ਵਿਕੀਸਰੋਤ pawikisource https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਲੇਖਕ ਲੇਖਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪੋਰਟਲ ਪੋਰਟਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਲਿਖਤ ਲਿਖਤ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਆਡੀਓਬੁਕ ਆਡੀਓਬੁਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਅਨੁਵਾਦ ਅਨੁਵਾਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪੰਨਾ ਪੰਨਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਇੰਡੈਕਸ ਇੰਡੈਕਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk 0 695 222145 22245 2026-06-18T12:34:51Z Harchand Bhinder 2624 222145 wikitext text/x-wiki {{header | title = ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਖ਼ਵਾਜਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ | author = ਖ਼ਵਾਜਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ | year = | section = | previous = | next = | notes = }} <poem> 1. ਆ ਚੁਣੋਂ ਰਲ ਯਾਰ ਆ ਚੁਣੋਂ ਰਲ ਯਾਰ। ਪੀਲੂੰ ਪੱਕੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਕਈ ਬਗੜੀਆਂ, ਕਈ ਸਾਵੀਆਂ ਪੀਲੀਆਂ। ਕਈ ਭੂਰੀਆਂ ਕਈ ਫਿਕੜੀਆਂ ਨੀਲੀਆਂ। ਕਈ ਊਦੀਆਂ ਗੁਲਨਾਰ। ਕਟੋਈਆ ਰੱਤੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਬਾਰ ਥਈ ਹੈ ਰਸ਼ਕ ਇਰਮ ਦੀ। ਸੁੱਕ ਸੜ ਗਈ ਜੜ੍ਹ ਡੁੱਖ ਤੇ ਗ਼ਮ ਦੀ। ਹਰ ਜਾ ਬਾਗ਼ ਬਹਾਰ। ਸਾਖਾਂ ਚੱਖੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਪੀਲੂੰ ਡੇਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੁਲਜ਼ਾਰਾ। ਕਹੀਂ ਗੁਲ ਟੋਰੀਆਂ ਕਹੀ ਸਰ ਖਾਰੀਆਂ। ਕਈ ਲਾ ਬੈਠੀਆਂ ਬਾਰ। ਭਰ ਭਰ ਪੱਛੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਜਾਲ ਜਲੋਟੀਂ ਥਈ ਆਬਾਦੀ। ਪਲ ਪਲ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦਮ ਦਮ ਸ਼ਾਦੀ। ਲੋਕੀ ਸਹੰਸ ਹਜ਼ਾਰ। ਕੁਲ ਨੇ ਪੱਖੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਹੂਰਾਂ ਪਰੀਆਂ ਟੋਲੇ ਟੋਲੇ।ਹੁਸਨ ਦੀਆਂ ਹੀਲਾਂ ਬਿਰਹੋਂ ਦੇ ਝੋਲੇ। ਰਾਤੀਂ ਠੰਡੀਆਂ ਠਾਰ।ਗੋਇਲੀਂ ਤੱਤੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਰਖਦੇ ਨਾਜ਼ ਹੁਸਨ ਪਰਵਰ ਵੇ।ਅਥਰੂ ਤੇਗ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਨਜ਼ਰ ਦੇ। ਤੇਜ਼ ਤਿੱਖੇ ਹਥਿਆਰ।ਦਿਲੀਆਂ ਫਟੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਕਈ ਡੇਵਨ ਅੱਨ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ।ਕਈ ਘਿਨ ਆਵਨ ਡੇਢੇ ਕਰ ਕਰ। ਕਈ ਵੇਚਨ ਬਾਜ਼ਾਰ।ਤੁਲੀਆਂ ਤੱਕੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਕਈ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੁਣਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ।ਕਈ ਘਿਨ ਛਾਨ ਛੰਵੇਰੇ ਬਹਿੰਦੀਆਂ। ਕਈ ਚੁਣ ਚੁਣ ਪਈਆਂ ਹਾਰ।ਹੁੱਟੀਆਂ ਥਕੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਏਡੋਂ ਇਸ਼ਵੇ ਗਮਜ਼ੇ ਨਖ਼ਰੇ।ਓਡੂੰ ਯਾਰ ਖਰਾਇਤੀ ਬਕਰੇ। ਕੁੱਸਣ ਕਾਣ ਤਿਆਰ।ਰਾਂਦਾਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਪੀਲੂੰ ਚੁਣਦੀਂ ਬੋਛਣ ਲੀਰਾਂ।ਚੋਲਾ ਵੀ ਥੀਆ ਲੀਰ ਕਤੀਰਾਂ। ਗਿਲੜੇ ਕਰਨ ਪਚਾਂਰ।ਸੰਗੀਆਂ ਸਕੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਆਈਆਂ ਪੀਲੂੰ ਚੁਣਨ ਦੇ ਸਾਂਗੇ।ਓੜਕ ਥਈਆਂ ਫਰੀਦਣ ਵਾਂਗੇ। ਛੋੜ ਆਰਾਮ ਕਰਾਰ।ਹਕੀਆਂ ਬਕੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। 2. ਆਹਨ ਅਲੰਦਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਬ ਆਹਨ ਅਲੰਦਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਬ।ਪਹੁੰਜੀ ਖੁਦੀ ਮੇਂ ਖੁਦ ਗ਼ਰਕ। ਹਾਲਤ ਨ ਸੌਮ (ਸੰਲਵਾਂਤ) ਸਲੂਤ ਦੀ।ਖਵਾਹਸ਼ ਨ ਹਜ ਜ਼ਕਵਾਤ ਦੀ। ਚਾਹਤ ਨਾ ਜ਼ਾਤ ਸਿਫਾਤ ਦੀ।ਹਿਕ ਸ਼ਾਨ ਵਹਦਤ ਜੀ ਮਰਕ। ਨਾ ਤਲਬ ਮੁਲਕ ਤੇ ਮਾਲ ਦੀ।ਨਾ ਗਰਜ਼ ਜਾਹਵ ਜਲਾਲ ਦੀ। ਮਸਤੀ ਖੁਦਾਈ ਖਿਆਲ ਦੀ।ਪ੍ਹੌਨੀਂ ਨ ਆਦਮ ਜਏ ਤੇ ਤਕ। ਤੂਣੇ ਜੋ ਦਰਿਆ ਨੋਸ਼ ਹਨ।ਪੁਰ ਜੋਸ਼ ਥੀ ਖਾਮੋਸ਼ ਹਨ। ਇਸਰਾਰ ਦੇ ਸਰਪੋਸ਼ ਹਨ।ਸਾਮਿਤ ਰਹਿਨ ਮਾਰਨ ਨ ਬਕ। ਆਸ਼ਕ ਅਤੇ ਮਾਸ਼ੂਕ ਹਿਨ।ਸਾਬਕ ਅਤੇ ਮਸਬੂਕ ਹਿਨ। ਖੁਦ ਦੁਰ ਅਤੇ ਸੰਦੂਕ ਹਿਨ।ਹਰ ਤੌਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਓਛਕ। ਮਸਕੀਨ ਅਤੇ ਮਜਲੂਮ ਹਿਨ।ਮਹਜ਼ੂਨ ਅਤੇ ਮਗ਼ਮੂਮ ਹਿਨ। ਹਰ ਵਕਤ ਕਲਖ਼ਾਦੂਮ ਹਿਨ।ਰਖਦੇ ਨ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕਈ ਉਮਕ। ਜੋ ਕੁਛ ਹੈ ਜ਼ਾਹਰ ਬਰਮਲਾ।ਜਾਨੜਾਂ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਮਾ ਸਿਵਾਂ। ਮੁਰਸ਼ਦ ਮਹਕੱਕ ਵਜ ਵਜਾ।ਹਮਾ ਓਸਤ ਦਾ ਡਿਤਰਾ ਸਾਬਕ। ਏਹੋ ਫਿਕਰ ਹੈ ਏਹਾ ਗਾਲ੍ਹ ਹੈ।ਏਹੋ ਵਜਦ ਹੈ ਏਹੋ ਹਾਲ ਹੈ। ਏਹੋ ਜ਼ੌਕ ਦਮਦਮ ਨਾਲ ਹੈ।ਏਹੋ ਸਚ ਹੈ ਬਿਆ ਸਭ ਹੈ ਨਰਕ। ਬਠ ਵਹਮ ਖਤਰੇ ਦੀ ਅਦਾ।ਡੂਝਾ ਨੋਹੀ ਹੈ ਹਿਕ ਖੁਦਾ। ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਹੈ ਸਦਾ।ਮੌਜੂਦ ਹਕ ਮੌਜੂਦ ਹਕ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਫਕਤ ਬਿਆ ਕੋ ਨਹੀਂ।ਮੰਢੂੰ ਗੈਰ ਕੀ ਅਥ ਬੋਹੀਂ। ਹੈ ਹਿਕ ਸਦਾ ਅਤੇ ਡੋਹੀਂ।ਹਿਕ ਨਾਲ ਥੀ ਹਿਕ ਸਟ ਫਰਕ। ਅਪਣੀ ਹਕੀਕਤ ਗੋਲ।ਬੇਕੂੰ ਨ ਅਸਲੋਂ ਫੋਲ ਤੂੰ। ਰਖ ਅਸਾਡਾ ਬੋਲ ਤੂੰ।ਆਈਂ ਨ ਹਕ ਹੈ ਮਹਜ ਪਕ। ਪੀਕਰ ਫਰੀਦੀ ਜਾਮ ਤੂੰ।ਥੀ ਰਿੰਦ ਮਸਤ ਮਦਾਸ ਤੂੰ। ਡੇਹੋਂ ਡੋਂਹ ਵਧਾ ਰਖ ਗਾਮ ਤੂੰ।ਵਾਹ ਵਾਹ ਕਰੇ ਸਾਰੀ ਖਲਕ। 3. ਆ ਮਿਲ ਅੱਜਕਲ ਸੋਹਣਾਂ ਸਾਈਂ ਆ ਮਿਲ ਅੱਜਕਲ ਸੋਹਣਾਂ ਸਾਈਂ।ਨਾ ਤਾਂ ਮੁਫ਼ਤੀ ਖੂਨ ਥੀਸਾਈਂ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਮੂਲ ਨ ਸਹਿੰਦੀਆਂ ਵਾਹੀਂ।ਸੁਣ ਦਿਲ ਨਾਲ ਤਾਂ ਗਾਲ੍ਹ ਅਖਾਈਂ। ਪਰਭਤ ਧਾਰਾਂ ਰੋਹ ਘਨੇੜੇ।ਜਥ ਲਾਂਘੇ ਜਥ ਥੀਵਮ ਵਹੀਰੇ। ਬੇਸ਼ਕ ਦਰਦਮੰਦਾਂ ਦੇ ਦੇਰੇ।ਜਥ ਥਲੜਾ ਜਥ ਸੁੰਜੜੀਆਂ ਜਾਂਹੀਂ। ਹਿਕ ਪਲ ਐਸ਼ ਨ ਪਾਇਮ ਘਰ ਵਿੱਚ।ਗੁਜ਼ਰੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ। ਪੌਂਦੇ ਸੌ ਸੌ ਪੋਰ ਅੰਦਰ ਵਿੱਚ।ਯਾਰੱਬ ਯਾਰ ਦੇ ਦੇਸ ਵਸਾਈਂ। ਜਾਂ ਡੇਖਾਂ ਝੱੜ ਮੀਂਹ ਕਿਣ ਮਿਣ ਕੂੰ।ਰੋਵਾਂ ਕਰ ਕਰ ਯਾਦ ਸੱਜਨ ਕੂੰ। ਅੱਖੀਆਂ ਬਲਕਨ ਮੂੰਹ ਡੇਖਨ ਕੂੰ।ਗਲ ਲਾਂਵਣ ਕੂੰ ਥਪਕਨ ਬਾਹੀਂ। ਵਾਟ ਨਿਹਾਰਾਂ ਕਾਂਗ ਉਡਾਰਾਂ।ਪੰਡਤ ਜੋਸੀ ਦੇ ਕਨ ਖਾਵਾਂ। ਸੌ ਪੁੰਜ ਹਾਰਾਂ ਫਾਲਾਂ ਪਾਵਾਂ।ਅਉਸੀ ਮੈਡਾ ਯਾਰ ਕਡਾਹੀਂ। ਮੈਂ ਬਦਨਾਂ ਕਹੀਂ ਭੀਮ ਭਰਮ ਦਾ।ਤੂੰਹੀ ਸਾਹਿਬ ਲਾਜ ਸ਼ਰਮ ਦਾ। ਜ਼ੋਰ ਫ਼ਰੀਦ ਕੂੰ ਤੈਡੜੇ ਦਮ ਦਾ।ਲਗੜੀ ਸਾਵਲ ਤੋੜ ਨਿਭਾਈਂ। 4. ਆ ਮਿਲ ਮਾਹੀ ਮੈਂ ਮਾਂਦੀ ਹਾਂ ਆ ਮਿਲ ਮਾਹੀ ਮੈਂ ਮਾਂਦੀ ਹਾਂ।ਬੇ ਵੱਸ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਬਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਇਸ਼ਕ ਅਵੈੜੇ ਦੁਸ਼ਮਨ ਵੇੜੇ।ਸੱਸ ਨਨਾਣਾਂ ਕਰਿਮ ਬਖੇੜੇ। ਅਮੜੀ ਜੁੜ ਜੁੜ ਲਾਵਮ ਝੇੜੇ।ਬਾਬਲੀ ਵੀਰ ਨ ਭਾਦੀ ਹਾਂ। ਖੇੜੇ ਭੈੜੇ ਸਖ਼ਤ ਸਤਾਵਿਨ।ਨੇੜੇ ਵੱਸਦੇ ਮਾਰਣ ਆਵਨ। ਸੰਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਤੁਹਮਤ ਲਾਵਨ।ਕਲ੍ਹੜੀ ਪਈ ਕੁਰਲਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਸੇਝ ਸੜੇਂਦੀ ਲੰਬੇ ਲੇਂਦੀ।ਗਾਨੇ ਗਹਿਨੇ ਫਲ ਨ ਪੇਂਦੀ। ਤੂਲ ਤਲੇਂਦੀ ਚੂੜ ਜਲੇਂਦੀ।ਰੋਂਦੀ ਤੇ ਗ਼ਮ ਖਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਡੁੱਖੜੇ ਪਾਂਵਾਂ ਨੇਂਹ ਨਿਭਾਵਾਂ।ਤੌਂ ਬਿਨ ਕੇਨੂੰ ਕੂਕ ਸੁਨਾਵਾਂ। ਤੱਪਦੀਂ ਖਪਦੀਂ ਵਕਤ ਵੰਜਾਵਾਂ।ਵਲ ਵਲ ਝੋਕਾਂ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਮੂਲਾ ਝੋਕਾਂ ਫੇਰ ਵਸੇਸੀ।ਸਾਰਾ ਰੋਗ ਅੰਦਰ ਦਾ ਵੇਸੀ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਅੰਗਨ ਪੌਂ ਪੇਸੀ।ਡੇਸਮ ਬਾਂਹ ਸਿਰਾਂਦੀਆਂ। 5. ਆ ਮਿਲ ਮਾਰੂ ਮਾੜਰੋ ਆ ਮਿਲ ਮਾਰੂ ਮਾੜਰੋ।ਥਲ ਵਿੱਚ ਕਰਦੀਆਂ ਧਾਹਾਂ। ਮਾਰਾ ਹਕਲਾਂ ਕੂਕੜੀਆਂ।ਕਰ ਕਰ ਲੰਬੜੀਆਂ ਬਾਹਾਂ। ਭੁਲ ਗਈਆਂ ਰਸਮਾਂ ਰੀਤੜੀਆਂ।ਜੈਂਹ ਡੇਂਹ ਲਗੜੀਆਂ ਪੀਤਾਂ। ਬੱਠ ਪਏ ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲੜੇ।ਪਰ ਹਿਕ ਤੈਨੂੰ ਚਾਹਾਂ। ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇ ਜਾਲੜੇ।ਸੁੰਜੜੀ ਹੀਰ ਸਲੇਟੀ। ਰਾਂਝਨ ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੜੇ।ਸੁਕੀਆਂ ਲਾਈਆਂ ਕਾਹਾਂ। ਮਾ ਪਿਉ ਵੀਰ ਵਸਾਰਿਉਮ।ਰਾਵਲ ਡਿਤੜਮ ਰੁਲਾ। ਪਾਵਾਂ ਲੀਰੇ ਮੈਲੜੇ।ਚਲੀ ਚੁਨੜੀ ਲਾਹਾਂ। ਜਾਹੀ ਚਟ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ।ਲਾਇਓ ਲਾਡ ਖਲਾਇਓ। ਮੂਲ ਨ ਵਿਸਰਮ ਰੈਡਰੀਆਂ।ਸਾਂਵਲ ਨਾਜ਼ ਨਿਗਾਹਾਂ। 6. ਆ ਪਹੁੰਤਮ ਜੈਂਦੀ ਮੱਕੇ ਆ ਪਹੁੰਤਮ ਜੈਂਦੀ ਮੱਕੇ।ਏਂਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਮੁਬਾਰਕ ਬੱਕੇ। ਵਾਹ ਦੇਸ ਅਰਬ ਦਆਿਂ ਚਾਲੀਂ।ਖੁਸ਼ ਤਰਹੇਂ ਖ਼ੂਬ ਖ਼ਸਾਲੀਂ। ਗਈਆਂ ਵਿੱਸਰ ਵਤਨ ਦੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹੀਂ।ਕਿਆ ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲੇ ਸਕੇ। ਹੈ ਲੱਜ਼ਤ ਵਾਧੂ ਵਾਧੀ।ਹੈ ਹਰ ਦਮ ਡੋੜੀ ਸ਼ਾਦੀ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਤਾਂਘ ਜ਼ਿਆਦੀ।ਕਈ ਹਾਰੇ ਤੇ ਕਈ ਥੱਕੇ। ਹਿਨ ਪੱਥਰ ਸੇਝ ਫੁਲਾਂ ਦੀ।ਹੈ ਧੂੜੀ ਤੂਲ ਗੁਲਾਂ ਦੀ। ਸ਼ਬ ਬਾਦ ਸਬਾ ਮਨ ਭਾਂਦੀ।ਤਾ ਸੁਬਹ ਝਲੇਂਦੀ ਪੱਖੇ। ਅਮਗੂਰ ਹਜ਼ਾਰ ਮਤੀਰਨ।ਖ਼ਰਬੂਜ਼ੇ ਪਿੰਡ ਕਸੀਰਨ। ਰੁਮਾਨ ਸ਼ਗੀਰ ਕਬੀਰਨ।ਚੁਣ ਦਾਣੇ ਮਾਰੂੰ ਫੱਕੇ। ਹੈ ਮੁਲਕ ਮਕੱਦਸ ਨੂਰੀ।ਹੈ ਜੱਨਤ ਹੂਰ ਕਸੂਰੀ। ਬਿਨ ਆਸ਼ਕ ਪਾਕ ਹਜ਼ੂਰੀ।ਪਿਆ ਕੌਨ ਕਦਮ ਇਥੈ ਰਖੇ। ਵੰਜ ਡਿਠਮ ਮਦੀਨਾ ਆਲੀ।ਜੱਥ ਕੋਨੋ ਮਕਾਨ ਦਾ ਵਾਲੀ। ਹੈ ਧਰਤੀ ਐਬੋਂ ਖ਼ਾਲੀ।ਪਿਆ ਨੂਰ ਰਸਾਲਤ ਛੱਕੇ। ਕਿਉਂ ਵਿਸਰਨ ਯਾਰ ਦੇ ਦੇਰੇ।ਥੀਆ ਅੱਖੀਆਂ ਰੋ ਰੋ ਬੇਰੇ। ਦਮ ਜੈਂਦੀਂ ਕਰਸੂੰ ਫੇਰੇ।ਯਾ ਲੁਦ ਬਹਿਸੂੰ ਆ ਪੱਕੇ। ਤੋੜੇ ਲਗਦੇ ਧਿਕੇ ਧੱਕੇ।ਆਖ ਵਲ ਵਲ ਯਾਰ ਡੂੰ ਤੱਕੇ। ਤਨ ਆਗ ਮੁਹਬਤ ਬਖੇ।ਦਿਲ ਦਰਦੋਂ ਲਜ਼ਤ ਚੱਖੇ। ਹੈ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਦੀਦ ਆਜ਼ਾਂਰੀ।ਕਰੇ ਕੌਨ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਕਾਰੀ। ਥਏ ਭੁਨਲੇ ਨਾਲੇ ਜਾਰੀ।ਦਿਲ ਸੋਜ਼ੋਂ ਭੁੱਜ ਭੁੱਜ ਪੱਕੇ। 7. ਆਪੇ ਬਾਰ ਮੁਹਬਤ ਚਾਇਮ ੜੀ ਆਪੇ ਬਾਰ ਮੁਹਬਤ ਚਾਇਮ ੜੀ।ਵੰਜ ਆਪ ਕੂੰ ਆਪ ਅਵਾਇਮ ੜੀ। ਸਬ ਡੁੱਖਾਂ ਸੂਲਾਂ ਦੀ ਤਾਤ ਮਿਲਿਮ।ਗ਼ਮ ਦਰਦ, ਅੰਦੋਹ, ਬਰਾਤ ਮਿਲਿਮ। ਭੈੜੇ ਡੁੱਖੜੀਂ ਮਾਰ ਮੁੰਝਾਇਮ ੜੀ। ਸੋਹਣਾ ਹੋਤ ਪੁੱਨਲ ਛੱਡ ਕੇਚ ਗਿਆ।ਗਲ ਸੋਜ਼ ਫ਼ਰਾਕ ਦਾ ਪੇਚ ਪਿਆ। ਜੋ ਲਿਖਿਆ ਪੱਲੜੇ ਪਾਇਮ ੜੀ। ਡੁੱਖਾਂ ਥਲ ਮਾਰੂ ਆ ਪੇਸ਼ ਗਿਆ।ਦਿਲ ਜਾਨ ਜਿਗਰ ਤਨ ਰੀਸ਼ ਗਿਆ। ਤੱਤੀ ਇਸ਼ਕ ਅਵੱਲੜਾ ਲਾਇਮ। ਮੁੰਹਜਾ ਯਾਰ ਪੁੱਨਲ ਛੱਡ ਕੇਚ ਰੁੱਠਾ।ਸਰ ਜੁਲਮੀਂ ਨੇਂਹ ਜੋ ਮੀਹ ਵੁੱਠਾ। ਰੱਬ ਏੜ੍ਹੇ ਬਾਰ ਸੁਹਾਇਮ ੜੀ। ਹਿਕ ਵਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਯਾਰ ਮਿਲੇ।ਸਿਰੋ ਪੰਡ ਹਿਜਰ ਦਾ ਬਾਰ ਟਲੇ। ਜੈਂਦੇ ਕਾਰਨ ਉੱਮਰ ਗੰਵਾਇਮ ੜੀ। 8. ਆਪੇ ਕੀਤੋਈ ਯਾਰ ਵੇ ਆਪੇ ਕੀਤੋਈ ਯਾਰ ਵੇ।ਕਿਉਂ ਥੀ ਖੜਿਉਂ ਅਵਾਜ਼ਾਰ ਵੇ। ਐਵੇਂ ਨ ਹਾ ਲਾਇਕ ਪੁੱਨਲ।ਕਲ੍ਹੜੀ ਦ ਿਵਲ ਲਧੜੋ ਨ ਕਲ। ਵੰਜ ਕੇਚ ਲਾਇਓ ਐਸ਼ ਗਲ।ਮੈ ਗਲ ਮੋਈ ਵਿੱਚ ਬਾਰ ਵੇ। ਦਿਲੜੋਂ ਨ ਸੁੰਜੜੀ ਕੂੰ ਚਹੀਂ।ਸਰਮੋਂ ਕੁਸ਼ਰਮੋਂ ਆ ਬਹੀਂ। ਸ਼ਾਲਾ ਸਦਾ ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਰਹੀਂ।ਅਸਲੋਂ ਨਹੀਂ ਏ ਕਾਰ ਵੇ। ਜੁੜ ਜੁੜ ਲਗੀ ਆ ਸਾਂਵਣੀ।ਮੁਦ ਮਸਤ ਮੀਂਹ ਵਸਾਵਣੀ। ਮੌਸਮ ਸੁਹਾਗ ਸੁਹਾਵਣੀ।ਮੈਂ ਸਿਰ ਡੋਹਾਗ ਦਾ ਬਾਰ ਵੇ। ਗਈ ਮੁਫ਼ਤ ਚੇਤਰ ਬਹਾਰ ਵੀ।ਸੁਰਖ਼ੀ ਤੇ ਕੱਜਲਾ ਧਾਰ ਵੀ। ਮਹਿੰਦੀ ਤੇ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਵੀ।ਕਰ ਯਾਦ ਕੌਲ ਕਰਾਰ ਵੇ। ਮਾ ਪਿਉ ਤੱਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੈ।ਡੁੱਖ ਦਰਦ ਕਹਿਰ ਕਲੂਰ ਹੈ। ਸਾਂਵਲ ਸਭੋ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ।ਹਿੱਕ ਤੂੰ ਨ ਥੀ ਬੇਜ਼ਾਰ ਵੇ। ਆਈਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਮਨ ਭਾਵਣੀਆਂ।ਲਾਲੀਆਂ ਲਿਵਨ ਤੇ ਕਾਵਣੀਆਂ। ਵਲ ਤਾਂਘ ਚਾਵੇ ਚਾਵਣੀਆਂ।ਵਲ ਰਸ ਵਸੂੰ ਹਿੱਕ ਵਾਰ ਵੇ। ਗਿਉਂ ਰੋਲ ਮਿੱਠੜਾ ਢੋਲ ਵੇ।ਸਾਰੇ ਭੁਲੇ ਟਕ ਟੋਲ ਵੇ। ਵਿਸਰੇ ਅਲੌਲ ਮਖੌਲ ਵੇ।ਡੁੱਖ ਸੂਲ ਨਾਸੀਂ ਤਾਰ ਵੇ। ਦਿਲ ਸ਼ੀਂਹ ਨੇਹ ਦੇ ਵਾਤ ਹੈ।ਹੇਯਾਤ ਡੇਹਾਂ ਰਾਤ ਹੈ। ਏ ਮੂੰਹ ਨ ਮਾਂਦੀ ਬਾਤ ਹੈ।ਦਿਲ ਹਿਕ ਲੱਖ ਆਜ਼ਾਰ ਵੇ। ਕਿਸਮਤ ਪੁੱਠੀ ਦੀਆਂ ਗਾਲੀਆਂ।ਮਾਰੂ ਨ ਪੀਤਾਂ ਪਾਲੀਆਂ। ਡੇ ਗਿਉਮ ਮੁਲਕ ਨਕਾਲੀਆਂ।ਘਰ ਬਾਰ ਬਰ, ਘਰ ਬਾਰ ਵੇ। ਡੁੱਖ ਪਿਆ ਪਟੀ ਦੇ ਪੇਸ਼ ਹੈ।ਗ਼ਮ ਸੁਬਹ ਸ਼ਾਮ ਹਮੇਸ਼ ਹੈ। ਦਿਲ ਜ਼ਖਮ ਜ਼ਖਮੀ ਰੀਸ਼ ਹੈ।ਤੌਂ ਬਿਨ ਥਵਿਮ ਲਾਚਾਰ ਵੇ। ਬਾਬਲ ਦੀ ਸ਼ਫਕਤ ਖੁੱਟ ਗਈ।ਮਾਂ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕੇ ਹੁੱਟ ਗਈ। ਭੈਣੀਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤਰੁੱਟ ਗਈ।ਵੀਰਣ ਦਾ ਨਿੱਤ ਤੱਕਰਾਰ ਵੇ। ਜੇ ਤਈਂ ਨ ਡੇਖ਼ਾਂ ਵਲ ਤੈਂਕੂੰ।ਅਸਲੋਂ ਨ ਟਿੱਕ ਰਹਿਸਾਂ ਮੁੰਢੋ। ਰਖਸੇਂ ਜੇ ਇਤਨੀ ਤਾਂਘ ਤੂੰ।ਹੁਣ ਪਾਰ ਨੀਲਾ ਪਾਰ ਵੇ। ਹੁਣ ਹਟ ਦੀ ਕੂੜੀ ਚਜ ਗਈ।ਨੇੜੇ ਕਨੂੰ ਦਿਲ ਰੱਜ ਗਈ। ਡੁਖੜੀਂ ਤੋਂ ਦਿੱਲੜੀ ਭੱਜ ਗਈ।ਬਸ ਯਾਰ ਗਿਉ ਸੇ ਹਾਰ ਵੇ। ਆ ਆਪ ਕੀਤੋ ਪਿਆਰ ਵੇ।ਚਾ ਸਿਰ ਤੇ ਡੋਹ ਹਜ਼ਾਰ ਵੇ। ਗਲੜੇ, ਪਚਾਰ, ਵਯਾਰ ਵੇ।ਠਹਿੰਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁਣ ਆਰ ਵੇ। ਸੁੱਤੜੀ ਕੁੰ ਕਲ੍ਹੜਾ ਛੋੜ ਗਿਉਂ।ਵਾਗਾਂ ਵਤਨ ਤੇ ਮੋੜ ਗਿਉਂ। ਸੁੰਜ ਬਰ ਦੀ ਛਲ ਵਿੱਚ ਬੋੜ ਗਿਉਂ।ਲੁੱਟ ਧਾੜ ਜ਼ੁਲਮ ਅੰਧਾਰ ਵੇ। ਹੈਂ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋ ਕਰ ਬਸ ਕੈਡੀਂ।ਰਲੜੇ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਵੱਸ ਕਡੀਂ। ਵੱਸ ਰੱਸ ਅਤੇ ਖਿਲ ਹੱਸ ਕਡੀਂ।ਜੀਵਣ ਦੇ ਡੇਂਹ ਹਿਨ ਚਾਰ ਵੇ। 9. ਆਵਣ ਦੀ ਕਰ ਕਈ ਸਾਂਵਲ ਆਵਣ ਦੀ ਕਰ ਕਈ ਸਾਂਵਲ।ਮੁਫਤ ਨ ਜਾਨੋਮ ਜੋਭਨ ਢਲ। ਸਾਂਵਣ ਵਕਤ ਸੁਹਾਚ ਦੇ।ਰਿਮ ਝਿਮ ਬਰਸਨ ਬਾਦਲ। ਬਠ ਪਏ ਹਿਜਰ ਦੇ ਡੇਂਰੜੇ।ਉਮਰ ਗੁਜਾਰੂੰ ਰਲ ਰਲ। ਨਾਹੀਂ ਪੀਤ ਲਜਾਵਣੀ।ਆਂਵੀ ਰਾਣਾ ਅਜ ਕਲ। ਪਰਸੋਂ ਤਰਸੋਂ ਮਰ ਸੁਤੀ।ਵਲ ਕਿਥ ਲਭਸਿਆ ਮੋਮਲ। ਯਾਰ ਲਡ ਆਵੀਂ ਆਵਸੀਂ।ਬਠ ਘਤ ਰਾਜਰ ਦਾ ਥਲ। ਘੋਲਾਂ ਰਾਜ ਖਰਾਜ ਨੂੰ।ਵਾਰਾਂ ਸਾਧਾਂ ਸੋਮਲ। ਜੀ ਕੂੰ ਚਾਹ ਮਿਲਾਪ ਦੀ।ਦਿਲ ਕੂੰ ਤਾਂਘ ਉਤਾਵਲ। ਨੈਣ ਸਿਕੇਤੇ ਦਰਸ ਦੇ।ਲਾਵਣ ਸਖਤ ਉਬਾਹਲ। ਮਾਰੂ ਅਖੀਆਂ ਜਾਡਰੂ।ਨਾਜ਼ ਵ ਚਾਲੀਂ ਚੰਚਲ। ਸ਼ੋਖ ਨਿਗਾਹ ਮਰੇਲੜੀ।ਜ਼ੁਲਮੀ ਜ਼ੁਲਫ ਵਲੋ ਵਲ। ਕਰਕ ਨ ਪਾਪਨ ਕੁੰਜੜੀ।ਡਾਲ ਨ ਹਾਂ ਕੂੰ ਪਲ ਪਲ। ਕੋਇਲ ਸਾੜ ਪਜਾਲਿਆ।ਕਰ ਕਰ ਕੂਕਾਂ ਵਲ ਵਲ। ਵਾਹ ਵਾਹ ਯਾਰ ਦੀ ਯਾਰੀ।ਭਲ ਭਲ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਅਲਭਲ। ਜੀੜਾ ਬੇਕਲ ਅਖੜੀਆਂ।ਬਲ ਬਲ ਦਿਲੜੀ ਹਰਮਲ। ਨੇਂਹ ਨਿਭਾਇਆ ਖੋਟੜਾ।ਨਜਰੇਮ ਸੌਖਾ ਅਵਲ। ਆਖਰ ਓੜਕ ਥਕੜੀ।ਮਹਜ ਮੁਇਮਾ ਲਾ ਹਲ। ਮਾਰੂ ਥਲ ਦੇ ਪੈਂਡੜੇ।ਪੇਚ ਕੁਲਲੜੇ ਵਲ ਛਲ। ਥਕ ਥਕ ਹੁਟ ਹੁਟ ਹਾਰੜੀ।ਹਥੜੀਂ ਪੈਰੜੀਂ ਕੜਵਲ। ਕਹਥੜੇ ਕਹਥੜੇ ਪਰੀਤ ਦੇ।ਸਾਡੇ ਡੋਰੇ ਮਲ ਮਲ। ਊਨੀ ਲੋਈ ਲਾਜ ਦੀ।ਅਤਲਸ ਮਸ਼ਰੂ ਮਖਮਲ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਕੌਨ ਫਰੀਦ ਦੀ।ਜਾਨੀ ਲਹਿਸਮ ਆ ਕਲ। ਜੇਝੀ ਤੇਝੀ ਤੈਂਡੀਆਂ।ਗਾਲ ਨ ਮਾਹੀ ਲਾ ਗਲ। 10. ਆਏ ਮਸਤ ਦਿਹਾੜੇ ਸਾਵਣ ਦੇ ਆਏ ਮਸਤ ਦਿਹਾੜੇ ਸਾਵਣ ਦੇ।ਵੋਹ ਸਾਵਣ ਦੇ ਮਾਨ ਭਾਵਣ ਦੇ। ਬਦਲੇ ਪੂਰਬ ਮਾੜ ਡਖਨ ਦੇ।ਕੱਜਲੇ ਭੁਰੇ ਸੌ ਸੌ ਵਣ ਦੇ। ਚਾਰੇ ਤਰਫ਼ੋਂ ਜੋਰ ਪਵਣ ਦੇ।ਸਾਰੇ ਜੋੜ ਵਸਾਵਣ ਦੇ। ਚਕਵੀਆਂ ਚਕਵੇ ਅਗ਼ਨ ਪਪੀਹੇ।ਕੋਇਲ ਮੋਰ ਚਚੋਣੇ ਚੀਹੇ। ਸਹੰਸ ਚਕੋਰ ਚੰਡੂਰ ਬਬੀਹੇ।ਸ਼ਾਗ਼ਲ ਗੀਤ ਸ਼ਨਾਵਣ ਦੇ। ਡੇਂਹਾਂ ਪੀਘਾਂ ਸਾਵੀਆਂ ਪੀਲੀਆਂ।ਰਾਤੀਂ ਖਣਮੀਆਂ ਖ਼ਮਣ ਰੰਗੀਲੀਆਂ। ਗੱਜ ਗੱਜ ਗਾਜਾ ਗੱਜਨ ਰਸੀਲੀਆਂ।ਵਕਤ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਸੁਹਾਵਣ ਦੇ। ਰੋਹੀ ਰਾਵੇ ਥੀਆ ਗੁਲਜ਼ਾਰਾਂ।ਥਲ ਚਤਰਾਂਗ ਵੀ ਬਾਗ਼ ਬਹਾਰਾਂ। ਘੰਡ ਤਵਾਰਾਂ ਬਾਰਸ਼ ਬਾਰਾਂ।ਚਰਚੇ ਧਾਵਣ ਗਾਵਣ ਦੇ। ਚਾਂਦਨੀ ਰਾਤ ਮਲ੍ਹਾਰੀ ਡੌਂਹ ਹੈ।ਠੱਡੜੀਆਂ ਹੀਲਾਂ ਰਿਮ ਝਿਮ ਮੀਂਹ ਹੈ। ਸੋਹਣੀ ਮੌਸਮ ਲਗੜਾ ਨੇਂਹ ਹੈ।ਗਏ ਵੇਲੇ ਗ਼ਮ ਖਾਵਣ ਦੇ। ਮੁਦ ਮਸਤਾਨੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਦਿਨੜੇ।ਸਾਲੂੰ ਸੂਹੇ ਕੇਸਰ ਭਿੱਨੜੇ। ਸਹਜੋਂ ਮੀਂਹ ਬਰਸਾਤੋਂ ਸਿਨੜੇ।ਝਗੜੇ ਲਾਂਘੇ ਲਾਵਣ ਦੇ। ਵਿੰਹ ਫ਼ਰੀਦ ਆਬਾਦ ਥਿਉਸੇ।ਮਾਲ ਮਵੈਸ਼ੀ ਸ਼ਾਦ ਥਿਉਸੇ। ਦਿਲ ਦਰਦੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਥਿਉਸੇ।ਚੋਲੇ ਅੰਗ ਨਾ ਮਾਂਵਣ ਦੇ। 11. ਐ ਹੁਸਨ ਹਕੀਕੀ ਨੂਰ ਅਜ਼ਲ ਐ ਹੁਸਨ ਹਕੀਕੀ ਨੂਰ ਅਜ਼ਲ।ਤੈਨੂੰ ਵਾਜਬ ਤੇ ਅਮਕਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਖਾਲਕ ਜ਼ਾਤ ਕਦੀਮ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਹਾਦਸ ਖ਼ਲਕ ਜਹਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਮੁਤਲਕ ਮਹਜ਼ ਵਜੂਦ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਇਲਮੀਆ ਅਯਾਨ ਕਹੂੰ। ਅਰਵਾਹ ਨਫੂਸ ਅਕੂਲ ਮਿਸਾਲ।ਅਸ਼ਬਾਹ ਅਯਾਨ ਨਿਹਾਂ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਐਨ ਹਕੀਕਤ ਮਾਹੀਅਤ।ਤੈਨੂੰ ਅਰਜ ਸਿਫ਼ਤ ਤੇ ਸ਼ਾਨ ਕਹੂੰ। ਅਨਵਾਅ ਕਹੂੰ ਔਜ਼ਾਅ ਕਹੂੰ।ਇਤਵਾਰ ਕਹੂੰ ਔਜ਼ਾਅ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਅਰਸ਼ ਕਹੂੰ ਅਫ਼ਲਾਕ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਨਾਜ਼ ਨਈਮ ਜਿਨਾਂ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਤਤ ਜਮਾਦ ਨਬਾਤ ਕਹੂੰ।ਹੈਵਾਨ ਕਹੂੰ ਇਨਸਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਮਸਜਦ ਮੰਦਰ ਦੈਰ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਪੋਥੀ ਤੇ ਕੁਰਾਨ ਕਹੂੰ। ਤਸਬੀਹ ਕਹੂੰ ਜ਼ੱਨਾਰ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਕੁਫ਼ਰ ਕਹੂੰ ਈਮਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਬਾਦਲ ਬਰਖਾ ਗਾਜ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਬਾਰਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਆਬ ਕਹੂੰ ਤੇ ਖ਼ਾਕ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਬਾਦ ਕਹੂੰ ਨੀਰਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਦਸਰਤ ਲਛਮਨ ਰਾਮ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਜੀ ਜਾਨਾਨ ਕਹੂੰ। ਬਲਦੇਵ ਜਸੋਦਾ ਨੰਦ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਕਿਸਨ ਕਨ੍ਹੀਆ ਕਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਬਰਮਾ ਬਿਸ਼ਨ ਗਨੇਸ਼ ਕਹੂੰ।ਮਹਾਂਦੇਵ ਕਹੂੰ ਭਗਵਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਗੀਤ ਗ੍ਰੰਥ ਤੇ ਬੇਦ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਕਹੂੰ ਅਗਿਆਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਆਦਮ ਹੱਵਾ ਸ਼ੈਸ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਨੂਹ ਕਹੂੰ ਤੂਫ਼ਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਇਬਰਾਹੀਯ ਖ਼ਲੀਲ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਮੂਸਾ ਬਿਨ ਇਮਰਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਹਰ ਦਿਲ ਦਾ ਦਿਲਦਾਰ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਅਹਿਮਦ ਆਲੀ ਸ਼ਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਹਦ ਮੁਲਕ ਹਜਾਜ਼ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਬਾਇਸ ਕੋਨ ਮਕਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਨਾਜ਼ ਕਹੂੰ ਅੰਦਾਜ਼ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਹੂਰ ਪਰੀ ਗੁਲਮਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਨੋਕ ਕਹੂੰ ਤੈਨੂੰ ਟੋਕ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਸੁਰਖੀ ਬੀੜਾ ਪਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਤਬਲਾ ਤੇ ਤੰਬੂਰ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਢੋਲਕ ਤੇ ਸੁਰਬਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਹੁਸਨ ਤੇ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾ ਗ਼ਮਜ਼ਾ ਆਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਇਸ਼ਕ ਕਹੂੰ ਤੈਨੂੰ ਇਲਮ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਵਹਿਮ ਯਕੀਨ ਗੁਮਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਹੁਸਨ ਕੱਵੀ ਇਦਰਾਕ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਜ਼ੌਕ ਕਹੂੰ ਵਜਦਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਸਕਰ ਕਹੂੰ ਸਕਰਾਨ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਹੈਰਤ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਕਹੂੰ। ਤਸਲੀਮ ਕਹੂੰ ਤਲਵੀਨ ਕਹੂੰ।ਤਮਕੀਨ ਕਹੂੰ ਅਰਫਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਸੁੰਬਲ ਸੋਸਨ ਸਰਵ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਨਰਗਸ ਨਾਫੁਰਮਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਲਾਲ ਦਾਗ਼ ਤੇ ਬਾਗ਼ ਕਹੂੰ।ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਕਹੂੰ ਬੁਸਤਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਖੰਜਰ ਤੀਰ ਤਫ਼ੰਗ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਬਰਛਾ ਬਾਂਕ ਸਨਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਤੀਰ ਖਦੰਗ ਕਮਾਨ ਕਹੂੰ।ਸੁਫਾਰ ਕਹੂੰ ਪੈਕਾਨ ਕਹੂੰ। ਬੇਰੰਗ ਕਹੂੰ ਬੇਮਿਸਲ ਕਹੂੰ।ਬੇ ਸੂਰਤ ਹਰ ਹਰ ਆਨ ਕਹੂੰ। ਸਬੂਹ ਕਹੂੰ ਕਦੂਸ ਕਹੂੰ।ਰਹਿਮਾਨ ਕਹੂੰ ਸੁਬਹਾਨ ਕਹੂੰ। ਕਰ ਤੋਬਾ ਤੁਰਤ ਫ਼ਰੀਦ ਸਦਾ।ਹਰ ਸ਼ੈ ਨੂੰ ਪੁਰ ਨੁਕਸਾਨ ਕਹੂੰ। ਐ ਪਾਕ ਅਲਖ ਬੇ ਐਬ ਕਹੂੰ।ਉਸੇ ਹੱਕ ਬੇ ਨਾਮ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕਹੂੰ। 12. ਅਜ ਬਨ ਮੂੰ ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਜ ਬੰਸਰੀ ਬਜਾਈ ਅਜ ਬਨ ਮੂੰ ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਜ ਬੰਸਰੀ ਬਜਾਈ। ਬੰਸਰੀ ਬਜਾਈ ਅਗਮ ਗੀਤ ਗਾਈ। ਰੱਤ ਸੁਹਾਗ ਭਾਗ ਫਾਗ ਰਾਗ ਰੰਗ ਪੀਆ ਸੰਗ। ਭਇਉ ਆਨੰਦ ਅਮਗ ਅਮਗ ਹਰ ਮੂੰ ਹਰਿਆਈ। ਕੁੰਜ ਮੋਂ ਭਲੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੇ ਖੇਲੂੰ ਹੋਰੀ। ਪ੍ਰੇਮ ਨੇਮ ਕੀ ਗੁਲਾਲ ਕੋ ਉੜਾਈ। ਐਨ ਬੈਨ ਚੈਨ ਮੇਂ ਬੈਨ ਭਇਉ ਨਹੀਂ ਬੈਨ। ਅਨਹਦ ਘਨਘੋਰ ਸ਼ੋਰ ਜੋਰ ਸੇ ਮਚਾਈ। ਸੁਨ ਮਾਂਹਿ ਸਮਾਧ ਸੁਧ ਦਾ ਲਖ ਲਾਗ ਰਹੋ। ਮਹਾਂ ਘਟ ਵਹਦ ਪਟ ਜੋਤ ਹੈਂ ਜਗਾਈ। ਕਹਾਂ ਗੰਗ ਗੋਮਤੀ ਜਮਨਾ ਅਰ ਰਾਂਮ ਗੰਗ। ਦਿਲ ਜਲ ਮੂੰ ਟੋਬ ਟੋਬ ਤੀਰਥ ਪਰਸਾਈ। ਕਾਸ਼ੀ, ਮਥੁਰਾ, ਪਰਾਗ, ਬਰਮਾ, ਬਿਸ਼ਨ ਮਹੇਸ਼। ਸਬ ਹੀ ਅਪਨੂੰ ਭੇਸ ਕਿਉਂ ਪਰਦੇਸ ਜਾਈ। ਬਰਮ ਕੀ ਫ਼ਰੀਦ ਖੇਲ ਬਿਸਰੀ ਜਗਤ ਮੂੰ ਬੇਲ। ਦਰਮਟ ਕੇ ਫੂਲ ਕੋ ਫਲਾ ਕੈ ਫਲ ਖਾਈ। 13. ਅੱਜ ਡੋੜੀ ਸਿਕ ਦੀਦਾਰ ਦੀ ਹੈ ਅੱਜ ਡੋੜੀ ਸਿਕ ਦੀਦਾਰ ਦੀ ਹੈ।ਮਤਾਂ ਆਈ ਨਗਰ ਦਿਲਦਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਅਰਜ ਮੁਕੱਦਸ ਮੁਲਕ ਅਰਬ ਦੀ।ਹਰ ਹਰ ਵਾਦੀ ਫਰਹ ਤਰਬ ਦੀ। ਮਨਜ਼ਿਲ ਤਰਹ ਅਜਬ ਦੀ।ਸਾਰੀ ਵਜਾਅ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਹਰ ਕਤਰਾ ਆਂਬ ਹੈ ਕੌਸਰ।ਗਰਦੋ ਗ਼ੁਬਾਰ ਹੈ ਮੁਸ਼ਕ ਤੇ ਅੰਬਰ। ਕਿਰੜ ਕੰਡਾ ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਸਨੂਬਰ।ਖ਼ਾਰ ਵੀ ਸ਼ਕਲ ਬਹਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਅਰਬ ਸ਼ਰੀਫ ਹੈ ਸੋਹਣੀ ਸਾਰੀ।ਨਾਜ਼ਕ ਨਾਜ਼ੋ ਤੇ ਮਤਵਾਰੀ। ਥੀਵਾਂ ਵਾਰੀ ਲੱਖ ਲੱਖ ਵਾਰੀ।ਦਾਰ ਨਬੀ ਮੁਖ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਆਏ ਹੱਜ ਉਮਰੈ ਦੇ ਵਾਰੇ।ਸਭ ਰਲ ਮਿਲ ਲਬੀਕ ਪੁਕਾਰੇ। ਜੈਂਦੀ ਡੇਖਾਂ ਰੱਬ ਨ ਮਾਰੇ।ਵਿੱਸਰੀ ਹੁਬ ਘਰ ਬਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਆਂਗਨ ਨ ਭਾਵੇ ਤੇ ਘਰ ਖਾਵੇ।ਸਾੜੈ ਤੋਲ ਨਿਹਾਲੀ ਭਾਵੇ। ਕਈ ਸ਼ੈ ਅਸਲੌਂ ਮਹਜ ਭਾਵੇ ਨ।ਸਿਕ ਹਿਕ ਸਾਵਲ ਯਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਖ਼ਰੀਦ ਕੀਤੋਸੇ।ਕਲ ਕਾਰੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਥੀਉਸੇ। ਸੁਰਖੀ ਸੇਂਧ ਮੁਸਾਰਾ ਗਿਉਸੇ।ਨਾ ਕਲ ਕੱਜਲੇ ਧਾਰ ਦੀ ਹੈ। 14. ਅੱਜ ਕਲ ਅੱਖ ਫੁਰਕਾਂਦੀ ਹੈ ਅੱਜ ਕਲ ਅੱਖ ਫੁਰਕਾਂਦੀ ਹੈ।ਕਈ ਖ਼ਬਰ ਵਸਾਲ ਦੀ ਆਂਦੀ ਹੈ। ਵਕਤ ਮਿਲਣ ਦੀ ਮੌਸਮ ਆਈ।ਲਜ਼ਤ ਰੋਜ਼ ਬਰੋਜ਼ ਸਵਾਈ। ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਕਰਦੀ ਮਾਂ ਪਿਉ ਜਾਈ।ਕਿਆ ਬਰਦੀ ਕਿਆ ਬਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਰਦੋਂ ਅਲਮ ਬਰਬਾਦ ਥਿਉਸੇ।ਜੰਗਲ ਬੇਲਾ ਸ਼ਾਦ ਥਿਉਸੇ। ਵੀਰਾਨਾ ਆਬਾਦ ਥਿਉਸੇ।ਫਰਹਤ ਮੂਲ ਨ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਹਰ ਆਨ ਹੈ ਸ਼ਾਦੀ।ਡੇਵਨ ਲੋਕ ਮੁਬਾਰਕਬਾਦੀ। ਹਰ ਆਜ਼ਾਰੋਂ ਥਈ ਆਜ਼ਾਦੀ।ਸੂਲ ਕਨੂੰ ਦਿਲ ਵਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਂਝਨ ਜੋਗੀ ਆਇਮ ਵੇੜ੍ਹੇ।ਸੜਦੇ ਮਰਦੇ ਖੇੜੇ ਭੇੜੇ। ਹੁਣ ਵਤ ਸਾਨੂੰ ਕੌਨ ਨਖੇੜੇ।ਪਲ ਪਲ ਬਾਹ ਸਿਰਾਂਦੀ ਹੈ। ਥਇਆ ਫ਼ਰੀਦ ਸੁਹਾਗ ਸਵਾਇਆ।ਮੌਲਾ ਝੋਕ ਨੂੰ ਆਨ ਵਸਾਇਆ। ਰਾਂਝਣ ਮੈਡਾ ਮੈਂ ਘਰ ਆਇਆ।ਜੈਂ ਕਾਰਣ ਦਿਲ ਮਾਂਦੀ ਹੈ। 15. ਅੱਜ ਮਾਂਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਨਾਵੀਂ ਵੇ ਅੱਜ ਮਾਂਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਨਾਵੀਂ ਵੇ।ਵਲ ਆਵੀਂ ਆ ਗਲ ਲਾਂਵੀਂ ਵੇ। ਰੁੱਤ ਰੰਗੀਲੀ ਤੇ ਸਾਇਤ ਸੋਹਣੀ।ਮੌਸਮ ਗੁਲ ਫੁਲ ਦੀ ਮਨ ਮੋਹਣੀ। ਮੁਦ ਮਸਤਾਨੀ ਡੁੱਖੜੀਂ ਕੋਹਣੀ।ਸਾਂਵਲ ਸਿਹਨ ਸੁਹਾਵੀਂ ਵੇ। ਸੱਈਆਂ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਕਰੇਂਦੀਆਂ।ਕੱਜਲਾ ਸੁਰਖ਼ੀ ਮਾਂਗ ਬਣੇਂਦੀਆਂ। ਚੇਤਰ ਸੁਹੇਂਦੀਆਂ ਵਰ ਗਲ ਲੇਂਦੀਆਂ।ਮੈਂ ਘਰ ਵੀ ਪੌਂ ਪਾਵੀਂ ਵੇ। ਮੁੱਠੜੀ ਰੂਪ ਅਨੂਪ ਵਸਾਰੇ।ਡੁੱਖੜੀ ਰੋਂਦੀ ਉੱਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। ਸੋਹਣਾ ਡੇ ਕਰ ਕੂੜੇ ਲਾਰੇ।ਆਂਦੀ ਨ ਮੁੜ ਜਾਵੀਂ ਵੇ। ਖੇੜੇ ਭੇੜੇ ਰਖਿਨ ਬਖੇੜੇ।ਸੱਸ ਨਨਾਣਾਂ ਲਾਂਵਮ ਝੇੜੇ। ਚਾਕ ਮਹੀਂ ਦਾ ਆ ਵੜ ਵੇੜ੍ਹੇ।ਤੱਤੜੀ ਨੂੰ ਨ ਤਾਵੀਂ ਵੇ। ਸੱਈਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਨੋਕਾਂ ਕਰਦੀਆਂ।ਮਿਹਣੇ ਹਾਪ ਕਰੇਂਦੀਆਂ ਬਰਦੀਆਂ। ਮਿਲ ਮਾਹੀ ਹੁਣ ਭੱਟ ਘਤ ਸਰਦੀਆਂ।ਨਾ ਧੂਤੀਂ ਲਾਜ ਲਜਾਵੀਂ ਵੇ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਮੇਰਾ ਹੋਰ ਨ ਕੋਈ।ਤਾਨੇ ਮਾਰਿਮ ਖ਼ਲਕ ਸਭੋਈ। ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਤੇਰੀ ਹੋਈ।ਲਗੜੀ ਤੋੜ ਨਿਭਾਵੀਂ ਵੇ। ਸਾਲੂ ਭਿੱਨੜਾ ਅੱਖ਼ੀਆਂ ਨੀਰੇ।ਚੋਲੀ ਚੁੱਨੜੀ ਲੀਰ ਕਤੀਰੇ। ਲੂੰ ਲੂੰ ਸੀੜ੍ਹਾਂ ਲੱਖ ਲੱਖ ਚੀਰੇ।ਅੱਲੜੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਮਟਾਂਵੀ ਵੇ। ਨੇਂਹ ਫ਼ਰੀਦ ਫ਼ਕਰ ਦੀ ਮੂੜੀ।ਬਾਝ ਬਿਰਹੋਂ ਦੇ ਕੁਲ ਗਲ ਕੂੜੀ। ਮਰਦੀ ਜੀਂਦੀ ਨੀਵੀਂ ਪੂਰੀ।ਦਿਲ ਨੂੰ ਦਾਗ਼ ਨ ਲਾਵੀਂ ਵੇ। 16. ਅੱਜ ਮਾਂਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਯਾਰੀ ਵੇ ਅੱਜ ਮਾਂਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਯਾਰੀ ਵੇ।ਕਿਉਂ ਬੈਠੀਂ ਯਾਰ ਵਸਾਰੀ ਵੇ। ਆਈ ਮੌਸਮ ਚੇਤਰ ਬਹਾਰਾਂ।ਸੰਗੀਆਂ ਸੁਰਤਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਯਾਰਾਂ। ਜੋਭਨ ਲਹਿਰੀਂ ਤਾਰ ਮਤਾਰਾਂ।ਹਿਕ ਮੈਂ ਮੁਫ਼ਤ ਅਜ਼ਾਰੀ ਵੇ। ਸਈਆਂ ਧਾਂਵਿਨ ਗਾਵਣ ਗਾਂਵਿਨ।ਸਹਿਜੇ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਸੁਹਾਵਿਨ। ਮਾਂਗ ਬਣਾਵਿਨ ਧੜੀਆਂ ਗੁੰਧਾਂਵਿਨ।ਮੈਂ ਸਿਰ ਡੁੱਖੜੇ ਬਾਰੀ ਵੇ। ਸੁਰਖ਼ੀ ਕੱਜਲਾ ਮੈਂਦੀ ਸੋਂਹਦੀ।ਹਰ ਹਿਕ ਅਪਨੇ ਢੋਲ ਨੂੰ ਮੋਂਹਦੀ। ਮੈਂ ਮੁੱਠੜੀ ਗ਼ਮ ਲੁਟੜੀ ਲੋਂਹਦੀ।ਕਰਦੀ ਲੱਖ ਲੱਖ ਜ਼ਾਰੀ ਵੇ। ਜੇਵਰ ਪਾਵਿਨ ਬੀੜੇ ਲਾਵਿਨ।ਕੰਥ ਰਿਝਾਵਿਨ ਸੇਝ ਸੁਹਾਵਿਨ। ਬਾਂਹ ਸਿਰਾਂਦੀ ਵਰ ਗਲ ਲਾਵਿਨ।ਮੈਂ ਹਿੱਕ ਸੂਲਾਂ ਮਾਰੀ ਵੇ। ਰੁੱਤ ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਵਕਤ ਸੁਖੇਲੇ।ਅੰਗਨ ਸਹੇਲੇ ਘਰ ਅਲਬੇਲੇ। ਮੈਕੂੰ ਵੀ ਰੱਬ ਰਾਂਝਨ ਮੇਲੇ।ਕਿਸਮਤ ਡੇਵਮ ਵਾਰੀ ਵੇ। ਗੁਲ ਫੁਲ ਧਜਰਾ ਜੋੜ ਡਖਾਵਿਮ।ਬੁਲਬੁਲ ਭੌਰੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਪਾਵਿਮ। ਵਲ ਵਲ ਹਸਰਤ ਮਾੜੇ ਆਵਿਮ।ਪਲ ਪਲ ਚੁਭਿਮ ਕਟਾਰੀ ਵੇ। ਉੱਜੜੇ ਸਿਹਰੇ ਹਾਰ ਕੁਮਾਣੇ।ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਦੇ ਟੋਲ ਵਹਾਣੇ। ਗੁਜ਼ਰੇ ਸਾਰੇ ਮਾਣੇ ਤਰਾਣੇ।ਲੱਗੜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਖਵਾਰੀ ਵੇ। ਰਾਤੀਂ ਨਿੰਦਰ ਨ ਡੇਂਹ ਕਰਾਰੇ।ਹਰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਦਾਰ ਮਦਾਰੇ। ਤੋਲ ਨਿਹਾਲੀ ਡਿੱਸਦੀ ਦਾਰੇ।ਤਤੜੀ ਓੜਕ ਹਾਰੀ ਵੇ। ਬਾਂਹ ਚੁੜੇਲੀ ਸਿੱਕ ਸਿੱਕ ਹੁਟੜੀ।ਗਲ ਨ ਲਾਵੇ ਡੇਂਦਾ ਪੁਠੜੀ। ਪੀਤ ਕੁਲਲੜੀ ਰੀਤ ਅਪੁਠੜੀ।ਡਿਠੜੀ ਯਾਰ ਦੀ ਯਾਰੀ ਵੇ। ਮਾਹੀ ਮਿੱਠੜਾ ਗਲ ਨਾ ਲਾਵਿਮ।ਗਾਨੇ ਗਹਿਣੇ ਖਾਵਣ ਆਵਮ। ਬਾਸ ਗੁਲਾਂ ਦੀ ਸਾਹ ਮੁੰਝਾਵਮ।ਸਾੜੇ ਬਾਦ ਬਹਾਰੀ ਵੇ। ਦਰਦ ਅੰਦੋਹ ਤੇ ਰੋਮ ਕਸ਼ਾਲੇ।ਸੋਜ਼ ਪੱਜਾਲੇ ਅੱਖੀਆਂ ਨਾਲੇ। ਸ਼ਾਲਾ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਸੰਭਾਲੇ।ਟਾਲਿਮ ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ ਵੇ। 17. ਅਜੋਂ ਮਾਰੂ ਮਿਲਿਓ ਅਜੋਂ ਮਾਰੂ ਮਿਲਿਓ।ਦਿਲ ਨਾ ਮਾਂਦੀ ਥੀ। ਸੂਹੇ ਸੱਜ ਕੂੰ ਸਾੜ ਤੇ।ਵੰਜ ਮਿਤਰਾਂ ਦੀ ਥੀ। ਬਾਂਦੀ ਬਰਦੀ ਯਾਰ ਦੀ।ਬਰਦੀ ਬਾਂਦੀ ਥੀ। ਗੈਰੋਂ ਉਲਫ਼ਤ ਯਾਰ ਦੇ।ਦਿੱਲੜੀ ਵਾਂਦੀ ਥੀ। ਨੇਂਹ ਨਭੇਦੀ ਮਰ ਗਿਓਮ।ਪੁੱਨਲ ਕਾਂਧੀ ਥੀ। ਤਾਂਘ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਆਖਦੀ।ਬਰ ਡੋਂ ਪਾਂਧੀ ਥੀ। 18. ਅੱਜ ਪਹਿਲੋਂ ਸੇਜ਼ ਸੜੇਂਦੀ ਹੈ ਅੱਜ ਪਹਿਲੋਂ ਸੇਜ਼ ਸੜੇਂਦੀ ਹੈ।ਤੱਤੀ ਤੁਲ ਸੜੀ ਚੱਕ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਡੇਂਹ ਫ਼ਰਾਕ ਅਸਾਂ ਸਰ ਕੜਕੇ।ਦਿੱਲੜੀ ਫ਼ੜਕੇ ਛਾਤੀ ਥੜਕੇ। ਸੂਲ ਨਵੀਂ ਨਿੱਤ ਡੇਵਨ ਧੜਕੇ।ਸਖ਼ਤੀ ਸਖ਼ਤ ਸਤੇਂਦੀ ਹੈ। ਆਏ ਵਕਤ ਵਿਦਾ ਸੱਜਨ ਦੇ।ਸੌਹਣੇ ਸਾਂਵਲ ਮਨ ਮੋਹਨ ਦੇ। ਸੁੰਜੜੇ ਸੀਨੇ ਬੈਤ ਹੁਜ਼ਨ ਦੇ।ਦਿੱਲੜੀ ਝੋਕ ਡੁਖੇਂਦੀ ਹੈ। ਉਜੜੀ ਰੰਗਤ ਫਟੜੇ ਫੁਟੜੇ।ਹਾਰ ਹਮੇਲਾਂ ਸਿਹਰੇ ਤਰੁਟੜੇ। ਏ ਡੁੱਖ ਕੁੱਠੜੇ ਸੁਖੜੀ ਖੁੱਟੜੇ।ਪਲ ਪਲ ਪੀੜ ਮੁੰਝੇਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਤਨ ਪਿਆਸਾਂ ਚਾਈਆਂ ਖੁਨਕੀਆਂ।ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਡੁੱਸਕੀਆਂ ਮੂੰਝਾਂ ਮੁਸਕੀਆਂ। ਸਾਨੂੰ ਡੋੜੀਆਂ ਡੋੜੀਆਂ ਖੁਸਕੀਆਂ।ਕਿਸਮਤ ਰੁੱਖ ਬਦਲੇਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਸ ਨ ਕੀਤੀ ਆਸ ਦਿਲੋਂ ਦੇ।ਯਾਰੀ ਤਰੋੜੀ ਯਾਰ ਚਹੇਂਦੇ। ਮਾਣ ਵੰਜਾਇਮ ਮਾਣ ਮਹੀਂ ਦੇ।ਜਿੰਦੜੀ ਖ਼ਤਰ ਕਰੇਂਦੀ ਹੈ। ਮਸਤਕ ਲਿਖੜੀ ਪੇਸ ਪਿਉ ਸੇ।ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਖੜ ਮੁਕਲਿਉਸੇ। ਬੇਦਰਦਾਂ ਦੇ ਸਾਥ ਰਲਿਉਸੇ।ਸਬ ਕਈ ਮੇਹਣੀਂ ਡੇਂਦੀ ਹੈ। 19. ਅੱਜ ਰੰਗ ਰੁਖ ਤੇ ਵਲਿਆ ਹੈ ਅੱਜ ਰੰਗ ਰੁਖ ਤੇ ਵਲਿਆ ਹੈ।ਮਤਾਂ ਮਾਹੀ ਮਾਹਣੂ ਘੱਲਿਆ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਬੇਲੇ ਸਬਜ਼ੀ ਚਾਈ।ਰੌਨਕ ਰੋਜ਼ ਬਰੋਜ਼ ਸਵਾਈ। ਰਲ ਮਿਲ ਸਈਆਂ ਡੇਵਨ ਵਧਾਈ।ਰਾਂਝਨ ਲੂੰ ਲੂੰ ਰਲਿਆ ਹੈ। ਕਾਨ੍ਹ ਕਹੇਲੇ ਖ਼ੁਨਕੀ ਚਾਈ।ਚਾਈ ਲਿਆਦੇ ਪੂਰ ਲਲਾਈ। ਗੁਲ ਫੁਲ ਕਰਦੇ ਹੁਸਨ ਨ ਮਾਹੀ।ਸੁਖ ਮਿਲਿਆ ਡੁੱਖ ਟਲਿਆ ਹੈ। ਰਾਂਝਨ ਜੋਗੀ ਮੈਡਾ ਮਾਹੀ।ਮੈਂ ਬੇਵਾਹੀ ਦਾ ਹੈ ਵਾਹੀ। ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਆਹੀ।ਜੈਂ ਦਿੱਲੜੀ ਨੂੰ ਮਲਿਆ ਹੈ। ਢੋਲਣ ਡਿਤੀ ਬਾਂਹ ਸਿਰਾਂਦੀ।ਸੱਸ ਨਨਾਣ ਥਈ ਦਰਮਾਂਦੀ। ਖੇੜੀਂ ਭੈੜੀਂ ਹਸਰਤ ਆਂਦੀ।ਕੋਈ ਗਲਿਆ ਤੇ ਕੋਈ ਜਲਿਆ ਹੈ। ਮਾਹੀ ਕੀਤੇ ਝੋਕੀਂ ਦੇਰੇ।ਥਏ ਹਨ ਮੇਰੇ ਭਾਗ ਭਲੇਰੇ। ਹੱਥ ਗਾਨੇ ਸਰ ਸੋਂਹਦੇ ਸਿਹਰੇ।ਬਾਗ਼ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਫਲਿਆ ਹੈ। ਥੀਵਸੈ ਸੂਲ ਕਨੂੰ ਜੀਵਾਂਦਾ।ਗੁਜਰਿਆ ਵੇਲ੍ਹਾ ਵਕਤ ਡੁੱਖਾਂ ਦਾ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਮਿਲਿਉਮ ਦਿਲ ਭਾਂਦਾ।ਬਖ਼ਤ ਅਸਾਂ ਵਲ ਢਲਿਆ ਹੈ। 20. ਅੱਜ ਸਾਂਵਲੜੇ ਮੁਕਲਾਇਆ ਅੱਜ ਸਾਂਵਲੜੇ ਮੁਕਲਾਇਆ।ਸਰ ਬਾਰ ਡੁੱਖਾਂ ਦਾ ਚਾਇਆ। ਐ ਕਿਬਲਾ ਅਕਦਸ ਆਲੀ।ਹਰ ਐਬ ਕਨੂੰ ਹੈ ਖ਼ਾਲੀ। ਅਬ ਅਦਬ ਅਬੀਦ ਸਵਾਲੀ।ਜੋ ਜੋ ਮੰਗਿਆ ਸੋ ਸੋ ਪਾਇਆ। ਵਾਹ ! ਅਮਨ ਅੱਲਾ ਮੁਅਜ਼ਮ।ਵਹ ਹਰਮ ਅੱਲਾ ਮਹੱਰਮ। ਵਾਹ ! ਬੇਤ ਅੱਲਾ ਮਕੱਰਮ।ਰਹਿਮਤ ਦਾ ਸਰਮਾਇਆ। ਐ ਨੂਰ ਸਿਆਹ ਮਜੱਸਮ।ਹੈ ਐਨ ਸਵਾਦਲ ਆਜ਼ਮ। ਥੀਆ ਬੇਸ਼ਕ ਆਮਨ ਬੇ ਗ਼ਮ।ਜੋ ਹਰਮ ਇਹਾਤੇ ਆਇਆ। ਕਰ ਯਾਦ ਹਰੀਮ ਹਰਮ ਕੂੰ।ਰਖ ਪੇਸ਼ ਪਰਾਣੇ ਗ਼ਮ ਕੂੰ। ਦਿਲ ਆਖੇ ਖਾਂਵਾਂ ਸਮ ਕੂੰ।ਹੈ ਜੀਵਣ ਕੂੜ ਅਜਾਇਆ। ਹੁਣ ਵਾਗਾਂ ਵਤਨ ਵਲਾਈਆਂ।ਲਖ ਮੂੰਝ ਮੂੰਝਾਰੀਆਂ ਆਇਆਂ। ਦਿਲ ਸਚੜੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਲਾਇਆਂ।ਦਿਲ ਮੇਲੀਂ ਬਾਰ ਖੁਦਾਇਆ। ਦਿਲ ਦਿਲਬਰ ਕੀਤੇ ਸਿੱਕੇ।ਘਰ ਸ਼ਹਿਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨ ਟਿੱਕੇ। ਵੰਜ (ਵਨੀਹ) ਖੋਸੂੰ ਤੌਫ ਦੇ ਧਕੇ।ਵਲ ਜੇਕਰ ਬਖਤ ਭੜਾਇਆ। ਬਿਨ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨਜਰਸਾਂ।ਰੱਤ ਰੋ ਰੋ ਆਹੀਂ ਕਰਸਾਂ। ਗ਼ਮ ਖਾ ਖਾ ਓੜਕ ਮਰਸਾਂ।ਡੁਖ ਡੁਖਰੀਂ ਜੀੜਾ ਤਾਇਆ। (ਸਾਂਵਲੜੇ=ਕਾਬੇ ਦਾ ਸਾਂਵਲਾ ਰੰਗ, ਬਾਰ=ਭਾਰ, ਡੁਖਾਂ=ਦੁੱਖਾਂ, ਅਕਦਸ=ਪਵਿਤਰ, ਅਬਦ=ਦਾਸ, ਅਬੀਦ=ਛੋਟਾ ਦਾਸ, ਅਮਨ= ਆਰਾਮ ਘਰ, ਮੁਅਜ਼ਮ=ਮਾਣਯੋਗ, ਹਰਮ=ਘਰ, ਮਹੱਰਮ=ਆਦਰਯੋਗ, ਸਵਾਦਲ=ਮੱਕਾ ਸ਼ਰੀਫ਼, ਆਮਨ=ਆਉਣਾ, ਹਰੀਮ=ਵਿਹੜਾ, ਸਮ= ਜ਼ਹਿਰ, ਮੂੰਝ=ਦੁੱਖ,ਰੰਜ, ਸਿੱਕੇ=ਲਗਨ, ਖੋਸੂੰ=ਖਾਵਾਂਗੇ, ਤੌਫ=ਪ੍ਰਕਰਮਾ, ਭੜਾਇਆ=ਮੱਦਦ ਕੀਤੀ, ਜੀੜਾ=ਜੀਅ) 21. ਅੱਜ ਸ਼ਬਰੀਆਂ ਸ਼ਗਫ਼ ਭਾਂਦੇ ਹਿਨ ਅੱਜ ਸ਼ਬਰੀਆਂ ਸ਼ਗਫ਼ ਭਾਂਦੇ ਹਿਨ।ਮਤਾਂ ਦੇਸ ਪੁਨਲ ਦੇ ਆਂਦੇ ਹਿਨ। ਨਾਜ਼ ਜਮਲ ਜਮੀਲ ਵਤਨ ਦੇ।ਰਾਹੀਂ ਰਾਹੰਦੇ ਰਾਹ ਸੱਜਨ ਦੇ। ਹਰ ਦਮ ਹੋਵਨ ਨਾਲ ਅਮਨ ਦੇ।ਸਾਥੀ ਦਰਦਮੰਦਾਂ ਦੇ ਹਿਨ। ਲਬ ਮੁਸਕਾਵਿਨ ਅੱਖੀਆਂ ਫੁਰਕਨ।ਰਗ ਰਗ ਬੁਲਕੇ ਦਿਲਰੀਆਂ ਸੁਰਕਨ। ਗ਼ਮ ਗ਼ਮ ਖਾਵਿਨ ਡੁੱਖੜੇ ਕੁਰਕਨ।ਸੂਲ ਸਿਰੋਂ ਨੱਸ ਜਾਂਦੇ ਹਿਨ। ਸੋਹਣੇ ਜਮਲ ਜਮੀਲ ਬਦਾਵੀ।ਸ਼ਮਸ ਵਕਮਰ ਦੇ ਨਾਲ ਮਸਾਵੀ। ਸਾਰੇ ਹੁਸਨ ਜਮਾਲ ਦੇ ਹਾਵੀ।ਸਾਡੇ ਗੋਸ਼ੇ ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਨ। ਬੱਦਲੀ ਜੁੜ ਗਨਘੋਰ ਮਚਾਈ।ਫੋਗੀ ਲਾਣੀ :ਖੁਨਕੀ ਚਾਈ। ਨਾਜ਼ ਕਰੇਂਦੀ ਲਾਈ ਲਾਈ।ਆਰਫ ਇਬਰਤ ਖਾਂਦੇ ਹਿਨ। ਆਏ ਭਾਗ ਸੁਭਾਗ ਸਿੱਧਾਏ।ਭਾਗੋ ਭਾਗ ਡੁਹਾਗ ਸਿੱਧਾਏ। ਤਨ ਮਨ ਡੁਖੜ ਝਾਗ ਸਿੱਧਾਏ।ਜੋ ਚਾਂਹਦੇ ਸੋ ਲਹਿੰਦੇ ਹਿਨ। ਬੇਂਸਰ ਬੋਲੇ ਬੈਨੇ ਠੁਮਕਨ।ਵਾਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਝੁਮਕੇ ਝਿਮਕਨ। ਕੜੀਆਂ ਨੂਰੇ ਪੈਰੀਂ ਘੁਮਕਨ।ਜ਼ੇਵਰ ਤਰੇਵਰ ਟਹਿੰਦੇ ਹਿਨ। ਜ਼ੁਲਫਾਂ ਸਹਿਜੋਂ ਸੌ ਵਲ ਪਾਵਨ।ਤਿਲਕ ਤਿਲੋਲੇ ਲਤਕੇ ਲਾਵਿਨ। ਸੁਰਖ਼ੀਆਂ ਕੱਜਲ ਮੁਸਾਗ ਸਹਾਵਨ।ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਸੁਹਾਂਦੇ ਹਿਨ। ਤਾਲਿਆਂ ਭਲੇ ਬਖ਼ਤ ਸਵੱਲੇ।ਆਏ ਮਹਜ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਵੱਲੇ। ਪਲ ਪਲ ਯਾਰ ਸਨੇਹੜੇ ਘੱਲੇ।ਡੇਂਹ ਡੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਦੇ ਹਿਨ। 22. ਅਜ ਵੇੜਾ ਪਿਆ ਭਾਂਦਾ ਹੈ ਅਜ ਵੇੜਾ ਪਿਆ ਭਾਂਦਾ ਹੈ।ਕੋਈ ਵਸਲ ਸਨੇਹੜਾ ਆਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਲ ਮਿਲ ਆਏ ਬਾਦਰ ਕਾਰੇ।ਬਿਜਲੀ ਚਮਕੇ ਮੀਂਹ ਫੰਗ਼ਾਰੇ। ਰਾਜ ਗਾਜ ਕਰੇ ਧਦਕਾਰੇ।ਝੋਕ ਸਹਾਗ ਸੁਹਾਦਾ ਹੈ। ਟੋਭੇ ਉਛਲਨ ਮਾਲ ਨ ਮਾਵੇ।ਰਾਤੀਂ ਯਾਰ ਅਸਾਂ ਗਲ ਲਾਵੇ। ਹਰ ਕਈ ਫ਼ਰਹਤ ਨਾਲ ਨਿਭਾਵੇ।ਹਿਕ ਡੁੱਖ ਡੁੱਖ ਪਿਆ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਇਲ ਕੂਕੇ ਮੋਰ ਚੰਘਾੜੇ।ਅਗਨ ਪਪੀਹੇ ਕਰਨ ਬੁਲਾਰੇ। ਹਰ ਹਰ ਵਹਸ਼ੀ ਕਰ ਲਲਕਾਰੇ।ਗੀਤ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ ਗਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸ਼ਤ ਬੀਆਬਾਨ ਡਿੱਸਨ ਬਹਾਰਾਂ।ਬੂਟੇ ਬੂਟੇ ਸਹੰਸ ਤਵਾਰਾ। ਰਾਹਤ ਹੋਈ ਹੈ ਤਾਰ ਮਤਾਰਾਂ।ਚੋਲੇ ਅੰਗ ਨ ਮਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੁਣਕੇ ਕਰਦੇ ਚਿਣਕ ਸਹੇਲੀ।ਵੇਲੇ ਆਨ ਸੰਭਾਲਿਅਮ ਬੇਲੀ। ਸੇਧ ਫ਼ਰੀਦ ਰੱਖਾਂ ਕਿਉਂ ਮੇਲੀ।ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਸਭਾਂਦਾ ਹੈ। 23. ਅੱਜ ਜ਼ੇਵਰ ਪਏ ਟਹਿੰਦੇ ਹਿਨ ਅੱਜ ਜ਼ੇਵਰ ਪਏ ਟਹਿੰਦੇ ਹਿਨ। ਮਤਾਂ ਡੇਂਹ ਸੁਹਾਗ ਦੇ ਆਂਦੇ ਹਿਨ। ਕਜਲਾ ਮਾਰੂ ਦੀਦਾਂ ਭਾਲੇ। ਸੁਰਖੀ ਮੁਸਕ ਮੁਸਕ ਗ਼ਮ ਟਾਲੇ। ਬੂਲੇ ਬੈਨੇ ਤੇ ਕਟਮਾਲੇ। ਸਹਿਜੋਂ ਲਚਕੇ ਖਾਂਦੇ ਹਿਨ। ਬਾਦ ਸਮਾਲੀ ਲੁਰਕੇ ਲੁਰਕੇ। ਬਾਰਸ਼ ਰਿੱਮ ਝਿੱਮ ਬੁਰਕੇ ਬੁਰਕੇ। ਅੱਖੀਆਂ ਫੁਰਕਨ ਲੂੰ ਲੂੰ ਮੁਰਕੇ। ਠਰ ਗਏ ਗੋਸ਼ੇ ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਨ। ਜੀਂਦੇ ਅਰਬ ਸ਼ਰੀਫ ਡਿੱਠੋਸੇ। ਲੁਹਦੀਂ ਸਿਦਕੀ ਨਾ ਮਰਗਿਉਸੇ। ਸੋਹਣੇ ਸਾਂਵਲ ਯਾਦ ਕਿਤੋਸੇ। ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਸੁਹਾਂਦੇ ਹਿਨ। ਸਦਕੇ ਸਦਕੇ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ। ਓਲੇ ਘੋਲੇ ਲੱਖ ਲੱਖ ਵਾਰੀ। ਸਰ ਕੁਰਬਾਨ ਤੇ ਜਾਨ ਨਸਾਰੀ। ਮਿਲਕ ਮਿੱਠੇ ਮਿਤਰਾਂ ਦੇ ਹਿਨ। ਵਾਦੀਆਂ ਰਾਹ ਮਦੀਨੇ ਵਾਲੀਆਂ। ਸਾਗੀ ਬਾਗ਼ ਬਹਿਸ਼ਤੀ ਚਾਲੀਆਂ। ਹਰ ਹਰ ਆਨ ਸਦਾ ਖੁਸਹਾਲੀਆਂ। ਸੁਖ ਸਿਹਰੇ ਡੁੱਖ ਮਾਂਦੇ ਹਿਨ। ਅਰਬ ਸ਼ਰੀਫ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਰੀਤੇ। ਲਾਵੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਲੀਤੇ। ਵਿਸਰੇ ਚਾਚੱੜ ਸਦਕੇ ਕੀਤੇ। ਅਸਲੋਂ ਮਹਜ਼ ਨ ਭਾਂਦੇ ਹਿਨ। ਹੁਸਨ ਜਮਾਲ ਦੀ ਧਰਤੀ ਆਈ। ਸਭ ਸ਼ੈ ਚਾਹਰੀ ਤਰਜ਼ ਡੱਖਾਈ। ਫ਼ਰਹਤ ਰੋਜ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਸਵਾਈ। ਡੁੱਖੜੇ ਮਾਂਦੇ ਸਾਂਦੇ ਹਿਨ। 24. ਅੱਲ ਫਾਲ ਫ਼ਰਾਕ ਡਸੇਂਦੀ ਹੈ ਅੱਲ ਫਾਲ ਫ਼ਰਾਕ ਡਸੇਂਦੀ ਹੈ।ਮਤਾ ਯਾਰ ਕਨੂੰ ਨਿਖੜੇਂਦੀ ਹੈ। ਸਖਤੀਆਂ ਵਧੀਆਂ ਸੁਖ ਥਏ ਥੋਲੇ।ਰੰਜੋ ਅਲਮ ਗ਼ਮ ਸੋਜ਼ ਸਮੋਲੇ। ਚਰਖਾ ਡੁੱਖੜੀ ਰੂੰ ਰੂੰ ਬੋਲੇ।ਤੰਦ ਡਿੰਗੀ ਵਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਸੇਧਾਂ ਕੱਜੜੀਆਂ ਮੇਂਦੀਆਂ ਫਿੱਕੜੀਆਂ।ਕਜਲੇ ਉਜੜੇ ਸੁਰਖ਼ੀਆਂ ਬਿਖੜੀਆਂ। ਯਾਸਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਆਸਾਂ ਨਿੱਖੜੀਆਂ।ਲੂੰ ਲੂੰ ਵੈਣ ਵਲੇਂਦੀ ਹੈ। ਤੂਲ ਨਿਹਾਲੀਆਂ ਦਾਰ ਡਿੱਸੀਜਨ।ਹਾਰ ਫੁਲਾਂ ਦੇ ਖ਼ਾਰ ਡਿੱਸੀਜਨ। ਸਿਹਨ ਹਵੇਲੀਆਂ ਬਾਰ ਡਿੱਸੀਜਨ।ਸਬ ਸ਼ੈ ਮੁੰਝੇ ਵਧੇਦੀ ਹੈ। ਭਾਗ ਗਿਆ ਬਦ ਬਖ਼ਤੀ ਜਾਗੀ।ਬਾਂਹ ਚੁੜੇਲੀ ਥੀਵਮ ਡੁਹਾਗੀ। ਜੈਂਦੀਂ ਡੇਖਾਂ ਸਾਵਲ ਸਾਗੀ।ਜਿੰਦੜੀ ਮਰ ਮਰ ਵੈਂਦੀ ਹੈ। ਟੁੱਟੇ ਕੰਗਣ, ਕੜੀਆਂ, ਨੇਵਰ।ਟੁੱਕੜੇ ਬੈਨੇ, ਬੋਲੇ, ਬੈਂਸਰ। ਕਟਮਾਲੇ ਥਏ ਨਾਂਗ ਬਰਾਬਰ।ਚੁਹੰਬ ਕਲੀ ਚਕ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਨਜ਼ਰ ਨ ਆਵੇ ਰਾਂਝਨ ਮਾਹੀ।ਕੀਤੁਸ ਬੇਕਸ ਤੇ ਬੇਵਾਹੀ। ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ ਗਲ ਦੀ ਫਾਹੀ।ਸਬਰ ਆਰਾਮ ਵੰਜੇਂਦੀ ਹੈ। ਦਰਦ ਕਨੂੰ ਮੂੰਹ ਸਾਵਾ ਪੀਲਾ।ਚੋਲਾ ਕਾਲਾ ਬੋਛਣ ਨੀਲਾ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਸਾਡਾ ਕੋਝਾ ਹੀਲਾ।ਹਰ ਕਈ ਸਖ਼ਤ ਅਲੇਂਦੀ ਹੈ। ਸੌਣ ਸ਼ਗੂਨ ਸਭੇ ਥਏ ਪੁੱਠੜੇ।ਵਸਲ ਵਸਾਲ ਦੇ ਸਾਂਗੇ ਤਰੁੱਟੜੇ। ਨੈਨ ਨ ਭਾਏ ਰੋ ਰੋ ਹੁੱਟੜੇ।ਦਿੱਲੜੀ ਕੇਸ ਕਰੇਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਰ ਬਹਾਰ ਖ਼ਿਜ਼ਾਂ ਡਿੱਸੀਜੇ।ਝੋਕ ਸਭੋ ਵੀਰਾਨ ਡਿੱਸੀਜੇ। ਨ ਕੋਈ ਇਲਮ ਨ ਬਾ।ਰੋਹੀ ਡੈਣ ਡਰੇਂਦੀ ਹੈ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਖੜਾ ਮੁਕਲਾਇਆ।ਬਾਰ ਬਾਰ ਹਿਜਰ ਸਿਰ ਆਇਆ। ਸਿਕ ਸਾੜਿਆ ਤੇ ਤਾਂਘਾਂ ਤਾਇਆ।ਕਿਸਮਤ ਰੋਧੇ ਡੇਂਦੀ ਹੈ। 25. ਅਲਫ਼ ਹਿਕੋ ਹਮ ਬਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ ਅਲਫ਼ ਹਿਕੋ ਹਮ ਬਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਹੋਰ ਕਹਾਣੀ ਮੂਲ ਨ ਭਾਣੀ।ਅਲਫ਼ ਗਿਉਮ ਦਿਲ ਖਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਬੇ ਤੇ ਦੀ ਬਈ ਕਲ ਨ ਕਾਈ।ਅਲਫ਼ ਕੀਤਮ ਬੇ ਵੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਠੱਪ ਰਖ਼ ਫਿਕਾ ਅਸੂਲ ਦੇ ਮਸਲੇ।ਬਿਰਹੋਂ ਬਾਬ ਦਾ ਡੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਜੇ ਕਰ ਲਗੜੋ ਚਾਟ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ।ਜਾਇਆ ਕੂੰ ਡੇਸੀਂ ਡੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਜੇ ਨ ਸਬਕ ਬਿਰਹੋਂ ਦਾ ਡਿੱਤੜੇ।ਅੱਜ ਕਲ ਵੈਸਾਂ ਨੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਬਿਰਹੌਂ ਸਿਖ਼ੀ ਤੇ ਬਿਰਹੋਂ ਸਿਖਾਈਂ।ਹਈ ਸਾਬਸ ਸ਼ਾਬਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਜੀਂਦੀ ਹੋਈ ਹਿੱਕ ਯਾਰ ਦੇ ਰਹਿਸੂੰ।ਵਿੱਸਰੀ ਹੋਰ ਹਵਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਮੰਤਰ ਪਰੀਤ ਦਾ ਫੂਕ ਸੁਕਾਰੀ।ਲਿੰਗੜੀ ਹਮ ਆਲਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਉਲਫ਼ਤ ਜ਼ਰਦੀ ਘਰਦੀ ਵਰਦੀ।ਨਾ ਰਹਿ ਗਈ ਹਿੱਕ ਖਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਰਾਂਝਨ ਮੈਂਡਾ ਮੈਂ ਰਾਂਝਨ ਦੀ।ਖੇੜਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਭੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਸੱਟ ਘਰ ਬਾਰ ਤੇ ਬਾਰ ਵਸੇਸਾਂ।ਬਦਲੀਂ ਕੀਤੀ ਲੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਇਲਮ ਅਮਲ ਭੁਲ ਵੈਸੀ ਜੇਕਰ।ਇਸ਼ਕ ਪਿਉ ਕਨ ਰਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਓੜਕ ਇਸ਼ਕ ਅੰਦਰ ਜਿੰਦ ਡੇਸੂ।ਨਾ ਸਮਝੀਂ ਖਿਲ ਹੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਨੇਂਹ ਕਡੋਕੜਾਂ ਪਿਉਸੇ ਪੁਖੜੇ।ਨਾ ਹਈ ਕਲਮ ਤੇ ਮੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਨਾ ਅੱਜ ਕਲ ਦੀ ਯਾਰ ਦੇ ਵੱਲ ਦੀ।ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਹੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਇਸ਼ਕੋਂ ਮੂਲ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਫਿਰਸੂੰ।ਰੋਜ਼ ਨਵੀਂ ਹਿਮ ਚੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। 26. ਅੱਲਾ ਮੇਲੇ ਵਲ ਸੰਗ ਯਾਰਾ ਅੱਲਾ ਮੇਲੇ ਵਲ ਸੰਗ ਯਾਰਾ।ਬਰਦੀ ਤੌਂ ਦਿਲਬਰ ਦੀ। ਨਾਜ਼ ਨਜ਼ਾਕਤ ਹੁਸਨ ਮਲਾਹਤ।ਕਿਆ ਚਾਲੀਂ ਕਿਆ ਢੰਗ ਯਾਰਾ। ਸੋਹਣੀ ਤਰਹ ਨਜ਼ਰ ਦੀ। ਇਸ਼ਵੇ ਗਮਜ਼ੇ ਕਰਨ ਲੜਾਈ।ਚਸ਼ਮਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਜੰਗ ਯਾਰਾ। ਡਾਢੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਹਿਰ ਦੀ। ਹਰ ਹਰ ਕਾਕਲ ਨਾਂਗ ਵਰਾਧਾ।ਜ਼ੁਲਫ ਮਰੇਂਦੀ ਡੰਗ ਯਾਰਾ। ਲੜਦੀ ਮੂਲ ਨ ਲੜਦੀ। ਕਾਮਤ ਯਾਰ ਕਿਆਮਤ ਸਾਰੀ।ਸਹੰਸ ਫ਼ਰੇਬ ਫਰੰਗ ਯਾਰਾ। ਕਰਦੀ ਜੋ ਜੋ ਸਰਦੀ। ਤੀਰ ਨਿਗਾਹ ਦਾ ਰਗ ਰਗ ਰਚਿਆ।ਸਾਰਾ ਬਦਨ ਚੋਰੰਗ ਯਾਰਾ। ਲਗੜੀ ਨੋਕ ਹੁਨਰ ਦੀ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਰੁਲਾਇਮ ਬਰੋਚ।ਹੱਡ ਹੱਡ ਤੇ ਅੰਗ ਅੰਗ ਯਾਰਾ। ਨਿਖੜਿਅਮ ਕੂੰਜ ਵਲ੍ਹਰ ਦੀ। 27. ਅਲਯੌਮ ਬਸਰ ਹਦੀਦ ਵੇ ਅਲਯੌਮ ਬਸਰ ਹਦੀਦ ਵੇ।ਹਰ ਵਕਤ ਯਾਰ ਤੇ ਦੀਦ ਵੇ। ਖੋਲ੍ਹੀ ਇਸ਼ਕ ਕਲਬ ਕਲੀਦ ਵੇ।ਥਏ ਗੁੱਝੜੇ ਰਾਜ਼ ਪਦੀਦ ਵੇ। ਡੇਂਹ ਰਾਤ ਸਾਡੜੀ ਈਦ ਵੇ।ਥਇਆ ਬੁਅਦ ਸਗ਼ਤ ਬਈਦ ਵੇ। ਗੈਰੋਂ ਹੈ ਕਤਾ ਬੁਰੀਦ ਵੇ।ਹੁਟ ਖਟ ਗਈ ਤਕਲੀਦ ਵੇ। ਦਿਲ ਮਿਲ ਘਟੀ ਤੌਹੀਦ ਵੇ।ਹੈ ਹਾਲ ਰੋਜ਼ ਮਜ਼ੀਦ ਵੇ। ਹਰ ਲਹਿਜ਼ਾ ਸ਼ੌਕ ਸ਼ਦੀਦ ਵੇ।ਹਰ ਆਨ ਜ਼ੌਕ ਜਦੀਦ ਵੇ। ਅਮਾਗ ਨਫ਼ਸ਼ ਅਨੀਦ ਵੇ।ਕਰ ਸੁਲਹ ਥਿਉਮ ਮੁਰੀਦ ਵੇ। ਵੋਹ ਜਜ਼ਦ ਦੀ ਤਾਈਦ ਵੇ।ਵੋਹ ਫ਼ਕਰ ਦੀ ਤਮਹੀਦ ਵੇ। ਥੀ ਮਹਵ ਗੁਫ਼ਰ ਸ਼ਨੀਦ ਵੇ।ਗਏ ਵਿੱਸਰ ਵਾਅਦ ਵਈਦ ਵੇ। ਰਹਿੰਦੀ ਨਹੀਂ ਤਸ਼ਦੀਦ ਵੇ।ਕਾਵੜ ਅਤੇ ਤਹਦੀਦ ਵੇ। ਏਹੋ ਅਦਨੂੰ ਅਬਦ ਫ਼ਰੀਦ ਵੇ।ਅਜ਼ਲੋਂ ਹੈ ਦੀਦ ਖ਼ਰੀਦ ਵੇ। 28. ਅਨਹਦ ਮੁਰਲੀ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਇਆ ਅਨਹਦ ਮੁਰਲੀ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਇਆ। ਗੁਰ ਨੇ ਪੂਰੇ ਬੇਦ ਬਤਾਏ।ਅਕਲ ਫਿਕਰ ਸਭ ਫਹਿਮ ਗਮਾਏ। ਮਦਹੋਸ਼ੀ ਵਿਚ ਹੋਸ਼ ਸਿਖਾਏ।ਸਾਰਾ ਸਫ਼ਰ ਅਰੂਜ ਸੁਝਾਇਆ। ਵਹਦਤ ਐਨ ਅਯਾਂ ਡਿਠੋ ਸੇ।ਤਮਸ ਹਕੀਕੀ ਸਮਝ ਲਿਉ ਸੇ। ਮਖ਼ਫ਼ੀ ਕੁਲ ਇਜ਼ਹਾਰ ਥਿਉਸੇ।ਹਰ ਗੁਨ ਗਿਆਨ ਦੇ ਗੀਤ ਨੂੰ ਪਾਇਆ। ਥੀਏ ਵਾਜ਼ਹ ਮਸ਼ਹਦ ਦਕਾਇਕ।ਥੀਏ ਲਾਇਹ ਅਨਵਾਰ ਹਕਾਇਕ। ਜ਼ਾਹਰ ਗੁਝ ਸਬ ਕੁਝ ਦੇ ਲਾਇਕ।ਕਰਬ ਤੇ ਬੋਅਦ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਉਠਾਇਆ। ਬੰਸੀ ਖ਼ੂਬ ਬਤਾਈਆਂ ਬਾਤਾਂ।ਗੁਝੜੇ ਰਾਜ਼ ਅਨੌਖੀਆਂ ਘਾਤਾਂ। ਗੁਮ ਥੀਆਂ ਕੂੜੀਆਂ ਜ਼ਾਤ ਸਿਫ਼ਾਤਾਂ।ਲਿਮਨ ਅਲਮੁਲਕ ਦਾ ਦੌਰਾ ਆਇਆ। ਖ਼ਮਰ ਤਹੂਰੋਂ ਪੀ ਪੈਮਾਨੇ।ਥੀਉਸੇ ਆਸ਼ਕ ਮਸਤ ਯਗਾਨੇ। ਭੁਲ ਗਏ ਸੌਮ ਸਲਵਾਤ ਦੋਗਾਨੇ।ਰਿੰਦੀ ਮਸ਼ਰਬ ਸਾਂਗ ਰਸਾਇਆ। ਜਾਣੇ ਕੌਣ ਗੰਵਾਰ ਮੁਕੱਲਦ।ਵਹ ਵਹ ਰੀਤ ਮਕਦਸ ਜੱਯੀਦ। ਥੀ ਮੁਤਲਕ ਬੇ ਕੈਦ ਮਵਹਦ।ਸਭ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਆਪ ਸਮਾਇਆ। ਜਬ ਹਕ ਰਮਜ਼ ਮਿਲੀ ਤੌਹੀਦੋਂ।ਦਿਲ ਆਜ਼ਾਦ ਡਿਠਮ ਤਕਲੀਦੋਂ। ਥੀਕਰ ਫ਼ਰਦ ਫ਼ਰੀਦ ! ਫ਼ਰੀਦੋਂ।ਸੱਰੀ ਰੂਹੀ ਵਾਅਜ਼ ਸੁਣਾਇਆ। (ਬੇਦ=ਭੇਦ, ਅਰੂਜ=ਉੱਚਤਾ, ਵਹਦਤ=ਰੱਬ ਦੀ ਏਕਤਾ, ਅਯਾਂ= ਜ਼ਾਹਰ, ਤਮਸ=ਦੂਈ ਦਾ ਮਿਟ ਜਾਣਾ, ਮਖ਼ਫ਼ੀ=ਗੁੱਝਾ, ਵਾਜ਼ਹ= ਜ਼ਾਹਰ, ਮਸ਼ਹਦ=ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਦਕਾਇਕ=ਭੇਤ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਲਾਇਹ=ਜ਼ਾਹਰ, ਅਨਵਾਰ=ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ,ਚਮਕ, ਗੁਝ=ਭੇਤ,ਰਹੱਸ, ਕਰਬ=ਨੇੜਤਾ, ਬੋਅਦ=ਦੂਰੀ, ਸਿਫ਼ਾਤਾਂ=ਸਿਫ਼ਤਾਂ, ਲਿਮਨ ਅਲਮੁਲਕ=ਰੱਬ ਪੁੱਛੇਗਾ, 'ਅੱਜ ਮੁਲਕ ਕਿਸਦਾ ਹੈ ?' ਜਵਾਬ ਮਿਲੇਗਾ, 'ਇਹ ਖ਼ੁਦਾ ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਭਨਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰੂ ਹੈ', ਖ਼ਮਰ ਤਹੂਰੋਂ= ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਪਵਿਤਰ ਸ਼ਰਾਬ, ਪੈਮਾਨੇ=ਪਿਆਲੇ, ਯਗਾਨੇ=ਬੇਮਿਸਾਲ, ਸੌਮ-ਸਲਵਾਤ=ਰੋਜ਼ਾ ਤੇ ਨਮਾਜ਼, ਮਸ਼ਰਬ= ਤਰੀਕਾ, ਗੰਵਾਰ=ਜਾਹਲ, ਅਗਿਆਨੀ, ਮੁਕੱਲਦ=ਪੈਰਵੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਰਮਜ਼=ਇਸ਼ਾਰਾ, ਤੌਹੀਦ=ਰੱਬੀ ਏਕਤਾ, ਤਕਲੀਦ=ਪੈਰਵੀ ਕਰਨਾ, ਫ਼ਰਦ=ਇਕੱਲਾ, ਸੱਰੀ ਰੂਹੀ ਵਾਅਜ਼=ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਰ ਤੇ ਮੇਰੀ ਰੂਹ ਹੈ।) 29. ਅਸਾਂ ਕਨੂੰ ਦਿਲ ਚਾਇਓ ਵੇ ਯਾਰ ਅਸਾਂ ਕਨੂੰ ਦਿਲ ਚਾਇਓ ਵੇ ਯਾਰ।ਜਾਪੈ ਕਿਥਾਂ ਵੰਜ ਲਾਇਓ। ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਕੀਚ ਦਾ ਵਾਲੀ।ਕੀਤੋ ਹਾਲ ਕਨੂੰ ਬੇਹਾਲੀ। ਪਰਬਤ ਰੋਹ ਰੁਲਾਇਓ ਵੇ ਯਾਰ। ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਲਿਤੋ ਨੀ ਝੋਕਾ।ਮੈਂ ਕਲ੍ਹੜੀ ਵਿਚ ਓਪਰਿਆਂ ਲੋਕਾਂ। ਹਿਕ ਤਿਲ ਤਰਸ ਨ ਆਇਓ ਵੇ ਯਾਰ। ਮੈਂ ਕਮਲੀ ਕਿਆ ਜਾਣਾ ਨੇਂਹ ਕੂੰ।ਜ਼ੁਲਮੀ ਨਹਰ ਤੇ ਕਹਿਰ ਸ਼ੀਨਾ ਕੂੰ। ਆਪੇ ਦੀਦ ਅੜਾਇਓ ਵੇ ਯਾਰ। ਆਪੇ ਆਪਣਾ ਸੋਹਾਂ ਕੀਤੋ।ਕਰਹੋ ਕਤਾਰਿਓ ਨਾਲ ਨ ਨੀਤੋ। ਕੈਂ ਧੋਤੀ ਬਰਮਾਇਓ ਵੇ ਯਾਰ। ਯਾਰ ਮੁਠੀ ਕੂੰ ਡਿਤੋੜ ਰੋਲਾ।ਸਾੜਿਓ ਕੀਤੋ ਕੀਰੀ ਕੋਲਾ। ਤਤੜੀ ਕੂੰ ਕਿਓ ਤਾਇਓ ਵੇ ਯਾਰ। ਆਪੇ ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਭੋਰ ਡੋ ਆਇਓਂ।ਯਾਰੀ ਲਾਕਰ ਛੋੜ ਸਿਧਾਇਓਂ। ਮੁਫਤਾ ਕੂੜ ਕਮਾਇਓ ਵੇ ਯਾਰ। ਯਾਰ ਫਰੀਦ ਕਡਾਂ ਸੰਭਲੇਸੀ।ਸਹਿਜੋ ਸਡ ਕਰ ਕੋਲ ਪਲ੍ਹੇਸੀ। ਜੇ ਵਤ ਬਖਤ ਭੜਾਇਓ ਵੇ ਯਾਰ। 30. ਅਸਾਨੂੰ ਰਹਿਣ ਨ ਡੇਂਦੀ ਅਸਾਨੂੰ ਰਹਿਣ ਨ ਡੇਂਦੀ।ਲਗੀ ਪੁਨਲ ਦੀ ਤਾਂਗ। ਕਨੜੀਂ ਵਲਦੀ ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲਦੀ।ਬਿਰਹੋਂ ਸੁਣਾਈ ਬਾਂਗ। ਕੁਠੜੀ ਮੁਠੜੀ ਜਾਵਣ ਲਾਦੀ।ਡੰਗੜੀ ਨੇਂਹ ਦੇ ਡਾਂਗ। ਦਿਲੜੀ ਦੁਸ਼ਮਨ ਸਖਤ ਸਤਾਏ।ਸੀਨੇ ਚੁਭੜੀ ਸਾਗ। ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਕੇਚੇ ਸਿਧਾਇਆ।ਜਾਲਾਂ ਕੈਂਦੇ ਸਾਂਗ। ਮਾਰੂ ਥਲ ਦੀ ਪਟੜੀ ਲੰਮੜੀ।ਡਿਸਮ ਫਰੀਦਨ ਟਾਂਗ। 31. ਅਸਾਂ ਸੋ ਬਦਮਸਤ ਕਲੰਦਰ ਹੂੰ ਅਸਾਂ ਸੋ ਬਦਮਸਤ ਕਲੰਦਰ ਹੂੰ।ਕਡੀ ਮਸਜਦ ਹੂੰ ਕਡੀਂ ਮੰਦਰ ਹੂੰ। ਕਡੀਂ ਚੋਰ ਬਣੂੰ ਕਡੀਂ ਜਾਰ ਬਣੂੰ।ਕਡੀਂ ਤੋਬਾ ਇਸਤਗਫਾਰ ਬਣੂੰ। ਕਡੀਂ ਜ਼ੋਹਦ ਇਬਾਦਤ ਕਾਰ ਬਣੂੰ।ਕਡੀਂ ਫ਼ਿਸਕ ਫ਼ਜੂਰੀ ਅੰਦਰ ਹੂੰ। ਕਥਾਂ ਦਰਦ ਕਥਾਂ ਦਰਮਾਨ ਬਣੂੰ।ਕਥਾਂ ਮਿਸਰ ਕਥਾਂ ਕਨਾਅਨ ਬਣੂੰ। ਕਥਾਂ ਕੇਂਚ ਭੰਭੋਰ ਦਾ ਸ਼ਾਨ ਬਣੂੰ।ਕਥਾਂ ਵਾਸੀ ਸ਼ਹਿਰ ਜਲੰਧਰ ਹੂੰ। ਕਿਥਾਂ ਸਮੂਅ ਦੈਰ ਕਨਸ਼ਤ ਕਥਾਂ।ਕਥੇ ਦੋਜ਼ਖ ਬਾਗ਼ ਬਹਿਸ਼ਤ ਕਥਾਂ। ਕਥੇ ਆਸੀ ਨੇਕ ਸਰਿਸ਼ਤ ਕਥਾਂ।ਕਥੇ ਗੁਮਰਾਹ ਹੂੰ ਕਥੇ ਰਹਬਰ ਹੂੰ। ਹਿਯੂੰ ਓ ਕਲਾਸ਼ ਤੇ ਰਿੰਦ ਅਸਾਂ।ਪਈ ਨਿਵਦੀ ਹੈ ਹਿੰਦ ਸਿੰਧ ਅਸਾਂ। ਹਿਯੂੰ ਬੇਸ਼ਕ ਆਰਫ਼ ਚਿੰਦ ਅਸਾਂ।ਕੁਲ ਰਾਜ਼ ਰਮੂਜ਼ ਦੇ ਦਫਤਰ ਹੂੰ। ਹਨ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਦੇ ਟੋਲ ਕਡੀਂ।ਹੈ ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ ਕੋਲ ਕਡੀਂ। ਰੇਲ ਢੋਲ ਕਡੀਂ ਗਿਆ ਰੋਲ ਕਡੀਂ।ਕਡੀਂ ਬਰਦਰ ਹੂੰ ਕਡੀਂ ਦਰਬਰ ਹੂੰ। ਵਲ ਵਾਤੋਂ ਸਮਝ ਫ਼ਰੀਦ ਅੱਲਾ।ਕਰ ਮਹਜ਼ ਨਾ ਸ਼ਿਅਰ ਜਦੀਦ ਵਲਾ। ਹੈ ਚਾਲੋਂ ਹਾਲ ਪਦੀਦ ਭਲਾ।ਤੂਣੇ ਕਿਜੋ ਸਾਰੇ ਅਬਤਰ ਹੂੰ। 32. ਬੈਠੀ ਰੋ ਰੋ ਉਮਰ ਨਿਭਾਈਆਂ ਬੈਠੀ ਰੋ ਰੋ ਉਮਰ ਨਿਭਾਈਆਂ।ਸਭੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਇਸ਼ਕ ਵੰਜਾਈਆਂ। ਵਾਹ ਸਾਂਵਲ ਦੀ ਧਾਰ ਕੱਜਲ ਦੀ।ਬੇ ਸ਼ਕ ਤੇਗ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ। ਦੀਦਾਂ ਤੀਰ ਚਲਾਵਨ ਕਾਰੀ।ਪਲਕਾਂ ਕਰਨ ਲੜਾਈਆਂ। ਇਸ਼ਵੇ ਗਮਜ਼ੇ ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ।ਨਖਰੇ ਨੋਕਾਂ ਟੋਕਾਂ। ਹੁਸਨ ਮਲਾਹਤ ਸ਼ਕਲ ਸ਼ਬਾਹਤ।ਸਾਰੀਆਂ ਤਰਹੇਂ ਸਿੱਧਾਈਆਂ। ਹੰਜੜੂ ਜਾਰੀ ਤੁਨਲੇ ਰਤੜੇ।ਪਪਲੀਆਂ ਉਜੜੀਆਂ ਪੁਜੜੀਆਂ। ਲੋਕਾਂ ਲੇਖੇ ਅੱਖੀ ਆਈਆਂ।ਜ਼ਾਲਮ ਬਿਰਹੋਂ ਚੌਂ ਭਾਈਆਂ। ਮੇਹਨੜੀਂ ਮਿੱਠੜੀਂ ਦਰਦ ਅੰਦੇਸ਼ੇ।ਡੁੱਖੜੇ ਪੁਖੜੇ ਆਇਮ। ਦਿਲੜੀ ਸਖ਼ਤੀ ਮਿਲੜੀ ਸੁੰਜੜੀ।ਔਖੀਆਂ ਯਾਰੀਆਂ ਲਾਈਆਂ। ਮੁਫ਼ਤ ਮਲਾਮਤ ਸਖ਼ਤ ਨਦਾਮਤ।ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਚਾਇਮ। ਵੇੜ੍ਹੇ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਆਇਮ।ਮਸਤਕ ਲਿਖੀਆਂ ਪਾਈਆਂ। 33. ਬਣ ਦਿਲਬਰ ਸ਼ਕਲ ਜਹਾਨ ਆਇਆ ਬਣ ਦਿਲਬਰ ਸ਼ਕਲ ਜਹਾਨ ਆਇਆ।ਹਰ ਸੂਰਤ ਐਨ ਅਯਾਨ ਆਇਆ। ਕਥੇ ਆਦਮ ਕਥੇ ਸ਼ੈਸ ਨਬੀ।ਕਥੇ ਨੂਹ ਕਥਾਂ ਤੂਫ਼ਾਨ ਆਇਆ। ਕਥੇ ਇਬਰਾਹੀਮ ਖ਼ਲੀਲ ਨਬੀ।ਕਥੇ ਯੂਸਫ਼ ਵਿਚ ਕਨਆਨ ਆਇਆ। ਕਥੇ ਈਸਾ ਤੇ ਅਲਿਆਸ ਨਬੀ।ਕਥੇ ਲਛਮਨ ਰਾਮ ਤੇ ਕਾਨ੍ਹ ਆਇਆ। ਕਥੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਕਥੇ ਯਾਹਾ ਹੈ।ਕਥੇ ਮੂਸਾ ਬਿਨ ਅਮਰਾਨ ਆਇਆ। ਬੂ ਬਕਰ ਉਮਰ ਉਸਮਾਨ ਕਥਾਂ।ਕਥ ਅਸਦ ਅੱਲਾ ਜ਼ੀਸ਼ਾਨ ਆਇਆ। ਕਥੇ ਹਸਨ ਹੁਸੈਨ ਸ਼ਹੀਦ ਬਣੇ।ਕਥੇ ਮੁਰਸ਼ਦ ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਨ ਆਇਆ। ਕਥੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਰਸੂਲਾਂ ਦਾ।ਮਹਬੂਬ ਸਭੇ ਮਕਬੂਲਾਂ ਦਾ। ਉਸਤਾਦ ਨਫੂਸ ਅਕੂਲਾਂ ਦਾ।ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਸਿਰ ਸੁਲਤਾਨ ਆਇਆ। ਤਨਜ਼ੀਲ ਕਥਾਂ, ਜਬਰੀਲ ਕਥਾਂ।ਤੋਰੇਤ ਜ਼ਬੂਰ ਇੰਜੀਲ ਕਥਾਂ। ਆਯਾਤ ਕਥਾਂ ਤਰਤੀਲ ਕਥਾਂ।ਹਕ ਬਾਤਲ ਦਾ ਫੁਰਕਾਨ ਆਇਆ। ਕੁੱਲ ਵਿਚ ਕੁੱਲ ਸ਼ੈ ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ।ਸੋਨੜ੍ਹਾ ਜ਼ਾਹਰ ਐਨ ਮਜ਼ਾਹਰ ਹੈ। ਕਥੇ ਨਾਜ਼ ਨਿਆਜ਼ ਦਾ ਮਾਹਰ ਹੈ।ਕਥੇ ਦਰਦ ਕਥਾਂ ਦਰਮਾਨ ਆਇਆ। ਕਥੇ ਰੀਤ ਪਰੀਤ ਦਾ ਵੇਸ ਕਰੇ।ਕਥੇ ਆਸ਼ਕ ਥੀ ਪ੍ਰਦੇਸ ਫਿਰੇ। ਖੁਲੇ ਗਲ ਵਿਚ ਮਾਰੂ ਕੇਸ ਧਰੇ।ਲਿਟ ਧਾਰੀ ਥੀ ਮਸਤਾਨ ਆਇਆ। ਕਥੇ ਪੰਡਤ ਜੋਸੀ ਜੋਗੀ ਹੈ।ਕਥੇ ਸਾਮੀ ਤੇ ਕਥੇ ਭੋਗੀ ਹੈ। ਕਥੇ ਮਿਸਰ ਬਰਾਗੀ ਰੋਗੀ ਹੈ।ਕਥੇ ਬੇਦ ਬਿਆਸ ਗਿਆਨ ਆਇਆ। ਖਾਮੋਸ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਇਸਰਾਰ ਕਨੂੰ।ਚੁਪ ਬੇਹੁਦਾ ਗੁਫ਼ਤਾਰ ਕਨੂੰ। ਪਰ ਗ਼ਾਫ਼ਲ ਨਾ ਥੀ ਯਾਰ ਕਨੂੰ।ਏਹੋ ਲਾਰੇਬੀ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਆਇਆ। (ਦਿਲਬਰ=ਪਿਆਰਾ, ਅਯਾਨ=ਜ਼ਾਹਰ, ਕਥੇ=ਕਿਤੇ, ਅਸਦ=ਖ਼ੁਦਾ ਦਾ ਸ਼ੇਰ, ਜ਼ੀਸ਼ਾਨ=ਸ਼ਾਨ ਵਾਲਾ, ਨਫੂਸ= ਰੂਹਾਂ, ਅਕੂਲਾਂ=ਫਰਿਸ਼ਤੇ ਤਨਜ਼ੀਲ=ਕੁਰਾਨ,ਵਹੀ, ਤਰਤੀਲ=ਸੁਰੀਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨਾ, ਮਜ਼ਾਹਰ=ਜ਼ਾਹਰ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਦਰਮਾਨ=ਇਲਾਜ, ਮਾਰੂ=ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ, ਸਾਮੀ=ਸਵਾਮੀ, ਭੋਗੀ=ਗ੍ਰਹਸਥੀ, ਇਸਰਾਰ=ਭੇਤ, ਲਾਰੇਬੀ=ਰੱਬ ਦਾ) 34. ਬਰੀ ਬੇਜ਼ਾਰ ਹਿਨ ਜ਼ਾਤੋਂ ਸਿਫ਼ਾਤੋਂ ਬਰੀ ਬੇਜ਼ਾਰ ਹਿਨ ਜ਼ਾਤੋਂ ਸਿਫ਼ਾਤੋਂ।ਮਸਤ ਜਾਨਾਨੋਂ। ਮਹਜ਼ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿਨ ਨਾਮੋਂ ਨਿਸ਼ਾਨੋ।ਦੀਨ ਈਮਾਨੋਂ। ਛੁਟੇ ਅਕਰੋਂ ਲੰਘੇ ਫਕਰੋਂ।ਇਬਾਦਤੋਂ ਅਤੋਂ ਫ਼ਿਕਰੋਂ। ਗੁਜ਼ਰ ਕਰ ਜ਼ਾਕਰੋਂ ਜ਼ਿਕਰੋਂ।ਨਿਕਲ ਗਏ ਕੌਨ ਇਮਕਾਨੋਂ। ਥਈ ਦਿਲ ਦੂਰ ਅਗਯਾਰੋਂ।ਭਰੀ ਮਾਮੂਰ ਦਿਲਦਾਰੋਂ। ਪਿਉਸੇ ਖ਼ਬਰ ਆਸਾਰੋਂ।ਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰੋਂ ਤੇ ਕੁਰਾਨੋਂ। ਜਿੱਡਾਂ ਡੂੰ ਤਰੀਂ ਤੂੰ ਗ਼ਾਫ਼ਲ ਹੈ।ਤਿੱਡਾਂ ਹਿੱਕ ਨਾਲ ਵਾਸਲ ਹੈ। ਲੱਧਾ ਕਰਬਲੁ ਨਵਾਫ਼ਲ ਹੈ।ਦਿਲ ਈਕਾਨੋਂ ਤੇ ਅਹਿਸਾਨੋਂ। ਡਿੱਤੀਆਂ ਉਸਤਾਦ ਉਸਤਾਦੀਆਂ।ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਤ ਡੇਂਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ। ਥੀਆ ਸੁੰਜਰ ਤੇ ਆਬਾਦੀਆਂ।ਸ਼ਹੂਦੋ ਜ਼ੌਕ ਵਜਦਾਨੋਂ। ਜਿਥਾਂ ਖ਼ੁਦ ਕਰਬ ਹੈ ਦੂਰੀ।ਉਥਾਂ ਕਿਆ ਵਸਲ ਮਹਜੂਰੀ। ਮਾਨਨੀਅਤ ਥੈਈ ਪੂਰੀ।ਹੈ ਇਨਸਾਨੋਂ ਤੇ ਰਹਿਮਾਨੋਂ। ਅਜਬ ਮਸ਼ਰਬ ਤੇ ਮਿੱਲਤ ਹੈ।ਸਭੋ ਵਸਅਤ ਨ ਕਿੱਲਤ ਹੈ। ਨ ਅਨੀਅਤ ਦੀ ਇਲਤ ਹੈ।ਨ ਹੁਸਨਾਤੋਂ ਨ ਅਸਯਾਨੋਂ। ਫ਼ਰੀਦ ਆਈ ਹੈ ਹੂਸ਼ਿਆਰੀ।ਪੁਖ਼ਤਗੀ ਚਿੱਤ ਅੰਦਰ ਸਾਰੀ। ਪਈ ਬੁੱਧ ਸੁੱਧ ਸਜੀ ਸਾਰੀ।ਜਗਾਈ ਜੋਤ ਤਨ ਜਾਨੋਂ। 35. ਬੱਠ ਘਤ ਕੂੜ ਨਿਕਮੜੇ ਬੱਠ ਘਤ ਕੂੜ ਨਿਕਮੜੇ।ਹਿਕ ਹਕ ਕੂੰ ਕਰ ਯਾਦ। ਥੀ ਕਰ ਗਹਿਲਾ ਰਤ ਪੂੰ ਤੇ।ਕਰਦੀਂ ਧਾਹ ਫਰਿਆਦ। ਬਾਝੋਂ ਅਹਿਦ ਹਕੀਕੀ।ਮੱਹਜ ਖ਼ਰਾਬ ਆਬਾਦ। ਹੁਸਨ ਮਜਾਜ਼ੀ ਕੂੜਾ।ਹੈ ਫ਼ਾਨੀ ਬਰਬਾਦ। ਕਿਥ ਮਜਨੂੰ ਕਿਥ ਲੇਲਾ।ਕਿਥ ਸ਼ੀਰੀਂ ਫ਼ਰਹਾਦ। ਕੁਲ ਸ਼ੈ ਗੈਰ ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ।ਹਾਲਕ ਬੇ ਬੁਨਿਆਦ। ਬਾਂਝ ਮੁਹਬਤ ਜਾਤੀ।ਕੋਝਾ ਸ਼ੋਰ ਫਸਾਦ। ਮੁਰਸ਼ਦ ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਂ ਨੇ।ਕੀਤਮ ਏ ਇਰਸ਼ਾਦ। ਆਰਫ ਇਬਨਲ ਅਰਬੀ।ਸਾਡਾ ਹੈ ਉਸਤਾਦ। ਸਮਝ ਫਰੀਦ ਹਮੇਸ਼ਾ।ਰਹੋ ਗੈਰੋ ਆਜ਼ਾਦ। 36. ਬੱਠ ਮਘਿਆਣਾ ਰਾਜ ਬਬਾਣਾ ਬੱਠ ਮਘਿਆਣਾ ਰਾਜ ਬਬਾਣਾ।ਵਾਹ ਭਾਣੇ ਮਨ ਭਾਣੇ ਅੱਸਾਡੇ। ਸਤਰ ਧੂਈਂ ਕਾਨ੍ਹ ਕਹੇਲੇ।ਬੇਸ਼ਕ ਮਾਣੇ ਤਰਾਣੇ ਅੱਸਾਡੇ। ਸੁਣੋਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਸੇਗੀਆਂ ਸਈਆਂ।ਬਿਰਹੋ ਡਿੱਤੀਆਂ ਡੁੱਕਤੀਂ ਹਤ ਬਈਆਂ। ਚੋਲਾ ਬੋਛਣ ਧਈਆਂ ਧਈਆਂ।ਖ਼ੂਨ ਜਿਗਰ ਥਏ ਖਾਣੇ ਅੱਸਾਡੇ। ਹਾਰ ਹੰਜੂੰ ਦਾ ਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾਵਾਂ।ਸੂਲਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਸੇਝ ਸੁਹਾਵਾਂ। ਮਾ ਪਿਉ ਭਾਵਾਂ ਮੂਲ ਨ ਭਾਵਾਂ।ਵੈਰੀ ਦੋਸਤ ਪੁਰਾਣੇ ਅੱਸਾਡੇ। ਜ਼ੁਅਫ਼ ਬਦਨ ਵਿੱਚ ਸੁਰਤ ਨ ਤਨ ਵਿੱਚ।ਭਾ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਦੂਦ ਦਹਨ ਵਿੱਚ। ਦਿੱਲੜੀ ਗ਼ਰਕ ਅੰਦੋਹ ਮਿਹਨ ਵਿੱਚ।ਰੋ ਰੋ ਨੈਣ ਕਮਾਣੇ ਅੱਸਾਡੇ। ਛੱਡ ਗਿਆ ਕੇਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਾਲੀ।ਥਲ ਮਾਰੂ ਦੀ ਕੱਕੜੀ ਵਾਲੀ। ਕੱਕੜੇ ਕੰਡਰੇ ਤੂਲ ਨਿਹਾਲੀ।ਡਿਲ੍ਹ ਸਿਲ੍ਹ ਪੱਥਰ ਵਹਾਣੇ ਅੱਸਾਡੇ। ਪੀਂਘ ਪਿੱਪਲ ਮਲਕਾਣੇ ਭੁੱਲ ਗਏ।ਗਾਨੇ ਗਹਿਣੇ ਸਿਹਰੇ ਫੁਲ ਗਏ। ਘਰ ਦਰ ਜਾਹ ਟਿਕਾਣੇ ਰੁਲ ਗਏ।ਪਿੜ ਪਏ ਯਾਰ ਅਯਾਣੇ ਅੱਸਾਡੇ। ਮੁਫ਼ਤ ਫ਼ਰੀਦ ਨਿਦਾਮਤ ਚਾਇਮ।ਸਮਝ ਸੰਭਲ ਕਰ ਨੇਂਹ ਨ ਲਾਇਮ। ਸਾਰੀ ਪਤ ਪਰਤੀਤ ਵੰਜਾਇਮ।ਥਿੜ ਗਏ ਅਕਲ ਸਿਆਣੇ ਅੱਸਾਡੇ। 37. ਬੇਰੰਗ ਰਾਵਲ ਦੇ ਕੀਤੇ ਬੇਰੰਗ ਰਾਵਲ ਦੇ ਕੀਤੇ।ਰੋਂਦੀ ਵਤਾਂ ਰੁੜਦੀਂ ਵਤਾ। ਦਿਲ ਸੰਗ ਸਾਂਵਲ ਦੇ ਸਿਵਾ।ਸੌ ਸੂਲ ਲੱਖ ਸਿਠੜੀਂ ਸਹਾਂ। ਸਿਕ ਸੁਖ ਸਭੋ ਸਹੀ ਸੱਚ ਖ਼ੇਸ।ਡੁੱਖ ਰੰਜ ਵੇੜ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ। ਦੁਸ਼ਮਨ ਸੱਜਨ ਹਰ ਹਿਕ ਹਸੇ।ਟੋਕਾਂ ਕਰਮ ਸਾਰਾ ਜਹਾਨ। ਕੀਤੋ ਪੁਨਲ ਵਾਹ ਵੈਰ ਵੇ।ਵੰਜ ਕੇਚ ਲਾਇਓ ਦੇਰ ਵੇ। ਡੁੱਖੜੇ ਡਿੱਤੋਨੀ ਢੇਰ ਵੇ।ਸੁੰਜ ਬਰ ਫਿਰਾਂ ਸਿਰ ਭਰ ਡਹਾਂ। ਦਿਲੜੀ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਹੈ।ਸੂਲਾਂ ਡੁੱਖਾਂ ਦਾ ਵੈਣ ਹੈ। ਪਰਭਤ ਜਬਲ ਚਟ ਡੈਣ ਹੈ।ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਚੜ੍ਹਾਂ ਲਾਹਿਆ ਲਹਾਂ। ਸਬ ਆਸ ਹੋ ਗਈ ਯਾਸ ਹੈ।ਹਰਦਮ ਉਦਾਸ ਹਰਾਸ ਹੈ। ਮੂਨਸ ਨਹੀਂ ਕੋਈ ਪਾਸ ਹੈ।ਹੈ ਦਿਲ ਕਹਾਂ ਦਿਲਬਰ ਕਹਾਂ। ਆਰਦ ਫ਼ਰੀਦ ਈਂ ਇਲਤਜਾ।ਰਹਿਮੇ ਬਹਾਲ ਬੇ ਨਵਾ। ਦਾਰਦ ਗਦਾ ਉਮੀਦਹਾ।ਸਦ ਗੂਨਾ ਜ਼ ਅਲਤਾਫ ਸ਼ਹਾਂ। 38. ਬੇਸ਼ਕ ਜਾਣਾਂ, ਬੇਸ਼ਕ ਜਾਣਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਜਾਣਾਂ, ਬੇਸ਼ਕ ਜਾਣਾਂ।ਸੋਹਨੜਿਆਂ ਕੂੰ ਹੈ ਸਖਤ ਗ਼ਰੂਰ। ਮੂੰਹ ਸਰ ਖਾਕ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਅਸਾਡੇ।ਹੰਜੜੂ ਹਾਰਿਨ ਹਾਰ ਅਸਾਡੇ। ਹੋਤ ਹੈ ਕੇਚ, ਤੇ ਕੇਚ ਹੈ ਦੂਰ। ਯਾਰ ਨਵੀਂ ਨਿਤ ਯਾਰੀ ਲਾਵੇ।ਕਿਵੇਂ ਸਾੜ ਸੂਲ ਸਹਾਵੇ। ਦਿਲੜੀ ਨਾਜ਼ਕ ਨਰਮ ਕਰੂਰ। ਡੇਂਹ ਤਤੀਂ ਹਡ ਮਾਸ ਕੂੰ ਚਰਦੀ।ਰਾਤ ਨਜਰ ਦੀ ਆਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਸੜ ਸੜ ਮਰਦੀ ਸੁਬਹ ਸਹੂਰ। ਪੜ ਬਿਸਮਿਲਾ ਡੁਖ ਚੀਸਾਂ।ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਕਰ ਕਰ ਝੋਲੀ ਪੈਸਾਂ। ਜੇ ਵਤ ਤੈਕੂੰ ਹੈ ਮਨਜੂਰ। ਦੂਰ ਵਸੇ ਮਨਜੂਰ ਦਿਲੇਂ ਦਾ।ਆਵੇ ਮੌਤ ਨ ਮੇਲਾ ਥੀਂਦਾ। ਫ਼ਜਰੀਂ ਪੇਸ਼ੀ ਕਹਿਰ ਕਲੂਰ। ਉਠਦੀਂ, ਬਹਿੰਦੀਂ ਵੈਣ ਵਲਾਵਾਂ।ਰੋਵਾਂ ਖਾਵਾਂ ਗਾਵਣ ਗਾਂਵਾਂ। ਹਰ ਹਰ ਰਗ ਹੈ ਤਾਰ ਤੰਬੂਰ। ਜੈਂ ਡੇਂਹ ਦੀਆਂ ਵਲ ਲਗੜੀਆਂ ਤਾਂਘਾਂ।ਉਜੜੀਆਂ ਸੁਰਖੀਆਂ ਮਹਿੰਦੀਆਂ ਮਾਘਾਂ। ਬੋਲੇ ਬੈਨੇ ਬੇਸਰ ਚੂਰ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਡਿਤੇੜ ਰੋਧੇ।ਸਚੁ ਆਖਿਆ ਹਾਂ ਕਮਰ ਵ ਸ਼ੇਦੇ। ਬੇਦਰਦਾਂ ਨਾਲ ਨੇਂਹ ਲਾਵਣ ਕੂੜ। 39. ਬੇ ਸੂਰਤ ਸੂਰਤ ਓਲ੍ਹੇ ਬੇ ਸੂਰਤ ਸੂਰਤ ਓਲ੍ਹੇ।ਕਰ ਨਾਜ਼ ਅਦਾ ਘੁੰਡ ਖੋਲ੍ਹੇ। ਹਰ ਹਰ ਜਾ ਵਿੱਚ ਰਾਂਝਣ ਮਾਹੀ।ਆਇਆ ਨਾਲ ਸਫ਼ਾਤ ਕਮਾਹੀ। ਹਰ ਸੁਰ ਅਨਹਦ ਮੁਰਲੀ ਵਾਹੀ।ਰਮਜ਼ ਹਕਾਇਕ ਚੋਲੇ। 'ਵ ਫੀ ਅਨਫਸਿਕਮ' ਭੇਤ ਬਤਾਵੇ।'ਨਹੁਨ ਅਕਰਬ' ਬੀਨ ਬਜਾਵੇ। 'ਲੋਦ ਲੈਸਮ' ਗੀਤ ਸੁਣਾਵੇ।ਲਫਜ਼ ਅਨਲਹਕ ਬੋਲੇ। ਜੋ ਕੋਈ ਦਿਲ ਡੂੰ ਧਿਆਨ ਰਖੇਸੀ।ਸਾਰੇ ਗੁੱਝੜੇ ਰਾਜ਼ ਨੂੰ ਪੇਸੀ। ਅਸਨੀਨੀਤ ਕੁਲ ਉੱਠ ਵੇਸੀ।ਭੱਜ ਪੌਸਨ ਸਭ ਭੋਲੇ। ਹਿੱਕ ਜਾ ਹਨ ਅਹਿਕਾਮ ਸ਼ਰੀਅਤ।ਹਿੱਕ ਜਾ ਹਨ ਇਸਰਾਰ ਤਰੀਕਤ। ਥੀਵੇ ਕਿਆ ਦਰਿਆਫ਼ਤ ਹਕੀਕਤ।ਕੌਨ ਏ ਫੋਲੇ ਫੋਲੇ। ਨਾ ਰੁਲ ਡੁੱਖੜੀ ਰੋਹ ਜਬਲ ਵਿੱਚ।ਨਾ ਥੀ ਔਖੀ ਮਾਰੂ ਥਲ ਵਿੱਚ। ਪਹਿਲੂ ਦੋਸ਼ ਕਿਨਾਰ ਬਗਲ ਵਿੱਚ।ਯਾਰ ਪੁੱਨਲ ਹੈ ਕੋਲੇ। ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਂ ਹਿੱਕ ਰੀਤ ਸਿਖਾਈ।ਅਸਲੋਂ ਹਾਜਤ ਰਹੀ ਨ ਕਾਈ। ਦਿਲ ਜੁੜ ਜੁੜ ਧੂਮ ਧਾਮ ਮਚਾਈ।ਥਏ ਗੁਨ ਗਿਆਨ ਸਮੋਲੇ। ਰੰਗ ਪੁਰ ਦੇ ਹਿਨ ਪੰਥ ਨਿਆਰੇ।ਹਿੱਕ ਨੂੰ ਬੋੜੇ ਹਿਕ ਨੂੰ ਤਾਰੇ। ਹਿੱਕ ਪਿਆ ਜਿਤੇ ਹਿੱਕ ਪਿਆ ਹਾਰੇ।ਤੁਲਦੇ ਮਾਸੇ ਤੋਲੇ। ਫ਼ਾਸ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਏ ਵਾਅਜ਼ ਸੁਣਾ ਤੂੰ।ਆਲਮ ਜਾਹਲ ਸ਼ਾਹਗਦਾ ਕੂੰ। ਜੇ ਕੋਈ ਚਾਹੇ ਫ਼ਕਰ ਫ਼ਨਾ ਕੂੰ।ਅਪਨੇ ਆਪ ਕੂੰ ਗੋਲੇ। 40. ਭਾਣ ਵਸਾਇਆ ਯਾਰ ਚਹੀਂਦੇ ਭਾਣ ਵਸਾਇਆ ਯਾਰ ਚਹੀਂਦੇ।ਬੇਟ ਸੁਹਾਇਆ ਮਾਣ ਮਹੀਂਦੇ। ਅਸਲੋਂ ਮੂਲ ਨ ਵੇਸਾਂ ਰੋਹੀ।ਕਾਨ ਕਹੇਲੇ ਦਿੱਲੜੀ ਮੋਹੀ। ਰਾਂਝਨ ਦੀਸਰ ਚੀਸਾਂ ਡੋਹੀ।ਤਨ ਮਨ ਮਿਲਕ ਤਹੀਂਦੇ। ਗ਼ਾਈਂ ਵੇਚ ਤੇ ਮੰਝੀਆਂ ਲੇਸਾਂ।ਨੈਂ ਚੰਦਨ ਤੇ ਝੋਕ ਬਣੇਸਾਂ। ਬੇਲਾ ਬੇਲੀ ਨਾਲ ਸੁਹੇਸਾਂ।ਜੇੜਾ ਚਾਕ ਸਡੀਂਦੇ। ਮਾਂਗ ਢਾਲੇ ਪਾਵਾਂ ਫਾਲਾਂ।ਸਾਰੀ ਉੱਮਰ ਤੈਡੇ ਸੰਗ ਜਾਲਾਂ। ਰੰਗਪੂਰ ਸਾੜਾਂ ਸਾੜ ਪਜਾਲਾਂ।ਬੱਠ ਖੇੜੇ ਮੋਏ ਜੀਂਦੇ। ਜਾਂ ਜਾਂ ਕਨੜੀ ਰਿੰਗ ਸੁਣੇਦੀ।ਜਿਦੜੀ ਸਦਕੇ ਘੋਲੇ ਥਏਂਦੀ। ਪਾਹ ਹੰਬਾਹ ਤੇ ਧੂੜ ਮਹੀਂਦੀ।ਡਿੱਸਦਾ ਨੂਰ ਅੱਖੀਂ ਦੇ। ਹਰ ਦਮ ਯਾਰ ਦੇ ਨਾਮ ਸਡੀਵਾਂ।ਸ਼ਾਲਾ ਨ ਬੇਵਾਹੀ ਥੀਵਾਂ। ਬਾਝ ਤੈਡੀ ਦੇ ਬਾਝ ਨ ਜੀਵਾਂ।ਬਿਆ ਕੋਈ ਕੌਨ ਕਹੀਦੇ। ਹੀਰ ਸਲੇਟੀ ਚੂਚਕ ਬੇਟੀ।ਨਾਜ਼ ਪਨਨੀ ਮੁਸ਼ਕ ਲਪੇਟੀ। ਆ ਤਕਦੀਰੋਂ ਚਾਕ ਚਕੇਟੀ।ਹੁਣ ਡੇਖੋ ਕਿਆ ਥੀਦੇ। ਚਾਕੀ ਅਲੜੇ ਚਾਕ ਚਕਾਏ।ਵਿਸਰਿਆ ਮਾ ਪਿਉ ਮਾਪਿਓ ਜਾਏ। ਮਾਮੇ ਚਾਚੇ ਤੇ ਹਮਸਾਏ।ਆਣ ਸੂਹੀਂ ਨਜਰੀਂਦੇ। ਪਾਰ ਝਨਾਹੋਂ ਰਾਂਝਨ ਆਇਆ।ਝੰਗ ਸਿਆਲੀਂ ਫੇਰਾ ਪਾਇਆ। ਹੀਰੇ ਨੂੰ ਜੁੜ ਜਾਦੂ ਲਾਇਆ।ਕਿਵੇਂ ਛੁਪ ਛਪੀਂਦੇ। ਘਟੜੇ ਵਕੜੇ ਟੋਭੇ ਤਾਡੇ।ਸਭ ਵਸ ਗਏ ਨੇੜੇ ਤਾਡੇ। ਆ ਵਸ ਸਾਵਲ ਕੋਲੇ ਸਾਡੇ।ਬੱਠ ਘਤ ਦਰੋਹ ਦਿਲੀਂਦੇ। ਮੌਸਮ ਮਸਤ ਡਿਹਾੜੇ ਭਲੜੇ।ਡਾਗਾਂ ਮਿਲੜੇ ਸਾਵੇ ਤਲੜੇ। ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਫ਼ਰੀਦ ਸਵੱਲੜੇ।ਅੱਖੀਆਂ ਨਾਲ ਡਿਸੀਂਦੇ। 41. ਬਿਨ ਦਿਲਬਰ ਆਹੀਂ ਕਰ ਕਰ ਬਿਨ ਦਿਲਬਰ ਆਹੀਂ ਕਰ ਕਰ।ਕਈ ਰਾਤੀਂ ਡਿਤਮ ਸਹਰ ਕਰ। ਰੋਹ ਰੋਹੀ ਰਾਵੇ ਰੁਲਦੀ।ਨਿਤ ਕਦਮ ਕਦਮ ਤੇ ਭੁਲਦੀ। ਕਡੀ ਥਕ ਬਹਿੰਦੀ ਜੁਲਦੀ।ਹੁਣ ਸਾਂਵਲ ਯਾਰ ਵਹਰ ਕਰ। ਡੋਖੀ ਡੁਖੜੇ ਸੰਜ ਸਬਾਹੀਂ।ਡੂੰਘੇ ਡੂੰਗਰ ਕੋਝੀਆਂ ਜਾਹੀਂ। ਜਿਥ ਮੱਮੀਆਂ ਗੌਲ ਬਲਾਈਂ।ਰਿਛ ਰਾਖ਼ਸ਼ ਭਜਦੇ ਡਰ ਕਰ। ਬਿਨ ਆਸ਼ਕ ਅਹਿਲ ਵਫ਼ਾ ਦੇ।ਬਿਨ ਸ਼ਾਇਕ ਜੌਕ ਲਕਾ ਦੇ। ਬਿਨ ਸਾਹਿਬ ਸਿਦਕ ਵ ਸਫਾ ਦੇ।ਇਥ ਆਵੇ ਕੌਨ ਗੁਜ਼ਰ ਕਰ। ਲਡ ਨੀਤੋ ਝੋਕ ਪਰੇਰੇ।ਦਿਲ ਦਰਦਾਂ ਲਾਇਮ ਦੇਰੇ। ਡਿਸੇ ਰੋਟੀ ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਰੇ।ਪੀਵਾਂ ਪਾਨੀ ਖੂਨ ਜਿਗਰ ਕਰ। ਥੀਏ ਕੰਡੜੇ ਤੂਲ ਨਿਹਾਲੀ।ਘਰ ਡੇਵਮ ਡੈਨ ਡਿਖ਼ਾਲੀ। ਵਲ ਹੋਤ ਦਲੇਂਦਾ ਵਾਲੀ।ਆ! ਸੀਨੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਕਰ। ਗਿਓਂ ਵੈਰੀ ਕੇਚ ਸਫ਼ਰ ਕਰ।ਜੀ ਜਾਲਿਓ ਜ਼ੁਲਮ ਕਹਿਰ ਕਰ। ਜੁਖ ਜੁਖਦੀ ਵੈਸਾਂ ਮਰ ਕਰ।ਥਲ ਮਾਰੂ ਗੋਰ ਕਬਰ ਕਰ। ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਡੋਂ ਆਵੇ।ਗਲ ਲਾਵੇ ਸੇਝ ਸਹਾਵੇ। ਆ ! ਉਜੜੀ ਝੋਕ ਵਸਾਵੇ।ਠੰਡੜੀ ਆਹ ਅਸਰ ਕਰ। 42. ਬਿੰਦਰਾ ਬਨ ਮੇਂ ਖੇਲੇ ਹੋਰੀ ਬਿੰਦਰਾ ਬਨ ਮੇਂ ਖੇਲੇ ਹੋਰੀ।ਸ਼ਾਮ ਦਵਾਰੇ ਮੇਰੋ ਲਾਲ। ਅਧਰ ਮਧਰ ਮੂੰ ਬੰਸੀ ਬਾਜੇ।ਚੌਰਾਸੀ ਲਖ ਸਾਜ ਆਵਾਜੇ। ਭੂਲੀ ਕਾਇਆ ਮਾਇਆ ਮੂੜੀ।ਸੁਨ ਕੇ ਗਿਆਨ ਅਨੋਖੇ ਖਿਆਲ। ਤਰਖਟ ਜਮਕਾ ਤਰਫ਼ਟ ਨਾਉਂ।ਦੁਰਮਤ ਦਵੈਤ ਪਾਪ ਮਿਟਾਊਂ। ਪੀ ਕੇ ਪੈ ਸੰਗ ਪਰੇਮ ਕਟੋਰੀ।ਨਾਚਤ ਗਾਵਤ ਰੰਗਰਸ ਤਾਲ। ਅਨਹਦ ਘੋਰ ਗਗਨ ਮੂੰ ਗ਼ਾਜੇ।ਚੰਗ ਮਰਦੰਗ ਲਖੋ ਲਖ ਬਾਜੇ। ਲਾਗੀ ਜੋਰੀ ਸਬਦ ਟਕੋਰੇ।ਬਰਸਤ ਗੁਰ ਪਰਤੀਤ ਗੁਲਾਲ। ਬ੍ਰਿਜ ਮੂੰ ਧੂਮ ਪਰੀ ਧਨ ਲਾਗੇ।ਅਭਿਮਾਨ ਟੁਟੇ ਕੁਬੁਧਿਆ ਭਾਗੇ। ਬਾਂਹ ਮਰੋਰੇ ਬੰਗਰੀ ਤੋੜੇ।ਕਵਰ ਕਨ੍ਹੀ ਚੰਚਲ ਚਾਲ। ਦਾਸ ਫਰੀਦ ਆਕਾਸ ਹਮਾਰਾ।ਦੇਸ ਏਹੋ ਅਬਨਾਸ ਹਮਾਰਾ। ਆਤਮ ਸੂੰ ਕੀ ਲਾਗੇ ਚੋਰੀ।ਹੂੰ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਹਤ ਪਤਾਲ। 43. ਬਿਨ ਯਾਰ ਮਿੱਠਲ ਮੈਂ ਵੈਸਾਂ ਮਰ ਬਿਨ ਯਾਰ ਮਿੱਠਲ ਮੈਂ ਵੈਸਾਂ ਮਰ।ਜੈ ਬਾਝੋਂ ਹਿਕ ਪਲ ਕੋ ਨੇ ਸਰੇ। ਛੱਡ ਹੋਤ ਇਕੱਲੜੀ ਕੇਚ ਗਿਆ।ਸੌ ਪੀੜ ਉੱਠੀ ਲੱਖ ਪੂਰ ਪਿਆ। ਪਿਟੀ ਪਿੱਟ ਪਿੱਟ ਹੁੱਟੜੀ ਸ਼ਾਮ ਸਹਰ।ਪੱਟੀ ਪੀਤ ਦੇ ਡਿੱਸਦੇ ਪੰਧ ਪਰੇ। ਮਿੱਠਾ ਮਾਰੂ ਮੁਹਿਬ ਮਲ੍ਹੇਰ ਵੱਸੇ।ਰੱਤ ਰੋਵਾਂ ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਹੱਸੇ। ਥੀਸਾਂ ਬਰ ਡੋਰਾਹੀ ਸਟ ਘਰਦਰ।ਤੋੜੇ ਯਾਰ ਕਬੂਲ ਕਰੇ ਨ ਕਰੇ। ਕੁੱਠੀ ਨਾਜ਼ ਨਿਗਾਹ ਅੱਵੈੜੇ ਦੀ।ਮੁੱਠੀ ਲਜ਼ਤ ਇਸ਼ਕ ਬਖੇੜੇ ਦੀ। ਮੋਈ ਜੀਂਦੀ ਤਾਂ ਦਮੇ ਰੋਜ਼ੇ ਹਸ਼ਰ।ਅਲਾ ਦਿਲ ਤੋਂ ਮੂਲ ਨਹੀਂ ਵਿੱਸਰੇ। ਵਾਹ ਦਿਲਬਰ ਤੈਂਡਰੀ ਯਾਰੀ ਹੈ।ਲਗੀ ਫਕੜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਖਵਾਰੀ ਹੈ। ਦਿਲ ਸੜਦੀ ਜਲਦੇ ਜਾਨ ਜਿਗਰ।ਸਰ ਟੋਟੇ ਪੁਰਜ਼ੇ ਸਹੰਸ ਜ਼ਰੇ। ਸ਼ਾਲਾ ਥੀਵਮ ਵਸਲ ਦਾ ਸਾਗ ਕਡੀਂ।ਮਿਟੇ ਲੁਟੜੀ ਦਿਲ ਦੀ ਤਾਂਗ ਕਡੀਂ। ਟਲੇ ਸਖ਼ਤ ਪਹਿਰ ਕਰੇ ਬਖ਼ਤ ਵਹਰ।ਸੋਹਣਾ ਸਿਹਨ ਸੁਜੀਦੇ ਪੈਰ ਧਰੇ। ਆ ਆਂਗਨ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਯਾਰ ਮਿੱਠਲ।ਸਾਰੀ ਉੱਮਰ ਗਈ ਜ਼ੂਖ ਜੁਖਦੀ ਢਲ। ਕਰ ਲੁਤਫ਼ ਮਿਹਰ ਬੱਠ ਜ਼ੁਲਮ ਕਹਿਰ।ਦਿਲ ਡੁੱਖੜੀ ਠੱਡੜੇ ਸਾਹ ਭਰੇ। 44. ਬਿਨ ਯਾਰ ਸਾਂਵਲ ਬਿਊ ਕੋ ਨਹੀਂ ਬਿਨ ਯਾਰ ਸਾਂਵਲ ਬਿਊ ਕੋ ਨਹੀਂ।ਹਜ਼ਾ ਜਨੂਨੁਲ-ਆਸ਼ਕੀਨ। ਬੇ ਓ ਨ ਆਂਸਤ ਵ ਨ ਈਂ।ਹਜ਼ਾ ਜਨੂਨਲ-ਆਸ਼ਕੀਨ। ਥਲ ਬਰ ਤਤੀ ਰੁਲਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂ।ਸਿਧ ਵਾਟ ਤੂੰ ਭੁਲਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂ। ਯਾਰ ਅਸਤ ਹਮਦਮ ਹਮਨਸ਼ੀਨ।ਹਜ਼ਾ ਜਨੂਨਲ-ਆਸ਼ਕੀਨ। ਕਿਆ ਨਾਰ ਕਿਆ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਵੇ।ਕਿਆ ਯਾਰ ਕਿਆ ਅਗ਼ਯਾਰ ਵੇ। ਓ ਰਾ ਬਦਾਨ ਓ ਰਾ ਬਬੀਨ।ਹਜ਼ਾ ਜਨੂਨਲ-ਆਸ਼ਕੀਨ। ਮਜ਼ਹਬ ਵੱਜੂਦੀ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ।ਬਿਉਕਲ ਅਜ਼ਾਈ ਗਰਜ਼ ਹੈ। ਦੀਦੇਮ ਬਾ ਚਸ਼ਮੇ ਯਕੀਨ।ਹਜ਼ਾ ਜਨੂਨਲ-ਆਸ਼ਕੀਨ। ਡੇਂਹ ਹਿਜਰ ਦੇ ਮੋਕਲਾ ਗਏ।ਵੇਲ੍ਹੇ ਵਸਾਲ ਦੇ ਆ ਗਏ। ਜਾਨਮ ਬਜਾਨਾਂ ਸ਼ੁਦ ਕਰੀਂ।ਹਜ਼ਾ ਜਨੂਨਲ-ਆਸ਼ਕੀਨ। ਨਹੀਂ ਕਾਲ ਬੇਸ਼ਕ ਹਾਲ ਹੈ।ਪਲ ਪਲ ਅਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੈ। ਨਾਜ਼ਕ ਮਜ਼ਾਜ ਨਾਜ਼ਨੀਨ।ਹਜ਼ਾ ਜਨੂਨਲ-ਆਸ਼ਕੀਨ। ਵਾਹ ਇਸ਼ਕ ਡਿੱਤੜੀ ਡਾਤ ਹੈ।ਥੱਈ ਰਾਤ ਸਭ ਪਰਭਾਤ ਹੈ। ਸ਼ੁਦ ਫ਼ਰਸ਼ ਦਿਲ ਅਰਸ਼ ਬਰੀਂ।ਹਜ਼ਾ ਜਨੂਨਲ-ਆਸ਼ਕੀਨ। ਖ਼ਲਕਤ ਕੂੰ ਜੈਂਦੀ ਗੋਲਾ ਹੈ।ਹਰਦਮ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਕੋਲ ਹੈ। ਸੌਰੀਦ ਪੀਰ ਫ਼ਖਰੁ ਦੀਨ।ਹਜ਼ਾ ਜਨੂਨਲ-ਆਸ਼ਕੀਨ। 45. ਬਿਰਹੋਂ ਪਿਉ ਸੇ ਪਖ਼ੜੇ ਬਿਰਹੋਂ ਪਿਉ ਸੇ ਪਖ਼ੜੇ।ਬੇਕਲ ਧੰਦੜੇ ਚੁਕੜੇ। ਪੀਤ ਪਰਮ ਦੀ ਚਾਸ਼ਨੀ ਚਖੜੇਮ।ਵਿਸਰੇ ਡੁੱਖੜੇ ਪੁਖੜੇ। ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਬਾਤ ਨ ਸਮਝਨ ਅਸਲੋਂ।ਏ ਮੁਲਵਾਣੇ ਰੁਖੜੇ। ਅਦਨਬੀ ਰੱਬੀ ਜਬ ਹੋਇਆ।ਸ਼ਰਾ ਮਸਾਇਲ ਮੁੱਕੜੇ। 'ਹਮਾ ਓਸਤ' ਦਾ ਸਬਕ ਘਿਦੋਸੇ।ਫ਼ਾਸ਼ ਥਏ ਗੁੱਝ ਲੁੱਕੜੇ। ਹੀਂ ਰਾਹੋਂ ਨ ਫਿਰਸਾਂ ਤੋੜੀਂ।ਸਰ ਥੀਸਮ ਸੌ ਟੁੱਕੜੇ। ਮਹਜ ਫ਼ਰੀਦ ਨਹੀਂ ਕਈ ਹਾਜਤ।ਹਿਉਂ ਹਿੱਕ ਨੇਂਹ ਦੇ ਬੁਖੜੇ। 46. ਬੂਲਾ ਬਨੇਸਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਪਾਵਾਂ ਬੂਲਾ ਬਨੇਸਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਪਾਵਾਂ।ਢੋਲਣ ਕੀਤਮ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ। ਕਥ ਨੂੰ ਬੇਨਾਂ ਮਾਂਗ ਬਣਾਵਾਂ।ਕਜਲਾ ਪਾਵਾਂ ਸੁਰਖੀ ਲਾਵਾਂ। ਯਾਰ ਤਤੀ ਦਾ ਵਸਦਾ ਦੂਰ। ਪ੍ਰੀਤ ਪੁਰਾਣੀ ਕਮਲਾ ਕੀਤਾ।ਇਸ਼ਕ ਅਵਲੜਾ ਲੂੰ ਲੂੰ ਸੀਤਾ। ਪਵਨ ਕੁਲਲੜੇ ਪਲ ਪਲ ਪੂਰ। ਤਰਜ਼ ਨਿਆਜ਼ ਅਸਾਡੀ ਮੋੜੀ।ਕਿਬਲਾ ਕਦਮੀ ਯਾਰ ਦੀ ਧੂੜੀ। ਹੁਸਨ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਚਾਲ ਗ਼ਰੂਰ। ਸੇਂਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਸੇਂਝ ਵਛਾਵਨ।ਬਾਂਹ ਚੁੜੇਲੀ ਵਰ ਗਲ ਲਾਵਨ। ਹਿਕ ਮੈਂ ਮੁਫਤ ਰਹੀ ਮਹਜੂਰ। ਵਾਦੀ ਐਮਨ ਥਲ ਦੇ ਚਾਰੇ।ਜਿਥਾਂ ਬਰੋਚਲ ਕਰ ਹੂੰ ਕਤਾਰੇ। ਕਕੜੇ ਬਨੜੇ ਹੁਣ ਕੋਹ ਤੂਰ। ਮੁਲਾਂ ਮਾਰਨ, ਸਖਤ ਸਤਾਵਨ।ਗੁਝੜੇ ਰਾਜ਼ ਦਾ ਭੇਤ ਨ ਪਾਵਨ। ਬੇ ਵਸ ਸ਼ੋਦੇ ਹਨ ਮਅਜ਼ੂਰ। ਮਲਵਾਣੇ ਦੇ ਵਾਅਜ਼ ਨ ਭਾਣੇ।ਬੇਸ਼ਕ ਸਾਡਾ ਦੀਨ ਈਮਾਣੇ। ਇਬਨੁਲਅਰਬੀ ਦੀ ਦਸਤੂਰ। ਆਸ਼ਕ ਮਸਤ ਮਦਾਮ ਮਲਾਮੀ।ਕਹਿ ਸੁਬਹਾਨੀ ਬਣ ਬਸਤਾਮੀ। ਆਖ ਅਨੱਲਹਕ ਥੀ ਮਨਸੂਰ। ਹੁਸਨ ਪਰਸਤੀ ਐਨ ਇਬਾਦਤ।ਸ਼ਾਹਦ ਮਸਤੀ ਸਰਫ ਸਆਦਤ। ਗੀਬਤ ਗਫਲਤ ਮਹਜ਼ ਹਜ਼ੂਰ। ਰੀਤ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਪੁਠੜੀ ਸਾਰੀ।ਰਹਿੰਦਾ ਸੌਮ ਵ ਸਲਵਾਤੋਂ ਆਰੀ। ਰਿੰਦੀ ਮਸ਼ਰਬ ਹੈ ਮਸ਼ਹੂਰ। 47. ਚੂੜਾ ਅਨਾਡੇ ਜੈਸਲਮੇਰ ਦਾ ਚੂੜਾ ਅਨਾਡੇ ਜੈਸਲਮੇਰ ਦਾ।ਸੂਹਾ ਰੰਗਾਡੇ ਖ਼ਾਸ ਅਜਮੇਰ ਦਾ। ਹੋਵੇ ਅਸਲੀ ਖ਼ਾਸ ਮੜੀਚਾ।ਨਾ ਨਕਲੀ ਵਲ ਫੇਰ ਦਾ। ਜਲਦੀ ਆਵੇ ਨਾ ਚਿਰ ਲਾਵੇ।ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਅਥ ਦੇਰ ਦਾ। ਬਿਰਹੋਂ ਦਾ ਚੂੜਾ ਪਰੀਤ ਦਾ ਸੂਹਾ।ਕਾਕ ਨਦੀ ਦੇ ਘੇਰ ਦਾ। ਬਿਛੂਆ ਬੀਕਾਨੇਰੀ ਘਿਨਸਾਂ।ਸਜੜੇ ਖਬੜੈ ਪੈਰ ਦਾ। ਸਹਿਜੇ ਪੀਸਾਂ ਪਾ ਠਮਕੀਸਾਂ।ਥੋਰਾ ਚੀਸਾਂ ਡੇਰ ਦਾ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਮਨੇਂਦਮ ਆਖੀਏ।ਕਿਆ ਗ਼ਮ ਪਏ ਦੇ ਵੈਰ ਦਾ। (ਅਨਾਡੇ=ਮੰਗਵਾ ਦੇ, ਸੂਹਾ=ਲਾਲ,ਵਿਆਹ ਦਾ ਜੋੜਾ, ਮੜੀਚਾ= ਮਾਰਵਾੜੀ, ਵਲ=ਝੂਠਾ,ਫਰੇਬ, ਅਥ=ਇੱਥੇ, ਕਾਕ=ਇਕ ਨਦੀ, ਘੇਰ=ਘੇਰਾ,ਸਾਟ, ਬਿਛੂਆ=ਪੈਰ ਦੀ ਉਂਗਲੀ ਦਾ ਗਹਿਣਾ, ਘਿਨਸਾਂ= ਲਵਾਂਗੀ, ਪੀਸਾਂ=ਪਹਿਨਾਂਗੀ, ਠਮਕੀਸਾਂ=ਠੁਮਕ ਠੁਮਕ ਚਲਾਂਗੀ, ਥੋਰਾ= ਅਹਿਸਾਨ, ਡੇਰ=ਦੇਵਰ, ਮਨੇਂਦਮ=ਮੇਰੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਪਏ=ਦੂਜੇ) 48. ਚੂੜੇ ਬੀੜੇ ਕਿਢੇਂ ਪਾਂਵਾਂ ੜੀ ਪਾਵਾਂ ਚੂੜੇ ਬੀੜੇ ਕਿਢੇਂ ਪਾਂਵਾਂ ੜੀ ਪਾਵਾਂ।ਮੈਡਾ ਯਾਰ ਗਿਆ ਮਲ੍ਹੇਰ ਤੇ। ਡੇ ਕਰ ਕੂੜੀਆਂ ਆਸ ਉੱਮੀਦਾਂ।ਥੋਰੇ ਚਾੜ੍ਹ ਡੁੱਖਾਵਾਂ ੜੀ ਡੁੱਖਾਵਾਂ। ਹੈ ਡੁੱਖੜੇ ਦਿਲ ਦਿਲਗੀਰ ਤੇ। ਗਏ ਬਰਬਾਦ ਲੱਖੋ ਲੱਖ ਵਾਅਦੇ।ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਫਟਕੀ ਖ਼ਾਵਾਂ ੜੀ ਖਾਵਾਂ। ਖੋਟੇ ਤੋਂ ਵੈਰੀ ਬੇ ਪੀਰ ਤੇ। ਰਾਤ ਹਿਜਰ ਦੀ ਰੱਤੜੋਂ ਰੋਵਾਂ।ਰੱਤੜੀਆਂ ਮਰਚਾਂ ਲਾਵਾਂ ੜੀ ਲਾਵਾਂ। ਤੱਤੀ ਸੌ ਮਨ ਹਿੱਕ ਹਿੱਕ ਚੀਰ ਤੇ। ਸਲਦੇ ਸਕਦੇ ਓਲ੍ਹੇ ਘੋਲ੍ਹੇ।ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਜਾਵਾਂ ੜੀ ਜਾਵਾਂ। ਮਿੱਠੀ ਕਾਸਦ ਦੀ ਤਕਰੀਰ ਤੇ। ਯਾਰ ਨ ਆਵੇ ਕੁੱਝ ਨ ਭਾਵੇ।ਭੈਣੀਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਤਾਂਵਾਂ ੜੀ ਤਾਂਵਾਂ। ਥੀਵਾਂ ਕਾਵੜ ਮਾਂ ਪਿਉ ਵੀਰ ਤੇ। ਖੇੜੀਂ ਭੈੜੀਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆਈ।ਜੈਂ ਡੇਂਹ ਲੱਧੀਆਂ ਲਾਂਵਾਂ ੜੀ ਲਾਂਵਾਂ। ਡੋੜੀ ਤਰੇਉੜੀ ਸਖ਼ਤੀ ਹੀਰ ਤੇ। ਔਖੀਂ ਸੌਖੀ ਮੂਲ ਨ ਫਿਰਸਾਂ।ਕਿਉਂ ਨੇਂਹ ਫ਼ਰੀਦ ਲਜਾਂਵਾਂ ੜੀ ਲਜਾਂਵਾਂ। ਮੁੱਠੀ ਕੁਲ ਕਮ ਰੱਖ ਤਕਦੀਰ ਤੇ। 49. ਚੋਰੀਓਂ ਜਾਰੀਓਂ ਇਸਤਗ਼ਫਾਰ (ਅਰਦਾਸ) ਚੋਰੀਓਂ ਜਾਰੀਓਂ ਇਸਤਗ਼ਫਾਰ।ਬਖਸ਼ਿਮ ਸ਼ਾਲਾ ਰੱਬ ਗੁਫਾਰ। ਗੰਦੜੀ ਆਦਤ ਗੰਦੜੇ ਫੇਅਲੋਂ।ਤੋਬਾ ! ਤੋਬਾ !! ਲਖ ਲਖ ਵਾਰ। ਕਰ ਕਰ ਸਖਤ ਗੁਨਾਹ ਪਰਤਾਪੁਇਮ।ਤੂੰ ਹੈਂ ਖਾਵੰਦ ਬਖਸ਼ਣ ਹਾਰ। ਪੀਰ ਪੈਗੰਬਰ ਤੈਡੇ ਬਾਹੀਂ।ਤੂੰ ਮਾਲਕ ਤੂੰ ਕੁਲ ਮੁਖਤਾਰ। ਮੈਂ ਬਦ ਅਮਲੀ ਤੇ ਕਰ ਰਹਿਮਤ।ਜੈਂ ਡੇਂਹ ਯਾਰ ਵੀ ਯਾਰ ਨ ਯਾਰ। ਔਗਨ ਹਾਰੀ ਨਾ ਕਿਹੇਂ ਕੰਮ ਦੀ।ਕੋਝੀ ਕਮਲੀ ਬਦ ਕਿਰਦਾਰ। ਤੈਡਾ ਸ਼ਾਨ ਹੈ ਫਜ਼ਲ ਕਰਮ ਦਾ।ਮੈਂ ਵਿਚ ਡੋਹ ਤੇ ਐਬ ਹਜ਼ਾਰ। ਆਵਨ ਯਾਦ ਗੁਨਾਹ ਪੁਰਾਣੇ।ਪਿਟ ਪਿਟ ਰੋਵਾਂ ਜ਼ਾਰੋ ਜ਼ਾਰ। ਰਾਤ ਕਬਰ ਦੀ ਡੇਂਹ ਹਸ਼ਰ ਦਾ।ਸਿਰ ਤੇ ਕੜਕਮ ਬਾਰੇ ਬਾਰ। ਮੈਂ ਮਸਕੀਨ ਫਰੀਦ ਹਾਂ ਤੈਡਾ।ਤੌਂ ਬਿਨ ਕੌਣ ਉਤਾਰਿਮ ਪਾਰ। 50. ਦਮ ਮਸਤ ਕਲੰਦਰ ਮਸਤ ਕਲੰਦਰ ਦਮ ਮਸਤ ਕਲੰਦਰ ਮਸਤ ਕਲੰਦਰ।ਮਸਤ ਵ ਮਸਤੀ ਅਲਸਤੀ। ਨਫ਼ਸ ਮੁਕੱਦਸ ਅਹਿਲ ਸ਼ਆਦਤ।ਇਲਮ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਰਖਨ ਸਆਦਤ। ਛੱਡ ਕਰ ਵਿਰਦ ਤੇ ਜ਼ੁਹਦ ਇਬਾਦਤ।ਨਿੱਤ ਕਰਦੇ ਵਿਰਦ ਪਰਸਤੀ। ਸਾਫ਼ ਮੱਬਰਾ ਗ਼ੈਰ ਖ਼ਿਆਲੋਂ।ਪਾਕ ਅਯਾਲੋਂ ਆਲੋਂ ਮਾਲੋਂ। ਰਾਸਖ ਵਜਦੋਂ ਜ਼ੌਕੋ ਹਾਲੋਂ।ਵਹ ਵਹ ਮਸਤੀਂਦੀ ਮਸਤੀ। ਅਜ਼ਲ ਅਬਦ ਤਕ ਜਾਨੜਨ ਵਾਕਫ਼।ਲਾਨਤ ਰਹਿਮਤ ਸਮਝਨ ਆਰਫ਼। ਬੂਝਨ ਮਕਾਸ਼ਫ ਮਹਿਜ ਮਰਾਦਫ।ਕਿਆ ਬਾਲਾਈ ਕਿਆ ਪਸਤੀ। ਜੇ ਤੂੰ ਚਾਹੇਂ ਕੁਰਬ ਹਕੀਕੀ।ਵਿਰਸਾ ਅਲਵੀ ਤੇ ਸਦੀਕੀ। ਰੀਤ ਜੁਨੇਦ ਿਰਸਮ ਸ਼ਕੀਕੀ।ਭੱਟ ਹਸਤੀ ਵੱਟ ਹਸਤੀ। ਸੱਟ ਸੁਹਬਤ ਰਖ ਖਲਵਤ ਅਜ਼ਲਤ।ਮੌਤ ਇਰਾਦੀ ਤੂੰ ਪਾ ਨਜ਼ਹਤ। ਜੇ ਸਰ ਡੇਸੀਂ ਹਈ ਬੇ ਸ਼ੁਬਹਤ।ਅਥ ਸੌਦਾ ਦਸਤ ਬਦਸਤੀ। ਸੋਜ਼ ਪਰੀਤਾ ਹਾਲ ਫ਼ਰੀਦੀ।ਮਜ਼ਹਬ ਮਿੱਲਤ ਹਿਸ ਤੌਹੀਦੀ। ਮੈਲ ਕੁਚੈਲਾ ਸ਼ਕਲ ਜਰੀਦੀ।ਖ਼ੁਸ਼ ਵੱਸਦਾ ਪਰਮ ਦੀ ਵਸਤੀ। 51. ਦਰਦ ਅੰਦਰ ਦੀ ਪੀੜ ਡਾਢਾ ਸਖਤ ਸਤਾਇਆ ਦਰਦ ਅੰਦਰ ਦੀ ਪੀੜ ਡਾਢਾ ਸਖਤ ਸਤਾਇਆ। ਹਿਜਰ ਫ਼ਿਰਾਕ ਦੇ ਤੀਰ ਦਿਲ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁੰਝਾਇਆ। ਇਸ਼ਕ ਹੇ ਡੁਖੜੇ ਦਿਲ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ।ਇਸ਼ਕ ਹੈ ਰਹਬਰ ਮੁਰਸ਼ਦ ਹਾਦੀ। ਇਸ਼ਕ ਹੈ ਸਾਡਾ ਪੀਰ।ਜੈ ਕੁਲ ਰਾਜ਼ ਸੁਝਾਇਆ। ਏ ਦਿਲ ਮੁਠੜੀ ਗੰਦੜੀ ਮੰਦੜੀ।ਜਾਮਣ ਲਾਦੀ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਬੰਦੜੀ। ਅਜ਼ਲੋਂ ਤਾਂਘ ਦਾ ਤੀਰ।ਜਾਨੀ ਜੋੜ ਚੁੰਭਾਇਆ। ਨਾਜ਼ ਤਬੱਸਮ ਗੁਝੜੇ ਹਾਸੇ।ਚਾਲੇ ਪੇਚ ਫਰੇਬ ਦਿਲਾਸੇ। ਹੁਸਨ ਦੇ ਚਾਰ ਅਮੀਰ।ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚੌ ਗੁਠ ਨਵਾਇਆ। ਵੁਠੜੀ ਪਾਲੀ ਸਦਾ ਮਤਵਾਲੀ।ਮੀਂਹ ਵਸਰਾਂਦ ਤੇ ਵਾਲੀ ਆਲੀ। ਰੱਹੀ ਰਸ਼ਕ ਮਲੇਰ।ਵੈਦਾ ਬਖਤ ਵਲਾਇਆ। ਥੀਆਂ ਸਰ ਸਬਜ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀਆਂ ਝੋਕਾਂ।ਸਹਿਜੋਂ ਖ਼ੁਨਕੀ ਚਾਈ ਸੋਕਾਂ। ਨਣਦ ਨਾ ਮਾਓ ਖੀਰ।ਮੂਲਾ ਮਾੜ ਵਸਾਇਆ। 52. ਦਰਦ ਪਏ ਵਲ ਪੇਟੇ ਦਰਦ ਪਏ ਵਲ ਪੇਟੇ।ਡਿੱਤੜੇ ਯਾਰ ਰੰਝੇਟੇ। ਮੈੰ ਬੈਠੀਂ ਗਈ ਉਮਰ ਨ ਆਏ।ਲਾਂਵੀਂ ਲਹਨ ਦੇ ਨੇਟੇ। ਹੱਥੜੀਂ ਪੈਰੀਂ ਗ਼ਮ ਦੇ ਗਾਨੇ।ਸਰ ਸੂਲਾਂ ਦੇ ਰੇਟੇ। ਸੰਗੀ ਸੁਰਤੀਂ ਲਗੜੇ ਝੇੜੇ।ਸਕੜੀਂ ਸੌਹਰੀਂ ਫੇਟੇ। ਸਾਂਵਲ ਆਵੇ ਆ ਗਲ ਲਾਵੇ।ਸਹਿਜੋਂ ਸੇਹਜੀਂ ਲੇਟੇ। ਦਿੱਲੜੇ ਸੌ ਸੌ ਜ਼ਖਮ ਕਲੱਲੜੇ।ਸੀਨੇ ਸਖ਼ਤ ਚਪੇਟੇ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਸੰਭਾਲਮ ਜੈਂਦੀਂ।ਰੱਬ ਡੁੱਖ ਡੁੱਖੜੇ ਮੇਟੇ। 53. ਦਰਸਨ ਬਿਨ ਅੱਖੀਆਂ ਤਰਸ ਰਹੀਆਂ ਦਰਸਨ ਬਿਨ ਅੱਖੀਆਂ ਤਰਸ ਰਹੀਆਂ। ਸੈ ਸੂਲ ਸਹਾਂ ਸਿਕ ਸਾਂਗ ਸਿਵਾ।ਸੁਖ ਸੜ ਗਏ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਰਾਖ ਥੀਆ। ਜੀ ਜਲਦਾ ਸੀਨੇ ਅੱਗ ਲਗੀ।ਦਿਲ ਬੇਕਬ ਹਜੜੂੰ ਢਲਕ ਪਈਆਂ। ਬਠ ਸੇਝ ਸੜੀ ਬਠ ਤੂਲ ਤੱਤੀ।ਗਈਆ ਸੇਂਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਵਿਸਰੀਆਂ। ਗਲ ਕੋਝੇ ਕਾਂਟੇ ਖ਼ਾਰ ਚੁਭਨ।ਥਈ ਚੋਲੀ ਸਾਲੂ ਸਹੰਸ ਧਈਆਂ। ਕਈ ਲਹਰ ਲੁੜ੍ਹੇ ਕਈ ਰੋਹ ਰੁਲੇ।ਕਈ ਫਿਰਦੇ ਬੂਟੇ ਬੇਟੇ ਲਈਆਂ। ਦਿਨ ਬੀਤ ਗਏ ਸੁਧ ਬਿਸਰ ਗਈ।ਸਾਜਨ ਨੇ ਬੁਰਾਈਆਂ ਜੋੜਕੀਆਂ। ਹੈ ਨਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਐਰਾਜ ਮੰਢੂ।ਰੱਖ ਆਸ ਨ ਥੀ ਗ਼ਮ ਵਾਸ ਮੀਆਂ। ਬਿਨ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਈਦ ਡਿੱਠਮ।ਖਿਲ ਖੇਡਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਸਰ ਗਈਆਂ। 54. ਦਸਤੋਂ ਪੀਰ ਮੁਗਾਂ ਦੇ ਦਸਤੋਂ ਪੀਰ ਮੁਗਾਂ ਦੇ।ਪੀਤਮ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਜਾਮ। ਵਹਦਤ ਕੀਤਾ ਗਲਬਾ।ਭੁਲ ਗਿਆ ਕੁਫਰ ਇਸਲਾਮ। ਗੁਜ਼ਰੇ ਫਰਜ਼ ਫਰੀਜੇ।ਸੁਨਤ ਕੋ ਭੀ ਸਲਾਮ। ਕਸ਼ਫ ਹਕੀਕੀ ਆਏ।ਗਏ ਅਜਗਾਸ ਅਹਿਲਾਮ। ਵਹਦਤ ਜਾਤੀ ਸਭ ਦਾ।ਹੈ ਆਗਾਜ ਇੰਜਾਮ। ਤਿਖੜੀ ਤੇਗ਼ ਨਫੀ ਦੀ।ਗੈਰ ਕੀਤਾ ਕਤਲਾਮ। ਬਾਝੋਂ ਸ਼ੁਗਲ ਹਕੀਕੀ।ਬਿਲ ਕੁਲ ਕੂੜ ਕਮਾਮ। ਕਰ ਤੋਬਾ ਅਗਿਆਰੋਂ।ਪਠੜੇ ਬਿਰਹੋਂ ਪਿਆਮ। ਤੁਰਤ ਫ਼ਰੀਦ ਫ਼ਰੀਦੋਂ।ਥੀ ਆਜ਼ਾਦ ਤਮਾਮ। 55. ਡੇਹਾਂ ਰਾਤੀ ਸੰਝ ਸਥਾਹੀਂ ਡੇਹਾਂ ਰਾਤੀ ਸੰਝ ਸਥਾਹੀਂ।ਕਨੜੀਂ ਕਾਣ੍ਹ ਬਜਾਵਮ ਬੀਂਨ। ਕੁਦਸੀ ਬੰਸੀ ਅਨਹਦ ਅਜ਼ੋਲ।ਰਾਂਝਨ ਫੂਕ ਸੁਣਾਵਮ ਫ਼ਜਲੋਂ। ਰੱਖ ਰੱਖ ਵਹਦਤ ਦੀ ਆਈਨ। ਅਸਨੀਨੀਅਤ ਦੀ ਗਈ ਇੱਲਤ।ਔਜ ਥਈ ਸਭ ਹਨਫੀ ਮਿੱਲਤ। ਸੀਨ ਬਲਾਲ ਦਾ ਬੇਸ਼ਕ ਸ਼ੀਨ। ਜੋ ਹੈ ਮਰਦ ਮੁਹੱਕਕ ਮੋਕਨ।ਉਸ ਦਾ ਥੀਆ ਸ਼ੈਤਾਨ ਭੀ ਮੋਮਨ। ਮਿਲਲ ਨਹਲ ਕੁਲ ਕੱਯਮ ਦੀਨ। ਦਿੱਲੜੀ ਗੈਰੈਂ ਵੈਰੋਂ ਖਾਲੀ।ਸਦਰ ਸਦੂਰ ਵਲਾਇਤ ਵਾਲੀ। ਰਾਸਖ ਮਾਲਕ ਮੁਲਕ ਯਕੀਨ। ਮੀਸਾਕਂੋ ਤਾ ਰੋਜ਼ ਹਸ਼ਰ ਦੇ।ਜੂਦੋ ਜੂਦ ਨਸਾਰ ਫ਼ੱਕਰ ਦੇ। ਦੌਲਤ ਸੁਹਬਤ ਫ਼ਖਰੁਦੀਨ। ਜ਼ੁਲਮ ਜਹਾਲਤ ਥੀਵਮ ਪਰੇਰੇ।ਕੀਤੇ ਅਦਲ ਅਦਾਲਤ ਦੇਰੇ। ਆਈ ਤਮਕੀਨ ਤੇ ਗਈ ਤਲਵੀਨ। ਭੱਠ ਘਤ ਏ ਤਲਬੀਸ ਇਬਲੀਸੀ।ਏ ਦਿਲ ਸਿਖ ਤਦਰੀਸ ਇਦਰੀਸੀ। ਥੀ ਵਾਰਸ ਫਾਰਾਨ ਤੇ ਸੀਨ। ਸੌ ਸੌ ਹਮਦ ਤੇ ਲੱਖ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ।ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਲਧੋਸੇ ਖ਼ਾਨੇ। ਗਈ ਤਸ਼ਵੀਸ਼ ਤੇ ਆਈ ਤਸਕੀਨ। 56. ਡੇਂਹ ਰਾਤ ਡੁੱਖ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਲਾਂ ਡੇਂਹ ਰਾਤ ਡੁੱਖ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਲਾਂ।ਵੰਜੀਆਂ ਖੂਸ਼ੀਆਂ ਗ਼ਮ ਬੈਠੀ ਪਾਲਾਂ। ਯਾਰ ਪੁਨਲ ਗਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਡੂੰ।ਥੀ ਰਾਹੀ ਰੋਹੀ ਥਲ ਬਰ ਡੂੰ। ਬੇਵਾਹੀ ਕਿਉਂ ਆਕਰ ਆਕਰ ਘਰ ਡੂੰ।ਜੁਖ ਜੁਖ ਉਮਰਾਂ ਗਾਲਾਂ। ਡੇਵਨ ਡੋਡੇ ਸੂਲ ਸਹੇਲੀਆਂ।ਬਦ ਤੀਨਤ ਪੁੱਠੜੀਆਂ ਤੇ ਦਿਲ ਮੈਲੀਆਂ। ਸੁੰਜਬਰ ਸਾਰੇ ਸੇਹਨ ਹਵੇਲੀਆਂ।ਸਿਰ ਸਾੜਾਂ ਜੀ ਜਾਲਾਂ। ਪੀਤ ਪਰੀਂਦੀ ਰੋਜ਼ ਸਵਾਈ।ਵਿਸਰੇ ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲੇ ਭਾਈ। ਸਟ ਕਰ ਵੀਰਣ ਭੈਣੀ ਮਾਈ।ਸਾਂਵਲ ਤੈਨੂੰ ਭਾਲਾਂ। ਯਾਰ ਨ ਪਾਂਵਾਂ ਪਈ ਕੁਰਲਾਵਾਂ।ਸੁਹੇ ਸੇਝ ਨੂੰ ਭਾ ਭੜਕਾਵਾਂ। ਪਿੱਟ ਪਿੱਟ ਰੋ ਰੋ ਬਾਰ ਉਠਾਵਾਂ।ਵੈਣ ਕਰਾਂ ਰੋਹ ਡਾਲਾਂ। ਲਗੜੀ ਜੁੜ ਕਰ ਚੋਟ ਅੰਦਰ ਵਿੱਚ।ਆਇਮ ਡੋੜੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਹਿਰ ਵਿੱਚ। ਛਡ ਕਰ ਕਲ੍ਹੜੀ ਰੋਹ ਡੂੰਗਰ ਵਿਚ।ਹੋਤ ਨ ਲਹਮ ਸੰਭਾਲਾਂ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਲਹਿੰਦਾ ਸਾਰਾ।ਸਹਿੰਦੀ ਸਾੜੇ ਸੂਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ। ਰੱਤ ਰੋ ਰੋ ਕਰ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂ।ਡੁੱਖ਼ ਡੁਖਦੀਂ ਡੇਂਹ ਢਾਲਾਂ। 57. ਡੇਂਹ ਰਾਤੀਂ ਇਸ਼ਕ ਸਤਾਵੇ ਡੇਂਹ ਰਾਤੀਂ ਇਸ਼ਕ ਸਤਾਵੇ।ਜ਼ਰ ਘਰ ਵਰ ਰੋਗ ਵਧਾਵੇ। ਥਲ ਰੇਖਾਂ ਝਰ ਬਰ ਦੇਰੇ।ਹਰ ਭਿਟ ਭਿਟ ਨਾਲ ਬਸੇਰੇ। ਸਰ ਸੂਲਾ ਛਕਦੇ ਸਿਹਰੇ।ਗਲ ਹਿਜਰ ਦਾ ਹਾਰ ਸਹਾਵੇ। ਦਿਲ ਲੁਟ ਗਿਆ ਜੋਗੀ ਰਾਵਲ।ਸੈ ਪੂਰ ਡੁਖਾਂ ਦੇ ਪਲ ਪਲ। ਹਰ ਵਕਤ ਕਹਾਂ ਹੱਥ ਮਲ ਮਲ।ਮੁੱਠਾਂ ਨੇੜਾ ਕੋਈ ਨ ਲਾਵੇ। ਰੋਹ ਕੋਝੇ ਕਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਂ।ਪੌਂ ਚੁਭਨ ਬਬੂਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ। ਸਰ ਕਹਿਰ ਕਲੂਰ ਦੀਆਂ ਮਾਰਾਂ।ਡੁੱਖ ਹਰ ਵੇਲ੍ਹੇ ਤਨ ਤਾਵੇ। ਦਿਲ ਦੂਦ ਗ਼ਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੇ।ਜੀ ਹਰ ਵੇਲ੍ਹੇ ਪਿਆ ਜੁਖਦੇ। ਗਏ ਗੁਜ਼ਰ ਡਿਹਾੜੇ ਸੁਖ ਦੇ।ਮੋਈ ਜਿੰਦੜੀ ਸੋਜ਼ ਨਿਭਾਵੇ। ਹੈ ਦਰਦ ਅਵੱਲੜਾ ਪੁੱਠੜਾ।ਕਿਉਂ ਪੇਸ਼ ਪਿਉਮ ਏ ਕੁੱਠੜਾ। ਕੁਝ ਘਟੇ ਨ ਗਾਟੇ ਤਰੁੱਟੜਾ।ਹੱਥੋਂ ਮਰਹਮ ਜ਼ਖ਼ਮ ਫਟਾਵੇ। ਜਿਨ ਰਾਖਸ ਸੁੰਜੜੀਆਂ ਜਾਹੀਂ।ਰਿੱਛ ਬਾਂਦਰ ਬੂਜ਼ ਬਲਾਈਂ। ਥਏ ਸਾਥੀ ਸੰਜ ਸਬਾਹੀਂ।ਮੁੱਠੀ ਔਖੀ ਉੱਮਰ ਵਿਹਾਵੇ। ਆਏ ਪੇਸ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਗਪਾਟੇ।ਅੰਗ ਤਰੁਟਨ ਤੇ ਸਰ ਫਾਟੇ। ਲੱਖ ਰੋੜਾਂ ਸਹੰਸ ਚਕਾਟੇ।ਤੱਤੀ ਬੇਵਸ ਥੀ ਕੁਰਲਾਵੇ। 58. ਡੇਸ ਸੁਹਾ ਸਾਂਵਲ ਅਜ ਕਲ ਡੇਸ ਸੁਹਾ ਸਾਂਵਲ ਅਜ ਕਲ।ਨਾ ਤਾਵੇਸਾਈਂ ਮਰ ਜਲ ਗਲ। ਵਹਟ ਮੇਂ ਵਸਦਾ ਮੈਂਧੜਾ।ਸ਼ਹਿਰ ਲੋਦਰਵੇ ਮੋਮਲ। ਕਨੜੀਂ ਖਾਵਨ ਸੇਂਗੀਆਂ।ਕਰ ਕਰ ਕੂੜੀ ਕਲ ਕਲ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਨਜ਼ਰਮ ਓਪਰੀਆਂ।ਤੋੜੀਂ ਸਾਧਾਂ ਸੋਮਲ। ਸੜ ਗਈ ਸੇਝ ਸੁਹਾਗੜੀ।ਫਾਟੇ ਫਾਟੇ ਡੋੜੇ ਮਲ ਮਲ। ਸੁਰਖੀ ਲਹਿ ਗਈ ਵਹਿ ਗਏ।ਰੋ ਰੋ ਸੁਰਮੇ ਕਾਜਲ। ਸਿਕ ਸਿਰ ਮਾਰਮ ਸਾਂਗਰਾਂ।ਤਾਘਾਂ ਤਾਨੁਮ ਵਲ ਵਲ। ਸੂਲ ਅੰਦੋਹ ਅੰਦੇਸੜੇ।ਮਲ ਮਲ ਆਵਨ ਪਲ ਪਲ। ਭੈਣੀਂ, ਦਾਈਆਂ ਡਰਾਨੜੀਆਂ।ਅਮੜੀ, ਵੀਰਨ, ਬਾਬਲ। ਕੌਨ ਹੈ ਦਰਦ ਫਰੀਦ ਦਾ।ਤੌਂ ਬਿਨ ਦਾਰੂ ਦਰਮਲ। 59. ਢੋਲਣ ਤੈਡੀ ਸਿਕ ਢੇਰ ਹਮ ਢੋਲਣ ਤੈਡੀ ਸਿਕ ਢੇਰ ਹਮ।ਤਾਘਾਂ ਘਣੀਆਂ ਚਾਹੀਂ ਬਹੂੰ। ਖਪ ਖਪ ਕਰਾਂ ਆਹੀਂ ਬਹੂੰ।ਤਪ ਤਪ ਉੱਠਨ ਭਾਈਂ ਬਹੂੰ। ਖਸੀ ਦਿਲ ਮਹੀਂ ਦੇ ਚਾਕ ਹੈ।ਜੀਅੜਾ ਸਦਾ ਗ਼ਮਨਾਕ ਹੈ। ਤਨ ਚੂਰ ਸੀਨਾ ਚਾਕ ਹੈ।ਸਰ ਧੂੜ ਮੂੰਹ ਪਾਹੀਂ ਬਹੂੰ। ਲਗਾ ਸਖਤ ਡੁੱਖੜਾ ਰੋਗ ਹੈ।ਬੇ ਪੀਰ ਦਿਲ ਨੂੰ ਜੋਗ ਹੈ। ਤੱਤੀ ਪਈ ਭੋਗੇਂਦੀ ਭੋਗ ਹੈ।ਰੋ ਰੋ ਕਰੇ ਧਾਈਂ ਬਹੂੰ। ਮਾਹੀ ਪੁਨਲ ਦਿੱਲੜੀ ਲੁੱਟੀ।ਦਿਲ ਲੁੱਟ ਕੇ ਥੀਆ ਰਾਹੀ ਪੁੱਠੀ। ਰੁਲ ਰੁਲ ਥੱਕੀ ਫਿਰ ਫਿਰ ਹੁੱਟੀ।ਬੂਟੇ ਲਈਆਂ ਕਾਹੀਂ ਬਹੂੰ। ਜਡਾਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਤੈਡੀ ਚਾਹ ਥਈ।ਸੱਟ ਸੇਝ ਥਲ ਦੇ ਰਾਹ ਥਈ। ਸੁੰਜਬਰ ਕਲ੍ਹੀ ਬੇ ਵਾਹ ਥਈ।ਛੱਡ ਆਸਰੈ ਵਾਹੀਂ ਬਹੂੰ। ਗੁਜਰੀ ਫ਼ਰੀਦ ਆਖ਼ਰ ਉਮਰ।ਆਈ ਨ ਦਿਲਬਰ ਦੀ ਖ਼ਬਰ। ਢੂੰਢਾਂ ਜੰਗਲ ਝਰ ਬਰ ਬਹਰ।ਤਕ ਤਕ ਰਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਹੂੰ। 60. ਦਿਲ ਦਮ ਦਮ ਦਰਦੋਂ ਮਾਂਦੀ ਹੈ ਦਿਲ ਦਮ ਦਮ ਦਰਦੋਂ ਮਾਂਦੀ ਹੈ।ਸਿਕ ਡਿੱਠੜੀਂ ਬਾਝ ਨ ਲਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਿਜਰ ਦੀਆਂ ਗੁਜ਼ਰੀਆਂ ਡੁੱਖੀਆਂ ਰਾਤੀਂ।ਮਾ ਪਿਉ ਖਵੇਸ਼ ਨ ਪੁੱਛਦੀਂ ਬਾਤੀਂ। ਸੇਂਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਲਹਿਨ ਨ ਤਾਤੀਂ।ਮੁੱਠੜੀ ਪਈ ਤੜਫਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਕ ਮਹੀਂਦਾ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਨੜਾਂ।ਭੁਲ ਗਿਆ ਸਾਰਾ ਰਾਜ਼ ਬਬਾਂਨੜਾਂ। ਘੋਲਾਂ ਸੇਜ ਤੇ ਤੋਲ ਵਹਾਨੜਾਂ।ਬੇਟ ਦੀ ਰੀਤ ਸੁਹਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਂਝਨ ਜੋਗੀ ਮੇਰਾ ਮੀਤਾ।ਦਿਲ ਨੂੰ ਜਿਸਨੇ ਜਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਸ਼ਕ ਤਹੀਂਦਾ ਲੂੰ ਲੂੰ ਸੀਤਾ।ਰਗ ਰਗ ਮੂਲ ਨ ਵਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਣਾ ਯਾਰ ਦਾ ਮਨ ਮਾਨੜਾਂ।ਸਾੜਾਂ ਝੰਗ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਮਘਿਆਨੜਾਂ। ਪਾ ਮਸਕੀਨੀ ਸੱਟਸਾਂ ਮਾਨੜਾਂ।ਜਿੰਦੜੀ ਝੋਕ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਵੇਲ੍ਹਾ ਹੱਸਣ ਖਿਲਣ ਦਾ।ਆਇਆ ਵਕਤ ਫ਼ਰੀਦ ਚਲਣ ਦਾ। ਔਖਾ ਪੈਂਡਾ ਦੋਸਤ ਮਿਲਣ ਦਾ।ਜਾਨ ਲਬਾਂ ਤੇ ਆਂਦੀ ਹੈ। 61. ਦਿਲ ਦਰਦੋਂ ਹੁਣ ਹਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ ਦਿਲ ਦਰਦੋਂ ਹੁਣ ਹਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ।ਵਲ ਕਰੀਂ ਹਾ ਕਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਜ਼ੁਲਫ ਸਿਆਹ ਥੀ ਨਾਗ ਵਿਰਾਧੇ।ਡੰਗ ਮਰੇਂਦੇ ਕਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਲੂੰ ਲੂੰ ਸੀੜ੍ਹਾਂ ਜਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਸਾਂਵਲ ਆਵੀਂ ਨਾ ਤਰਸਾਵੀਂ।ਮੌਸਮ ਚੇਤਰ ਬਹਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਘਰ ਘਰ ਥਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਯਾਰੀ ਲਾ ਕਰ ਯਾਦ ਨ ਕੀਤੋ।ਜਿੰਦੜੀ ਮੁਫਤ ਅਜ਼ਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਡਿਠੜੀ ਤੈਡੜੀ ਯਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਸਟ ਕਰ ਕਲ੍ਹੜੀ ਤੇ ਬੇ ਵਾਹੀ।ਕੀਤੋ ਕੇਚ ਤਿਆਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਹੈ ਹੈ ਬੇ ਨਰਵਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਸ਼ਾਹ ਬਿਰਹੋਂ ਦੇ ਡਿਤਰਮ ਔਹਦਾ।ਗਾਲ੍ਹੀਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਖਲਅਤ ਸ਼ਹਿਰ ਖਵਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਸਿਕ ਮਹੀਂਵਾਲ ਦੀ ਲੋੜ ਲੁੜਾਇਮ।ਮੈਂ ਮੁਠੜੀ ਮਨਤਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਕੋਝੀ ਰਾਤ ਅੰਧਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਡੇ ਕਰ ਦਲਬੇ ਕੂੜ ਦਿਲਾਸੇ।ਲੁਟ ਨੀਤੋ ਦਿਲ ਸਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਲਖ ਵਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਥਲ ਬਰ ਰੋਹੀ ਰੋਹੀਂ ਰਾਵੀਂ।ਰੁਲਦੀ ਡੁਖੜੀ ਮਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਬਾਰ ਬਿਰਹੋਂ ਸਿਰ ਬਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਆਇਮ ਵੇੜ੍ਹੇ।ਹਰ ਦਮ ਮੂੰਝ ਮੂੰਝਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਰੋਂਦੀਂ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। 62. ਦਿਲੇ ਦਾਰਮ ਬਸੇ ਆਵਾਰਾ ਤਬੇ ਵਹਸ਼ਤ ਆਰਾਏ ਦਿਲੇ ਦਾਰਮ ਬਸੇ ਆਵਾਰਾ ਤਬੇ ਵਹਸ਼ਤ ਆਰਾਏ। ਬਿਰਹੋਂ ਬਾਰੇ ਬਰੋਚਲ ਦੇ ਬੀਆਬਾਂ ਦਸ਼ਤ ਰੁਲਵਾਏ। ਕੇਹਾਂ ਗਮ ਦੀਆਂ ਬਾਤੀਂ ਡੁੱਖੀ ਹੈ ਦਿਲ ਡੇਹਾਂ ਰਾਤੀਂ। ਖ਼ੁਦਾ ਰਾ ਹਾਲੇ ਜ਼ਾਰਮ ਬੀਂ ਕਿ ਦਸਤੇਮ ਵ ਬੇ ਪਾਏ। ਬਮਾ ਤਾਲਿਆ ਸ਼ੁਦਾ ਪੁਰ ਕੀ ਨਜ਼ਾਰਮ ਬੇ ਦਿਲੋ ਗ਼ਮਗੀਂ। ਨ ਪੈਂਦਾ ਯਾਰ ਹੈ ਝਾਤੀ ਅਜਣ ਡੁੱਖੜੇ ਨ ਪਾਦਾਏ। ਸਜਨ ਵਸ ਰਸ ਡਖਾਂਇਮ ਚਸ ਸੁਰੀਝੀਂ ਪੇਕੜੀਂ ਬਸ ਬਸ। ਦਿਲ ਦੀਵਾਨਾ ਬਾਹਰ ਕਸ ਨ ਦਾਰਦ ਹੇਚ ਪਰਵਾਏ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੂੰਝ ਵਾਧੀ ਹੈ ਸੁੰਜੀ ਸਖ਼ਤੀ ਜ਼ਿਆਦੀ ਹੈ। ਸਦਾ ਸੂਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਹੈ ਮੈਂ ਅਪਨੇ ਬਖ਼ਤ ਅਜ਼ਮਾਏ। ਡੇਹਾਂ ਡੋੜੀ ਖਰਾਬੀ ਹੈ ਕਲਕ ਹੈ ਇਜ਼ਤਰਾਬੀ ਹੈ। ਨਮਾਸਾਂ ਜੀ ਅਜ਼ਾਬੀ ਹੈ ਨ ਆਪ ਆਏ ਨ ਬੁਲਵਾਏ। ਜ਼ੇ ਇਸ਼ਕ ਆਰਜ਼ ਰੰਗੀਂ ਚੂ ਲਾਲਾ ਦਾਗ਼ਹਾ ਦੇਰੀਨ। ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਦਿਲ ਅੰਦਰ ਜਾਹੀਂ ਕਡੀਂ ਰੱਬ ਯਾਰ ਮਲਵਾਏ। ਬਗ਼ੈਰ ਅਜ਼ ਮਨ ਕਿਰਾ ਸ਼ਾਇਦ ਫ਼ਰੀਦ ਈਂ ਮਰਮਰਾ ਬਾਇਦ। ਡੁਖੇ ਪੈਂਦੇ ਤੇ ਡੁੱਖ਼ ਬੇਹਦ ਮਮੀਂ ਰਾਖਸ ਤੇ ਰਿੱਛ ਸਾਏ। 63. ਦਿਲੀਆਂ ਤੇ ਦੀਦਾਂ ਸੋਹਣਾ ਤੈਡੜੇ ਦੇਰੇ ਦਿਲੀਆਂ ਤੇ ਦੀਦਾਂ ਸੋਹਣਾ ਤੈਡੜੇ ਦੇਰੇ।ਹਰਦਮ ਵੱਸੀਂ ਪੀਆਂ ਤੂੰ ਸਾਡੜੇ ਨੇੜੇ। ਸੰਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਹਕ ਹਮਸਾਏ।ਗਿਲੜੇ ਕਰਨ ਵੇਖ ਵੇ। ਮਾਂ ਪਿਉ ਵੀਰਨ ਭੈਣ ਭਣੀਜੀਆਂ।ਜੁੜ ਜੁੜ ਲਾਂਵਿਨ ਝੇੜੇ। ਜਗਤਾਂ ਮਾਰਨ ਪੇਕੇ ਪਤਣੇ।ਹਾਸੇ ਕਰਨ ਸੋਰੀਜੇ। ਉੱਠਦੀਂ ਬਹਿੰਦੀਂ ਟੁਰਦੀਂ ਫਿਰਦੀਂ।ਸੱਸ ਨਨਾਣ ਕਹੇੜੇ। ਚੂਚਕ ਚਾਕ ਤੈਡਾ ਤੂੰ ਮਾਲਕ।ਸਰ ਸਰ ਵਾਹ ਦਾ ਵਾਰਸ। ਮੰਝੀਆਂ ਤੈਡੀਆਂ ਝੋਕਾਂ ਤੈਡੀਆਂ।ਕੂੜੇ ਛੋੜ ਬਖੇੜੇ। ਕੌਨ ਹੈ ਕਾਜ਼ੀ ਰਿਸ਼ਵਤ ਰਾਜੀ।ਕੌਨ ਸਿਆਲ ਦੇ ਖੇੜੇ। ਬਾਝ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਝਗੜੇ ਝੇੜੇ।ਸਾਡੇ ਕੌਨ ਨਬੇੜੇ। ਡੂੰ ਡਹੇਂਦੇ ਨਾਹਕ ਦਾਵੇ।ਓੜਕ ਨਾਹਕ ਥੀਂਦੇ। ਰਾਂਝਨ ਤੇ ਮੈਂ ਹੱਸ ਰੱਸ ਵੱਸੂੰ।ਸੜ ਸੜ ਮਰਸਨ ਖੇੜੇ। ਜੋ ਜੋ ਲੇਖ ਮੱਥੇ ਦੇ ਆਹੇ।ਆਖ਼ਰ ਵਹਾ ਮਿਲਿaੁਸੇ। ਜਿੰਦੜੀ ਛੁੱਟਣ ਫ਼ਰੀਦ ਹੈ ਮੁਸ਼ਕਲ।ਵੇੜਿਆਂ ਇਸ਼ਕ ਅਵੈੜੇ। 64. ਦਿਲ ਇਸ਼ਕ ਮਚਾਈ ਅੱਗ ਸਾਈਂ ਦਿਲ ਇਸ਼ਕ ਮਚਾਈ ਅੱਗ ਸਾਈਂ।ਡੁੱਖ਼ ਸੋਜ਼ ਰਚਿਆ ਰਗ ਰਗ ਸਾਈਂ। ਘਰ ਘਰ ਮਿਲ ਗਏ ਹੋਕੇ।ਕਿਬਲਾ ਯਾਰ ਦੀ ਝੋਕੇ। ਈ ਜਗ ਤੇ ਊਂ ਜਗ ਸਾਈਂ। ਦਿਲਬਰ ਦੂਰ ਸਿਧਾਨੜਾਂ।ਸਾੜਾਂ ਤੂਲ ਵਿਹਾਨੜਾਂ। ਜੀਵਾਂ ਕੈਂਦੇ ਲਗ ਸਾਈਂ। ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਕਈ ਬਾਕੀ।ਏਹਾ ਜ਼ਾਤ ਸਿਫ਼ਾਤੀ। ਹਾਂ ਦਿਲਦਾਰ ਦਾ ਸਗ ਸਾਈਂ। ਮਨ ਮੁੰਝਾ ਤੱਨ ਟੁੰਡੇ।ਲਿੰਗ ਮੈਲੇ ਸਿਰ ਭੋਂਡੇ। ਸੂਲ ਆਵਣ ਕਰ ਵੱਗ ਸਾਈਂ। ਬਿਰਹੋਂ ਰੂਹ ਹਯਾਤੀ।ਗ਼ਮ ਹੈ ਬੇਲੀ ਸਾਥੀ। ਦਰਦਾਂ ਦੀ ਹਮ ਤੱਗ ਸਾਈਂ। ਹਾਲ ਫ਼ਰੀਦ ਖਵਾਰੇ।ਦਿਲੜੀ ਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਾਰੇ। ਕੀਤਮ ਹਿਜਰ ਅਲੱਗ਼ ਸਾਈਂ। 65. ਦਿਲ ਮਸਤ ਮਹਵ ਖਿਆਲ ਹੈ ਦਿਲ ਮਸਤ ਮਹਵ ਖਿਆਲ ਹੈ।ਸਰੇ ਮੁ ਤਫ਼ਾਵਤ ਨ ਸਹੂੰ। ਏ ਖ਼ਿਆਲ ਐਨ ਵਸਾਲ ਹੈ।ਤੇ ਕਮਾਲ ਹੈ ਨ ਕਿ ਹੈ ਜਨੂੰ। ਅਸਲ ਅਲ-ਅਸੂਲ ਸ਼ਿਹਦਤੁਨ।ਹਮਾ ਸੂ ਬਸੂ ਹਮਾ ਕੂ ਬਕੂ। ਚਿਹ ਸ਼ਹੂਦ ਐ ਬਐਨਹੀ।ਨਹੀਂ ਫੁਰਸਤ ਇਤਨੀ ਕਿ ਦਮ ਭਰੂੰ। ਜੋ ਮਕਾਨ ਥਾ ਬਨ ਗਿਆ ਲਾ ਮਕਾਨ।ਜੋ ਨਿਸ਼ਾਨ ਥਾ ਹੋ ਗਿਆ ਬੇਨਿਸ਼ਾਨ। ਸਦਾ ਇਸਮ ਵ ਰਸਮ ਜ਼ਮਨ ਦਵਾਂ।ਅੱਲਾ ਅਪਨੇ ਆਪ ਕੋ ਕਿਆ ਕਹੂੰ। ਨ ਅਯਾਨ ਹੈ ਨ ਨਿਹਾਂ ਹੈ।ਨ ਬਿਆਨ ਹੈ ਨ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਨ ਰਹਾ ਇਹ ਜਿਸਮ ਨ ਜਾਨ ਹੈ।ਕੇਹਾਂ ਡੋਸ ਹੋਸ਼ ਹਵਾਸ ਕੂੰ। ਸ਼ੁਦ ਅਕਸ ਦਰ ਅਕਸ ਈਂ ਬਨਾ।ਕਿ ਫ਼ਨਾ ਬੱਕਾ ਹੈ ਬੱਕਾ ਫ਼ਨਾ। ਬਾਕੀ ਨਮਾਨਦ ਬਜੁਜ਼ ਅਨਾ।ਕੱਥ ਓਤੇ ਤੂੰ ਕੱਥ ਹਾਂ ਤੇ ਹੂੰ। ਕਡੀਂ ਸ਼ੋਰ ਦੇ ਸਤਵਾਤ ਹਨ।ਕਡੀਂ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਸ਼ਤਹਾਤ ਹਨ। ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬਕਵਾਤ ਹਨ।ਸਤੂਨ ਦੇ ਬਤੂਨ ਬਤੂਨ ਦੇ ਸਤੂਨ। ਉੱਠ ਗਈ ਫ਼ਰੀਦ ਹਵਸ ਮੁੰਢੋ।ਨ ਰਹਾ ਹਈ ਵਸ ਹਿਕ ਖ਼ਸ਼ ਮੁੰਢੋ। ਕਸੇ ਕਸ ਹੋ ਕਸ ਨਾਕਸ ਮੁਢੋ।ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਫੇਲ ਫ਼ਸਾਦ ਤੋਂ। 66. ਦਿਲ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁੰਝਾਇਮ ਦਿਲ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁੰਝਾਇਮ।ਨਿੱਤ ਦੇ ਦਰਦ ਅੰਦੇਸ਼ੇ। ਵਸ ਨੇੜੇ ਚਾਕ ਮਹੀਂਦਾ।ਤੌਂ ਬਾਝ ਏ ਹਾਲ ਸੁੰਜੀਦਾ। ਜ਼ਖਮੀ ਸੀਨੇ ਚਿਕਦੇ ਰੇਸ਼ੇ। ਡੁਖ ਡੁਹੇਲੀਆਂ ਡੋੜ ਡੁੜਾਪੇ।ਸੈ ਸਾੜੇ ਲੱਖ ਸੂਲ ਸੜਾਪੇ। ਵੈਣ ਸਿਆਪੇ ਸਾਡੇ ਪੇਸ਼ੇ। ਏ ਗਮਜ਼ੇ ਨਾਜ਼ ਨਿਹੋਰੇ।ਏ ਇਸ਼ਵੇ ਜ਼ੋਰੇਂ ਤੇਰੇ। ਸਰ ਸਾਂਗਾਂ ਤਨ ਮਨ ਤੇਸ਼ੇ। ਬੱਠ ਬਿਰਹੋਂ ਬਰਾਬਰ ਵੈਰੀ।ਚਾ ਕੀਤੁਸ ਕੋਲੇ ਕੀਰੀ। ਜ਼ੁਲਮੀਂ ਮਜ਼ਹਬ ਕਾਖ਼ ਕੇਸ਼ੇ। ਕਿਆ ਧਾਂ ਫ਼ਰੀਦ ਸੁਨਾਵਾਂ।ਕਿਆ ਰੋ ਰੋ ਜਗਤ ਰੋਆਵਾਂ। ਮਸਤਕ ਲਿੱਖੜੀ ਆਈ ਪੇਸ਼ੇ। 67. ਦਿੱਲੜੀ ਦਰਦੋਂ ਟੋਟੇ ਟੋਟੇ ਦਿੱਲੜੀ ਦਰਦੋਂ ਟੋਟੇ ਟੋਟੇ।ਪੁਰਜ਼ੇ ਪੁਰਜ਼ੇ ਜ਼ੱਰੇ ਵੋ ਜ਼ੱਰੇ। ਇਸ਼ਰੇ ਗ਼ਮਜ਼ੇ ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ।ਨਖਰੇ ਟੱਖਰੇ ਜ਼ੋਰੇ ਤੋਰੇ। ਖ਼ੂਨ ਕਰੇਂਦੇ ਜ਼ਰੇ ਵੋ ਜ਼ਰੇ। ਆਪੇ ਅਪਣਾਂ ਸੋਹਾਂ ਕੀਤੋ।ਆਪੇ ਅਪਨੀ ਜਾਤੇ ਨੀਤੋ। ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਥੀਂਬੀਂ ਪਰੇ ਵੋ ਪਰੇ। ਗੂੜ੍ਹੇ ਨੈਨ ਤੇ ਜ਼ੁਲਫਾਂ ਕਾਲੀਆਂ।ਸੋਹਣੀਆਂ ਰਮਜ਼ਾਂ ਮੋਹਣੀਆਂ ਚਾਲੀਆਂ। ਜੈਂ ਬਿਨ ਮੂਲ ਨ ਸਰੇ ਵੋ ਸਰੇ। ਪਲਪਲ ਤੀਰ ਨਿਗਾਹ ਦੇ ਫੱਲੜੇ।ਵਲਵਲ ਪੇਚ ਜ਼ੁਲਫ ਦੇ ਵੱਲੜੇ। ਬੇ ਵੱਸ ਕੇਂਵੀਂ ਕਰੇ ਵੋ ਕਰੇ। ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ ਦਰਦ ਅੰਦੇਸ਼ੇ।ਡੇਹਾਂ ਰਾਤ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਪੇਸ਼ੇ। ਹਿਜਰੋਂ ਜਿੰਦੜੀ ਡਰੇ ਵੋ ਡਰੇ। 68. ਦਿੱਲੜੀ ਨਮਾਣੀ ਕੂੰ ਰੋਜ਼ ਮੁੰਝਾਰੀ ਦਿੱਲੜੀ ਨਮਾਣੀ ਕੂੰ ਰੋਜ਼ ਮੁੰਝਾਰੀ।ਛੱਡ ਗਿਆ ਢੋਲਾ ਯਾਰ ਆਜ਼ਾਰੀ। ਇਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਕਈ ਭਾਹ ਗ਼ਜ਼ਬ ਦੀ।ਸੜਦੀ ਜਲਦੀ ਜਾਨ ਵਿਚਾਰੀ। ਆਸ਼ਕ ਫਿਰਦੇ ਮਸਤ ਮਵਾਲੀ।ਸਰ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਲਖ ਵਾਰੀ। ਦਰਦ ਅੰਦੋਹ ਤੇ ਸੂਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ।ਲਾ ਕਰ ਯਾਰੀ ਯਾਰ ਵਿਸਾਰੀ। ਸੈਦ ਕਰੇਂਦੇ ਮੁਰਗ ਦਿਲੇਂਦੇ।ਨਾਜ਼ੋ ਅਦਾ ਹਿਨ ਬਾਜ਼ ਸ਼ਿਕਾਰੀ। ਚਸ਼ਮਾਂ ਸ਼ੋਖ ਬਹਾਦਰ ਜੰਗੀ।ਪਲਕਾਂ ਧਰਦੀਆਂ ਦਸਤ ਕਟਾਰੀ। ਜਿੰਦ ਫ਼ਰੀਦ ਬਚੇ ਹੁਣ ਕੇਂਵੇਂ।ਨੈਨਾਂ ਖ਼ਦੰਗ ਚਲਾਈ ਕਾਰੀ। 69. ਦਿਨ ਰੈਨ ਦਿਲ ਹੈਰਾਨ ਹੈ ਦਿਨ ਰੈਨ ਦਿਲ ਹੈਰਾਨ ਹੈ।ਆਸਾਇਸ਼ ਨ ਪਾਇਮ ਹਿੱਕ ਘੜੀ। ਸਰ ਟੁੱਕੜੇ ਟੁੱਕੜੇ ਹੋ ਗਿਆ।ਤਨ ਮਨ ਜਲਿਆ ਲੂੰ ਲੂੰ ਸੜੀ। ਦਰਿਆ ਬਿਰਹੋਂ ਦਾ ਤਾਰ ਹੈ।ਹਰ ਮੌਜ ਆਦਮ ਖਵਾਰ ਹੈ। ਨ ਪਾਰ ਨ ਉਰਵਾਰ ਹੈ।ਔਖੀ ਅੜਾਹੀਂ ਆ ਅੜੀ। ਏਹਾ ਹੈ ਹਕੀਕਤ ਹਾਲ ਦੀ।ਸਾਰੀ ਉੱਮਰ ਰਹੀ ਭਾਲਦੀ। ਕਈ ਕਲ ਨ ਪਈ ਮਹੀਂਵਾਲ ਦੀ।ਬੇਵੱਸ ਤੱਤੀ ਲਹਿਰੀਂ ਲੁੜ੍ਹੀ। ਸਾਥੀ ਪੁੱਨਲ ਛੱਡ ਗਿਉਂ ਪਰੇ।ਜੈਂ ਬਾਝ ਹਿਕ ਪਲ ਨ ਸਰੇ। ਫਿਰ ਫਿਰ ਡੂੰਗਰ ਘਾਟੀਆਂ ਦੱਰੇ।ਸਿਕ ਸਾਥ ਵੰਜ ਭੋਇ ਵਿੱਚ ਵੜੀ। ਹੁਣ ਇਸ਼ਕ ਆਦਲ ਮੂੰ ਪਿਆ।ਹੋਸ਼ੋ ਹੁਨਰ ਜ਼ਾਇਆ ਥਿਆ। ਸਬ ਮਹਵ ਮਨਸੀ ਹੋ ਗਿਆ।ਜੋ ਕੁੱਝ ਸਿਖੀ ਜੋ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹੀ। ਥਈ ਦਿਲ ਫ਼ਰੀਦ ਆਗਾਹ ਹੈ।ਹਰ ਜਾ ਜਲੂਸੇ ਸ਼ਾਹ ਹੈ। ਬਾਦਲ ਮੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਮਾਹ ਹੈ।ਜਬ ਝੱੜ ਗਈ ਮਨ ਕੀ ਝੜੀ। 70. ਡਿੱਠਾ ਇਸ਼ਕ ਅਯਾਂ ਤਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਗਲੀ ਡਿੱਠਾ ਇਸ਼ਕ ਅਯਾਂ ਤਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਗਲੀ।ਸਭੋ ਰਮਜ਼ ਖ਼ਫੀ ਹੁਣ ਥੀਵਮ ਜੱਲੀ। ਸਭ ਜਲਵਾ ਨੂਰ ਜ਼ਹੂਰ ਡਿੱਸੇ।ਯਾ ਐਮਨ ਤੇ ਯਾ ਤੂਰ ਡਿੱਸੇ। ਗਈ ਗ਼ਬਿਤ ਐਨ ਹਜੂਰ ਡਿੱਸੇ।ਦਿਲ ਵੰਜ ਦਿਲਬਰ ਦੇ ਸਾਥ ਰਲੀ। ਹੈ ਕਸ਼ਫ਼ ਕਮਾਲ ਦੀ ਬਾਤ ਅਜਬ।ਹੈ ਵਜਦ ਤੇ ਹਾਲ ਦੀ ਘਾਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਵਸਲ ਵਸਾਲ ਦੀ ਰਾਤ ਅਜਬ।ਮੁੱਠੀ ਗੈਰ ਦੀ ਜ਼ਾਤ ਸਿਫ਼ਾਤ ਜਲੀ। ਕਡੀਂ ਤੈਰ ਅਰੂਜ਼ ਦਾ ਹਾਲ ਬਣੇ।ਕਡੀਂ ਸੈਰ ਨਜ਼ੂਲ ਦੀ ਚਾਲ ਬਣੇ। ਜੋ ਹਿਜਰ ਹੈ ਆਨ ਵਸਾਲ ਬਣੇ।ਸਾਰੇ ਸੂਲ ਸੜੇ ਸਾਰੀ ਮੂੰਝ ਟਲੀ। ਜਲ ਖ਼ਾਕ ਤੇ ਖੋਟ-ਖਪੋਟ ਗ਼ੁਮਾਂ।ਗੁਮ ਹੋ ਗਿਆ ਗ਼ੈਰ ਦਾ ਨਾਮ ਨਿਸ਼ਾਨ। ਥਿਆ ਨੂਰ ਵਜੂਦ ਸਹੂਦ ਅਯਾਂ।ਘਰ ਬਾਰ ਗਲੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮਿਲੀ। ਜਥਾਂ ਭਾਲ ਡੱੇਖ਼ਾਂ ਤਥੇ ਰਾਜ਼ ਡਿੱਸੇ।ਸਭ ਹੁਸਨ ਦੇ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਡਿੱਸੇ। ਸਭ ਸੋਜ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਸਾਜ਼ ਡਿੱਸੇ।ਹਮਾ ਓਸਤ ਸੁਝਾਈ ਰੀਤ ਭਲੀ। 71. ਡਿੱਠੜੀ ਯਾਰ ਭਲਾਈ ਡਿੱਠੜੀ ਯਾਰ ਭਲਾਈ।ਹਿੱਕ ਤਿਲ ਤਰਸ ਨ ਆਇਓ। ਪਾ ਗਲਵਾੜੀ ਸੁਤੜੋਂ।ਵੈਦੀਂ ਨਾ ਮੁਕਲਾਇਓ। ਸਹਿਜੋ ਕੋਲ ਬੁਲ੍ਹਾ ਕੇ।ਕਿਉਂ ਜਾਨੀ ਦਿਲ ਚਾਇਓ। ਹੈ ਹੈ ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ।ਕੈਂ ਮੈ ਤੂੰ ਭਰਮਾਇਓ। ਜੇ ਹਾਵੀ ਇਹ ਨੀਅਤ।ਕਿਉਂ ਵਤ ਯਾਰੀ ਲਾਇਓ। ਜਾਨ ਫ਼ਰੀਦ ਨਿਕੱਮੜੀ।ਮੁਫ਼ਤ ਡੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਓ। 72. ਡੁਖਾਂ ਸੂਲਾ ਕੀਤਮ ਕੱਕੇ ਸਾਈਂ ਡੁਖਾਂ ਸੂਲਾ ਕੀਤਮ ਕੱਕੇ ਸਾਈਂ।ਹੁਣ ਮੌਤ ਭਲੀ ਬੇ ਸ਼ੱਕ ਸਾਈਂ। ਪੁਨਲ ਕੇਚ ਸਿਧਾਇਮ।ਵਲਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨ ਆਇਮ। ਰਹੀਆਂ ਰਾਹੀ ਤੱਕ ਸਾਈਂ। ਘੋਲਾ ਭੈੜੀ ਘਿਲ ਕੂੰ।ਪੌਵਨ ਤੱਤੀ ਦੇ ਦਿਲ ਕੂੰ। ਸੌ ਸੌ ਪੂਰ ਤੇ ਜਕ ਸਾਈਂ। ਆਏ ਸਖ਼ਤ ਕਰੂਪ ਕਸ਼ਾਲੇ।ਕੌਨ ਬੰਦੀ ਦੇ ਟਾਲੇ। ਜੋ ਲਿਖਿਆ ਮਸਤਕ ਸਾਈਂ। ਡੁਖੜੇ ਦਰਦ ਡੁਖੇਂਦੇ।ਜਾਨ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ। ਸੌ ਚੂੰਢੀ ਲੱਖ ਚੱਕ ਸਾਈਂ। ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਗਿਓ ਸੇ।ਯਾਰ ਦਿਲੋਂ ਵਿਸਰਿਓ ਸੇ। ਪੱਕ ਸਾਈਂ ਹਿਮ ਪੱਕ ਸਾਈਂ। ਹਿਜਰ ਫ਼ਰੀਦ ਉਜਾੜੇਮ।ਸੋਜ਼ ਅੰਦਰ ਦੇ ਸਾੜੇਮ। ਦਿਲੜੀ ਹਮ ਚੱਕਮੱਕ ਸਾਈਂ। 73. ਡੁਖ ਢੇਰ ਸੁਖ ਦਾ ਵੈਰ ਹੈ ਡੁਖ ਢੇਰ ਸੁਖ ਦਾ ਵੈਰ ਹੈ।ਰੀੜਾਂ ਘਣੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਬਹੂੰ। ਰਤ ਰੋ ਹੰਜੂ ਨੀਰਾਂ ਵਹਿਨ।ਨੱਕ-ਸੀੜ੍ਹ ਤੇ ਸੀੜ੍ਹਾ ਬਹੂੰ। ਜੁਖ ਜੁਖ ਕਰਾ ਧਾਈਂ ਬਹੂੰ।ਡੁਖ ਡੁਖ ਕੱਢਾਂ ਆਹੀਂ ਬਹੂੰ। ਦੁੱਖ ਦੁੱਖ ਉਠਨ ਭਾਈਂ ਬਹੂੰ।ਉਕ ਚੁੱਕ ਪਈਆਂ ਧੀਰਾ ਬਹੂੰ। ਸਰ ਭੋਂਡਾ ਚੜਿਆ ਖ਼ਾਕ ਹੈ।ਮੂੰਹ ਧੂੜ ਸੀਨਾ ਚਾਕ ਹੈ। ਚੂਚਕ ਥੀਆ ਹੁਣ ਚਾਕ ਹੈ।ਮੁੱਠੀ ਝੋਕ ਦਿਲ ਵੀਰਾਨ ਬਹੂੰ। ਸਭ ਲੋਕ ਕਰਦਾ ਟੋਕ ਹਿਮ।ਲਗੀ ਦਿਲ ਨਿਆਰੜੀ ਨੋਕ ਹਿਮ। ਡਿੱਤੀ ਬਿਰਹੋਂ ਡਾਢੀ ਚੋਕ ਹਿਮ।ਚੁੱਟੀ ਦਰਦ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਬਹੂੰ। ਬੇ ਪੀਰ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਚਾਲੀਆਂ।ਸਭ ਹਨ ਉਪੱਠੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹੀਆਂ। ਪੀਤਮ ਨ ਪੀਤਾਂ ਪਾਲੀਆਂ।ਰੋ ਰੋ ਕਰੇ ਰੀੜਾਂ ਬਹੂੰ। ਕਲ੍ਹੀ ਮੈਂ ਨਮਹੀਂ ਏਹੀਂ ਜੋਲਦੀ।ਫਿਰੇ ਲੱਖ ਫ਼ਰੀਦ ਏਹੀਂ ਤੋਲਦੀ। ਦਿਲ ਬੋੜਦੀ ਦਿਲ ਰੋਲਦੀ।ਸੋਹਣੀਆਂ ਸੱਸੀਆਂ ਹੀਰਾਂ ਬਹੂੰ। 74. ਡੁਖੇ ਡੇਂਹ ਫੁਰਕਤ ਦੇ ਨਿਭਨ ਡੁਖੇ ਡੇਂਹ ਫੁਰਕਤ ਦੇ ਨਿਭਨ।ਮੁੱਠੇ ਨੈਨ ਰੋ ਰੋ ਰੱਤ ਥੀਵਨ। ਸਾਥੀ ਪੁਨਲ ਗਿਆ ਦੂਰ ਹੈ।ਸਰ ਦਰਦ ਕਹਿਰ ਕਲੂਰ ਹੈ। ਤਨ ਚੂਰ ਮਨ ਰੰਜੂਰ ਹੈ।ਸ਼ਾਲਾ ਸਜਨ ਕੋਲੇ ਵਸਨ। ਮਾਹੀ ਮਿੱਠਲ ਗਿਉਂ ਰੋਲ ਵੇ।ਵਾਹ ਢੋਲ ਤੈਂਡੜੇ ਬੋਲ ਵੇ। ਡੇਖਾਂ ਹੈ ਕੈਂਦੇ ਕੋਲ ਵੇ।ਦਿਲ ਢਾਂਢ ਦਰਦਾਂ ਦੇ ਬਲਨ। ਦਿੱਲੜੀ ਤਪੇ ਸੀਨਾ ਜਲੇ।ਜੀਅੜਾ ਡੁਖੇ ਜਿੰਦੜੀ ਗਲੇ। ਹੱਡ ਚੱਮ ਸੜੇ ਲੂੰ ਲੂੰ ਤਲੇ।ਅੱਖੀਆਂ ਡੁਖਨ ਦੀਦਾਂ ਸਿਕਨ। ਮੂਨਸ ਤੇ ਨਾ ਗਮਖਵਾਰ ਹੈ।ਚੌਗੁੱਠ ਸਖ਼ਤ ਉਜਾੜ ਹੈ। ਪਲਪਲ ਗਮਾਂ ਦੀ ਧਾੜ ਹੈ।ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਿਭਾਵਾਂ ਰਾਤ ਦਿਨ। ਡਿੱਠੜੇ ਸਵਾ ਕਿਕਰ ਰਹੂੰ।ਸੁੰਜ ਬਰ ਫ਼ਿਰੂੰ ਡੁਖ਼ੜੇ ਸਹੂੰ। ਜਥ ਰਿੱਛ ਘਣੇ ਰਾਖਸ ਬਹੂੰ।ਬਾਂਦਰ ਬਲਾਈਂ ਭੂਤ ਜਿਨ। ਸੱਯਦ ਫ਼ਰੀਦ ਸਹਸੀ ਸਭੇ।ਮਾਹੀ ਪਿੱਛੇ ਰਾਹੀ ਥੀਏ। ਯਾ ਵੰਜ ਮਿਲੇ ਯਾ ਰੁਲ ਮੋਏ।ਗਏ ਹਿਨ ਡੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਾਥ ਘਿਨ। 75. ਡੁੱਖੇ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਡੁੱਖੜੇ ਘਾਟੇ ਨੈਂ ਡੁੱਖੇ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਡੁੱਖੜੇ ਘਾਟੇ ਨੈਂ।ਸਰ ਫੱਟੜਾ ਤਰੁਟੜੇ ਗਾਟੇ ਨੈਂ। ਮੈਂ ਜਾਤ ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ ਪੁਨਲ।ਰਹਿਸੀ ਕੋਲ ਨ ਵੈਸੀ ਕੇਚ ਡੂੰ ਵਲ। ਹੁਣ ਵਲਵਲ ਪੂਰ ਪੌਵਨ ਪਲਪਲ।ਅੱਖੀਂ ਨੀਰ ਹੰਜੂ ਫਰਵਾਟੇ ਨੈਂ। ਸੁੰਜ ਸੇਝ ਅਤੇ ਗੁਲ ਖ਼ਾਰ ਥੀਏ।ਧਈਆਂ ਹਾਰ ਹਮੇਲਾਂ ਮਾਰ ਥੀਏ। ਜਿੰਦ ਜੋਖੋਂ ਤਾਰ ਵ ਤਾਰ ਥੀਏ।ਮੁੱਠੀ ਦਿੱਲੜੀ ਕਿਰਮ ਗਘਾਟੇ ਨੈਂ। ਬੁਰਾ ਬਿਰਹੋਂ ਬੁਰੀ ਬੀਮਾਰੀ ਹੈ।ਡੁੱਖ ਪੈਰ ਤੇ ਨਾਲਾ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਢੋਲੇ ਬਾਝ ਨ ਹਰਗਿਜ਼ ਕਾਰੀ ਹੈ।ਕੂੜੇ ਸਰਬਤ ਘੋਟੇ ਚਾਟੇ ਨੈਂ। ਬਦੂੰ ਬਾਂਦਰ ਬੂਜ਼ ਅਦਾਈਂ ਹਨ।ਗਡ ਗੈਂਡੇ ਗੁਰਗ ਬਲਾਈਂ ਹਨ। ਥਲ ਮਾਰੂ ਔਖੀਆਂ ਜਾਹੀਂ ਹਨ।ਸਰੜਾਟੇ ਸਖ਼ਤ ਚਕਾਟੇ ਨੈਂ। ਬਠ ਵਾਲੀ ਵਾਲੀਆਂ ਬੂਲ ਤਤੇ।ਆਏ ਪੇਸ਼ ਤੱਤੀ ਦੇ ਸੂਲ ਤੱਤੇ। ਪੈਰੀ ਚੁਭਨ ਹਜ਼ਾਰ ਬਬੂਲ ਤੱਤੇ।ਹਿਕ ਰੀਤ ਤੱਤੀ ਥਿਆਭਾਟੇ ਨੈਂ। ਆਈ ਰੋਹਾਂ ਜਬਲਾਂ ਜਾਲ ਮੇਰੀ।ਮੱਮੀਂ ਡੈਣੀਂ ਲਹਨ ਸੰਭਾਲ ਮੇਰੀ। ਰਿੱਛ ਰਾਖਸ ਰੱਖਦੇ ਭਾਲ ਮੇਰੀ।ਡੇਂਹ ਗਤ ਫ਼ਰੀਦ ਗਪਾਟੈ ਨੈਂ। 76. ਡੁਖੀ ਦਿੱਲੜੀ ਦਰਦੀਂ ਮਾਰੀ ਡੁਖੀ ਦਿੱਲੜੀ ਦਰਦੀਂ ਮਾਰੀ।ਹਰ ਵੇਲ੍ਹੇ ਆਜ਼ਾਰੀ। ਸੋਜ਼ ਅੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੂਲ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ।ਆਇਮ ਬਰੋਚ ਰੋਹ ਡੂੰਗਰ ਵਿੱਚ। ਸਖ਼ਤ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਜੁਲਮ ਕਹਿਰ ਵਿੱਚ।ਹੋਤ ਨ ਕੀਤਮ ਕਾਰੀ। ਦਾਰ ਮਦਾਰਾਂ ਸੁੰਜੜੀਆਂ ਬਾਰਾਂ।ਪੱਰਬਤ ਧਾਰਾਂ ਗ਼ਮ ਦੀਆਂ ਮਾਰਾਂ। ਪਰਮ ਪੁਕਾਰਾਂ ਜਿੰਦੜੀ ਵਾਰਾਂ।ਯਾਰ ਵਿਸਾਰੀ ਯਾਰੀ। ਸ਼ਾਨ ਸ਼ਰਮ ਗਿਆ ਭੀਮ ਭਰਮ ਗਿਆ।ਦੀਨ ਜਰਮ ਗਿਆ ਦੈਰ ਧਰਮ ਗਿਆ। ਲੁਤਫ਼ ਕਰਮ ਗਿਆ ਨੇਕ ਰਹਿਮ ਗਿਆ।ਲਗੜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਖਵਾਰੀ। ਔਖੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਲੱਖ ਲੱਖ ਘਾਟੇ।ਖੁੜਬਣ ਭਾਟੇ ਸਹੰਸ ਗਪਾਟੇ। ਤੱਤੜੀ ਵਾਲੀ ਡੁੱਖੜੇ ਘਾਟੇ।ਕਰ ਕਰ ਪੀਤ ਪਿਆਰੀ। ਨੇਂਹ ਨਿਭਾਇਆ ਰੋਜ਼ ਸਿਵਾਇਆ।ਪੋਰ ਪਰਾਇਆ ਮੁਫ਼ਤ ਅਜ਼ਾਇਆ। ਦੀਦ ਮੁਸਾਇਆ ਜ਼ੁਲਫ ਅੜਾਇਆ।ਘੱਤ ਘੱਤ ਪੇਚ ਦੀ ਗਾਰੀ। ਸਾੜਿਨ ਛਾਤੀ ਮਾਰਨ ਕਾਤੀ।ਸੋਜ਼ ਹੈ ਸਾਥੀ ਰੋਗ ਹੈ ਭਾਤੀ। ਹਿਜਰ ਦੀ ਝਾਤੀ ਖਿਸਮ ਹਯਾਤੀ।ਪਲ ਪਲ ਮੌਤ ਤਿਆਰੀ। ਦਰਦ ਫ਼ਰੀਦ ਜਦੀਦ ਜਦੀਦੇ।ਈਦ ਬਈਦੇ ਬਖ਼ਤ ਅਨੀਦੇ। ਸ਼ੌਕ ਸ਼ਦੀਦੇ ਮੂੰਝ ਮਜ਼ੀਦੇ।ਬਾਰ ਬਿਰਹੋਂ ਸਰ ਬਾਰੀ। 77. ਡੁਖੜੇ ਪੁਖੜੇ ਆਇਮ ਡੁਖੜੇ ਪੁਖੜੇ ਆਇਮ।ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਭਾਵਨੜੂੰ ਰਹੀਆਂ। ਚਾਂਦੜੀਆਂ ਰਾਤੀਂ ਬਿਰਹੋ ਬਰਾਤੀਂ।ਸਈਆਂ ਖੇਡਣ ਗਈਆਂ। ਰੁਤ ਸਾਵਨ ਦੀ ਮੀਂਹ ਬਰਸਾਤੀਂ।ਰਲ ਮਿਲ ਧਾਵਨ ਪਈਆਂ। ਸਦਕੇ ਕੀਤਾ ਨਾਲ ਨ ਨੀਤਾ।ਪਕੜ ਨ ਖੇੜਾ ਬਈਆਂ। ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦਾ ਵਾਰਸ ਸਾਡਾ।ਤੂੰ ਹੈ ਰਾਂਝਨ ਸਾਈਆਂ। ਵਿਸਰਿਅਮ ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਬਬਾਣਾ।ਵਿਸਰੀਆਂ ਸੇਗੀਆਂ ਸਈਆਂ। ਸਕੜੇ ਸੌਹਰੇ ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲੇ।ਸਟ ਕਰ ਤੈਂਡੜੀ ਥਈਆਂ। ਸੇਗੀਆਂ ਸਰਤੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰ ਸੁਹਾਵਨ।ਮੈਂ ਵੱਤ ਬੂਟੇ ਲਈਆਂ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਕੂੰ ਖਲਅਤ ਡਿੱਤੜੀ।ਮੂੰਹ ਸਿਰ ਭੁੱਸੜ ਛਈਆਂ। 78. ਡੁਖੜੀਂ ਕਾਰਣ ਜਾਈ ਹਮ ਡੁਖੜੀਂ ਕਾਰਣ ਜਾਈ ਹਮ।ਸੂਲੀਂ ਸਾਂਗ ਸਮਾਈ ਹਮ। ਦਰਦ ਅੰਦੇਸ਼ੇ ਸਕੜੇ ਸੌਰੇ।ਬਿਆ ਨਾ ਭੈਣ ਤੇ ਭਾਈ ਹਮ। ਗਹਲੀ ਕਮਲੀ ਸੂੰਜੜੀ ਧੁਰ ਦੀ।ਹਿਕ ਗ਼ਮ ਦੀ ਸਧਰਾਈ ਹਮ। ਜਾਵਣ ਲਾਦੀ ਪੰਡ ਬਲਾ ਦੀ।ਚੁਮ ਸਿਰ ਅੱਖੀਆਂ ਚਾਈ ਹਮ। ਰਾਹਤ ਵੇਂਦੀਂ ਵਿਦਾ ਨਾ ਕੀਤਮ।ਮਈ ਹਮ ਪਰ ਮਤਰਾਈ ਹਮ। ਪੀੜ ਪੁਰਾਣੀ ਅਮੜੀ ਸਕੜੀ।ਮੂੰਝ ਮੰਝਾਰੀ ਦਾਈ ਹਮ। ਸਖ਼ਤੀ ਤੇ ਬਦ ਬਖ਼ਤੀ ਤੱਤੜੀ।ਹਾਲ ਵੰਡਾਓ ਹਮਸਾਈ ਹਮ। ਬੇ ਠਾਈ ਦੀ ਚੋਲੀ ਚੁਨੜੀ।ਪਾਈ ਹਮ ਪਾ ਠਮਕਾਈ ਹਮ। ਸਿਰ ਤੇ ਛਤੜੇ ਚੋਟੀਆਂ ਮੱਥੜੇ।ਤੈਂ ਸੰਗ ਦਿੱਲੜੀ ਲਾਈ ਹਮ। ਹੂ ਹੂ ਫਕੜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਖਵਾਰੀ।ਚਾਤੀ ਫ਼ਖਰ ਵਡਾਈ ਹਮ। ਕਿਵੇਂ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਵਸਾਰਾਂ।ਜੈ ਕੀਤੇ ਇਥ ਆਈ ਹਮ। 79. ਡੁੱਖ ਸੀਨੇ ਤੇ ਮੂੰਗ ਡਾਲੇ ਡੁੱਖ ਸੀਨੇ ਤੇ ਮੂੰਗ ਡਾਲੇ।ਸਿੱਕ ਤੱਡੀ ਤੱਡੀ ਤੇਲ ਡਖਾਲੇ। ਗ਼ਮ ਦਰਦ ਅਲਮ ਬਦ ਨੀਤੇ।ਪਏ ਸਾੜਨ ਸੋਜ਼ ਪਲੀਤੇ। ਥਏ ਮੈਂ ਮੁੱਠੜੀ ਦੇ ਕੀਤੇ।ਸਬ ਰਾਣੀ ਖਾਂ ਦੇ ਸਾਲੇ। ਕਈ ਡੇਂਹ ਨਾ ਰਲ ਗੁਜ਼ਰਿਉ ਨੇ।ਸਾਰੀ ਆਸ ਉਮੀਦ ਵੰਜਿਉਂ ਨੇ। ਹੈ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਕਿਆ ਥਿਉ ਨੇ।ਥਏ ਪੇਚੀ ਕੇਚ ਉਬਾਹਲੇ। ਹਮ ਸੰਗਤੀ ਸਾਰੇ ਖੋਟੇ।ਖਚ ਬਾਜ਼ ਉਪੱਠੜੇ ਡੋਟੇ। ਰਲ ਮਿਲ ਬੇ ਦਰਦ ਕਲ੍ਹੋਟੇ।ਪਏ ਕਰਨ ਖ਼ਿਲਾਂ ਹਾਂ ਕਾਲੇ। ਤੱਤੀ ਸੋਜ਼ ਅੰਦੋਹ ਵਚਾਲੇ।ਸੈ ਵਾਕੇ ਫ਼ਾਕੇ ਘਾਲੇ। ਨਿੱਤ ਰੋਹ ਪੱਥਰ ਪੜਤਾਲੇ।ਹੱਥੀ ਲਫਾਂ ਪੇਰੀਂ ਛਾਲੇ। ਕਰ ਸਬਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨਿਭੇਸਾਂ।ਪਈ ਸੂਲੀ ਸਾਂਗ ਜਲੇਸਾਂ। ਦਮ ਜੈਂਦੀਂ ਤਈ ਪੁਕਰੇਸਾਂ।ਮਤਾਂ ਕਾਦਰ ਸਖ਼ਤੀ ਟਾਲੇ। 80. ਡੁਖ ਥੀਏ ਬਾਂਹ ਬੇਲੀ ਵੋ ਯਾਰ ਡੁਖ ਥੀਏ ਬਾਂਹ ਬੇਲੀ ਵੋ ਯਾਰ।ਹਥੀ ਅਇਮ ਅਕੇਲੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਡੇਵਮ ਕੌਨ ਦਿਲਾਸੇ।ਥੀ ਨਾ ਸਾਂਵਲ ਆਸੇ ਪਾਸੇ। ਮਾਣੀਂ ਅੰਗਨ ਹਵੇਲੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਆਲੀ ਅਦਨੀ ਜੋ ਜਗ ਜੀਵੇ।ਮੈਂ ਵਾਂਗਨ ਪਈ ਕਈ ਨ ਥੀਵੇ। ਡੁਖੜੀ ! ਵਾਢੀ !! ਵ੍ਹੇਲੀ!!! ਵੋ ਯਾਰ। ਨਾ ਮਾਹੀ ਨਾ ਮੰਝੀਆਂ ਡਿਸਦੀਆਂ।ਅੱਖੀਆਂ ਵਿਸਦੀਆਂ ਦਿਲੜੀਆਂ ਫਸਦੀਆਂ। ਜਿੰਦੜੀ ਥੀ ਭਾਂ ਬੇਲੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਸੌਂ ਹੈ ਨਾਜ਼ ਨਿਗਾਹ ਦੀ ਮੈਕੂੰ।ਜੇ ਤੈਂ ਵਲ ਨ ਡੇਖਾਂ ਤੈਕੂੰ। ਰਹਿਸਾਂ ਮੈਲ ਕੁਚੈਲੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਕਿਥ ਓ ਆਸਾਂ ਕਿਥ ਓ ਮਾਣੇ।ਨਾ ਮਾਹੀ ਨਾ ਰਾਜ ਬਬਾਣੇ। ਜੈਸਾਂ ਡੁਖ ਡੁਹੇਲੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਸੁੰਜੀ ਤੂੰ ਰੁਠੜੇ।ਹਾਰ, ਹਮੇਲਾਂ ਗਾਨੇ ਤਰੁਟੜੇ। ਟੋਟੇ ਬਾਂਹ ਚੁੜੇਲੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਹਿਕ ਮੈਂ ਦਰਦ ਅੰਦੋਹ ਵਿਚਾਲੇ।ਪਈ ਸਭ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ੀਂ ਜਾਲੇ। ਤਰੈ ਸੌ ਸੱਠ ਸਹੇਲੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਬਾਝੋਂ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਦਾ ਹੀਲਾ।ਕਜੜਾ, ਕੋਝਾ, ਤੇ ਰੰਗ ਪੀਲਾ। ਸੇਂਧ ਧੜੀ ਥਈ ਮੈਲੀ ਵੋ ਯਾਰ। 81. ਏ ਇਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਸਰ ਰੋਹ ਹੈ ਏ ਇਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਸਰ ਰੋਹ ਹੈ।ਡੁੱਖੀਂ ਸੂਲੀਂ ਦਾ ਅੰਬੋਹ ਹੈ। ਨ ਤੂਲ੍ਹ ਟਾਂਗ ਸੰਦਾਰੀ।ਮੈਂ ਮਨ ਤਾਰੀ ਤੇ ਨੈਂ ਬਾਰੀ। ਮੀਂਹ ਬੂਰੀ ਰਾਤ ਅੰਧਾਰੀ।ਬਿਆ ਖਾਸ ਮਹੀਨਾ ਪੋ ਹੈ। ਥੀ ਯਾਰ ਰਖੇ ਹਮ ਰਾਜ਼ੀ।ਹੈ ਕੂੜੀ ਹੀਲਾ ਸਾਜ਼ੀ। ਹੈ ਪੇਚ ਅਤੇ ਠੱਗ ਬਾਜ਼ੀ।ਏ ਲੁਤਫ਼ ਨਹੀਂ ਕੋਈ ਦਰੋ ਹੈ। ਪਈਆਂ ਖੋਜ਼ ਪੁੱਨਲ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ।ਗਈਆਂ ਰੋਗ ਅੰਦਰ ਦੀਆਂ ਡਮਰਾਂ। ਜੱਡਾਂ ਆਸ਼ਕਾਂ ਬੱਧੀਆਂ ਕਮਰਾਂ।ਥਈ ਦਿਲੀ ਢਾਈ ਕੋ ਹੈ। ਰੋ ਰਿੰਗ ਰਿੰਗ ਕਹਿਮ ਕਰੇਹਲ।ਬੱਠ ਡੁੱਖ ਸੁਖ਼ ਰੱਜ ਬੁਖ ਦੀ ਗ਼ਲ। ਦਮ ਜੈਂਦੀ ਤੋੜੀ ਗੇਹਲ।ਜਥ ਜੋਹ ਜਤਨ ਦੀ ਤਹੋ ਹੈ। ਨਾ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਮਿਲਿਉ ਸੇ।ਨਾ ਦਰਦੀਂ ਵਾਂਦ ਡਿੱਤੋ ਸੇ। ਪੰਧ ਕਰ ਕਰ ਹੁੱਟ ਪਿਉ ਸੇ।ਸੰਧ ਸੰਧ ਦੀ ਨਿਖਤੀ ਮੋਹੈ। 82. ਏ ਰੀਤ ਸਿਖੀ ਹਈ ਕੈਂ ਕਨੋਂ ਏ ਰੀਤ ਸਿਖੀ ਹਈ ਕੈਂ ਕਨੋਂ।ਢੋਲਾ ਲੁਕ ਛੁੱਪ ਬਹਿੰਦੀਂ ਮੈਂ ਕਨੋਂ। ਜੁੜ ਤੇਗ਼ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਮਾਰ ਗਿਉਂ।ਖਸ ਸਬਰ ਆਰਾਮ ਕਰਾਰ ਗਿਉਂ। ਕਿਉਂ ਝੋਕ ਲਡਾ ਲੰਘ ਪਾਰ ਗਿਉਂ।ਕੋਈ ਪੁਛਨ ਵਾਲਾ ਹਮ ਤੈਂ ਕਨੋਂ। ਡੇਹਾਂ ਡੋੜੇ ਡੁੱਖੜੇ ਪੌਂਦੀਆਂ।ਰੱਤੈ ਰੋ ਰੋ ਰਾਤ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ। ਕਰ ਵੈਣ ਡੋਹਾਗ ਸੁਹਾਉਂਦੀਆਂ।ਵੰਜ ਹਾਲ ਘਿਨੋ ਹਮਸਾਈਂ ਕਨੋਂ। ਜੈਂਦੇ ਨਾਲ ਮੁਹੱਬਤ ਜਕੜੀ ਹੈ।ਲਗੀ ਸ਼ਹਿਰ ਮਲਾਮਤ ਫਕੜੀ ਹੈ। ਦਿਲ ਮਿਨਹੜੋਂ ਸਿਠੜੋਂ ਤਕੜੀ ਹੈ।ਨਿਸੇ ਡਰਦੇ ਮਿਹਨੀਂ ਕਨੋਂ। ਐ ਰੋਹੀ ਯਾਰ ਮਲਾਵੜੀ ਵੇ।ਸ਼ਾਲਾ ਹੋਵੇ ਹਰਦਮ ਸਾਵੜੀ ਵੇ। ਵੰਜ ਪੀਸੂੰ ਲਸੜੀ ਗਾਉੜੀ ਵੇ।ਘਿਨ ਅਪਨੇ ਸੋਹਣੇ ਸੈਂ ਕਨੋਂ। ਗ਼ਮ ਦਰਦ ਫ਼ਰਾਕ ਦੀ ਰੋਲੜੀਆਂ।ਗਈਆਂ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਟੋਲੜੀਆਂ। ਥਈ ਗਹਲੀ ਕਮਲੀ ਭੋਲੜੀਆਂ।ਧਕ ਮਾਰ ਝੱਲਾਂ ਜੈਂ ਤੈਂ ਕਨੋਂ। ਦਿਲ ਝਰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਬਾਂਦੀ ਹੈ।ਜਥਾਂ ਝੋਕ ਮੈਂਡੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਬੂ ਸਿਦਕ ਵਫਾ ਦੀ ਆਂਦੀ ਹੈ।ਇਨਹੀਂ ਸਾਵੀਂ ਸਨੇਹੜੀਂ ਲੈਂ ਕਨੋਂ। ਕੁਝ ਯਾਦ ਨਿਹਾਲੀ ਤੂਲ ਨਹੀਂ।ਕੋਈ ਸੰਗਤੀ ਬਾਝੋਂ ਸੂਲ ਨਹੀਂ। ਤੁੜ ਪਾਰ ਵੰਜਣ ਦਾ ਮੂਲ ਨਹੀਂ।ਹੈਂ ਨੈਨਾਂ ਦੀ ਬਾਰੀ ਨੈਨ ਕਨੋਂ। ਬਿਨ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਜੀਵਾਂ ਮੈਂ।ਕਿਉਂ ਏਝੀਂ ਔਖੀ ਥੀਵਾਂ ਮੈਂ। ਨੂਰ ਹਰ ਪਿਆਲਾ ਪੀਵਾਂ ਮੈਂ।ਛੁਪ ਪੌਸਾਂ ਸੂਲੀਂ ਸੈਂ ਕਨੋਂ। 83. ਗ਼ਮਜ਼ੇ ਕਰਦੇ ਜੰਗ ਗ਼ਮਜ਼ੇ ਕਰਦੇ ਜੰਗ।ਲੜਦੇ ਮੂਲ ਨ ਅੜਦੇ। ਨੇਜ਼ੇ ਤੀਰ ਤਫੰਗ।ਕਹਿਰੀ ਨਾਜ਼ ਨਜ਼ਰ ਦੇ। ਜ਼ੁਲਫ ਹੈ ਬਸ਼ੀਰ ਅਬਰੂ ਬਿਛੂਏ।ਮਾਰਨ ਡੰਗ ਨਸੰਗ। ਚਿਕਦੇ ਜ਼ਖਮ ਜਿਗਰ ਦੇ। ਸਾਂਵਲ ਦੀ ਹੈ ਤਰਜ਼ ਅਨੋਖੀ।ਤਨ ਨਾਜ਼ਕ ਦਿਲ ਸੰਗ। ਜ਼ਰਾ ਮਿਹਰ ਨ ਕਰਦੇ। ਬਿਰਹੋ ਅਸਾਂ ਵਲ ਖ਼ਲਅਤ ਭੇਜੀ।ਸਾਵਾ ਪੀਲਾ ਰੰਗ। ਸੌ ਸੌ ਸੂਲ ਅੰਦਰ ਦੇ। ਇਸ਼ਕ ਵੰਜਾਇਮ ਸਰਮ ਭਰਮ ਕੂੰ।ਗਿਆ ਨਾਮੂਸ ਤੇ ਨੰਗ। ਗੁਜ਼ਰੇ ਵਕਤ ਸਬਰ ਦੇ। ਹਾਲ ਫ਼ਰੀਦ ਦਾ ਡੁੱਖ਼ ਡੁਹੇਲਾ।ਦਿੱਲੜੀ ਕੀਤੁਸ ਤੰਗ। ਨਾ ਜੀਂਦੇ ਨਾ ਮਰਦੇ। 84. ਘਾਟੇ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਘਾਟੇ ਜਾਤੇ ਮੈਂ ਘਾਟੇ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਘਾਟੇ ਜਾਤੇ ਮੈਂ।ਤਾ ਭੀ ਚੁੱਮ ਸਰ ਅੱਖੀਆਂ ਚਾਤੇ ਮੈਂ। ਖੋਟਾ ਨੇਂਹ ਅਨੋਖ਼ਾ ਵੈਰੀ ਹੈ।ਮੂੰਹ ਧੂੜ ਮਿੱਟੀ ਸਿਰ ਕੇਰੀ ਹੈ। ਡੁੱਖਾਂ ਸੂਲਾਂ ਦਿਲੜੀ ਘੇਰੀ ਹੈ।ਪਲੂ ਸੂਲ ਕੁਪੱਤੜੇ ਪਾਤੇ ਮੈਂ। ਸਜੀ ਰਾਤ ਸੁੰਜੀ ਤੜਫਾਂਦੀ ਹੈ।ਤੱਤੀ ਤੂਲ ਸੋਤੀਂ ਅੱਗ ਲਾਂਦੀ ਹੈ। ਡੂਖੀ ਡੁਸਕ ਡੁਸਕ ਕੁਰਲਾਂਦੀ ਹੈ।ਬੁਰੇ ਬਿਰਹੋਂ ਦੇ ਸਾਹ ਸੁੰਜਾਤੇ ਮੈਂ। ਬੇਵਾਹੀ ਵਾਹ! ਵਾਹ!! ਵਾਹ!!! ਮੇਰੀ।ਹੈ ਹੂ! ਹੂ!! ਇਜ਼ਤ ਜਾਹ ਮੇਰੀ। ਸੁੰਜਵਾਹ ਹੈ ਤਕੀਆ ਗਾਹ ਮੇਰੀ।ਪਾਤੀ ਪੀਤ ਤੋਂ ਇਹਾ ਬਰਾਤੇ ਮੈਂ। ਲਗੀ ਤਾਂਗ ਪੁਨਲ ਦੀ ਸਾਂਗ ਜੁਡਾਂ।ਭੱਨਾ ਚੂੜਾ ਉੱਜੜੀ ਮਾਂਘ ਤੁਡਾਂ। ਅੱਲਾ ਥਸਿਮ ਵਸਲ ਦਾ ਸਾਂਗ ਕਡਾਂ।ਸਿਹਰੇ ਸਾੜ ਸਟੇ ਗਹਿਣੇ ਲਾਥੇ ਮੈਂ। ਨਾ ਬਾਝ ਹੈ ਬਾਝ ਖ਼ਵਾਰੀ ਦੇ।ਇਹ ਹਾਲ ਤੁਸਾਡੜੀ ਯਾਰੀ ਦੇ। ਡੁਖੇ ਗੁਜ਼ਰਨ ਡੇਂਹ ਅਜ਼ਾਰੀ ਦੇ।ਮੁੱਠੇ ਨੈਨ ਕੁਲਲੜੇ ਲਾਤੇ ਮੈਂ। ਗਲ ਜ਼ੁਲਫ ਦਾ ਪੇਚ ਪਿਉਮ।ਹੱਥ ਹੋਤ ਦੇ ਦਿੱਲੜੀ ਵੇਚ ਡਿਤਮ। ਸਟ ਸੇਝ ਫ਼ਰੀਦ ਬਈਦ ਥਿਉਮ।ਵੈਸਾਂ ਕੇਚ ਨ ਰਰਿਸਾਂ ਜਾਤੇ ਮੈਂ। 85. ਗੂੜ੍ਹੀਆਂ ਅੱਖੀਆਂ ਸਦਾ ਮਤਵਾਲੀਆਂ ਗੂੜ੍ਹੀਆਂ ਅੱਖੀਆਂ ਸਦਾ ਮਤਵਾਲੀਆਂ।ਰੱਤ ਪੀਵਣ ਕਾਣ ਉਭਾਲੀਆਂ। ਤਨ ਮਨ ਬੰਨ੍ਹ ਬੰਨ੍ਹ ਕੈਦ ਕਰੇਂਦੀਆਂ।ਰਗ ਰਗ ਵਗ ਵਗ ਪੇਚ ਅੜੇਂਦੀਆਂ। ਇਹ ਜ਼ੁਲਫਾਂ ਦਿੱਲੜੀ ਕਾਲੀਆਂ। ਜਾਨ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਪਾਵਿਨ ਦਾਮਾਂ।ਇਸਵੇ ਗ਼ਮਜ਼ੇ ਨਾਜ਼ ਖ਼ਰਾਮਾ। ਵਾਹ ਨਾਜ਼ਕ ਰੇਡਾਂ ਚਾਲੀਆਂ। ਕਰਨ ਨ ਟਾਲੇ ਮੋਹਨ ਮਾਲੇ।ਬੇਂਸਰ ਬੋਲ ਅਤੇ ਕਟਮਾਲੇ। ਕਿਆ ਫੁਲਵਾਲੇ ਕਿਆ ਵਾਲੀਆਂ। ਸਾੜਿਮ ਦਿਲੜੀ ਡੁੱਖੜੀਂ ਕੁੱਠੜੀ।ਜਿੰਦੜੀ ਲੁੱਟੜੀ ਸੁੱਖੜੀਂ ਖੁਟਰੀ। ਬਿਆਂ ਅੱਖੀਆਂ ਦਰਦੋਂ ਆਲੀਆਂ। ਘੋਲੇ ਕੂਚੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਜ਼ਾਰਾਂ।ਸੋਹਿਨ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਉੱਜੜੀਆਂ ਬਾਰਾਂ। ਡਿੱਤੀਆਂ ਬਿਰਹੋਂ ਮੁਲਕ ਨਕਾਲੀਆਂ। 86. ਗੁਜ਼ਰ ਗਈ ਗੁਜ਼ਰਾਨ ਗ਼ਮ ਦੇ ਸਾਂਗ ਰਲਿਓਸੇ ਗੁਜ਼ਰ ਗਈ ਗੁਜ਼ਰਾਨ ਗ਼ਮ ਦੇ ਸਾਂਗ ਰਲਿਓਸੇ। ਡਿੱਠੜਾ ਜਮਲ ਜਹਾਂ ਨ ਕੁੱਝ ਪਲੜੇ ਪਿਉ ਸੇ। ਵੈਂਦੀ ਯਾਰ ਨ ਖੜ ਮੁਕਲਾਇਆ।ਕੇਚੋਂ ਕੋਈ ਪੈਗ਼ਾਮ ਨ ਆਇਆ। ਜਿੰਦੜੀ ਦਾ ਜਜਮਾਨ।ਗਲ ਦਾ ਗੇੜ ਥਿਓ ਸੇ। ਨਾ ਮਾਹੀ ਨ ਰਿੰਗ ਮਹੀਂਦੀ।ਝੋਕ ਉਜਾੜ ਡਿੱਸਮ ਤੇਂਹ ਡੇਂਹ ਦੀ। ਬੇਲਾ ਥਿਆ ਵੀਰਾਨ।ਥੀ ਬੇ ਆਸ ਰੁਲਿਓਸੇ। ਲਾਂਵੀ ਲੇਂਹਦੀ ਪਿਉਮ ਵਿਛੋੜਾ।ਖਾਰੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਆਇਉਮ ਧੋੜਾ। ਮਹਿੰਦੀ ਸੁਰਖੀ ਬਾਨ।ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਵਟਿਓ ਸੇ। ਵੈਣ ਸਿਆਪੇ ਮਾਤਮ ਗਾਹਣੇ।ਡੁੱਖ ਡੁਹਾਗ ਦੇ ਭੋਲ ਵਿਹਾਣੇ। ਸੂਲਾਂ ਦਾ ਸਾਮਾਨ।ਅਜ਼ਲੋਂ ਡਾਜ ਢਇਓਸੇ। ਛੋਟੀ ਉੱਮਰ ਰੰਡੇਪਾ ਆਇਮ।ਖੋਟੀ ਕਿਸਮਤ ਖੋਟ ਕਮਾਇਮ। ਡੁੱਜਾ ਏ ਇਰਮਾਨ।ਵੇਂਦੀਂ ਨ ਮੁਕਲਿਓਸੇ। ਜੈਂਦੀ ਤਈਂ ਏ ਦਰਦ ਨਿਭੇਸਾਂ।ਮਰਦੀਂ ਦਾਗ਼ ਕਬਰ ਵਿੱਚ ਨੇਸਾ। ਪਿੱਟ ਪਿੱਟ ਥਿਆ ਖ਼ਫ਼ਕਾਨ।ਰੋ ਰੋ ਖ਼ਲਕ ਰੌਵਿਓ ਸੇ। ਜੈਂ ਬਿਨ ਹਿੱਕ ਪਲ ਮੂਲ ਨ ਵਿਸੇ।ਬਾਕੀ ਕਰਨੇ ਆਏ ਕਿਸੇ। ਵਹ ਤਕਦੀਰ ਦਾ ਸ਼ਾਨ।ਕਿਆ ਹਾ ਕਿਆ ਥੀ ਗਿਓਸੇ। ਕਰ ਕਰ ਯਾਦ ਫ਼ਰੀਦ ਸੱਜਣ ਕੂੰ।ਲਾ ਗਲ ਰੋਵਾਂ ਹਿੱਕ ਹਿੱਕ ਵਣ ਕੂੰ। ਜਾਨ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਕਾਨ।ਜਾਨੀ ਜੋੜ ਮਰਿਓ ਸੇ। 87. ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਵਕਤ ਗੁੰਧਾਵਣ ਧੜੀਆਂ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਵਕਤ ਗੁੰਧਾਵਣ ਧੜੀਆਂ।ਵਿਸਰਿਆ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਅਸਾਹਾਂ। ਰੋਗ ਕਰੂਪ ਕਸ਼ਾਲੇ ਹਰ ਦਮ।ਦਰਦੋਂ ਨਾਲਾ ਜ਼ਾਰ ਅਸਾਹਾਂ। ਸੁਰਮਾ ਪਾਵਣ ਸੁਰਖ਼ੀ ਲਾਵਣ।ਬੇਂਸਰ ਬੋਲ ਤੇ ਮਾਂਘ ਬਣਾਵਣ। ਸਹਿਜੋਂ ਫੁਲੋਂ ਸਿਹਰੇ ਪਾਵਣ।ਸਭ ਕੁਝ ਥਇਆ ਬੇਕਾਰ ਅਸਾਹਾਂ। ਤਨ ਮਨ ਚੁੱਭੜੀ ਸਾਗ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ।ਜਾਨ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਚੂਕ ਡੁੱਖਾ ਦੀ। ਦਿੱਲੜੀ ਸੂਲੀ ਕੀਤੀ ਮਾਂਦੀ।ਸੀਨੇ ਸੌ ਸੌ ਖ਼ਾਰ ਅਸਾਹਾਂ। ਹੱਸਣ ਖਿਲਣ ਕੁਝ ਯਾਦ ਨ ਆਵੇ।ਰੋਂਦੀ ਖਪਦੀ ਉੱਮਰ ਨਭਾਵੇ। ਜਿੰਦ ਜੁਖ ਜੁਖ ਲੱਖ ਰੰਜ ਉਠਾਵੇ।ਡੁੱਖੜੇ ਤਾਰੋ ਤਾਰ ਅਸਾਹਾਂ। ਪੀਤ ਪੁਨਲ ਦੀ ਰਗ ਰਗ ਘੇਰਿਮ।ਯਾਰ ਅਗ਼ਯਾਰ ਕਨੂੰ ਮੂੰਹ ਫੇਰਿਮ। ਝੂਰ ਝੁਗਟੇ ਜੁੜ ਜੁੜ ਵੇੜਿਮ।ਛੁੱਟ ਗਿਆ ਕੁਲ ਕੰਮ ਕਾਰ ਅਸਾਹਾਂ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਆਇਮ ਵੇੜੇ।ਟੋਕਾਂ ਕਰਦੇ ਖੇੜੇ ਭੇੜੇ। ਸੋਹਣੇ ਕੀਤੇ ਸਖ਼ਤ ਨਖੇੜੇ।ਤੂਲ ਤੱਤੀ ਦਾਰ ਅਸਾਹਾਂ। 88. ਗਿਆ ਰੋਲ ਰਾਵਲ ਵਿੱਚ ਰੋਹ ਰਾਵੇ ਗਿਆ ਰੋਲ ਰਾਵਲ ਵਿੱਚ ਰੋਹ ਰਾਵੇ।ਨਾ ਯਾਰ ਮਿਲਦਾ ਨਾ ਮੌਤ ਆਵੇ। ਆਤਣ ਕਤੇਂਦੀ ਸੰਗੀਆਂ ਸਤਾਵਨ।ਜੁਗਤਾਂ ਮਰੇਂਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਸੁਣਾਵਨ। ਕਈ ਕੇਸ ਕਰਦੀਆਂ ਕਈ ਨੋਕ ਲਾਵਨ।ਜੀਅੜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਦਮੇ ਉਠਾਵੇ। ਭੈਣੀ ਨ ਭਾਵਾਂ ਅੱਮੜੀ ਅਲਾਵੇ।ਪੇਕੇ ਸੋਰ੍ਹੇ ਜੇ ਹਰ ਕੋਈ ਡਖਾਵੇ। ਜਾਨੀ ਅਵੈੜਾ ਫੇਰਾ ਨ ਪਾਵੇ।ਹਿੱਕ ਸੇਝ ਸਾੜਨੇ ਬਿਆਂ ਤੋਲ ਤਾਵੇ। ਡੁਖੜੇ ਸੱਸੀ ਨੂੰ ਡੇਹੋਂ ਡੇਂਹ ਸਵਾਏ।ਜੈਂ ਡੇਂਹ ਬਰੋਚਲ ਘਰ ਡੁ ਸਿਧਾਏ। ਮੁੰਝੀ ਮੁੰਝਾਏ ਸੂਲੀਂ ਸਤਾਏ।ਕਾਦਰ ਕਡਾਹੀਂ ਵਿਛੜੇ ਮਲਾਵੇ। ਮੁੱਠੜੀ ਅਕੇਲੀ ਸਾਂਵਲ ਨ ਬੇਲੀ।ਅਲਭਲ ਨ ਕਰਦੀ ਸਰ ਤੇ ਸਹੇਲੀ। ਨਜ਼ਰੇ ਹਵੇਲੀ ਸੁੰਜੜੀ ਡੁਹੇਲੀ।ਮਾਰੂ ਥਲਾਂ ਦੀ ਵਾਲੀ ਸਹਾਵੇ। ਕਿਸਮਤ ਫ਼ਰੀਦਾ ਡਿੱਤੜੀ ਨ ਵਾਰੀ।ਅਸਲੋਂ ਪੁੱਨਲ ਕੀਤਮ ਨ ਕਾਰੀ। ਕੇਡੇ ਵੰਜੇ ਦਰਦਾਂ ਦੀ ਮਾਰੀ।ਰੋ ਰੋ ਨਿਭਾਈ ਜਗ ਨੂੰ ਰੋਵਾਵੇ। 89. ਹੈ ਅਰਬ ਸ਼ਰੀਫ ਸਧਾਈ ਹੈ ਅਰਬ ਸ਼ਰੀਫ ਸਧਾਈ।ਬੂ ਸਿੰਧ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਈ। ਬਿਨ ਅਰਬ ਇਹ ਅੱਖੀਆਂ ਰੋਵਨ।ਰੋ ਹਾਰ ਹੰਜੂੰ ਦੇ ਪੋਵਨ। ਕਰ ਨੀਰੇ ਮੁੱਖੜਾ ਧੋਵਨ।ਦਿਲ ਦਰਦੀਂ ਚੋਟ ਚਖਾਈ। ਏ ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੱਦੇ।ਥਈ ਸ਼ਹਿਰ ਮੁਬਾਰਕ ਜੱਦੇ। ਕੁਲ੍ਹਾ ਬਹਿਰ ਦੀ ਸ਼ੱਦੇ ਮੱਦੇ।ਅੱਜ ਅਨਦ ਵੈਦੀ ਮੁਕਲਾਈ। ਕਰ ਸਈ ਤਵਾਫ ਜ਼ਿਆਰਤ।ਲਹਿ ਲੁਤਫ਼ੋ ਅਫ਼ੂ ਇਸ਼ਾਰਤ। ਘਿਨ ਇਸ਼ਕੋਂ ਜ਼ੌਕ ਬਸ਼ਾਰਤ।ਵੱਲ ਵਤਨੇ ਵਾਗ ਵਲਾਈ। ਕਿਉਂ ਗਾਨੇ ਗਹਿਣੇ ਪਾਵਾਂ।ਕਿਉਂ ਸੁਰਖ਼ੀਆਂ ਮੈਂਦੀਆਂ ਲਾਵਾਂ। ਕਿਉਂ ਕੱਜਲਾ ਧਾਰ ਬਣਾਵਾਂ।ਹੈ ਥੀਵਸ ਨਸੀਬ ਜੁਦਾਈ। ਕੁਲ ਸਿਹਰੇ ਹਾਰ ਕਮਾਣੇ।ਕੁਲ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਵਿਹਾਣੇ। ਗਏ ਜੋਸ਼ ਜਵਾਨੀ ਮਾਣੇ।ਗਿਆ ਧਜ ਵਿੱਚ ਫ਼ਖਰ ਵਡਾਈ। ਤੋਂ ਬਾਝੋਂ ਸਾਂਵਲ ਘਰ ਵਿੱਚ।ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਸਖ਼ਤ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ। ਥਲ ਮਾਰੂ ਸੁੰਜੜੇ ਬਰ ਵਿੱਚ।ਹਿਮ ਸਖ਼ਤੀ ਰੋਜ਼ ਸਵਾਈ। ਗਈ ਆਸ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਪੁਨੜੀ।ਜੀ ਜਲਿਆ ਦਿਲੜੀ ਭੁੱਨੜੀ। ਸਰ ਸੋਜ਼ ਫ਼ਰਾਕ ਦੀ ਚੁਨੜੀ।ਗਲ ਦਰਦੋਂ ਚੋਲੀ ਪਾਈ। 90. ਹੈ! ਹੈ!! ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਹੈ! ਹੈ!! ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ।ਹਿਕ ਤਿਲ ਤਰਸ ਨ ਕੀਤਾ। ਕਰਕੇ ਸਖਤ ਨਿਮਾਣੀ। ਅਪਨੇ ਨਾਲ ਨ ਨੀਤਾ। ਹਿਜਰ ਪਿਆਲਾ ਅਜ਼ਲੋਂ।ਮੈਂ ਮੁਠੜੀ ਲੋਪੀਤਾ। ਜੈਂ ਡਿਂਹ ਸਜਨ ਸਿਧਾਏ।ਡੁਖੇ ਆਇਆ ਸੁਖ ਬੀਤਾ। ਸੂਲ ਕੁਲੱਲੜਾ ਕੋਝਾ।ਲੂੰ ਲੂੰ ਰਗ ਰਗ ਸੀਤਾ। ਅਸਲੋਂ ਮਹਜ ਵਿਸਾਰਿਉਸ।ਲਾ ਕਰ ਪਰਮ ਪਲੀਤਾ। ਰੋਹ ਫ਼ਰੀਦ ਲਤਾੜਾਂ।ਸ਼ਾਲਾ ਖਾਵਿਮ ਚੀਤਾ। 91. ਹੈ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਜਲਵਾ ਹਰ ਹਰ ਜਾ ਹੈ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਜਲਵਾ ਹਰ ਹਰ ਜਾ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਖ਼ੁਦ ਆਸ਼ਕ ਖ਼ੁਦ ਮਾਸ਼ੂਕ ਬਣਿਆ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਖ਼ੁਦ ਬੁਲਬੁਲ ਤੇ ਪਰਵਾਨਾ ਹੈ।ਗੁਲ ਸ਼ਮਾ ਉਤੇ ਦੀਵਾਨਾ ਹੈ। ਥੀ ਚਾਂਦ ਚਕੋਰ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲਿਆ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਕਡੀਂ ਮੂਸਾ ਥੀ ਮੀਕਾਤ ਚੜ੍ਹੇ।ਵਲ ਵਾਅਜ਼ ਕਰੇ ਤੌਰੇਤ ਪੜ੍ਹੇ। ਕਡੀਂ ਈਸਾ ਯਾਹਾ ਜ਼ਿਕਰੀਆ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਕਥੇ ਸ਼ਾਦ ਕਥੇ ਦਿਲ ਤੰਗ ਡਿੱਸੇ।ਕਥੇ ਸੁਲ੍ਹਾ ਡਿਸੇ ਕਥੇ ਜੰਗ ਡਿੱਸੇ। ਥੀਆ ਸ਼ਾਨ ਜਲਾਲ ਜਮਾਲ ਅਦਾ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਕਿਥੇ ਰਾਜ਼ ਅਨਲ ਹੱਕ ਫਾਸ਼ ਥੀਆ।ਕਥੇ ਸੁਬਹਾਨੀ ਦਾ ਵਰਦ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਕਿਥੇ ਇਨੀ ਅਬਦ ਰਸੂਲ ਕਿਹਾ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਹਿਨ ਹਸਤੀ ਦੇ ਨੈਰੰਗ ਅਜਬ।ਹਿਨ ਹੁਸਨ ਅਜ਼ਲ ਦੇ ਢੰਗ ਅਜਬ। ਬੇ ਰੰਗ ਬਹਰ ਹਰ ਰੰਗ ਅਜਬ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਹੈ ਮਹਿਜ ਮੁਕਾਮ ਤਹੌਯਰ ਦਾ।ਬੱਠ ਹੀਲਾ ਦਰ ਕੇਵਤ ਫ਼ਕਰ ਦਾ। ਹੈਨ ਡੂੰਘੜੇ ਡੋਂਹ ਡੂੰ ਹੱਥ ਨ ਪਾ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਤਕਦੀਸ ਕਥਾਂ ਤਨਜ਼ੀਹ ਕਥਾਂ।ਤਕਲੀਦ ਅਤੇ ਤਸ਼ਬੀਹ ਕਥਾਂ। ਹੈ ਹੈਰਤ ਸਿਖ਼ ਤਸਲੀਮ ਵ ਰਜ਼ਾ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਥਈ aੁੱਮਰ ਤਲਫ਼ ਬਰਬਾਦ ਸਭੋ।ਹਯਾਤ ਸਭੋ ਫਰਿਆਦ ਸਭੋ। ਮਰ ਮਰ ਦੇ ਤਈਂ ਨ ਪਿਉਮ ਸਮਾ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਹੈ ਪੀਤ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਰੀਤ ਅਜਬ।ਹੈ ਦਰਦ ਤੇ ਸੋਜ਼ ਦੀ ਗੀਤ ਅਜਬ। ਸੁਣ ਸਮਝੋ ਸਾਰੇ ਅਹਿਲੇ ਸਫਾ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। 92. ਹੈ ਸਦਕੇ ਘੋਲੇ ਯਾਰ ਤੋਂ ਹੈ ਸਦਕੇ ਘੋਲੇ ਯਾਰ ਤੋਂ।ਇਹੋ ਜੇੜਾ ਨੇਹ ਨਿੱਪਨਾਂ। ਸ਼ਾਲਾ ਹੁਸਨ ਜਵਾਨੀ ਮਾਣੇ।ਮੁੱਠੜੀ ਦਿਲ ਦਾ ਵੱਨਾਂ। ਥਲ ਤੈਡੇ ਚਤਰਾਗ ਵੀ ਤੈਡੇ।ਮੁਲਕ ਮਲੇਰ ਦਾ ਬੱਨਾਂ। ਡੁਖ ਦਾ ਹਾਲ ਨਾ ਥੀਵਮ ਪੂਰਾ।ਚਿੱਤਰਾਂ ਸੌ ਸੌ ਪੱਨਾਂ। ਜੀ ਤੂੰ ਆਵੇਂ ਤਨ ਮਨ ਡੇਸਾਂ।ਪੀਰਾ ਪਰਮ ਦਾ ਛੱਨਾ। ਬੈਅਤ ਕਰਕੇ ਇਸ਼ਕ ਕਢਾਇਮ।ਇਲਮੋ ਅਮਲ ਤੋਂ ਬੱਨਾਂ। ਸੋਹਣੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਸਫ਼ ਵਫ਼ਾ ਦੀ।ਇਹ ਗਾਲ੍ਹ ਨ ਮੰਨਾਂ। ਬਿਰਹੋਂ ਫ਼ਰੀਦ ਥੀਵਸੇ ਸਾਥੀ।ਸਬ ਸ਼ੈ ਤੋਂ ਜੀ ਭੱਨਾਂ। 93. ਹਰ ਦਿਲ ਜੋ ਦਿਲਦਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ ਹਰ ਦਿਲ ਜੋ ਦਿਲਦਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ।ਸੋਹਣੀਆਂ ਜੋ ਸਰਦਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ। ਕਥ ਮੁਲਾ ਕਥ ਆਮਿਰ ਨਾਹੀਂ।ਕਥ ਮਨਸੂਰ ਦੇ ਦਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ। ਆਪ ਛੁਪਾਏ ਰਾਜ ਹਕੀਕੀ।ਆਪ ਕਰੇ ਇਜ਼ਹਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ। ਕਿਥ ਬੁਲਬੁਲ ਕਿਥ ਗੁਲ ਜੀ ਸੂਰਤ।ਬਰਗ ਕਿਥਾਂ ਕਿੱਥ ਖਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ। ਕਿਥ ਸੁਰਖੀ ਕਿਥ ਨਾਜ਼ ਨਜਾਕਤ।ਕਿਥ ਕੱਜਲਾ ਕਿਥ ਧਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ। ਕਥ ਢੋਲਕ ਤੇ ਕਥ ਤਾਨ ਤੁਗਨਾ।ਕਿਥ ਸੂਫ਼ੀ ਕਥ ਸਰਸ਼ਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ। ਕਿਥ ਆਬਦ ਤੇ ਕਿਥ ਨਫਲ ਦੋਗਾਨਾ।ਕਿਥ ਕੈਫੀ ਮੈ ਖਵਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ। ਕਥ ਆਸ਼ਕ ਕਥ ਦਰਦ ਕਸ਼ਾਲੇ।ਕਥ ਦਿਲਬਰ ਗ਼ਮਖਵਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨਹੀਂ ਵਿੱਚ ਪਰਦੇ।ਖ਼ੁਦ ਪਰਦਾ ਹੈ ਯਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ। 94. ਹਰ ਜਾ ਜ਼ਾਤ ਪੁੱਨਲ ਹੈ ਹਰ ਜਾ ਜ਼ਾਤ ਪੁੱਨਲ ਹੈ।ਸੂਫ਼ੀ ਸਮਝ ਸੰਜਾਣ। ਲੈਸਾ ਕਮਿਸਲਾ ਸ਼ੈ ਉਨ।ਸਬ ਸ਼ੈ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ। ਯਬੱਕਾ ਵਜਾਹੂ ਰਬੱਕਾ।ਬਾਕੀ ਕੁਲ ਸ਼ੈ ਫਾਨ। ਲਾ ਯਹਤਾਜ ਸਿਵ ਅੱਲਾ।ਹੈ ਫ਼ਕਰ ਦਾ ਸ਼ਾਨ। ਲਾ ਮੌਜੂਦ ਸਿਵ ਅੱਲਾ।ਸਾਡਾ ਦੀਨ ਈਮਾਨ। ਹੱਕ ਬਾਝੋਂ ਬਿਉ ਬਾਤਲ।ਧਿਆਨ ਰਖੀਂ ਹਰ ਆਨ। ਇਲਮ ਫ਼ਰੀਦ ਹੈ ਹਾਜਬ।ਬੇ ਸ਼ਕ ਬੇ ਇਰਫ਼ਾਨ। 95. ਹਰ ਜਾ ਜ਼ਾਤ ਪੁੱਨਲ ਜੀ ਹਰ ਜਾ ਜ਼ਾਤ ਪੁੱਨਲ ਜੀ।ਆਸ਼ਕ ਜਾਣ ਯਕੀਨ। ਹਰ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਯਾਰ ਦਾ ਜਲਵਾ।ਕਿਆ ਅਸਮਾਨ ਜ਼ਮੀਨ। ਅਹਿਦ ਆਹਾ ਬਣ ਅਹਿਮਦ ਆਇਆ।ਮੋਹੇਸ ਚੀਨ ਮਚੀਨ। ਹਾਕਮ ਹੋ ਕਰ ਹੁਕਮ ਚਲਾਵੇ।ਆਪ ਬਣੇ ਮਸਕੀਨ। ਆਪ ਕਰੇ ਬਹਿ ਵਾਅਜ਼ ਨਸੀਹਤ।ਆਪ ਬਜਾਏ ਬੀਨ। ਜੇ ਚਾਹੇਂ ਤੂੰ ਯਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ।ਸੱਟ ਕਾਵਿੜ ਬਠ ਕੀਨ। ਜ਼ਾਹਦ ਕੂੰ ਜਾ ਖਬਰ ਸੁਣਾਉ।ਇਸ਼ਕ ਅਸਾਡਾ ਦੀਨ। ਪੀਰ ਮਗ਼ਾ ਹਿੱਕ ਰਮਜ਼ ਸੁਝਾਈ।ਸਾਜਨ ਸਮਝ ਕਰੀਨ। ਗ਼ਾਫ਼ਲ ਨ ਥੀ ਯਾਰ ਥੋ ਹਿਕਦਮ।ਹਰ ਜਾ ਸਹਿ ਹਰ ਹੀਨ। ਦਿਲ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਲੁਟਨ ਕੀਤੇ।ਬਨਿਆ ਫ਼ਖ਼ਰੁਦੀਨ। 96. ਹਰ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਆਵੇ ਯਾਰ ਹਰ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਆਵੇ ਯਾਰ।ਕਰ ਕੇ ਨਾਜ਼ ਅਦਾ ਲਖ ਵਾਰ। ਹੁਸਨ ਮਲਾਹਤ ਬਿਰਹੋ ਬਛਾਏ।ਰਮਜ਼ ਨਜ਼ਾਕਤ ਭਾ ਭੜਕਾਏ। ਇਸ਼ਵਾ ਗ਼ਮਜ਼ਾ ਤੀਰ ਚਲਾਏ।ਬੇਬਿਲ ਫਿਰਦੇ ਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਾਰ। ਸੋਹਣੀਆਂ ਤਰਜ਼ਾਂ ਮੋਹਣੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹੀ।ਦਿਲੜੀ ਖੂਬ ਉਜਾੜਿਨ ਚਾਂਲੀਂ। ਹੋਸ਼ ਕਰਾਰ ਭੁਲਾਵਨ ਭਾਲੀਂ।ਪਲਕਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਖੂਨ ਹਜ਼ਾਰ। ਹਿਕ ਜਾ ਰੂਪ ਸਿੰਗਾਰ ਡਿਖਾਵੇ।ਹਿਕ ਜਾ ਆਸ਼ਕ ਬਣ ਬਣ ਆਵੇ। ਹਰ ਮਜ਼ਹਰ ਵਿਚ ਆਪ ਸਮਾਵੇ।ਆਪਣਾ ਆਪ ਕਰੇ ਦੀਦਾਰ। ਕਡੀਂ ਸ਼ਹਾਨਾ ਹੁਕਮ ਚਲਾਵੇ।ਕਡੀਂ ਗਦਾ ਮਸਕੀਨ ਸਡਾਵੇ। ਉਸਦਾ ਭੇਤ ਕੋਈ ਨ ਪਾਵੇ।ਸਬ ਬਦ ਮਸਤ ਫਿਰਨ ਸਰਸ਼ਾਰ। ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਨ ਕਬੂਲ ਕਿਤੋਸੇ।ਵਾਕਫ ਕੁਲ ਇਸਰਾਰ ਥਿਉਸੇ। ਹਰ ਜਾ ਨੂਰ ਜਮਾਲ ਡਿਠੋਸੇ।ਮਖਫੀ ਰਾਜ਼ ਥੀਏ ਇਜ਼ਹਾਰ। ਯਾਰ ਫਰੀਦ ਅਯਾਂ ਬਿਆਨੇ।ਨਹੁਨ ਅਕਰਬ ਵਿਚ ਫੁਰਕਾਨੇ। ਏਹੋ ਅਕੀਦਾ ਦੀਨ ਈਮਾਨੇ।ਤੋੜੇ ਪਕੜ ਚੜ੍ਹਾਵਨ ਦਾਰ। 97. ਹਰ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਦੀਦਾਰ ਡਿੱਠਮ ਹਰ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਦੀਦਾਰ ਡਿੱਠਮ।ਕੁਲ ਯਾਰ ਅਗ਼ਿਯਾਰ ਨੂੰ ਯਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਕਿੱਥ ਜੌਹਰ ਤੇ ਕਿੱਥ ਅਰਜ ਡਿੱਠਮ।ਕੱਥ ਸੁਨਤ ਨਫ਼ਲ ਤੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਡਿੱਠਮ। ਕਿੱਥ ਸਿਹਤ ਡਿੱਠਮ ਕੱਥ ਮਰਜ਼ ਡਿੱਠਮ।ਕੱਥ ਚੁਸਤ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਕਿੱਥ ਬਤਨ ਜ਼ਹੂਰ ਡਿੱਠਮ।ਕਿੱਥ ਜ਼ਾਹਦ ਤੇ ਮਖਮੂਰ ਡਿੱਠਮ। ਕਿੱਥ ਮੁਲਾਂ ਤੇ ਮਨਸੂਰ ਡਿੱਠਮ।ਕੱਥ ਚੋਬ ਰਸਨ ਤੇ ਦਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਐ ਮਜ਼ਹਬ ਪਾਕ ਨਬੀਆਂ ਦਾ।ਐ ਮਸ਼ਰਬ ਸਾਫ਼ ਸਫੀਆਂ ਦਾ। ਐ ਰਸ਼ਦ ਇਰਸ਼ਾਦ ਵਲੀਆਂ ਦਾ।ਆਯਾਤ ਡਿੱਠਮ ਅੱਖਬਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਕਿੱਥ ਫੁਲ ਗੁਲ ਬਾਗ਼ ਬਹਾਰ ਡਿੱਠਮ।ਕਿੱਥ ਬੁਲਬੁਲ ਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਕਿੱਥ ਖ਼ਸ ਖਾਸ਼ਾਕ ਤੇ ਖ਼ਾਰ ਡਿੱਠਮ।ਹਿੱਕ ਨੂਰ ਦੇ ਸਭ ਇਤਵਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਕਿੱਥ ਬਰਮ ਨਰਾਇਨ ਨਰੰਜਨ ਹੈ।ਕੱਥ ਰਾਮ ਕਨੀਆ ਲਛਮਨ ਹੈ। ਕਿੱਥ ਬੇਦ ਬਿਆਸ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ।ਕੱਥ ਰਾਜਸ ਤੇ ਔਤਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਇਰਵਾਹ ਨਫੁਸ ਅਕੂਲ ਡਿੱਠਮ।ਇਨਸਾਨ ਜ਼ਲੂਮ ਜਹੂਮ ਡਿੱਠਮ। ਮਾਕੂਲ ਡਿੱਠਮ ਮਨਕੂਲ ਡਿੱਠਮ।ਇਕਰਾਰ ਡਿੱਠਮ ਇਨਕਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਕੱਥ ਮੰਤਕ ਨਹਵ ਤੇ ਸਰਫ ਡਿੱਠਮ।ਕੱਥ ਇਸਮ ਤੇ ਫੇਅਲ ਤੇ ਹਰਫ਼ ਡਿੱਠਮ। ਹਿੱਕ ਮਾਨੇ ਹਰ ਹਰ ਤਰਫ਼ ਡਿੱਠਮ।ਚੌਗੁੱਠ ਡਿੱਠਮ ਚੌਧਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਸਬ ਆਲਾ ਆਲਾ ਸ਼ਾਨ ਡਿੱਠਮ।ਹਸਨੈਨ ਤੇ ਸ਼ਾਹ ਮਰਦਾ ਡਿੱਠਮ। ਬੂ ਬਕਰ ਉਮਰ ਉਸਮਾਨ ਡਿੱਠਮ।ਵੁਹ ਪਾਕ ਨਬੀ ਮੁਖ਼ਤਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਕੱਥ ਸ਼ਾਹ ਨਜ਼ਾਮੁਦੀਨ ਡਿੱਠਮ।ਕੱਥ ਫ਼ਰਦ ਫਰੀਦੁਦੀਨ ਡਿੱਠਮ। ਕੱਥ ਕੁਤਬ ਮਈਨੁਦੀਨ ਡਿੱਠਮ।ਕੱਥ ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਂ ਦਿਲਦਾਰ ਡਿੱਠਮ। 98. ਹਸਨ ਕਬਾਹ ਸਬ ਮੁਜ਼ਹਰ ਜ਼ਾਤੀ ਹਸਨ ਕਬਾਹ ਸਬ ਮੁਜ਼ਹਰ ਜ਼ਾਤੀ।ਹਰ ਰੰਗ ਮੇ ਬੇਰੰਗ ਪਿਆਰਾ। ਨਾਹਨੁ ਅਕਰਬੁ ਰਾਜ਼ ਅਨੋਖਾ।ਹੈ 'ਵਾਹੁ ਮਅਕਮੁ' ਮਿਲਿਆ ਹੋਕਾ। ਸਮਝ ਸੁਜਾਣੋ ਆਲਮ ਲੋਗਾ।ਹੈ ਹਰ ਰੂਪ ਮੇ ਐਨ ਨਜ਼ਾਰਾ। 'ਵਫੀ ਅਨਫਸਿਕੁਮ' ਸੱਰੇਇਲਾਹੀ।'ਲੋ ਦੁਲੀਤੱਸ' ਫ਼ਾਸ਼ ਗਵਾਹੀ। ਹਰ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਰਾਂਝਣ ਮਾਹੀ।ਕੀਤਾ ਨਾਜ਼ ਦਾ ਢੰਗ ਨਿਆਰਾ। ਹੁਸਨ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਚਾਲ ਅਜੀਬੇ।ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਤੀਫੇ ਤਰਜ਼ ਗ਼ਰੀਬੇ। ਆਪ ਹੀ ਆਸ਼ਕ ਆਪ ਰਕੀਬੇ।ਥੀ ਦਿਲਬਰ ਜਗ ਮੋਹਿਸ ਸਾਰਾ। ਕਥ ਮਤਰਥ ਕਥ ਤਾਨ ਤਰਾਨੇ।ਕਥ ਆਬਦ ਕਥ ਨਫ਼ਲ ਦੋਗਾਨੇ। ਕਥ ਸੂਫ਼ੀ ਸਰਮਸਤ ਯਗਾਨੇ।ਕਥ ਰਿੰਦਾਂ ਮੇ ਕਰੇ ਅਵਤਾਰਾ। ਕਿਆ ਅਫ਼ਲਾਕ ਅਕੂਲ ਅਨਾਸਰ।ਕਿਆ ਮੁਤੱਕਲਮ ਗ਼ਾਇਬ ਹਾਜ਼ਰ। ਸਬ ਜਾ ਨੂਰ ਹਕੀਕੀ ਜ਼ਾਹਰ।ਕੌਣ ਫ਼ਰੀਦ ਗਰੀਬ ਵਿਚਾਰਾ। 99. ਹਿੱਕ ਦਮ ਹਿਜਰ ਨ ਸਹਿੰਦੀ ਹੈ ਹਿੱਕ ਦਮ ਹਿਜਰ ਨ ਸਹਿੰਦੀ ਹੈ।ਦਿਲ ਦਿਲਬਰ ਕਾਰਣ ਮਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੋਜ਼ ਗੁਦਾਜ਼ ਤੂਲ ਵਿਛਾਵਾਂ।ਡੁੱਖ ਡੁਹਾਗ ਦੀ ਸੇਝ ਸੁਹਾਵਾਂ। ਹਾਰ ਗ਼ਮਾਂ ਦਾ ਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾਵਾਂ।ਦਰਦ ਦੀ ਬਾਂਹ ਸਿਰਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਹੀ ਬੇ ਪਰਵਾਹ ਮਿਲਿਉਸੇ।ਪੱਲੜੇ ਸੋਜ਼ ਫ਼ਰਾਕ ਪਿਉ ਸੇ। ਹਾਲ ਕਨੂੰ ਬੇ ਹਾਲ ਥਿਉਸੇ।ਜਿੰਦੜੀ ਝੋਕ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਡੇਹ ਨਿਭਾਵਾਂ ਸੜਦੀਂ ਜਲਦੀਂ।ਰਾਤ ਵੰਜਾਵਾਂ ਜਲਦੀ ਗਲਦੀ। ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਗਈ ਹੱਥ ਮਲਦੀਂ।ਹੈ ਹੈ ਮੌਤ ਨ ਆਂਦੀ ਹੈ। ਸੋਹਣੇ ਕੀਤੀ ਕੇਚ ਤਿਆਰੀ।ਆਇਆ ਬਾਰ ਬਿਰਹੋਂ ਸਰ ਬਾਰੀ। ਸੰਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਕਰਨ ਨ ਕਾਰੀ।ਬੇ ਵੱਸ ਪਈ ਕੁਰਲਾਂਦੀ ਹੈ। ਯਾਦ ਕਰੇਸਾਂ ਯਾਰ ਦੀਆਂ ਗਾਲੀ।ਸੋਹਣੀਆਂ ਰਮਜ਼ਾਂ ਮੋਹਣੀਆਂ ਚਾਲੀ। ਤੂਣੀ ਮੇਹਣੀਂ ਡੇਵਮ ਸਿਆਲੀਂ।ਤਾਂਗ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 100. ਹਿੱਕ ਹੈ ਹਿੱਕ ਹਿੱਕ ਹੈ ਹਿੱਕ ਹੈ ਹਿੱਕ ਹਿੱਕ ਹੈ।ਹਿੱਕ ਦੀ ਦਮ ਦਮ ਸਿੱਕ ਹੈ। ਹਿੱਕ ਦੇ ਹਰ ਹਰ ਜਾ ਵਿੱਚ ਦੇਰੇ।ਕਿਆ ਉੱਚ ਹੈ ਕਿਆ ਝਿੱਕ ਹੈ। ਹਿੱਕ ਹੈ ਜ਼ਾਹਰ ਹਿੱਕ ਹੈ ਬਾਤਨ।ਬਿਆ ਸਬ ਕੁਝ ਹਾਲਿਕ ਹੈ। ਮਿਕਨਾਤੀਸ ਤੇ ਲੋਹੇ ਵਾਗਣ।ਹੂੰ ਡੋ ਦਿਲ ਦੀ ਛਿੱਕ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਹਿੱਕ ਕੂੰ ਡੂੰ ਕਰ ਜਾਣੇ।ਓ ਕਾਫ਼ਰ ਮੁਸ਼ਰਕ ਹੈ। ਮਤਲਬ ਡਾਢਾ ਸਖ਼ਤ ਨਜ਼ੀਕੀ।ਪਰ ਰਾਹ ਤੇ ਚਿਲ ਚਿੱਕ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਸਰ ਸਰ ਵਾਹ ਦਾ ਸਾਰਾ।ਫਖਰ ਪੀਆ ਮਾਲਿਕ ਹੈ। ਦਰਦ ਦਾ ਬਾਰ ਉਠਾ ਨਾ ਸਗਦੀ।ਦਿਲ ਸ਼ੋਦੀ ਨਿਕ ਤਰਿਕ ਹੈ। ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਦਿੱਲੜੀ ਮੈਂਡੀ।ਰਾਹ ਹੱਕ ਦੀ ਸਾਲਿਕ ਹੈ। ਜਿੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਖ਼ਿਆਲ ਖ਼ੁਦਾਈ।ਕਿਆ ਪੂਰਾ ਗਿਆ ਬਿਕ ਹੈ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਸੰਜਾਨਣ ਕੀਤੇ।ਏ ਨੁਸਖਾ ਹਿੱਕ ਟਿੱਕ ਹੈ। 101. ਹਿਕੋ ਅਲਫ਼ ਮੈਨੂੰ ਬਰਮਾਵਮ ੜੀ ਹਿਕੋ ਅਲਫ਼ ਮੈਨੂੰ ਬਰਮਾਵਮ ੜੀ।ਤੱਤੀ ਬੇ ਤੇ ਮੂਲ ਨ ਭਾਵਮ ੜੀ। ਸੋਹਣੀ ਵਹਦਤ ਪਰਮ ਪਰੀਤਾਂ ਨੈਂ।ਜ਼ੌਕੀ ਘਾਤਾਂ ਇਸ਼ਕੀ ਗੀਤਾਂ ਨੈਂ। ਕੋਝੀ ਕਸਰਤ ਕੋਝਾਂ ਰੀਤਾਂ ਨੈਂ।ਦਿਲ ਗੈਰੋਂ ਗ਼ੈਰਤ ਖਾਵਿਮ ੜੀ। ਹਰ ਚਾਲੋਂ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਡਿੱਸੇ।ਸਬ ਹੁਸਨ ਅਜ਼ਲ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਡਿੱਸੇ। ਕੁਲ ਆਲਮ ਆਲਮ ਸਾਜ਼ ਡਿੱਸੇ।ਹਿੱਕੋ ਨੂਰ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਆਵਿਮ ੜੀ। ਗੈਰੀਅਤ ਮਹਜ਼ ਮੁਹਾਲ ਡਿੱਸੇ।ਚੌ ਤਰਫ਼ੋ ਹੁਸਨ ਜਮਾਲ ਡਿੱਸੇ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਵਸਲ ਵਸਾਲ ਡਿੱਸੇ।ਡੇਂਹ ਰਾਤ ਪੁੱਨਲ ਗੱਲ ਲਾਵਿਮ ੜੀ। ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਮੁੱਠੀ।ਕਿਉਂ ਸੁਰਖ਼ੀ ਕੱਜਲਾ ਧਾਰ ਮੁੱਠੀ। ਜੇ ਜਾਣਾ ਸਾਂਵਲ ਯਾਰ ਮੁੱਠੀ।ਵਲ ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਸਿਧਾਵਿਮ ੜੀ। ਤੱਤਾਂ ਦਰਦ ਜਦੀਦ ਸ਼ਦੀਦ ਥੀਆ।ਹਰ ਰੋਜ਼ ਏ ਸੋਜ਼ ਮਜ਼ੀਦ ਥੀਆ। ਹਿੱਕੇ ਦੀਦ ਖ਼ਰੀਦ ਥੀਆ।ਬਿਨ ਢੋਲਣ ਘਰ ਵਰਤਾਂਵਿਮ ੜੀ। 102. ਹਿੱਕੋ ਡਿੱਠਮ ਹਰ ਗਾਲ ਕਨੂੰ ਹਿੱਕੋ ਡਿੱਠਮ ਹਰ ਗਾਲ ਕਨੂੰ।ਹਿੱਕਾ ਰਮਜ਼ ਲੱਧਮ ਹਰ ਚਾਲ ਕਨੂੰ। ਹਰ ਸੂਰਤ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਂਹਦੀ ਹੈ।ਹਰ ਮੂਰਤ ਦਿਲ ਨੂੰ ਕੋਂਹਦੀ ਹੈ। ਸਬ ਨਿਸਬਤ ਯਾਰ ਨੂੰ ਸੋਂਹਦੀ ਹੈ।ਹਰ ਹਾਲ ਕਨੂੰ ਹਰ ਕਾਲ ਕਨੂੰ। ਕਥੇ ਦਿਲਬਰ ਥੀ ਮਨ ਮੋਂਹਦਾ ਹੈ।ਕਥੇ ਆਸ਼ਕ ਹੋ ਕਰ ਰੋਂਦਾ ਹੈ। ਕਥੇ ਰੱਬ ਤੋਂ ਫਾਰਗ ਹੋਂਦਾ ਹੈ।ਗ਼ਮ ਨਾਜ਼ ਦੀ ਕੈਦ ਵਬਾਲ ਕਨੂੰ। ਬਦਨਾਮੀ ਮੈਡਾ ਨਾਮ ਹੋਇਆ।ਗ਼ਮ ਖਾਵਣ ਸ਼ਰਬ ਮਦਾਮ ਹੋਇਆ। ਰਤ ਪੀਵਣ ਕਾਮ ਦਵਾਮ ਹੋਇਆ।ਛੁਟ ਪੈਵਸੇ ਸ਼ਰਮ ਦੀ ਜਾਲ ਕਨੂੰ। ਡੇਖੋ ਹੁਸਨ ਹਕੀਕੀ ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ।ਕਿਆ ਅੰਦਰ ਹੈ ਕਿਆ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਕਿਥੇ ਨਾਸੀ ਹੈ ਕੱਥੇ ਮਾਹਰ ਹੈ।ਸੋਹਣਾ ਆਪਨੇ ਵਸਲ ਵਸਾਲ ਕਨੂੰ। ਜਡਾਂ ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਉਸਤਾਦ ਥੀਆ।ਸਬ ਇਲਮੋ ਅਮਲ ਬਰਬਾਦ ਥੀਆ। ਪਰ ਹਜ਼ਰਤੇ ਦਿਲ ਆਬਾਦ ਥੀਆ।ਸੋ ਵਜਦ ਕਨੂੰ ਲੱਖ ਹਾਲ ਕਨੂੰ। 103. ਹੁਣ ਦਿਲ ਬਦਲਾਇਮ ਸੁਰ ਸਾਈਂ ਹੁਣ ਦਿਲ ਬਦਲਾਇਮ ਸੁਰ ਸਾਈਂ।ਗਿਆ ਦਰਦੋਂ ਜੀਅੱੜਾ ਝੁਰ ਸਾਈਂ। ਦਰਦ ਦੇ ਕੰਡਰੇ ਸੀਨੇ।ਲਗੜੇ ਹਿਨ ਦੇਰੀਨੇ। ਪਏ ਨਿਕਲਨ ਭੁਰ ਭੁਰ ਸਾਈਂ। ਡੁੱਖੜੇ ਰੋਜ਼ ਸਵਾਏ।ਜੈਂ ਡੇਂਹ ਸੱਜਨ ਸਿੱਧਾਏ। ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਭੋਰੋਂ ਟੁਰ ਸਾਈਂ। ਡੇਹਾਂ ਰਾਤੀਂ ਮਾਤਮ।ਡੁੱਖ ਆਇਆ ਸੁਖ ਵਾਟਮ। ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਥਏ ਪੁੜ ਸਾਈਂ। ਯਾਰ ਨ ਆਵੇ ਅੱਖੀਆਂ।ਰੋ ਰੋ ਹੁੱਟੀਆਂ ਥੱਕੀਆਂ। ਡੇਂਹ ਰਾਤੀ ਦੀ ਫੁਰ ਫੁਰ ਸਾਈਂ। ਚਮੜਾ, ਮਾਸ, ਲਵੀਰਾਂ।ਕੱਪੜੇ ਲੀਰ ਕਤੀਰਾਂ। ਬਿਰਹੋਂ ਡਿੱਤੋ ਸੇ ਪੁਰ ਸਾਈਂ। ਸਬਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਆਵੇ।ਘਰ ਖਾਵੇ ਤੇ ਝੜ ਤਾਵੇ। ਦਿੱਲੜੀ ਕੀਤਮ ਲੁਰ ਸਾਈਂ। 104. ਹੁਣ ਇਸ਼ਕ ਵੰਜਾਇਮ ਚੱਸ ਸਾਈਂ ਹੁਣ ਇਸ਼ਕ ਵੰਜਾਇਮ ਚੱਸ ਸਾਈਂ।ਲੱਖ ਵਾਰ ਅਸਾਡੀ ਬੱਸ ਸਾਈਂ। ਰਾਤ ਡੇਂਹਾਂ ਤੜਫਾਵਾਂ।ਅਤੇ ਰੋ ਰੋ ਹਾਲ ਵੰਜਾਵਾਂ। ਰਹਿਮ ਨ ਕੀਤੋ ਖੱਸ ਸਾਈਂ। ਕਲ੍ਹੜੀ ਪਈ ਕੁਰਲਾਵਾਂ।ਖਪਦੀ ਉੱਮਰ ਨਿਭਾਵਾਂ। ਧਾਂ ਕਰਾਂ ਬੇ ਵੱਸ ਸਾਈਂ। ਚਾਕ ਮਹੀਂ ਮਨ ਭਾਣੇ।ਮੇਹਣੀਂ ਡੇਵਮ ਨਨਾਣੇ। ਤਾਅਨੇ ਮਾਰਮ ਸੱਸ ਸਾਈਂ। ਨਿੰਦਰ ਸਭੋ ਡੁੱਖ ਲਾਇਮ।ਸੁੱਤੜੀਂ ਸਾਥ ਲਡਾਇਮ। ਨਾ ਕਈ ਖ਼ਬਰ ਨ ਡੱਸ ਸਾਈਂ। ਇਸ਼ਕੋਂ ਸੂਦ ਨ ਪਾਇਮ।ਸਾਰਾ ਭਰਮ ਵੰਜਾਇਮ। ਜੋ ਲਗੜੀ ਸੋ ਕਸ ਸਾਈਂ। ਡੁਖੇ ਪੈਂਡੇ ਥਲ ਦੇ।ਪੂਰ ਪੌਵਿਨ ਪਲ ਪਲ ਦੇ। ਦਰਦੀਂ ਦੀ ਹੱਥ ਰੱਸ ਸਾਈਂ। ਦਰਦ ਅੰਦੋਹ ਘਨੇਰੇ।ਕਰਦੇ ਸੂਲ ਵਹੀਰੇ। ਨੱਸ ਗਿਉਂ ਦਿਲ ਖੱਸ ਸਾਈਂ। ਗ਼ਮ ਫ਼ਰੀਦ ਸਤਾਇਮ।ਡੂੱਖ਼ੜਾ ਨੇਹੜਾ ਲਾਇਮ। ਮੂਹ ਸਰ ਪਾਇਮ ਭੱਸ ਸਾਈਂ। 105. ਹੁਣ ਕੀਤਮ ਬਿਰਹੋਂ ਤੰਗ ਸਾਈਂ ਹੁਣ ਕੀਤਮ ਬਿਰਹੋਂ ਤੰਗ ਸਾਈਂ।ਦਿਲ ਨਾਲ ਅਸਾਡੀ ਜੰਗ ਸਾਈਂ। ਗ਼ਮਜੇ ਸਖਤ ਅਵੈੜੇ।ਝੇੜੇ ਕਰਨ ਬਖ਼ੇੜੇ। ਨਾ ਕੁਝ ਤਰਸ ਨਾ ਸੰਗ ਸਾਈਂ। ਇਸ਼ਕ ਮਰੀਲੇ ਲੁਟੀਆਂ।ਹੁੱਟੀਆਂ ਮੁੱਠੀਆਂ ਕੁਠੀਆਂ। ਤਨ ਮਨ ਚੂਰ ਚੌਰੰਗ ਸਾਈਂ। ਗੁਜ਼ਰੇ ਵੇਲੇ ਸੁਖ਼ ਦੇ।ਜੀ ਜੁਖ਼ਦੇ ਪਿਆ ਡੁੱਖਦੇ। ਰਗ ਰਗ ਤੇ ਅੰਗ ਅਮਗ ਸਾਈਂ। ਦਰਦ ਅੰਦੋਹ ਪੁਰਾਣੇ।ਝੁਰਦੀ ਝੋਰ ਝਗਾਣੇ। ਯਾਰ ਮਿਲਮ ਦਿਲ ਸੰਗ ਸਾਈਂ। ਇਸ਼ਕ ਅਲਾਮਤ ਜ਼ਾਹਰ।ਸੂਲ ਘਣੇ ਤੇ ਲਾਗ਼ਰ। ਸਾਵਾ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਸਾਈਂ। ਨੇਂਹ ਨਗਲੀ ਛਾਤੇ।ਮਿਲੀ ਫ਼ਰੀਦ ਬਚਾਤੇ। ਗਿਆ ਨਾਮੂਸ ਤੇ ਨੰਗ ਸਾਈਂ। 106. ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਾਂਝਣ ਹੋਈ ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਾਂਝਣ ਹੋਈ।ਰਿਹਾ ਫ਼ਰਕ ਨ ਕੋਈ। ਜੈ ਸੰਗ ਦਿੱਲੜੀ ਪੀਤ ਲਗਾਈ।ਆਖ਼ਰ ਬਣ ਗਈ ਸੋਈ। ਹੀਰ ਸਲੇਟੀ ਚੂਚਕ ਬੇਟੀ।ਵੰਜ ਕਿਸ ਜਾ ਖੜੋਈ। ਹੀਰੋਂ ਹੀਰਾ ਥੀਸੀ ਜੇਕਰ।ਸਰ ਹੀਂ ਰਾਹ ਡਿਤੋਈ। ਪਹਿਲੇ ਖਾ ਕਰ ਦਰਦ ਕਸ਼ਾਲੇ।ਓੜਕ ਥਈ ਦਿਲ ਜੋਈ। ਸ਼ਾਬਸ ਅਸਲੋਂ ਮਹਜਨ ਹਾਰਿਓਂ।ਜਿਤਨਾ ਬਾਰ ਚਤੋਈ। ਜੋ ਕੋਈ ਸਿਲਕ ਮੁਹਬਤ ਦੇ ਵਿੱਚ।ਮਰਣ ਦੇ ਅੱਗੇ ਮੋਈ। ਸੇਝ ਸੁਹਾਗ ਸੁਹਾਇਸ ਥੀ ਖੁਸ਼।ਸ਼ਾਮ ਸੁੰਦਰ ਸੰਗ ਸੋਈ। ਨਾਲ ਖਿਆਲ ਅਨਾ ਦੇ ਜੈ ਨੇ।ਮੈਲ ਦੂਈ ਦੀ ਧੋਈ। ਸਾਰੇ ਜਗ ਵਿੱਚ ਹਿੱਕ ਮੈਂ ਰਹਿ ਗਈ।ਨਾ ਤੂਈ ਨਾ ਊਈ। ਥਇਆ ਮਨਸੂਰ ਫ਼ਰੀਦ ਹਮੇਸ਼ਾ।ਜੈ ਏ ਰਾਜ਼ ਲਧੋਈ। 107. ਹੁਣ ਵਤਨ ਬਿਗਾਨੇ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਆਵਨੜਾਂ ਹੁਣ ਵਤਨ ਬਿਗਾਨੇ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਆਵਨੜਾਂ।ਯਾਦ ਕੀਤਮ ਦਿਲਦਾਰ ਨੀਂ। ਕੋਲੇ ਰਹਿਸਾਂ ਮੂਲ ਨ ਸਹਿਸਾਂ।ਹਿਜਰ ਦਾ ਬਾਰੀ ਬਾਰ ਨੀਂ। ਵਿੱਸਰਿਆ ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਬਬਾਨੜਾਂ।ਵਿਸਰ ਗਿਆ ਘਰ ਬਾਰ ਨੀਂ। ਭਾਂੜ ਮਨੜੇਸਾਂ ਮਾਂੜ ਨਭੇਸਾਂ।ਘੋਲੇ ਆਰ ਵ ਯਾਰ ਨੀਂ। ਸੁਰਖੀ ਕੱਜਲ ਮਸਾਗ ਕਿਉਂ ਸੇ।ਬੱਠ ਪਿਆ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਨੀਂ। ਪਾਰੋਂ ਡਿਸਦੀ ਝੋਕ ਸੱਜਨ ਦੀ।ਕਿਉਂ ਰਹਿਸਾਂ ਉਰਵਾਰ ਨੀਂ। ਮੈਂ ਮਨਤਾਰੀ ਤੇ ਨੈ ਬਾਰੀ।ਕਾਦਰ ਨੇਸਮ ਪਾਰ ਨੀਂ। ਬੱਠ ਪਈ ਸਿੰਧੜੀ ਕੀਤਮ ਮੂਲਾ।ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਮਲ੍ਹਾਰ ਨੀਂ। ਦੇਸ ਅਰਬ ਦਾ ਮੁਲਕ ਤਰਬਦਾ।ਸਾਰਾ ਬਾਗ਼ ਬਹਾਰ ਨੀਂ। ਰੋਹੀ ਰਾਵੀਂ ਰੋਹੀ ਰੁਲਸੀ।ਨੱਸ ਗਿਆ ਕਰਹੋਂ ਕਤਾਰ ਨੀਂ। ਡੇਂਹ ਡੁੱਖਾਂ ਦਾ ਡੂੰਗਰ ਡਿੱਸਦਾ।ਰਾਤ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਨੀਂ। ਸਾਂਵਲ ਆਇਆ ਰੋਹੀ ਵੱਠੜੀ।ਬਾਰ ਥਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੀਂ। ਦਾਰ ਮਦਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਹੈ ਦਿਲ ਨੂੰ।ਡੁੱਖੜੇ ਤਾਰੋ ਤਾਰ ਨੀਂ। 108. ਹੁਸਨ ਅਜ਼ਲ ਦਾ ਥੀਆ ਇਜ਼ਹਾਰ ਹੁਸਨ ਅਜ਼ਲ ਦਾ ਥੀਆ ਇਜ਼ਹਾਰ।ਅਹਿਦੋਂ ਵੇਸ ਵਟਾ ਥੀ ਅਹਿਮਦ। ਸਲਬ ਸਬੂਤ ਜਥਾਂ ਮਸਲੂਬੇ।ਉਥ ਨ ਤਾਲਬ ਨ ਮਤਲੂਬੇ। ਹੈ ਲਾਇਦ ਰਿਕਾ ਅਲਅਬ ਸਾਰ।ਬੇਹਦ ਮੁਤਲਕ, ਮੁਤਲਕ ਬੇਹਦ। ਗੈਬਲਗੈਬ ਦੇ ਦੇਸੋਂ ਆਇਆ।ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇਰ ਅਲਾਇਆ। ਅਹਿਦੀਅਤ ਦਾ ਘੁੰਡ ਉਤਾਰਾ।ਥੀਆ ਇਤਲਾਕੋਂ ਮਹਜ ਮੱਕੀਅਦ। ਹਕ ਬਾਤਲ ਹਕ ਹੈ ਹਕ ਹੈ।ਪਰਾਏ ਰਾਜ਼ ਬਹੂੰ ਮੁਗ਼ਲਕ ਹੈ। ਯਾਰ ਹੈ ਯਾਰ ਹੈ ਯਾਰ ਹੈ ਯਾਰ।ਸੋਹਣਾ ਕੋਝਾ ਨੇਕ ਅਤੇ ਬਦ। ਓ ਦਿਲਬਰ ਬੇ ਚੂੰ ਵ ਚਗੂਨਾ।ਨਾਹੀਂ ਜੇਹਦਾ ਮਿਸਲ ਨਮੂਨਾ। ਤਿਸਦਾ ਹੈ ਬੇ ਸ਼ਕ ਤਕਰਾਰ।ਦੁਨੀਆਂ ਅਕਬਾ ਮਜੋਲਾ ਮਸ਼ਹਦ। ਗਈ ਤਕਲੀਦ ਆਈ ਤਹਕੀਕੇ।ਥੀਏ ਵਾਜ਼ਿਆ ਮਕਸ਼ੂਫ ਦਕੀਕੇ। ਫ਼ਾਸ਼ ਮਬੀਅਨ ਕਲ ਇਸਰਾਰ।ਬਰਜੁਖ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ਬਰ ਸ਼ਦਮਦ। ਕੀਤਾ ਅਜ਼ਲੀ ਲੁਤਫ ਜਹੂਰਾ।ਸੌ ਸੌ ਸ਼ੁਕਰ ਮਿਲਿਆ ਗੁਰ ਪੂਰਾ। ਥੀਆ ਦਿਲ ਕੂੰ ਤਸਕੀਂ ਕਰਾਰ।ਹੋਏ ਖਤਰਾਤ ਸ਼ਕੂਕ ਸਭੇ ਰਦ। ਪੀਰੇ ਮਗਾਂ ਮਸਜੂਦੁ ਜਤੌ ਸੇ।ਫ਼ਰਜ ਫ਼ਰੀਦ ਨਮਾਜ ਨਤੋਸੇ। ਕੀਤਾ ਮਨ ਕਰ ਮੱਨ ਇਕਰਾਰ।ਹੈ ਖ਼ੁਦ ਅਸਲ ਹਕੀਕੀ ਮਕਸਦ। 109. ਇਹ ਨਾਜ਼ ਅਦਾ ਸਾਂਵਲੜੇ ਦੇ ਇਹ ਨਾਜ਼ ਅਦਾ ਸਾਂਵਲੜੇ ਦੇ।ਹਿਨ ਬਾਇਸ ਇਸ਼ਕ ਅਵੱਲੜੇ ਦੇ। ਗਏ ਵੇਲੇ ਭਾਗ ਸਵਲੜੇ ਦੇ।ਆਏ ਦਰਦ ਕਲੱਲੜੇ ਦੇ। ਡਿੱਤੇ ਪੇਸ਼ ਫ਼ਰਾਕ ਪੁੱਨਲੜੇ ਦੇ।ਡੁੱਖੇ ਪੈਂਡੇ ਮਾਰੂ ਥੱਲੜੇ ਦੇ। ਗਏ ਗੁਜ਼ਰ ਡਿਹਾੜੇ ਰਲੜੇ ਦੇ।ਤਰਸਲੜੇ ਅੇਸ ਸੁਖਲੜੇ ਦੇ। ਹੁਣ ਪਰਭਤ ਰੋਹ ਜ਼ਬਲੜੇ ਦੇ।ਸੁਖਪਾਲ ਥਏ ਦਿਲ ਜੱਲੜੇ ਦੇ। ਜੁੜ ਕੀਤੀ ਬਿਰਹੇਂ ਛੋਲ ਮੁਠੀ।ਗਿਆ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦਾ ਤੋਲ ਉਠੀ। ਲਗੀ ਫਕੜੀ ਹੂ ਹੂ ਦੋਲ ਰੁੱਠੀ।ਵਾਹ ਭਲੜੇ ਭਾਗ਼ਾ ਭੱਲੜੇ ਦੇ। ਸਬ ਮਿਸ਼ਰੀ ਖੰਡ ਨਬਾਤ ਭੁਲੇਮ।ਐਜ਼ਾਜ ਮਸੀਹ ਦੀ ਬਾਤ ਭੁਲੇਮ। ਮੈ ਕੰਸਰ ਆਬ ਹਯਾਤ ਭੁਲੇਮ।ਸੁਣ ਸ਼ੋਖ ਸੁਖਨ ਗੱਵਲੜੇ ਦੇ। ਲਗਾ ਨੇਂਹ ਨਿਆਰੜੀ ਪੀੜ ਅਸਾਂ।ਦਿਲ ਚੁਭੜੇ ਬਰਛੇ ਤੀਰ ਅਸਾਂ। ਸੌ ਸੌ ਨਸਤਰ ਲੱਖ਼ ਲੱਖ ਸੀੜ ਅਸਾਂ।ਨਿਭ ਵਕਤ ਚਕੇ ਦਰਮਲੜੇ ਦੇ। ਲਗੀ ਨੋਕ ਨਜ਼ਰ ਗਿਆ ਹੋਸ਼ ਹੁਨਰ।ਰਹੋ ਦਰਦ ਅੰਦਰ ਸਦਾ ਸੂਲ ਜਿਗਰ। ਡੋੜੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਹਿਰ ਢਾਂ ਮੂੰਹ ਦੇ ਭਰ।ਡੁੱਖੇ ਰੋਹ ਡੂੰਗਰ ਰਾਹ ਵੱਲੜੇ ਦੇ। ਸੱਟ ਨਹਮਲ ਮਲਮਲ ਰੰਗ ਮਹਲ।ਗਏ ਸਾਂਗ ਬਦਲ ਕੋਈ ਲਹਿਮ ਨ ਕਲ। ਰਿੱਛ ਰਾਖਸ ਘਲ ਮਮੀਂ ਡੈਣੀ ਦਲ।ਆਏ ਪੇਸ਼ ਸੰਭਲ ਸਰ ਕਲੜੇ ਦੇ। ਵਲ ਵਲ ਪਿਆ ਜ਼ੁਲਫ ਪੁੱਨਲ ਦਾ ਗਲ।ਪਏ ਸ਼ੋਜ਼ ਓਛਲ ਪਏ ਰੋਗ ਓਟਲ। ਗਏ ਸੁਖੜੇ ਢਲ ਗਈਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਜਲ।ਦਿਲ ਚਲੜੇ ਨੇਸ਼ ਅੱਜਲੜੇ ਦੇ। ਕੁਲ ਕਾਰੈਂ ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਕੀਤਾ।ਘਰ ਬਾਰੋ ਬਿਰਹੇਂ ਬਈਦ ਕੀਤਾ। ਹਰ ਪਲ ਪਲ ਸ਼ੌਂਕ ਜਦੀਦ ਕੀਤਾ।ਮੂੰਹ ਨੂਰ ਭਰੇ ਨਿਰਮੱਲੜੇ ਦੇ। 110. ਇਸ਼ਕ ਅਨੋਖੜੀ ਪੀੜ ਇਸ਼ਕ ਅਨੋਖੜੀ ਪੀੜ।ਸੌ ਸੌ ਸੂਲ ਅੰਦਰ ਦੇ। ਨੈਣ ਵਹਾਇਮ ਨੀਰ।ਅੱਲੜੇ ਜ਼ਖਮ ਜਿਗਰ ਦੇ। ਬਿਰਹੋਂ ਬਖੇੜਾ ਸਖ਼ਤ ਆਵੈੜਾ।ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲਾ ਲਾਵਿਮ ਝੇੜਾ। ਮਾਰਗ ਮਾ ਪਿਉ ਵੀਰ।ਦੁਸਮਨ ਲੋਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ। ਤਾਂਗ ਅਵੱਲੜੀ ਸਾਂਗ ਕਲੱਲੜੀ।ਜਿੰਦੜੀ ਜਲੜੀ ਦਿੱਲੜੀ ਗਲੜੀ। ਤਨ ਮਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਤੀਰ।ਮਾਰੇ ਯਾਰ ਹੁਨਰ ਦੇ। ਗ਼ਮਜੇ ਸਿਹਰੀ ਰਮਜ਼ਾਂ ਵੈਰੀ।ਅੱਖੀਆਂ ਜਾਦੂ ਦੀਦ ਲੁਟੇਰੀ। ਜੁਲਮੀਂ ਜ਼ੁਲਫ਼ ਜ਼ੰਜੀਰ।ਪੇਚੀ ਪੇਚ ਕਹਿਰ ਦੇ। ਪੀਤ ਪੁੱਨਲ ਦੀ ਸਿਕ ਪਲ ਪਲ ਦੀ।ਮਾਰੂਥਲ ਦੀ ਰੀਤ ਅਜ਼ਲ ਦੀ। ਡੁੱਖ ਲਾਵਿਨ ਤੜਭੇੜ।ਜੋ ਸਰਦੇ ਸੋ ਕਰਦੇ। ਤੁਲ ਨਿਹਾਲੀ ਡੇਣ ਡਿਖਾਲੀ।ਸਬਰ ਆਰਾਮ ਦੀ ਵਿਸਰਿਅਮ ਚਾਲੀ। ਲੂੰ ਲੂੰ ਲੱਖ ਲੱਖ ਚੀਰ।ਕਾਰੀ ਤੇਗ਼ ਤਬਰ ਦੇ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਪਾਇਮ ਫੇਰਾ।ਲਾਇਆ ਦਰਦਾਂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦੇਰਾ। ਸਰ ਗਿਉਮ ਸੀਸ ਸਰੀਰ।ਨੈਸਾਂ ਦਾਗ਼ ਕਬਰ ਦੇ। 111. ਇਸ਼ਕ ਅਸਾਂਝੀ ਜਾ ਆਹੇ ਇਨਸਾਫ ਇਸ਼ਕ ਅਸਾਂਝੀ ਜਾ ਆਹੇ ਇਨਸਾਫ। ਜ਼ੁਲਮ ਨਭਾਏਂ ਦਸ ਤਾਂਭੀ ਤਹੰਜਾ ਥੋਗ ਗਾਏਂਦਸ। ਸਿਜਦਾ ਜਾਨਬ ਤਹੰਜੀ, ਤਹੰਜੇ ਗਿਰਦ ਤਵਾਫ।ਕਦਮ ਕਦਮ ਤੇ ਸੀਸ ਨਵਾਏਂਦਸ। ਤੁਹੰਜੀ ਸੀਰਤ, ਸੂਰਤ ਸੋਹਣੀ ਕਿਵੇਂ ਕਿਆਂ ਔਸਾਰ। ਜਿੰਦੜੀ ਤੋਂ ਤੂੰ ਘੋਲ ਘੁਮਾਏਂਦਸ। ਤਨ ਮਨ ਸੋਹਣਾਂ ਮੁਲਕ ਹੈ ਤੁਹੰਝਾ ਸਚ ਆਹੇ ਨਾ ਹੈ ਲਾਫ। ਕਸਮ ਅਵਾਂਝੇ ਸਰ ਜੀ ਖਾਏਂਦਸ। ਜ਼ਿਕਰ ਊਂ ਫਿਕਰ ਹੈ ਤਹੰਜਾ, ਦਮ ਦਮ ਚੁਏਂਦਸ ਸਾਫ ਜਾ ਸਾਫ। ਅਬਦ ਮਅਬੂਦ ਮੈਂ ਤੋਖੇ ਯਾਏਂਦਸ। ਬਾਂਦੀ ਗੋਲੀ ਯਾਰ ਦੀ ਆਹੀਆਂ ਨਾ ਹੈ ਫਰੀਦ ਖਲਾਫ। ਉਨ੍ਹੇ ਭੈ ਭਾਏਦਸ ਖੂਹ ਨ ਭਾਏਂਦਸ। 112. ਇਸ਼ਕ ਅਵੱਲੜੀ ਚਾਲ ਭਲਾ ਯਾਰ ਵੇ ਇਸ਼ਕ ਅਵੱਲੜੀ ਚਾਲ ਭਲਾ ਯਾਰ ਵੇ।ਯਾਰੀਆਂ ਲਾਵਣ ਸਰ ਮੰਗਦੀਆਂ। ਜ਼ੁਲਫ਼ਾ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪਾਵਿਨ ਜਾਲੀ।ਅੱਖੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਮਸਤ ਮਵਾਲੀ। ਨਾਜ਼ ਨਿਗਾਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਲਾ ਯਾਰ ਵੇ।ਬਿਰਹੋਂ ਬਛੇਂਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸੰਗਦੀਆਂ। ਚਸ਼ਮਾਂ ਕਹਿਰੀ ਰਮਜ਼ਾਂ ਵੈਰੀ।ਅੱਖ਼ੀਆਂ ਜ਼ਾਲਮ ਦੀਦ ਲੁਟੇਰੀ। ਡੇਵਨ ਜਿੰਦੜੀ ਗਾਲ ਭਲਾ ਯਾਰ ਵੇ।ਸਿਰਹੋ ਬਹਾਦੁਰ ਹੁਨ ਜੰਗਦੀਆਂ। ਨਾਜ਼ਕ ਚਾਲੀਂ ਯਾਰ ਸੱਜਨ ਦੀਆਂ।ਮੋਹਣੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹੀ ਮਨ ਮੋਹਨ ਦੀਆਂ। ਕਰਨ ਦਿਲੀਂ ਪਾਮਾਲ ਭਲਾ ਯਾਰ ਵੇ।ਹਰ ਹਰ ਆਨ ਖੜੀਆਂ ਤੰਗਦੀਆਂ। ਚਿਹਰੀ ਤਰਜ਼ ਡਿਖਾਵਨ ਅੱਖੀਆਂ।ਜ਼ੁਲਫਾਂ ਤੇਲ ਫੁਲੇਲ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ। ਘਤਦੀਆਂ ਜੀ ਜੰਜਾਲ ਭਲਾ ਯਾਰ ਵੇ।ਜ਼ੋਰੇ ਰਗ ਰਗ ਨੂੰ ਡੰਗਦੀਆਂ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਕਸ਼ਾਲੇ ਘੱਲੇ।ਆਸ ਉਮੀਦ ਤੱਸਲੇ ਭੱਲੇ। ਕੂੜਾ ਵਹਿਮ ਖ਼ਿਆਲ ਭਲਾ ਯਾਰ ਵੇ।ਡਿੱਠੜੀਆਂ ਪੀਤਾਂ ਦਿਲ ਸੰਗਦੀਆਂ। 113. ਇਸ਼ਕ ਅਵਲੜੀ ਪੀੜ ਵੋ ਇਸ਼ਕ ਅਵਲੜੀ ਪੀੜ ਵੋ।ਲੋਕਾਂ ਖ਼ਬਰ ਨ ਕਾਈ। ਜ਼ੁਲਫ਼ ਡੰਗੇਦੀਂ ਮੂਲ ਨ ਸੰਗੀ।ਚਸ਼ਮਾਂ ਸਰਹੋਂ ਬਹਾਦਰ ਜੰਗੀ। ਨਾਜ਼ ਨਿਗਾਹ ਦੇ ਤੀਰ ਵੋ।ਨਿੱਤ ਕਰਨ ਲੜਾਈ। ਸ਼ਾਲਾ ਨੇੜਾ ਕੋਈ ਨ ਲਾਵੇ।ਦਰਦ ਅੰਦੇਸ਼ੇ ਸੋਜ਼ ਸਵਾਏ। ਦਮ ਦਮ ਦਿਲਗਰ ਵੋ।ਸਰ ਤੇ ਸਖ਼ਤੀ ਆਈ। ਹਿੱਕ ਬੇਵਾਹੀ ਬਿਆ ਫਟ ਜਾਹੀ।ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ ਗਲ ਦੀ ਫਾਈ। ਤੱਕ ਤੱਕ ਰਾਹ ਮਲ੍ਹੇਰ ਵੋ।ਰੋਦੀਂ ਮੋਇਮ ਅਜਾਈਂ। ਸੁੰਜ ਬਰ ਚੜੜੇ ਸ਼ੀਹ ਮਰੇਲੇ।ਬਸ਼ੀਰ ਬਦ ਬਘਿਆਰ ਬਘੇਲੇ। ਡੁੱਖ ਡੁੱਖੜੇ ਥਏ ਵੀਰ ਵੋ।ਗ਼ਮ ਸਕੜੇ ਭਾਈ। ਸੈਣੀਂ ਭੈਣੀਂ ਵੈਣ ਅਲਾਵਮ।ਵੀਰਣ ਵੈਰੀ ਸਖ਼ਤ ਸੁਭਾਵਮ। ਮਾਰਮ ਬੇ ਤਕਸੀਰ ਵੋ।ਏ ਬੇਦਰਦ ਕਸਾਈ। ਸੂਲਮ ਮੂਲ ਨ ਡਿੱਤੜਮ ਸਾਹੀ।ਕਾਦਰ ਏਂਵੇਂ ਕਲਮ ਵਹਾਈ। ਕੀਤਮ ਤੇ ਤਕਦੀਰ ਵੋ।ਸੋਹਣੇ ਨਾਲ ਜੁਦਾਈ। ਜਿੰਦੜੀ ਜੁੱਖਦੀ ਜੀਅੜਾ ਦੁਖਦਾ।ਵੇਲ੍ਹਾ ਵਕਤ ਨਿਭਾਇਆ ਸੁਖਦਾ। ਰੰਜੋ ਆਲਮ ਦੀ ਭੀੜ ਵੋ।ਆਫ਼ਤ ਪਿਉਸ ਸਮਾਈ। ਮਿਜ਼ੇਗੀਂ ਨਸ਼ਤਰ ਹਾਦੀ ਮਾਰੀ।ਪਲਕੀ ਲਾਈ ਕੈਬਰ ਕਾਰੀ। ਜ਼ਖਮ ਕਲੱਲੜੇ ਚੀਰ ਵੋ।ਵੈਂਦੀਂ ਚੋਟ ਚਲਾਈ। ਲੂੰ ਲੂੰ ਸੜਦੀ ਹੱਡ ਚੰਮ ਗਲਦਾ।ਦਿੱਲੜੀ ਜਲਦੀ ਸੀਨਾ ਬਲਦਾ। ਰਗ ਰਗ ਛੁਟੜੀ ਸੀੜ੍ਹ ਵੋ।ਤੈਡੇ ਬਿਰਹੋਂ ਛੁਡਾਈ। ਸਬਰ ਕਰਾਰ ਆਰਾਮ ਗਿਉਸੇ ਬਾਰ ਮਲਾਮਤ ਮੁਫ਼ਤ ਚਤੋਸੇ। ਕਾਨੀ ਬੇ ਤਦਬੀਰ ਵੋ।ਜਾਨੀ ਲਾ ਡਿਖਲਾਈ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਖੜ ਮੁਕਲਾਇਆ।ਕੇਚ ਗਿਆ ਵੱਲ ਘਰ ਨ ਆਇਆ। ਡਿੱਤੜਮ ਜੁੜ ਤਾਅਜ਼ੀਰ ਵੋ।ਕੀਤੋਸ ਖ਼ੂਬ ਭਲਾਈ। 114. ਇਸ਼ਕ ਭੁਲਾਇਆ ਤਾਆਤਾਂ ਇਸ਼ਕ ਭੁਲਾਇਆ ਤਾਆਤਾਂ। ਏ ਘਰ ਮੇਰਾ ਘਰ ਸੁਖ ਮੰਦਰ।ਮਅਮੂਰ ਖ਼ਫ਼ੀ ਦੇ ਅੰਦਰ। ਜਿਥ ਬਹਿਰ ਮਹੀਤ ਦਾ ਮੰਦਰ।ਉਥ ਹਰ ਜਿਨਸੋਂ ਮਿਲਨ ਸੌਗਾਤਾਂ। ਆਈ ਹਾਲ ਮਕਾਮ ਦੀ ਵਾਰੀ।ਥੱਈ ਰਫ਼ਾ ਹਜਬ ਯਕ ਬਾਰੀ। ਗਈ ਜ਼ਹਦ ਇਬਾਦਤ ਸਾਰੀ।ਹੱਜ ਜ਼ਕਵਾਤਾਂ ਸੌਮ ਸਲਵਾਤਾਂ। ਥਈ ਨਸਰਤ ਫ਼ਤਹ ਫ਼ਤੂਹੀ।ਸਬ ਸਰੀ ਕਲਬੀ ਰੂਹੀ। ਗਈ ਜ਼ੁਲਮਤ ਨੂਰ ਸਬੂਹੀ।ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਸਮ ਅਜਬ ਪਰਭਾਤਾਂ। ਸੱਰ ਅਨਹਦ ਤਬਲ ਸ਼ਹਾਨਾ।ਖੁਸ਼ ਮਤਰਬ ਤਾਨ ਤਰਾਨਾ। ਗਿਆ ਨਫ਼ਲ ਨਮਾਜ਼ ਦੋਗਾਨਾ।ਵਿੱਸਰੀਆਂ ਡੋਂ ਤਿਰੇ ਚਾਰ ਰਕਅਤਾਂ। ਗੁਰ ਬਾਤ ਬਤਾਈ ਪੂਰੀ।ਤੀਫੂਰੀ ਤੇ ਮਨਸੂਰੀ। ਥਈ ਫਾਸ਼ ਤੱਜਲੀ ਤੂਰੀ।ਹਰ ਜਾ ਐਮਨ ਤੇ ਮੀਕਾਤਾਂ। ਏ ਵਜਦਾਨੀ ਸ਼ਤਹਾਤਾਂ।ਹਨ ਵਹਦਤ ਦੀਆਂ ਆਯਾਤਾਂ। ਕਰ ਤਮਸ ਦਿਲੀਂ ਸਤਵਾਤਾਂ।ਕਰਦਾ ਜ਼ਾਹਰ ਏ ਕਲਮਾਤਾਂ। ਕੁਲ ਉਠ ਗਏ ਫ਼ਗਨ ਜ਼ਲਾਜ਼ਲ।ਭੱਜ ਪਏ ਅਗਲਾਲ ਸਲਾਸਲ। ਦਿਲ ਹਿਕ ਪਾਸੇ ਸ਼ਾਗਲ।ਬੱਠ ਦਰਕਾਤਾਂ ਤੇ ਦਰਜਾਤਾਂ। ਥਏ ਭਾਗ ਫ਼ਰੀਦ ਭਲੇਰੇ।ਦਿਲ ਦਿਲਬਰ ਲਾਏ ਦੇਰੇ। ਆ ਕਾਨ੍ਹ ਦਵਾਰੇ ਮੇਰੇ।ਬੰਸੀ ਜੋੜ ਸੁਣਾਈਆਂ ਘਾਤਾਂ। 115. ਇਸ਼ਕ ਚਲਾਏ ਤੀਰ ਇਸ਼ਕ ਚਲਾਏ ਤੀਰ।ਡਾਢੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਹਿਰ ਦੇ। ਯਾਰ ਮਿਲਿਆ ਬੇ ਪੀਰ।ਲੂੰ ਲੂੰ ਵਿੱਚ ਸੌ ਦਰਦੇ। ਇਸ਼ਕ ਉਜਾੜੀ ਝੋਕ ਅਮਨ ਦੀ।ਨਜ਼ਰ ਨ ਆਵਮ ਜੋਹ ਜਤਨ ਦੀ। ਸੋਜ਼ ਡਿਤੋਸ ਜਾਗੀਰ।ਜੀਅੜਾ ਸੂਲਾਂ ਸੜਦੇ। ਤੂਲ ਡੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੇਝ ਨ ਭਾਂਦੀ।ਸੂਲ ਸਰ੍ਹਾਂਦੀ ਦਰਦ ਪਵਾਂਦੀ। ਰਗ ਰਗ ਵਿੱਚ ਹੈ ਪੀੜ।ਡਿੱਸਦਾ ਰੋਗ ਅੰਦਰ ਦੇ। ਰਹਿਣ ਨ ਡੇਂਦੀ ਪੀੜ ਪਰਾਈ।ਸਿੱਕ ਮਹੀਂਵਾਲ ਦੀ ਰੋਜ਼ ਸਵਾਈ। ਕੀਜੋ ਲੋੜ੍ਹੇਮ ਸੀੜ੍ਹ।ਬੋੜਿਮ ਕਨ ਕੱਪਰ ਦੇ। ਸੁਖ ਸੋਮਣ ਦਾ ਵਕਤ ਵਿਹਾਇਆ।ਬਾਰ ਬਿਰਹੋਂ ਦਾ ਸਰ ਤੇ ਆਇਆ। ਗੁਜ਼ਰ ਗਈ ਤਦਬੀਰ।ਨਿਭ ਗਏ ਵਕਤ ਹੁਨਰ ਦੇ। ਨਿਭਨ ਫ਼ਰੀਦ ਏ ਡੁੱਖ ਡੁਹਲੇ।ਸ਼ਾਲਾ ਨਾਲ ਵਸਾਲ ਸੁਹੀਲੇ। ਹੋਵਾਂ ਸ਼ਕਰ ਸ਼ੀਰ।ਗੁਜ਼ਰਨ ਡੇਂਹ ਸਫ਼ਰ ਦੇ। 116. ਇਸ਼ਕ ਲਗਾ ਘਰ ਵਿਸਰਿਆ ਇਸ਼ਕ ਲਗਾ ਘਰ ਵਿਸਰਿਆ।ਜ਼ਰ ਵਿਸਰੀ ਵਰ ਵਿਸਰਿਆ। ਗੁਜ਼ਰੇ ਨਾਜ਼ ਹੁਸਨ ਦੇ ਮਾਨੜੇ।ਜ਼ੇਵਰ ਤਰੇਵਰ ਵਿਸਰਿਆ। ਵਿਸਰੇ ਕਜਲੇ ਸੁਰਖੀ ਮੇਦੀਆਂ।ਬੱਲਾ ਬੈਂਸਰ ਵਿਸਰਿਆ। ਦਰਦ ਅੰਦੇਸ਼ੇ ਦਿਲ ਦੀ ਮੂੜੀ।ਬਿਆਕੁਲ ਜੋਹਰ ਵਿਸਰਿਆ। ਦੈਰ ਕਨਿਸ਼ਤ ਦਵਾਰਾ ਮੰਦਰ।ਮਸਜਦ ਮੰਬਰ ਵਿਸਰਿਆ। ਹਕ ਦੇ ਸ਼ਾਂਗੇ ਹਕਦੀ ਸੌਂਹ ਹੈ।ਖੈਰ ਭਲੀ ਸ਼ਰ ਵਿਸਰਿਆ। ਹਰ ਵੇਲ਼ੇ ਹਰ ਯਾਦ ਅਸਾਨੂੰ।ਹੋਰ ਅਮਾਨ ਹਰ ਵਿਸਰਿਆ। ਵੈਸਾਂ ਕੀਚ ਫਰੀਦ ਨ ਮੁੜਸਾਂ।ਸੁੰਜ ਬਰਦਾ ਡਰ ਵਿਸਰਿਆ। 117. ਇਥਾਂ ਮੈਂ ਮੁਠੜੀ ਜਿੰਦ ਜਾਨ ਬਲਬ ਇਥਾਂ ਮੈਂ ਮੁਠੜੀ ਜਿੰਦ ਜਾਨ ਬਲਬ।ਓਤਾਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਵਸਦਾ ਮੁਲਕ ਅਰੱਬ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਯਾਰ ਦੀ ਤਾਂਘ ਲਗੀ।ਸੁੰਜੇ ਸੀਨੇ ਸਿਕ ਦੀ ਸਾਂਗ ਲਗੀ। ਡੁਖੀ ਦਿਲੜੀ ਦੇ ਹੱਥ ਟਾਂਘ ਲਗੀ।ਥੈ ਮਿਲ ਮਿਲ ਸੂਲ ਸਮੋਲੇ ਸਬ। ਤਤੀ ਥੀ ਜੋਗਣ ਚੌਧਾਰ ਫਿਰਾਂ।ਹਿੰਦ ਸਿੰਧ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਮਾੜ ਫਿਰਾਂ। ਸੁੰਜ ਬਾਰ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਫਿਰਾਂ।ਮਤਾਂ ਯਾਰ ਮਿਲਮ ਕਹੀ ਸਾਂਗ ਸਬਬ। ਜੈਂ ਡੇਂਹ ਦਾ ਨੇਂਹ ਦੇ ਸ਼ੀਹ ਫੱਟਿਆ।ਲਗੀ ਨੇਸ਼ ਡੁਖਾਦੀ ਐਸ਼ ਘਟਿਆ। ਸਬ ਜੋਬਨ ਜੋਸ਼ ਖਰੋਸ਼ ਹੱਟਿਆ।ਸੁਖ ਸੜ ਗਏ ਮਰ ਗਈ ਤਰ੍ਹਾ ਤਰਬ। ਤੋੜ ਧਕੜੇ ਧੋੜੇ ਖਾਂਦੜੀ ਹਾਂ।ਤੈਂਡੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਮੁਫ਼ਤ ਵਕਾਂਦੜੀ ਹਾਂ। ਤੈਂਡੀ ਬਾਂਦੀਆਂ ਦੀ ਮੈਂ ਬਾਂਦੜੀ ਹਾਂ।ਹੈ ਦਰ ਦਿਆਂ ਕੁਤਿਆਂ ਨਾਲ ਅਦਬ। ਵਾਹ! ਸੋਹਣਾ ਢੋਲਨ ਯਾਰ ਸਜਨ।ਵਾਹ ਸਾਂਵਲ ਹੋਤ ਹਜਾਜ਼ ਵਤਨ। ਆ ਡੇਖ ਫਰੀਦ ਦਾ ਬੈਤ ਹਜ਼ਨ।ਹਿਮ ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਤਾਂਘ ਤਲਬ। 118. ਜਗ ਵਹਿਮ ਖ਼ਿਆਲ ਤੇ ਖ਼ਵਾਬੇ ਜਗ ਵਹਿਮ ਖ਼ਿਆਲ ਤੇ ਖ਼ਵਾਬੇ।ਸਬ ਸੂਰਤ ਨਕਸ਼ ਬਰ ਆਬੇ। ਜੇ ਪੁਛਦੀਂ ਹਾਲ ਹਕੀਕਤ।ਸੁਣ ਸਮਝ ਅਤੇ ਰੱਖ ਇਬਰਤ। ਜਿਵੇਂ ਬਹਿਰ ਮਹੀਤ ਹੈ ਵੱਹਦਤ।ਕੁਲ ਕਸਰਤ ਸ਼ਕਲ ਹਬਾਬੇ। ਨਹੀਂ ਅਸਲੋਂ ਅਸਲ ਦੂਈ ਦਾ।ਖ਼ੁਦ ਜਾਣ ਹੈ ਨਸਲ ਦੂਈ ਦਾ। ਗਿਆ ਫੋਕਾ ਨਿਕਲ ਦੂਈ ਦਾ।ਵਲ ਓਹੀ ਆਬ ਦਾ ਆਬੇ। ਨ ਕਾਫ਼ੀ ਜਾਣ ਕਫਾਇਆ।ਨ ਹਾਦੀ ਸਮਝ ਹਦਾਇਆ। ਕਰ ਪੁਰਜ਼ੇ ਜਲਦ ਵਕਾਇਆ।ਏਹਾ ਦਿਲ ਕੁਰਾਨ ਕਤਾਬੇ। ਹੈ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਵੀ ਦਿੱਲੜੀ।ਹੈ ਬੇਦ ਪੁਰਾਨ ਵੀ ਦਿੱਲੜੀ। ਹੈ ਜਾਨ ਜਹਾਨ ਵੀ ਦਿੱਲੜੀ।ਦਿਲ ਬਤਨ ਬਤੂਨ ਦਾ ਬਾਬੇ। ਦਿਲ ਲੁਬ ਹੈ ਕੋਨ ਮਕਾਂ ਦਾ।ਦਿਲ ਗਾਇਤ ਅਸਲ ਜਹਾਂ ਦਾ। ਦਿਲ ਮਰਕਜ਼ ਜ਼ਮੀਂ ਜ਼ਮਾਂ ਦਾ।ਬਿਆ ਕੂੜ ਪਲਾਲ ਹਜਾਬੇ। ਵਿੱਚ ਸੂਰਤ ਦੇ ਨਾਸੂਤੀ।ਵਿੱਚ ਮਾਨੇ ਦੇ ਮਲਕੂਤੀ। ਜਬਰੂਤ ਅਤੇ ਲਾਹੂਤੀ।ਦਿਲ ਅੰਦਰ ਸਬ ਅਸਬਾਬੇ। ਰੱਖ ਅਮਤਰ ਧਿਆਨ ਫ਼ਰੀਦੀ।ਸੱਟ ਸੁਖੜੀ ਪੀਰ ਮੁਰੀਦੀ। ਹੈ ਦੂਰੀ ਸਖ਼ਤ ਬਈਦੀ।ਜੀ ਸੁਖੜੀਂ ਕਾਣ ਅਜ਼ਾਬੇ। 119. ਜੈਂ ਰਮਜ਼ ਗਵਲ ਜੀ ਬੁੱਝੀ ਜੈਂ ਰਮਜ਼ ਗਵਲ ਜੀ ਬੁੱਝੀ।ਤਿਨ ਖੇ ਮੁਸ਼ਾਹਦਾ ਰਾਤ ਦਿਨ। ਨਹੀਂ ਜਾ ਅਥਾਂ ਅਫੀਯੂਨ ਦੀ।ਨਾ ਭੰਗ ਨਾ ਮਾਜੂਨ ਦੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੁਧ ਲਖੀ ਬੇਚੂਨ ਦੀ।ਨਿੱਤ ਮਸਤ ਰੇ ਪੈਤੀਂ ਵਤਨ। ਰਲ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹਨ।ਪਰ ਅਸਲ ਫ਼ਾਰਗਬਾਲ ਹਨ। ਹਰ ਆਨ ਗ਼ਰਕ ਖਿਆਲ ਹਨ।ਸ਼ਾਗਲ ਸੁਮ੍ਹਨ ਸ਼ਾਗਲ ਉਠਨ। ਖ਼ੁਦ ਤੋਂ ਖ਼ੁਦੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹਨ।ਸਰ ਮਸਤ ਜਾਮ ਤਹੂਰ ਹਨ। ਹੱਕ ਦੇ ਹਮੇਸ਼ ਹਜੂਰ ਹਨ।ਅਵਲੀਂ ਵਿਚੋਂ ਭੋਲੋ ਭਨਨ। ਨਹੀਂ ਮਿਲਕ ਮੁਲਕ ਤੇ ਮਾਲ ਦੇ।ਨਹੀਂ ਜ਼ਾਲ ਦੇ ਨਹੀਂ ਬਾਲਦੇ। ਹਨ ਜੌਕ ਵਜਦ ਤੇ ਹਾਲ ਦੇ।ਗੁਮ ਕਰ ਗੁਮਾਨ ਯਕਰੂਰ ਹਨ। ਸਿਰ ਡੇ ਲਹਨ ਸਿਰਵਾ ਲਕਾ।ਗਏ ਮਹਜ਼ ਮਰਨੋਂ ਸਿਰ ਲੁਕਾ। ਹੋਕਰ ਫਨਾ ਪਾਵਨ ਬਕਾ।ਸੌ ਸੂਦ ਨੁਕਸਾਨੋ ਕਰਨ। ਵੰਜ ਵੁੱਠੜੇ ਦੇਸ ਸੁਹਾਗ ਦੇ।ਸੁਖ ਰੂਪ ਮਾਨੜਨ ਭਾਗ ਦੇ। ਬਾਰਾ ਮਹੀਨੇ ਫਾਗ ਦੇ।ਪਾ ਚੈਨ ਚੜ੍ਹ ਸੇਜੀਂ ਬਹਿਨ। ਜੈਂ ਮਾਨ ਮੰਦਰ ਪਾਇਆ ਪੀਆ।ਡੁੱਖ ਪਾਪ ਸਾਰਾ ਮਿਟ ਗਿਆ। ਥੀ ਮਹਵ ਅਸਬਾਤੀ ਥੀਆ।ਰਹਿੰਦਾ ਫ਼ਰੀਦ ਫ਼ਰੀਦ ਬਨ। 120. ਜੜਾਂ ਜਾਇਮ ਪਾਕਰ ਝੋਲੀ ਜੜਾਂ ਜਾਇਮ ਪਾਕਰ ਝੋਲੀ।ਕਰ ਵੈਣ ਡਿੱਤੀ ਮਾ ਲੋਲੀ। ਪਹਿਲੋਂ ਪੀਤ ਨ ਪਈ ਪਿਉ ਮਾ ਦੀ।ਵਤ ਹੋਤ ਬਲੋਚ ਨ ਰਾਧੀ। ਮੈਂ ਮੁੱਠੜੀ ਜਾਵਣ ਲਾ ਦੀ।ਹਮ ਬਖ਼ਤ ਸੜੀ ਡੁੱਖ ਰੋਲੀ। ਘਰ ਫ਼ਖ਼ਰ ਪਿਆ ਪੂੰ ਪਾਵੇ।ਆ ਉਜੜੀ ਝੋਕ ਵਸਾਵੇ। ਰਲ ਚੇਤਰ ਬਹਾਰ ਸੁਹਾਵੇ।ਵੱਸ ਹੱਸ ਰੱਸ ਖੇਡੂੰ ਹੋਲੀ। ਤੋੜੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮੂਲ ਨ ਪੇਸਾਂ।ਤਾਂ ਵੀ ਨਾਜ਼ਕ ਨੇਂਹ ਨਿਭੇਸਾਂ। ਵਿੱਚ ਕੋਟ ਸ਼ਹਿਰ ਮਰ ਵੈਸਾਂ।ਥੀ ਦਰ ਦਿਲਬਰ ਦੀ ਗੋਲੀ। ਸਾਰਾ ਬੋਛਨ ਘਾਘੇ।ਗਏ ਜ਼ੇਵਰ ਤਰੇਵਰ ਲਾਂਘੇ। ਸਰ ਮਾਂਗ ਮਰੇਂਦੀ ਸਾਂਗੇ।ਥਈ ਸੁਰਖ਼ੀ ਜ਼ਹਿਰ ਦੀ ਗੋਲੀ। ਬਿਨ ਯਾਰ ਨ ਸੇਜ ਸੁਹੇਸਾਂ।ਫ਼ੁਲ ਸਿਹਰੇ ਤਰੋੜ ਸਟੇਸਾਂ। ਭਨ ਬੇਂਸਰ ਬੋਲ ਸੜੇਸਾਂ।ਬੱਠ ਚੰਦਨ ਹਾਰ ਬਨੋਲੀ। ਸਈਆਂ ਰਲ ਮਿਲ ਮੇਹਣੇ ਡੇਂਦੀਆਂ।ਖਲ ਹਾਸੇ ਕੀਸ ਕਰੇਂਦੀਆਂ। ਮਾ ਭੈਣੀਂ ਵੈਣ ਅਲੇਂਦੀਆਂ।ਸੱਸ ਮਾਰਿਮ ਸੌ ਸੌ ਬੋਲੀ। ਜਿਦ ਜਲੜੀ ਜਿੰਦੜੀ ਝੂਲੀ।ਜਥ ਕਰੜ ਕੰਡਾ ਸਬ ਸੂਲੀ। ਡਿੱਸੇ ਕਕਰੇ ਰਤੇਰੜ ਕੂਲੀ।ਦਿਲ ਦਰਦ ਚਲਾਈ ਗੋਲੀ। ਹਰ ਪਲ ਪਲ ਪੀਤ ਪੁੱਨਲ ਦੀ।ਸਿੱਕ ਸਾਂਵਲ ਬਾਰੋਚਲ ਦੀ। ਹੈ ਤੈਡੀ ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ।ਏਹਾ ਕੋਝੀ ਕਮਲੀ ਭੋਲੀ। ਦਿਲ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਆਇਆ।ਸਰ ਸੂਲੀਂ ਸਾਂਗ ਰਸਾਇਆ। ਸਬ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਵਿਹਾਇਆ।ਗਈ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਦੀ ਟੋਲੀ। 121. ਜੀਵਣ ਡੇਂਹ ਅਢਾਹੀਂ ਵੋ ਯਾਰ ਜੀਵਣ ਡੇਂਹ ਅਢਾਹੀਂ ਵੋ ਯਾਰ।ਸਟ ਘਤ ਫਖਰ ਵਡਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਕਿਥ ਓ ਪੀਂਘ ਪਿਪਲ ਮਲਕਾਣੇ।ਨਾਜ਼ ਹੁਸਨ ਕਥ ਰਾਜ ਬਬਾਣੇ। ਕਥ ਮਾ ਭੈਣੀਂ ਭਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਕਿਥ ਰਾਂਝਨ ਕਿਥ ਖੇੜੇ ਭੈੜੇ।ਕਿਥ ਰਹਿ ਗਏ ਓਹ ਝਗੜੇ ਝੇੜੇ। ਕਿਥ ਚੂਚਕ ਦੀ ਜਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਕਿਥ ਓ ਮਕਰ ਫ਼ਰੇਬ ਦਾ ਚਾਲਾ।ਕਿਥ ਵਤ ਜੋਗੀ ਮੁਦਰਾਂ ਵਾਲਾ। ਪਰਮ ਜੜੀ ਜੈਂ ਲਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਮਾਹੀ, ਮੰਝੀਆਂ, ਹੀਰ ਸਲੇਟੀ।ਅਤਰੋਂ ਭਿਨੜੀ ਮੁਸ਼ਕ ਲਪੇਟੀ। ਗਏ ਸਬ ਝੋਕ ਲਡਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਜੋਬਨ ਸਾਥੀ ਚਾਰ ਡਿਹਾਂ ਦਾ।ਝਟ ਪਟ ਜ਼ੁਅਫ਼ ਬਢੇਪਾ ਆਂਦਾ। ਕੂੜੀ ਆਸ ਪਰਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਹੈ ਹੈ ਡਿੱਠੜੀ ਕਹੀਂ ਨ ਵੈਂਦੀ।ਕਜਲ ਮਸਾਗ ਤੇ ਸੁਰਖੀ ਮਹਿੰਦੀ। ਸੁਰਮਾ ਸੇਂਧ ਸਲਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਮੌਸਮ ਰੁਲ ਫਿਰ ਵਲ ਘਰ ਆਈ।ਵੰਜਣ ਨ ਵਕਤ ਨਿਰਾਸ ਅਜਾਈ। ਆਵਣ ਦੀ ਕਰ ਕਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਕੂੜੀ ਸੁਹਬਤ ਕੂੜੀ ਸੰਗਤ।ਕੂੜੇ ਨਖਰੇ ਕੂੜੀ ਰੰਗਤ। ਲੱਪ ਧੂੜੀ ਬੁਕ ਛਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਮਛਲੀਂ ਪੀਗੀਂ ਲਾਸੂ ਤਾਰੀਂ।ਚਣਕੀ ਘੰਡੜੀ ਹੋਰਾਂ ਤਵਾਰੀ। ਸਹਿਜੋਂ ਰਾਂਦ ਰਸਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਥੀਆਂ ਸਰਸਬਜ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀਆਂ ਝੋਕਾਂ।ਮਿਹਰੋਂ ਸਬਜ਼ ਥੀਆਂ ਵਲ ਸੋਕਾਂ। ਬਖਤੀਂ ਵਾਗ ਵਲਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। 122. ਝੋਪੜ ਜੋੜੂੰ ਚਿਕ ਖਿਪ ਥਡ ਤੇ ਝੋਪੜ ਜੋੜੂੰ ਚਿਕ ਖਿਪ ਥਡ ਤੇ।ਏਝਾਂ ਨ ਹੋਵੇ ਸਾਰੇ ਮਡ ਤੇ। ਨ ਵਕੜੇ ਨ ਬੰਦ ਤੇ ਬਹਿਸਾਂ।ਨ ਗਠ ਪਾੜ ਦੀ ਖੱਡ ਤੇ। ਸਾਂਵਣ ਆਨ ਸੁਹੇਸਾਂ ਰੋਹੀ।ਸਿੰਧੜੋਂ ਸਘਰੀ ਲੱਡ ਤੇ। ਜੇ ਪਾਣੀ ਖੁਟ ਵੈਸੀ ਬਹਿਸੂੰ।ਢਾਏ ਤੇ ਕਲ ਅੱਡ ਤੇ। ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਭੋਰ ਵੀ ਖਾਵਣ ਓਸਮ।ਹੋਤ ਨਾ ਜਾਵੀਂ ਛੱਡ ਕੇ। ਤੇਗ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਵੈਹ ਗਈ।ਚਮ ਚਮ ਤੇ ਹੱਡ ਹੱਡ ਤੇ। 123. ਜਿੰਦੜੀ ਉਚਾਕੇ ਜੀੜਾ ਉਦਾਸੇ ਜਿੰਦੜੀ ਉਚਾਕੇ ਜੀੜਾ ਉਦਾਸੇ।ਜਾਪੇ ਤੱਤੀ ਕੂੰ ਕੇਂਦੀ ਪਿਆਸੇ। ਪੇਕੀਂ ਸੁਰੀਝੀਂ ਗਿੱਲੜੇ ਵੇਖੋ ਹੈ।ਡੇਂਦੀ ਮੁੱਠੀ ਨੂੰ ਮਾ ਭੈਣ ਡੋਹੇ। ਕਿਸਮਤ ਦੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹੀਂ ਦਿਲਬਰ ਵੀ ਦਰੋਹੇ।ਏਡੋਂ ਗਿਉ ਸੇ ਓਡੋਂ ਗਿਆਸੇ। ਥਈ ਆਸ ਪਾਸੇ ਆਈ ਯਾਸ ਪਾਸੇ।ਜ਼ਰਬਫ਼ਰਤ ਡੋਰੇ ਮਲਮਲ ਤੇ ਖ਼ਾਸੇ। ਖੰਡੜੀਆਂ ਨਬਾਤਾਂ ਮਿਸਰੀਆਂ ਪਤਾਸੇ।ਕਚੜੇ ਉਡਾਹੇ ਕੂੜੇ ਦਲਾਸੇ। ਲਿਖੜੀ ਮਥੇ ਦੀ ਪਲੜੇ ਪਿਆਸੇ।ਵਹ ਵਾਹ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਕੰਮ ਬੇ ਕਿਆਸੇ। ਜੇੜ੍ਹੀਂ ਕੂੰ ਮੁੰਹ ਵੀ ਲੇਂਦੇ ਨ ਹਾਸੇ।ਮਿਲ ਮਿਲ ਕਰੇਂਦੀਆਂ ਖਲ ਟੋਕ ਹਾਸੇ। ਮੂੰਹ ਵੇੜ੍ਹ ਠਡੜੇ ਪਈ ਸਾਹ ਭਰਦੀ।ਵੈਂਦੀ ਨਿਧਾਈ ਡੇਂਹ ਵ ਡੇਂਹ ਨ ਜ਼ਰਦੀ। ਚਸ ਰਸ ਨ ਮਾਨੜਿਮ ਘਰ ਦੀ ਨ ਵਰਦੀ।ਹਿੱਕ ਪਲ ਨ ਡਿੱਤੜਮ ਸਿਖ ਸੇਜ ਪਾਸੇ। ਬਿਰਹੋਂ ਬਛੇਂਦਾ ਲੱਖ ਲੱਖ ਬਲਾਈਂ।ਥੀ ਥੀ ਡਖਾਰੀ ਮੰਗਦੀ ਦੁਆਈਂ। ਸ਼ਾਲਾ ਕਹਿਦੀਆਂ ਯਾ ਰਬ ਕਡਾਹੀਂ।ਦੀਦਾਂ ਨ ਅਟਕਨ ਦਿੱਲੜੀ ਨ ਫਾਸੇ। ਸਾਂਵਲ ਸਲੋਣਾ ਮਾਰੂ ਮਰੇਲਾ।ਨਿਖੜਿਆ ਨ ਡਿੱਠੜਮ ਕੋਈ ਵਕਤ ਵੇਲ੍ਹਾ। ਸ਼ੁਰਖ਼ੀ ਡੁਹਾਗਿਣ ਕੱਜਲਾ ਡੋਹੇਲਾ।ਗਲ ਗਿਆ ਫ਼ਰੀਦਾ ਜੋਬਨ ਨਰਾਸੇ। 124. ਜਿੰਦ ਸੂਲਾਂ ਦੇ ਵਾਤ ਨੇ ਜਿੰਦ ਸੂਲਾਂ ਦੇ ਵਾਤ ਨੇ।ਡਿੱਤਰੀ ਬਿਰਹੋਂ ਬਰਾਤ ਨੇ। ਕਡੀਂ ਡੇਂਹ ਡੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਤੇ।ਕਡੀਂ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ ਰਾਤ ਨੇ। ਤੂਲ ਤਲੇਂਦੀ ਸੇਝ ਸੜੇਂਦੀ।ਜਲਦੀ ਥਈ ਪਰਭਾਤ ਨੇ। ਰੋਂਦੀ ਉਮਰ ਵਿਹਾਣੀ ਸਾਰੀ।ਯਾਰ ਨ ਪਾਇਮ ਝਾਤ ਨੇ। ਪੁਨਲ ਹੈ ਮਸਜੂਦ ਦਿਲੀਂ ਦਾ।ਦੀਨ ਈਮਾਨ ਦੀ ਬਾਤ ਨੇ। ਅਹਿਦ ਤੇ ਅਹਿਮਦ ਫ਼ਰਕ ਨ ਕੋਈ।ਵਾਹਦ ਜ਼ਾਤ ਸਿਫ਼ਾਤ ਨੇ। ਹੁਸਨ ਪਰਸਤੀ ਤੇ ਮੈਖਵਾਰੀ।ਸਾਡੀ ਸੂਮ ਸਲੂਤ ਨੇ। ਫ਼ਕਰ ਫਨਾ ਦਾ ਰਾਹ ਅੜਾਗਾ।ਤਿੱਨ ਲੱਖ ਲੱਖ ਆਫ਼ਾਤ ਨੇ। ਠਡੜੇ ਸਾਹ ਤੇ ਹਾਰ ਹੰਝੂ ਦੇ।ਮੁਤੜੀ ਇਸ਼ਕ ਸੁਗਾਤ ਨੇ। ਸਾੜੇ ਸੂਲ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਸੰਗਤ।ਦਰਦ ਕਸ਼ਾਲੇ ਸਾਤ ਨੇ। 125. ਜਿਥ ਥਲੜਾ, ਜਿਥ ਦਰਬੂੰ ਹੈ ਯਾਰ ਜਿਥ ਥਲੜਾ, ਜਿਥ ਦਰਬੂੰ ਹੈ ਯਾਰ।ਉਥ ਹਰ ਵੇਲੇ ਲਦਬੂੰ ਹੈ ਯਾਰ। ਤਡੜੇ ਚੀਕਨ ਗੀਰੇ ਘੂਕਿਨ।ਜਰਖਾਂ ਤਰਖਾਂ ਲੂੰਬੜ ਕੂਕਿਨ। ਗੇਂਹੀ ਸ਼ੂਕਿਨ, ਸਾਨੂੰ ਫੂਕਿਨ।ਨਾਂਗੀ ਦੀ ਸ਼ੂੰ ਸ਼ੂੰ ਹੈ ਯਾਰ। ਸੋਹਣੀਆਂ ਠੇੜੀਆਂ ਟਿਬੜੇ ਭਿਟੜੇ।ਨਾਜੋ ਵਾਲੇ ਕਕੜੇ ਵਟੜੇ। ਪਾਂਹੀ, ਥੋਭੇ, ਪਾੜੇ, ਘਟੜੇ।ਡਿਠੜੀਂ ਡੁਖੜਾ ਵੂੰ ਹੈ ਯਾਰ। ਕੰਡਰੀ ਕਾਠੀਂ ਨਸ਼ਤਰ ਮਾਰੀ।ਸਮਝੂੰ ਯਾਰੀ ਤੇ ਗ਼ਮਖਵਾਰੀ। ਅਲੜੀ ਫਟੜੀ ਤੋਂ ਰਤ ਜਾਰੀ।ਖਾਸ ਸੁਹਾਗ ਦੀ ਪੌ ਹੈ ਯਾਰ। ਹਿਨ ਖਿਲੇ ਹਾਸੇ ਸਾਡੇ ਪੇਸ਼ੇ।ਸੂਲ ਸੜਾਪੇ ਦਰਦ ਅੰਦੇਸ਼ੇ। ਜ਼ੀਰੇ ਜ਼ਖਮ ਤੇ ਜ਼ਖਮੀ ਰੇਸ਼ੇ।ਸਬ ਡੁਖ ਡਿਤੜਾ ਤੂੰ ਹੈ ਯਾਰ। ਰੋਹੀ ਮਹਿਜ਼ ਬਸ਼ਾਰਤ ਦਰਸੋਂ।ਮਰਸੂੰ, ਭੁਰਸੂੰ, ਮੂਲ ਨ ਡਰਸੂੰ। ਬੇਦਰਦਾਂ ਦੀ ਦਿਲੜੀ ਤਰਸੂੰ।ਡੇਂਹ ਰਾਤੀਂ ਘੌਂ, ਮੌਂ ਹੈ ਯਾਰ। ਜੈ ਡੇਂਹ ਹੋਤ ਨੀਤੇ ਪਟ ਦੇਰੇ।ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਭੋਰੋਂ ਸਖਤ ਪਰੇਰੇ। ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬੋਟੀਆਂ ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਰੇ।ਸਾਨੀ ਦੀ ਮੂੰ ਮੂੰ ਹੈ ਯਾਰ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਦਾ ਜੀਵਣ।ਜੀਦੀਂ ਜਗ ਵਿਚ ਡੁਖੜਾ ਥੀਵਣ। ਜ਼ਹਿਰ ਡਸਿਓ ਏ ਖਾਵਣ ਪੀਵਣ।ਤੈਡੇ ਸਿਰ ਦੀ ਸੌਂ ਹੈ ਯਾਰ। 126. ਜੋਸੀ ਤੂੰ ਪੋਥੀ ਫੋਲ ਵੇ ਜੋਸੀ ਤੂੰ ਪੋਥੀ ਫੋਲ ਵੇ।ਵਸਸੀ ਕਡਾਂ ਸੋਹਣਾਂ ਕੋਲ ਵੇ। ਰੋ ਰੋ ਥੱਕੀ ਪਿੱਟ ਪਿੱਟ ਹੁੱਟੀ।ਕੇ ਡੇ ਵੇਸਾਂ ਡੁੱਖੜੀਂ ਕੁੱਠੀਂ। ਸੂਲਾਂ ਲੁੱਟੀ ਦਰਦਾਂ ਮੁੱਠੀ।ਮਾਹੀ ਪੁੱਨਲ ਗਿਉਮ ਰੋਲ ਵੇ। ਪਾਂਧੀਂ ਪੁੱਛਾਂ ਵਾਟੀਂ ਤਕਾਂ।ਸੜ ਸੜ ਭੁੱਜਾਂ ਭੁੱਜ ਭੁੱਜ ਪਕਾਂ। ਟੁਰ ਟੁਰ ਭੁੱਜਾਂ ਭਜ ਭਜ ਥੱਕਾਂ।ਸੁੰਜ ਬਰ ਰੁਲਾਇਮ ਢੋਲ ਵੇ। ਜੀੜਾਂ ਗ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਿਆ।ਡੁੱਖ ਉੜ ਗਿਆ ਸੁਖ ਲੁੜ ਗਿਆ। ਦਰਿਆ ਗਜਬ ਦਾ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।ਸੌ ਝੋਲ ਲੱਖ ਲੱਖ ਛੋਲ ਵੇ। ਸਿਕ ਸਾਥ ਸਾਵਲ ਦੀ ਸਦਾ।ਦਰਦੋਂ ਨਾ ਥੀਉਮ ਦਿਲ ਜੁਦਾ। ਸ਼ਾਲਾ ਪੁੱਨਲ ਮੇਲਮ ਖ਼ੁਦਾ।ਜਿੰਦੜੀ ਘੱਤਾਂ ਮੈਂ ਘੋਲ ਵੇ। ਜ਼ਾਹਦ ਵੱਟਾ ਹੁਣ ਜੋਲ ਵੇ।ਬਿਰਹੋਂ ਚਬੋਲਾਂ ਬੋਲ ਵੇ। ਪਤਰੀ ਪਰਮ ਦੀ ਖੋਲ ਵੇ।ਦਿੱਲੜੀ ਅਸਾਜੜੀ ਚੋਲ ਵੇ। ਡਖਾਂ ਨੇਂਹ ਅਨੋਖਾ ਰਾਜ਼ ਵੇ।ਤੱਤਾ ਸੋਜ਼ ਦੇ ਹੱਥ ਸਾਜ਼ ਵੇ। ਮੁੱਠੀ ਧਾਂ ਫ਼ਰੀਦ ਆਵਾਜ਼ ਵੇ।ਹੂ ਹੂ ਮਲਾਮਤ ਦੋਲ ਵੇ। 127. ਕਹਾਂ ਪਾਊਂ ਕਹਾਂ ਪਾਊਂ ਯਾਰ ਕਹਾਂ ਪਾਊਂ ਕਹਾਂ ਪਾਊਂ ਯਾਰ। ਜਿਨ ਇਨਸਾਨ ਮਲਾਇਕ ਸਾਰੇ।ਕਿਆ ਸਗਲਾ ਸੰਸਾਰ। ਹੈਰਤ ਦੇ ਕੁਲਜ਼ਮ ਵਿਚ ਕੁਲਥੀਏ।ਮੁਸਤਗਰਕ ਸਰਸ਼ਾਰ। ਸੂਫੀ ਸ਼ਾਗਲ ਗਿਆਨੀ ਧਿਆਨੀ।ਗਏ ਓੜਕ ਸਭ ਹਾਰ। ਅਰਸ਼ੀ ਅਤੇ ਬਸਤਾਮੀ ਗਲ ਲਗ।ਰੋਵਨ ਜ਼ਾਰੋ ਜ਼ਾਰ। ਬਤਲੀਮੂਸ ਤੇ ਰੀਸਾ ਗੌਰਸ।ਕਰ ਕਰ ਸੋਚ ਬਚਾਰ। ਖੋਜ ਸੁਰਾਗ ਨ ਪਾਇਆ ਪਤਾ।ਥਕ ਬੈਠੇ ਤਨ ਮਾਰ। ਬੁਧ ਮਜੂਸ ਯਹੂਦ ਨਸਾਰਾ।ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਦੀਨਦਾਰ। ਆਖਨ ਪਾਕ ਮਨਜ਼ਹ ਹੈ।ਬੇ ਅੰਤ ਅਲਖ ਅਪਾਰ। ਪੀਰ ਪੈਗੰਬਰ ਗੌਸ ਕੁਤਬ।ਕਿਆ ਮੁਰਸਲ ਕਿਆ ਔਤਾਰ। ਕਰਨ ਮਨਾਦੀ ਰੋ ਰੋ ਕੇ।ਲਾ ਯਦ ਕਕ੍ਹਅਲ ਅਬਸਾਰ। ਆਲਮ ਫਾਜਲ ਆਰਫ ਕਾਮਲ।ਇਜਜ਼ ਕੀਤਾ ਇਕਰਾਰ। ਆਖ ਫ਼ਰੀਦ ਨਮਾਣਾ ਭੋਲਾ।ਤੂੰ ਵਿਚ ਕੌਨ ਕਤਾਰ। 128. ਕਹੀਂ ਡੁੱਖੜੀ ਲਾਇਮ ਯਾਰੀ ਕਹੀਂ ਡੁੱਖੜੀ ਲਾਇਮ ਯਾਰੀ।ਰੋਂਦੀ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰਿਮ ਸਾਰੀ। ਸੋਹਣੇ ਹੋਤ ਬਲੋਚ ਅਵੈੜੇ।ਡਾਢੇ ਕੀਤੇ ਸਖ਼ਤ ਨਖੇੜੇ। ਨ ਸੁਧ ਸਲਾਮ ਸਨੇਹੜੇ।ਕੇਡੇ ਵੈਸਾਂ ਸੂਲਾਂ ਮਾਰੀ। ਏਹੋ ਰਾਵਲ ਰਾਂਝਣ ਮਾਹੀ।ਖੱਸ ਦਿੱਲੜੀ ਥੀਦਾਂ ਰਾਹੀ। ਵਲ ਕਰਦਾ ਬੇ ਪਰਵਾਹੀ।ਵਾਹ ਜੁਲਮ ਤੇ ਬੇ ਨਰ ਵਾਰੀ। ਮਹੀਂਵਾਲ ਨਿਹਾਲ ਨ ਕੀਤਮ।ਛੱਡ ਕਲੜ੍ਹੀ ਨਾਲ ਨ ਨੀਤਮ। ਭਰ ਜਾਮ ਡੁਖਾਂਦਾ ਪੀਤਮ।ਪੇਸ਼ ਆਈ ਸ਼ਹਿਰ ਖਵਾਰੀ। ਸਰ ਆਇਆ ਬਿਰਹੋਂ ਬਖੇੜਾ।ਡੇਂਹ ਰਾਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝੇੜਾ। ਪਿਆ ਖਾਵਣ ਆਵਿਮ ਵੇਹੜਾ।ਢੋਲੇ ਅਸਲੋਂ ਮਹਜ਼ ਵਸਾਰੀ। ਜੀ ਜਾਨੀ ਕਾਰਣ ਲੋਹਦਾ।ਗ਼ਮ ਦਰਦ ਅਲਮ ਨਿੱਤ ਕੋਂਹਦਾ। ਗਲ ਹਾਰ ਗ਼ਮਾਂ ਦਾ ਸੋਂਹਦਾ।ਸਰ ਸਿਹਰੇ ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ। ਮਾਹੀ ਆਨ ਵਸਾਵੇ ਝੋਕਾਂ।ਕਿਉਂ ਕਰਨ ਸਿਆਲੀ ਟੋਕਾਂ। ਮੈਡੀਆਂ ਸਬਜ਼ ਥੀਵਨ ਵਲ ਸੋਕਾਂ।ਵੰਜਾਂ ਵਾਰੀ ਲੱਖ ਲੱਖ ਵਾਰੀ। ਸੈ ਰੋਗ ਹਜ਼ਾਰ ਕਸ਼ਾਲੇ।ਤੈਡੇ ਕਾਰਣ ਜਿੰਦੜੀ ਜਾਲੇ। ਥਲ ਮਾਰੂ ਪੱਰਬਤ ਕਾਲੇ।ਲਾਚਾਰ ਤੱਤੀ ਹੁਣ ਹਾਰੀ। ਜੈਂ ਦਿਲਬਰ ਦੀ ਦਿਲ ਬਰ ਦੀ।ਤੈਂਹ ਬਾਝ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਸਰਦੀ। ਜੁੜ ਲਾਇਸ ਚੋਟ ਅੰਦਰ ਦੀ।ਵਾਹ ਜ਼ਖਮ ਕੁਲੱਲੜਾ ਕਾਰੀ। 129. ਕੈਂ ਪਾਇਆ ਬਾਝ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਕੈਂ ਪਾਇਆ ਬਾਝ ਫ਼ਕੀਰਾਂ।ਜਜ਼ਬਾ-ਏ-ਇਸ਼ਕ ਕੀ ਲੱਜ਼ਤ ਕੋ। ਕੁਲ ਸ਼ੈ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ਸ਼ੈ ਡਿਠੋਸੇ।ਹਮਾ ਓਸਤ ਦਾ ਦਰਸ ਕਿਤੋਸੇ। ਬਰਕਤ ਸੁਹਬਤ ਪੀਰਾਂ।ਪੀ ਕਰ ਬਾਦਾ ਵੱਹਦਤ ਕੋ। ਜਬ ਮਦਹੋਸ਼ੀ ਨਾਜ਼ ਡਿਖਾਇਆ।ਉਰਬਾਨੀ ਨੇ ਰੰਗ ਜਮਾਇਆ। ਖਿਰਕਾ ਪਾੜ ਲਵੀਰਾਂ।ਪਹਿਨਿਯਮ ਰਿੰਦੀ ਖ਼ਲਕਤ ਕੋ। ਦਰਦ ਮੰਦਾਂ ਕੂੰ ਦਰਦ ਸਲਾਮਤ।ਬਾਰ ਮੁਹੱਬਤ ਪੰਡ ਮਲਾਮਤ। ਦੁਖ ਦੁਖ਼ ਉਠਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ।ਘੋਲ ਘਤਾਂ ਸਬ ਰਾਹਤ ਕੋ। ਹੁਸਨ ਫ਼ਰੀਦ ਕਈ ਘਰ ਲੂਟੇ।ਰੁਲਦਿਆਂ ਫ਼ਿਰਦਿਆਂ ਜੰਗਲ ਬੂਟੇ। ਸੈ ਸੱਸੀਆਂ ਲੱਖ ਹੀਰਾਂ।ਡੇਖੋ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਸ਼ਿਦਤ ਕੋ। 130. ਕਲ੍ਹੜੀ ਰੋਲ ਮਲ੍ਹੇਰ ਗਿਉਂ ਕਲ੍ਹੜੀ ਰੋਲ ਮਲ੍ਹੇਰ ਗਿਉਂ।ਯਾਰ ਵਲਾ ਹੁਣੇ ਹੁਣੇ ਵਾਗਾਂ। ਰੋਹ ਜਬਲੜੇ ਔਖੜੇ।ਡੁੱਖੜੇ ਥੱਲੜੇ ਝਾਗਾਂ। ਕਦਮ ਕਦਮ ਤੇ ਢੈ ਪੌਵਾਂ।ਦਿੱਲੜੀ ਲਗੜੀਆਂ ਲਾਗਾਂ। ਰੋਹੀ ਵੁੱਠੜੀ ਘਾ ਥਏ।ਮੱਟੜੀਂ ਲਗੜੀਆਂ ਜਾਗਾਂ। ਗਾਂਈਂ ਸਹੰਸ ਸਵਾਈਆਂ।ਸੈ ਸੈ ਚਰਨ ਕੁਰਾਗਾਂ। ਸਿੰਧੜੀ ਡੁੱਖੜੇ ਘਾਟੜੇ।ਰੋਹੀ ਮਲੜੇ ਭਾਗਾਂ। ਲਾਣੇ ਫੋਗ ਫੁਲਾਰੀਏ।ਰਲ ਮਿਲ ਚਾਰੋਂ ਡਾਗਾਂ। ਡੈਹਾਂ ਡੋੜੇ ਡੋੜਾਪੜੇ।ਰਾਤੀ ਰੋਂਦੀ ਜਾਗਾਂ। ਸੰਗੀਆਂ ਸੂਰਤੀਆਂ ਮਿਲ ਮਿਲਾ।ਸੁਰਖ਼ੀਆਂ ਕੱਜਲ ਮਸਾਗਾਂ। ਮੈਲੇ ਵੇਸ ਸੁਹਾਉਂਦੇ।ਫੇਰੀ ਕੰਡ੍ਹ ਸੁਹਾਗਾਂ। ਦਰਦ ਫ਼ਰੀਦ ਉਜਾੜਿਆ।ਡੁੱਖੜੇ ਡਿਤਮ ਡੁਹਾਗਾਂ। 131. ਕਾਂ ਕੋ ਕੋ ਕਰਲਾਊਂਦਾ ਹੈ ਕਾਂ ਕੋ ਕੋ ਕਰਲਾਊਂਦਾ ਹੈ।ਕੋਈ ਕਾਸਦ ਯਾਰ ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰੁੱਤ ਸਾਵਣ ਦੀ ਡੇਹ ਮਲ੍ਹਾਰੀ।ਬਾਦ ਸਮਾਲੀ ਕਿਣ ਮਿਣ ਜਾਰੀ। ਬੁਈ ਲਾਣੀ ਖਿਪ ਖ਼ੂਬ ਫੁਲਾਰੀ।ਕਰੜ ਕੰਡਾ ਸਬ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਸ ਆਈ ਤੇ ਯਾਸ ਸਿੱਧਾਈ।ਝੁੜ ਬਾਦਲ ਆ ਝੁੜਮੁਰ ਲਾਈ। ਉਜੜੀਆਂ ਝੋਕਾਂ ਖ਼ੁਨਕੀ ਚਾਈ।ਗ਼ਮ ਡਰ ਡਰ ਲੁਕ ਪੌਂਦਾ ਹੈ। ਮੀਂਹ ਬਰਸਾਤ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ ਵੇਲ੍ਹੇ।ਛੇੜਨ ਛੇੜ ਵ ਛਾਂਗ ਸਵੇਲੇ। ਆਪੇ ਦਿਲਬਰ ਕੀਤੇ ਮੇਲੇ।ਜੈਂ ਬਿਨ ਜੀ ਤੜਫਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਟਿੱਬੇ ਰੇਖਾਂ ਥਲ ਤੇ ਡਹਰ।ਕੁਲ ਗਲ ਡਿਸਦੇ ਅਹਿਮਰ ਅਸਫ਼ਰ। ਡੁੱਖ ਕਸ਼ਾਲੇ ਗੁਜ਼ਰੇ ਯਕਸਰ।ਸੁੱਖ ਰਗ ਰਗ ਵਿੱਚ ਧੌਂਦਾ ਹੈ। ਡੁਖ ਡੁਹਾਗ ਦਾ ਵਕਤ ਵਿਹਾਇਆ।ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਦਾ ਵੇਲ੍ਹਾ ਆਇਆ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਅੰਗਨ ਪੋਂਪਾਇਆ।ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਸਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। 132. ਕਰਨ ਨਜ਼ਾਰੇ ਤੇਜ਼ ਨਜ਼ਰ ਸ਼ਾਲਾ ਜੀਵੇਂ ਕਰਨ ਨਜ਼ਾਰੇ ਤੇਜ਼ ਨਜ਼ਰ ਸ਼ਾਲਾ ਜੀਵੇਂ।ਨੂਰ ਵਜੂਦ ਅਯਾਨੇ। ਸੱਰੇ ਸੁਬਹਾਨੀ ਰਾਜ਼ ਅਨਲਹਕ।ਰਿੰਦੀ ਵਿਰਦ ਲਿਸਾਨੇ। ਵਿਰਦ ਮਬਾਨੀ ਕਸ਼ਫ ਮੁਆਨੀ।ਅਹਿਲ ਦੇਲੋਂਦਾ ਸ਼ਾਨੇ। ਸਮਝ ਸੁੰਜਾਣੀ ਗੈਰ ਨ ਜਾਣੀ।ਸਬ ਸੂਰਤ ਸੁਬਹਾਨੇ। ਅੱਵਲ ਆਖਰ ਜ਼ਾਹਰ ਬਾਤਨ।ਯਾਰ ਅਯਾਨ ਬਿਆਨੇ। ਕੱਥ ਮਨਸੂਰੀ ਤੇ ਤੀਫੂਰੀ।ਕੱਥ ਸਰਮਦ ਸਨਆਨੇ। ਹੁਸਨ ਪਰਸਤੀ ਸ਼ਾਹਦ ਮਸਤੀ।ਸਾਡਾ ਦੀਨ ਈਮਾਨੇ। ਰਾਹ ਤੌਹੀਦੀ ਰੀਤ ਫ਼ਰੀਦੀ।ਅਪਨੇ ਆਪ ਦਾ ਧਿਆਨੇ। 133. ਕਰ ਯਾਰ ਅਸਾਂ ਵਲ ਆਵੰਨਡੀ ਕਰ ਯਾਰ ਅਸਾਂ ਵਲ ਆਵੰਨਡੀ।ਅੱਜ ਸਹਿਜ ਕਨੂੰ ਅਖ ਫੁਰਕੇ ਵੋ। ਗੁਜਰੀ ਡੁੱਖ ਡੁਹਾਗ਼ ਦੀ ਵਾਰੀ।ਰੋਹੀ ਗੁਲ ਫੁਲ ਨਾਲ ਸਿੰਗਾਰੀ। ਮੁਦ ਮਸਤਾਨੀ ਡੇਂਹ ਮਲਾਰੀ।ਬਾਦ ਸ਼ਮਾਲੀ ਲੁਰਕੇ ਵੋ। ਕੀਤੀ ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਉਤਾਵਲ।ਰੁਤ ਆਈ ਕਰ ਤੁਰਤ ਉਬਾਹਲ। ਕਿਣ ਮਿਣ ਕਣੀਆਂ ਰਿੱਮ ਝਿੱਮ ਬਾਦਲ।ਬਾਰਸ਼ ਬੁਰਕੇ ਬੁਰਕੇ ਵੋ। ਸਿਧੜੀ ਥਈ ਵਲ ਕਿਸਮਤ ਪੁੱਠੜੀ।ਆਪੇਂ ਮਨੜੀ ਰਾਹਤ ਰੁੱਠੜੀ। ਸੋਹਣੀ ਮੌਸਮ ਰੋਹੀ ਵੁੱਠੜੀ।ਵਹਸ਼ਤ ਡੂੰ ਦਿਲ ਸੁਰਕੇ ਵੋ। ਠਡਰੀਆਂ ਹੀਲਾਂ ਪੂਰਬ ਵਾਲੀਆਂ।ਕੱਜਲੇ ਬਾਦਲ ਲੱਸੜੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ। ਸੰਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀਆਂ।ਹਿੱਕ ਵੈਰਨ ਪਈ ਕੁਰਕੇ ਵੋ। ਆਪੇ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਸੰਭਾਲਿਅਮ।ਸੋਹਣੇ ਸਾਂਵਲ ਪ੍ਰੀਤਾਂ ਪਾਲਿਅਮ। ਬਖਤੀ ਸੁੰਜਰੀ ਟਾਲਿਅਮ।ਜੀ ਮੁਸਕੇ ਦਿਲ ਮੁਰਕੇ ਵੋ। 134. ਕੌਨ ਕਿਰਮ ਨਿਰਵਾਰ ਤੇਗ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਕੁੱਠੀਆਂ ਕੁੱਠੀਆਂ ਕੌਨ ਕਿਰਮ ਨਿਰਵਾਰ ਤੇਗ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਕੁੱਠੀਆਂ ਕੁੱਠੀਆਂ। ਅਨਹਦ ਬੀਨ ਬਜਾ ਮਨ ਮੋਹਿਸ।ਗਵਲ ਜੋਗੀ ਲੁੱਟੀਆਂ ਲੁੱਟੀਆਂ। ਗਜ਼ ਹਕੀਕੀ ਫਾਸ਼ ਡਿੱਠੋਸੇ।ਇਲਮੋ ਅਮਲ ਤੋਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ। ਇਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਆਗ ਗਜ਼ਬ ਦੀ।ਧਾਂ ਕਰੇਂਦੀ ਹੁੱਟੀਆਂ ਹੁੱਟੀਆਂ। ਕਲ੍ਹੜੀ ਛੱਡ ਕੇ ਕੇਚ ਸਿਧਾਇਉਂ।ਅੱਖੀਂ ਮਲੇਂਦੀਂ ਉੱਠੀਆਂ ਉੱਠੀਆਂ। ਜਾਮ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਹਿਰ ਦੇ।ਦਰਦ ਪਲੇਂਦਾ ਘੁੱਟੀਆਂ ਘੁੱਟੀਆਂ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਨਹੀਂ ਅੱਜ ਕਲ ਦਾ।ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੇ ਦੀ ਮੁੱਠੀਆਂ ਮੁੱਠੀਆਂ। 135. ਕੇਚ ਗਿਉਂ ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਕੇਚ ਗਿਉਂ ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ।ਕਲ ਨਾ ਲਧੜੋ ਸਾਵਲ ਵਲ। ਮਿਸਰੀ ਖੰਜ ਨਬਾਤੜੀ।ਡਿਸਦੀਆਂ ਜ਼ਹਿਰ ਹਲਾਹਲ। ਘੋਲੇ ਜ਼ੇਵਰ ਭਾ ਲਗੇ।ਬਠ ਪਏ ਡੋਰੇ ਮਲਮਲ। ਜੋਭਨ ਜੋਸ਼ ਜਵਾਨੜੀ।ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ ਗਏ ਗਲ। ਕਪੜੇ ਲੀਰ ਕਤੀਰੜੇ।ਲਿੰਗੜੀ ਜਾਈ ਮਿਲਜਲ। ਅੱਖੀਆਂ ਕਜਲੋਂ ਕਾਲੀਆਂ।ਪੇਚੀ ਜ਼ੁਲਫ ਵਲੋ ਵਲ। ਓ ਦਿਲ ਚੋਟ ਚਲਾਂਦੀਆਂ।ਏ ਥੀ ਫਾਈ ਪਏ ਗਲ। ਡਿਠਮ ਮਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਡੂੰ।ਕਾਲੇ ਕਾਲੇ ਬਾਦਲ। ਸਿੰਧੜੇ ਰਹਿਨ ਨ ਡੇਂਦੀਆਂ।ਲਗੜੀਆਂ ਤਾਘਾ ਪਲਪਲ। ਰੋਹੀ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਰੜਾ।ਖਮਦੀਆਂ ਖਮਨੀਆਂ ਅਜਕਲ। ਦਿਲੜੀ ਸਿਦਕੀ ਦੇਸ ਡੂੰ।ਅਖੜੀਂ ਹੰਝਣੂੰ ਬਲਬਲ। ਡੇਖਾਂ ਬਾਗ ਬਗੋਚੜੇ।ਜੀਅੜਾ ਜਾਨਵਿਮ ਜਲਬਲ। ਲਾਣੇ ਫੋਗ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ।ਦਰਦ ਦਲੇਂਦੇ ਦਰਮਲ। 136. ਕਿਸ ਧਰਤੀ ਸੇ ਆਏ ਹੋ ਤੁਮ ਕਿਸ ਧਰਤੀ ਸੇ ਆਏ ਹੋ ਤੁਮ।ਕਿਸ ਨਗਰੀ ਕੇ ਬਾਸੀ ਰੇ। ਪਰਮ ਨਗਰ ਹੈ ਦੇਸ ਤੁਮ੍ਹਾਰਾ।ਫਿਰਤੇ ਕਹਾਂ ਉਦਾਸੀ ਰੇ। ਕਿਉਂ ਹੋਤੇ ਹੋ ਜੋਗੀ ਭੋਗੀ।ਰੋਗੀ ਤਰਹ ਬਰਾਗੀ ਰੇ। ਅੰਗ ਭੱਭੂਤ ਰਮਾ ਕੇ ਕਿਉਂ ਕਰ।ਰਖਤੇ ਬਦਨ ਸਨਿਆਸੀ ਰੇ। ਅਪਨਾ ਆਪ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਦੇਖੋ।ਕਰਕੇ ਨਜ਼ਰ ਹਕੀਕਤ ਕੀ। ਫ਼ਿਕਰ ਨ ਕੀਜੋ ਯਾਰੋ ਹਰਗਿਜ਼।ਆਸੀ ਯਾ ਨ ਆਸੀ ਰੇ। ਤੁਮ ਹੋ ਸਾਗੀ ਤੁਮ ਹੋ ਸਾਗੀ।ਵਾਗੀ ਜ਼ਰਾ ਨ ਵਾਗੀ ਰੇ। ਅਪਨੀ ਜ਼ਾਤ ਸਿਫ਼ਾਤ ਕੋ ਸਮਝੋ।ਅਪਨੀ ਕਰੋ ਸ਼ਨਾਸੀ ਰੇ। ਬਾਤ ਫ਼ਰੀਦੀ ਸੋਚ ਕੇ ਸੁਣਿਉ।ਲਾਕਰ ਦਿਲ ਕੇ ਕਾਨੋਂ ਕੋ। ਦੋਨੋ ਜਗ ਕੇ ਮਾਲਕ ਤੁਮ ਹੋ।ਭੁਲੇ ਅੱਲਾ-ਰਾਸੀ ਰੇ। 137. ਕਿਵੇਂ ਤੂੰ ਫਰਦ ਤੇ ਜੁਜਵ ਸਡਾਵੇਂ ਤੂੰ ਕੁੱਲ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤੂੰ ਫਰਦ ਤੇ ਜੁਜਵ ਸਡਾਵੇਂ ਤੂੰ ਕੁੱਲ ਤੂੰ। ਬਾਗ ਬਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਤੂੰ ਹੈਂ ਮਾਲਕ।ਖੁਦ ਬੁਲਬੁਲ ਖੁਦ ਗੁਲ। ਅਰਸ਼ ਵੀ ਤੈਡਾ ਫਰਸ਼ ਵੀ ਤੈਡਾ।ਤੂੰ ਆਲੀ ਅਣਮੁਲ। ਚੜ੍ਹ ਦਾਰੀ ਮਨਸ਼ਰ ਦੇ ਭਾਈ।ਕਰਨ ਅਜਬ ਗੁਲਗੁਲ। ਰੂਹ ਮਿਸਾਲ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੂੰ ਹੈਂ।ਸਮਝ ਸੰਜਾਣ ਨਾ ਭੁਲ। ਦੁਨੀਆ ਉਕਬਾ ਬਰਜੁਖ ਅੰਦਰ।ਨਾਹੀਂ ਤੈਡਰਾ ਤੁਲ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦਾ ਕੋਲ ਹੈ ਤੈਡੇ।ਨਾ ਬੇਹੂਦਾ ਰੁਲ। 138. ਕੋਈ ਮਾਹਣੂੰ ਆਏ ਮੈਂ ਯਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਮਾਹਣੂੰ ਆਏ ਮੈਂ ਯਾਰ ਦਾ।ਸਾਥੀ ਖੜਾ ਸਨੇਹੜਾ ਡੇਂਦਾ। ਇਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੀਰ ਬਲਾ ਦਾ।ਜ਼ੁਲਮੀਂ ਚੋਟ ਚਲੇਂਦਾ। ਨਾਜ਼ ਅਦਾ ਕੁਝ ਕਰੇ ਨ ਟਾਲਾ।ਹੁਕਮੀ ਬਿਰਹੋਂ ਬਛੇਂਦਾ। ਰਮਜ਼ ਰਮੂਜ਼ ਤੇ ਗੁਝੜੇ ਹਾਸੇ।ਸਭ ਕੁਝ ਦਰਦ ਸਝੇਂਦਾ। ਸੋਜ਼ ਫਰਾਕ ਤੇ ਦਰਦ ਅੰਦੇਸ਼ੇ।ਤਨ ਮਨ ਫੂਕ ਜਲੇਂਦਾ। ਹਰਗਿਜ਼ ਸੂਲ ਨ ਸਹਿੰਦੀ ਦਿਲੜੀ।ਯਾਰ ਐ ਬਾਰ ਸਹੇਂਦਾ। ਹਿਜ਼ਰ ਫਰੀਦ ਕੀਤੀ ਦਿਲ ਜ਼ਖਮੀ।ਦੋਸਤ ਨ ਮਰਹਮ ਲੈਂਦਾ। 139. ਕੁਲ ਗ਼ੈਰ ਕਨੂੰ ਜੀ ਵਾਂਦੇ ਕੁਲ ਗ਼ੈਰ ਕਨੂੰ ਜੀ ਵਾਂਦੇ।ਮੁੱਠੀ ਰੀਤ ਅਨੋਖੀ ਰਾਂਦੇ। ਸੱਟ ਕਰ ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲਾ ਥਿਓਸੇ।ਬਰਦੇ ਤੈਡੜੇ ਨਾਂ ਦੇ। ਸਬ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਢੋਲ ਸੰਜਾਣੋ।ਥਿਓ ਵ ਨਾ ਦਰਮਾਂਦੇ। ਸੀਨੇ ਝੋਕਾਂ ਦੀਦੀਂ ਦੇਰੇ।ਸੋਹਣੇ ਦੋਸਤ ਦਿਲਾਂ ਦੇ। ਹਰ ਪਲ ਪਲ ਵਿੱਚ ਕੋਲ ਬਗਲ ਵਿੱਚ।ਯਾਰ ਮਿੱਠੇ ਮਨ ਭਾਂਦੇ। ਅੱਖੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕਤਰ ਨ ਮਾਵੇ।ਸਾਰੇ ਸੱਜਨ ਸਮਾਂਦੇ। ਸ਼ਾਲਾ ਵੰਜ ਕਰ ਹਜ਼ਰਤ ਰੋਹੀ।ਡੇਖੂੰ ਘਰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ। ਸੱਟ ਕਰ ਵਿਰਦ ਫ਼ਰੀਦ ਹਮੇਸ਼ਾਂ।ਗੀਤ ਪਰਮ ਦੇ ਗਾਂਦੇ। 140. ਕਿਆ ਡੁੱਖ਼ੜਾ ਨੇਂਹ ਲਿਉਸੇ ਕਿਆ ਡੁੱਖ਼ੜਾ ਨੇਂਹ ਲਿਉਸੇ।ਡੁੱਖ ਬਾਝ ਪੱਲੇ ਨ ਪਿਉ ਸੇ। ਇਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਨਾਰ ਗ਼ਜ਼ਬ ਦੀ।ਤਨ ਮਨ ਕੀਤੁਸ ਕੋਲੇ। ਸੂਲਾਂ ਸੜਦੀਂ ਆਹੀ ਭਰਦੀਂ।ਸਾਰੀ ਉੱਮਰ ਨਿਭਿਉਸੇ। ਨਾ ਗਮਖ਼ਾਰ ਨਾ ਕੋਈ ਸਾਥੀ।ਨਾ ਕੋਈ ਹਾਲ ਵੰਡਾਵੇ। ਇਸ਼ਕ ਜੇਹਾਂ ਡੁੱਖ ਹੋਰ ਨ ਕੋਈ।ਮਾ ਪਿਉ ਵੈਰੀ ਥਿaੁਸੇ। ਖ਼ਵੇਸ਼ ਕਬੀਲਾ ਹਰ ਕੋਈ ਜਾਣੇ।ਮੰਜ਼ਿਲ ਯਾਰ ਦੀਆਂ ਝੋਕਾਂ। ਸੇਂਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਟੋਕਾਂ।ਸਾਰਾ ਭਰਮ ਲੁੜ੍ਹਿaੁਸੇ। ਗਲੀਆਂ ਕੂਚੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਜ਼ਾਰਾਂ।ਲੋਗ ਮਰੇਂਦਾ ਕਾਨੇ। ਨੰਢੜੇ ਵਡੜੇ ਡੇਵਨ ਤਾਨੇ।ਸ਼ਰਮ ਸ਼ਉਰ ਵੰਜਿਉਸੇ। ਗਾਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਅੱਜ ਕਲ ਦੀ ਸੁੰਜੜੀ।ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਮੁੱਠੜੀ। ਬੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੱਜਣ ਦੇ ਕੀਤੇ।ਨਾਸ ਨਿਸ਼ਾਨ ਗੰਵਿਉਸੇ। ਹਾਰ ਹੰਜੂੰ ਦਾ ਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾਵਾਂ।ਬੈਠੀ ਰੋ ਰੋ ਹਾਲ ਵੰਜਾਵਾਂ। ਪੀਤ ਸੁਵਾ ਬਈ ਰੀਤ ਨ ਕਾਈ।ਡੇ ਸਿਰ ਮੁਫ਼ਤ ਰਾਧਿਉਸੇ। ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ ਦਰਦ ਵਿਛੋੜਾ।ਲਿਖਿਆ ਬਾਬ ਤੱਤੀ ਦੇ ਡੋੜਾ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਖ਼ਰੀਦ ਨ ਕੀਤਾ।ਰੋ ਰੋ ਖ਼ਲਕ ਰੁਵਿਉਸੇ। 141. ਕਿਆ ਹਾਲ ਸੁਣਾਵਾਂ ਦਿਲ ਦਾ ਕਿਆ ਹਾਲ ਸੁਣਾਵਾਂ ਦਿਲ ਦਾ।ਕੋਈ ਮਹਰਮ ਰਾਜ਼ ਨ ਮਿਲਦਾ। ਮੁੰਹ ਧੂੜ ਮਿਟੀ ਸਿਰ ਪਾਇਮ।ਸਾਰਾ ਨੰਗ ਨਮੂਜ਼ ਵੰਜਾਇਮ। ਕੋਈ ਪੁਛਣ ਨ ਵੇਹੜੇ ਆਇਮ।ਹਥੋ ਉਲਟਾ ਆਲਮ ਖਿਲਦਾ। ਆਇਆ ਬਾਰ ਬਿਰਹੋ ਸਿਰ ਬਾਰੀ।ਲਗੀ ਹੂੰ ਹੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਖਵਾਰੀ। ਰੋਂਦੀ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਰੇਮ ਸਾਰੀ।ਨਾ ਪਾਇਮ ਡਸ ਮਨਜ਼ਲ ਦਾ। ਦਿਲ ਯਾਰ ਕੀਤੇ ਕੁਰਲਾਵੇ।ਤੜਫ਼ਾਵੇ ਤੇ ਗਮ ਖਾਵੇ। ਡੁਖ ਪਾਵੇ ਸੂਲ ਨਿਭਾਵੇ।ਏਹੋ ਤੌਰ ਤੈਂਡੇ ਬੇਦਿਲਦਾ। ਕਈ ਸਹੰਸ ਤਬੀਬ ਕਮਾਵਨ।ਸੈ ਪੁੜੀਆਂ ਝੋਲ ਪਲਾਵਨ। ਮੈਡੇ ਦਿਲ ਦਾ ਭੇਦ ਨ ਪਾਵਨ।ਪਵੇ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਇਕ ਤਿਲਦਾ। ਪੁਨੂੰ ਹੋਤੇ ਨ ਖੜ ਮੁਕਲਾਇਆ।ਛਡ ਕਲ੍ਹੜੀ ਕੀਚ ਸਿਧਾਇਆ। ਸੋਹਣੇ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਰੋਲਾਇਆ।ਕੂੜਾ ਉਜਰ ਨਭਾਇਮ ਘਿਲਦਾ। ਸੁਣ ਲੇਲਾ ਧਾਂਹ ਪੁਕਾਰੇ।ਤੈਂਡਾ ਮਜਨੂੰ ਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਾਰੇ। ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ ਤੂਣੇ ਹਿਕਵਾਰੇ।ਕਡੀ ਚਾ ਪਰਦਾ ਮੁਹਮਲ ਦਾ। ਦਿਲ ਪ੍ਰੇਮ ਨਗਰ ਡੂੰ ਤਾਂਘੇ।ਜਥਾਂ ਪੈਂਡੇ ਸਖਤ ਅੜਾਂਗੇ। ਨਾਰਾਹ ਫ਼ਰੀਦਨ ਲਾਂਘੇ।ਪੰਧ ਬਹੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਾ। 142. ਕਿਆ ਇਸ਼ਕ ਅੜਾਹ ਮਚਾਇਆ ਹੈ ਕਿਆ ਇਸ਼ਕ ਅੜਾਹ ਮਚਾਇਆ ਹੈ।ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਹ ਸੋਜ਼ ਸਵਾਇਆ ਹੈ। ਸਰ ਤਨ ਮਨ ਫੂਕ ਜਲਾਇਆ ਹੈ।ਮੁੱਠਾ ਜੋਬਨ ਮੁਫ਼ਤ ਗੰਵਾਇਆ ਹੈ। ਭੈੜੀ ਦਿੱਲੜੀ ਮਾਰ ਮੁੰਝਾਇਆ ਹੈ।ਦਮ ਦਮ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਸਵਾਇਆ ਹੈ। ਸੱਟ ਸੇਝ ਇਕੇਲੀ ਹੋਤ ਨੱਸੇ।ਗ਼ਮ ਪਾ ਕਰ ਝੋਲੀ ਐਸ਼ ਖ਼ੱਸੇ। ਗਲ ਹਾਰ ਫੁਲਾਂ ਦਾ ਨਾਂਗ ਡਿੱਸੇ।ਡੁੱਖੀ ਕਿਸਮਤ ਸਬ ਡੁੱਖ ਲਾਇਆ ਹੈ। ਸੋਹਣਾ ਸਾਂਗ ਹਿਜਰ ਦੀ ਮਾਰ ਗਿਆ।ਯਕਬਾਰੀ ਯਾਰ ਵਸਾਰ ਗਿਆ। ਕਰ ਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਾਰ ਖਵਾਰ ਗਿਆ।ਤੱਤੀ ਬੇ ਵੱਸ ਬਾਰ ਸਹਾਇਆ ਹੈ। ਏਹਾ ਦਿੱਲੜੀ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਕੁੱਠੜੀ ਹੈ।ਜੈਂ ਸਬਰ ਆਰਾਮ ਵੰਜਾਇਆ ਹੈ। ਮਾ ਡਿੱਤੜੀ ਸ਼ੌਕ ਦੀ ਗੁੱਠੜੀ ਹੈ।ਜੈਂ ਸਬਰ ਆਰਾਮ ਵੰਜਾਇਆ ਹੈ। ਦਿਲ ਲਾਵਣ ਹਾਲ ਵੰਜਾਵਣ ਹੈ।ਸੁਖ ਡੇਵਣ ਤੇ ਡੁੱਖ ਪਾਵਣ ਹੈ। ਗ਼ਮ ਖਾਵਣ ਦਰਦ ਨਿਭਾਵਣ ਹੈ।ਨੇੜਾ ਬੇਸ਼ਕ ਕੂੜਾ ਜਾਇਆ ਹੈ। ਸੋਹਣੇ ਬਾਝ ਫ਼ਰੀਦ ਕਰਾਰ ਗਿਆ।ਕੰਮ ਕਾਰ ਸਭੋ ਘਰ ਬਾਰ ਗਿਆ। ਸਬ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਸੰਗਾਰ ਗਿਆ।ਸਰ ਬਾਰ ਡੁਹਾਗ ਸਹਾਇਆ ਹੈ। 143. ਕਿਆ ਰੀਤ ਪਰੀਤ ਸਿਖਾਈ ਹੈ ਕਿਆ ਰੀਤ ਪਰੀਤ ਸਿਖਾਈ ਹੈ।ਸਬ ਡਿੱਸਦਾ ਹੁਸਨ ਖ਼ੁਦਾਈ ਹੈ। ਡਿੱਸਦੀ ਯਾਰ ਮਿੱਠਲ ਦੀ ਸੂਰਤ।ਕੁਲ ਤਸਵੀਰ ਅਤੇ ਕੁਲ ਮੂਰਤ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਹੈ ਸ਼ਗਨ ਮਹੂਰਤ।ਗ਼ੈਰ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨ ਕਾਈ ਹੈ। ਨਾਜ਼ ਨਿਹੋਰੇ ਯਾਰ ਸੱਜਣ ਦੇ।ਇਸ਼ਵੇ ਗ਼ਮਜ਼ੇ ਮਨ ਮੋਹਨ ਦੇ। ਹਰ ਹਰ ਆਨ ਅਨੋਖੜੇ ਵੰਦੇ।ਵਾਹ ਜ਼ੀਨਤ ਜ਼ੇਬਾਈ ਹੈ। ਨਖ਼ਰੇ ਨਖ਼ਰੇ ਨੋਕਾਂ ਟੋਕਾਂ।ਦਿੱਲੜੀ ਜੋੜ ਚੁਭੇਂਦੀਆਂ ਚੋਂਕਾਂ। ਸੋਕਾਂ ਸਬਜ਼ ਥੀਆਂ ਵੱਲ ਝੋਕਾਂ।ਖ਼ੂਬੀ ਖ਼ੁਨਕੀ ਚਾਈ ਹੈ। ਨਾਜ਼ਕ ਚਾਲੀਂ ਨੂਰ ਨੋਲ ਦੀ।ਰਮਜ਼ਾਂ ਬਾਕੀ ਤਰਜ਼ ਜਦਲ ਦੀ। ਧਾੜ ਕੱਜਲ ਦੀ ਧਾੜਾ ਜਲਦੀ।ਸੁਰਖ਼ੀ ਭਾ ਭੜਕਾਈ ਹੈ। ਡੁੱਖ ਡੁਹਾਗ ਤੇ ਦਰਦ ਜੁਦਾਈ।ਰਲ ਮਿਲ ਵੈਂਦੇ ਸਾਥ ਲਡਾਈ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਥਿਉਸੇ ਭਾਈ।ਇਸ਼ਰਤ ਰੋਜ਼ ਸਵਾਈ ਹੈ। 144. ਕਿਆ ਥਿਆ ਜੋ ਤੈਡੀ ਨ ਬਣੀ ਕਿਆ ਥਿਆ ਜੋ ਤੈਡੀ ਨ ਬਣੀ।ਥੀਸੀ ਓਹਾ ਜੋ ਰੱਬ ਗਿਣੀ। ਦੌਲਤ ਕੂੰ ਚੂਚੀ ਲਾ ਅੜਾ।ਠਗ ਬਾਜ਼ ਦਾ ਡਟਕੋ ਨ ਖਾ। ਆਜ਼ਾਦ ਥੀ ਸਫਨ ਸਫ਼ਾ।ਚੁਣ ਘਿਨ ਸੁੰਜਾਏਂਦੀ ਅਣੀ। ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਨ ਥੀ ਆਸ਼ਨਾ।ਹੈ ਏ ਮਕਾਰਾ ਬੇ ਵਫ਼ਾ। ਖਾਵੀਂ ਨ ਮੁਜ਼ਿਣ ਦਾ ਦਗ਼ਾ।ਹੈ ਪੰਜ ਕਣੀ ਤੈਕੂੰ ਘਣੀ। ਧੱਜ ਵੱਜ ਦੀ ਝੱਗ ਮੱਗ ਤਰੋੜ ਵੇ।ਡੋਰੇ ਭੇ ਮਲਮਲ ਛੋੜ ਵੇ। ਹੈ ਡਿਲ੍ਹ ਪੱਥਰ ਦੀ ਭੋਰ ਵੇ।ਤੈਂ ਕਾਣ ਹੀਰੇ ਦੀ ਕਣੀ। ਮੁਲਾਂ ਨਹੀਂ ਕਹੀਂ ਕਾਰ ਦੇ।ਸ਼ੇਵੇ ਨ ਜਾਣਿਨ ਯਾਰ ਦੇ। ਸਮਝਣ ਨ ਭੇਤ ਇਸਰਾਰ ਦੇ।ਵੰਜ ਕੰਡ ਦੇ ਭਰਨੇ ਥਏ ਦਣੀ। ਈਂ ਰਾਹ ਡੋ ਆਂਵੀ ਨਾ ਹਾ।ਜੇ ਆਈਂ ਕਦਮ ਡੇਹੋਂ ਡੇਂਹ ਵਧਾ। ਪਿਛੋਂ ਤੇ ਨਾ ਡੇਖੀਂ ਮੂੰਹ ਵਲਾ।ਹੀਲਾ ਕਰੀਂ ਸਰ ਤਈਂ ਤਣੀ। ਨਿਞ੍ਹੀ ਤਰਸ ਬਾਰੋਚਲ ਰਤੀ।ਰੋਹੀਂ ਪਹਾੜੀ ਵਿਚ ਤੱਤੀ। ਸ਼ੋਦੀ ਸੱਸੀ ਰੁਲਦੀ ਵੱਤੀ।ਨੇਹੀਂ ਅਲ੍ਹੜੀ ਹਿੱਕ ਜਣੀ। ਹੈ ਵਲ ਕਹਿਰ ਦੀ ਮੁਬਤਲਾ।ਹੈ ਓ ਗਜ਼ਬ ਦਾ ਬੇ ਵਫ਼ਾ। ਮਨ ਛੱਡ ਅਤੇ ਮਨ ਡੇ ਵੀਆ।ਆਪਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਖੜਬੜ ਬਣੀ। ਸੁਣ ਬੇਵਫਾ ਦੀ ਗਾਲ੍ਹ ਵੇ।ਪੁਛਦੇ ਨ ਹਰਗਿਜ਼ ਮਾਲ ਵੇ। ਅਸਲੋਂ ਨ ਲਹਮ ਸੰਭਾਲ ਵੇ।ਡੇਵੇ ਨ ਚੋਲੀ ਦੀ ਤਣੀ। ਥੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਤੇ ਸ਼ਾਦਵਲ।ਡੁਖ਼ੜੀਂ ਕੂੰ ਨ ਕਰ ਯਾਦ ਵਲ। ਅਝੂ ਥੀਵਮ ਝੋਕ ਆਬਾਦ ਵਲ।ਏਹਾ ਨੈਂ ਨ ਵੈਹਸੀ ਹਿਕ ਮਣੀ। 145. ਕਿਉਂ ਲੋੜ, ਕਲ੍ਹੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁਨ ਕਪਰਦੇ ਕਿਉਂ ਲੋੜ, ਕਲ੍ਹੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁਨ ਕਪਰਦੇ।ਰੋਧੇ ਡਿਤੋ ਨੀ ਪਿਛਲੀ ਉੱਮਰ ਦੇ। ਤੈਂ ਬਾਝ ਜੀਵੇਂ ਅਸਲੋਂ ਨ ਜੀਵਾਂ।ਤੈਡੇ ਅੱਖ਼ੀਂ ਦੇ ਸਾਹਮੇ ਪੁਰੀਵਾਂ। ਮਾਰੂ, ਮਰੀਲਾ, ਭੌਂ ਬਿਨ ਨਾ ਥੀਵਾਂ।ਬੱਠ ਡੇਂਹ ਹਿਜਰ ਦੇ ਔਖੇ ਗੁਜ਼ਰਦੇ। ਮਾਰਾਂ ਮਰੋੜਾ ਧੱਕੜੇ ਤੇ ਧੋੜੇ।ਭੇਜੀਆਂ ਸੌਗਾਤਾਂ ਤੈਡੇ ਵਿਛੋੜੇ। ਡੁੱਖੜੇ ਡੇਂਹੋਂ ਡੇਂਹ ਡੇਢੇ ਤੇ ਡੋੜੇ।ਹੈ ਹੈ ਨ ਜੀਂਦੇ ਜੀਅੜਾ ਨ ਮਰਦੇ। ਗਏ ਵਕਤ ਵੇਲ੍ਹੇ ਯਾਰੋ ਭਲੇੜੇ।ਡੁੱਖੜੇ ਡੁੱਖੀ ਤੇ ਕੀਤੇ ਵਹੀਰੇ। ਸ਼ਾਲਾ ਡਿਹਾੜੇ ਥੀਵਮ ਥੁਲੇਰੇ।ਪਾੜੇ ਗੁਜ਼ਾਰੂੰ ਸਜਣੀਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ। ਘੋਲੀ ਤੁਸੈਡੀ ਗੋਲੀ ਤੁਸੈਡੀ।ਡੇ ਕਨ ਤੇ ਸੁਣੀਂ ਪੀੜ ਮੈਡੀ। ਪਾਣੀ ਅਸਾਡਾ ਥਈ ਰੱਤ ਅਸੇਡੀ।ਰੋਟੀ ਹੈ ਟੁੱਕੜੇ ਹਾਂ ਦੇ ਜਿਗਰ ਦੇ। ਮੁੰਢ ਲਾਦੀ ਜਿੰਦੜੀ ਡੁਖੜੇਂਦੀ ਡੋਹੜੀ।ਦਰਦੇਂਦੀਂ ਬੱਧੜੀ ਸੋਜ਼ੇਂਦੀ ਰੋਹੜੀ। ਹਿੱਕ ਤੂੰ ਤੱਤੀ ਦੀ ਵੱਲ ਕਲ ਨ ਲਧੜੀ।ਪਏ ਸੂਲ ਸਦਮੇ ਚੌਥੇ ਪਹਿਰ ਦੇ। ਰਹਿ ਗਿਉਮ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਵਿਸਰੇ ਨਨਢੇਪੇ।ਧਾਂ ਧਾਂ ਕਰਦੇ ਆਏ ਬੁਢੇਪੇ। ਥਏ ਬੇਨਵਾਈ ਡਿੱਤੜੇ ਰੰਡੇਪੇ।ਆਏ ਬਾਰ ਸਿਰ ਤੇ ਬਾਰੀ ਕਹਿਰ ਦੇ। ਜੋਗੀ ਬਰਾਗੀ ਥੀਕਰ ਢੂੰਡੇਸਾਂ।ਕਫ਼ਨੀ ਡੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪਾਗਲ ਸੁਹੇਸਾਂ। ਏਵੇਂ ਫ਼ਰੀਦਾਂ ਉਮਰਾਂ ਨਭੇਸਾਂ।ਜੇ ਤਈਂ ਨਾ ਥੀਸਾਂ ਦਾਖਲ ਕਬਰਦੇ। 146. ਲੱਜ ਲੋਈ ਕੀਂ ਉਤਾਰੇਂਦਸ ਲੱਜ ਲੋਈ ਕੀਂ ਉਤਾਰੇਂਦਸ।ਤੁਹੰਜਾ ਨਹਮਲ ਭਾ ਮੈਂ ਬਾਰੇਂਦਸ। ਤੁਹੰਜਾ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ਲਲ ਔਂ ਮਕਰ ਵਦਗਾ। ਤੁਹੰਜੇ ਜ਼ੁਲਮ ਜਇਆਂ ਗਾਰ੍ਹੇਉ ਉਮਰਾਦਾ। ਵੰਜੀਂ ਵਿਹੇੜੀਜਨ ਸਾਂ ਗਾਰੇਂਦਸ। ਥਰ ਨਪ੍ਹਵਾਰਨ ਜਾ ਡੇਸ ਵਤਨ। ਥਰ ਆਹੇ ਸੰਹਜ਼ਾ ਮੁਲਕ ਵਤਨ ਖੁਸ਼ ਸੇਂਗੀ ਸਾਂ ਗੁਜਾਰੇਂਦਸ। ਹਿਨ ਕੈਦ ਮੇਂ ਕੇੜ੍ਹੋ ਕਾਮਕਿਆਂ।ਸਾਲਾ ਮਾਰਨ ਵਾਰੇ ਨਹਨ ਵਯਾਂ। ਜਾ ਥੀ ਵਾਰ ਉਗਾਰ ਬੁਹਾਰੇਦਸ। ਹੁਜੈ ਹਰਦਮ ਡੇਂਹ ਅਬਾਣੇ ਮੇਂਹ।ਆਹੇ ਸਿਕ ਸਾੜਿਆ ਜੇ ਰਾਤੀਂ ਡੇਂਹ। ਵੈਠੀ ਧਾਂ ਕੰਦਸ ਹੰਜੂੰ ਹਾਰੇਂਦਸ। ਬਠ ਮਾੜਿਓਂ ਔਂ ਮਹਲਾਤ ਜਾ ਘਰ।ਆਖੇ ਮਰਕ ਫਰੀਦ ਜਾ ਮਾਰੂਥਰ। ਵਹਿਣ ਸਾਂਗੇ ਅੜਨ ਜੇ ਚਾਰੇਂਦਸ। 147. ਮਾਡੀ ਦਿਲੜੀ ਅੜੀ ਮਾਡੀ ਦਿਲੜੀ ਅੜੀ।ਹੋਤ ਪੁਨਲ ਦੀ ਸਾਂਗ। ਸਟ ਕਰ ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲੜੇ।ਸਿਕ ਸਾਂਵਲ ਦੀ ਸਾਂਗ। ਰਗ ਰਗ ਜ਼ੁਲਫ ਦੇ ਪੇਚੜੇ।ਨਾਂਗ ਅਜਲ ਦੇ ਸਾਂਗ। ਵਿਸਰੇ ਇਸ਼ਕ ਮਜਾਜ਼ੜੇ।ਹੁਸਨ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਸਾਂਗ। ਤਾਂਘ ਫਰੀਦ ਕੂੰ ਰੋਲਦੀ।ਮਾਰੂ ਥਲ ਦੀ ਸਾਂਗ। 148. ਮਾਡੀ ਦਿਲੜੀ ਅੜੀ ਮਾਡੀ ਦਿਲੜੀ ਅੜੀ।ਯਾਰ ਸਜਨ ਦੇ ਸਾਂਗ। ਜੈਂਦੀ ਮੇਲਾ ਰਬ ਕਰਮ।ਜੋਹ ਜਤਨ ਦੇ ਸਾਂਗ। ਨਾਜ਼ ਵ ਢੋਲ ਦੇ ਨਾਜ਼ ਵੇ।ਹਰ ਹਰ ਵਨ ਦੇ ਸਾਂਗ। ਭੁਲੜੇ ਸਕੜੇ ਸੋਹਰੜੇ।ਮਨ ਮੋਹਨ ਦੇ ਸਾਂਗ। ਲਾਣੀ ਫੋਗ ਫੁਲਾਰੀ।ਸਬ ਪਨ ਪਨ ਦੇ ਸਾਂਗ। ਵਕਤ ਜ਼ਈਫ ਬੁਢੇਪੜੇ।ਸਨ ਜੋਭਨ ਦੇ ਸਾਂਗ। ਤਾਂਗ ਫ਼ਰੀਦ ਕੂੰ ਆਖਦੀ।ਬੈਤ ਹਜ਼ਨ ਦੇ ਸਾਂਗ। 149. ਮਾਣ ਮਹੀਂ ਦਾ ਚਾਕ ਮਾਣ ਮਹੀਂ ਦਾ ਚਾਕ।ਅਸਾਡੇ ਮਨ ਭਾਂਵਦਾ। ਹਰਦਮ ਹੋਵੀਂ ਕੋਲ ਮੈਂਡੇ।ਕਰ ਰਖਾਂ ਦਿਲ-ਪਾਕ, ਵਤਾਂ ਗਲੱਕੜੀ ਪਾਂਵਦਾ। ਰਾਤੀਂ ਰੋਂਦੀ ਪਿਟਦੀ ਖਪਦੀਂ।ਫਟ ਗਈ ਹਮ ਬਾਖ, ਕਿਉਂ ਗਲ ਨਹੀਂ ਲਾਂਵਦਾ। ਸਾਂਵਣ ਸਹਿਜੋਂ ਮੇਘ ਮਲ੍ਹਾਰਾਂ।ਆਈ ਮਿਲਣ ਦੀ ਮਦ ਸਾਖ, ਨੇਹੜਾ ਜੀੜਾ ਤਾਂਵਦਾ। ਦਰਦੋਂ ਠਡਰੀਆਂ ਸਾਹੀਂ ਕੱਢਦੀ।ਰੋ ਰੋ ਡੇਵਾਂ ਬਾਕ, ਡੁੱਖੜਾ ਅੰਗ ਨ ਮਾਂਵਦਾ। ਨਾਲ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਸੱਚ ਨਾ ਕੀਤੋ।ਆਵਣ ਦੀ ਗਿਓਂ ਆਖ, ਸੋ ਹੁਣ ਵਲ ਨਹੀਂ ਆਂਵਦਾ। 150. ਮਾਹੀ ਬਾਝ ਕਲੱਲੀਆਂ ਮਾਹੀ ਬਾਝ ਕਲੱਲੀਆਂ।ਦਿਲਦਾਰ ਬਗੈਰ ਅਵੱਲੀਆਂ। ਮਾਹੀ ਝੋਕ ਲਡਾਈ ਵੈਂਦਾ।ਸਾਰਾ ਹਿਜਰ ਦੇ ਰਲੀਆਂ। ਤਰਸ ਨ ਆਵੇ ਹਿਕ ਤਿਲ ਤੈਨੂੰ।ਸਖ਼ਤ ਗ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਲੀਆਂ। ਵੇੜਾ ਖਾਵੇ ਅੰਗਨ ਨ ਭਾਵੇ।ਅੱਗ ਫ਼ਰਾਕ ਦੀ ਜਲੀਆਂ। ਸ਼ਰਮ ਵੰਜਾਇਮ ਭਰਮ ਗੰਵਾਇਮ।ਰੁਲਦੀ ਕੂਚੇ ਗਲੀਆਂ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਬਹੂੰ ਡੁੱਖ ਡੇਸਮ।ਅੱਜ ਕਲ ਮੋਈ ਮੋਈ ਭਲੀਆਂ। 151. ਮੈਕੂੰ ਕਲ੍ਹੜਾ ਛੋੜ ਤੇ ਮੈਕੂੰ ਕਲ੍ਹੜਾ ਛੋੜ ਤੇ।ਵੈਂਦੀ ਕੈਂਦੇ ਸਾਂਗ। ਕਤਰਾ ਮਹੇਜ ਕਕੇਸ ਨ ਆਇਓ।ਲਾਇਓ ਹਿਜਰ ਦੀ ਸਾਂਗ। ਥਲ ਮਾਰੂ ਦਾ ਪੈਂਡਾ ਸਾਰਾ।ਥੀਸਮ ਹਿਕ ਪਲ੍ਹਾਂਗ। ਜੇ ਤੈਂ ਨਾਸੀ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸਾਹਿਮ।ਰਹਸਮ ਤੈਡੜੀ ਤਾਂਗ। ਜਾਵਣ ਲਾਦੀ ਬਿਰਹੋਂ ਸਣਾਇਮ।ਕੱਨੀਂ ਡੁਖਾਂਦੀ ਬਾਂਗ। ਸਦਕੇ ਕੀਤੇ ਹੈਂ ਨੇਂਹ ਕੋਲਹੂੰ।ਖਾਵਮ ਕਾਲੜਾ ਨਾਂਗ। ਛੋਟੇ ਵਕਤ ਕਵਾਰੇ ਵੇਲੇ।ਲਗਰਮ ਤੈਡੜਾ ਦਾਂਗ। ਮੈਂ ਹਾਂ ਕੇੜ੍ਹੇ ਬਾਗ ਦੀ ਮੂਲੀ।ਕਈ ਰਲ ਮੋਏ ਮੈਂ ਵਾਂਗ। ਘੁਮਰ ਘੇਰ ਫਰੀਦ ਕਪਰਦੇ।ਨ ਤਿੜ ਰਿਸਮ ਨ ਟਾਂਗ। 152. ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੈਕੂੰ ਮਿਨਤਾਂ ਕਰਦੀ ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੈਕੂੰ ਮਿਨਤਾਂ ਕਰਦੀ।ਸਾਂਵਲ ਅਸਾਂ ਵਲ ਭਾਲ। ਵਾਹ ਗਮਜ਼ੇ ਵਾਹ ਨਾਜ਼ ਚਬੋਲੇ।ਵਾਹ ਨਖਰੇ ਵਾਹ ਤਿਲਕ ਤਿਲੋਲੇ। ਵਾਹ ਜ਼ੁਲਫਾ ਵਾਹ ਖ਼ਾਲ। ਥੀ ਕਰ ਦਾਮ ਦਿਲੀਂ ਨੂੰ ਵੰਗਨ।ਥੀ ਕਰ ਨਾਂਗ ਜਿਗਰ ਨੂੰ ਡੰਗਨ। ਅਤਰੋਂ ਭਿਨੜੇ ਵਾਲ। ਜੈਂ ਡੇਂਹ ਯਾਰ ਅਸਾਂ ਤੋਂ ਰੁਠੜੇ।ਬਨ ਪਏ ਡੋਰੇ ਮਲਮਲ ਪੁਠੜੇ। ਜਰ ਜਰ ਜਰ ਬੋਘ ਤੇ ਆਲ। ਭਾਵਿਨ ਮੂਲ ਨ ਬਾਝ ਸਜਨ ਦੇ।ਕਪੜੇ ਨਾਜ਼ਕ ਵਨੜੋ ਵਨੜ ਦੇ। ਜ਼ੇਵਰ ਆਲੋ ਆਲ। ਦਰਦ ਫਰਾਕ ਦੀ ਚਾਲ ਅਸਾਡੀ।ਸੁੰਜਰੀ ਬਟੜੀਂ ਜਾਲ ਅਸਾਡੀ। ਬੇ ਵਾਹੀ ਦਾ ਹਾਲ। ਇਤਨਾ ਜ਼ੁਲਮ ਮੁਨਾਸਬ ਨਹੀਂ।ਰੋ ਰੋ ਪਿੱਟ ਪਿੱਟ ਕਰ ਕਰ ਧਾਈਂ। ਗੁਜ਼ਰ ਗਏ ਸੈ ਸਾਲ। ਯਾਰ ਫਰੀਦ ਨਾ ਰੁਲਾ ਡੇਸਮ।ਓੜਕ ਸਡ ਕਰ ਕੋਲ ਬਲ੍ਹੇਸਮ। ਹੈ ਸੋਹਣਾ ਲਜਪਾਲ। 153. ਮਾਰੂ ਮਿਠਲ ਵਲ ਮੁਖੜਾ ਛੁਪਾਇਆ ਮਾਰੂ ਮਿਠਲ ਵਲ ਮੁਖੜਾ ਛੁਪਾਇਆ।ਡੁਖੜੀਂ ਡੁਖਾਇਆ ਦਰਦੀ ਮੁੰਝਾਇਆ। ਤਾਂਘੀ ਤਪਾਇਆ ਮੁੰਝੀ ਮੁਸਾਇਆ।ਸੂਲੀ ਸਤਾਇਆ ਨੇੜ੍ਹੇ ਹਰਾਇਆ। ਆਤਣ ਨ ਭਾਵਾਂ ਸੰਗੀਨ ਰੋਵਾਇਆ।ਧੋਤੀ ਦਾ ਵੇੜਾ ਢੋਲਣ ਪਰਾਇਆ। ਸੋਜੜੀ ਸੱਸੀ ਨੂੰ ਜਲਬੀ ਰੁਲਾਇਆ।ਹੈ ਹੈ ਪੁਨਲ ਵਲ ਫੇਰਾ ਨ ਪਾਇਆ। ਪੂਰੀ ਪਰਾਈ ਦਿਲੜੀ ਨੂੰ ਤਾਇਆ।ਪੀੜੀ ਪੁਰਾਣੀ ਮੁਖੜਾ ਵੰਜਾਇਆ। ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਵਿਹਾਣੀਆਂ ਸਾਂਵਲ ਸਿਧਾਇਆ।ਗਲ ਗਿਆ ਫਰੀਦਾ ਜੋਬਨ ਅਜਾਇਆ। 154. ਮਤਾਂ ਮਨ ਮਾਂਦਾ ਥੀਵੇ ਮਤਾਂ ਮਨ ਮਾਂਦਾ ਥੀਵੇ।ਪੁਨਲ ਨਾ ਥੀ ਧਾਰ। ਸਾਂਵਣ ਡੇਂਹ ਸੁਹਾਗ ਦੇ।ਹਰਦਮ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਾਰ। ਰਲ ਕਰ ਸਾਥ ਗੁਜ਼ਾਰੂੰ।ਜੋਭਨ ਦੇ ਦਿਨ ਚਾਰ। ਮੌਤ ਸੁਣੇਂਦੀ ਸਵਲੀ।ਵੰਜਣਾ ਵਾਰੋ ਵਾਰ। ਚੇਤਰ ਬਹਾਰ ਸੁਹਾਊਂ।ਕਰ ਕੇ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ। ਪਲਹਰ ਪਾਨੀ ਪੀਊਂ।ਥੀਆ ਥਲ ਬਾਗ ਬਹਾਰ। ਖ਼ੁਸ਼ ਥੀ ਨੇਂਹ ਨਿਭਾਵਨ।ਰੁਸ ਨਾ ਸਾਂਵਲ ਯਾਰ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਜੀਵਣ ਔਖਾ।ਡੁਖੜੇ ਤਾਰੋ ਤਾਰ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਵਿਸਰੇ।ਦਿਲ ਕੀਤਮ ਲਾਚਾਰ। 155. ਮੈਡਾ ਇਸ਼ਕ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਡਾ ਯਾਰ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਡਾ ਇਸ਼ਕ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਡਾ ਯਾਰ ਵੀ ਤੂੰ।ਮੈਡਾ ਦੀਨ ਵੀ ਤੂੰ ਈਮਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਜਿਸਮ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਡਾ ਰੂਹ ਵੀ ਤੂੰ।ਮੈਡਾ ਕਲਬ ਵੀ ਤੂੰ ਜਿੰਦ ਜਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਕਾਅਬਾ ਕਿਬਲਾ ਮਸਜਦ ਮੰਦਰ।ਮਸਹਫ ਤੇ ਕੁਰਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਫ਼ਰੀਜ਼ੇ ਹੱਜ ਜ਼ਕਵਾਤਾਂ।ਸੌਮ ਸੁਲਵਾਤ ਇਜਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡੀ ਜੁਹਦ ਇਬਾਦਤ ਤਾਇਤ ਤੱਕਵਾ।ਇਲਮ ਵੀ ਤੂੰ ਇਰਫ਼ਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਡਾ ਫ਼ਿਕਰ ਵੀ ਤੂੰ।ਮੈਡਾ ਜ਼ੌਕ ਵੀ ਤੂੰ ਵਜਦਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਸਾਂਵਲ ਮਿੱਠੜਾ ਸ਼ਾਮ ਸਲੋਨਾ।ਮਨ ਮੋਹਨ ਜਾਨਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਮੁਰਸ਼ਦ ਹਾਦੀ ਪੀਰ ਤਰੀਕਤ।ਸ਼ੇਖ਼ ਹਕਾਇਕਦਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਆਸ ਉਮੀਦ ਤੇ ਖੱਟਿਆ ਵਟਿਆ।ਤੱਕੀਆ ਮਾਣ ਤੇ ਤਰਾਣ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਧਰਮ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਡਾ ਭਰਮ ਵੀ ਤੂੰ।ਮੈਡਾ ਸ਼ਰਮ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਡਾ ਸ਼ਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਡੁੱਖ ਸੁੱਖ ਰੋਵਣ ਖਿਲਣ ਵੀ ਤੂੰ।ਮੈਡਾ ਦਰਦ ਵੀ ਤੂੰ ਦਿਰਮਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਅਸਬਾਬ ਵੀ ਤੂੰ।ਮੈਡੇ ਸੂਲਾ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਹੁਸਨ ਤੇ ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਵੀ ਤੂੰ।ਮੈਡਾ ਬਖ਼ਤ ਤੇ ਨਾਮੋ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਦੇਖਣ ਭਾਲਣ ਜਾਚਣ ਜੂਚਣ।ਸਮਝਨ ਜਾਣ ਸੰਜਾਣ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡੇ ਠੰਡੜੇ ਸਾਹ ਤੇ ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ।ਹੰਜਣੂ ਦੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡੇ ਤਿਲਕ ਤਲੋਲੇ ਸੇਧਾਂ ਮਾਂਗਾਂ।ਨਾਜ਼ ਨਿਹੋਰੇ ਤਾਣ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡੀ ਮਹਿੰਦੀ ਕੱਜਲ ਮਸਾਗ ਵੀ ਤੂੰ।ਮੈਡੀ ਸੁਰਖ਼ੀ ਬੀੜਾ ਪਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਵਹਸ਼ਤ ਜੋਸ਼ ਜਨੂੰਨ ਵੀ ਤੂੰ।ਮੈਡਾ ਗਿਰੀਆ ਆਹੋ ਫ਼ਗਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਸ਼ਿਆਰ ਅਰੂਜ ਕਵਾਫ਼ੀ ਤੂੰ।ਮੈਡਾ ਬਹਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਔਜ਼ਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਅੱਵਲ ਆਖ਼ਰ ਅੰਦਰ ਬਾਹਰ।ਜ਼ਾਹਰ ਤੇ ਪਿਨਹਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਬਾਦਲ ਬਰਖਾ ਖਿਮਣੀਆਂ ਗਾਜਾਂ।ਬਾਰਸ਼ ਤੇ ਬਾਰਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਮੁਲਕ ਮਲੇਰ ਤੇ ਮਾਰੂ ਥੱਲੜਾ।ਰੋਹੀ ਚੋਲਸਤਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਜੇ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਕਬੂਲ ਕਰੇ।ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਤੂੰ ਸੁਲਤਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਨਾਤਾਂ ਕਿਹਤਰ ਕਮਤਰ ਅਹਕਰ ਅਦਨਾ।ਲਾਸ਼ੈ ਲਾ ਇਮਕਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। 156. ਮੈਡਾ ਯਾਰ ਗਿਆ ਪਰਦੇਸ ਡੋਂ ਵੇ ਮੀਆਂ ਮੈਡਾ ਯਾਰ ਗਿਆ ਪਰਦੇਸ ਡੋਂ ਵੇ ਮੀਆਂ।ਗਾਨੇ ਗਹਿਣੇ ਕੇਂਵੇਂ ਪਾਵਾਂ ੜੀ ਪਾਵਾਂ। ਸਾੜਾਂ ਸੇਂਧ ਤੇ ਮਾਂਘ ਉਜਾੜਾਂ।ਬੋਡੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਵਾਂ ੜੀ ਲਾਵਾਂ। ਬੱਠ ਕਜਲਾ ਬੱਠ ਸੁਰਖੀਆਂ ਮਹਿੰਦੀਆਂ।ਸੂਲੀਂ ਸਾਂਗ ਨਿਭਾਵਾਂ ੜੀ ਨਿਭਾਵਾਂ। ਸਜੜੀ ਰਾਤ ਕਰਾਂ ਫ਼ਰਿਆਦਾਂ।ਡੇਹਾਂ ਵੈਣ ਵਲਾਵਾਂ ੜੀ ਵਲਾਵਾਂ। ਕਕੜੇ ਕੰਡਰੇ ਫ਼ਰਸ਼ ਵਿਛਾ ਕਰ।ਡੁੱਖ ਦੀ ਸੇਝ ਸੁਹਾਵਾਂ ੜੀ ਸੁਹਾਵਾਂ। ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਨ ਵੁਠੜਮ ਹੈ ਹੈ।ਰੋ ਰੋ ਸਿੰਧ ਡੋਂ ਆਵਾਂ ੜੀ ਆਵਾਂ। ਭੇਨਣੀਂ ਵੀਰ ਥਏ ਸਭ ਵੈਰੀ।ਅੱਮੜੀ ਮੂਲ ਨ ਭਾਵਾਂ ੜੀ ਭਾਵਾਂ। ਬਾਝੋਂ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਹਮੇਸ਼ਾ।ਰੱਤ ਰੋਵਾਂ ਗ਼ਮ ਖਾਵਾਂ ੜੀ ਖਾਵਾਂ। 157. ਰਥ ਧੀਮੀਂ ਧੀਮੀਂ ਟੋਰ ਰਥ ਧੀਮੀਂ ਧੀਮੀਂ ਟੋਰ। ਮੈਂਡਾ ਦਸਤਾ ਨਰਮ ਕਰੂਰ ਦਾ।ਮਤਾਂ ਵੰਗੀਂ ਲਗਮ ਟਕੋਰ। ਰਥ ਤੇ ਬਹਿੰਦੀ ਵੜਰਾ ਨ ਸਹਿਦੀ।ਹਿਮ ਤਬਾਅ ਕਮਜ਼ੋਰ। ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਪਾਇਮ ਗਲ ਵਿਚ।ਬਿਰਹੋਂ ਤੈਂਡੇ ਦੀ ਡੋਰ। ਸ਼ਾਲਾ ਮੋਲ੍ਹ ਸਲਾਮਤ ਨੇਵਾਂ।ਰਾਹ ਵਿਚ ਲੜਦਿਨ ਚੋਰ। ਜੇਕਰ ਰਥ ਬੈਠੀਂ ਥਕ ਪੌਸਾਂ।ਘੋੜਾ ਘਨਸਾਂ ਬੋਰ। ਸੌਖਾ, ਤੇਜ਼, ਲਗਾਮ ਦਾ ਕੂਲਾ।ਨਾ ਔਖਾ ਸਰ ਜ਼ੋਰ। ਰਾਂਝਨ ਤੇ ਮੈਂ ਜੋੜ ਕੂੰ ਜੋੜੂੰ।ਜੋੜ ਜੋੜੇਂਦਾ ਜੋੜ। ਸਿਕ ਤੇ ਤਲਬ ਮਿਲਣ ਦੀ ਸੀਨੇ।ਰੋਜ਼ ਨਵਾਂ ਹਿਮ ਸ਼ੋਰ। ਪੰਧ ਅੜਾਂਗੇ ਦਿਲੜੀ ਤਾਂਘੇ।ਜਲਦ ਪਚਾਵੀਂ ਤੋੜ। ਮੈਂ ਤੇ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਮਣੇਸੂੰ।ਰਲ ਮਿਲ ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਭੋਰ 158. ਮੈਂਡਾ ਮਿੱਠੜਾ ਮਾਂਹਣੂ ਕਾਕ ਜਾ ਮੈਂਡਾ ਮਿੱਠੜਾ ਮਾਂਹਣੂ ਕਾਕ ਜਾ।ਸ਼ਾਲਾ ਰਾਣਾ ਇੰਦਮ ਰਾਤ। ਤੈਡੀ ਸਿਕ ਦੇ ਕਾਣ ਸੁਤੀਹਮ।ਸੋਮਲ ਕੂੰ ਘਿਨ ਸਾਂਤ। ਫੇਰ ਸੁਹਾਈ ਜੈਦੀਂ ਮਾੜੀਆਂ।ਤੋੜੀਂ ਡੇਹੇ ਛੇ ਸਾਤ। ਸੱਚ ਡੱਸ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤੀ ਏਹਾਂ।ਮਾੜਦੀ ਹਈ ਮਰਜਾਤ। ਕਾਕ ਕੰਧਨ ਤੇ ਰਲ ਮਿਲ ਮਾਣੂੰ।ਸਾਵਣ ਦੀ ਬਰਸਾਤ। ਕਹੀਂ ਵਟੜੀ ਵੈਹ ਗਿਉਹਾਂ।ਤੇ ਵਲ ਨ ਪਾਇਓ ਝਾਤ। ਗ਼ਮ ਦਾ ਹਾਲ ਸੁਣਾਵਾਂ ਕਿਵੇਂ।ਸੌ ਡੁਖ ਤੇ ਹਿੱਕ ਵਾਤ। ਕਾਂਗਲ ਖੰਡ ਦੀਆਂ ਚੂਰੀਆਂ ਡੇਸਾਂ।ਕਰ ਕੋਈ ਮਿਲਣ ਦੀ ਬਾਤ। ਪੀਤ ਪੱਠੇ ਨਿਤ ਦਰਦ ਕਸਾਲੇ।ਵਾਹ ਡਾਤੇ ਦੀ ਡਾਤ। ਡੇਂਹ ਬਣੇ ਰੋ ਰਾਤੀਂ ਕੀਤੁਮ।ਰਾਤੀਂ ਕਈ ਪ੍ਰਭਾਤ। ਮੁੰਝ ਸਲਾਲ ਫ਼ਰੀਦ ਮਿਲਿਓਸੇ।ਅਜ਼ਲੋ ਬਿਰਹੋ ਬਰਾਤ। 159. ਮਿਲ ਮਹੀਂਵਾਲਾ ਮਿਲ ਮਹੀਂਵਾਲਾ (ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੀਂਵਾਲ ਦੀ ਆਸ਼ਕ ਸੋਹਣੀ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨੀ ਬਿਆਨੀ ਗਈ ਹੈ) ਮਿਲ ਮਹੀਂਵਾਲਾ ਮਿਲ ਮਹੀਂਵਾਲਾ।ਹਰ ਦਿਲ ਮੇਂ ਹੈ ਤੈਡੜੀ ਭਾਲ। ਰੋਜ ਅਜਲ ਦੀ ਸਖਤੀ ਮਾਰੀ ਡਿਤੜੀ ਮੂਲ ਨ ਕਿਸਮਤ ਵਾਰੀ। ਮਾ ਪਿਉ ਵੀਰ ਨ ਲਹਮ ਸੰਭਾਲ। ਫਿਕਰ ਫਰਾਕ ਤੇ ਮੂੰਝ ਮੰਝਾਰੀ।ਯਾਰੀ ਲਾ ਕੇ ਮੁੱਠੜੀ ਹਾਰੀ। ਡਿਸਦਮ ਵਸਲ ਵਸਾਲ ਮੁਹਾਲ। ਰੋਂਦੀ ਰੜਦੀ ਕੂਕਾਂ ਕਰਦੀ।ਆਹੀਂ ਭਰਦੀ ਜੁਖ ਜੁਖ ਮਰਦੀ। ਇਸ਼ਕ ਅਵਲੜਾ ਜੀ ਜੰਜਾਲ। ਜ਼ੋਰੇ ਤੌਰੇ ਹੁਸਨ ਦੇ ਮਾਣੇ।ਸਾਰੇ ਸਿੰਗ਼ਾਰ ਵਹਾਣੇ। ਆਈ ਓੜਕ ਸੂਲਾਂ ਜ਼ਾਲ। ਨਾਜ਼ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨੋਕ ਨਖਰੇ।ਸਹਿਜੋਂ ਸੁਖ ਸੁਹਾਗ ਦੇ ਬਖਰੇ। ਸਾਡੇ ਖੋਪੜੇ ਕੋਝੜਾ ਹਾਲ। ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲਾ ਦੁਸਮਨ ਸਾਰਾ।ਹਰ ਕੋਈ ਮਾਰਮ ਜਾਣ ਵਚਾਰਾ। ਬਿਰਹੋਂ ਅਵੈੜਾ ਉਲਟੀ ਚਾਲ। ਵੇੜੇ ਯਾਰ ਫਰੀਦ ਨ ਆਇਆ।ਗਲ ਗਿਆ ਜੋਭਨ ਮੁਫਤ ਅਜਾਇਆ। ਡਿਠੜੇ ਡੰਦ ਤੇ ਚਿਟੜੇ ਵਾਲ। 160. ਮੁਸਾਗ ਮਲੇਂਦੀ ਦਾ ਗੁਜਰ ਗਿਆ ਡੇਂਹ ਸਾਰਾ ਮੁਸਾਗ ਮਲੇਂਦੀ ਦਾ ਗੁਜਰ ਗਿਆ ਡੇਂਹ ਸਾਰਾ। ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕਰੇਂਦੀ ਦਾ ਗੁਜਰ ਗਿਆ ਡੇਂਹ ਸਾਰਾ। ਕਜਲਾ ਪਾਇਮ ਸੁਰਖੀ ਲਾਇਮ।ਕੀਤਮ ਯਾਰ ਵਸਾਰਾ। ਕਾਗ ਉਡੇਂਦੀ ਉਮਰ ਵਿਹਾਣੀ।ਆਇਆ ਨ ਯਾਰ ਪਿਆਰਾ। ਰੋਹ ਡੂੰਗਰ ਤੇ ਜੰਗਲ ਬੇਲਾ।ਰੋਲਿਅਮ ਸ਼ੌਕ ਆਵਾਰਾ। ਹਿਕਦਮ ਐਸ਼ ਦੀ ਸੇਜ ਨ ਮਾਨੜਿਮ।ਬਖ਼ਤ ਨ ਡਿਤੜਮ ਵਾਰਾ। ਪੜ੍ਹ ਬਿਸਮੱਲਾ ਘੋਲਿਅਮ ਸਰਕੂੰ।ਚਾਤਮ ਇਸ਼ਕ ਅਜਾਰਾ। ਰਾਂਝਨ ਮੈਂਡਾ ਮੈਂ ਰਾਂਝਣ ਦੀ।ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦਾ ਕਾਰਾ। ਹਿਜਰ ਫਰੀਦਾ ਲੰਬੀ ਲਾਈ।ਜਲ ਗਿਓਮ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿਚਾਰਾ। 161. ਮੁੱਠੜੀ ਦਿੱਲੜੀ ਡੁੱਖੜੀਂ ਕੁੱਠੜੀ ਮੁੱਠੜੀ ਦਿੱਲੜੀ ਡੁੱਖੜੀਂ ਕੁੱਠੜੀ।ਹੈ ਨਾਜ਼ ਅਦਾ ਦੀ ਲੁੱਟੜੀ। ਹਨ ਜ਼ਖਮ ਜਿਗਰ ਦੇ ਆਲੇ।ਦਿਲ ਪੁਰਜ਼ੇ ਅੱਖੀਆਂ ਨਾਲੇ। ਸੈ ਸੀਨੇ ਪੌਨ ਉਬਾਲੇ।ਜਿੰਦ ਹਾਰ ਹੁਟੀ ਮੈਂ ਮੁੱਠੜੀ। ਤੱਤੇ ਦਰਦ ਅੰਦੋਹ ਅਵੈੜੇ।ਲਾਈ ਦਿੱਲੜੀ ਝੋਕਾਂ ਦੇਰੇ। ਹੁਣ ਹਜ਼ਰਤ ਇਸ਼ਕ ਨਵੇੜੇ।ਡਿੱਤੀ ਪੀੜ ਪੁਰਾਣੀ ਪੁੱਠੜੀ। ਸਰ ਛਤੜੇ ਨੇਂਹ ਲਿਉ ਸੇ।ਸਬ ਸ਼ਰਮ ਸ਼ਉਰ ਗੰਵਿਉ ਸੇ। ਦਿਲ ਢੋਲੇ ਯਾਰ ਲਿਉਸੇ।ਸੱਸ ਮਾਰਮ ਅੱਮੜੀ ਰੁੱਠੜੀ। ਮਿਲ ਮਾਹੀ ਆਰੋ ਯਾਰੋਂ।ਥੀ ਫ਼ਾਰਗ਼ ਕੁਲ ਕੰਮ ਕਾਰੋਂ। ਰਲ ਰਾਵਲ ਡਾਕਾਂ ਚਾਰੋਂ।ਹੈ ਅੱਜ ਕਲ ਰੋਹੀ ਵੁੱਠੜੀ। ਥੀ ਖੀਰੂ ਖ਼ੀਰ ਚਰੇਸਾਂ।ਅੱਖੀਂ ਨਾਲ ਉਗ੍ਹਾੜ ਬਣੇਸਾਂ। ਪਾਹ ਪਲਕਾਂ ਨਾਲ ਬੁੜ੍ਹੇਸਾਂ।ਘਰ ਬਾਰੋਂ ਸੰਗਤ ਤਰੁੱਟੜੀ। ਥੀਆਂ ਸੁੰਜ ਬਰ ਸਿਹਨ ਹਵੇਲੀਆਂ।ਗਈਆਂ ਸੰਗੀਆਂ ਵਿੱਸਰ ਸਹੇਲੀਆਂ। ਅਲਬੇਲੀਆਂ ਬਾਂਹ ਚੁੜੇਲੀਆਂ।ਮਾ ਭੈਣ ਕਨੂੰ ਦਿਲ ਛੁੱਟੜੀ। ਗਿਆ ਚੇਤਰ ਫ਼ਰੀਦ ਅਜਾਇਆ।ਘਰ ਸਾਂਵਲ ਯਾਰ ਨ ਆਇਆ। ਸਰ ਸੂਲੀਂ ਸਖ਼ਤ ਸਤਾਇਆ।ਥਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਕਿਸਮਤ ਖੁੱਟੜੀ। 162. ਨਾਮ ਅੱਲਾ ਦੇ ਪਾਂਧਿੜਾ ਨਾਮ ਅੱਲਾ ਦੇ ਪਾਂਧਿੜਾ।ਮੈਂਡਾ ਲੈ ਸਨੇਹੜਾ ਜਾ। ਆਖੀਂ ਬਠ ਘਤ ਦਰੋਹ ਪ੍ਰੀਤ ਕੂੰ।ਯਾਰ ਨ ਵਟੜਾ ਲਾ। ਜੀਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਕੰਡ ਡੇ ਗਿਆਹੀਂ।ਓਵੇਂ ਮੂੰਹ ਡੇ ਆ। ਹੈ ਹੈ ਜ਼ਾਲਮ ਨੀਯੱਤ ਮੁਰਾਦੀ।ਥੋਲੇ ਖੋਟ ਕਮਾ। ਚਾਲੀਂ ਪੇਚ ਫਰੇਬੀ ਵਾਲੀ।ਢੋਲਣ ਰੀਤ ਵਟਾ। ਕਰਕੇ ਸੰਗਤ ਸਾਂਗ ਬੇਗਾਨੇ।ਬੈਠੂੰ ਮਨ ਪਰਚਾ। ਬਿਆ ਹੈ ਕੋਣ ਕਹੇਂਦਾ ਤੂੰ ਹੀ।ਸਾਡੇ ਬਾਰ ਉਠਾ। ਸੱਸ ਨੈਣਾਨਾਂ ਮਾਰਿਮ ਤਾਅਨੇ।ਮਿਹਣੇ ਡਿਓਮ ਮਾ। ਆ ਕਰ ਮਾਹੀ ਦੀਦੀਂ ਦੇਰੇ।ਦਿਲ ਵਿਚ ਝੋਕਾਂ ਲਾ। ਨਾ ਕੱਢ ਗਾਲੀਂ ਨਾ ਦੇ ਮੰਦੜੇ।ਵਾਤੋਂ ਸਮਝ ਅਲਾ। ਯਾਰੀ ਲਾਇਓ ਲਾ ਨ ਜਾਤੋ।ਮਹਿਜ਼ ਨ ਆਇਓ ਡਾ। ਝੋਰ ਝੁਰਾਣੇ ਜਿੰਦ ਦਾ ਜੋਖੋਂ।ਡਿਤੜਸ ਮਾਸ ਸੋਕਾ। ਡਿਠੜੇ ਬਾਝੋਂ ਕਿਉਂ ਜਤਰਾਂ।ਬਿਰਹੋਂ ਲਗਾ ਹੱਡ ਤਾ। ਸਖੜੀ ਨਾ ਡੇ ਯਾਰ ਉਲਾਂਭੇ।ਕਰ ਕੁਝ ਕਾਣ ਹਯਾ। ਸੋਹਣੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਵੇ ਹਰ ਕੋਈ।ਕੋਝੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾ। ਜਲਦੀ ਆਵੀਂ ਨਾ ਚਿਰ ਲਾਵੀਂ।ਸਾਹ ਤੇ ਨਹਮ ਵਿਸਾ। ਡੇ ਕਰ ਸਾਡੀ ਬਾਂਹ ਸਰ੍ਹਾਂਦੀ।ਸੂਹੇ ਸੇਝ ਸੁਹਾ। ਤੈ ਕਨ ਸਾਂਵਲ ਦਿਲੜੀ ਆਪੇ।ਆਵੇਸਚਮ ਸਰ ਚਾ। ਬੇ ਠਾਈ ਗੁਜਰਾਨ ਨ ਭਲੀ।ਬਠ ਪਿਆ ਕੂੜ ਨਿਭਾ। ਚਾੜ੍ਹੀ ਤੋੜ ਨ ਰਾਹ ਵਿਚ ਰੋਲੀਂ।ਰਖਣਾ ਯਾਦ ਵਫਾ। ਅੰਗਨ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਭੂਰਲ ਜਾਨੀ।ਸਹਿਜੋਂ ਆ ਪੌਂ ਪਾ। 163. ਨੈਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਟਕੇ ਨੈਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਟਕੇ। ਨੈਨ ਨੈਨਾਂ ਸਾਂ ਅੜਦੇ ਲੜਦੇ।ਲਾਕਰ ਨਾਜ਼ ਦੇ ਲਟਕੇ। ਗਲੜੀਂ ਕੂਚੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਬਜ਼ਾਰਾਂ।ਲਗੜੇ ਨੇਂਹ ਦੇ ਚਟਕੇ। ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ ਨੋਕਾਂ ਨਖ਼ਰੇ।ਲਾਂਵਨ ਬਿਰਹੋਂ ਦੇ ਕਟਕੇ। ਮੇਹਣੀਂ ਸਿੱਠੜੀਂ ਤਾਨੇ ਤਬਰੇ।ਘਡੜੇ ਲੋਕਾਂ ਬਟਕੇ। ਸਹਿਸਾਂ ਟੋਕਾਂ ਵੈਸਾਂ ਝੋਕਾਂ।ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲੇ ਸਟਕੇ। ਯਾਰ ਬਿਨਾਂ ਫੂਕ ਅੱਗ ਅੜੇਸਾਂ।ਹਾਰ ਹਮੇਲਾਂ ਪਟਕੇ। ਡੁੱਖੜੇ ਸਹਿੰਦੇ ਨੈਨ ਨ ਰਹਿੰਦੇ।ਬੇ ਵਸ ਥੀਂਕਰ ਅਟਕੇ। ਨੇੜੇ ਬਾਝ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਭਾਵੇ।ਭਟ ਘਤ ਕੂੜੇ ਖਟਕੇ। 164. ਨੈਨ ਨਰਾਲੇ ਨੀਰ ਨੈਨ ਨਰਾਲੇ ਨੀਰ।ਨਿੱਖੜੇ ਨੂਰ ਨਜ਼ਰ ਦੇ। ਸਾੜਨ ਸੂਲ ਸਰੀਰ।ਸਾਗੀ ਸੋਜ਼ ਸਕਰ ਦੇ। ਖੁਤੜੇ ਬਿਰਹੋਂ ਕਟਾਰੀ ਕੁੱਠੜੇ।ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ ਨਖ਼ਰੇ ਮੁੱਠੜੇ। ਚੂਚਕ ਚਕਮਕ ਵੀਰ।ਵੈਰੀ ਵਲ ਵਲ ਘਰ ਦੇ। ਸੇਝ ਸੁਹਾਗ ਦੀ ਸੜ ਗਈ ਸਾਰੀ।ਡੋਹੜੇ ਡੁੱਖ ਡੁਹਾਗ ਡਹਾੜੀ। ਤੱਕ ਤੱਕ ਮਾਰਨ ਤੀਰ।ਜ਼ਹਿਰੀ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ਬਰ ਦੇ। ਪੋਰ ਪੁੱਨਲੜੇਦੇ ਪਲ ਪਲ ਦੇ।ਜਿਦੜੀ ਜੁਖਦੀ ਜੀਅੜਾ ਜਲਦੇ। ਪੀਤ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ।ਵੈਰੀ ਦਰਦ ਅੰਦਰ ਦੇ। ਸੱਟ ਕਰ ਸਜਣ ਸਧਾਇਉਂ ਸੋਹਣਾ।ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਮਿਲਿਉ ਮਨ ਮੋਹਣਾ। ਚੁੜ੍ਹ ਚੁੜ੍ਹ ਚਕਦੇ ਚੀਰ।ਜਾਰੀ ਜਰਹ ਜਿਗਰ ਦੇ। ਸਾਂਗ ਸੁੰਜੀ ਨੂੰ ਸਿਕ ਸਾਂਵਲ ਦੀ।ਮੰਝ ਮੁੱਠੀ ਨੂੰ ਮੂਹ ਮਿਠਲ ਦੀ। ਹਾਰ ਹੁੱਟੀ ਹੁਣ ਹੀਰ।ਹੋਸ ਗਏ ਹੋਸ਼ ਹੁਨਰ ਦੇ। ਨੇਂਹ ਨਵਾਂ ਨਿੱਤ ਨਾਲਾ ਜ਼ਾਰੀ।ਫ਼ਿਕਰ ਫ਼ਰਾਕ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਯਾਰੀ। ਰਗ ਰਗ ਰੋਗ ਦੀ ਰੀਰ।ਰੋਦੀਂ ਰੂਹ ਉਬਰ ਦੇ। 165. ਨਾ ਕਰ ਬੇ ਪਰਵਾਹੀ ਵੋ ਯਾਰ ਨਾ ਕਰ ਬੇ ਪਰਵਾਹੀ ਵੋ ਯਾਰ।ਮਿਲ ਸਾਵਲ ਮਾਹੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਬਠ ਪਿਆ ਰੰਗ ਪੁਰ ਦਾ ਪਰਨੀਵਣਾ।ਤੌਂ ਬਿਨ ਜੀਵਣ ਡੁਖੜਾ ਥੀਵਣ। ਸਮਝਾਂ ਮੌਤ ਵਿਸਾਹੀਂ ਵੋ ਯਾਰ। ਬਾਝੋਂ ਤੈਂਡੇ ਬਾਝ ਅਜਾਈ।ਅਮੜੀ ਬਾਬਲ ਭੈਣੀਂ ਭਾਈ। ਫਿਰਦੀ ਦਿਲ ਤੋਂ ਲਾਹੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਕਿਵੇਂ ਪੇਕੀਂ ਪਤਣੀ ਵਲਦੀ।ਤੋੜ ਅਸਲ ਦੀ ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ। ਹੀਰ ਰਾਂਝਨ ਦੀ ਆਹੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਚਾਈ ਜਾਈ ਇਸ਼ਕ ਧਨਵਾਈ।ਪੀਤ ਸਿਵਾ ਪਈ ਰੀਤ ਨਾ ਕਾਈ। ਬੇ ਵਾਹੀ ਬੇ ਠਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਵਿਸਰਿਆ ਰੰਗ ਮਹਲ ਚਚਕਾਣਾ।ਝੰਗ ਸਿਆਲੀਂ ਤੇ ਮਘਿਆਣਾ। ਲਾਇਓ ਕੈਬਰ ਜਾਹੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਧੂੜ ਮਹੀਂ ਦੀ ਨੂਰ ਅਖੀਂ ਦਾ।ਪਾਹ ਹੰਬਾਹ ਹੈ ਮਾਣ ਮਹੀਂ ਦਾ। ਡੇਵਮ ਹਾਲ ਗਵਾਹੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਸਹਿਜੋਂ ਸੁਰਖੀ ਮੈਂਦੀ ਲੈਸਾਂ।ਕਜਲ੍ਹਾ ਪੀਸਾਂ ਮਾਂਗ ਬਣੇਸਾਂ। ਜੋ ਥੀਓਂ ਮੈ ਡੋ ਰਾਹੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਆਪੇ ਤਖਤ ਹਜ਼ਾਰੋਂ ਆਇਆ।ਹੀਰੇ ਕਾਰਣ ਚਾਕ ਸਡਾਇਆ। ਸਟ ਕਰ ਸ਼ੌਕਤ ਸ਼ਾਹੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਬਿਰਹੋਂ ਫ਼ਰੀਦ ਥੀ ਉਸੇ ਸਾਥੀ।ਜੈ ਡੇਂਹ ਰਾਵਲ ਪਾਕਰ ਝਾਤੀ। ਜਾਦੂ ਮੁਰਲੀ ਵਾਹੀ ਵੋ ਯਾਰ। 166. ਨਾ ਕਰ ਕੇਚ ਵੰਜਣ ਦੀ ਨਾ ਕਰ ਕੇਚ ਵੰਜਣ ਦੀ।ਰਹੋ ਬਰੋਚਲ ਯਾਰ। ਇਸ਼ਕ ਲਾਇਓ ਸੈ ਪੁਠੜਾ।ਭੁਲ ਗਿਆ ਕੁਲ ਕੰਮ ਯਾਰ। ਜਾਨ ਜਿਗਰ ਵਿਚ ਡੁਖੜੇ।ਸੀਨੇ ਸੂਲ ਹਜ਼ਾਰ। ਬਾਝੋਂ ਮਾਰੂ ਮਿੱਠੜੇ।ਬਾਰ ਡਿਸੇ ਘਰ ਬਾਰ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਹੋਤ ਪਿਆਰ।ਸੇਝ ਥਈ ਕੁਲ ਖਾਰ। ਰਲ ਮਿਲ ਯਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ।ਮਾਣੂੰ ਚੇਤਰ ਬਹਾਰ। ਨੇਂਹ ਨਿਭਾਵਣ ਔਖਾ।ਅਖੀਆਂ ਜ਼ਾਰੋ ਜ਼ਾਰ। ਢੋਲ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਕੋਲ੍ਹੋਂ।ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰ। 167. ਨਾਸਹ ਨਾਹੀ ਨਾਥੀ ਮਾਨਿਅ ਨਾਸਹ ਨਾਹੀ ਨਾਥੀ ਮਾਨਿਅ।ਇਸ਼ਕ ਅਸਾਡਾ ਦੀਨ ਈਮਾਨ। ਕੁਨਤੁ ਕਨਜ਼ਨ ਇਸ਼ਕ ਗਵਾਹੀ।ਪਹਿਲੋਂ ਹੁਬ ਖ਼ੁਦ ਜ਼ਾਤ ਕੂੰ ਆਹੀ। ਜੈਂ ਸਾਗੇ ਥਇਆ ਜਮਲ ਜਹਾਨ। ਇਸ਼ਕ ਹੈ ਗੱਦੀ ਪਰਮ ਨੱਗਰ ਦਾ।ਇਸ਼ਕ ਹੈ ਰੱਹਬਰ ਰਾਹ ਫ਼ਕਰ ਦਾ। ਇਸ਼ਕੋਂ ਹਾਸਲ ਹੈ ਇਰਫ਼ਾਨ। ਮਾਲ ਅਯਾਲ ਦੀ ਬੱਠ ਘਤ ਯਾਰੀ।ਦੁਨੀਆਂ ਅਕਬਾ ਤੋਂ ਥੀ ਆਰੀ। ਬੇ ਸਾਮਾਨੀ ਹੈ ਸਾਮਾਨ। ਮਜ਼ਹਬ ਮਸ਼ਰਬ ਲਾ ਮਜ਼ਹਬ ਦਾ।ਲੁਬ ਹੈ ਅਰਸ਼ ਅਰਬ ਦਾ। ਸ਼ਾਹਦ ਦਰਸ ਹਦੀਸ ਕੁਰਾਨ। ਸਿਖ ਲਿਖੱਤ ਸੱਟ ਗ਼ੈਰ ਦੀ ਇੱਲਤ।ਇਬਨਲ ਅਰਬੀ ਦੀ ਰੱਖ ਮਿੱਲਤ। ਆਖਿਓਮ ਸੋਹਣੇ ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਨ। ਗ਼ਾਫ਼ਲ ਸ਼ਾਗਲ ਨਾਸੀ ਜ਼ਾਕਰ।ਸਾਲਿਹ ਤਾਲਿਹ ਮੋਮਨ ਕਾਫ਼ਰ। ਸਬ ਹੈ ਨੂਰ ਕਦੀਮ ਦਾ ਸ਼ਾਨ। ਅਹਦ ਓਹੀ ਹੈ ਅਹਿਮਦ ਓਹ ਹੈ।ਮੀਮ ਦੇ ਓਲ੍ਹੇ ਦਿੱਲੜੀ ਮੋਹੇ। ਧਿਆਨ ਫ਼ਰੀਦ ਰੱਖੀਂ ਹਰ ਆਨ। 168. ਨੇਂਹ ਅਵਲੜਾ ਔਖਾ ਲਾਇਮ ਨੇਂਹ ਅਵਲੜਾ ਔਖਾ ਲਾਇਮ।ਸਿੱਕ ਪਲ ਪਲ ਦੀ ਮਾਰ ਮੁੰਝਾਇਮ। ਪੁੱਛਦੀ ਮੁਲਾ ਬਹਮਨ ਜੋਸੀ।ਕੇੜ੍ਹਾ ਵਕਤ ਮਿਲਣ ਦਾ ਹੋਸੀ। ਢੋਲ ਅਸਾਡੇ ਵੇੜ੍ਹੇ ਔਸੀ।ਰੰਜ ਹਿਜਰ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਸਤਾਇਮ। ਰੋਹੀ ਵੁਠੜੀ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਾਰਾਂ।ਪੋਟੇ ਪੋਟੇ ਥੀਆਂ ਗੁਲਜ਼ਾਰਾਂ। ਸ਼ਾਲਾ ਮੋੜਮ ਦੋਸਤ ਮੁਹਾਰਾਂ।ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਦੀ ਮੌਸਮ ਆਇਮ। ਅਖੀਆਂ ਰੋਵਨ ਦਿਲ ਕੂਰਲਾਵੇ।ਦਿੱਲੜੀ ਜੁਖਦੀ ਤਨ ਤੜਫਾਵੇ। ਰਾਤ ਡੇਹਾਂ ਆਰਾਮ ਨ ਆਵੇ।ਡੁੱਖ ਡੁਹਾਗ ਦੇ ਬਾਰ ਉਠਾਇਮ। ਇਸ਼ਕ ਅਵੈੜਾ ਪੇਸ਼ ਪਿਉ ਸੇ।ਦਰਦ ਕਸ਼ਾਲੇ ਸੇਝ ਢਿਉਸੇ। ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ ਹਾਰ ਤਪੋਸੇ।ਸਹਿਜੋਂ ਡੁਖ ਡੁਹਾਗ ਸੁਹਾਇਮ। ਹੁਸਨ ਪਰਸਤੀ ਘਾਤ ਅਸਾਡੀ।ਗਜ਼ ਹਰਾਇਕ ਬਾਤ ਅਸਾਡੀ। ਰਮਜ਼ ਹਕੀਕੀ ਝਾਤ ਅਸਾਡੀ।ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਂ ਏਹਾ ਰੀਤ ਸਖਾਇਮ। ਮਿਲਸਮ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਕਡਾਹੀਂ।ਦੂਦ ਦੁਖਾਵਾਂ ਕੱਢ ਕੱਢ ਆਹੀਂ। ਜਾਨ ਜਿਗਰ ਤਨ ਭੜਕਨ ਭਾਈਂ।ਸੋਜ਼ ਪੁਨਮ ਦੇ ਸਾਫ਼ ਜਲਾਇਮ। 169. ਨੇਂਹ ਅਵਲੜੀ ਚੋਟਕ ਲਾਈ ਨੇਂਹ ਅਵਲੜੀ ਚੋਟਕ ਲਾਈ।ਤਨ ਮਨ ਕੀਤੁਸ ਚਕਨਾ ਚੂਰ। ਮਾਹੀ ਬਾਝੋਂ ਕਿਵੇਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂ।ਸੋਜ਼ ਘਨੇਰੇ ਡੁਖ ਹਜ਼ਾਰਾਂ। ਪੌਵਨ ਤਤੀ ਕੂੰ ਪਲ ਪਲ ਪੂਰ। ਸੇਝ ਸੁਤੀ ਨੈਨਾਂ ਨਿੰਦਰ ਨ ਆਂਦੀ।ਕੀਕਰ ਗੁਜ਼ਰੇ ਰੈਨ ਡੁਖਾਂ ਦੀ। ਦਿਲ ਦਾ ਢੋਲਾ ਛੱਡ ਗਿਆ ਦੂਰ। ਪਿਟਦਿਆਂ ਖਪਦਿਆਂ ਉਮਰ ਨਿਭਾਵੇ।ਸੋਹਣੇ ਬਾਝ ਆਰਾਮ ਨ ਆਵੇ। ਦਰਦ ਵਸਾਇਆ ਕਹਿਰ ਕਲੂਰ। ਗੁਮਰਾਹੀ ਸਬ ਜ਼ੁਹਦ ਇਬਾਦਤ।ਸ਼ਾਹਦ ਮਸਤੀ ਐਨ ਹਦਾਇਤ। ਜਿਸ ਜਾ ਕੀਤਾ ਇਸ਼ਕ ਜ਼ਹੂਰ। ਨੂਰ ਹਕੀਕੀ ਘੁੰਘਟ ਖੋਲੇ।ਉਠ ਗਏ ਓਲ੍ਹੇ ਭੱਜ ਪਏ ਭੋਲੇ। ਹਰ ਜਾ ਐਮਨ ਹਰ ਜਾ ਤੂਰ। ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਂ ਹਿਕ ਰੀਤ ਸੁਝਾਈ।ਅਰਜ਼ੀ ਥੀਆ ਯਕ ਬਾਰ ਸਮਾਈ। ਜ਼ੁਲਮਤ ਬਣ ਗਈ ਨੂਰ ਨੂਰ। ਨੀਤ ਫਰੀਦ ਨਮਾਜ਼ ਸ਼ਹੂਦੀ।ਹਰ ਸ਼ੈ ਮੇਂ ਹੈ ਰਮਜ਼ ਵਜੂਦੀ। ਸਟ ਮਲਵਾਣੇ ਜੋ ਮਜ਼ਕੂਰ। 170. ਨੇਂਹ ਲਾਇਮ ਕਾਰਣ ਸੁਖ਼ ਵੇ ਮੀਆਂ ਨੇਂਹ ਲਾਇਮ ਕਾਰਣ ਸੁਖ਼ ਵੇ ਮੀਆਂ।ਪਏ ਪੱਲੜੇ ਡੋੜੇ ਡੁੱਖ ਵੇ ਮੀਆਂ। ਨ ਖਵਾਹਸ਼ ਦੁਨੀਆਂ ਦੋਲਤ ਦੀ।ਨਾ ਸ਼ਾਹੀ ਸੌਕਤ ਸੌਲਤ ਦੀ। ਹੈ ਹਿਕ ਦੀਦਾਰ ਬੁਖ ਵੇ ਮੀਆਂ। ਨਾ ਕਾਸਦ ਨਾ ਪੈਗ਼ਾਮ ਆਇਆ।ਨਾ ਖੁਸ਼ਕ ਜਵਾਬ ਸਲਾਮ ਆਇਆ। ਗਈ ਗੁਜ਼ਰ ਉੱਮਰ ਜੁਖ ਜੁਖ ਵੇ ਮੀਆਂ। ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੜੀ ਦਰਦ ਅੰਦੋਹ ਭਰੀ।ਪਈ ਰੂੜੀ ਵਾਰੇ ਚਿਣਗ ਜ਼ਰੀ। ਨਿੱਤ ਸੜਮ ਤੱਤੀ ਦੁੱਖ ਦੁੱਖ ਵੇ ਮੀਆਂ। ਕਹੀਂ ਖਬਰ ਡੱਸਾਂ ਮੈਂ ਢਾਲਾਂ ਦੀ।ਦਿਲ ਸੁੰਜੜੀ ਮੁੰਬੜੀ ਮੁਢ ਲਾਂਦੀ। ਥੋਲੇ ਗਾਲੋਂ ਵੈਂਦੀ ਡੁੱਖ਼ ਵੇ ਮੀਆਂ। ਹਿਉਂ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਮੁਲਕ ਦੇ ਮੀਰ ਅਸਾਂ।ਪੁਸ਼ਾਕ ਹੈ ਸੌ ਸਠ ਲੀਰ ਅਸਾਂ। ਹੈ ਬਿਸਤਰ ਖੁਤੜੀ ਨੁਖ ਵੇ ਮੀਆਂ। ਇਹੋ ਖੱਟੀਆ ਇਲਮ ਹੁਨਰ ਦਾ ਹੈ।ਕਿਉਂ ਵਿਸਰੇ ਨਕਸ਼ ਪੱਥਰ ਦਾ ਹੈ। ਸੋਹਣੇ ਖ਼ਾਨ ਪੁਨਲ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵੇ ਮੀਆਂ। ਹੈ ਛੋਟੀ ਲਾਦੀ ਦਿਲ ਕੁਠੜੀ।ਹੱਥੋਂ ਨਾਜ਼ ਬਰੋਚਲ ਦੀ ਮੁੱਠੜੀ। ਅਜਾਂ ਡਿੱਤੇ ਨ ਹਾਮਿਸ ਸੁਖ ਵੇ ਮੀਆਂ। ਥਲ ਮਾਰੂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰੋਲ ਗਿਆ।ਆਇਆ ਸਖ਼ਤ ਡੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਾਤ ਜਿਆ। ਤਲੇ ਰੇਤ ਤੱਤੀ ਉਤੋਂ ਲੁਖ ਵੇ ਮੀਆਂ। ਜੈਂ ਡੇਹ ਫ਼ਰੀਦ ਤੂੰ ਯਾਰ ਰੁਠਨ।ਪਿਟ ਰੋ ਰੋ ਕੱਟ ਕੱਟ ਪੈਰ ਮੁਠਨ। ਮਾਰੀ ਮੁਕ ਸੀਨੇ ਗਕ ਕੁਖ ਵੇ ਮੀਆਂ। 171. ਨੇਂਹ ਨਿਭਾਇਆ ਸਖ਼ਤ ਬੁਰਾ ਹੈ ਨੇਂਹ ਨਿਭਾਇਆ ਸਖ਼ਤ ਬੁਰਾ ਹੈ।ਬਾਰ ਅਜਲ ਸਰ ਬਾਰੀ ਭਲੋ। ਮਾਰੂ ਮੁਹਿਬ ਮਲ੍ਹੇਰ ਸਿਧਾਇਆ।ਵਲਦਾ ਕੋਈ ਪੈਗ਼ਾਮ ਨ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਆਵਾਰੀ ਭਲੋ। ਕੇਚ ਗਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨ ਆਈ।ਰੋਂਦੀ ਗਲ ਗਈ ਉੱਮਰ ਅਜਾਈਂ। ਯਾਰ ਨ ਕੀਤਮ ਕਾਰੀ ਭਲੋ। ਡੁੱਖੜੇ ਡੁੱਖੜੇ ਆਇਮ ਪੁੱਖੜੇ।ਤਾਡੇ ਡਿੱਠੜੇ ਟੋਭੇ ਸੁੱਕੜੇ। ਦਿੱਲੜੀ ਦਰਦੀਂ ਮਾਰੀ ਭਲੋ। ਕਕਰੇ ਕੰਡੜੇ ਰਾਹ ਜਬਲ ਦੇ।ਔਖੇ ਪੈਂਡੇ ਮਾਰੂਥਲ ਦੇ। ਸੂਲੀਂ ਸਾੜੀ ਹਾਰੀ ਭਲੋ। ਰੇਤ ਥਲਾਂ ਦੀ ਪੈਰ ਪਚਾਲੇ।ਝਲਕਨ ਛਲਕਨ ਲੱਖ ਲੱਖ਼ ਛਾਲੇ। ਪੱਲੜੇ ਪਿਉਮ ਖਵਾਰੀ ਭਲੋ। ਰੋਹ ਡੂੰਗਰ ਦੀਆਂ ਔਖੀਆਂ ਘਟੀਆਂ।ਮਾਰੂ ਥਲ ਦੀਆਂ ਡੁੱਖੜੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ। ਵਹ ਵਹ ਯਾਰ ਦੀ ਯਾਰੀ ਭਲੋ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਕੀਤਮ ਭਲਾ।ਹੈ ਹੈ ਬਖ਼ਤ ਨ ਥੀਵਮ ਸਵੱਲਾ। ਵੈਦਮ ਹੋਤ ਵਸਾਰੀ ਭਲੋ। 172. ਨੇੜ ਅਲਾਵਣ ਹਾਲ ਵੰਜਾਵਣ ਨੇੜ ਅਲਾਵਣ ਹਾਲ ਵੰਜਾਵਣ।ਮੁਫ਼ਤੇ ਪੂਰ ਪਰਾਏ। ਮੇਹਣੀਂ ਖਾਦੀ ਸਿੱਠੜੀਂ ਸਹਿੰਦੀ।ਦਿੱਲੜੀ ਚਾ ਬਰਮਾਏ। ਕਰਨ ਸ਼ਕਾਇਤ ਸੇਂਗੀਆਂ ਸਈਆਂ।ਗਿੱਲੜੇ ਹੱਕ ਹਮਸਾਏ। ਆਰ ਵ ਯਾਰ ਪਚਾਰ ਕਰੇਂਦੇ।ਸਕੜੇ ਮਾਂ ਪਿਉ ਜਾਏ। ਵੀਰ ਨਹੇੜੇ ਅਮੜੀ ਝੇੜੇ।ਬਾਬਲ ਨਿੱਤ ਦੜਕਾਏ। ਸੱਸ ਨਿਨਾਣਾਂ ਕਰਨ ਬਖੇੜੇ।ਰੋਜ਼ ਬਰੋਜ਼ ਸਵਾਏ। ਬਾਂਦੀਆਂ ਬਰਦੀਆਂ ਮਹਜ਼ ਨ ਡਰਦੀਆਂ।ਦਾਈ ਵੈਣ ਅਲਾਏ। ਅਸਲੋਂ ਸਿੱਧੜਾ ਮੂੰਹ ਨ ਡੇਂਦੇ।ਮਾਮੇ ਚਾਚੇ ਤਾਏ। ਕਾਂਗਾ ਕਾਸਦ ਪਠ ਪਠ ਹੁੱਟੜੀ।ਯਾਰ ਨ ਵਾਗ ਵਲਾਏ। ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਨਿਮਾਣੇ ਸ਼ੋਦੇ।ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਅਜਾਏ। ਮਾਰੂ ਛੋੜ ਮਲ੍ਹੇਰ ਮਲ੍ਹਾਰਾਂ।ਆਪੇ ਆ ਬੁਲਵਾਏ। ਰਲ ਮਿਲ ਟੋਭੇ ਤੇ ਤਿਰ ਤਾਡੇ।ਸਾਡੋ ਨਾਲ ਵਸਾਏ। ਕਿਸਮਤ ਜਾਗੇ ਬਖ਼ਤ ਭੜਾਏ।ਕਾਦਰ ਦੋਸਤ ਮਲਾਏ। ਸਹਿਜੋਂ ਲੇਟੇ ਤੂਲ ਨਿਹਾਲੀ।ਸੂਹੀ ਸੇਝ ਸੁਹਾਏ। ਭਾਗਮ ਸਖ਼ਤੀ ਤੇ ਬਦ ਬਖ਼ਤੀ।ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਮਲ੍ਹਾਏ। ਸਾਂਵਲ ਬਾਂਹ ਸਿਰਾਂਦ ਿਡੇਕਰ।ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਨਿਭਾਏ। ਛੋੜ ਵੰਜਣ ਦੀ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀ।ਨਾ ਰੱਖ ਰਾਂਝਣ ਰਾਏ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਰਾਵਲ ਜੋਗੀ ਦਿਲ ਦੇ।ਡੁੱਖੜੇ ਕੌਣ ਮਿਟਾਏ। ਨਾ ਕੋਈ ਸੰਗਤੀ ਨਾ ਕੋਈ ਸਾਥੀ।ਨਾ ਕੋਈ ਹਾਲ ਵੰਡਾਏ। ਸੱਚ ਹੈ ਕੌਨ ਪਰਾਏ ਡੁੱਖੜੇ।ਅਪਣੇ ਗਲੜੇ ਪਾਏ। ਜਿਸ ਤਨ ਲਗੜੀ ਸੋਈ ਤਨ ਜਾਣੇ।ਹੋਰਾਂ ਕਿਆ ਪਰਵਾਏ। ਅਪਣੇ ਬਾਰੇ ਆਪ ਉਠੇਸਾਂ।ਦਿੱਲੜੀ ਨਿੱਤ ਫਰਮਾਏ। ਕਰ ਬੋਵਾਹੀ ਸੱਟ ਨਿੰਦਰਾਈ।ਪੇਚੀ ਕੇਚ ਸਿਧਾਏ। ਸੁੰਜੜੇਦੇ ਸੁੰਜੜੇਪੇ ਕਿਆ ਕਿਆ।ਪੇਸ਼ ਤੱਤੀ ਦੇ ਆਏ। ਸੁਰਖ਼ੀਂ ਮੈਂਦੀਂ ਤਿਲਕ ਤਲੌਲੀਂ।ਫ਼ਿੱਕੜੇ ਰੰਗ ਡਿਖਾਏ। ਹਿੱਕ ਡੁੱਖ ਸੈ ਸੈ ਸਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ।ਸਾਰੇ ਸਾਫ਼ ਵੰਜਾਏ। ਚੋਲੀ ਚੁਨੜੀ ਸੋਜ਼ੋਂ ਭੁਨੜੀ।ਆਸ ਨ ਪੁੱਨੜੀ ਹਾਏ। ਇਸ਼ਕੋਂ ਮੂਲ ਨ ਫਿਰਸਾਂ।ਤੋੜੀਂ ਮੂੰਹ ਨ ਲਾਏ। 173. ਪਲ ਪਲ ਸੂਲ ਸਵਾਇਆ ਹੈ ਪਲ ਪਲ ਸੂਲ ਸਵਾਇਆ ਹੈ।ਜੀ ਮੁਫਤ ਡੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਦੂਰ ਗਿਆ ਮਨਜ਼ੂਰ ਦਿਲੀਂ ਦਾ।ਤਨ ਮਨ ਧਨ ਹੈ ਮਾਲ ਜਹੀਂ ਦਾ। ਸ਼ਾਲਾ ਢੋਲਣ ਮਿਲਮ ਚਹੀਂਦਾ।ਦਰਦਾਂ ਸਖ਼ਤ ਸਤਾਇਆ ਹੈ। ਦਸ਼ਤ ਬੀਆਬਾਂ ਜਾਲ ਅਸਾਡੀ।ਸੋਜ਼ ਅੰਦੋਹ ਦੀ ਚਾਲ ਅਸਾਡੀ। ਮਾਤਮ ਹਾਲ ਤੇ ਕਾਲ ਅਸਾਡੀ।ਇਸ਼ਕ ਬਹੂੰ ਡੁੱਖ ਲਾਇਆ ਹੈ। ਚਾਕ ਕੀਤੇ ਦਿਲ ਚਾਕ ਮਹੀਦੇ।ਕੌਨ ਕਲੱਲੜੇ ਜ਼ਖਮ ਕੂੰ ਸੀਂਦੇ। ਮਰਹਮ ਵਸਲ ਵਸਲ ਤਹੀਦੇ।ਖੇੜਾ ਕੂੜਾ ਜਾਇਆ ਹੈ। ਰਾਂਝਨ ਜੋਗੀ ਮੈਂ ਜੁਗਿਆਨੀ।ਬੇ ਜ਼ਰ ਉਸ ਦੇ ਰਾਹ ਵਕਾਣੀ। ਮੁੱਠੜੀ ਮਾਰੀ ਫਿਰਾਂ ਨਮਾਣੀ।ਨਾਨ ਨਸ਼ਾਨ ਗੰਵਾਇਆ ਹੈ। ਬਿਰਹੋਂ ਅਲੰਬੀ ਜੂੜ ਕਰ ਲਾਈ।ਸੜਦੀ ਬਲਦੀਂ ਫਿਰਾਂ ਲੁਕਾਈ। ਲੋਕ ਕਿਆ ਜਾਣੇ ਪੀੜ ਪਰਾਈ।ਜੋ ਲਿਖਿਆ ਸੋ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਛੱਡ ਗਿਆ ਰਾਂਝਨ ਸਿਰ ਦਾ ਵਾਲੀ।ਕੀਤਸ ਹਾਲ ਕਨੂੰ ਬੇਹਾਲੀ। ਸਾੜਾਂ ਸੇਝ ਤੇ ਤੋਲ ਨਿਹਾਲੀ।ਸਭ ਕੁਝ ਹਿਜਰ ਭੁਲਾਇਆ ਹੈ। ਦਿਲ ਨੂੰ ਲੁਟਿਆ ਇਸ਼ਕ ਮਰੇਲੇ।ਫਿਰਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਜੰਗਲ ਬੇਲੇ। ਮਤਾਂ ਫ਼ਰੀਦ ਕਰੇ ਰੱਬ ਮੇਲੇ।ਤਾਂਘ ਆਰਾਮ ਵੰਜਾਇਆ ਹੈ। 174. ਪਰਦੇਸ ਡਿਹੋਂ ਦੀਦਾਂ ਅੜਿਆਂ ਵੇ ਯਾਰ ਪਰਦੇਸ ਡਿਹੋਂ ਦੀਦਾਂ ਅੜਿਆਂ ਵੇ ਯਾਰ।ਸਾਡਿਆਂ ਵਤਨ ਕਨੂੰ ਦਿਲੀ ਸੜੀਆਂ ਵੇ ਯਾਰ। ਖਬਰ ਨਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮਲਿਆਂ ਲੋਕਾਂ।ਤੇਗ਼ਾਂ ਤੇਜ਼ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀਆਂ ਨੋਕਾਂ। ਦਰਦ ਮੰਦਾਂ ਸਿਰ ਖੜੀਆਂ ਵੇ ਯਾਰ। ਜੇ ਤਈਂ ਮੌਤ ਕਰੇਸਮ ਟਾਲਾ।ਡੇਖਾਂ ਨਾਲ ਅੱਖੀਂ ਦੇ ਸ਼ਾਲਾ। ਸ਼ਹਿਰ ਇਰਮ ਸ਼ਾਹ ਪਰੀਆਂ ਵੇ ਯਾਰ। ਡੇਖ ਕੇ ਚਾਲੀ ਯਾਰ ਸਜਨ ਦੀਆਂ।ਨਾਜ਼ ਖਰਾਮਾਂ ਮਨਮੋਹਨ ਦੀਆਂ। ਕਬਕਾਂ ਰੋਹੀ ਵੜੀਆਂ ਵੇ ਯਾਰ। ਮੈਂ ਜੇਹੀਆਂ ਤੈਂਡੀਆਂ ਸੌ (ਸਠ) ਸਹੇਲੀਆਂ।ਨਾਜ਼ ਪਨੁਨੀਆਂ ਰਾਜ ਗੇਹਲੀਆਂ। ਥੀਆਂ ਦੀਵਾਨੀਆਂ ਚਰੀਆਂ ਵੇ ਯਾਰ। ਕਿਸਨੀ ਚਾਇਮ ਨੇਹੜਾ ਲਾਇਮ।ਜਿੰਦੜੀ ਮੁਫ਼ਤ ਫ਼ਰੀਦ ਗਵਾਇਮ। ਨਿਭ ਗਈਆਂ ਸੁਖ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਵੇ ਯਾਰ। 175. ਪਰਦੇਸੀ ਯਾਰਾ ਵਾ ਪੂਰਬ ਦੀ ਘੁਲੇ ਪਰਦੇਸੀ ਯਾਰਾ ਵਾ ਪੂਰਬ ਦੀ ਘੁਲੇ। ਸਾਵਨ ਮੀਂਹ ਬਰਸਾਤ ਦੀ ਵਾਰੀ।ਫੋਰਾ ਫੁਲੀ ਖਿਪ ਫੁਲੇ। ਗਾਜਾਂ ਗਜਕਨ ਬਿਜਲੀਆਂ ਲਿਸ਼ਕਨ।ਜ਼ੌਕੋਂ ਦਿੱਲੜੀ ਚੁਲੇ। ਧਾਮਣ ਕਤਰਣ ਸਣ੍ਹ ਤੇ ਸਹਿਜੋਂ।ਛਤਰ ਸੁਹਾਗ ਦਾ ਝੁਲੇ। ਜੇ ਤੈਂ ਪਾਣੀ ਪਲ੍ਹੜਨ ਖੁਟਸੀ।ਕੌਨ ਭਲਾ ਸਿੰਧ ਜੁਲੇ। ਰੋਜ਼ ਬਰੋਜ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਹੈ ਲੱਜ਼ਤ।ਤਬਾ ਡੇਂਹੋਂ ਡੇਂਹ ਖੁਲੇ। 176. ਪਟੀ ਪੀਤ ਦੇ ਪੰਧ ਪਰੇਰੇ ਪਟੀ ਪੀਤ ਦੇ ਪੰਧ ਪਰੇਰੇ।ਬੁਰੇ ਬਿਰਹੋਂ ਦੇ ਬਾਰ ਬਰੇਰੇ। ਜਾਣੇ ਮੂਲ ਨ ਜਾਣੇ।ਭਾਣੇ ਯਾਰ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਣੇ। ਗਾਨੇ ਗਹਿਣੇ ਮੇਵੇ ਖਾਣੇ।ਵਿੱਸਰੇ ਤੋਲ ਵਹਾਣੇ। ਰਾਜ ਬਬਾਣੇ ਹੁਸਨ ਦੇ ਮਾਣੇ।ਗੁਜ਼ਰੇ ਭਾਗ ਭਲੇਰੇ। ਟੋਲ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਰੋਲ ਡਿੱਤੇ।ਵੋਹ ਸੂਲਾਂ ਲਾਈ ਕਾਨੀ। ਢੋਲ ਨ ਨੀਤਮ ਕੋਲ ਮੁੱਠੀ।ਗਿਆ ਜੋਬਨ ਜੋਸ਼ ਜਵਾਨੀ। ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਨ ਖੜ ਮੁਕਲਾਇਆ।ਤਰੁੱਟੜੇ ਫੁਲੋਂ ਸਿਹਰੇ। ਬਾਦਲ ਕਾਲੇ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ।ਨਾਲੇ ਬਾਦ ਸ਼ਮਾਲੇ। ਬਾਰਸ਼ ਨਾਲੇ ਵਕਤ ਸੁਖਾਲੇ।ਮੌਸਮ ਰੂਪ ਡਖਾਲੇ। ਸੋਜ਼ ਉਗਾਲੇ ਪੌਨ ਉਬਾਲੇ।ਯਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਵੇੜ੍ਹੇ। ਚੇਤਰ ਬਹਾਰਾਂ ਖੇਤਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ।ਟੋਭੇ ਤਾਰ ਮਤਾਰਾਂ। ਗੁਲ ਗੁਲਫ਼ਾਰਾਂ ਲੱਖ ਲਲ੍ਹਕਾਰਾਂ।ਕਨੜੀ ਪਵਨ ਤਵਾਰਾਂ। ਝੌਪੜ ਸਾੜਾਂ ਝੋਕ ਉਜਾੜਾਂ।ਦੋਸਤ ਨ ਵਸਦਾ ਨੇੜੇ। ਤਾਂਘਾਂ ਯਾਰ ਦੀਆਂ ਸਾਗਾ।ਕੱਨੜੀਂ ਬਿਰਹੋਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਬਾਂਗਾਂ। ਕੱਜੜੇ ਵਾਲ ਤੇ ਉੱਜੜੀਆਂ ਮਾਘਾਂ।ਲਿਖਦੀ ਹਿਜਰ ਦੇ ਕਾਂਗਾਂ। ਕਰਦੀ ਚਾਂਗਾਂ ਸੁਝਨ ਨ ਤਾਂਗਾਂ।ਸੁਖ ਦੇ ਬੁਡ ਗਏ ਬੇੜੇ। ਰਾਹ ਜਬਲ ਦੇ ਮਾਰੂ ਥਲ ਦੇ।ਸਾਂਗ ਕਸਾਂਗ ਅਜ਼ਲ ਦੇ। ਆਵਨ ਯਾਦ ਪੁੱਨਲ ਦੇ ਰਲੜੇ।ਪੂਰ ਪਵਨ ਪਲਪਲ ਦੇ। ਡੁੱਖੜੇ ਵਲਵਲ ਪੁੱਖੜੇ ਢਲਦੇ।ਦਰਦ ਅੰਦੋਹ ਘਨੇੜੇ। ਵੇਸ ਵਟੇਸਾਂ ਦੇਸ ਛੁੜੇਸਾਂ।ਜੋਗਨ ਥੀ ਗੁਜ਼ਰੇਸਾਂ। ਖ਼ਾਕ ਰਮੇਸਾਂ ਧੂਨੜੀ ਲੇਸਾਂ।ਨਾਜ਼ਕ ਨੇਂਹ ਨਿਭੇਸਾਂ। ਸ਼ਰਮ ਲੋੜ੍ਹੇਸਾਂ ਭਰਮ ਪੁੜੇਸਾਂ।ਕੀਜੋ ਖਿਲਸਨ ਖੇੜੇ। ਨੋਕ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ ਚੋਕ ਡੁੱਖਾਂ ਦੀ।ਦਮ ਦਮ ਦਿਲ ਦਰਮਾਂਦੀ। ਰਾਤ ਡੇਹਾਂ ਤੜਫਾਂਦੀ।ਕੁੱਠੜੀ ਮਿਹਣੀ ਸਿੱਠੜੀਂ ਖਾਂਦੀ। ਸੇਝ ਨ ਭਾਂਦੀ ਪਈ ਕੁਰਲਾਂਦੀ।ਮੁੱਠੜੀ ਇਸ਼ਕ ਅਵੈੜੇ। ਦਿੱਲੜੀ ਹਰਮਲ ਅੱਖ਼ੀਆਂ ਪਲਪਲ।ਪੈਰੀਂ ਛਲ ਛਲ ਛਾਲੇ। ਨਰਮਲ ਦਰਦ ਅੰਦਰ ਦੇ ਦਰਮਲ।ਡਿੱਤੜੇ ਰੋਗ ਕਸਾਲੇ। ਜਲਬਲ ਤੇ ਹੱਥ ਮਲਮਲ ਕੂਕਾਂ।ਜ਼ਖਮ ਪਏ ਵਿੱਚ ਜ਼ੇਰੇ। ਲਾਲੀ ਲਿਵੇ ਤੇ ਕਾਂਗਾਂ ਬੋਲੇ।ਥੀਵਾਂ ਓਲੇ ਘੋਲੇ। ਮੁਰਗ ਮਮੋਲੇ ਕਰਨ ਚਬੋਲੇ।ਨਾ ਡੇ ਰਾਵਲ ਰੋਲੇ। ਸਾਰੇ ਸੌਣ ਸ਼ਗੂਨ ਸ਼ਮੋਲੇ।ਦਰ ਵੇੜ੍ਹੇ ਬੱਠ ਝੇੜੇ। ਕਿਆ ਦੂਰੀ ਮਹਜੂਰੀ ਓੜਕ।ਵੰਜਣਾਂ ਝੋਕ ਜ਼ਰੂਰੀ। ਪੂਰੀ ਨੇਸਾਂ ਸਿੱਕ ਸਾਵਲ ਦੀ।ਹਮ ਈਮਾਨ ਦੀ ਮੋੜੀ। ਪੂਰੇ ਝੋਰੈ ਖ਼ਾਕ ਪੱਟੀ ਦੀ।ਕਰਸਮ ਕੇਚ ਕੇਚ ਵਹੇੜੇ। ਅਗ ਲਾਈ ਭੜਕਾਈ ਰੰਗਤ।ਚਸ਼ਮਾਂ ਚੋਲ ਚਲਾਈ। ਦੀਦਾਂ ਕਰਨ ਲੜਾਈ।ਰਮਜ਼ਾਂ ਜੜ ਕਰ ਚਾਟ ਚਖਾਈ। ਬੇਵਾਹੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅਜਾਂਈ।ਗ਼ਮਜ਼ੇ ਰਖਨ ਬਖੇੜੇ। ਅੱਲਾ ਰਾਸੀ ਮਾ ਨਾ ਮਾਸੀ।ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਭੋਰ ਦੀ ਵਾਸੀ। ਤਰਹ ਉੱਦਾਸੀ ਸਖ਼ਤ ਪਿਆਸੀ।ਬਦਨ ਭਭੂਤ ਸਨਾਸੀ। ਖੋਸਾ ਫਾਸੀ ਥੀ ਬੇ ਆਸੀ।ਪਲਪਲ ਮੌਤ ਕਹੇੜੇ। ਜੰਗਲ ਬੇਲੇ ਸੀਹ ਮਰੇਲੇ।ਡੋੜੇ ਡੁੱਖ ਡੁਹੇਲੇ। ਕਪੜੇ ਮੈਲ ਕੁਚੇਲੇ।ਨਿਭ ਗਏ ਹੱਸਣ ਖਿਲਣ ਦੇ ਵੇਲ੍ਹੇ। ਵੇਲ੍ਹੇ ਮੇਲੇ ਕਰ ਅਲਬੇਲੇ।ਆਵਸ ਹੋਤ ਉਰੇਰੇ। ਪੰਧ ਅੜਾਗੇ ਦਿੱਲੜੀ ਤਾਂਘੇ।ਔਖੇ ਵਸਲ ਦੇ ਸਾਂਘੇ। ਮਿਲਣ ਮਰਾਂਗੇ ਕੋਝੇ ਲਾਂਘੇ।ਚੋਲਾ ਬੋਛਨ ਘਾਂਗੇ। ਜੋਹ ਜਤਨ ਦੇ ਡਿੱਸਮ ਨ ਚਾਗੇ।ਨ ਖਾਰੇ ਨ ਛੇੜੇ। ਤੀਰ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਪੀੜ ਅੰਦਰ ਵਿੱਚ।ਨੀਰਾ ਨੀਰ ਵਹੀਰਾਂ। ਪੀਰ ਮਨਾਵਾਂ ਧੀਰ ਨ ਪਾਵਾਂ।ਦਿਲ ਦਿਲਗੀਰ ਲਵੀਰਾਂ। ਮਾਰੂ ਛੋੜ ਮਲ੍ਹੇਰ ਸਿਧਾਇਆ।ਪਏ ਤਕਦੀਰ ਨਖੇੜੇ। ਸਟੀਆਂ ਮਟੀਆਂ ਭਟੀਆਂ ਕੱਟੀਆਂ।ਵਟੀਆਂ ਪਟੀਆਂ ਪਤੀਆਂ। ਘਟੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਪਾੜੂੰ ਪਟੀਆਂ।ਹਟੀਆਂ ਸੁਖ ਦੀਆਂ ਰਤੀਆਂ। ਮੁੱਠੀਆਂ ਤੇਗ਼ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਠੀਆਂ।ਲੋਟੀਆਂ ਨਾਜ਼ ਨਵੇਰਾਂ। ਦਰਦ ਜਦੀਦ ਮਜੀਦ ਹਮੇਸ਼ਾਂ।ਰੀਤ ਪਰੀਤ ਸਵਾਈ। ਪੀਤ ਪਰਮ ਦੇ ਗੀਤ ਸਿਖਾਇਮ।ਨੀਤ ਅਸਾਂ ਸਰ ਚਾਈ। ਈਦ ਫ਼ਰੀਦ ਬਈਦ ਸੁਣਿਉਸੇ।ਗ਼ਮ ਕੀਤੇ ਦਿਲ ਦੇਰੇ। 177. ਪਏ ਡੁਖ ਗਲ ਵਿਚ ਜਮਦੇ ਯਾਰ ਪਏ ਡੁਖ ਗਲ ਵਿਚ ਜਮਦੇ ਯਾਰ।ਨਾ ਰਹਿ ਗਿਓ ਸੈ ਕਹੀਂ ਕੰਮ ਵੇ ਯਾਰ। ਬਾਗ਼ ਬਹਾਰ ਉਜਾੜ ਕੀਤੋ ਸੈ।ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਵਸਾਰ ਡਿਤੋਂ ਸੈ। ਦੌਲਤ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾਰ ਥੀਓ ਸੈ।ਨੌਕਰ ਤੈਂਡੜੇ ਦਮ ਦੇ ਯਾਰ। ਸ਼ਰਮ ਸ਼ਊ੍ਰਰ ਅਸਾਂ ਤੋਂ ਰੁਠੜੇ।ਨੰਗ ਨਮੂਜ਼ ਦੇ ਸਾਂਗੇ ਤਰੁਟੜੇ। ਘੋਲੇ ਸਦਕੇ ਕੀਤੇ ਮੁਠੜੇ।ਆਸਰੇ ਭੀਮ ਭਰਮ ਦੇ ਯਾਰ। ਹਿਕ ਵੇਲ੍ਹੇ ਅਹਰਾਮ ਹਰਮ ਦੇ।ਹਿਕ ਵੇਲ੍ਹੇ ਜ਼ਨਾਰ ਧਰਮ ਦੇ। ਨਾ ਪਾeੰਦ ਹੂੰ ਦੀਨ ਜੜਮ ਦੇ।ਬੰਦੜੇ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਗ਼ਮ ਦੇ ਯਾਰ। ਡੋਖੇ ਚਾਲ ਅਨੋਖੀ ਪੁਠੜੀ।ਕਈ ਵੰਜ ਪਹੁੰਤੀ, ਕਈ ਮਰਹੁਟੜੀ। ਨਾਜ਼ ਤੈਂਡੇ ਦੀ ਰਾਂਦ ਨ ਖੁਟੜੀ।ਗੁਜਰੇ ਦਹ ਆਦਮ ਦੇ ਯਾਰ। ਲਾਣੇ ਫੋਗ ਅਸਾਡੇ ਮਾਣੇ।ਟਿਬੋੜੇ,ਭਿਟੜੇ,ਡਹਰ ਟਕਾਣੇ। ਡਿਸਦੇ ਸੁਕੜੇ ਖੇਤਰ ਕਮਾਣੇ।ਸਾਗੀ ਬਾਗ਼ ਇਰਮ ਦੇ ਯਾਰ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਮਿਲਮ ਘਰ ਅੰਦਰ।ਪਾਂਵਾਂ ਭਾਗ ਸੁਹਾਗੋਂ ਜ਼ੇਵਰ। ਖਾਵਨ ਸਹਿਜੋਂ ਬੋਲੇ ਬੇਂਸਰ।ਲਚਕੇ ਕਲ ਸਰਸਮ ਦੇ ਯਾਰ। 178. ਪੀੜ ਪੁਰਾਣੀ ਬੇਸ਼ਮ ਕੀਤਾ ਪੀੜ ਪੁਰਾਣੀ ਬੇਸ਼ਮ ਕੀਤਾ।ਨਾਲ ਨ ਨੀਤਮ ਸਾਂਵਲ ਯਾਰ। ਪੁਨਲ ਯਾਰ ਕੂੰ ਚਾ ਭਰਮਾਇਓ ਨੇ।ਜ਼ੋਰਾ ਜ਼ੋਰੀ ਪਕੜ ਨੀਤੋ ਨੇ। ਪੌਨੇ ਸ਼ਾਲਾ ਰਬ ਦੀ ਮਾਰ। ਪੈਰ ਹਵਾੜਾਂ ਖੋਜ ਨ ਪਾਵਾਂ।ਰੋ ਰੋ ਕਰੜ ਕੰਡਾ ਗਲ ਲਾਵਾਂ। ਨੈਨ ਸਿਕੇ ਤੇ ਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਾਰ। ਥੀ ਰਾਹੀ ਥਲ ਮਾਰੂ ਜੁਲਸਾਂ।ਲਾਂਡੀ ਤੇ ਲਸ ਬੇਲਾਂ ਰੁਲਸਾਂ। ਸੁੰਜ ਬਰ ਬਾਰ, ਕੀਤਮ ਘਰ ਬਾਰ। ਪਾਣੀ ਮੂਲ ਨ ਮਿਠੜੇ ਖਾਰੇ।ਨਾ ਕੁਝ ਪਲੜੇ ਨਾ ਕੋਈ ਚਾਰੇ। ਨਾਰਹ ਡਿਸਦਮ ਸੁਤਰ ਸਵਾਰ। ਵਿਸਰੀਆਂ ਰੰਗ ਰੰਗੇਲੀਆਂ ਜਾਈਂ।ਬਾਗ਼ ਬਗੁਚੜੇ ਠਡਰੀਆਂ ਛਾਈਂ। ਸਿਹਰੇ ਗਾਨੇ ਘਣੇ ਯਾਰ। ਨਾਜ਼ਕ ਸ਼ੌਖ ਮਜ਼ਾਜ ਨਿਗਾਹ ਅਨੋਹਾਂ।ਯਾਰੀ ਲਾ ਕਰ ਥੀਓ ਅਣਸੁਹਾਂ। ਕੇਡੇ ਗਲ ਗਏ ਕੌਲ ਕਰਾਰ। ਕਰਮ ਤਤੀ ਦੇ ਨਾ ਡੁਖ ਮਿਟੜੇ।ਕਰਮ ਨ ਕੀਤਮ ਮਾਰੂ ਮਿਠੜੇ। ਜਿਤੜੀ ਬਾਜ਼ੀ ਡਿਤਰਸ਼ ਹਾਰ। ਕੇਚ ਡੁ ਤਣਸਾਂ ਜੇ ਤੈਂ ਜੈਸਾਂ।ਜੇ ਵਲ ਵਲਸਾਂ ਕਾਫ਼ਰ ਥੀਸਾਂ। ਗਲ ਵਿਚ ਪਾਇਮ ਪਰੀਤ ਮਹਾਰ। ਔਖੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਗਾਟੀਆਂ ਚਾਟੀਆਂ।ਲਾਹੀਆਂ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਸਭ ਅਠ ਕਾਠੀਆਂ। ਸਜੜੋ ਖਬੜੋ ਸੌ ਸੌ ਗ਼ਾਰ। ਬਠ ਪਿਆ ਭੁਟੜੇ ਵਾਹਣ ਦਾ ਜੋਮਾਂ।ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਬੋਰ ਵੀ ਕੂੜ ਨਿਕਮਾਂ। ਕੀਚ ਹਈ ਵਤਨ ਹਕੀਕੀ ਵਾਰ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਕੀਤਮ ਗੋਲੀ।ਸੁਰਖੀ ਡਿਸਮ ਬੰਦੂਕ ਦੀ ਗੋਲੀ।ਧਾਰ ਕਜਲ ਦੀ ਥਈ ਤਲਵਾਰ। 179. ਪਿਰੀ ਅਜ ਨ ਗਿਉਸੇ ਕਲ ਹੀ ਸਹੀ ਪਿਰੀ ਅਜ ਨ ਗਿਉਸੇ ਕਲ ਹੀ ਸਹੀ।ਇਹੋ ਵਤਨ ਬੇਗਾਨਾ ਕੂੜਾ ਕੂੜ ਟਿਕਾਨਾ। ਰੰਗ ਗੁਲ ਫੁਲ ਡੇਖ ਕੇ ਭੁਲ ਨ ਬਹੀਂ।ਸਿੱਧੇ ਰਾਹੋਂ ਸਾਲਿਕ ਰੂਲ ਨ ਬਹੀਂ। ਏਹੀਂ ਜਗ ਦੀ ਜਗਮਗ਼ ਸਮਝ ਬਹਾਨਾ। ਏ ਨੱਗਰੀ ਮੁਲਕ ਪਰਾਇਆ ਹੈ।ਅੱਥ ਆਸਰਾ ਰੱਖਣ ਅਜਾਇਆ ਹੈ। ਮੁਢੋਂ ਰਹਿਣ ਨ ਡੇਂਦੇ ਕਰਿਨ ਰਵਾਨਾ। ਥੀ ਗ਼ਾਫ਼ਲ ਅਸਲੋਂ ਹਿੱਕ ਨ ਘੜੀ।ਹੁਣ ਹੱਥ ਹੱਥ ਮਲ ਮਲ ਪਰਤਾਬ ਜ਼ਰੀ। ਮਾਝੁ ਮੌਤ ਨੇ ਭੇਜਿਆ ਲਿਖ ਪਰਵਾਨਾ। ਬੱਠ ਦੁਨੀਆਂ ਫ਼ਾਨੀ ਦੇਸ ਇਹੋ।ਸਭ ਮਕਰ ਫਰੇਬ ਦਾ ਵੇਸ ਏਹੋ। ਕਿਆ ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ ਤਾਨ ਤੁਰਾਨਾ। ਕਰ ਤੋਬਾ ਇਸਤਗਫ਼ਾਰ ਸਦਾ।ਰੱਖ ਬਿਦਅਤ ਸ਼ਰਕੋ ਆਰ ਸਦਾ। ਥੀ ਮਹਜ਼ ਮਵਾਹਦ ਸਾਫ਼ ਯਗਾਨਾ। ਰੱਬ ਬਾਝ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਆਸ ਨਹੀਂ।ਏਹਾ aੁੱਮਰ ਸਭੋ ਹਿਕ ਪਾਸ ਨਹੀਂ। ਕਹੀਂ ਨਾਲ ਨ ਚਾੜੇ ਤੋੜ ਜ਼ਮਾਨਾ। 180. ਪਿਆ ਇਸ਼ਕ ਅਸਾਡੀ ਆਨ ਸੰਗਤ ਪਿਆ ਇਸ਼ਕ ਅਸਾਡੀ ਆਨ ਸੰਗਤ।ਗਈ ਸ਼ਦਮਦ ਜ਼ੇਰ ਜਬਰ ਦੀ ਭੱਤ। ਸਭਿ ਵਿਸਰੇ ਇਲਮ ਅਲੂਮ ਅਸਾਂ।ਕੁਲ ਭੁਲ ਗਏ ਰਸਮ ਰਸੂਮ ਅਸਾਂ। ਹੈ ਬਾਕੀ ਦਰਦ ਦੀ ਧੂਮ ਅਸਾਂ।ਪਏ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਯਾਦ ਰਹਿਉਸੇ ਗਤ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੂਠਿਆਂ ਗੈਰਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਤੋਂ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੂੜਿਆਂ ਖੇੜਿਆਂ ਭੈੜੀਆਂ ਤੋਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਝਿਆਂ ਗੇੜਿਆਂ ਪੇੜਿਆਂ ਤੋਂ।ਹਰ ਵੇਲ੍ਹੇ ਯਾਰ ਬਿਨਮ ਡਤਪਤ। ਕਰ ਸਬਰ ਤੇ ਸ਼ੁਕਰ ਸ਼ਕਾਇਤ ਤੇ।ਰਖ ਆਸ ਉਮੀਦ ਇਨਾਇਤ ਤੇ। ਪਏ ਫਖ਼ਰ ਦੀ ਫ਼ਕਰ ਵਲਾਇਤ ਤੇ।ਡੇਂਹ ਰਾਤੀਂ ਦਿਲੜੀ ਡਿਓਮ ਮਤ। ਮੁਠੀ ਗਿਲੜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੋਹੀ ਦੀ।ਤੱਤੀ ਮੁਲਕ ਮਲਾਮਤ ਡੋਹੀ ਦੀ। ਸੁੰਜੀ ਰੋਹੀ ਰਾਵੇ ਰੋਹੀਂ ਦੀ।ਡਿਤੀ ਖਲਅਤ ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਜਤ। ਨਿਤ ਖਾਵਾਂ ਡੁਖੜੀਂ ਤੂੰ ਮੁਕ ਲਤ।ਹਾਂ! ਆਖਣ ਨੇੜਾ ਲੈਸੀਂ ਵਤ। ਕਡੀਂ ਵੋਏ ਤੋਏ ਤੇ ਕਡੀਂ ਕਰਨ ਹਟ ਹਟ।ਡੇ ਡਰ ਕੇ ਖੂਬ ਨਪੀੜਨ ਸਤ। ਸਟ ਕਲ੍ਹੜੀ ਯਾਰ ਫਰੀਦ ਗਿਆ।ਇਹੋ ਹਾਲ ਨਮਾਣੀ ਨਾਲ ਥੀਆ। ਫਰਿਆਦ ਕਰਾਂ ਕਰ ਯਾਦ ਪੀਆ।ਹੱਥ ਮਲ ਮਲ ਬੈਠੀ ਰੋਵਾਂ ਰੱਤ। 181. ਪੁਨਲ ਛਡ ਕੇ ਨੀਚ ਸਿਧਾਇਓਂ ਪੁਨਲ ਛਡ ਕੇ ਨੀਚ ਸਿਧਾਇਓਂ।ਦਿਲੜੀ ਨਮਾਣੀ ਹੈ ਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਾਰ। ਯਾਸ ਪਿਆਸ ਨਸੀਬ ਅਸਾਡੇ।ਨਾ ਕੋਈ ਟੋਭੇ ਨਾ ਕਈ ਤਾਡੇ। ਨਾ ਰਾਹ ਡਿਸਦਮ ਕਰਹੂੰ ਕਤਾਰ। ਦਰਦ ਘਨੇਰੇ ਡੁਖ ਹਜ਼ਾਰਾਂ।ਸੂਲ ਤਤੀ ਕੂੰ ਤਾਰ ਮਤਾਰਾਂ। ਬਿਰਹੋਂ ਬਛੇਂਦਾ ਰੋਜ਼ ਆਜ਼ਾਰ। ਸਟ ਕਰ ਸ਼ਾਹੀ ਥੀਸਾਂ ਬਾਂਦੀ।ਠੀਕ ਸੋਹੇਸਾਂ ਰੀਤ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ। ਕੀਜੋ ਕਰਸਮ ਲੋਗ ਵਿਆਰ। ਸੇਝ ਨ ਭਾਵਿਮ ਪਈ ਤੜਫ਼ਾਵਾਂ।ਤਾਰੇ ਗਿਨ ਗਿਨ ਰਾਤ ਨਿਭਾਵਾਂ। ਨ ਕੋਈ ਸਾਥੀ ਨ ਗ਼ਮ ਖਵਾਰ। ਮਾਂ ਪਿਓ ਵੈਰੀ ਮੂਲ ਨ ਭਾਂਦੇ।ਮੇਣੇ ਡੇਵਮ ਬਰਦੇ ਬਾਂਦੇ। ਸੈਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਕਰਦੇ ਆਰ। ਜੈਂ ਤਨ ਲਗੜੀ ਸੋਈ ਤਨ ਜਾਣੇ।ਗੈਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਰਮਜ਼ ਪਛਾਣੇ। ਜਾਣਮ ਸੋਹਣਾਂ ਦਿਲਬਰ ਯਾਰ। 182. ਪੁਨਲ ਥੀਵੀਂ ਪਾਂਧੀ ਯਾਰਾ ਪੁਨਲ ਥੀਵੀਂ ਪਾਂਧੀ ਯਾਰਾ।ਛੱਡ ਕੇ ਕਲ੍ਹੜੀ ਬਰ ਵਿਚ। ਹਰ ਦਮ ਵਤਾਂ ਦਰਮਾਦੀ ਯਾਰਾ।ਸੈ ਸੈ ਰੋਗ ਅੰਦਰ ਵਿਚ। ਪੀਤ ਨ ਪਾਲੀ ਸਰ ਦੇ ਵਾਲੀ।ਤੂਲ ਨਿਹਾਲੀ ਰੋਲੇਸ ਖਾਲੀ। ਦਿਲ ਦਰਦੋਂ ਕੁਰਲਾਂਦੀ ਯਾਰਾ।ਮੂੰਹ ਪਲੜੁ ਘਰ ਘਰ ਵਿਚ। ਰਖਦੀ ਆਸ ਉਮੀਦ ਹਜਾਰਾਂ।ਆਖਰ ਹਿਕ ਡੈਂਹ ਮੋੜ ਮਹਾਰਾਂ। ਹੋਤ ਥੀਸਮ ਆ ਕਾਂਧੀ ਯਾਰਾ।ਨੇਸਮ ਤੋੜ ਕਬਰ ਵਿਚ। ਸੂਲ ਦੇ ਸਿਹਰੇ ਸੋਜ਼ ਦੇ ਗਾਨੇ।ਮੁੰਝ ਦੇ ਹਾਰ ਡੁਖਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ। ਦਰਦੀ ਬਾਂਹ ਸਰਹਾਂਦੀ ਯਾਰਾ।ਵਸਦੀ ਯਾਸ ਨਗਰ ਵਿਚ। ਨੇਂਹ ਅਵੈੜਾ, ਦੁਸ਼ਮਨ ਵੈੜ੍ਹਾ।ਮਾ ਪਿਉ ਰਖਮ ਬਖੇੜਾ ਝੇੜਾ। ਕਿਆ ਬਰਦੀ ਕਿਆ ਬਾਦੀ ਯਾਰਾ।ਕਰਦੀਆਂ ਟੋਕ ਟਬਰ ਵਿਚ। ਮਾਰੂ ਥਲ ਦੇ ਡੁਖੜੇ ਘਾਟੇ।ਗੱਪ ਖਡ ਖੁੜਬਣ ਖੋਬ ਗਪਾਟੇ। ਗਤ ਡੇਹਾਂ ਤੜਫਾਂਦੀ ਯਾਰਾ।ਰੁਲਦੀ ਰੋਹ ਡੁੰਗਰ ਵਿਚ। ਬਿਰਹੋਂ ਬਲਾਈਂ ਸੰਝ ਸਬਾਹੀਂ।ਦਮ ਦਮ ਆਹੀਂ ਨਿਕਲਨ ਧਾਈਂ। ਸੇਝ ਫਰੀਦ ਨ ਭਾਂਦੀ ਯਾਰ।ਲਗੜੀ ਚੋਟ ਅੰਦਰ ਵਿਚ। 183. ਪੂਰਬ ਲਿਲਹਾਵੇ ਤੇ ਪਤਾਲੋਂ ਪਾਣੀ ਆਵੇ ਪੂਰਬ ਲਿਲਹਾਵੇ ਤੇ ਪਤਾਲੋਂ ਪਾਣੀ ਆਵੇ। ਪੀਘਾਂ ਵਨੜੋ ਵੱਨੜ ਦੀਆਂ।ਮਛਲੈ ਪੀਲੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸਾਵੇ। ਬਦਲੇ ਦਰਦੋਂ ਰੋਵਨ।ਬਿਜਲੀ ਅੱਖ ਮਾਰੇ ਮੁਸਕਾਵੇ। ਰੋਹੀ ਰੰਗ ਰੰਗੀਲੀ।ਚਕ ਖਿਪ ਹਾਰ ਹਮੇਲਾਂ ਪਾਵੇ। ਬੂਟੇ ਬੂਟੇ ਘੁੰਡ ਸੁਹਾਗੋਂ।ਗੀਤ ਪਰਮ ਦੇ ਗਾਵੇ। ਕੇਸਰ ਭਿੱਨੜੀ ਚੋਲੀ ਚੁੱਨੜੀ।ਵਲ ਵਲ ਮੀਂਹ ਪੁਸਾਵੇ। ਪੂਰਬ ਮਾੜ ਦਖਨ ਦੇ ਬਾਦਲ।ਕੋਈ ਆਵੇ ਕੋਈ ਜਾਵੇ। ਸਾਵਨ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਾਰਾਂ।ਸਹਿਜੋਂ ਥਲੜੀਂ ਮਾਲ ਨ ਮਾਵੇ। ਪੀਸੂੰ ਪਾਣੀ ਧਾਰੋ ਧਾਰੀ।ਡੇਸੂੰ ਝੋਕ ਤਰਾਵੇ। ਵੁੱਠਵੇ ਪਾਲੇ ਥਏ ਖ਼ੁਸਹਾਲੇ।ਮਾਲ ਮਵੈਸ਼ੀ ਗਾਵੇ। ਸਭ ਕਈ ਪਾਕਰ ਚੂੜੇ ਬੀੜੇ।ਬਹ ਮਟੀਆ ਘਬਕਾਵੇ। ਸੋਹਣੀ ਕੋਝੀ ਗਹਿਣੇ ਗੱਠੜੇ।ਪਾਵੇ ਪਾ ਠੁਮਕਾਵੇ। ਸੇਂਧ ਮਾਂਘਾਂ ਤਿਲਕ ਤਲੋਲੇ।ਕੱਜਲ ਮੁਸਾਗ ਸੁਹਾਵੇ। ਰਸ਼ਕ ਖੁਈਦ ਡਿੱਸੇ ਸਿਣ੍ਹ ਧਾਮਣ।ਥਏ ਚੌਗੁੱਠ ਪਲਾਵੇ। ਨਨਦ ਨ ਮਾਵਨ ਖੀਰ ਗਈਦੇ।ਪੁਰ ਥਏ ਝਾਬ ਡੁਹਾਵੇ। ਕੂੰਜਾਂ ਕਰਕਨ ਮੋਰ ਚੰਘਾਰੇ।ਕੋਇਲ ਕੂਕ ਸੁਨਾਵੇ। ਆਵਨ ਰਲੜੇ ਯਾਦ ਸਜਨ ਦੇ।ਜੁਲਮੀਂ ਬਿਰਹੋਂ ਸਤਾਵੇ। ਸੋਹਣੀ ਮੌਸਮ ਸੋਹਣੀਆਂ ਮੁੱਦਤਾਂ।ਸੋਹਣਾਂ ਆਨ ਮਲ੍ਹਾਵੇ। ਬਾਕੀ ਉੱਮਰ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਸ਼ਾਲਾ।ਸਾਂਵਲ ਸਾਂਗ ਵਹਾਵੇ। 184. ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ ਪਈ ਗਲ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ ਪਈ ਗਲ ਦੀ।ਨਾ ਗਲਦੀ ਦਾਲ ਦਰਮਲ ਦੀ। ਸਦਾ ਜਲਦੀ ਤੇ ਹੱਥ ਮਲਦੀ।ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਤਾਂਗ ਪਲਪਲ ਦੀ। ਵਤਾ ਰੋਲਦੀ ਪੱਟੀ ਥਲ ਦੀ।ਨ ਟਲਦੀ ਸਿਕ ਬਰੋਚਲ ਦੀ। ਸੜੇਂਦੀ ਸੇਝ ਬਖਮਲ ਦੀ।ਤਲੇਂਦੀ ਤੂਲ ਨਰਮਲ ਦੀ। ਸੁੰਜੀ ਨੂੰ ਸਾਂਗ ਸਾਵਲ ਦੀ।ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਹੈ ਨ ਅੱਜਕਲ ਦੀ। ਡੁੱਖਾਂ ਡੁਖੜੇ ਡਿੱਤੇ ਡਾਢੇ।ਹਡਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਗ਼ਮ ਖਾਧੇ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਰਦ ਹਿਨ ਵਾਧੇ।ਪੁੱਨਲ ਵਲਦੀਂ ਕਰੀਂ ਜਲਦੀ। ਅਵੈੜਾ ਇਸ਼ਕ ਪਿਆ ਝੋਲੀ।ਲਵੀਰਾਂ ਹੈ ਚੁੱਨੀ ਚੋਲੀ। ਨ ਜਮਦੀਂ ਵਕਤ ਮਾ ਘੋਲੀ।ਡਿੱਤੀ ਗੋਲੀ ਹਲਾਹਲ ਦੀ। ਸਜਨ ਰੁਠੜਾ ਤੇ ਮੁਖ ਮੁੱਠੜਾ।ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਸਾਂਗ ਸਭ ਤਰੁੱਟੜਾ। ਨਾ ਡੁੱਖ ਖੁਟੜਾ ਨ ਜੀ ਛੁੱਟੜਾ।ਅਪੁਠੜੀ ਮੂੰਝ ਵਲ ਵਲਦੀ। ਸੜੇਂਦਾ ਸੋਜ਼ ਛਾਤੀ ਹੈ।ਮਰੇਂਦਾ ਰੋਗ ਕਾਤੀ ਹੈ। ਨਾ ਪੈਂਦਾਂ ਯਾਰ ਝਾਤੀ ਹੈ।ਕਰਾਂ ਕਿਆ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ। ਡੁੱਖੀ ਦਾ ਦਰਦ ਦੇਰੀ ਹੈ।ਮੁੱਠੀ ਦੀ ਮਾਂ ਅਵੈੜੀ ਹੈ। ਤੱਤੀ ਦਾ ਵੀਰ ਵੈਰੀ ਹੈ।ਸਿਰੋਂ ਸਖ਼ਤੀ ਨਹੀਂ ਢਲਦੀ। ਫ਼ਰੀਦ ਆਇਆ ਨ ਮਾਹੀ ਹੈ।ਡਿੱਤੀ ਸੂਲਾਂ ਨ ਸਾਹੀ ਹੈ। ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਜਰਹ ਜਾਹੀ ਹੈ।ਲੱਗੀ ਜੜ੍ਹ ਨੋਕ ਰਾਵਲ ਦੀ। 185. ਪੁਰ ਵਹਸ਼ਤ ਸੁੰਜੜੀ ਰੋਹੀ ਪੁਰ ਵਹਸ਼ਤ ਸੁੰਜੜੀ ਰੋਹੀ।ਏ ਦਿਲ ਦੀਵਾਨੀ ਮੋਹੀ। ਵਾਹ ਯਾਰ ਪੁੱਨਲ ਮਨ ਭਾਂਦਾ।ਵਾ ਦਾਰੂੰ ਦਰਦ ਦਿਲਾਂ ਦਾ। ਹਾਂ ਬਰਦਾ ਤੈਡੜੇ ਨਾਂ ਦਾ।ਚੁੱਮ ਚਾਤਮ ਤੈਡੜੀ ਡੋਹੀ। ਵੰਜ ਆਖੀਂ ਕਾਸਦ ਭੱਲੜਾ।ਹੈ ਸਾਵਣ ਸਖ਼ਤ ਅਵੱਲੜਾ। ਮਿਲ ਯਾਰ ਥਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਲ੍ਹੜਾ।ਹਈ ਕਸਮ ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਦਰੋਹੀ। ਥੀ ਰਾਹੀ ਬਰ ਡੂੰ ਜੁਲਸਾਂ।ਵਲ ਰਾਹੋਂ ਮੂਲ ਨ ਵਲਸਾਂ। ਵੰਜ ਸਾਥ ਪਰੀਂ ਦੇ ਰਲਸਾਂ।ਵਿੱਚ ਰੋਹੀ ਕਰਸੂੰ ਬੋਹੀ। ਬੱਠ ਤੂੰ ਬਨ ਚੇਂਤਰ ਬਹਾਰਾਂ।ਸਿਰ ਸੂਲ ਆਵਿਨ ਕਰ ਵਾਰਾਂ। ਦਿਲ ਡੁੱਖੜੇ ਦਰਦ ਹਜ਼ਾਰਾ।ਅੰਦੋਹ ਕਰਨ ਅੰਬੋਹੀ। ਕਿਆ ਜ਼ੇਵਰ ਹਾਰ ਚੰਬੇਲੀ।ਕਿਆ ਫਲੋਂ ਸੇਝ ਸਹੇਲੀ। ਥੀਆ ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਆ ਬੇਲੀ।ਸਭ ਭੁੱਲ ਗਏ ਏਹੀ ਓਹੀ। 186. ਕਸਮ ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਕਸਮ ਨਬੀ ਦੀ ਕਸਮ ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਕਸਮ ਨਬੀ ਦੀ।ਇਸ਼ਕ ਹੈ ਚੀਜ਼ ਲਜ਼ੀਜ਼ ਅਜੀਬ। ਨਫਸੀ ਖ਼ਲਤ ਹੈ ਤੂਣੇ ਗ਼ਾਲਿਬ।ਪਰ ਮਾਯੂਸ ਨ ਥੀਵੀਂ ਤਾਲਬ। ਪੀਰ-ਏ-ਮਗ਼ਾਂ ਹੈ ਖਾਸ ਤਬੀਬ। ਲੱਖ ਲੱਖ ਸੂਲ ਹਾਜਾਰਾਂ ਡੁਖੜੇ।ਸੌ ਸੌ ਸ਼ੁਕਰ ਜ਼ੋ ਆਇਮ ਪੁਖੜੇ। ਬੇਸ਼ਕ ਜਰਬ ਹਬੀਬ ਜ਼ਬੀਬ। ਉਮਰ ਨਿਭਾਇਮ ਸੜਦੀਂ ਦੁਖਦੀਂ।ਤਪਦੀਂ ਖਪਦੀਂ ਡੁਖਦੀਂ, ਜੁਖਦੀਂ। ਪਲੜੇ ਪੈਇਮ ਨਸੀਬ ਯਸੀਬ। ਥੀ ਅਣ ਸੂਹਾਂ ਮੂੰਹ ਨ ਲਾਵੇ।ਜੇ ਲੁਕ ਡੇਖਾਂ ਘੁੰਗਟ ਪਾਵੇ। ਤੂਣੇ ਵਸ ਦਮ ਸਖ਼ਤ ਕਰੀਬ। ਹਰਦਮ ਉਸਦੀ ਪਿਆਸ ਅਸੀਸੇ।ਮੈਂ ਲੋਹਾ ਓ ਮਿਕਨਾ ਤੀਸੇ। ਇਨਅਲਕਲਬ ਇਬੰਯੂ ਨੇਯੀਬ। ਸੱਰ ਮਕਤੂਮ ਮੁਇੱਮਾ ਜੱਈਅਦ।ਦੁਨੀਆਂ ਤੂੰ ਖੁਦ ਚੁਣਿਆ ਸੱਯਦ। ਜੌਕ ਨਮਾਜ਼ ਨਸਾ ਤੇ ਤਯੀਬ। ਮੈਂ ਮਸਕੀਨ ਫ਼ਰੀਦ ਨਮਾਣਾ।ਧੂਤਾ ਪਾੜਾ ਯਾਰ ਅਯਾਣਾ। ਸੌ ਸੌ ਵੇੜ੍ਹੇ ਵਸ ਰਕੀਬ। 187. ਰਾਂਝਣ ਅੰਗ ਲਗਾਇਆ ਹੈ ਰਾਂਝਣ ਅੰਗ ਲਗਾਇਆ ਹੈ।ਸਬ ਗੈਰ ਦਾ ਵਹਿਮ ਭੁਲਾਇਆ ਹੈ। ਰਾਂਝਣ ਮੇਰਾ ਨੂਰ ਇਲਾਹੀ।ਮਜ਼ਹਰ ਜ਼ਾਤ ਸਿਫ਼ਾਤ ਕਮਾਹੀ। ਸਰ ਲੌ ਲਾਕ ਕਲੰਗੀ ਪਾਈ।'ਤਾਹਾ' ਚੱਤਰ ਝੁਲਾਇਆ ਹੈ। ਰਾਂਝਣ ਮੈਡੇ ਵੇਹੜੇ ਆਇਆ।ਖੇੜੀਂ ਭੈੜੀਂ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਇਆ। ਆਇਆ ਵਲਦਾ ਨਹੀਂ ਵਲਾਇਆ।ਬੇ ਸ਼ਕ ਬਖ਼ਤ ਭੜਾਇਆ ਹੈ। ਮਾਹੀ ਮੈਂ ਵਲ ਪਾਈ ਝਾਤੀ।ਪਾਕਰ ਝਾਤੀ ਲਾਇਸ ਛਾਤੀ। ਹਰ ਵੇਲ੍ਹੇ ਹਰ ਜਾ ਹੈ ਸਾਥੀ।ਲੂੰ ਲੂੰ ਵਿੱਚ ਸਮਾਇਆ ਹੈ। ਹੁਸਨ ਰਾਂਝਣ ਦੀਆਂ ਧੁੱਮਾਂ ਪਈਆਂ।ਖੇਡਣ ਆਈਆਂ ਸੰਗੀਆਂ ਸਈਆਂ। ਹੀਰ ਦਾ ਬੋਛਣ ਧਈਆਂ ਧਈਆਂ।ਡੇਖੋ ਕਿਆ ਰੰਗ ਲਾਇਆ ਹੈ। ਫ਼ਖਰ ਪੀਆ ਤੋਂ ਬਲ ਬਲ ਜਾਵਾਂ।ਜੈਂਦੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਲਧੀਆਂ ਲਾਵਾਂ। ਇਸ ਦੀ ਹੋ ਕਰ ਕਿਉਂ ਗ਼ਮ ਖਾਵਾਂ।ਸਬ ਕੁਝ ਯਾਰ ਸੁਝਾਇਆ ਹੈ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨਹੀਂ ਮਸਤੂਰੇ।ਹਰ ਜਾ ਉਸ ਦਾ ਐਨ ਜ਼ਹੂਰੇ। ਜ਼ੁਲਮਤ ਭੀ ਸਭ ਨੂਰ ਹਜੂਰੇ।ਇਸਮ ਫ਼ਕਤ ਬਿਆ ਆਇਆ ਹੈ। 188. ਰਾਂਝਣ ਮਾਹੀ ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੋਂ ਰਾਂਝਣ ਮਾਹੀ ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੋਂ।ਮੈਂ ਕਾਰਨ ਇੱਥ ਆਏ। ਸੂਹੀ ਸੇਝ ਤੇ ਸਾਂਵਲ ਸਹਿਜੋਂ।ਸਿੱਕਦੀ ਕੂੰ ਗਲ ਲਾਏ। ਡੁੱਖੜੇ ਖਾ ਖਾ ਯਾਰ ਲੱਧੋ ਸੇ।ਡੁੱਖੜੇ ਥੀਵਮ ਸਜਾਏ। ਈਂ ਜੇਂਹੇਂ ਹਿੱਕ ਹਿੱਕ ਡੁਖ ਤੋਂ।ਸੈ ਸੈ ਸੁਖੜੇ ਘੋਲ ਘੁਮਾਏ। ਬਖਤੀਂ ਭਾਗ ਸੁਹਾਗੀਂ ਸੁਘੜੀਂ।ਮੈਂ ਵਲ ਮੂੰਹ ਵਲਾਏ। ਰਾਤੋਂ ਰਾਤ ਨਸੋਕੜ ਡੁਖੜੇ।ਕਾਲੇ ਰੋਹ ਸਿਧਾਏ। ਸੇਧਾਂ ਮਾਘਾਂ ਸਰ ਚੜ੍ਹ ਬੋਲਣ।ਵਾਲੀਂ ਸੌ ਵਲ ਪਾਏ। ਗਾਨੇ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਦੇ ਗਾਹਣੇ।ਪਾਏ ਪਾ ਠੁੱਮਕਾਏ। ਹਿਜਰ ਫ਼ਰਾਕ ਨਸਾਹਾ ਥੀ ਹਿੱਕ।ਚਾਏ ਸਹੰਸ ਲੁੜ੍ਹਾਏ। ਪਾ ਕੱਜਲਾ ਲਾ ਸੁਰਖੀ ਦਿੱਲੜੀ।ਡੇਖੇ ਤੇ ਮੁਸਕਾਏ। ਮੁਦਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਸ਼ਾਮ ਸਲੋਣੇ।ਝੋਕ ਨੂੰ ਆਨ ਵਸਾਏ। ਸੌ ਸੌ ਹਮਦ ਤੇ ਲੱਖ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ।ਮੂਲਾ ਮਾੜ ਵਸਾਏ। ਸਾਂਵਲ ਸੁਹਣਾ ਸਾਵਣ ਬਦਰਾ।ਸਾਡੇ ਆਨ ਮਲ੍ਹਾਏ। ਡੇਵਣ ਵਧਾਈਆਂ ਸੰਗੀਆਂ ਸਈਆਂ।ਰਲ ਵੱਸਦੇ ਹਮਸਾਏ। ਗੁੱਝੜੇ ਰਾਜ਼ ਫ਼ਕਰ ਦੇ ਸਾਰੇ।ਫ਼ਖ਼ਰੁਦੀਨ ਸੁਝਾਏ। ਹਾਲ ਮੁਕਾਮ ਦੀ ਰਤਕ ਫਤਕ।ਸਬ ਸ਼ਰਹੀਂ ਕਰ ਫਰਮਾਏ। ਯਾਰੀਆਂ ਬਾਸ਼ੀਆਂ ਰਲੜੇ ਵਾਰੀਆਂ।ਵੱਸ ਵਸੇਬ ਵਹਾਏ। ਪੂਇਮ ਫ਼ਰੀਦ ਬਿਰਹੋਂ ਦੇ ਪੰਧੜੇ।ਪੈ ਧੰਦੜੇ ਮੁਕਲਾਏ। 189. ਰੱਤ ਰੋਦੀਂ ਉਮਰ ਨਭੇਸਾਂ ਰੱਤ ਰੋਦੀਂ ਉਮਰ ਨਭੇਸਾਂ।ਇਹੋ ਦਾਗ਼ ਕਬਰ ਵਿੱਚ ਨੇਸਾਂ। ਲਗਾ ਤੀਰ ਜਗਰ ਵਿੱਚ ਕਾਰੀ।ਥੀਆ ਖ਼ੂਨ ਅੱਖ਼ੀਂ ਤੋਂ ਜਾਰੀ। ਮੈਂ ਮੁੱਠੜੀ ਡੁੱਖੜੀ ਮਾਰੀ।ਹੈ ਇਕੇਂਦੇ ਸਾਂਗ ਜਲੇਸਾਂ। ਇੱਥ ਰਹਿਣ ਨ ਡੇਂਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ।ਥੱਏ ਨੀਰ ਹੰਝੂ ਨੱਕ ਸੀੜਾਂ। ਡੇਂਹ ਰਾਤ ਡੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਭੀੜਾਂ।ਹੁਣ ਮੌਤ ਦਾ ਮੁਲਕ ਵੱਸੇਸਾਂ। ਸੜ ਸਵਣੀ ਦੀ ਗਈ ਮਹਿੰਦੀ।ਥੱਈ ਕੰਡੜੇ ਸੇਝ ਫਲੇਂਦੀ। ਤੱਤੀ ਕਿਸਮਤ ਰੌਧੇ ਡੇਂਦੀ।ਮੈਂ ਮੁੱਠੜੀ ਕੈਡੇ ਵੇਸਾਂ। ਖਿਲ ਖੇਡਦੇ ਵਕਤ ਵਿਹਾਣੇ।ਬੱਠ ਪਹਿਲੋਂ ਤੂਲ ਵਿਹਾਣੇ। ਭਨ ਹਾਰ ਹਮੇਲਾਂ ਗਾਹਣੇ।ਭੱਨ ਚੂੜਾ ਅੱਗ ਅੜੇਸਾਂ। ਹੱਡ ਜਾਲੇ ਤੱਤੜੀ ਆਹੀਂ।ਤਨ ਗਾਲੇ ਠੰਡੜੀਂ ਸਾਹੀ। ਮੈਂ ਵੈਸਾਂ ਯਾਰ ਦੇ ਰਾਹੀਂ।ਵੰਜ ਕੱਚ ਫ਼ਰੀਦ ਮਣੇਸਾਂ। 190. ਰਤ ਰੋ ਸਿਰ ਪਾਰ ਰੁੰਗੋਂਦੀਆਂ ਰਤ ਰੋ ਸਿਰ ਪਾਰ ਰੁੰਗੋਂਦੀਆਂ।ਬੁਰੇ ਬਿਰਹੌਂ ਦੇ ਸਗਨ ਸੁਹੌਂਦੀਆਂ। ਸਭ ਸੰਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਭਾਗ ਲੱਧਾ।ਸਰ ਗੋਡੜੇ ਕੰਥ ਸੁਹਾਗ ਲੱਧਾ। ਮੈਂ ਮੁੱਠੜੀ ਮੁਫ਼ਤ ਡੁਹਾਗ ਲੱਧਾ।ਡੁੱਖੇ ਡੁੱਖਵੇ ਬਾਰ ਉਠੌਂਦੀਆਂ। ਕਹੀਂ ਸੁਰਖੀ ਕਜਲਾ ਧਾਰ ਠਹੇ।ਕਹੀਂ ਚੂੜਾ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਠਹੇ। ਕਹੀਂ ਨੂਰੀ ਠੁਮਕਾਰ ਠਹੇ।ਮੈਂ ਕਿਜੜੇ ਸਾਗ ਰਸੌਂਦੀਆਂ। ਕਹੀਂ ਜੋਬਨ ਜੋਸ਼ ਬਹਾਰ ਸੋਹੇ।ਕਹੀਂ ਟੋਲ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਤਾਰ ਸੋਹੇ। ਕਹੀਂ ਬਾਂਹ ਸਰਾਂਦੀ ਯਾਰ ਸੋਹੇ।ਹਿਕ ਮੈਂ ਰੋਂਦੀ ਗ਼ਮ ਖਾ ਔਦੀਆਂ। ਹਿਕੋ ਜੇਡੀਆਂ ਬੈਂਸਰ ਬੋਲ ਛਕੇ।ਸਹਿਜੋਂ ਸੇਝ ਨਿਹਾਲੀ ਤੋਲ ਛਕੇ। ਮੈਂ ਮੋਈ ਨੂੰ ਕੋਝਾ ਸੂਲ ਛਕੇ।ਮੂੰਹ ਪਲੜੂ ਘਰ ਘਰ ਪੌਦੀਆਂ। ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨਾ ਭਾਔਦੀਆਂ।ਸੂਹੀ ਸੇਝ ਸੁੰਜੀ ਅੱਗ ਲਾਔਦੀਆਂ। ਤੜਫਾਂਦੀ ਰਾਤ ਨਿਭਾਔਦੀਆਂ।ਰੋ ਬੋਛਣ ਪਾਦ ਪੌਸਾਔਦੀਆਂ। 191. ਰੋਹੀ ਲਗੜੀ ਹੇ(ਹੈ) ਸਾਵਣੀ(ਸਾਉਣੀ) ਰੋਹੀ ਲਗੜੀ ਹੇ(ਹੈ) ਸਾਵਣੀ(ਸਾਉਣੀ)।ਤੁਰਤ ਵਲਾ ਹੋਤ ਮੁਹਾਰਾਂ। ਖਿਮਣੀਆਂ ਖਿਮਨ ਰੰਗੀਲੜੀਆਂ।ਰਿੱਮ ਝਿੱਮ ਬਾਰਸ਼ ਬਾਰਾਂ। ਸਾਰੇ ਸਗਨ ਸੁਹਾਗੜੇ।ਯਾਰ ਮਿਲਮ ਆ ਯਾਰਾਂ। ਬਦਲੇ ਗੂੜੇ ਸਾਂਵਰੇ।ਵਿੱਚ ਬਰਸਾਤ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ। ਕਰ ਧਦਕਾਰੇ ਗਾਜੜਾ ਗਾਜੜਾਂ।ਗਾਵਨ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ। ਮਾਰੂ ਵਾਲੀਆਂ ਖ਼ਾਰੜੇ।ਸੁੰਜੜੇ ਥਲੜੇ ਬਾਰਾਂ। ਕਾਰਨ ਮੁੱਠੜੀ ਮਾਰਵੀ।ਗੁਲ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਬਹਾਰਾਂ। ਕਾਰਨ ਮਿੱਠੜੇ ਯਾਰ ਦੇ।ਗੁਲ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਬਹਾਰਾਂ। ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਸੂਲ ਸੜਾਪੜੇ।ਸਹਿੰਦੜੀ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਰਾਂ। ਸ਼ਾਂਲਾ ਭਟੜੀ ਰੇਹੜੀ।ਤੋਂ ਸੰਗ ਡਾਗਾਂ ਚਾਰਾਂ। ਸਜਨ ਸੁੰਜੀ ਦਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਹੰਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ। ਡੋੜੈ ਡੋਹ ਡੋਰਾਪੜੇ।ਗਿਲੜੇ ਕਰਨ ਪਚਾਰਾਂ। ਉੱਠੀ ਉੱਠੀ ਨਿੰਦਰੋਂ ਰੋਂਦੜੀ।ਸੈ ਸੈ ਸੁਫਨੇ ਗਾਰ੍ਹਾਂ। ਸੁਣ ਸੁਣ ਹੱਸ ਹੱਸ ਸੇਂਗੀਆਂ।ਉਲਟਾ ਕਰਨ ਤਵਾਰਾਂ। ਟਿੱਬੜੇ ਡਹਰ ਸਲਾਬੜੇ।ਟੋਭੇ ਤਾਰਮਤਾਰਾਂ। ਛੇੜਨ ਛੇੜੂ ਛਾਗੜਾਂ।ਨਾਜ਼ੂ ਕਰਨ ਤਵਾਰਾ। ਮਕਲਵਾਦਾ ਸਵਾਦ ਡੋ।ਰੋ ਰੋ ਵਾਟ ਨਿਹਾਰਾਂ। ਡਿੱਸਦਾ ਯਾਰ ਪਰੌਭਰਾ।ਬੈਠੀ ਕਾਂਗ ਉਡਾਰਾਂ। ਕੱਕੜੇ ਮੱਕੜੇ ਢਾਂਡਲੇ।ਕਿਣ ਮਿਨ ਮੀਂਹ ਫੌਗਾਰਾਂ। ਤਰਫਾਂ ਮਰਖਾਂ ਫੋਗੜੇ।ਲਾਣੀ ਲਾਈਆਂ ਖ਼ਾਰਾਂ। ਪੂਰਬ ਹੀਲਾਂ ਭਾਂਵੜੀਆਂ।ਠੱਡੜੀਆਂ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਾਰਾਂ। ਕੋਇਲ ਅਗ਼ਨ ਪਪੀਹੜੇ।ਦਰਦੋਂ ਕੱਢਣ ਪੁਕਾਰਾਂ। ਸੋਹਣਾ ਅਰਬੀ ਸਾਂਵਰਾ।ਆ ਲਹੋ ਸਾਡੀਆਂ ਸਾਰਾਂ। ਤੈਡੇ ਬਾਝ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ।ਡੁੱਖੜੇ ਤਾਰ ਵ ਤਾਰਾਂ। 192. ਰੋਹੀ ਵੁਠੜੀ ਟੋਭਾ ਤਾਰ ਵੇ ਰੋਹੀ ਵੁਠੜੀ ਟੋਭਾ ਤਾਰ ਵੇ।ਆ ਮਿਲ ਤੋਂ ਸੀਂਗਾ ਯਾਰ ਵੇ। ਥਏ ਥਲੇੜ ਬਾਗ਼ ਬਹਾਰ ਵੇ।ਚੌ ਧਾਰ ਗੁਲ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਵੇ। ਕਥੇ ਚਣਕੀ ਦੇ ਛਣਕਾਰ ਵੇ।ਕਥੇ ਮੱਟੀਆਂ ਦੇ ਘੁਬਕਾਰ ਵੇ। ਡੇਂਹ ਰਾਤ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਾਰ ਵੇ।ਵਿੱਚ ਪੱਖੀਆਂ ਦੇ ਚੁਹੰਕਾਰ ਵੇ। ਕਥੇ ਗਾਜ ਦੇ ਧੁਦਕਾਰ ਵੇ।ਕਥੇ ਖ਼ਮਣੀ ਦੇ ਲਸ਼ਕਾਰ ਵੇ। ਪਏ ਠਹਿੰਦੇ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਵੇ।ਸੁਰਖੀ ਤੇ ਕੱਜਲਾ ਧਾਰ ਵੇ। ਆਏ ਸੁਖ ਸੁਹਾਗ ਦੇ ਵਾਰ ਵੇ।ਗਏ ਡੁੱਖ ਵੀ ਆਰ ਵੇ ਪਾਰ ਵੇ। ਸੰਗੀਆਂ ਵੱਸਨ ਘਰ ਬਾਰ ਵੇ।ਲਾ ਗਲ ਸੋਮ ਹਨ ਦਿਲਦਾਰ ਵੇ। ਹਿੱਕ ਮੈਂ ਰੁਲੀ ਅਵਾਸਾਰ ਵੇ।ਡੁੱਖ ਸੂਲ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਵੇ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਫ਼ਰੀਦ ਖਵਾਰ ਵੇ।ਰੱਤ ਹੰਜੜੂ ਰੋਵਣ ਕਾਰ ਵੇ। ਵਲ ਜਲਦ ਮੋੜ ਮੁਹਾਰ ਵੇ।ਨਾ ਤਾਂ ਮਰਵੇਸਾਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੇ। 193. ਰੋਂਦੇ (ਰੋਦੀਂ) ਉੱਮਰ ਨਿਭਾਈ ਰੋਂਦੇ (ਰੋਦੀਂ) ਉੱਮਰ ਨਿਭਾਈ।ਯਾਰ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨ ਕਾਈ। ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਸੰਗਾਰ ਵੰਜਾਇਮ।ਦਿਲੋਂ ਵਿਸਾਰਿਆ ਮਾਹੀ। ਦੂਰ ਗਿਆ ਵਲ ਆਇਆ ਨਾਹੀਂ।ਮਰਸਾਂ ਖਾ ਕਰ ਫਾਈ। ਇਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਨਾਜ਼ ਗ਼ਜ਼ਬ ਦੀ।ਚੜੰਗ ਚੁਵਾਂਤੀ ਲਾਈ। ਜੋਬਨ ਸਾਰਾ ਰੂਪ ਗੰਵਾਇਮ।ਦਰਦੀਂ ਮਾਰ ਮੁਸਾਈ। ਫ਼ਖਰੁਦੀਨ ਮਿੱਠਲ ਦੇ ਇਸ਼ਕੋ।ਦਮ ਦਮ ਪੀੜ ਸਵਾਈ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਪਾਇਮ ਫੇਰਾ।ਗਲ ਗਿਉਮ ਮੁਫ਼ਤ ਅਜਾਈ। 194. ਰੋਂਦੀ ਸੰਜ ਸਬਾਹੀਂ ਰੋਂਦੀ ਸੰਜ ਸਬਾਹੀਂ। ਪੁੱਨਲ ਆਵਮ ਆ ਗਲ ਲਾਵਮ।ਪੋਮ ਕਬੂਲ ਦੁਆਈਂ। ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਫੇਰ ਨ ਆਇਆ।ਉਚੜੀਆਂ ਝੋਕਾਂ ਜਾਹੀਂ। ਮਾਰੂ ਥਲ ਦੇ ਡੁੱਖੜੇ ਪੈਂਡੇ।ਸਹੰਸ ਹਜ਼ਾਰ ਬਲਾਈਂ। ਬਾਝ ਮਿੱਠਲ ਦੇ ਬਾਝਨ ਕਾਈ।ਸੂਝਿਮ ਨ ਹਰਗਿਜ਼ ਵਾਹੀ। ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਈਂ ਜਗ ਊਂ ਜਗ।ਮੈਂ ਬਾਂਦੀ ਤੂੰ ਸਾਈਂ। ਸਾਝਾ ਬੇਵਰ ਜ਼ੇਵਰ ਤਰੇਵਰ।ਬੈਠਾਂ ਬੇਸਰ ਬਾਹੀਂ। ਕੇਚੀ ਪੇਚੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵੇਚੀ।ਜਿੰਦੜੀ ਸੱਤੜੇ ਪਾਈਂ। ਉਮਰ ਵਿਹਾਣੀ ਕਾਂਗ ਉਡੇਂਦੀ।ਥਕੜੀ ਤੱਕ ਤੱਕ ਰਾਹੀਂ। ਕਰ ਕਰ ਯਾਦ ਸਜਨ ਦੇ ਰਲੜੇ।ਨਿਕਲਨ ਲੱਖ ਲੱਖ ਆਹੀਂ। ਢੋਲਣ ਕਾਰਨ ਜਾਵਣ ਲਾਦੀਆਂ।ਲਗੜੀਆਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਚਾਹੀਂ। ਅੰਗਨ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਆ ਅਲਬੇਲਾ।ਕਰ ਕਰ ਨਾਜ ਅਦਾਈਂ। 195. ਰੋਦੀਂ ਉੱਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰ ਡਿਤੋ ਸੇ ਰੋਦੀਂ ਉੱਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰ ਡਿਤੋ ਸੇ।ਯਾਰ ਪੁੱਨਲ ਦੀ ਕਲ ਨ ਪਿaੁ ਸੇ। ਲਾਈ ਦਿੱਲੜੀ ਚੋਟ ਅੰਦਰ ਦੀ।ਵਿਸਰੀ ਸੇਝ ਰੰਗੀਲੀ ਘਰ ਦੀ। ਰੁਲਦੀ ਰੇਤ ਤੱਤੀ ਥਲ ਬਰ ਦੀ।ਓੜਕ ਮੌਤ ਨਸੀਬ ਥਿਉਸੇ। ਪੇਚ ਪਿਆ ਵਲ ਕੇਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ।ਮੁਸ਼ਕਲ ਪੈਂਡਾ ਰੋਹ ਡੂੰਗਰ ਦਾ। ਮਾਇਆ ਪਹਿਰਾ ਸਖ਼ਤ ਪਹਿਰ ਦਾ।ਰੁਲਦੇ ਫਿਰਦੇ ਮਰ ਭੁਰ ਗਿਉਸੇ। ਰਲ ਮਿਲ ਡੁੱਖੜੇ ਆਏ ਪੱਖੜੇ।ਉਜੜੀਆਂ, ਖੁਸੀਆਂ ਨਿਭ ਗਏ ਸੁਖੜੇ। ਗਾਨੇ ਗਹਿਣੇ ਸਿਹਰੇ ਸਕੜੇ।ਸੁੰਜੜੇ ਗ਼ਮ ਦੇ ਸਾਂਗ ਰਲਿਓਸੇ। ਔਖੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਡੂੰਗਰ ਕਾਲੇ।ਤੱਤੜੇ ਬੱਟੜੀ ਪੈਰ ਪਜਾਲੇ। ਡੁਖ ਖਾ ਖਾ ਸੁੰਜਵਾਹ ਵਚਾਲੇ।ਥੀ ਬੇਵਾਹ ਡੁਹਾਗ ਛਕਿਉਸੇ। ਰਖਸਾਂ ਦਮ ਦਮ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲੇ।ਸਹਿਜਾਂ ਰੋਗ ਕਰੂਪ ਕਸ਼ਾਲੇ। ਭਾਲੇ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਭਾਲੇ।ਜੈ ਜ਼ੋਰੇ ਜਿੰਦ ਜਾਨ ਲੁਟਿਉਸੇ। 196. ਸਬ ਸਰ ਇਸਰਾਰ ਕਦਮ ਦਾ ਹੈ ਸਬ ਸਰ ਇਸਰਾਰ ਕਦਮ ਦਾ ਹੈ।ਇਥ ਦਖਲ ਨ ਮਹਜ਼ ਅਦਮ ਦਾ ਹੈ। ਦਿੱਲੜੀ ਸੁਘੜ ਸੁੰਜਾਣ ਸਿਆਣੀ।ਆਖੇ ਹਰਦਮ ਸਮੰਝ ਬਿਲਿਆਣੀ। ਮਜ਼ਹਰ ਜ਼ਾਤ ਹਮਦ ਦਾ ਜਾਣੀ।ਤੋਣੇ ਰੂਪ ਸਨਮ ਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹੈ ਨਫ਼ਸ ਮੁਕੱਦਮ ਤਾਹਰ।ਅਲਵੀ ਸਫ਼ਲੀ ਦਾ ਹੈ ਮਾਹਰ। ਕੁੱਲ ਦਾ ਮਜ਼ਹਰ ਕੁੱਲ ਦਾ ਜ਼ਾਹਰ।ਵਾਲੀ ਅਰਬ ਅਜਮ ਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਜ਼ੋਕੇ ਖਿਆਲ ਮੁੱਹੀਆ।ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਲ ਤੇ ਹਾਲ ਮੁੱਹੀਆ। ਗੁਲਸ਼ਨ ਜਸ਼ਨ ਜਮਾਲ ਮੁੱਹੀਆ।ਵਾਰਿਸ ਬਾਗ਼ ਇਰਮ ਦਾ ਹੈ। ਬਿਉਲਾ ਯਾਨੀ ਤੇ ਨਾਦਾਨੀ।ਦਿਲ ਦਿਲਦਾਰ ਤੇ ਦਿਲ ਦਾ ਜਾਨੀ। ਦਿਲ ਇਖ਼ਲਾਸ ਤੇ ਸਬਾ-ਮਸਾਨੀ।ਮਬਦਾ ਦਮ ਕਦਮ ਦਾ ਹੈ। ਦੇਖ਼ੋ ਸ਼ੌਕਤ ਸ਼ਾਨ ਪਸਾਰਾ।ਮਹਵ ਗਰਦਸ਼ ਸਬਾ ਸਿਆਰਾ। ਮਰਕਜ਼ ਦੂਰ ਮਹੀਤ ਦਾ ਸਾਰਾ।ਨੁਕਤਾ ਦਿਲ ਆਰਾਮ ਦਾ ਹੈ। ਸੀਨਾ ਸਾਫ਼ ਸ਼ਫ਼ਾ ਬੇ ਕੀਨਾ।ਨੂਰ ਹਕੀਕੀ ਦਾ ਆਈਨਾ। ਦਿੱਲੜੀ ਖ਼ਾਲਸ ਪਾਕ ਨਗੀਨਾ।ਨਕਸ਼ਾ ਬੈਤ ਹਰਮ ਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਫ਼ਰੀਦ ਗੁਲਾਮ ਫ਼ਖਰ ਦਾ।ਬਾਂਦਾ ਬਰਦਾ ਇਸ ਦੇ ਦਰ ਦਾ। ਬੱਠ ਪਿਆ ਆਸਰਾ ਇਲਮੋ ਹੁਨਰ ਦਾ।ਤਕੀਆ ਦੋਸਤ ਦੇ ਦਮ ਦਾ ਹੈ। 197. ਸਬ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਢੋਲਾ ਮਾਹੀ ਸਬ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਢੋਲਾ ਮਾਹੀ।ਦਿਲ ਅਸਾਡੀ ਖੱਸਦਾ ਢੋਲ੍ਹਾ ਮਾਹੀ। ਰੰਗ ਬਰੰਗੀ ਇਸ ਦੇ ਦੇਰੇ।ਆਪੇ ਰਾਂਝਾ ਹੀਰ ਤੇ ਖੇੜੇ। ਲੁਕ ਛੁਪ ਭੇਦ ਨ ਡੱਸਦਾ ਢੋਲ੍ਹਾ ਮਾਹੀ। ਆਪ ਹੈ ਹਿਜਰ ਤੇ ਆਪ ਹੈ ਮੇਲਾ।ਆਪ ਹੈ ਕੈਸ ਤੇ ਆਪ ਹੈ ਲੇਲਾ। ਆਪ ਆਵਾਜ਼ ਜਰਸ ਦਾ ਢੋਲਾ ਮਾਹੀ। ਆਪ ਹੈ ਮੁਤਰਬ ਮਜਲਸ ਕਾਫ਼ੀ।ਆਪ ਮਵਾਹਦ ਸੂਫ਼ੀ ਸਾਫ਼ੀ। ਮੁਨਕਰ ਹੋਕਰ ਹੱਸਦਾ ਢੋਲ੍ਹਾ ਮਾਹੀ। ਰਾਵਲ ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਸਾਂਵਲ।ਆਕਰ ਹਰ ਹਰ ਆਨ ਅਸਾਂ ਵਲ। ਦਿਲ ਖੱਸ ਖਸ ਦਿਲ ਨਸਦਾ ਢੋਲ੍ਹਾ ਮਾਹੀ। ਬਤਨ ਬਤੂਨ ਤੋਂ ਜਾਹਰ ਹੋਇਆ।ਅਰਬੀ ਥੀ ਕਰ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਮੋਇਆ। ਰਸਮ ਰਸਾਲਤ ਰਸਦਾ ਢੋਲ੍ਹਾ ਮਾਹੀ। ਦਿਲ ਨੂੰ ਤਾਂਘਾਂ ਲੱਖ ਲੱਖ ਚਾਹੀਂ।ਨਿਕਲਨ ਆਹੀਂ ਸੁਝਨ ਨਵਾਹੀਂ। ਹੰਜੜੂੰ ਮੀਹ ਬਰਸਦਾ ਢੋਲ੍ਹਾ ਮਾਹੀ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਵਿਸਰਮ ਸ਼ਾਲਾ।ਓੜਕ ਲਹਸੀ ਆਪ ਸੰਭਾਲਾ। ਮੈਂ ਬੇਵਸ ਬੇਕਸ ਦਾ ਢੋਲ੍ਹਾ ਮਾਹੀ। 198. ਸਬ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਾਤ ਸੰਜਾਣੀ ਸਬ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਾਤ ਸੰਜਾਣੀ।ਹੱਕ ਬਾਝੋਂ ਬਿਉ ਗ਼ੈਰ ਨ ਜਾਣੀ। ਨ ਕੋਈ ਆਦਮ ਨ ਕੋਈ ਸ਼ੈਤਾਨ।ਬਣ ਗਈ ਏ ਕੁੱਲ ਕੂੜ ਕਹਾਣੀ। ਬਾਝ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਮਹਜ਼ ਖ਼ਿਆਲੇ।ਦਿਲ ਨ ਕਰ ਗੈਰੀਅਤ ਹਾਣੀ। ਮਤਲਬ ਵਹਦਤ ਹੈ ਹਰ ਚਾਲੋਂ।ਸਿੱਕ ਨ ਰਖ ਬਣੇ ਪਾਸੇ ਤਾਣੀ। ਜਾਂਵਣ ਲਾਂਦੀ ਦਿਲ ਦਾ ਨਾਓਂ।ਇਸਨੀਨਤ ਮੂਲ ਨ ਭਾਣੀ। ਸੋਹਣਾ ਕੋਝਾ ਸਿਰਫ ਬਹਾਨਾ।ਹਿਕੜੌ ਹਈ ਦਿਲ ਸਮੰਝ ਸੰਜਾਣੀ। ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਯਾਰ ਪੁੱਨਲ ਦੀ।ਪਈ ਗਲ ਸਾਡੇ ਪੀਤ ਪੁਰਾਣੀ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਮਿਲਿਉਸੇ ਜੇਂਦੀਂ।ਸੋਹਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਵਿਹਾਣੀ। 199. ਸਾਡਾ ਦੋਸਤ ਦਿਲੀਂ ਦਾ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਵਾਜਾ ਸਾਡਾ ਦੋਸਤ ਦਿਲੀਂ ਦਾ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਵਾਜਾ। ਢੋਲਾ ਯਾਰ ਚਾਹੇਂਦਾ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਵਾਜਾ। ਸਾਰੀ ਸਾਡੀ ਸ਼ਰਮ ਭਰਮ ਦਾ।ਤੈਂਡੇ ਗਲ ਵਿਚ ਲਾਜਾ। ਅਰਬ ਵੀ ਤੈਂਡੀ, ਅਜਮ ਵੀ ਤੈਂਡੀ।ਸਿੰਧ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਾਜਾ। ਜ਼ਮੀਨ ਜ਼ਮਨ ਵਿਚ ਵਜਦਾ ਗਜਦਾ।ਫੈਜ਼ ਤੈਂਡੇ ਦਾ ਵਾਜਾ। ਕਦਮ ਤੈਂਡੇ ਵਿਚ ਨੌ ਮਣ ਭਾਗਮ।ਅੰਗਣ ਮੇਰੇ ਪੈਨ ਪਾਜਾ। ਦਿਲਬਰ ਜਾਨੀ ਯੂਸਫ਼ ਸਾਨੀ।ਮੋਹਨ ਮੁਖ ਡਖਲਾਜਾ। ਨੱਸਾ ਸ਼ਹਿਰ ਮਹਾਰ ਦਾ ਬਨੜਾ।ਸਿੱਕਦੀ ਕੂੰ ਗਲ ਲਾਜਾ। ਨੈਣ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਦਰਸ ਪਿਆਸੇ।ਆਜਾ ਨਾ ਤਰਸਾ ਜਾ। 200. ਸਦਾ ਜੀਅ ਪਜਲੇ ਦਿਲ ਜਲੇ ਵੋ ਯਾਰ ਸਦਾ ਜੀਅ ਪਜਲੇ ਦਿਲ ਜਲੇ ਵੋ ਯਾਰ।ਲਗੀਆਂ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਕੌਨ ਝੱਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਡਿਸਮ ਨ ਰਾਵਲ ਗਝਨ ਸਾਈਂ।ਰੰਗਪੁਰ ਸਾਰਾ ਉਜੜੀਆਂ ਜਾਈਂ। ਕੋਝੇ ਕਹਿਰ ਕੁਲਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਦਰਦ, ਅੰਦੋਹ ਤੇ ਸੂਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ।ਸੈ ਸੈ ਸੂਲ ਕਲੂਰ ਦੀਆਂ ਮਾਰਾਂ। ਜਿੰਦ ਜੁਖ ਜੁਖ ਪਈ ਗਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਰਾਤੀਂ ਡੇਂਹਾਂ ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ।ਛੱਡ ਗਿਆ ਢੋਲਾ ਯਾਰ ਆਜ਼ਾਰੀ। ਨਿਭ ਗਏ ਸੁਖ ਦੇ ਰਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਰਲ ਮਿਲ ਸੇਂਗੀਆਂ ਮਾਰੂੰ ਢਾਲਾ।ਮੰਗੂੰ ਦੁਆਈ ਮੈਂ ਵਲ ਸ਼ਾਲਾ। ਹੋਤ ਪੁਨਲ ਵਲ ਵੱਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਯਾਰ ਨ ਆਵੇ ਸੇਜ ਨ ਭਾਵੇ।ਵੇੜ੍ਹਾ ਖਾਵੇ, ਘਰ ਅੱਗ ਲਾਵੇ। ਗੁਜ਼ਰੇ ਵਕਤ ਸਵੱਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਰਾਂਝਨ ਮਾਹੀ ਮੁਰਲੀ ਵਾਹੀ।ਪਰੇਮ ਜੜੀ ਜੜ ਲਾਇਸ ਜਾਹੀ। ਡਖ ਡੁਖੜੇ ਪਏ ਪੱਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਆਤਿਸ਼ ਇਸ਼ਕ ਰੰਝੇਟੇ ਵਾਲੀ।ਹੋਸ਼ ਫਿਕਰ ਦੀ ਪਾੜ ਪਜਾਲੀ। ਢਾਂਢ ਅੰਦਰ ਵਿਚ ਬੱਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਆਤਣ, ਅੰਗਨ ਹਵੇਲੀਆਂ, ਜਾਹੀਂ।ਖਵਾਜਾ ਜਾਨ ਡੇਵਮ ਕਥਾਹੀਂ। ਕੋਈ ਜਾ ਮੈਕੂੰ ਨ ਝੱਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਖ਼ੇਡਣ ਕੁਡਨ ਫਰੀਦ ਗਿਓ ਸੈ।ਪੰਡ ਮਲਾਮਤ ਮੁਫਤ ਚਤੋਸੈ। ਡਿਠੜੇ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਭੱਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। 201. ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸਦਾ ਤੂੰ ਵੱਸ ਪਿਆ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸਦਾ ਤੂੰ ਵੱਸ ਪਿਆ।ਵਸ ਹੱਸ ਰੱਸ ਦਿਲ ਖੱਸ ਪਿਆ। ਸਿਰ ਵਿਚ ਦਰਦ, ਦਿਮਾਗ਼ ਖੁਮਾਰੀ।ਤੁਨਲੇ ਰਤੜੇ ਹੰਜੜੂ ਜਾਰੀ। ਜੀੜੇ ਝੋਰਾ ਦਿਲ ਆਜ਼ਾਰੀ।ਤਨ ਸੂਲਾਂ ਦੇ ਵਸ ਪਿਆ। ਬੇਪਤ ਦੀ ਬੇਪਤੜੀ ਯਾਰੀ।ਜ਼ੁਲਮ ਅੰਧਾਰੀ ਬੇ ਨਰਵਾਰੀ। ਪਹਿਲੋਂ ਲੁਟ ਲਿਉ ਦਿਲ ਸਾਰੀ।ਪਿਛੇ ਚੋਰੀ ਨਸ ਪਿਆ। ਹਿਜਰ ਸਵਾ ਕੋਈ ਸੂਦ ਨ ਪਾਇਮ।ਚੋਟੀਆਂ ਖੁੱਤਮ ਹਾਲ ਵਜਾਇਮ। ਮਿਨਤਾਂ ਕੀਤਮ ਸੀਸ ਨਵਾਇਮ।ਨਕ ਘਰੜੇਂਦੀ ਘੱਸ ਪਿਆ। ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜੈਂ ਫ਼ਹਿਮ ਫ਼ਿਕਰ ਕੂੰ।ਲੈਤ ਲਾਅਲ ਦੀ ਇਰਖਿਰ ਕੂੰ। ਕਰ ਕਰ ਸ਼ੁਕਰ ਨ ਡਿਤਰਸ ਸਿਰ ਕੂੰ।ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਰਾਹ ਵਿਚ ਭੱਸ ਪਿਆ। ਲਾਣੇ ਫੋਗ ਫ਼ਰੀਦ ਸੋ ਹੇਸਾਂ।ਸਟ ਘਰ ਬਾਰ ਤੇ ਬਾਰ ਵਸੇਸਾਂ। ਕਰੜੀ ਤੇ ਵੰਜ ਝੋਕਾਂ ਲੈਸਾਂ।ਅੱਜ ਕਲ ਟੋਭਾ ਵੱਸ ਪਿਆ। 202. ਸਾਡੀ ਵਲ ਫੇਰ ਡੇ ਸਾਡੀ ਵਲ ਫੇਰ ਡੇ।ਜਿਵੇਂ ਖੱਸ ਨੀਤੀ ਕਿਉਂ ਚਾ ਕਾਬੂ ਕੀਤੀ। ਡੋਹ ਵਰਾਈਂ ਵੈਣ ਅਲੇਂਦੀਂ।ਡੇਖਣ ਸੇਤੀ ਤਰੇੜੀ ਪੈਂਦੀ। ਡੇ ਡਰ ਕੇ ਰੱਤ ਪੀਤੀ। ਵੈਰ ਨ ਲ੍ਹੈਣਾ ਹਾਵੀ ਮਾਹੀ।ਖੱਸ ਕਰ ਜ਼ੋਰੇ ਦਿਲ ਬੇਵਾਹੀ। ਸਾਂਗ ਡੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੀਤੀ। ਤੂਣੇ ਲਗੜੀ ਹੋ ਹੋ ਫਕੜੀ।ਦਿੱਲੜੀ ਤੱਕੜੀ ਦਰਦੀਂ ਪਕੜੀ। ਤੋੜ ਪੁਚਾ ਜੋ ਨੀਤੀ। ਨਾਹੀਂ ਮੁੜਨ ਮਨਾਸਬ ਥੱਕ ਥੱਕ।ਜੇ ਸਰ ਡੇਸੀਂ ਹੈ ਪੱਕ ਬੇਸ਼ੱਕ। ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਜੀਤੀ। ਆਇਆ ਵਕਤ ਫ਼ਰੀਦ ਮਿਲਣ ਦਾ।ਭੁਰਲ ਜਾਨੀ ਯਾਰ ਸੱਜਣ ਦਾ। ਰੈਨ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ ਬੀਤੀ। 203. ਸੈ ਸੈ ਸੂਲ ਸਿਆਪੇ ਸੈ ਸੈ ਸੂਲ ਸਿਆਪੇ।ਡੁਖੜਾ ਨੇਹੜਾ ਲਾਇਮ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਘਰ ਵਰ ਵੇ।ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾੜਾ ਵੇ। ਸੀਨੇ ਲਖ ਲਖ ਕਾਂਪੇ।ਵੇੜ੍ਹਾ ਖਾਵਣ ਆਇਮ। ਪਲ ਪਲ ਦਿਲ ਨੂੰ ਵੇ।ਪੋਰ ਪੁਨਲ ਦੇ ਵੇ। ਵਲ ਆਵੇ ਤਾਂ ਜਾਪੇ।ਦਰਦੀ ਮਾਰ ਮੰਝਾਇਮ। ਯਾਰ ਦਿਲੇਂਦੇ ਵੇ।ਪੀਤ ਨ ਪਾਲੀ ਵੇ। ਕੈਨੂੰ ਡੇਵਾਂ ਡੋੜਾਪੇ।ਯਾਰੀ ਤਰੋੜ ਸਿਧਾਇਮ। ਕਿਵੇਂ ਦਿਲਦਾ ਵੇ।ਹਾਲ ਸੁਣਾਵਾ ਵੇ। ਲੋਕ ਸਭੇ ਡੋਚਾਪੇ।ਸਖਤੀ ਸਖਤ ਸਤਾਇਮ। ਯਾਰ ਅਵੈੜੇ ਵੇ।ਤੋੜ ਨ ਨੀਤੀ ਵੇ। ਜੀ ਜੁਖ ਜੁਖ ਪਰਤਾਪੇ।ਮੁਫਤੀ ਜਾਨ ਗੰਵਾਇਮ। ਸਿਕ ਸਾਜਨ ਦੀ ਵੇ।ਰਹਿਣ ਨਾ ਡੇਂਦੀ ਵੇ। ਜੈਂ ਸੰਗ ਦਿਲੜੀ ਅੜਾ।ਜੈਂਦੇ ਨਾਜ਼ ਮੁਸਾਇਮ। ਅੰਗਨ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਵੇ।ਸਾਵਲ ਔਸੀ ਵੇ। ਕਰਮ ਕਰੇਸਮ ਆਪੇ।ਤਾਂਘੀਂ ਆਸ ਵਧਾਇਮ। 204. ਸਖੀ ਕਰ ਲਿਉ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਸਖੀ ਸਖੀ ਕਰ ਲਿਉ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਸਖੀ।ਸੱਈਆਂ ਰਲ ਮਿਲ ਧੂਮ ਮਚਾਈ। ਗਰਜਤ ਬਦਰਾ ਲਸਕਤ ਬਿਜਲੀ।ਰੁੱਤ ਸਾਂਵਣ ਠੀਕ ਸੁਹਾਈ। ਅਗਨ ਪਪੀਹੇ ਕਰਨ ਬਲਾਰੇ।ਰਸ ਕੋਇਲ ਕੂਕ ਸੁਣਾਈ। ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਵਸਾਇਮ ਮੌਲਾ।ਸਭ ਗੁਲ ਫੁਲ ਖ਼ੁਨਕੀ ਚਾਈ। ਰਲ ਮਿਲ ਸੱਈਆਂ ਡੇਵਨ ਮੁਬਾਰਕ।ਮੁਦ ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਦੀ ਆਈ। ਮੁੱਦਤਾਂ ਪਿਛੇ ਰਾਂਝਣ ਮਿਲਿਆ।ਰੱਬ ਉੱਜੜੀ ਝੋਕ ਵਸਾਈ। ਆਕਰ ਕਾਨ੍ਹ ਦਵਾਰੇ ਦਿਲ ਦੇ।ਸੁਧ ਬੰਸੀ ਪਰਮ ਬਜਾਈ। ਸਮੰਜ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਕਰ ਦਿਲ ਮੁੰਝ।ਕੁਲ ਲਾਜ ਪਏ ਗਲ ਪਾਈ। 205. ਸਜਨ ਸਧਾਏ ਵੇ ਮੀਆਂ ਸਾਥ ਵਸਨ ਸਜਨ ਸਧਾਏ ਵੇ ਮੀਆਂ ਸਾਥ ਵਸਨ।ਸ਼ਾਲਾ ਜੀਵਨ ਮੁਹਿਬ ਮਿੱਠਲ ਮਤਵਾਰੇ। ਸੁੰਜ ਬਰ ਰੁਲਦੀ ਵਲਵਲ ਭੁਲਦੀ।ਡਿੱਸਮ ਨ ਚਾਂਗੇ ਚਾਰੇ। ਜਲਦੀ ਗਲਦੀ ਹਥੜੇ ਮਲਦੀ।ਛੱਡ ਗਏ ਹੋਤ ਪਿਆਰੇ। ਡੁੱਖਦੀ ਜੁਖਦੀ ਮਾਰੀ ਲੁਖਦੀ।ਥੀ ਕਕੜਾਂਦ ਅੰਗਾਰੇ। ਮੰਗਾਂ ਦੁਆਈ ਸੰਜ ਸਬਾਹੀਂ।ਆਵਿਮ ਵਸਲ ਦੇ ਵਾਰੇ। ਸੱਟ ਬੇਵਾਹੀ ਥੀ ਗਿਆ ਰਾਹੀ।ਦਿੱਲੜੀ ਪਾਰੇ ਪਾਰੇ। ਛਹਿਦੀ ਝੋਕਾਂ ਸਹਿੰਦੀ ਟੋਕਾਂ।ਕਨੜੀ ਪੌਵਿਮ ਤਵਾਰੇ। ਯਾਰ ਪੁੱਨਲ ਦੀ ਸਿੱਕ ਪਲ ਪਲ ਦੀ।ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਕਾਰੇ। ਬਿਰਹੋਂ ਭੰਵਾਲੀ ਉਲਟੀ ਚਾਲੀ।ਸੁਖ ਬੋੜੇ ਡੁੱਖ ਤਾਰੇ। ਸੋਜ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਸਵਾਇਆ।ਲੂੰ ਲੂੰ ਲੱਖ ਚੰਗਾਰੇ। 206. ਸਜਨ ਤੌਂ ਬਿਨ ਨ ਥੀਸਾਂ ਮੈਂ ਸਜਨ ਤੌਂ ਬਿਨ ਨ ਥੀਸਾਂ ਮੈਂ।ਘੜੀ ਕਿਆ ਪਲ ਨ ਜੀਸਾਂ ਮੈਂ। ਗਿਆ ਸੂਲਾਂ ਅੰਦਰ ਸਿਰ ਗਲ।ਸਭੋ ਮੁਸ਼ਕਲ ਥੀਉਸੇ ਹਲ। ਸੱਸੀ ਸੋਹਣੀ ਅਤੇ ਮੋਮਲ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਈ ਗਿਣੇਸਾਂ ਮੈਂ। ਨਿਤੋ ਨਿਤ ਟੇਕ ਡਿਖਲਾਵੇ।ਕਰੇ ਵਾਇਦੇ ਤੇ ਨ ਆਵੇ। ਜੇ ਆਏ ਆਏ ਨਾਤਾ ਖੱਟ ਖਾਵੇ।ਨਾ ਵਲ ਸਸਤੀ ਮਨੀਸ਼ਾਂ ਮੈਂ। ਨ ਸੱਡ ਵੈਂਦੇ ਨ ਆਦਾ ਹੈ।ਡੇਹੋਂ ਡੇਂਹ ਰੂਹ ਮਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੱਤਾ ਜੀਵਨ ਨ ਭਾਂਦਾ ਹੈ।ਹਲਾਹਲ ਝੋਲ ਪੀਸਾਂ ਮੈਂ। ਕਈ ਡੁੱਖੜੀਂ ਤੋਂ ਬਚ ਬੁਚ ਗਈਆਂ।ਕਈ ਦਰ ਨਾਲ ਰਚ ਰੁਚ ਗਈਆਂ। ਕਈ ਸਿਕ ਸਾਂਗ ਮਚ ਮੁਚ ਗਈਆਂ।ਕਰਾਂ ਕੈਂ ਨਾਲ ਰੀਸਾਂ ਮੈਂ। ਫ਼ਰੀਦ ਆਇਆ ਨ ਮਾਹੀ ਵਲ।ਡਿੱਤੀ ਸੂਲਾਂ ਨ ਸਾਹੀ ਵਲ। ਪਿਆ ਡੁੱਖ ਡੂਰ ਫਾਹੀ ਵਲ।ਅਝੋਂ ਅਜ ਕਲ ਹਰੀਸਾਂ ਮੈਂ। 207. ਸਮਝ ਫਰੀਦਾ ਬਿਰਹੋਂ ਬਹੂੰ ਸਰ ਜੋਰ ਸਮਝ ਫਰੀਦਾ ਬਿਰਹੋਂ ਬਹੂੰ ਸਰ ਜੋਰ। ਅੱਖੀਆਂ ਉਬਲੀਆਂ ਦਿਲੜੀਆਂ ਉਕਲੀਆਂ।ਸੀਨੇ ਪਏ ਸ਼ਰ ਸ਼ੋਰ। ਗਮਜ਼ੇ ਰਾਹਜ਼ਨ ਮੁਲਕ ਮਰੀਲੇ।ਨਾਜ਼-ਏ-ਨਿਗਾਹ ਹੈ ਚੂਰ। ਲੋਰ ਸਿਰਾਂ ਵਿਚ ਡੋਰ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ।ਰੋਂਦੀ ਅੱਖੀਆਂ ਕੋਰ। ਲਾਕਰ ਯਾਰੀ ਕਰਨ ਨ ਕਾਰੀ।ਮਹਜ ਨ ਚਾੜ੍ਹਨ ਤੋੜ। ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ ਦਿਲੀਆਂ ਲੁਟ ਕਰ।ਉਲਟਾ ਥੀਂਦੇ ਤੋਰ। ਸਕੜੇ ਛੁਟੜੇ ਸਾਂਗੇ ਤੁਰੁਟੜੇ।ਇਸ਼ਕ ਪਿਆ ਗਲ ਡੋਰ। ਮੈਂ ਅੜ ਚੁਕੜੀ ਪੇਚ ਡੁਖਾਂ ਵਿਚ।ਸ਼ਾਲਾ ਨ ਫਾਸਿਨ ਹੋਰ। 208. ਸਮੰਝ, ਸੰਜਾਣੀ ਗੈਰ ਨ ਜਾਣੀ ਸਮੰਝ, ਸੰਜਾਣੀ ਗੈਰ ਨ ਜਾਣੀ।ਸਭ ਸੂਰਤ ਹੈ ਐਨ ਜ਼ਹੂਰ। ਰੱਖ ਤਸਦੀਕ ਨ ਥੀ ਅਵਾਰਾ।ਕਾਅਬਾ, ਕਿਬਲਾ, ਦੈਰ, ਦੁਵਾਰਾ। ਮਸਜਦ ਮੰਦਰ, ਹਿਕੜੋ ਨੂਰ। ਹੁਸਨ ਅਜ਼ਲ ਥੀਆ ਫਾਸ਼ ਮੁਬੀਆਨ।ਹਰ ਹਰ ਘਾਟੀ ਵਾਦੀ ਐਮਨ। ਹਰ ਹਰ ਪੱਥਰ ਹੈ ਕੋਹ ਤੂਰ। ਥੀਏ ਜ਼ਾਹਰ ਇਸਰਾਰ ਕਦੀਮੀ।ਹਰ ਹਰ ਸ਼ਾਖ ਹੈ ਨਖਲ ਕਲੀਮੀ। ਜ਼ੇਰ, ਜਬਰ, ਚਪ, ਗਸਤ ਹਜ਼ੂਰ। ਵੀਰਾਨਾ ਆਬਾਦ ਡਿਸੀਜੇ।ਜੰਗਲ ਬੇਲਾ ਸ਼ਾਦ ਡਿਸੀਜੇ। ਦੋਜਖ ਨਜਰਮ ਹੂਰ ਕਸੂਰ। ਆਰੀ ਫਿਰਦੇ ਹਜ, ਜ਼ਕਵਾਤੋਂ।ਸੌਮ ਸਲਵਾਤੋਂ ਜ਼ਾਤ ਸਿਫਾਤੋਂ। ਰਿੰਦ ਅਲਸਤੋਂ ਹਨ ਮਖਮੂਰ। ਕਸ਼ਫ-ਏ ਹਕਾਇਕ ਮਹਜ਼ ਮਹਾਲੇ।ਜੇ ਤੈਂ ਮੁਰਸ਼ਦ ਨਜ਼ਰ ਨ ਭਾਲੇ। ਬਿਉ ਕੁਲ, ਕੂੜ, ਫਰੇਬ ਤੇ ਜ਼ੂਰ। ਫਿਕਾ, ਉਸੂਲ, ਕਲਾਮ, ਮਆਨੀ।ਮੰਤਕ, ਨਹਵ ਤੇ ਸਰਫ ਮਬਾਨੀ। ਠਪ ਰਖ ਹੈ ਤੌਹੀਦ ਗਯੂਰ। ਮੁਲਾ ਪੁਠੜੇ ਮਾਨੀ ਕਰਦੇ।ਆਯਤ ਦਰਸ ਹਦੀਸ ਖਬਰ ਦੇ। ਸਿਰਫ ਸਦਾ ਤੇ ਥੀਏ ਮਗ਼ਰੂਰ। ਮੁੱਲਾਂ ਵੈਰੀ ਸਖਤ ਡਿਸੇਂਦੇ।ਬੇਸ਼ਕ ਹਨ ਉਸਤਾਦ ਦਿਲੇਂਦੇ। ਇਬਨੁਲ ਅਰਬੀ ਤੇ ਮਨਸੂਰ। ਸ਼ਾਹਦ, ਵਾਹਦ, ਅਸਲ ਫਰਅ ਵਿਚ।ਰਾਜ਼ ਤਰੀਕਤ ਰਸਮ ਸ਼ਰਾ ਵਿਚ। ਹੈ ਮਸ਼ਹੂਦ ਨਹੀਂ ਮਸਤੂਰ। ਬਠ ਘਤ ਰੀਤ ਰਵਸ਼ ਤਕਲੀਦੀ।ਰਾਹ ਤਹਕੀਕੀ ਸਲਕ ਫਰੀਦੀ।ਕਰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਤੇ ਥੀ ਮਸਰੂਰ। 209. ਸਾਂਵਲ ਪੁਨਲ ਵਲ ਘਰ ਡੋ ਸਧਾਇਆ ਸਾਂਵਲ ਪੁਨਲ ਵਲ ਘਰ ਡੋ ਸਧਾਇਆ।ਤਨ ਮੁੰਝ ਮਾਰਿਆ ਸਰ ਸੂਲ ਤਾਇਆ। ਡੂੰਗਰ ਡਰਾਵਨ ਦੁਖੜੇ ਸਤਾਵਨ।ਡੈਨੜੀ ਬਲਾਈਂ ਕਰ ਟੋਲ ਆਵਨ। ਬਣ ਢੋਲ ਸੁਕੜੇ ਸੌੜੇ ਨ ਭਾਵਨ।ਘਰ ਬਾਰ ਡਿਸਦਾ ਸਾਰਾ ਪਰਾਇਆ। ਮੁਠੜੀ ਮੋਈ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨ ਫੁਲੜੀਆਂ।ਡੋੜੇ ਡੋੜਾਪੇ ਤਾਂਘਾਂ ਅਵਲੜੀਆਂ। ਜਾਨੀ ਅਵੈੜਾ ਪੱਤੀਆਂ ਕਲਲੜੀਆਂ।ਹੈ ਹੈ ਅੜਾਇਆ ਅੱਖੀਆਂ ਅਜਾਇਆ। ਤੋਹਫੇ ਡੁਖਾਂ ਦੇ ਗ਼ਮ ਦੀਆਂ ਸੁਗਾਤਾਂ।ਕੀਚੇ ਸੀਸ ਡੋਆਈਆਂ ਬਰਾਤਾਂ। ਬਿਰਹੋ ਬਰਾਤਾਂ ਔਖੜੀਆਂ ਘਾਤਾਂ।ਜੀੜਾ ਨਹੇੜੇ ਨੇੜਾ ਨਾ ਭਾਇਆ। ਗੁਜਰੇ ਵਹਾਠੜੇ ਜੋਬਨ ਦੇ ਮਾਠੜੇ।ਸਿਹਰੇ ਕੁਮਾਠੜੇ ਉਜੜੇ ਟਿਕਾਣੇ। ਝੁਰਦੀ ਝੁਰਾਠੜੇ ਢੋਲਨ ਨ ਜਾਨੜੇ।ਦਿਲੜੀ ਮੁਸਾਇਆ ਬੇ ਵਸ ਰੁਲਾਇਆ। ਆਸਾਂ ਉਮੀਦਾਂ ਸਾੜੀਆਂ ਤਜਾਲੀਆਂ।ਅਸਲੋਂ ਬਰੋਚਲ ਪੀਤਾਂ ਨ ਪਾਲੀਆਂ। ਮਾਰੂ ਮਿਹਰ ਦੀਆਂ ਦੀਦਾਂ ਨ ਭਾਲੀਆਂ।ਆਇਮ ਫਰੀਦਾ ਸਖਤੀ ਦਾ ਸਾਇਆ। 210. ਸਪਾਹੀੜਾ ਨ ਮਾਰ ਨੈਣਾਂ ਦੇ ਤੀਰ ਸਪਾਹੀੜਾ ਨ ਮਾਰ ਨੈਣਾਂ ਦੇ ਤੀਰ। ਪਲਪਲ ਫਲੜੇ ਚੁਭਨ ਕੁਲਲੜੇ।ਤਨ ਮਨ ਸੀਸ ਸਰੀਰ। ਗੂੜੀਆਂ ਅਖੀਆਂ ਰਤ ਦੀਆਂ ਬੁਖੀਆਂ।ਜ਼ੁਲਫ ਸਿਆਹ ਬੇ ਪੀਰ। ਕਜਲਾ ਜੰਗੀ, ਜ਼ਾਲਮ ਜ਼ੰਗੀ।ਕੋਹਦਾ ਬੇ ਤਕਸੀਰ। ਨੇਸ਼ੇ ਡੁਖੇਂਦੇ ਰੀਸ਼ ਡੁਖੀਦੇ।ਰਗ ਰਗ ਲਖ ਲਖ ਸੀੜ। ਸੇਂਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਖੇੜੇ ਵਰਤੀਆਂ।ਵੈਰੀ ਮਾ ਪਿਓ ਵੀਰ। ਬਿਗੜੀਆਂ ਤਾਂਘਾਂ ਉਜੜੀਆਂ ਮਾਂਘਾਂ।ਵਾਰੂ ਵਸਮ ਮਲ੍ਹੇਰ। ਯਾਰ ਕੁਰਾੜਾ ਧੂਤਾ ਪਾੜਾ।ਕਿਆ ਕੀਜੇ ਤਦਬੀਰ। ਜਿੰਦੜੀ ਚੁਭਦੀ ਨੋਕ ਗ਼ਜ਼ਬ ਦੀ।ਦਿਲ ਗ਼ਮ ਦੀ ਜਾਗੀਰ। ਉਮਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨਿਭਾਇਮ ਰੋਂਦੀਂ।ਮਥੜੇ ਦੀ ਤਹਰੀਰ। 211. ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰਿਅਮ ਗੱਡ ਸਾਈਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰਿਅਮ ਗੱਡ ਸਾਈਂ।ਹੁਣ ਹੋਤ ਪੁਨਲ ਗਿਉਮ ਲੱਡ ਸਾਈਂ। ਨਾ ਕਲ ਯਾਰ ਸਜਨ ਦੀ।ਨਾ ਰਹਿ ਗਈ ਜੋਹ ਜਤਨ ਦੀ। ਨਾ ਤਿੜ ਤਾੜੇ ਮੱਡ ਸਾਈਂ। ਥਲ ਮਾਰੂ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ।ਡੰਗਰ ਔਖੀਆਂ ਘਟੀਆਂ। ਅਪੜਮ ਤੋੜ ਨ ਸੱਡ ਸਾਈਂ। ਸਖ਼ਤ ਅਵੈੜੇ ਪੈਂਡੇ।ਰੜਦੇ ਰਿੱਛ ਤੇ ਗੈਂਡੇ। ਉੱਠ ਗਈ ਆਸ ਤੋ ਤੱਡ ਸਾਈਂ। ਬਾਂਦਰ ਰਾਖਸ ਘਾਟੇ।ਖੁੜਬੁਣ ਖੂਬ ਗਬਾਟੇ। ਕਦਮ ਕਦਮ ਤੇ ਖੱਡ ਸਾਈਂ। ਦਰਦ ਫ਼ਰੀਦ ਸਤਾਵੇ।ਅੱਗ ਲਾਵੇ ਭੁੱਨ ਖਾਵੇ। ਪਟ ਪਟ ਮਾਸ ਤੇ ਹੱਡ ਸਾਈਂ। 212. ਸੱਸੀ ਕਰਹੋ ਕਤਾਰ ਸੱਸੀ ਕਰਹੋ ਕਤਾਰ।ਕੇਚ ਡਹੋਂ ਹਣ ਹਣ ਵੇ। ਝਾਗ ਜਬਲ ਥਲ ਬਾਰ।ਨਾਲ ਪੁੱਨਲ ਬਣ ਤਣ ਵੇ। ਪੱਲੜੇ ਡੋਹ ਗੁਨਾਹ ਨ ਮੈਡੇ ਵੇ।ਹੈ ਵੇ ਬਰੋਚਲ ਯਾਰ ਮੁਫ਼ਤ ਕੀਤੋ ਅਣ ਬਣ ਵੇ। ਹਿੱਕ ਕਲ੍ਹੜੀ ਪਈ ਪੀਤ ਕਲਲੜੀ ਵੇ।ਰੋਵਾਂ ਜ਼ਾਰੋ ਜ਼ਾਰ ਲਾ ਗਲੜੇ ਵਣ ਵਣ ਵੇ। ਨੈਂ ਬਾਰੀ ਤੇ ਟਾਂਗ ਉਭਾਰੀ ਵੇ।ਰਾਤ ਅੰਧਾਰ ਗੁਬਾਰ ਝੜ ਮੀਂਹ ਦੀ ਕਣ ਕਣ ਵੇ। ਕੇਡੇ ਕੱਜਲ ਮਸਾਗ ਗਿਉਸੇ ਵੇ।ਕੇਡੇ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਗਹਿਣੇ ਦੀ ਘਣ ਘਣ ਵੇ। ਦਿੱਲੜੀ ਚੁਸਤ ਨ ਥੀਵੀਂ ਫਲੜੀ ਵੇ।ਮਤਲਬ ਹਈ ਦੀਦਾਰ ਮੋਈਂ ਜੀਂਦੀਂ ਤਣ ਤਣ ਵੇ। ਰਹਿਬਰ ਸ਼ੌਕ ਸ਼ਫੀਕ ਸੁਜੇਂਦਾ ਵੇ।ਜਲਦੀ ਮੋੜ ਮੁਹਾਰ ਪਰੀਂ ਦੂੰ ਖਣ ਖਣ ਵੇ। ਬਿਰਹੋਂ ਫ਼ਰੀਦ ਹੈ ਬੋਝਾ ਕੋਝਾ ਵੇ।ਬੇਸ਼ਕ ਬਾਰੀ ਬਾਰ ਰੱਤੀ ਮਣ ਮਣ ਵੇ। 213. ਸਟ ਸਾਂਵਲ ਸਜਨ ਸਧਾਇਆ ਸਟ ਸਾਂਵਲ ਸਜਨ ਸਧਾਇਆ।ਸਰ ਸੁੰਜੜੇ ਸੂਲ ਸਤਾਇਆ। ਤਪੜੀ ਕਲਹੜੀ ਤਪੜੀ ਮਲੜੀ।ਸਾਂਗ ਹਿਜਰ ਦੀ ਰਲੜੀ। ਜਿੰਦੜੀ ਜਲੜੀ ਦਿਲੜੀ ਗਲੜੀ।ਲਗੜੀ ਅੱਗ ਕੁਲਲੜੀ। ਪੀੜ ਅਵਲੱੜੀ ਨੀਅੜੇ ਘਲੜੀ।ਪਲਪਲ ਪੂਰ ਪਰਾਇਆ। ਪਰਬਤ ਰੋਲੇ ਜਖੜ ਝੋਲੇ।ਗ਼ਮ ਦੇ ਸਾਂਗ ਸੰਗੋਲੇ। ਸੋਜ਼ ਸਮੋਲੇ ਯਾਰਨ ਕੋਲੇ।ਜੀੜਾ ਜਲ ਬਲ ਕੋਲੇ। ਸਖ਼ਤੀ ਗੋਲੇ ਸੁਝਮ ਨ ਓਲੇ।ਦਮ ਦਮ ਰੋਗ ਸਵਾਇਆ। ਨੈ ਬਾਰੀ ਮਨਤਾਰੀ ਹਾਰੀ।ਕਾਰੀ ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ। ਦਰਦਾਂ ਮਾਰੀ ਕਰਮ ਨ ਕਾਰੀ।ਉਲਟਾ ਤਰੋੜਮ ਯਾਰੀ। ਅੰਗ ਅਜ਼ਾਰੀ ਅੱਖੀਆਂ ਜਾਰੀ।ਜੋ ਲਿਖਿਆ ਸੋ ਪਾਇਆ। ਡੁੰਗਰ ਕਾਲੇ ਪੈਰੀਂ ਛਾਲੇ।ਤਤੜੀ ਵਾਕਿਆ ਘਾਲੇ। ਅੱਖਾਂ ਨਾਲੇ ਸੋਜ਼ ਪਜਾਲੇ।ਜ਼ਖਮ ਜਿਗਰ ਦੇ ਆਲੇ। ਪ੍ਰੀਤ ਨ ਪਾਲੇ ਕਰਦੇ ਚਾਲੇ।ਫਿਕਰ ਫਰਾਕ ਮੁੰਝਾਇਆ। ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਖੱਸਦਾ ਭੇਤ ਨ ਡਸਦਾ।ਵਲ ਵਲ ਢੋਲਣ ਨੱਸਦਾ। ਨੇੜੇ ਵੱਸਦਾ ਸਬ ਕੋਈ ਹੱਸਦਾ।ਝੇੜਾ ਝਗੜਾ ਸੱਸਦਾ। ਡੋਰਾ ਡੁਖੜਾ ਜੀ ਬੇਵੱਸ ਦਾ।ਦਿਲੜੀ ਮੁਫਤ ਅੜਾਇਆ। ਰੋਹ ਸਨੇੜੇ ਰਾਹ ਅਵੈੜੇ।ਵੱਸਦਾ ਯਾਰ ਪਰੇੜੇ। ਅੰਮੜੀ ਝੇੜੇ ਵੀਰ ਨਹੇੜੇ।ਸੱਸ ਨਣਾਨ ਕਰੇੜੇ। ਆ ਵੜ ਵੇੜੇ ਛੋੜ ਬਖੇੜੇ।ਸੱਟ ਘਤ ਸ਼ੋਰ ਅਜਾਇਆ। ਨਿਕਲਣ ਆਂਹੀ ਸੰਝ ਸਬਾਹੀਂ।ਬਿਰਹੋਂ ਦੁਖੇ ਦਾ ਭਾਹੀ। ਲਗੜੀਆਂ ਚਾਰੀਂ ਸੁਝਣ ਨ ਵਾਹੀ।ਰੁਲਦੀ ਬੇਲੇ ਕਾਹੀਂ। ਸੁੰਜੜੀਆਂ ਝੋਕਾਂ ਉਜੜੀਆਂ ਜਾਹੀ।ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਆਇਆ। 214. ਸਟ ਸਿਕ ਗੈਰ ਖੁਦਾ ਦੀ ਸਟ ਸਿਕ ਗੈਰ ਖੁਦਾ ਦੀ।ਸਬ ਸ਼ੈ ਵਹਿਮ ਖਿਆਲ। ਕਿਥ ਲੈਲਾ ਕਿਥ ਮਜਨੂੰ।ਕਥ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ। ਕਿਥ ਰਾਂਝਨ ਕਿਥ ਖੇੜੇ।ਕਿਥ ਹੈ ਹੀਰ ਸਿਆਲ। ਕਿਥ ਸਸੀ ਕਿਥ ਪੁਨੂੰ।ਕਿਥ ਓ ਦਰਦ ਕਸ਼ਾਲ। ਕਿਥ ਸੈਫਲ ਕਿਥ ਪਰੀਆਂ।ਕਿਥ ਓ ਹਿਜਰ ਵਸਾਲ। ਬਾਝੋਂ ਅਹਦ ਹਕੀਕੀ।ਕੁਲ ਸ਼ੈ ਐਨ ਜ਼ਵਾਲ। ਚਾਰ ਡਿਹਾਰੇ ਚੇਤਰ ਦੇ।ਕੁਡੇ ਬਕਰਵਾਲ। ਮਾ ਖਲਾ ਅੱਲਾ ਬਾਤਲ।ਬੇਹਕ ਕੂੜ ਪਪਾਲ। ਯਾਰ ਫਰੀਦ ਨ ਵਿਸਰਿਮ।ਮੁਸ਼ਕਲ ਮਹਜ਼ ਮਹਾਲ। 215. ਸੌਣ ਸਗੂਨ ਸੁਹਾਂਦਾ ਹੈ ਸੌਣ ਸਗੂਨ ਸੁਹਾਂਦਾ ਹੈ।ਮਤਾਂ ਸਾਂਵਲ ਅਸਾਂ ਵਲ ਆਂਦਾ ਹੈ। ਫਾਲ ਵਸਾਲ ਦੀ ਕਰੇ ਚਬੋਲੇ।ਲਾਲੀ ਲਿਵੇ ਤੇ ਕਾਂਗਾ ਬੋਲੇ। ਸਹਿਜੋਂ ਅੰਗ ਨ ਮਾਨੋਮ ਚੋਲੇ।ਸੇਝ ਹੱਸੇ ਘਰ ਭਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਜ਼ ਅੰਦੋਹ ਥਏ ਆਜ਼ਾਰੀ।ਸੂਲ ਕਰੇਂਦੇ ਨਾਲਾ ਜ਼ਾਰੀ। ਹਿਜਰ ਡਹਾਗ ਨੂੰ ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ।ਦਰਦ ਅਲਮ ਗ਼ਮ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਸ aੁਮੀਦ ਨਵੀਦ ਹੈ ਸ਼ਾਦੀ।ਈਦ ਸਈਦ ਮੁਬਾਰਕਬਾਦੀ। ਰਾਹਤ ਹਰ ਦਮ ਵਾਧੋ ਵਾਧੀ।ਸੁਖ ਸੁਖੜਾ ਡੁੱਖ ਮਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਣੀ ਫੋਗ ਫੁਲਾਰੀ ਵਾਹ ਵਾਹ ! ਕੰਡੜੀ ਕਰੜ ਸਿੰਗਾਰੀ ਵਾਹ ਵਾਹ ! ਚਨੜਕੀ ਘੰਡ ਤਵਾਰੇ ਵਾਹ ਵਾਹ ! ਝੋਕਾਂ ਮਾਲ ਨ ਮਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆ ਫ਼ਰੀਦ ਡੁਹਾਗ ਦਾ ਵੇਲ੍ਹਾ।ਸਿਹਨ ਸੁਹੇਲਾ ਘਰ ਅਲਬੇਲਾ। ਆਪੇ ਦਿਲਬਰ ਕੀਤਮ ਮੇਲਾ।ਜੈਂ ਬਿਨ ਜੀ ਤੜਫਾਂਦਾ ਹੈ। 216. ਸਾਵਨ ਬੂੰਦੜੀਆਂ ਝਰਲਾਵੇ ਸਾਵਨ ਬੂੰਦੜੀਆਂ ਝਰਲਾਵੇ। ਕੂਕ ਕੂਕ ਪਾਪੀ ਤੇ ਪਪੀਹਾ।ਫੂਖ ਫੂਕ ਤਨ ਆਗ ਜਗਾਵੇ। ਕੋਇਲ ਕੂੰਜ ਮੁਹਰਵਾ ਬੋਲੇ।ਦਿਲ ਦੁਖਿਆਰੀ ਨੂੰ ਡੁੱਖ਼ ਤਾਵੇ। ਨੈਨ ਚੈਨ ਸੇ ਝਗੜਤ ਝਗੜਤ।ਤੜਫਤ ਤੜਫਤ ਰੈਨ ਬਹਾਵੇ। ਛੱਤੀਆਂ ਧੜਕਤ ਜੀਅੜਾ ਲਰਜਤ।ਤੁਜ ਬਿਨ ਕਾਰੀ ਘਟਨ ਡਰਾਵੇ। ਰੁਮ ਝੁਮ ਰੁਤ ਬਰਖ਼ਾ ਸੋਹੇ।ਅੰਗ ਅੰਗ ਰਸ ਰਾਂਦ ਰਚਾਵੇ। ਬੀਤ ਗਏ ਦਿਨ ਰੈਨ ਡੁੱਖਾਂ ਦੇ।ਕਹੋ ਰੀ ਪੀਆ ਕੇ ਸੇਝ ਸੁਹਾਵੇ। ਪੀਤਮ ਪੀਤ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਪਾਲੀ।ਅੰਗ ਅੰਗ ਬਰਹਨ ਮੁਰਝਾਵੇ। 217. ਸਾਵਣ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਾਰਾਂ ਸਾਵਣ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਾਰਾਂ।ਤਰਸ ਪੌਵੀ ਪੁੱਨਲ ਆ ਮੋੜ ਮਹਾਰਾਂ। ਹੰਜੜੂ ਹਾਰਾਂ ਵਾਟ ਨਿਹਾਰਾਂ।ਬੈਠੀ ਕਾਂਗ ਉਡਾਰਾਂ। ਸੱਜੜੀਆਂ ਰਾਤੀਂ ਪਾਵਾਂ ਫਾਲਾਂ।ਡੇਂਹਾਂ ਢਾਲੇ ਮਾਰਾਂ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਕੇਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਾਲੀ।ਔਖੀ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂ। ਰੋਜ ਅਜ਼ਲ ਦੀਆਂ ਲਧਿੱਅਮ ਲਾਵਾਂ।ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ਆਰਾਂ। ਸੁੰਜੜੀਂ ਟਿਬੜੀਂ ਦਿੱਲੜੀ ਮੋਹੀ।ਵਿਸਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਜ਼ਾਰਾਂ। ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਵਾਸਾਇਮ ਮੂਲਾ।ਥੀਆਂ ਚੌ ਗੁੱਠ ਬਹਾਰਾਂ। ਥਲ ਚਤਰਾਂਗ ਡੱਸੀਜਨ ਨਦੀਆਂ।ਰਿੱਮ ਝਿੱਮ ਲਾਸੂੰ ਤਾਰਾਂ। ਨੀਲੀਆਂ ਪੀਲੀਆਂ ਰੱਤੀਆਂ ਪੀਂਘਾਂ।ਮਛਲੀ ਸਹੰਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ। ਸੁਰਖ ਕਰੇਂਹ ਤੇ ਚਿੱਟੜੀਆਂ ਬੋਟੀਆਂ।ਸਾਵੀਆਂ ਲਾਣੀਆਂ ਖ਼ਾਰਾਂ। ਜੋਫੜ ਜੋਫੜ ਘੁਮਕਣ ਮੱਟੀਆਂ।ਸੋਂਹਦੀਆਂ ਘੁੰਡ ਤਵਾਰਾਂ। ਗਾਈਂ ਬਕਰੀਆਂ ਭੇਡਾਂ ਚਾਂਗੈ।ਚਰਦੇ ਜੋੜ ਕਤਾਰਾਂ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਮਿਲਮ ਦਿਲ ਭਾਦਾ।ਮੈਲੇ ਵੇਸ ਉਤਾਰਾਂ। 218. ਸੀਨਾ ਮਹਜ਼ ਲਵੀਰਾਂ ਸੀਨਾ ਮਹਜ਼ ਲਵੀਰਾਂ।ਦਿੱਲੜੀ ਧਈਆ ਧਈਆ। ਰੋ ਰੋ ਉੱਜੜੀਆਂ ਅੱਖੀਆਂ ਸੁੱਜੜੀਆਂ।ਚੋਲੀ ਚੁੱਨੜੀ ਲੀਰਾਂ। ਖਿਲਦੀਆਂ ਸੰਗੀਆਂ ਸਈਆਂ। ਇਸ਼ਕ ਬੁਰਾਈ ਜੋੜ ਕਰਾਈ।ਲੂੰ ਲੂੰ ਲੱਖ ਲੱਖ ਪੀੜਾਂ। ਵੱਸ ਸੂਲੀ ਦੇ ਪਈਆਂ। ਦਰਦ ਅੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੋਜ਼ ਜਿਗ਼ਰ ਵਿੱਚ।ਅੱਖੀਆਂ ਨੀਰ ਵਹੀਰਾਂ। ਮੂੰ ਸਿਰ ਭੁਸੜ ਛਈਆਂ। ਨੀੜੇ ਵੇੜਮ ਸਖ਼ਤ ਨਹੇੜਮ।ਚੁੱਟੜੀ ਹਿਜਰ ਦੇ ਤੀਰਾਂ। ਓ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਕਿਨ ਗਈਆਂ। ਖੋਟ ਕਮਾਵਨ ਕੂੜ ਅਲਾਵਨ।ਕੂੜੀਆਂ ਡੇਵਮ ਧੀਰਾਂ। ਛੱਡ ਦੇ ਸਾਵਲ ਬਈਆਂ। ਬਿਰਹੋਂ ਭੰਵਾਲੀ ਡੇਖ ਫ਼ਰੀਦਾ।ਸੈ ਸੱਸੀਆਂ ਲੱਖ ਹੀਰਾਂ। ਰੁਲਦੀਆਂ ਬੂਟੇ ਲਈਆਂ। 219. ਸੇਜ ਸੁਹਾਇਮ ਬੇਲੀ ਸੇਜ ਸੁਹਾਇਮ ਬੇਲੀ।ਸਿਕਦੀ ਬਾਂਹ ਚੂੜੇਲੀ। ਯਾਰ ਨ ਮਿਲਦਾ ਆਲਮ ਖਿਲਦਾ।ਹਾਲ ਅਵੱਲੜਾ ਔਖੜੇ ਦਿਲ ਦਾ। ਸੁੰਜ ਬਰ ਸਿਹਨ ਹਵੇਲੀ। ਬੁਲਬੁਲ ਭੰਵਰੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਪਾਵਿਨ।ਰਲ ਮਿਲ ਦੋਸਤ ਬਸੰਤ ਸੁਹਾਵਿਨ। ਆਈ ਰੁਤ ਅਲਬੇਲੀ। ਖਿੜ ਕੇ ਸੀ ਸਿਆਲੇ ਬੀਤੇ।ਸੌਂਗੀਂ ਜੇਵਰ ਤਰੇਵਰ ਕੀਤੇ। ਹਿੱਕ ਮੈਂ ਮਹਜ਼ ਡੁਹੇਲੀ। ਪੀਤ ਪਰੀਂਦੀ ਸਿੱਕ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ।ਸੀਨੇ ਸੌ ਸੌ ਸਾਂਗ ਡੁੱਖਾਂ ਦੀ। ਸੇਂਧ ਧੜੀ ਥਈ ਮੇਲੀ। ਕੱਜਲੇ ਬਾਦਲ ਮੀਂਹ ਬਰਸਾਤੀਂ।ਗਾਜਾਂ ਖਮਣੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਰਾਤੀਂ। ਰੁਲਦੇ ਰੋਹ ਇਕੇਲੀ। ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਦੇ ਵਕਤ ਵਿਹਾਣੇ।ਫੁਲ ਗੁਲ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਕਮਾਣੇ। ਬਠ ਰਾਵੇਲ ਚੰਬੇਲੀ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਆਇਮ ਵੇੜ੍ਹੇ।ਉੱਜੜੇ ਗਾਨੇ ਗਹਿਣੇ ਸਿਹਰੇ। ਫਿਰਦੀ ਮੈਲ ਕੁਚੈਲੀ। 220. ਸ਼ਹੁ(ਸ਼ਾਹ) ਰਾਂਝਾ ਅਲਬੇਲਾ ਸ਼ਹੁ(ਸ਼ਾਹ) ਰਾਂਝਾ ਅਲਬੇਲਾ।ਜੋਗੀ ਜਾਦੂਗਰ ਵੇ। ਰਾਵਲ ਬੰਸੀ ਜੋੜ ਸੁਣਾਈ।ਵਿੱਸਰ ਗਿਉਮ ਘਰ ਵਰ ਵੇ। ਯਾਰ ਰੰਝੇਟੇ ਮੁਰਲੀ ਵਾਹੀ।ਕਰ ਕਰ ਪੇਚ ਹੁਨਰ ਵੇ। ਅਨਹਦ ਬੀਨ ਬਜਾ ਮਨ ਮੋਹਿਸ।ਰੁਲਦੀ ਬੂਟੇ ਝਰ ਵੇ। ਕੰਨੇ ਕੰਨੇ ਬੁੰਦੇ ਗਲ ਝਪ ਮਾਲ੍ਹਾਂ।ਰਹਿੰਦੇ ਹੁਸਨ ਨਗਰ ਵੇ। ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੋਂ(ਹਜ਼ਾਰਿਉਂ) ਰਾਂਝਣ ਆਇਆ।ਹੀਰ ਤੱਤੀ ਦੇ ਘਰ ਵੇ। ਜੋਗਣ ਥੀਸਾਂ ਖ਼ਾਕ ਰਮੇਸਾਂ।ਰੁਲਸਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਬਹਰ ਵੇ। ਮਾ ਪਿਉ ਛੋੜ ਲਗੀ ਲੱੜ ਤੈਡੇ।ਸਾਂਵਲ ਕਾਰੀ ਕਰ ਵੇ। ਬਾਝ ਪਰੀਂਦੇ ਬਾਝ ਨ ਕਾਈ।ਬੱਠ ਜ਼ੇਵਰ ਬੱਠ ਜ਼ਰ ਵੇ। ਇਤਨਾ ਜ਼ੁਲਮ ਮੁਨਾਸਬ ਨਾਹੀਂ।ਰੱਬ ਕੋਲੋਂ ਕੁਝ ਡਰ ਵੇ। ਰਾਂਝਾ ਜੋਗੀ ਮੈਂ ਜੁਗ਼ਿਆਣੀ।ਡਿੱਤੜੀ ਇਸ਼ਕ ਖ਼ਬਰ ਵੇ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਵਿਸਰਮ ਹਰਗਿਜ਼।ਸਿੱਕਦੀ ਵੈਸਾਂ ਮਰ ਵੇ। 221. ਸ਼ਹੁ ਰਾਂਝਾ ਅਲਬੇਲਾ ਸ਼ਹੁ ਰਾਂਝਾ ਅਲਬੇਲਾ।ਹੈਂ ਦਿਲੇਂਦਾ ਠੱਗ ਵੇ। ਤੈਂਡੇ ਤਾਨੇ ਮਿਹਣੇ ਸਿੱਠੜੀ।ਡੇਵਮ ਸਾਰਾ ਜੱਗ ਵੇ। ਝੋਕ ਨ ਆਵਾਂ ਕੈਂ ਵਲ ਜਾਵਾਂ।ਹੀਰ ਤੱਤੀ ਦੀ ਤੱਗ ਵੇ। ਕੇਡੇ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਗਿਉਸੇ।ਕੇਡੇ ਗਏ ਝੱਗ ਮੱਗ ਵੇ। ਨੇੜੇ ਜੀਅੜਾ ਜੋੜ ਨਿਹੇੜੇਮ।ਧਾਂ ਕਿਰਮ ਰਗ ਰਗ ਵੇ। ਸੂਲ ਅਵੱਲੜੇ ਮੂਲ ਮੁੱਠੀ ਦੇ।ਡੁੱਖ ਆਵਨ ਕਰ ਵਗ ਵੇ। ਬਿਰਹੋ ਲੁੰਬੀ ਜੁੜ ਕਰ ਲਾਈ।ਲੂੰ ਲੂੰ ਧੁੱਖਦੀ ਅੱਗ ਵੇ। ਰੋਂਦੀ ਖਪਦੀ ਆਤਣ ਬਹਿੰਦੀਂ।ਥਈ ਬੀਮਾਰ ਅਲਗ ਵੇ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਕੀਤਮ ਕਾਰੀ।ਜੀਵਾਂ ਕੈਂਦੇ ਲਗ ਵੇ। 222. ਸਿਖ ਰੀਤ ਰਵਸ਼ ਮਨਸੂਰੀ ਨੂੰ ਸਿਖ ਰੀਤ ਰਵਸ਼ ਮਨਸੂਰੀ ਨੂੰ।ਹੁਣ ਠੱਪ ਰੱਖ ਕਨਜ ਕਦੂਰੀ ਨੂੰ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ਼ਕ ਮਦੱਰਸੇ ਆਇਆ।ਫ਼ਿਕਾ ਅਸੂਲ ਦਾ ਫ਼ਿਕਰ ਉਠਾਇਆ। ਬੇਸ਼ਕ ਆਰਫ਼ ਹੋਕਰ ਪਾਇਆ।ਰਮਜ਼ ਹਕੀਕਤ ਪੂਰੀ ਨੂੰ। ਜੋ ਕੋਈ ਚਾਹੇ ਇਲਮ ਹਕਾਇਕ।ਰਾਜ਼ ਲੁਟਨੀ ਕਸ਼ਫ ਦਕਾਇਕ। ਥੀਵੇ ਅਪਨੇ ਆਪ ਦਾ ਸ਼ਾਇਕ।ਸੱਟ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੂਰੀ ਨੂੰ। ਹਮਾ ਓਸਤ ਦੇ ਭੇਦ ਨਿਆਰੇ।ਜਾਣਨ ਵਹਦਤ ਦੇ ਵਣਜਾਰੇ। ਹਰ ਹਰ ਸ਼ੈ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਨਜ਼ਾਰੇ।ਅਸਰ ਤਜੱਲੀ ਤੂਰੀ ਨੂੰ। ਬੇਦ ਅਨੋਖੈ ਪੰਥ ਅਵੈੜੇ।ਵੇੜੋ ਵੱਸਦੇ ਰਖਣ ਬਖੋੜੇ। ਹੋਰ ਨ ਕੋਈ ਆਪ ਨਬੇੜੇ।ਆਪਣੀ ਇਕੀ ਪੂਰੀ ਨੂੰ। ਲੁਤਫ਼ ਅਜ਼ਲ ਦਾ ਵੇਲਾ ਆਇਆ।ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਂ ਗੁਰ ਗਿਆਨ ਸੁਨਾਇਆ। ਤਬਾ ਸਲੀਮ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਪਾਇਆ।ਫ਼ਹਿਮ ਲੁਗਾਤ ਤਯੂਰੀ ਨੂੰ। 223. ਸਿੱਕ ਸਾੜੇ ਦਿਲ ਤਾਂਗ ਪਜਾਲੇ ਸਿੱਕ ਸਾੜੇ ਦਿਲ ਤਾਂਗ ਪਜਾਲੇ।ਵਤਨ ਨ ਵਿਸਰਮ ਰਾਂਝਣ ਵਾਲੇ। ਹਿਜਰ ਫ਼ਰਾਕ ਦਾ ਕੋਝਾ ਕਿੱਸਾ।ਸਾਹ ਮੁੰਝਾਏ ਤੇ ਹਾਂ ਡਾਲੇ। ਰਾਹ ਅਵੱਲੜੇ ਲੱਖ ਲੱਖ ਵੱਲੜੇ।ਡੂੰਗਰ ਕਾਲੇ ਪੈਰੀਂ ਛਾਲੇ। ਦਿੱਲੜੀ ਜਡੜੀ ਡੁੱਖੜੀਂ ਲਡੜੀ।ਕੇਵੇਂ ਹੋਸ਼ ਹਵਾਸ ਸੰਭਾਲੇ। ਜੈਦੀਂ ਡੇਖਾਂ ਝੋਕ ਸਜਨ ਦੀ।ਕਾਦਰ ਬਾਰ ਗ਼ਮਾਂ ਦੇ ਟਾਲੇ। ਇਸ਼ਕ ਸੌਗਾਤਾਂ ਮੈਂ ਵਲ ਭੇਜੀਆਂ।ਦਰਦ ਅੰਦੇਸ਼ੇ ਰੋਗ ਕਸ਼ਾਲੇ। ਹੈ ਸੋਹਣਿਆਂ ਦੀ ਆਦਤ ਅਸਲੋਂ।ਕੁੜੇ ਪੇਚ ਫ਼ਰੇਬੀ ਚਾਲੇ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਉਤਰਮ ਦਿਲ ਤੋਂ।ਲੁਤਫੇਂ ਭਾਲੇ ਖਵਾਹ ਨ ਭਾਲੇ। 224. ਸਿਕ ਸੂਲੀਂ ਸਾੜੀਂ ਸਾਰੀ ਸਿਕ ਸੂਲੀਂ ਸਾੜੀਂ ਸਾਰੀ।ਵਹ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਅਵਾਵਾੜੀ। ਦਿਲ ਜਲ ਬਲ ਕੇਰੀ ਕੋਲੇ।ਡੁੱਖ ਰਗ ਰਗ ਸੋਜ਼ ਸਮੋਲੇ। ਹਿੱਕ ਸੀਨਾ ਸੌ ਸੌ ਸ਼ੁਅਲੇ।ਹਿਨ ਬਿਰਹੋਂ ਤੇ ਦੋਜ਼ਖ ਹਾੜੀ। ਜੈਂ ਡੇਹ ਅੱਖੀਂ ਮੈਂ ਲਾਤੀਆਂ।ਕੁਲ ਆਸ ਉੱਮੀਦਾਂ ਲਾਥੀਆਂ। ਕਿਆ ਫਤਕਨ ਜੇੜ੍ਹੀਆਂ ਫਾਤੀਆਂ।ਬਿਆ ਹਰ ਕੋਈ ਮਾਰੇ ਤਾੜੀ। ਮੈਂ ਕਰਾਂ ਤੱਤੀ ਕਿਆ ਕਾਰੀ।ਹੁਣ ਜ਼ਖਮ ਪੁੱਠੇ ਫੱਟ ਕਾਰੀ। ਗਲ ਕਾਤੀ ਪੇਟ ਕਟਾਰੀ।ਸਰ ਬਰਛੀ ਤਬਰ ਕਟਾਰੀ। ਥਿਆ ਵੱਸ ਹੱਸ ਕੋਲੇ ਓਲੇ।ਹੁਣ ਫੋਲ ਨ ਦਿਲ ਦੇ ਫੋਲੇ। ਅਥ ਪਏ ਜੂਲ੍ਹਦੇ ਭੋਲੇ।ਗੱਠ ਸੇਵਾਂ ਡੂੰ ਹਤ ਪਾੜੀ। ਮਿਲ ਮੂੰਹ੍ਰੀਂ ਡੋਲੀਆਂ ਵੱਟੀਆਂ।ਗਈ ਫ਼ਰਹਤ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਹਟੀਆਂ। ਗ਼ਮ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਪਾੜੋਂ ਪਟੀਆਂ।ਡੁੱਖ ਸੁਖ ਦੀ ਬੇਖ ਉਖਾੜੀ। ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਹਤ ਬਹਾਨੇ।ਕਈ ਡੇਵਮ ਮੇਹਣੋ ਤਾਨੇ। ਕਈ ਮਾਰਨ ਕਾਠੀਆਂ ਕਾਨੇ।ਹੈ ਬਿਆ ਬਿਆ ਜ਼ੁਲਮ ਡਿਹਾੜੀ। ਸੁਣ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀਆਂ ਧਾਈਂ।ਕਰ ਨਾਜ਼ ਵ ਸ਼ੋਖ ਨਿਗਾਹੀਂ। ਵਲ ਆਪੇ ਸਾਵਲ ਸਾਂਈਂ।ਹੈ ਗੜਾ ਕੋਨ ਫਫਾੜੀ। 225. ਸੋਹਣਾਂ ਨਹਨ ਅਕਰਬ ਡਿੱਸਦਾ ੜੀ ਸੋਹਣਾਂ ਨਹਨ ਅਕਰਬ ਡਿੱਸਦਾ ੜੀ।ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਨ ਹੱਸ ਰਸ ਵਸਦਾ ੜੀ। ਕੇਨੂੰ ਡੁੱਖ ਦੀ ਗਾਲ੍ਹ ਸੁਣਾਵਾਂ।ਕਲ੍ਹੜੀ ਸੇਝ ਸੁੱਤੀ ਤੜਫਾਵਾਂ। ਤਾਰੇ ਗਿਣ ਗਿਣ ਰਾਤ ਨਿਭਾਵਾਂ।ਹੈ ਜੀ ਔਖਾ ਬੇਵੱਸਦਾ ੜੀ। ਯਾਰ ਪੁੱਨਲ ਡੂੰ ਦਿੱਲੜੀ ਤਾਂਗੇ।ਔਖੇ ਲਾਂਘੇ ਰਾਹ ਅੜਾਂਗੇ। ਮੁਸ਼ਕਲ ਪੈਂਡਾ ਮਿਲਣ ਮਹਾਂਗੇ।ਕੰਨੀਂ ਪੌਵਿਮ ਆਵਾਜ਼ ਜਰਸ ਦਾ ੜੀ। ਕੋਲੇਂ ਵੱਸਦਾ ਭੇਤ ਨ ਡੱਸਦਾ।ਦਿੱਲੜੀ ਖੱਸਦਾ ਵਲ ਵਲ ਨੱਸਦਾ। ਡੇਖ ਕੇ ਹਾਲ ਏਹੀਂ ਬੇਕੱਸਦਾ।ਕਰ ਠਾਹ ਠਾਹ ਦੁਰ ਦੂੰ ਹੱਸਦਾ ੜੀ। ਨਾਜ਼ਕ ਢੰਗ ਅਜਾਇਬ ਵੱਨਦਾ।ਸਾਂਵਲ ਢੋਲੇ ਮਨ ਮੋਹਨ ਦਾ। ਮਾਣ ਕਰਾਂ ਕਿਆ ਯਾਰ ਸਜਣ ਦਾ।ਓ ਦਿਲਬਰ ਹੈ ਹਰ ਕੱਸ ਦਾ ੜੀ। ਏ ਬੇਕਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨਿਭਾਇਆ।ਲੋਹੇ ਵਾਂਗ ਬਹੂੰ ਬੇ ਮਾਇਆ। ਫ਼ਖਰ ਪਏ ਦੀ ਸੁਹਬਤ ਆਇਆ।ਥਿਆ ਹਮਸਾਇਆ ਪਾਰਸ ਦਾ ੜੀ। 226. ਸੋਹਣੇ ਯਾਰ ਬਾਝੋਂ ਮੈਡੀ ਨਹੀਂ ਸਰਦੀ ਸੋਹਣੇ ਯਾਰ ਬਾਝੋਂ ਮੈਡੀ ਨਹੀਂ ਸਰਦੀ।ਤਾਂਘ ਆਵੇ ਵਧਦੀ ਸਿਕ ਆਵੇ ਚੜ੍ਹਦੀ। ਕੀਤਾ ਹਿਜਰ ਤੈਡੇ ਮੈਕੂੰ ਜ਼ਾਰੋ ਜ਼ਾਰੇ।ਦਿਲ ਪਾਰੇ ਪਾਰੇ ਸਰ ਧਾਰੋ ਧਾਰੇ। ਮੁੰਝ ਵਾਧੋ ਵਾਧੇ ਡੁੱਖ ਤਾਰੇ ਤਾਰੇ।ਰੱਬ ਮੇਲੇ ਮਾਹੀ ਬੈਠੀ ਧਾਂ ਕਰਦੀ। ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ ਮਾਹੀ ਕਡੀ ਪਾਵੇ ਫੇਰਾ।ਸ਼ਾਲਾ ਪਾ ਕੇ ਫੇਰਾ ਪੁੱਛੇ ਹਾਲ ਓ ਮੇਰਾ। ਦਿਲ ਦਰਦਾਂ ਮਾਰੀ ਡੁੱਖਾਂ ਲਾਇਆ ਦੇਰਾ।ਰਾਤੀਂ ਆਹੀਂ ਭਰਦੀ ਡੇਹਾਂ ਸੂਲਾਂ ਸੜਦੀ। ਪੁਨੂੰ ਖਾਨ ਮੇਰੇ ਕੀਤੀ ਕੇਚ ਤਿਆਰੀ।ਮੈਂ ਮਿੱਨਤਾਂ ਕਰਦੀ ਤਰੋੜੀ ਵੈਂਦਾ ਯਾਰੀ। ਕਈ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ ਕਿਆ ਕੀਜੇ ਕਾਰੀ।ਸਟ ਬਾਂਦੀ ਬਰਦੀ ਥੀਸਾਂ ਬਾਂਦੀ ਬਰਦੀ। ਰੋ ਰੋ ਫ਼ਰੀਦਾ ਫ਼ਰਿਆਦ ਕਰਸਾਂ।ਗ਼ਮ ਬਾਝ ਉਸ ਦੇ ਬਿਆ ਸਾਹ ਨ ਭਰਸਾਂ। ਜਾ ਥੀਸਮ ਮੇਲਾ ਜਾ ਰੁਲਦੀ ਮਰਸਾਂ।ਕਹੀਂ ਲਾ ਡਖਾਈ ਦਿਲ ਚੋਟ ਅੰਦਰ ਦੀ। 227. ਸੋਹਣੇ ਯਾਰ ਪੁਨਲ ਦਾ ਸੋਹਣੇ ਯਾਰ ਪੁਨਲ ਦਾ।ਹਰ ਜਾ ਐਨ ਹਜੂਰ। ਅੱਵਲ ਆਖਰ ਜ਼ਾਹਰ ਬਾਤਨ।ਉਸਦਾ ਜਾਣ ਜ਼ਹੂਰ। ਆਪ ਬਣੇ ਸੁਲਤਾਨ ਜਹਾਂ ਦਾ।ਆਪ ਬਣੇ ਮਜ਼ਦੂਰ। ਥੀ ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਫਿਰੇ ਵਿਚ ਗਮ ਦੇ।ਵਾਸਲ ਥੀ ਮਹਜੂਰ। ਥੀ ਮਾਸ਼ੂਕ ਦਿਲੀਂ ਲੁਟ ਨੇਵੇਂ।ਜਾਨ ਕਰੇ ਰੰਜੂਰ। ਗਲ ਲਾਂਵਣ ਵਲ ਮਾਰ ਤੜ੍ਹਾਵਣ।ਏਹੋ ਨਹੀਂ ਦਸਤੂਰ। ਚਸ਼ਮਾਂ ਫ਼ਖਰੂਦੀਨ ਮਿਠਲ ਦੀਆਂ।ਤਨ ਮਨ ਕੀਤਾ ਚੂਰ। ਘੋਲ ਘੋਤ ਮੈਂ ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਂ ਤੂੰ।ਜਨਤ ਹੂਰ ਕਸੂਰ। ਯਾਰ ਫਰੀਦ ਕੂੰ ਏਵੇਂ ਸਾੜਿਓ।ਜਿਵੇਂ ਜਲਿਆ ਕੋਹ ਤੂਰ। 228. ਸੋਹਣੀਆਂ ਰਮਜ਼ਾਂ ਤੇਰੀਆਂ ਭਾਉਂਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਰਮਜ਼ਾਂ ਤੇਰੀਆਂ ਭਾਉਂਦੀਆਂ।ਸਾਨੂੰ ਗੁੱਝੜੀ ਚੇਟਕ ਲਾਉਂਦੀਆਂ। ਚਸ਼ਮਾਂ ਜਾਦੂ ਕਹਿਰ ਕਿਆਮਤ।ਹੋਸ਼ ਹੱਵਾਸ ਭੁਲਾਉਂਦੀਆਂ। ਅਬਰੂ ਕੋਸ ਤੇ ਮਿਜ਼ਗਾਂ ਕੈਬਰ।ਜ਼ੁਲਮੀਂ ਚੋਟ ਚਲਾਉਂਦੀਆਂ। ਚੜ੍ਹਨ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨ ਮੁੜਦੀਆਂ ਹਰਗਿਜ਼।ਜ਼ੁਲਫ਼ਾਂ ਸੈਦ ਫੁਹਾਉਂਦੀਆਂ। ਚਾਲੀਂ ਨਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਮੋਹਦੀਆਂ।ਹੁਕਮੀਂ ਬਿਰਹੋਂ ਬਛਾਉਂਦੀਆਂ। ਤੇਗ਼ਾਂ ਤੇਜ਼ ਨਿਗਾਹ ਦੀਆਂ ਹਰ ਦਮ।ਲਾਲ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਧਾਉਂਦੀਆਂ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਕਈ ਘਰ ਗਾਲੇ।ਸਹੰਸ ਪਈਆਂ ਤੜਫ਼ਾਉਂਦੀਆਂ। 229. ਸੁਬਹ ਸਾਦਕ ਖਾਂ ਸਾਹਿਬੀ ਮਾਣੇ ਸੁਬਹ ਸਾਦਕ ਖਾਂ ਸਾਹਿਬੀ ਮਾਣੇ।ਪਾ ਸਿਹਰੇ ਗਾਨੇ ਗਹਿਣੇ। ਸਹਿਜੋਂ ਫੁਲੂੰ ਸੇਝ ਸੁਹਾ ਤੂੰ।ਬਖ਼ਤ ਤੇ ਤਖ਼ਤ ਕੂੰ ਜੋੜ ਛਕਾ ਤੂੰ। ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਕੂੰ ਆਪ ਵਸਾ ਤੂੰ।ਪਟ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਥਾਣੇ। ਸੁਣ ਇਕਬਾਲ ਤੈਡਾ ਪੈ ਡਰਦੇ।ਰਾਜੇ ਦਹਸ਼ਤ ਕਰ ਮਰਦੇ। ਮੀਰ ਨਵਾਬ ਥਏ ਆ ਬਰਦੇ।ਬੇ ਜ਼ਰ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿਕਾਣੇ। ਪੀਰ ਫ਼ਕੀਰ ਤੈਕੂੰ ਸਬ ਚਹਿੰਦੇ।ਸੂਬੇਦਾਰ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਰਹਿੰਦੇ। ਗਿਰਦਾ ਗਿਰਦ ਕਚਹਿਰੀ ਬਹਿੰਦੇ।ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਸਿਆਣੇ। ਫੈਜ ਤੈਡੇ ਦੇ ਜਗ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ।ਜ਼ਾਲਾਂ ਮਰਦ ਗਏ ਘਿਨ ਹਿਸੇ। ਨੀਂਗਰ ਤਕੜੇ ਬੁਢੜੇ ਲਿਸੇ।ਨੰਢੜੇ ਬਾਲ ਅਯਾਣੇ। ਖ਼ੂਬ ਹੰਡਾਈਂ ਜਿੰਦ ਜਵਾਨੀ।ਹਰ ਦਮ ਕੋਲ ਵੱਸੀਂ ਦਿਲ ਜਾਨੀ। ਯਾਰ ਪਿਆਰਾ ਯੂਸਫ਼ ਸਾਨੀ।ਨਾਜ਼ ਤੈਂਡੇ ਮਨ ਭਾਣੇ। ਕਰੇ ਫ਼ਰੀਦ ਹਮੇਸ਼ ਦੁਆਈਂ।ਸਾਂਵਲ ਜੀਵੇਂ ਚਰ ਜੁਗ ਤਾਈਂ। ਤੈਡੇ ਸਾਡਾ ਸੋਹਣਾ ਸਾਈਂ।ਲਗੜੇ ਨੇਂਹ ਪੁਰਾਣੇ। 230. ਸੁਖ ਸੋਮਹਣ ਸਿਧਾਇਮ ਸੁਖ ਸੋਮਹਣ ਸਿਧਾਇਮ।ਯਾਰ ਨ ਨੀਤਮ ਸੰਗ ਵੇ। ਸੇਝ ਰੰਗੀਲੀ ਸੁਟਿਅਮ ਪਸੇਲੀ।ਧਾਂ ਕਰਮ ਅੰਗ ਅੰਗ ਵੇ। ਨਿਕਲਨ ਆਹੀਂ ਸੰਜ ਸਬਾਹੀ।ਡੁੱਖੜੀਂ ਕੀਤਮ ਤੰਗ ਵੇ। ਸੱਜਣ ਸਧਾਏ ਵਲ ਨ ਆਏ।ਵਾਹ ਕਾਦਰ ਦਾ ਰੰਗ ਵੇ। ਕੋਲ ਨ ਨੀਤਮ ਢੋਲ ਦਿਲੇਂਦੇ।ਰੋਹੀ ਰੁਲਿਉਮ ਕੁਰੰਗ ਵੇ। ਟਲ੍ਹਿਅਮ ਨਾ ਸਖ਼ਤੀ ਤੇ ਬਦਬਖ਼ਤੀ।ਗਿਆ ਨਾਮੁਸ ਤੇ ਨੰਗ ਵੇ। ਦਰਦ ਅਵੱਲੜੇ ਸੂਲ ਕਲੱਲੜੇ।ਤਨ ਮਨ ਦੂਰ ਚਰੰਗ ਵੇ। ਰੁਲਦੀ ਥਲ ਵਿੱਚ ਯਾਰ ਨ ਵਲ ਵਿੱਚ।ਵੱਲੜੀ ਲਗੜੀ ਜੰਗ ਵੇ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਛਕਾ ਮੋਈਂ ਜੀਂਦੀ।ਡੇ ਸਰ ਮੁਲ ਨ ਸੰਗ ਵੇ। 231. ਸੁਣ ਸਮਝੜੇ ਜ਼ਾਹੇਦ ਜਾਹਦ ਤੂੰ ਸੁਣ ਸਮਝੜੇ ਜ਼ਾਹੇਦ ਜਾਹਦ ਤੂੰ।ਹਿਨ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਏ ਕਲਮਾਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਗਾਲ੍ਹ ਅਜਬ ਹੈ ਹਾਲ ਅਜਬ।ਹੈ ਚਾਲ ਅਜਬ ਹੈ ਘਾਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਜ਼ੌਕ ਅਜਬ ਹੈ ਸ਼ੌਕ ਅਜਬ।ਹੈ ਐਨ ਅਜਬ ਹੈ ਬੈਨ ਅਜਬ। ਹੈ ਜ਼ਿਕਰ ਅਜਬ ਹੈ ਫ਼ਿਕਰ ਅਜਬ।ਹੈ ਨਫ਼ੀ ਅਜਬ ਅਸਬਾਤ ਅਜਬ। ਕੁਲ ਤਾਂਘ ਤਲਬ ਮਫਕੂਦ ਕਰਨ।ਸਭ ਸੂਰਤ ਹੱਕ ਮਸਜੂਦ ਕਰਨ। ਥੀ ਬਾਜ਼ਲ ਤਰਕ ਵਜੂਦ ਕਰਨ।ਸਕ ਸੌਮ ਸਲਵਾਤ ਜ਼ਕਵਾਤ ਅਜਬ। ਹਿਕਮਾਤ ਅਜਬ ਸੁਬਹਾਤ ਅਜਬ।ਦਰਜਾਤ ਅਜਬ ਦਰਕਾਤ ਅਜਬ। ਆਯਾਤ ਅਜਬ ਤਾਆਤ ਅਜਬ।ਤਾਗ਼ੂਤ ਤੇ ਲਾਤ ਮਨਾਤ ਅਜਬ। ਹਿਕ ਜਾਤੋਂ ਸਹੰਸ ਜ਼ਵਾਤ ਅਜਬ।ਇਸਮਾ ਅਫਆਲ ਸਿਫਾਤ ਅਜਬ। ਖੁਸ਼ ਖਿਜ਼ਰ ਦੇ ਫਲਸਫਿਆਤ ਅਜਬ।ਜ਼ੁਲਮਾਤ ਤੇ ਆਬ ਹਯਾਤ ਅਜਬ। ਠੱਪ ਫਿਕ ਅਸੂਲ ਅਕਾਇਦ ਨੂੰ।ਰਖ ਮਿਲਤ ਇਬਨੁਲ ਅਰਬੀ ਦੀ। ਹੈ ਦਿਲੜੀ ਗੈਰੋਂ ਪਾਕ ਤੇਰੀ।ਮਿਸਬਾਹ ਅਜਬ ਮਸਕਵਾਤ ਅਜਬ। ਹਰਕਾਤ ਅਜਬ, ਸੁਕਨਾਤ ਅਜਬ।ਅਸ਼ਗ਼ਾਲ ਅਜਬ ਔਕਾਤ ਅਜਬ। ਔਰਾਦ ਅਜਬ ਦਾਵਾਤ ਅਜਬ।ਸਾਆਤ ਅਜਬ ਡੇਹ ਰਾਤ ਅਜਬ। ਲਾ ਯਦਰਕਹੁਲ ਅਬਸਾਰ ਅਜਬ।ਲਾਯਹਜ੍ਹਾ ਅਲਸ਼ਕਾਲ ਅਜਬ। ਹੈ ਬਹਿਰ ਅਜਬ ਹੈ ਲਹਿਰ ਅਜਬ।ਹੈ ਨਹਿਰ ਅਜਬ ਕਤਰਾਤ ਅਜਬ। ਆਫ਼ਾਤ ਅਜਬ ਖਦਸ਼ਾਤ ਅਜਬ।ਸਦਮਾਤ ਅਜਬ ਹਸਰਾਤ ਅਜਬ। ਵਾਹ ਜਜ਼ਬਭਹ ਮਿਨ ਜਜ਼ਬਾਤ ਅਜਬ।ਰਾਹਾਤ ਅਜਬ ਲੱਜ਼ਾਤ ਅਜਬ। ਨਾਸੂਤ ਅਜਬ ਮਲਕੂਤ ਅਜਬ।ਜਬਰੂਤ ਅਜਬ ਲਾਹੂਤ ਅਜਬ। ਤਲਬੀਸ ਅਜਬ ਤਾਨੀਸ ਅਜਬ।ਤਕਦੀਸ ਅਜਬ ਸਤਵਾਤ ਅਜਬ। ਅਵਹਾਮ ਅਜਬ ਇਬਹਾਮ ਅਜਬ।ਐਲਾਮ ਅਜਬ ਇਲਹਾਮ ਅਜਬ। ਹਮਜ਼ਾਤ ਅਜਬ ਖ਼ਤਰਾਤ ਅਜਬ।ਲਮਹਾਤ ਅਜਬ ਸ਼ਤਹਾਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਕੁਰਬ ਅਜਬ ਹੈ ਬੋਅਦ ਅਜਬ।ਹੈ ਵਸਲ ਅਜਬ ਹੈ ਫਸਲ ਅਜਬ। ਹੈ ਕਹਿਰ ਹਿਜਾਬ ਅਕਾਬ ਅਜਬ।ਹੈ ਲੁਤਫ ਨਜਾਤ ਸਬਾਤ ਅਜਬ। ਅਬਦਾਲ ਅਜਬ ਔਤਾਦ ਅਜਬ।ਅਕਤਾਬ ਅਜਬ ਅਫਰਾਦ ਅਜਬ। ਤਹਕੀਕ ਅਜਬ ਤਸਦੀਕ ਅਜਬ।ਤਕਲੀਦ ਅਦੂਲ ਸਕਾਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਕਲਬ ਅਜਬ ਹੈ ਸਿੱਰ ਅਜਬ।ਹੈ ਨਫਸ ਅਜਬ ਹੈ ਰੂਹ ਅਜਬ। ਹੈ ਹਰਮ ਅਜਬ ਅਹਿਰਾਮ ਅਜਬ।ਹਜਾਜ ਅਜਬ ਇਰਫ਼ਾਤ ਅਜਬ। ਜਬਰੀਲ ਅਜਬ ਤਨਜੀਲ ਅਜਬ।ਤਰਤੀਲ ਅਜਬ ਤਾਮੀਲ ਅਜਬ। ਹੈ ਜ਼ੁਹਰ ਅਜਬ ਤਫ਼ਸੀਰ ਅਜਬ।ਹੈ ਬਤਨ ਤੇ ਤਾਵਾਲਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਕਿਬਰ ਤੇ ਫ਼ਖਰ ਗਰੂਰ ਅਜਬ।ਹੈ ਨਾਰ ਅਜਬ ਹੈ ਨੂਰ ਅਜਬ। ਹੈ ਨਖਲ ਅਜਬ ਹੈ ਤੂਰ ਅਜਬ।ਹੈ ਮੂਸਾ ਤੇ ਮੀਕਾਤ ਅਜਬ। ਆਗਾਜ਼ ਅਜਬ ਅੰਜਾਮ ਅਜਬ।ਹੈ ਸ਼ਾਮ ਅਜਬ ਪ੍ਰਭਾਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਸ਼ਮਸ ਤੇ ਮਦਾਲਜੁਲ ਅਜਬ।ਹੈ ਅਕਸ ਅਜਬ ਜ਼ੱਰਾਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਤਰ੍ਹਾ ਕਿਆਮ ਕਊਦ ਅਜਬ।ਹੈ ਵਜਾ ਰਕੂ ਸਜੂਦ ਅਜਬ। ਹੈ ਸ਼ਫਾਅ ਅਜਬ ਹੈ ਵਤਰ ਅਜਬ।ਅਰਕਾਨ ਅਜਬ ਰਕਆਤ ਅਜਬ। ਨਫ਼ਕਾਤ ਅਜਬ ਸਦਕਾਤ ਅਜਬ।ਖੈਰਾਤ ਅਜਬ ਹਸਨਾਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਦੁਨੀਆ ਅਸਲ ਅਹਾਦ ਅਜਬ।ਹੈ ਦੀਨ ਅਲੂਫ ਮਾਅਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਦੋਜ਼ਖ ਤਬਕਾਤ ਅਜਬ।ਹੈ ਜਨਤ ਸਬਅ ਸਿਫਾਤ ਅਜਬ। ਅਸੀਆਨ ਅਜਬ ਅਸਾਤ ਅਜਬ।ਇਬਰਾਰ ਤੇ ਬਾਕੀਆਤ ਅਜਬ। ਵਾਲਲੀਲ ਹੈ ਰਮਜ਼ ਬਤੂਨ ਅਜਬ।ਵਾਲਕਲਮ ਅਜਬ ਹੈ ਨੂਨ ਅਜਬ। ਵਾਲਤੈਨ ਤੇ ਵਾਲਜ਼ੈਤਨ ਅਜਬ।ਵਾਲਸ਼ਮਸ਼ ਤੇ ਵਾਲਸਿਫਾਤ ਅਜਬ। ਮਿਨ ਈਨ ਅਲੀ ਈਂ ਅਸਤ ਅਜਬ।ਮਾ ਅਲ ਹਾਸਲ ਫੀ ਅਲ ਬੀਨ ਅਸਤ ਅਜਬ। ਮਿਨ ਇਲਮ ਮਾਲੀ ਅਲ ਐਨ ਅਸਤ ਅਜਬ।ਇਸਰਾਰ ਰਮੁਜ਼ ਨੁਕਾਤ ਅਜਬ। ਘਰ ਬਾਰ ਡਿਸੇ ਬਰ ਬਾਰ ਅਸਾਂ।ਗਏ ਵਿਸਰ ਸਭੋ ਕੰਮ ਕਾਰ ਅਸਾਂ। ਲਾਚਾਰ ਤੇ ਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਾਰ ਅਸਾਂ।ਵਾਹ ਡਿਤੜੀ ਬਿਰਹੋ ਬਰਾਤ ਅਜਬ। ਹਿਕ ਪਾਸੋਂ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ ਅਜਬ।ਪੈ ਪਾਸੋਂ ਇਜਜ਼ ਨਿਆਜ਼ ਅਜਬ। ਹੈ ਸੋਜ਼ ਅਜਬ ਹੈ ਸਾਜ਼ ਅਜਬ।ਹੈ ਘੁੰਡ ਅਜਬ ਹੈ ਝਾਤ ਅਜਬ। ਵਾਹ ਆਲਮ ਹੁਸਨ ਆਬਾਦ ਅਜਬ।ਵਿਚ ਸੋਹਣਿਆਂ ਦਾ ਬੇਦਾਦ ਅਜਬ। ਲੁਟੀ ਦਿਲੜੀ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਅਜਬ।ਮੁਠੀਆਂ ਅਖੀਆਂ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਅਜਬ। ਹਰ ਆਨ ਅਹੱਦ ਡੋਂ ਧਿਆਨ ਧਰੋ।ਹੈ ਬੇਸ਼ਕ ਦੀਨ ਈਮਾਨ ਇਹੋ। ਦਿਲ ਨਾਲ ਫ਼ਰੀਦ ਦਾ ਵਾਅਜ਼ ਸੁਣੋ।ਸੌ ਬਾਤ ਦੀ ਹੈ ਹਿਕ ਬਾਤ ਅਜਬ। 232. ਸੁਣ ਵੋ ਸਹੇਲੀ ਸੁਘੜ ਸਿਆਣੀ ਸੁਣ ਵੋ ਸਹੇਲੀ ਸੁਘੜ ਸਿਆਣੀ।ਬਿਰਹੋਂ ਦੇ ਪੰਧੜੇ ਸਖਤ ਬਈਦ। ਨਾ ਕਲ ਮੈਕੂੰ ਤੇਗ਼ ਕਜ਼ਾ ਦੀ।ਨਾ ਤਕਦੀਰ ਦੇ ਤੀਰ ਦਗ਼ਾ ਦੀ। ਕੀਤੋਮ ਦੋਸਤ ਦੀ ਦੀਦ ਸ਼ਹੀਦ। ਜੇ ਡੇਂਹ ਭਲੜੇ ਮਿਤਰ ਵੀ ਭਲੜੇ।ਕਿਸਮਤ ਜੋੜੇ ਜੋੜ ਕੁਲਲੜੇ। ਯਾਰ ਸ਼ਦੀਦ ਤੇ ਬਖਤ ਅਨੀਦ। ਰੋਵਣ ਪਿਟਣ ਕੂੰ ਸਮਝੂੰ ਸ਼ਾਦੀ।ਸੁੰਜੀ ਬਰ ਝਰ, ਝੰਗ ਡਿਸਮ ਆਬਾਦੀ। ਇਸ਼ਰਾ ਮਹਰਮ ਸਾਡੜੀ ਈਦ। ਸੌ ਸੌ ਛਾਂਗਾਂ ਲਖ ਲਖ ਛੇੜੂ।ਵੁਠੜੇ ਦੀ ਵੌਹ ਡੇਵਨ ਪੰਧੇੜੂ। ਰੋਹੀ ਥਈ ਆਬਾਦ ਜਦੀਦ। ਜਿੰਦ ਅਸੀਰੇ ਜੋਰ ਵ ਜਫਾ ਦੀ।ਦਿਲੜੀ ਕੈਦੀ ਕਰਬ ਵ ਬਲਾ ਦੀ। ਡਿਸਮ ਰਕੀਬ ਯਜ਼ੀਦ ਪਲੀਦ। ਸਟ ਖਿਰਕਾ ਭਟ ਘਤ ਸਜਾਦਾ।ਜਾਮਾ ਜਾਂ ਸੂ ਪਾਕ ਬ ਬਾਦਾ। ਕਰਦਮੀ ਪੀਰ ਮਗ਼ਾਂ ਤਾਕੀਦ। ਸਾਂਵਲ ਯਾਰ ਦੇ ਨਾਜ਼-ਏ-ਨਿਗਾਹ ਦੇ।ਮਾਰੂ ਚਾਲ ਤੇ ਖਾਲ ਸਿਆਹ ਦੇ। ਥੀਵਸੇ ਮੁਫਤ ਫ਼ਰੀਦ ਖ਼ਰੀਦ। 233. ਸੁਣ ਯਾਰ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ ਵੋ (ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਹੀਰ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨੀ ਲਿਖੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਆਸ਼ਕ ਸੀ।) ਸੁਣ ਯਾਰ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ ਵੋ।ਥੀਆਂ ਅੱਖੀਆਂ ਛਲ ਗਈ ਦਿਲੜੀ ਜਲ। ਕਾਂਹ ਕੁਮਾਣੀਂ ਉਜੜੀਆਂ ਝੋਕਾਂ।ਸਖਤ ਸਿਆਲੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਟੋਕਾ। ਰਹਿੰਦੀ ਦਿਲ ਦਿਲਗੀਰ ਵੋ।ਸਰ ਦਰਦ ਉਟਲ ਪਏ ਰੋਗ ਉਛਲ। ਲਗੜਾ ਨੇਂਹ ਰੰਝੇਟੇ ਵਾਲਾ।ਵਿਸਰਿਆ ਫ਼ਹਿਮ ਫ਼ਿਕਰ ਦਾ ਚਾਲਾ। ਹੀਰ ਗਈ ਝੰਗ ਚੀਰ ਵੋ।ਸਟ ਸੇਝ ਪਲੰਗ ਤੇ ਰੰਗ ਮਹਲ। ਭੋਗੇ ਮੂਲ ਨ ਦੁਸ਼ਮਨ ਜਾਈ।ਜੋ ਜੋ ਸਖਤੀ ਮੈਂ ਸਿਰ ਆਈ। ਮਾਰਮ ਮਾ ਪਿਉ ਵੀਰ ਵੋ।ਵਲ ਸੰਗੀਆ ਸੁਰਤੀਆਂ ਲਹਮ ਨ ਕਲ। ਚਾਕ ਮਹੀਂਦਾ ਆ ਵੜ ਵੇਹੜੇ।ਖੇੜੇ ਭੇੜੇ ਰਖਣ ਬਖੇੜੇ। ਕਪੜੇ ਲੀਰ ਕਤੀਰ ਵੋ।ਗਿਆ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਮੁਸਾਗ ਕਜਲ। ਨਾਜ਼ਕ ਨਾਜ਼ ਨਿਗਾਹ ਸਜਨ ਦੇ।ਇਸ਼ਵੇ ਗਮਜ਼ੇ ਮਨ ਮੋਹਨ ਦੇ। ਲਗੜੇ ਕਾਰੀ ਤੀਰ ਵੋ।ਸੈ ਸੀਨੇ ਪਲ ਪਲ ਚੁਭਦੇ ਫਲ। ਔਖੇ ਲਾਘੇ ਰੋਹ ਹਬਲਦੇ।ਛਲ ਛਲ ਛਾਲੇ ਪੈਰ ਪਚਲਦੇ। ਰੁਲਦੀ ਰਾਹ ਮਲ੍ਹੇਰ ਵੋ।ਜਿਥ ਰਾਖਸ ਡਨੜੀ ਪੌਵਨ ਦਹਲ। ਸੱਸੀ ਸ਼ੋਦੀ ਪੈਰ ਪਿਆਦੀ।ਨਾ ਤਿੜ ਤਾਡੇ ਝੋਕ ਆਬਾਦੀ। ਮਿਠੜੀ ਬੇ ਤਕਸੀਰ ਵੋ।ਨਾ ਖਰਚ ਪਲੇ ਨਾ ਗੰਢ ਸਮਲ। ਮਾਹੀ ਬਾਝੋਂ ਸੂਲ ਕਹਿਰ ਦੇ।ਡੇਹਾਂ ਰਾਤ ਫ਼ਰੀਦ ਨਜਰਦੇ। ਨੀੜਾਂ ਨੀਰ ਵਹੀਰ ਵੋ।ਝਰ ਜੰਗਲ ਬੇਲੇ ਛਲੋ ਛਲ। 234. ਸੁਤੜੀ ਹੋਤ ਸਿਧਾਣੇ ਸੁਤੜੀ ਹੋਤ ਸਿਧਾਣੇ।ਨਾਹੀਂ ਹਿਕਤਿਲ ਤਰਸ ਜਤਨ ਮੇਂ। ਗਏ ਕਰਹੋਂ ਕਤਾਰੀ ਬਰਡੋ।ਥੀ ਪਾਂਧੀ ਕੇਚ ਸ਼ਹਿਰ ਡੋ। ਕਰ ਜ਼ੋਰ ਅਜ਼ੋਰ ਧੰਗਾਣੇ।ਖੁਸ ਵੁਠੜੇ ਦੇਸ ਵਤਨ ਮੇਂ। ਤੱਤੀ ਕਲ੍ਹੜੀ ਤੇ ਨਿੰਦਰਾਈ।ਬੇਵਾਹੀ ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਈ। ਮੂੰਹ ਬੁਸਰਾ ਨੈਣ ਕਮਾਣੇ।ਹੋਸ ਨ ਸਿਰ ਮੇਂ ਸੁਰਤ ਨ ਤਨ ਮੇਂ। ਬਠ ਬੇਦਰਦਾਂ ਦੀ ਯਾਰੀ।ਮੈਂ ਮੁੱਠੜੀ ਲਾ ਕਰ ਹਾਰੀ। ਨਿੱਤ ਝੁਰਦੀ ਝੋਰ ਝੁਰਾਣੇ।ਰਹਿੰਦੀ ਦਰਦ ਅਮਦੋਹਮਿਹਨ ਮੇਂ। ਆ ਆਪੇ ਯਾਰੀ ਲਾਇਸ।ਵਲ ਵੈਂਦੀ ਨਾ ਮੁਕਲਾਇਸ। ਸਭ ਰਹਿ ਗਏ ਹਾਲ ਪੁਰਾਣੇ।ਦਿਲ ਦੀ ਦਿਲ ਮੇਂ ਮਨ ਦੀ ਮਨ ਮੇਂ। ਡੇ ਵੀਰਨ ਡੋਹ ਡੁਰਾਪੇ।ਰੱਖ ਆਸ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆਪੇ। ਮੋਈਂ ਜੀਂਦੀ ਥਲੜੇ ਮਾਣੇ।ਨੀਤਸ ਪੂਰੀ ਗੋਰ ਕਫ਼ਨ ਮੇਂ। ਗਏ ਜੋਭਨ ਜੋਸ਼ ਬਹਾਰੀ।ਗਈ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦੀ ਵਾਰੀ। ਥਏ ਕੱਜਲ ਮੁਸਾਗ ਨਮਾਣੇ।ਵਾਲੀ ਵੱਟੜੀ ਸੋਹਮ ਨ ਕਨ ਮੇਂ। ਠੱਗ ਬਾਗ਼ ਬਹੂੰ ਦਿਲ ਕਾਲੇ।ਸੈ ਪੇਚ ਕਰਨ ਲੱਖ ਚਾਲੇ। ਕਰ ਕੂੜ ਫ਼ਰੇਬ ਅਘਾਣੇ।ਡਿੱਸਦੇ ਪੂਰਬ ਵਸਨ ਦਖਨ ਮੇਂ। ਸਭ ਸੰਗੀਆਂ ਮੁਲਕ ਅਮਨ ਵਿੱਚ।ਏ ਛੋਰੀ ਬੈਤ ਹਜ਼ਨ ਵਿਚ। ਕਰ ਬੈਠਨ ਜਾਹ ਟਿਕਾਨੇ।ਸੋਜ ਬਦਨ ਮੇਂ ਦੂਦ ਦਹਨ ਮੇਂ। ਥੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਆਸੇ ਪਾਸੇ।ਗਏ ਵਿਸਰ ਮਜ਼ਾਖਾਂ ਹਾਸੇ। ਕਿਆ ਹੁਸਨ ਜਮਾਲ ਦੇ ਮਾਣੇਂ।ਬੁੱਢੜੀ ਥੀਅਮ ਨਵੇੜੇ ਸਨ ਮੇਂ। ਏ ਗਮਜ਼ੇ ਨਾਜ ਨਿਹੋਰੇ।ਏ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਜ਼ੇਰੇ ਤੋਰੇ। ਹੁਣ ਡਾਢੇ ਸਖ਼ਤ ਸਿਆਣੇ।ਹਰ ਇਲਮ ਤੇ ਹਰ ਹਰ ਫ਼ਨ ਮੇਂ। ਲਾ ਨੇਹ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਫਿਰਸਾਂ।ਏਹੋ ਘੇਰ ਕੁਲੱਲੜਾ ਘਿਰਸਾਂ। ਓ ਜਾਣੇ ਖਵਾਹ ਨ ਜਾਣੇ।ਰਹਿਸੂੰ ਹਰ ਦਮ ਹਿਕੜੇ ਵਨ ਮੇਂ। 235. ਤਾਂਘ ਪੁੱਨਲ ਵਲ ਤੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂਘ ਪੁੱਨਲ ਵਲ ਤੈਂਦੀ ਹੈ।ਸਾਨੂੰ ਹਿੱਕ ਪਲ ਰਹਿਣ ਨ ਡੇਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ਼ਕ ਉਜਾੜੀ ਝੋਕ ਅਮਨ ਦੀ।ਪਾੜੋ ਬੇਖ ਪਟੀਸ ਹੱਡ ਤਨ ਦੀ। ਹਿੱਕ ਸਿਕ ਰਹਿ ਗਈ ਯਾਰ ਸਜਨ ਦੀ।ਜੋ ਸਬ ਬਾਰ ਸਹੇਂਦੀ ਹੈ। ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ ਦਰਦ ਵਿਛੋੜਾ।ਲਿਖਿਆ ਬਾਬ ਤੱਤੀ ਦੇ ਡੋੜਾ। ਏ ਗ਼ਮ ਮੂਲ ਨ ਥੀਵਮ ਥੋੜਾ।ਜਿੰਦ ਜੁਖ ਜੁਖ ਮੁਕਲੇਂਦੀ ਹੈ। ਤੇਗ ਤਮਾਂਚਾ ਬਾਂਕ ਕਟਾਰੀ।ਖੰਜਰ ਪਲਕਾਂ ਤੀਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ। ਫਟ ਕੀਤੇ ਤਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਾਰੀ।ਪੀੜ ਕਰਾਰ ਵਜੇਂਦੀ ਹੈ। ਦਰਦ ਅੰਦੋਹ ਹਜਾਰਾਂ ਦਿਲ ਨੂੰ।ਡੁੱਖ ਡੇਵਨ ਲੱਖ ਮਾਰਾਂ ਦਿਲ ਨੂੰ। ਸੂਲਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦਿਲ ਨੂੰ।ਹਸਰਤ ਬਰਛੀ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਨ ਲੈਂਦੇ ਸਕੇ ਭਾਈ।ਮੇਹਣੀਂ ਡੇਵੇ ਮਾ ਪਿਉ ਜਾਈ। ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲੇ ਕਰਨ ਲੜਾਈ।ਸੱਸ ਨਨਾਣ ਮਰੇਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੌਕ ਫ਼ਰੀਦ ਸ਼ਊਰ ਲੁੜ੍ਹਾਇਮ।ਹਾਲ ਵੰਜਾਇਮ ਕਾਲ ਗੰਵਾਇਮ। ਧੂੜੀ ਪਾਇਮ ਖ਼ਾਕ ਰਮਾਇਮ।ਦਿਲ ਸਭ ਕੋਸ਼ ਕਰੇਂਦੀ ਹੈ। 236. ਤੱਤਾ ਇਸ਼ਕ ਬਹੂੰ ਗੁਜ਼ਰਿਉ ਸੇ ਤੱਤਾ ਇਸ਼ਕ ਬਹੂੰ ਗੁਜ਼ਰਿਉ ਸੇ।ਏਹੋ ਕਹਿਰ ਨ ਪੇਸ਼ ਅਯੋ ਸੇ। ਭਾਹ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਸਾੜ ਪਜਾਲਿਆ।ਹੱਡ ਤਨ ਕੀਤਸ ਕੇਰੀ। ਯਾਰ ਲੱਧੋ ਸੇ ਜਾਨੀ ਵੈਰੀ।ਲਿਖਿਆ ਵਾਹ ਮਿਲਿਓ ਸੇ। ਜਾਨ ਜਿਗਰ ਤਨ ਪਾਰੇ ਪਾਰੇ।ਸੀਨਾ ਮਹਿਜ਼ ਲਵੀਰਾਂ। ਲੂੰ ਲੂੰ ਰਗ ਰਗ ਵਿੱਚ ਸੌ ਸੌ ਪੀੜਾਂ।ਹਿਜਰ ਬਰਾਤ ਢਿਉ ਸੇ। ਹੰਜੜੂੰ ਹਾਰਾਂ ਵਾਟ ਨਿਹਾਰਾਂ।ਬੈਠੀ ਕਾਂਗ ਉਡਾਂਰਾਂ। ਜਾਨ ਜਿਗਰ ਹੈ ਜੈਂਦਾ ਦੇਰਾ।ਤਨਹਾ ਛੋੜ ਗਿਉੇ ਸੇ। ਪੀਤ ਪੁਰਾਣੀ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਣੀ।ਲਜ਼ਤ ਬਹੁਤ ਡਖਾਲੀ। ਮਿਸਲ ਸਮੰਦਰ ਆਤਸ਼ ਅੰਦਰ।ਸੌ ਸੌ ਐਸ਼ ਲਧਿਉ ਸੇ। ਸੜਗਿਮ ਜਲਗਿਮ ਮਰਗਿਮ ਗਲਗਿਮ।ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਆਇਆ। ਸਿਕਦੀ ਤਪਦੀ ਮਰਦੀ ਖੱਪਦੀਂ।ਨਾਜ਼ਕ ਨੇਹ ਨਿਭਿਉ ਸੇ। 237. ਤੱਤੇ ਨੇਂਹ ਤੱਤੜੀ ਦੇ ਉੱਤੇ ਤੱਤੇ ਨੇਂਹ ਤੱਤੜੀ ਦੇ ਉੱਤੇ।ਹੈਰਾਨ ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਹੈ। ਏ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਕਚੜੀ ਘਦੀ।ਮਾਹੀ ਵਜਾਈ ਠੋਕ ਹੈ। ਚਟ ਥਈ ਜੋਬਨ ਦੀ ਤਾਰ ਵੇ।ਗਏ ਕੰਮ, ਭੁੱਲੇ ਕੁਲ ਕਾਰ ਵੇ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਤੱਤੀ ਦਾ ਯਾਰ ਵੇ।ਜੀਵਣ ਨ ਜੀਵਣ ਭੋਗ਼ ਹੈ। ਓ ਅਪਣੀ ਜਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਵਸਨ।ਇਥ ਨੈਨ ਥੀ ਬੇ ਵਸ ਵਸਨ। ਕਿਉਭ ਲੋਕ ਨ ਮੈਂ ਤੇ ਹਸਨ।ਮੁੱਠੜੀ ਕੂੰ ਚਾਤਾ ਬੋਕ ਹੈ। ਰੋ ਪਿੱਟ ਅਸਾਡੀ ਕਾਰ ਹੈ।ਡੁੱਖ ਸੂਲ ਗਾਹਣਾਂ ਹਾਰ ਹੈ। ਬਰ ਬਾਰ ਚਿਟ ਘਰ ਬਾਰ ਹੈ।ਮਾਰੂ ਥਲਾਂ ਵਿੱਚ ਝੋਕ ਹੈ। ਥੀਆਂ ਬਖ਼ਤ ਮੈਂ ਤੇ ਤੰਗ ਹੈ।ਸੁਖ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਜੰਗ ਹੈ। ਬਿਖੜਾ ਮੁਸਾਗ ਦਾ ਰੰਗ ਹੈ।ਉੱਜੜੀ ਸੁਹਾਗ ਦੀ ਨੋਕ ਹੈ। ਬੁਛੜਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦਾ ਹਾਲ ਹੈ।ਸਾਂਵਲ ਨ ਨੀਤਮ ਨਾਲ ਹੈ। ਨਜ਼ਰਮ ਵਸਾਲ ਮੁਹਾਲ ਹੈ।ਡੁੱਖ ਦੀ ਨਵੀਂ ਨਿੱਤ ਚੂਕ ਹੈ। 238. ਤਤੀ ਨੇਂਹ ਪੰਧ ਅੜਾਂਗੇ ਨੈਂ ਤਤੀ ਨੇਂਹ ਪੰਧ ਅੜਾਂਗੇ ਨੈਂ।ਡੁੱਖੇ ਡੂੰਗਰ ਔਖੇ ਲਾਂਘੇ ਨੇ। ਡਿੰਗੇ ਰਾਹ ਅਵੱਲੜੇ ਵਲੜੇ ਦੇ।ਬਿਆ ਪੰਧੜੇ ਰੋਹ ਜਬਲੜੈ ਦੇ। ਮਤਾਂ ਸਮਝੀਂ ਮੁਫਤ ਸਹਾਗੇ ਨੇ। ਰੱਖ ਤਰਹ ਤਰੀਕ ਤਵੱਕਲ ਨੂੰ।ਕਰ ਹੌਸ਼ਲਾ ਸ਼ਬਰ ਤਹਮਲ ਨੂੰ। ਵਲ ਵਸਲ ਵਸਾਲ ਮਹਾਗੇ ਨੇ। ਸੇ ਧਿੱਕੜੈ ਧੋੜੇ ਸੂਲ ਬਹੂੰ।ਲੱਖ ਖ਼ਾਰ ਆਜ਼ਾਰ ਬਬੂਲ ਬਹੂੰ। ਸਭ ਸੋਹੰਦੇ ਯਾਰ ਦੇ ਲਾਂਘੈ ਨੇ। ਬਿਨ ਮਾਰੂ ਏ ਥਲ ਮਾਰੁ ਹੈ।ਨ ਝੋਕ ਨਾ ਕੋਈ ਚਾਰੂ ਹੈ। ਨਾ ਭੇਡਾਂ ਬਕਰੀਆਂ ਚਾਂਗੇ ਨੇ। ਸੁੰਜਰ ਹੈ ਡਰ ਹੈ ਦੜਬੜ ਹੈ।ਰਿੱਛ ਰਾਖਸ਼ ਮਮ ਦੀ ਗੜਬੜ ਹੈ। ਕਈ ਸੌ ਝਮ ਨ ਅਸਲੋਂ ਟਾਂਗੇ ਨੇ। ਸਿਰ ਭੌਂਦੇ ਤੇ ਰੂਹ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।ਦਿਲ ਡੱਖਦੇ ਤੇ ਹਾਂ ਘਿਰਦੇ ਹਨ। ਚਮ ਲੀਰਾਂ ਮਾਸ ਵੀ ਘਾਂਗੇ ਨੇ। ਗ਼ਮ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਦਿਲਜੌਈ ਹੈ।ਸਿਰ ਗੱਠੜੀ ਮੋਢੇ ਲੋਈ ਹੈ। ਗਏ ਚੋਲੇ ਬੋਛਨ ਲਾਂਘੇ ਨੇ। ਘਰ ਬਾਰੋਂ ਬਿਰਹੋਂ ਬਈਦ ਕੀਤਾ।ਕੰਮ ਕਾਰੋਂ ਫਰਦ ਫਰੀਦ ਕੀਤਾ। ਦਿਲ ਪਰਮ ਨਗਰ ਡੂੰ ਤਾਂਘੇ ਨੇ। 239. ਤੱਤੀ ਰੋ ਰੋ ਵਾਟ ਨਿਹਾਰਾਂ ਤੱਤੀ ਰੋ ਰੋ ਵਾਟ ਨਿਹਾਰਾਂ।ਕਡੀਂ ਸਾਂਵਲ ਮੋੜ ਮੁਹਾਰਾਂ। ਜੈਂ ਕਾਰਣ ਸੌ ਸਖ਼ਤੀ ਝਾਗੀ।ਫਿਰਾਂ ਡੁਹਾਗੀ ਦੇਸ ਬਰਾਗੀ। ਜੈਂਦੀ ਡੇਖਾਂ ਸਾਂਵਲ ਸਾਗੀ।ਥੀਵਾਂ ਬਾਗ਼ ਬਹਾਰਾਂ। ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਵਸਿਮ ਸਵੱਲੜਾ।ਜੈਂਦੀ ਸਾਂਗੇ ਮਾਣੇਮ ਥੱਲੜਾ। ਖਾਨ ਪੁਨਲੜਾ ਨਾ ਕਰ ਕਲ੍ਹੜਾ।ਤੌਂ ਸੰਗ ਚਾਂਗੇ ਚਾਰਾਂ। ਜੈਂ ਡੇਂਹ ਯਾਰ ਅਸਾਂ ਤੋਂ ਨਿਖੜੇ।ਮਹਿੰਦੀ ਰੂਪ ਡਿਖਾਏ ਫਕੜੇ। ਡਿਸਦੇ ਸੁਰਖੀ ਦੇ ਰੰਗ ਬਿਖੜੇ।ਵਿਘਰੀਆਂ ਕੱਜਲ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ। ਮੰਨ ਮੰਨ ਮਿੱਨਤਾਂ ਪੀਰ ਮਨਾਵਾਂ।ਮੁਲਾ ਗੋਲ ਤਾਵੀਜ਼ ਲਿਖਾਵਾਂ। ਸੱਡ ਸੱਡ ਜੋਸੀ ਫ਼ਾਲਾਂ ਪਾਂਵਾਂ।ਕਰਦੀ ਸੱਵਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ। ਖਵਾਜੇ ਪੀਰ ਦੇ ਡੇਸਾਂ ਛੱਨੇ।ਏਹੇ ਡੇਂਹ ਅਥਾਈਂ ਭੱਨੇ। ਜੈਂਦੀਆਂ ਸਭ ਦਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਮੰਨੇ।ਵਸਮ ਸਦਾ ਘਰ ਬਾਰਾਂ। ਬੰਦੜੇ ਨਾਲ ਨ ਕਰਸੀਂ ਮੰਦੜਾ।ਤੋੜੀਂ ਕੋਝਾ ਕਮਲਾ ਗੰਦੜਾ। ਲਟਕ ਸੁਹਾਈਂ ਸਿਹਨ ਸੋਹੰਦੜਾ।ਪੌਂ ਪੌਂ ਤੋਂ ਜਿੰਦ ਵਾਰਾਂ। ਛੋੜ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਯਾਰ ਦਾ ਦਾਮਨ।ਜੈਂ ਜੀ ਕੀਤਾ ਜੁੜ ਕਰ ਕਾਮਨ। ਡੋਹਾਂ ਜਹਾਨੀਆਂ ਸਾਡਾ ਮਾਮਨ।ਕਿਵੇਂ ਦਿਲੋਂ ਵਸਾਰਾਂ। 240. ਤੌਂ ਬਾਝ ਥੇ ਸੁੰਜ ਵੇੜ੍ਹੇ ਵੋ ਯਾਰ ਤੌਂ ਬਾਝ ਥੇ ਸੁੰਜ ਵੇੜ੍ਹੇ ਵੋ ਯਾਰ।ਵਲ ਵਸ ਵੋ ਸਜਨ ਅਨੇੜੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਕੁਦਸੀ ਘਰ ਵਿਚ ਕੋਲ੍ਹ ਪਲ੍ਹਾਕੇ।ਅਪਣਾ ਮਹਿਰਮ ਰਾਜ਼ ਬਣਾ ਕੇ। ਕੀਤੋ ਸਖਤ ਪਰੇਰੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਤੂੰ ਬਿਨ ਸਾਰਾ ਮੁਲਕ ਅੰਧਾਰਾ।ਸੀਨੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਲੇਟ ਪਿਆਰਾ। ਅੱਖੀਆਂ ਦੇ ਕਰ ਦੇਰੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਯਾਰ ਚਹੇਂਦਾ ਚਾਕ ਮਹੀਂ ਦਾ।ਬਾਇਸ ਸਾਡੇ ਦਰਦ ਦਿਲੇਂ ਦਾ। ਨਾ ਕਰ ਕੂੜੇ ਝੇੜੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਜ਼ੇਵਰ, ਨੇਵਰ, ਪਾਹੀਂ,ਤਰੇਵਰ।ਕਰਸਾਂ ਟੋਟੇ ਪੁਰਜ਼ੇ ਪੇਵਰ। ਪੱਟ ਪੱਟ ਸਟਸਾਂ ਸਿਹਰੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਆਪ ਸੰਭਾਲੀਂ ਪਤੀਆਂ ਪਾਲੀਂ।ਸੌ ਸੌ ਨਜ਼ਰ ਕਰਮ ਦੀ ਭਾਲੀਂ। ਕਰਦੀਂ ਆਪ ਬਖੇੜੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਇਸ਼ਕ ਅਵਲੜਾ ਦਰਦ ਕੁਲਲੜਾ।ਬਖਤ ਨ ਭਲੜਾ ਸੂਲ ਸਵਲੜਾ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਆਵੇੜ੍ਹੇ ਵੋ ਯਾਰ। 241. ਤੌਂ ਬਿਨ ਹਜਰਤ ਯਾਰ ! ਤੌਂ ਬਿਨ ਹਜਰਤ ਯਾਰ ! ਹਰ ਦਮ ਫਿਰਾਂ ਹੈਰਾਨੀ। ਮਾਹੀ ਬਾਝੋਂ ਸੂਲ ਘਨੇੜੇ।ਜੀਵਣ ਹੈ ਬੇਕਾਰ। ਜਾਣਮ ਦਿਲ ਦਾ ਜਾਨੀ। ਦਿਲਬਰ ਜੇਹਾਂ ਹੋਰ ਨ ਕੋਈ।ਖ਼ੂਬੀ ਦਾ ਸਰਦਾਰ। ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਲਾਸਾਨੀ। ਪੁੱਨਲ ਛੱਡ ਕੇ ਕੇਚ ਸਿਧਾਇਆ।ਕੀਤਸ ਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਾਰ। ਰੋ ਰੋ ਥੀਉਮ ਦੀਵਾਨੀ। ਇਸ਼ਕ ਅਵੈੜਾ ਪੇਸ਼ ਪਿਉ ਸੇ।ਦਿਲ ਨੂੰ ਦਾਰ ਮਦਾਰ। ਤਨ ਮਨ ਸੌ ਸੌ ਕਾਨੀ। ਦਰਦ ਫ਼ਰੀਦ ਹੈ ਚੀਜ਼ ਮਹਾਂਗੀ।ਥੀਂਦੇ ਵਣਜ ਵਪਾਰ। ਜਿੰਦੜੀ ਕਰ ਕੁਰਬਾਨੀ। 242. ਤੌਂ ਬਿਨ ਮਹੀਂਦਾ ਚਾਕ ਵੇ ਤੌਂ ਬਿਨ ਮਹੀਂਦਾ ਚਾਕ ਵੇ।ਦਿੱਲੜੀ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ ਝੋਕ ਹੈ। ਜੋ ਜੋ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਸਰ ਸਬਜ਼ ਥਈ।ਸਰ ਸਰ ਡੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸੋਕ ਹੈ। ਗਈ ਰੀਤ ਭਤ ਡਿਤ ਘਤ ਮੁੰਢੋਂ।ਆਸਲੀ ਨ ਟਿਕਸਾਂ ਅਥ ਮੁੰਢੋਂ। ਸਾੜੇ ਨ ਸਹਿਸਾਂ ਨਿਤ ਮੁੰਢੋਂ।ਐ ਗਾਲ ਰੋਕ ਦੀ ਰੋਕ ਹੈ। ਰਲ ਮਿਲ ਤੱਤੀ ਨੂੰ ਤੈਂਦੀਆਂ।ਰੱਖ ਵੈਰ ਵੈਣ ਅਲੇਂਦੀਆਂ। ਹਿੱਕੜੀਆਂ ਓਲਾਂਭੇ ਡੇਂਦੀਆਂ।ਹਿੱਕੜੀਆਂ ਦੀ ਨੋਕ ਤੇ ਟੋਕ ਹੈ। ਰੋ ਰੋ ਅੱਖੀਂ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਚਰਾਂ।ਕਲ ਮਰਦੀ ਸ਼ਾਲਾ ਅੱਜ ਮਰਾਂ। ਯਾਂ ਵੰਜ ਬੋਡਾਂ ਯਾ ਭੋਈ ਵੜਾਂ।ਗਿਆ ਤਾਰ ਤਰੋੜ ਸੰਜੋਕ ਹੈ। ਡੁੱਖ ਸੂਲ ਹਾਰ ਹੰਡੇਪੜੇ।ਆਏ ਸਰ ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਰੰਡੇਪੜੇ। ਬਦ ਬਖਤ ਜੋਫ ਬੁਢੇਪੜੇ।ਕਿਆ ਮਿਲਿਆ ਥੋਕ ਕੂੰ ਥੋਕ ਹੈ। ਕਿਸਮਤ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਥਈ ਪੁਠੀ।ਗਿਆ ਰੋਲ ਸਾਂਵਲ ਡੇ ਪੁਠੀ। ਚਟੜੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਮੈਂ ਲੁਟੀ।ਖੁਸ਼ ਵਸਦਾ ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਹੈ। 243. ਤੌਂ ਬਿਨ ਮੌਤ ਭਲੀ ਵੈਂਦਮ ਸ਼ਾਲਾ ਮਿਰੀ ਤੌਂ ਬਿਨ ਮੌਤ ਭਲੀ ਵੈਂਦਮ ਸ਼ਾਲਾ ਮਿਰੀ। ਟਿਕਸਾਂ ਹਿੱਕ ਨ ਜ਼ਰੀ ਜੀਸਾਂ ਪਲ ਨ ਘੜੀ। ਪੂਰਬ ਤਰਫ਼ ਢੋਂ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਬਿਜਲੀ ਲਸਕ ਡਿੱਤੀ ਗਜ ਗਜ ਗਾਜ ਸੁਨਿਮ। ਰਹਿਸਾਂ ਅਥ ਨ ਅੜੀ ਵੈਸਾਂ ਵਤਨ ਵਰੀ। ਕੱਨੜੀਂ ਵੋੜ ਪਿਉਮ ਰੋਹੀ ਵੁੱਠੜੀ ਦੀ। ਢੋਲਾ ਕਲ ਨ ਲਧੋ ਡੁੱਖੜੀ ਕੁੱਠੜੀ ਦੀ। ਫਾੜਿਮ ਚੋਲੀ ਚੁੱਨੀ ਰੋ ਰੋ ਥੀਵਮ ਚਰੀ। ਅਪਣੇ ਦੇਸ ਵੰਜਾਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਤਾਂਘ ਥਈ। ਡੇਖਾਂ ਤਾਡੇ ਟੋਭੇ ਲਾਣੇ ਖ਼ਾਰ ਬੋਈ। ਬਰਡੋਂ ਰਾਹੀ ਥੀਵਾਂ ਸਾੜੀਂ ਸੂਲ ਸੜੀ। ਓਂਗਾਂ ਪੋਂਗ ਉਠਨ ਬਦਲੀ ਕੀਤੀ ਲਸ। ਘਿਨ ਘਿਨ ਨਾਮ ਤੈਡਾ ਰੋਂਦੀ ਥਈ ਬੇਵਸ। ਸਾਵਲ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਾਂ ਯਾ ਸਰ ਪੌਵਮ ਮਰੀ। ਸੁਰਖ਼ੀ ਮਹਿੰਦੀ ਮੁਠੀ ਕੱਜਲਾ ਧਾਰ ਗਿਉਮ। ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਭੁਲਿਆ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਗਿਉਮ। ਬੈਂਸਰ ਬੋਲ ਭੱਨਾਂ ਉੱਜੜੀ ਮਾਂਘ ਧੜੀ। ਖੇਡਨ ਕੋਡਣ ਗਿਆ ਸੁਖਦਾ ਟੋਲ ਗਿਉਮ। ਡੁਖੜੇ ਪੁਖੜੇ ਪਏ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਗਿਉਮ। ਜੁੜ ਕਰ ਰਾਵਲ ਜੋਗੀ ਲਾਈ ਪਰਮ ਜੜੀ। ਖਿਮਦੀ ਖਮਨ ਫ਼ਰੀਦ ਝੋਕਾਂ ਯਾਦ ਪੌਵਨ। ਅੱਖੀਆਂ ਨੀਰ ਹੰਜੂੰ ਕਰ ਬਰਸਾਤ ਵਸਨ। ਲੱਖ ਲੱਖ ਧਾਂ ਉਠਮ ਜਾਂ ਜਾਂ ਡਿੱਸਮ ਝੜੀ। 244. ਤੈਂਡੇ ਨੈਣਾਂ ਤੀਰ ਚਲਾਇਆ ਤੈਂਡੇ ਨੈਣਾਂ ਤੀਰ ਚਲਾਇਆ।ਤੈਂਡੀ ਰਮਜ਼ਾਂ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਇਆ। ਅਲਮਸਤ ਹਜ਼ਾਰ ਮਰਾਇਆ।ਲਖ ਆਸ਼ਕ ਮਾਰ ਗੰਵਾਇਆ। ਇਬਰਾਹੀਮ ਅੜਾਹ ਅੜਾਇਓ।ਬਾਰ ਬਿਰਹੋਂ ਸਿਰ ਚਾਇਆ। ਸਾਬਰ ਦੇ ਤਨ ਕੀੜੇ ਬਛੇ।ਮੂਸਾ ਤੂਰ ਜਲਾਇਆ। ਜ਼ਕਰੀਆ ਕਲਵਤਰ ਚਰਾਇਓ।ਯਾਹਾ ਘੂਟ ਕੋਹਾਇਆ। ਯੂਨਸ ਪੇਟ ਮੱਛੀ ਦੇ ਪਾਇਓ।ਨੂਹ ਤੂਫ਼ਾਨ ਲੁੜ੍ਹਾਇਆ। ਸ਼ਾਹ ਹਸਨ ਕੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਮਦੀਨੇ।ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਜਾਮ ਪਲਾਇਆ। ਕਰਬਲਾ ਵਿਚ ਤੇਗ ਚਲਾ ਕਰ।ਏੜ੍ਹਾ ਕੇਸ ਕਰਾਇਆ। ਸ਼ਮਸ ਅਲਹਕ ਦੀ ਖੱਲ ਲਹਿਵਾਇਓ।ਸਰਮਦ ਸਿਰ ਕਪਵਾਇਆ। ਸ਼ਾਹ ਮਨਸੂਰ ਚੜ੍ਹਾਇਓ ਸੂਲੀ।ਮਸਤੀ ਸਾਂਗ ਰਸਾਇਆ। ਮਜਨੂ ਕਾਰਨ ਲੇਲਾ ਹੋ ਕਰ।ਸੌ ਸੌ ਨਾਜ਼ ਡਖਾਇਆ। ਖ਼ੁਸਰੋ ਤੇ ਫ਼ਰਹਾਦ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ।ਸ਼ੀਰੀਂ ਨਾਮ ਧਰਾਇਆ। ਦਰਦ ਦਾ ਬਾਰ ਉਠਾਇਆ ਹਰ ਹਕ।ਅਪਨਾ ਵਕਤ ਨਭਾਇਆ। ਕਰ ਕੁਰਬਾਨ ਫ਼ਰੀਦ ਸਿਰ ਅਪਨਾ।ਤੈਂਡੜਾ ਵਾਰਾ ਅਇਆ। (ਰਮਜ਼ਾਂ=ਇਸ਼ਾਰੇ, ਅੜਾਹ ਅੜਾਇਓ=ਅੱਗ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿਚ ਫਸਾਇਆ, ਬਛੇ=ਪੈ ਗਏ, ਤੂਰ=ਉਹ ਪਹਾੜ, ਜਿੱਥੇ ਹਜ਼ਰਤ ਮੂਸਾ ਨੇ ਰੱਬੀ ਜਲਵਾ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਕਲਵਤਰ=ਆਰਾ, ਘੂਟ=ਲਾੜਾ, ਕੋਹਾਇਆ=ਮਰਵਾਇਆ, ਏੜ੍ਹਾ ਕੇਸ=ਏਡਾ ਹਾਦਸਾ, ਕਪਵਾਇਆ=ਕਟਵਾਇਆ, ਤੈਂਡੜਾ ਵਾਰਾ= ਤੇਰੀ ਵਾਰੀ) 245. ਤੇਰਾ ਨੇਂਹ ਨਭੇਸਾਂ ਜ਼ੋਰੇ ਤੇਰਾ ਨੇਂਹ ਨਭੇਸਾਂ ਜ਼ੋਰੇ।ਸਾਨੂੰ ਹਟਕੇ ਕੌਨ ਤੇ ਹੋੜੇ। ਜਾਨ ਜਲੇਸਾਂ ਸੀਸ ਸੜੇਸਾਂ।ਸਹਿਜੋਂ ਸੋਜ਼ ਸਹੇਸਾਂ। ਸਾਰਾ ਸ਼ਰਮ ਲੋੜ੍ਹੇਸਾਂ।ਸਾਰੀ ਆਰ ਵਯਾਰ ਉਠੇਸਾਂ। ਤਨ ਮਨ ਧਨ ਸਭ ਮਿਲਕ ਸਜੰਦੇ।ਤੂਣੇ ਕੀਜੋ ਕਿਰਮ ਵਿਛੋੜੇ। ਇਸ਼ਕ ਉਜਾੜਿਮ ਸੂਲਾਂ ਸਾੜਿਮ।ਦਰਦਾਂ ਲਾਏ ਦੇਰੇ। ਰੋਗ ਕਰੂਪ ਕਸ਼ਾਲੇ ਹਰ ਦਮ।ਗਾਨੇ ਗਹਿਣੇ ਸਿਹਰੇ। ਰਾਜ ਬਬਾਣੇ ਤੋਲ ਵਹਾਣੇ।ਵਿੱਸਰੇ ਜੋਰੇ ਤੋਰੇ। ਪੇਕੇ ਟੋਕਾਂ ਕਰਮ ਸੁਰੀਜੇ।ਮਾਰਮ ਜਗਤਾਂ ਨੋਕਾਂ। ਮੁੱਠੜੀ ਦਿੱਲੜੀ ਲੁੱਟੜੀ ਦਾ।ਹੈ ਕਿਬਲਾ ਯਾਰ ਦੀਆਂ ਝੋਕਾਂ। ਮਾ ਪਿਉ ਖ਼ਵੇਸ਼ ਕਬੀਲਾ ਮਿਲ ਮਿਲ।ਡੇਂਦੇ ਧਿਕੜੇ ਧੋੜੇ। ਚਸ਼ਮਾਂ ਜਾਦੂ ਜੋੜ ਜਗਾਏ।ਹੋਸ਼ ਕਰਾਰ ਭੁਲਾਇਆ। ਡੁਖੜੇ ਪੁਖੜੇ ਆਏ ਗ਼ਮ ਹਮ।ਦਮ ਦਮ ਨਾਲ ਸਵਾਇਆ। ਗਮਜ਼ੇ ਖ਼ੂਬ ਧਮੋੜੇ ਡੇਵਨ।ਰਮਜ਼ਾਂ ਘਤਦੀਆਂ ਘੋੜੇ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਵਿਸਰਮ ਹਰਗਿਜ਼।ਰੋ ਰੋ ਧਾਈਂ ਕਰਸਾਂ। ਜੀਂਦੀ ਮਰਦੀਂ ਔਖੀਂ ਸੌਖੀਂ।ਸਾਹ ਮੁਹੱਬਤ ਭਰਸਾਂ। ਦੋਹਰੀ ਸਿਕਦੀ ਸਾਂਗ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ।ਜੇ ਡੁਖ ਡੇਵਮ ਡੋੜੇ। 246. ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਸਾਂਵਲ ਬਹੂੰ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਸਾਂਵਲ ਬਹੂੰ।ਦਿੱਲੜੀ ਅਲੱਗ ਬੇ ਆਸ ਹੈ। ਜਿੰਦੜੀ ਜਲੇ ਸੀਨਾ ਸੜੇ।ਸਰ ਚੂਰ ਹੈ ਤਨ ਨਾਸ ਹੈ। ਜੀੜਾ ਗ਼ਮਾਂ ਦੇ ਵਾਤ ਹੈ।ਹੇਆਤ ਹੈ ਹੇਆਤ ਹੈ। ਹਿਕ ਡੁਖ ਤੱਤੀ ਦੇ ਸਾਥ ਹੈ।ਸੁਖ਼ ਦੀ ਨ ਬੋ ਨ ਬਾਸ ਹੈ। ਜੈ ਡੇਂਹ ਪੁੱਨਲ ਗਿਆ ਕੇਚ ਵਲ।ਸੱਟ ਸੇਝ ਖਟ ਰੰਗੀਨ ਮਹਲ। ਝਾਗ ਜਬਲ ਘਾਟੀਆਂ ਤੇ ਥਲ।ਹਿੱਕ ਮੂੰਝ ਹੈ ਪਈ ਪਿਆਸ ਹੈ। ਵਿੱਸਰੇ ਨਿਹਾਲੀ ਤੂਲ ਸਬ।ਪੋਪਾ ਤੇ ਬੇਂਸਰ ਬੋਲ ਸਬ। ਹੁਣ ਸੋਜ਼ ਹੈ ਯਾ ਸੂਲ ਸਬ।ਯਾ ਦਰਦ ਹੈ ਯਾ ਯਾਸ ਹੈ। ਕੇਡੇ ਫ਼ਰੀਦ ਅੱਜ ਭੱਜ ਨਸੂੰ।ਜਿਥ ਰਿੱਛ ਤੇ ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਵਸੋਂ। ਡੈਣੀਂ ਮਮੀਂ ਰਾਖਸ ਬਹੂੰ।ਸੌ ਗੌਲ ਲੱਖ ਨਸਨਾਸ ਹੈ। 247. ਥਈ ਤਾਬਿਆ ਖ਼ਲਕਤ ਸਬ ਥਈ ਤਾਬਿਆ ਖ਼ਲਕਤ ਸਬ।ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਆ ਥੀ ਪਿਆ। ਹਈ ਗੁਮ ਥੀਵਣ ਮਤਲਬ। ਤੈਂਡਾ ਰੁਸ਼ਦ ਅਰਸ਼ਾਦ ਵੀ ਤੋਨੜੇ।ਵੰਜ ਪਹੁੰਤਾ ਅਜਬ ਅਰਥ। ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਆ ਥੀ ਪਿਆ। ਪੜ੍ਹ ਪੜ੍ਹ ਬੇਦ ਪੁਰਾਨ ਸਹਾਇਫ।ਪਿਆ ਸਿਖਿਓਂ ਇਲਮ ਅਦਬ। ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਆ ਥੀ ਪਿਆ। ਸਾਰੇ ਜਗ ਤੇ ਹੁਕਮ ਚਲਾਵੇਂ।ਪਾ ਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਮਨਸਬ। ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਆ ਥੀ ਪਿਆ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਇਜ਼ਤ ਪਾਇਓ।ਗਿਓਂ ਅਕਬਾ ਨਾਲ ਤਰਬ। ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਆ ਥੀ ਪਿਆ। ਸੁੱਨੀ ਪਾਕ ਤੇ ਹਨਫ਼ੀ ਮਜ਼ਹਬ।ਰਖਿਓ ਸ਼ੁਫ਼ੀ ਦਾ ਮਸ਼ਰਬ। ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਆ ਥੀ ਪਿਆ। ਵਿਚ ਆਸਾਰ, ਅਫ਼ਆਲ, ਸਿਫ਼ਾਤੀ।ਜੇ ਯਾਰ ਘਦੋਹੀ ਲਭ। ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਆ ਥੀ ਪਿਆ। ਗ਼ੌਸੀ ਕੁਤਬੀ ਪਾ ਤੂ।ਥਿਓ ਸ਼ੇਖ ਸ਼ਯੂਖ ਲਕਬ। ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਆ ਥੀ ਪਿਆ। ਸ਼ਿਅਰ ਫ਼ਰੀਦ ਤੈਂਡਾ ਉਂਜ ਹੁਲਿਆ।ਹਿੰਦ ਮਾੜ ਦਖਣ ਪੂਰਬ। ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਆ ਥੀ ਪਿਆ। (ਥਈ=ਹੋ ਗਈ, ਤਾਬਿਆ=ਅਧੀਨ, ਰੁਸ਼ਦ=ਨੇਕੀ, ਅਰਸ਼ਾਦ= ਪੀਰੀ ਮੁਰੀਦੀ, ਵੰਜ=ਜਾਣਾ, ਸਹਾਇਫ=ਅਸਮਾਨੀ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਮਨਸਬ=ਮਰਤਬਾ, ਅਕਬਾ=ਪ੍ਰਲੋਕ, ਤਰਬ=ਖ਼ੁਸ਼ੀ, ਆਸਾਰ= ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ, ਅਫ਼ਆਲ=ਕੰਮ, ਸਿਫ਼ਾਤੀ=ਗੁਣ, ਘਦੋਹੀ=ਲਿਆ, ਹੁਲਿਆ=ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਮਾੜ=ਮਾਰਵਾੜ) 248. ਥੀਵਾਂ ਸਦਕੇ ਥੀਵਾਂ ਸਦਕੇ।ਆਇਆ ਸ਼ਹਿਰ ਮਦੀਨਾ। ਸੁਖ ਦੀ ਸੇਝ ਸੁਹਾਇਮ।ਗਿਆ ਡੁੱਖ਼ੜਾ ਦੇਰੀਨਾ। ਨਾ ਰੋ ਦਿੱਲੜੀ ਲੁੱਟੜੀ।ਨਾ ਡੁੱਖ ਸੁੰਜੜਾ ਸੀਨਾ। ਸਿਝ ਸੋਨੇ ਦਾ ਉੱਭਰਿਆ।ਡਿੱਠੜਾ ਨੇਕ ਮਹੀਨਾ। ਹਰਜ ਮਅੱਲਾ ਰੌਸ਼ਨ।ਹੈ ਨੂਰੀ ਆਈਨਾ। ਅਰਬ ਦੀ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ।ਸੋਹਨੀ ਸਾਫ਼ ਨੱਗੀਨਾ। ਮਿਲਸੀ ਜੇੜ ਰਖਸੀ।ਸਿਦਕ ਸਬੂਤ ਯਕੀਨਾ। ਥਇਆ ਸ਼ੈਤਾਨ ਪਸੀਲਾ।ਮਰ ਗਿਆ ਨਫ਼ਸ ਕਮੀਨਾ। ਖ਼ਬਰ ਫ਼ਰੀਦ ਸੁਣਿਉ ਸੇ।ਮਿਲਸੂੰ ਸਬ ਆਦੀਨਾ। 249. ਟੋਭਾ ਖਟਾਡੇ ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਤੇ ਟੋਭਾ ਖਟਾਡੇ ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਤੇ।ਪੱਥਰ ਪਹਾੜ ਕੂੰ ਚੀਰ ਤੇ। ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਦੀ ਨਾਜ਼ੋ ਚਾਲੀ।ਪੂਈ ਲਾਣੀ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਆਲੀ। ਟੋਕਾਂ ਕਰਦੀ ਧੂੜੀ ਵਾਲੀ।ਕੇਸਰ ਮੁਸ਼ਕ ਅੰਬੀਰ ਤੇ। ਮੰਝੀਆਂ ਰਿੰਗਸਨ ਗਾਈ ਢਿਕਸਨ।ਭੇਡਾਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਚਾਗੇ ਟਿਕਸਨ। ਅੱਖੀਆਂ ਅੜਸਨ ਦਿੱਲੜੀਆਂ ਬਿਕਸਨ।ਧਰਤੀ ਦੀ ਤਾਸੀਰ ਤੇ। ਬਿਰਹੋਂ ਦੇ ਰੋਹ ਤੇ ਜੋਹ ਬਣੇਸੂੰ।ਝੋਕਾਂ ਜੋੜ ਸੰਜੋਕ ਛਕੇਸੂੰ। ਸੱਸੀ ਤੇ ਸੇ ਥੋਰੇ ਲੇਸੂੰ।ਮੱਨਤ ਚੜੇਸੂੰ ਮਾਈ ਹੀਰ ਤੇ। ਬੈਤ ਕਰੇਸੂੰ ਕਲ ਥਲ ਬਰਕੂੰ।ਸਾਘਰ ਪਰੇਮ ਤੇ ਸੁਖ ਸਾਗਰ ਕੂੰ। ਗੁੱਝੜੇ ਰਛਣੇ ਜੋਧਾ ਸਰ ਕੂੰ।ਰੱਖ ਤਕੀਆ ਗੁਰ ਪੀਰ ਤੇ। ਜਾਂ ਜਾਂ ਵੁਠ ਦੀ ਵਹੋ ਸੁਣੇਵੇ।ਸਿੰਧੜਂੋ ਰੂਹ ਉਚਾਕ ਡੱਸੇਵੇ। ਡੇਹਾਂ ਲੱਸੜੀ ਤੇ ਦਿਲ ਥੀਵੇ।ਰਾਤੀਂ ਗਾਵੈ ਖੀਰ ਤੇ। ਟੋਭੇ ਬਾਝੋਂ ਮੂਲ ਨ ਠਹਿਸਾਂ।ਨਾ ਵਕੜੇ ਨਾ ਬੰਦ ਤੇ ਬਹਿਸਾਂ। ਨਾ ਗਠ ਤੇ ਨਾ ਪਾੜ ਤੇ ਰਹਿਸਾਂ।ਨਾ ਵਤ ਖੂਹ ਵਹੀਰ ਤੇ। ਆਪੇ ਆਕਰ ਦਿੱਲੜੀ ਲਾਤੋ।ਹਾਲ ਮੈਡਾ ਸਬ ਸਮਝਿਉ ਜਾਤੋ। ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਮੁੱਠੜੀ ਤੋਂ ਦਿਲ ਚਾਤੋ।ਧੂਤੀਂ ਦੀ ਤਕਰੀਰ ਤੇ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਲਿਖ਼ਿਆ ਪਰਵਾਨਾ।ਘਰ ਬਾਰੋਂ ਥੀ ਬਾਰ ਰਵਾਨਾ। ਕਰ ਸਦਕੇ ਪੜ੍ਹ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ।ਰਹੀਂ ਮਿੱਠੜੀ ਤਹਰੀਰ ਤੇ। 250. ਟੋਭਾ ਖਟਾ ਡੇ ਸੋਹਣੀ ਜਾ ਤਾੜੇ ਟੋਭਾ ਖਟਾ ਡੇ ਸੋਹਣੀ ਜਾ ਤਾੜੇ।ਓਝਾ ਨ ਹੋਵੇ ਸਾਰੀ ਮਾੜ ਤੇ। ਟੋਭੇ ਬਾਝੋਂ ਮੂਲ ਨ ਰਹਿਸਾਂ।ਨਾ ਗਠ ਤੇ ਨਾ ਪਾੜ ਤੇ। ਡੇਹਾਂ ਪੀਸੂੰ ਲੱਸੀਆਂ ਗਾਉਈਆਂ।ਰਾਤੀਂ ਖ਼ੀਰ ਕੂੰ ਕਾੜ੍ਹ ਤੇ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਸਾਵਲ ਅੱਗ ਅੜੇਂਸਾਂ।ਚੋਲਾ ਬੋਛਣ ਪਾੜ ਤੇ। ਜੇ ਨ ਔਸੀਂ ਤੌਂ ਵਲ ਝੋਕਾਂ।ਲਡਸੂੰ ਝੋਪੜ ਸਾੜ ਤੇ। ਝੋਪੜ ਜੋੜ ਬਣੇਸੂੰ ਖਿਪ ਦੇ।ਥਲ ਦੇ ਸਾਫ਼ ਪਸਾੜ ਤੇ। ਗਾਈਂ ਸਹੰਸ ਸਵਾਈਆਂ ਮੋਹਣੀਆਂ।ਡੋਭਨ ਆਨ ਉਕਾੜ ਤੇ। ਟੋਭਾ ਬਣਵੇਸੂੰ ਦਿਲ ਦੇ ਸਾਂਗੇ।ਮਿੱਨਤ ਚੜੇਸੂੰ ਲਾਲੋ ਲਾੜ ਤੇ। ਆਵਮ ਰਾਹਤ ਚੋੜੀ ਚੋੜੀ।ਲਾਣੇ ਫੋਗ ਦੇ ਵਾਰ ਤੇ। ਫਰਹ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਸਵਾਈ।ਸੁੰਜਬਰ ਸਖ਼ਤ ਉਜਾੜ ਤੇ। 251. ਟੋਭ ਬਣਵਾ ਡੇ ਪਕਾ ਤੜ ਤਾੜ ਤੇ ਟੋਭ ਬਣਵਾ ਡੇ ਪਕਾ ਤੜ ਤਾੜ ਤੇ।ਸਿੰਧੜੋਂ ਦੂਰ ਉਤਾਰ ਤੇ। ਸੁਬਹ ਸਹੂਰੀਂ ਘੁਬਕਨ ਮੱਟੀਆਂ।ਝੋਪੜ ਦੇ ਅਗਵਾੜ ਤੇ। ਰੋਹੀ ਰਾਵੇ ਰੋਹੀਂ ਧੁੱਮਾਂ।ਹੂਕ ਪੌਵੇ ਵੰਜ ਮਾੜ ਤੇ। ਉੱਚੜੇ ਟਿੱਬੜੇ ਸੁਖ ਸਾਘਰ ਦੇ।ਚੜ੍ਹਨਾ ਪੌਵਮ ਪਹਾੜ ਤੇ। ਚੌ ਤਰਫੋਂ ਵੈਹ ਪਾਣੀ ਆਵੇ।ਸੋਹਣੇ ਸਾਫ਼ ਝਕਾੜ ਤੇ। ਪਾਕ ਢਰ ਵਿੱਚ ਟੋਭਾ ਮਾਰੂੰ।ਨਾ ਝਤ ਝਾੜ ਕਜਾੜ ਤੇ। ਰੋਹੀ ਵਾਸ ਸਭੇ ਲਡਾਵਸਨ।ਅਪਣੀਆਂ ਝੋਕਾਂ ਸ਼ਾੜ ਤੇ। ਫਲੋਢੇ ਤੇ ਮਿੱਨਤ ਲੇਸੰ।ਥੋਰਾ ਚੜ੍ਹੇਸੂੰ ਦੀਨੇ ਲਾੜ ਤੇ। ਆਨ ਫ਼ਰੀਦ ਸੋ ਹੈਸਾਂ ਚੰਵਰ।ਸ਼ਹਿਰ ਬਜ਼ਾਰ ਉਜਾੜ ਤੇ। 252. ਤੁਮ ਬੇਸ਼ਕ ਅਸਲ ਜਹਾਨ ਕੇ ਹੋ ਤੁਮ ਬੇਸ਼ਕ ਅਸਲ ਜਹਾਨ ਕੇ ਹੋ। ਨਾ ਤੁਮ ਫਰਸ਼ੀ ਨਾ ਤੁਮ ਅਰਸ਼ੀ।ਨਾ ਫ਼ਲਕੀ ਨਾ ਅਰਜ਼ੀ ਹੋ। ਜ਼ਾਤ ਮੁਕੱਦਸ ਨੂਰ ਮੁਅੱਲਾ।ਆਏ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨ ਕੇ ਹੋ। ਰੋਤੇ ਹੋ ਕਭੀ ਹਸਤੇ ਹੋ।ਕਥੇ ਆਸ਼ਕ ਤੇ ਮਾਸ਼ੂਕ ਬਣੋ। ਅਪਨਾ ਭੇਤ ਬਤਾਉ ਰੇ।ਤੁਮ ਕੌਨ ਹੋ ਭਲਾ ਕਹਾਂ ਕੇ ਹੋ। ਰੂਪ ਅਨੋਖੇ ਤੌਰ ਅਵੈੜੇ।ਨਾਜ਼ਕ ਚਾਲੀਂ ਮਨ ਮੋਹਣੀਆਂ। ਨਾਜ਼ ਨਜ਼ਾਕਤ ਹੁਸਨ ਮਲਾਹਤ।ਸਾਹਿਬ ਸਭ ਸਾਮਾਨ ਕੇ ਹੋ। ਕਥੇ ਜਾਹਲ ਕੱਥ ਫ਼ਾਸਕ ਫ਼ਾਜਰ।ਅਪਨਾ ਆਪ ਗਮਾਤੇ ਹੋ। ਕਥ ਆਰਫ ਕਥ ਅਹਿਲ ਹਕਾਇਕ।ਵਾਕਫ਼ ਸਰ ਨਹਾ ਕੇ ਹੋ। ਕਿਬਲਾ, ਕਾਅਬਾ, ਮਸਜਦ, ਮੰਦਰ।ਦੈਰ ਗਨੇਸ਼ ਸਭ ਤੁਝ ਮੇਂ ਹੈ। ਸੌਮ ਵ ਸਲਵਾਤ ਕੇ ਖ਼ੁਦ ਹੋ ਵਾਲੀ।ਕਿਉਂ ਪਾਬੰਦ ਗੁਮਾਨ ਕੇ ਹੋ। ਗੈਰ ਤੁਮ੍ਹਾਰਾ ਮੁਹਜ ਮੁਹਾਲੇ।ਇਸ ਜੱਗ ਮੇਂ ਅੋਰ ਇਸ ਜਰਾ ਮੇਂ। ਦੁਨੀਆਂ ਤੁਮ ਹੋ ਅਕਬਾ ਤੁਮ ਹੋ।ਮਾਲਕ ਕੋਨੋ ਮਕਾਨ ਕੇ ਹੋ। ਵਾਅਜ਼ ਨਸੀਹਤ ਰਮਜ਼ ਫ਼ਰੀਦੀ।ਸੋਚ ਸੰਜਾਣੋ ਦਮ ਦਮ ਸੇ। ਅਪਨੀ ਅਜ਼ਮਤ ਯਾਦ ਕਰੋ।ਕਿਉਂ ਥਏ ਯੁਸਫ਼ ਜ਼ੰਦਾਨ ਕੇ ਹੋ। 253. ਉਪਰਮ ਬੇਦ ਬਤਊਂ ਉਪਰਮ ਬੇਦ ਬਤਊਂ।ਮੈਂ ਅਗਿਆਨੀ ਕੋ ਗਿਆਨ ਸੁਨਾਊਂ। ਸੁਰਤ ਸਰੰਧ ਹਾਥ ਮੂੰ ਲੈਕਰ।ਪਰੇਮ ਕੀ ਤਾਰ ਬਜਾਊਂ। ਪਾਂਚ ਸਖੀ ਮਿਲ ਰਾਮ ਦੁਵਾਰੇ।ਸਤਗੁਰ ਕੇ ਜਸ ਗਾਊਂ। ਕੁੰਜ ਗਲੀ ਮੇਂ ਸ਼ਾਮ ਸੁੰਦਰ ਸੰਗ।ਹੋਰੀ ਧੂਮ ਮਚਾਊਂ। ਮੀਤ ਚੀਤ ਪਚਕਾਰੀ ਮਾਰੂੰ।ਪਰੀਤ ਗੁਲਾਲ ਉਡਾਊਂ। ਕਹਾਂ ਅਜੁਧਿਆ ਸਬਲ ਮਥਰਾਂ।ਕਹਾਂ ਗੋਵਰਧਨ ਜਾਊਂ। ਲਛਮਨ ਰਾਮ ਕੱਨ੍ਹੀਆ ਕਲਗੀ।ਆਪਣੇ ਆਪ ਮੂੰ ਪਾਊਂ। ਦੇਸੋਂ ਕਹਾਂ ਬਦੇਸ ਕੋ ਦੌੜੂੰ।ਜੋਗ ਬਰਾਗ ਕਮਾਊਂ। ਸੂਰਜ ਚਾਦ ਕੋ ਸਨਮੁੱਖ ਰਾਖੂੰ।ਸੁਨ ਸਮਾਧ ਲਗਾਊਂ। ਪੀਪਲ ਤੁਲਸੀ ਕਾਹੇ ਕੋ ਪੂਜੂੰ।ਕਾਹੇ ਕੋ ਤੀਰਥ ਨ੍ਹਾਊਂ। ਔਰ ਸੇ ਕਾਨ ਫ਼ਰੀਦ ਨਾ ਮੇਰੋ।ਆਤਮ ਦੇਵ ਮਨਾਊਂ। 254. ਉਥ ਦਰਦ ਮੰਦਾ ਦੇ ਦੇਰੇ ਉਥ ਦਰਦ ਮੰਦਾ ਦੇ ਦੇਰੇ।ਜਥ ਕਰੜ ਕੰਡਾ ਬੋਈ ਢੇਰੇ। ਏਹ ਉਚੈ ਟਿੱਬੜੇ ਆਲੀ।ਏ ਸੋਹਣੀ ਕੱਕੜੀ ਵਾਲੀ। ਹਿਨ ਮੁਸ਼ਤਾਕਾਂ ਦੇ ਵਾਲੀ।ਬਿਆ ਕੌਨ ਕਦਮ ਇਥ ਫੇਰੇ। ਖਪ ਖ੍ਹਾਰਾਂ ਤੇ ਲਈ ਲਾਨੜੀ।ਸਣ ਫੋਗ ਬਹੂ ਮਨ ਭਾਨੜੀ। ਥਲ ਟਿਬੇ ਡਹਰ ਟਕਾਨੜੀਂ।ਹਰ ਭਿਟ ਭਿਟ ਨਾਲ ਬਸੇਰੇ। ਮਡ ਝੋਕਾਂ ਤੇ ਤੜ ਤਾਡੇ।ਰਸ ਛੁੱਟੜੇ ਖੇਲਾ ਖ਼ਾਡੇ। ਵਾਹ ਤਕੀਆ ਗਾਹ ਅਸਾਡੇ।ਹੁਣ ਹੋਵੇ ਕੌਨ ਨਖੇੜੇ। ਟਿਪ ਟੋਭੇ ਬਾਹੀਂ ਸੋਂਹਦੇ।ਵਿੱਚ ਚਿਟਕੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਮੋਂਹਦੇ। ਜੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪਿਆ ਲੋਂਹਦੇ।ਹੈ ਹਰਦਮ ਹੋਵਨ ਨੇੜੇ। ਝੜ ਗਾਜਾਂ ਬਿਜਲੀਆ ਬਾਦਲ।ਕਿਆ ਚਿੱਟੜੇ ਗੋਰੇ ਸਾਂਵਲ। ਸਿੱਕ ਸਾਵਲ ਕਰੇ ਉਬਾਹਲ।ਲੱਡ ਹੋਤ ਵਸਿਮ ਆ ਵੇੜੇ। ਵਲ ਕੱਕੜੀਆਂ ਰੇਭੜ ਕਚਰੀਆਂ।ਕਈ ਸਬਜ਼ ਮਤੀਰੇ ਖਖੜੀਆਂ। ਕਈ ਗਦਰੀਆਂ ਪੀਲੀਆਂ ਕੱਕੜੀਆਂ।ਸ਼ਰਹੋਹੀ ਸੋਂਹਦੇ ਸਿਹਰੇ। ਖਸ਼ ਕਤਰਣ ਇਤਰੋਂ ਭਿੱਨੜੀ।ਗਜ਼ਲਾਈ ਸਾਵੀ ਸਨੜੀ। ਖਾ ਸਾਗ ਪੋਸੀ ਦੀ ਫੁਨੜੀ।ਨਿਭ ਵੈਂਦੇ ਵਕਤ ਸੁਖੇਰੇ। ਦਿਲ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪਈ ਤਾਂਘੇ।ਵੰਜ਼ ਡੇਖਾਂ ਮਾਲ ਦੇ ਲਾਂਘੇ। ਗਈਆਂ ਬਕਰੀਆਂ ਭੇਡਾਂ ਚਾਂਘੇ।ਲੰਘ ਪੌਂਦਮ ਕਦਮ ਅਗੇਰੇ। ਸੁੰਜ ਵਾਹ ਅਸਾਡੀਆਂ ਝੋਕਾਂ।ਸਣ ਕਮਲੇ ਕਰਦੇ ਟੋਕਾਂ। ਕੁਝ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਇਨਾਂ ਲੋਕਾਂ।ਦਿਲ ਪੁਠੜੇ ਸਖ਼ਤ ਅਵੈੜੇ। ਬਠ ਸ਼ਹਿਰ ਬਜ਼ਾਰ ਇਮਾਰਤ।ਬੇਵਾਹੀ ਬਿਰਹੋਂ ਬਸ਼ਾਰਤ। ਪਰ ਬੇਸ਼ਕ ਇਸ਼ਕ ਇਸ਼ਾਰਤ।ਛੱਡ ਝਗੜੇ ਕੂੜੇ ਝੇੜੇ। ਥੀਆਂ ਰੋਹੀ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਾਰਾਂ।ਕੁਲ ਗੁਲ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਬਹਾਰਾਂ। ਵਿੱਚ ਸੋਂਹਦੀਆਂ ਘੰਡ ਤਵਾਰਾਂ।ਹਰ ਟੋਭੇ ਛਾਂਗਾ ਛੇੜੇ। ਸੋ ਕਰਰੇ ਕੰਡੜੇ ਕਾਠੀਆਂ।ਲੱਖ ਡੂੰਗਰ ਔਖੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ। ਸਬ ਡੰਗੜੇ ਵੱਟੜੇ ਚਾਟੀਆਂ।ਜਥ ਥੀਵਮ ਫ਼ਰੀਦ ਵਹੀਰੇ। 255. ਵੈਂਦੀਂ ਵੱਲ ਕੇਚ ਡੋਂ ਵੈਂਦੀਂ ਵੱਲ ਕੇਚ ਡੋਂ।ਪੁੱਨਲ ਕੇਂਦੇ ਕਾਣ। ਜੈਦੀਂ ਸਾਂਵਲ ਰਲ ਮਿਲ ਮਾਣੂੰ।ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਭੋਰ ਸੁਹਾਣ। ਤੂੰ ਹੈ ਜੀਵਣ ਜੋਗਾ ਸਾਡੀ।ਡੁੱਖੜੀ ਦਿਲ ਦਾ ਮਾਣ। ਨਾਜ਼ੋ ਅਦਾ ਦੀ ਜਾਨੀ ਲਾਇਓ।ਜਾਨੀ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਕਾਣ। ਡਿੱਤੜੀ ਜਮਦੀਂ ਅਮੜੀ ਖੁਤੜੀ।ਗਮ ਗੱਠੜੀ ਡੁੱਖ ਡਾਣ। ਈਂ ਜਗ ਊਂ ਜਗ ਮੋਈਂ ਜੀਂਦੀ।ਹਾਂ ਤੈੱਡੜੀ ਜਾਣ ਨ ਜਾਣ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਗਾਂਵਣ ਯਾਰ ਮੁੱਠੀ ਦੇ।ਵੈਣ ਤੱਤੀ ਦੇ ਵਾਣ। ਜੇ ਡੇਂਹ ਭਲੜੇ ਮਿਤਰ ਵੀ ਭਲੜੇ।ਹੈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਖਾਣ। ਦਰਦ ਮੋਠਾ ਚਕ ਚੂੰਢੀਆਂ ਪਾਵੇ।ਮਾਰਮ ਸੂਲ ਵਡਾਣ। ਲੇਲਾ ਮਜਨੂੰ ਹੀਰ ਜ਼ਲੈਖਾ।ਸੈ ਲੁੜ੍ਹ ਗਏ ਹੈਂ ਘਾਣ। ਬਾਝੋਂ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨਿਭਾਇਆ।ਜੀਂਵ ਕੈਂਦੇ ਤਰਾਣ। 256. ਵੈਸੋਂ ਸੰਝ ਸਬਾਹੀਂ ਵੈਸੋਂ ਸੰਝ ਸਬਾਹੀਂ।ਖ਼ਾਲੀ ਰਹਿਸਨ ਜਾਈਂ। ਪੱਖੀ ਪਰਦੇਸੀ ਉਭੇ ਸਰਦੇ।ਦੋ ਦਿਨ ਦੇ ਖਲਕਾਈਂ। ਮੁਲਕ ਬੇਗਾਨਾ ਦੇਸ ਪਰਾਇਆ।ਕੋਝੀਆਂ ਕੂੜ ਬਿਨਾਈਂ। ਨਾ ਕੋਈ ਸਾਥੀ ਨਾ ਕੋਈ ਸੰਗਤੀ।ਕੈਨੂੰ ਦਰਦ ਸੁਨਾਈਂ। ਕਿਸਮਤ ਸਾਂਗੇ ਡਿੱਠਮ ਏ ਧਰਤੀ।ਆਦਾ ਕੌਨ ਇਥਾਈਂ। ਹੁਸਨ ਨੱਗਰ ਡੋਂ ਥੀਵਮ ਰਵਾਨਾ।ਯਾ ਰੱਬ ਤੋੜ ਪੁਰਾਈਂ। ਮੰਗਾਂ ਦੁਆਈਂ ਅੱਲਾ ਸਾਈਂ।ਵਿੱਛੜਿਆ ਢੋਲ ਮਲਾਈਂ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਬਹੂੰ ਡੁੱਖ ਡਿੱਤੜੇ।ਬਿਛੀਆਂ ਬਿਰਹੋਂ ਬਲਾਈਂ। 257. ਵਲ ਕਹੀਂ ਡੁਖੜੇ ਵੇ ਡੇਂਦੀ ਵਲ ਕਹੀਂ ਡੁਖੜੇ ਵੇ ਡੇਂਦੀ।ਸਾਂਵਲ ਦਿਲੜੀ ਬਰਮਾ ਗਿਉਂ ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ। ਕੰਨੇ ਕੰਨੇ ਬੁੰਦੇ ਗਲ ਝਪ ਮਾਲਾ।ਅਨਹਦ ਬੀਨ ਬਜਾ ਗਿਆ ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ। ਰਾਵਲ ਜੋਗੀ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸਨ ਦਾ।ਪਰਮ ਜੜੀ ਜੁੜ ਲਾਗਿਓਂ ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ। ਅੱਖੀਆਂ ਸਿਹਰੀ ਸਿਹਰ ਕਮਾਵਨ।ਜਾਦੂ ਚੋਟ ਚਲਾ ਗਿਓਂ ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ। ਸੋਜ਼ ਤਪਸ਼ ਮੌਜੂਦ ਹਮੇਸ਼ਾ।ਭਾ ਬਿਰਹੋਂ ਭੜਕਾ ਗਿਓਂ ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ। ਲਾ ਕਰ ਯਾਰੀ ਯਾਰ ਵਿਸਾਰਿਓ।ਖੋਟ ਫਰੇਬ ਕਮਾ ਗਿਓਂ ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ। ਕਲ੍ਹੜੀ ਛਡ ਕੇ ਕੇਚ ਸਿਧਾਇਓਂ।ਪਰਭਤ ਰੋਹ ਰੁਲਾ ਗਿਓਂ ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਡੁਖਾਂ ਵਿਚ।ਸੂਲੀਂ ਜਾਨ ਅੜਾ ਗਿਓਂ ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ। 258. ਵਲ ਵਸ ਵਸਾ ਓਹੇ ਟੋਲ ਵੇ ਵਲ ਵਸ ਵਸਾ ਓਹੇ ਟੋਲ ਵੇ।ਕਰ ਲਾਡ ਮਿੱਠੜਾ ਬੋਲ ਵੇ। ਹਰ ਵਕਤ ਸਾਂਵਲ ਢੋਲ ਵੇ।ਪੀਆ ਹੋ ਅਸਾਡੜੇ ਕੋਲ ਵੇ। ਅਣ ਸੁਹੇਂਦੀ ਘੁੰਡੜੀ ਖੋਲ ਵੇ।ਅਣ ਸੰਗ ਮੈਂ ਸੰਗ ਬੋਲ ਵੇ। ਅਤਹੋਂ ਨਾਜ ਦੇ ਟੁਕ ਟੋਲ ਵੇ।ਲੱਖ ਲੱਖ ਅਲੋਲ ਮਖ਼ੌਲ ਵੇ। ਅਥਾਂ ਮੁੱਠੜੀ ਜਾਨ ਸੜੋਲ ਵੇ।ਥਈ ਡੁੱਖੜੇਂਦੀ ਕਚਕੋਲ ਵੇ। ਕਿਆ ਡੁੱਖੜੀਂ ਲੱਧੜਮ ਗੋਲ ਵੇ।ਥਏ ਚੂਰ ਜ਼ਿਰ੍ਹਾ ਤੇ ਖੋਲ ਵੇ। ਮਾਰਿਆ ਹੈ ਕਿਆ ਜੁੜ ਤੋਲ ਵੇ।ਅਬਰੂ ਗੁਲੇਲ ਗਲੋਲ ਵੇ। ਪੈ ਹੋਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਭੋਲ ਵੇ।ਜੀਰੇ ਅੰਦਰ ਸੌ ਪੋਲ ਵੇ। ਥਇਆ ਜਿਸਮ ਚੀਚੀ ਠੋਲ ਵੇ।ਦਿਲ ਡਿੱਤੜੇ ਕਈ ਘਰ ਰੋਲ ਵੇ। ਜੇ ਏ ਫ਼ਰੀਦ ਦਾ ਡੌਲ ਵੇ।ਇਹਾ ਟੋਰ ਤੇ ਏਹਾ ਜੋਲ ਵੇ। ਕਈ ਡੇਹ ਨ ਫੋਲਾ ਫੋਲ ਵੇ।ਅਝੂੰ ਸ਼ਹਿਰੀਂ ਵੱਜਸਨ ਦੋਲ ਵੇ। 259. ਵਸਲ ਹਿਜਰ ਯਕਸ ਵਸਲ ਹਿਜਰ ਯਕਸ।ਵਸਦਾ ਦੋਸਤ ਕਰੀਬ ਦਿਲੀਂਦੇ। ਅਲਵੀ ਸਿਫ਼ਲੀ ਯਾਰ ਦੀਆਂ ਝੋਕਾਂ।ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮਲਿਆਂ ਲੋਕਾਂ। ਏ ਦਿਲ ਜਾਣ ਪਛਾਣ।ਹਰ ਜਾ ਦੇਰੇ ਚਾਕ ਮਹੀਂ ਦੇ। ਡੁੱਖ ਡੁਹਾਗ ਤੇ ਬੈ ਹੁਜ਼ਨ ਮੇਂ।ਸੁਖ ਸੁਹਾਗ ਤੇ ਮੁਲਕ ਅਮਨ ਮੇਂ। ਆਸ਼ਕ ਸਮੰਝ ਸੁੰਜਾਣ।ਸਭ ਮਜ਼ਹਰ ਮੇਂ ਯਾਰ ਚਹੀਂਦੇ। ਚਾਕ ਬਬਾਣਾ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਣਾ।ਤਨ ਮਨ ਉਸ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਕਾਣਾ। ਕਿਆ ਵਤ ਦੀਨ ਈਮਾਨ।ਸ਼ਰਮ ਭਰਮ ਸਬ ਮਿਲਕ ਤਹੀਂਦੇ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਤਸੱਰਫ਼ ਕੀਤਾ।ਲਾਇਸ ਜੁੜ ਕਰ ਪਰਮ ਪਲੀਤਾ। ਸਬ ਸੂਰਤ ਸੁਬਹਾਨ।ਜ਼ਾਹਰ ਅੱਖੀਆਂ ਨਾਲ ਡੱਸੀਂਦੇ। 260. ਵਸੋ ਵੀ ਅੱਖੀਆਂ ਘਨਘੋਰਾਂ ਲਾਕੇ ਵਸੋ ਵੀ ਅੱਖੀਆਂ ਘਨਘੋਰਾਂ ਲਾਕੇ। ਸਾਵਣ ਆਇਆ ਯਾਰ ਨ ਆਇਆ।ਥਏ ਬਾਦਲ ਤੂਫ਼ਾਨ ਬਲਾ ਕੇ। ਆਵਣ ਕਹਿ ਗਏ ਵੱਲ ਨ ਆਏ।ਦਿਲ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤੀ ਚੋਟ ਚਲਾ ਕੇ। ਦਿਲ ਬਰਮਾਏ ਰਾਵਲ ਜੋਗੀ।ਧੁਨ ਧੁਨ ਬੰਸੀ ਫੂਕ ਬਜਾ ਕੇ। ਇਤਨਾ ਜ਼ੁਲਮ ਮੁਨਾਸਬ ਨਾਹੀਂ।ਪਹਿਲੋਂ ਅਪਨਾ ਯਾਰ ਬਣਾ ਕੇ। ਰੋਹ ਜਬਲ ਵਿੱਚ ਮਾਰੂ ਥਲ ਵਿੱਚ।ਮਾਰੂ ਗਿਆ ਪਰਦੇਸ ਰੁਲਾ ਕੇ। ਮਾਰੂ ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਦਾ ਮਾਲਕ।ਲੱਡ ਨ ਜਾਵੀਂ ਝੋਕ ਵਸਾ ਕੇ। ਜੋਗਨ ਥੀਸਾਂ ਮੁਲਕ ਢੁੰਡੇਸਾਂ।ਵੈਸਾਂ ਅੰਗ ਭੱਬੂਤ ਰਮਾ ਕੇ। ਅਲੜੇ ਜ਼ਖਮ ਨ ਚੂਲ ਪਪੀਹਾ।ਸਾੜ ਨ ਕੋਇਲ ਕੂਕ ਸੁਣਾ ਕੇ। ਕਰਵਟੀਆਂ ਲੈ ਹੁੱਟ ਹੁੱਟ ਜਾਂਦੀ।ਬੇਵੱਸ ਡੁੱਖੜੇ ਸੂਲ ਸੁਹਾ ਕੇ। ਤੁਮ ਬਿਛੜਤ ਮੋਹੇ ਚੈਨ ਨ ਆਵੇ।ਪਾਪ ਮਟਾਉ ਅੰਗਨ ਸੁਹਾ ਕੇ। ਗਰਜਤ ਬਦਰਾ ਲਿਸ਼ਕਤ ਬਿਜਲੀ।ਰਿਮ ਝਿਮ ਬਾਰਸ਼ ਜ਼ੋਰ ਘਟਾ ਕੇ। ਸਾਜਨ ਬਾਝ ਫ਼ਰੀਦ ਹੈ ਜੀਨਾ।ਮੁਸ਼ਕਲ ਅੇਸੇ ਬਾਰ ਉਠਾ ਕੇ। 261. ਵਤਨ ਬੇਗਾਨੇ ਵਲ ਨਹੀਂ ਆਵਣਾ ਵਤਨ ਬੇਗਾਨੇ ਵਲ ਨਹੀਂ ਆਵਣਾ।ਯਾਦ ਕੀਤਮ ਦਿਲਦਾਰ। ਕੋਲੇ ਰਹਿਸਾਂ ਮੂਲ ਨ ਸਹਿਸਾਂ।ਹਿਜਰ ਦਾ ਬਾਰੀ ਬਾਰ। ਵਿਸਰਿਆ ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਬਬਾਣਾ।ਵਿਸਰ ਗਿਆ ਘਰ ਬਾਰ। ਭਾਣ ਮਣੇਸਾਂ ਮਾਣ ਨਭੇਸਾਂ।ਘੋਲੇ ਆਰ ਵ ਯਾਰ। ਸੁਰਖੀ ਕਜਲ ਮੁਸਾਗ ਗਿਉਸੇ।ਬਠ ਪਿਆ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ। ਪਾਰੋਂ ਡਿਸਦੀ ਝੋਕ ਸਜਨ ਦੀ।ਕਿਉਂ ਰਹਿਸਾਂ ਉਰਵਾਰ। ਮੈਂ ਮਨਤਾਰੀ ਤੇ ਨੇਂਹ ਬਾਰੀ।ਕਾਦਰ ਨੇਸਮ ਪਾਰ। ਬਠ ਪਈ ਸਿੰਧੜੀ ਕੀਤਮ ਮੂਲਾ।ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਮਲ੍ਹਾਰ। ਦੇਸ ਅਰਬ ਦਾ ਮੁਲਕ ਤਰਬਦਾ।ਸਾਰਾ ਬਾਗ ਬਹਾਰ। ਰੋਹੀ ਰਾਵੇ ਰੋਹੀਂ ਰੁਲੇਸ।ਨਸ ਗਿਆ ਕਰਹੂੰ ਕਤਾਰ। ਡੇਂਹ ਡੁਖਾਂ ਦਾ ਡੂੰਗਰ ਡਿਸਦਾ।ਰਾਤ ਗਮਾਂ ਦੀ ਗ਼ਾਰ। ਸਾਂਵਣ ਆਇਆ ਰੋਹੀ ਵੁਠੜੀ।ਬਾਰ ਥਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰ। ਦਾਰ ਮਦਾਰ ਫਰੀਦ ਹੈ ਦਿਲ ਨੂੰ।ਡੁਖੜੇ ਤਾਰੋ ਤਾਰ। 262. ਵੇ ਤੂੰ ਸਾਂਵਲਾ ਨ ਮਾਰ ਨੈਨਾਂ ਦੇ ਤੀਰ ਵੇ ਤੂੰ ਸਾਂਵਲਾ ਨ ਮਾਰ ਨੈਨਾਂ ਦੇ ਤੀਰ। ਅੱਖੀਆਂ ਸ਼ਰ ਕਾਰਣ ਨਿਤ ਬੁਖੀਆਂ।ਹਿਨ ਪਾਪੀ ਬੇ ਪੀਰ। ਜ਼ੁਲਫਾਂ ਮੁਸ਼ਕੀਂ ਬੰਨ੍ਹ ਬੰਨ੍ਹ ਡੇਵਨ।ਦਿਲੜੀ ਕੂੰ ਤਅਜ਼ੀਰ। ਤੈਂਡੇ ਨਾਲ ਹੈ ਸਾਂਵਲ ਸੋਹਣਾ।ਦਿਲ ਲਾਂਵਣ ਤਕਸੀਰ। ਨਾਜ਼ ਨਿਹੋਰੇ ਗਮਜ਼ੇ ਤੈਂਡੇ।ਮਸਹਫ ਦੀ ਤਫ਼ਸੀਰ। ਕਾਕਲ ਪਣੀਆਂ ਨਾਂਗ ਵਰਾਧਾ।ਡਿਠੜੀ ਚੜ੍ਹਮ ਸਰੀਰ। ਝੋਕਾਂ ਆਨ ਸਵਲੜੀਆਂ ਸੀਂਗਾ।ਨੈਨ ਲੋੜ੍ਹੇਦੇ ਨੀਰ। ਪਾਹ ਹੰਬਾਹ ਉਗਾਰ ਗਈਂਦੇ।ਮੈਂ ਲੇਖੇ ਅਕਸੀਰ। ਵੁਠ ਕਨੂੰ ਥਈ ਧਰਤੀ ਥਲੜੀ।ਸਾਗੀ ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ। ਰਲੜੇ ਸਜਨ ਸੁਹਾਵਣ ਥਲੜੇ।ਕਾਰ, ਕਕੀ, ਕੀੜ। ਜੈਸਲਮੇਰ ਨਰਹਾਈ ਮਾਣੂੰ।ਥੀ ਡੋਹੀਂ ਖੰਡ ਖੀਰ। ਥਲ ਚਤਰਾਂਗ ਅੰਦਰ ਮੇਂ ਸੱਸੀ।ਬੇਲੀਂ ਬੇਟੀਂ ਹੀਰ। ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦਾ ਤੈਂਡਾ ਸਾਡਾ।ਮਾਲ ਮਵੈਸ਼ੀ ਸੀਰ। ਜਾਂਵਣ ਲਾਦਾ ਮਿਲਕ ਤੁਸਾਡਾ।ਤਨ ਮਨ ਸੀਸ ਸਰੀਰ। ਕੋਝੀ ਕਮਲੀ ਤੈਡੇ ਨਾਂ ਦੀ।ਨਾ ਕਰ ਯਾਰ ਕਰੀਰ। ਮੂੰਝਾਂ ਦੋਸਤ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੁਸ਼ਮਨ।ਸੁਖ ਵੈਰੀ ਡੁਖ ਵੀਰ। ਜਾਨੀ ਜੋੜ ਚਲਇਓ ਕਾਨੀ।ਸੰਧ ਸੰਧ ਦੇ ਵਿਚ ਪੀੜ। ਬਠ ਚੂਚਕ ਬਠ ਖੇੜੇ ਭੈੜੇ।ਤੌਂ ਨਾ ਥੀ ਦਿਲਗੀਰ। ਡੇਹੋਂ ਡੇਂਹ ਕੋਰਾੜਾ ਥੀਵੇ।ਵਾਹ ਸਿਕ ਦੀ ਤਾਸੀਰ। ਰੋ ਰੋ ਤੁਠਲੀ ਪਈਆਂ ਨਾਸੂਰਾਂ।ਦਿਲ ਵਿਚ ਸੌ ਸੌ ਚੀਰ। ਉਰਿਆਨੀ ਦੀ ਖਲਅਤ ਮਿਲੜੀ।ਸੁੰਜਬਰ ਦਾ ਜਾਗੀਰ। ਹੋ ਹੋ ਫਕੜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਖਵਾਰੀ।ਸਾਡੀ ਹੈ ਤੌਕੀਰ। ਗੌਸ ਕੁਤਬ ਸਬ ਤੌਂ ਤੂ ਸਦਕੇ।ਕੌਨ ਫ਼ਰੀਦ ਫਕੀਰ। 263. ਵਿੱਚ ਰੋਹੀ ਦੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋਹੀ ਦੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ।ਨਾਜ਼ਕ ਨਾਜ਼ੋ ਜੱਟੀਆਂ। ਰਾਤੀਂ ਕਰਨ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਿਲੇਂ ਦੇ।ਡੇਹਾਂ ਵਲੋੜਨ ਮੱਟੀਆਂ। ਗੁੱਝੜੇ ਤੀਰ ਚਲਾਵਨ ਕਾਰੀ।ਸੈ ਸੈ ਦਿੱਲੜੀਆਂ ਫੱਟੀਆਂ। ਕਰ ਕਰ ਦਰਦਮੰਦਾਂ ਕੂੰ ਜ਼ਖਮੀ।ਹੈ ਹੈ ਬਧਨ ਨ ਪੱਟੀਆਂ। ਛੇੜਨ ਭੇਡਾਂ ਬੱਕਰੀਆ ਗਾਈਂ।ਲੇ ਲੇ ਗਾਬੇ ਕੱਟੀਆਂ। ਕਈ ਮਸਕੀਨ ਮੁਸਾਫਰ।ਚੌੜ ਕੀਤੋ ਨੇ ਤਰੱਟੀਆਂ। ਧੂਈ ਦਾਰ ਫ਼ਕੀਰ ਥਿਉ ਸੇ।ਫ਼ਖਰ ਵੱਡਾਈਆਂ ਸੱਟੀਆਂ। ਹਿਉਂ ਦਿਲਬਰ ਦੈ ਕੁਤੜੇ ਦਰ ਦੈ।ਬਿਰਹੋਂ ਪਈਆਂ ਗਲ ਗੱਟੀਆਂ। ਮੂਝੇ ਫ਼ਰੀਦ ਮਜ਼ੀਦ ਹਮੇਸ਼ਾ।ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਘੱਟੀਆਂ। 264. ਵਾਹ ! ਹਜਰਤ ਇਸ਼ਕ ਮਜਾਜ਼ੀ ਵਾਹ ! ਹਜਰਤ ਇਸ਼ਕ ਮਜਾਜ਼ੀ।ਸਬ ਰਾਜ ਰਮੂਜ਼ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ। ਸਭੋ ਸ਼ਾਹਦ ਅਸਲੀਂ ਜਾਣੀਂ।ਹੈ ਵਾਹਦ ਪਰਮ ਕਹਾਣੀ। ਹੈ ਵਹਦਤ ਸਮੰਝ ਸੁੰਜਾਣੀ।ਵਿੱਚ ਪਰਦੇ ਕਸਰਤ ਸਾਜ਼ੀ। ਕਰ ਰਫ਼ਾ ਮਲਾਲ ਕਦੂਰਤ।ਟੁੱਕ ਸਮੰਝ ਸਜਣ ਬੇ ਸੂਰਤ। ਥਇਆਂ ਜ਼ਾਹਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਮੂਰਤ।ਛੁੱਪ ਓਲੇ ਨੂਰ ਹਜਾਜ਼ੀ। ਸੁਣ ਹੁਸਨ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਚਾਲੀ।ਸਬ ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ ਵਾਲੀ। ਕਿਥ ਖ਼ਾਲਕ ਖ਼ਲਕ ਦਾ ਵਾਲੀ।ਕਿਥ ਆਬਦ ਰੀਤ ਨਿਆਜ਼ੀ। ਕਿਥ ਆਸ਼ਕ ਦਰਦ ਕਸ਼ਾਲੇ।ਕਿਥ ਹੁਸਨ ਮਲਾਹਤ ਚਾਲੇ। ਥੀ ਹਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਡਖਾਲੇ।ਖੁਸ਼ ਸੀਰਤ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ੀ। ਕਿਥ ਮੁਤਰਬ ਤੇ ਮੈਖਾਨੇ।ਕਿਥ ਰਿੰਦੀ ਰਸਮ ਯਗਾਨੇ। ਕਿਥ ਸੌਮ ਸਲਵਾਤ ਅਜ਼ਾਨੇ।ਕਿਥ ਜ਼ਾਹਦ ਨੇਕ ਨਮਾਜ਼ੀ। ਹੈ ਗ਼ੈਰੀਅਤ ਜ਼ੰਦੀਕੀ।ਪਾ ਵਿਰਸਾ ਰੱਖ ਸਦੀਕੀ। ਕਰ ਜ਼ੁਹਦ ਜ਼ਹਾਦ ਹਕੀਕੀ।ਬਣ ਮਰਦ ਮੁਅਲਾ ਗਾਜ਼ੀ। ਠੱਪ ਫ਼ਿਕਾ ਅਸੂਲ ਮਸਾਇਲ।ਸੱਟ ਨਹਵੀ ਫ਼ੇਅਲ ਤੇ ਫ਼ਾਇਲ। ਬੱਠ ਇਲਮੀ ਬਹਸ ਦਲਾਇਲ।ਹੈ ਫ਼ਕਰ ਫ਼ਕਤ ਜਾਂ ਬਾਜ਼ੀ। ਏ ਸਿਲਕ ਸਲੂਕ ਫ਼ਰੀਦੀ।ਹੈ ਰੀਤ ਅਜਬ ਤੌਹੀਦੀ। ਪਰ ਜ਼ੌਕ ਲਜ਼ੀਜ਼ ਜਦੀਦੀ।ਛੱਡ ਲੰਬਿੜ ਦੂਰ ਦਰਾਜ਼ੀ। 265. ਵਾਹ ! ਵਾਹ!! ਦਿਲਬਰ ਦੀ ਯਾਰੀ ਵਾਹ ! ਵਾਹ!! ਦਿਲਬਰ ਦੀ ਯਾਰੀ।ਯਾਰੀ ਕਰਮ ਨ ਕਾਰੀ। ਥੀ ਰੁੱਖੜਾ ਰਖਮ ਬਰੀਤ।ਨਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਲ ਹਕੀਕਤ। ਨਾ ਸੁਣਦਾ ਵੇਦਨ ਸਾਰੀ। ਮੈਂ ਮੁੱਠੜੀ ਡੁੱਖੜੀਂ ਕੁੱਠੜੀ।ਸੈ ਤੀਰੀ ਗ਼ਮਦੀਂ ਚੁੱਟੜੀ। ਦਿਲ ਲੜੀ ਸੂਲਾਂ ਮਾਰੀ। ਨਾ ਡਿੱਠੜਮ ਮਿਠੜਾ ਮੱਖਣਾ।ਗਿਆ ਸਾਂਵਨ ਸਾਫ਼ ਸਲੱਖਣਾ। ਗਈ ਮੌਸਮ ਚੇਤਰ ਬਹਾਰੀ। ਨਾ ਖੋਜ ਨਾ ਖੋਬ ਉਠਾਂ ਦੇ।ਸਬ ਪਰਭਤ ਪੰਧ ਥਲਾਂ ਦੇ। ਦਿਲ ਰੁਲ ਰੁਲ ਰੋ ਰੋ ਹਾਰੀ। ਮੈਂ ਸਿੰਧਰੀ ਕੇਵੇਂ ਜਾਲਾਂ।ਪਰਦੇਸ ਬੈਠੀ ਤਨ ਗਾਲਾਂ। ਥਏ ਰੋਹੀ ਡੇਂਹ ਮਲ੍ਹਾਰੀ। ਦਿਲ ਖੱਸਦਾ ਭੇਤ ਨ ਡਸਦਾ।ਥੀ ਓਪਰਾ ਦੂਰੋਂ ਹੱਸਦਾ। ਲਾ ਹੂ ਹੂ ਸ਼ਹਿਰ ਖਵਾਰੀ। ਹਿੱਕ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਅਵੈੜਾ।ਬਿਆ ਸੱਸ ਨਨਾਣ ਦਾ ਝੇੜਾ। ਪਈ ਪਲੜੇ ਮੁੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ। 266. ਵਾਹ ਵਾਹ ਸੋਹਣੇ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਵਾਹ ਵਾਹ ਸੋਹਣੇ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ।ਹਰ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਕਰੇ ਉਤਾਰਾ। ਹਿਕ ਜਾ ਚਾਵੇ ਇਸ਼ਕ ਇਜਾਰਾ।ਬਇ ਜਾ ਡੇਵੇ ਹੁਸਨ ਉਧਾਰਾ। ਓ ਮਾਲਕ ਮੈ ਅਦਨਾ ਸਗ ਦਾ।ਹਰ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਮਿੱਠੜਾ ਲਗਦਾ। ਮੈ ਕਿਆ ਮੋਹ ਲੇਇਸ ਮਨ ਜਗਦਾ।ਮਾਰੇਸ ਹਰ ਜਾ ਨਾਜ਼ ਨਕਾਰਾ। ਮੈਂ ਬੇ ਆਸ ਉਮੀਦ ਦਾ ਮਾਣਾ।ਹਰ ਕਸ ਨਾਕਸ ਦੇ ਮਨ ਭਾਣਾ। ਦੋਸਤ ਅਵੈੜਾ ਯਾਰ ਇਆਣਾ।ਹਰ ਇਕ ਦਿਲ ਕੂੰ ਲਗੇ ਪਿਆਰਾ। ਜੋ ਮੈਂ ਵਾਂਗ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝਦਾ।ਸੋ ਥੀਆ ਵਾਕਫ ਸਾਰੀ ਗੁਝ ਦਾ। ਹਰਗਿਜ਼ ਦਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਕਹੀਂ ਕੁਝਦਾ।ਜਾਣ ਨਜ਼ਾਰਾ ਯਾਰ ਦਾ ਸਾਰਾ। ਚਰਣ ਗੁਰੁ ਦੇ ਸੀਸ ਨਵਾਈਂ।ਜੋ ਆਖੇ ਚੁਮ ਅਖੀਆਂ ਚਾਈਂ। ਜੋਹਦ ਜਹਾਦ ਦਾ ਬਾਰ ਉਠਾਈਂ।ਕਰਬ ਕਮਾਲ ਹੈਈ ਮਤਲਬ ਬਾਰਾ। ਥੀ ਗੁਰ ਪੀਰ ਦਾ ਚੇਲਾ ਸੱਚਾ।ਨਾ ਹੋ ਕਦਮ ਹਟਾ ਕਰ ਕੱਚਾ। ਬਿਰਹੋ ਕੜਾਹ ਚੜਿਆ ਮੱਚ ਮੱਚਿਆ।ਜਲ ਬਲ ਮਾਰ ਅਨਾ ਦਾ ਨਾਅਰਾ। ਜੋ ਕੋਈ ਰਖਸੀ ਐ ਗੁਨ ਚਾਰੇ।ਜੋ ਰਾਤੀ ਜਗ ਜੋਗ ਜਗਾਰੇ। ਵੰਜ ਖੁਸ਼ ਵਸ ਸੀ ਸ਼ਾਮ ਦਵਾਰੇ।ਰਹਿਸੀ ਜਗਤ ਸੌਂ ਨਿਆਰਾ। ਜਗਰਤ ਸੁਪਨਸ ਸਕੋਪਤ ਟੁਰੀਆ।ਤੈਂਡੀ ਸੈਰ ਦੇ ਸਾਂਗੇ ਜੜਿਆ। ਜੈਂਦਾ ਪੀਰ ਸੰਜਾਨੋਂ ਥੁੜਿਆ।ਫਿਰਸੀ ਥੀ ਚੌ ਗੁਠ ਆਵਾਰਾ। ਤੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਸੰਜਾਨ ਨ ਛੋੜੀਂ।ਨਿਰਗੁਨ ਸਰਗੁਨ ਵਿਚ ਜਾ ਜੋੜੀਂ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੂੰ ਮੂੰਹ ਨ ਮੋੜੀਂ।ਸਬ ਹੈ ਰੂਪ ਸਰੂਪ ਤਿਹਾਰਾ। ਚਾਰੋਂ ਬੇਦ ਬਦਾਂਤ ਪੁਕਾਰਣ।ਓਮ ਬ੍ਰਮ ਨਾਰਾਇਣ ਧਾਰਨ। ਆਤਮ ਉਤਮ ਸਰੂਪ ਸਧਾਰਨ।ਦਵੈਤ ਫਰੀਦ ਹੈ ਜੂਠਾ ਲਹਿਰਾ। 267. ਯਾਦ ਆਵਿਨ ਯਾਰ ਦੇ ਰਲੜੇ ਯਾਦ ਆਵਿਨ ਯਾਰ ਦੇ ਰਲੜੇ।ਨਿੱਤ ਪੌਵਨ ਕਰੂਪ ਕੁਲੱਲੜੇ। ਕਿਉਂ ਚੜ੍ਹਦੀ ਚੰਦਰੀ ਖਾਰੇ।ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ਜ਼ੇਵਰ ਬਾਰੇ। ਜੇ ਜਾਨੀ ਹਿਜਰ ਦੇ ਵਾਰੇ।ਏ ਨੇੜੇ ਸਖ਼ਤ ਸਵੱਲੜੇ। ਡੁੱਖ ਯਾਰ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਦੇਰਨ।ਲਏ ਸੂਲਾਂ ਸੀਨੇ ਢੇਰਨ। ਮੂੰਹ ਕਾਲਾ ਨੀਲੇ ਪੈਰਿਨ।ਵਾਹ ! ਹੋਤ ਪੁੱਨਲ ਦੇ ਭਲੜੇ। ਕਿਉਂ ਡੁਖੜੀ ਉੱਮਰ ਨਿਭਾਵਾਂ।ਹਨ ਮੌਤ ਦਾ ਮੁਲਕ ਵਸਾਵਾਂ। ਵੰਜ ਗੋਰਸਤਾਨ ਸੁਹਾਵਾਂ।ਬੱਠ ਜੀਵਣ ਕੂੜ ਤਸੱਲੜੇ। ਗਲ ਪੇਚ ਹਿਜਰ ਦੇ ਵਲੜੇ।ਦਿਲ ਜ਼ਖਮ ਅਵੱਲੜੇ ਅੱਲੜੇ। ਇਹ ਨੇਂਹ ਲਾਵਣ ਦੇ ਭੱਲੜੇ।ਪਏ ਮੈਂ ਮੁੱਠੀ ਦੇ ਪੱਲੜੇ। ਸਬ ਜ਼ੋਰ ਹਵਸ ਵਸ ਲਾਇਮ।ਪਰ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਆਇਮ। ਗ਼ਮ ਦਰਦ ਅੰਦਰ ਸਰ ਪਾਇਮ।ਕਰ ਆਪੇਂ ਗੱਲੜੇ ਗੱਲੜੇ। 268. ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਕਾਣ ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਕਾਣ।ਰੁਲਦੀ ਰੋਹ ਡੂੰਗਰ ਵਿਚ। ਲਾਇਸ ਜੁੜ ਕਰ ਬਾਣ।ਦਿਲੜੀ, ਜਾਨ, ਜਿਗਰ ਵਿਚ। ਸੇਂਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਕੰਥ ਰਿਝਾਇਆ।ਅਪਨੇ ਅਪਨੇ ਢੋਲ ਕੂੰ ਪਾਇਆ। ਮੈਕੂੰ ਮੈਡਰੇ ਮਾਂਣ।ਰੋਲਿਆ ਸੁੰਜੜੇ ਬਰੋਚ। ਯਾਰ ਨ ਪਾਵਾਂ ਬਾਰ ਉਠਾਵਾਂ।ਨੀਰ ਵਹਾਵਾਂ ਗਾਵਣ ਗਾਵਾਂ। ਰੱਖ ਰੱਖ ਵੈਣ ਦੀ ਵਾਣ।ਹਰ ਕੂਚੇ ਘਰ ਘਰ ਵਿਚ। ਰੇਤ ਤੱਤੀ ਪਿਆ ਡੁਖੜੇ ਘਾਟੇ।ਖੁੜ ਬਣ ਖੋਬ ਗਪਾਟੇ ਘਾਟੇ। ਸੱਟ ਗਿਆ ਜਾਣ ਪਛਾਣ।ਕਾਨੀ ਮਾਰ ਅੰਦਰ ਵਿਚ। ਹੁਸਨ ਹਕੀਕੀ ਨੂਰੇ ਹਜਾਜ਼ੀ।ਖੇਡੇ ਨਾਜ਼ ਨਿਆਜ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ। ਸਿਦਕੋ ਸਮਝ ਸਿੰਜਾਣ।ਆਇਆ ਕੋਟ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ। ਰਾਹ ਅਵਲੜੇ ਔਖੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ।ਚੁਭਦੇ ਕਕਰੇ ਕੰਡਰੇ ਕਾਠੀਆਂ। ਮਾਰਮ ਸੂਲ ਵਡਾਨ।ਆਇਮ ਜ਼ੁਲਮ ਕਹਿਰ ਵਿਚ। ਪਹਿਲੇ ਡੇਂਹ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਫੁਟੜੀ।ਜਮਦੇ ਵੇਲੇ ਅਮੜੀ ਮੁਠੜੀ। ਡਿਤੜਾ ਡੁਖ ਦਾ ਡਾਣ।ਲੋੜ੍ਹੇਸ ਬਿਰਹੋ ਬਰਵਿਚ। ਦਰਦ ਫ਼ਰੀਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਵੇ।ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਦੂਈ ਦੇ ਧੋਵੇ। ਰਹਿੰਦੀ ਤਾਂਘ ਤੇ ਤਾਣ।ਪਹੁੰਚਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਗਰ ਵਿਚ। 269. ਯਾਰ ਡਾਢੀ ਇਸ਼ਕ ਆਤਿਸ਼ ਲਾਈ ਹੈ ਇਸ਼ਕ ਤੇ ਬਾਹਿ ਬਰੋਬਰ, ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਤਾ ਤਖੇਰਾ। ਬਾਹਿ ਸੜੇਂਦੀ ਕੱਖ ਕਾਨੇ ਨੂੰ, ਇਸ਼ਕ ਸੜੇਂਦਾ ਜੇਅੜਾ। ਬਾਹਿਰ ਸਾਮੇ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੇ,ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਦਾਰੂ ਕਿਹੜਾ। ਯਾਰ ਮੈਡੇ aੁੱਥੇ ਚਾਹਿ ਨਾ ਰੱਖੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ਼ਕ ਲਾਇੰਦਾ ਡੇਰਾ। ਯਾਰ ਡਾਢੀ ਇਸ਼ਕ ਆਤਿਸ਼ ਲਾਈ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਲੱਗ ਗਈ ਬੇਅਖ਼ਤਿਆਰੀ, ਸੀਨੇ ਦੇ ਵਿਚ ਨਾ ਸਮਾਈ ਹੈ। ਹੁਲਹੁਲਾ ਕੇ ਇਸ਼ਕ ਜੁ ਆਇਆ। ਮੁਹਬਤ ਡਾਢਾ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਇਆ। ਥਾਂ ਥਾਂ ਨਾਚ ਨਚਾਈ ਹੈ। ਇਸ਼ਕ ਚੁਆਇਆ ਮੈਂ ਸਰ ਚਾਈ। ਸ਼ਰਮ ਹਯਾ ਪਹਿਲੇ ਸੱਟ ਲਿਆ ਈ। ਇਸ਼ਕ ਨੂੰ ਮਲਾਮਤ ਲਾਈ ਹੈ। ਇਸ਼ਕ ਅਵੇੜਾ ਬਹਣ ਨਾ ਦੇਂਦਾ। ਥੀ ਗਦਾਗਰ ਮਸਤ ਕਰੇਂਦਾ। ਘਟੀ ਘਟੀ ਚਾ ਮੰੰਗਾਈ ਹੈ। 270. ਯਾਰ ਕੂੰ ਕਰ ਮਸਜੂਦ ਯਾਰ ਕੂੰ ਕਰ ਮਸਜੂਦ।ਛਡ ਡੇ ਬਿਉ ਮਅਬੂਦ। ਹਰ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਯਾਰ ਕੂੰ ਜਾਣੀ।ਗੈਰ ਨਹੀਂ ਮੌਜੂਦ। ਸਭ ਦਾਦ ਕੂੰ ਸਮਝੀ ਵਾਹਦ।ਕਸਰਤ ਹੈ ਮਫਕੂਦ। ਫਖਰੁਦੀਨ ਮਿਠਲ ਦੇ ਸ਼ੌਕੋਂ।ਦਮ ਦਮ ਨਿਕਲਮ ਦੂਦ। ਵਸਲ ਫ਼ਰੀਦ ਕੂੰ ਹਾਸਲ ਹੋਇਆ।ਜਬ ਹੋ ਗਿਆ ਨਾਬੂਦ। 271. ਯਾਰ ਕੁਰਾੜਾ ਹਾਲ ਵੇ ਯਾਰ ਕੁਰਾੜਾ ਹਾਲ ਵੇ।ਸਾਨੂੰ ਮਾਰ ਨ ਤਾਅਨੇ। ਸਾਂਗ ਸੰਜੋਕ ਰਲਾਏ ਕਿਸਮਤ।ਸਾਂਗੇ ਦੋਸਤ ਬਗਾਨੇ। ਜਾਂ ਜਾਂ ਸੂੰਹ ਬਣਾਂਵਾਂ।ਤਾਂ ਤਾਂ ਡਿੱਸਦੇ ਦੂਰ ਟਿਕਾਨੇ। ਆਵਣ ਕਾਣ ਨ ਮੰਗਨੀਂ ਦਿੱਲੜੀ।ਕੱਚੜੇ ਕਰਨ ਬਹਾਨੇ। ਬੇ ਦਰਦਾਂ ਦੀ ਪਰੀਤ ਨ ਭਲੀ।ਮੁਲਾ ਮੌਤ ਕੂੰ ਆਨੇ। ਰੋਵਾਂ ਰੋ ਰੋ ਲੋਕ ਸੁਣਾਵਾਂ।ਜੀ ਨ ਆਂਵਿਮ ਖਾਨੇ। ਕੋਈ ਆਖੇ ਮਨ ਮਚਲ ਕੂੜੀ।ਕੋਈ ਆਖੇ ਦੀਵਾਨੇ। ਸੂਲੀਂ ਨਾਲ ਸੁੰਜੇਦੇ ਜਾਲੇ।ਸੰਜ ਸਬਾਹ ਗੁਜ਼ਰਾਨੇ। ਆਂਵੀਂ ਦੇਰ ਨ ਲਾਂਵੀ ਮਾਹੀ।ਜਿੰਦ ਡੂੰ ਢੈਂਦੀ ਮਹਿਮਾਨੇ। ਇਸ਼ਵੇ ਗ਼ਮਜ਼ੇ ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ।ਕਿਆ ਕਿਆ ਹੁਸਨ ਦਾ ਸ਼ਾਨੇ। ਜੋ ਹੈ ਸ਼ਾਨ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਸਾਰੀ।ਮਾਰਣ ਦਾ ਸਾਮਾਨੇ। 272. ਯਾਰ ਸਪਾਹੀੜਾ ਆ ਵਸ ਮਾਡਰੋ ਕੋਲ ਯਾਰ ਸਪਾਹੀੜਾ ਆ ਵਸ ਮਾਡਰੋ ਕੋਲ। ਇਕ ਲਖ ਡੇਂਦੀ ਡੋ ਲਖ ਡੇਸਾਂ।ਹਿਕ ਵਾਰੀ ਚਾ ਬੋਲ। ਪਹਿਲੋਂ ਦੇ ਕਰ ਬਾਹ ਸਿਰਾਂਦੀ।ਸਾਵਲ ਯਾਰ ਨ ਰੋਲ। ਨੈਂ ਸਾਂਵਣ ਦੀ ਮੈ ਮਨਤਾਰੀ।ਸੈ ਛੋਲੀਆਂ ਲਖ ਝੋਲ। ਯਾਰ ਚਹੇਂਦਾ ਮਾਣ ਮਹੀਂਦਾ।ਆਵਸ ਮਾਡਰੇ ਕੋਲ। ਸਾਵਲਿਆਂ ਦੇ ਨੈਨ ਸਲੋਨੜੀ।ਕਜਲੇ ਦੇ ਟਕ ਟੋਲ। ਪਾਪਨ ਚਕਵੀ ਕਰ ਕਰ ਚੀਕਾਂ।ਅਲ੍ਹੜੇ ਜ਼ਖਮ ਨ ਚੋਲ। ਮਰ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਰਸਕ ਨ ਸਹਿੰਦੀ।ਦਿਲੜੀ ਸਖਤ ਸੜੋਲ। ਬੈਨੇ ਬੋਂਲੇ ਬੇਂਸਰ ਵਿਸਰੇ।ਗਏ ਨੂਰੇ ਰਮਝੌਲ। ਨਖਰੇ ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ ਹਰਦਮ।ਬਿਆ ਬਿਆ ਕਰਨ ਅਲੋਲ। ਔਗਨ ਹਾਰੀ ਨਾਸਕ ਕੰਮ ਦੀ।ਸੋਹਣਾ ਐਬ ਨ ਫੋਲ। ਸਮਝ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਥੀ ਗਮਵਾਸੂ।ਅੱਲਾ ਮਿਲੇਸਮ ਢੋਲ। 273. ਜ਼ਾਨਤ ਫੇਲਨ ਕੁਲ ਸ਼ੈ ਬਾਤਲ ਜ਼ਾਨਤ ਫੇਲਨ ਕੁਲ ਸ਼ੈ ਬਾਤਲ।ਹਕ ਹੈ ਫਾਇਲ ਬਿਉ ਸਭ ਆਤਲ। ਜ਼ੌਕ ਵਗਈਂ ਤੌਰ ਅਕਲ ਦੇ।ਭਟ ਘਤ ਕੂੜੀ ਬਹਿਸ ਦਲਾਇਲ। ਉਠਦੀਂ ਬਹਿੰਦੀਂ ਟੁਰਦੀਂ ਫਿਰਦੀਂ।ਨ ਹੋ ਜ਼ਾਹਲ ਨ ਥੀ ਗਾਫਲ। ਗੈਰ ਮੁਹਾਲੇ ਵੈਰ ਖਿਆਲੇ।ਹਰ ਹਿਕ ਡੂੰ ਰਖ ਗਫਤ ਸ਼ਾਮਲ। ਸਾਡਾ ਹੈ ਮਹਬੂਬ ਦਿਲੇਂਦਾ।ਜੋ ਕੋਈ ਹੈ ਤੌਹੀਦ ਦਾ ਕਾਇਲ। ਇਲਮ ਹਕਾਇਕ ਦਾ ਹੈ ਲਾਇਕ।ਨਫਸ ਮੁਜ਼ਕੀ ਮਾਦਾ ਕਾਬਲ। ਬਾਝ ਮੁਹਬਤ ਜਾਣ ਬਰਾਬਰ।ਕਿਆ ਨਾਤਕ ਕਿਆ ਨਾਹਕ ਸਾਹਲ। ਇਬਨੁਲ ਅਰਬੀ ਦੀ ਰਖ ਮਿੱਲਤ।ਠਪ ਰਖ ਫਿਕਾ ਅਸੂਲ ਮਸਾਇਲ। ਬਹਿ ਕਰ ਕਲ੍ਹੜੀਂ ਰਮਜ਼ ਸੁਝਾਈ।ਪੀਰ ਮਕਮਲ ਆਰਫ ਕਾਮਲ। ਵਜ੍ਹਾ ਅੱਲਾ ਫਰੀਦ ਹੈ ਬਾਕੀ।ਬਾਕੀ ਹਾਲਕ ਜ਼ਾਹਕ ਜ਼ਾਹਲ। </poem> cvsq90z59x9ek65kavlenrggz7iyc1y 222148 222145 2026-06-18T12:38:05Z Harchand Bhinder 2624 222148 wikitext text/x-wiki {{header | title = ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਖ਼ਵਾਜਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ | author = ਖ਼ਵਾਜਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ | year = | section = | previous = | next = | notes = }} <poem> 1. ਆ ਚੁਣੋਂ ਰਲ ਯਾਰ ਆ ਚੁਣੋਂ ਰਲ ਯਾਰ। ਪੀਲੂੰ ਪੱਕੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਕਈ ਬਗੜੀਆਂ, ਕਈ ਸਾਵੀਆਂ ਪੀਲੀਆਂ। ਕਈ ਭੂਰੀਆਂ ਕਈ ਫਿਕੜੀਆਂ ਨੀਲੀਆਂ। ਕਈ ਊਦੀਆਂ ਗੁਲਨਾਰ। ਕਟੋਈਆ ਰੱਤੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਬਾਰ ਥਈ ਹੈ ਰਸ਼ਕ ਇਰਮ ਦੀ। ਸੁੱਕ ਸੜ ਗਈ ਜੜ੍ਹ ਡੁੱਖ ਤੇ ਗ਼ਮ ਦੀ। ਹਰ ਜਾ ਬਾਗ਼ ਬਹਾਰ। ਸਾਖਾਂ ਚੱਖੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਪੀਲੂੰ ਡੇਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੁਲਜ਼ਾਰਾ। ਕਹੀਂ ਗੁਲ ਟੋਰੀਆਂ ਕਹੀ ਸਰ ਖਾਰੀਆਂ। ਕਈ ਲਾ ਬੈਠੀਆਂ ਬਾਰ। ਭਰ ਭਰ ਪੱਛੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਜਾਲ ਜਲੋਟੀਂ ਥਈ ਆਬਾਦੀ। ਪਲ ਪਲ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦਮ ਦਮ ਸ਼ਾਦੀ। ਲੋਕੀ ਸਹੰਸ ਹਜ਼ਾਰ। ਕੁਲ ਨੇ ਪੱਖੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਹੂਰਾਂ ਪਰੀਆਂ ਟੋਲੇ ਟੋਲੇ। ਹੁਸਨ ਦੀਆਂ ਹੀਲਾਂ ਬਿਰਹੋਂ ਦੇ ਝੋਲੇ। ਰਾਤੀਂ ਠੰਡੀਆਂ ਠਾਰ। ਗੋਇਲੀਂ ਤੱਤੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਰਖਦੇ ਨਾਜ਼ ਹੁਸਨ ਪਰਵਰ ਵੇ। ਅਥਰੂ ਤੇਗ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਨਜ਼ਰ ਦੇ। ਤੇਜ਼ ਤਿੱਖੇ ਹਥਿਆਰ। ਦਿਲੀਆਂ ਫਟੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਕਈ ਡੇਵਨ ਅੱਨ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ। ਕਈ ਘਿਨ ਆਵਨ ਡੇਢੇ ਕਰ ਕਰ। ਕਈ ਵੇਚਨ ਬਾਜ਼ਾਰ। ਤੁਲੀਆਂ ਤੱਕੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਕਈ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੁਣਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਕਈ ਘਿਨ ਛਾਨ ਛੰਵੇਰੇ ਬਹਿੰਦੀਆਂ। ਕਈ ਚੁਣ ਚੁਣ ਪਈਆਂ ਹਾਰ। ਹੁੱਟੀਆਂ ਥਕੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਏਡੋਂ ਇਸ਼ਵੇ ਗਮਜ਼ੇ ਨਖ਼ਰੇ। ਓਡੂੰ ਯਾਰ ਖਰਾਇਤੀ ਬਕਰੇ। ਕੁੱਸਣ ਕਾਣ ਤਿਆਰ। ਰਾਂਦਾਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਪੀਲੂੰ ਚੁਣਦੀਂ ਬੋਛਣ ਲੀਰਾਂ। ਚੋਲਾ ਵੀ ਥੀਆ ਲੀਰ ਕਤੀਰਾਂ। ਗਿਲੜੇ ਕਰਨ ਪਚਾਂਰ। ਸੰਗੀਆਂ ਸਕੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਆਈਆਂ ਪੀਲੂੰ ਚੁਣਨ ਦੇ ਸਾਂਗੇ। ਓੜਕ ਥਈਆਂ ਫਰੀਦਣ ਵਾਂਗੇ। ਛੋੜ ਆਰਾਮ ਕਰਾਰ। ਹਕੀਆਂ ਬਕੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। 2. ਆਹਨ ਅਲੰਦਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਬ ਆਹਨ ਅਲੰਦਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਬ। ਪਹੁੰਜੀ ਖੁਦੀ ਮੇਂ ਖੁਦ ਗ਼ਰਕ। ਹਾਲਤ ਨ ਸੌਮ (ਸੰਲਵਾਂਤ) ਸਲੂਤ ਦੀ। ਖਵਾਹਸ਼ ਨ ਹਜ ਜ਼ਕਵਾਤ ਦੀ। ਚਾਹਤ ਨਾ ਜ਼ਾਤ ਸਿਫਾਤ ਦੀ। ਹਿਕ ਸ਼ਾਨ ਵਹਦਤ ਜੀ ਮਰਕ। ਨਾ ਤਲਬ ਮੁਲਕ ਤੇ ਮਾਲ ਦੀ। ਨਾ ਗਰਜ਼ ਜਾਹਵ ਜਲਾਲ ਦੀ। ਮਸਤੀ ਖੁਦਾਈ ਖਿਆਲ ਦੀ। ਪ੍ਹੌਨੀਂ ਨ ਆਦਮ ਜਏ ਤੇ ਤਕ। ਤੂਣੇ ਜੋ ਦਰਿਆ ਨੋਸ਼ ਹਨ। ਪੁਰ ਜੋਸ਼ ਥੀ ਖਾਮੋਸ਼ ਹਨ। ਇਸਰਾਰ ਦੇ ਸਰਪੋਸ਼ ਹਨ। ਸਾਮਿਤ ਰਹਿਨ ਮਾਰਨ ਨ ਬਕ। ਆਸ਼ਕ ਅਤੇ ਮਾਸ਼ੂਕ ਹਿਨ। ਸਾਬਕ ਅਤੇ ਮਸਬੂਕ ਹਿਨ। ਖੁਦ ਦੁਰ ਅਤੇ ਸੰਦੂਕ ਹਿਨ। ਹਰ ਤੌਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਓਛਕ। ਮਸਕੀਨ ਅਤੇ ਮਜਲੂਮ ਹਿਨ। ਮਹਜ਼ੂਨ ਅਤੇ ਮਗ਼ਮੂਮ ਹਿਨ। ਹਰ ਵਕਤ ਕਲਖ਼ਾਦੂਮ ਹਿਨ। ਰਖਦੇ ਨ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕਈ ਉਮਕ। ਜੋ ਕੁਛ ਹੈ ਜ਼ਾਹਰ ਬਰਮਲਾ। ਜਾਨੜਾਂ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਮਾ ਸਿਵਾਂ। ਮੁਰਸ਼ਦ ਮਹਕੱਕ ਵਜ ਵਜਾ। ਹਮਾ ਓਸਤ ਦਾ ਡਿਤਰਾ ਸਾਬਕ। ਏਹੋ ਫਿਕਰ ਹੈ ਏਹਾ ਗਾਲ੍ਹ ਹੈ। ਏਹੋ ਵਜਦ ਹੈ ਏਹੋ ਹਾਲ ਹੈ। ਏਹੋ ਜ਼ੌਕ ਦਮਦਮ ਨਾਲ ਹੈ। ਏਹੋ ਸਚ ਹੈ ਬਿਆ ਸਭ ਹੈ ਨਰਕ। ਬਠ ਵਹਮ ਖਤਰੇ ਦੀ ਅਦਾ। ਡੂਝਾ ਨੋਹੀ ਹੈ ਹਿਕ ਖੁਦਾ। ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਹੈ ਸਦਾ। ਮੌਜੂਦ ਹਕ ਮੌਜੂਦ ਹਕ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਫਕਤ ਬਿਆ ਕੋ ਨਹੀਂ। ਮੰਢੂੰ ਗੈਰ ਕੀ ਅਥ ਬੋਹੀਂ। ਹੈ ਹਿਕ ਸਦਾ ਅਤੇ ਡੋਹੀਂ। ਹਿਕ ਨਾਲ ਥੀ ਹਿਕ ਸਟ ਫਰਕ। ਅਪਣੀ ਹਕੀਕਤ ਗੋਲ।ਬੇਕੂੰ ਨ ਅਸਲੋਂ ਫੋਲ ਤੂੰ। ਰਖ ਅਸਾਡਾ ਬੋਲ ਤੂੰ।ਆਈਂ ਨ ਹਕ ਹੈ ਮਹਜ ਪਕ। ਪੀਕਰ ਫਰੀਦੀ ਜਾਮ ਤੂੰ।ਥੀ ਰਿੰਦ ਮਸਤ ਮਦਾਸ ਤੂੰ। ਡੇਹੋਂ ਡੋਂਹ ਵਧਾ ਰਖ ਗਾਮ ਤੂੰ।ਵਾਹ ਵਾਹ ਕਰੇ ਸਾਰੀ ਖਲਕ। 3. ਆ ਮਿਲ ਅੱਜਕਲ ਸੋਹਣਾਂ ਸਾਈਂ ਆ ਮਿਲ ਅੱਜਕਲ ਸੋਹਣਾਂ ਸਾਈਂ।ਨਾ ਤਾਂ ਮੁਫ਼ਤੀ ਖੂਨ ਥੀਸਾਈਂ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਮੂਲ ਨ ਸਹਿੰਦੀਆਂ ਵਾਹੀਂ।ਸੁਣ ਦਿਲ ਨਾਲ ਤਾਂ ਗਾਲ੍ਹ ਅਖਾਈਂ। ਪਰਭਤ ਧਾਰਾਂ ਰੋਹ ਘਨੇੜੇ।ਜਥ ਲਾਂਘੇ ਜਥ ਥੀਵਮ ਵਹੀਰੇ। ਬੇਸ਼ਕ ਦਰਦਮੰਦਾਂ ਦੇ ਦੇਰੇ।ਜਥ ਥਲੜਾ ਜਥ ਸੁੰਜੜੀਆਂ ਜਾਂਹੀਂ। ਹਿਕ ਪਲ ਐਸ਼ ਨ ਪਾਇਮ ਘਰ ਵਿੱਚ।ਗੁਜ਼ਰੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ। ਪੌਂਦੇ ਸੌ ਸੌ ਪੋਰ ਅੰਦਰ ਵਿੱਚ।ਯਾਰੱਬ ਯਾਰ ਦੇ ਦੇਸ ਵਸਾਈਂ। ਜਾਂ ਡੇਖਾਂ ਝੱੜ ਮੀਂਹ ਕਿਣ ਮਿਣ ਕੂੰ।ਰੋਵਾਂ ਕਰ ਕਰ ਯਾਦ ਸੱਜਨ ਕੂੰ। ਅੱਖੀਆਂ ਬਲਕਨ ਮੂੰਹ ਡੇਖਨ ਕੂੰ।ਗਲ ਲਾਂਵਣ ਕੂੰ ਥਪਕਨ ਬਾਹੀਂ। ਵਾਟ ਨਿਹਾਰਾਂ ਕਾਂਗ ਉਡਾਰਾਂ।ਪੰਡਤ ਜੋਸੀ ਦੇ ਕਨ ਖਾਵਾਂ। ਸੌ ਪੁੰਜ ਹਾਰਾਂ ਫਾਲਾਂ ਪਾਵਾਂ।ਅਉਸੀ ਮੈਡਾ ਯਾਰ ਕਡਾਹੀਂ। ਮੈਂ ਬਦਨਾਂ ਕਹੀਂ ਭੀਮ ਭਰਮ ਦਾ।ਤੂੰਹੀ ਸਾਹਿਬ ਲਾਜ ਸ਼ਰਮ ਦਾ। ਜ਼ੋਰ ਫ਼ਰੀਦ ਕੂੰ ਤੈਡੜੇ ਦਮ ਦਾ।ਲਗੜੀ ਸਾਵਲ ਤੋੜ ਨਿਭਾਈਂ। 4. ਆ ਮਿਲ ਮਾਹੀ ਮੈਂ ਮਾਂਦੀ ਹਾਂ ਆ ਮਿਲ ਮਾਹੀ ਮੈਂ ਮਾਂਦੀ ਹਾਂ।ਬੇ ਵੱਸ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਬਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਇਸ਼ਕ ਅਵੈੜੇ ਦੁਸ਼ਮਨ ਵੇੜੇ।ਸੱਸ ਨਨਾਣਾਂ ਕਰਿਮ ਬਖੇੜੇ। ਅਮੜੀ ਜੁੜ ਜੁੜ ਲਾਵਮ ਝੇੜੇ।ਬਾਬਲੀ ਵੀਰ ਨ ਭਾਦੀ ਹਾਂ। ਖੇੜੇ ਭੈੜੇ ਸਖ਼ਤ ਸਤਾਵਿਨ।ਨੇੜੇ ਵੱਸਦੇ ਮਾਰਣ ਆਵਨ। ਸੰਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਤੁਹਮਤ ਲਾਵਨ।ਕਲ੍ਹੜੀ ਪਈ ਕੁਰਲਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਸੇਝ ਸੜੇਂਦੀ ਲੰਬੇ ਲੇਂਦੀ।ਗਾਨੇ ਗਹਿਨੇ ਫਲ ਨ ਪੇਂਦੀ। ਤੂਲ ਤਲੇਂਦੀ ਚੂੜ ਜਲੇਂਦੀ।ਰੋਂਦੀ ਤੇ ਗ਼ਮ ਖਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਡੁੱਖੜੇ ਪਾਂਵਾਂ ਨੇਂਹ ਨਿਭਾਵਾਂ।ਤੌਂ ਬਿਨ ਕੇਨੂੰ ਕੂਕ ਸੁਨਾਵਾਂ। ਤੱਪਦੀਂ ਖਪਦੀਂ ਵਕਤ ਵੰਜਾਵਾਂ।ਵਲ ਵਲ ਝੋਕਾਂ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਮੂਲਾ ਝੋਕਾਂ ਫੇਰ ਵਸੇਸੀ।ਸਾਰਾ ਰੋਗ ਅੰਦਰ ਦਾ ਵੇਸੀ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਅੰਗਨ ਪੌਂ ਪੇਸੀ।ਡੇਸਮ ਬਾਂਹ ਸਿਰਾਂਦੀਆਂ। 5. ਆ ਮਿਲ ਮਾਰੂ ਮਾੜਰੋ ਆ ਮਿਲ ਮਾਰੂ ਮਾੜਰੋ।ਥਲ ਵਿੱਚ ਕਰਦੀਆਂ ਧਾਹਾਂ। ਮਾਰਾ ਹਕਲਾਂ ਕੂਕੜੀਆਂ।ਕਰ ਕਰ ਲੰਬੜੀਆਂ ਬਾਹਾਂ। ਭੁਲ ਗਈਆਂ ਰਸਮਾਂ ਰੀਤੜੀਆਂ।ਜੈਂਹ ਡੇਂਹ ਲਗੜੀਆਂ ਪੀਤਾਂ। ਬੱਠ ਪਏ ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲੜੇ।ਪਰ ਹਿਕ ਤੈਨੂੰ ਚਾਹਾਂ। ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇ ਜਾਲੜੇ।ਸੁੰਜੜੀ ਹੀਰ ਸਲੇਟੀ। ਰਾਂਝਨ ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੜੇ।ਸੁਕੀਆਂ ਲਾਈਆਂ ਕਾਹਾਂ। ਮਾ ਪਿਉ ਵੀਰ ਵਸਾਰਿਉਮ।ਰਾਵਲ ਡਿਤੜਮ ਰੁਲਾ। ਪਾਵਾਂ ਲੀਰੇ ਮੈਲੜੇ।ਚਲੀ ਚੁਨੜੀ ਲਾਹਾਂ। ਜਾਹੀ ਚਟ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ।ਲਾਇਓ ਲਾਡ ਖਲਾਇਓ। ਮੂਲ ਨ ਵਿਸਰਮ ਰੈਡਰੀਆਂ।ਸਾਂਵਲ ਨਾਜ਼ ਨਿਗਾਹਾਂ। 6. ਆ ਪਹੁੰਤਮ ਜੈਂਦੀ ਮੱਕੇ ਆ ਪਹੁੰਤਮ ਜੈਂਦੀ ਮੱਕੇ।ਏਂਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਮੁਬਾਰਕ ਬੱਕੇ। ਵਾਹ ਦੇਸ ਅਰਬ ਦਆਿਂ ਚਾਲੀਂ।ਖੁਸ਼ ਤਰਹੇਂ ਖ਼ੂਬ ਖ਼ਸਾਲੀਂ। ਗਈਆਂ ਵਿੱਸਰ ਵਤਨ ਦੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹੀਂ।ਕਿਆ ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲੇ ਸਕੇ। ਹੈ ਲੱਜ਼ਤ ਵਾਧੂ ਵਾਧੀ।ਹੈ ਹਰ ਦਮ ਡੋੜੀ ਸ਼ਾਦੀ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਤਾਂਘ ਜ਼ਿਆਦੀ।ਕਈ ਹਾਰੇ ਤੇ ਕਈ ਥੱਕੇ। ਹਿਨ ਪੱਥਰ ਸੇਝ ਫੁਲਾਂ ਦੀ।ਹੈ ਧੂੜੀ ਤੂਲ ਗੁਲਾਂ ਦੀ। ਸ਼ਬ ਬਾਦ ਸਬਾ ਮਨ ਭਾਂਦੀ।ਤਾ ਸੁਬਹ ਝਲੇਂਦੀ ਪੱਖੇ। ਅਮਗੂਰ ਹਜ਼ਾਰ ਮਤੀਰਨ।ਖ਼ਰਬੂਜ਼ੇ ਪਿੰਡ ਕਸੀਰਨ। ਰੁਮਾਨ ਸ਼ਗੀਰ ਕਬੀਰਨ।ਚੁਣ ਦਾਣੇ ਮਾਰੂੰ ਫੱਕੇ। ਹੈ ਮੁਲਕ ਮਕੱਦਸ ਨੂਰੀ।ਹੈ ਜੱਨਤ ਹੂਰ ਕਸੂਰੀ। ਬਿਨ ਆਸ਼ਕ ਪਾਕ ਹਜ਼ੂਰੀ।ਪਿਆ ਕੌਨ ਕਦਮ ਇਥੈ ਰਖੇ। ਵੰਜ ਡਿਠਮ ਮਦੀਨਾ ਆਲੀ।ਜੱਥ ਕੋਨੋ ਮਕਾਨ ਦਾ ਵਾਲੀ। ਹੈ ਧਰਤੀ ਐਬੋਂ ਖ਼ਾਲੀ।ਪਿਆ ਨੂਰ ਰਸਾਲਤ ਛੱਕੇ। ਕਿਉਂ ਵਿਸਰਨ ਯਾਰ ਦੇ ਦੇਰੇ।ਥੀਆ ਅੱਖੀਆਂ ਰੋ ਰੋ ਬੇਰੇ। ਦਮ ਜੈਂਦੀਂ ਕਰਸੂੰ ਫੇਰੇ।ਯਾ ਲੁਦ ਬਹਿਸੂੰ ਆ ਪੱਕੇ। ਤੋੜੇ ਲਗਦੇ ਧਿਕੇ ਧੱਕੇ।ਆਖ ਵਲ ਵਲ ਯਾਰ ਡੂੰ ਤੱਕੇ। ਤਨ ਆਗ ਮੁਹਬਤ ਬਖੇ।ਦਿਲ ਦਰਦੋਂ ਲਜ਼ਤ ਚੱਖੇ। ਹੈ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਦੀਦ ਆਜ਼ਾਂਰੀ।ਕਰੇ ਕੌਨ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਕਾਰੀ। ਥਏ ਭੁਨਲੇ ਨਾਲੇ ਜਾਰੀ।ਦਿਲ ਸੋਜ਼ੋਂ ਭੁੱਜ ਭੁੱਜ ਪੱਕੇ। 7. ਆਪੇ ਬਾਰ ਮੁਹਬਤ ਚਾਇਮ ੜੀ ਆਪੇ ਬਾਰ ਮੁਹਬਤ ਚਾਇਮ ੜੀ।ਵੰਜ ਆਪ ਕੂੰ ਆਪ ਅਵਾਇਮ ੜੀ। ਸਬ ਡੁੱਖਾਂ ਸੂਲਾਂ ਦੀ ਤਾਤ ਮਿਲਿਮ।ਗ਼ਮ ਦਰਦ, ਅੰਦੋਹ, ਬਰਾਤ ਮਿਲਿਮ। ਭੈੜੇ ਡੁੱਖੜੀਂ ਮਾਰ ਮੁੰਝਾਇਮ ੜੀ। ਸੋਹਣਾ ਹੋਤ ਪੁੱਨਲ ਛੱਡ ਕੇਚ ਗਿਆ।ਗਲ ਸੋਜ਼ ਫ਼ਰਾਕ ਦਾ ਪੇਚ ਪਿਆ। ਜੋ ਲਿਖਿਆ ਪੱਲੜੇ ਪਾਇਮ ੜੀ। ਡੁੱਖਾਂ ਥਲ ਮਾਰੂ ਆ ਪੇਸ਼ ਗਿਆ।ਦਿਲ ਜਾਨ ਜਿਗਰ ਤਨ ਰੀਸ਼ ਗਿਆ। ਤੱਤੀ ਇਸ਼ਕ ਅਵੱਲੜਾ ਲਾਇਮ। ਮੁੰਹਜਾ ਯਾਰ ਪੁੱਨਲ ਛੱਡ ਕੇਚ ਰੁੱਠਾ।ਸਰ ਜੁਲਮੀਂ ਨੇਂਹ ਜੋ ਮੀਹ ਵੁੱਠਾ। ਰੱਬ ਏੜ੍ਹੇ ਬਾਰ ਸੁਹਾਇਮ ੜੀ। ਹਿਕ ਵਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਯਾਰ ਮਿਲੇ।ਸਿਰੋ ਪੰਡ ਹਿਜਰ ਦਾ ਬਾਰ ਟਲੇ। ਜੈਂਦੇ ਕਾਰਨ ਉੱਮਰ ਗੰਵਾਇਮ ੜੀ। 8. ਆਪੇ ਕੀਤੋਈ ਯਾਰ ਵੇ ਆਪੇ ਕੀਤੋਈ ਯਾਰ ਵੇ।ਕਿਉਂ ਥੀ ਖੜਿਉਂ ਅਵਾਜ਼ਾਰ ਵੇ। ਐਵੇਂ ਨ ਹਾ ਲਾਇਕ ਪੁੱਨਲ।ਕਲ੍ਹੜੀ ਦ ਿਵਲ ਲਧੜੋ ਨ ਕਲ। ਵੰਜ ਕੇਚ ਲਾਇਓ ਐਸ਼ ਗਲ।ਮੈ ਗਲ ਮੋਈ ਵਿੱਚ ਬਾਰ ਵੇ। ਦਿਲੜੋਂ ਨ ਸੁੰਜੜੀ ਕੂੰ ਚਹੀਂ।ਸਰਮੋਂ ਕੁਸ਼ਰਮੋਂ ਆ ਬਹੀਂ। ਸ਼ਾਲਾ ਸਦਾ ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਰਹੀਂ।ਅਸਲੋਂ ਨਹੀਂ ਏ ਕਾਰ ਵੇ। ਜੁੜ ਜੁੜ ਲਗੀ ਆ ਸਾਂਵਣੀ।ਮੁਦ ਮਸਤ ਮੀਂਹ ਵਸਾਵਣੀ। ਮੌਸਮ ਸੁਹਾਗ ਸੁਹਾਵਣੀ।ਮੈਂ ਸਿਰ ਡੋਹਾਗ ਦਾ ਬਾਰ ਵੇ। ਗਈ ਮੁਫ਼ਤ ਚੇਤਰ ਬਹਾਰ ਵੀ।ਸੁਰਖ਼ੀ ਤੇ ਕੱਜਲਾ ਧਾਰ ਵੀ। ਮਹਿੰਦੀ ਤੇ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਵੀ।ਕਰ ਯਾਦ ਕੌਲ ਕਰਾਰ ਵੇ। ਮਾ ਪਿਉ ਤੱਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੈ।ਡੁੱਖ ਦਰਦ ਕਹਿਰ ਕਲੂਰ ਹੈ। ਸਾਂਵਲ ਸਭੋ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ।ਹਿੱਕ ਤੂੰ ਨ ਥੀ ਬੇਜ਼ਾਰ ਵੇ। ਆਈਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਮਨ ਭਾਵਣੀਆਂ।ਲਾਲੀਆਂ ਲਿਵਨ ਤੇ ਕਾਵਣੀਆਂ। ਵਲ ਤਾਂਘ ਚਾਵੇ ਚਾਵਣੀਆਂ।ਵਲ ਰਸ ਵਸੂੰ ਹਿੱਕ ਵਾਰ ਵੇ। ਗਿਉਂ ਰੋਲ ਮਿੱਠੜਾ ਢੋਲ ਵੇ।ਸਾਰੇ ਭੁਲੇ ਟਕ ਟੋਲ ਵੇ। ਵਿਸਰੇ ਅਲੌਲ ਮਖੌਲ ਵੇ।ਡੁੱਖ ਸੂਲ ਨਾਸੀਂ ਤਾਰ ਵੇ। ਦਿਲ ਸ਼ੀਂਹ ਨੇਹ ਦੇ ਵਾਤ ਹੈ।ਹੇਯਾਤ ਡੇਹਾਂ ਰਾਤ ਹੈ। ਏ ਮੂੰਹ ਨ ਮਾਂਦੀ ਬਾਤ ਹੈ।ਦਿਲ ਹਿਕ ਲੱਖ ਆਜ਼ਾਰ ਵੇ। ਕਿਸਮਤ ਪੁੱਠੀ ਦੀਆਂ ਗਾਲੀਆਂ।ਮਾਰੂ ਨ ਪੀਤਾਂ ਪਾਲੀਆਂ। ਡੇ ਗਿਉਮ ਮੁਲਕ ਨਕਾਲੀਆਂ।ਘਰ ਬਾਰ ਬਰ, ਘਰ ਬਾਰ ਵੇ। ਡੁੱਖ ਪਿਆ ਪਟੀ ਦੇ ਪੇਸ਼ ਹੈ।ਗ਼ਮ ਸੁਬਹ ਸ਼ਾਮ ਹਮੇਸ਼ ਹੈ। ਦਿਲ ਜ਼ਖਮ ਜ਼ਖਮੀ ਰੀਸ਼ ਹੈ।ਤੌਂ ਬਿਨ ਥਵਿਮ ਲਾਚਾਰ ਵੇ। ਬਾਬਲ ਦੀ ਸ਼ਫਕਤ ਖੁੱਟ ਗਈ।ਮਾਂ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕੇ ਹੁੱਟ ਗਈ। ਭੈਣੀਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤਰੁੱਟ ਗਈ।ਵੀਰਣ ਦਾ ਨਿੱਤ ਤੱਕਰਾਰ ਵੇ। ਜੇ ਤਈਂ ਨ ਡੇਖ਼ਾਂ ਵਲ ਤੈਂਕੂੰ।ਅਸਲੋਂ ਨ ਟਿੱਕ ਰਹਿਸਾਂ ਮੁੰਢੋ। ਰਖਸੇਂ ਜੇ ਇਤਨੀ ਤਾਂਘ ਤੂੰ।ਹੁਣ ਪਾਰ ਨੀਲਾ ਪਾਰ ਵੇ। ਹੁਣ ਹਟ ਦੀ ਕੂੜੀ ਚਜ ਗਈ।ਨੇੜੇ ਕਨੂੰ ਦਿਲ ਰੱਜ ਗਈ। ਡੁਖੜੀਂ ਤੋਂ ਦਿੱਲੜੀ ਭੱਜ ਗਈ।ਬਸ ਯਾਰ ਗਿਉ ਸੇ ਹਾਰ ਵੇ। ਆ ਆਪ ਕੀਤੋ ਪਿਆਰ ਵੇ।ਚਾ ਸਿਰ ਤੇ ਡੋਹ ਹਜ਼ਾਰ ਵੇ। ਗਲੜੇ, ਪਚਾਰ, ਵਯਾਰ ਵੇ।ਠਹਿੰਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁਣ ਆਰ ਵੇ। ਸੁੱਤੜੀ ਕੁੰ ਕਲ੍ਹੜਾ ਛੋੜ ਗਿਉਂ।ਵਾਗਾਂ ਵਤਨ ਤੇ ਮੋੜ ਗਿਉਂ। ਸੁੰਜ ਬਰ ਦੀ ਛਲ ਵਿੱਚ ਬੋੜ ਗਿਉਂ।ਲੁੱਟ ਧਾੜ ਜ਼ੁਲਮ ਅੰਧਾਰ ਵੇ। ਹੈਂ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋ ਕਰ ਬਸ ਕੈਡੀਂ।ਰਲੜੇ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਵੱਸ ਕਡੀਂ। ਵੱਸ ਰੱਸ ਅਤੇ ਖਿਲ ਹੱਸ ਕਡੀਂ।ਜੀਵਣ ਦੇ ਡੇਂਹ ਹਿਨ ਚਾਰ ਵੇ। 9. ਆਵਣ ਦੀ ਕਰ ਕਈ ਸਾਂਵਲ ਆਵਣ ਦੀ ਕਰ ਕਈ ਸਾਂਵਲ।ਮੁਫਤ ਨ ਜਾਨੋਮ ਜੋਭਨ ਢਲ। ਸਾਂਵਣ ਵਕਤ ਸੁਹਾਚ ਦੇ।ਰਿਮ ਝਿਮ ਬਰਸਨ ਬਾਦਲ। ਬਠ ਪਏ ਹਿਜਰ ਦੇ ਡੇਂਰੜੇ।ਉਮਰ ਗੁਜਾਰੂੰ ਰਲ ਰਲ। ਨਾਹੀਂ ਪੀਤ ਲਜਾਵਣੀ।ਆਂਵੀ ਰਾਣਾ ਅਜ ਕਲ। ਪਰਸੋਂ ਤਰਸੋਂ ਮਰ ਸੁਤੀ।ਵਲ ਕਿਥ ਲਭਸਿਆ ਮੋਮਲ। ਯਾਰ ਲਡ ਆਵੀਂ ਆਵਸੀਂ।ਬਠ ਘਤ ਰਾਜਰ ਦਾ ਥਲ। ਘੋਲਾਂ ਰਾਜ ਖਰਾਜ ਨੂੰ।ਵਾਰਾਂ ਸਾਧਾਂ ਸੋਮਲ। ਜੀ ਕੂੰ ਚਾਹ ਮਿਲਾਪ ਦੀ।ਦਿਲ ਕੂੰ ਤਾਂਘ ਉਤਾਵਲ। ਨੈਣ ਸਿਕੇਤੇ ਦਰਸ ਦੇ।ਲਾਵਣ ਸਖਤ ਉਬਾਹਲ। ਮਾਰੂ ਅਖੀਆਂ ਜਾਡਰੂ।ਨਾਜ਼ ਵ ਚਾਲੀਂ ਚੰਚਲ। ਸ਼ੋਖ ਨਿਗਾਹ ਮਰੇਲੜੀ।ਜ਼ੁਲਮੀ ਜ਼ੁਲਫ ਵਲੋ ਵਲ। ਕਰਕ ਨ ਪਾਪਨ ਕੁੰਜੜੀ।ਡਾਲ ਨ ਹਾਂ ਕੂੰ ਪਲ ਪਲ। ਕੋਇਲ ਸਾੜ ਪਜਾਲਿਆ।ਕਰ ਕਰ ਕੂਕਾਂ ਵਲ ਵਲ। ਵਾਹ ਵਾਹ ਯਾਰ ਦੀ ਯਾਰੀ।ਭਲ ਭਲ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਅਲਭਲ। ਜੀੜਾ ਬੇਕਲ ਅਖੜੀਆਂ।ਬਲ ਬਲ ਦਿਲੜੀ ਹਰਮਲ। ਨੇਂਹ ਨਿਭਾਇਆ ਖੋਟੜਾ।ਨਜਰੇਮ ਸੌਖਾ ਅਵਲ। ਆਖਰ ਓੜਕ ਥਕੜੀ।ਮਹਜ ਮੁਇਮਾ ਲਾ ਹਲ। ਮਾਰੂ ਥਲ ਦੇ ਪੈਂਡੜੇ।ਪੇਚ ਕੁਲਲੜੇ ਵਲ ਛਲ। ਥਕ ਥਕ ਹੁਟ ਹੁਟ ਹਾਰੜੀ।ਹਥੜੀਂ ਪੈਰੜੀਂ ਕੜਵਲ। ਕਹਥੜੇ ਕਹਥੜੇ ਪਰੀਤ ਦੇ।ਸਾਡੇ ਡੋਰੇ ਮਲ ਮਲ। ਊਨੀ ਲੋਈ ਲਾਜ ਦੀ।ਅਤਲਸ ਮਸ਼ਰੂ ਮਖਮਲ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਕੌਨ ਫਰੀਦ ਦੀ।ਜਾਨੀ ਲਹਿਸਮ ਆ ਕਲ। ਜੇਝੀ ਤੇਝੀ ਤੈਂਡੀਆਂ।ਗਾਲ ਨ ਮਾਹੀ ਲਾ ਗਲ। 10. ਆਏ ਮਸਤ ਦਿਹਾੜੇ ਸਾਵਣ ਦੇ ਆਏ ਮਸਤ ਦਿਹਾੜੇ ਸਾਵਣ ਦੇ।ਵੋਹ ਸਾਵਣ ਦੇ ਮਾਨ ਭਾਵਣ ਦੇ। ਬਦਲੇ ਪੂਰਬ ਮਾੜ ਡਖਨ ਦੇ।ਕੱਜਲੇ ਭੁਰੇ ਸੌ ਸੌ ਵਣ ਦੇ। ਚਾਰੇ ਤਰਫ਼ੋਂ ਜੋਰ ਪਵਣ ਦੇ।ਸਾਰੇ ਜੋੜ ਵਸਾਵਣ ਦੇ। ਚਕਵੀਆਂ ਚਕਵੇ ਅਗ਼ਨ ਪਪੀਹੇ।ਕੋਇਲ ਮੋਰ ਚਚੋਣੇ ਚੀਹੇ। ਸਹੰਸ ਚਕੋਰ ਚੰਡੂਰ ਬਬੀਹੇ।ਸ਼ਾਗ਼ਲ ਗੀਤ ਸ਼ਨਾਵਣ ਦੇ। ਡੇਂਹਾਂ ਪੀਘਾਂ ਸਾਵੀਆਂ ਪੀਲੀਆਂ।ਰਾਤੀਂ ਖਣਮੀਆਂ ਖ਼ਮਣ ਰੰਗੀਲੀਆਂ। ਗੱਜ ਗੱਜ ਗਾਜਾ ਗੱਜਨ ਰਸੀਲੀਆਂ।ਵਕਤ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਸੁਹਾਵਣ ਦੇ। ਰੋਹੀ ਰਾਵੇ ਥੀਆ ਗੁਲਜ਼ਾਰਾਂ।ਥਲ ਚਤਰਾਂਗ ਵੀ ਬਾਗ਼ ਬਹਾਰਾਂ। ਘੰਡ ਤਵਾਰਾਂ ਬਾਰਸ਼ ਬਾਰਾਂ।ਚਰਚੇ ਧਾਵਣ ਗਾਵਣ ਦੇ। ਚਾਂਦਨੀ ਰਾਤ ਮਲ੍ਹਾਰੀ ਡੌਂਹ ਹੈ।ਠੱਡੜੀਆਂ ਹੀਲਾਂ ਰਿਮ ਝਿਮ ਮੀਂਹ ਹੈ। ਸੋਹਣੀ ਮੌਸਮ ਲਗੜਾ ਨੇਂਹ ਹੈ।ਗਏ ਵੇਲੇ ਗ਼ਮ ਖਾਵਣ ਦੇ। ਮੁਦ ਮਸਤਾਨੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਦਿਨੜੇ।ਸਾਲੂੰ ਸੂਹੇ ਕੇਸਰ ਭਿੱਨੜੇ। ਸਹਜੋਂ ਮੀਂਹ ਬਰਸਾਤੋਂ ਸਿਨੜੇ।ਝਗੜੇ ਲਾਂਘੇ ਲਾਵਣ ਦੇ। ਵਿੰਹ ਫ਼ਰੀਦ ਆਬਾਦ ਥਿਉਸੇ।ਮਾਲ ਮਵੈਸ਼ੀ ਸ਼ਾਦ ਥਿਉਸੇ। ਦਿਲ ਦਰਦੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਥਿਉਸੇ।ਚੋਲੇ ਅੰਗ ਨਾ ਮਾਂਵਣ ਦੇ। 11. ਐ ਹੁਸਨ ਹਕੀਕੀ ਨੂਰ ਅਜ਼ਲ ਐ ਹੁਸਨ ਹਕੀਕੀ ਨੂਰ ਅਜ਼ਲ।ਤੈਨੂੰ ਵਾਜਬ ਤੇ ਅਮਕਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਖਾਲਕ ਜ਼ਾਤ ਕਦੀਮ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਹਾਦਸ ਖ਼ਲਕ ਜਹਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਮੁਤਲਕ ਮਹਜ਼ ਵਜੂਦ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਇਲਮੀਆ ਅਯਾਨ ਕਹੂੰ। ਅਰਵਾਹ ਨਫੂਸ ਅਕੂਲ ਮਿਸਾਲ।ਅਸ਼ਬਾਹ ਅਯਾਨ ਨਿਹਾਂ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਐਨ ਹਕੀਕਤ ਮਾਹੀਅਤ।ਤੈਨੂੰ ਅਰਜ ਸਿਫ਼ਤ ਤੇ ਸ਼ਾਨ ਕਹੂੰ। ਅਨਵਾਅ ਕਹੂੰ ਔਜ਼ਾਅ ਕਹੂੰ।ਇਤਵਾਰ ਕਹੂੰ ਔਜ਼ਾਅ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਅਰਸ਼ ਕਹੂੰ ਅਫ਼ਲਾਕ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਨਾਜ਼ ਨਈਮ ਜਿਨਾਂ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਤਤ ਜਮਾਦ ਨਬਾਤ ਕਹੂੰ।ਹੈਵਾਨ ਕਹੂੰ ਇਨਸਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਮਸਜਦ ਮੰਦਰ ਦੈਰ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਪੋਥੀ ਤੇ ਕੁਰਾਨ ਕਹੂੰ। ਤਸਬੀਹ ਕਹੂੰ ਜ਼ੱਨਾਰ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਕੁਫ਼ਰ ਕਹੂੰ ਈਮਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਬਾਦਲ ਬਰਖਾ ਗਾਜ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਬਾਰਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਆਬ ਕਹੂੰ ਤੇ ਖ਼ਾਕ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਬਾਦ ਕਹੂੰ ਨੀਰਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਦਸਰਤ ਲਛਮਨ ਰਾਮ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਜੀ ਜਾਨਾਨ ਕਹੂੰ। ਬਲਦੇਵ ਜਸੋਦਾ ਨੰਦ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਕਿਸਨ ਕਨ੍ਹੀਆ ਕਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਬਰਮਾ ਬਿਸ਼ਨ ਗਨੇਸ਼ ਕਹੂੰ।ਮਹਾਂਦੇਵ ਕਹੂੰ ਭਗਵਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਗੀਤ ਗ੍ਰੰਥ ਤੇ ਬੇਦ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਕਹੂੰ ਅਗਿਆਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਆਦਮ ਹੱਵਾ ਸ਼ੈਸ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਨੂਹ ਕਹੂੰ ਤੂਫ਼ਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਇਬਰਾਹੀਯ ਖ਼ਲੀਲ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਮੂਸਾ ਬਿਨ ਇਮਰਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਹਰ ਦਿਲ ਦਾ ਦਿਲਦਾਰ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਅਹਿਮਦ ਆਲੀ ਸ਼ਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਹਦ ਮੁਲਕ ਹਜਾਜ਼ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਬਾਇਸ ਕੋਨ ਮਕਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਨਾਜ਼ ਕਹੂੰ ਅੰਦਾਜ਼ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਹੂਰ ਪਰੀ ਗੁਲਮਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਨੋਕ ਕਹੂੰ ਤੈਨੂੰ ਟੋਕ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਸੁਰਖੀ ਬੀੜਾ ਪਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਤਬਲਾ ਤੇ ਤੰਬੂਰ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਢੋਲਕ ਤੇ ਸੁਰਬਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਹੁਸਨ ਤੇ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾ ਗ਼ਮਜ਼ਾ ਆਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਇਸ਼ਕ ਕਹੂੰ ਤੈਨੂੰ ਇਲਮ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਵਹਿਮ ਯਕੀਨ ਗੁਮਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਹੁਸਨ ਕੱਵੀ ਇਦਰਾਕ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਜ਼ੌਕ ਕਹੂੰ ਵਜਦਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਸਕਰ ਕਹੂੰ ਸਕਰਾਨ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਹੈਰਤ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਕਹੂੰ। ਤਸਲੀਮ ਕਹੂੰ ਤਲਵੀਨ ਕਹੂੰ।ਤਮਕੀਨ ਕਹੂੰ ਅਰਫਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਸੁੰਬਲ ਸੋਸਨ ਸਰਵ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਨਰਗਸ ਨਾਫੁਰਮਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਲਾਲ ਦਾਗ਼ ਤੇ ਬਾਗ਼ ਕਹੂੰ।ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਕਹੂੰ ਬੁਸਤਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਖੰਜਰ ਤੀਰ ਤਫ਼ੰਗ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਬਰਛਾ ਬਾਂਕ ਸਨਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਤੀਰ ਖਦੰਗ ਕਮਾਨ ਕਹੂੰ।ਸੁਫਾਰ ਕਹੂੰ ਪੈਕਾਨ ਕਹੂੰ। ਬੇਰੰਗ ਕਹੂੰ ਬੇਮਿਸਲ ਕਹੂੰ।ਬੇ ਸੂਰਤ ਹਰ ਹਰ ਆਨ ਕਹੂੰ। ਸਬੂਹ ਕਹੂੰ ਕਦੂਸ ਕਹੂੰ।ਰਹਿਮਾਨ ਕਹੂੰ ਸੁਬਹਾਨ ਕਹੂੰ। ਕਰ ਤੋਬਾ ਤੁਰਤ ਫ਼ਰੀਦ ਸਦਾ।ਹਰ ਸ਼ੈ ਨੂੰ ਪੁਰ ਨੁਕਸਾਨ ਕਹੂੰ। ਐ ਪਾਕ ਅਲਖ ਬੇ ਐਬ ਕਹੂੰ।ਉਸੇ ਹੱਕ ਬੇ ਨਾਮ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕਹੂੰ। 12. ਅਜ ਬਨ ਮੂੰ ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਜ ਬੰਸਰੀ ਬਜਾਈ ਅਜ ਬਨ ਮੂੰ ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਜ ਬੰਸਰੀ ਬਜਾਈ। ਬੰਸਰੀ ਬਜਾਈ ਅਗਮ ਗੀਤ ਗਾਈ। ਰੱਤ ਸੁਹਾਗ ਭਾਗ ਫਾਗ ਰਾਗ ਰੰਗ ਪੀਆ ਸੰਗ। ਭਇਉ ਆਨੰਦ ਅਮਗ ਅਮਗ ਹਰ ਮੂੰ ਹਰਿਆਈ। ਕੁੰਜ ਮੋਂ ਭਲੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੇ ਖੇਲੂੰ ਹੋਰੀ। ਪ੍ਰੇਮ ਨੇਮ ਕੀ ਗੁਲਾਲ ਕੋ ਉੜਾਈ। ਐਨ ਬੈਨ ਚੈਨ ਮੇਂ ਬੈਨ ਭਇਉ ਨਹੀਂ ਬੈਨ। ਅਨਹਦ ਘਨਘੋਰ ਸ਼ੋਰ ਜੋਰ ਸੇ ਮਚਾਈ। ਸੁਨ ਮਾਂਹਿ ਸਮਾਧ ਸੁਧ ਦਾ ਲਖ ਲਾਗ ਰਹੋ। ਮਹਾਂ ਘਟ ਵਹਦ ਪਟ ਜੋਤ ਹੈਂ ਜਗਾਈ। ਕਹਾਂ ਗੰਗ ਗੋਮਤੀ ਜਮਨਾ ਅਰ ਰਾਂਮ ਗੰਗ। ਦਿਲ ਜਲ ਮੂੰ ਟੋਬ ਟੋਬ ਤੀਰਥ ਪਰਸਾਈ। ਕਾਸ਼ੀ, ਮਥੁਰਾ, ਪਰਾਗ, ਬਰਮਾ, ਬਿਸ਼ਨ ਮਹੇਸ਼। ਸਬ ਹੀ ਅਪਨੂੰ ਭੇਸ ਕਿਉਂ ਪਰਦੇਸ ਜਾਈ। ਬਰਮ ਕੀ ਫ਼ਰੀਦ ਖੇਲ ਬਿਸਰੀ ਜਗਤ ਮੂੰ ਬੇਲ। ਦਰਮਟ ਕੇ ਫੂਲ ਕੋ ਫਲਾ ਕੈ ਫਲ ਖਾਈ। 13. ਅੱਜ ਡੋੜੀ ਸਿਕ ਦੀਦਾਰ ਦੀ ਹੈ ਅੱਜ ਡੋੜੀ ਸਿਕ ਦੀਦਾਰ ਦੀ ਹੈ।ਮਤਾਂ ਆਈ ਨਗਰ ਦਿਲਦਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਅਰਜ ਮੁਕੱਦਸ ਮੁਲਕ ਅਰਬ ਦੀ।ਹਰ ਹਰ ਵਾਦੀ ਫਰਹ ਤਰਬ ਦੀ। ਮਨਜ਼ਿਲ ਤਰਹ ਅਜਬ ਦੀ।ਸਾਰੀ ਵਜਾਅ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਹਰ ਕਤਰਾ ਆਂਬ ਹੈ ਕੌਸਰ।ਗਰਦੋ ਗ਼ੁਬਾਰ ਹੈ ਮੁਸ਼ਕ ਤੇ ਅੰਬਰ। ਕਿਰੜ ਕੰਡਾ ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਸਨੂਬਰ।ਖ਼ਾਰ ਵੀ ਸ਼ਕਲ ਬਹਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਅਰਬ ਸ਼ਰੀਫ ਹੈ ਸੋਹਣੀ ਸਾਰੀ।ਨਾਜ਼ਕ ਨਾਜ਼ੋ ਤੇ ਮਤਵਾਰੀ। ਥੀਵਾਂ ਵਾਰੀ ਲੱਖ ਲੱਖ ਵਾਰੀ।ਦਾਰ ਨਬੀ ਮੁਖ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਆਏ ਹੱਜ ਉਮਰੈ ਦੇ ਵਾਰੇ।ਸਭ ਰਲ ਮਿਲ ਲਬੀਕ ਪੁਕਾਰੇ। ਜੈਂਦੀ ਡੇਖਾਂ ਰੱਬ ਨ ਮਾਰੇ।ਵਿੱਸਰੀ ਹੁਬ ਘਰ ਬਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਆਂਗਨ ਨ ਭਾਵੇ ਤੇ ਘਰ ਖਾਵੇ।ਸਾੜੈ ਤੋਲ ਨਿਹਾਲੀ ਭਾਵੇ। ਕਈ ਸ਼ੈ ਅਸਲੌਂ ਮਹਜ ਭਾਵੇ ਨ।ਸਿਕ ਹਿਕ ਸਾਵਲ ਯਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਖ਼ਰੀਦ ਕੀਤੋਸੇ।ਕਲ ਕਾਰੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਥੀਉਸੇ। ਸੁਰਖੀ ਸੇਂਧ ਮੁਸਾਰਾ ਗਿਉਸੇ।ਨਾ ਕਲ ਕੱਜਲੇ ਧਾਰ ਦੀ ਹੈ। 14. ਅੱਜ ਕਲ ਅੱਖ ਫੁਰਕਾਂਦੀ ਹੈ ਅੱਜ ਕਲ ਅੱਖ ਫੁਰਕਾਂਦੀ ਹੈ।ਕਈ ਖ਼ਬਰ ਵਸਾਲ ਦੀ ਆਂਦੀ ਹੈ। ਵਕਤ ਮਿਲਣ ਦੀ ਮੌਸਮ ਆਈ।ਲਜ਼ਤ ਰੋਜ਼ ਬਰੋਜ਼ ਸਵਾਈ। ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਕਰਦੀ ਮਾਂ ਪਿਉ ਜਾਈ।ਕਿਆ ਬਰਦੀ ਕਿਆ ਬਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਰਦੋਂ ਅਲਮ ਬਰਬਾਦ ਥਿਉਸੇ।ਜੰਗਲ ਬੇਲਾ ਸ਼ਾਦ ਥਿਉਸੇ। ਵੀਰਾਨਾ ਆਬਾਦ ਥਿਉਸੇ।ਫਰਹਤ ਮੂਲ ਨ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਹਰ ਆਨ ਹੈ ਸ਼ਾਦੀ।ਡੇਵਨ ਲੋਕ ਮੁਬਾਰਕਬਾਦੀ। ਹਰ ਆਜ਼ਾਰੋਂ ਥਈ ਆਜ਼ਾਦੀ।ਸੂਲ ਕਨੂੰ ਦਿਲ ਵਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਂਝਨ ਜੋਗੀ ਆਇਮ ਵੇੜ੍ਹੇ।ਸੜਦੇ ਮਰਦੇ ਖੇੜੇ ਭੇੜੇ। ਹੁਣ ਵਤ ਸਾਨੂੰ ਕੌਨ ਨਖੇੜੇ।ਪਲ ਪਲ ਬਾਹ ਸਿਰਾਂਦੀ ਹੈ। ਥਇਆ ਫ਼ਰੀਦ ਸੁਹਾਗ ਸਵਾਇਆ।ਮੌਲਾ ਝੋਕ ਨੂੰ ਆਨ ਵਸਾਇਆ। ਰਾਂਝਣ ਮੈਡਾ ਮੈਂ ਘਰ ਆਇਆ।ਜੈਂ ਕਾਰਣ ਦਿਲ ਮਾਂਦੀ ਹੈ। 15. ਅੱਜ ਮਾਂਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਨਾਵੀਂ ਵੇ ਅੱਜ ਮਾਂਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਨਾਵੀਂ ਵੇ।ਵਲ ਆਵੀਂ ਆ ਗਲ ਲਾਂਵੀਂ ਵੇ। ਰੁੱਤ ਰੰਗੀਲੀ ਤੇ ਸਾਇਤ ਸੋਹਣੀ।ਮੌਸਮ ਗੁਲ ਫੁਲ ਦੀ ਮਨ ਮੋਹਣੀ। ਮੁਦ ਮਸਤਾਨੀ ਡੁੱਖੜੀਂ ਕੋਹਣੀ।ਸਾਂਵਲ ਸਿਹਨ ਸੁਹਾਵੀਂ ਵੇ। ਸੱਈਆਂ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਕਰੇਂਦੀਆਂ।ਕੱਜਲਾ ਸੁਰਖ਼ੀ ਮਾਂਗ ਬਣੇਂਦੀਆਂ। ਚੇਤਰ ਸੁਹੇਂਦੀਆਂ ਵਰ ਗਲ ਲੇਂਦੀਆਂ।ਮੈਂ ਘਰ ਵੀ ਪੌਂ ਪਾਵੀਂ ਵੇ। ਮੁੱਠੜੀ ਰੂਪ ਅਨੂਪ ਵਸਾਰੇ।ਡੁੱਖੜੀ ਰੋਂਦੀ ਉੱਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। ਸੋਹਣਾ ਡੇ ਕਰ ਕੂੜੇ ਲਾਰੇ।ਆਂਦੀ ਨ ਮੁੜ ਜਾਵੀਂ ਵੇ। ਖੇੜੇ ਭੇੜੇ ਰਖਿਨ ਬਖੇੜੇ।ਸੱਸ ਨਨਾਣਾਂ ਲਾਂਵਮ ਝੇੜੇ। ਚਾਕ ਮਹੀਂ ਦਾ ਆ ਵੜ ਵੇੜ੍ਹੇ।ਤੱਤੜੀ ਨੂੰ ਨ ਤਾਵੀਂ ਵੇ। ਸੱਈਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਨੋਕਾਂ ਕਰਦੀਆਂ।ਮਿਹਣੇ ਹਾਪ ਕਰੇਂਦੀਆਂ ਬਰਦੀਆਂ। ਮਿਲ ਮਾਹੀ ਹੁਣ ਭੱਟ ਘਤ ਸਰਦੀਆਂ।ਨਾ ਧੂਤੀਂ ਲਾਜ ਲਜਾਵੀਂ ਵੇ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਮੇਰਾ ਹੋਰ ਨ ਕੋਈ।ਤਾਨੇ ਮਾਰਿਮ ਖ਼ਲਕ ਸਭੋਈ। ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਤੇਰੀ ਹੋਈ।ਲਗੜੀ ਤੋੜ ਨਿਭਾਵੀਂ ਵੇ। ਸਾਲੂ ਭਿੱਨੜਾ ਅੱਖ਼ੀਆਂ ਨੀਰੇ।ਚੋਲੀ ਚੁੱਨੜੀ ਲੀਰ ਕਤੀਰੇ। ਲੂੰ ਲੂੰ ਸੀੜ੍ਹਾਂ ਲੱਖ ਲੱਖ ਚੀਰੇ।ਅੱਲੜੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਮਟਾਂਵੀ ਵੇ। ਨੇਂਹ ਫ਼ਰੀਦ ਫ਼ਕਰ ਦੀ ਮੂੜੀ।ਬਾਝ ਬਿਰਹੋਂ ਦੇ ਕੁਲ ਗਲ ਕੂੜੀ। ਮਰਦੀ ਜੀਂਦੀ ਨੀਵੀਂ ਪੂਰੀ।ਦਿਲ ਨੂੰ ਦਾਗ਼ ਨ ਲਾਵੀਂ ਵੇ। 16. ਅੱਜ ਮਾਂਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਯਾਰੀ ਵੇ ਅੱਜ ਮਾਂਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਯਾਰੀ ਵੇ।ਕਿਉਂ ਬੈਠੀਂ ਯਾਰ ਵਸਾਰੀ ਵੇ। ਆਈ ਮੌਸਮ ਚੇਤਰ ਬਹਾਰਾਂ।ਸੰਗੀਆਂ ਸੁਰਤਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਯਾਰਾਂ। ਜੋਭਨ ਲਹਿਰੀਂ ਤਾਰ ਮਤਾਰਾਂ।ਹਿਕ ਮੈਂ ਮੁਫ਼ਤ ਅਜ਼ਾਰੀ ਵੇ। ਸਈਆਂ ਧਾਂਵਿਨ ਗਾਵਣ ਗਾਂਵਿਨ।ਸਹਿਜੇ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਸੁਹਾਵਿਨ। ਮਾਂਗ ਬਣਾਵਿਨ ਧੜੀਆਂ ਗੁੰਧਾਂਵਿਨ।ਮੈਂ ਸਿਰ ਡੁੱਖੜੇ ਬਾਰੀ ਵੇ। ਸੁਰਖ਼ੀ ਕੱਜਲਾ ਮੈਂਦੀ ਸੋਂਹਦੀ।ਹਰ ਹਿਕ ਅਪਨੇ ਢੋਲ ਨੂੰ ਮੋਂਹਦੀ। ਮੈਂ ਮੁੱਠੜੀ ਗ਼ਮ ਲੁਟੜੀ ਲੋਂਹਦੀ।ਕਰਦੀ ਲੱਖ ਲੱਖ ਜ਼ਾਰੀ ਵੇ। ਜੇਵਰ ਪਾਵਿਨ ਬੀੜੇ ਲਾਵਿਨ।ਕੰਥ ਰਿਝਾਵਿਨ ਸੇਝ ਸੁਹਾਵਿਨ। ਬਾਂਹ ਸਿਰਾਂਦੀ ਵਰ ਗਲ ਲਾਵਿਨ।ਮੈਂ ਹਿੱਕ ਸੂਲਾਂ ਮਾਰੀ ਵੇ। ਰੁੱਤ ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਵਕਤ ਸੁਖੇਲੇ।ਅੰਗਨ ਸਹੇਲੇ ਘਰ ਅਲਬੇਲੇ। ਮੈਕੂੰ ਵੀ ਰੱਬ ਰਾਂਝਨ ਮੇਲੇ।ਕਿਸਮਤ ਡੇਵਮ ਵਾਰੀ ਵੇ। ਗੁਲ ਫੁਲ ਧਜਰਾ ਜੋੜ ਡਖਾਵਿਮ।ਬੁਲਬੁਲ ਭੌਰੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਪਾਵਿਮ। ਵਲ ਵਲ ਹਸਰਤ ਮਾੜੇ ਆਵਿਮ।ਪਲ ਪਲ ਚੁਭਿਮ ਕਟਾਰੀ ਵੇ। ਉੱਜੜੇ ਸਿਹਰੇ ਹਾਰ ਕੁਮਾਣੇ।ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਦੇ ਟੋਲ ਵਹਾਣੇ। ਗੁਜ਼ਰੇ ਸਾਰੇ ਮਾਣੇ ਤਰਾਣੇ।ਲੱਗੜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਖਵਾਰੀ ਵੇ। ਰਾਤੀਂ ਨਿੰਦਰ ਨ ਡੇਂਹ ਕਰਾਰੇ।ਹਰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਦਾਰ ਮਦਾਰੇ। ਤੋਲ ਨਿਹਾਲੀ ਡਿੱਸਦੀ ਦਾਰੇ।ਤਤੜੀ ਓੜਕ ਹਾਰੀ ਵੇ। ਬਾਂਹ ਚੁੜੇਲੀ ਸਿੱਕ ਸਿੱਕ ਹੁਟੜੀ।ਗਲ ਨ ਲਾਵੇ ਡੇਂਦਾ ਪੁਠੜੀ। ਪੀਤ ਕੁਲਲੜੀ ਰੀਤ ਅਪੁਠੜੀ।ਡਿਠੜੀ ਯਾਰ ਦੀ ਯਾਰੀ ਵੇ। ਮਾਹੀ ਮਿੱਠੜਾ ਗਲ ਨਾ ਲਾਵਿਮ।ਗਾਨੇ ਗਹਿਣੇ ਖਾਵਣ ਆਵਮ। ਬਾਸ ਗੁਲਾਂ ਦੀ ਸਾਹ ਮੁੰਝਾਵਮ।ਸਾੜੇ ਬਾਦ ਬਹਾਰੀ ਵੇ। ਦਰਦ ਅੰਦੋਹ ਤੇ ਰੋਮ ਕਸ਼ਾਲੇ।ਸੋਜ਼ ਪੱਜਾਲੇ ਅੱਖੀਆਂ ਨਾਲੇ। ਸ਼ਾਲਾ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਸੰਭਾਲੇ।ਟਾਲਿਮ ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ ਵੇ। 17. ਅਜੋਂ ਮਾਰੂ ਮਿਲਿਓ ਅਜੋਂ ਮਾਰੂ ਮਿਲਿਓ।ਦਿਲ ਨਾ ਮਾਂਦੀ ਥੀ। ਸੂਹੇ ਸੱਜ ਕੂੰ ਸਾੜ ਤੇ।ਵੰਜ ਮਿਤਰਾਂ ਦੀ ਥੀ। ਬਾਂਦੀ ਬਰਦੀ ਯਾਰ ਦੀ।ਬਰਦੀ ਬਾਂਦੀ ਥੀ। ਗੈਰੋਂ ਉਲਫ਼ਤ ਯਾਰ ਦੇ।ਦਿੱਲੜੀ ਵਾਂਦੀ ਥੀ। ਨੇਂਹ ਨਭੇਦੀ ਮਰ ਗਿਓਮ।ਪੁੱਨਲ ਕਾਂਧੀ ਥੀ। ਤਾਂਘ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਆਖਦੀ।ਬਰ ਡੋਂ ਪਾਂਧੀ ਥੀ। 18. ਅੱਜ ਪਹਿਲੋਂ ਸੇਜ਼ ਸੜੇਂਦੀ ਹੈ ਅੱਜ ਪਹਿਲੋਂ ਸੇਜ਼ ਸੜੇਂਦੀ ਹੈ।ਤੱਤੀ ਤੁਲ ਸੜੀ ਚੱਕ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਡੇਂਹ ਫ਼ਰਾਕ ਅਸਾਂ ਸਰ ਕੜਕੇ।ਦਿੱਲੜੀ ਫ਼ੜਕੇ ਛਾਤੀ ਥੜਕੇ। ਸੂਲ ਨਵੀਂ ਨਿੱਤ ਡੇਵਨ ਧੜਕੇ।ਸਖ਼ਤੀ ਸਖ਼ਤ ਸਤੇਂਦੀ ਹੈ। ਆਏ ਵਕਤ ਵਿਦਾ ਸੱਜਨ ਦੇ।ਸੌਹਣੇ ਸਾਂਵਲ ਮਨ ਮੋਹਨ ਦੇ। ਸੁੰਜੜੇ ਸੀਨੇ ਬੈਤ ਹੁਜ਼ਨ ਦੇ।ਦਿੱਲੜੀ ਝੋਕ ਡੁਖੇਂਦੀ ਹੈ। ਉਜੜੀ ਰੰਗਤ ਫਟੜੇ ਫੁਟੜੇ।ਹਾਰ ਹਮੇਲਾਂ ਸਿਹਰੇ ਤਰੁਟੜੇ। ਏ ਡੁੱਖ ਕੁੱਠੜੇ ਸੁਖੜੀ ਖੁੱਟੜੇ।ਪਲ ਪਲ ਪੀੜ ਮੁੰਝੇਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਤਨ ਪਿਆਸਾਂ ਚਾਈਆਂ ਖੁਨਕੀਆਂ।ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਡੁੱਸਕੀਆਂ ਮੂੰਝਾਂ ਮੁਸਕੀਆਂ। ਸਾਨੂੰ ਡੋੜੀਆਂ ਡੋੜੀਆਂ ਖੁਸਕੀਆਂ।ਕਿਸਮਤ ਰੁੱਖ ਬਦਲੇਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਸ ਨ ਕੀਤੀ ਆਸ ਦਿਲੋਂ ਦੇ।ਯਾਰੀ ਤਰੋੜੀ ਯਾਰ ਚਹੇਂਦੇ। ਮਾਣ ਵੰਜਾਇਮ ਮਾਣ ਮਹੀਂ ਦੇ।ਜਿੰਦੜੀ ਖ਼ਤਰ ਕਰੇਂਦੀ ਹੈ। ਮਸਤਕ ਲਿਖੜੀ ਪੇਸ ਪਿਉ ਸੇ।ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਖੜ ਮੁਕਲਿਉਸੇ। ਬੇਦਰਦਾਂ ਦੇ ਸਾਥ ਰਲਿਉਸੇ।ਸਬ ਕਈ ਮੇਹਣੀਂ ਡੇਂਦੀ ਹੈ। 19. ਅੱਜ ਰੰਗ ਰੁਖ ਤੇ ਵਲਿਆ ਹੈ ਅੱਜ ਰੰਗ ਰੁਖ ਤੇ ਵਲਿਆ ਹੈ।ਮਤਾਂ ਮਾਹੀ ਮਾਹਣੂ ਘੱਲਿਆ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਬੇਲੇ ਸਬਜ਼ੀ ਚਾਈ।ਰੌਨਕ ਰੋਜ਼ ਬਰੋਜ਼ ਸਵਾਈ। ਰਲ ਮਿਲ ਸਈਆਂ ਡੇਵਨ ਵਧਾਈ।ਰਾਂਝਨ ਲੂੰ ਲੂੰ ਰਲਿਆ ਹੈ। ਕਾਨ੍ਹ ਕਹੇਲੇ ਖ਼ੁਨਕੀ ਚਾਈ।ਚਾਈ ਲਿਆਦੇ ਪੂਰ ਲਲਾਈ। ਗੁਲ ਫੁਲ ਕਰਦੇ ਹੁਸਨ ਨ ਮਾਹੀ।ਸੁਖ ਮਿਲਿਆ ਡੁੱਖ ਟਲਿਆ ਹੈ। ਰਾਂਝਨ ਜੋਗੀ ਮੈਡਾ ਮਾਹੀ।ਮੈਂ ਬੇਵਾਹੀ ਦਾ ਹੈ ਵਾਹੀ। ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਆਹੀ।ਜੈਂ ਦਿੱਲੜੀ ਨੂੰ ਮਲਿਆ ਹੈ। ਢੋਲਣ ਡਿਤੀ ਬਾਂਹ ਸਿਰਾਂਦੀ।ਸੱਸ ਨਨਾਣ ਥਈ ਦਰਮਾਂਦੀ। ਖੇੜੀਂ ਭੈੜੀਂ ਹਸਰਤ ਆਂਦੀ।ਕੋਈ ਗਲਿਆ ਤੇ ਕੋਈ ਜਲਿਆ ਹੈ। ਮਾਹੀ ਕੀਤੇ ਝੋਕੀਂ ਦੇਰੇ।ਥਏ ਹਨ ਮੇਰੇ ਭਾਗ ਭਲੇਰੇ। ਹੱਥ ਗਾਨੇ ਸਰ ਸੋਂਹਦੇ ਸਿਹਰੇ।ਬਾਗ਼ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਫਲਿਆ ਹੈ। ਥੀਵਸੈ ਸੂਲ ਕਨੂੰ ਜੀਵਾਂਦਾ।ਗੁਜਰਿਆ ਵੇਲ੍ਹਾ ਵਕਤ ਡੁੱਖਾਂ ਦਾ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਮਿਲਿਉਮ ਦਿਲ ਭਾਂਦਾ।ਬਖ਼ਤ ਅਸਾਂ ਵਲ ਢਲਿਆ ਹੈ। 20. ਅੱਜ ਸਾਂਵਲੜੇ ਮੁਕਲਾਇਆ ਅੱਜ ਸਾਂਵਲੜੇ ਮੁਕਲਾਇਆ।ਸਰ ਬਾਰ ਡੁੱਖਾਂ ਦਾ ਚਾਇਆ। ਐ ਕਿਬਲਾ ਅਕਦਸ ਆਲੀ।ਹਰ ਐਬ ਕਨੂੰ ਹੈ ਖ਼ਾਲੀ। ਅਬ ਅਦਬ ਅਬੀਦ ਸਵਾਲੀ।ਜੋ ਜੋ ਮੰਗਿਆ ਸੋ ਸੋ ਪਾਇਆ। ਵਾਹ ! ਅਮਨ ਅੱਲਾ ਮੁਅਜ਼ਮ।ਵਹ ਹਰਮ ਅੱਲਾ ਮਹੱਰਮ। ਵਾਹ ! ਬੇਤ ਅੱਲਾ ਮਕੱਰਮ।ਰਹਿਮਤ ਦਾ ਸਰਮਾਇਆ। ਐ ਨੂਰ ਸਿਆਹ ਮਜੱਸਮ।ਹੈ ਐਨ ਸਵਾਦਲ ਆਜ਼ਮ। ਥੀਆ ਬੇਸ਼ਕ ਆਮਨ ਬੇ ਗ਼ਮ।ਜੋ ਹਰਮ ਇਹਾਤੇ ਆਇਆ। ਕਰ ਯਾਦ ਹਰੀਮ ਹਰਮ ਕੂੰ।ਰਖ ਪੇਸ਼ ਪਰਾਣੇ ਗ਼ਮ ਕੂੰ। ਦਿਲ ਆਖੇ ਖਾਂਵਾਂ ਸਮ ਕੂੰ।ਹੈ ਜੀਵਣ ਕੂੜ ਅਜਾਇਆ। ਹੁਣ ਵਾਗਾਂ ਵਤਨ ਵਲਾਈਆਂ।ਲਖ ਮੂੰਝ ਮੂੰਝਾਰੀਆਂ ਆਇਆਂ। ਦਿਲ ਸਚੜੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਲਾਇਆਂ।ਦਿਲ ਮੇਲੀਂ ਬਾਰ ਖੁਦਾਇਆ। ਦਿਲ ਦਿਲਬਰ ਕੀਤੇ ਸਿੱਕੇ।ਘਰ ਸ਼ਹਿਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨ ਟਿੱਕੇ। ਵੰਜ (ਵਨੀਹ) ਖੋਸੂੰ ਤੌਫ ਦੇ ਧਕੇ।ਵਲ ਜੇਕਰ ਬਖਤ ਭੜਾਇਆ। ਬਿਨ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨਜਰਸਾਂ।ਰੱਤ ਰੋ ਰੋ ਆਹੀਂ ਕਰਸਾਂ। ਗ਼ਮ ਖਾ ਖਾ ਓੜਕ ਮਰਸਾਂ।ਡੁਖ ਡੁਖਰੀਂ ਜੀੜਾ ਤਾਇਆ। (ਸਾਂਵਲੜੇ=ਕਾਬੇ ਦਾ ਸਾਂਵਲਾ ਰੰਗ, ਬਾਰ=ਭਾਰ, ਡੁਖਾਂ=ਦੁੱਖਾਂ, ਅਕਦਸ=ਪਵਿਤਰ, ਅਬਦ=ਦਾਸ, ਅਬੀਦ=ਛੋਟਾ ਦਾਸ, ਅਮਨ= ਆਰਾਮ ਘਰ, ਮੁਅਜ਼ਮ=ਮਾਣਯੋਗ, ਹਰਮ=ਘਰ, ਮਹੱਰਮ=ਆਦਰਯੋਗ, ਸਵਾਦਲ=ਮੱਕਾ ਸ਼ਰੀਫ਼, ਆਮਨ=ਆਉਣਾ, ਹਰੀਮ=ਵਿਹੜਾ, ਸਮ= ਜ਼ਹਿਰ, ਮੂੰਝ=ਦੁੱਖ,ਰੰਜ, ਸਿੱਕੇ=ਲਗਨ, ਖੋਸੂੰ=ਖਾਵਾਂਗੇ, ਤੌਫ=ਪ੍ਰਕਰਮਾ, ਭੜਾਇਆ=ਮੱਦਦ ਕੀਤੀ, ਜੀੜਾ=ਜੀਅ) 21. ਅੱਜ ਸ਼ਬਰੀਆਂ ਸ਼ਗਫ਼ ਭਾਂਦੇ ਹਿਨ ਅੱਜ ਸ਼ਬਰੀਆਂ ਸ਼ਗਫ਼ ਭਾਂਦੇ ਹਿਨ।ਮਤਾਂ ਦੇਸ ਪੁਨਲ ਦੇ ਆਂਦੇ ਹਿਨ। ਨਾਜ਼ ਜਮਲ ਜਮੀਲ ਵਤਨ ਦੇ।ਰਾਹੀਂ ਰਾਹੰਦੇ ਰਾਹ ਸੱਜਨ ਦੇ। ਹਰ ਦਮ ਹੋਵਨ ਨਾਲ ਅਮਨ ਦੇ।ਸਾਥੀ ਦਰਦਮੰਦਾਂ ਦੇ ਹਿਨ। ਲਬ ਮੁਸਕਾਵਿਨ ਅੱਖੀਆਂ ਫੁਰਕਨ।ਰਗ ਰਗ ਬੁਲਕੇ ਦਿਲਰੀਆਂ ਸੁਰਕਨ। ਗ਼ਮ ਗ਼ਮ ਖਾਵਿਨ ਡੁੱਖੜੇ ਕੁਰਕਨ।ਸੂਲ ਸਿਰੋਂ ਨੱਸ ਜਾਂਦੇ ਹਿਨ। ਸੋਹਣੇ ਜਮਲ ਜਮੀਲ ਬਦਾਵੀ।ਸ਼ਮਸ ਵਕਮਰ ਦੇ ਨਾਲ ਮਸਾਵੀ। ਸਾਰੇ ਹੁਸਨ ਜਮਾਲ ਦੇ ਹਾਵੀ।ਸਾਡੇ ਗੋਸ਼ੇ ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਨ। ਬੱਦਲੀ ਜੁੜ ਗਨਘੋਰ ਮਚਾਈ।ਫੋਗੀ ਲਾਣੀ :ਖੁਨਕੀ ਚਾਈ। ਨਾਜ਼ ਕਰੇਂਦੀ ਲਾਈ ਲਾਈ।ਆਰਫ ਇਬਰਤ ਖਾਂਦੇ ਹਿਨ। ਆਏ ਭਾਗ ਸੁਭਾਗ ਸਿੱਧਾਏ।ਭਾਗੋ ਭਾਗ ਡੁਹਾਗ ਸਿੱਧਾਏ। ਤਨ ਮਨ ਡੁਖੜ ਝਾਗ ਸਿੱਧਾਏ।ਜੋ ਚਾਂਹਦੇ ਸੋ ਲਹਿੰਦੇ ਹਿਨ। ਬੇਂਸਰ ਬੋਲੇ ਬੈਨੇ ਠੁਮਕਨ।ਵਾਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਝੁਮਕੇ ਝਿਮਕਨ। ਕੜੀਆਂ ਨੂਰੇ ਪੈਰੀਂ ਘੁਮਕਨ।ਜ਼ੇਵਰ ਤਰੇਵਰ ਟਹਿੰਦੇ ਹਿਨ। ਜ਼ੁਲਫਾਂ ਸਹਿਜੋਂ ਸੌ ਵਲ ਪਾਵਨ।ਤਿਲਕ ਤਿਲੋਲੇ ਲਤਕੇ ਲਾਵਿਨ। ਸੁਰਖ਼ੀਆਂ ਕੱਜਲ ਮੁਸਾਗ ਸਹਾਵਨ।ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਸੁਹਾਂਦੇ ਹਿਨ। ਤਾਲਿਆਂ ਭਲੇ ਬਖ਼ਤ ਸਵੱਲੇ।ਆਏ ਮਹਜ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਵੱਲੇ। ਪਲ ਪਲ ਯਾਰ ਸਨੇਹੜੇ ਘੱਲੇ।ਡੇਂਹ ਡੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਦੇ ਹਿਨ। 22. ਅਜ ਵੇੜਾ ਪਿਆ ਭਾਂਦਾ ਹੈ ਅਜ ਵੇੜਾ ਪਿਆ ਭਾਂਦਾ ਹੈ।ਕੋਈ ਵਸਲ ਸਨੇਹੜਾ ਆਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਲ ਮਿਲ ਆਏ ਬਾਦਰ ਕਾਰੇ।ਬਿਜਲੀ ਚਮਕੇ ਮੀਂਹ ਫੰਗ਼ਾਰੇ। ਰਾਜ ਗਾਜ ਕਰੇ ਧਦਕਾਰੇ।ਝੋਕ ਸਹਾਗ ਸੁਹਾਦਾ ਹੈ। ਟੋਭੇ ਉਛਲਨ ਮਾਲ ਨ ਮਾਵੇ।ਰਾਤੀਂ ਯਾਰ ਅਸਾਂ ਗਲ ਲਾਵੇ। ਹਰ ਕਈ ਫ਼ਰਹਤ ਨਾਲ ਨਿਭਾਵੇ।ਹਿਕ ਡੁੱਖ ਡੁੱਖ ਪਿਆ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਇਲ ਕੂਕੇ ਮੋਰ ਚੰਘਾੜੇ।ਅਗਨ ਪਪੀਹੇ ਕਰਨ ਬੁਲਾਰੇ। ਹਰ ਹਰ ਵਹਸ਼ੀ ਕਰ ਲਲਕਾਰੇ।ਗੀਤ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ ਗਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸ਼ਤ ਬੀਆਬਾਨ ਡਿੱਸਨ ਬਹਾਰਾਂ।ਬੂਟੇ ਬੂਟੇ ਸਹੰਸ ਤਵਾਰਾ। ਰਾਹਤ ਹੋਈ ਹੈ ਤਾਰ ਮਤਾਰਾਂ।ਚੋਲੇ ਅੰਗ ਨ ਮਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੁਣਕੇ ਕਰਦੇ ਚਿਣਕ ਸਹੇਲੀ।ਵੇਲੇ ਆਨ ਸੰਭਾਲਿਅਮ ਬੇਲੀ। ਸੇਧ ਫ਼ਰੀਦ ਰੱਖਾਂ ਕਿਉਂ ਮੇਲੀ।ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਸਭਾਂਦਾ ਹੈ। 23. ਅੱਜ ਜ਼ੇਵਰ ਪਏ ਟਹਿੰਦੇ ਹਿਨ ਅੱਜ ਜ਼ੇਵਰ ਪਏ ਟਹਿੰਦੇ ਹਿਨ। ਮਤਾਂ ਡੇਂਹ ਸੁਹਾਗ ਦੇ ਆਂਦੇ ਹਿਨ। ਕਜਲਾ ਮਾਰੂ ਦੀਦਾਂ ਭਾਲੇ। ਸੁਰਖੀ ਮੁਸਕ ਮੁਸਕ ਗ਼ਮ ਟਾਲੇ। ਬੂਲੇ ਬੈਨੇ ਤੇ ਕਟਮਾਲੇ। ਸਹਿਜੋਂ ਲਚਕੇ ਖਾਂਦੇ ਹਿਨ। ਬਾਦ ਸਮਾਲੀ ਲੁਰਕੇ ਲੁਰਕੇ। ਬਾਰਸ਼ ਰਿੱਮ ਝਿੱਮ ਬੁਰਕੇ ਬੁਰਕੇ। ਅੱਖੀਆਂ ਫੁਰਕਨ ਲੂੰ ਲੂੰ ਮੁਰਕੇ। ਠਰ ਗਏ ਗੋਸ਼ੇ ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਨ। ਜੀਂਦੇ ਅਰਬ ਸ਼ਰੀਫ ਡਿੱਠੋਸੇ। ਲੁਹਦੀਂ ਸਿਦਕੀ ਨਾ ਮਰਗਿਉਸੇ। ਸੋਹਣੇ ਸਾਂਵਲ ਯਾਦ ਕਿਤੋਸੇ। ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਸੁਹਾਂਦੇ ਹਿਨ। ਸਦਕੇ ਸਦਕੇ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ। ਓਲੇ ਘੋਲੇ ਲੱਖ ਲੱਖ ਵਾਰੀ। ਸਰ ਕੁਰਬਾਨ ਤੇ ਜਾਨ ਨਸਾਰੀ। ਮਿਲਕ ਮਿੱਠੇ ਮਿਤਰਾਂ ਦੇ ਹਿਨ। ਵਾਦੀਆਂ ਰਾਹ ਮਦੀਨੇ ਵਾਲੀਆਂ। ਸਾਗੀ ਬਾਗ਼ ਬਹਿਸ਼ਤੀ ਚਾਲੀਆਂ। ਹਰ ਹਰ ਆਨ ਸਦਾ ਖੁਸਹਾਲੀਆਂ। ਸੁਖ ਸਿਹਰੇ ਡੁੱਖ ਮਾਂਦੇ ਹਿਨ। ਅਰਬ ਸ਼ਰੀਫ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਰੀਤੇ। ਲਾਵੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਲੀਤੇ। ਵਿਸਰੇ ਚਾਚੱੜ ਸਦਕੇ ਕੀਤੇ। ਅਸਲੋਂ ਮਹਜ਼ ਨ ਭਾਂਦੇ ਹਿਨ। ਹੁਸਨ ਜਮਾਲ ਦੀ ਧਰਤੀ ਆਈ। ਸਭ ਸ਼ੈ ਚਾਹਰੀ ਤਰਜ਼ ਡੱਖਾਈ। ਫ਼ਰਹਤ ਰੋਜ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਸਵਾਈ। ਡੁੱਖੜੇ ਮਾਂਦੇ ਸਾਂਦੇ ਹਿਨ। 24. ਅੱਲ ਫਾਲ ਫ਼ਰਾਕ ਡਸੇਂਦੀ ਹੈ ਅੱਲ ਫਾਲ ਫ਼ਰਾਕ ਡਸੇਂਦੀ ਹੈ।ਮਤਾ ਯਾਰ ਕਨੂੰ ਨਿਖੜੇਂਦੀ ਹੈ। ਸਖਤੀਆਂ ਵਧੀਆਂ ਸੁਖ ਥਏ ਥੋਲੇ।ਰੰਜੋ ਅਲਮ ਗ਼ਮ ਸੋਜ਼ ਸਮੋਲੇ। ਚਰਖਾ ਡੁੱਖੜੀ ਰੂੰ ਰੂੰ ਬੋਲੇ।ਤੰਦ ਡਿੰਗੀ ਵਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਸੇਧਾਂ ਕੱਜੜੀਆਂ ਮੇਂਦੀਆਂ ਫਿੱਕੜੀਆਂ।ਕਜਲੇ ਉਜੜੇ ਸੁਰਖ਼ੀਆਂ ਬਿਖੜੀਆਂ। ਯਾਸਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਆਸਾਂ ਨਿੱਖੜੀਆਂ।ਲੂੰ ਲੂੰ ਵੈਣ ਵਲੇਂਦੀ ਹੈ। ਤੂਲ ਨਿਹਾਲੀਆਂ ਦਾਰ ਡਿੱਸੀਜਨ।ਹਾਰ ਫੁਲਾਂ ਦੇ ਖ਼ਾਰ ਡਿੱਸੀਜਨ। ਸਿਹਨ ਹਵੇਲੀਆਂ ਬਾਰ ਡਿੱਸੀਜਨ।ਸਬ ਸ਼ੈ ਮੁੰਝੇ ਵਧੇਦੀ ਹੈ। ਭਾਗ ਗਿਆ ਬਦ ਬਖ਼ਤੀ ਜਾਗੀ।ਬਾਂਹ ਚੁੜੇਲੀ ਥੀਵਮ ਡੁਹਾਗੀ। ਜੈਂਦੀਂ ਡੇਖਾਂ ਸਾਵਲ ਸਾਗੀ।ਜਿੰਦੜੀ ਮਰ ਮਰ ਵੈਂਦੀ ਹੈ। ਟੁੱਟੇ ਕੰਗਣ, ਕੜੀਆਂ, ਨੇਵਰ।ਟੁੱਕੜੇ ਬੈਨੇ, ਬੋਲੇ, ਬੈਂਸਰ। ਕਟਮਾਲੇ ਥਏ ਨਾਂਗ ਬਰਾਬਰ।ਚੁਹੰਬ ਕਲੀ ਚਕ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਨਜ਼ਰ ਨ ਆਵੇ ਰਾਂਝਨ ਮਾਹੀ।ਕੀਤੁਸ ਬੇਕਸ ਤੇ ਬੇਵਾਹੀ। ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ ਗਲ ਦੀ ਫਾਹੀ।ਸਬਰ ਆਰਾਮ ਵੰਜੇਂਦੀ ਹੈ। ਦਰਦ ਕਨੂੰ ਮੂੰਹ ਸਾਵਾ ਪੀਲਾ।ਚੋਲਾ ਕਾਲਾ ਬੋਛਣ ਨੀਲਾ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਸਾਡਾ ਕੋਝਾ ਹੀਲਾ।ਹਰ ਕਈ ਸਖ਼ਤ ਅਲੇਂਦੀ ਹੈ। ਸੌਣ ਸ਼ਗੂਨ ਸਭੇ ਥਏ ਪੁੱਠੜੇ।ਵਸਲ ਵਸਾਲ ਦੇ ਸਾਂਗੇ ਤਰੁੱਟੜੇ। ਨੈਨ ਨ ਭਾਏ ਰੋ ਰੋ ਹੁੱਟੜੇ।ਦਿੱਲੜੀ ਕੇਸ ਕਰੇਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਰ ਬਹਾਰ ਖ਼ਿਜ਼ਾਂ ਡਿੱਸੀਜੇ।ਝੋਕ ਸਭੋ ਵੀਰਾਨ ਡਿੱਸੀਜੇ। ਨ ਕੋਈ ਇਲਮ ਨ ਬਾ।ਰੋਹੀ ਡੈਣ ਡਰੇਂਦੀ ਹੈ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਖੜਾ ਮੁਕਲਾਇਆ।ਬਾਰ ਬਾਰ ਹਿਜਰ ਸਿਰ ਆਇਆ। ਸਿਕ ਸਾੜਿਆ ਤੇ ਤਾਂਘਾਂ ਤਾਇਆ।ਕਿਸਮਤ ਰੋਧੇ ਡੇਂਦੀ ਹੈ। 25. ਅਲਫ਼ ਹਿਕੋ ਹਮ ਬਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ ਅਲਫ਼ ਹਿਕੋ ਹਮ ਬਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਹੋਰ ਕਹਾਣੀ ਮੂਲ ਨ ਭਾਣੀ।ਅਲਫ਼ ਗਿਉਮ ਦਿਲ ਖਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਬੇ ਤੇ ਦੀ ਬਈ ਕਲ ਨ ਕਾਈ।ਅਲਫ਼ ਕੀਤਮ ਬੇ ਵੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਠੱਪ ਰਖ਼ ਫਿਕਾ ਅਸੂਲ ਦੇ ਮਸਲੇ।ਬਿਰਹੋਂ ਬਾਬ ਦਾ ਡੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਜੇ ਕਰ ਲਗੜੋ ਚਾਟ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ।ਜਾਇਆ ਕੂੰ ਡੇਸੀਂ ਡੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਜੇ ਨ ਸਬਕ ਬਿਰਹੋਂ ਦਾ ਡਿੱਤੜੇ।ਅੱਜ ਕਲ ਵੈਸਾਂ ਨੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਬਿਰਹੌਂ ਸਿਖ਼ੀ ਤੇ ਬਿਰਹੋਂ ਸਿਖਾਈਂ।ਹਈ ਸਾਬਸ ਸ਼ਾਬਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਜੀਂਦੀ ਹੋਈ ਹਿੱਕ ਯਾਰ ਦੇ ਰਹਿਸੂੰ।ਵਿੱਸਰੀ ਹੋਰ ਹਵਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਮੰਤਰ ਪਰੀਤ ਦਾ ਫੂਕ ਸੁਕਾਰੀ।ਲਿੰਗੜੀ ਹਮ ਆਲਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਉਲਫ਼ਤ ਜ਼ਰਦੀ ਘਰਦੀ ਵਰਦੀ।ਨਾ ਰਹਿ ਗਈ ਹਿੱਕ ਖਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਰਾਂਝਨ ਮੈਂਡਾ ਮੈਂ ਰਾਂਝਨ ਦੀ।ਖੇੜਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਭੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਸੱਟ ਘਰ ਬਾਰ ਤੇ ਬਾਰ ਵਸੇਸਾਂ।ਬਦਲੀਂ ਕੀਤੀ ਲੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਇਲਮ ਅਮਲ ਭੁਲ ਵੈਸੀ ਜੇਕਰ।ਇਸ਼ਕ ਪਿਉ ਕਨ ਰਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਓੜਕ ਇਸ਼ਕ ਅੰਦਰ ਜਿੰਦ ਡੇਸੂ।ਨਾ ਸਮਝੀਂ ਖਿਲ ਹੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਨੇਂਹ ਕਡੋਕੜਾਂ ਪਿਉਸੇ ਪੁਖੜੇ।ਨਾ ਹਈ ਕਲਮ ਤੇ ਮੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਨਾ ਅੱਜ ਕਲ ਦੀ ਯਾਰ ਦੇ ਵੱਲ ਦੀ।ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਹੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਇਸ਼ਕੋਂ ਮੂਲ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਫਿਰਸੂੰ।ਰੋਜ਼ ਨਵੀਂ ਹਿਮ ਚੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। 26. ਅੱਲਾ ਮੇਲੇ ਵਲ ਸੰਗ ਯਾਰਾ ਅੱਲਾ ਮੇਲੇ ਵਲ ਸੰਗ ਯਾਰਾ।ਬਰਦੀ ਤੌਂ ਦਿਲਬਰ ਦੀ। ਨਾਜ਼ ਨਜ਼ਾਕਤ ਹੁਸਨ ਮਲਾਹਤ।ਕਿਆ ਚਾਲੀਂ ਕਿਆ ਢੰਗ ਯਾਰਾ। ਸੋਹਣੀ ਤਰਹ ਨਜ਼ਰ ਦੀ। ਇਸ਼ਵੇ ਗਮਜ਼ੇ ਕਰਨ ਲੜਾਈ।ਚਸ਼ਮਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਜੰਗ ਯਾਰਾ। ਡਾਢੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਹਿਰ ਦੀ। ਹਰ ਹਰ ਕਾਕਲ ਨਾਂਗ ਵਰਾਧਾ।ਜ਼ੁਲਫ ਮਰੇਂਦੀ ਡੰਗ ਯਾਰਾ। ਲੜਦੀ ਮੂਲ ਨ ਲੜਦੀ। ਕਾਮਤ ਯਾਰ ਕਿਆਮਤ ਸਾਰੀ।ਸਹੰਸ ਫ਼ਰੇਬ ਫਰੰਗ ਯਾਰਾ। ਕਰਦੀ ਜੋ ਜੋ ਸਰਦੀ। ਤੀਰ ਨਿਗਾਹ ਦਾ ਰਗ ਰਗ ਰਚਿਆ।ਸਾਰਾ ਬਦਨ ਚੋਰੰਗ ਯਾਰਾ। ਲਗੜੀ ਨੋਕ ਹੁਨਰ ਦੀ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਰੁਲਾਇਮ ਬਰੋਚ।ਹੱਡ ਹੱਡ ਤੇ ਅੰਗ ਅੰਗ ਯਾਰਾ। ਨਿਖੜਿਅਮ ਕੂੰਜ ਵਲ੍ਹਰ ਦੀ। 27. ਅਲਯੌਮ ਬਸਰ ਹਦੀਦ ਵੇ ਅਲਯੌਮ ਬਸਰ ਹਦੀਦ ਵੇ।ਹਰ ਵਕਤ ਯਾਰ ਤੇ ਦੀਦ ਵੇ। ਖੋਲ੍ਹੀ ਇਸ਼ਕ ਕਲਬ ਕਲੀਦ ਵੇ।ਥਏ ਗੁੱਝੜੇ ਰਾਜ਼ ਪਦੀਦ ਵੇ। ਡੇਂਹ ਰਾਤ ਸਾਡੜੀ ਈਦ ਵੇ।ਥਇਆ ਬੁਅਦ ਸਗ਼ਤ ਬਈਦ ਵੇ। ਗੈਰੋਂ ਹੈ ਕਤਾ ਬੁਰੀਦ ਵੇ।ਹੁਟ ਖਟ ਗਈ ਤਕਲੀਦ ਵੇ। ਦਿਲ ਮਿਲ ਘਟੀ ਤੌਹੀਦ ਵੇ।ਹੈ ਹਾਲ ਰੋਜ਼ ਮਜ਼ੀਦ ਵੇ। ਹਰ ਲਹਿਜ਼ਾ ਸ਼ੌਕ ਸ਼ਦੀਦ ਵੇ।ਹਰ ਆਨ ਜ਼ੌਕ ਜਦੀਦ ਵੇ। ਅਮਾਗ ਨਫ਼ਸ਼ ਅਨੀਦ ਵੇ।ਕਰ ਸੁਲਹ ਥਿਉਮ ਮੁਰੀਦ ਵੇ। ਵੋਹ ਜਜ਼ਦ ਦੀ ਤਾਈਦ ਵੇ।ਵੋਹ ਫ਼ਕਰ ਦੀ ਤਮਹੀਦ ਵੇ। ਥੀ ਮਹਵ ਗੁਫ਼ਰ ਸ਼ਨੀਦ ਵੇ।ਗਏ ਵਿੱਸਰ ਵਾਅਦ ਵਈਦ ਵੇ। ਰਹਿੰਦੀ ਨਹੀਂ ਤਸ਼ਦੀਦ ਵੇ।ਕਾਵੜ ਅਤੇ ਤਹਦੀਦ ਵੇ। ਏਹੋ ਅਦਨੂੰ ਅਬਦ ਫ਼ਰੀਦ ਵੇ।ਅਜ਼ਲੋਂ ਹੈ ਦੀਦ ਖ਼ਰੀਦ ਵੇ। 28. ਅਨਹਦ ਮੁਰਲੀ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਇਆ ਅਨਹਦ ਮੁਰਲੀ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਇਆ। ਗੁਰ ਨੇ ਪੂਰੇ ਬੇਦ ਬਤਾਏ।ਅਕਲ ਫਿਕਰ ਸਭ ਫਹਿਮ ਗਮਾਏ। ਮਦਹੋਸ਼ੀ ਵਿਚ ਹੋਸ਼ ਸਿਖਾਏ।ਸਾਰਾ ਸਫ਼ਰ ਅਰੂਜ ਸੁਝਾਇਆ। ਵਹਦਤ ਐਨ ਅਯਾਂ ਡਿਠੋ ਸੇ।ਤਮਸ ਹਕੀਕੀ ਸਮਝ ਲਿਉ ਸੇ। ਮਖ਼ਫ਼ੀ ਕੁਲ ਇਜ਼ਹਾਰ ਥਿਉਸੇ।ਹਰ ਗੁਨ ਗਿਆਨ ਦੇ ਗੀਤ ਨੂੰ ਪਾਇਆ। ਥੀਏ ਵਾਜ਼ਹ ਮਸ਼ਹਦ ਦਕਾਇਕ।ਥੀਏ ਲਾਇਹ ਅਨਵਾਰ ਹਕਾਇਕ। ਜ਼ਾਹਰ ਗੁਝ ਸਬ ਕੁਝ ਦੇ ਲਾਇਕ।ਕਰਬ ਤੇ ਬੋਅਦ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਉਠਾਇਆ। ਬੰਸੀ ਖ਼ੂਬ ਬਤਾਈਆਂ ਬਾਤਾਂ।ਗੁਝੜੇ ਰਾਜ਼ ਅਨੌਖੀਆਂ ਘਾਤਾਂ। ਗੁਮ ਥੀਆਂ ਕੂੜੀਆਂ ਜ਼ਾਤ ਸਿਫ਼ਾਤਾਂ।ਲਿਮਨ ਅਲਮੁਲਕ ਦਾ ਦੌਰਾ ਆਇਆ। ਖ਼ਮਰ ਤਹੂਰੋਂ ਪੀ ਪੈਮਾਨੇ।ਥੀਉਸੇ ਆਸ਼ਕ ਮਸਤ ਯਗਾਨੇ। ਭੁਲ ਗਏ ਸੌਮ ਸਲਵਾਤ ਦੋਗਾਨੇ।ਰਿੰਦੀ ਮਸ਼ਰਬ ਸਾਂਗ ਰਸਾਇਆ। ਜਾਣੇ ਕੌਣ ਗੰਵਾਰ ਮੁਕੱਲਦ।ਵਹ ਵਹ ਰੀਤ ਮਕਦਸ ਜੱਯੀਦ। ਥੀ ਮੁਤਲਕ ਬੇ ਕੈਦ ਮਵਹਦ।ਸਭ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਆਪ ਸਮਾਇਆ। ਜਬ ਹਕ ਰਮਜ਼ ਮਿਲੀ ਤੌਹੀਦੋਂ।ਦਿਲ ਆਜ਼ਾਦ ਡਿਠਮ ਤਕਲੀਦੋਂ। ਥੀਕਰ ਫ਼ਰਦ ਫ਼ਰੀਦ ! ਫ਼ਰੀਦੋਂ।ਸੱਰੀ ਰੂਹੀ ਵਾਅਜ਼ ਸੁਣਾਇਆ। (ਬੇਦ=ਭੇਦ, ਅਰੂਜ=ਉੱਚਤਾ, ਵਹਦਤ=ਰੱਬ ਦੀ ਏਕਤਾ, ਅਯਾਂ= ਜ਼ਾਹਰ, ਤਮਸ=ਦੂਈ ਦਾ ਮਿਟ ਜਾਣਾ, ਮਖ਼ਫ਼ੀ=ਗੁੱਝਾ, ਵਾਜ਼ਹ= ਜ਼ਾਹਰ, ਮਸ਼ਹਦ=ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਦਕਾਇਕ=ਭੇਤ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਲਾਇਹ=ਜ਼ਾਹਰ, ਅਨਵਾਰ=ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ,ਚਮਕ, ਗੁਝ=ਭੇਤ,ਰਹੱਸ, ਕਰਬ=ਨੇੜਤਾ, ਬੋਅਦ=ਦੂਰੀ, ਸਿਫ਼ਾਤਾਂ=ਸਿਫ਼ਤਾਂ, ਲਿਮਨ ਅਲਮੁਲਕ=ਰੱਬ ਪੁੱਛੇਗਾ, 'ਅੱਜ ਮੁਲਕ ਕਿਸਦਾ ਹੈ ?' ਜਵਾਬ ਮਿਲੇਗਾ, 'ਇਹ ਖ਼ੁਦਾ ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਭਨਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰੂ ਹੈ', ਖ਼ਮਰ ਤਹੂਰੋਂ= ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਪਵਿਤਰ ਸ਼ਰਾਬ, ਪੈਮਾਨੇ=ਪਿਆਲੇ, ਯਗਾਨੇ=ਬੇਮਿਸਾਲ, ਸੌਮ-ਸਲਵਾਤ=ਰੋਜ਼ਾ ਤੇ ਨਮਾਜ਼, ਮਸ਼ਰਬ= ਤਰੀਕਾ, ਗੰਵਾਰ=ਜਾਹਲ, ਅਗਿਆਨੀ, ਮੁਕੱਲਦ=ਪੈਰਵੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਰਮਜ਼=ਇਸ਼ਾਰਾ, ਤੌਹੀਦ=ਰੱਬੀ ਏਕਤਾ, ਤਕਲੀਦ=ਪੈਰਵੀ ਕਰਨਾ, ਫ਼ਰਦ=ਇਕੱਲਾ, ਸੱਰੀ ਰੂਹੀ ਵਾਅਜ਼=ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਰ ਤੇ ਮੇਰੀ ਰੂਹ ਹੈ।) 29. ਅਸਾਂ ਕਨੂੰ ਦਿਲ ਚਾਇਓ ਵੇ ਯਾਰ ਅਸਾਂ ਕਨੂੰ ਦਿਲ ਚਾਇਓ ਵੇ ਯਾਰ।ਜਾਪੈ ਕਿਥਾਂ ਵੰਜ ਲਾਇਓ। ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਕੀਚ ਦਾ ਵਾਲੀ।ਕੀਤੋ ਹਾਲ ਕਨੂੰ ਬੇਹਾਲੀ। ਪਰਬਤ ਰੋਹ ਰੁਲਾਇਓ ਵੇ ਯਾਰ। ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਲਿਤੋ ਨੀ ਝੋਕਾ।ਮੈਂ ਕਲ੍ਹੜੀ ਵਿਚ ਓਪਰਿਆਂ ਲੋਕਾਂ। ਹਿਕ ਤਿਲ ਤਰਸ ਨ ਆਇਓ ਵੇ ਯਾਰ। ਮੈਂ ਕਮਲੀ ਕਿਆ ਜਾਣਾ ਨੇਂਹ ਕੂੰ।ਜ਼ੁਲਮੀ ਨਹਰ ਤੇ ਕਹਿਰ ਸ਼ੀਨਾ ਕੂੰ। ਆਪੇ ਦੀਦ ਅੜਾਇਓ ਵੇ ਯਾਰ। ਆਪੇ ਆਪਣਾ ਸੋਹਾਂ ਕੀਤੋ।ਕਰਹੋ ਕਤਾਰਿਓ ਨਾਲ ਨ ਨੀਤੋ। ਕੈਂ ਧੋਤੀ ਬਰਮਾਇਓ ਵੇ ਯਾਰ। ਯਾਰ ਮੁਠੀ ਕੂੰ ਡਿਤੋੜ ਰੋਲਾ।ਸਾੜਿਓ ਕੀਤੋ ਕੀਰੀ ਕੋਲਾ। ਤਤੜੀ ਕੂੰ ਕਿਓ ਤਾਇਓ ਵੇ ਯਾਰ। ਆਪੇ ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਭੋਰ ਡੋ ਆਇਓਂ।ਯਾਰੀ ਲਾਕਰ ਛੋੜ ਸਿਧਾਇਓਂ। ਮੁਫਤਾ ਕੂੜ ਕਮਾਇਓ ਵੇ ਯਾਰ। ਯਾਰ ਫਰੀਦ ਕਡਾਂ ਸੰਭਲੇਸੀ।ਸਹਿਜੋ ਸਡ ਕਰ ਕੋਲ ਪਲ੍ਹੇਸੀ। ਜੇ ਵਤ ਬਖਤ ਭੜਾਇਓ ਵੇ ਯਾਰ। 30. ਅਸਾਨੂੰ ਰਹਿਣ ਨ ਡੇਂਦੀ ਅਸਾਨੂੰ ਰਹਿਣ ਨ ਡੇਂਦੀ।ਲਗੀ ਪੁਨਲ ਦੀ ਤਾਂਗ। ਕਨੜੀਂ ਵਲਦੀ ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲਦੀ।ਬਿਰਹੋਂ ਸੁਣਾਈ ਬਾਂਗ। ਕੁਠੜੀ ਮੁਠੜੀ ਜਾਵਣ ਲਾਦੀ।ਡੰਗੜੀ ਨੇਂਹ ਦੇ ਡਾਂਗ। ਦਿਲੜੀ ਦੁਸ਼ਮਨ ਸਖਤ ਸਤਾਏ।ਸੀਨੇ ਚੁਭੜੀ ਸਾਗ। ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਕੇਚੇ ਸਿਧਾਇਆ।ਜਾਲਾਂ ਕੈਂਦੇ ਸਾਂਗ। ਮਾਰੂ ਥਲ ਦੀ ਪਟੜੀ ਲੰਮੜੀ।ਡਿਸਮ ਫਰੀਦਨ ਟਾਂਗ। 31. ਅਸਾਂ ਸੋ ਬਦਮਸਤ ਕਲੰਦਰ ਹੂੰ ਅਸਾਂ ਸੋ ਬਦਮਸਤ ਕਲੰਦਰ ਹੂੰ।ਕਡੀ ਮਸਜਦ ਹੂੰ ਕਡੀਂ ਮੰਦਰ ਹੂੰ। ਕਡੀਂ ਚੋਰ ਬਣੂੰ ਕਡੀਂ ਜਾਰ ਬਣੂੰ।ਕਡੀਂ ਤੋਬਾ ਇਸਤਗਫਾਰ ਬਣੂੰ। ਕਡੀਂ ਜ਼ੋਹਦ ਇਬਾਦਤ ਕਾਰ ਬਣੂੰ।ਕਡੀਂ ਫ਼ਿਸਕ ਫ਼ਜੂਰੀ ਅੰਦਰ ਹੂੰ। ਕਥਾਂ ਦਰਦ ਕਥਾਂ ਦਰਮਾਨ ਬਣੂੰ।ਕਥਾਂ ਮਿਸਰ ਕਥਾਂ ਕਨਾਅਨ ਬਣੂੰ। ਕਥਾਂ ਕੇਂਚ ਭੰਭੋਰ ਦਾ ਸ਼ਾਨ ਬਣੂੰ।ਕਥਾਂ ਵਾਸੀ ਸ਼ਹਿਰ ਜਲੰਧਰ ਹੂੰ। ਕਿਥਾਂ ਸਮੂਅ ਦੈਰ ਕਨਸ਼ਤ ਕਥਾਂ।ਕਥੇ ਦੋਜ਼ਖ ਬਾਗ਼ ਬਹਿਸ਼ਤ ਕਥਾਂ। ਕਥੇ ਆਸੀ ਨੇਕ ਸਰਿਸ਼ਤ ਕਥਾਂ।ਕਥੇ ਗੁਮਰਾਹ ਹੂੰ ਕਥੇ ਰਹਬਰ ਹੂੰ। ਹਿਯੂੰ ਓ ਕਲਾਸ਼ ਤੇ ਰਿੰਦ ਅਸਾਂ।ਪਈ ਨਿਵਦੀ ਹੈ ਹਿੰਦ ਸਿੰਧ ਅਸਾਂ। ਹਿਯੂੰ ਬੇਸ਼ਕ ਆਰਫ਼ ਚਿੰਦ ਅਸਾਂ।ਕੁਲ ਰਾਜ਼ ਰਮੂਜ਼ ਦੇ ਦਫਤਰ ਹੂੰ। ਹਨ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਦੇ ਟੋਲ ਕਡੀਂ।ਹੈ ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ ਕੋਲ ਕਡੀਂ। ਰੇਲ ਢੋਲ ਕਡੀਂ ਗਿਆ ਰੋਲ ਕਡੀਂ।ਕਡੀਂ ਬਰਦਰ ਹੂੰ ਕਡੀਂ ਦਰਬਰ ਹੂੰ। ਵਲ ਵਾਤੋਂ ਸਮਝ ਫ਼ਰੀਦ ਅੱਲਾ।ਕਰ ਮਹਜ਼ ਨਾ ਸ਼ਿਅਰ ਜਦੀਦ ਵਲਾ। ਹੈ ਚਾਲੋਂ ਹਾਲ ਪਦੀਦ ਭਲਾ।ਤੂਣੇ ਕਿਜੋ ਸਾਰੇ ਅਬਤਰ ਹੂੰ। 32. ਬੈਠੀ ਰੋ ਰੋ ਉਮਰ ਨਿਭਾਈਆਂ ਬੈਠੀ ਰੋ ਰੋ ਉਮਰ ਨਿਭਾਈਆਂ।ਸਭੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਇਸ਼ਕ ਵੰਜਾਈਆਂ। ਵਾਹ ਸਾਂਵਲ ਦੀ ਧਾਰ ਕੱਜਲ ਦੀ।ਬੇ ਸ਼ਕ ਤੇਗ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ। ਦੀਦਾਂ ਤੀਰ ਚਲਾਵਨ ਕਾਰੀ।ਪਲਕਾਂ ਕਰਨ ਲੜਾਈਆਂ। ਇਸ਼ਵੇ ਗਮਜ਼ੇ ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ।ਨਖਰੇ ਨੋਕਾਂ ਟੋਕਾਂ। ਹੁਸਨ ਮਲਾਹਤ ਸ਼ਕਲ ਸ਼ਬਾਹਤ।ਸਾਰੀਆਂ ਤਰਹੇਂ ਸਿੱਧਾਈਆਂ। ਹੰਜੜੂ ਜਾਰੀ ਤੁਨਲੇ ਰਤੜੇ।ਪਪਲੀਆਂ ਉਜੜੀਆਂ ਪੁਜੜੀਆਂ। ਲੋਕਾਂ ਲੇਖੇ ਅੱਖੀ ਆਈਆਂ।ਜ਼ਾਲਮ ਬਿਰਹੋਂ ਚੌਂ ਭਾਈਆਂ। ਮੇਹਨੜੀਂ ਮਿੱਠੜੀਂ ਦਰਦ ਅੰਦੇਸ਼ੇ।ਡੁੱਖੜੇ ਪੁਖੜੇ ਆਇਮ। ਦਿਲੜੀ ਸਖ਼ਤੀ ਮਿਲੜੀ ਸੁੰਜੜੀ।ਔਖੀਆਂ ਯਾਰੀਆਂ ਲਾਈਆਂ। ਮੁਫ਼ਤ ਮਲਾਮਤ ਸਖ਼ਤ ਨਦਾਮਤ।ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਚਾਇਮ। ਵੇੜ੍ਹੇ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਆਇਮ।ਮਸਤਕ ਲਿਖੀਆਂ ਪਾਈਆਂ। 33. ਬਣ ਦਿਲਬਰ ਸ਼ਕਲ ਜਹਾਨ ਆਇਆ ਬਣ ਦਿਲਬਰ ਸ਼ਕਲ ਜਹਾਨ ਆਇਆ।ਹਰ ਸੂਰਤ ਐਨ ਅਯਾਨ ਆਇਆ। ਕਥੇ ਆਦਮ ਕਥੇ ਸ਼ੈਸ ਨਬੀ।ਕਥੇ ਨੂਹ ਕਥਾਂ ਤੂਫ਼ਾਨ ਆਇਆ। ਕਥੇ ਇਬਰਾਹੀਮ ਖ਼ਲੀਲ ਨਬੀ।ਕਥੇ ਯੂਸਫ਼ ਵਿਚ ਕਨਆਨ ਆਇਆ। ਕਥੇ ਈਸਾ ਤੇ ਅਲਿਆਸ ਨਬੀ।ਕਥੇ ਲਛਮਨ ਰਾਮ ਤੇ ਕਾਨ੍ਹ ਆਇਆ। ਕਥੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਕਥੇ ਯਾਹਾ ਹੈ।ਕਥੇ ਮੂਸਾ ਬਿਨ ਅਮਰਾਨ ਆਇਆ। ਬੂ ਬਕਰ ਉਮਰ ਉਸਮਾਨ ਕਥਾਂ।ਕਥ ਅਸਦ ਅੱਲਾ ਜ਼ੀਸ਼ਾਨ ਆਇਆ। ਕਥੇ ਹਸਨ ਹੁਸੈਨ ਸ਼ਹੀਦ ਬਣੇ।ਕਥੇ ਮੁਰਸ਼ਦ ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਨ ਆਇਆ। ਕਥੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਰਸੂਲਾਂ ਦਾ।ਮਹਬੂਬ ਸਭੇ ਮਕਬੂਲਾਂ ਦਾ। ਉਸਤਾਦ ਨਫੂਸ ਅਕੂਲਾਂ ਦਾ।ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਸਿਰ ਸੁਲਤਾਨ ਆਇਆ। ਤਨਜ਼ੀਲ ਕਥਾਂ, ਜਬਰੀਲ ਕਥਾਂ।ਤੋਰੇਤ ਜ਼ਬੂਰ ਇੰਜੀਲ ਕਥਾਂ। ਆਯਾਤ ਕਥਾਂ ਤਰਤੀਲ ਕਥਾਂ।ਹਕ ਬਾਤਲ ਦਾ ਫੁਰਕਾਨ ਆਇਆ। ਕੁੱਲ ਵਿਚ ਕੁੱਲ ਸ਼ੈ ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ।ਸੋਨੜ੍ਹਾ ਜ਼ਾਹਰ ਐਨ ਮਜ਼ਾਹਰ ਹੈ। ਕਥੇ ਨਾਜ਼ ਨਿਆਜ਼ ਦਾ ਮਾਹਰ ਹੈ।ਕਥੇ ਦਰਦ ਕਥਾਂ ਦਰਮਾਨ ਆਇਆ। ਕਥੇ ਰੀਤ ਪਰੀਤ ਦਾ ਵੇਸ ਕਰੇ।ਕਥੇ ਆਸ਼ਕ ਥੀ ਪ੍ਰਦੇਸ ਫਿਰੇ। ਖੁਲੇ ਗਲ ਵਿਚ ਮਾਰੂ ਕੇਸ ਧਰੇ।ਲਿਟ ਧਾਰੀ ਥੀ ਮਸਤਾਨ ਆਇਆ। ਕਥੇ ਪੰਡਤ ਜੋਸੀ ਜੋਗੀ ਹੈ।ਕਥੇ ਸਾਮੀ ਤੇ ਕਥੇ ਭੋਗੀ ਹੈ। ਕਥੇ ਮਿਸਰ ਬਰਾਗੀ ਰੋਗੀ ਹੈ।ਕਥੇ ਬੇਦ ਬਿਆਸ ਗਿਆਨ ਆਇਆ। ਖਾਮੋਸ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਇਸਰਾਰ ਕਨੂੰ।ਚੁਪ ਬੇਹੁਦਾ ਗੁਫ਼ਤਾਰ ਕਨੂੰ। ਪਰ ਗ਼ਾਫ਼ਲ ਨਾ ਥੀ ਯਾਰ ਕਨੂੰ।ਏਹੋ ਲਾਰੇਬੀ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਆਇਆ। (ਦਿਲਬਰ=ਪਿਆਰਾ, ਅਯਾਨ=ਜ਼ਾਹਰ, ਕਥੇ=ਕਿਤੇ, ਅਸਦ=ਖ਼ੁਦਾ ਦਾ ਸ਼ੇਰ, ਜ਼ੀਸ਼ਾਨ=ਸ਼ਾਨ ਵਾਲਾ, ਨਫੂਸ= ਰੂਹਾਂ, ਅਕੂਲਾਂ=ਫਰਿਸ਼ਤੇ ਤਨਜ਼ੀਲ=ਕੁਰਾਨ,ਵਹੀ, ਤਰਤੀਲ=ਸੁਰੀਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨਾ, ਮਜ਼ਾਹਰ=ਜ਼ਾਹਰ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਦਰਮਾਨ=ਇਲਾਜ, ਮਾਰੂ=ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ, ਸਾਮੀ=ਸਵਾਮੀ, ਭੋਗੀ=ਗ੍ਰਹਸਥੀ, ਇਸਰਾਰ=ਭੇਤ, ਲਾਰੇਬੀ=ਰੱਬ ਦਾ) 34. ਬਰੀ ਬੇਜ਼ਾਰ ਹਿਨ ਜ਼ਾਤੋਂ ਸਿਫ਼ਾਤੋਂ ਬਰੀ ਬੇਜ਼ਾਰ ਹਿਨ ਜ਼ਾਤੋਂ ਸਿਫ਼ਾਤੋਂ।ਮਸਤ ਜਾਨਾਨੋਂ। ਮਹਜ਼ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿਨ ਨਾਮੋਂ ਨਿਸ਼ਾਨੋ।ਦੀਨ ਈਮਾਨੋਂ। ਛੁਟੇ ਅਕਰੋਂ ਲੰਘੇ ਫਕਰੋਂ।ਇਬਾਦਤੋਂ ਅਤੋਂ ਫ਼ਿਕਰੋਂ। ਗੁਜ਼ਰ ਕਰ ਜ਼ਾਕਰੋਂ ਜ਼ਿਕਰੋਂ।ਨਿਕਲ ਗਏ ਕੌਨ ਇਮਕਾਨੋਂ। ਥਈ ਦਿਲ ਦੂਰ ਅਗਯਾਰੋਂ।ਭਰੀ ਮਾਮੂਰ ਦਿਲਦਾਰੋਂ। ਪਿਉਸੇ ਖ਼ਬਰ ਆਸਾਰੋਂ।ਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰੋਂ ਤੇ ਕੁਰਾਨੋਂ। ਜਿੱਡਾਂ ਡੂੰ ਤਰੀਂ ਤੂੰ ਗ਼ਾਫ਼ਲ ਹੈ।ਤਿੱਡਾਂ ਹਿੱਕ ਨਾਲ ਵਾਸਲ ਹੈ। ਲੱਧਾ ਕਰਬਲੁ ਨਵਾਫ਼ਲ ਹੈ।ਦਿਲ ਈਕਾਨੋਂ ਤੇ ਅਹਿਸਾਨੋਂ। ਡਿੱਤੀਆਂ ਉਸਤਾਦ ਉਸਤਾਦੀਆਂ।ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਤ ਡੇਂਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ। ਥੀਆ ਸੁੰਜਰ ਤੇ ਆਬਾਦੀਆਂ।ਸ਼ਹੂਦੋ ਜ਼ੌਕ ਵਜਦਾਨੋਂ। ਜਿਥਾਂ ਖ਼ੁਦ ਕਰਬ ਹੈ ਦੂਰੀ।ਉਥਾਂ ਕਿਆ ਵਸਲ ਮਹਜੂਰੀ। ਮਾਨਨੀਅਤ ਥੈਈ ਪੂਰੀ।ਹੈ ਇਨਸਾਨੋਂ ਤੇ ਰਹਿਮਾਨੋਂ। ਅਜਬ ਮਸ਼ਰਬ ਤੇ ਮਿੱਲਤ ਹੈ।ਸਭੋ ਵਸਅਤ ਨ ਕਿੱਲਤ ਹੈ। ਨ ਅਨੀਅਤ ਦੀ ਇਲਤ ਹੈ।ਨ ਹੁਸਨਾਤੋਂ ਨ ਅਸਯਾਨੋਂ। ਫ਼ਰੀਦ ਆਈ ਹੈ ਹੂਸ਼ਿਆਰੀ।ਪੁਖ਼ਤਗੀ ਚਿੱਤ ਅੰਦਰ ਸਾਰੀ। ਪਈ ਬੁੱਧ ਸੁੱਧ ਸਜੀ ਸਾਰੀ।ਜਗਾਈ ਜੋਤ ਤਨ ਜਾਨੋਂ। 35. ਬੱਠ ਘਤ ਕੂੜ ਨਿਕਮੜੇ ਬੱਠ ਘਤ ਕੂੜ ਨਿਕਮੜੇ।ਹਿਕ ਹਕ ਕੂੰ ਕਰ ਯਾਦ। ਥੀ ਕਰ ਗਹਿਲਾ ਰਤ ਪੂੰ ਤੇ।ਕਰਦੀਂ ਧਾਹ ਫਰਿਆਦ। ਬਾਝੋਂ ਅਹਿਦ ਹਕੀਕੀ।ਮੱਹਜ ਖ਼ਰਾਬ ਆਬਾਦ। ਹੁਸਨ ਮਜਾਜ਼ੀ ਕੂੜਾ।ਹੈ ਫ਼ਾਨੀ ਬਰਬਾਦ। ਕਿਥ ਮਜਨੂੰ ਕਿਥ ਲੇਲਾ।ਕਿਥ ਸ਼ੀਰੀਂ ਫ਼ਰਹਾਦ। ਕੁਲ ਸ਼ੈ ਗੈਰ ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ।ਹਾਲਕ ਬੇ ਬੁਨਿਆਦ। ਬਾਂਝ ਮੁਹਬਤ ਜਾਤੀ।ਕੋਝਾ ਸ਼ੋਰ ਫਸਾਦ। ਮੁਰਸ਼ਦ ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਂ ਨੇ।ਕੀਤਮ ਏ ਇਰਸ਼ਾਦ। ਆਰਫ ਇਬਨਲ ਅਰਬੀ।ਸਾਡਾ ਹੈ ਉਸਤਾਦ। ਸਮਝ ਫਰੀਦ ਹਮੇਸ਼ਾ।ਰਹੋ ਗੈਰੋ ਆਜ਼ਾਦ। 36. ਬੱਠ ਮਘਿਆਣਾ ਰਾਜ ਬਬਾਣਾ ਬੱਠ ਮਘਿਆਣਾ ਰਾਜ ਬਬਾਣਾ।ਵਾਹ ਭਾਣੇ ਮਨ ਭਾਣੇ ਅੱਸਾਡੇ। ਸਤਰ ਧੂਈਂ ਕਾਨ੍ਹ ਕਹੇਲੇ।ਬੇਸ਼ਕ ਮਾਣੇ ਤਰਾਣੇ ਅੱਸਾਡੇ। ਸੁਣੋਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਸੇਗੀਆਂ ਸਈਆਂ।ਬਿਰਹੋ ਡਿੱਤੀਆਂ ਡੁੱਕਤੀਂ ਹਤ ਬਈਆਂ। ਚੋਲਾ ਬੋਛਣ ਧਈਆਂ ਧਈਆਂ।ਖ਼ੂਨ ਜਿਗਰ ਥਏ ਖਾਣੇ ਅੱਸਾਡੇ। ਹਾਰ ਹੰਜੂੰ ਦਾ ਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾਵਾਂ।ਸੂਲਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਸੇਝ ਸੁਹਾਵਾਂ। ਮਾ ਪਿਉ ਭਾਵਾਂ ਮੂਲ ਨ ਭਾਵਾਂ।ਵੈਰੀ ਦੋਸਤ ਪੁਰਾਣੇ ਅੱਸਾਡੇ। ਜ਼ੁਅਫ਼ ਬਦਨ ਵਿੱਚ ਸੁਰਤ ਨ ਤਨ ਵਿੱਚ।ਭਾ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਦੂਦ ਦਹਨ ਵਿੱਚ। ਦਿੱਲੜੀ ਗ਼ਰਕ ਅੰਦੋਹ ਮਿਹਨ ਵਿੱਚ।ਰੋ ਰੋ ਨੈਣ ਕਮਾਣੇ ਅੱਸਾਡੇ। ਛੱਡ ਗਿਆ ਕੇਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਾਲੀ।ਥਲ ਮਾਰੂ ਦੀ ਕੱਕੜੀ ਵਾਲੀ। ਕੱਕੜੇ ਕੰਡਰੇ ਤੂਲ ਨਿਹਾਲੀ।ਡਿਲ੍ਹ ਸਿਲ੍ਹ ਪੱਥਰ ਵਹਾਣੇ ਅੱਸਾਡੇ। ਪੀਂਘ ਪਿੱਪਲ ਮਲਕਾਣੇ ਭੁੱਲ ਗਏ।ਗਾਨੇ ਗਹਿਣੇ ਸਿਹਰੇ ਫੁਲ ਗਏ। ਘਰ ਦਰ ਜਾਹ ਟਿਕਾਣੇ ਰੁਲ ਗਏ।ਪਿੜ ਪਏ ਯਾਰ ਅਯਾਣੇ ਅੱਸਾਡੇ। ਮੁਫ਼ਤ ਫ਼ਰੀਦ ਨਿਦਾਮਤ ਚਾਇਮ।ਸਮਝ ਸੰਭਲ ਕਰ ਨੇਂਹ ਨ ਲਾਇਮ। ਸਾਰੀ ਪਤ ਪਰਤੀਤ ਵੰਜਾਇਮ।ਥਿੜ ਗਏ ਅਕਲ ਸਿਆਣੇ ਅੱਸਾਡੇ। 37. ਬੇਰੰਗ ਰਾਵਲ ਦੇ ਕੀਤੇ ਬੇਰੰਗ ਰਾਵਲ ਦੇ ਕੀਤੇ।ਰੋਂਦੀ ਵਤਾਂ ਰੁੜਦੀਂ ਵਤਾ। ਦਿਲ ਸੰਗ ਸਾਂਵਲ ਦੇ ਸਿਵਾ।ਸੌ ਸੂਲ ਲੱਖ ਸਿਠੜੀਂ ਸਹਾਂ। ਸਿਕ ਸੁਖ ਸਭੋ ਸਹੀ ਸੱਚ ਖ਼ੇਸ।ਡੁੱਖ ਰੰਜ ਵੇੜ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ। ਦੁਸ਼ਮਨ ਸੱਜਨ ਹਰ ਹਿਕ ਹਸੇ।ਟੋਕਾਂ ਕਰਮ ਸਾਰਾ ਜਹਾਨ। ਕੀਤੋ ਪੁਨਲ ਵਾਹ ਵੈਰ ਵੇ।ਵੰਜ ਕੇਚ ਲਾਇਓ ਦੇਰ ਵੇ। ਡੁੱਖੜੇ ਡਿੱਤੋਨੀ ਢੇਰ ਵੇ।ਸੁੰਜ ਬਰ ਫਿਰਾਂ ਸਿਰ ਭਰ ਡਹਾਂ। ਦਿਲੜੀ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਹੈ।ਸੂਲਾਂ ਡੁੱਖਾਂ ਦਾ ਵੈਣ ਹੈ। ਪਰਭਤ ਜਬਲ ਚਟ ਡੈਣ ਹੈ।ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਚੜ੍ਹਾਂ ਲਾਹਿਆ ਲਹਾਂ। ਸਬ ਆਸ ਹੋ ਗਈ ਯਾਸ ਹੈ।ਹਰਦਮ ਉਦਾਸ ਹਰਾਸ ਹੈ। ਮੂਨਸ ਨਹੀਂ ਕੋਈ ਪਾਸ ਹੈ।ਹੈ ਦਿਲ ਕਹਾਂ ਦਿਲਬਰ ਕਹਾਂ। ਆਰਦ ਫ਼ਰੀਦ ਈਂ ਇਲਤਜਾ।ਰਹਿਮੇ ਬਹਾਲ ਬੇ ਨਵਾ। ਦਾਰਦ ਗਦਾ ਉਮੀਦਹਾ।ਸਦ ਗੂਨਾ ਜ਼ ਅਲਤਾਫ ਸ਼ਹਾਂ। 38. ਬੇਸ਼ਕ ਜਾਣਾਂ, ਬੇਸ਼ਕ ਜਾਣਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਜਾਣਾਂ, ਬੇਸ਼ਕ ਜਾਣਾਂ।ਸੋਹਨੜਿਆਂ ਕੂੰ ਹੈ ਸਖਤ ਗ਼ਰੂਰ। ਮੂੰਹ ਸਰ ਖਾਕ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਅਸਾਡੇ।ਹੰਜੜੂ ਹਾਰਿਨ ਹਾਰ ਅਸਾਡੇ। ਹੋਤ ਹੈ ਕੇਚ, ਤੇ ਕੇਚ ਹੈ ਦੂਰ। ਯਾਰ ਨਵੀਂ ਨਿਤ ਯਾਰੀ ਲਾਵੇ।ਕਿਵੇਂ ਸਾੜ ਸੂਲ ਸਹਾਵੇ। ਦਿਲੜੀ ਨਾਜ਼ਕ ਨਰਮ ਕਰੂਰ। ਡੇਂਹ ਤਤੀਂ ਹਡ ਮਾਸ ਕੂੰ ਚਰਦੀ।ਰਾਤ ਨਜਰ ਦੀ ਆਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਸੜ ਸੜ ਮਰਦੀ ਸੁਬਹ ਸਹੂਰ। ਪੜ ਬਿਸਮਿਲਾ ਡੁਖ ਚੀਸਾਂ।ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਕਰ ਕਰ ਝੋਲੀ ਪੈਸਾਂ। ਜੇ ਵਤ ਤੈਕੂੰ ਹੈ ਮਨਜੂਰ। ਦੂਰ ਵਸੇ ਮਨਜੂਰ ਦਿਲੇਂ ਦਾ।ਆਵੇ ਮੌਤ ਨ ਮੇਲਾ ਥੀਂਦਾ। ਫ਼ਜਰੀਂ ਪੇਸ਼ੀ ਕਹਿਰ ਕਲੂਰ। ਉਠਦੀਂ, ਬਹਿੰਦੀਂ ਵੈਣ ਵਲਾਵਾਂ।ਰੋਵਾਂ ਖਾਵਾਂ ਗਾਵਣ ਗਾਂਵਾਂ। ਹਰ ਹਰ ਰਗ ਹੈ ਤਾਰ ਤੰਬੂਰ। ਜੈਂ ਡੇਂਹ ਦੀਆਂ ਵਲ ਲਗੜੀਆਂ ਤਾਂਘਾਂ।ਉਜੜੀਆਂ ਸੁਰਖੀਆਂ ਮਹਿੰਦੀਆਂ ਮਾਘਾਂ। ਬੋਲੇ ਬੈਨੇ ਬੇਸਰ ਚੂਰ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਡਿਤੇੜ ਰੋਧੇ।ਸਚੁ ਆਖਿਆ ਹਾਂ ਕਮਰ ਵ ਸ਼ੇਦੇ। ਬੇਦਰਦਾਂ ਨਾਲ ਨੇਂਹ ਲਾਵਣ ਕੂੜ। 39. ਬੇ ਸੂਰਤ ਸੂਰਤ ਓਲ੍ਹੇ ਬੇ ਸੂਰਤ ਸੂਰਤ ਓਲ੍ਹੇ।ਕਰ ਨਾਜ਼ ਅਦਾ ਘੁੰਡ ਖੋਲ੍ਹੇ। ਹਰ ਹਰ ਜਾ ਵਿੱਚ ਰਾਂਝਣ ਮਾਹੀ।ਆਇਆ ਨਾਲ ਸਫ਼ਾਤ ਕਮਾਹੀ। ਹਰ ਸੁਰ ਅਨਹਦ ਮੁਰਲੀ ਵਾਹੀ।ਰਮਜ਼ ਹਕਾਇਕ ਚੋਲੇ। 'ਵ ਫੀ ਅਨਫਸਿਕਮ' ਭੇਤ ਬਤਾਵੇ।'ਨਹੁਨ ਅਕਰਬ' ਬੀਨ ਬਜਾਵੇ। 'ਲੋਦ ਲੈਸਮ' ਗੀਤ ਸੁਣਾਵੇ।ਲਫਜ਼ ਅਨਲਹਕ ਬੋਲੇ। ਜੋ ਕੋਈ ਦਿਲ ਡੂੰ ਧਿਆਨ ਰਖੇਸੀ।ਸਾਰੇ ਗੁੱਝੜੇ ਰਾਜ਼ ਨੂੰ ਪੇਸੀ। ਅਸਨੀਨੀਤ ਕੁਲ ਉੱਠ ਵੇਸੀ।ਭੱਜ ਪੌਸਨ ਸਭ ਭੋਲੇ। ਹਿੱਕ ਜਾ ਹਨ ਅਹਿਕਾਮ ਸ਼ਰੀਅਤ।ਹਿੱਕ ਜਾ ਹਨ ਇਸਰਾਰ ਤਰੀਕਤ। ਥੀਵੇ ਕਿਆ ਦਰਿਆਫ਼ਤ ਹਕੀਕਤ।ਕੌਨ ਏ ਫੋਲੇ ਫੋਲੇ। ਨਾ ਰੁਲ ਡੁੱਖੜੀ ਰੋਹ ਜਬਲ ਵਿੱਚ।ਨਾ ਥੀ ਔਖੀ ਮਾਰੂ ਥਲ ਵਿੱਚ। ਪਹਿਲੂ ਦੋਸ਼ ਕਿਨਾਰ ਬਗਲ ਵਿੱਚ।ਯਾਰ ਪੁੱਨਲ ਹੈ ਕੋਲੇ। ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਂ ਹਿੱਕ ਰੀਤ ਸਿਖਾਈ।ਅਸਲੋਂ ਹਾਜਤ ਰਹੀ ਨ ਕਾਈ। ਦਿਲ ਜੁੜ ਜੁੜ ਧੂਮ ਧਾਮ ਮਚਾਈ।ਥਏ ਗੁਨ ਗਿਆਨ ਸਮੋਲੇ। ਰੰਗ ਪੁਰ ਦੇ ਹਿਨ ਪੰਥ ਨਿਆਰੇ।ਹਿੱਕ ਨੂੰ ਬੋੜੇ ਹਿਕ ਨੂੰ ਤਾਰੇ। ਹਿੱਕ ਪਿਆ ਜਿਤੇ ਹਿੱਕ ਪਿਆ ਹਾਰੇ।ਤੁਲਦੇ ਮਾਸੇ ਤੋਲੇ। ਫ਼ਾਸ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਏ ਵਾਅਜ਼ ਸੁਣਾ ਤੂੰ।ਆਲਮ ਜਾਹਲ ਸ਼ਾਹਗਦਾ ਕੂੰ। ਜੇ ਕੋਈ ਚਾਹੇ ਫ਼ਕਰ ਫ਼ਨਾ ਕੂੰ।ਅਪਨੇ ਆਪ ਕੂੰ ਗੋਲੇ। 40. ਭਾਣ ਵਸਾਇਆ ਯਾਰ ਚਹੀਂਦੇ ਭਾਣ ਵਸਾਇਆ ਯਾਰ ਚਹੀਂਦੇ।ਬੇਟ ਸੁਹਾਇਆ ਮਾਣ ਮਹੀਂਦੇ। ਅਸਲੋਂ ਮੂਲ ਨ ਵੇਸਾਂ ਰੋਹੀ।ਕਾਨ ਕਹੇਲੇ ਦਿੱਲੜੀ ਮੋਹੀ। ਰਾਂਝਨ ਦੀਸਰ ਚੀਸਾਂ ਡੋਹੀ।ਤਨ ਮਨ ਮਿਲਕ ਤਹੀਂਦੇ। ਗ਼ਾਈਂ ਵੇਚ ਤੇ ਮੰਝੀਆਂ ਲੇਸਾਂ।ਨੈਂ ਚੰਦਨ ਤੇ ਝੋਕ ਬਣੇਸਾਂ। ਬੇਲਾ ਬੇਲੀ ਨਾਲ ਸੁਹੇਸਾਂ।ਜੇੜਾ ਚਾਕ ਸਡੀਂਦੇ। ਮਾਂਗ ਢਾਲੇ ਪਾਵਾਂ ਫਾਲਾਂ।ਸਾਰੀ ਉੱਮਰ ਤੈਡੇ ਸੰਗ ਜਾਲਾਂ। ਰੰਗਪੂਰ ਸਾੜਾਂ ਸਾੜ ਪਜਾਲਾਂ।ਬੱਠ ਖੇੜੇ ਮੋਏ ਜੀਂਦੇ। ਜਾਂ ਜਾਂ ਕਨੜੀ ਰਿੰਗ ਸੁਣੇਦੀ।ਜਿਦੜੀ ਸਦਕੇ ਘੋਲੇ ਥਏਂਦੀ। ਪਾਹ ਹੰਬਾਹ ਤੇ ਧੂੜ ਮਹੀਂਦੀ।ਡਿੱਸਦਾ ਨੂਰ ਅੱਖੀਂ ਦੇ। ਹਰ ਦਮ ਯਾਰ ਦੇ ਨਾਮ ਸਡੀਵਾਂ।ਸ਼ਾਲਾ ਨ ਬੇਵਾਹੀ ਥੀਵਾਂ। ਬਾਝ ਤੈਡੀ ਦੇ ਬਾਝ ਨ ਜੀਵਾਂ।ਬਿਆ ਕੋਈ ਕੌਨ ਕਹੀਦੇ। ਹੀਰ ਸਲੇਟੀ ਚੂਚਕ ਬੇਟੀ।ਨਾਜ਼ ਪਨਨੀ ਮੁਸ਼ਕ ਲਪੇਟੀ। ਆ ਤਕਦੀਰੋਂ ਚਾਕ ਚਕੇਟੀ।ਹੁਣ ਡੇਖੋ ਕਿਆ ਥੀਦੇ। ਚਾਕੀ ਅਲੜੇ ਚਾਕ ਚਕਾਏ।ਵਿਸਰਿਆ ਮਾ ਪਿਉ ਮਾਪਿਓ ਜਾਏ। ਮਾਮੇ ਚਾਚੇ ਤੇ ਹਮਸਾਏ।ਆਣ ਸੂਹੀਂ ਨਜਰੀਂਦੇ। ਪਾਰ ਝਨਾਹੋਂ ਰਾਂਝਨ ਆਇਆ।ਝੰਗ ਸਿਆਲੀਂ ਫੇਰਾ ਪਾਇਆ। ਹੀਰੇ ਨੂੰ ਜੁੜ ਜਾਦੂ ਲਾਇਆ।ਕਿਵੇਂ ਛੁਪ ਛਪੀਂਦੇ। ਘਟੜੇ ਵਕੜੇ ਟੋਭੇ ਤਾਡੇ।ਸਭ ਵਸ ਗਏ ਨੇੜੇ ਤਾਡੇ। ਆ ਵਸ ਸਾਵਲ ਕੋਲੇ ਸਾਡੇ।ਬੱਠ ਘਤ ਦਰੋਹ ਦਿਲੀਂਦੇ। ਮੌਸਮ ਮਸਤ ਡਿਹਾੜੇ ਭਲੜੇ।ਡਾਗਾਂ ਮਿਲੜੇ ਸਾਵੇ ਤਲੜੇ। ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਫ਼ਰੀਦ ਸਵੱਲੜੇ।ਅੱਖੀਆਂ ਨਾਲ ਡਿਸੀਂਦੇ। 41. ਬਿਨ ਦਿਲਬਰ ਆਹੀਂ ਕਰ ਕਰ ਬਿਨ ਦਿਲਬਰ ਆਹੀਂ ਕਰ ਕਰ।ਕਈ ਰਾਤੀਂ ਡਿਤਮ ਸਹਰ ਕਰ। ਰੋਹ ਰੋਹੀ ਰਾਵੇ ਰੁਲਦੀ।ਨਿਤ ਕਦਮ ਕਦਮ ਤੇ ਭੁਲਦੀ। ਕਡੀ ਥਕ ਬਹਿੰਦੀ ਜੁਲਦੀ।ਹੁਣ ਸਾਂਵਲ ਯਾਰ ਵਹਰ ਕਰ। ਡੋਖੀ ਡੁਖੜੇ ਸੰਜ ਸਬਾਹੀਂ।ਡੂੰਘੇ ਡੂੰਗਰ ਕੋਝੀਆਂ ਜਾਹੀਂ। ਜਿਥ ਮੱਮੀਆਂ ਗੌਲ ਬਲਾਈਂ।ਰਿਛ ਰਾਖ਼ਸ਼ ਭਜਦੇ ਡਰ ਕਰ। ਬਿਨ ਆਸ਼ਕ ਅਹਿਲ ਵਫ਼ਾ ਦੇ।ਬਿਨ ਸ਼ਾਇਕ ਜੌਕ ਲਕਾ ਦੇ। ਬਿਨ ਸਾਹਿਬ ਸਿਦਕ ਵ ਸਫਾ ਦੇ।ਇਥ ਆਵੇ ਕੌਨ ਗੁਜ਼ਰ ਕਰ। ਲਡ ਨੀਤੋ ਝੋਕ ਪਰੇਰੇ।ਦਿਲ ਦਰਦਾਂ ਲਾਇਮ ਦੇਰੇ। ਡਿਸੇ ਰੋਟੀ ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਰੇ।ਪੀਵਾਂ ਪਾਨੀ ਖੂਨ ਜਿਗਰ ਕਰ। ਥੀਏ ਕੰਡੜੇ ਤੂਲ ਨਿਹਾਲੀ।ਘਰ ਡੇਵਮ ਡੈਨ ਡਿਖ਼ਾਲੀ। ਵਲ ਹੋਤ ਦਲੇਂਦਾ ਵਾਲੀ।ਆ! ਸੀਨੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਕਰ। ਗਿਓਂ ਵੈਰੀ ਕੇਚ ਸਫ਼ਰ ਕਰ।ਜੀ ਜਾਲਿਓ ਜ਼ੁਲਮ ਕਹਿਰ ਕਰ। ਜੁਖ ਜੁਖਦੀ ਵੈਸਾਂ ਮਰ ਕਰ।ਥਲ ਮਾਰੂ ਗੋਰ ਕਬਰ ਕਰ। ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਡੋਂ ਆਵੇ।ਗਲ ਲਾਵੇ ਸੇਝ ਸਹਾਵੇ। ਆ ! ਉਜੜੀ ਝੋਕ ਵਸਾਵੇ।ਠੰਡੜੀ ਆਹ ਅਸਰ ਕਰ। 42. ਬਿੰਦਰਾ ਬਨ ਮੇਂ ਖੇਲੇ ਹੋਰੀ ਬਿੰਦਰਾ ਬਨ ਮੇਂ ਖੇਲੇ ਹੋਰੀ।ਸ਼ਾਮ ਦਵਾਰੇ ਮੇਰੋ ਲਾਲ। ਅਧਰ ਮਧਰ ਮੂੰ ਬੰਸੀ ਬਾਜੇ।ਚੌਰਾਸੀ ਲਖ ਸਾਜ ਆਵਾਜੇ। ਭੂਲੀ ਕਾਇਆ ਮਾਇਆ ਮੂੜੀ।ਸੁਨ ਕੇ ਗਿਆਨ ਅਨੋਖੇ ਖਿਆਲ। ਤਰਖਟ ਜਮਕਾ ਤਰਫ਼ਟ ਨਾਉਂ।ਦੁਰਮਤ ਦਵੈਤ ਪਾਪ ਮਿਟਾਊਂ। ਪੀ ਕੇ ਪੈ ਸੰਗ ਪਰੇਮ ਕਟੋਰੀ।ਨਾਚਤ ਗਾਵਤ ਰੰਗਰਸ ਤਾਲ। ਅਨਹਦ ਘੋਰ ਗਗਨ ਮੂੰ ਗ਼ਾਜੇ।ਚੰਗ ਮਰਦੰਗ ਲਖੋ ਲਖ ਬਾਜੇ। ਲਾਗੀ ਜੋਰੀ ਸਬਦ ਟਕੋਰੇ।ਬਰਸਤ ਗੁਰ ਪਰਤੀਤ ਗੁਲਾਲ। ਬ੍ਰਿਜ ਮੂੰ ਧੂਮ ਪਰੀ ਧਨ ਲਾਗੇ।ਅਭਿਮਾਨ ਟੁਟੇ ਕੁਬੁਧਿਆ ਭਾਗੇ। ਬਾਂਹ ਮਰੋਰੇ ਬੰਗਰੀ ਤੋੜੇ।ਕਵਰ ਕਨ੍ਹੀ ਚੰਚਲ ਚਾਲ। ਦਾਸ ਫਰੀਦ ਆਕਾਸ ਹਮਾਰਾ।ਦੇਸ ਏਹੋ ਅਬਨਾਸ ਹਮਾਰਾ। ਆਤਮ ਸੂੰ ਕੀ ਲਾਗੇ ਚੋਰੀ।ਹੂੰ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਹਤ ਪਤਾਲ। 43. ਬਿਨ ਯਾਰ ਮਿੱਠਲ ਮੈਂ ਵੈਸਾਂ ਮਰ ਬਿਨ ਯਾਰ ਮਿੱਠਲ ਮੈਂ ਵੈਸਾਂ ਮਰ।ਜੈ ਬਾਝੋਂ ਹਿਕ ਪਲ ਕੋ ਨੇ ਸਰੇ। ਛੱਡ ਹੋਤ ਇਕੱਲੜੀ ਕੇਚ ਗਿਆ।ਸੌ ਪੀੜ ਉੱਠੀ ਲੱਖ ਪੂਰ ਪਿਆ। ਪਿਟੀ ਪਿੱਟ ਪਿੱਟ ਹੁੱਟੜੀ ਸ਼ਾਮ ਸਹਰ।ਪੱਟੀ ਪੀਤ ਦੇ ਡਿੱਸਦੇ ਪੰਧ ਪਰੇ। ਮਿੱਠਾ ਮਾਰੂ ਮੁਹਿਬ ਮਲ੍ਹੇਰ ਵੱਸੇ।ਰੱਤ ਰੋਵਾਂ ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਹੱਸੇ। ਥੀਸਾਂ ਬਰ ਡੋਰਾਹੀ ਸਟ ਘਰਦਰ।ਤੋੜੇ ਯਾਰ ਕਬੂਲ ਕਰੇ ਨ ਕਰੇ। ਕੁੱਠੀ ਨਾਜ਼ ਨਿਗਾਹ ਅੱਵੈੜੇ ਦੀ।ਮੁੱਠੀ ਲਜ਼ਤ ਇਸ਼ਕ ਬਖੇੜੇ ਦੀ। ਮੋਈ ਜੀਂਦੀ ਤਾਂ ਦਮੇ ਰੋਜ਼ੇ ਹਸ਼ਰ।ਅਲਾ ਦਿਲ ਤੋਂ ਮੂਲ ਨਹੀਂ ਵਿੱਸਰੇ। ਵਾਹ ਦਿਲਬਰ ਤੈਂਡਰੀ ਯਾਰੀ ਹੈ।ਲਗੀ ਫਕੜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਖਵਾਰੀ ਹੈ। ਦਿਲ ਸੜਦੀ ਜਲਦੇ ਜਾਨ ਜਿਗਰ।ਸਰ ਟੋਟੇ ਪੁਰਜ਼ੇ ਸਹੰਸ ਜ਼ਰੇ। ਸ਼ਾਲਾ ਥੀਵਮ ਵਸਲ ਦਾ ਸਾਗ ਕਡੀਂ।ਮਿਟੇ ਲੁਟੜੀ ਦਿਲ ਦੀ ਤਾਂਗ ਕਡੀਂ। ਟਲੇ ਸਖ਼ਤ ਪਹਿਰ ਕਰੇ ਬਖ਼ਤ ਵਹਰ।ਸੋਹਣਾ ਸਿਹਨ ਸੁਜੀਦੇ ਪੈਰ ਧਰੇ। ਆ ਆਂਗਨ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਯਾਰ ਮਿੱਠਲ।ਸਾਰੀ ਉੱਮਰ ਗਈ ਜ਼ੂਖ ਜੁਖਦੀ ਢਲ। ਕਰ ਲੁਤਫ਼ ਮਿਹਰ ਬੱਠ ਜ਼ੁਲਮ ਕਹਿਰ।ਦਿਲ ਡੁੱਖੜੀ ਠੱਡੜੇ ਸਾਹ ਭਰੇ। 44. ਬਿਨ ਯਾਰ ਸਾਂਵਲ ਬਿਊ ਕੋ ਨਹੀਂ ਬਿਨ ਯਾਰ ਸਾਂਵਲ ਬਿਊ ਕੋ ਨਹੀਂ।ਹਜ਼ਾ ਜਨੂਨੁਲ-ਆਸ਼ਕੀਨ। ਬੇ ਓ ਨ ਆਂਸਤ ਵ ਨ ਈਂ।ਹਜ਼ਾ ਜਨੂਨਲ-ਆਸ਼ਕੀਨ। ਥਲ ਬਰ ਤਤੀ ਰੁਲਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂ।ਸਿਧ ਵਾਟ ਤੂੰ ਭੁਲਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂ। ਯਾਰ ਅਸਤ ਹਮਦਮ ਹਮਨਸ਼ੀਨ।ਹਜ਼ਾ ਜਨੂਨਲ-ਆਸ਼ਕੀਨ। ਕਿਆ ਨਾਰ ਕਿਆ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਵੇ।ਕਿਆ ਯਾਰ ਕਿਆ ਅਗ਼ਯਾਰ ਵੇ। ਓ ਰਾ ਬਦਾਨ ਓ ਰਾ ਬਬੀਨ।ਹਜ਼ਾ ਜਨੂਨਲ-ਆਸ਼ਕੀਨ। ਮਜ਼ਹਬ ਵੱਜੂਦੀ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ।ਬਿਉਕਲ ਅਜ਼ਾਈ ਗਰਜ਼ ਹੈ। ਦੀਦੇਮ ਬਾ ਚਸ਼ਮੇ ਯਕੀਨ।ਹਜ਼ਾ ਜਨੂਨਲ-ਆਸ਼ਕੀਨ। ਡੇਂਹ ਹਿਜਰ ਦੇ ਮੋਕਲਾ ਗਏ।ਵੇਲ੍ਹੇ ਵਸਾਲ ਦੇ ਆ ਗਏ। ਜਾਨਮ ਬਜਾਨਾਂ ਸ਼ੁਦ ਕਰੀਂ।ਹਜ਼ਾ ਜਨੂਨਲ-ਆਸ਼ਕੀਨ। ਨਹੀਂ ਕਾਲ ਬੇਸ਼ਕ ਹਾਲ ਹੈ।ਪਲ ਪਲ ਅਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੈ। ਨਾਜ਼ਕ ਮਜ਼ਾਜ ਨਾਜ਼ਨੀਨ।ਹਜ਼ਾ ਜਨੂਨਲ-ਆਸ਼ਕੀਨ। ਵਾਹ ਇਸ਼ਕ ਡਿੱਤੜੀ ਡਾਤ ਹੈ।ਥੱਈ ਰਾਤ ਸਭ ਪਰਭਾਤ ਹੈ। ਸ਼ੁਦ ਫ਼ਰਸ਼ ਦਿਲ ਅਰਸ਼ ਬਰੀਂ।ਹਜ਼ਾ ਜਨੂਨਲ-ਆਸ਼ਕੀਨ। ਖ਼ਲਕਤ ਕੂੰ ਜੈਂਦੀ ਗੋਲਾ ਹੈ।ਹਰਦਮ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਕੋਲ ਹੈ। ਸੌਰੀਦ ਪੀਰ ਫ਼ਖਰੁ ਦੀਨ।ਹਜ਼ਾ ਜਨੂਨਲ-ਆਸ਼ਕੀਨ। 45. ਬਿਰਹੋਂ ਪਿਉ ਸੇ ਪਖ਼ੜੇ ਬਿਰਹੋਂ ਪਿਉ ਸੇ ਪਖ਼ੜੇ।ਬੇਕਲ ਧੰਦੜੇ ਚੁਕੜੇ। ਪੀਤ ਪਰਮ ਦੀ ਚਾਸ਼ਨੀ ਚਖੜੇਮ।ਵਿਸਰੇ ਡੁੱਖੜੇ ਪੁਖੜੇ। ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਬਾਤ ਨ ਸਮਝਨ ਅਸਲੋਂ।ਏ ਮੁਲਵਾਣੇ ਰੁਖੜੇ। ਅਦਨਬੀ ਰੱਬੀ ਜਬ ਹੋਇਆ।ਸ਼ਰਾ ਮਸਾਇਲ ਮੁੱਕੜੇ। 'ਹਮਾ ਓਸਤ' ਦਾ ਸਬਕ ਘਿਦੋਸੇ।ਫ਼ਾਸ਼ ਥਏ ਗੁੱਝ ਲੁੱਕੜੇ। ਹੀਂ ਰਾਹੋਂ ਨ ਫਿਰਸਾਂ ਤੋੜੀਂ।ਸਰ ਥੀਸਮ ਸੌ ਟੁੱਕੜੇ। ਮਹਜ ਫ਼ਰੀਦ ਨਹੀਂ ਕਈ ਹਾਜਤ।ਹਿਉਂ ਹਿੱਕ ਨੇਂਹ ਦੇ ਬੁਖੜੇ। 46. ਬੂਲਾ ਬਨੇਸਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਪਾਵਾਂ ਬੂਲਾ ਬਨੇਸਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਪਾਵਾਂ।ਢੋਲਣ ਕੀਤਮ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ। ਕਥ ਨੂੰ ਬੇਨਾਂ ਮਾਂਗ ਬਣਾਵਾਂ।ਕਜਲਾ ਪਾਵਾਂ ਸੁਰਖੀ ਲਾਵਾਂ। ਯਾਰ ਤਤੀ ਦਾ ਵਸਦਾ ਦੂਰ। ਪ੍ਰੀਤ ਪੁਰਾਣੀ ਕਮਲਾ ਕੀਤਾ।ਇਸ਼ਕ ਅਵਲੜਾ ਲੂੰ ਲੂੰ ਸੀਤਾ। ਪਵਨ ਕੁਲਲੜੇ ਪਲ ਪਲ ਪੂਰ। ਤਰਜ਼ ਨਿਆਜ਼ ਅਸਾਡੀ ਮੋੜੀ।ਕਿਬਲਾ ਕਦਮੀ ਯਾਰ ਦੀ ਧੂੜੀ। ਹੁਸਨ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਚਾਲ ਗ਼ਰੂਰ। ਸੇਂਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਸੇਂਝ ਵਛਾਵਨ।ਬਾਂਹ ਚੁੜੇਲੀ ਵਰ ਗਲ ਲਾਵਨ। ਹਿਕ ਮੈਂ ਮੁਫਤ ਰਹੀ ਮਹਜੂਰ। ਵਾਦੀ ਐਮਨ ਥਲ ਦੇ ਚਾਰੇ।ਜਿਥਾਂ ਬਰੋਚਲ ਕਰ ਹੂੰ ਕਤਾਰੇ। ਕਕੜੇ ਬਨੜੇ ਹੁਣ ਕੋਹ ਤੂਰ। ਮੁਲਾਂ ਮਾਰਨ, ਸਖਤ ਸਤਾਵਨ।ਗੁਝੜੇ ਰਾਜ਼ ਦਾ ਭੇਤ ਨ ਪਾਵਨ। ਬੇ ਵਸ ਸ਼ੋਦੇ ਹਨ ਮਅਜ਼ੂਰ। ਮਲਵਾਣੇ ਦੇ ਵਾਅਜ਼ ਨ ਭਾਣੇ।ਬੇਸ਼ਕ ਸਾਡਾ ਦੀਨ ਈਮਾਣੇ। ਇਬਨੁਲਅਰਬੀ ਦੀ ਦਸਤੂਰ। ਆਸ਼ਕ ਮਸਤ ਮਦਾਮ ਮਲਾਮੀ।ਕਹਿ ਸੁਬਹਾਨੀ ਬਣ ਬਸਤਾਮੀ। ਆਖ ਅਨੱਲਹਕ ਥੀ ਮਨਸੂਰ। ਹੁਸਨ ਪਰਸਤੀ ਐਨ ਇਬਾਦਤ।ਸ਼ਾਹਦ ਮਸਤੀ ਸਰਫ ਸਆਦਤ। ਗੀਬਤ ਗਫਲਤ ਮਹਜ਼ ਹਜ਼ੂਰ। ਰੀਤ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਪੁਠੜੀ ਸਾਰੀ।ਰਹਿੰਦਾ ਸੌਮ ਵ ਸਲਵਾਤੋਂ ਆਰੀ। ਰਿੰਦੀ ਮਸ਼ਰਬ ਹੈ ਮਸ਼ਹੂਰ। 47. ਚੂੜਾ ਅਨਾਡੇ ਜੈਸਲਮੇਰ ਦਾ ਚੂੜਾ ਅਨਾਡੇ ਜੈਸਲਮੇਰ ਦਾ।ਸੂਹਾ ਰੰਗਾਡੇ ਖ਼ਾਸ ਅਜਮੇਰ ਦਾ। ਹੋਵੇ ਅਸਲੀ ਖ਼ਾਸ ਮੜੀਚਾ।ਨਾ ਨਕਲੀ ਵਲ ਫੇਰ ਦਾ। ਜਲਦੀ ਆਵੇ ਨਾ ਚਿਰ ਲਾਵੇ।ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਅਥ ਦੇਰ ਦਾ। ਬਿਰਹੋਂ ਦਾ ਚੂੜਾ ਪਰੀਤ ਦਾ ਸੂਹਾ।ਕਾਕ ਨਦੀ ਦੇ ਘੇਰ ਦਾ। ਬਿਛੂਆ ਬੀਕਾਨੇਰੀ ਘਿਨਸਾਂ।ਸਜੜੇ ਖਬੜੈ ਪੈਰ ਦਾ। ਸਹਿਜੇ ਪੀਸਾਂ ਪਾ ਠਮਕੀਸਾਂ।ਥੋਰਾ ਚੀਸਾਂ ਡੇਰ ਦਾ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਮਨੇਂਦਮ ਆਖੀਏ।ਕਿਆ ਗ਼ਮ ਪਏ ਦੇ ਵੈਰ ਦਾ। (ਅਨਾਡੇ=ਮੰਗਵਾ ਦੇ, ਸੂਹਾ=ਲਾਲ,ਵਿਆਹ ਦਾ ਜੋੜਾ, ਮੜੀਚਾ= ਮਾਰਵਾੜੀ, ਵਲ=ਝੂਠਾ,ਫਰੇਬ, ਅਥ=ਇੱਥੇ, ਕਾਕ=ਇਕ ਨਦੀ, ਘੇਰ=ਘੇਰਾ,ਸਾਟ, ਬਿਛੂਆ=ਪੈਰ ਦੀ ਉਂਗਲੀ ਦਾ ਗਹਿਣਾ, ਘਿਨਸਾਂ= ਲਵਾਂਗੀ, ਪੀਸਾਂ=ਪਹਿਨਾਂਗੀ, ਠਮਕੀਸਾਂ=ਠੁਮਕ ਠੁਮਕ ਚਲਾਂਗੀ, ਥੋਰਾ= ਅਹਿਸਾਨ, ਡੇਰ=ਦੇਵਰ, ਮਨੇਂਦਮ=ਮੇਰੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਪਏ=ਦੂਜੇ) 48. ਚੂੜੇ ਬੀੜੇ ਕਿਢੇਂ ਪਾਂਵਾਂ ੜੀ ਪਾਵਾਂ ਚੂੜੇ ਬੀੜੇ ਕਿਢੇਂ ਪਾਂਵਾਂ ੜੀ ਪਾਵਾਂ।ਮੈਡਾ ਯਾਰ ਗਿਆ ਮਲ੍ਹੇਰ ਤੇ। ਡੇ ਕਰ ਕੂੜੀਆਂ ਆਸ ਉੱਮੀਦਾਂ।ਥੋਰੇ ਚਾੜ੍ਹ ਡੁੱਖਾਵਾਂ ੜੀ ਡੁੱਖਾਵਾਂ। ਹੈ ਡੁੱਖੜੇ ਦਿਲ ਦਿਲਗੀਰ ਤੇ। ਗਏ ਬਰਬਾਦ ਲੱਖੋ ਲੱਖ ਵਾਅਦੇ।ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਫਟਕੀ ਖ਼ਾਵਾਂ ੜੀ ਖਾਵਾਂ। ਖੋਟੇ ਤੋਂ ਵੈਰੀ ਬੇ ਪੀਰ ਤੇ। ਰਾਤ ਹਿਜਰ ਦੀ ਰੱਤੜੋਂ ਰੋਵਾਂ।ਰੱਤੜੀਆਂ ਮਰਚਾਂ ਲਾਵਾਂ ੜੀ ਲਾਵਾਂ। ਤੱਤੀ ਸੌ ਮਨ ਹਿੱਕ ਹਿੱਕ ਚੀਰ ਤੇ। ਸਲਦੇ ਸਕਦੇ ਓਲ੍ਹੇ ਘੋਲ੍ਹੇ।ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਜਾਵਾਂ ੜੀ ਜਾਵਾਂ। ਮਿੱਠੀ ਕਾਸਦ ਦੀ ਤਕਰੀਰ ਤੇ। ਯਾਰ ਨ ਆਵੇ ਕੁੱਝ ਨ ਭਾਵੇ।ਭੈਣੀਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਤਾਂਵਾਂ ੜੀ ਤਾਂਵਾਂ। ਥੀਵਾਂ ਕਾਵੜ ਮਾਂ ਪਿਉ ਵੀਰ ਤੇ। ਖੇੜੀਂ ਭੈੜੀਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆਈ।ਜੈਂ ਡੇਂਹ ਲੱਧੀਆਂ ਲਾਂਵਾਂ ੜੀ ਲਾਂਵਾਂ। ਡੋੜੀ ਤਰੇਉੜੀ ਸਖ਼ਤੀ ਹੀਰ ਤੇ। ਔਖੀਂ ਸੌਖੀ ਮੂਲ ਨ ਫਿਰਸਾਂ।ਕਿਉਂ ਨੇਂਹ ਫ਼ਰੀਦ ਲਜਾਂਵਾਂ ੜੀ ਲਜਾਂਵਾਂ। ਮੁੱਠੀ ਕੁਲ ਕਮ ਰੱਖ ਤਕਦੀਰ ਤੇ। 49. ਚੋਰੀਓਂ ਜਾਰੀਓਂ ਇਸਤਗ਼ਫਾਰ (ਅਰਦਾਸ) ਚੋਰੀਓਂ ਜਾਰੀਓਂ ਇਸਤਗ਼ਫਾਰ।ਬਖਸ਼ਿਮ ਸ਼ਾਲਾ ਰੱਬ ਗੁਫਾਰ। ਗੰਦੜੀ ਆਦਤ ਗੰਦੜੇ ਫੇਅਲੋਂ।ਤੋਬਾ ! ਤੋਬਾ !! ਲਖ ਲਖ ਵਾਰ। ਕਰ ਕਰ ਸਖਤ ਗੁਨਾਹ ਪਰਤਾਪੁਇਮ।ਤੂੰ ਹੈਂ ਖਾਵੰਦ ਬਖਸ਼ਣ ਹਾਰ। ਪੀਰ ਪੈਗੰਬਰ ਤੈਡੇ ਬਾਹੀਂ।ਤੂੰ ਮਾਲਕ ਤੂੰ ਕੁਲ ਮੁਖਤਾਰ। ਮੈਂ ਬਦ ਅਮਲੀ ਤੇ ਕਰ ਰਹਿਮਤ।ਜੈਂ ਡੇਂਹ ਯਾਰ ਵੀ ਯਾਰ ਨ ਯਾਰ। ਔਗਨ ਹਾਰੀ ਨਾ ਕਿਹੇਂ ਕੰਮ ਦੀ।ਕੋਝੀ ਕਮਲੀ ਬਦ ਕਿਰਦਾਰ। ਤੈਡਾ ਸ਼ਾਨ ਹੈ ਫਜ਼ਲ ਕਰਮ ਦਾ।ਮੈਂ ਵਿਚ ਡੋਹ ਤੇ ਐਬ ਹਜ਼ਾਰ। ਆਵਨ ਯਾਦ ਗੁਨਾਹ ਪੁਰਾਣੇ।ਪਿਟ ਪਿਟ ਰੋਵਾਂ ਜ਼ਾਰੋ ਜ਼ਾਰ। ਰਾਤ ਕਬਰ ਦੀ ਡੇਂਹ ਹਸ਼ਰ ਦਾ।ਸਿਰ ਤੇ ਕੜਕਮ ਬਾਰੇ ਬਾਰ। ਮੈਂ ਮਸਕੀਨ ਫਰੀਦ ਹਾਂ ਤੈਡਾ।ਤੌਂ ਬਿਨ ਕੌਣ ਉਤਾਰਿਮ ਪਾਰ। 50. ਦਮ ਮਸਤ ਕਲੰਦਰ ਮਸਤ ਕਲੰਦਰ ਦਮ ਮਸਤ ਕਲੰਦਰ ਮਸਤ ਕਲੰਦਰ।ਮਸਤ ਵ ਮਸਤੀ ਅਲਸਤੀ। ਨਫ਼ਸ ਮੁਕੱਦਸ ਅਹਿਲ ਸ਼ਆਦਤ।ਇਲਮ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਰਖਨ ਸਆਦਤ। ਛੱਡ ਕਰ ਵਿਰਦ ਤੇ ਜ਼ੁਹਦ ਇਬਾਦਤ।ਨਿੱਤ ਕਰਦੇ ਵਿਰਦ ਪਰਸਤੀ। ਸਾਫ਼ ਮੱਬਰਾ ਗ਼ੈਰ ਖ਼ਿਆਲੋਂ।ਪਾਕ ਅਯਾਲੋਂ ਆਲੋਂ ਮਾਲੋਂ। ਰਾਸਖ ਵਜਦੋਂ ਜ਼ੌਕੋ ਹਾਲੋਂ।ਵਹ ਵਹ ਮਸਤੀਂਦੀ ਮਸਤੀ। ਅਜ਼ਲ ਅਬਦ ਤਕ ਜਾਨੜਨ ਵਾਕਫ਼।ਲਾਨਤ ਰਹਿਮਤ ਸਮਝਨ ਆਰਫ਼। ਬੂਝਨ ਮਕਾਸ਼ਫ ਮਹਿਜ ਮਰਾਦਫ।ਕਿਆ ਬਾਲਾਈ ਕਿਆ ਪਸਤੀ। ਜੇ ਤੂੰ ਚਾਹੇਂ ਕੁਰਬ ਹਕੀਕੀ।ਵਿਰਸਾ ਅਲਵੀ ਤੇ ਸਦੀਕੀ। ਰੀਤ ਜੁਨੇਦ ਿਰਸਮ ਸ਼ਕੀਕੀ।ਭੱਟ ਹਸਤੀ ਵੱਟ ਹਸਤੀ। ਸੱਟ ਸੁਹਬਤ ਰਖ ਖਲਵਤ ਅਜ਼ਲਤ।ਮੌਤ ਇਰਾਦੀ ਤੂੰ ਪਾ ਨਜ਼ਹਤ। ਜੇ ਸਰ ਡੇਸੀਂ ਹਈ ਬੇ ਸ਼ੁਬਹਤ।ਅਥ ਸੌਦਾ ਦਸਤ ਬਦਸਤੀ। ਸੋਜ਼ ਪਰੀਤਾ ਹਾਲ ਫ਼ਰੀਦੀ।ਮਜ਼ਹਬ ਮਿੱਲਤ ਹਿਸ ਤੌਹੀਦੀ। ਮੈਲ ਕੁਚੈਲਾ ਸ਼ਕਲ ਜਰੀਦੀ।ਖ਼ੁਸ਼ ਵੱਸਦਾ ਪਰਮ ਦੀ ਵਸਤੀ। 51. ਦਰਦ ਅੰਦਰ ਦੀ ਪੀੜ ਡਾਢਾ ਸਖਤ ਸਤਾਇਆ ਦਰਦ ਅੰਦਰ ਦੀ ਪੀੜ ਡਾਢਾ ਸਖਤ ਸਤਾਇਆ। ਹਿਜਰ ਫ਼ਿਰਾਕ ਦੇ ਤੀਰ ਦਿਲ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁੰਝਾਇਆ। ਇਸ਼ਕ ਹੇ ਡੁਖੜੇ ਦਿਲ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ।ਇਸ਼ਕ ਹੈ ਰਹਬਰ ਮੁਰਸ਼ਦ ਹਾਦੀ। ਇਸ਼ਕ ਹੈ ਸਾਡਾ ਪੀਰ।ਜੈ ਕੁਲ ਰਾਜ਼ ਸੁਝਾਇਆ। ਏ ਦਿਲ ਮੁਠੜੀ ਗੰਦੜੀ ਮੰਦੜੀ।ਜਾਮਣ ਲਾਦੀ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਬੰਦੜੀ। ਅਜ਼ਲੋਂ ਤਾਂਘ ਦਾ ਤੀਰ।ਜਾਨੀ ਜੋੜ ਚੁੰਭਾਇਆ। ਨਾਜ਼ ਤਬੱਸਮ ਗੁਝੜੇ ਹਾਸੇ।ਚਾਲੇ ਪੇਚ ਫਰੇਬ ਦਿਲਾਸੇ। ਹੁਸਨ ਦੇ ਚਾਰ ਅਮੀਰ।ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚੌ ਗੁਠ ਨਵਾਇਆ। ਵੁਠੜੀ ਪਾਲੀ ਸਦਾ ਮਤਵਾਲੀ।ਮੀਂਹ ਵਸਰਾਂਦ ਤੇ ਵਾਲੀ ਆਲੀ। ਰੱਹੀ ਰਸ਼ਕ ਮਲੇਰ।ਵੈਦਾ ਬਖਤ ਵਲਾਇਆ। ਥੀਆਂ ਸਰ ਸਬਜ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀਆਂ ਝੋਕਾਂ।ਸਹਿਜੋਂ ਖ਼ੁਨਕੀ ਚਾਈ ਸੋਕਾਂ। ਨਣਦ ਨਾ ਮਾਓ ਖੀਰ।ਮੂਲਾ ਮਾੜ ਵਸਾਇਆ। 52. ਦਰਦ ਪਏ ਵਲ ਪੇਟੇ ਦਰਦ ਪਏ ਵਲ ਪੇਟੇ।ਡਿੱਤੜੇ ਯਾਰ ਰੰਝੇਟੇ। ਮੈੰ ਬੈਠੀਂ ਗਈ ਉਮਰ ਨ ਆਏ।ਲਾਂਵੀਂ ਲਹਨ ਦੇ ਨੇਟੇ। ਹੱਥੜੀਂ ਪੈਰੀਂ ਗ਼ਮ ਦੇ ਗਾਨੇ।ਸਰ ਸੂਲਾਂ ਦੇ ਰੇਟੇ। ਸੰਗੀ ਸੁਰਤੀਂ ਲਗੜੇ ਝੇੜੇ।ਸਕੜੀਂ ਸੌਹਰੀਂ ਫੇਟੇ। ਸਾਂਵਲ ਆਵੇ ਆ ਗਲ ਲਾਵੇ।ਸਹਿਜੋਂ ਸੇਹਜੀਂ ਲੇਟੇ। ਦਿੱਲੜੇ ਸੌ ਸੌ ਜ਼ਖਮ ਕਲੱਲੜੇ।ਸੀਨੇ ਸਖ਼ਤ ਚਪੇਟੇ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਸੰਭਾਲਮ ਜੈਂਦੀਂ।ਰੱਬ ਡੁੱਖ ਡੁੱਖੜੇ ਮੇਟੇ। 53. ਦਰਸਨ ਬਿਨ ਅੱਖੀਆਂ ਤਰਸ ਰਹੀਆਂ ਦਰਸਨ ਬਿਨ ਅੱਖੀਆਂ ਤਰਸ ਰਹੀਆਂ। ਸੈ ਸੂਲ ਸਹਾਂ ਸਿਕ ਸਾਂਗ ਸਿਵਾ।ਸੁਖ ਸੜ ਗਏ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਰਾਖ ਥੀਆ। ਜੀ ਜਲਦਾ ਸੀਨੇ ਅੱਗ ਲਗੀ।ਦਿਲ ਬੇਕਬ ਹਜੜੂੰ ਢਲਕ ਪਈਆਂ। ਬਠ ਸੇਝ ਸੜੀ ਬਠ ਤੂਲ ਤੱਤੀ।ਗਈਆ ਸੇਂਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਵਿਸਰੀਆਂ। ਗਲ ਕੋਝੇ ਕਾਂਟੇ ਖ਼ਾਰ ਚੁਭਨ।ਥਈ ਚੋਲੀ ਸਾਲੂ ਸਹੰਸ ਧਈਆਂ। ਕਈ ਲਹਰ ਲੁੜ੍ਹੇ ਕਈ ਰੋਹ ਰੁਲੇ।ਕਈ ਫਿਰਦੇ ਬੂਟੇ ਬੇਟੇ ਲਈਆਂ। ਦਿਨ ਬੀਤ ਗਏ ਸੁਧ ਬਿਸਰ ਗਈ।ਸਾਜਨ ਨੇ ਬੁਰਾਈਆਂ ਜੋੜਕੀਆਂ। ਹੈ ਨਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਐਰਾਜ ਮੰਢੂ।ਰੱਖ ਆਸ ਨ ਥੀ ਗ਼ਮ ਵਾਸ ਮੀਆਂ। ਬਿਨ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਈਦ ਡਿੱਠਮ।ਖਿਲ ਖੇਡਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਸਰ ਗਈਆਂ। 54. ਦਸਤੋਂ ਪੀਰ ਮੁਗਾਂ ਦੇ ਦਸਤੋਂ ਪੀਰ ਮੁਗਾਂ ਦੇ।ਪੀਤਮ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਜਾਮ। ਵਹਦਤ ਕੀਤਾ ਗਲਬਾ।ਭੁਲ ਗਿਆ ਕੁਫਰ ਇਸਲਾਮ। ਗੁਜ਼ਰੇ ਫਰਜ਼ ਫਰੀਜੇ।ਸੁਨਤ ਕੋ ਭੀ ਸਲਾਮ। ਕਸ਼ਫ ਹਕੀਕੀ ਆਏ।ਗਏ ਅਜਗਾਸ ਅਹਿਲਾਮ। ਵਹਦਤ ਜਾਤੀ ਸਭ ਦਾ।ਹੈ ਆਗਾਜ ਇੰਜਾਮ। ਤਿਖੜੀ ਤੇਗ਼ ਨਫੀ ਦੀ।ਗੈਰ ਕੀਤਾ ਕਤਲਾਮ। ਬਾਝੋਂ ਸ਼ੁਗਲ ਹਕੀਕੀ।ਬਿਲ ਕੁਲ ਕੂੜ ਕਮਾਮ। ਕਰ ਤੋਬਾ ਅਗਿਆਰੋਂ।ਪਠੜੇ ਬਿਰਹੋਂ ਪਿਆਮ। ਤੁਰਤ ਫ਼ਰੀਦ ਫ਼ਰੀਦੋਂ।ਥੀ ਆਜ਼ਾਦ ਤਮਾਮ। 55. ਡੇਹਾਂ ਰਾਤੀ ਸੰਝ ਸਥਾਹੀਂ ਡੇਹਾਂ ਰਾਤੀ ਸੰਝ ਸਥਾਹੀਂ।ਕਨੜੀਂ ਕਾਣ੍ਹ ਬਜਾਵਮ ਬੀਂਨ। ਕੁਦਸੀ ਬੰਸੀ ਅਨਹਦ ਅਜ਼ੋਲ।ਰਾਂਝਨ ਫੂਕ ਸੁਣਾਵਮ ਫ਼ਜਲੋਂ। ਰੱਖ ਰੱਖ ਵਹਦਤ ਦੀ ਆਈਨ। ਅਸਨੀਨੀਅਤ ਦੀ ਗਈ ਇੱਲਤ।ਔਜ ਥਈ ਸਭ ਹਨਫੀ ਮਿੱਲਤ। ਸੀਨ ਬਲਾਲ ਦਾ ਬੇਸ਼ਕ ਸ਼ੀਨ। ਜੋ ਹੈ ਮਰਦ ਮੁਹੱਕਕ ਮੋਕਨ।ਉਸ ਦਾ ਥੀਆ ਸ਼ੈਤਾਨ ਭੀ ਮੋਮਨ। ਮਿਲਲ ਨਹਲ ਕੁਲ ਕੱਯਮ ਦੀਨ। ਦਿੱਲੜੀ ਗੈਰੈਂ ਵੈਰੋਂ ਖਾਲੀ।ਸਦਰ ਸਦੂਰ ਵਲਾਇਤ ਵਾਲੀ। ਰਾਸਖ ਮਾਲਕ ਮੁਲਕ ਯਕੀਨ। ਮੀਸਾਕਂੋ ਤਾ ਰੋਜ਼ ਹਸ਼ਰ ਦੇ।ਜੂਦੋ ਜੂਦ ਨਸਾਰ ਫ਼ੱਕਰ ਦੇ। ਦੌਲਤ ਸੁਹਬਤ ਫ਼ਖਰੁਦੀਨ। ਜ਼ੁਲਮ ਜਹਾਲਤ ਥੀਵਮ ਪਰੇਰੇ।ਕੀਤੇ ਅਦਲ ਅਦਾਲਤ ਦੇਰੇ। ਆਈ ਤਮਕੀਨ ਤੇ ਗਈ ਤਲਵੀਨ। ਭੱਠ ਘਤ ਏ ਤਲਬੀਸ ਇਬਲੀਸੀ।ਏ ਦਿਲ ਸਿਖ ਤਦਰੀਸ ਇਦਰੀਸੀ। ਥੀ ਵਾਰਸ ਫਾਰਾਨ ਤੇ ਸੀਨ। ਸੌ ਸੌ ਹਮਦ ਤੇ ਲੱਖ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ।ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਲਧੋਸੇ ਖ਼ਾਨੇ। ਗਈ ਤਸ਼ਵੀਸ਼ ਤੇ ਆਈ ਤਸਕੀਨ। 56. ਡੇਂਹ ਰਾਤ ਡੁੱਖ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਲਾਂ ਡੇਂਹ ਰਾਤ ਡੁੱਖ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਲਾਂ।ਵੰਜੀਆਂ ਖੂਸ਼ੀਆਂ ਗ਼ਮ ਬੈਠੀ ਪਾਲਾਂ। ਯਾਰ ਪੁਨਲ ਗਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਡੂੰ।ਥੀ ਰਾਹੀ ਰੋਹੀ ਥਲ ਬਰ ਡੂੰ। ਬੇਵਾਹੀ ਕਿਉਂ ਆਕਰ ਆਕਰ ਘਰ ਡੂੰ।ਜੁਖ ਜੁਖ ਉਮਰਾਂ ਗਾਲਾਂ। ਡੇਵਨ ਡੋਡੇ ਸੂਲ ਸਹੇਲੀਆਂ।ਬਦ ਤੀਨਤ ਪੁੱਠੜੀਆਂ ਤੇ ਦਿਲ ਮੈਲੀਆਂ। ਸੁੰਜਬਰ ਸਾਰੇ ਸੇਹਨ ਹਵੇਲੀਆਂ।ਸਿਰ ਸਾੜਾਂ ਜੀ ਜਾਲਾਂ। ਪੀਤ ਪਰੀਂਦੀ ਰੋਜ਼ ਸਵਾਈ।ਵਿਸਰੇ ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲੇ ਭਾਈ। ਸਟ ਕਰ ਵੀਰਣ ਭੈਣੀ ਮਾਈ।ਸਾਂਵਲ ਤੈਨੂੰ ਭਾਲਾਂ। ਯਾਰ ਨ ਪਾਂਵਾਂ ਪਈ ਕੁਰਲਾਵਾਂ।ਸੁਹੇ ਸੇਝ ਨੂੰ ਭਾ ਭੜਕਾਵਾਂ। ਪਿੱਟ ਪਿੱਟ ਰੋ ਰੋ ਬਾਰ ਉਠਾਵਾਂ।ਵੈਣ ਕਰਾਂ ਰੋਹ ਡਾਲਾਂ। ਲਗੜੀ ਜੁੜ ਕਰ ਚੋਟ ਅੰਦਰ ਵਿੱਚ।ਆਇਮ ਡੋੜੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਹਿਰ ਵਿੱਚ। ਛਡ ਕਰ ਕਲ੍ਹੜੀ ਰੋਹ ਡੂੰਗਰ ਵਿਚ।ਹੋਤ ਨ ਲਹਮ ਸੰਭਾਲਾਂ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਲਹਿੰਦਾ ਸਾਰਾ।ਸਹਿੰਦੀ ਸਾੜੇ ਸੂਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ। ਰੱਤ ਰੋ ਰੋ ਕਰ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂ।ਡੁੱਖ਼ ਡੁਖਦੀਂ ਡੇਂਹ ਢਾਲਾਂ। 57. ਡੇਂਹ ਰਾਤੀਂ ਇਸ਼ਕ ਸਤਾਵੇ ਡੇਂਹ ਰਾਤੀਂ ਇਸ਼ਕ ਸਤਾਵੇ।ਜ਼ਰ ਘਰ ਵਰ ਰੋਗ ਵਧਾਵੇ। ਥਲ ਰੇਖਾਂ ਝਰ ਬਰ ਦੇਰੇ।ਹਰ ਭਿਟ ਭਿਟ ਨਾਲ ਬਸੇਰੇ। ਸਰ ਸੂਲਾ ਛਕਦੇ ਸਿਹਰੇ।ਗਲ ਹਿਜਰ ਦਾ ਹਾਰ ਸਹਾਵੇ। ਦਿਲ ਲੁਟ ਗਿਆ ਜੋਗੀ ਰਾਵਲ।ਸੈ ਪੂਰ ਡੁਖਾਂ ਦੇ ਪਲ ਪਲ। ਹਰ ਵਕਤ ਕਹਾਂ ਹੱਥ ਮਲ ਮਲ।ਮੁੱਠਾਂ ਨੇੜਾ ਕੋਈ ਨ ਲਾਵੇ। ਰੋਹ ਕੋਝੇ ਕਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਂ।ਪੌਂ ਚੁਭਨ ਬਬੂਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ। ਸਰ ਕਹਿਰ ਕਲੂਰ ਦੀਆਂ ਮਾਰਾਂ।ਡੁੱਖ ਹਰ ਵੇਲ੍ਹੇ ਤਨ ਤਾਵੇ। ਦਿਲ ਦੂਦ ਗ਼ਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੇ।ਜੀ ਹਰ ਵੇਲ੍ਹੇ ਪਿਆ ਜੁਖਦੇ। ਗਏ ਗੁਜ਼ਰ ਡਿਹਾੜੇ ਸੁਖ ਦੇ।ਮੋਈ ਜਿੰਦੜੀ ਸੋਜ਼ ਨਿਭਾਵੇ। ਹੈ ਦਰਦ ਅਵੱਲੜਾ ਪੁੱਠੜਾ।ਕਿਉਂ ਪੇਸ਼ ਪਿਉਮ ਏ ਕੁੱਠੜਾ। ਕੁਝ ਘਟੇ ਨ ਗਾਟੇ ਤਰੁੱਟੜਾ।ਹੱਥੋਂ ਮਰਹਮ ਜ਼ਖ਼ਮ ਫਟਾਵੇ। ਜਿਨ ਰਾਖਸ ਸੁੰਜੜੀਆਂ ਜਾਹੀਂ।ਰਿੱਛ ਬਾਂਦਰ ਬੂਜ਼ ਬਲਾਈਂ। ਥਏ ਸਾਥੀ ਸੰਜ ਸਬਾਹੀਂ।ਮੁੱਠੀ ਔਖੀ ਉੱਮਰ ਵਿਹਾਵੇ। ਆਏ ਪੇਸ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਗਪਾਟੇ।ਅੰਗ ਤਰੁਟਨ ਤੇ ਸਰ ਫਾਟੇ। ਲੱਖ ਰੋੜਾਂ ਸਹੰਸ ਚਕਾਟੇ।ਤੱਤੀ ਬੇਵਸ ਥੀ ਕੁਰਲਾਵੇ। 58. ਡੇਸ ਸੁਹਾ ਸਾਂਵਲ ਅਜ ਕਲ ਡੇਸ ਸੁਹਾ ਸਾਂਵਲ ਅਜ ਕਲ।ਨਾ ਤਾਵੇਸਾਈਂ ਮਰ ਜਲ ਗਲ। ਵਹਟ ਮੇਂ ਵਸਦਾ ਮੈਂਧੜਾ।ਸ਼ਹਿਰ ਲੋਦਰਵੇ ਮੋਮਲ। ਕਨੜੀਂ ਖਾਵਨ ਸੇਂਗੀਆਂ।ਕਰ ਕਰ ਕੂੜੀ ਕਲ ਕਲ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਨਜ਼ਰਮ ਓਪਰੀਆਂ।ਤੋੜੀਂ ਸਾਧਾਂ ਸੋਮਲ। ਸੜ ਗਈ ਸੇਝ ਸੁਹਾਗੜੀ।ਫਾਟੇ ਫਾਟੇ ਡੋੜੇ ਮਲ ਮਲ। ਸੁਰਖੀ ਲਹਿ ਗਈ ਵਹਿ ਗਏ।ਰੋ ਰੋ ਸੁਰਮੇ ਕਾਜਲ। ਸਿਕ ਸਿਰ ਮਾਰਮ ਸਾਂਗਰਾਂ।ਤਾਘਾਂ ਤਾਨੁਮ ਵਲ ਵਲ। ਸੂਲ ਅੰਦੋਹ ਅੰਦੇਸੜੇ।ਮਲ ਮਲ ਆਵਨ ਪਲ ਪਲ। ਭੈਣੀਂ, ਦਾਈਆਂ ਡਰਾਨੜੀਆਂ।ਅਮੜੀ, ਵੀਰਨ, ਬਾਬਲ। ਕੌਨ ਹੈ ਦਰਦ ਫਰੀਦ ਦਾ।ਤੌਂ ਬਿਨ ਦਾਰੂ ਦਰਮਲ। 59. ਢੋਲਣ ਤੈਡੀ ਸਿਕ ਢੇਰ ਹਮ ਢੋਲਣ ਤੈਡੀ ਸਿਕ ਢੇਰ ਹਮ।ਤਾਘਾਂ ਘਣੀਆਂ ਚਾਹੀਂ ਬਹੂੰ। ਖਪ ਖਪ ਕਰਾਂ ਆਹੀਂ ਬਹੂੰ।ਤਪ ਤਪ ਉੱਠਨ ਭਾਈਂ ਬਹੂੰ। ਖਸੀ ਦਿਲ ਮਹੀਂ ਦੇ ਚਾਕ ਹੈ।ਜੀਅੜਾ ਸਦਾ ਗ਼ਮਨਾਕ ਹੈ। ਤਨ ਚੂਰ ਸੀਨਾ ਚਾਕ ਹੈ।ਸਰ ਧੂੜ ਮੂੰਹ ਪਾਹੀਂ ਬਹੂੰ। ਲਗਾ ਸਖਤ ਡੁੱਖੜਾ ਰੋਗ ਹੈ।ਬੇ ਪੀਰ ਦਿਲ ਨੂੰ ਜੋਗ ਹੈ। ਤੱਤੀ ਪਈ ਭੋਗੇਂਦੀ ਭੋਗ ਹੈ।ਰੋ ਰੋ ਕਰੇ ਧਾਈਂ ਬਹੂੰ। ਮਾਹੀ ਪੁਨਲ ਦਿੱਲੜੀ ਲੁੱਟੀ।ਦਿਲ ਲੁੱਟ ਕੇ ਥੀਆ ਰਾਹੀ ਪੁੱਠੀ। ਰੁਲ ਰੁਲ ਥੱਕੀ ਫਿਰ ਫਿਰ ਹੁੱਟੀ।ਬੂਟੇ ਲਈਆਂ ਕਾਹੀਂ ਬਹੂੰ। ਜਡਾਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਤੈਡੀ ਚਾਹ ਥਈ।ਸੱਟ ਸੇਝ ਥਲ ਦੇ ਰਾਹ ਥਈ। ਸੁੰਜਬਰ ਕਲ੍ਹੀ ਬੇ ਵਾਹ ਥਈ।ਛੱਡ ਆਸਰੈ ਵਾਹੀਂ ਬਹੂੰ। ਗੁਜਰੀ ਫ਼ਰੀਦ ਆਖ਼ਰ ਉਮਰ।ਆਈ ਨ ਦਿਲਬਰ ਦੀ ਖ਼ਬਰ। ਢੂੰਢਾਂ ਜੰਗਲ ਝਰ ਬਰ ਬਹਰ।ਤਕ ਤਕ ਰਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਹੂੰ। 60. ਦਿਲ ਦਮ ਦਮ ਦਰਦੋਂ ਮਾਂਦੀ ਹੈ ਦਿਲ ਦਮ ਦਮ ਦਰਦੋਂ ਮਾਂਦੀ ਹੈ।ਸਿਕ ਡਿੱਠੜੀਂ ਬਾਝ ਨ ਲਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਿਜਰ ਦੀਆਂ ਗੁਜ਼ਰੀਆਂ ਡੁੱਖੀਆਂ ਰਾਤੀਂ।ਮਾ ਪਿਉ ਖਵੇਸ਼ ਨ ਪੁੱਛਦੀਂ ਬਾਤੀਂ। ਸੇਂਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਲਹਿਨ ਨ ਤਾਤੀਂ।ਮੁੱਠੜੀ ਪਈ ਤੜਫਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਕ ਮਹੀਂਦਾ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਨੜਾਂ।ਭੁਲ ਗਿਆ ਸਾਰਾ ਰਾਜ਼ ਬਬਾਂਨੜਾਂ। ਘੋਲਾਂ ਸੇਜ ਤੇ ਤੋਲ ਵਹਾਨੜਾਂ।ਬੇਟ ਦੀ ਰੀਤ ਸੁਹਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਂਝਨ ਜੋਗੀ ਮੇਰਾ ਮੀਤਾ।ਦਿਲ ਨੂੰ ਜਿਸਨੇ ਜਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਸ਼ਕ ਤਹੀਂਦਾ ਲੂੰ ਲੂੰ ਸੀਤਾ।ਰਗ ਰਗ ਮੂਲ ਨ ਵਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਣਾ ਯਾਰ ਦਾ ਮਨ ਮਾਨੜਾਂ।ਸਾੜਾਂ ਝੰਗ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਮਘਿਆਨੜਾਂ। ਪਾ ਮਸਕੀਨੀ ਸੱਟਸਾਂ ਮਾਨੜਾਂ।ਜਿੰਦੜੀ ਝੋਕ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਵੇਲ੍ਹਾ ਹੱਸਣ ਖਿਲਣ ਦਾ।ਆਇਆ ਵਕਤ ਫ਼ਰੀਦ ਚਲਣ ਦਾ। ਔਖਾ ਪੈਂਡਾ ਦੋਸਤ ਮਿਲਣ ਦਾ।ਜਾਨ ਲਬਾਂ ਤੇ ਆਂਦੀ ਹੈ। 61. ਦਿਲ ਦਰਦੋਂ ਹੁਣ ਹਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ ਦਿਲ ਦਰਦੋਂ ਹੁਣ ਹਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ।ਵਲ ਕਰੀਂ ਹਾ ਕਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਜ਼ੁਲਫ ਸਿਆਹ ਥੀ ਨਾਗ ਵਿਰਾਧੇ।ਡੰਗ ਮਰੇਂਦੇ ਕਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਲੂੰ ਲੂੰ ਸੀੜ੍ਹਾਂ ਜਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਸਾਂਵਲ ਆਵੀਂ ਨਾ ਤਰਸਾਵੀਂ।ਮੌਸਮ ਚੇਤਰ ਬਹਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਘਰ ਘਰ ਥਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਯਾਰੀ ਲਾ ਕਰ ਯਾਦ ਨ ਕੀਤੋ।ਜਿੰਦੜੀ ਮੁਫਤ ਅਜ਼ਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਡਿਠੜੀ ਤੈਡੜੀ ਯਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਸਟ ਕਰ ਕਲ੍ਹੜੀ ਤੇ ਬੇ ਵਾਹੀ।ਕੀਤੋ ਕੇਚ ਤਿਆਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਹੈ ਹੈ ਬੇ ਨਰਵਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਸ਼ਾਹ ਬਿਰਹੋਂ ਦੇ ਡਿਤਰਮ ਔਹਦਾ।ਗਾਲ੍ਹੀਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਖਲਅਤ ਸ਼ਹਿਰ ਖਵਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਸਿਕ ਮਹੀਂਵਾਲ ਦੀ ਲੋੜ ਲੁੜਾਇਮ।ਮੈਂ ਮੁਠੜੀ ਮਨਤਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਕੋਝੀ ਰਾਤ ਅੰਧਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਡੇ ਕਰ ਦਲਬੇ ਕੂੜ ਦਿਲਾਸੇ।ਲੁਟ ਨੀਤੋ ਦਿਲ ਸਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਲਖ ਵਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਥਲ ਬਰ ਰੋਹੀ ਰੋਹੀਂ ਰਾਵੀਂ।ਰੁਲਦੀ ਡੁਖੜੀ ਮਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਬਾਰ ਬਿਰਹੋਂ ਸਿਰ ਬਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਆਇਮ ਵੇੜ੍ਹੇ।ਹਰ ਦਮ ਮੂੰਝ ਮੂੰਝਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਰੋਂਦੀਂ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। 62. ਦਿਲੇ ਦਾਰਮ ਬਸੇ ਆਵਾਰਾ ਤਬੇ ਵਹਸ਼ਤ ਆਰਾਏ ਦਿਲੇ ਦਾਰਮ ਬਸੇ ਆਵਾਰਾ ਤਬੇ ਵਹਸ਼ਤ ਆਰਾਏ। ਬਿਰਹੋਂ ਬਾਰੇ ਬਰੋਚਲ ਦੇ ਬੀਆਬਾਂ ਦਸ਼ਤ ਰੁਲਵਾਏ। ਕੇਹਾਂ ਗਮ ਦੀਆਂ ਬਾਤੀਂ ਡੁੱਖੀ ਹੈ ਦਿਲ ਡੇਹਾਂ ਰਾਤੀਂ। ਖ਼ੁਦਾ ਰਾ ਹਾਲੇ ਜ਼ਾਰਮ ਬੀਂ ਕਿ ਦਸਤੇਮ ਵ ਬੇ ਪਾਏ। ਬਮਾ ਤਾਲਿਆ ਸ਼ੁਦਾ ਪੁਰ ਕੀ ਨਜ਼ਾਰਮ ਬੇ ਦਿਲੋ ਗ਼ਮਗੀਂ। ਨ ਪੈਂਦਾ ਯਾਰ ਹੈ ਝਾਤੀ ਅਜਣ ਡੁੱਖੜੇ ਨ ਪਾਦਾਏ। ਸਜਨ ਵਸ ਰਸ ਡਖਾਂਇਮ ਚਸ ਸੁਰੀਝੀਂ ਪੇਕੜੀਂ ਬਸ ਬਸ। ਦਿਲ ਦੀਵਾਨਾ ਬਾਹਰ ਕਸ ਨ ਦਾਰਦ ਹੇਚ ਪਰਵਾਏ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੂੰਝ ਵਾਧੀ ਹੈ ਸੁੰਜੀ ਸਖ਼ਤੀ ਜ਼ਿਆਦੀ ਹੈ। ਸਦਾ ਸੂਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਹੈ ਮੈਂ ਅਪਨੇ ਬਖ਼ਤ ਅਜ਼ਮਾਏ। ਡੇਹਾਂ ਡੋੜੀ ਖਰਾਬੀ ਹੈ ਕਲਕ ਹੈ ਇਜ਼ਤਰਾਬੀ ਹੈ। ਨਮਾਸਾਂ ਜੀ ਅਜ਼ਾਬੀ ਹੈ ਨ ਆਪ ਆਏ ਨ ਬੁਲਵਾਏ। ਜ਼ੇ ਇਸ਼ਕ ਆਰਜ਼ ਰੰਗੀਂ ਚੂ ਲਾਲਾ ਦਾਗ਼ਹਾ ਦੇਰੀਨ। ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਦਿਲ ਅੰਦਰ ਜਾਹੀਂ ਕਡੀਂ ਰੱਬ ਯਾਰ ਮਲਵਾਏ। ਬਗ਼ੈਰ ਅਜ਼ ਮਨ ਕਿਰਾ ਸ਼ਾਇਦ ਫ਼ਰੀਦ ਈਂ ਮਰਮਰਾ ਬਾਇਦ। ਡੁਖੇ ਪੈਂਦੇ ਤੇ ਡੁੱਖ਼ ਬੇਹਦ ਮਮੀਂ ਰਾਖਸ ਤੇ ਰਿੱਛ ਸਾਏ। 63. ਦਿਲੀਆਂ ਤੇ ਦੀਦਾਂ ਸੋਹਣਾ ਤੈਡੜੇ ਦੇਰੇ ਦਿਲੀਆਂ ਤੇ ਦੀਦਾਂ ਸੋਹਣਾ ਤੈਡੜੇ ਦੇਰੇ।ਹਰਦਮ ਵੱਸੀਂ ਪੀਆਂ ਤੂੰ ਸਾਡੜੇ ਨੇੜੇ। ਸੰਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਹਕ ਹਮਸਾਏ।ਗਿਲੜੇ ਕਰਨ ਵੇਖ ਵੇ। ਮਾਂ ਪਿਉ ਵੀਰਨ ਭੈਣ ਭਣੀਜੀਆਂ।ਜੁੜ ਜੁੜ ਲਾਂਵਿਨ ਝੇੜੇ। ਜਗਤਾਂ ਮਾਰਨ ਪੇਕੇ ਪਤਣੇ।ਹਾਸੇ ਕਰਨ ਸੋਰੀਜੇ। ਉੱਠਦੀਂ ਬਹਿੰਦੀਂ ਟੁਰਦੀਂ ਫਿਰਦੀਂ।ਸੱਸ ਨਨਾਣ ਕਹੇੜੇ। ਚੂਚਕ ਚਾਕ ਤੈਡਾ ਤੂੰ ਮਾਲਕ।ਸਰ ਸਰ ਵਾਹ ਦਾ ਵਾਰਸ। ਮੰਝੀਆਂ ਤੈਡੀਆਂ ਝੋਕਾਂ ਤੈਡੀਆਂ।ਕੂੜੇ ਛੋੜ ਬਖੇੜੇ। ਕੌਨ ਹੈ ਕਾਜ਼ੀ ਰਿਸ਼ਵਤ ਰਾਜੀ।ਕੌਨ ਸਿਆਲ ਦੇ ਖੇੜੇ। ਬਾਝ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਝਗੜੇ ਝੇੜੇ।ਸਾਡੇ ਕੌਨ ਨਬੇੜੇ। ਡੂੰ ਡਹੇਂਦੇ ਨਾਹਕ ਦਾਵੇ।ਓੜਕ ਨਾਹਕ ਥੀਂਦੇ। ਰਾਂਝਨ ਤੇ ਮੈਂ ਹੱਸ ਰੱਸ ਵੱਸੂੰ।ਸੜ ਸੜ ਮਰਸਨ ਖੇੜੇ। ਜੋ ਜੋ ਲੇਖ ਮੱਥੇ ਦੇ ਆਹੇ।ਆਖ਼ਰ ਵਹਾ ਮਿਲਿaੁਸੇ। ਜਿੰਦੜੀ ਛੁੱਟਣ ਫ਼ਰੀਦ ਹੈ ਮੁਸ਼ਕਲ।ਵੇੜਿਆਂ ਇਸ਼ਕ ਅਵੈੜੇ। 64. ਦਿਲ ਇਸ਼ਕ ਮਚਾਈ ਅੱਗ ਸਾਈਂ ਦਿਲ ਇਸ਼ਕ ਮਚਾਈ ਅੱਗ ਸਾਈਂ।ਡੁੱਖ਼ ਸੋਜ਼ ਰਚਿਆ ਰਗ ਰਗ ਸਾਈਂ। ਘਰ ਘਰ ਮਿਲ ਗਏ ਹੋਕੇ।ਕਿਬਲਾ ਯਾਰ ਦੀ ਝੋਕੇ। ਈ ਜਗ ਤੇ ਊਂ ਜਗ ਸਾਈਂ। ਦਿਲਬਰ ਦੂਰ ਸਿਧਾਨੜਾਂ।ਸਾੜਾਂ ਤੂਲ ਵਿਹਾਨੜਾਂ। ਜੀਵਾਂ ਕੈਂਦੇ ਲਗ ਸਾਈਂ। ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਕਈ ਬਾਕੀ।ਏਹਾ ਜ਼ਾਤ ਸਿਫ਼ਾਤੀ। ਹਾਂ ਦਿਲਦਾਰ ਦਾ ਸਗ ਸਾਈਂ। ਮਨ ਮੁੰਝਾ ਤੱਨ ਟੁੰਡੇ।ਲਿੰਗ ਮੈਲੇ ਸਿਰ ਭੋਂਡੇ। ਸੂਲ ਆਵਣ ਕਰ ਵੱਗ ਸਾਈਂ। ਬਿਰਹੋਂ ਰੂਹ ਹਯਾਤੀ।ਗ਼ਮ ਹੈ ਬੇਲੀ ਸਾਥੀ। ਦਰਦਾਂ ਦੀ ਹਮ ਤੱਗ ਸਾਈਂ। ਹਾਲ ਫ਼ਰੀਦ ਖਵਾਰੇ।ਦਿਲੜੀ ਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਾਰੇ। ਕੀਤਮ ਹਿਜਰ ਅਲੱਗ਼ ਸਾਈਂ। 65. ਦਿਲ ਮਸਤ ਮਹਵ ਖਿਆਲ ਹੈ ਦਿਲ ਮਸਤ ਮਹਵ ਖਿਆਲ ਹੈ।ਸਰੇ ਮੁ ਤਫ਼ਾਵਤ ਨ ਸਹੂੰ। ਏ ਖ਼ਿਆਲ ਐਨ ਵਸਾਲ ਹੈ।ਤੇ ਕਮਾਲ ਹੈ ਨ ਕਿ ਹੈ ਜਨੂੰ। ਅਸਲ ਅਲ-ਅਸੂਲ ਸ਼ਿਹਦਤੁਨ।ਹਮਾ ਸੂ ਬਸੂ ਹਮਾ ਕੂ ਬਕੂ। ਚਿਹ ਸ਼ਹੂਦ ਐ ਬਐਨਹੀ।ਨਹੀਂ ਫੁਰਸਤ ਇਤਨੀ ਕਿ ਦਮ ਭਰੂੰ। ਜੋ ਮਕਾਨ ਥਾ ਬਨ ਗਿਆ ਲਾ ਮਕਾਨ।ਜੋ ਨਿਸ਼ਾਨ ਥਾ ਹੋ ਗਿਆ ਬੇਨਿਸ਼ਾਨ। ਸਦਾ ਇਸਮ ਵ ਰਸਮ ਜ਼ਮਨ ਦਵਾਂ।ਅੱਲਾ ਅਪਨੇ ਆਪ ਕੋ ਕਿਆ ਕਹੂੰ। ਨ ਅਯਾਨ ਹੈ ਨ ਨਿਹਾਂ ਹੈ।ਨ ਬਿਆਨ ਹੈ ਨ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਨ ਰਹਾ ਇਹ ਜਿਸਮ ਨ ਜਾਨ ਹੈ।ਕੇਹਾਂ ਡੋਸ ਹੋਸ਼ ਹਵਾਸ ਕੂੰ। ਸ਼ੁਦ ਅਕਸ ਦਰ ਅਕਸ ਈਂ ਬਨਾ।ਕਿ ਫ਼ਨਾ ਬੱਕਾ ਹੈ ਬੱਕਾ ਫ਼ਨਾ। ਬਾਕੀ ਨਮਾਨਦ ਬਜੁਜ਼ ਅਨਾ।ਕੱਥ ਓਤੇ ਤੂੰ ਕੱਥ ਹਾਂ ਤੇ ਹੂੰ। ਕਡੀਂ ਸ਼ੋਰ ਦੇ ਸਤਵਾਤ ਹਨ।ਕਡੀਂ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਸ਼ਤਹਾਤ ਹਨ। ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬਕਵਾਤ ਹਨ।ਸਤੂਨ ਦੇ ਬਤੂਨ ਬਤੂਨ ਦੇ ਸਤੂਨ। ਉੱਠ ਗਈ ਫ਼ਰੀਦ ਹਵਸ ਮੁੰਢੋ।ਨ ਰਹਾ ਹਈ ਵਸ ਹਿਕ ਖ਼ਸ਼ ਮੁੰਢੋ। ਕਸੇ ਕਸ ਹੋ ਕਸ ਨਾਕਸ ਮੁਢੋ।ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਫੇਲ ਫ਼ਸਾਦ ਤੋਂ। 66. ਦਿਲ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁੰਝਾਇਮ ਦਿਲ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁੰਝਾਇਮ।ਨਿੱਤ ਦੇ ਦਰਦ ਅੰਦੇਸ਼ੇ। ਵਸ ਨੇੜੇ ਚਾਕ ਮਹੀਂਦਾ।ਤੌਂ ਬਾਝ ਏ ਹਾਲ ਸੁੰਜੀਦਾ। ਜ਼ਖਮੀ ਸੀਨੇ ਚਿਕਦੇ ਰੇਸ਼ੇ। ਡੁਖ ਡੁਹੇਲੀਆਂ ਡੋੜ ਡੁੜਾਪੇ।ਸੈ ਸਾੜੇ ਲੱਖ ਸੂਲ ਸੜਾਪੇ। ਵੈਣ ਸਿਆਪੇ ਸਾਡੇ ਪੇਸ਼ੇ। ਏ ਗਮਜ਼ੇ ਨਾਜ਼ ਨਿਹੋਰੇ।ਏ ਇਸ਼ਵੇ ਜ਼ੋਰੇਂ ਤੇਰੇ। ਸਰ ਸਾਂਗਾਂ ਤਨ ਮਨ ਤੇਸ਼ੇ। ਬੱਠ ਬਿਰਹੋਂ ਬਰਾਬਰ ਵੈਰੀ।ਚਾ ਕੀਤੁਸ ਕੋਲੇ ਕੀਰੀ। ਜ਼ੁਲਮੀਂ ਮਜ਼ਹਬ ਕਾਖ਼ ਕੇਸ਼ੇ। ਕਿਆ ਧਾਂ ਫ਼ਰੀਦ ਸੁਨਾਵਾਂ।ਕਿਆ ਰੋ ਰੋ ਜਗਤ ਰੋਆਵਾਂ। ਮਸਤਕ ਲਿੱਖੜੀ ਆਈ ਪੇਸ਼ੇ। 67. ਦਿੱਲੜੀ ਦਰਦੋਂ ਟੋਟੇ ਟੋਟੇ ਦਿੱਲੜੀ ਦਰਦੋਂ ਟੋਟੇ ਟੋਟੇ।ਪੁਰਜ਼ੇ ਪੁਰਜ਼ੇ ਜ਼ੱਰੇ ਵੋ ਜ਼ੱਰੇ। ਇਸ਼ਰੇ ਗ਼ਮਜ਼ੇ ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ।ਨਖਰੇ ਟੱਖਰੇ ਜ਼ੋਰੇ ਤੋਰੇ। ਖ਼ੂਨ ਕਰੇਂਦੇ ਜ਼ਰੇ ਵੋ ਜ਼ਰੇ। ਆਪੇ ਅਪਣਾਂ ਸੋਹਾਂ ਕੀਤੋ।ਆਪੇ ਅਪਨੀ ਜਾਤੇ ਨੀਤੋ। ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਥੀਂਬੀਂ ਪਰੇ ਵੋ ਪਰੇ। ਗੂੜ੍ਹੇ ਨੈਨ ਤੇ ਜ਼ੁਲਫਾਂ ਕਾਲੀਆਂ।ਸੋਹਣੀਆਂ ਰਮਜ਼ਾਂ ਮੋਹਣੀਆਂ ਚਾਲੀਆਂ। ਜੈਂ ਬਿਨ ਮੂਲ ਨ ਸਰੇ ਵੋ ਸਰੇ। ਪਲਪਲ ਤੀਰ ਨਿਗਾਹ ਦੇ ਫੱਲੜੇ।ਵਲਵਲ ਪੇਚ ਜ਼ੁਲਫ ਦੇ ਵੱਲੜੇ। ਬੇ ਵੱਸ ਕੇਂਵੀਂ ਕਰੇ ਵੋ ਕਰੇ। ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ ਦਰਦ ਅੰਦੇਸ਼ੇ।ਡੇਹਾਂ ਰਾਤ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਪੇਸ਼ੇ। ਹਿਜਰੋਂ ਜਿੰਦੜੀ ਡਰੇ ਵੋ ਡਰੇ। 68. ਦਿੱਲੜੀ ਨਮਾਣੀ ਕੂੰ ਰੋਜ਼ ਮੁੰਝਾਰੀ ਦਿੱਲੜੀ ਨਮਾਣੀ ਕੂੰ ਰੋਜ਼ ਮੁੰਝਾਰੀ।ਛੱਡ ਗਿਆ ਢੋਲਾ ਯਾਰ ਆਜ਼ਾਰੀ। ਇਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਕਈ ਭਾਹ ਗ਼ਜ਼ਬ ਦੀ।ਸੜਦੀ ਜਲਦੀ ਜਾਨ ਵਿਚਾਰੀ। ਆਸ਼ਕ ਫਿਰਦੇ ਮਸਤ ਮਵਾਲੀ।ਸਰ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਲਖ ਵਾਰੀ। ਦਰਦ ਅੰਦੋਹ ਤੇ ਸੂਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ।ਲਾ ਕਰ ਯਾਰੀ ਯਾਰ ਵਿਸਾਰੀ। ਸੈਦ ਕਰੇਂਦੇ ਮੁਰਗ ਦਿਲੇਂਦੇ।ਨਾਜ਼ੋ ਅਦਾ ਹਿਨ ਬਾਜ਼ ਸ਼ਿਕਾਰੀ। ਚਸ਼ਮਾਂ ਸ਼ੋਖ ਬਹਾਦਰ ਜੰਗੀ।ਪਲਕਾਂ ਧਰਦੀਆਂ ਦਸਤ ਕਟਾਰੀ। ਜਿੰਦ ਫ਼ਰੀਦ ਬਚੇ ਹੁਣ ਕੇਂਵੇਂ।ਨੈਨਾਂ ਖ਼ਦੰਗ ਚਲਾਈ ਕਾਰੀ। 69. ਦਿਨ ਰੈਨ ਦਿਲ ਹੈਰਾਨ ਹੈ ਦਿਨ ਰੈਨ ਦਿਲ ਹੈਰਾਨ ਹੈ।ਆਸਾਇਸ਼ ਨ ਪਾਇਮ ਹਿੱਕ ਘੜੀ। ਸਰ ਟੁੱਕੜੇ ਟੁੱਕੜੇ ਹੋ ਗਿਆ।ਤਨ ਮਨ ਜਲਿਆ ਲੂੰ ਲੂੰ ਸੜੀ। ਦਰਿਆ ਬਿਰਹੋਂ ਦਾ ਤਾਰ ਹੈ।ਹਰ ਮੌਜ ਆਦਮ ਖਵਾਰ ਹੈ। ਨ ਪਾਰ ਨ ਉਰਵਾਰ ਹੈ।ਔਖੀ ਅੜਾਹੀਂ ਆ ਅੜੀ। ਏਹਾ ਹੈ ਹਕੀਕਤ ਹਾਲ ਦੀ।ਸਾਰੀ ਉੱਮਰ ਰਹੀ ਭਾਲਦੀ। ਕਈ ਕਲ ਨ ਪਈ ਮਹੀਂਵਾਲ ਦੀ।ਬੇਵੱਸ ਤੱਤੀ ਲਹਿਰੀਂ ਲੁੜ੍ਹੀ। ਸਾਥੀ ਪੁੱਨਲ ਛੱਡ ਗਿਉਂ ਪਰੇ।ਜੈਂ ਬਾਝ ਹਿਕ ਪਲ ਨ ਸਰੇ। ਫਿਰ ਫਿਰ ਡੂੰਗਰ ਘਾਟੀਆਂ ਦੱਰੇ।ਸਿਕ ਸਾਥ ਵੰਜ ਭੋਇ ਵਿੱਚ ਵੜੀ। ਹੁਣ ਇਸ਼ਕ ਆਦਲ ਮੂੰ ਪਿਆ।ਹੋਸ਼ੋ ਹੁਨਰ ਜ਼ਾਇਆ ਥਿਆ। ਸਬ ਮਹਵ ਮਨਸੀ ਹੋ ਗਿਆ।ਜੋ ਕੁੱਝ ਸਿਖੀ ਜੋ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹੀ। ਥਈ ਦਿਲ ਫ਼ਰੀਦ ਆਗਾਹ ਹੈ।ਹਰ ਜਾ ਜਲੂਸੇ ਸ਼ਾਹ ਹੈ। ਬਾਦਲ ਮੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਮਾਹ ਹੈ।ਜਬ ਝੱੜ ਗਈ ਮਨ ਕੀ ਝੜੀ। 70. ਡਿੱਠਾ ਇਸ਼ਕ ਅਯਾਂ ਤਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਗਲੀ ਡਿੱਠਾ ਇਸ਼ਕ ਅਯਾਂ ਤਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਗਲੀ।ਸਭੋ ਰਮਜ਼ ਖ਼ਫੀ ਹੁਣ ਥੀਵਮ ਜੱਲੀ। ਸਭ ਜਲਵਾ ਨੂਰ ਜ਼ਹੂਰ ਡਿੱਸੇ।ਯਾ ਐਮਨ ਤੇ ਯਾ ਤੂਰ ਡਿੱਸੇ। ਗਈ ਗ਼ਬਿਤ ਐਨ ਹਜੂਰ ਡਿੱਸੇ।ਦਿਲ ਵੰਜ ਦਿਲਬਰ ਦੇ ਸਾਥ ਰਲੀ। ਹੈ ਕਸ਼ਫ਼ ਕਮਾਲ ਦੀ ਬਾਤ ਅਜਬ।ਹੈ ਵਜਦ ਤੇ ਹਾਲ ਦੀ ਘਾਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਵਸਲ ਵਸਾਲ ਦੀ ਰਾਤ ਅਜਬ।ਮੁੱਠੀ ਗੈਰ ਦੀ ਜ਼ਾਤ ਸਿਫ਼ਾਤ ਜਲੀ। ਕਡੀਂ ਤੈਰ ਅਰੂਜ਼ ਦਾ ਹਾਲ ਬਣੇ।ਕਡੀਂ ਸੈਰ ਨਜ਼ੂਲ ਦੀ ਚਾਲ ਬਣੇ। ਜੋ ਹਿਜਰ ਹੈ ਆਨ ਵਸਾਲ ਬਣੇ।ਸਾਰੇ ਸੂਲ ਸੜੇ ਸਾਰੀ ਮੂੰਝ ਟਲੀ। ਜਲ ਖ਼ਾਕ ਤੇ ਖੋਟ-ਖਪੋਟ ਗ਼ੁਮਾਂ।ਗੁਮ ਹੋ ਗਿਆ ਗ਼ੈਰ ਦਾ ਨਾਮ ਨਿਸ਼ਾਨ। ਥਿਆ ਨੂਰ ਵਜੂਦ ਸਹੂਦ ਅਯਾਂ।ਘਰ ਬਾਰ ਗਲੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮਿਲੀ। ਜਥਾਂ ਭਾਲ ਡੱੇਖ਼ਾਂ ਤਥੇ ਰਾਜ਼ ਡਿੱਸੇ।ਸਭ ਹੁਸਨ ਦੇ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਡਿੱਸੇ। ਸਭ ਸੋਜ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਸਾਜ਼ ਡਿੱਸੇ।ਹਮਾ ਓਸਤ ਸੁਝਾਈ ਰੀਤ ਭਲੀ। 71. ਡਿੱਠੜੀ ਯਾਰ ਭਲਾਈ ਡਿੱਠੜੀ ਯਾਰ ਭਲਾਈ।ਹਿੱਕ ਤਿਲ ਤਰਸ ਨ ਆਇਓ। ਪਾ ਗਲਵਾੜੀ ਸੁਤੜੋਂ।ਵੈਦੀਂ ਨਾ ਮੁਕਲਾਇਓ। ਸਹਿਜੋ ਕੋਲ ਬੁਲ੍ਹਾ ਕੇ।ਕਿਉਂ ਜਾਨੀ ਦਿਲ ਚਾਇਓ। ਹੈ ਹੈ ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ।ਕੈਂ ਮੈ ਤੂੰ ਭਰਮਾਇਓ। ਜੇ ਹਾਵੀ ਇਹ ਨੀਅਤ।ਕਿਉਂ ਵਤ ਯਾਰੀ ਲਾਇਓ। ਜਾਨ ਫ਼ਰੀਦ ਨਿਕੱਮੜੀ।ਮੁਫ਼ਤ ਡੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਓ। 72. ਡੁਖਾਂ ਸੂਲਾ ਕੀਤਮ ਕੱਕੇ ਸਾਈਂ ਡੁਖਾਂ ਸੂਲਾ ਕੀਤਮ ਕੱਕੇ ਸਾਈਂ।ਹੁਣ ਮੌਤ ਭਲੀ ਬੇ ਸ਼ੱਕ ਸਾਈਂ। ਪੁਨਲ ਕੇਚ ਸਿਧਾਇਮ।ਵਲਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨ ਆਇਮ। ਰਹੀਆਂ ਰਾਹੀ ਤੱਕ ਸਾਈਂ। ਘੋਲਾ ਭੈੜੀ ਘਿਲ ਕੂੰ।ਪੌਵਨ ਤੱਤੀ ਦੇ ਦਿਲ ਕੂੰ। ਸੌ ਸੌ ਪੂਰ ਤੇ ਜਕ ਸਾਈਂ। ਆਏ ਸਖ਼ਤ ਕਰੂਪ ਕਸ਼ਾਲੇ।ਕੌਨ ਬੰਦੀ ਦੇ ਟਾਲੇ। ਜੋ ਲਿਖਿਆ ਮਸਤਕ ਸਾਈਂ। ਡੁਖੜੇ ਦਰਦ ਡੁਖੇਂਦੇ।ਜਾਨ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ। ਸੌ ਚੂੰਢੀ ਲੱਖ ਚੱਕ ਸਾਈਂ। ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਗਿਓ ਸੇ।ਯਾਰ ਦਿਲੋਂ ਵਿਸਰਿਓ ਸੇ। ਪੱਕ ਸਾਈਂ ਹਿਮ ਪੱਕ ਸਾਈਂ। ਹਿਜਰ ਫ਼ਰੀਦ ਉਜਾੜੇਮ।ਸੋਜ਼ ਅੰਦਰ ਦੇ ਸਾੜੇਮ। ਦਿਲੜੀ ਹਮ ਚੱਕਮੱਕ ਸਾਈਂ। 73. ਡੁਖ ਢੇਰ ਸੁਖ ਦਾ ਵੈਰ ਹੈ ਡੁਖ ਢੇਰ ਸੁਖ ਦਾ ਵੈਰ ਹੈ।ਰੀੜਾਂ ਘਣੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਬਹੂੰ। ਰਤ ਰੋ ਹੰਜੂ ਨੀਰਾਂ ਵਹਿਨ।ਨੱਕ-ਸੀੜ੍ਹ ਤੇ ਸੀੜ੍ਹਾ ਬਹੂੰ। ਜੁਖ ਜੁਖ ਕਰਾ ਧਾਈਂ ਬਹੂੰ।ਡੁਖ ਡੁਖ ਕੱਢਾਂ ਆਹੀਂ ਬਹੂੰ। ਦੁੱਖ ਦੁੱਖ ਉਠਨ ਭਾਈਂ ਬਹੂੰ।ਉਕ ਚੁੱਕ ਪਈਆਂ ਧੀਰਾ ਬਹੂੰ। ਸਰ ਭੋਂਡਾ ਚੜਿਆ ਖ਼ਾਕ ਹੈ।ਮੂੰਹ ਧੂੜ ਸੀਨਾ ਚਾਕ ਹੈ। ਚੂਚਕ ਥੀਆ ਹੁਣ ਚਾਕ ਹੈ।ਮੁੱਠੀ ਝੋਕ ਦਿਲ ਵੀਰਾਨ ਬਹੂੰ। ਸਭ ਲੋਕ ਕਰਦਾ ਟੋਕ ਹਿਮ।ਲਗੀ ਦਿਲ ਨਿਆਰੜੀ ਨੋਕ ਹਿਮ। ਡਿੱਤੀ ਬਿਰਹੋਂ ਡਾਢੀ ਚੋਕ ਹਿਮ।ਚੁੱਟੀ ਦਰਦ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਬਹੂੰ। ਬੇ ਪੀਰ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਚਾਲੀਆਂ।ਸਭ ਹਨ ਉਪੱਠੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹੀਆਂ। ਪੀਤਮ ਨ ਪੀਤਾਂ ਪਾਲੀਆਂ।ਰੋ ਰੋ ਕਰੇ ਰੀੜਾਂ ਬਹੂੰ। ਕਲ੍ਹੀ ਮੈਂ ਨਮਹੀਂ ਏਹੀਂ ਜੋਲਦੀ।ਫਿਰੇ ਲੱਖ ਫ਼ਰੀਦ ਏਹੀਂ ਤੋਲਦੀ। ਦਿਲ ਬੋੜਦੀ ਦਿਲ ਰੋਲਦੀ।ਸੋਹਣੀਆਂ ਸੱਸੀਆਂ ਹੀਰਾਂ ਬਹੂੰ। 74. ਡੁਖੇ ਡੇਂਹ ਫੁਰਕਤ ਦੇ ਨਿਭਨ ਡੁਖੇ ਡੇਂਹ ਫੁਰਕਤ ਦੇ ਨਿਭਨ।ਮੁੱਠੇ ਨੈਨ ਰੋ ਰੋ ਰੱਤ ਥੀਵਨ। ਸਾਥੀ ਪੁਨਲ ਗਿਆ ਦੂਰ ਹੈ।ਸਰ ਦਰਦ ਕਹਿਰ ਕਲੂਰ ਹੈ। ਤਨ ਚੂਰ ਮਨ ਰੰਜੂਰ ਹੈ।ਸ਼ਾਲਾ ਸਜਨ ਕੋਲੇ ਵਸਨ। ਮਾਹੀ ਮਿੱਠਲ ਗਿਉਂ ਰੋਲ ਵੇ।ਵਾਹ ਢੋਲ ਤੈਂਡੜੇ ਬੋਲ ਵੇ। ਡੇਖਾਂ ਹੈ ਕੈਂਦੇ ਕੋਲ ਵੇ।ਦਿਲ ਢਾਂਢ ਦਰਦਾਂ ਦੇ ਬਲਨ। ਦਿੱਲੜੀ ਤਪੇ ਸੀਨਾ ਜਲੇ।ਜੀਅੜਾ ਡੁਖੇ ਜਿੰਦੜੀ ਗਲੇ। ਹੱਡ ਚੱਮ ਸੜੇ ਲੂੰ ਲੂੰ ਤਲੇ।ਅੱਖੀਆਂ ਡੁਖਨ ਦੀਦਾਂ ਸਿਕਨ। ਮੂਨਸ ਤੇ ਨਾ ਗਮਖਵਾਰ ਹੈ।ਚੌਗੁੱਠ ਸਖ਼ਤ ਉਜਾੜ ਹੈ। ਪਲਪਲ ਗਮਾਂ ਦੀ ਧਾੜ ਹੈ।ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਿਭਾਵਾਂ ਰਾਤ ਦਿਨ। ਡਿੱਠੜੇ ਸਵਾ ਕਿਕਰ ਰਹੂੰ।ਸੁੰਜ ਬਰ ਫ਼ਿਰੂੰ ਡੁਖ਼ੜੇ ਸਹੂੰ। ਜਥ ਰਿੱਛ ਘਣੇ ਰਾਖਸ ਬਹੂੰ।ਬਾਂਦਰ ਬਲਾਈਂ ਭੂਤ ਜਿਨ। ਸੱਯਦ ਫ਼ਰੀਦ ਸਹਸੀ ਸਭੇ।ਮਾਹੀ ਪਿੱਛੇ ਰਾਹੀ ਥੀਏ। ਯਾ ਵੰਜ ਮਿਲੇ ਯਾ ਰੁਲ ਮੋਏ।ਗਏ ਹਿਨ ਡੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਾਥ ਘਿਨ। 75. ਡੁੱਖੇ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਡੁੱਖੜੇ ਘਾਟੇ ਨੈਂ ਡੁੱਖੇ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਡੁੱਖੜੇ ਘਾਟੇ ਨੈਂ।ਸਰ ਫੱਟੜਾ ਤਰੁਟੜੇ ਗਾਟੇ ਨੈਂ। ਮੈਂ ਜਾਤ ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ ਪੁਨਲ।ਰਹਿਸੀ ਕੋਲ ਨ ਵੈਸੀ ਕੇਚ ਡੂੰ ਵਲ। ਹੁਣ ਵਲਵਲ ਪੂਰ ਪੌਵਨ ਪਲਪਲ।ਅੱਖੀਂ ਨੀਰ ਹੰਜੂ ਫਰਵਾਟੇ ਨੈਂ। ਸੁੰਜ ਸੇਝ ਅਤੇ ਗੁਲ ਖ਼ਾਰ ਥੀਏ।ਧਈਆਂ ਹਾਰ ਹਮੇਲਾਂ ਮਾਰ ਥੀਏ। ਜਿੰਦ ਜੋਖੋਂ ਤਾਰ ਵ ਤਾਰ ਥੀਏ।ਮੁੱਠੀ ਦਿੱਲੜੀ ਕਿਰਮ ਗਘਾਟੇ ਨੈਂ। ਬੁਰਾ ਬਿਰਹੋਂ ਬੁਰੀ ਬੀਮਾਰੀ ਹੈ।ਡੁੱਖ ਪੈਰ ਤੇ ਨਾਲਾ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਢੋਲੇ ਬਾਝ ਨ ਹਰਗਿਜ਼ ਕਾਰੀ ਹੈ।ਕੂੜੇ ਸਰਬਤ ਘੋਟੇ ਚਾਟੇ ਨੈਂ। ਬਦੂੰ ਬਾਂਦਰ ਬੂਜ਼ ਅਦਾਈਂ ਹਨ।ਗਡ ਗੈਂਡੇ ਗੁਰਗ ਬਲਾਈਂ ਹਨ। ਥਲ ਮਾਰੂ ਔਖੀਆਂ ਜਾਹੀਂ ਹਨ।ਸਰੜਾਟੇ ਸਖ਼ਤ ਚਕਾਟੇ ਨੈਂ। ਬਠ ਵਾਲੀ ਵਾਲੀਆਂ ਬੂਲ ਤਤੇ।ਆਏ ਪੇਸ਼ ਤੱਤੀ ਦੇ ਸੂਲ ਤੱਤੇ। ਪੈਰੀ ਚੁਭਨ ਹਜ਼ਾਰ ਬਬੂਲ ਤੱਤੇ।ਹਿਕ ਰੀਤ ਤੱਤੀ ਥਿਆਭਾਟੇ ਨੈਂ। ਆਈ ਰੋਹਾਂ ਜਬਲਾਂ ਜਾਲ ਮੇਰੀ।ਮੱਮੀਂ ਡੈਣੀਂ ਲਹਨ ਸੰਭਾਲ ਮੇਰੀ। ਰਿੱਛ ਰਾਖਸ ਰੱਖਦੇ ਭਾਲ ਮੇਰੀ।ਡੇਂਹ ਗਤ ਫ਼ਰੀਦ ਗਪਾਟੈ ਨੈਂ। 76. ਡੁਖੀ ਦਿੱਲੜੀ ਦਰਦੀਂ ਮਾਰੀ ਡੁਖੀ ਦਿੱਲੜੀ ਦਰਦੀਂ ਮਾਰੀ।ਹਰ ਵੇਲ੍ਹੇ ਆਜ਼ਾਰੀ। ਸੋਜ਼ ਅੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੂਲ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ।ਆਇਮ ਬਰੋਚ ਰੋਹ ਡੂੰਗਰ ਵਿੱਚ। ਸਖ਼ਤ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਜੁਲਮ ਕਹਿਰ ਵਿੱਚ।ਹੋਤ ਨ ਕੀਤਮ ਕਾਰੀ। ਦਾਰ ਮਦਾਰਾਂ ਸੁੰਜੜੀਆਂ ਬਾਰਾਂ।ਪੱਰਬਤ ਧਾਰਾਂ ਗ਼ਮ ਦੀਆਂ ਮਾਰਾਂ। ਪਰਮ ਪੁਕਾਰਾਂ ਜਿੰਦੜੀ ਵਾਰਾਂ।ਯਾਰ ਵਿਸਾਰੀ ਯਾਰੀ। ਸ਼ਾਨ ਸ਼ਰਮ ਗਿਆ ਭੀਮ ਭਰਮ ਗਿਆ।ਦੀਨ ਜਰਮ ਗਿਆ ਦੈਰ ਧਰਮ ਗਿਆ। ਲੁਤਫ਼ ਕਰਮ ਗਿਆ ਨੇਕ ਰਹਿਮ ਗਿਆ।ਲਗੜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਖਵਾਰੀ। ਔਖੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਲੱਖ ਲੱਖ ਘਾਟੇ।ਖੁੜਬਣ ਭਾਟੇ ਸਹੰਸ ਗਪਾਟੇ। ਤੱਤੜੀ ਵਾਲੀ ਡੁੱਖੜੇ ਘਾਟੇ।ਕਰ ਕਰ ਪੀਤ ਪਿਆਰੀ। ਨੇਂਹ ਨਿਭਾਇਆ ਰੋਜ਼ ਸਿਵਾਇਆ।ਪੋਰ ਪਰਾਇਆ ਮੁਫ਼ਤ ਅਜ਼ਾਇਆ। ਦੀਦ ਮੁਸਾਇਆ ਜ਼ੁਲਫ ਅੜਾਇਆ।ਘੱਤ ਘੱਤ ਪੇਚ ਦੀ ਗਾਰੀ। ਸਾੜਿਨ ਛਾਤੀ ਮਾਰਨ ਕਾਤੀ।ਸੋਜ਼ ਹੈ ਸਾਥੀ ਰੋਗ ਹੈ ਭਾਤੀ। ਹਿਜਰ ਦੀ ਝਾਤੀ ਖਿਸਮ ਹਯਾਤੀ।ਪਲ ਪਲ ਮੌਤ ਤਿਆਰੀ। ਦਰਦ ਫ਼ਰੀਦ ਜਦੀਦ ਜਦੀਦੇ।ਈਦ ਬਈਦੇ ਬਖ਼ਤ ਅਨੀਦੇ। ਸ਼ੌਕ ਸ਼ਦੀਦੇ ਮੂੰਝ ਮਜ਼ੀਦੇ।ਬਾਰ ਬਿਰਹੋਂ ਸਰ ਬਾਰੀ। 77. ਡੁਖੜੇ ਪੁਖੜੇ ਆਇਮ ਡੁਖੜੇ ਪੁਖੜੇ ਆਇਮ।ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਭਾਵਨੜੂੰ ਰਹੀਆਂ। ਚਾਂਦੜੀਆਂ ਰਾਤੀਂ ਬਿਰਹੋ ਬਰਾਤੀਂ।ਸਈਆਂ ਖੇਡਣ ਗਈਆਂ। ਰੁਤ ਸਾਵਨ ਦੀ ਮੀਂਹ ਬਰਸਾਤੀਂ।ਰਲ ਮਿਲ ਧਾਵਨ ਪਈਆਂ। ਸਦਕੇ ਕੀਤਾ ਨਾਲ ਨ ਨੀਤਾ।ਪਕੜ ਨ ਖੇੜਾ ਬਈਆਂ। ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦਾ ਵਾਰਸ ਸਾਡਾ।ਤੂੰ ਹੈ ਰਾਂਝਨ ਸਾਈਆਂ। ਵਿਸਰਿਅਮ ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਬਬਾਣਾ।ਵਿਸਰੀਆਂ ਸੇਗੀਆਂ ਸਈਆਂ। ਸਕੜੇ ਸੌਹਰੇ ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲੇ।ਸਟ ਕਰ ਤੈਂਡੜੀ ਥਈਆਂ। ਸੇਗੀਆਂ ਸਰਤੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰ ਸੁਹਾਵਨ।ਮੈਂ ਵੱਤ ਬੂਟੇ ਲਈਆਂ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਕੂੰ ਖਲਅਤ ਡਿੱਤੜੀ।ਮੂੰਹ ਸਿਰ ਭੁੱਸੜ ਛਈਆਂ। 78. ਡੁਖੜੀਂ ਕਾਰਣ ਜਾਈ ਹਮ ਡੁਖੜੀਂ ਕਾਰਣ ਜਾਈ ਹਮ।ਸੂਲੀਂ ਸਾਂਗ ਸਮਾਈ ਹਮ। ਦਰਦ ਅੰਦੇਸ਼ੇ ਸਕੜੇ ਸੌਰੇ।ਬਿਆ ਨਾ ਭੈਣ ਤੇ ਭਾਈ ਹਮ। ਗਹਲੀ ਕਮਲੀ ਸੂੰਜੜੀ ਧੁਰ ਦੀ।ਹਿਕ ਗ਼ਮ ਦੀ ਸਧਰਾਈ ਹਮ। ਜਾਵਣ ਲਾਦੀ ਪੰਡ ਬਲਾ ਦੀ।ਚੁਮ ਸਿਰ ਅੱਖੀਆਂ ਚਾਈ ਹਮ। ਰਾਹਤ ਵੇਂਦੀਂ ਵਿਦਾ ਨਾ ਕੀਤਮ।ਮਈ ਹਮ ਪਰ ਮਤਰਾਈ ਹਮ। ਪੀੜ ਪੁਰਾਣੀ ਅਮੜੀ ਸਕੜੀ।ਮੂੰਝ ਮੰਝਾਰੀ ਦਾਈ ਹਮ। ਸਖ਼ਤੀ ਤੇ ਬਦ ਬਖ਼ਤੀ ਤੱਤੜੀ।ਹਾਲ ਵੰਡਾਓ ਹਮਸਾਈ ਹਮ। ਬੇ ਠਾਈ ਦੀ ਚੋਲੀ ਚੁਨੜੀ।ਪਾਈ ਹਮ ਪਾ ਠਮਕਾਈ ਹਮ। ਸਿਰ ਤੇ ਛਤੜੇ ਚੋਟੀਆਂ ਮੱਥੜੇ।ਤੈਂ ਸੰਗ ਦਿੱਲੜੀ ਲਾਈ ਹਮ। ਹੂ ਹੂ ਫਕੜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਖਵਾਰੀ।ਚਾਤੀ ਫ਼ਖਰ ਵਡਾਈ ਹਮ। ਕਿਵੇਂ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਵਸਾਰਾਂ।ਜੈ ਕੀਤੇ ਇਥ ਆਈ ਹਮ। 79. ਡੁੱਖ ਸੀਨੇ ਤੇ ਮੂੰਗ ਡਾਲੇ ਡੁੱਖ ਸੀਨੇ ਤੇ ਮੂੰਗ ਡਾਲੇ।ਸਿੱਕ ਤੱਡੀ ਤੱਡੀ ਤੇਲ ਡਖਾਲੇ। ਗ਼ਮ ਦਰਦ ਅਲਮ ਬਦ ਨੀਤੇ।ਪਏ ਸਾੜਨ ਸੋਜ਼ ਪਲੀਤੇ। ਥਏ ਮੈਂ ਮੁੱਠੜੀ ਦੇ ਕੀਤੇ।ਸਬ ਰਾਣੀ ਖਾਂ ਦੇ ਸਾਲੇ। ਕਈ ਡੇਂਹ ਨਾ ਰਲ ਗੁਜ਼ਰਿਉ ਨੇ।ਸਾਰੀ ਆਸ ਉਮੀਦ ਵੰਜਿਉਂ ਨੇ। ਹੈ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਕਿਆ ਥਿਉ ਨੇ।ਥਏ ਪੇਚੀ ਕੇਚ ਉਬਾਹਲੇ। ਹਮ ਸੰਗਤੀ ਸਾਰੇ ਖੋਟੇ।ਖਚ ਬਾਜ਼ ਉਪੱਠੜੇ ਡੋਟੇ। ਰਲ ਮਿਲ ਬੇ ਦਰਦ ਕਲ੍ਹੋਟੇ।ਪਏ ਕਰਨ ਖ਼ਿਲਾਂ ਹਾਂ ਕਾਲੇ। ਤੱਤੀ ਸੋਜ਼ ਅੰਦੋਹ ਵਚਾਲੇ।ਸੈ ਵਾਕੇ ਫ਼ਾਕੇ ਘਾਲੇ। ਨਿੱਤ ਰੋਹ ਪੱਥਰ ਪੜਤਾਲੇ।ਹੱਥੀ ਲਫਾਂ ਪੇਰੀਂ ਛਾਲੇ। ਕਰ ਸਬਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨਿਭੇਸਾਂ।ਪਈ ਸੂਲੀ ਸਾਂਗ ਜਲੇਸਾਂ। ਦਮ ਜੈਂਦੀਂ ਤਈ ਪੁਕਰੇਸਾਂ।ਮਤਾਂ ਕਾਦਰ ਸਖ਼ਤੀ ਟਾਲੇ। 80. ਡੁਖ ਥੀਏ ਬਾਂਹ ਬੇਲੀ ਵੋ ਯਾਰ ਡੁਖ ਥੀਏ ਬਾਂਹ ਬੇਲੀ ਵੋ ਯਾਰ।ਹਥੀ ਅਇਮ ਅਕੇਲੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਡੇਵਮ ਕੌਨ ਦਿਲਾਸੇ।ਥੀ ਨਾ ਸਾਂਵਲ ਆਸੇ ਪਾਸੇ। ਮਾਣੀਂ ਅੰਗਨ ਹਵੇਲੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਆਲੀ ਅਦਨੀ ਜੋ ਜਗ ਜੀਵੇ।ਮੈਂ ਵਾਂਗਨ ਪਈ ਕਈ ਨ ਥੀਵੇ। ਡੁਖੜੀ ! ਵਾਢੀ !! ਵ੍ਹੇਲੀ!!! ਵੋ ਯਾਰ। ਨਾ ਮਾਹੀ ਨਾ ਮੰਝੀਆਂ ਡਿਸਦੀਆਂ।ਅੱਖੀਆਂ ਵਿਸਦੀਆਂ ਦਿਲੜੀਆਂ ਫਸਦੀਆਂ। ਜਿੰਦੜੀ ਥੀ ਭਾਂ ਬੇਲੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਸੌਂ ਹੈ ਨਾਜ਼ ਨਿਗਾਹ ਦੀ ਮੈਕੂੰ।ਜੇ ਤੈਂ ਵਲ ਨ ਡੇਖਾਂ ਤੈਕੂੰ। ਰਹਿਸਾਂ ਮੈਲ ਕੁਚੈਲੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਕਿਥ ਓ ਆਸਾਂ ਕਿਥ ਓ ਮਾਣੇ।ਨਾ ਮਾਹੀ ਨਾ ਰਾਜ ਬਬਾਣੇ। ਜੈਸਾਂ ਡੁਖ ਡੁਹੇਲੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਸੁੰਜੀ ਤੂੰ ਰੁਠੜੇ।ਹਾਰ, ਹਮੇਲਾਂ ਗਾਨੇ ਤਰੁਟੜੇ। ਟੋਟੇ ਬਾਂਹ ਚੁੜੇਲੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਹਿਕ ਮੈਂ ਦਰਦ ਅੰਦੋਹ ਵਿਚਾਲੇ।ਪਈ ਸਭ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ੀਂ ਜਾਲੇ। ਤਰੈ ਸੌ ਸੱਠ ਸਹੇਲੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਬਾਝੋਂ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਦਾ ਹੀਲਾ।ਕਜੜਾ, ਕੋਝਾ, ਤੇ ਰੰਗ ਪੀਲਾ। ਸੇਂਧ ਧੜੀ ਥਈ ਮੈਲੀ ਵੋ ਯਾਰ। 81. ਏ ਇਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਸਰ ਰੋਹ ਹੈ ਏ ਇਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਸਰ ਰੋਹ ਹੈ।ਡੁੱਖੀਂ ਸੂਲੀਂ ਦਾ ਅੰਬੋਹ ਹੈ। ਨ ਤੂਲ੍ਹ ਟਾਂਗ ਸੰਦਾਰੀ।ਮੈਂ ਮਨ ਤਾਰੀ ਤੇ ਨੈਂ ਬਾਰੀ। ਮੀਂਹ ਬੂਰੀ ਰਾਤ ਅੰਧਾਰੀ।ਬਿਆ ਖਾਸ ਮਹੀਨਾ ਪੋ ਹੈ। ਥੀ ਯਾਰ ਰਖੇ ਹਮ ਰਾਜ਼ੀ।ਹੈ ਕੂੜੀ ਹੀਲਾ ਸਾਜ਼ੀ। ਹੈ ਪੇਚ ਅਤੇ ਠੱਗ ਬਾਜ਼ੀ।ਏ ਲੁਤਫ਼ ਨਹੀਂ ਕੋਈ ਦਰੋ ਹੈ। ਪਈਆਂ ਖੋਜ਼ ਪੁੱਨਲ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ।ਗਈਆਂ ਰੋਗ ਅੰਦਰ ਦੀਆਂ ਡਮਰਾਂ। ਜੱਡਾਂ ਆਸ਼ਕਾਂ ਬੱਧੀਆਂ ਕਮਰਾਂ।ਥਈ ਦਿਲੀ ਢਾਈ ਕੋ ਹੈ। ਰੋ ਰਿੰਗ ਰਿੰਗ ਕਹਿਮ ਕਰੇਹਲ।ਬੱਠ ਡੁੱਖ ਸੁਖ਼ ਰੱਜ ਬੁਖ ਦੀ ਗ਼ਲ। ਦਮ ਜੈਂਦੀ ਤੋੜੀ ਗੇਹਲ।ਜਥ ਜੋਹ ਜਤਨ ਦੀ ਤਹੋ ਹੈ। ਨਾ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਮਿਲਿਉ ਸੇ।ਨਾ ਦਰਦੀਂ ਵਾਂਦ ਡਿੱਤੋ ਸੇ। ਪੰਧ ਕਰ ਕਰ ਹੁੱਟ ਪਿਉ ਸੇ।ਸੰਧ ਸੰਧ ਦੀ ਨਿਖਤੀ ਮੋਹੈ। 82. ਏ ਰੀਤ ਸਿਖੀ ਹਈ ਕੈਂ ਕਨੋਂ ਏ ਰੀਤ ਸਿਖੀ ਹਈ ਕੈਂ ਕਨੋਂ।ਢੋਲਾ ਲੁਕ ਛੁੱਪ ਬਹਿੰਦੀਂ ਮੈਂ ਕਨੋਂ। ਜੁੜ ਤੇਗ਼ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਮਾਰ ਗਿਉਂ।ਖਸ ਸਬਰ ਆਰਾਮ ਕਰਾਰ ਗਿਉਂ। ਕਿਉਂ ਝੋਕ ਲਡਾ ਲੰਘ ਪਾਰ ਗਿਉਂ।ਕੋਈ ਪੁਛਨ ਵਾਲਾ ਹਮ ਤੈਂ ਕਨੋਂ। ਡੇਹਾਂ ਡੋੜੇ ਡੁੱਖੜੇ ਪੌਂਦੀਆਂ।ਰੱਤੈ ਰੋ ਰੋ ਰਾਤ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ। ਕਰ ਵੈਣ ਡੋਹਾਗ ਸੁਹਾਉਂਦੀਆਂ।ਵੰਜ ਹਾਲ ਘਿਨੋ ਹਮਸਾਈਂ ਕਨੋਂ। ਜੈਂਦੇ ਨਾਲ ਮੁਹੱਬਤ ਜਕੜੀ ਹੈ।ਲਗੀ ਸ਼ਹਿਰ ਮਲਾਮਤ ਫਕੜੀ ਹੈ। ਦਿਲ ਮਿਨਹੜੋਂ ਸਿਠੜੋਂ ਤਕੜੀ ਹੈ।ਨਿਸੇ ਡਰਦੇ ਮਿਹਨੀਂ ਕਨੋਂ। ਐ ਰੋਹੀ ਯਾਰ ਮਲਾਵੜੀ ਵੇ।ਸ਼ਾਲਾ ਹੋਵੇ ਹਰਦਮ ਸਾਵੜੀ ਵੇ। ਵੰਜ ਪੀਸੂੰ ਲਸੜੀ ਗਾਉੜੀ ਵੇ।ਘਿਨ ਅਪਨੇ ਸੋਹਣੇ ਸੈਂ ਕਨੋਂ। ਗ਼ਮ ਦਰਦ ਫ਼ਰਾਕ ਦੀ ਰੋਲੜੀਆਂ।ਗਈਆਂ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਟੋਲੜੀਆਂ। ਥਈ ਗਹਲੀ ਕਮਲੀ ਭੋਲੜੀਆਂ।ਧਕ ਮਾਰ ਝੱਲਾਂ ਜੈਂ ਤੈਂ ਕਨੋਂ। ਦਿਲ ਝਰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਬਾਂਦੀ ਹੈ।ਜਥਾਂ ਝੋਕ ਮੈਂਡੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਬੂ ਸਿਦਕ ਵਫਾ ਦੀ ਆਂਦੀ ਹੈ।ਇਨਹੀਂ ਸਾਵੀਂ ਸਨੇਹੜੀਂ ਲੈਂ ਕਨੋਂ। ਕੁਝ ਯਾਦ ਨਿਹਾਲੀ ਤੂਲ ਨਹੀਂ।ਕੋਈ ਸੰਗਤੀ ਬਾਝੋਂ ਸੂਲ ਨਹੀਂ। ਤੁੜ ਪਾਰ ਵੰਜਣ ਦਾ ਮੂਲ ਨਹੀਂ।ਹੈਂ ਨੈਨਾਂ ਦੀ ਬਾਰੀ ਨੈਨ ਕਨੋਂ। ਬਿਨ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਜੀਵਾਂ ਮੈਂ।ਕਿਉਂ ਏਝੀਂ ਔਖੀ ਥੀਵਾਂ ਮੈਂ। ਨੂਰ ਹਰ ਪਿਆਲਾ ਪੀਵਾਂ ਮੈਂ।ਛੁਪ ਪੌਸਾਂ ਸੂਲੀਂ ਸੈਂ ਕਨੋਂ। 83. ਗ਼ਮਜ਼ੇ ਕਰਦੇ ਜੰਗ ਗ਼ਮਜ਼ੇ ਕਰਦੇ ਜੰਗ।ਲੜਦੇ ਮੂਲ ਨ ਅੜਦੇ। ਨੇਜ਼ੇ ਤੀਰ ਤਫੰਗ।ਕਹਿਰੀ ਨਾਜ਼ ਨਜ਼ਰ ਦੇ। ਜ਼ੁਲਫ ਹੈ ਬਸ਼ੀਰ ਅਬਰੂ ਬਿਛੂਏ।ਮਾਰਨ ਡੰਗ ਨਸੰਗ। ਚਿਕਦੇ ਜ਼ਖਮ ਜਿਗਰ ਦੇ। ਸਾਂਵਲ ਦੀ ਹੈ ਤਰਜ਼ ਅਨੋਖੀ।ਤਨ ਨਾਜ਼ਕ ਦਿਲ ਸੰਗ। ਜ਼ਰਾ ਮਿਹਰ ਨ ਕਰਦੇ। ਬਿਰਹੋ ਅਸਾਂ ਵਲ ਖ਼ਲਅਤ ਭੇਜੀ।ਸਾਵਾ ਪੀਲਾ ਰੰਗ। ਸੌ ਸੌ ਸੂਲ ਅੰਦਰ ਦੇ। ਇਸ਼ਕ ਵੰਜਾਇਮ ਸਰਮ ਭਰਮ ਕੂੰ।ਗਿਆ ਨਾਮੂਸ ਤੇ ਨੰਗ। ਗੁਜ਼ਰੇ ਵਕਤ ਸਬਰ ਦੇ। ਹਾਲ ਫ਼ਰੀਦ ਦਾ ਡੁੱਖ਼ ਡੁਹੇਲਾ।ਦਿੱਲੜੀ ਕੀਤੁਸ ਤੰਗ। ਨਾ ਜੀਂਦੇ ਨਾ ਮਰਦੇ। 84. ਘਾਟੇ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਘਾਟੇ ਜਾਤੇ ਮੈਂ ਘਾਟੇ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਘਾਟੇ ਜਾਤੇ ਮੈਂ।ਤਾ ਭੀ ਚੁੱਮ ਸਰ ਅੱਖੀਆਂ ਚਾਤੇ ਮੈਂ। ਖੋਟਾ ਨੇਂਹ ਅਨੋਖ਼ਾ ਵੈਰੀ ਹੈ।ਮੂੰਹ ਧੂੜ ਮਿੱਟੀ ਸਿਰ ਕੇਰੀ ਹੈ। ਡੁੱਖਾਂ ਸੂਲਾਂ ਦਿਲੜੀ ਘੇਰੀ ਹੈ।ਪਲੂ ਸੂਲ ਕੁਪੱਤੜੇ ਪਾਤੇ ਮੈਂ। ਸਜੀ ਰਾਤ ਸੁੰਜੀ ਤੜਫਾਂਦੀ ਹੈ।ਤੱਤੀ ਤੂਲ ਸੋਤੀਂ ਅੱਗ ਲਾਂਦੀ ਹੈ। ਡੂਖੀ ਡੁਸਕ ਡੁਸਕ ਕੁਰਲਾਂਦੀ ਹੈ।ਬੁਰੇ ਬਿਰਹੋਂ ਦੇ ਸਾਹ ਸੁੰਜਾਤੇ ਮੈਂ। ਬੇਵਾਹੀ ਵਾਹ! ਵਾਹ!! ਵਾਹ!!! ਮੇਰੀ।ਹੈ ਹੂ! ਹੂ!! ਇਜ਼ਤ ਜਾਹ ਮੇਰੀ। ਸੁੰਜਵਾਹ ਹੈ ਤਕੀਆ ਗਾਹ ਮੇਰੀ।ਪਾਤੀ ਪੀਤ ਤੋਂ ਇਹਾ ਬਰਾਤੇ ਮੈਂ। ਲਗੀ ਤਾਂਗ ਪੁਨਲ ਦੀ ਸਾਂਗ ਜੁਡਾਂ।ਭੱਨਾ ਚੂੜਾ ਉੱਜੜੀ ਮਾਂਘ ਤੁਡਾਂ। ਅੱਲਾ ਥਸਿਮ ਵਸਲ ਦਾ ਸਾਂਗ ਕਡਾਂ।ਸਿਹਰੇ ਸਾੜ ਸਟੇ ਗਹਿਣੇ ਲਾਥੇ ਮੈਂ। ਨਾ ਬਾਝ ਹੈ ਬਾਝ ਖ਼ਵਾਰੀ ਦੇ।ਇਹ ਹਾਲ ਤੁਸਾਡੜੀ ਯਾਰੀ ਦੇ। ਡੁਖੇ ਗੁਜ਼ਰਨ ਡੇਂਹ ਅਜ਼ਾਰੀ ਦੇ।ਮੁੱਠੇ ਨੈਨ ਕੁਲਲੜੇ ਲਾਤੇ ਮੈਂ। ਗਲ ਜ਼ੁਲਫ ਦਾ ਪੇਚ ਪਿਉਮ।ਹੱਥ ਹੋਤ ਦੇ ਦਿੱਲੜੀ ਵੇਚ ਡਿਤਮ। ਸਟ ਸੇਝ ਫ਼ਰੀਦ ਬਈਦ ਥਿਉਮ।ਵੈਸਾਂ ਕੇਚ ਨ ਰਰਿਸਾਂ ਜਾਤੇ ਮੈਂ। 85. ਗੂੜ੍ਹੀਆਂ ਅੱਖੀਆਂ ਸਦਾ ਮਤਵਾਲੀਆਂ ਗੂੜ੍ਹੀਆਂ ਅੱਖੀਆਂ ਸਦਾ ਮਤਵਾਲੀਆਂ।ਰੱਤ ਪੀਵਣ ਕਾਣ ਉਭਾਲੀਆਂ। ਤਨ ਮਨ ਬੰਨ੍ਹ ਬੰਨ੍ਹ ਕੈਦ ਕਰੇਂਦੀਆਂ।ਰਗ ਰਗ ਵਗ ਵਗ ਪੇਚ ਅੜੇਂਦੀਆਂ। ਇਹ ਜ਼ੁਲਫਾਂ ਦਿੱਲੜੀ ਕਾਲੀਆਂ। ਜਾਨ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਪਾਵਿਨ ਦਾਮਾਂ।ਇਸਵੇ ਗ਼ਮਜ਼ੇ ਨਾਜ਼ ਖ਼ਰਾਮਾ। ਵਾਹ ਨਾਜ਼ਕ ਰੇਡਾਂ ਚਾਲੀਆਂ। ਕਰਨ ਨ ਟਾਲੇ ਮੋਹਨ ਮਾਲੇ।ਬੇਂਸਰ ਬੋਲ ਅਤੇ ਕਟਮਾਲੇ। ਕਿਆ ਫੁਲਵਾਲੇ ਕਿਆ ਵਾਲੀਆਂ। ਸਾੜਿਮ ਦਿਲੜੀ ਡੁੱਖੜੀਂ ਕੁੱਠੜੀ।ਜਿੰਦੜੀ ਲੁੱਟੜੀ ਸੁੱਖੜੀਂ ਖੁਟਰੀ। ਬਿਆਂ ਅੱਖੀਆਂ ਦਰਦੋਂ ਆਲੀਆਂ। ਘੋਲੇ ਕੂਚੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਜ਼ਾਰਾਂ।ਸੋਹਿਨ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਉੱਜੜੀਆਂ ਬਾਰਾਂ। ਡਿੱਤੀਆਂ ਬਿਰਹੋਂ ਮੁਲਕ ਨਕਾਲੀਆਂ। 86. ਗੁਜ਼ਰ ਗਈ ਗੁਜ਼ਰਾਨ ਗ਼ਮ ਦੇ ਸਾਂਗ ਰਲਿਓਸੇ ਗੁਜ਼ਰ ਗਈ ਗੁਜ਼ਰਾਨ ਗ਼ਮ ਦੇ ਸਾਂਗ ਰਲਿਓਸੇ। ਡਿੱਠੜਾ ਜਮਲ ਜਹਾਂ ਨ ਕੁੱਝ ਪਲੜੇ ਪਿਉ ਸੇ। ਵੈਂਦੀ ਯਾਰ ਨ ਖੜ ਮੁਕਲਾਇਆ।ਕੇਚੋਂ ਕੋਈ ਪੈਗ਼ਾਮ ਨ ਆਇਆ। ਜਿੰਦੜੀ ਦਾ ਜਜਮਾਨ।ਗਲ ਦਾ ਗੇੜ ਥਿਓ ਸੇ। ਨਾ ਮਾਹੀ ਨ ਰਿੰਗ ਮਹੀਂਦੀ।ਝੋਕ ਉਜਾੜ ਡਿੱਸਮ ਤੇਂਹ ਡੇਂਹ ਦੀ। ਬੇਲਾ ਥਿਆ ਵੀਰਾਨ।ਥੀ ਬੇ ਆਸ ਰੁਲਿਓਸੇ। ਲਾਂਵੀ ਲੇਂਹਦੀ ਪਿਉਮ ਵਿਛੋੜਾ।ਖਾਰੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਆਇਉਮ ਧੋੜਾ। ਮਹਿੰਦੀ ਸੁਰਖੀ ਬਾਨ।ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਵਟਿਓ ਸੇ। ਵੈਣ ਸਿਆਪੇ ਮਾਤਮ ਗਾਹਣੇ।ਡੁੱਖ ਡੁਹਾਗ ਦੇ ਭੋਲ ਵਿਹਾਣੇ। ਸੂਲਾਂ ਦਾ ਸਾਮਾਨ।ਅਜ਼ਲੋਂ ਡਾਜ ਢਇਓਸੇ। ਛੋਟੀ ਉੱਮਰ ਰੰਡੇਪਾ ਆਇਮ।ਖੋਟੀ ਕਿਸਮਤ ਖੋਟ ਕਮਾਇਮ। ਡੁੱਜਾ ਏ ਇਰਮਾਨ।ਵੇਂਦੀਂ ਨ ਮੁਕਲਿਓਸੇ। ਜੈਂਦੀ ਤਈਂ ਏ ਦਰਦ ਨਿਭੇਸਾਂ।ਮਰਦੀਂ ਦਾਗ਼ ਕਬਰ ਵਿੱਚ ਨੇਸਾ। ਪਿੱਟ ਪਿੱਟ ਥਿਆ ਖ਼ਫ਼ਕਾਨ।ਰੋ ਰੋ ਖ਼ਲਕ ਰੌਵਿਓ ਸੇ। ਜੈਂ ਬਿਨ ਹਿੱਕ ਪਲ ਮੂਲ ਨ ਵਿਸੇ।ਬਾਕੀ ਕਰਨੇ ਆਏ ਕਿਸੇ। ਵਹ ਤਕਦੀਰ ਦਾ ਸ਼ਾਨ।ਕਿਆ ਹਾ ਕਿਆ ਥੀ ਗਿਓਸੇ। ਕਰ ਕਰ ਯਾਦ ਫ਼ਰੀਦ ਸੱਜਣ ਕੂੰ।ਲਾ ਗਲ ਰੋਵਾਂ ਹਿੱਕ ਹਿੱਕ ਵਣ ਕੂੰ। ਜਾਨ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਕਾਨ।ਜਾਨੀ ਜੋੜ ਮਰਿਓ ਸੇ। 87. ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਵਕਤ ਗੁੰਧਾਵਣ ਧੜੀਆਂ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਵਕਤ ਗੁੰਧਾਵਣ ਧੜੀਆਂ।ਵਿਸਰਿਆ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਅਸਾਹਾਂ। ਰੋਗ ਕਰੂਪ ਕਸ਼ਾਲੇ ਹਰ ਦਮ।ਦਰਦੋਂ ਨਾਲਾ ਜ਼ਾਰ ਅਸਾਹਾਂ। ਸੁਰਮਾ ਪਾਵਣ ਸੁਰਖ਼ੀ ਲਾਵਣ।ਬੇਂਸਰ ਬੋਲ ਤੇ ਮਾਂਘ ਬਣਾਵਣ। ਸਹਿਜੋਂ ਫੁਲੋਂ ਸਿਹਰੇ ਪਾਵਣ।ਸਭ ਕੁਝ ਥਇਆ ਬੇਕਾਰ ਅਸਾਹਾਂ। ਤਨ ਮਨ ਚੁੱਭੜੀ ਸਾਗ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ।ਜਾਨ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਚੂਕ ਡੁੱਖਾ ਦੀ। ਦਿੱਲੜੀ ਸੂਲੀ ਕੀਤੀ ਮਾਂਦੀ।ਸੀਨੇ ਸੌ ਸੌ ਖ਼ਾਰ ਅਸਾਹਾਂ। ਹੱਸਣ ਖਿਲਣ ਕੁਝ ਯਾਦ ਨ ਆਵੇ।ਰੋਂਦੀ ਖਪਦੀ ਉੱਮਰ ਨਭਾਵੇ। ਜਿੰਦ ਜੁਖ ਜੁਖ ਲੱਖ ਰੰਜ ਉਠਾਵੇ।ਡੁੱਖੜੇ ਤਾਰੋ ਤਾਰ ਅਸਾਹਾਂ। ਪੀਤ ਪੁਨਲ ਦੀ ਰਗ ਰਗ ਘੇਰਿਮ।ਯਾਰ ਅਗ਼ਯਾਰ ਕਨੂੰ ਮੂੰਹ ਫੇਰਿਮ। ਝੂਰ ਝੁਗਟੇ ਜੁੜ ਜੁੜ ਵੇੜਿਮ।ਛੁੱਟ ਗਿਆ ਕੁਲ ਕੰਮ ਕਾਰ ਅਸਾਹਾਂ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਆਇਮ ਵੇੜੇ।ਟੋਕਾਂ ਕਰਦੇ ਖੇੜੇ ਭੇੜੇ। ਸੋਹਣੇ ਕੀਤੇ ਸਖ਼ਤ ਨਖੇੜੇ।ਤੂਲ ਤੱਤੀ ਦਾਰ ਅਸਾਹਾਂ। 88. ਗਿਆ ਰੋਲ ਰਾਵਲ ਵਿੱਚ ਰੋਹ ਰਾਵੇ ਗਿਆ ਰੋਲ ਰਾਵਲ ਵਿੱਚ ਰੋਹ ਰਾਵੇ।ਨਾ ਯਾਰ ਮਿਲਦਾ ਨਾ ਮੌਤ ਆਵੇ। ਆਤਣ ਕਤੇਂਦੀ ਸੰਗੀਆਂ ਸਤਾਵਨ।ਜੁਗਤਾਂ ਮਰੇਂਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਸੁਣਾਵਨ। ਕਈ ਕੇਸ ਕਰਦੀਆਂ ਕਈ ਨੋਕ ਲਾਵਨ।ਜੀਅੜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਦਮੇ ਉਠਾਵੇ। ਭੈਣੀ ਨ ਭਾਵਾਂ ਅੱਮੜੀ ਅਲਾਵੇ।ਪੇਕੇ ਸੋਰ੍ਹੇ ਜੇ ਹਰ ਕੋਈ ਡਖਾਵੇ। ਜਾਨੀ ਅਵੈੜਾ ਫੇਰਾ ਨ ਪਾਵੇ।ਹਿੱਕ ਸੇਝ ਸਾੜਨੇ ਬਿਆਂ ਤੋਲ ਤਾਵੇ। ਡੁਖੜੇ ਸੱਸੀ ਨੂੰ ਡੇਹੋਂ ਡੇਂਹ ਸਵਾਏ।ਜੈਂ ਡੇਂਹ ਬਰੋਚਲ ਘਰ ਡੁ ਸਿਧਾਏ। ਮੁੰਝੀ ਮੁੰਝਾਏ ਸੂਲੀਂ ਸਤਾਏ।ਕਾਦਰ ਕਡਾਹੀਂ ਵਿਛੜੇ ਮਲਾਵੇ। ਮੁੱਠੜੀ ਅਕੇਲੀ ਸਾਂਵਲ ਨ ਬੇਲੀ।ਅਲਭਲ ਨ ਕਰਦੀ ਸਰ ਤੇ ਸਹੇਲੀ। ਨਜ਼ਰੇ ਹਵੇਲੀ ਸੁੰਜੜੀ ਡੁਹੇਲੀ।ਮਾਰੂ ਥਲਾਂ ਦੀ ਵਾਲੀ ਸਹਾਵੇ। ਕਿਸਮਤ ਫ਼ਰੀਦਾ ਡਿੱਤੜੀ ਨ ਵਾਰੀ।ਅਸਲੋਂ ਪੁੱਨਲ ਕੀਤਮ ਨ ਕਾਰੀ। ਕੇਡੇ ਵੰਜੇ ਦਰਦਾਂ ਦੀ ਮਾਰੀ।ਰੋ ਰੋ ਨਿਭਾਈ ਜਗ ਨੂੰ ਰੋਵਾਵੇ। 89. ਹੈ ਅਰਬ ਸ਼ਰੀਫ ਸਧਾਈ ਹੈ ਅਰਬ ਸ਼ਰੀਫ ਸਧਾਈ।ਬੂ ਸਿੰਧ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਈ। ਬਿਨ ਅਰਬ ਇਹ ਅੱਖੀਆਂ ਰੋਵਨ।ਰੋ ਹਾਰ ਹੰਜੂੰ ਦੇ ਪੋਵਨ। ਕਰ ਨੀਰੇ ਮੁੱਖੜਾ ਧੋਵਨ।ਦਿਲ ਦਰਦੀਂ ਚੋਟ ਚਖਾਈ। ਏ ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੱਦੇ।ਥਈ ਸ਼ਹਿਰ ਮੁਬਾਰਕ ਜੱਦੇ। ਕੁਲ੍ਹਾ ਬਹਿਰ ਦੀ ਸ਼ੱਦੇ ਮੱਦੇ।ਅੱਜ ਅਨਦ ਵੈਦੀ ਮੁਕਲਾਈ। ਕਰ ਸਈ ਤਵਾਫ ਜ਼ਿਆਰਤ।ਲਹਿ ਲੁਤਫ਼ੋ ਅਫ਼ੂ ਇਸ਼ਾਰਤ। ਘਿਨ ਇਸ਼ਕੋਂ ਜ਼ੌਕ ਬਸ਼ਾਰਤ।ਵੱਲ ਵਤਨੇ ਵਾਗ ਵਲਾਈ। ਕਿਉਂ ਗਾਨੇ ਗਹਿਣੇ ਪਾਵਾਂ।ਕਿਉਂ ਸੁਰਖ਼ੀਆਂ ਮੈਂਦੀਆਂ ਲਾਵਾਂ। ਕਿਉਂ ਕੱਜਲਾ ਧਾਰ ਬਣਾਵਾਂ।ਹੈ ਥੀਵਸ ਨਸੀਬ ਜੁਦਾਈ। ਕੁਲ ਸਿਹਰੇ ਹਾਰ ਕਮਾਣੇ।ਕੁਲ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਵਿਹਾਣੇ। ਗਏ ਜੋਸ਼ ਜਵਾਨੀ ਮਾਣੇ।ਗਿਆ ਧਜ ਵਿੱਚ ਫ਼ਖਰ ਵਡਾਈ। ਤੋਂ ਬਾਝੋਂ ਸਾਂਵਲ ਘਰ ਵਿੱਚ।ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਸਖ਼ਤ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ। ਥਲ ਮਾਰੂ ਸੁੰਜੜੇ ਬਰ ਵਿੱਚ।ਹਿਮ ਸਖ਼ਤੀ ਰੋਜ਼ ਸਵਾਈ। ਗਈ ਆਸ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਪੁਨੜੀ।ਜੀ ਜਲਿਆ ਦਿਲੜੀ ਭੁੱਨੜੀ। ਸਰ ਸੋਜ਼ ਫ਼ਰਾਕ ਦੀ ਚੁਨੜੀ।ਗਲ ਦਰਦੋਂ ਚੋਲੀ ਪਾਈ। 90. ਹੈ! ਹੈ!! ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਹੈ! ਹੈ!! ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ।ਹਿਕ ਤਿਲ ਤਰਸ ਨ ਕੀਤਾ। ਕਰਕੇ ਸਖਤ ਨਿਮਾਣੀ। ਅਪਨੇ ਨਾਲ ਨ ਨੀਤਾ। ਹਿਜਰ ਪਿਆਲਾ ਅਜ਼ਲੋਂ।ਮੈਂ ਮੁਠੜੀ ਲੋਪੀਤਾ। ਜੈਂ ਡਿਂਹ ਸਜਨ ਸਿਧਾਏ।ਡੁਖੇ ਆਇਆ ਸੁਖ ਬੀਤਾ। ਸੂਲ ਕੁਲੱਲੜਾ ਕੋਝਾ।ਲੂੰ ਲੂੰ ਰਗ ਰਗ ਸੀਤਾ। ਅਸਲੋਂ ਮਹਜ ਵਿਸਾਰਿਉਸ।ਲਾ ਕਰ ਪਰਮ ਪਲੀਤਾ। ਰੋਹ ਫ਼ਰੀਦ ਲਤਾੜਾਂ।ਸ਼ਾਲਾ ਖਾਵਿਮ ਚੀਤਾ। 91. ਹੈ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਜਲਵਾ ਹਰ ਹਰ ਜਾ ਹੈ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਜਲਵਾ ਹਰ ਹਰ ਜਾ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਖ਼ੁਦ ਆਸ਼ਕ ਖ਼ੁਦ ਮਾਸ਼ੂਕ ਬਣਿਆ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਖ਼ੁਦ ਬੁਲਬੁਲ ਤੇ ਪਰਵਾਨਾ ਹੈ।ਗੁਲ ਸ਼ਮਾ ਉਤੇ ਦੀਵਾਨਾ ਹੈ। ਥੀ ਚਾਂਦ ਚਕੋਰ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲਿਆ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਕਡੀਂ ਮੂਸਾ ਥੀ ਮੀਕਾਤ ਚੜ੍ਹੇ।ਵਲ ਵਾਅਜ਼ ਕਰੇ ਤੌਰੇਤ ਪੜ੍ਹੇ। ਕਡੀਂ ਈਸਾ ਯਾਹਾ ਜ਼ਿਕਰੀਆ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਕਥੇ ਸ਼ਾਦ ਕਥੇ ਦਿਲ ਤੰਗ ਡਿੱਸੇ।ਕਥੇ ਸੁਲ੍ਹਾ ਡਿਸੇ ਕਥੇ ਜੰਗ ਡਿੱਸੇ। ਥੀਆ ਸ਼ਾਨ ਜਲਾਲ ਜਮਾਲ ਅਦਾ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਕਿਥੇ ਰਾਜ਼ ਅਨਲ ਹੱਕ ਫਾਸ਼ ਥੀਆ।ਕਥੇ ਸੁਬਹਾਨੀ ਦਾ ਵਰਦ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਕਿਥੇ ਇਨੀ ਅਬਦ ਰਸੂਲ ਕਿਹਾ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਹਿਨ ਹਸਤੀ ਦੇ ਨੈਰੰਗ ਅਜਬ।ਹਿਨ ਹੁਸਨ ਅਜ਼ਲ ਦੇ ਢੰਗ ਅਜਬ। ਬੇ ਰੰਗ ਬਹਰ ਹਰ ਰੰਗ ਅਜਬ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਹੈ ਮਹਿਜ ਮੁਕਾਮ ਤਹੌਯਰ ਦਾ।ਬੱਠ ਹੀਲਾ ਦਰ ਕੇਵਤ ਫ਼ਕਰ ਦਾ। ਹੈਨ ਡੂੰਘੜੇ ਡੋਂਹ ਡੂੰ ਹੱਥ ਨ ਪਾ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਤਕਦੀਸ ਕਥਾਂ ਤਨਜ਼ੀਹ ਕਥਾਂ।ਤਕਲੀਦ ਅਤੇ ਤਸ਼ਬੀਹ ਕਥਾਂ। ਹੈ ਹੈਰਤ ਸਿਖ਼ ਤਸਲੀਮ ਵ ਰਜ਼ਾ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਥਈ aੁੱਮਰ ਤਲਫ਼ ਬਰਬਾਦ ਸਭੋ।ਹਯਾਤ ਸਭੋ ਫਰਿਆਦ ਸਭੋ। ਮਰ ਮਰ ਦੇ ਤਈਂ ਨ ਪਿਉਮ ਸਮਾ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਹੈ ਪੀਤ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਰੀਤ ਅਜਬ।ਹੈ ਦਰਦ ਤੇ ਸੋਜ਼ ਦੀ ਗੀਤ ਅਜਬ। ਸੁਣ ਸਮਝੋ ਸਾਰੇ ਅਹਿਲੇ ਸਫਾ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। 92. ਹੈ ਸਦਕੇ ਘੋਲੇ ਯਾਰ ਤੋਂ ਹੈ ਸਦਕੇ ਘੋਲੇ ਯਾਰ ਤੋਂ।ਇਹੋ ਜੇੜਾ ਨੇਹ ਨਿੱਪਨਾਂ। ਸ਼ਾਲਾ ਹੁਸਨ ਜਵਾਨੀ ਮਾਣੇ।ਮੁੱਠੜੀ ਦਿਲ ਦਾ ਵੱਨਾਂ। ਥਲ ਤੈਡੇ ਚਤਰਾਗ ਵੀ ਤੈਡੇ।ਮੁਲਕ ਮਲੇਰ ਦਾ ਬੱਨਾਂ। ਡੁਖ ਦਾ ਹਾਲ ਨਾ ਥੀਵਮ ਪੂਰਾ।ਚਿੱਤਰਾਂ ਸੌ ਸੌ ਪੱਨਾਂ। ਜੀ ਤੂੰ ਆਵੇਂ ਤਨ ਮਨ ਡੇਸਾਂ।ਪੀਰਾ ਪਰਮ ਦਾ ਛੱਨਾ। ਬੈਅਤ ਕਰਕੇ ਇਸ਼ਕ ਕਢਾਇਮ।ਇਲਮੋ ਅਮਲ ਤੋਂ ਬੱਨਾਂ। ਸੋਹਣੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਸਫ਼ ਵਫ਼ਾ ਦੀ।ਇਹ ਗਾਲ੍ਹ ਨ ਮੰਨਾਂ। ਬਿਰਹੋਂ ਫ਼ਰੀਦ ਥੀਵਸੇ ਸਾਥੀ।ਸਬ ਸ਼ੈ ਤੋਂ ਜੀ ਭੱਨਾਂ। 93. ਹਰ ਦਿਲ ਜੋ ਦਿਲਦਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ ਹਰ ਦਿਲ ਜੋ ਦਿਲਦਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ।ਸੋਹਣੀਆਂ ਜੋ ਸਰਦਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ। ਕਥ ਮੁਲਾ ਕਥ ਆਮਿਰ ਨਾਹੀਂ।ਕਥ ਮਨਸੂਰ ਦੇ ਦਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ। ਆਪ ਛੁਪਾਏ ਰਾਜ ਹਕੀਕੀ।ਆਪ ਕਰੇ ਇਜ਼ਹਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ। ਕਿਥ ਬੁਲਬੁਲ ਕਿਥ ਗੁਲ ਜੀ ਸੂਰਤ।ਬਰਗ ਕਿਥਾਂ ਕਿੱਥ ਖਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ। ਕਿਥ ਸੁਰਖੀ ਕਿਥ ਨਾਜ਼ ਨਜਾਕਤ।ਕਿਥ ਕੱਜਲਾ ਕਿਥ ਧਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ। ਕਥ ਢੋਲਕ ਤੇ ਕਥ ਤਾਨ ਤੁਗਨਾ।ਕਿਥ ਸੂਫ਼ੀ ਕਥ ਸਰਸ਼ਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ। ਕਿਥ ਆਬਦ ਤੇ ਕਿਥ ਨਫਲ ਦੋਗਾਨਾ।ਕਿਥ ਕੈਫੀ ਮੈ ਖਵਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ। ਕਥ ਆਸ਼ਕ ਕਥ ਦਰਦ ਕਸ਼ਾਲੇ।ਕਥ ਦਿਲਬਰ ਗ਼ਮਖਵਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨਹੀਂ ਵਿੱਚ ਪਰਦੇ।ਖ਼ੁਦ ਪਰਦਾ ਹੈ ਯਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ। 94. ਹਰ ਜਾ ਜ਼ਾਤ ਪੁੱਨਲ ਹੈ ਹਰ ਜਾ ਜ਼ਾਤ ਪੁੱਨਲ ਹੈ।ਸੂਫ਼ੀ ਸਮਝ ਸੰਜਾਣ। ਲੈਸਾ ਕਮਿਸਲਾ ਸ਼ੈ ਉਨ।ਸਬ ਸ਼ੈ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ। ਯਬੱਕਾ ਵਜਾਹੂ ਰਬੱਕਾ।ਬਾਕੀ ਕੁਲ ਸ਼ੈ ਫਾਨ। ਲਾ ਯਹਤਾਜ ਸਿਵ ਅੱਲਾ।ਹੈ ਫ਼ਕਰ ਦਾ ਸ਼ਾਨ। ਲਾ ਮੌਜੂਦ ਸਿਵ ਅੱਲਾ।ਸਾਡਾ ਦੀਨ ਈਮਾਨ। ਹੱਕ ਬਾਝੋਂ ਬਿਉ ਬਾਤਲ।ਧਿਆਨ ਰਖੀਂ ਹਰ ਆਨ। ਇਲਮ ਫ਼ਰੀਦ ਹੈ ਹਾਜਬ।ਬੇ ਸ਼ਕ ਬੇ ਇਰਫ਼ਾਨ। 95. ਹਰ ਜਾ ਜ਼ਾਤ ਪੁੱਨਲ ਜੀ ਹਰ ਜਾ ਜ਼ਾਤ ਪੁੱਨਲ ਜੀ।ਆਸ਼ਕ ਜਾਣ ਯਕੀਨ। ਹਰ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਯਾਰ ਦਾ ਜਲਵਾ।ਕਿਆ ਅਸਮਾਨ ਜ਼ਮੀਨ। ਅਹਿਦ ਆਹਾ ਬਣ ਅਹਿਮਦ ਆਇਆ।ਮੋਹੇਸ ਚੀਨ ਮਚੀਨ। ਹਾਕਮ ਹੋ ਕਰ ਹੁਕਮ ਚਲਾਵੇ।ਆਪ ਬਣੇ ਮਸਕੀਨ। ਆਪ ਕਰੇ ਬਹਿ ਵਾਅਜ਼ ਨਸੀਹਤ।ਆਪ ਬਜਾਏ ਬੀਨ। ਜੇ ਚਾਹੇਂ ਤੂੰ ਯਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ।ਸੱਟ ਕਾਵਿੜ ਬਠ ਕੀਨ। ਜ਼ਾਹਦ ਕੂੰ ਜਾ ਖਬਰ ਸੁਣਾਉ।ਇਸ਼ਕ ਅਸਾਡਾ ਦੀਨ। ਪੀਰ ਮਗ਼ਾ ਹਿੱਕ ਰਮਜ਼ ਸੁਝਾਈ।ਸਾਜਨ ਸਮਝ ਕਰੀਨ। ਗ਼ਾਫ਼ਲ ਨ ਥੀ ਯਾਰ ਥੋ ਹਿਕਦਮ।ਹਰ ਜਾ ਸਹਿ ਹਰ ਹੀਨ। ਦਿਲ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਲੁਟਨ ਕੀਤੇ।ਬਨਿਆ ਫ਼ਖ਼ਰੁਦੀਨ। 96. ਹਰ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਆਵੇ ਯਾਰ ਹਰ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਆਵੇ ਯਾਰ।ਕਰ ਕੇ ਨਾਜ਼ ਅਦਾ ਲਖ ਵਾਰ। ਹੁਸਨ ਮਲਾਹਤ ਬਿਰਹੋ ਬਛਾਏ।ਰਮਜ਼ ਨਜ਼ਾਕਤ ਭਾ ਭੜਕਾਏ। ਇਸ਼ਵਾ ਗ਼ਮਜ਼ਾ ਤੀਰ ਚਲਾਏ।ਬੇਬਿਲ ਫਿਰਦੇ ਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਾਰ। ਸੋਹਣੀਆਂ ਤਰਜ਼ਾਂ ਮੋਹਣੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹੀ।ਦਿਲੜੀ ਖੂਬ ਉਜਾੜਿਨ ਚਾਂਲੀਂ। ਹੋਸ਼ ਕਰਾਰ ਭੁਲਾਵਨ ਭਾਲੀਂ।ਪਲਕਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਖੂਨ ਹਜ਼ਾਰ। ਹਿਕ ਜਾ ਰੂਪ ਸਿੰਗਾਰ ਡਿਖਾਵੇ।ਹਿਕ ਜਾ ਆਸ਼ਕ ਬਣ ਬਣ ਆਵੇ। ਹਰ ਮਜ਼ਹਰ ਵਿਚ ਆਪ ਸਮਾਵੇ।ਆਪਣਾ ਆਪ ਕਰੇ ਦੀਦਾਰ। ਕਡੀਂ ਸ਼ਹਾਨਾ ਹੁਕਮ ਚਲਾਵੇ।ਕਡੀਂ ਗਦਾ ਮਸਕੀਨ ਸਡਾਵੇ। ਉਸਦਾ ਭੇਤ ਕੋਈ ਨ ਪਾਵੇ।ਸਬ ਬਦ ਮਸਤ ਫਿਰਨ ਸਰਸ਼ਾਰ। ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਨ ਕਬੂਲ ਕਿਤੋਸੇ।ਵਾਕਫ ਕੁਲ ਇਸਰਾਰ ਥਿਉਸੇ। ਹਰ ਜਾ ਨੂਰ ਜਮਾਲ ਡਿਠੋਸੇ।ਮਖਫੀ ਰਾਜ਼ ਥੀਏ ਇਜ਼ਹਾਰ। ਯਾਰ ਫਰੀਦ ਅਯਾਂ ਬਿਆਨੇ।ਨਹੁਨ ਅਕਰਬ ਵਿਚ ਫੁਰਕਾਨੇ। ਏਹੋ ਅਕੀਦਾ ਦੀਨ ਈਮਾਨੇ।ਤੋੜੇ ਪਕੜ ਚੜ੍ਹਾਵਨ ਦਾਰ। 97. ਹਰ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਦੀਦਾਰ ਡਿੱਠਮ ਹਰ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਦੀਦਾਰ ਡਿੱਠਮ।ਕੁਲ ਯਾਰ ਅਗ਼ਿਯਾਰ ਨੂੰ ਯਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਕਿੱਥ ਜੌਹਰ ਤੇ ਕਿੱਥ ਅਰਜ ਡਿੱਠਮ।ਕੱਥ ਸੁਨਤ ਨਫ਼ਲ ਤੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਡਿੱਠਮ। ਕਿੱਥ ਸਿਹਤ ਡਿੱਠਮ ਕੱਥ ਮਰਜ਼ ਡਿੱਠਮ।ਕੱਥ ਚੁਸਤ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਕਿੱਥ ਬਤਨ ਜ਼ਹੂਰ ਡਿੱਠਮ।ਕਿੱਥ ਜ਼ਾਹਦ ਤੇ ਮਖਮੂਰ ਡਿੱਠਮ। ਕਿੱਥ ਮੁਲਾਂ ਤੇ ਮਨਸੂਰ ਡਿੱਠਮ।ਕੱਥ ਚੋਬ ਰਸਨ ਤੇ ਦਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਐ ਮਜ਼ਹਬ ਪਾਕ ਨਬੀਆਂ ਦਾ।ਐ ਮਸ਼ਰਬ ਸਾਫ਼ ਸਫੀਆਂ ਦਾ। ਐ ਰਸ਼ਦ ਇਰਸ਼ਾਦ ਵਲੀਆਂ ਦਾ।ਆਯਾਤ ਡਿੱਠਮ ਅੱਖਬਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਕਿੱਥ ਫੁਲ ਗੁਲ ਬਾਗ਼ ਬਹਾਰ ਡਿੱਠਮ।ਕਿੱਥ ਬੁਲਬੁਲ ਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਕਿੱਥ ਖ਼ਸ ਖਾਸ਼ਾਕ ਤੇ ਖ਼ਾਰ ਡਿੱਠਮ।ਹਿੱਕ ਨੂਰ ਦੇ ਸਭ ਇਤਵਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਕਿੱਥ ਬਰਮ ਨਰਾਇਨ ਨਰੰਜਨ ਹੈ।ਕੱਥ ਰਾਮ ਕਨੀਆ ਲਛਮਨ ਹੈ। ਕਿੱਥ ਬੇਦ ਬਿਆਸ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ।ਕੱਥ ਰਾਜਸ ਤੇ ਔਤਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਇਰਵਾਹ ਨਫੁਸ ਅਕੂਲ ਡਿੱਠਮ।ਇਨਸਾਨ ਜ਼ਲੂਮ ਜਹੂਮ ਡਿੱਠਮ। ਮਾਕੂਲ ਡਿੱਠਮ ਮਨਕੂਲ ਡਿੱਠਮ।ਇਕਰਾਰ ਡਿੱਠਮ ਇਨਕਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਕੱਥ ਮੰਤਕ ਨਹਵ ਤੇ ਸਰਫ ਡਿੱਠਮ।ਕੱਥ ਇਸਮ ਤੇ ਫੇਅਲ ਤੇ ਹਰਫ਼ ਡਿੱਠਮ। ਹਿੱਕ ਮਾਨੇ ਹਰ ਹਰ ਤਰਫ਼ ਡਿੱਠਮ।ਚੌਗੁੱਠ ਡਿੱਠਮ ਚੌਧਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਸਬ ਆਲਾ ਆਲਾ ਸ਼ਾਨ ਡਿੱਠਮ।ਹਸਨੈਨ ਤੇ ਸ਼ਾਹ ਮਰਦਾ ਡਿੱਠਮ। ਬੂ ਬਕਰ ਉਮਰ ਉਸਮਾਨ ਡਿੱਠਮ।ਵੁਹ ਪਾਕ ਨਬੀ ਮੁਖ਼ਤਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਕੱਥ ਸ਼ਾਹ ਨਜ਼ਾਮੁਦੀਨ ਡਿੱਠਮ।ਕੱਥ ਫ਼ਰਦ ਫਰੀਦੁਦੀਨ ਡਿੱਠਮ। ਕੱਥ ਕੁਤਬ ਮਈਨੁਦੀਨ ਡਿੱਠਮ।ਕੱਥ ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਂ ਦਿਲਦਾਰ ਡਿੱਠਮ। 98. ਹਸਨ ਕਬਾਹ ਸਬ ਮੁਜ਼ਹਰ ਜ਼ਾਤੀ ਹਸਨ ਕਬਾਹ ਸਬ ਮੁਜ਼ਹਰ ਜ਼ਾਤੀ।ਹਰ ਰੰਗ ਮੇ ਬੇਰੰਗ ਪਿਆਰਾ। ਨਾਹਨੁ ਅਕਰਬੁ ਰਾਜ਼ ਅਨੋਖਾ।ਹੈ 'ਵਾਹੁ ਮਅਕਮੁ' ਮਿਲਿਆ ਹੋਕਾ। ਸਮਝ ਸੁਜਾਣੋ ਆਲਮ ਲੋਗਾ।ਹੈ ਹਰ ਰੂਪ ਮੇ ਐਨ ਨਜ਼ਾਰਾ। 'ਵਫੀ ਅਨਫਸਿਕੁਮ' ਸੱਰੇਇਲਾਹੀ।'ਲੋ ਦੁਲੀਤੱਸ' ਫ਼ਾਸ਼ ਗਵਾਹੀ। ਹਰ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਰਾਂਝਣ ਮਾਹੀ।ਕੀਤਾ ਨਾਜ਼ ਦਾ ਢੰਗ ਨਿਆਰਾ। ਹੁਸਨ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਚਾਲ ਅਜੀਬੇ।ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਤੀਫੇ ਤਰਜ਼ ਗ਼ਰੀਬੇ। ਆਪ ਹੀ ਆਸ਼ਕ ਆਪ ਰਕੀਬੇ।ਥੀ ਦਿਲਬਰ ਜਗ ਮੋਹਿਸ ਸਾਰਾ। ਕਥ ਮਤਰਥ ਕਥ ਤਾਨ ਤਰਾਨੇ।ਕਥ ਆਬਦ ਕਥ ਨਫ਼ਲ ਦੋਗਾਨੇ। ਕਥ ਸੂਫ਼ੀ ਸਰਮਸਤ ਯਗਾਨੇ।ਕਥ ਰਿੰਦਾਂ ਮੇ ਕਰੇ ਅਵਤਾਰਾ। ਕਿਆ ਅਫ਼ਲਾਕ ਅਕੂਲ ਅਨਾਸਰ।ਕਿਆ ਮੁਤੱਕਲਮ ਗ਼ਾਇਬ ਹਾਜ਼ਰ। ਸਬ ਜਾ ਨੂਰ ਹਕੀਕੀ ਜ਼ਾਹਰ।ਕੌਣ ਫ਼ਰੀਦ ਗਰੀਬ ਵਿਚਾਰਾ। 99. ਹਿੱਕ ਦਮ ਹਿਜਰ ਨ ਸਹਿੰਦੀ ਹੈ ਹਿੱਕ ਦਮ ਹਿਜਰ ਨ ਸਹਿੰਦੀ ਹੈ।ਦਿਲ ਦਿਲਬਰ ਕਾਰਣ ਮਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੋਜ਼ ਗੁਦਾਜ਼ ਤੂਲ ਵਿਛਾਵਾਂ।ਡੁੱਖ ਡੁਹਾਗ ਦੀ ਸੇਝ ਸੁਹਾਵਾਂ। ਹਾਰ ਗ਼ਮਾਂ ਦਾ ਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾਵਾਂ।ਦਰਦ ਦੀ ਬਾਂਹ ਸਿਰਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਹੀ ਬੇ ਪਰਵਾਹ ਮਿਲਿਉਸੇ।ਪੱਲੜੇ ਸੋਜ਼ ਫ਼ਰਾਕ ਪਿਉ ਸੇ। ਹਾਲ ਕਨੂੰ ਬੇ ਹਾਲ ਥਿਉਸੇ।ਜਿੰਦੜੀ ਝੋਕ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਡੇਹ ਨਿਭਾਵਾਂ ਸੜਦੀਂ ਜਲਦੀਂ।ਰਾਤ ਵੰਜਾਵਾਂ ਜਲਦੀ ਗਲਦੀ। ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਗਈ ਹੱਥ ਮਲਦੀਂ।ਹੈ ਹੈ ਮੌਤ ਨ ਆਂਦੀ ਹੈ। ਸੋਹਣੇ ਕੀਤੀ ਕੇਚ ਤਿਆਰੀ।ਆਇਆ ਬਾਰ ਬਿਰਹੋਂ ਸਰ ਬਾਰੀ। ਸੰਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਕਰਨ ਨ ਕਾਰੀ।ਬੇ ਵੱਸ ਪਈ ਕੁਰਲਾਂਦੀ ਹੈ। ਯਾਦ ਕਰੇਸਾਂ ਯਾਰ ਦੀਆਂ ਗਾਲੀ।ਸੋਹਣੀਆਂ ਰਮਜ਼ਾਂ ਮੋਹਣੀਆਂ ਚਾਲੀ। ਤੂਣੀ ਮੇਹਣੀਂ ਡੇਵਮ ਸਿਆਲੀਂ।ਤਾਂਗ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 100. ਹਿੱਕ ਹੈ ਹਿੱਕ ਹਿੱਕ ਹੈ ਹਿੱਕ ਹੈ ਹਿੱਕ ਹਿੱਕ ਹੈ।ਹਿੱਕ ਦੀ ਦਮ ਦਮ ਸਿੱਕ ਹੈ। ਹਿੱਕ ਦੇ ਹਰ ਹਰ ਜਾ ਵਿੱਚ ਦੇਰੇ।ਕਿਆ ਉੱਚ ਹੈ ਕਿਆ ਝਿੱਕ ਹੈ। ਹਿੱਕ ਹੈ ਜ਼ਾਹਰ ਹਿੱਕ ਹੈ ਬਾਤਨ।ਬਿਆ ਸਬ ਕੁਝ ਹਾਲਿਕ ਹੈ। ਮਿਕਨਾਤੀਸ ਤੇ ਲੋਹੇ ਵਾਗਣ।ਹੂੰ ਡੋ ਦਿਲ ਦੀ ਛਿੱਕ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਹਿੱਕ ਕੂੰ ਡੂੰ ਕਰ ਜਾਣੇ।ਓ ਕਾਫ਼ਰ ਮੁਸ਼ਰਕ ਹੈ। ਮਤਲਬ ਡਾਢਾ ਸਖ਼ਤ ਨਜ਼ੀਕੀ।ਪਰ ਰਾਹ ਤੇ ਚਿਲ ਚਿੱਕ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਸਰ ਸਰ ਵਾਹ ਦਾ ਸਾਰਾ।ਫਖਰ ਪੀਆ ਮਾਲਿਕ ਹੈ। ਦਰਦ ਦਾ ਬਾਰ ਉਠਾ ਨਾ ਸਗਦੀ।ਦਿਲ ਸ਼ੋਦੀ ਨਿਕ ਤਰਿਕ ਹੈ। ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਦਿੱਲੜੀ ਮੈਂਡੀ।ਰਾਹ ਹੱਕ ਦੀ ਸਾਲਿਕ ਹੈ। ਜਿੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਖ਼ਿਆਲ ਖ਼ੁਦਾਈ।ਕਿਆ ਪੂਰਾ ਗਿਆ ਬਿਕ ਹੈ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਸੰਜਾਨਣ ਕੀਤੇ।ਏ ਨੁਸਖਾ ਹਿੱਕ ਟਿੱਕ ਹੈ। 101. ਹਿਕੋ ਅਲਫ਼ ਮੈਨੂੰ ਬਰਮਾਵਮ ੜੀ ਹਿਕੋ ਅਲਫ਼ ਮੈਨੂੰ ਬਰਮਾਵਮ ੜੀ।ਤੱਤੀ ਬੇ ਤੇ ਮੂਲ ਨ ਭਾਵਮ ੜੀ। ਸੋਹਣੀ ਵਹਦਤ ਪਰਮ ਪਰੀਤਾਂ ਨੈਂ।ਜ਼ੌਕੀ ਘਾਤਾਂ ਇਸ਼ਕੀ ਗੀਤਾਂ ਨੈਂ। ਕੋਝੀ ਕਸਰਤ ਕੋਝਾਂ ਰੀਤਾਂ ਨੈਂ।ਦਿਲ ਗੈਰੋਂ ਗ਼ੈਰਤ ਖਾਵਿਮ ੜੀ। ਹਰ ਚਾਲੋਂ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਡਿੱਸੇ।ਸਬ ਹੁਸਨ ਅਜ਼ਲ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਡਿੱਸੇ। ਕੁਲ ਆਲਮ ਆਲਮ ਸਾਜ਼ ਡਿੱਸੇ।ਹਿੱਕੋ ਨੂਰ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਆਵਿਮ ੜੀ। ਗੈਰੀਅਤ ਮਹਜ਼ ਮੁਹਾਲ ਡਿੱਸੇ।ਚੌ ਤਰਫ਼ੋ ਹੁਸਨ ਜਮਾਲ ਡਿੱਸੇ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਵਸਲ ਵਸਾਲ ਡਿੱਸੇ।ਡੇਂਹ ਰਾਤ ਪੁੱਨਲ ਗੱਲ ਲਾਵਿਮ ੜੀ। ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਮੁੱਠੀ।ਕਿਉਂ ਸੁਰਖ਼ੀ ਕੱਜਲਾ ਧਾਰ ਮੁੱਠੀ। ਜੇ ਜਾਣਾ ਸਾਂਵਲ ਯਾਰ ਮੁੱਠੀ।ਵਲ ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਸਿਧਾਵਿਮ ੜੀ। ਤੱਤਾਂ ਦਰਦ ਜਦੀਦ ਸ਼ਦੀਦ ਥੀਆ।ਹਰ ਰੋਜ਼ ਏ ਸੋਜ਼ ਮਜ਼ੀਦ ਥੀਆ। ਹਿੱਕੇ ਦੀਦ ਖ਼ਰੀਦ ਥੀਆ।ਬਿਨ ਢੋਲਣ ਘਰ ਵਰਤਾਂਵਿਮ ੜੀ। 102. ਹਿੱਕੋ ਡਿੱਠਮ ਹਰ ਗਾਲ ਕਨੂੰ ਹਿੱਕੋ ਡਿੱਠਮ ਹਰ ਗਾਲ ਕਨੂੰ।ਹਿੱਕਾ ਰਮਜ਼ ਲੱਧਮ ਹਰ ਚਾਲ ਕਨੂੰ। ਹਰ ਸੂਰਤ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਂਹਦੀ ਹੈ।ਹਰ ਮੂਰਤ ਦਿਲ ਨੂੰ ਕੋਂਹਦੀ ਹੈ। ਸਬ ਨਿਸਬਤ ਯਾਰ ਨੂੰ ਸੋਂਹਦੀ ਹੈ।ਹਰ ਹਾਲ ਕਨੂੰ ਹਰ ਕਾਲ ਕਨੂੰ। ਕਥੇ ਦਿਲਬਰ ਥੀ ਮਨ ਮੋਂਹਦਾ ਹੈ।ਕਥੇ ਆਸ਼ਕ ਹੋ ਕਰ ਰੋਂਦਾ ਹੈ। ਕਥੇ ਰੱਬ ਤੋਂ ਫਾਰਗ ਹੋਂਦਾ ਹੈ।ਗ਼ਮ ਨਾਜ਼ ਦੀ ਕੈਦ ਵਬਾਲ ਕਨੂੰ। ਬਦਨਾਮੀ ਮੈਡਾ ਨਾਮ ਹੋਇਆ।ਗ਼ਮ ਖਾਵਣ ਸ਼ਰਬ ਮਦਾਮ ਹੋਇਆ। ਰਤ ਪੀਵਣ ਕਾਮ ਦਵਾਮ ਹੋਇਆ।ਛੁਟ ਪੈਵਸੇ ਸ਼ਰਮ ਦੀ ਜਾਲ ਕਨੂੰ। ਡੇਖੋ ਹੁਸਨ ਹਕੀਕੀ ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ।ਕਿਆ ਅੰਦਰ ਹੈ ਕਿਆ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਕਿਥੇ ਨਾਸੀ ਹੈ ਕੱਥੇ ਮਾਹਰ ਹੈ।ਸੋਹਣਾ ਆਪਨੇ ਵਸਲ ਵਸਾਲ ਕਨੂੰ। ਜਡਾਂ ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਉਸਤਾਦ ਥੀਆ।ਸਬ ਇਲਮੋ ਅਮਲ ਬਰਬਾਦ ਥੀਆ। ਪਰ ਹਜ਼ਰਤੇ ਦਿਲ ਆਬਾਦ ਥੀਆ।ਸੋ ਵਜਦ ਕਨੂੰ ਲੱਖ ਹਾਲ ਕਨੂੰ। 103. ਹੁਣ ਦਿਲ ਬਦਲਾਇਮ ਸੁਰ ਸਾਈਂ ਹੁਣ ਦਿਲ ਬਦਲਾਇਮ ਸੁਰ ਸਾਈਂ।ਗਿਆ ਦਰਦੋਂ ਜੀਅੱੜਾ ਝੁਰ ਸਾਈਂ। ਦਰਦ ਦੇ ਕੰਡਰੇ ਸੀਨੇ।ਲਗੜੇ ਹਿਨ ਦੇਰੀਨੇ। ਪਏ ਨਿਕਲਨ ਭੁਰ ਭੁਰ ਸਾਈਂ। ਡੁੱਖੜੇ ਰੋਜ਼ ਸਵਾਏ।ਜੈਂ ਡੇਂਹ ਸੱਜਨ ਸਿੱਧਾਏ। ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਭੋਰੋਂ ਟੁਰ ਸਾਈਂ। ਡੇਹਾਂ ਰਾਤੀਂ ਮਾਤਮ।ਡੁੱਖ ਆਇਆ ਸੁਖ ਵਾਟਮ। ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਥਏ ਪੁੜ ਸਾਈਂ। ਯਾਰ ਨ ਆਵੇ ਅੱਖੀਆਂ।ਰੋ ਰੋ ਹੁੱਟੀਆਂ ਥੱਕੀਆਂ। ਡੇਂਹ ਰਾਤੀ ਦੀ ਫੁਰ ਫੁਰ ਸਾਈਂ। ਚਮੜਾ, ਮਾਸ, ਲਵੀਰਾਂ।ਕੱਪੜੇ ਲੀਰ ਕਤੀਰਾਂ। ਬਿਰਹੋਂ ਡਿੱਤੋ ਸੇ ਪੁਰ ਸਾਈਂ। ਸਬਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਆਵੇ।ਘਰ ਖਾਵੇ ਤੇ ਝੜ ਤਾਵੇ। ਦਿੱਲੜੀ ਕੀਤਮ ਲੁਰ ਸਾਈਂ। 104. ਹੁਣ ਇਸ਼ਕ ਵੰਜਾਇਮ ਚੱਸ ਸਾਈਂ ਹੁਣ ਇਸ਼ਕ ਵੰਜਾਇਮ ਚੱਸ ਸਾਈਂ।ਲੱਖ ਵਾਰ ਅਸਾਡੀ ਬੱਸ ਸਾਈਂ। ਰਾਤ ਡੇਂਹਾਂ ਤੜਫਾਵਾਂ।ਅਤੇ ਰੋ ਰੋ ਹਾਲ ਵੰਜਾਵਾਂ। ਰਹਿਮ ਨ ਕੀਤੋ ਖੱਸ ਸਾਈਂ। ਕਲ੍ਹੜੀ ਪਈ ਕੁਰਲਾਵਾਂ।ਖਪਦੀ ਉੱਮਰ ਨਿਭਾਵਾਂ। ਧਾਂ ਕਰਾਂ ਬੇ ਵੱਸ ਸਾਈਂ। ਚਾਕ ਮਹੀਂ ਮਨ ਭਾਣੇ।ਮੇਹਣੀਂ ਡੇਵਮ ਨਨਾਣੇ। ਤਾਅਨੇ ਮਾਰਮ ਸੱਸ ਸਾਈਂ। ਨਿੰਦਰ ਸਭੋ ਡੁੱਖ ਲਾਇਮ।ਸੁੱਤੜੀਂ ਸਾਥ ਲਡਾਇਮ। ਨਾ ਕਈ ਖ਼ਬਰ ਨ ਡੱਸ ਸਾਈਂ। ਇਸ਼ਕੋਂ ਸੂਦ ਨ ਪਾਇਮ।ਸਾਰਾ ਭਰਮ ਵੰਜਾਇਮ। ਜੋ ਲਗੜੀ ਸੋ ਕਸ ਸਾਈਂ। ਡੁਖੇ ਪੈਂਡੇ ਥਲ ਦੇ।ਪੂਰ ਪੌਵਿਨ ਪਲ ਪਲ ਦੇ। ਦਰਦੀਂ ਦੀ ਹੱਥ ਰੱਸ ਸਾਈਂ। ਦਰਦ ਅੰਦੋਹ ਘਨੇਰੇ।ਕਰਦੇ ਸੂਲ ਵਹੀਰੇ। ਨੱਸ ਗਿਉਂ ਦਿਲ ਖੱਸ ਸਾਈਂ। ਗ਼ਮ ਫ਼ਰੀਦ ਸਤਾਇਮ।ਡੂੱਖ਼ੜਾ ਨੇਹੜਾ ਲਾਇਮ। ਮੂਹ ਸਰ ਪਾਇਮ ਭੱਸ ਸਾਈਂ। 105. ਹੁਣ ਕੀਤਮ ਬਿਰਹੋਂ ਤੰਗ ਸਾਈਂ ਹੁਣ ਕੀਤਮ ਬਿਰਹੋਂ ਤੰਗ ਸਾਈਂ।ਦਿਲ ਨਾਲ ਅਸਾਡੀ ਜੰਗ ਸਾਈਂ। ਗ਼ਮਜੇ ਸਖਤ ਅਵੈੜੇ।ਝੇੜੇ ਕਰਨ ਬਖ਼ੇੜੇ। ਨਾ ਕੁਝ ਤਰਸ ਨਾ ਸੰਗ ਸਾਈਂ। ਇਸ਼ਕ ਮਰੀਲੇ ਲੁਟੀਆਂ।ਹੁੱਟੀਆਂ ਮੁੱਠੀਆਂ ਕੁਠੀਆਂ। ਤਨ ਮਨ ਚੂਰ ਚੌਰੰਗ ਸਾਈਂ। ਗੁਜ਼ਰੇ ਵੇਲੇ ਸੁਖ਼ ਦੇ।ਜੀ ਜੁਖ਼ਦੇ ਪਿਆ ਡੁੱਖਦੇ। ਰਗ ਰਗ ਤੇ ਅੰਗ ਅਮਗ ਸਾਈਂ। ਦਰਦ ਅੰਦੋਹ ਪੁਰਾਣੇ।ਝੁਰਦੀ ਝੋਰ ਝਗਾਣੇ। ਯਾਰ ਮਿਲਮ ਦਿਲ ਸੰਗ ਸਾਈਂ। ਇਸ਼ਕ ਅਲਾਮਤ ਜ਼ਾਹਰ।ਸੂਲ ਘਣੇ ਤੇ ਲਾਗ਼ਰ। ਸਾਵਾ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਸਾਈਂ। ਨੇਂਹ ਨਗਲੀ ਛਾਤੇ।ਮਿਲੀ ਫ਼ਰੀਦ ਬਚਾਤੇ। ਗਿਆ ਨਾਮੂਸ ਤੇ ਨੰਗ ਸਾਈਂ। 106. ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਾਂਝਣ ਹੋਈ ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਾਂਝਣ ਹੋਈ।ਰਿਹਾ ਫ਼ਰਕ ਨ ਕੋਈ। ਜੈ ਸੰਗ ਦਿੱਲੜੀ ਪੀਤ ਲਗਾਈ।ਆਖ਼ਰ ਬਣ ਗਈ ਸੋਈ। ਹੀਰ ਸਲੇਟੀ ਚੂਚਕ ਬੇਟੀ।ਵੰਜ ਕਿਸ ਜਾ ਖੜੋਈ। ਹੀਰੋਂ ਹੀਰਾ ਥੀਸੀ ਜੇਕਰ।ਸਰ ਹੀਂ ਰਾਹ ਡਿਤੋਈ। ਪਹਿਲੇ ਖਾ ਕਰ ਦਰਦ ਕਸ਼ਾਲੇ।ਓੜਕ ਥਈ ਦਿਲ ਜੋਈ। ਸ਼ਾਬਸ ਅਸਲੋਂ ਮਹਜਨ ਹਾਰਿਓਂ।ਜਿਤਨਾ ਬਾਰ ਚਤੋਈ। ਜੋ ਕੋਈ ਸਿਲਕ ਮੁਹਬਤ ਦੇ ਵਿੱਚ।ਮਰਣ ਦੇ ਅੱਗੇ ਮੋਈ। ਸੇਝ ਸੁਹਾਗ ਸੁਹਾਇਸ ਥੀ ਖੁਸ਼।ਸ਼ਾਮ ਸੁੰਦਰ ਸੰਗ ਸੋਈ। ਨਾਲ ਖਿਆਲ ਅਨਾ ਦੇ ਜੈ ਨੇ।ਮੈਲ ਦੂਈ ਦੀ ਧੋਈ। ਸਾਰੇ ਜਗ ਵਿੱਚ ਹਿੱਕ ਮੈਂ ਰਹਿ ਗਈ।ਨਾ ਤੂਈ ਨਾ ਊਈ। ਥਇਆ ਮਨਸੂਰ ਫ਼ਰੀਦ ਹਮੇਸ਼ਾ।ਜੈ ਏ ਰਾਜ਼ ਲਧੋਈ। 107. ਹੁਣ ਵਤਨ ਬਿਗਾਨੇ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਆਵਨੜਾਂ ਹੁਣ ਵਤਨ ਬਿਗਾਨੇ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਆਵਨੜਾਂ।ਯਾਦ ਕੀਤਮ ਦਿਲਦਾਰ ਨੀਂ। ਕੋਲੇ ਰਹਿਸਾਂ ਮੂਲ ਨ ਸਹਿਸਾਂ।ਹਿਜਰ ਦਾ ਬਾਰੀ ਬਾਰ ਨੀਂ। ਵਿੱਸਰਿਆ ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਬਬਾਨੜਾਂ।ਵਿਸਰ ਗਿਆ ਘਰ ਬਾਰ ਨੀਂ। ਭਾਂੜ ਮਨੜੇਸਾਂ ਮਾਂੜ ਨਭੇਸਾਂ।ਘੋਲੇ ਆਰ ਵ ਯਾਰ ਨੀਂ। ਸੁਰਖੀ ਕੱਜਲ ਮਸਾਗ ਕਿਉਂ ਸੇ।ਬੱਠ ਪਿਆ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਨੀਂ। ਪਾਰੋਂ ਡਿਸਦੀ ਝੋਕ ਸੱਜਨ ਦੀ।ਕਿਉਂ ਰਹਿਸਾਂ ਉਰਵਾਰ ਨੀਂ। ਮੈਂ ਮਨਤਾਰੀ ਤੇ ਨੈ ਬਾਰੀ।ਕਾਦਰ ਨੇਸਮ ਪਾਰ ਨੀਂ। ਬੱਠ ਪਈ ਸਿੰਧੜੀ ਕੀਤਮ ਮੂਲਾ।ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਮਲ੍ਹਾਰ ਨੀਂ। ਦੇਸ ਅਰਬ ਦਾ ਮੁਲਕ ਤਰਬਦਾ।ਸਾਰਾ ਬਾਗ਼ ਬਹਾਰ ਨੀਂ। ਰੋਹੀ ਰਾਵੀਂ ਰੋਹੀ ਰੁਲਸੀ।ਨੱਸ ਗਿਆ ਕਰਹੋਂ ਕਤਾਰ ਨੀਂ। ਡੇਂਹ ਡੁੱਖਾਂ ਦਾ ਡੂੰਗਰ ਡਿੱਸਦਾ।ਰਾਤ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਨੀਂ। ਸਾਂਵਲ ਆਇਆ ਰੋਹੀ ਵੱਠੜੀ।ਬਾਰ ਥਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੀਂ। ਦਾਰ ਮਦਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਹੈ ਦਿਲ ਨੂੰ।ਡੁੱਖੜੇ ਤਾਰੋ ਤਾਰ ਨੀਂ। 108. ਹੁਸਨ ਅਜ਼ਲ ਦਾ ਥੀਆ ਇਜ਼ਹਾਰ ਹੁਸਨ ਅਜ਼ਲ ਦਾ ਥੀਆ ਇਜ਼ਹਾਰ।ਅਹਿਦੋਂ ਵੇਸ ਵਟਾ ਥੀ ਅਹਿਮਦ। ਸਲਬ ਸਬੂਤ ਜਥਾਂ ਮਸਲੂਬੇ।ਉਥ ਨ ਤਾਲਬ ਨ ਮਤਲੂਬੇ। ਹੈ ਲਾਇਦ ਰਿਕਾ ਅਲਅਬ ਸਾਰ।ਬੇਹਦ ਮੁਤਲਕ, ਮੁਤਲਕ ਬੇਹਦ। ਗੈਬਲਗੈਬ ਦੇ ਦੇਸੋਂ ਆਇਆ।ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇਰ ਅਲਾਇਆ। ਅਹਿਦੀਅਤ ਦਾ ਘੁੰਡ ਉਤਾਰਾ।ਥੀਆ ਇਤਲਾਕੋਂ ਮਹਜ ਮੱਕੀਅਦ। ਹਕ ਬਾਤਲ ਹਕ ਹੈ ਹਕ ਹੈ।ਪਰਾਏ ਰਾਜ਼ ਬਹੂੰ ਮੁਗ਼ਲਕ ਹੈ। ਯਾਰ ਹੈ ਯਾਰ ਹੈ ਯਾਰ ਹੈ ਯਾਰ।ਸੋਹਣਾ ਕੋਝਾ ਨੇਕ ਅਤੇ ਬਦ। ਓ ਦਿਲਬਰ ਬੇ ਚੂੰ ਵ ਚਗੂਨਾ।ਨਾਹੀਂ ਜੇਹਦਾ ਮਿਸਲ ਨਮੂਨਾ। ਤਿਸਦਾ ਹੈ ਬੇ ਸ਼ਕ ਤਕਰਾਰ।ਦੁਨੀਆਂ ਅਕਬਾ ਮਜੋਲਾ ਮਸ਼ਹਦ। ਗਈ ਤਕਲੀਦ ਆਈ ਤਹਕੀਕੇ।ਥੀਏ ਵਾਜ਼ਿਆ ਮਕਸ਼ੂਫ ਦਕੀਕੇ। ਫ਼ਾਸ਼ ਮਬੀਅਨ ਕਲ ਇਸਰਾਰ।ਬਰਜੁਖ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ਬਰ ਸ਼ਦਮਦ। ਕੀਤਾ ਅਜ਼ਲੀ ਲੁਤਫ ਜਹੂਰਾ।ਸੌ ਸੌ ਸ਼ੁਕਰ ਮਿਲਿਆ ਗੁਰ ਪੂਰਾ। ਥੀਆ ਦਿਲ ਕੂੰ ਤਸਕੀਂ ਕਰਾਰ।ਹੋਏ ਖਤਰਾਤ ਸ਼ਕੂਕ ਸਭੇ ਰਦ। ਪੀਰੇ ਮਗਾਂ ਮਸਜੂਦੁ ਜਤੌ ਸੇ।ਫ਼ਰਜ ਫ਼ਰੀਦ ਨਮਾਜ ਨਤੋਸੇ। ਕੀਤਾ ਮਨ ਕਰ ਮੱਨ ਇਕਰਾਰ।ਹੈ ਖ਼ੁਦ ਅਸਲ ਹਕੀਕੀ ਮਕਸਦ। 109. ਇਹ ਨਾਜ਼ ਅਦਾ ਸਾਂਵਲੜੇ ਦੇ ਇਹ ਨਾਜ਼ ਅਦਾ ਸਾਂਵਲੜੇ ਦੇ।ਹਿਨ ਬਾਇਸ ਇਸ਼ਕ ਅਵੱਲੜੇ ਦੇ। ਗਏ ਵੇਲੇ ਭਾਗ ਸਵਲੜੇ ਦੇ।ਆਏ ਦਰਦ ਕਲੱਲੜੇ ਦੇ। ਡਿੱਤੇ ਪੇਸ਼ ਫ਼ਰਾਕ ਪੁੱਨਲੜੇ ਦੇ।ਡੁੱਖੇ ਪੈਂਡੇ ਮਾਰੂ ਥੱਲੜੇ ਦੇ। ਗਏ ਗੁਜ਼ਰ ਡਿਹਾੜੇ ਰਲੜੇ ਦੇ।ਤਰਸਲੜੇ ਅੇਸ ਸੁਖਲੜੇ ਦੇ। ਹੁਣ ਪਰਭਤ ਰੋਹ ਜ਼ਬਲੜੇ ਦੇ।ਸੁਖਪਾਲ ਥਏ ਦਿਲ ਜੱਲੜੇ ਦੇ। ਜੁੜ ਕੀਤੀ ਬਿਰਹੇਂ ਛੋਲ ਮੁਠੀ।ਗਿਆ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦਾ ਤੋਲ ਉਠੀ। ਲਗੀ ਫਕੜੀ ਹੂ ਹੂ ਦੋਲ ਰੁੱਠੀ।ਵਾਹ ਭਲੜੇ ਭਾਗ਼ਾ ਭੱਲੜੇ ਦੇ। ਸਬ ਮਿਸ਼ਰੀ ਖੰਡ ਨਬਾਤ ਭੁਲੇਮ।ਐਜ਼ਾਜ ਮਸੀਹ ਦੀ ਬਾਤ ਭੁਲੇਮ। ਮੈ ਕੰਸਰ ਆਬ ਹਯਾਤ ਭੁਲੇਮ।ਸੁਣ ਸ਼ੋਖ ਸੁਖਨ ਗੱਵਲੜੇ ਦੇ। ਲਗਾ ਨੇਂਹ ਨਿਆਰੜੀ ਪੀੜ ਅਸਾਂ।ਦਿਲ ਚੁਭੜੇ ਬਰਛੇ ਤੀਰ ਅਸਾਂ। ਸੌ ਸੌ ਨਸਤਰ ਲੱਖ਼ ਲੱਖ ਸੀੜ ਅਸਾਂ।ਨਿਭ ਵਕਤ ਚਕੇ ਦਰਮਲੜੇ ਦੇ। ਲਗੀ ਨੋਕ ਨਜ਼ਰ ਗਿਆ ਹੋਸ਼ ਹੁਨਰ।ਰਹੋ ਦਰਦ ਅੰਦਰ ਸਦਾ ਸੂਲ ਜਿਗਰ। ਡੋੜੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਹਿਰ ਢਾਂ ਮੂੰਹ ਦੇ ਭਰ।ਡੁੱਖੇ ਰੋਹ ਡੂੰਗਰ ਰਾਹ ਵੱਲੜੇ ਦੇ। ਸੱਟ ਨਹਮਲ ਮਲਮਲ ਰੰਗ ਮਹਲ।ਗਏ ਸਾਂਗ ਬਦਲ ਕੋਈ ਲਹਿਮ ਨ ਕਲ। ਰਿੱਛ ਰਾਖਸ ਘਲ ਮਮੀਂ ਡੈਣੀ ਦਲ।ਆਏ ਪੇਸ਼ ਸੰਭਲ ਸਰ ਕਲੜੇ ਦੇ। ਵਲ ਵਲ ਪਿਆ ਜ਼ੁਲਫ ਪੁੱਨਲ ਦਾ ਗਲ।ਪਏ ਸ਼ੋਜ਼ ਓਛਲ ਪਏ ਰੋਗ ਓਟਲ। ਗਏ ਸੁਖੜੇ ਢਲ ਗਈਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਜਲ।ਦਿਲ ਚਲੜੇ ਨੇਸ਼ ਅੱਜਲੜੇ ਦੇ। ਕੁਲ ਕਾਰੈਂ ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਕੀਤਾ।ਘਰ ਬਾਰੋ ਬਿਰਹੇਂ ਬਈਦ ਕੀਤਾ। ਹਰ ਪਲ ਪਲ ਸ਼ੌਂਕ ਜਦੀਦ ਕੀਤਾ।ਮੂੰਹ ਨੂਰ ਭਰੇ ਨਿਰਮੱਲੜੇ ਦੇ। 110. ਇਸ਼ਕ ਅਨੋਖੜੀ ਪੀੜ ਇਸ਼ਕ ਅਨੋਖੜੀ ਪੀੜ।ਸੌ ਸੌ ਸੂਲ ਅੰਦਰ ਦੇ। ਨੈਣ ਵਹਾਇਮ ਨੀਰ।ਅੱਲੜੇ ਜ਼ਖਮ ਜਿਗਰ ਦੇ। ਬਿਰਹੋਂ ਬਖੇੜਾ ਸਖ਼ਤ ਆਵੈੜਾ।ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲਾ ਲਾਵਿਮ ਝੇੜਾ। ਮਾਰਗ ਮਾ ਪਿਉ ਵੀਰ।ਦੁਸਮਨ ਲੋਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ। ਤਾਂਗ ਅਵੱਲੜੀ ਸਾਂਗ ਕਲੱਲੜੀ।ਜਿੰਦੜੀ ਜਲੜੀ ਦਿੱਲੜੀ ਗਲੜੀ। ਤਨ ਮਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਤੀਰ।ਮਾਰੇ ਯਾਰ ਹੁਨਰ ਦੇ। ਗ਼ਮਜੇ ਸਿਹਰੀ ਰਮਜ਼ਾਂ ਵੈਰੀ।ਅੱਖੀਆਂ ਜਾਦੂ ਦੀਦ ਲੁਟੇਰੀ। ਜੁਲਮੀਂ ਜ਼ੁਲਫ਼ ਜ਼ੰਜੀਰ।ਪੇਚੀ ਪੇਚ ਕਹਿਰ ਦੇ। ਪੀਤ ਪੁੱਨਲ ਦੀ ਸਿਕ ਪਲ ਪਲ ਦੀ।ਮਾਰੂਥਲ ਦੀ ਰੀਤ ਅਜ਼ਲ ਦੀ। ਡੁੱਖ ਲਾਵਿਨ ਤੜਭੇੜ।ਜੋ ਸਰਦੇ ਸੋ ਕਰਦੇ। ਤੁਲ ਨਿਹਾਲੀ ਡੇਣ ਡਿਖਾਲੀ।ਸਬਰ ਆਰਾਮ ਦੀ ਵਿਸਰਿਅਮ ਚਾਲੀ। ਲੂੰ ਲੂੰ ਲੱਖ ਲੱਖ ਚੀਰ।ਕਾਰੀ ਤੇਗ਼ ਤਬਰ ਦੇ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਪਾਇਮ ਫੇਰਾ।ਲਾਇਆ ਦਰਦਾਂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦੇਰਾ। ਸਰ ਗਿਉਮ ਸੀਸ ਸਰੀਰ।ਨੈਸਾਂ ਦਾਗ਼ ਕਬਰ ਦੇ। 111. ਇਸ਼ਕ ਅਸਾਂਝੀ ਜਾ ਆਹੇ ਇਨਸਾਫ ਇਸ਼ਕ ਅਸਾਂਝੀ ਜਾ ਆਹੇ ਇਨਸਾਫ। ਜ਼ੁਲਮ ਨਭਾਏਂ ਦਸ ਤਾਂਭੀ ਤਹੰਜਾ ਥੋਗ ਗਾਏਂਦਸ। ਸਿਜਦਾ ਜਾਨਬ ਤਹੰਜੀ, ਤਹੰਜੇ ਗਿਰਦ ਤਵਾਫ।ਕਦਮ ਕਦਮ ਤੇ ਸੀਸ ਨਵਾਏਂਦਸ। ਤੁਹੰਜੀ ਸੀਰਤ, ਸੂਰਤ ਸੋਹਣੀ ਕਿਵੇਂ ਕਿਆਂ ਔਸਾਰ। ਜਿੰਦੜੀ ਤੋਂ ਤੂੰ ਘੋਲ ਘੁਮਾਏਂਦਸ। ਤਨ ਮਨ ਸੋਹਣਾਂ ਮੁਲਕ ਹੈ ਤੁਹੰਝਾ ਸਚ ਆਹੇ ਨਾ ਹੈ ਲਾਫ। ਕਸਮ ਅਵਾਂਝੇ ਸਰ ਜੀ ਖਾਏਂਦਸ। ਜ਼ਿਕਰ ਊਂ ਫਿਕਰ ਹੈ ਤਹੰਜਾ, ਦਮ ਦਮ ਚੁਏਂਦਸ ਸਾਫ ਜਾ ਸਾਫ। ਅਬਦ ਮਅਬੂਦ ਮੈਂ ਤੋਖੇ ਯਾਏਂਦਸ। ਬਾਂਦੀ ਗੋਲੀ ਯਾਰ ਦੀ ਆਹੀਆਂ ਨਾ ਹੈ ਫਰੀਦ ਖਲਾਫ। ਉਨ੍ਹੇ ਭੈ ਭਾਏਦਸ ਖੂਹ ਨ ਭਾਏਂਦਸ। 112. ਇਸ਼ਕ ਅਵੱਲੜੀ ਚਾਲ ਭਲਾ ਯਾਰ ਵੇ ਇਸ਼ਕ ਅਵੱਲੜੀ ਚਾਲ ਭਲਾ ਯਾਰ ਵੇ।ਯਾਰੀਆਂ ਲਾਵਣ ਸਰ ਮੰਗਦੀਆਂ। ਜ਼ੁਲਫ਼ਾ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪਾਵਿਨ ਜਾਲੀ।ਅੱਖੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਮਸਤ ਮਵਾਲੀ। ਨਾਜ਼ ਨਿਗਾਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਲਾ ਯਾਰ ਵੇ।ਬਿਰਹੋਂ ਬਛੇਂਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸੰਗਦੀਆਂ। ਚਸ਼ਮਾਂ ਕਹਿਰੀ ਰਮਜ਼ਾਂ ਵੈਰੀ।ਅੱਖ਼ੀਆਂ ਜ਼ਾਲਮ ਦੀਦ ਲੁਟੇਰੀ। ਡੇਵਨ ਜਿੰਦੜੀ ਗਾਲ ਭਲਾ ਯਾਰ ਵੇ।ਸਿਰਹੋ ਬਹਾਦੁਰ ਹੁਨ ਜੰਗਦੀਆਂ। ਨਾਜ਼ਕ ਚਾਲੀਂ ਯਾਰ ਸੱਜਨ ਦੀਆਂ।ਮੋਹਣੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹੀ ਮਨ ਮੋਹਨ ਦੀਆਂ। ਕਰਨ ਦਿਲੀਂ ਪਾਮਾਲ ਭਲਾ ਯਾਰ ਵੇ।ਹਰ ਹਰ ਆਨ ਖੜੀਆਂ ਤੰਗਦੀਆਂ। ਚਿਹਰੀ ਤਰਜ਼ ਡਿਖਾਵਨ ਅੱਖੀਆਂ।ਜ਼ੁਲਫਾਂ ਤੇਲ ਫੁਲੇਲ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ। ਘਤਦੀਆਂ ਜੀ ਜੰਜਾਲ ਭਲਾ ਯਾਰ ਵੇ।ਜ਼ੋਰੇ ਰਗ ਰਗ ਨੂੰ ਡੰਗਦੀਆਂ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਕਸ਼ਾਲੇ ਘੱਲੇ।ਆਸ ਉਮੀਦ ਤੱਸਲੇ ਭੱਲੇ। ਕੂੜਾ ਵਹਿਮ ਖ਼ਿਆਲ ਭਲਾ ਯਾਰ ਵੇ।ਡਿੱਠੜੀਆਂ ਪੀਤਾਂ ਦਿਲ ਸੰਗਦੀਆਂ। 113. ਇਸ਼ਕ ਅਵਲੜੀ ਪੀੜ ਵੋ ਇਸ਼ਕ ਅਵਲੜੀ ਪੀੜ ਵੋ।ਲੋਕਾਂ ਖ਼ਬਰ ਨ ਕਾਈ। ਜ਼ੁਲਫ਼ ਡੰਗੇਦੀਂ ਮੂਲ ਨ ਸੰਗੀ।ਚਸ਼ਮਾਂ ਸਰਹੋਂ ਬਹਾਦਰ ਜੰਗੀ। ਨਾਜ਼ ਨਿਗਾਹ ਦੇ ਤੀਰ ਵੋ।ਨਿੱਤ ਕਰਨ ਲੜਾਈ। ਸ਼ਾਲਾ ਨੇੜਾ ਕੋਈ ਨ ਲਾਵੇ।ਦਰਦ ਅੰਦੇਸ਼ੇ ਸੋਜ਼ ਸਵਾਏ। ਦਮ ਦਮ ਦਿਲਗਰ ਵੋ।ਸਰ ਤੇ ਸਖ਼ਤੀ ਆਈ। ਹਿੱਕ ਬੇਵਾਹੀ ਬਿਆ ਫਟ ਜਾਹੀ।ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ ਗਲ ਦੀ ਫਾਈ। ਤੱਕ ਤੱਕ ਰਾਹ ਮਲ੍ਹੇਰ ਵੋ।ਰੋਦੀਂ ਮੋਇਮ ਅਜਾਈਂ। ਸੁੰਜ ਬਰ ਚੜੜੇ ਸ਼ੀਹ ਮਰੇਲੇ।ਬਸ਼ੀਰ ਬਦ ਬਘਿਆਰ ਬਘੇਲੇ। ਡੁੱਖ ਡੁੱਖੜੇ ਥਏ ਵੀਰ ਵੋ।ਗ਼ਮ ਸਕੜੇ ਭਾਈ। ਸੈਣੀਂ ਭੈਣੀਂ ਵੈਣ ਅਲਾਵਮ।ਵੀਰਣ ਵੈਰੀ ਸਖ਼ਤ ਸੁਭਾਵਮ। ਮਾਰਮ ਬੇ ਤਕਸੀਰ ਵੋ।ਏ ਬੇਦਰਦ ਕਸਾਈ। ਸੂਲਮ ਮੂਲ ਨ ਡਿੱਤੜਮ ਸਾਹੀ।ਕਾਦਰ ਏਂਵੇਂ ਕਲਮ ਵਹਾਈ। ਕੀਤਮ ਤੇ ਤਕਦੀਰ ਵੋ।ਸੋਹਣੇ ਨਾਲ ਜੁਦਾਈ। ਜਿੰਦੜੀ ਜੁੱਖਦੀ ਜੀਅੜਾ ਦੁਖਦਾ।ਵੇਲ੍ਹਾ ਵਕਤ ਨਿਭਾਇਆ ਸੁਖਦਾ। ਰੰਜੋ ਆਲਮ ਦੀ ਭੀੜ ਵੋ।ਆਫ਼ਤ ਪਿਉਸ ਸਮਾਈ। ਮਿਜ਼ੇਗੀਂ ਨਸ਼ਤਰ ਹਾਦੀ ਮਾਰੀ।ਪਲਕੀ ਲਾਈ ਕੈਬਰ ਕਾਰੀ। ਜ਼ਖਮ ਕਲੱਲੜੇ ਚੀਰ ਵੋ।ਵੈਂਦੀਂ ਚੋਟ ਚਲਾਈ। ਲੂੰ ਲੂੰ ਸੜਦੀ ਹੱਡ ਚੰਮ ਗਲਦਾ।ਦਿੱਲੜੀ ਜਲਦੀ ਸੀਨਾ ਬਲਦਾ। ਰਗ ਰਗ ਛੁਟੜੀ ਸੀੜ੍ਹ ਵੋ।ਤੈਡੇ ਬਿਰਹੋਂ ਛੁਡਾਈ। ਸਬਰ ਕਰਾਰ ਆਰਾਮ ਗਿਉਸੇ ਬਾਰ ਮਲਾਮਤ ਮੁਫ਼ਤ ਚਤੋਸੇ। ਕਾਨੀ ਬੇ ਤਦਬੀਰ ਵੋ।ਜਾਨੀ ਲਾ ਡਿਖਲਾਈ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਖੜ ਮੁਕਲਾਇਆ।ਕੇਚ ਗਿਆ ਵੱਲ ਘਰ ਨ ਆਇਆ। ਡਿੱਤੜਮ ਜੁੜ ਤਾਅਜ਼ੀਰ ਵੋ।ਕੀਤੋਸ ਖ਼ੂਬ ਭਲਾਈ। 114. ਇਸ਼ਕ ਭੁਲਾਇਆ ਤਾਆਤਾਂ ਇਸ਼ਕ ਭੁਲਾਇਆ ਤਾਆਤਾਂ। ਏ ਘਰ ਮੇਰਾ ਘਰ ਸੁਖ ਮੰਦਰ।ਮਅਮੂਰ ਖ਼ਫ਼ੀ ਦੇ ਅੰਦਰ। ਜਿਥ ਬਹਿਰ ਮਹੀਤ ਦਾ ਮੰਦਰ।ਉਥ ਹਰ ਜਿਨਸੋਂ ਮਿਲਨ ਸੌਗਾਤਾਂ। ਆਈ ਹਾਲ ਮਕਾਮ ਦੀ ਵਾਰੀ।ਥੱਈ ਰਫ਼ਾ ਹਜਬ ਯਕ ਬਾਰੀ। ਗਈ ਜ਼ਹਦ ਇਬਾਦਤ ਸਾਰੀ।ਹੱਜ ਜ਼ਕਵਾਤਾਂ ਸੌਮ ਸਲਵਾਤਾਂ। ਥਈ ਨਸਰਤ ਫ਼ਤਹ ਫ਼ਤੂਹੀ।ਸਬ ਸਰੀ ਕਲਬੀ ਰੂਹੀ। ਗਈ ਜ਼ੁਲਮਤ ਨੂਰ ਸਬੂਹੀ।ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਸਮ ਅਜਬ ਪਰਭਾਤਾਂ। ਸੱਰ ਅਨਹਦ ਤਬਲ ਸ਼ਹਾਨਾ।ਖੁਸ਼ ਮਤਰਬ ਤਾਨ ਤਰਾਨਾ। ਗਿਆ ਨਫ਼ਲ ਨਮਾਜ਼ ਦੋਗਾਨਾ।ਵਿੱਸਰੀਆਂ ਡੋਂ ਤਿਰੇ ਚਾਰ ਰਕਅਤਾਂ। ਗੁਰ ਬਾਤ ਬਤਾਈ ਪੂਰੀ।ਤੀਫੂਰੀ ਤੇ ਮਨਸੂਰੀ। ਥਈ ਫਾਸ਼ ਤੱਜਲੀ ਤੂਰੀ।ਹਰ ਜਾ ਐਮਨ ਤੇ ਮੀਕਾਤਾਂ। ਏ ਵਜਦਾਨੀ ਸ਼ਤਹਾਤਾਂ।ਹਨ ਵਹਦਤ ਦੀਆਂ ਆਯਾਤਾਂ। ਕਰ ਤਮਸ ਦਿਲੀਂ ਸਤਵਾਤਾਂ।ਕਰਦਾ ਜ਼ਾਹਰ ਏ ਕਲਮਾਤਾਂ। ਕੁਲ ਉਠ ਗਏ ਫ਼ਗਨ ਜ਼ਲਾਜ਼ਲ।ਭੱਜ ਪਏ ਅਗਲਾਲ ਸਲਾਸਲ। ਦਿਲ ਹਿਕ ਪਾਸੇ ਸ਼ਾਗਲ।ਬੱਠ ਦਰਕਾਤਾਂ ਤੇ ਦਰਜਾਤਾਂ। ਥਏ ਭਾਗ ਫ਼ਰੀਦ ਭਲੇਰੇ।ਦਿਲ ਦਿਲਬਰ ਲਾਏ ਦੇਰੇ। ਆ ਕਾਨ੍ਹ ਦਵਾਰੇ ਮੇਰੇ।ਬੰਸੀ ਜੋੜ ਸੁਣਾਈਆਂ ਘਾਤਾਂ। 115. ਇਸ਼ਕ ਚਲਾਏ ਤੀਰ ਇਸ਼ਕ ਚਲਾਏ ਤੀਰ।ਡਾਢੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਹਿਰ ਦੇ। ਯਾਰ ਮਿਲਿਆ ਬੇ ਪੀਰ।ਲੂੰ ਲੂੰ ਵਿੱਚ ਸੌ ਦਰਦੇ। ਇਸ਼ਕ ਉਜਾੜੀ ਝੋਕ ਅਮਨ ਦੀ।ਨਜ਼ਰ ਨ ਆਵਮ ਜੋਹ ਜਤਨ ਦੀ। ਸੋਜ਼ ਡਿਤੋਸ ਜਾਗੀਰ।ਜੀਅੜਾ ਸੂਲਾਂ ਸੜਦੇ। ਤੂਲ ਡੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੇਝ ਨ ਭਾਂਦੀ।ਸੂਲ ਸਰ੍ਹਾਂਦੀ ਦਰਦ ਪਵਾਂਦੀ। ਰਗ ਰਗ ਵਿੱਚ ਹੈ ਪੀੜ।ਡਿੱਸਦਾ ਰੋਗ ਅੰਦਰ ਦੇ। ਰਹਿਣ ਨ ਡੇਂਦੀ ਪੀੜ ਪਰਾਈ।ਸਿੱਕ ਮਹੀਂਵਾਲ ਦੀ ਰੋਜ਼ ਸਵਾਈ। ਕੀਜੋ ਲੋੜ੍ਹੇਮ ਸੀੜ੍ਹ।ਬੋੜਿਮ ਕਨ ਕੱਪਰ ਦੇ। ਸੁਖ ਸੋਮਣ ਦਾ ਵਕਤ ਵਿਹਾਇਆ।ਬਾਰ ਬਿਰਹੋਂ ਦਾ ਸਰ ਤੇ ਆਇਆ। ਗੁਜ਼ਰ ਗਈ ਤਦਬੀਰ।ਨਿਭ ਗਏ ਵਕਤ ਹੁਨਰ ਦੇ। ਨਿਭਨ ਫ਼ਰੀਦ ਏ ਡੁੱਖ ਡੁਹਲੇ।ਸ਼ਾਲਾ ਨਾਲ ਵਸਾਲ ਸੁਹੀਲੇ। ਹੋਵਾਂ ਸ਼ਕਰ ਸ਼ੀਰ।ਗੁਜ਼ਰਨ ਡੇਂਹ ਸਫ਼ਰ ਦੇ। 116. ਇਸ਼ਕ ਲਗਾ ਘਰ ਵਿਸਰਿਆ ਇਸ਼ਕ ਲਗਾ ਘਰ ਵਿਸਰਿਆ।ਜ਼ਰ ਵਿਸਰੀ ਵਰ ਵਿਸਰਿਆ। ਗੁਜ਼ਰੇ ਨਾਜ਼ ਹੁਸਨ ਦੇ ਮਾਨੜੇ।ਜ਼ੇਵਰ ਤਰੇਵਰ ਵਿਸਰਿਆ। ਵਿਸਰੇ ਕਜਲੇ ਸੁਰਖੀ ਮੇਦੀਆਂ।ਬੱਲਾ ਬੈਂਸਰ ਵਿਸਰਿਆ। ਦਰਦ ਅੰਦੇਸ਼ੇ ਦਿਲ ਦੀ ਮੂੜੀ।ਬਿਆਕੁਲ ਜੋਹਰ ਵਿਸਰਿਆ। ਦੈਰ ਕਨਿਸ਼ਤ ਦਵਾਰਾ ਮੰਦਰ।ਮਸਜਦ ਮੰਬਰ ਵਿਸਰਿਆ। ਹਕ ਦੇ ਸ਼ਾਂਗੇ ਹਕਦੀ ਸੌਂਹ ਹੈ।ਖੈਰ ਭਲੀ ਸ਼ਰ ਵਿਸਰਿਆ। ਹਰ ਵੇਲ਼ੇ ਹਰ ਯਾਦ ਅਸਾਨੂੰ।ਹੋਰ ਅਮਾਨ ਹਰ ਵਿਸਰਿਆ। ਵੈਸਾਂ ਕੀਚ ਫਰੀਦ ਨ ਮੁੜਸਾਂ।ਸੁੰਜ ਬਰਦਾ ਡਰ ਵਿਸਰਿਆ। 117. ਇਥਾਂ ਮੈਂ ਮੁਠੜੀ ਜਿੰਦ ਜਾਨ ਬਲਬ ਇਥਾਂ ਮੈਂ ਮੁਠੜੀ ਜਿੰਦ ਜਾਨ ਬਲਬ।ਓਤਾਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਵਸਦਾ ਮੁਲਕ ਅਰੱਬ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਯਾਰ ਦੀ ਤਾਂਘ ਲਗੀ।ਸੁੰਜੇ ਸੀਨੇ ਸਿਕ ਦੀ ਸਾਂਗ ਲਗੀ। ਡੁਖੀ ਦਿਲੜੀ ਦੇ ਹੱਥ ਟਾਂਘ ਲਗੀ।ਥੈ ਮਿਲ ਮਿਲ ਸੂਲ ਸਮੋਲੇ ਸਬ। ਤਤੀ ਥੀ ਜੋਗਣ ਚੌਧਾਰ ਫਿਰਾਂ।ਹਿੰਦ ਸਿੰਧ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਮਾੜ ਫਿਰਾਂ। ਸੁੰਜ ਬਾਰ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਫਿਰਾਂ।ਮਤਾਂ ਯਾਰ ਮਿਲਮ ਕਹੀ ਸਾਂਗ ਸਬਬ। ਜੈਂ ਡੇਂਹ ਦਾ ਨੇਂਹ ਦੇ ਸ਼ੀਹ ਫੱਟਿਆ।ਲਗੀ ਨੇਸ਼ ਡੁਖਾਦੀ ਐਸ਼ ਘਟਿਆ। ਸਬ ਜੋਬਨ ਜੋਸ਼ ਖਰੋਸ਼ ਹੱਟਿਆ।ਸੁਖ ਸੜ ਗਏ ਮਰ ਗਈ ਤਰ੍ਹਾ ਤਰਬ। ਤੋੜ ਧਕੜੇ ਧੋੜੇ ਖਾਂਦੜੀ ਹਾਂ।ਤੈਂਡੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਮੁਫ਼ਤ ਵਕਾਂਦੜੀ ਹਾਂ। ਤੈਂਡੀ ਬਾਂਦੀਆਂ ਦੀ ਮੈਂ ਬਾਂਦੜੀ ਹਾਂ।ਹੈ ਦਰ ਦਿਆਂ ਕੁਤਿਆਂ ਨਾਲ ਅਦਬ। ਵਾਹ! ਸੋਹਣਾ ਢੋਲਨ ਯਾਰ ਸਜਨ।ਵਾਹ ਸਾਂਵਲ ਹੋਤ ਹਜਾਜ਼ ਵਤਨ। ਆ ਡੇਖ ਫਰੀਦ ਦਾ ਬੈਤ ਹਜ਼ਨ।ਹਿਮ ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਤਾਂਘ ਤਲਬ। 118. ਜਗ ਵਹਿਮ ਖ਼ਿਆਲ ਤੇ ਖ਼ਵਾਬੇ ਜਗ ਵਹਿਮ ਖ਼ਿਆਲ ਤੇ ਖ਼ਵਾਬੇ।ਸਬ ਸੂਰਤ ਨਕਸ਼ ਬਰ ਆਬੇ। ਜੇ ਪੁਛਦੀਂ ਹਾਲ ਹਕੀਕਤ।ਸੁਣ ਸਮਝ ਅਤੇ ਰੱਖ ਇਬਰਤ। ਜਿਵੇਂ ਬਹਿਰ ਮਹੀਤ ਹੈ ਵੱਹਦਤ।ਕੁਲ ਕਸਰਤ ਸ਼ਕਲ ਹਬਾਬੇ। ਨਹੀਂ ਅਸਲੋਂ ਅਸਲ ਦੂਈ ਦਾ।ਖ਼ੁਦ ਜਾਣ ਹੈ ਨਸਲ ਦੂਈ ਦਾ। ਗਿਆ ਫੋਕਾ ਨਿਕਲ ਦੂਈ ਦਾ।ਵਲ ਓਹੀ ਆਬ ਦਾ ਆਬੇ। ਨ ਕਾਫ਼ੀ ਜਾਣ ਕਫਾਇਆ।ਨ ਹਾਦੀ ਸਮਝ ਹਦਾਇਆ। ਕਰ ਪੁਰਜ਼ੇ ਜਲਦ ਵਕਾਇਆ।ਏਹਾ ਦਿਲ ਕੁਰਾਨ ਕਤਾਬੇ। ਹੈ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਵੀ ਦਿੱਲੜੀ।ਹੈ ਬੇਦ ਪੁਰਾਨ ਵੀ ਦਿੱਲੜੀ। ਹੈ ਜਾਨ ਜਹਾਨ ਵੀ ਦਿੱਲੜੀ।ਦਿਲ ਬਤਨ ਬਤੂਨ ਦਾ ਬਾਬੇ। ਦਿਲ ਲੁਬ ਹੈ ਕੋਨ ਮਕਾਂ ਦਾ।ਦਿਲ ਗਾਇਤ ਅਸਲ ਜਹਾਂ ਦਾ। ਦਿਲ ਮਰਕਜ਼ ਜ਼ਮੀਂ ਜ਼ਮਾਂ ਦਾ।ਬਿਆ ਕੂੜ ਪਲਾਲ ਹਜਾਬੇ। ਵਿੱਚ ਸੂਰਤ ਦੇ ਨਾਸੂਤੀ।ਵਿੱਚ ਮਾਨੇ ਦੇ ਮਲਕੂਤੀ। ਜਬਰੂਤ ਅਤੇ ਲਾਹੂਤੀ।ਦਿਲ ਅੰਦਰ ਸਬ ਅਸਬਾਬੇ। ਰੱਖ ਅਮਤਰ ਧਿਆਨ ਫ਼ਰੀਦੀ।ਸੱਟ ਸੁਖੜੀ ਪੀਰ ਮੁਰੀਦੀ। ਹੈ ਦੂਰੀ ਸਖ਼ਤ ਬਈਦੀ।ਜੀ ਸੁਖੜੀਂ ਕਾਣ ਅਜ਼ਾਬੇ। 119. ਜੈਂ ਰਮਜ਼ ਗਵਲ ਜੀ ਬੁੱਝੀ ਜੈਂ ਰਮਜ਼ ਗਵਲ ਜੀ ਬੁੱਝੀ।ਤਿਨ ਖੇ ਮੁਸ਼ਾਹਦਾ ਰਾਤ ਦਿਨ। ਨਹੀਂ ਜਾ ਅਥਾਂ ਅਫੀਯੂਨ ਦੀ।ਨਾ ਭੰਗ ਨਾ ਮਾਜੂਨ ਦੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੁਧ ਲਖੀ ਬੇਚੂਨ ਦੀ।ਨਿੱਤ ਮਸਤ ਰੇ ਪੈਤੀਂ ਵਤਨ। ਰਲ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹਨ।ਪਰ ਅਸਲ ਫ਼ਾਰਗਬਾਲ ਹਨ। ਹਰ ਆਨ ਗ਼ਰਕ ਖਿਆਲ ਹਨ।ਸ਼ਾਗਲ ਸੁਮ੍ਹਨ ਸ਼ਾਗਲ ਉਠਨ। ਖ਼ੁਦ ਤੋਂ ਖ਼ੁਦੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹਨ।ਸਰ ਮਸਤ ਜਾਮ ਤਹੂਰ ਹਨ। ਹੱਕ ਦੇ ਹਮੇਸ਼ ਹਜੂਰ ਹਨ।ਅਵਲੀਂ ਵਿਚੋਂ ਭੋਲੋ ਭਨਨ। ਨਹੀਂ ਮਿਲਕ ਮੁਲਕ ਤੇ ਮਾਲ ਦੇ।ਨਹੀਂ ਜ਼ਾਲ ਦੇ ਨਹੀਂ ਬਾਲਦੇ। ਹਨ ਜੌਕ ਵਜਦ ਤੇ ਹਾਲ ਦੇ।ਗੁਮ ਕਰ ਗੁਮਾਨ ਯਕਰੂਰ ਹਨ। ਸਿਰ ਡੇ ਲਹਨ ਸਿਰਵਾ ਲਕਾ।ਗਏ ਮਹਜ਼ ਮਰਨੋਂ ਸਿਰ ਲੁਕਾ। ਹੋਕਰ ਫਨਾ ਪਾਵਨ ਬਕਾ।ਸੌ ਸੂਦ ਨੁਕਸਾਨੋ ਕਰਨ। ਵੰਜ ਵੁੱਠੜੇ ਦੇਸ ਸੁਹਾਗ ਦੇ।ਸੁਖ ਰੂਪ ਮਾਨੜਨ ਭਾਗ ਦੇ। ਬਾਰਾ ਮਹੀਨੇ ਫਾਗ ਦੇ।ਪਾ ਚੈਨ ਚੜ੍ਹ ਸੇਜੀਂ ਬਹਿਨ। ਜੈਂ ਮਾਨ ਮੰਦਰ ਪਾਇਆ ਪੀਆ।ਡੁੱਖ ਪਾਪ ਸਾਰਾ ਮਿਟ ਗਿਆ। ਥੀ ਮਹਵ ਅਸਬਾਤੀ ਥੀਆ।ਰਹਿੰਦਾ ਫ਼ਰੀਦ ਫ਼ਰੀਦ ਬਨ। 120. ਜੜਾਂ ਜਾਇਮ ਪਾਕਰ ਝੋਲੀ ਜੜਾਂ ਜਾਇਮ ਪਾਕਰ ਝੋਲੀ।ਕਰ ਵੈਣ ਡਿੱਤੀ ਮਾ ਲੋਲੀ। ਪਹਿਲੋਂ ਪੀਤ ਨ ਪਈ ਪਿਉ ਮਾ ਦੀ।ਵਤ ਹੋਤ ਬਲੋਚ ਨ ਰਾਧੀ। ਮੈਂ ਮੁੱਠੜੀ ਜਾਵਣ ਲਾ ਦੀ।ਹਮ ਬਖ਼ਤ ਸੜੀ ਡੁੱਖ ਰੋਲੀ। ਘਰ ਫ਼ਖ਼ਰ ਪਿਆ ਪੂੰ ਪਾਵੇ।ਆ ਉਜੜੀ ਝੋਕ ਵਸਾਵੇ। ਰਲ ਚੇਤਰ ਬਹਾਰ ਸੁਹਾਵੇ।ਵੱਸ ਹੱਸ ਰੱਸ ਖੇਡੂੰ ਹੋਲੀ। ਤੋੜੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮੂਲ ਨ ਪੇਸਾਂ।ਤਾਂ ਵੀ ਨਾਜ਼ਕ ਨੇਂਹ ਨਿਭੇਸਾਂ। ਵਿੱਚ ਕੋਟ ਸ਼ਹਿਰ ਮਰ ਵੈਸਾਂ।ਥੀ ਦਰ ਦਿਲਬਰ ਦੀ ਗੋਲੀ। ਸਾਰਾ ਬੋਛਨ ਘਾਘੇ।ਗਏ ਜ਼ੇਵਰ ਤਰੇਵਰ ਲਾਂਘੇ। ਸਰ ਮਾਂਗ ਮਰੇਂਦੀ ਸਾਂਗੇ।ਥਈ ਸੁਰਖ਼ੀ ਜ਼ਹਿਰ ਦੀ ਗੋਲੀ। ਬਿਨ ਯਾਰ ਨ ਸੇਜ ਸੁਹੇਸਾਂ।ਫ਼ੁਲ ਸਿਹਰੇ ਤਰੋੜ ਸਟੇਸਾਂ। ਭਨ ਬੇਂਸਰ ਬੋਲ ਸੜੇਸਾਂ।ਬੱਠ ਚੰਦਨ ਹਾਰ ਬਨੋਲੀ। ਸਈਆਂ ਰਲ ਮਿਲ ਮੇਹਣੇ ਡੇਂਦੀਆਂ।ਖਲ ਹਾਸੇ ਕੀਸ ਕਰੇਂਦੀਆਂ। ਮਾ ਭੈਣੀਂ ਵੈਣ ਅਲੇਂਦੀਆਂ।ਸੱਸ ਮਾਰਿਮ ਸੌ ਸੌ ਬੋਲੀ। ਜਿਦ ਜਲੜੀ ਜਿੰਦੜੀ ਝੂਲੀ।ਜਥ ਕਰੜ ਕੰਡਾ ਸਬ ਸੂਲੀ। ਡਿੱਸੇ ਕਕਰੇ ਰਤੇਰੜ ਕੂਲੀ।ਦਿਲ ਦਰਦ ਚਲਾਈ ਗੋਲੀ। ਹਰ ਪਲ ਪਲ ਪੀਤ ਪੁੱਨਲ ਦੀ।ਸਿੱਕ ਸਾਂਵਲ ਬਾਰੋਚਲ ਦੀ। ਹੈ ਤੈਡੀ ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ।ਏਹਾ ਕੋਝੀ ਕਮਲੀ ਭੋਲੀ। ਦਿਲ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਆਇਆ।ਸਰ ਸੂਲੀਂ ਸਾਂਗ ਰਸਾਇਆ। ਸਬ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਵਿਹਾਇਆ।ਗਈ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਦੀ ਟੋਲੀ। 121. ਜੀਵਣ ਡੇਂਹ ਅਢਾਹੀਂ ਵੋ ਯਾਰ ਜੀਵਣ ਡੇਂਹ ਅਢਾਹੀਂ ਵੋ ਯਾਰ।ਸਟ ਘਤ ਫਖਰ ਵਡਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਕਿਥ ਓ ਪੀਂਘ ਪਿਪਲ ਮਲਕਾਣੇ।ਨਾਜ਼ ਹੁਸਨ ਕਥ ਰਾਜ ਬਬਾਣੇ। ਕਥ ਮਾ ਭੈਣੀਂ ਭਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਕਿਥ ਰਾਂਝਨ ਕਿਥ ਖੇੜੇ ਭੈੜੇ।ਕਿਥ ਰਹਿ ਗਏ ਓਹ ਝਗੜੇ ਝੇੜੇ। ਕਿਥ ਚੂਚਕ ਦੀ ਜਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਕਿਥ ਓ ਮਕਰ ਫ਼ਰੇਬ ਦਾ ਚਾਲਾ।ਕਿਥ ਵਤ ਜੋਗੀ ਮੁਦਰਾਂ ਵਾਲਾ। ਪਰਮ ਜੜੀ ਜੈਂ ਲਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਮਾਹੀ, ਮੰਝੀਆਂ, ਹੀਰ ਸਲੇਟੀ।ਅਤਰੋਂ ਭਿਨੜੀ ਮੁਸ਼ਕ ਲਪੇਟੀ। ਗਏ ਸਬ ਝੋਕ ਲਡਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਜੋਬਨ ਸਾਥੀ ਚਾਰ ਡਿਹਾਂ ਦਾ।ਝਟ ਪਟ ਜ਼ੁਅਫ਼ ਬਢੇਪਾ ਆਂਦਾ। ਕੂੜੀ ਆਸ ਪਰਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਹੈ ਹੈ ਡਿੱਠੜੀ ਕਹੀਂ ਨ ਵੈਂਦੀ।ਕਜਲ ਮਸਾਗ ਤੇ ਸੁਰਖੀ ਮਹਿੰਦੀ। ਸੁਰਮਾ ਸੇਂਧ ਸਲਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਮੌਸਮ ਰੁਲ ਫਿਰ ਵਲ ਘਰ ਆਈ।ਵੰਜਣ ਨ ਵਕਤ ਨਿਰਾਸ ਅਜਾਈ। ਆਵਣ ਦੀ ਕਰ ਕਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਕੂੜੀ ਸੁਹਬਤ ਕੂੜੀ ਸੰਗਤ।ਕੂੜੇ ਨਖਰੇ ਕੂੜੀ ਰੰਗਤ। ਲੱਪ ਧੂੜੀ ਬੁਕ ਛਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਮਛਲੀਂ ਪੀਗੀਂ ਲਾਸੂ ਤਾਰੀਂ।ਚਣਕੀ ਘੰਡੜੀ ਹੋਰਾਂ ਤਵਾਰੀ। ਸਹਿਜੋਂ ਰਾਂਦ ਰਸਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਥੀਆਂ ਸਰਸਬਜ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀਆਂ ਝੋਕਾਂ।ਮਿਹਰੋਂ ਸਬਜ਼ ਥੀਆਂ ਵਲ ਸੋਕਾਂ। ਬਖਤੀਂ ਵਾਗ ਵਲਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। 122. ਝੋਪੜ ਜੋੜੂੰ ਚਿਕ ਖਿਪ ਥਡ ਤੇ ਝੋਪੜ ਜੋੜੂੰ ਚਿਕ ਖਿਪ ਥਡ ਤੇ।ਏਝਾਂ ਨ ਹੋਵੇ ਸਾਰੇ ਮਡ ਤੇ। ਨ ਵਕੜੇ ਨ ਬੰਦ ਤੇ ਬਹਿਸਾਂ।ਨ ਗਠ ਪਾੜ ਦੀ ਖੱਡ ਤੇ। ਸਾਂਵਣ ਆਨ ਸੁਹੇਸਾਂ ਰੋਹੀ।ਸਿੰਧੜੋਂ ਸਘਰੀ ਲੱਡ ਤੇ। ਜੇ ਪਾਣੀ ਖੁਟ ਵੈਸੀ ਬਹਿਸੂੰ।ਢਾਏ ਤੇ ਕਲ ਅੱਡ ਤੇ। ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਭੋਰ ਵੀ ਖਾਵਣ ਓਸਮ।ਹੋਤ ਨਾ ਜਾਵੀਂ ਛੱਡ ਕੇ। ਤੇਗ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਵੈਹ ਗਈ।ਚਮ ਚਮ ਤੇ ਹੱਡ ਹੱਡ ਤੇ। 123. ਜਿੰਦੜੀ ਉਚਾਕੇ ਜੀੜਾ ਉਦਾਸੇ ਜਿੰਦੜੀ ਉਚਾਕੇ ਜੀੜਾ ਉਦਾਸੇ।ਜਾਪੇ ਤੱਤੀ ਕੂੰ ਕੇਂਦੀ ਪਿਆਸੇ। ਪੇਕੀਂ ਸੁਰੀਝੀਂ ਗਿੱਲੜੇ ਵੇਖੋ ਹੈ।ਡੇਂਦੀ ਮੁੱਠੀ ਨੂੰ ਮਾ ਭੈਣ ਡੋਹੇ। ਕਿਸਮਤ ਦੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹੀਂ ਦਿਲਬਰ ਵੀ ਦਰੋਹੇ।ਏਡੋਂ ਗਿਉ ਸੇ ਓਡੋਂ ਗਿਆਸੇ। ਥਈ ਆਸ ਪਾਸੇ ਆਈ ਯਾਸ ਪਾਸੇ।ਜ਼ਰਬਫ਼ਰਤ ਡੋਰੇ ਮਲਮਲ ਤੇ ਖ਼ਾਸੇ। ਖੰਡੜੀਆਂ ਨਬਾਤਾਂ ਮਿਸਰੀਆਂ ਪਤਾਸੇ।ਕਚੜੇ ਉਡਾਹੇ ਕੂੜੇ ਦਲਾਸੇ। ਲਿਖੜੀ ਮਥੇ ਦੀ ਪਲੜੇ ਪਿਆਸੇ।ਵਹ ਵਾਹ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਕੰਮ ਬੇ ਕਿਆਸੇ। ਜੇੜ੍ਹੀਂ ਕੂੰ ਮੁੰਹ ਵੀ ਲੇਂਦੇ ਨ ਹਾਸੇ।ਮਿਲ ਮਿਲ ਕਰੇਂਦੀਆਂ ਖਲ ਟੋਕ ਹਾਸੇ। ਮੂੰਹ ਵੇੜ੍ਹ ਠਡੜੇ ਪਈ ਸਾਹ ਭਰਦੀ।ਵੈਂਦੀ ਨਿਧਾਈ ਡੇਂਹ ਵ ਡੇਂਹ ਨ ਜ਼ਰਦੀ। ਚਸ ਰਸ ਨ ਮਾਨੜਿਮ ਘਰ ਦੀ ਨ ਵਰਦੀ।ਹਿੱਕ ਪਲ ਨ ਡਿੱਤੜਮ ਸਿਖ ਸੇਜ ਪਾਸੇ। ਬਿਰਹੋਂ ਬਛੇਂਦਾ ਲੱਖ ਲੱਖ ਬਲਾਈਂ।ਥੀ ਥੀ ਡਖਾਰੀ ਮੰਗਦੀ ਦੁਆਈਂ। ਸ਼ਾਲਾ ਕਹਿਦੀਆਂ ਯਾ ਰਬ ਕਡਾਹੀਂ।ਦੀਦਾਂ ਨ ਅਟਕਨ ਦਿੱਲੜੀ ਨ ਫਾਸੇ। ਸਾਂਵਲ ਸਲੋਣਾ ਮਾਰੂ ਮਰੇਲਾ।ਨਿਖੜਿਆ ਨ ਡਿੱਠੜਮ ਕੋਈ ਵਕਤ ਵੇਲ੍ਹਾ। ਸ਼ੁਰਖ਼ੀ ਡੁਹਾਗਿਣ ਕੱਜਲਾ ਡੋਹੇਲਾ।ਗਲ ਗਿਆ ਫ਼ਰੀਦਾ ਜੋਬਨ ਨਰਾਸੇ। 124. ਜਿੰਦ ਸੂਲਾਂ ਦੇ ਵਾਤ ਨੇ ਜਿੰਦ ਸੂਲਾਂ ਦੇ ਵਾਤ ਨੇ।ਡਿੱਤਰੀ ਬਿਰਹੋਂ ਬਰਾਤ ਨੇ। ਕਡੀਂ ਡੇਂਹ ਡੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਤੇ।ਕਡੀਂ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ ਰਾਤ ਨੇ। ਤੂਲ ਤਲੇਂਦੀ ਸੇਝ ਸੜੇਂਦੀ।ਜਲਦੀ ਥਈ ਪਰਭਾਤ ਨੇ। ਰੋਂਦੀ ਉਮਰ ਵਿਹਾਣੀ ਸਾਰੀ।ਯਾਰ ਨ ਪਾਇਮ ਝਾਤ ਨੇ। ਪੁਨਲ ਹੈ ਮਸਜੂਦ ਦਿਲੀਂ ਦਾ।ਦੀਨ ਈਮਾਨ ਦੀ ਬਾਤ ਨੇ। ਅਹਿਦ ਤੇ ਅਹਿਮਦ ਫ਼ਰਕ ਨ ਕੋਈ।ਵਾਹਦ ਜ਼ਾਤ ਸਿਫ਼ਾਤ ਨੇ। ਹੁਸਨ ਪਰਸਤੀ ਤੇ ਮੈਖਵਾਰੀ।ਸਾਡੀ ਸੂਮ ਸਲੂਤ ਨੇ। ਫ਼ਕਰ ਫਨਾ ਦਾ ਰਾਹ ਅੜਾਗਾ।ਤਿੱਨ ਲੱਖ ਲੱਖ ਆਫ਼ਾਤ ਨੇ। ਠਡੜੇ ਸਾਹ ਤੇ ਹਾਰ ਹੰਝੂ ਦੇ।ਮੁਤੜੀ ਇਸ਼ਕ ਸੁਗਾਤ ਨੇ। ਸਾੜੇ ਸੂਲ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਸੰਗਤ।ਦਰਦ ਕਸ਼ਾਲੇ ਸਾਤ ਨੇ। 125. ਜਿਥ ਥਲੜਾ, ਜਿਥ ਦਰਬੂੰ ਹੈ ਯਾਰ ਜਿਥ ਥਲੜਾ, ਜਿਥ ਦਰਬੂੰ ਹੈ ਯਾਰ।ਉਥ ਹਰ ਵੇਲੇ ਲਦਬੂੰ ਹੈ ਯਾਰ। ਤਡੜੇ ਚੀਕਨ ਗੀਰੇ ਘੂਕਿਨ।ਜਰਖਾਂ ਤਰਖਾਂ ਲੂੰਬੜ ਕੂਕਿਨ। ਗੇਂਹੀ ਸ਼ੂਕਿਨ, ਸਾਨੂੰ ਫੂਕਿਨ।ਨਾਂਗੀ ਦੀ ਸ਼ੂੰ ਸ਼ੂੰ ਹੈ ਯਾਰ। ਸੋਹਣੀਆਂ ਠੇੜੀਆਂ ਟਿਬੜੇ ਭਿਟੜੇ।ਨਾਜੋ ਵਾਲੇ ਕਕੜੇ ਵਟੜੇ। ਪਾਂਹੀ, ਥੋਭੇ, ਪਾੜੇ, ਘਟੜੇ।ਡਿਠੜੀਂ ਡੁਖੜਾ ਵੂੰ ਹੈ ਯਾਰ। ਕੰਡਰੀ ਕਾਠੀਂ ਨਸ਼ਤਰ ਮਾਰੀ।ਸਮਝੂੰ ਯਾਰੀ ਤੇ ਗ਼ਮਖਵਾਰੀ। ਅਲੜੀ ਫਟੜੀ ਤੋਂ ਰਤ ਜਾਰੀ।ਖਾਸ ਸੁਹਾਗ ਦੀ ਪੌ ਹੈ ਯਾਰ। ਹਿਨ ਖਿਲੇ ਹਾਸੇ ਸਾਡੇ ਪੇਸ਼ੇ।ਸੂਲ ਸੜਾਪੇ ਦਰਦ ਅੰਦੇਸ਼ੇ। ਜ਼ੀਰੇ ਜ਼ਖਮ ਤੇ ਜ਼ਖਮੀ ਰੇਸ਼ੇ।ਸਬ ਡੁਖ ਡਿਤੜਾ ਤੂੰ ਹੈ ਯਾਰ। ਰੋਹੀ ਮਹਿਜ਼ ਬਸ਼ਾਰਤ ਦਰਸੋਂ।ਮਰਸੂੰ, ਭੁਰਸੂੰ, ਮੂਲ ਨ ਡਰਸੂੰ। ਬੇਦਰਦਾਂ ਦੀ ਦਿਲੜੀ ਤਰਸੂੰ।ਡੇਂਹ ਰਾਤੀਂ ਘੌਂ, ਮੌਂ ਹੈ ਯਾਰ। ਜੈ ਡੇਂਹ ਹੋਤ ਨੀਤੇ ਪਟ ਦੇਰੇ।ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਭੋਰੋਂ ਸਖਤ ਪਰੇਰੇ। ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬੋਟੀਆਂ ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਰੇ।ਸਾਨੀ ਦੀ ਮੂੰ ਮੂੰ ਹੈ ਯਾਰ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਦਾ ਜੀਵਣ।ਜੀਦੀਂ ਜਗ ਵਿਚ ਡੁਖੜਾ ਥੀਵਣ। ਜ਼ਹਿਰ ਡਸਿਓ ਏ ਖਾਵਣ ਪੀਵਣ।ਤੈਡੇ ਸਿਰ ਦੀ ਸੌਂ ਹੈ ਯਾਰ। 126. ਜੋਸੀ ਤੂੰ ਪੋਥੀ ਫੋਲ ਵੇ ਜੋਸੀ ਤੂੰ ਪੋਥੀ ਫੋਲ ਵੇ।ਵਸਸੀ ਕਡਾਂ ਸੋਹਣਾਂ ਕੋਲ ਵੇ। ਰੋ ਰੋ ਥੱਕੀ ਪਿੱਟ ਪਿੱਟ ਹੁੱਟੀ।ਕੇ ਡੇ ਵੇਸਾਂ ਡੁੱਖੜੀਂ ਕੁੱਠੀਂ। ਸੂਲਾਂ ਲੁੱਟੀ ਦਰਦਾਂ ਮੁੱਠੀ।ਮਾਹੀ ਪੁੱਨਲ ਗਿਉਮ ਰੋਲ ਵੇ। ਪਾਂਧੀਂ ਪੁੱਛਾਂ ਵਾਟੀਂ ਤਕਾਂ।ਸੜ ਸੜ ਭੁੱਜਾਂ ਭੁੱਜ ਭੁੱਜ ਪਕਾਂ। ਟੁਰ ਟੁਰ ਭੁੱਜਾਂ ਭਜ ਭਜ ਥੱਕਾਂ।ਸੁੰਜ ਬਰ ਰੁਲਾਇਮ ਢੋਲ ਵੇ। ਜੀੜਾਂ ਗ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਿਆ।ਡੁੱਖ ਉੜ ਗਿਆ ਸੁਖ ਲੁੜ ਗਿਆ। ਦਰਿਆ ਗਜਬ ਦਾ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।ਸੌ ਝੋਲ ਲੱਖ ਲੱਖ ਛੋਲ ਵੇ। ਸਿਕ ਸਾਥ ਸਾਵਲ ਦੀ ਸਦਾ।ਦਰਦੋਂ ਨਾ ਥੀਉਮ ਦਿਲ ਜੁਦਾ। ਸ਼ਾਲਾ ਪੁੱਨਲ ਮੇਲਮ ਖ਼ੁਦਾ।ਜਿੰਦੜੀ ਘੱਤਾਂ ਮੈਂ ਘੋਲ ਵੇ। ਜ਼ਾਹਦ ਵੱਟਾ ਹੁਣ ਜੋਲ ਵੇ।ਬਿਰਹੋਂ ਚਬੋਲਾਂ ਬੋਲ ਵੇ। ਪਤਰੀ ਪਰਮ ਦੀ ਖੋਲ ਵੇ।ਦਿੱਲੜੀ ਅਸਾਜੜੀ ਚੋਲ ਵੇ। ਡਖਾਂ ਨੇਂਹ ਅਨੋਖਾ ਰਾਜ਼ ਵੇ।ਤੱਤਾ ਸੋਜ਼ ਦੇ ਹੱਥ ਸਾਜ਼ ਵੇ। ਮੁੱਠੀ ਧਾਂ ਫ਼ਰੀਦ ਆਵਾਜ਼ ਵੇ।ਹੂ ਹੂ ਮਲਾਮਤ ਦੋਲ ਵੇ। 127. ਕਹਾਂ ਪਾਊਂ ਕਹਾਂ ਪਾਊਂ ਯਾਰ ਕਹਾਂ ਪਾਊਂ ਕਹਾਂ ਪਾਊਂ ਯਾਰ। ਜਿਨ ਇਨਸਾਨ ਮਲਾਇਕ ਸਾਰੇ।ਕਿਆ ਸਗਲਾ ਸੰਸਾਰ। ਹੈਰਤ ਦੇ ਕੁਲਜ਼ਮ ਵਿਚ ਕੁਲਥੀਏ।ਮੁਸਤਗਰਕ ਸਰਸ਼ਾਰ। ਸੂਫੀ ਸ਼ਾਗਲ ਗਿਆਨੀ ਧਿਆਨੀ।ਗਏ ਓੜਕ ਸਭ ਹਾਰ। ਅਰਸ਼ੀ ਅਤੇ ਬਸਤਾਮੀ ਗਲ ਲਗ।ਰੋਵਨ ਜ਼ਾਰੋ ਜ਼ਾਰ। ਬਤਲੀਮੂਸ ਤੇ ਰੀਸਾ ਗੌਰਸ।ਕਰ ਕਰ ਸੋਚ ਬਚਾਰ। ਖੋਜ ਸੁਰਾਗ ਨ ਪਾਇਆ ਪਤਾ।ਥਕ ਬੈਠੇ ਤਨ ਮਾਰ। ਬੁਧ ਮਜੂਸ ਯਹੂਦ ਨਸਾਰਾ।ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਦੀਨਦਾਰ। ਆਖਨ ਪਾਕ ਮਨਜ਼ਹ ਹੈ।ਬੇ ਅੰਤ ਅਲਖ ਅਪਾਰ। ਪੀਰ ਪੈਗੰਬਰ ਗੌਸ ਕੁਤਬ।ਕਿਆ ਮੁਰਸਲ ਕਿਆ ਔਤਾਰ। ਕਰਨ ਮਨਾਦੀ ਰੋ ਰੋ ਕੇ।ਲਾ ਯਦ ਕਕ੍ਹਅਲ ਅਬਸਾਰ। ਆਲਮ ਫਾਜਲ ਆਰਫ ਕਾਮਲ।ਇਜਜ਼ ਕੀਤਾ ਇਕਰਾਰ। ਆਖ ਫ਼ਰੀਦ ਨਮਾਣਾ ਭੋਲਾ।ਤੂੰ ਵਿਚ ਕੌਨ ਕਤਾਰ। 128. ਕਹੀਂ ਡੁੱਖੜੀ ਲਾਇਮ ਯਾਰੀ ਕਹੀਂ ਡੁੱਖੜੀ ਲਾਇਮ ਯਾਰੀ।ਰੋਂਦੀ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰਿਮ ਸਾਰੀ। ਸੋਹਣੇ ਹੋਤ ਬਲੋਚ ਅਵੈੜੇ।ਡਾਢੇ ਕੀਤੇ ਸਖ਼ਤ ਨਖੇੜੇ। ਨ ਸੁਧ ਸਲਾਮ ਸਨੇਹੜੇ।ਕੇਡੇ ਵੈਸਾਂ ਸੂਲਾਂ ਮਾਰੀ। ਏਹੋ ਰਾਵਲ ਰਾਂਝਣ ਮਾਹੀ।ਖੱਸ ਦਿੱਲੜੀ ਥੀਦਾਂ ਰਾਹੀ। ਵਲ ਕਰਦਾ ਬੇ ਪਰਵਾਹੀ।ਵਾਹ ਜੁਲਮ ਤੇ ਬੇ ਨਰ ਵਾਰੀ। ਮਹੀਂਵਾਲ ਨਿਹਾਲ ਨ ਕੀਤਮ।ਛੱਡ ਕਲੜ੍ਹੀ ਨਾਲ ਨ ਨੀਤਮ। ਭਰ ਜਾਮ ਡੁਖਾਂਦਾ ਪੀਤਮ।ਪੇਸ਼ ਆਈ ਸ਼ਹਿਰ ਖਵਾਰੀ। ਸਰ ਆਇਆ ਬਿਰਹੋਂ ਬਖੇੜਾ।ਡੇਂਹ ਰਾਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝੇੜਾ। ਪਿਆ ਖਾਵਣ ਆਵਿਮ ਵੇਹੜਾ।ਢੋਲੇ ਅਸਲੋਂ ਮਹਜ਼ ਵਸਾਰੀ। ਜੀ ਜਾਨੀ ਕਾਰਣ ਲੋਹਦਾ।ਗ਼ਮ ਦਰਦ ਅਲਮ ਨਿੱਤ ਕੋਂਹਦਾ। ਗਲ ਹਾਰ ਗ਼ਮਾਂ ਦਾ ਸੋਂਹਦਾ।ਸਰ ਸਿਹਰੇ ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ। ਮਾਹੀ ਆਨ ਵਸਾਵੇ ਝੋਕਾਂ।ਕਿਉਂ ਕਰਨ ਸਿਆਲੀ ਟੋਕਾਂ। ਮੈਡੀਆਂ ਸਬਜ਼ ਥੀਵਨ ਵਲ ਸੋਕਾਂ।ਵੰਜਾਂ ਵਾਰੀ ਲੱਖ ਲੱਖ ਵਾਰੀ। ਸੈ ਰੋਗ ਹਜ਼ਾਰ ਕਸ਼ਾਲੇ।ਤੈਡੇ ਕਾਰਣ ਜਿੰਦੜੀ ਜਾਲੇ। ਥਲ ਮਾਰੂ ਪੱਰਬਤ ਕਾਲੇ।ਲਾਚਾਰ ਤੱਤੀ ਹੁਣ ਹਾਰੀ। ਜੈਂ ਦਿਲਬਰ ਦੀ ਦਿਲ ਬਰ ਦੀ।ਤੈਂਹ ਬਾਝ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਸਰਦੀ। ਜੁੜ ਲਾਇਸ ਚੋਟ ਅੰਦਰ ਦੀ।ਵਾਹ ਜ਼ਖਮ ਕੁਲੱਲੜਾ ਕਾਰੀ। 129. ਕੈਂ ਪਾਇਆ ਬਾਝ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਕੈਂ ਪਾਇਆ ਬਾਝ ਫ਼ਕੀਰਾਂ।ਜਜ਼ਬਾ-ਏ-ਇਸ਼ਕ ਕੀ ਲੱਜ਼ਤ ਕੋ। ਕੁਲ ਸ਼ੈ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ਸ਼ੈ ਡਿਠੋਸੇ।ਹਮਾ ਓਸਤ ਦਾ ਦਰਸ ਕਿਤੋਸੇ। ਬਰਕਤ ਸੁਹਬਤ ਪੀਰਾਂ।ਪੀ ਕਰ ਬਾਦਾ ਵੱਹਦਤ ਕੋ। ਜਬ ਮਦਹੋਸ਼ੀ ਨਾਜ਼ ਡਿਖਾਇਆ।ਉਰਬਾਨੀ ਨੇ ਰੰਗ ਜਮਾਇਆ। ਖਿਰਕਾ ਪਾੜ ਲਵੀਰਾਂ।ਪਹਿਨਿਯਮ ਰਿੰਦੀ ਖ਼ਲਕਤ ਕੋ। ਦਰਦ ਮੰਦਾਂ ਕੂੰ ਦਰਦ ਸਲਾਮਤ।ਬਾਰ ਮੁਹੱਬਤ ਪੰਡ ਮਲਾਮਤ। ਦੁਖ ਦੁਖ਼ ਉਠਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ।ਘੋਲ ਘਤਾਂ ਸਬ ਰਾਹਤ ਕੋ। ਹੁਸਨ ਫ਼ਰੀਦ ਕਈ ਘਰ ਲੂਟੇ।ਰੁਲਦਿਆਂ ਫ਼ਿਰਦਿਆਂ ਜੰਗਲ ਬੂਟੇ। ਸੈ ਸੱਸੀਆਂ ਲੱਖ ਹੀਰਾਂ।ਡੇਖੋ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਸ਼ਿਦਤ ਕੋ। 130. ਕਲ੍ਹੜੀ ਰੋਲ ਮਲ੍ਹੇਰ ਗਿਉਂ ਕਲ੍ਹੜੀ ਰੋਲ ਮਲ੍ਹੇਰ ਗਿਉਂ।ਯਾਰ ਵਲਾ ਹੁਣੇ ਹੁਣੇ ਵਾਗਾਂ। ਰੋਹ ਜਬਲੜੇ ਔਖੜੇ।ਡੁੱਖੜੇ ਥੱਲੜੇ ਝਾਗਾਂ। ਕਦਮ ਕਦਮ ਤੇ ਢੈ ਪੌਵਾਂ।ਦਿੱਲੜੀ ਲਗੜੀਆਂ ਲਾਗਾਂ। ਰੋਹੀ ਵੁੱਠੜੀ ਘਾ ਥਏ।ਮੱਟੜੀਂ ਲਗੜੀਆਂ ਜਾਗਾਂ। ਗਾਂਈਂ ਸਹੰਸ ਸਵਾਈਆਂ।ਸੈ ਸੈ ਚਰਨ ਕੁਰਾਗਾਂ। ਸਿੰਧੜੀ ਡੁੱਖੜੇ ਘਾਟੜੇ।ਰੋਹੀ ਮਲੜੇ ਭਾਗਾਂ। ਲਾਣੇ ਫੋਗ ਫੁਲਾਰੀਏ।ਰਲ ਮਿਲ ਚਾਰੋਂ ਡਾਗਾਂ। ਡੈਹਾਂ ਡੋੜੇ ਡੋੜਾਪੜੇ।ਰਾਤੀ ਰੋਂਦੀ ਜਾਗਾਂ। ਸੰਗੀਆਂ ਸੂਰਤੀਆਂ ਮਿਲ ਮਿਲਾ।ਸੁਰਖ਼ੀਆਂ ਕੱਜਲ ਮਸਾਗਾਂ। ਮੈਲੇ ਵੇਸ ਸੁਹਾਉਂਦੇ।ਫੇਰੀ ਕੰਡ੍ਹ ਸੁਹਾਗਾਂ। ਦਰਦ ਫ਼ਰੀਦ ਉਜਾੜਿਆ।ਡੁੱਖੜੇ ਡਿਤਮ ਡੁਹਾਗਾਂ। 131. ਕਾਂ ਕੋ ਕੋ ਕਰਲਾਊਂਦਾ ਹੈ ਕਾਂ ਕੋ ਕੋ ਕਰਲਾਊਂਦਾ ਹੈ।ਕੋਈ ਕਾਸਦ ਯਾਰ ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰੁੱਤ ਸਾਵਣ ਦੀ ਡੇਹ ਮਲ੍ਹਾਰੀ।ਬਾਦ ਸਮਾਲੀ ਕਿਣ ਮਿਣ ਜਾਰੀ। ਬੁਈ ਲਾਣੀ ਖਿਪ ਖ਼ੂਬ ਫੁਲਾਰੀ।ਕਰੜ ਕੰਡਾ ਸਬ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਸ ਆਈ ਤੇ ਯਾਸ ਸਿੱਧਾਈ।ਝੁੜ ਬਾਦਲ ਆ ਝੁੜਮੁਰ ਲਾਈ। ਉਜੜੀਆਂ ਝੋਕਾਂ ਖ਼ੁਨਕੀ ਚਾਈ।ਗ਼ਮ ਡਰ ਡਰ ਲੁਕ ਪੌਂਦਾ ਹੈ। ਮੀਂਹ ਬਰਸਾਤ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ ਵੇਲ੍ਹੇ।ਛੇੜਨ ਛੇੜ ਵ ਛਾਂਗ ਸਵੇਲੇ। ਆਪੇ ਦਿਲਬਰ ਕੀਤੇ ਮੇਲੇ।ਜੈਂ ਬਿਨ ਜੀ ਤੜਫਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਟਿੱਬੇ ਰੇਖਾਂ ਥਲ ਤੇ ਡਹਰ।ਕੁਲ ਗਲ ਡਿਸਦੇ ਅਹਿਮਰ ਅਸਫ਼ਰ। ਡੁੱਖ ਕਸ਼ਾਲੇ ਗੁਜ਼ਰੇ ਯਕਸਰ।ਸੁੱਖ ਰਗ ਰਗ ਵਿੱਚ ਧੌਂਦਾ ਹੈ। ਡੁਖ ਡੁਹਾਗ ਦਾ ਵਕਤ ਵਿਹਾਇਆ।ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਦਾ ਵੇਲ੍ਹਾ ਆਇਆ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਅੰਗਨ ਪੋਂਪਾਇਆ।ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਸਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। 132. ਕਰਨ ਨਜ਼ਾਰੇ ਤੇਜ਼ ਨਜ਼ਰ ਸ਼ਾਲਾ ਜੀਵੇਂ ਕਰਨ ਨਜ਼ਾਰੇ ਤੇਜ਼ ਨਜ਼ਰ ਸ਼ਾਲਾ ਜੀਵੇਂ।ਨੂਰ ਵਜੂਦ ਅਯਾਨੇ। ਸੱਰੇ ਸੁਬਹਾਨੀ ਰਾਜ਼ ਅਨਲਹਕ।ਰਿੰਦੀ ਵਿਰਦ ਲਿਸਾਨੇ। ਵਿਰਦ ਮਬਾਨੀ ਕਸ਼ਫ ਮੁਆਨੀ।ਅਹਿਲ ਦੇਲੋਂਦਾ ਸ਼ਾਨੇ। ਸਮਝ ਸੁੰਜਾਣੀ ਗੈਰ ਨ ਜਾਣੀ।ਸਬ ਸੂਰਤ ਸੁਬਹਾਨੇ। ਅੱਵਲ ਆਖਰ ਜ਼ਾਹਰ ਬਾਤਨ।ਯਾਰ ਅਯਾਨ ਬਿਆਨੇ। ਕੱਥ ਮਨਸੂਰੀ ਤੇ ਤੀਫੂਰੀ।ਕੱਥ ਸਰਮਦ ਸਨਆਨੇ। ਹੁਸਨ ਪਰਸਤੀ ਸ਼ਾਹਦ ਮਸਤੀ।ਸਾਡਾ ਦੀਨ ਈਮਾਨੇ। ਰਾਹ ਤੌਹੀਦੀ ਰੀਤ ਫ਼ਰੀਦੀ।ਅਪਨੇ ਆਪ ਦਾ ਧਿਆਨੇ। 133. ਕਰ ਯਾਰ ਅਸਾਂ ਵਲ ਆਵੰਨਡੀ ਕਰ ਯਾਰ ਅਸਾਂ ਵਲ ਆਵੰਨਡੀ।ਅੱਜ ਸਹਿਜ ਕਨੂੰ ਅਖ ਫੁਰਕੇ ਵੋ। ਗੁਜਰੀ ਡੁੱਖ ਡੁਹਾਗ਼ ਦੀ ਵਾਰੀ।ਰੋਹੀ ਗੁਲ ਫੁਲ ਨਾਲ ਸਿੰਗਾਰੀ। ਮੁਦ ਮਸਤਾਨੀ ਡੇਂਹ ਮਲਾਰੀ।ਬਾਦ ਸ਼ਮਾਲੀ ਲੁਰਕੇ ਵੋ। ਕੀਤੀ ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਉਤਾਵਲ।ਰੁਤ ਆਈ ਕਰ ਤੁਰਤ ਉਬਾਹਲ। ਕਿਣ ਮਿਣ ਕਣੀਆਂ ਰਿੱਮ ਝਿੱਮ ਬਾਦਲ।ਬਾਰਸ਼ ਬੁਰਕੇ ਬੁਰਕੇ ਵੋ। ਸਿਧੜੀ ਥਈ ਵਲ ਕਿਸਮਤ ਪੁੱਠੜੀ।ਆਪੇਂ ਮਨੜੀ ਰਾਹਤ ਰੁੱਠੜੀ। ਸੋਹਣੀ ਮੌਸਮ ਰੋਹੀ ਵੁੱਠੜੀ।ਵਹਸ਼ਤ ਡੂੰ ਦਿਲ ਸੁਰਕੇ ਵੋ। ਠਡਰੀਆਂ ਹੀਲਾਂ ਪੂਰਬ ਵਾਲੀਆਂ।ਕੱਜਲੇ ਬਾਦਲ ਲੱਸੜੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ। ਸੰਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀਆਂ।ਹਿੱਕ ਵੈਰਨ ਪਈ ਕੁਰਕੇ ਵੋ। ਆਪੇ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਸੰਭਾਲਿਅਮ।ਸੋਹਣੇ ਸਾਂਵਲ ਪ੍ਰੀਤਾਂ ਪਾਲਿਅਮ। ਬਖਤੀ ਸੁੰਜਰੀ ਟਾਲਿਅਮ।ਜੀ ਮੁਸਕੇ ਦਿਲ ਮੁਰਕੇ ਵੋ। 134. ਕੌਨ ਕਿਰਮ ਨਿਰਵਾਰ ਤੇਗ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਕੁੱਠੀਆਂ ਕੁੱਠੀਆਂ ਕੌਨ ਕਿਰਮ ਨਿਰਵਾਰ ਤੇਗ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਕੁੱਠੀਆਂ ਕੁੱਠੀਆਂ। ਅਨਹਦ ਬੀਨ ਬਜਾ ਮਨ ਮੋਹਿਸ।ਗਵਲ ਜੋਗੀ ਲੁੱਟੀਆਂ ਲੁੱਟੀਆਂ। ਗਜ਼ ਹਕੀਕੀ ਫਾਸ਼ ਡਿੱਠੋਸੇ।ਇਲਮੋ ਅਮਲ ਤੋਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ। ਇਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਆਗ ਗਜ਼ਬ ਦੀ।ਧਾਂ ਕਰੇਂਦੀ ਹੁੱਟੀਆਂ ਹੁੱਟੀਆਂ। ਕਲ੍ਹੜੀ ਛੱਡ ਕੇ ਕੇਚ ਸਿਧਾਇਉਂ।ਅੱਖੀਂ ਮਲੇਂਦੀਂ ਉੱਠੀਆਂ ਉੱਠੀਆਂ। ਜਾਮ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਹਿਰ ਦੇ।ਦਰਦ ਪਲੇਂਦਾ ਘੁੱਟੀਆਂ ਘੁੱਟੀਆਂ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਨਹੀਂ ਅੱਜ ਕਲ ਦਾ।ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੇ ਦੀ ਮੁੱਠੀਆਂ ਮੁੱਠੀਆਂ। 135. ਕੇਚ ਗਿਉਂ ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਕੇਚ ਗਿਉਂ ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ।ਕਲ ਨਾ ਲਧੜੋ ਸਾਵਲ ਵਲ। ਮਿਸਰੀ ਖੰਜ ਨਬਾਤੜੀ।ਡਿਸਦੀਆਂ ਜ਼ਹਿਰ ਹਲਾਹਲ। ਘੋਲੇ ਜ਼ੇਵਰ ਭਾ ਲਗੇ।ਬਠ ਪਏ ਡੋਰੇ ਮਲਮਲ। ਜੋਭਨ ਜੋਸ਼ ਜਵਾਨੜੀ।ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ ਗਏ ਗਲ। ਕਪੜੇ ਲੀਰ ਕਤੀਰੜੇ।ਲਿੰਗੜੀ ਜਾਈ ਮਿਲਜਲ। ਅੱਖੀਆਂ ਕਜਲੋਂ ਕਾਲੀਆਂ।ਪੇਚੀ ਜ਼ੁਲਫ ਵਲੋ ਵਲ। ਓ ਦਿਲ ਚੋਟ ਚਲਾਂਦੀਆਂ।ਏ ਥੀ ਫਾਈ ਪਏ ਗਲ। ਡਿਠਮ ਮਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਡੂੰ।ਕਾਲੇ ਕਾਲੇ ਬਾਦਲ। ਸਿੰਧੜੇ ਰਹਿਨ ਨ ਡੇਂਦੀਆਂ।ਲਗੜੀਆਂ ਤਾਘਾ ਪਲਪਲ। ਰੋਹੀ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਰੜਾ।ਖਮਦੀਆਂ ਖਮਨੀਆਂ ਅਜਕਲ। ਦਿਲੜੀ ਸਿਦਕੀ ਦੇਸ ਡੂੰ।ਅਖੜੀਂ ਹੰਝਣੂੰ ਬਲਬਲ। ਡੇਖਾਂ ਬਾਗ ਬਗੋਚੜੇ।ਜੀਅੜਾ ਜਾਨਵਿਮ ਜਲਬਲ। ਲਾਣੇ ਫੋਗ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ।ਦਰਦ ਦਲੇਂਦੇ ਦਰਮਲ। 136. ਕਿਸ ਧਰਤੀ ਸੇ ਆਏ ਹੋ ਤੁਮ ਕਿਸ ਧਰਤੀ ਸੇ ਆਏ ਹੋ ਤੁਮ।ਕਿਸ ਨਗਰੀ ਕੇ ਬਾਸੀ ਰੇ। ਪਰਮ ਨਗਰ ਹੈ ਦੇਸ ਤੁਮ੍ਹਾਰਾ।ਫਿਰਤੇ ਕਹਾਂ ਉਦਾਸੀ ਰੇ। ਕਿਉਂ ਹੋਤੇ ਹੋ ਜੋਗੀ ਭੋਗੀ।ਰੋਗੀ ਤਰਹ ਬਰਾਗੀ ਰੇ। ਅੰਗ ਭੱਭੂਤ ਰਮਾ ਕੇ ਕਿਉਂ ਕਰ।ਰਖਤੇ ਬਦਨ ਸਨਿਆਸੀ ਰੇ। ਅਪਨਾ ਆਪ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਦੇਖੋ।ਕਰਕੇ ਨਜ਼ਰ ਹਕੀਕਤ ਕੀ। ਫ਼ਿਕਰ ਨ ਕੀਜੋ ਯਾਰੋ ਹਰਗਿਜ਼।ਆਸੀ ਯਾ ਨ ਆਸੀ ਰੇ। ਤੁਮ ਹੋ ਸਾਗੀ ਤੁਮ ਹੋ ਸਾਗੀ।ਵਾਗੀ ਜ਼ਰਾ ਨ ਵਾਗੀ ਰੇ। ਅਪਨੀ ਜ਼ਾਤ ਸਿਫ਼ਾਤ ਕੋ ਸਮਝੋ।ਅਪਨੀ ਕਰੋ ਸ਼ਨਾਸੀ ਰੇ। ਬਾਤ ਫ਼ਰੀਦੀ ਸੋਚ ਕੇ ਸੁਣਿਉ।ਲਾਕਰ ਦਿਲ ਕੇ ਕਾਨੋਂ ਕੋ। ਦੋਨੋ ਜਗ ਕੇ ਮਾਲਕ ਤੁਮ ਹੋ।ਭੁਲੇ ਅੱਲਾ-ਰਾਸੀ ਰੇ। 137. ਕਿਵੇਂ ਤੂੰ ਫਰਦ ਤੇ ਜੁਜਵ ਸਡਾਵੇਂ ਤੂੰ ਕੁੱਲ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤੂੰ ਫਰਦ ਤੇ ਜੁਜਵ ਸਡਾਵੇਂ ਤੂੰ ਕੁੱਲ ਤੂੰ। ਬਾਗ ਬਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਤੂੰ ਹੈਂ ਮਾਲਕ।ਖੁਦ ਬੁਲਬੁਲ ਖੁਦ ਗੁਲ। ਅਰਸ਼ ਵੀ ਤੈਡਾ ਫਰਸ਼ ਵੀ ਤੈਡਾ।ਤੂੰ ਆਲੀ ਅਣਮੁਲ। ਚੜ੍ਹ ਦਾਰੀ ਮਨਸ਼ਰ ਦੇ ਭਾਈ।ਕਰਨ ਅਜਬ ਗੁਲਗੁਲ। ਰੂਹ ਮਿਸਾਲ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੂੰ ਹੈਂ।ਸਮਝ ਸੰਜਾਣ ਨਾ ਭੁਲ। ਦੁਨੀਆ ਉਕਬਾ ਬਰਜੁਖ ਅੰਦਰ।ਨਾਹੀਂ ਤੈਡਰਾ ਤੁਲ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦਾ ਕੋਲ ਹੈ ਤੈਡੇ।ਨਾ ਬੇਹੂਦਾ ਰੁਲ। 138. ਕੋਈ ਮਾਹਣੂੰ ਆਏ ਮੈਂ ਯਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਮਾਹਣੂੰ ਆਏ ਮੈਂ ਯਾਰ ਦਾ।ਸਾਥੀ ਖੜਾ ਸਨੇਹੜਾ ਡੇਂਦਾ। ਇਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੀਰ ਬਲਾ ਦਾ।ਜ਼ੁਲਮੀਂ ਚੋਟ ਚਲੇਂਦਾ। ਨਾਜ਼ ਅਦਾ ਕੁਝ ਕਰੇ ਨ ਟਾਲਾ।ਹੁਕਮੀ ਬਿਰਹੋਂ ਬਛੇਂਦਾ। ਰਮਜ਼ ਰਮੂਜ਼ ਤੇ ਗੁਝੜੇ ਹਾਸੇ।ਸਭ ਕੁਝ ਦਰਦ ਸਝੇਂਦਾ। ਸੋਜ਼ ਫਰਾਕ ਤੇ ਦਰਦ ਅੰਦੇਸ਼ੇ।ਤਨ ਮਨ ਫੂਕ ਜਲੇਂਦਾ। ਹਰਗਿਜ਼ ਸੂਲ ਨ ਸਹਿੰਦੀ ਦਿਲੜੀ।ਯਾਰ ਐ ਬਾਰ ਸਹੇਂਦਾ। ਹਿਜ਼ਰ ਫਰੀਦ ਕੀਤੀ ਦਿਲ ਜ਼ਖਮੀ।ਦੋਸਤ ਨ ਮਰਹਮ ਲੈਂਦਾ। 139. ਕੁਲ ਗ਼ੈਰ ਕਨੂੰ ਜੀ ਵਾਂਦੇ ਕੁਲ ਗ਼ੈਰ ਕਨੂੰ ਜੀ ਵਾਂਦੇ।ਮੁੱਠੀ ਰੀਤ ਅਨੋਖੀ ਰਾਂਦੇ। ਸੱਟ ਕਰ ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲਾ ਥਿਓਸੇ।ਬਰਦੇ ਤੈਡੜੇ ਨਾਂ ਦੇ। ਸਬ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਢੋਲ ਸੰਜਾਣੋ।ਥਿਓ ਵ ਨਾ ਦਰਮਾਂਦੇ। ਸੀਨੇ ਝੋਕਾਂ ਦੀਦੀਂ ਦੇਰੇ।ਸੋਹਣੇ ਦੋਸਤ ਦਿਲਾਂ ਦੇ। ਹਰ ਪਲ ਪਲ ਵਿੱਚ ਕੋਲ ਬਗਲ ਵਿੱਚ।ਯਾਰ ਮਿੱਠੇ ਮਨ ਭਾਂਦੇ। ਅੱਖੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕਤਰ ਨ ਮਾਵੇ।ਸਾਰੇ ਸੱਜਨ ਸਮਾਂਦੇ। ਸ਼ਾਲਾ ਵੰਜ ਕਰ ਹਜ਼ਰਤ ਰੋਹੀ।ਡੇਖੂੰ ਘਰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ। ਸੱਟ ਕਰ ਵਿਰਦ ਫ਼ਰੀਦ ਹਮੇਸ਼ਾਂ।ਗੀਤ ਪਰਮ ਦੇ ਗਾਂਦੇ। 140. ਕਿਆ ਡੁੱਖ਼ੜਾ ਨੇਂਹ ਲਿਉਸੇ ਕਿਆ ਡੁੱਖ਼ੜਾ ਨੇਂਹ ਲਿਉਸੇ।ਡੁੱਖ ਬਾਝ ਪੱਲੇ ਨ ਪਿਉ ਸੇ। ਇਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਨਾਰ ਗ਼ਜ਼ਬ ਦੀ।ਤਨ ਮਨ ਕੀਤੁਸ ਕੋਲੇ। ਸੂਲਾਂ ਸੜਦੀਂ ਆਹੀ ਭਰਦੀਂ।ਸਾਰੀ ਉੱਮਰ ਨਿਭਿਉਸੇ। ਨਾ ਗਮਖ਼ਾਰ ਨਾ ਕੋਈ ਸਾਥੀ।ਨਾ ਕੋਈ ਹਾਲ ਵੰਡਾਵੇ। ਇਸ਼ਕ ਜੇਹਾਂ ਡੁੱਖ ਹੋਰ ਨ ਕੋਈ।ਮਾ ਪਿਉ ਵੈਰੀ ਥਿaੁਸੇ। ਖ਼ਵੇਸ਼ ਕਬੀਲਾ ਹਰ ਕੋਈ ਜਾਣੇ।ਮੰਜ਼ਿਲ ਯਾਰ ਦੀਆਂ ਝੋਕਾਂ। ਸੇਂਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਟੋਕਾਂ।ਸਾਰਾ ਭਰਮ ਲੁੜ੍ਹਿaੁਸੇ। ਗਲੀਆਂ ਕੂਚੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਜ਼ਾਰਾਂ।ਲੋਗ ਮਰੇਂਦਾ ਕਾਨੇ। ਨੰਢੜੇ ਵਡੜੇ ਡੇਵਨ ਤਾਨੇ।ਸ਼ਰਮ ਸ਼ਉਰ ਵੰਜਿਉਸੇ। ਗਾਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਅੱਜ ਕਲ ਦੀ ਸੁੰਜੜੀ।ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਮੁੱਠੜੀ। ਬੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੱਜਣ ਦੇ ਕੀਤੇ।ਨਾਸ ਨਿਸ਼ਾਨ ਗੰਵਿਉਸੇ। ਹਾਰ ਹੰਜੂੰ ਦਾ ਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾਵਾਂ।ਬੈਠੀ ਰੋ ਰੋ ਹਾਲ ਵੰਜਾਵਾਂ। ਪੀਤ ਸੁਵਾ ਬਈ ਰੀਤ ਨ ਕਾਈ।ਡੇ ਸਿਰ ਮੁਫ਼ਤ ਰਾਧਿਉਸੇ। ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ ਦਰਦ ਵਿਛੋੜਾ।ਲਿਖਿਆ ਬਾਬ ਤੱਤੀ ਦੇ ਡੋੜਾ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਖ਼ਰੀਦ ਨ ਕੀਤਾ।ਰੋ ਰੋ ਖ਼ਲਕ ਰੁਵਿਉਸੇ। 141. ਕਿਆ ਹਾਲ ਸੁਣਾਵਾਂ ਦਿਲ ਦਾ ਕਿਆ ਹਾਲ ਸੁਣਾਵਾਂ ਦਿਲ ਦਾ।ਕੋਈ ਮਹਰਮ ਰਾਜ਼ ਨ ਮਿਲਦਾ। ਮੁੰਹ ਧੂੜ ਮਿਟੀ ਸਿਰ ਪਾਇਮ।ਸਾਰਾ ਨੰਗ ਨਮੂਜ਼ ਵੰਜਾਇਮ। ਕੋਈ ਪੁਛਣ ਨ ਵੇਹੜੇ ਆਇਮ।ਹਥੋ ਉਲਟਾ ਆਲਮ ਖਿਲਦਾ। ਆਇਆ ਬਾਰ ਬਿਰਹੋ ਸਿਰ ਬਾਰੀ।ਲਗੀ ਹੂੰ ਹੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਖਵਾਰੀ। ਰੋਂਦੀ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਰੇਮ ਸਾਰੀ।ਨਾ ਪਾਇਮ ਡਸ ਮਨਜ਼ਲ ਦਾ। ਦਿਲ ਯਾਰ ਕੀਤੇ ਕੁਰਲਾਵੇ।ਤੜਫ਼ਾਵੇ ਤੇ ਗਮ ਖਾਵੇ। ਡੁਖ ਪਾਵੇ ਸੂਲ ਨਿਭਾਵੇ।ਏਹੋ ਤੌਰ ਤੈਂਡੇ ਬੇਦਿਲਦਾ। ਕਈ ਸਹੰਸ ਤਬੀਬ ਕਮਾਵਨ।ਸੈ ਪੁੜੀਆਂ ਝੋਲ ਪਲਾਵਨ। ਮੈਡੇ ਦਿਲ ਦਾ ਭੇਦ ਨ ਪਾਵਨ।ਪਵੇ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਇਕ ਤਿਲਦਾ। ਪੁਨੂੰ ਹੋਤੇ ਨ ਖੜ ਮੁਕਲਾਇਆ।ਛਡ ਕਲ੍ਹੜੀ ਕੀਚ ਸਿਧਾਇਆ। ਸੋਹਣੇ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਰੋਲਾਇਆ।ਕੂੜਾ ਉਜਰ ਨਭਾਇਮ ਘਿਲਦਾ। ਸੁਣ ਲੇਲਾ ਧਾਂਹ ਪੁਕਾਰੇ।ਤੈਂਡਾ ਮਜਨੂੰ ਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਾਰੇ। ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ ਤੂਣੇ ਹਿਕਵਾਰੇ।ਕਡੀ ਚਾ ਪਰਦਾ ਮੁਹਮਲ ਦਾ। ਦਿਲ ਪ੍ਰੇਮ ਨਗਰ ਡੂੰ ਤਾਂਘੇ।ਜਥਾਂ ਪੈਂਡੇ ਸਖਤ ਅੜਾਂਗੇ। ਨਾਰਾਹ ਫ਼ਰੀਦਨ ਲਾਂਘੇ।ਪੰਧ ਬਹੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਾ। 142. ਕਿਆ ਇਸ਼ਕ ਅੜਾਹ ਮਚਾਇਆ ਹੈ ਕਿਆ ਇਸ਼ਕ ਅੜਾਹ ਮਚਾਇਆ ਹੈ।ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਹ ਸੋਜ਼ ਸਵਾਇਆ ਹੈ। ਸਰ ਤਨ ਮਨ ਫੂਕ ਜਲਾਇਆ ਹੈ।ਮੁੱਠਾ ਜੋਬਨ ਮੁਫ਼ਤ ਗੰਵਾਇਆ ਹੈ। ਭੈੜੀ ਦਿੱਲੜੀ ਮਾਰ ਮੁੰਝਾਇਆ ਹੈ।ਦਮ ਦਮ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਸਵਾਇਆ ਹੈ। ਸੱਟ ਸੇਝ ਇਕੇਲੀ ਹੋਤ ਨੱਸੇ।ਗ਼ਮ ਪਾ ਕਰ ਝੋਲੀ ਐਸ਼ ਖ਼ੱਸੇ। ਗਲ ਹਾਰ ਫੁਲਾਂ ਦਾ ਨਾਂਗ ਡਿੱਸੇ।ਡੁੱਖੀ ਕਿਸਮਤ ਸਬ ਡੁੱਖ ਲਾਇਆ ਹੈ। ਸੋਹਣਾ ਸਾਂਗ ਹਿਜਰ ਦੀ ਮਾਰ ਗਿਆ।ਯਕਬਾਰੀ ਯਾਰ ਵਸਾਰ ਗਿਆ। ਕਰ ਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਾਰ ਖਵਾਰ ਗਿਆ।ਤੱਤੀ ਬੇ ਵੱਸ ਬਾਰ ਸਹਾਇਆ ਹੈ। ਏਹਾ ਦਿੱਲੜੀ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਕੁੱਠੜੀ ਹੈ।ਜੈਂ ਸਬਰ ਆਰਾਮ ਵੰਜਾਇਆ ਹੈ। ਮਾ ਡਿੱਤੜੀ ਸ਼ੌਕ ਦੀ ਗੁੱਠੜੀ ਹੈ।ਜੈਂ ਸਬਰ ਆਰਾਮ ਵੰਜਾਇਆ ਹੈ। ਦਿਲ ਲਾਵਣ ਹਾਲ ਵੰਜਾਵਣ ਹੈ।ਸੁਖ ਡੇਵਣ ਤੇ ਡੁੱਖ ਪਾਵਣ ਹੈ। ਗ਼ਮ ਖਾਵਣ ਦਰਦ ਨਿਭਾਵਣ ਹੈ।ਨੇੜਾ ਬੇਸ਼ਕ ਕੂੜਾ ਜਾਇਆ ਹੈ। ਸੋਹਣੇ ਬਾਝ ਫ਼ਰੀਦ ਕਰਾਰ ਗਿਆ।ਕੰਮ ਕਾਰ ਸਭੋ ਘਰ ਬਾਰ ਗਿਆ। ਸਬ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਸੰਗਾਰ ਗਿਆ।ਸਰ ਬਾਰ ਡੁਹਾਗ ਸਹਾਇਆ ਹੈ। 143. ਕਿਆ ਰੀਤ ਪਰੀਤ ਸਿਖਾਈ ਹੈ ਕਿਆ ਰੀਤ ਪਰੀਤ ਸਿਖਾਈ ਹੈ।ਸਬ ਡਿੱਸਦਾ ਹੁਸਨ ਖ਼ੁਦਾਈ ਹੈ। ਡਿੱਸਦੀ ਯਾਰ ਮਿੱਠਲ ਦੀ ਸੂਰਤ।ਕੁਲ ਤਸਵੀਰ ਅਤੇ ਕੁਲ ਮੂਰਤ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਹੈ ਸ਼ਗਨ ਮਹੂਰਤ।ਗ਼ੈਰ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨ ਕਾਈ ਹੈ। ਨਾਜ਼ ਨਿਹੋਰੇ ਯਾਰ ਸੱਜਣ ਦੇ।ਇਸ਼ਵੇ ਗ਼ਮਜ਼ੇ ਮਨ ਮੋਹਨ ਦੇ। ਹਰ ਹਰ ਆਨ ਅਨੋਖੜੇ ਵੰਦੇ।ਵਾਹ ਜ਼ੀਨਤ ਜ਼ੇਬਾਈ ਹੈ। ਨਖ਼ਰੇ ਨਖ਼ਰੇ ਨੋਕਾਂ ਟੋਕਾਂ।ਦਿੱਲੜੀ ਜੋੜ ਚੁਭੇਂਦੀਆਂ ਚੋਂਕਾਂ। ਸੋਕਾਂ ਸਬਜ਼ ਥੀਆਂ ਵੱਲ ਝੋਕਾਂ।ਖ਼ੂਬੀ ਖ਼ੁਨਕੀ ਚਾਈ ਹੈ। ਨਾਜ਼ਕ ਚਾਲੀਂ ਨੂਰ ਨੋਲ ਦੀ।ਰਮਜ਼ਾਂ ਬਾਕੀ ਤਰਜ਼ ਜਦਲ ਦੀ। ਧਾੜ ਕੱਜਲ ਦੀ ਧਾੜਾ ਜਲਦੀ।ਸੁਰਖ਼ੀ ਭਾ ਭੜਕਾਈ ਹੈ। ਡੁੱਖ ਡੁਹਾਗ ਤੇ ਦਰਦ ਜੁਦਾਈ।ਰਲ ਮਿਲ ਵੈਂਦੇ ਸਾਥ ਲਡਾਈ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਥਿਉਸੇ ਭਾਈ।ਇਸ਼ਰਤ ਰੋਜ਼ ਸਵਾਈ ਹੈ। 144. ਕਿਆ ਥਿਆ ਜੋ ਤੈਡੀ ਨ ਬਣੀ ਕਿਆ ਥਿਆ ਜੋ ਤੈਡੀ ਨ ਬਣੀ।ਥੀਸੀ ਓਹਾ ਜੋ ਰੱਬ ਗਿਣੀ। ਦੌਲਤ ਕੂੰ ਚੂਚੀ ਲਾ ਅੜਾ।ਠਗ ਬਾਜ਼ ਦਾ ਡਟਕੋ ਨ ਖਾ। ਆਜ਼ਾਦ ਥੀ ਸਫਨ ਸਫ਼ਾ।ਚੁਣ ਘਿਨ ਸੁੰਜਾਏਂਦੀ ਅਣੀ। ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਨ ਥੀ ਆਸ਼ਨਾ।ਹੈ ਏ ਮਕਾਰਾ ਬੇ ਵਫ਼ਾ। ਖਾਵੀਂ ਨ ਮੁਜ਼ਿਣ ਦਾ ਦਗ਼ਾ।ਹੈ ਪੰਜ ਕਣੀ ਤੈਕੂੰ ਘਣੀ। ਧੱਜ ਵੱਜ ਦੀ ਝੱਗ ਮੱਗ ਤਰੋੜ ਵੇ।ਡੋਰੇ ਭੇ ਮਲਮਲ ਛੋੜ ਵੇ। ਹੈ ਡਿਲ੍ਹ ਪੱਥਰ ਦੀ ਭੋਰ ਵੇ।ਤੈਂ ਕਾਣ ਹੀਰੇ ਦੀ ਕਣੀ। ਮੁਲਾਂ ਨਹੀਂ ਕਹੀਂ ਕਾਰ ਦੇ।ਸ਼ੇਵੇ ਨ ਜਾਣਿਨ ਯਾਰ ਦੇ। ਸਮਝਣ ਨ ਭੇਤ ਇਸਰਾਰ ਦੇ।ਵੰਜ ਕੰਡ ਦੇ ਭਰਨੇ ਥਏ ਦਣੀ। ਈਂ ਰਾਹ ਡੋ ਆਂਵੀ ਨਾ ਹਾ।ਜੇ ਆਈਂ ਕਦਮ ਡੇਹੋਂ ਡੇਂਹ ਵਧਾ। ਪਿਛੋਂ ਤੇ ਨਾ ਡੇਖੀਂ ਮੂੰਹ ਵਲਾ।ਹੀਲਾ ਕਰੀਂ ਸਰ ਤਈਂ ਤਣੀ। ਨਿਞ੍ਹੀ ਤਰਸ ਬਾਰੋਚਲ ਰਤੀ।ਰੋਹੀਂ ਪਹਾੜੀ ਵਿਚ ਤੱਤੀ। ਸ਼ੋਦੀ ਸੱਸੀ ਰੁਲਦੀ ਵੱਤੀ।ਨੇਹੀਂ ਅਲ੍ਹੜੀ ਹਿੱਕ ਜਣੀ। ਹੈ ਵਲ ਕਹਿਰ ਦੀ ਮੁਬਤਲਾ।ਹੈ ਓ ਗਜ਼ਬ ਦਾ ਬੇ ਵਫ਼ਾ। ਮਨ ਛੱਡ ਅਤੇ ਮਨ ਡੇ ਵੀਆ।ਆਪਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਖੜਬੜ ਬਣੀ। ਸੁਣ ਬੇਵਫਾ ਦੀ ਗਾਲ੍ਹ ਵੇ।ਪੁਛਦੇ ਨ ਹਰਗਿਜ਼ ਮਾਲ ਵੇ। ਅਸਲੋਂ ਨ ਲਹਮ ਸੰਭਾਲ ਵੇ।ਡੇਵੇ ਨ ਚੋਲੀ ਦੀ ਤਣੀ। ਥੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਤੇ ਸ਼ਾਦਵਲ।ਡੁਖ਼ੜੀਂ ਕੂੰ ਨ ਕਰ ਯਾਦ ਵਲ। ਅਝੂ ਥੀਵਮ ਝੋਕ ਆਬਾਦ ਵਲ।ਏਹਾ ਨੈਂ ਨ ਵੈਹਸੀ ਹਿਕ ਮਣੀ। 145. ਕਿਉਂ ਲੋੜ, ਕਲ੍ਹੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁਨ ਕਪਰਦੇ ਕਿਉਂ ਲੋੜ, ਕਲ੍ਹੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁਨ ਕਪਰਦੇ।ਰੋਧੇ ਡਿਤੋ ਨੀ ਪਿਛਲੀ ਉੱਮਰ ਦੇ। ਤੈਂ ਬਾਝ ਜੀਵੇਂ ਅਸਲੋਂ ਨ ਜੀਵਾਂ।ਤੈਡੇ ਅੱਖ਼ੀਂ ਦੇ ਸਾਹਮੇ ਪੁਰੀਵਾਂ। ਮਾਰੂ, ਮਰੀਲਾ, ਭੌਂ ਬਿਨ ਨਾ ਥੀਵਾਂ।ਬੱਠ ਡੇਂਹ ਹਿਜਰ ਦੇ ਔਖੇ ਗੁਜ਼ਰਦੇ। ਮਾਰਾਂ ਮਰੋੜਾ ਧੱਕੜੇ ਤੇ ਧੋੜੇ।ਭੇਜੀਆਂ ਸੌਗਾਤਾਂ ਤੈਡੇ ਵਿਛੋੜੇ। ਡੁੱਖੜੇ ਡੇਂਹੋਂ ਡੇਂਹ ਡੇਢੇ ਤੇ ਡੋੜੇ।ਹੈ ਹੈ ਨ ਜੀਂਦੇ ਜੀਅੜਾ ਨ ਮਰਦੇ। ਗਏ ਵਕਤ ਵੇਲ੍ਹੇ ਯਾਰੋ ਭਲੇੜੇ।ਡੁੱਖੜੇ ਡੁੱਖੀ ਤੇ ਕੀਤੇ ਵਹੀਰੇ। ਸ਼ਾਲਾ ਡਿਹਾੜੇ ਥੀਵਮ ਥੁਲੇਰੇ।ਪਾੜੇ ਗੁਜ਼ਾਰੂੰ ਸਜਣੀਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ। ਘੋਲੀ ਤੁਸੈਡੀ ਗੋਲੀ ਤੁਸੈਡੀ।ਡੇ ਕਨ ਤੇ ਸੁਣੀਂ ਪੀੜ ਮੈਡੀ। ਪਾਣੀ ਅਸਾਡਾ ਥਈ ਰੱਤ ਅਸੇਡੀ।ਰੋਟੀ ਹੈ ਟੁੱਕੜੇ ਹਾਂ ਦੇ ਜਿਗਰ ਦੇ। ਮੁੰਢ ਲਾਦੀ ਜਿੰਦੜੀ ਡੁਖੜੇਂਦੀ ਡੋਹੜੀ।ਦਰਦੇਂਦੀਂ ਬੱਧੜੀ ਸੋਜ਼ੇਂਦੀ ਰੋਹੜੀ। ਹਿੱਕ ਤੂੰ ਤੱਤੀ ਦੀ ਵੱਲ ਕਲ ਨ ਲਧੜੀ।ਪਏ ਸੂਲ ਸਦਮੇ ਚੌਥੇ ਪਹਿਰ ਦੇ। ਰਹਿ ਗਿਉਮ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਵਿਸਰੇ ਨਨਢੇਪੇ।ਧਾਂ ਧਾਂ ਕਰਦੇ ਆਏ ਬੁਢੇਪੇ। ਥਏ ਬੇਨਵਾਈ ਡਿੱਤੜੇ ਰੰਡੇਪੇ।ਆਏ ਬਾਰ ਸਿਰ ਤੇ ਬਾਰੀ ਕਹਿਰ ਦੇ। ਜੋਗੀ ਬਰਾਗੀ ਥੀਕਰ ਢੂੰਡੇਸਾਂ।ਕਫ਼ਨੀ ਡੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪਾਗਲ ਸੁਹੇਸਾਂ। ਏਵੇਂ ਫ਼ਰੀਦਾਂ ਉਮਰਾਂ ਨਭੇਸਾਂ।ਜੇ ਤਈਂ ਨਾ ਥੀਸਾਂ ਦਾਖਲ ਕਬਰਦੇ। 146. ਲੱਜ ਲੋਈ ਕੀਂ ਉਤਾਰੇਂਦਸ ਲੱਜ ਲੋਈ ਕੀਂ ਉਤਾਰੇਂਦਸ।ਤੁਹੰਜਾ ਨਹਮਲ ਭਾ ਮੈਂ ਬਾਰੇਂਦਸ। ਤੁਹੰਜਾ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ਲਲ ਔਂ ਮਕਰ ਵਦਗਾ। ਤੁਹੰਜੇ ਜ਼ੁਲਮ ਜਇਆਂ ਗਾਰ੍ਹੇਉ ਉਮਰਾਦਾ। ਵੰਜੀਂ ਵਿਹੇੜੀਜਨ ਸਾਂ ਗਾਰੇਂਦਸ। ਥਰ ਨਪ੍ਹਵਾਰਨ ਜਾ ਡੇਸ ਵਤਨ। ਥਰ ਆਹੇ ਸੰਹਜ਼ਾ ਮੁਲਕ ਵਤਨ ਖੁਸ਼ ਸੇਂਗੀ ਸਾਂ ਗੁਜਾਰੇਂਦਸ। ਹਿਨ ਕੈਦ ਮੇਂ ਕੇੜ੍ਹੋ ਕਾਮਕਿਆਂ।ਸਾਲਾ ਮਾਰਨ ਵਾਰੇ ਨਹਨ ਵਯਾਂ। ਜਾ ਥੀ ਵਾਰ ਉਗਾਰ ਬੁਹਾਰੇਦਸ। ਹੁਜੈ ਹਰਦਮ ਡੇਂਹ ਅਬਾਣੇ ਮੇਂਹ।ਆਹੇ ਸਿਕ ਸਾੜਿਆ ਜੇ ਰਾਤੀਂ ਡੇਂਹ। ਵੈਠੀ ਧਾਂ ਕੰਦਸ ਹੰਜੂੰ ਹਾਰੇਂਦਸ। ਬਠ ਮਾੜਿਓਂ ਔਂ ਮਹਲਾਤ ਜਾ ਘਰ।ਆਖੇ ਮਰਕ ਫਰੀਦ ਜਾ ਮਾਰੂਥਰ। ਵਹਿਣ ਸਾਂਗੇ ਅੜਨ ਜੇ ਚਾਰੇਂਦਸ। 147. ਮਾਡੀ ਦਿਲੜੀ ਅੜੀ ਮਾਡੀ ਦਿਲੜੀ ਅੜੀ।ਹੋਤ ਪੁਨਲ ਦੀ ਸਾਂਗ। ਸਟ ਕਰ ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲੜੇ।ਸਿਕ ਸਾਂਵਲ ਦੀ ਸਾਂਗ। ਰਗ ਰਗ ਜ਼ੁਲਫ ਦੇ ਪੇਚੜੇ।ਨਾਂਗ ਅਜਲ ਦੇ ਸਾਂਗ। ਵਿਸਰੇ ਇਸ਼ਕ ਮਜਾਜ਼ੜੇ।ਹੁਸਨ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਸਾਂਗ। ਤਾਂਘ ਫਰੀਦ ਕੂੰ ਰੋਲਦੀ।ਮਾਰੂ ਥਲ ਦੀ ਸਾਂਗ। 148. ਮਾਡੀ ਦਿਲੜੀ ਅੜੀ ਮਾਡੀ ਦਿਲੜੀ ਅੜੀ।ਯਾਰ ਸਜਨ ਦੇ ਸਾਂਗ। ਜੈਂਦੀ ਮੇਲਾ ਰਬ ਕਰਮ।ਜੋਹ ਜਤਨ ਦੇ ਸਾਂਗ। ਨਾਜ਼ ਵ ਢੋਲ ਦੇ ਨਾਜ਼ ਵੇ।ਹਰ ਹਰ ਵਨ ਦੇ ਸਾਂਗ। ਭੁਲੜੇ ਸਕੜੇ ਸੋਹਰੜੇ।ਮਨ ਮੋਹਨ ਦੇ ਸਾਂਗ। ਲਾਣੀ ਫੋਗ ਫੁਲਾਰੀ।ਸਬ ਪਨ ਪਨ ਦੇ ਸਾਂਗ। ਵਕਤ ਜ਼ਈਫ ਬੁਢੇਪੜੇ।ਸਨ ਜੋਭਨ ਦੇ ਸਾਂਗ। ਤਾਂਗ ਫ਼ਰੀਦ ਕੂੰ ਆਖਦੀ।ਬੈਤ ਹਜ਼ਨ ਦੇ ਸਾਂਗ। 149. ਮਾਣ ਮਹੀਂ ਦਾ ਚਾਕ ਮਾਣ ਮਹੀਂ ਦਾ ਚਾਕ।ਅਸਾਡੇ ਮਨ ਭਾਂਵਦਾ। ਹਰਦਮ ਹੋਵੀਂ ਕੋਲ ਮੈਂਡੇ।ਕਰ ਰਖਾਂ ਦਿਲ-ਪਾਕ, ਵਤਾਂ ਗਲੱਕੜੀ ਪਾਂਵਦਾ। ਰਾਤੀਂ ਰੋਂਦੀ ਪਿਟਦੀ ਖਪਦੀਂ।ਫਟ ਗਈ ਹਮ ਬਾਖ, ਕਿਉਂ ਗਲ ਨਹੀਂ ਲਾਂਵਦਾ। ਸਾਂਵਣ ਸਹਿਜੋਂ ਮੇਘ ਮਲ੍ਹਾਰਾਂ।ਆਈ ਮਿਲਣ ਦੀ ਮਦ ਸਾਖ, ਨੇਹੜਾ ਜੀੜਾ ਤਾਂਵਦਾ। ਦਰਦੋਂ ਠਡਰੀਆਂ ਸਾਹੀਂ ਕੱਢਦੀ।ਰੋ ਰੋ ਡੇਵਾਂ ਬਾਕ, ਡੁੱਖੜਾ ਅੰਗ ਨ ਮਾਂਵਦਾ। ਨਾਲ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਸੱਚ ਨਾ ਕੀਤੋ।ਆਵਣ ਦੀ ਗਿਓਂ ਆਖ, ਸੋ ਹੁਣ ਵਲ ਨਹੀਂ ਆਂਵਦਾ। 150. ਮਾਹੀ ਬਾਝ ਕਲੱਲੀਆਂ ਮਾਹੀ ਬਾਝ ਕਲੱਲੀਆਂ।ਦਿਲਦਾਰ ਬਗੈਰ ਅਵੱਲੀਆਂ। ਮਾਹੀ ਝੋਕ ਲਡਾਈ ਵੈਂਦਾ।ਸਾਰਾ ਹਿਜਰ ਦੇ ਰਲੀਆਂ। ਤਰਸ ਨ ਆਵੇ ਹਿਕ ਤਿਲ ਤੈਨੂੰ।ਸਖ਼ਤ ਗ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਲੀਆਂ। ਵੇੜਾ ਖਾਵੇ ਅੰਗਨ ਨ ਭਾਵੇ।ਅੱਗ ਫ਼ਰਾਕ ਦੀ ਜਲੀਆਂ। ਸ਼ਰਮ ਵੰਜਾਇਮ ਭਰਮ ਗੰਵਾਇਮ।ਰੁਲਦੀ ਕੂਚੇ ਗਲੀਆਂ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਬਹੂੰ ਡੁੱਖ ਡੇਸਮ।ਅੱਜ ਕਲ ਮੋਈ ਮੋਈ ਭਲੀਆਂ। 151. ਮੈਕੂੰ ਕਲ੍ਹੜਾ ਛੋੜ ਤੇ ਮੈਕੂੰ ਕਲ੍ਹੜਾ ਛੋੜ ਤੇ।ਵੈਂਦੀ ਕੈਂਦੇ ਸਾਂਗ। ਕਤਰਾ ਮਹੇਜ ਕਕੇਸ ਨ ਆਇਓ।ਲਾਇਓ ਹਿਜਰ ਦੀ ਸਾਂਗ। ਥਲ ਮਾਰੂ ਦਾ ਪੈਂਡਾ ਸਾਰਾ।ਥੀਸਮ ਹਿਕ ਪਲ੍ਹਾਂਗ। ਜੇ ਤੈਂ ਨਾਸੀ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸਾਹਿਮ।ਰਹਸਮ ਤੈਡੜੀ ਤਾਂਗ। ਜਾਵਣ ਲਾਦੀ ਬਿਰਹੋਂ ਸਣਾਇਮ।ਕੱਨੀਂ ਡੁਖਾਂਦੀ ਬਾਂਗ। ਸਦਕੇ ਕੀਤੇ ਹੈਂ ਨੇਂਹ ਕੋਲਹੂੰ।ਖਾਵਮ ਕਾਲੜਾ ਨਾਂਗ। ਛੋਟੇ ਵਕਤ ਕਵਾਰੇ ਵੇਲੇ।ਲਗਰਮ ਤੈਡੜਾ ਦਾਂਗ। ਮੈਂ ਹਾਂ ਕੇੜ੍ਹੇ ਬਾਗ ਦੀ ਮੂਲੀ।ਕਈ ਰਲ ਮੋਏ ਮੈਂ ਵਾਂਗ। ਘੁਮਰ ਘੇਰ ਫਰੀਦ ਕਪਰਦੇ।ਨ ਤਿੜ ਰਿਸਮ ਨ ਟਾਂਗ। 152. ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੈਕੂੰ ਮਿਨਤਾਂ ਕਰਦੀ ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੈਕੂੰ ਮਿਨਤਾਂ ਕਰਦੀ।ਸਾਂਵਲ ਅਸਾਂ ਵਲ ਭਾਲ। ਵਾਹ ਗਮਜ਼ੇ ਵਾਹ ਨਾਜ਼ ਚਬੋਲੇ।ਵਾਹ ਨਖਰੇ ਵਾਹ ਤਿਲਕ ਤਿਲੋਲੇ। ਵਾਹ ਜ਼ੁਲਫਾ ਵਾਹ ਖ਼ਾਲ। ਥੀ ਕਰ ਦਾਮ ਦਿਲੀਂ ਨੂੰ ਵੰਗਨ।ਥੀ ਕਰ ਨਾਂਗ ਜਿਗਰ ਨੂੰ ਡੰਗਨ। ਅਤਰੋਂ ਭਿਨੜੇ ਵਾਲ। ਜੈਂ ਡੇਂਹ ਯਾਰ ਅਸਾਂ ਤੋਂ ਰੁਠੜੇ।ਬਨ ਪਏ ਡੋਰੇ ਮਲਮਲ ਪੁਠੜੇ। ਜਰ ਜਰ ਜਰ ਬੋਘ ਤੇ ਆਲ। ਭਾਵਿਨ ਮੂਲ ਨ ਬਾਝ ਸਜਨ ਦੇ।ਕਪੜੇ ਨਾਜ਼ਕ ਵਨੜੋ ਵਨੜ ਦੇ। ਜ਼ੇਵਰ ਆਲੋ ਆਲ। ਦਰਦ ਫਰਾਕ ਦੀ ਚਾਲ ਅਸਾਡੀ।ਸੁੰਜਰੀ ਬਟੜੀਂ ਜਾਲ ਅਸਾਡੀ। ਬੇ ਵਾਹੀ ਦਾ ਹਾਲ। ਇਤਨਾ ਜ਼ੁਲਮ ਮੁਨਾਸਬ ਨਹੀਂ।ਰੋ ਰੋ ਪਿੱਟ ਪਿੱਟ ਕਰ ਕਰ ਧਾਈਂ। ਗੁਜ਼ਰ ਗਏ ਸੈ ਸਾਲ। ਯਾਰ ਫਰੀਦ ਨਾ ਰੁਲਾ ਡੇਸਮ।ਓੜਕ ਸਡ ਕਰ ਕੋਲ ਬਲ੍ਹੇਸਮ। ਹੈ ਸੋਹਣਾ ਲਜਪਾਲ। 153. ਮਾਰੂ ਮਿਠਲ ਵਲ ਮੁਖੜਾ ਛੁਪਾਇਆ ਮਾਰੂ ਮਿਠਲ ਵਲ ਮੁਖੜਾ ਛੁਪਾਇਆ।ਡੁਖੜੀਂ ਡੁਖਾਇਆ ਦਰਦੀ ਮੁੰਝਾਇਆ। ਤਾਂਘੀ ਤਪਾਇਆ ਮੁੰਝੀ ਮੁਸਾਇਆ।ਸੂਲੀ ਸਤਾਇਆ ਨੇੜ੍ਹੇ ਹਰਾਇਆ। ਆਤਣ ਨ ਭਾਵਾਂ ਸੰਗੀਨ ਰੋਵਾਇਆ।ਧੋਤੀ ਦਾ ਵੇੜਾ ਢੋਲਣ ਪਰਾਇਆ। ਸੋਜੜੀ ਸੱਸੀ ਨੂੰ ਜਲਬੀ ਰੁਲਾਇਆ।ਹੈ ਹੈ ਪੁਨਲ ਵਲ ਫੇਰਾ ਨ ਪਾਇਆ। ਪੂਰੀ ਪਰਾਈ ਦਿਲੜੀ ਨੂੰ ਤਾਇਆ।ਪੀੜੀ ਪੁਰਾਣੀ ਮੁਖੜਾ ਵੰਜਾਇਆ। ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਵਿਹਾਣੀਆਂ ਸਾਂਵਲ ਸਿਧਾਇਆ।ਗਲ ਗਿਆ ਫਰੀਦਾ ਜੋਬਨ ਅਜਾਇਆ। 154. ਮਤਾਂ ਮਨ ਮਾਂਦਾ ਥੀਵੇ ਮਤਾਂ ਮਨ ਮਾਂਦਾ ਥੀਵੇ।ਪੁਨਲ ਨਾ ਥੀ ਧਾਰ। ਸਾਂਵਣ ਡੇਂਹ ਸੁਹਾਗ ਦੇ।ਹਰਦਮ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਾਰ। ਰਲ ਕਰ ਸਾਥ ਗੁਜ਼ਾਰੂੰ।ਜੋਭਨ ਦੇ ਦਿਨ ਚਾਰ। ਮੌਤ ਸੁਣੇਂਦੀ ਸਵਲੀ।ਵੰਜਣਾ ਵਾਰੋ ਵਾਰ। ਚੇਤਰ ਬਹਾਰ ਸੁਹਾਊਂ।ਕਰ ਕੇ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ। ਪਲਹਰ ਪਾਨੀ ਪੀਊਂ।ਥੀਆ ਥਲ ਬਾਗ ਬਹਾਰ। ਖ਼ੁਸ਼ ਥੀ ਨੇਂਹ ਨਿਭਾਵਨ।ਰੁਸ ਨਾ ਸਾਂਵਲ ਯਾਰ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਜੀਵਣ ਔਖਾ।ਡੁਖੜੇ ਤਾਰੋ ਤਾਰ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਵਿਸਰੇ।ਦਿਲ ਕੀਤਮ ਲਾਚਾਰ। 155. ਮੈਡਾ ਇਸ਼ਕ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਡਾ ਯਾਰ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਡਾ ਇਸ਼ਕ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਡਾ ਯਾਰ ਵੀ ਤੂੰ।ਮੈਡਾ ਦੀਨ ਵੀ ਤੂੰ ਈਮਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਜਿਸਮ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਡਾ ਰੂਹ ਵੀ ਤੂੰ।ਮੈਡਾ ਕਲਬ ਵੀ ਤੂੰ ਜਿੰਦ ਜਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਕਾਅਬਾ ਕਿਬਲਾ ਮਸਜਦ ਮੰਦਰ।ਮਸਹਫ ਤੇ ਕੁਰਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਫ਼ਰੀਜ਼ੇ ਹੱਜ ਜ਼ਕਵਾਤਾਂ।ਸੌਮ ਸੁਲਵਾਤ ਇਜਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡੀ ਜੁਹਦ ਇਬਾਦਤ ਤਾਇਤ ਤੱਕਵਾ।ਇਲਮ ਵੀ ਤੂੰ ਇਰਫ਼ਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਡਾ ਫ਼ਿਕਰ ਵੀ ਤੂੰ।ਮੈਡਾ ਜ਼ੌਕ ਵੀ ਤੂੰ ਵਜਦਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਸਾਂਵਲ ਮਿੱਠੜਾ ਸ਼ਾਮ ਸਲੋਨਾ।ਮਨ ਮੋਹਨ ਜਾਨਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਮੁਰਸ਼ਦ ਹਾਦੀ ਪੀਰ ਤਰੀਕਤ।ਸ਼ੇਖ਼ ਹਕਾਇਕਦਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਆਸ ਉਮੀਦ ਤੇ ਖੱਟਿਆ ਵਟਿਆ।ਤੱਕੀਆ ਮਾਣ ਤੇ ਤਰਾਣ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਧਰਮ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਡਾ ਭਰਮ ਵੀ ਤੂੰ।ਮੈਡਾ ਸ਼ਰਮ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਡਾ ਸ਼ਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਡੁੱਖ ਸੁੱਖ ਰੋਵਣ ਖਿਲਣ ਵੀ ਤੂੰ।ਮੈਡਾ ਦਰਦ ਵੀ ਤੂੰ ਦਿਰਮਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਅਸਬਾਬ ਵੀ ਤੂੰ।ਮੈਡੇ ਸੂਲਾ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਹੁਸਨ ਤੇ ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਵੀ ਤੂੰ।ਮੈਡਾ ਬਖ਼ਤ ਤੇ ਨਾਮੋ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਦੇਖਣ ਭਾਲਣ ਜਾਚਣ ਜੂਚਣ।ਸਮਝਨ ਜਾਣ ਸੰਜਾਣ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡੇ ਠੰਡੜੇ ਸਾਹ ਤੇ ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ।ਹੰਜਣੂ ਦੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡੇ ਤਿਲਕ ਤਲੋਲੇ ਸੇਧਾਂ ਮਾਂਗਾਂ।ਨਾਜ਼ ਨਿਹੋਰੇ ਤਾਣ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡੀ ਮਹਿੰਦੀ ਕੱਜਲ ਮਸਾਗ ਵੀ ਤੂੰ।ਮੈਡੀ ਸੁਰਖ਼ੀ ਬੀੜਾ ਪਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਵਹਸ਼ਤ ਜੋਸ਼ ਜਨੂੰਨ ਵੀ ਤੂੰ।ਮੈਡਾ ਗਿਰੀਆ ਆਹੋ ਫ਼ਗਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਸ਼ਿਆਰ ਅਰੂਜ ਕਵਾਫ਼ੀ ਤੂੰ।ਮੈਡਾ ਬਹਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਔਜ਼ਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਅੱਵਲ ਆਖ਼ਰ ਅੰਦਰ ਬਾਹਰ।ਜ਼ਾਹਰ ਤੇ ਪਿਨਹਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਬਾਦਲ ਬਰਖਾ ਖਿਮਣੀਆਂ ਗਾਜਾਂ।ਬਾਰਸ਼ ਤੇ ਬਾਰਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਮੁਲਕ ਮਲੇਰ ਤੇ ਮਾਰੂ ਥੱਲੜਾ।ਰੋਹੀ ਚੋਲਸਤਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਜੇ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਕਬੂਲ ਕਰੇ।ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਤੂੰ ਸੁਲਤਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਨਾਤਾਂ ਕਿਹਤਰ ਕਮਤਰ ਅਹਕਰ ਅਦਨਾ।ਲਾਸ਼ੈ ਲਾ ਇਮਕਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। 156. ਮੈਡਾ ਯਾਰ ਗਿਆ ਪਰਦੇਸ ਡੋਂ ਵੇ ਮੀਆਂ ਮੈਡਾ ਯਾਰ ਗਿਆ ਪਰਦੇਸ ਡੋਂ ਵੇ ਮੀਆਂ।ਗਾਨੇ ਗਹਿਣੇ ਕੇਂਵੇਂ ਪਾਵਾਂ ੜੀ ਪਾਵਾਂ। ਸਾੜਾਂ ਸੇਂਧ ਤੇ ਮਾਂਘ ਉਜਾੜਾਂ।ਬੋਡੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਵਾਂ ੜੀ ਲਾਵਾਂ। ਬੱਠ ਕਜਲਾ ਬੱਠ ਸੁਰਖੀਆਂ ਮਹਿੰਦੀਆਂ।ਸੂਲੀਂ ਸਾਂਗ ਨਿਭਾਵਾਂ ੜੀ ਨਿਭਾਵਾਂ। ਸਜੜੀ ਰਾਤ ਕਰਾਂ ਫ਼ਰਿਆਦਾਂ।ਡੇਹਾਂ ਵੈਣ ਵਲਾਵਾਂ ੜੀ ਵਲਾਵਾਂ। ਕਕੜੇ ਕੰਡਰੇ ਫ਼ਰਸ਼ ਵਿਛਾ ਕਰ।ਡੁੱਖ ਦੀ ਸੇਝ ਸੁਹਾਵਾਂ ੜੀ ਸੁਹਾਵਾਂ। ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਨ ਵੁਠੜਮ ਹੈ ਹੈ।ਰੋ ਰੋ ਸਿੰਧ ਡੋਂ ਆਵਾਂ ੜੀ ਆਵਾਂ। ਭੇਨਣੀਂ ਵੀਰ ਥਏ ਸਭ ਵੈਰੀ।ਅੱਮੜੀ ਮੂਲ ਨ ਭਾਵਾਂ ੜੀ ਭਾਵਾਂ। ਬਾਝੋਂ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਹਮੇਸ਼ਾ।ਰੱਤ ਰੋਵਾਂ ਗ਼ਮ ਖਾਵਾਂ ੜੀ ਖਾਵਾਂ। 157. ਰਥ ਧੀਮੀਂ ਧੀਮੀਂ ਟੋਰ ਰਥ ਧੀਮੀਂ ਧੀਮੀਂ ਟੋਰ। ਮੈਂਡਾ ਦਸਤਾ ਨਰਮ ਕਰੂਰ ਦਾ।ਮਤਾਂ ਵੰਗੀਂ ਲਗਮ ਟਕੋਰ। ਰਥ ਤੇ ਬਹਿੰਦੀ ਵੜਰਾ ਨ ਸਹਿਦੀ।ਹਿਮ ਤਬਾਅ ਕਮਜ਼ੋਰ। ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਪਾਇਮ ਗਲ ਵਿਚ।ਬਿਰਹੋਂ ਤੈਂਡੇ ਦੀ ਡੋਰ। ਸ਼ਾਲਾ ਮੋਲ੍ਹ ਸਲਾਮਤ ਨੇਵਾਂ।ਰਾਹ ਵਿਚ ਲੜਦਿਨ ਚੋਰ। ਜੇਕਰ ਰਥ ਬੈਠੀਂ ਥਕ ਪੌਸਾਂ।ਘੋੜਾ ਘਨਸਾਂ ਬੋਰ। ਸੌਖਾ, ਤੇਜ਼, ਲਗਾਮ ਦਾ ਕੂਲਾ।ਨਾ ਔਖਾ ਸਰ ਜ਼ੋਰ। ਰਾਂਝਨ ਤੇ ਮੈਂ ਜੋੜ ਕੂੰ ਜੋੜੂੰ।ਜੋੜ ਜੋੜੇਂਦਾ ਜੋੜ। ਸਿਕ ਤੇ ਤਲਬ ਮਿਲਣ ਦੀ ਸੀਨੇ।ਰੋਜ਼ ਨਵਾਂ ਹਿਮ ਸ਼ੋਰ। ਪੰਧ ਅੜਾਂਗੇ ਦਿਲੜੀ ਤਾਂਘੇ।ਜਲਦ ਪਚਾਵੀਂ ਤੋੜ। ਮੈਂ ਤੇ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਮਣੇਸੂੰ।ਰਲ ਮਿਲ ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਭੋਰ 158. ਮੈਂਡਾ ਮਿੱਠੜਾ ਮਾਂਹਣੂ ਕਾਕ ਜਾ ਮੈਂਡਾ ਮਿੱਠੜਾ ਮਾਂਹਣੂ ਕਾਕ ਜਾ।ਸ਼ਾਲਾ ਰਾਣਾ ਇੰਦਮ ਰਾਤ। ਤੈਡੀ ਸਿਕ ਦੇ ਕਾਣ ਸੁਤੀਹਮ।ਸੋਮਲ ਕੂੰ ਘਿਨ ਸਾਂਤ। ਫੇਰ ਸੁਹਾਈ ਜੈਦੀਂ ਮਾੜੀਆਂ।ਤੋੜੀਂ ਡੇਹੇ ਛੇ ਸਾਤ। ਸੱਚ ਡੱਸ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤੀ ਏਹਾਂ।ਮਾੜਦੀ ਹਈ ਮਰਜਾਤ। ਕਾਕ ਕੰਧਨ ਤੇ ਰਲ ਮਿਲ ਮਾਣੂੰ।ਸਾਵਣ ਦੀ ਬਰਸਾਤ। ਕਹੀਂ ਵਟੜੀ ਵੈਹ ਗਿਉਹਾਂ।ਤੇ ਵਲ ਨ ਪਾਇਓ ਝਾਤ। ਗ਼ਮ ਦਾ ਹਾਲ ਸੁਣਾਵਾਂ ਕਿਵੇਂ।ਸੌ ਡੁਖ ਤੇ ਹਿੱਕ ਵਾਤ। ਕਾਂਗਲ ਖੰਡ ਦੀਆਂ ਚੂਰੀਆਂ ਡੇਸਾਂ।ਕਰ ਕੋਈ ਮਿਲਣ ਦੀ ਬਾਤ। ਪੀਤ ਪੱਠੇ ਨਿਤ ਦਰਦ ਕਸਾਲੇ।ਵਾਹ ਡਾਤੇ ਦੀ ਡਾਤ। ਡੇਂਹ ਬਣੇ ਰੋ ਰਾਤੀਂ ਕੀਤੁਮ।ਰਾਤੀਂ ਕਈ ਪ੍ਰਭਾਤ। ਮੁੰਝ ਸਲਾਲ ਫ਼ਰੀਦ ਮਿਲਿਓਸੇ।ਅਜ਼ਲੋ ਬਿਰਹੋ ਬਰਾਤ। 159. ਮਿਲ ਮਹੀਂਵਾਲਾ ਮਿਲ ਮਹੀਂਵਾਲਾ (ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੀਂਵਾਲ ਦੀ ਆਸ਼ਕ ਸੋਹਣੀ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨੀ ਬਿਆਨੀ ਗਈ ਹੈ) ਮਿਲ ਮਹੀਂਵਾਲਾ ਮਿਲ ਮਹੀਂਵਾਲਾ।ਹਰ ਦਿਲ ਮੇਂ ਹੈ ਤੈਡੜੀ ਭਾਲ। ਰੋਜ ਅਜਲ ਦੀ ਸਖਤੀ ਮਾਰੀ ਡਿਤੜੀ ਮੂਲ ਨ ਕਿਸਮਤ ਵਾਰੀ। ਮਾ ਪਿਉ ਵੀਰ ਨ ਲਹਮ ਸੰਭਾਲ। ਫਿਕਰ ਫਰਾਕ ਤੇ ਮੂੰਝ ਮੰਝਾਰੀ।ਯਾਰੀ ਲਾ ਕੇ ਮੁੱਠੜੀ ਹਾਰੀ। ਡਿਸਦਮ ਵਸਲ ਵਸਾਲ ਮੁਹਾਲ। ਰੋਂਦੀ ਰੜਦੀ ਕੂਕਾਂ ਕਰਦੀ।ਆਹੀਂ ਭਰਦੀ ਜੁਖ ਜੁਖ ਮਰਦੀ। ਇਸ਼ਕ ਅਵਲੜਾ ਜੀ ਜੰਜਾਲ। ਜ਼ੋਰੇ ਤੌਰੇ ਹੁਸਨ ਦੇ ਮਾਣੇ।ਸਾਰੇ ਸਿੰਗ਼ਾਰ ਵਹਾਣੇ। ਆਈ ਓੜਕ ਸੂਲਾਂ ਜ਼ਾਲ। ਨਾਜ਼ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨੋਕ ਨਖਰੇ।ਸਹਿਜੋਂ ਸੁਖ ਸੁਹਾਗ ਦੇ ਬਖਰੇ। ਸਾਡੇ ਖੋਪੜੇ ਕੋਝੜਾ ਹਾਲ। ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲਾ ਦੁਸਮਨ ਸਾਰਾ।ਹਰ ਕੋਈ ਮਾਰਮ ਜਾਣ ਵਚਾਰਾ। ਬਿਰਹੋਂ ਅਵੈੜਾ ਉਲਟੀ ਚਾਲ। ਵੇੜੇ ਯਾਰ ਫਰੀਦ ਨ ਆਇਆ।ਗਲ ਗਿਆ ਜੋਭਨ ਮੁਫਤ ਅਜਾਇਆ। ਡਿਠੜੇ ਡੰਦ ਤੇ ਚਿਟੜੇ ਵਾਲ। 160. ਮੁਸਾਗ ਮਲੇਂਦੀ ਦਾ ਗੁਜਰ ਗਿਆ ਡੇਂਹ ਸਾਰਾ ਮੁਸਾਗ ਮਲੇਂਦੀ ਦਾ ਗੁਜਰ ਗਿਆ ਡੇਂਹ ਸਾਰਾ। ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕਰੇਂਦੀ ਦਾ ਗੁਜਰ ਗਿਆ ਡੇਂਹ ਸਾਰਾ। ਕਜਲਾ ਪਾਇਮ ਸੁਰਖੀ ਲਾਇਮ।ਕੀਤਮ ਯਾਰ ਵਸਾਰਾ। ਕਾਗ ਉਡੇਂਦੀ ਉਮਰ ਵਿਹਾਣੀ।ਆਇਆ ਨ ਯਾਰ ਪਿਆਰਾ। ਰੋਹ ਡੂੰਗਰ ਤੇ ਜੰਗਲ ਬੇਲਾ।ਰੋਲਿਅਮ ਸ਼ੌਕ ਆਵਾਰਾ। ਹਿਕਦਮ ਐਸ਼ ਦੀ ਸੇਜ ਨ ਮਾਨੜਿਮ।ਬਖ਼ਤ ਨ ਡਿਤੜਮ ਵਾਰਾ। ਪੜ੍ਹ ਬਿਸਮੱਲਾ ਘੋਲਿਅਮ ਸਰਕੂੰ।ਚਾਤਮ ਇਸ਼ਕ ਅਜਾਰਾ। ਰਾਂਝਨ ਮੈਂਡਾ ਮੈਂ ਰਾਂਝਣ ਦੀ।ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦਾ ਕਾਰਾ। ਹਿਜਰ ਫਰੀਦਾ ਲੰਬੀ ਲਾਈ।ਜਲ ਗਿਓਮ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿਚਾਰਾ। 161. ਮੁੱਠੜੀ ਦਿੱਲੜੀ ਡੁੱਖੜੀਂ ਕੁੱਠੜੀ ਮੁੱਠੜੀ ਦਿੱਲੜੀ ਡੁੱਖੜੀਂ ਕੁੱਠੜੀ।ਹੈ ਨਾਜ਼ ਅਦਾ ਦੀ ਲੁੱਟੜੀ। ਹਨ ਜ਼ਖਮ ਜਿਗਰ ਦੇ ਆਲੇ।ਦਿਲ ਪੁਰਜ਼ੇ ਅੱਖੀਆਂ ਨਾਲੇ। ਸੈ ਸੀਨੇ ਪੌਨ ਉਬਾਲੇ।ਜਿੰਦ ਹਾਰ ਹੁਟੀ ਮੈਂ ਮੁੱਠੜੀ। ਤੱਤੇ ਦਰਦ ਅੰਦੋਹ ਅਵੈੜੇ।ਲਾਈ ਦਿੱਲੜੀ ਝੋਕਾਂ ਦੇਰੇ। ਹੁਣ ਹਜ਼ਰਤ ਇਸ਼ਕ ਨਵੇੜੇ।ਡਿੱਤੀ ਪੀੜ ਪੁਰਾਣੀ ਪੁੱਠੜੀ। ਸਰ ਛਤੜੇ ਨੇਂਹ ਲਿਉ ਸੇ।ਸਬ ਸ਼ਰਮ ਸ਼ਉਰ ਗੰਵਿਉ ਸੇ। ਦਿਲ ਢੋਲੇ ਯਾਰ ਲਿਉਸੇ।ਸੱਸ ਮਾਰਮ ਅੱਮੜੀ ਰੁੱਠੜੀ। ਮਿਲ ਮਾਹੀ ਆਰੋ ਯਾਰੋਂ।ਥੀ ਫ਼ਾਰਗ਼ ਕੁਲ ਕੰਮ ਕਾਰੋਂ। ਰਲ ਰਾਵਲ ਡਾਕਾਂ ਚਾਰੋਂ।ਹੈ ਅੱਜ ਕਲ ਰੋਹੀ ਵੁੱਠੜੀ। ਥੀ ਖੀਰੂ ਖ਼ੀਰ ਚਰੇਸਾਂ।ਅੱਖੀਂ ਨਾਲ ਉਗ੍ਹਾੜ ਬਣੇਸਾਂ। ਪਾਹ ਪਲਕਾਂ ਨਾਲ ਬੁੜ੍ਹੇਸਾਂ।ਘਰ ਬਾਰੋਂ ਸੰਗਤ ਤਰੁੱਟੜੀ। ਥੀਆਂ ਸੁੰਜ ਬਰ ਸਿਹਨ ਹਵੇਲੀਆਂ।ਗਈਆਂ ਸੰਗੀਆਂ ਵਿੱਸਰ ਸਹੇਲੀਆਂ। ਅਲਬੇਲੀਆਂ ਬਾਂਹ ਚੁੜੇਲੀਆਂ।ਮਾ ਭੈਣ ਕਨੂੰ ਦਿਲ ਛੁੱਟੜੀ। ਗਿਆ ਚੇਤਰ ਫ਼ਰੀਦ ਅਜਾਇਆ।ਘਰ ਸਾਂਵਲ ਯਾਰ ਨ ਆਇਆ। ਸਰ ਸੂਲੀਂ ਸਖ਼ਤ ਸਤਾਇਆ।ਥਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਕਿਸਮਤ ਖੁੱਟੜੀ। 162. ਨਾਮ ਅੱਲਾ ਦੇ ਪਾਂਧਿੜਾ ਨਾਮ ਅੱਲਾ ਦੇ ਪਾਂਧਿੜਾ।ਮੈਂਡਾ ਲੈ ਸਨੇਹੜਾ ਜਾ। ਆਖੀਂ ਬਠ ਘਤ ਦਰੋਹ ਪ੍ਰੀਤ ਕੂੰ।ਯਾਰ ਨ ਵਟੜਾ ਲਾ। ਜੀਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਕੰਡ ਡੇ ਗਿਆਹੀਂ।ਓਵੇਂ ਮੂੰਹ ਡੇ ਆ। ਹੈ ਹੈ ਜ਼ਾਲਮ ਨੀਯੱਤ ਮੁਰਾਦੀ।ਥੋਲੇ ਖੋਟ ਕਮਾ। ਚਾਲੀਂ ਪੇਚ ਫਰੇਬੀ ਵਾਲੀ।ਢੋਲਣ ਰੀਤ ਵਟਾ। ਕਰਕੇ ਸੰਗਤ ਸਾਂਗ ਬੇਗਾਨੇ।ਬੈਠੂੰ ਮਨ ਪਰਚਾ। ਬਿਆ ਹੈ ਕੋਣ ਕਹੇਂਦਾ ਤੂੰ ਹੀ।ਸਾਡੇ ਬਾਰ ਉਠਾ। ਸੱਸ ਨੈਣਾਨਾਂ ਮਾਰਿਮ ਤਾਅਨੇ।ਮਿਹਣੇ ਡਿਓਮ ਮਾ। ਆ ਕਰ ਮਾਹੀ ਦੀਦੀਂ ਦੇਰੇ।ਦਿਲ ਵਿਚ ਝੋਕਾਂ ਲਾ। ਨਾ ਕੱਢ ਗਾਲੀਂ ਨਾ ਦੇ ਮੰਦੜੇ।ਵਾਤੋਂ ਸਮਝ ਅਲਾ। ਯਾਰੀ ਲਾਇਓ ਲਾ ਨ ਜਾਤੋ।ਮਹਿਜ਼ ਨ ਆਇਓ ਡਾ। ਝੋਰ ਝੁਰਾਣੇ ਜਿੰਦ ਦਾ ਜੋਖੋਂ।ਡਿਤੜਸ ਮਾਸ ਸੋਕਾ। ਡਿਠੜੇ ਬਾਝੋਂ ਕਿਉਂ ਜਤਰਾਂ।ਬਿਰਹੋਂ ਲਗਾ ਹੱਡ ਤਾ। ਸਖੜੀ ਨਾ ਡੇ ਯਾਰ ਉਲਾਂਭੇ।ਕਰ ਕੁਝ ਕਾਣ ਹਯਾ। ਸੋਹਣੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਵੇ ਹਰ ਕੋਈ।ਕੋਝੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾ। ਜਲਦੀ ਆਵੀਂ ਨਾ ਚਿਰ ਲਾਵੀਂ।ਸਾਹ ਤੇ ਨਹਮ ਵਿਸਾ। ਡੇ ਕਰ ਸਾਡੀ ਬਾਂਹ ਸਰ੍ਹਾਂਦੀ।ਸੂਹੇ ਸੇਝ ਸੁਹਾ। ਤੈ ਕਨ ਸਾਂਵਲ ਦਿਲੜੀ ਆਪੇ।ਆਵੇਸਚਮ ਸਰ ਚਾ। ਬੇ ਠਾਈ ਗੁਜਰਾਨ ਨ ਭਲੀ।ਬਠ ਪਿਆ ਕੂੜ ਨਿਭਾ। ਚਾੜ੍ਹੀ ਤੋੜ ਨ ਰਾਹ ਵਿਚ ਰੋਲੀਂ।ਰਖਣਾ ਯਾਦ ਵਫਾ। ਅੰਗਨ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਭੂਰਲ ਜਾਨੀ।ਸਹਿਜੋਂ ਆ ਪੌਂ ਪਾ। 163. ਨੈਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਟਕੇ ਨੈਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਟਕੇ। ਨੈਨ ਨੈਨਾਂ ਸਾਂ ਅੜਦੇ ਲੜਦੇ।ਲਾਕਰ ਨਾਜ਼ ਦੇ ਲਟਕੇ। ਗਲੜੀਂ ਕੂਚੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਬਜ਼ਾਰਾਂ।ਲਗੜੇ ਨੇਂਹ ਦੇ ਚਟਕੇ। ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ ਨੋਕਾਂ ਨਖ਼ਰੇ।ਲਾਂਵਨ ਬਿਰਹੋਂ ਦੇ ਕਟਕੇ। ਮੇਹਣੀਂ ਸਿੱਠੜੀਂ ਤਾਨੇ ਤਬਰੇ।ਘਡੜੇ ਲੋਕਾਂ ਬਟਕੇ। ਸਹਿਸਾਂ ਟੋਕਾਂ ਵੈਸਾਂ ਝੋਕਾਂ।ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲੇ ਸਟਕੇ। ਯਾਰ ਬਿਨਾਂ ਫੂਕ ਅੱਗ ਅੜੇਸਾਂ।ਹਾਰ ਹਮੇਲਾਂ ਪਟਕੇ। ਡੁੱਖੜੇ ਸਹਿੰਦੇ ਨੈਨ ਨ ਰਹਿੰਦੇ।ਬੇ ਵਸ ਥੀਂਕਰ ਅਟਕੇ। ਨੇੜੇ ਬਾਝ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਭਾਵੇ।ਭਟ ਘਤ ਕੂੜੇ ਖਟਕੇ। 164. ਨੈਨ ਨਰਾਲੇ ਨੀਰ ਨੈਨ ਨਰਾਲੇ ਨੀਰ।ਨਿੱਖੜੇ ਨੂਰ ਨਜ਼ਰ ਦੇ। ਸਾੜਨ ਸੂਲ ਸਰੀਰ।ਸਾਗੀ ਸੋਜ਼ ਸਕਰ ਦੇ। ਖੁਤੜੇ ਬਿਰਹੋਂ ਕਟਾਰੀ ਕੁੱਠੜੇ।ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ ਨਖ਼ਰੇ ਮੁੱਠੜੇ। ਚੂਚਕ ਚਕਮਕ ਵੀਰ।ਵੈਰੀ ਵਲ ਵਲ ਘਰ ਦੇ। ਸੇਝ ਸੁਹਾਗ ਦੀ ਸੜ ਗਈ ਸਾਰੀ।ਡੋਹੜੇ ਡੁੱਖ ਡੁਹਾਗ ਡਹਾੜੀ। ਤੱਕ ਤੱਕ ਮਾਰਨ ਤੀਰ।ਜ਼ਹਿਰੀ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ਬਰ ਦੇ। ਪੋਰ ਪੁੱਨਲੜੇਦੇ ਪਲ ਪਲ ਦੇ।ਜਿਦੜੀ ਜੁਖਦੀ ਜੀਅੜਾ ਜਲਦੇ। ਪੀਤ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ।ਵੈਰੀ ਦਰਦ ਅੰਦਰ ਦੇ। ਸੱਟ ਕਰ ਸਜਣ ਸਧਾਇਉਂ ਸੋਹਣਾ।ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਮਿਲਿਉ ਮਨ ਮੋਹਣਾ। ਚੁੜ੍ਹ ਚੁੜ੍ਹ ਚਕਦੇ ਚੀਰ।ਜਾਰੀ ਜਰਹ ਜਿਗਰ ਦੇ। ਸਾਂਗ ਸੁੰਜੀ ਨੂੰ ਸਿਕ ਸਾਂਵਲ ਦੀ।ਮੰਝ ਮੁੱਠੀ ਨੂੰ ਮੂਹ ਮਿਠਲ ਦੀ। ਹਾਰ ਹੁੱਟੀ ਹੁਣ ਹੀਰ।ਹੋਸ ਗਏ ਹੋਸ਼ ਹੁਨਰ ਦੇ। ਨੇਂਹ ਨਵਾਂ ਨਿੱਤ ਨਾਲਾ ਜ਼ਾਰੀ।ਫ਼ਿਕਰ ਫ਼ਰਾਕ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਯਾਰੀ। ਰਗ ਰਗ ਰੋਗ ਦੀ ਰੀਰ।ਰੋਦੀਂ ਰੂਹ ਉਬਰ ਦੇ। 165. ਨਾ ਕਰ ਬੇ ਪਰਵਾਹੀ ਵੋ ਯਾਰ ਨਾ ਕਰ ਬੇ ਪਰਵਾਹੀ ਵੋ ਯਾਰ।ਮਿਲ ਸਾਵਲ ਮਾਹੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਬਠ ਪਿਆ ਰੰਗ ਪੁਰ ਦਾ ਪਰਨੀਵਣਾ।ਤੌਂ ਬਿਨ ਜੀਵਣ ਡੁਖੜਾ ਥੀਵਣ। ਸਮਝਾਂ ਮੌਤ ਵਿਸਾਹੀਂ ਵੋ ਯਾਰ। ਬਾਝੋਂ ਤੈਂਡੇ ਬਾਝ ਅਜਾਈ।ਅਮੜੀ ਬਾਬਲ ਭੈਣੀਂ ਭਾਈ। ਫਿਰਦੀ ਦਿਲ ਤੋਂ ਲਾਹੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਕਿਵੇਂ ਪੇਕੀਂ ਪਤਣੀ ਵਲਦੀ।ਤੋੜ ਅਸਲ ਦੀ ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ। ਹੀਰ ਰਾਂਝਨ ਦੀ ਆਹੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਚਾਈ ਜਾਈ ਇਸ਼ਕ ਧਨਵਾਈ।ਪੀਤ ਸਿਵਾ ਪਈ ਰੀਤ ਨਾ ਕਾਈ। ਬੇ ਵਾਹੀ ਬੇ ਠਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਵਿਸਰਿਆ ਰੰਗ ਮਹਲ ਚਚਕਾਣਾ।ਝੰਗ ਸਿਆਲੀਂ ਤੇ ਮਘਿਆਣਾ। ਲਾਇਓ ਕੈਬਰ ਜਾਹੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਧੂੜ ਮਹੀਂ ਦੀ ਨੂਰ ਅਖੀਂ ਦਾ।ਪਾਹ ਹੰਬਾਹ ਹੈ ਮਾਣ ਮਹੀਂ ਦਾ। ਡੇਵਮ ਹਾਲ ਗਵਾਹੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਸਹਿਜੋਂ ਸੁਰਖੀ ਮੈਂਦੀ ਲੈਸਾਂ।ਕਜਲ੍ਹਾ ਪੀਸਾਂ ਮਾਂਗ ਬਣੇਸਾਂ। ਜੋ ਥੀਓਂ ਮੈ ਡੋ ਰਾਹੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਆਪੇ ਤਖਤ ਹਜ਼ਾਰੋਂ ਆਇਆ।ਹੀਰੇ ਕਾਰਣ ਚਾਕ ਸਡਾਇਆ। ਸਟ ਕਰ ਸ਼ੌਕਤ ਸ਼ਾਹੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਬਿਰਹੋਂ ਫ਼ਰੀਦ ਥੀ ਉਸੇ ਸਾਥੀ।ਜੈ ਡੇਂਹ ਰਾਵਲ ਪਾਕਰ ਝਾਤੀ। ਜਾਦੂ ਮੁਰਲੀ ਵਾਹੀ ਵੋ ਯਾਰ। 166. ਨਾ ਕਰ ਕੇਚ ਵੰਜਣ ਦੀ ਨਾ ਕਰ ਕੇਚ ਵੰਜਣ ਦੀ।ਰਹੋ ਬਰੋਚਲ ਯਾਰ। ਇਸ਼ਕ ਲਾਇਓ ਸੈ ਪੁਠੜਾ।ਭੁਲ ਗਿਆ ਕੁਲ ਕੰਮ ਯਾਰ। ਜਾਨ ਜਿਗਰ ਵਿਚ ਡੁਖੜੇ।ਸੀਨੇ ਸੂਲ ਹਜ਼ਾਰ। ਬਾਝੋਂ ਮਾਰੂ ਮਿੱਠੜੇ।ਬਾਰ ਡਿਸੇ ਘਰ ਬਾਰ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਹੋਤ ਪਿਆਰ।ਸੇਝ ਥਈ ਕੁਲ ਖਾਰ। ਰਲ ਮਿਲ ਯਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ।ਮਾਣੂੰ ਚੇਤਰ ਬਹਾਰ। ਨੇਂਹ ਨਿਭਾਵਣ ਔਖਾ।ਅਖੀਆਂ ਜ਼ਾਰੋ ਜ਼ਾਰ। ਢੋਲ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਕੋਲ੍ਹੋਂ।ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰ। 167. ਨਾਸਹ ਨਾਹੀ ਨਾਥੀ ਮਾਨਿਅ ਨਾਸਹ ਨਾਹੀ ਨਾਥੀ ਮਾਨਿਅ।ਇਸ਼ਕ ਅਸਾਡਾ ਦੀਨ ਈਮਾਨ। ਕੁਨਤੁ ਕਨਜ਼ਨ ਇਸ਼ਕ ਗਵਾਹੀ।ਪਹਿਲੋਂ ਹੁਬ ਖ਼ੁਦ ਜ਼ਾਤ ਕੂੰ ਆਹੀ। ਜੈਂ ਸਾਗੇ ਥਇਆ ਜਮਲ ਜਹਾਨ। ਇਸ਼ਕ ਹੈ ਗੱਦੀ ਪਰਮ ਨੱਗਰ ਦਾ।ਇਸ਼ਕ ਹੈ ਰੱਹਬਰ ਰਾਹ ਫ਼ਕਰ ਦਾ। ਇਸ਼ਕੋਂ ਹਾਸਲ ਹੈ ਇਰਫ਼ਾਨ। ਮਾਲ ਅਯਾਲ ਦੀ ਬੱਠ ਘਤ ਯਾਰੀ।ਦੁਨੀਆਂ ਅਕਬਾ ਤੋਂ ਥੀ ਆਰੀ। ਬੇ ਸਾਮਾਨੀ ਹੈ ਸਾਮਾਨ। ਮਜ਼ਹਬ ਮਸ਼ਰਬ ਲਾ ਮਜ਼ਹਬ ਦਾ।ਲੁਬ ਹੈ ਅਰਸ਼ ਅਰਬ ਦਾ। ਸ਼ਾਹਦ ਦਰਸ ਹਦੀਸ ਕੁਰਾਨ। ਸਿਖ ਲਿਖੱਤ ਸੱਟ ਗ਼ੈਰ ਦੀ ਇੱਲਤ।ਇਬਨਲ ਅਰਬੀ ਦੀ ਰੱਖ ਮਿੱਲਤ। ਆਖਿਓਮ ਸੋਹਣੇ ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਨ। ਗ਼ਾਫ਼ਲ ਸ਼ਾਗਲ ਨਾਸੀ ਜ਼ਾਕਰ।ਸਾਲਿਹ ਤਾਲਿਹ ਮੋਮਨ ਕਾਫ਼ਰ। ਸਬ ਹੈ ਨੂਰ ਕਦੀਮ ਦਾ ਸ਼ਾਨ। ਅਹਦ ਓਹੀ ਹੈ ਅਹਿਮਦ ਓਹ ਹੈ।ਮੀਮ ਦੇ ਓਲ੍ਹੇ ਦਿੱਲੜੀ ਮੋਹੇ। ਧਿਆਨ ਫ਼ਰੀਦ ਰੱਖੀਂ ਹਰ ਆਨ। 168. ਨੇਂਹ ਅਵਲੜਾ ਔਖਾ ਲਾਇਮ ਨੇਂਹ ਅਵਲੜਾ ਔਖਾ ਲਾਇਮ।ਸਿੱਕ ਪਲ ਪਲ ਦੀ ਮਾਰ ਮੁੰਝਾਇਮ। ਪੁੱਛਦੀ ਮੁਲਾ ਬਹਮਨ ਜੋਸੀ।ਕੇੜ੍ਹਾ ਵਕਤ ਮਿਲਣ ਦਾ ਹੋਸੀ। ਢੋਲ ਅਸਾਡੇ ਵੇੜ੍ਹੇ ਔਸੀ।ਰੰਜ ਹਿਜਰ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਸਤਾਇਮ। ਰੋਹੀ ਵੁਠੜੀ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਾਰਾਂ।ਪੋਟੇ ਪੋਟੇ ਥੀਆਂ ਗੁਲਜ਼ਾਰਾਂ। ਸ਼ਾਲਾ ਮੋੜਮ ਦੋਸਤ ਮੁਹਾਰਾਂ।ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਦੀ ਮੌਸਮ ਆਇਮ। ਅਖੀਆਂ ਰੋਵਨ ਦਿਲ ਕੂਰਲਾਵੇ।ਦਿੱਲੜੀ ਜੁਖਦੀ ਤਨ ਤੜਫਾਵੇ। ਰਾਤ ਡੇਹਾਂ ਆਰਾਮ ਨ ਆਵੇ।ਡੁੱਖ ਡੁਹਾਗ ਦੇ ਬਾਰ ਉਠਾਇਮ। ਇਸ਼ਕ ਅਵੈੜਾ ਪੇਸ਼ ਪਿਉ ਸੇ।ਦਰਦ ਕਸ਼ਾਲੇ ਸੇਝ ਢਿਉਸੇ। ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ ਹਾਰ ਤਪੋਸੇ।ਸਹਿਜੋਂ ਡੁਖ ਡੁਹਾਗ ਸੁਹਾਇਮ। ਹੁਸਨ ਪਰਸਤੀ ਘਾਤ ਅਸਾਡੀ।ਗਜ਼ ਹਰਾਇਕ ਬਾਤ ਅਸਾਡੀ। ਰਮਜ਼ ਹਕੀਕੀ ਝਾਤ ਅਸਾਡੀ।ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਂ ਏਹਾ ਰੀਤ ਸਖਾਇਮ। ਮਿਲਸਮ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਕਡਾਹੀਂ।ਦੂਦ ਦੁਖਾਵਾਂ ਕੱਢ ਕੱਢ ਆਹੀਂ। ਜਾਨ ਜਿਗਰ ਤਨ ਭੜਕਨ ਭਾਈਂ।ਸੋਜ਼ ਪੁਨਮ ਦੇ ਸਾਫ਼ ਜਲਾਇਮ। 169. ਨੇਂਹ ਅਵਲੜੀ ਚੋਟਕ ਲਾਈ ਨੇਂਹ ਅਵਲੜੀ ਚੋਟਕ ਲਾਈ।ਤਨ ਮਨ ਕੀਤੁਸ ਚਕਨਾ ਚੂਰ। ਮਾਹੀ ਬਾਝੋਂ ਕਿਵੇਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂ।ਸੋਜ਼ ਘਨੇਰੇ ਡੁਖ ਹਜ਼ਾਰਾਂ। ਪੌਵਨ ਤਤੀ ਕੂੰ ਪਲ ਪਲ ਪੂਰ। ਸੇਝ ਸੁਤੀ ਨੈਨਾਂ ਨਿੰਦਰ ਨ ਆਂਦੀ।ਕੀਕਰ ਗੁਜ਼ਰੇ ਰੈਨ ਡੁਖਾਂ ਦੀ। ਦਿਲ ਦਾ ਢੋਲਾ ਛੱਡ ਗਿਆ ਦੂਰ। ਪਿਟਦਿਆਂ ਖਪਦਿਆਂ ਉਮਰ ਨਿਭਾਵੇ।ਸੋਹਣੇ ਬਾਝ ਆਰਾਮ ਨ ਆਵੇ। ਦਰਦ ਵਸਾਇਆ ਕਹਿਰ ਕਲੂਰ। ਗੁਮਰਾਹੀ ਸਬ ਜ਼ੁਹਦ ਇਬਾਦਤ।ਸ਼ਾਹਦ ਮਸਤੀ ਐਨ ਹਦਾਇਤ। ਜਿਸ ਜਾ ਕੀਤਾ ਇਸ਼ਕ ਜ਼ਹੂਰ। ਨੂਰ ਹਕੀਕੀ ਘੁੰਘਟ ਖੋਲੇ।ਉਠ ਗਏ ਓਲ੍ਹੇ ਭੱਜ ਪਏ ਭੋਲੇ। ਹਰ ਜਾ ਐਮਨ ਹਰ ਜਾ ਤੂਰ। ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਂ ਹਿਕ ਰੀਤ ਸੁਝਾਈ।ਅਰਜ਼ੀ ਥੀਆ ਯਕ ਬਾਰ ਸਮਾਈ। ਜ਼ੁਲਮਤ ਬਣ ਗਈ ਨੂਰ ਨੂਰ। ਨੀਤ ਫਰੀਦ ਨਮਾਜ਼ ਸ਼ਹੂਦੀ।ਹਰ ਸ਼ੈ ਮੇਂ ਹੈ ਰਮਜ਼ ਵਜੂਦੀ। ਸਟ ਮਲਵਾਣੇ ਜੋ ਮਜ਼ਕੂਰ। 170. ਨੇਂਹ ਲਾਇਮ ਕਾਰਣ ਸੁਖ਼ ਵੇ ਮੀਆਂ ਨੇਂਹ ਲਾਇਮ ਕਾਰਣ ਸੁਖ਼ ਵੇ ਮੀਆਂ।ਪਏ ਪੱਲੜੇ ਡੋੜੇ ਡੁੱਖ ਵੇ ਮੀਆਂ। ਨ ਖਵਾਹਸ਼ ਦੁਨੀਆਂ ਦੋਲਤ ਦੀ।ਨਾ ਸ਼ਾਹੀ ਸੌਕਤ ਸੌਲਤ ਦੀ। ਹੈ ਹਿਕ ਦੀਦਾਰ ਬੁਖ ਵੇ ਮੀਆਂ। ਨਾ ਕਾਸਦ ਨਾ ਪੈਗ਼ਾਮ ਆਇਆ।ਨਾ ਖੁਸ਼ਕ ਜਵਾਬ ਸਲਾਮ ਆਇਆ। ਗਈ ਗੁਜ਼ਰ ਉੱਮਰ ਜੁਖ ਜੁਖ ਵੇ ਮੀਆਂ। ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੜੀ ਦਰਦ ਅੰਦੋਹ ਭਰੀ।ਪਈ ਰੂੜੀ ਵਾਰੇ ਚਿਣਗ ਜ਼ਰੀ। ਨਿੱਤ ਸੜਮ ਤੱਤੀ ਦੁੱਖ ਦੁੱਖ ਵੇ ਮੀਆਂ। ਕਹੀਂ ਖਬਰ ਡੱਸਾਂ ਮੈਂ ਢਾਲਾਂ ਦੀ।ਦਿਲ ਸੁੰਜੜੀ ਮੁੰਬੜੀ ਮੁਢ ਲਾਂਦੀ। ਥੋਲੇ ਗਾਲੋਂ ਵੈਂਦੀ ਡੁੱਖ਼ ਵੇ ਮੀਆਂ। ਹਿਉਂ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਮੁਲਕ ਦੇ ਮੀਰ ਅਸਾਂ।ਪੁਸ਼ਾਕ ਹੈ ਸੌ ਸਠ ਲੀਰ ਅਸਾਂ। ਹੈ ਬਿਸਤਰ ਖੁਤੜੀ ਨੁਖ ਵੇ ਮੀਆਂ। ਇਹੋ ਖੱਟੀਆ ਇਲਮ ਹੁਨਰ ਦਾ ਹੈ।ਕਿਉਂ ਵਿਸਰੇ ਨਕਸ਼ ਪੱਥਰ ਦਾ ਹੈ। ਸੋਹਣੇ ਖ਼ਾਨ ਪੁਨਲ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵੇ ਮੀਆਂ। ਹੈ ਛੋਟੀ ਲਾਦੀ ਦਿਲ ਕੁਠੜੀ।ਹੱਥੋਂ ਨਾਜ਼ ਬਰੋਚਲ ਦੀ ਮੁੱਠੜੀ। ਅਜਾਂ ਡਿੱਤੇ ਨ ਹਾਮਿਸ ਸੁਖ ਵੇ ਮੀਆਂ। ਥਲ ਮਾਰੂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰੋਲ ਗਿਆ।ਆਇਆ ਸਖ਼ਤ ਡੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਾਤ ਜਿਆ। ਤਲੇ ਰੇਤ ਤੱਤੀ ਉਤੋਂ ਲੁਖ ਵੇ ਮੀਆਂ। ਜੈਂ ਡੇਹ ਫ਼ਰੀਦ ਤੂੰ ਯਾਰ ਰੁਠਨ।ਪਿਟ ਰੋ ਰੋ ਕੱਟ ਕੱਟ ਪੈਰ ਮੁਠਨ। ਮਾਰੀ ਮੁਕ ਸੀਨੇ ਗਕ ਕੁਖ ਵੇ ਮੀਆਂ। 171. ਨੇਂਹ ਨਿਭਾਇਆ ਸਖ਼ਤ ਬੁਰਾ ਹੈ ਨੇਂਹ ਨਿਭਾਇਆ ਸਖ਼ਤ ਬੁਰਾ ਹੈ।ਬਾਰ ਅਜਲ ਸਰ ਬਾਰੀ ਭਲੋ। ਮਾਰੂ ਮੁਹਿਬ ਮਲ੍ਹੇਰ ਸਿਧਾਇਆ।ਵਲਦਾ ਕੋਈ ਪੈਗ਼ਾਮ ਨ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਆਵਾਰੀ ਭਲੋ। ਕੇਚ ਗਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨ ਆਈ।ਰੋਂਦੀ ਗਲ ਗਈ ਉੱਮਰ ਅਜਾਈਂ। ਯਾਰ ਨ ਕੀਤਮ ਕਾਰੀ ਭਲੋ। ਡੁੱਖੜੇ ਡੁੱਖੜੇ ਆਇਮ ਪੁੱਖੜੇ।ਤਾਡੇ ਡਿੱਠੜੇ ਟੋਭੇ ਸੁੱਕੜੇ। ਦਿੱਲੜੀ ਦਰਦੀਂ ਮਾਰੀ ਭਲੋ। ਕਕਰੇ ਕੰਡੜੇ ਰਾਹ ਜਬਲ ਦੇ।ਔਖੇ ਪੈਂਡੇ ਮਾਰੂਥਲ ਦੇ। ਸੂਲੀਂ ਸਾੜੀ ਹਾਰੀ ਭਲੋ। ਰੇਤ ਥਲਾਂ ਦੀ ਪੈਰ ਪਚਾਲੇ।ਝਲਕਨ ਛਲਕਨ ਲੱਖ ਲੱਖ਼ ਛਾਲੇ। ਪੱਲੜੇ ਪਿਉਮ ਖਵਾਰੀ ਭਲੋ। ਰੋਹ ਡੂੰਗਰ ਦੀਆਂ ਔਖੀਆਂ ਘਟੀਆਂ।ਮਾਰੂ ਥਲ ਦੀਆਂ ਡੁੱਖੜੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ। ਵਹ ਵਹ ਯਾਰ ਦੀ ਯਾਰੀ ਭਲੋ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਕੀਤਮ ਭਲਾ।ਹੈ ਹੈ ਬਖ਼ਤ ਨ ਥੀਵਮ ਸਵੱਲਾ। ਵੈਦਮ ਹੋਤ ਵਸਾਰੀ ਭਲੋ। 172. ਨੇੜ ਅਲਾਵਣ ਹਾਲ ਵੰਜਾਵਣ ਨੇੜ ਅਲਾਵਣ ਹਾਲ ਵੰਜਾਵਣ।ਮੁਫ਼ਤੇ ਪੂਰ ਪਰਾਏ। ਮੇਹਣੀਂ ਖਾਦੀ ਸਿੱਠੜੀਂ ਸਹਿੰਦੀ।ਦਿੱਲੜੀ ਚਾ ਬਰਮਾਏ। ਕਰਨ ਸ਼ਕਾਇਤ ਸੇਂਗੀਆਂ ਸਈਆਂ।ਗਿੱਲੜੇ ਹੱਕ ਹਮਸਾਏ। ਆਰ ਵ ਯਾਰ ਪਚਾਰ ਕਰੇਂਦੇ।ਸਕੜੇ ਮਾਂ ਪਿਉ ਜਾਏ। ਵੀਰ ਨਹੇੜੇ ਅਮੜੀ ਝੇੜੇ।ਬਾਬਲ ਨਿੱਤ ਦੜਕਾਏ। ਸੱਸ ਨਿਨਾਣਾਂ ਕਰਨ ਬਖੇੜੇ।ਰੋਜ਼ ਬਰੋਜ਼ ਸਵਾਏ। ਬਾਂਦੀਆਂ ਬਰਦੀਆਂ ਮਹਜ਼ ਨ ਡਰਦੀਆਂ।ਦਾਈ ਵੈਣ ਅਲਾਏ। ਅਸਲੋਂ ਸਿੱਧੜਾ ਮੂੰਹ ਨ ਡੇਂਦੇ।ਮਾਮੇ ਚਾਚੇ ਤਾਏ। ਕਾਂਗਾ ਕਾਸਦ ਪਠ ਪਠ ਹੁੱਟੜੀ।ਯਾਰ ਨ ਵਾਗ ਵਲਾਏ। ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਨਿਮਾਣੇ ਸ਼ੋਦੇ।ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਅਜਾਏ। ਮਾਰੂ ਛੋੜ ਮਲ੍ਹੇਰ ਮਲ੍ਹਾਰਾਂ।ਆਪੇ ਆ ਬੁਲਵਾਏ। ਰਲ ਮਿਲ ਟੋਭੇ ਤੇ ਤਿਰ ਤਾਡੇ।ਸਾਡੋ ਨਾਲ ਵਸਾਏ। ਕਿਸਮਤ ਜਾਗੇ ਬਖ਼ਤ ਭੜਾਏ।ਕਾਦਰ ਦੋਸਤ ਮਲਾਏ। ਸਹਿਜੋਂ ਲੇਟੇ ਤੂਲ ਨਿਹਾਲੀ।ਸੂਹੀ ਸੇਝ ਸੁਹਾਏ। ਭਾਗਮ ਸਖ਼ਤੀ ਤੇ ਬਦ ਬਖ਼ਤੀ।ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਮਲ੍ਹਾਏ। ਸਾਂਵਲ ਬਾਂਹ ਸਿਰਾਂਦ ਿਡੇਕਰ।ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਨਿਭਾਏ। ਛੋੜ ਵੰਜਣ ਦੀ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀ।ਨਾ ਰੱਖ ਰਾਂਝਣ ਰਾਏ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਰਾਵਲ ਜੋਗੀ ਦਿਲ ਦੇ।ਡੁੱਖੜੇ ਕੌਣ ਮਿਟਾਏ। ਨਾ ਕੋਈ ਸੰਗਤੀ ਨਾ ਕੋਈ ਸਾਥੀ।ਨਾ ਕੋਈ ਹਾਲ ਵੰਡਾਏ। ਸੱਚ ਹੈ ਕੌਨ ਪਰਾਏ ਡੁੱਖੜੇ।ਅਪਣੇ ਗਲੜੇ ਪਾਏ। ਜਿਸ ਤਨ ਲਗੜੀ ਸੋਈ ਤਨ ਜਾਣੇ।ਹੋਰਾਂ ਕਿਆ ਪਰਵਾਏ। ਅਪਣੇ ਬਾਰੇ ਆਪ ਉਠੇਸਾਂ।ਦਿੱਲੜੀ ਨਿੱਤ ਫਰਮਾਏ। ਕਰ ਬੋਵਾਹੀ ਸੱਟ ਨਿੰਦਰਾਈ।ਪੇਚੀ ਕੇਚ ਸਿਧਾਏ। ਸੁੰਜੜੇਦੇ ਸੁੰਜੜੇਪੇ ਕਿਆ ਕਿਆ।ਪੇਸ਼ ਤੱਤੀ ਦੇ ਆਏ। ਸੁਰਖ਼ੀਂ ਮੈਂਦੀਂ ਤਿਲਕ ਤਲੌਲੀਂ।ਫ਼ਿੱਕੜੇ ਰੰਗ ਡਿਖਾਏ। ਹਿੱਕ ਡੁੱਖ ਸੈ ਸੈ ਸਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ।ਸਾਰੇ ਸਾਫ਼ ਵੰਜਾਏ। ਚੋਲੀ ਚੁਨੜੀ ਸੋਜ਼ੋਂ ਭੁਨੜੀ।ਆਸ ਨ ਪੁੱਨੜੀ ਹਾਏ। ਇਸ਼ਕੋਂ ਮੂਲ ਨ ਫਿਰਸਾਂ।ਤੋੜੀਂ ਮੂੰਹ ਨ ਲਾਏ। 173. ਪਲ ਪਲ ਸੂਲ ਸਵਾਇਆ ਹੈ ਪਲ ਪਲ ਸੂਲ ਸਵਾਇਆ ਹੈ।ਜੀ ਮੁਫਤ ਡੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਦੂਰ ਗਿਆ ਮਨਜ਼ੂਰ ਦਿਲੀਂ ਦਾ।ਤਨ ਮਨ ਧਨ ਹੈ ਮਾਲ ਜਹੀਂ ਦਾ। ਸ਼ਾਲਾ ਢੋਲਣ ਮਿਲਮ ਚਹੀਂਦਾ।ਦਰਦਾਂ ਸਖ਼ਤ ਸਤਾਇਆ ਹੈ। ਦਸ਼ਤ ਬੀਆਬਾਂ ਜਾਲ ਅਸਾਡੀ।ਸੋਜ਼ ਅੰਦੋਹ ਦੀ ਚਾਲ ਅਸਾਡੀ। ਮਾਤਮ ਹਾਲ ਤੇ ਕਾਲ ਅਸਾਡੀ।ਇਸ਼ਕ ਬਹੂੰ ਡੁੱਖ ਲਾਇਆ ਹੈ। ਚਾਕ ਕੀਤੇ ਦਿਲ ਚਾਕ ਮਹੀਦੇ।ਕੌਨ ਕਲੱਲੜੇ ਜ਼ਖਮ ਕੂੰ ਸੀਂਦੇ। ਮਰਹਮ ਵਸਲ ਵਸਲ ਤਹੀਦੇ।ਖੇੜਾ ਕੂੜਾ ਜਾਇਆ ਹੈ। ਰਾਂਝਨ ਜੋਗੀ ਮੈਂ ਜੁਗਿਆਨੀ।ਬੇ ਜ਼ਰ ਉਸ ਦੇ ਰਾਹ ਵਕਾਣੀ। ਮੁੱਠੜੀ ਮਾਰੀ ਫਿਰਾਂ ਨਮਾਣੀ।ਨਾਨ ਨਸ਼ਾਨ ਗੰਵਾਇਆ ਹੈ। ਬਿਰਹੋਂ ਅਲੰਬੀ ਜੂੜ ਕਰ ਲਾਈ।ਸੜਦੀ ਬਲਦੀਂ ਫਿਰਾਂ ਲੁਕਾਈ। ਲੋਕ ਕਿਆ ਜਾਣੇ ਪੀੜ ਪਰਾਈ।ਜੋ ਲਿਖਿਆ ਸੋ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਛੱਡ ਗਿਆ ਰਾਂਝਨ ਸਿਰ ਦਾ ਵਾਲੀ।ਕੀਤਸ ਹਾਲ ਕਨੂੰ ਬੇਹਾਲੀ। ਸਾੜਾਂ ਸੇਝ ਤੇ ਤੋਲ ਨਿਹਾਲੀ।ਸਭ ਕੁਝ ਹਿਜਰ ਭੁਲਾਇਆ ਹੈ। ਦਿਲ ਨੂੰ ਲੁਟਿਆ ਇਸ਼ਕ ਮਰੇਲੇ।ਫਿਰਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਜੰਗਲ ਬੇਲੇ। ਮਤਾਂ ਫ਼ਰੀਦ ਕਰੇ ਰੱਬ ਮੇਲੇ।ਤਾਂਘ ਆਰਾਮ ਵੰਜਾਇਆ ਹੈ। 174. ਪਰਦੇਸ ਡਿਹੋਂ ਦੀਦਾਂ ਅੜਿਆਂ ਵੇ ਯਾਰ ਪਰਦੇਸ ਡਿਹੋਂ ਦੀਦਾਂ ਅੜਿਆਂ ਵੇ ਯਾਰ।ਸਾਡਿਆਂ ਵਤਨ ਕਨੂੰ ਦਿਲੀ ਸੜੀਆਂ ਵੇ ਯਾਰ। ਖਬਰ ਨਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮਲਿਆਂ ਲੋਕਾਂ।ਤੇਗ਼ਾਂ ਤੇਜ਼ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀਆਂ ਨੋਕਾਂ। ਦਰਦ ਮੰਦਾਂ ਸਿਰ ਖੜੀਆਂ ਵੇ ਯਾਰ। ਜੇ ਤਈਂ ਮੌਤ ਕਰੇਸਮ ਟਾਲਾ।ਡੇਖਾਂ ਨਾਲ ਅੱਖੀਂ ਦੇ ਸ਼ਾਲਾ। ਸ਼ਹਿਰ ਇਰਮ ਸ਼ਾਹ ਪਰੀਆਂ ਵੇ ਯਾਰ। ਡੇਖ ਕੇ ਚਾਲੀ ਯਾਰ ਸਜਨ ਦੀਆਂ।ਨਾਜ਼ ਖਰਾਮਾਂ ਮਨਮੋਹਨ ਦੀਆਂ। ਕਬਕਾਂ ਰੋਹੀ ਵੜੀਆਂ ਵੇ ਯਾਰ। ਮੈਂ ਜੇਹੀਆਂ ਤੈਂਡੀਆਂ ਸੌ (ਸਠ) ਸਹੇਲੀਆਂ।ਨਾਜ਼ ਪਨੁਨੀਆਂ ਰਾਜ ਗੇਹਲੀਆਂ। ਥੀਆਂ ਦੀਵਾਨੀਆਂ ਚਰੀਆਂ ਵੇ ਯਾਰ। ਕਿਸਨੀ ਚਾਇਮ ਨੇਹੜਾ ਲਾਇਮ।ਜਿੰਦੜੀ ਮੁਫ਼ਤ ਫ਼ਰੀਦ ਗਵਾਇਮ। ਨਿਭ ਗਈਆਂ ਸੁਖ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਵੇ ਯਾਰ। 175. ਪਰਦੇਸੀ ਯਾਰਾ ਵਾ ਪੂਰਬ ਦੀ ਘੁਲੇ ਪਰਦੇਸੀ ਯਾਰਾ ਵਾ ਪੂਰਬ ਦੀ ਘੁਲੇ। ਸਾਵਨ ਮੀਂਹ ਬਰਸਾਤ ਦੀ ਵਾਰੀ।ਫੋਰਾ ਫੁਲੀ ਖਿਪ ਫੁਲੇ। ਗਾਜਾਂ ਗਜਕਨ ਬਿਜਲੀਆਂ ਲਿਸ਼ਕਨ।ਜ਼ੌਕੋਂ ਦਿੱਲੜੀ ਚੁਲੇ। ਧਾਮਣ ਕਤਰਣ ਸਣ੍ਹ ਤੇ ਸਹਿਜੋਂ।ਛਤਰ ਸੁਹਾਗ ਦਾ ਝੁਲੇ। ਜੇ ਤੈਂ ਪਾਣੀ ਪਲ੍ਹੜਨ ਖੁਟਸੀ।ਕੌਨ ਭਲਾ ਸਿੰਧ ਜੁਲੇ। ਰੋਜ਼ ਬਰੋਜ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਹੈ ਲੱਜ਼ਤ।ਤਬਾ ਡੇਂਹੋਂ ਡੇਂਹ ਖੁਲੇ। 176. ਪਟੀ ਪੀਤ ਦੇ ਪੰਧ ਪਰੇਰੇ ਪਟੀ ਪੀਤ ਦੇ ਪੰਧ ਪਰੇਰੇ।ਬੁਰੇ ਬਿਰਹੋਂ ਦੇ ਬਾਰ ਬਰੇਰੇ। ਜਾਣੇ ਮੂਲ ਨ ਜਾਣੇ।ਭਾਣੇ ਯਾਰ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਣੇ। ਗਾਨੇ ਗਹਿਣੇ ਮੇਵੇ ਖਾਣੇ।ਵਿੱਸਰੇ ਤੋਲ ਵਹਾਣੇ। ਰਾਜ ਬਬਾਣੇ ਹੁਸਨ ਦੇ ਮਾਣੇ।ਗੁਜ਼ਰੇ ਭਾਗ ਭਲੇਰੇ। ਟੋਲ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਰੋਲ ਡਿੱਤੇ।ਵੋਹ ਸੂਲਾਂ ਲਾਈ ਕਾਨੀ। ਢੋਲ ਨ ਨੀਤਮ ਕੋਲ ਮੁੱਠੀ।ਗਿਆ ਜੋਬਨ ਜੋਸ਼ ਜਵਾਨੀ। ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਨ ਖੜ ਮੁਕਲਾਇਆ।ਤਰੁੱਟੜੇ ਫੁਲੋਂ ਸਿਹਰੇ। ਬਾਦਲ ਕਾਲੇ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ।ਨਾਲੇ ਬਾਦ ਸ਼ਮਾਲੇ। ਬਾਰਸ਼ ਨਾਲੇ ਵਕਤ ਸੁਖਾਲੇ।ਮੌਸਮ ਰੂਪ ਡਖਾਲੇ। ਸੋਜ਼ ਉਗਾਲੇ ਪੌਨ ਉਬਾਲੇ।ਯਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਵੇੜ੍ਹੇ। ਚੇਤਰ ਬਹਾਰਾਂ ਖੇਤਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ।ਟੋਭੇ ਤਾਰ ਮਤਾਰਾਂ। ਗੁਲ ਗੁਲਫ਼ਾਰਾਂ ਲੱਖ ਲਲ੍ਹਕਾਰਾਂ।ਕਨੜੀ ਪਵਨ ਤਵਾਰਾਂ। ਝੌਪੜ ਸਾੜਾਂ ਝੋਕ ਉਜਾੜਾਂ।ਦੋਸਤ ਨ ਵਸਦਾ ਨੇੜੇ। ਤਾਂਘਾਂ ਯਾਰ ਦੀਆਂ ਸਾਗਾ।ਕੱਨੜੀਂ ਬਿਰਹੋਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਬਾਂਗਾਂ। ਕੱਜੜੇ ਵਾਲ ਤੇ ਉੱਜੜੀਆਂ ਮਾਘਾਂ।ਲਿਖਦੀ ਹਿਜਰ ਦੇ ਕਾਂਗਾਂ। ਕਰਦੀ ਚਾਂਗਾਂ ਸੁਝਨ ਨ ਤਾਂਗਾਂ।ਸੁਖ ਦੇ ਬੁਡ ਗਏ ਬੇੜੇ। ਰਾਹ ਜਬਲ ਦੇ ਮਾਰੂ ਥਲ ਦੇ।ਸਾਂਗ ਕਸਾਂਗ ਅਜ਼ਲ ਦੇ। ਆਵਨ ਯਾਦ ਪੁੱਨਲ ਦੇ ਰਲੜੇ।ਪੂਰ ਪਵਨ ਪਲਪਲ ਦੇ। ਡੁੱਖੜੇ ਵਲਵਲ ਪੁੱਖੜੇ ਢਲਦੇ।ਦਰਦ ਅੰਦੋਹ ਘਨੇੜੇ। ਵੇਸ ਵਟੇਸਾਂ ਦੇਸ ਛੁੜੇਸਾਂ।ਜੋਗਨ ਥੀ ਗੁਜ਼ਰੇਸਾਂ। ਖ਼ਾਕ ਰਮੇਸਾਂ ਧੂਨੜੀ ਲੇਸਾਂ।ਨਾਜ਼ਕ ਨੇਂਹ ਨਿਭੇਸਾਂ। ਸ਼ਰਮ ਲੋੜ੍ਹੇਸਾਂ ਭਰਮ ਪੁੜੇਸਾਂ।ਕੀਜੋ ਖਿਲਸਨ ਖੇੜੇ। ਨੋਕ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ ਚੋਕ ਡੁੱਖਾਂ ਦੀ।ਦਮ ਦਮ ਦਿਲ ਦਰਮਾਂਦੀ। ਰਾਤ ਡੇਹਾਂ ਤੜਫਾਂਦੀ।ਕੁੱਠੜੀ ਮਿਹਣੀ ਸਿੱਠੜੀਂ ਖਾਂਦੀ। ਸੇਝ ਨ ਭਾਂਦੀ ਪਈ ਕੁਰਲਾਂਦੀ।ਮੁੱਠੜੀ ਇਸ਼ਕ ਅਵੈੜੇ। ਦਿੱਲੜੀ ਹਰਮਲ ਅੱਖ਼ੀਆਂ ਪਲਪਲ।ਪੈਰੀਂ ਛਲ ਛਲ ਛਾਲੇ। ਨਰਮਲ ਦਰਦ ਅੰਦਰ ਦੇ ਦਰਮਲ।ਡਿੱਤੜੇ ਰੋਗ ਕਸਾਲੇ। ਜਲਬਲ ਤੇ ਹੱਥ ਮਲਮਲ ਕੂਕਾਂ।ਜ਼ਖਮ ਪਏ ਵਿੱਚ ਜ਼ੇਰੇ। ਲਾਲੀ ਲਿਵੇ ਤੇ ਕਾਂਗਾਂ ਬੋਲੇ।ਥੀਵਾਂ ਓਲੇ ਘੋਲੇ। ਮੁਰਗ ਮਮੋਲੇ ਕਰਨ ਚਬੋਲੇ।ਨਾ ਡੇ ਰਾਵਲ ਰੋਲੇ। ਸਾਰੇ ਸੌਣ ਸ਼ਗੂਨ ਸ਼ਮੋਲੇ।ਦਰ ਵੇੜ੍ਹੇ ਬੱਠ ਝੇੜੇ। ਕਿਆ ਦੂਰੀ ਮਹਜੂਰੀ ਓੜਕ।ਵੰਜਣਾਂ ਝੋਕ ਜ਼ਰੂਰੀ। ਪੂਰੀ ਨੇਸਾਂ ਸਿੱਕ ਸਾਵਲ ਦੀ।ਹਮ ਈਮਾਨ ਦੀ ਮੋੜੀ। ਪੂਰੇ ਝੋਰੈ ਖ਼ਾਕ ਪੱਟੀ ਦੀ।ਕਰਸਮ ਕੇਚ ਕੇਚ ਵਹੇੜੇ। ਅਗ ਲਾਈ ਭੜਕਾਈ ਰੰਗਤ।ਚਸ਼ਮਾਂ ਚੋਲ ਚਲਾਈ। ਦੀਦਾਂ ਕਰਨ ਲੜਾਈ।ਰਮਜ਼ਾਂ ਜੜ ਕਰ ਚਾਟ ਚਖਾਈ। ਬੇਵਾਹੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅਜਾਂਈ।ਗ਼ਮਜ਼ੇ ਰਖਨ ਬਖੇੜੇ। ਅੱਲਾ ਰਾਸੀ ਮਾ ਨਾ ਮਾਸੀ।ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਭੋਰ ਦੀ ਵਾਸੀ। ਤਰਹ ਉੱਦਾਸੀ ਸਖ਼ਤ ਪਿਆਸੀ।ਬਦਨ ਭਭੂਤ ਸਨਾਸੀ। ਖੋਸਾ ਫਾਸੀ ਥੀ ਬੇ ਆਸੀ।ਪਲਪਲ ਮੌਤ ਕਹੇੜੇ। ਜੰਗਲ ਬੇਲੇ ਸੀਹ ਮਰੇਲੇ।ਡੋੜੇ ਡੁੱਖ ਡੁਹੇਲੇ। ਕਪੜੇ ਮੈਲ ਕੁਚੇਲੇ।ਨਿਭ ਗਏ ਹੱਸਣ ਖਿਲਣ ਦੇ ਵੇਲ੍ਹੇ। ਵੇਲ੍ਹੇ ਮੇਲੇ ਕਰ ਅਲਬੇਲੇ।ਆਵਸ ਹੋਤ ਉਰੇਰੇ। ਪੰਧ ਅੜਾਗੇ ਦਿੱਲੜੀ ਤਾਂਘੇ।ਔਖੇ ਵਸਲ ਦੇ ਸਾਂਘੇ। ਮਿਲਣ ਮਰਾਂਗੇ ਕੋਝੇ ਲਾਂਘੇ।ਚੋਲਾ ਬੋਛਨ ਘਾਂਗੇ। ਜੋਹ ਜਤਨ ਦੇ ਡਿੱਸਮ ਨ ਚਾਗੇ।ਨ ਖਾਰੇ ਨ ਛੇੜੇ। ਤੀਰ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਪੀੜ ਅੰਦਰ ਵਿੱਚ।ਨੀਰਾ ਨੀਰ ਵਹੀਰਾਂ। ਪੀਰ ਮਨਾਵਾਂ ਧੀਰ ਨ ਪਾਵਾਂ।ਦਿਲ ਦਿਲਗੀਰ ਲਵੀਰਾਂ। ਮਾਰੂ ਛੋੜ ਮਲ੍ਹੇਰ ਸਿਧਾਇਆ।ਪਏ ਤਕਦੀਰ ਨਖੇੜੇ। ਸਟੀਆਂ ਮਟੀਆਂ ਭਟੀਆਂ ਕੱਟੀਆਂ।ਵਟੀਆਂ ਪਟੀਆਂ ਪਤੀਆਂ। ਘਟੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਪਾੜੂੰ ਪਟੀਆਂ।ਹਟੀਆਂ ਸੁਖ ਦੀਆਂ ਰਤੀਆਂ। ਮੁੱਠੀਆਂ ਤੇਗ਼ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਠੀਆਂ।ਲੋਟੀਆਂ ਨਾਜ਼ ਨਵੇਰਾਂ। ਦਰਦ ਜਦੀਦ ਮਜੀਦ ਹਮੇਸ਼ਾਂ।ਰੀਤ ਪਰੀਤ ਸਵਾਈ। ਪੀਤ ਪਰਮ ਦੇ ਗੀਤ ਸਿਖਾਇਮ।ਨੀਤ ਅਸਾਂ ਸਰ ਚਾਈ। ਈਦ ਫ਼ਰੀਦ ਬਈਦ ਸੁਣਿਉਸੇ।ਗ਼ਮ ਕੀਤੇ ਦਿਲ ਦੇਰੇ। 177. ਪਏ ਡੁਖ ਗਲ ਵਿਚ ਜਮਦੇ ਯਾਰ ਪਏ ਡੁਖ ਗਲ ਵਿਚ ਜਮਦੇ ਯਾਰ।ਨਾ ਰਹਿ ਗਿਓ ਸੈ ਕਹੀਂ ਕੰਮ ਵੇ ਯਾਰ। ਬਾਗ਼ ਬਹਾਰ ਉਜਾੜ ਕੀਤੋ ਸੈ।ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਵਸਾਰ ਡਿਤੋਂ ਸੈ। ਦੌਲਤ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾਰ ਥੀਓ ਸੈ।ਨੌਕਰ ਤੈਂਡੜੇ ਦਮ ਦੇ ਯਾਰ। ਸ਼ਰਮ ਸ਼ਊ੍ਰਰ ਅਸਾਂ ਤੋਂ ਰੁਠੜੇ।ਨੰਗ ਨਮੂਜ਼ ਦੇ ਸਾਂਗੇ ਤਰੁਟੜੇ। ਘੋਲੇ ਸਦਕੇ ਕੀਤੇ ਮੁਠੜੇ।ਆਸਰੇ ਭੀਮ ਭਰਮ ਦੇ ਯਾਰ। ਹਿਕ ਵੇਲ੍ਹੇ ਅਹਰਾਮ ਹਰਮ ਦੇ।ਹਿਕ ਵੇਲ੍ਹੇ ਜ਼ਨਾਰ ਧਰਮ ਦੇ। ਨਾ ਪਾeੰਦ ਹੂੰ ਦੀਨ ਜੜਮ ਦੇ।ਬੰਦੜੇ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਗ਼ਮ ਦੇ ਯਾਰ। ਡੋਖੇ ਚਾਲ ਅਨੋਖੀ ਪੁਠੜੀ।ਕਈ ਵੰਜ ਪਹੁੰਤੀ, ਕਈ ਮਰਹੁਟੜੀ। ਨਾਜ਼ ਤੈਂਡੇ ਦੀ ਰਾਂਦ ਨ ਖੁਟੜੀ।ਗੁਜਰੇ ਦਹ ਆਦਮ ਦੇ ਯਾਰ। ਲਾਣੇ ਫੋਗ ਅਸਾਡੇ ਮਾਣੇ।ਟਿਬੋੜੇ,ਭਿਟੜੇ,ਡਹਰ ਟਕਾਣੇ। ਡਿਸਦੇ ਸੁਕੜੇ ਖੇਤਰ ਕਮਾਣੇ।ਸਾਗੀ ਬਾਗ਼ ਇਰਮ ਦੇ ਯਾਰ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਮਿਲਮ ਘਰ ਅੰਦਰ।ਪਾਂਵਾਂ ਭਾਗ ਸੁਹਾਗੋਂ ਜ਼ੇਵਰ। ਖਾਵਨ ਸਹਿਜੋਂ ਬੋਲੇ ਬੇਂਸਰ।ਲਚਕੇ ਕਲ ਸਰਸਮ ਦੇ ਯਾਰ। 178. ਪੀੜ ਪੁਰਾਣੀ ਬੇਸ਼ਮ ਕੀਤਾ ਪੀੜ ਪੁਰਾਣੀ ਬੇਸ਼ਮ ਕੀਤਾ।ਨਾਲ ਨ ਨੀਤਮ ਸਾਂਵਲ ਯਾਰ। ਪੁਨਲ ਯਾਰ ਕੂੰ ਚਾ ਭਰਮਾਇਓ ਨੇ।ਜ਼ੋਰਾ ਜ਼ੋਰੀ ਪਕੜ ਨੀਤੋ ਨੇ। ਪੌਨੇ ਸ਼ਾਲਾ ਰਬ ਦੀ ਮਾਰ। ਪੈਰ ਹਵਾੜਾਂ ਖੋਜ ਨ ਪਾਵਾਂ।ਰੋ ਰੋ ਕਰੜ ਕੰਡਾ ਗਲ ਲਾਵਾਂ। ਨੈਨ ਸਿਕੇ ਤੇ ਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਾਰ। ਥੀ ਰਾਹੀ ਥਲ ਮਾਰੂ ਜੁਲਸਾਂ।ਲਾਂਡੀ ਤੇ ਲਸ ਬੇਲਾਂ ਰੁਲਸਾਂ। ਸੁੰਜ ਬਰ ਬਾਰ, ਕੀਤਮ ਘਰ ਬਾਰ। ਪਾਣੀ ਮੂਲ ਨ ਮਿਠੜੇ ਖਾਰੇ।ਨਾ ਕੁਝ ਪਲੜੇ ਨਾ ਕੋਈ ਚਾਰੇ। ਨਾਰਹ ਡਿਸਦਮ ਸੁਤਰ ਸਵਾਰ। ਵਿਸਰੀਆਂ ਰੰਗ ਰੰਗੇਲੀਆਂ ਜਾਈਂ।ਬਾਗ਼ ਬਗੁਚੜੇ ਠਡਰੀਆਂ ਛਾਈਂ। ਸਿਹਰੇ ਗਾਨੇ ਘਣੇ ਯਾਰ। ਨਾਜ਼ਕ ਸ਼ੌਖ ਮਜ਼ਾਜ ਨਿਗਾਹ ਅਨੋਹਾਂ।ਯਾਰੀ ਲਾ ਕਰ ਥੀਓ ਅਣਸੁਹਾਂ। ਕੇਡੇ ਗਲ ਗਏ ਕੌਲ ਕਰਾਰ। ਕਰਮ ਤਤੀ ਦੇ ਨਾ ਡੁਖ ਮਿਟੜੇ।ਕਰਮ ਨ ਕੀਤਮ ਮਾਰੂ ਮਿਠੜੇ। ਜਿਤੜੀ ਬਾਜ਼ੀ ਡਿਤਰਸ਼ ਹਾਰ। ਕੇਚ ਡੁ ਤਣਸਾਂ ਜੇ ਤੈਂ ਜੈਸਾਂ।ਜੇ ਵਲ ਵਲਸਾਂ ਕਾਫ਼ਰ ਥੀਸਾਂ। ਗਲ ਵਿਚ ਪਾਇਮ ਪਰੀਤ ਮਹਾਰ। ਔਖੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਗਾਟੀਆਂ ਚਾਟੀਆਂ।ਲਾਹੀਆਂ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਸਭ ਅਠ ਕਾਠੀਆਂ। ਸਜੜੋ ਖਬੜੋ ਸੌ ਸੌ ਗ਼ਾਰ। ਬਠ ਪਿਆ ਭੁਟੜੇ ਵਾਹਣ ਦਾ ਜੋਮਾਂ।ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਬੋਰ ਵੀ ਕੂੜ ਨਿਕਮਾਂ। ਕੀਚ ਹਈ ਵਤਨ ਹਕੀਕੀ ਵਾਰ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਕੀਤਮ ਗੋਲੀ।ਸੁਰਖੀ ਡਿਸਮ ਬੰਦੂਕ ਦੀ ਗੋਲੀ।ਧਾਰ ਕਜਲ ਦੀ ਥਈ ਤਲਵਾਰ। 179. ਪਿਰੀ ਅਜ ਨ ਗਿਉਸੇ ਕਲ ਹੀ ਸਹੀ ਪਿਰੀ ਅਜ ਨ ਗਿਉਸੇ ਕਲ ਹੀ ਸਹੀ।ਇਹੋ ਵਤਨ ਬੇਗਾਨਾ ਕੂੜਾ ਕੂੜ ਟਿਕਾਨਾ। ਰੰਗ ਗੁਲ ਫੁਲ ਡੇਖ ਕੇ ਭੁਲ ਨ ਬਹੀਂ।ਸਿੱਧੇ ਰਾਹੋਂ ਸਾਲਿਕ ਰੂਲ ਨ ਬਹੀਂ। ਏਹੀਂ ਜਗ ਦੀ ਜਗਮਗ਼ ਸਮਝ ਬਹਾਨਾ। ਏ ਨੱਗਰੀ ਮੁਲਕ ਪਰਾਇਆ ਹੈ।ਅੱਥ ਆਸਰਾ ਰੱਖਣ ਅਜਾਇਆ ਹੈ। ਮੁਢੋਂ ਰਹਿਣ ਨ ਡੇਂਦੇ ਕਰਿਨ ਰਵਾਨਾ। ਥੀ ਗ਼ਾਫ਼ਲ ਅਸਲੋਂ ਹਿੱਕ ਨ ਘੜੀ।ਹੁਣ ਹੱਥ ਹੱਥ ਮਲ ਮਲ ਪਰਤਾਬ ਜ਼ਰੀ। ਮਾਝੁ ਮੌਤ ਨੇ ਭੇਜਿਆ ਲਿਖ ਪਰਵਾਨਾ। ਬੱਠ ਦੁਨੀਆਂ ਫ਼ਾਨੀ ਦੇਸ ਇਹੋ।ਸਭ ਮਕਰ ਫਰੇਬ ਦਾ ਵੇਸ ਏਹੋ। ਕਿਆ ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ ਤਾਨ ਤੁਰਾਨਾ। ਕਰ ਤੋਬਾ ਇਸਤਗਫ਼ਾਰ ਸਦਾ।ਰੱਖ ਬਿਦਅਤ ਸ਼ਰਕੋ ਆਰ ਸਦਾ। ਥੀ ਮਹਜ਼ ਮਵਾਹਦ ਸਾਫ਼ ਯਗਾਨਾ। ਰੱਬ ਬਾਝ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਆਸ ਨਹੀਂ।ਏਹਾ aੁੱਮਰ ਸਭੋ ਹਿਕ ਪਾਸ ਨਹੀਂ। ਕਹੀਂ ਨਾਲ ਨ ਚਾੜੇ ਤੋੜ ਜ਼ਮਾਨਾ। 180. ਪਿਆ ਇਸ਼ਕ ਅਸਾਡੀ ਆਨ ਸੰਗਤ ਪਿਆ ਇਸ਼ਕ ਅਸਾਡੀ ਆਨ ਸੰਗਤ।ਗਈ ਸ਼ਦਮਦ ਜ਼ੇਰ ਜਬਰ ਦੀ ਭੱਤ। ਸਭਿ ਵਿਸਰੇ ਇਲਮ ਅਲੂਮ ਅਸਾਂ।ਕੁਲ ਭੁਲ ਗਏ ਰਸਮ ਰਸੂਮ ਅਸਾਂ। ਹੈ ਬਾਕੀ ਦਰਦ ਦੀ ਧੂਮ ਅਸਾਂ।ਪਏ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਯਾਦ ਰਹਿਉਸੇ ਗਤ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੂਠਿਆਂ ਗੈਰਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਤੋਂ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੂੜਿਆਂ ਖੇੜਿਆਂ ਭੈੜੀਆਂ ਤੋਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਝਿਆਂ ਗੇੜਿਆਂ ਪੇੜਿਆਂ ਤੋਂ।ਹਰ ਵੇਲ੍ਹੇ ਯਾਰ ਬਿਨਮ ਡਤਪਤ। ਕਰ ਸਬਰ ਤੇ ਸ਼ੁਕਰ ਸ਼ਕਾਇਤ ਤੇ।ਰਖ ਆਸ ਉਮੀਦ ਇਨਾਇਤ ਤੇ। ਪਏ ਫਖ਼ਰ ਦੀ ਫ਼ਕਰ ਵਲਾਇਤ ਤੇ।ਡੇਂਹ ਰਾਤੀਂ ਦਿਲੜੀ ਡਿਓਮ ਮਤ। ਮੁਠੀ ਗਿਲੜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੋਹੀ ਦੀ।ਤੱਤੀ ਮੁਲਕ ਮਲਾਮਤ ਡੋਹੀ ਦੀ। ਸੁੰਜੀ ਰੋਹੀ ਰਾਵੇ ਰੋਹੀਂ ਦੀ।ਡਿਤੀ ਖਲਅਤ ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਜਤ। ਨਿਤ ਖਾਵਾਂ ਡੁਖੜੀਂ ਤੂੰ ਮੁਕ ਲਤ।ਹਾਂ! ਆਖਣ ਨੇੜਾ ਲੈਸੀਂ ਵਤ। ਕਡੀਂ ਵੋਏ ਤੋਏ ਤੇ ਕਡੀਂ ਕਰਨ ਹਟ ਹਟ।ਡੇ ਡਰ ਕੇ ਖੂਬ ਨਪੀੜਨ ਸਤ। ਸਟ ਕਲ੍ਹੜੀ ਯਾਰ ਫਰੀਦ ਗਿਆ।ਇਹੋ ਹਾਲ ਨਮਾਣੀ ਨਾਲ ਥੀਆ। ਫਰਿਆਦ ਕਰਾਂ ਕਰ ਯਾਦ ਪੀਆ।ਹੱਥ ਮਲ ਮਲ ਬੈਠੀ ਰੋਵਾਂ ਰੱਤ। 181. ਪੁਨਲ ਛਡ ਕੇ ਨੀਚ ਸਿਧਾਇਓਂ ਪੁਨਲ ਛਡ ਕੇ ਨੀਚ ਸਿਧਾਇਓਂ।ਦਿਲੜੀ ਨਮਾਣੀ ਹੈ ਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਾਰ। ਯਾਸ ਪਿਆਸ ਨਸੀਬ ਅਸਾਡੇ।ਨਾ ਕੋਈ ਟੋਭੇ ਨਾ ਕਈ ਤਾਡੇ। ਨਾ ਰਾਹ ਡਿਸਦਮ ਕਰਹੂੰ ਕਤਾਰ। ਦਰਦ ਘਨੇਰੇ ਡੁਖ ਹਜ਼ਾਰਾਂ।ਸੂਲ ਤਤੀ ਕੂੰ ਤਾਰ ਮਤਾਰਾਂ। ਬਿਰਹੋਂ ਬਛੇਂਦਾ ਰੋਜ਼ ਆਜ਼ਾਰ। ਸਟ ਕਰ ਸ਼ਾਹੀ ਥੀਸਾਂ ਬਾਂਦੀ।ਠੀਕ ਸੋਹੇਸਾਂ ਰੀਤ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ। ਕੀਜੋ ਕਰਸਮ ਲੋਗ ਵਿਆਰ। ਸੇਝ ਨ ਭਾਵਿਮ ਪਈ ਤੜਫ਼ਾਵਾਂ।ਤਾਰੇ ਗਿਨ ਗਿਨ ਰਾਤ ਨਿਭਾਵਾਂ। ਨ ਕੋਈ ਸਾਥੀ ਨ ਗ਼ਮ ਖਵਾਰ। ਮਾਂ ਪਿਓ ਵੈਰੀ ਮੂਲ ਨ ਭਾਂਦੇ।ਮੇਣੇ ਡੇਵਮ ਬਰਦੇ ਬਾਂਦੇ। ਸੈਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਕਰਦੇ ਆਰ। ਜੈਂ ਤਨ ਲਗੜੀ ਸੋਈ ਤਨ ਜਾਣੇ।ਗੈਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਰਮਜ਼ ਪਛਾਣੇ। ਜਾਣਮ ਸੋਹਣਾਂ ਦਿਲਬਰ ਯਾਰ। 182. ਪੁਨਲ ਥੀਵੀਂ ਪਾਂਧੀ ਯਾਰਾ ਪੁਨਲ ਥੀਵੀਂ ਪਾਂਧੀ ਯਾਰਾ।ਛੱਡ ਕੇ ਕਲ੍ਹੜੀ ਬਰ ਵਿਚ। ਹਰ ਦਮ ਵਤਾਂ ਦਰਮਾਦੀ ਯਾਰਾ।ਸੈ ਸੈ ਰੋਗ ਅੰਦਰ ਵਿਚ। ਪੀਤ ਨ ਪਾਲੀ ਸਰ ਦੇ ਵਾਲੀ।ਤੂਲ ਨਿਹਾਲੀ ਰੋਲੇਸ ਖਾਲੀ। ਦਿਲ ਦਰਦੋਂ ਕੁਰਲਾਂਦੀ ਯਾਰਾ।ਮੂੰਹ ਪਲੜੁ ਘਰ ਘਰ ਵਿਚ। ਰਖਦੀ ਆਸ ਉਮੀਦ ਹਜਾਰਾਂ।ਆਖਰ ਹਿਕ ਡੈਂਹ ਮੋੜ ਮਹਾਰਾਂ। ਹੋਤ ਥੀਸਮ ਆ ਕਾਂਧੀ ਯਾਰਾ।ਨੇਸਮ ਤੋੜ ਕਬਰ ਵਿਚ। ਸੂਲ ਦੇ ਸਿਹਰੇ ਸੋਜ਼ ਦੇ ਗਾਨੇ।ਮੁੰਝ ਦੇ ਹਾਰ ਡੁਖਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ। ਦਰਦੀ ਬਾਂਹ ਸਰਹਾਂਦੀ ਯਾਰਾ।ਵਸਦੀ ਯਾਸ ਨਗਰ ਵਿਚ। ਨੇਂਹ ਅਵੈੜਾ, ਦੁਸ਼ਮਨ ਵੈੜ੍ਹਾ।ਮਾ ਪਿਉ ਰਖਮ ਬਖੇੜਾ ਝੇੜਾ। ਕਿਆ ਬਰਦੀ ਕਿਆ ਬਾਦੀ ਯਾਰਾ।ਕਰਦੀਆਂ ਟੋਕ ਟਬਰ ਵਿਚ। ਮਾਰੂ ਥਲ ਦੇ ਡੁਖੜੇ ਘਾਟੇ।ਗੱਪ ਖਡ ਖੁੜਬਣ ਖੋਬ ਗਪਾਟੇ। ਗਤ ਡੇਹਾਂ ਤੜਫਾਂਦੀ ਯਾਰਾ।ਰੁਲਦੀ ਰੋਹ ਡੁੰਗਰ ਵਿਚ। ਬਿਰਹੋਂ ਬਲਾਈਂ ਸੰਝ ਸਬਾਹੀਂ।ਦਮ ਦਮ ਆਹੀਂ ਨਿਕਲਨ ਧਾਈਂ। ਸੇਝ ਫਰੀਦ ਨ ਭਾਂਦੀ ਯਾਰ।ਲਗੜੀ ਚੋਟ ਅੰਦਰ ਵਿਚ। 183. ਪੂਰਬ ਲਿਲਹਾਵੇ ਤੇ ਪਤਾਲੋਂ ਪਾਣੀ ਆਵੇ ਪੂਰਬ ਲਿਲਹਾਵੇ ਤੇ ਪਤਾਲੋਂ ਪਾਣੀ ਆਵੇ। ਪੀਘਾਂ ਵਨੜੋ ਵੱਨੜ ਦੀਆਂ।ਮਛਲੈ ਪੀਲੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸਾਵੇ। ਬਦਲੇ ਦਰਦੋਂ ਰੋਵਨ।ਬਿਜਲੀ ਅੱਖ ਮਾਰੇ ਮੁਸਕਾਵੇ। ਰੋਹੀ ਰੰਗ ਰੰਗੀਲੀ।ਚਕ ਖਿਪ ਹਾਰ ਹਮੇਲਾਂ ਪਾਵੇ। ਬੂਟੇ ਬੂਟੇ ਘੁੰਡ ਸੁਹਾਗੋਂ।ਗੀਤ ਪਰਮ ਦੇ ਗਾਵੇ। ਕੇਸਰ ਭਿੱਨੜੀ ਚੋਲੀ ਚੁੱਨੜੀ।ਵਲ ਵਲ ਮੀਂਹ ਪੁਸਾਵੇ। ਪੂਰਬ ਮਾੜ ਦਖਨ ਦੇ ਬਾਦਲ।ਕੋਈ ਆਵੇ ਕੋਈ ਜਾਵੇ। ਸਾਵਨ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਾਰਾਂ।ਸਹਿਜੋਂ ਥਲੜੀਂ ਮਾਲ ਨ ਮਾਵੇ। ਪੀਸੂੰ ਪਾਣੀ ਧਾਰੋ ਧਾਰੀ।ਡੇਸੂੰ ਝੋਕ ਤਰਾਵੇ। ਵੁੱਠਵੇ ਪਾਲੇ ਥਏ ਖ਼ੁਸਹਾਲੇ।ਮਾਲ ਮਵੈਸ਼ੀ ਗਾਵੇ। ਸਭ ਕਈ ਪਾਕਰ ਚੂੜੇ ਬੀੜੇ।ਬਹ ਮਟੀਆ ਘਬਕਾਵੇ। ਸੋਹਣੀ ਕੋਝੀ ਗਹਿਣੇ ਗੱਠੜੇ।ਪਾਵੇ ਪਾ ਠੁਮਕਾਵੇ। ਸੇਂਧ ਮਾਂਘਾਂ ਤਿਲਕ ਤਲੋਲੇ।ਕੱਜਲ ਮੁਸਾਗ ਸੁਹਾਵੇ। ਰਸ਼ਕ ਖੁਈਦ ਡਿੱਸੇ ਸਿਣ੍ਹ ਧਾਮਣ।ਥਏ ਚੌਗੁੱਠ ਪਲਾਵੇ। ਨਨਦ ਨ ਮਾਵਨ ਖੀਰ ਗਈਦੇ।ਪੁਰ ਥਏ ਝਾਬ ਡੁਹਾਵੇ। ਕੂੰਜਾਂ ਕਰਕਨ ਮੋਰ ਚੰਘਾਰੇ।ਕੋਇਲ ਕੂਕ ਸੁਨਾਵੇ। ਆਵਨ ਰਲੜੇ ਯਾਦ ਸਜਨ ਦੇ।ਜੁਲਮੀਂ ਬਿਰਹੋਂ ਸਤਾਵੇ। ਸੋਹਣੀ ਮੌਸਮ ਸੋਹਣੀਆਂ ਮੁੱਦਤਾਂ।ਸੋਹਣਾਂ ਆਨ ਮਲ੍ਹਾਵੇ। ਬਾਕੀ ਉੱਮਰ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਸ਼ਾਲਾ।ਸਾਂਵਲ ਸਾਂਗ ਵਹਾਵੇ। 184. ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ ਪਈ ਗਲ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ ਪਈ ਗਲ ਦੀ।ਨਾ ਗਲਦੀ ਦਾਲ ਦਰਮਲ ਦੀ। ਸਦਾ ਜਲਦੀ ਤੇ ਹੱਥ ਮਲਦੀ।ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਤਾਂਗ ਪਲਪਲ ਦੀ। ਵਤਾ ਰੋਲਦੀ ਪੱਟੀ ਥਲ ਦੀ।ਨ ਟਲਦੀ ਸਿਕ ਬਰੋਚਲ ਦੀ। ਸੜੇਂਦੀ ਸੇਝ ਬਖਮਲ ਦੀ।ਤਲੇਂਦੀ ਤੂਲ ਨਰਮਲ ਦੀ। ਸੁੰਜੀ ਨੂੰ ਸਾਂਗ ਸਾਵਲ ਦੀ।ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਹੈ ਨ ਅੱਜਕਲ ਦੀ। ਡੁੱਖਾਂ ਡੁਖੜੇ ਡਿੱਤੇ ਡਾਢੇ।ਹਡਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਗ਼ਮ ਖਾਧੇ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਰਦ ਹਿਨ ਵਾਧੇ।ਪੁੱਨਲ ਵਲਦੀਂ ਕਰੀਂ ਜਲਦੀ। ਅਵੈੜਾ ਇਸ਼ਕ ਪਿਆ ਝੋਲੀ।ਲਵੀਰਾਂ ਹੈ ਚੁੱਨੀ ਚੋਲੀ। ਨ ਜਮਦੀਂ ਵਕਤ ਮਾ ਘੋਲੀ।ਡਿੱਤੀ ਗੋਲੀ ਹਲਾਹਲ ਦੀ। ਸਜਨ ਰੁਠੜਾ ਤੇ ਮੁਖ ਮੁੱਠੜਾ।ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਸਾਂਗ ਸਭ ਤਰੁੱਟੜਾ। ਨਾ ਡੁੱਖ ਖੁਟੜਾ ਨ ਜੀ ਛੁੱਟੜਾ।ਅਪੁਠੜੀ ਮੂੰਝ ਵਲ ਵਲਦੀ। ਸੜੇਂਦਾ ਸੋਜ਼ ਛਾਤੀ ਹੈ।ਮਰੇਂਦਾ ਰੋਗ ਕਾਤੀ ਹੈ। ਨਾ ਪੈਂਦਾਂ ਯਾਰ ਝਾਤੀ ਹੈ।ਕਰਾਂ ਕਿਆ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ। ਡੁੱਖੀ ਦਾ ਦਰਦ ਦੇਰੀ ਹੈ।ਮੁੱਠੀ ਦੀ ਮਾਂ ਅਵੈੜੀ ਹੈ। ਤੱਤੀ ਦਾ ਵੀਰ ਵੈਰੀ ਹੈ।ਸਿਰੋਂ ਸਖ਼ਤੀ ਨਹੀਂ ਢਲਦੀ। ਫ਼ਰੀਦ ਆਇਆ ਨ ਮਾਹੀ ਹੈ।ਡਿੱਤੀ ਸੂਲਾਂ ਨ ਸਾਹੀ ਹੈ। ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਜਰਹ ਜਾਹੀ ਹੈ।ਲੱਗੀ ਜੜ੍ਹ ਨੋਕ ਰਾਵਲ ਦੀ। 185. ਪੁਰ ਵਹਸ਼ਤ ਸੁੰਜੜੀ ਰੋਹੀ ਪੁਰ ਵਹਸ਼ਤ ਸੁੰਜੜੀ ਰੋਹੀ।ਏ ਦਿਲ ਦੀਵਾਨੀ ਮੋਹੀ। ਵਾਹ ਯਾਰ ਪੁੱਨਲ ਮਨ ਭਾਂਦਾ।ਵਾ ਦਾਰੂੰ ਦਰਦ ਦਿਲਾਂ ਦਾ। ਹਾਂ ਬਰਦਾ ਤੈਡੜੇ ਨਾਂ ਦਾ।ਚੁੱਮ ਚਾਤਮ ਤੈਡੜੀ ਡੋਹੀ। ਵੰਜ ਆਖੀਂ ਕਾਸਦ ਭੱਲੜਾ।ਹੈ ਸਾਵਣ ਸਖ਼ਤ ਅਵੱਲੜਾ। ਮਿਲ ਯਾਰ ਥਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਲ੍ਹੜਾ।ਹਈ ਕਸਮ ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਦਰੋਹੀ। ਥੀ ਰਾਹੀ ਬਰ ਡੂੰ ਜੁਲਸਾਂ।ਵਲ ਰਾਹੋਂ ਮੂਲ ਨ ਵਲਸਾਂ। ਵੰਜ ਸਾਥ ਪਰੀਂ ਦੇ ਰਲਸਾਂ।ਵਿੱਚ ਰੋਹੀ ਕਰਸੂੰ ਬੋਹੀ। ਬੱਠ ਤੂੰ ਬਨ ਚੇਂਤਰ ਬਹਾਰਾਂ।ਸਿਰ ਸੂਲ ਆਵਿਨ ਕਰ ਵਾਰਾਂ। ਦਿਲ ਡੁੱਖੜੇ ਦਰਦ ਹਜ਼ਾਰਾ।ਅੰਦੋਹ ਕਰਨ ਅੰਬੋਹੀ। ਕਿਆ ਜ਼ੇਵਰ ਹਾਰ ਚੰਬੇਲੀ।ਕਿਆ ਫਲੋਂ ਸੇਝ ਸਹੇਲੀ। ਥੀਆ ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਆ ਬੇਲੀ।ਸਭ ਭੁੱਲ ਗਏ ਏਹੀ ਓਹੀ। 186. ਕਸਮ ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਕਸਮ ਨਬੀ ਦੀ ਕਸਮ ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਕਸਮ ਨਬੀ ਦੀ।ਇਸ਼ਕ ਹੈ ਚੀਜ਼ ਲਜ਼ੀਜ਼ ਅਜੀਬ। ਨਫਸੀ ਖ਼ਲਤ ਹੈ ਤੂਣੇ ਗ਼ਾਲਿਬ।ਪਰ ਮਾਯੂਸ ਨ ਥੀਵੀਂ ਤਾਲਬ। ਪੀਰ-ਏ-ਮਗ਼ਾਂ ਹੈ ਖਾਸ ਤਬੀਬ। ਲੱਖ ਲੱਖ ਸੂਲ ਹਾਜਾਰਾਂ ਡੁਖੜੇ।ਸੌ ਸੌ ਸ਼ੁਕਰ ਜ਼ੋ ਆਇਮ ਪੁਖੜੇ। ਬੇਸ਼ਕ ਜਰਬ ਹਬੀਬ ਜ਼ਬੀਬ। ਉਮਰ ਨਿਭਾਇਮ ਸੜਦੀਂ ਦੁਖਦੀਂ।ਤਪਦੀਂ ਖਪਦੀਂ ਡੁਖਦੀਂ, ਜੁਖਦੀਂ। ਪਲੜੇ ਪੈਇਮ ਨਸੀਬ ਯਸੀਬ। ਥੀ ਅਣ ਸੂਹਾਂ ਮੂੰਹ ਨ ਲਾਵੇ।ਜੇ ਲੁਕ ਡੇਖਾਂ ਘੁੰਗਟ ਪਾਵੇ। ਤੂਣੇ ਵਸ ਦਮ ਸਖ਼ਤ ਕਰੀਬ। ਹਰਦਮ ਉਸਦੀ ਪਿਆਸ ਅਸੀਸੇ।ਮੈਂ ਲੋਹਾ ਓ ਮਿਕਨਾ ਤੀਸੇ। ਇਨਅਲਕਲਬ ਇਬੰਯੂ ਨੇਯੀਬ। ਸੱਰ ਮਕਤੂਮ ਮੁਇੱਮਾ ਜੱਈਅਦ।ਦੁਨੀਆਂ ਤੂੰ ਖੁਦ ਚੁਣਿਆ ਸੱਯਦ। ਜੌਕ ਨਮਾਜ਼ ਨਸਾ ਤੇ ਤਯੀਬ। ਮੈਂ ਮਸਕੀਨ ਫ਼ਰੀਦ ਨਮਾਣਾ।ਧੂਤਾ ਪਾੜਾ ਯਾਰ ਅਯਾਣਾ। ਸੌ ਸੌ ਵੇੜ੍ਹੇ ਵਸ ਰਕੀਬ। 187. ਰਾਂਝਣ ਅੰਗ ਲਗਾਇਆ ਹੈ ਰਾਂਝਣ ਅੰਗ ਲਗਾਇਆ ਹੈ।ਸਬ ਗੈਰ ਦਾ ਵਹਿਮ ਭੁਲਾਇਆ ਹੈ। ਰਾਂਝਣ ਮੇਰਾ ਨੂਰ ਇਲਾਹੀ।ਮਜ਼ਹਰ ਜ਼ਾਤ ਸਿਫ਼ਾਤ ਕਮਾਹੀ। ਸਰ ਲੌ ਲਾਕ ਕਲੰਗੀ ਪਾਈ।'ਤਾਹਾ' ਚੱਤਰ ਝੁਲਾਇਆ ਹੈ। ਰਾਂਝਣ ਮੈਡੇ ਵੇਹੜੇ ਆਇਆ।ਖੇੜੀਂ ਭੈੜੀਂ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਇਆ। ਆਇਆ ਵਲਦਾ ਨਹੀਂ ਵਲਾਇਆ।ਬੇ ਸ਼ਕ ਬਖ਼ਤ ਭੜਾਇਆ ਹੈ। ਮਾਹੀ ਮੈਂ ਵਲ ਪਾਈ ਝਾਤੀ।ਪਾਕਰ ਝਾਤੀ ਲਾਇਸ ਛਾਤੀ। ਹਰ ਵੇਲ੍ਹੇ ਹਰ ਜਾ ਹੈ ਸਾਥੀ।ਲੂੰ ਲੂੰ ਵਿੱਚ ਸਮਾਇਆ ਹੈ। ਹੁਸਨ ਰਾਂਝਣ ਦੀਆਂ ਧੁੱਮਾਂ ਪਈਆਂ।ਖੇਡਣ ਆਈਆਂ ਸੰਗੀਆਂ ਸਈਆਂ। ਹੀਰ ਦਾ ਬੋਛਣ ਧਈਆਂ ਧਈਆਂ।ਡੇਖੋ ਕਿਆ ਰੰਗ ਲਾਇਆ ਹੈ। ਫ਼ਖਰ ਪੀਆ ਤੋਂ ਬਲ ਬਲ ਜਾਵਾਂ।ਜੈਂਦੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਲਧੀਆਂ ਲਾਵਾਂ। ਇਸ ਦੀ ਹੋ ਕਰ ਕਿਉਂ ਗ਼ਮ ਖਾਵਾਂ।ਸਬ ਕੁਝ ਯਾਰ ਸੁਝਾਇਆ ਹੈ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨਹੀਂ ਮਸਤੂਰੇ।ਹਰ ਜਾ ਉਸ ਦਾ ਐਨ ਜ਼ਹੂਰੇ। ਜ਼ੁਲਮਤ ਭੀ ਸਭ ਨੂਰ ਹਜੂਰੇ।ਇਸਮ ਫ਼ਕਤ ਬਿਆ ਆਇਆ ਹੈ। 188. ਰਾਂਝਣ ਮਾਹੀ ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੋਂ ਰਾਂਝਣ ਮਾਹੀ ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੋਂ।ਮੈਂ ਕਾਰਨ ਇੱਥ ਆਏ। ਸੂਹੀ ਸੇਝ ਤੇ ਸਾਂਵਲ ਸਹਿਜੋਂ।ਸਿੱਕਦੀ ਕੂੰ ਗਲ ਲਾਏ। ਡੁੱਖੜੇ ਖਾ ਖਾ ਯਾਰ ਲੱਧੋ ਸੇ।ਡੁੱਖੜੇ ਥੀਵਮ ਸਜਾਏ। ਈਂ ਜੇਂਹੇਂ ਹਿੱਕ ਹਿੱਕ ਡੁਖ ਤੋਂ।ਸੈ ਸੈ ਸੁਖੜੇ ਘੋਲ ਘੁਮਾਏ। ਬਖਤੀਂ ਭਾਗ ਸੁਹਾਗੀਂ ਸੁਘੜੀਂ।ਮੈਂ ਵਲ ਮੂੰਹ ਵਲਾਏ। ਰਾਤੋਂ ਰਾਤ ਨਸੋਕੜ ਡੁਖੜੇ।ਕਾਲੇ ਰੋਹ ਸਿਧਾਏ। ਸੇਧਾਂ ਮਾਘਾਂ ਸਰ ਚੜ੍ਹ ਬੋਲਣ।ਵਾਲੀਂ ਸੌ ਵਲ ਪਾਏ। ਗਾਨੇ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਦੇ ਗਾਹਣੇ।ਪਾਏ ਪਾ ਠੁੱਮਕਾਏ। ਹਿਜਰ ਫ਼ਰਾਕ ਨਸਾਹਾ ਥੀ ਹਿੱਕ।ਚਾਏ ਸਹੰਸ ਲੁੜ੍ਹਾਏ। ਪਾ ਕੱਜਲਾ ਲਾ ਸੁਰਖੀ ਦਿੱਲੜੀ।ਡੇਖੇ ਤੇ ਮੁਸਕਾਏ। ਮੁਦਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਸ਼ਾਮ ਸਲੋਣੇ।ਝੋਕ ਨੂੰ ਆਨ ਵਸਾਏ। ਸੌ ਸੌ ਹਮਦ ਤੇ ਲੱਖ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ।ਮੂਲਾ ਮਾੜ ਵਸਾਏ। ਸਾਂਵਲ ਸੁਹਣਾ ਸਾਵਣ ਬਦਰਾ।ਸਾਡੇ ਆਨ ਮਲ੍ਹਾਏ। ਡੇਵਣ ਵਧਾਈਆਂ ਸੰਗੀਆਂ ਸਈਆਂ।ਰਲ ਵੱਸਦੇ ਹਮਸਾਏ। ਗੁੱਝੜੇ ਰਾਜ਼ ਫ਼ਕਰ ਦੇ ਸਾਰੇ।ਫ਼ਖ਼ਰੁਦੀਨ ਸੁਝਾਏ। ਹਾਲ ਮੁਕਾਮ ਦੀ ਰਤਕ ਫਤਕ।ਸਬ ਸ਼ਰਹੀਂ ਕਰ ਫਰਮਾਏ। ਯਾਰੀਆਂ ਬਾਸ਼ੀਆਂ ਰਲੜੇ ਵਾਰੀਆਂ।ਵੱਸ ਵਸੇਬ ਵਹਾਏ। ਪੂਇਮ ਫ਼ਰੀਦ ਬਿਰਹੋਂ ਦੇ ਪੰਧੜੇ।ਪੈ ਧੰਦੜੇ ਮੁਕਲਾਏ। 189. ਰੱਤ ਰੋਦੀਂ ਉਮਰ ਨਭੇਸਾਂ ਰੱਤ ਰੋਦੀਂ ਉਮਰ ਨਭੇਸਾਂ।ਇਹੋ ਦਾਗ਼ ਕਬਰ ਵਿੱਚ ਨੇਸਾਂ। ਲਗਾ ਤੀਰ ਜਗਰ ਵਿੱਚ ਕਾਰੀ।ਥੀਆ ਖ਼ੂਨ ਅੱਖ਼ੀਂ ਤੋਂ ਜਾਰੀ। ਮੈਂ ਮੁੱਠੜੀ ਡੁੱਖੜੀ ਮਾਰੀ।ਹੈ ਇਕੇਂਦੇ ਸਾਂਗ ਜਲੇਸਾਂ। ਇੱਥ ਰਹਿਣ ਨ ਡੇਂਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ।ਥੱਏ ਨੀਰ ਹੰਝੂ ਨੱਕ ਸੀੜਾਂ। ਡੇਂਹ ਰਾਤ ਡੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਭੀੜਾਂ।ਹੁਣ ਮੌਤ ਦਾ ਮੁਲਕ ਵੱਸੇਸਾਂ। ਸੜ ਸਵਣੀ ਦੀ ਗਈ ਮਹਿੰਦੀ।ਥੱਈ ਕੰਡੜੇ ਸੇਝ ਫਲੇਂਦੀ। ਤੱਤੀ ਕਿਸਮਤ ਰੌਧੇ ਡੇਂਦੀ।ਮੈਂ ਮੁੱਠੜੀ ਕੈਡੇ ਵੇਸਾਂ। ਖਿਲ ਖੇਡਦੇ ਵਕਤ ਵਿਹਾਣੇ।ਬੱਠ ਪਹਿਲੋਂ ਤੂਲ ਵਿਹਾਣੇ। ਭਨ ਹਾਰ ਹਮੇਲਾਂ ਗਾਹਣੇ।ਭੱਨ ਚੂੜਾ ਅੱਗ ਅੜੇਸਾਂ। ਹੱਡ ਜਾਲੇ ਤੱਤੜੀ ਆਹੀਂ।ਤਨ ਗਾਲੇ ਠੰਡੜੀਂ ਸਾਹੀ। ਮੈਂ ਵੈਸਾਂ ਯਾਰ ਦੇ ਰਾਹੀਂ।ਵੰਜ ਕੱਚ ਫ਼ਰੀਦ ਮਣੇਸਾਂ। 190. ਰਤ ਰੋ ਸਿਰ ਪਾਰ ਰੁੰਗੋਂਦੀਆਂ ਰਤ ਰੋ ਸਿਰ ਪਾਰ ਰੁੰਗੋਂਦੀਆਂ।ਬੁਰੇ ਬਿਰਹੌਂ ਦੇ ਸਗਨ ਸੁਹੌਂਦੀਆਂ। ਸਭ ਸੰਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਭਾਗ ਲੱਧਾ।ਸਰ ਗੋਡੜੇ ਕੰਥ ਸੁਹਾਗ ਲੱਧਾ। ਮੈਂ ਮੁੱਠੜੀ ਮੁਫ਼ਤ ਡੁਹਾਗ ਲੱਧਾ।ਡੁੱਖੇ ਡੁੱਖਵੇ ਬਾਰ ਉਠੌਂਦੀਆਂ। ਕਹੀਂ ਸੁਰਖੀ ਕਜਲਾ ਧਾਰ ਠਹੇ।ਕਹੀਂ ਚੂੜਾ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਠਹੇ। ਕਹੀਂ ਨੂਰੀ ਠੁਮਕਾਰ ਠਹੇ।ਮੈਂ ਕਿਜੜੇ ਸਾਗ ਰਸੌਂਦੀਆਂ। ਕਹੀਂ ਜੋਬਨ ਜੋਸ਼ ਬਹਾਰ ਸੋਹੇ।ਕਹੀਂ ਟੋਲ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਤਾਰ ਸੋਹੇ। ਕਹੀਂ ਬਾਂਹ ਸਰਾਂਦੀ ਯਾਰ ਸੋਹੇ।ਹਿਕ ਮੈਂ ਰੋਂਦੀ ਗ਼ਮ ਖਾ ਔਦੀਆਂ। ਹਿਕੋ ਜੇਡੀਆਂ ਬੈਂਸਰ ਬੋਲ ਛਕੇ।ਸਹਿਜੋਂ ਸੇਝ ਨਿਹਾਲੀ ਤੋਲ ਛਕੇ। ਮੈਂ ਮੋਈ ਨੂੰ ਕੋਝਾ ਸੂਲ ਛਕੇ।ਮੂੰਹ ਪਲੜੂ ਘਰ ਘਰ ਪੌਦੀਆਂ। ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨਾ ਭਾਔਦੀਆਂ।ਸੂਹੀ ਸੇਝ ਸੁੰਜੀ ਅੱਗ ਲਾਔਦੀਆਂ। ਤੜਫਾਂਦੀ ਰਾਤ ਨਿਭਾਔਦੀਆਂ।ਰੋ ਬੋਛਣ ਪਾਦ ਪੌਸਾਔਦੀਆਂ। 191. ਰੋਹੀ ਲਗੜੀ ਹੇ(ਹੈ) ਸਾਵਣੀ(ਸਾਉਣੀ) ਰੋਹੀ ਲਗੜੀ ਹੇ(ਹੈ) ਸਾਵਣੀ(ਸਾਉਣੀ)।ਤੁਰਤ ਵਲਾ ਹੋਤ ਮੁਹਾਰਾਂ। ਖਿਮਣੀਆਂ ਖਿਮਨ ਰੰਗੀਲੜੀਆਂ।ਰਿੱਮ ਝਿੱਮ ਬਾਰਸ਼ ਬਾਰਾਂ। ਸਾਰੇ ਸਗਨ ਸੁਹਾਗੜੇ।ਯਾਰ ਮਿਲਮ ਆ ਯਾਰਾਂ। ਬਦਲੇ ਗੂੜੇ ਸਾਂਵਰੇ।ਵਿੱਚ ਬਰਸਾਤ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ। ਕਰ ਧਦਕਾਰੇ ਗਾਜੜਾ ਗਾਜੜਾਂ।ਗਾਵਨ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ। ਮਾਰੂ ਵਾਲੀਆਂ ਖ਼ਾਰੜੇ।ਸੁੰਜੜੇ ਥਲੜੇ ਬਾਰਾਂ। ਕਾਰਨ ਮੁੱਠੜੀ ਮਾਰਵੀ।ਗੁਲ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਬਹਾਰਾਂ। ਕਾਰਨ ਮਿੱਠੜੇ ਯਾਰ ਦੇ।ਗੁਲ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਬਹਾਰਾਂ। ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਸੂਲ ਸੜਾਪੜੇ।ਸਹਿੰਦੜੀ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਰਾਂ। ਸ਼ਾਂਲਾ ਭਟੜੀ ਰੇਹੜੀ।ਤੋਂ ਸੰਗ ਡਾਗਾਂ ਚਾਰਾਂ। ਸਜਨ ਸੁੰਜੀ ਦਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਹੰਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ। ਡੋੜੈ ਡੋਹ ਡੋਰਾਪੜੇ।ਗਿਲੜੇ ਕਰਨ ਪਚਾਰਾਂ। ਉੱਠੀ ਉੱਠੀ ਨਿੰਦਰੋਂ ਰੋਂਦੜੀ।ਸੈ ਸੈ ਸੁਫਨੇ ਗਾਰ੍ਹਾਂ। ਸੁਣ ਸੁਣ ਹੱਸ ਹੱਸ ਸੇਂਗੀਆਂ।ਉਲਟਾ ਕਰਨ ਤਵਾਰਾਂ। ਟਿੱਬੜੇ ਡਹਰ ਸਲਾਬੜੇ।ਟੋਭੇ ਤਾਰਮਤਾਰਾਂ। ਛੇੜਨ ਛੇੜੂ ਛਾਗੜਾਂ।ਨਾਜ਼ੂ ਕਰਨ ਤਵਾਰਾ। ਮਕਲਵਾਦਾ ਸਵਾਦ ਡੋ।ਰੋ ਰੋ ਵਾਟ ਨਿਹਾਰਾਂ। ਡਿੱਸਦਾ ਯਾਰ ਪਰੌਭਰਾ।ਬੈਠੀ ਕਾਂਗ ਉਡਾਰਾਂ। ਕੱਕੜੇ ਮੱਕੜੇ ਢਾਂਡਲੇ।ਕਿਣ ਮਿਨ ਮੀਂਹ ਫੌਗਾਰਾਂ। ਤਰਫਾਂ ਮਰਖਾਂ ਫੋਗੜੇ।ਲਾਣੀ ਲਾਈਆਂ ਖ਼ਾਰਾਂ। ਪੂਰਬ ਹੀਲਾਂ ਭਾਂਵੜੀਆਂ।ਠੱਡੜੀਆਂ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਾਰਾਂ। ਕੋਇਲ ਅਗ਼ਨ ਪਪੀਹੜੇ।ਦਰਦੋਂ ਕੱਢਣ ਪੁਕਾਰਾਂ। ਸੋਹਣਾ ਅਰਬੀ ਸਾਂਵਰਾ।ਆ ਲਹੋ ਸਾਡੀਆਂ ਸਾਰਾਂ। ਤੈਡੇ ਬਾਝ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ।ਡੁੱਖੜੇ ਤਾਰ ਵ ਤਾਰਾਂ। 192. ਰੋਹੀ ਵੁਠੜੀ ਟੋਭਾ ਤਾਰ ਵੇ ਰੋਹੀ ਵੁਠੜੀ ਟੋਭਾ ਤਾਰ ਵੇ।ਆ ਮਿਲ ਤੋਂ ਸੀਂਗਾ ਯਾਰ ਵੇ। ਥਏ ਥਲੇੜ ਬਾਗ਼ ਬਹਾਰ ਵੇ।ਚੌ ਧਾਰ ਗੁਲ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਵੇ। ਕਥੇ ਚਣਕੀ ਦੇ ਛਣਕਾਰ ਵੇ।ਕਥੇ ਮੱਟੀਆਂ ਦੇ ਘੁਬਕਾਰ ਵੇ। ਡੇਂਹ ਰਾਤ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਾਰ ਵੇ।ਵਿੱਚ ਪੱਖੀਆਂ ਦੇ ਚੁਹੰਕਾਰ ਵੇ। ਕਥੇ ਗਾਜ ਦੇ ਧੁਦਕਾਰ ਵੇ।ਕਥੇ ਖ਼ਮਣੀ ਦੇ ਲਸ਼ਕਾਰ ਵੇ। ਪਏ ਠਹਿੰਦੇ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਵੇ।ਸੁਰਖੀ ਤੇ ਕੱਜਲਾ ਧਾਰ ਵੇ। ਆਏ ਸੁਖ ਸੁਹਾਗ ਦੇ ਵਾਰ ਵੇ।ਗਏ ਡੁੱਖ ਵੀ ਆਰ ਵੇ ਪਾਰ ਵੇ। ਸੰਗੀਆਂ ਵੱਸਨ ਘਰ ਬਾਰ ਵੇ।ਲਾ ਗਲ ਸੋਮ ਹਨ ਦਿਲਦਾਰ ਵੇ। ਹਿੱਕ ਮੈਂ ਰੁਲੀ ਅਵਾਸਾਰ ਵੇ।ਡੁੱਖ ਸੂਲ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਵੇ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਫ਼ਰੀਦ ਖਵਾਰ ਵੇ।ਰੱਤ ਹੰਜੜੂ ਰੋਵਣ ਕਾਰ ਵੇ। ਵਲ ਜਲਦ ਮੋੜ ਮੁਹਾਰ ਵੇ।ਨਾ ਤਾਂ ਮਰਵੇਸਾਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੇ। 193. ਰੋਂਦੇ (ਰੋਦੀਂ) ਉੱਮਰ ਨਿਭਾਈ ਰੋਂਦੇ (ਰੋਦੀਂ) ਉੱਮਰ ਨਿਭਾਈ।ਯਾਰ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨ ਕਾਈ। ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਸੰਗਾਰ ਵੰਜਾਇਮ।ਦਿਲੋਂ ਵਿਸਾਰਿਆ ਮਾਹੀ। ਦੂਰ ਗਿਆ ਵਲ ਆਇਆ ਨਾਹੀਂ।ਮਰਸਾਂ ਖਾ ਕਰ ਫਾਈ। ਇਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਨਾਜ਼ ਗ਼ਜ਼ਬ ਦੀ।ਚੜੰਗ ਚੁਵਾਂਤੀ ਲਾਈ। ਜੋਬਨ ਸਾਰਾ ਰੂਪ ਗੰਵਾਇਮ।ਦਰਦੀਂ ਮਾਰ ਮੁਸਾਈ। ਫ਼ਖਰੁਦੀਨ ਮਿੱਠਲ ਦੇ ਇਸ਼ਕੋ।ਦਮ ਦਮ ਪੀੜ ਸਵਾਈ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਪਾਇਮ ਫੇਰਾ।ਗਲ ਗਿਉਮ ਮੁਫ਼ਤ ਅਜਾਈ। 194. ਰੋਂਦੀ ਸੰਜ ਸਬਾਹੀਂ ਰੋਂਦੀ ਸੰਜ ਸਬਾਹੀਂ। ਪੁੱਨਲ ਆਵਮ ਆ ਗਲ ਲਾਵਮ।ਪੋਮ ਕਬੂਲ ਦੁਆਈਂ। ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਫੇਰ ਨ ਆਇਆ।ਉਚੜੀਆਂ ਝੋਕਾਂ ਜਾਹੀਂ। ਮਾਰੂ ਥਲ ਦੇ ਡੁੱਖੜੇ ਪੈਂਡੇ।ਸਹੰਸ ਹਜ਼ਾਰ ਬਲਾਈਂ। ਬਾਝ ਮਿੱਠਲ ਦੇ ਬਾਝਨ ਕਾਈ।ਸੂਝਿਮ ਨ ਹਰਗਿਜ਼ ਵਾਹੀ। ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਈਂ ਜਗ ਊਂ ਜਗ।ਮੈਂ ਬਾਂਦੀ ਤੂੰ ਸਾਈਂ। ਸਾਝਾ ਬੇਵਰ ਜ਼ੇਵਰ ਤਰੇਵਰ।ਬੈਠਾਂ ਬੇਸਰ ਬਾਹੀਂ। ਕੇਚੀ ਪੇਚੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵੇਚੀ।ਜਿੰਦੜੀ ਸੱਤੜੇ ਪਾਈਂ। ਉਮਰ ਵਿਹਾਣੀ ਕਾਂਗ ਉਡੇਂਦੀ।ਥਕੜੀ ਤੱਕ ਤੱਕ ਰਾਹੀਂ। ਕਰ ਕਰ ਯਾਦ ਸਜਨ ਦੇ ਰਲੜੇ।ਨਿਕਲਨ ਲੱਖ ਲੱਖ ਆਹੀਂ। ਢੋਲਣ ਕਾਰਨ ਜਾਵਣ ਲਾਦੀਆਂ।ਲਗੜੀਆਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਚਾਹੀਂ। ਅੰਗਨ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਆ ਅਲਬੇਲਾ।ਕਰ ਕਰ ਨਾਜ ਅਦਾਈਂ। 195. ਰੋਦੀਂ ਉੱਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰ ਡਿਤੋ ਸੇ ਰੋਦੀਂ ਉੱਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰ ਡਿਤੋ ਸੇ।ਯਾਰ ਪੁੱਨਲ ਦੀ ਕਲ ਨ ਪਿaੁ ਸੇ। ਲਾਈ ਦਿੱਲੜੀ ਚੋਟ ਅੰਦਰ ਦੀ।ਵਿਸਰੀ ਸੇਝ ਰੰਗੀਲੀ ਘਰ ਦੀ। ਰੁਲਦੀ ਰੇਤ ਤੱਤੀ ਥਲ ਬਰ ਦੀ।ਓੜਕ ਮੌਤ ਨਸੀਬ ਥਿਉਸੇ। ਪੇਚ ਪਿਆ ਵਲ ਕੇਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ।ਮੁਸ਼ਕਲ ਪੈਂਡਾ ਰੋਹ ਡੂੰਗਰ ਦਾ। ਮਾਇਆ ਪਹਿਰਾ ਸਖ਼ਤ ਪਹਿਰ ਦਾ।ਰੁਲਦੇ ਫਿਰਦੇ ਮਰ ਭੁਰ ਗਿਉਸੇ। ਰਲ ਮਿਲ ਡੁੱਖੜੇ ਆਏ ਪੱਖੜੇ।ਉਜੜੀਆਂ, ਖੁਸੀਆਂ ਨਿਭ ਗਏ ਸੁਖੜੇ। ਗਾਨੇ ਗਹਿਣੇ ਸਿਹਰੇ ਸਕੜੇ।ਸੁੰਜੜੇ ਗ਼ਮ ਦੇ ਸਾਂਗ ਰਲਿਓਸੇ। ਔਖੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਡੂੰਗਰ ਕਾਲੇ।ਤੱਤੜੇ ਬੱਟੜੀ ਪੈਰ ਪਜਾਲੇ। ਡੁਖ ਖਾ ਖਾ ਸੁੰਜਵਾਹ ਵਚਾਲੇ।ਥੀ ਬੇਵਾਹ ਡੁਹਾਗ ਛਕਿਉਸੇ। ਰਖਸਾਂ ਦਮ ਦਮ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲੇ।ਸਹਿਜਾਂ ਰੋਗ ਕਰੂਪ ਕਸ਼ਾਲੇ। ਭਾਲੇ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਭਾਲੇ।ਜੈ ਜ਼ੋਰੇ ਜਿੰਦ ਜਾਨ ਲੁਟਿਉਸੇ। 196. ਸਬ ਸਰ ਇਸਰਾਰ ਕਦਮ ਦਾ ਹੈ ਸਬ ਸਰ ਇਸਰਾਰ ਕਦਮ ਦਾ ਹੈ।ਇਥ ਦਖਲ ਨ ਮਹਜ਼ ਅਦਮ ਦਾ ਹੈ। ਦਿੱਲੜੀ ਸੁਘੜ ਸੁੰਜਾਣ ਸਿਆਣੀ।ਆਖੇ ਹਰਦਮ ਸਮੰਝ ਬਿਲਿਆਣੀ। ਮਜ਼ਹਰ ਜ਼ਾਤ ਹਮਦ ਦਾ ਜਾਣੀ।ਤੋਣੇ ਰੂਪ ਸਨਮ ਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹੈ ਨਫ਼ਸ ਮੁਕੱਦਮ ਤਾਹਰ।ਅਲਵੀ ਸਫ਼ਲੀ ਦਾ ਹੈ ਮਾਹਰ। ਕੁੱਲ ਦਾ ਮਜ਼ਹਰ ਕੁੱਲ ਦਾ ਜ਼ਾਹਰ।ਵਾਲੀ ਅਰਬ ਅਜਮ ਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਜ਼ੋਕੇ ਖਿਆਲ ਮੁੱਹੀਆ।ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਲ ਤੇ ਹਾਲ ਮੁੱਹੀਆ। ਗੁਲਸ਼ਨ ਜਸ਼ਨ ਜਮਾਲ ਮੁੱਹੀਆ।ਵਾਰਿਸ ਬਾਗ਼ ਇਰਮ ਦਾ ਹੈ। ਬਿਉਲਾ ਯਾਨੀ ਤੇ ਨਾਦਾਨੀ।ਦਿਲ ਦਿਲਦਾਰ ਤੇ ਦਿਲ ਦਾ ਜਾਨੀ। ਦਿਲ ਇਖ਼ਲਾਸ ਤੇ ਸਬਾ-ਮਸਾਨੀ।ਮਬਦਾ ਦਮ ਕਦਮ ਦਾ ਹੈ। ਦੇਖ਼ੋ ਸ਼ੌਕਤ ਸ਼ਾਨ ਪਸਾਰਾ।ਮਹਵ ਗਰਦਸ਼ ਸਬਾ ਸਿਆਰਾ। ਮਰਕਜ਼ ਦੂਰ ਮਹੀਤ ਦਾ ਸਾਰਾ।ਨੁਕਤਾ ਦਿਲ ਆਰਾਮ ਦਾ ਹੈ। ਸੀਨਾ ਸਾਫ਼ ਸ਼ਫ਼ਾ ਬੇ ਕੀਨਾ।ਨੂਰ ਹਕੀਕੀ ਦਾ ਆਈਨਾ। ਦਿੱਲੜੀ ਖ਼ਾਲਸ ਪਾਕ ਨਗੀਨਾ।ਨਕਸ਼ਾ ਬੈਤ ਹਰਮ ਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਫ਼ਰੀਦ ਗੁਲਾਮ ਫ਼ਖਰ ਦਾ।ਬਾਂਦਾ ਬਰਦਾ ਇਸ ਦੇ ਦਰ ਦਾ। ਬੱਠ ਪਿਆ ਆਸਰਾ ਇਲਮੋ ਹੁਨਰ ਦਾ।ਤਕੀਆ ਦੋਸਤ ਦੇ ਦਮ ਦਾ ਹੈ। 197. ਸਬ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਢੋਲਾ ਮਾਹੀ ਸਬ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਢੋਲਾ ਮਾਹੀ।ਦਿਲ ਅਸਾਡੀ ਖੱਸਦਾ ਢੋਲ੍ਹਾ ਮਾਹੀ। ਰੰਗ ਬਰੰਗੀ ਇਸ ਦੇ ਦੇਰੇ।ਆਪੇ ਰਾਂਝਾ ਹੀਰ ਤੇ ਖੇੜੇ। ਲੁਕ ਛੁਪ ਭੇਦ ਨ ਡੱਸਦਾ ਢੋਲ੍ਹਾ ਮਾਹੀ। ਆਪ ਹੈ ਹਿਜਰ ਤੇ ਆਪ ਹੈ ਮੇਲਾ।ਆਪ ਹੈ ਕੈਸ ਤੇ ਆਪ ਹੈ ਲੇਲਾ। ਆਪ ਆਵਾਜ਼ ਜਰਸ ਦਾ ਢੋਲਾ ਮਾਹੀ। ਆਪ ਹੈ ਮੁਤਰਬ ਮਜਲਸ ਕਾਫ਼ੀ।ਆਪ ਮਵਾਹਦ ਸੂਫ਼ੀ ਸਾਫ਼ੀ। ਮੁਨਕਰ ਹੋਕਰ ਹੱਸਦਾ ਢੋਲ੍ਹਾ ਮਾਹੀ। ਰਾਵਲ ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਸਾਂਵਲ।ਆਕਰ ਹਰ ਹਰ ਆਨ ਅਸਾਂ ਵਲ। ਦਿਲ ਖੱਸ ਖਸ ਦਿਲ ਨਸਦਾ ਢੋਲ੍ਹਾ ਮਾਹੀ। ਬਤਨ ਬਤੂਨ ਤੋਂ ਜਾਹਰ ਹੋਇਆ।ਅਰਬੀ ਥੀ ਕਰ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਮੋਇਆ। ਰਸਮ ਰਸਾਲਤ ਰਸਦਾ ਢੋਲ੍ਹਾ ਮਾਹੀ। ਦਿਲ ਨੂੰ ਤਾਂਘਾਂ ਲੱਖ ਲੱਖ ਚਾਹੀਂ।ਨਿਕਲਨ ਆਹੀਂ ਸੁਝਨ ਨਵਾਹੀਂ। ਹੰਜੜੂੰ ਮੀਹ ਬਰਸਦਾ ਢੋਲ੍ਹਾ ਮਾਹੀ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਵਿਸਰਮ ਸ਼ਾਲਾ।ਓੜਕ ਲਹਸੀ ਆਪ ਸੰਭਾਲਾ। ਮੈਂ ਬੇਵਸ ਬੇਕਸ ਦਾ ਢੋਲ੍ਹਾ ਮਾਹੀ। 198. ਸਬ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਾਤ ਸੰਜਾਣੀ ਸਬ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਾਤ ਸੰਜਾਣੀ।ਹੱਕ ਬਾਝੋਂ ਬਿਉ ਗ਼ੈਰ ਨ ਜਾਣੀ। ਨ ਕੋਈ ਆਦਮ ਨ ਕੋਈ ਸ਼ੈਤਾਨ।ਬਣ ਗਈ ਏ ਕੁੱਲ ਕੂੜ ਕਹਾਣੀ। ਬਾਝ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਮਹਜ਼ ਖ਼ਿਆਲੇ।ਦਿਲ ਨ ਕਰ ਗੈਰੀਅਤ ਹਾਣੀ। ਮਤਲਬ ਵਹਦਤ ਹੈ ਹਰ ਚਾਲੋਂ।ਸਿੱਕ ਨ ਰਖ ਬਣੇ ਪਾਸੇ ਤਾਣੀ। ਜਾਂਵਣ ਲਾਂਦੀ ਦਿਲ ਦਾ ਨਾਓਂ।ਇਸਨੀਨਤ ਮੂਲ ਨ ਭਾਣੀ। ਸੋਹਣਾ ਕੋਝਾ ਸਿਰਫ ਬਹਾਨਾ।ਹਿਕੜੌ ਹਈ ਦਿਲ ਸਮੰਝ ਸੰਜਾਣੀ। ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਯਾਰ ਪੁੱਨਲ ਦੀ।ਪਈ ਗਲ ਸਾਡੇ ਪੀਤ ਪੁਰਾਣੀ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਮਿਲਿਉਸੇ ਜੇਂਦੀਂ।ਸੋਹਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਵਿਹਾਣੀ। 199. ਸਾਡਾ ਦੋਸਤ ਦਿਲੀਂ ਦਾ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਵਾਜਾ ਸਾਡਾ ਦੋਸਤ ਦਿਲੀਂ ਦਾ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਵਾਜਾ। ਢੋਲਾ ਯਾਰ ਚਾਹੇਂਦਾ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਵਾਜਾ। ਸਾਰੀ ਸਾਡੀ ਸ਼ਰਮ ਭਰਮ ਦਾ।ਤੈਂਡੇ ਗਲ ਵਿਚ ਲਾਜਾ। ਅਰਬ ਵੀ ਤੈਂਡੀ, ਅਜਮ ਵੀ ਤੈਂਡੀ।ਸਿੰਧ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਾਜਾ। ਜ਼ਮੀਨ ਜ਼ਮਨ ਵਿਚ ਵਜਦਾ ਗਜਦਾ।ਫੈਜ਼ ਤੈਂਡੇ ਦਾ ਵਾਜਾ। ਕਦਮ ਤੈਂਡੇ ਵਿਚ ਨੌ ਮਣ ਭਾਗਮ।ਅੰਗਣ ਮੇਰੇ ਪੈਨ ਪਾਜਾ। ਦਿਲਬਰ ਜਾਨੀ ਯੂਸਫ਼ ਸਾਨੀ।ਮੋਹਨ ਮੁਖ ਡਖਲਾਜਾ। ਨੱਸਾ ਸ਼ਹਿਰ ਮਹਾਰ ਦਾ ਬਨੜਾ।ਸਿੱਕਦੀ ਕੂੰ ਗਲ ਲਾਜਾ। ਨੈਣ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਦਰਸ ਪਿਆਸੇ।ਆਜਾ ਨਾ ਤਰਸਾ ਜਾ। 200. ਸਦਾ ਜੀਅ ਪਜਲੇ ਦਿਲ ਜਲੇ ਵੋ ਯਾਰ ਸਦਾ ਜੀਅ ਪਜਲੇ ਦਿਲ ਜਲੇ ਵੋ ਯਾਰ।ਲਗੀਆਂ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਕੌਨ ਝੱਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਡਿਸਮ ਨ ਰਾਵਲ ਗਝਨ ਸਾਈਂ।ਰੰਗਪੁਰ ਸਾਰਾ ਉਜੜੀਆਂ ਜਾਈਂ। ਕੋਝੇ ਕਹਿਰ ਕੁਲਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਦਰਦ, ਅੰਦੋਹ ਤੇ ਸੂਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ।ਸੈ ਸੈ ਸੂਲ ਕਲੂਰ ਦੀਆਂ ਮਾਰਾਂ। ਜਿੰਦ ਜੁਖ ਜੁਖ ਪਈ ਗਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਰਾਤੀਂ ਡੇਂਹਾਂ ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ।ਛੱਡ ਗਿਆ ਢੋਲਾ ਯਾਰ ਆਜ਼ਾਰੀ। ਨਿਭ ਗਏ ਸੁਖ ਦੇ ਰਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਰਲ ਮਿਲ ਸੇਂਗੀਆਂ ਮਾਰੂੰ ਢਾਲਾ।ਮੰਗੂੰ ਦੁਆਈ ਮੈਂ ਵਲ ਸ਼ਾਲਾ। ਹੋਤ ਪੁਨਲ ਵਲ ਵੱਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਯਾਰ ਨ ਆਵੇ ਸੇਜ ਨ ਭਾਵੇ।ਵੇੜ੍ਹਾ ਖਾਵੇ, ਘਰ ਅੱਗ ਲਾਵੇ। ਗੁਜ਼ਰੇ ਵਕਤ ਸਵੱਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਰਾਂਝਨ ਮਾਹੀ ਮੁਰਲੀ ਵਾਹੀ।ਪਰੇਮ ਜੜੀ ਜੜ ਲਾਇਸ ਜਾਹੀ। ਡਖ ਡੁਖੜੇ ਪਏ ਪੱਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਆਤਿਸ਼ ਇਸ਼ਕ ਰੰਝੇਟੇ ਵਾਲੀ।ਹੋਸ਼ ਫਿਕਰ ਦੀ ਪਾੜ ਪਜਾਲੀ। ਢਾਂਢ ਅੰਦਰ ਵਿਚ ਬੱਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਆਤਣ, ਅੰਗਨ ਹਵੇਲੀਆਂ, ਜਾਹੀਂ।ਖਵਾਜਾ ਜਾਨ ਡੇਵਮ ਕਥਾਹੀਂ। ਕੋਈ ਜਾ ਮੈਕੂੰ ਨ ਝੱਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਖ਼ੇਡਣ ਕੁਡਨ ਫਰੀਦ ਗਿਓ ਸੈ।ਪੰਡ ਮਲਾਮਤ ਮੁਫਤ ਚਤੋਸੈ। ਡਿਠੜੇ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਭੱਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। 201. ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸਦਾ ਤੂੰ ਵੱਸ ਪਿਆ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸਦਾ ਤੂੰ ਵੱਸ ਪਿਆ।ਵਸ ਹੱਸ ਰੱਸ ਦਿਲ ਖੱਸ ਪਿਆ। ਸਿਰ ਵਿਚ ਦਰਦ, ਦਿਮਾਗ਼ ਖੁਮਾਰੀ।ਤੁਨਲੇ ਰਤੜੇ ਹੰਜੜੂ ਜਾਰੀ। ਜੀੜੇ ਝੋਰਾ ਦਿਲ ਆਜ਼ਾਰੀ।ਤਨ ਸੂਲਾਂ ਦੇ ਵਸ ਪਿਆ। ਬੇਪਤ ਦੀ ਬੇਪਤੜੀ ਯਾਰੀ।ਜ਼ੁਲਮ ਅੰਧਾਰੀ ਬੇ ਨਰਵਾਰੀ। ਪਹਿਲੋਂ ਲੁਟ ਲਿਉ ਦਿਲ ਸਾਰੀ।ਪਿਛੇ ਚੋਰੀ ਨਸ ਪਿਆ। ਹਿਜਰ ਸਵਾ ਕੋਈ ਸੂਦ ਨ ਪਾਇਮ।ਚੋਟੀਆਂ ਖੁੱਤਮ ਹਾਲ ਵਜਾਇਮ। ਮਿਨਤਾਂ ਕੀਤਮ ਸੀਸ ਨਵਾਇਮ।ਨਕ ਘਰੜੇਂਦੀ ਘੱਸ ਪਿਆ। ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜੈਂ ਫ਼ਹਿਮ ਫ਼ਿਕਰ ਕੂੰ।ਲੈਤ ਲਾਅਲ ਦੀ ਇਰਖਿਰ ਕੂੰ। ਕਰ ਕਰ ਸ਼ੁਕਰ ਨ ਡਿਤਰਸ ਸਿਰ ਕੂੰ।ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਰਾਹ ਵਿਚ ਭੱਸ ਪਿਆ। ਲਾਣੇ ਫੋਗ ਫ਼ਰੀਦ ਸੋ ਹੇਸਾਂ।ਸਟ ਘਰ ਬਾਰ ਤੇ ਬਾਰ ਵਸੇਸਾਂ। ਕਰੜੀ ਤੇ ਵੰਜ ਝੋਕਾਂ ਲੈਸਾਂ।ਅੱਜ ਕਲ ਟੋਭਾ ਵੱਸ ਪਿਆ। 202. ਸਾਡੀ ਵਲ ਫੇਰ ਡੇ ਸਾਡੀ ਵਲ ਫੇਰ ਡੇ।ਜਿਵੇਂ ਖੱਸ ਨੀਤੀ ਕਿਉਂ ਚਾ ਕਾਬੂ ਕੀਤੀ। ਡੋਹ ਵਰਾਈਂ ਵੈਣ ਅਲੇਂਦੀਂ।ਡੇਖਣ ਸੇਤੀ ਤਰੇੜੀ ਪੈਂਦੀ। ਡੇ ਡਰ ਕੇ ਰੱਤ ਪੀਤੀ। ਵੈਰ ਨ ਲ੍ਹੈਣਾ ਹਾਵੀ ਮਾਹੀ।ਖੱਸ ਕਰ ਜ਼ੋਰੇ ਦਿਲ ਬੇਵਾਹੀ। ਸਾਂਗ ਡੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੀਤੀ। ਤੂਣੇ ਲਗੜੀ ਹੋ ਹੋ ਫਕੜੀ।ਦਿੱਲੜੀ ਤੱਕੜੀ ਦਰਦੀਂ ਪਕੜੀ। ਤੋੜ ਪੁਚਾ ਜੋ ਨੀਤੀ। ਨਾਹੀਂ ਮੁੜਨ ਮਨਾਸਬ ਥੱਕ ਥੱਕ।ਜੇ ਸਰ ਡੇਸੀਂ ਹੈ ਪੱਕ ਬੇਸ਼ੱਕ। ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਜੀਤੀ। ਆਇਆ ਵਕਤ ਫ਼ਰੀਦ ਮਿਲਣ ਦਾ।ਭੁਰਲ ਜਾਨੀ ਯਾਰ ਸੱਜਣ ਦਾ। ਰੈਨ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ ਬੀਤੀ। 203. ਸੈ ਸੈ ਸੂਲ ਸਿਆਪੇ ਸੈ ਸੈ ਸੂਲ ਸਿਆਪੇ।ਡੁਖੜਾ ਨੇਹੜਾ ਲਾਇਮ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਘਰ ਵਰ ਵੇ।ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾੜਾ ਵੇ। ਸੀਨੇ ਲਖ ਲਖ ਕਾਂਪੇ।ਵੇੜ੍ਹਾ ਖਾਵਣ ਆਇਮ। ਪਲ ਪਲ ਦਿਲ ਨੂੰ ਵੇ।ਪੋਰ ਪੁਨਲ ਦੇ ਵੇ। ਵਲ ਆਵੇ ਤਾਂ ਜਾਪੇ।ਦਰਦੀ ਮਾਰ ਮੰਝਾਇਮ। ਯਾਰ ਦਿਲੇਂਦੇ ਵੇ।ਪੀਤ ਨ ਪਾਲੀ ਵੇ। ਕੈਨੂੰ ਡੇਵਾਂ ਡੋੜਾਪੇ।ਯਾਰੀ ਤਰੋੜ ਸਿਧਾਇਮ। ਕਿਵੇਂ ਦਿਲਦਾ ਵੇ।ਹਾਲ ਸੁਣਾਵਾ ਵੇ। ਲੋਕ ਸਭੇ ਡੋਚਾਪੇ।ਸਖਤੀ ਸਖਤ ਸਤਾਇਮ। ਯਾਰ ਅਵੈੜੇ ਵੇ।ਤੋੜ ਨ ਨੀਤੀ ਵੇ। ਜੀ ਜੁਖ ਜੁਖ ਪਰਤਾਪੇ।ਮੁਫਤੀ ਜਾਨ ਗੰਵਾਇਮ। ਸਿਕ ਸਾਜਨ ਦੀ ਵੇ।ਰਹਿਣ ਨਾ ਡੇਂਦੀ ਵੇ। ਜੈਂ ਸੰਗ ਦਿਲੜੀ ਅੜਾ।ਜੈਂਦੇ ਨਾਜ਼ ਮੁਸਾਇਮ। ਅੰਗਨ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਵੇ।ਸਾਵਲ ਔਸੀ ਵੇ। ਕਰਮ ਕਰੇਸਮ ਆਪੇ।ਤਾਂਘੀਂ ਆਸ ਵਧਾਇਮ। 204. ਸਖੀ ਕਰ ਲਿਉ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਸਖੀ ਸਖੀ ਕਰ ਲਿਉ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਸਖੀ।ਸੱਈਆਂ ਰਲ ਮਿਲ ਧੂਮ ਮਚਾਈ। ਗਰਜਤ ਬਦਰਾ ਲਸਕਤ ਬਿਜਲੀ।ਰੁੱਤ ਸਾਂਵਣ ਠੀਕ ਸੁਹਾਈ। ਅਗਨ ਪਪੀਹੇ ਕਰਨ ਬਲਾਰੇ।ਰਸ ਕੋਇਲ ਕੂਕ ਸੁਣਾਈ। ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਵਸਾਇਮ ਮੌਲਾ।ਸਭ ਗੁਲ ਫੁਲ ਖ਼ੁਨਕੀ ਚਾਈ। ਰਲ ਮਿਲ ਸੱਈਆਂ ਡੇਵਨ ਮੁਬਾਰਕ।ਮੁਦ ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਦੀ ਆਈ। ਮੁੱਦਤਾਂ ਪਿਛੇ ਰਾਂਝਣ ਮਿਲਿਆ।ਰੱਬ ਉੱਜੜੀ ਝੋਕ ਵਸਾਈ। ਆਕਰ ਕਾਨ੍ਹ ਦਵਾਰੇ ਦਿਲ ਦੇ।ਸੁਧ ਬੰਸੀ ਪਰਮ ਬਜਾਈ। ਸਮੰਜ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਕਰ ਦਿਲ ਮੁੰਝ।ਕੁਲ ਲਾਜ ਪਏ ਗਲ ਪਾਈ। 205. ਸਜਨ ਸਧਾਏ ਵੇ ਮੀਆਂ ਸਾਥ ਵਸਨ ਸਜਨ ਸਧਾਏ ਵੇ ਮੀਆਂ ਸਾਥ ਵਸਨ।ਸ਼ਾਲਾ ਜੀਵਨ ਮੁਹਿਬ ਮਿੱਠਲ ਮਤਵਾਰੇ। ਸੁੰਜ ਬਰ ਰੁਲਦੀ ਵਲਵਲ ਭੁਲਦੀ।ਡਿੱਸਮ ਨ ਚਾਂਗੇ ਚਾਰੇ। ਜਲਦੀ ਗਲਦੀ ਹਥੜੇ ਮਲਦੀ।ਛੱਡ ਗਏ ਹੋਤ ਪਿਆਰੇ। ਡੁੱਖਦੀ ਜੁਖਦੀ ਮਾਰੀ ਲੁਖਦੀ।ਥੀ ਕਕੜਾਂਦ ਅੰਗਾਰੇ। ਮੰਗਾਂ ਦੁਆਈ ਸੰਜ ਸਬਾਹੀਂ।ਆਵਿਮ ਵਸਲ ਦੇ ਵਾਰੇ। ਸੱਟ ਬੇਵਾਹੀ ਥੀ ਗਿਆ ਰਾਹੀ।ਦਿੱਲੜੀ ਪਾਰੇ ਪਾਰੇ। ਛਹਿਦੀ ਝੋਕਾਂ ਸਹਿੰਦੀ ਟੋਕਾਂ।ਕਨੜੀ ਪੌਵਿਮ ਤਵਾਰੇ। ਯਾਰ ਪੁੱਨਲ ਦੀ ਸਿੱਕ ਪਲ ਪਲ ਦੀ।ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਕਾਰੇ। ਬਿਰਹੋਂ ਭੰਵਾਲੀ ਉਲਟੀ ਚਾਲੀ।ਸੁਖ ਬੋੜੇ ਡੁੱਖ ਤਾਰੇ। ਸੋਜ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਸਵਾਇਆ।ਲੂੰ ਲੂੰ ਲੱਖ ਚੰਗਾਰੇ। 206. ਸਜਨ ਤੌਂ ਬਿਨ ਨ ਥੀਸਾਂ ਮੈਂ ਸਜਨ ਤੌਂ ਬਿਨ ਨ ਥੀਸਾਂ ਮੈਂ।ਘੜੀ ਕਿਆ ਪਲ ਨ ਜੀਸਾਂ ਮੈਂ। ਗਿਆ ਸੂਲਾਂ ਅੰਦਰ ਸਿਰ ਗਲ।ਸਭੋ ਮੁਸ਼ਕਲ ਥੀਉਸੇ ਹਲ। ਸੱਸੀ ਸੋਹਣੀ ਅਤੇ ਮੋਮਲ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਈ ਗਿਣੇਸਾਂ ਮੈਂ। ਨਿਤੋ ਨਿਤ ਟੇਕ ਡਿਖਲਾਵੇ।ਕਰੇ ਵਾਇਦੇ ਤੇ ਨ ਆਵੇ। ਜੇ ਆਏ ਆਏ ਨਾਤਾ ਖੱਟ ਖਾਵੇ।ਨਾ ਵਲ ਸਸਤੀ ਮਨੀਸ਼ਾਂ ਮੈਂ। ਨ ਸੱਡ ਵੈਂਦੇ ਨ ਆਦਾ ਹੈ।ਡੇਹੋਂ ਡੇਂਹ ਰੂਹ ਮਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੱਤਾ ਜੀਵਨ ਨ ਭਾਂਦਾ ਹੈ।ਹਲਾਹਲ ਝੋਲ ਪੀਸਾਂ ਮੈਂ। ਕਈ ਡੁੱਖੜੀਂ ਤੋਂ ਬਚ ਬੁਚ ਗਈਆਂ।ਕਈ ਦਰ ਨਾਲ ਰਚ ਰੁਚ ਗਈਆਂ। ਕਈ ਸਿਕ ਸਾਂਗ ਮਚ ਮੁਚ ਗਈਆਂ।ਕਰਾਂ ਕੈਂ ਨਾਲ ਰੀਸਾਂ ਮੈਂ। ਫ਼ਰੀਦ ਆਇਆ ਨ ਮਾਹੀ ਵਲ।ਡਿੱਤੀ ਸੂਲਾਂ ਨ ਸਾਹੀ ਵਲ। ਪਿਆ ਡੁੱਖ ਡੂਰ ਫਾਹੀ ਵਲ।ਅਝੋਂ ਅਜ ਕਲ ਹਰੀਸਾਂ ਮੈਂ। 207. ਸਮਝ ਫਰੀਦਾ ਬਿਰਹੋਂ ਬਹੂੰ ਸਰ ਜੋਰ ਸਮਝ ਫਰੀਦਾ ਬਿਰਹੋਂ ਬਹੂੰ ਸਰ ਜੋਰ। ਅੱਖੀਆਂ ਉਬਲੀਆਂ ਦਿਲੜੀਆਂ ਉਕਲੀਆਂ।ਸੀਨੇ ਪਏ ਸ਼ਰ ਸ਼ੋਰ। ਗਮਜ਼ੇ ਰਾਹਜ਼ਨ ਮੁਲਕ ਮਰੀਲੇ।ਨਾਜ਼-ਏ-ਨਿਗਾਹ ਹੈ ਚੂਰ। ਲੋਰ ਸਿਰਾਂ ਵਿਚ ਡੋਰ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ।ਰੋਂਦੀ ਅੱਖੀਆਂ ਕੋਰ। ਲਾਕਰ ਯਾਰੀ ਕਰਨ ਨ ਕਾਰੀ।ਮਹਜ ਨ ਚਾੜ੍ਹਨ ਤੋੜ। ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ ਦਿਲੀਆਂ ਲੁਟ ਕਰ।ਉਲਟਾ ਥੀਂਦੇ ਤੋਰ। ਸਕੜੇ ਛੁਟੜੇ ਸਾਂਗੇ ਤੁਰੁਟੜੇ।ਇਸ਼ਕ ਪਿਆ ਗਲ ਡੋਰ। ਮੈਂ ਅੜ ਚੁਕੜੀ ਪੇਚ ਡੁਖਾਂ ਵਿਚ।ਸ਼ਾਲਾ ਨ ਫਾਸਿਨ ਹੋਰ। 208. ਸਮੰਝ, ਸੰਜਾਣੀ ਗੈਰ ਨ ਜਾਣੀ ਸਮੰਝ, ਸੰਜਾਣੀ ਗੈਰ ਨ ਜਾਣੀ।ਸਭ ਸੂਰਤ ਹੈ ਐਨ ਜ਼ਹੂਰ। ਰੱਖ ਤਸਦੀਕ ਨ ਥੀ ਅਵਾਰਾ।ਕਾਅਬਾ, ਕਿਬਲਾ, ਦੈਰ, ਦੁਵਾਰਾ। ਮਸਜਦ ਮੰਦਰ, ਹਿਕੜੋ ਨੂਰ। ਹੁਸਨ ਅਜ਼ਲ ਥੀਆ ਫਾਸ਼ ਮੁਬੀਆਨ।ਹਰ ਹਰ ਘਾਟੀ ਵਾਦੀ ਐਮਨ। ਹਰ ਹਰ ਪੱਥਰ ਹੈ ਕੋਹ ਤੂਰ। ਥੀਏ ਜ਼ਾਹਰ ਇਸਰਾਰ ਕਦੀਮੀ।ਹਰ ਹਰ ਸ਼ਾਖ ਹੈ ਨਖਲ ਕਲੀਮੀ। ਜ਼ੇਰ, ਜਬਰ, ਚਪ, ਗਸਤ ਹਜ਼ੂਰ। ਵੀਰਾਨਾ ਆਬਾਦ ਡਿਸੀਜੇ।ਜੰਗਲ ਬੇਲਾ ਸ਼ਾਦ ਡਿਸੀਜੇ। ਦੋਜਖ ਨਜਰਮ ਹੂਰ ਕਸੂਰ। ਆਰੀ ਫਿਰਦੇ ਹਜ, ਜ਼ਕਵਾਤੋਂ।ਸੌਮ ਸਲਵਾਤੋਂ ਜ਼ਾਤ ਸਿਫਾਤੋਂ। ਰਿੰਦ ਅਲਸਤੋਂ ਹਨ ਮਖਮੂਰ। ਕਸ਼ਫ-ਏ ਹਕਾਇਕ ਮਹਜ਼ ਮਹਾਲੇ।ਜੇ ਤੈਂ ਮੁਰਸ਼ਦ ਨਜ਼ਰ ਨ ਭਾਲੇ। ਬਿਉ ਕੁਲ, ਕੂੜ, ਫਰੇਬ ਤੇ ਜ਼ੂਰ। ਫਿਕਾ, ਉਸੂਲ, ਕਲਾਮ, ਮਆਨੀ।ਮੰਤਕ, ਨਹਵ ਤੇ ਸਰਫ ਮਬਾਨੀ। ਠਪ ਰਖ ਹੈ ਤੌਹੀਦ ਗਯੂਰ। ਮੁਲਾ ਪੁਠੜੇ ਮਾਨੀ ਕਰਦੇ।ਆਯਤ ਦਰਸ ਹਦੀਸ ਖਬਰ ਦੇ। ਸਿਰਫ ਸਦਾ ਤੇ ਥੀਏ ਮਗ਼ਰੂਰ। ਮੁੱਲਾਂ ਵੈਰੀ ਸਖਤ ਡਿਸੇਂਦੇ।ਬੇਸ਼ਕ ਹਨ ਉਸਤਾਦ ਦਿਲੇਂਦੇ। ਇਬਨੁਲ ਅਰਬੀ ਤੇ ਮਨਸੂਰ। ਸ਼ਾਹਦ, ਵਾਹਦ, ਅਸਲ ਫਰਅ ਵਿਚ।ਰਾਜ਼ ਤਰੀਕਤ ਰਸਮ ਸ਼ਰਾ ਵਿਚ। ਹੈ ਮਸ਼ਹੂਦ ਨਹੀਂ ਮਸਤੂਰ। ਬਠ ਘਤ ਰੀਤ ਰਵਸ਼ ਤਕਲੀਦੀ।ਰਾਹ ਤਹਕੀਕੀ ਸਲਕ ਫਰੀਦੀ।ਕਰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਤੇ ਥੀ ਮਸਰੂਰ। 209. ਸਾਂਵਲ ਪੁਨਲ ਵਲ ਘਰ ਡੋ ਸਧਾਇਆ ਸਾਂਵਲ ਪੁਨਲ ਵਲ ਘਰ ਡੋ ਸਧਾਇਆ।ਤਨ ਮੁੰਝ ਮਾਰਿਆ ਸਰ ਸੂਲ ਤਾਇਆ। ਡੂੰਗਰ ਡਰਾਵਨ ਦੁਖੜੇ ਸਤਾਵਨ।ਡੈਨੜੀ ਬਲਾਈਂ ਕਰ ਟੋਲ ਆਵਨ। ਬਣ ਢੋਲ ਸੁਕੜੇ ਸੌੜੇ ਨ ਭਾਵਨ।ਘਰ ਬਾਰ ਡਿਸਦਾ ਸਾਰਾ ਪਰਾਇਆ। ਮੁਠੜੀ ਮੋਈ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨ ਫੁਲੜੀਆਂ।ਡੋੜੇ ਡੋੜਾਪੇ ਤਾਂਘਾਂ ਅਵਲੜੀਆਂ। ਜਾਨੀ ਅਵੈੜਾ ਪੱਤੀਆਂ ਕਲਲੜੀਆਂ।ਹੈ ਹੈ ਅੜਾਇਆ ਅੱਖੀਆਂ ਅਜਾਇਆ। ਤੋਹਫੇ ਡੁਖਾਂ ਦੇ ਗ਼ਮ ਦੀਆਂ ਸੁਗਾਤਾਂ।ਕੀਚੇ ਸੀਸ ਡੋਆਈਆਂ ਬਰਾਤਾਂ। ਬਿਰਹੋ ਬਰਾਤਾਂ ਔਖੜੀਆਂ ਘਾਤਾਂ।ਜੀੜਾ ਨਹੇੜੇ ਨੇੜਾ ਨਾ ਭਾਇਆ। ਗੁਜਰੇ ਵਹਾਠੜੇ ਜੋਬਨ ਦੇ ਮਾਠੜੇ।ਸਿਹਰੇ ਕੁਮਾਠੜੇ ਉਜੜੇ ਟਿਕਾਣੇ। ਝੁਰਦੀ ਝੁਰਾਠੜੇ ਢੋਲਨ ਨ ਜਾਨੜੇ।ਦਿਲੜੀ ਮੁਸਾਇਆ ਬੇ ਵਸ ਰੁਲਾਇਆ। ਆਸਾਂ ਉਮੀਦਾਂ ਸਾੜੀਆਂ ਤਜਾਲੀਆਂ।ਅਸਲੋਂ ਬਰੋਚਲ ਪੀਤਾਂ ਨ ਪਾਲੀਆਂ। ਮਾਰੂ ਮਿਹਰ ਦੀਆਂ ਦੀਦਾਂ ਨ ਭਾਲੀਆਂ।ਆਇਮ ਫਰੀਦਾ ਸਖਤੀ ਦਾ ਸਾਇਆ। 210. ਸਪਾਹੀੜਾ ਨ ਮਾਰ ਨੈਣਾਂ ਦੇ ਤੀਰ ਸਪਾਹੀੜਾ ਨ ਮਾਰ ਨੈਣਾਂ ਦੇ ਤੀਰ। ਪਲਪਲ ਫਲੜੇ ਚੁਭਨ ਕੁਲਲੜੇ।ਤਨ ਮਨ ਸੀਸ ਸਰੀਰ। ਗੂੜੀਆਂ ਅਖੀਆਂ ਰਤ ਦੀਆਂ ਬੁਖੀਆਂ।ਜ਼ੁਲਫ ਸਿਆਹ ਬੇ ਪੀਰ। ਕਜਲਾ ਜੰਗੀ, ਜ਼ਾਲਮ ਜ਼ੰਗੀ।ਕੋਹਦਾ ਬੇ ਤਕਸੀਰ। ਨੇਸ਼ੇ ਡੁਖੇਂਦੇ ਰੀਸ਼ ਡੁਖੀਦੇ।ਰਗ ਰਗ ਲਖ ਲਖ ਸੀੜ। ਸੇਂਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਖੇੜੇ ਵਰਤੀਆਂ।ਵੈਰੀ ਮਾ ਪਿਓ ਵੀਰ। ਬਿਗੜੀਆਂ ਤਾਂਘਾਂ ਉਜੜੀਆਂ ਮਾਂਘਾਂ।ਵਾਰੂ ਵਸਮ ਮਲ੍ਹੇਰ। ਯਾਰ ਕੁਰਾੜਾ ਧੂਤਾ ਪਾੜਾ।ਕਿਆ ਕੀਜੇ ਤਦਬੀਰ। ਜਿੰਦੜੀ ਚੁਭਦੀ ਨੋਕ ਗ਼ਜ਼ਬ ਦੀ।ਦਿਲ ਗ਼ਮ ਦੀ ਜਾਗੀਰ। ਉਮਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨਿਭਾਇਮ ਰੋਂਦੀਂ।ਮਥੜੇ ਦੀ ਤਹਰੀਰ। 211. ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰਿਅਮ ਗੱਡ ਸਾਈਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰਿਅਮ ਗੱਡ ਸਾਈਂ।ਹੁਣ ਹੋਤ ਪੁਨਲ ਗਿਉਮ ਲੱਡ ਸਾਈਂ। ਨਾ ਕਲ ਯਾਰ ਸਜਨ ਦੀ।ਨਾ ਰਹਿ ਗਈ ਜੋਹ ਜਤਨ ਦੀ। ਨਾ ਤਿੜ ਤਾੜੇ ਮੱਡ ਸਾਈਂ। ਥਲ ਮਾਰੂ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ।ਡੰਗਰ ਔਖੀਆਂ ਘਟੀਆਂ। ਅਪੜਮ ਤੋੜ ਨ ਸੱਡ ਸਾਈਂ। ਸਖ਼ਤ ਅਵੈੜੇ ਪੈਂਡੇ।ਰੜਦੇ ਰਿੱਛ ਤੇ ਗੈਂਡੇ। ਉੱਠ ਗਈ ਆਸ ਤੋ ਤੱਡ ਸਾਈਂ। ਬਾਂਦਰ ਰਾਖਸ ਘਾਟੇ।ਖੁੜਬੁਣ ਖੂਬ ਗਬਾਟੇ। ਕਦਮ ਕਦਮ ਤੇ ਖੱਡ ਸਾਈਂ। ਦਰਦ ਫ਼ਰੀਦ ਸਤਾਵੇ।ਅੱਗ ਲਾਵੇ ਭੁੱਨ ਖਾਵੇ। ਪਟ ਪਟ ਮਾਸ ਤੇ ਹੱਡ ਸਾਈਂ। 212. ਸੱਸੀ ਕਰਹੋ ਕਤਾਰ ਸੱਸੀ ਕਰਹੋ ਕਤਾਰ।ਕੇਚ ਡਹੋਂ ਹਣ ਹਣ ਵੇ। ਝਾਗ ਜਬਲ ਥਲ ਬਾਰ।ਨਾਲ ਪੁੱਨਲ ਬਣ ਤਣ ਵੇ। ਪੱਲੜੇ ਡੋਹ ਗੁਨਾਹ ਨ ਮੈਡੇ ਵੇ।ਹੈ ਵੇ ਬਰੋਚਲ ਯਾਰ ਮੁਫ਼ਤ ਕੀਤੋ ਅਣ ਬਣ ਵੇ। ਹਿੱਕ ਕਲ੍ਹੜੀ ਪਈ ਪੀਤ ਕਲਲੜੀ ਵੇ।ਰੋਵਾਂ ਜ਼ਾਰੋ ਜ਼ਾਰ ਲਾ ਗਲੜੇ ਵਣ ਵਣ ਵੇ। ਨੈਂ ਬਾਰੀ ਤੇ ਟਾਂਗ ਉਭਾਰੀ ਵੇ।ਰਾਤ ਅੰਧਾਰ ਗੁਬਾਰ ਝੜ ਮੀਂਹ ਦੀ ਕਣ ਕਣ ਵੇ। ਕੇਡੇ ਕੱਜਲ ਮਸਾਗ ਗਿਉਸੇ ਵੇ।ਕੇਡੇ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਗਹਿਣੇ ਦੀ ਘਣ ਘਣ ਵੇ। ਦਿੱਲੜੀ ਚੁਸਤ ਨ ਥੀਵੀਂ ਫਲੜੀ ਵੇ।ਮਤਲਬ ਹਈ ਦੀਦਾਰ ਮੋਈਂ ਜੀਂਦੀਂ ਤਣ ਤਣ ਵੇ। ਰਹਿਬਰ ਸ਼ੌਕ ਸ਼ਫੀਕ ਸੁਜੇਂਦਾ ਵੇ।ਜਲਦੀ ਮੋੜ ਮੁਹਾਰ ਪਰੀਂ ਦੂੰ ਖਣ ਖਣ ਵੇ। ਬਿਰਹੋਂ ਫ਼ਰੀਦ ਹੈ ਬੋਝਾ ਕੋਝਾ ਵੇ।ਬੇਸ਼ਕ ਬਾਰੀ ਬਾਰ ਰੱਤੀ ਮਣ ਮਣ ਵੇ। 213. ਸਟ ਸਾਂਵਲ ਸਜਨ ਸਧਾਇਆ ਸਟ ਸਾਂਵਲ ਸਜਨ ਸਧਾਇਆ।ਸਰ ਸੁੰਜੜੇ ਸੂਲ ਸਤਾਇਆ। ਤਪੜੀ ਕਲਹੜੀ ਤਪੜੀ ਮਲੜੀ।ਸਾਂਗ ਹਿਜਰ ਦੀ ਰਲੜੀ। ਜਿੰਦੜੀ ਜਲੜੀ ਦਿਲੜੀ ਗਲੜੀ।ਲਗੜੀ ਅੱਗ ਕੁਲਲੜੀ। ਪੀੜ ਅਵਲੱੜੀ ਨੀਅੜੇ ਘਲੜੀ।ਪਲਪਲ ਪੂਰ ਪਰਾਇਆ। ਪਰਬਤ ਰੋਲੇ ਜਖੜ ਝੋਲੇ।ਗ਼ਮ ਦੇ ਸਾਂਗ ਸੰਗੋਲੇ। ਸੋਜ਼ ਸਮੋਲੇ ਯਾਰਨ ਕੋਲੇ।ਜੀੜਾ ਜਲ ਬਲ ਕੋਲੇ। ਸਖ਼ਤੀ ਗੋਲੇ ਸੁਝਮ ਨ ਓਲੇ।ਦਮ ਦਮ ਰੋਗ ਸਵਾਇਆ। ਨੈ ਬਾਰੀ ਮਨਤਾਰੀ ਹਾਰੀ।ਕਾਰੀ ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ। ਦਰਦਾਂ ਮਾਰੀ ਕਰਮ ਨ ਕਾਰੀ।ਉਲਟਾ ਤਰੋੜਮ ਯਾਰੀ। ਅੰਗ ਅਜ਼ਾਰੀ ਅੱਖੀਆਂ ਜਾਰੀ।ਜੋ ਲਿਖਿਆ ਸੋ ਪਾਇਆ। ਡੁੰਗਰ ਕਾਲੇ ਪੈਰੀਂ ਛਾਲੇ।ਤਤੜੀ ਵਾਕਿਆ ਘਾਲੇ। ਅੱਖਾਂ ਨਾਲੇ ਸੋਜ਼ ਪਜਾਲੇ।ਜ਼ਖਮ ਜਿਗਰ ਦੇ ਆਲੇ। ਪ੍ਰੀਤ ਨ ਪਾਲੇ ਕਰਦੇ ਚਾਲੇ।ਫਿਕਰ ਫਰਾਕ ਮੁੰਝਾਇਆ। ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਖੱਸਦਾ ਭੇਤ ਨ ਡਸਦਾ।ਵਲ ਵਲ ਢੋਲਣ ਨੱਸਦਾ। ਨੇੜੇ ਵੱਸਦਾ ਸਬ ਕੋਈ ਹੱਸਦਾ।ਝੇੜਾ ਝਗੜਾ ਸੱਸਦਾ। ਡੋਰਾ ਡੁਖੜਾ ਜੀ ਬੇਵੱਸ ਦਾ।ਦਿਲੜੀ ਮੁਫਤ ਅੜਾਇਆ। ਰੋਹ ਸਨੇੜੇ ਰਾਹ ਅਵੈੜੇ।ਵੱਸਦਾ ਯਾਰ ਪਰੇੜੇ। ਅੰਮੜੀ ਝੇੜੇ ਵੀਰ ਨਹੇੜੇ।ਸੱਸ ਨਣਾਨ ਕਰੇੜੇ। ਆ ਵੜ ਵੇੜੇ ਛੋੜ ਬਖੇੜੇ।ਸੱਟ ਘਤ ਸ਼ੋਰ ਅਜਾਇਆ। ਨਿਕਲਣ ਆਂਹੀ ਸੰਝ ਸਬਾਹੀਂ।ਬਿਰਹੋਂ ਦੁਖੇ ਦਾ ਭਾਹੀ। ਲਗੜੀਆਂ ਚਾਰੀਂ ਸੁਝਣ ਨ ਵਾਹੀ।ਰੁਲਦੀ ਬੇਲੇ ਕਾਹੀਂ। ਸੁੰਜੜੀਆਂ ਝੋਕਾਂ ਉਜੜੀਆਂ ਜਾਹੀ।ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਆਇਆ। 214. ਸਟ ਸਿਕ ਗੈਰ ਖੁਦਾ ਦੀ ਸਟ ਸਿਕ ਗੈਰ ਖੁਦਾ ਦੀ।ਸਬ ਸ਼ੈ ਵਹਿਮ ਖਿਆਲ। ਕਿਥ ਲੈਲਾ ਕਿਥ ਮਜਨੂੰ।ਕਥ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ। ਕਿਥ ਰਾਂਝਨ ਕਿਥ ਖੇੜੇ।ਕਿਥ ਹੈ ਹੀਰ ਸਿਆਲ। ਕਿਥ ਸਸੀ ਕਿਥ ਪੁਨੂੰ।ਕਿਥ ਓ ਦਰਦ ਕਸ਼ਾਲ। ਕਿਥ ਸੈਫਲ ਕਿਥ ਪਰੀਆਂ।ਕਿਥ ਓ ਹਿਜਰ ਵਸਾਲ। ਬਾਝੋਂ ਅਹਦ ਹਕੀਕੀ।ਕੁਲ ਸ਼ੈ ਐਨ ਜ਼ਵਾਲ। ਚਾਰ ਡਿਹਾਰੇ ਚੇਤਰ ਦੇ।ਕੁਡੇ ਬਕਰਵਾਲ। ਮਾ ਖਲਾ ਅੱਲਾ ਬਾਤਲ।ਬੇਹਕ ਕੂੜ ਪਪਾਲ। ਯਾਰ ਫਰੀਦ ਨ ਵਿਸਰਿਮ।ਮੁਸ਼ਕਲ ਮਹਜ਼ ਮਹਾਲ। 215. ਸੌਣ ਸਗੂਨ ਸੁਹਾਂਦਾ ਹੈ ਸੌਣ ਸਗੂਨ ਸੁਹਾਂਦਾ ਹੈ।ਮਤਾਂ ਸਾਂਵਲ ਅਸਾਂ ਵਲ ਆਂਦਾ ਹੈ। ਫਾਲ ਵਸਾਲ ਦੀ ਕਰੇ ਚਬੋਲੇ।ਲਾਲੀ ਲਿਵੇ ਤੇ ਕਾਂਗਾ ਬੋਲੇ। ਸਹਿਜੋਂ ਅੰਗ ਨ ਮਾਨੋਮ ਚੋਲੇ।ਸੇਝ ਹੱਸੇ ਘਰ ਭਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਜ਼ ਅੰਦੋਹ ਥਏ ਆਜ਼ਾਰੀ।ਸੂਲ ਕਰੇਂਦੇ ਨਾਲਾ ਜ਼ਾਰੀ। ਹਿਜਰ ਡਹਾਗ ਨੂੰ ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ।ਦਰਦ ਅਲਮ ਗ਼ਮ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਸ aੁਮੀਦ ਨਵੀਦ ਹੈ ਸ਼ਾਦੀ।ਈਦ ਸਈਦ ਮੁਬਾਰਕਬਾਦੀ। ਰਾਹਤ ਹਰ ਦਮ ਵਾਧੋ ਵਾਧੀ।ਸੁਖ ਸੁਖੜਾ ਡੁੱਖ ਮਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਣੀ ਫੋਗ ਫੁਲਾਰੀ ਵਾਹ ਵਾਹ ! ਕੰਡੜੀ ਕਰੜ ਸਿੰਗਾਰੀ ਵਾਹ ਵਾਹ ! ਚਨੜਕੀ ਘੰਡ ਤਵਾਰੇ ਵਾਹ ਵਾਹ ! ਝੋਕਾਂ ਮਾਲ ਨ ਮਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆ ਫ਼ਰੀਦ ਡੁਹਾਗ ਦਾ ਵੇਲ੍ਹਾ।ਸਿਹਨ ਸੁਹੇਲਾ ਘਰ ਅਲਬੇਲਾ। ਆਪੇ ਦਿਲਬਰ ਕੀਤਮ ਮੇਲਾ।ਜੈਂ ਬਿਨ ਜੀ ਤੜਫਾਂਦਾ ਹੈ। 216. ਸਾਵਨ ਬੂੰਦੜੀਆਂ ਝਰਲਾਵੇ ਸਾਵਨ ਬੂੰਦੜੀਆਂ ਝਰਲਾਵੇ। ਕੂਕ ਕੂਕ ਪਾਪੀ ਤੇ ਪਪੀਹਾ।ਫੂਖ ਫੂਕ ਤਨ ਆਗ ਜਗਾਵੇ। ਕੋਇਲ ਕੂੰਜ ਮੁਹਰਵਾ ਬੋਲੇ।ਦਿਲ ਦੁਖਿਆਰੀ ਨੂੰ ਡੁੱਖ਼ ਤਾਵੇ। ਨੈਨ ਚੈਨ ਸੇ ਝਗੜਤ ਝਗੜਤ।ਤੜਫਤ ਤੜਫਤ ਰੈਨ ਬਹਾਵੇ। ਛੱਤੀਆਂ ਧੜਕਤ ਜੀਅੜਾ ਲਰਜਤ।ਤੁਜ ਬਿਨ ਕਾਰੀ ਘਟਨ ਡਰਾਵੇ। ਰੁਮ ਝੁਮ ਰੁਤ ਬਰਖ਼ਾ ਸੋਹੇ।ਅੰਗ ਅੰਗ ਰਸ ਰਾਂਦ ਰਚਾਵੇ। ਬੀਤ ਗਏ ਦਿਨ ਰੈਨ ਡੁੱਖਾਂ ਦੇ।ਕਹੋ ਰੀ ਪੀਆ ਕੇ ਸੇਝ ਸੁਹਾਵੇ। ਪੀਤਮ ਪੀਤ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਪਾਲੀ।ਅੰਗ ਅੰਗ ਬਰਹਨ ਮੁਰਝਾਵੇ। 217. ਸਾਵਣ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਾਰਾਂ ਸਾਵਣ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਾਰਾਂ।ਤਰਸ ਪੌਵੀ ਪੁੱਨਲ ਆ ਮੋੜ ਮਹਾਰਾਂ। ਹੰਜੜੂ ਹਾਰਾਂ ਵਾਟ ਨਿਹਾਰਾਂ।ਬੈਠੀ ਕਾਂਗ ਉਡਾਰਾਂ। ਸੱਜੜੀਆਂ ਰਾਤੀਂ ਪਾਵਾਂ ਫਾਲਾਂ।ਡੇਂਹਾਂ ਢਾਲੇ ਮਾਰਾਂ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਕੇਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਾਲੀ।ਔਖੀ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂ। ਰੋਜ ਅਜ਼ਲ ਦੀਆਂ ਲਧਿੱਅਮ ਲਾਵਾਂ।ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ਆਰਾਂ। ਸੁੰਜੜੀਂ ਟਿਬੜੀਂ ਦਿੱਲੜੀ ਮੋਹੀ।ਵਿਸਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਜ਼ਾਰਾਂ। ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਵਾਸਾਇਮ ਮੂਲਾ।ਥੀਆਂ ਚੌ ਗੁੱਠ ਬਹਾਰਾਂ। ਥਲ ਚਤਰਾਂਗ ਡੱਸੀਜਨ ਨਦੀਆਂ।ਰਿੱਮ ਝਿੱਮ ਲਾਸੂੰ ਤਾਰਾਂ। ਨੀਲੀਆਂ ਪੀਲੀਆਂ ਰੱਤੀਆਂ ਪੀਂਘਾਂ।ਮਛਲੀ ਸਹੰਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ। ਸੁਰਖ ਕਰੇਂਹ ਤੇ ਚਿੱਟੜੀਆਂ ਬੋਟੀਆਂ।ਸਾਵੀਆਂ ਲਾਣੀਆਂ ਖ਼ਾਰਾਂ। ਜੋਫੜ ਜੋਫੜ ਘੁਮਕਣ ਮੱਟੀਆਂ।ਸੋਂਹਦੀਆਂ ਘੁੰਡ ਤਵਾਰਾਂ। ਗਾਈਂ ਬਕਰੀਆਂ ਭੇਡਾਂ ਚਾਂਗੈ।ਚਰਦੇ ਜੋੜ ਕਤਾਰਾਂ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਮਿਲਮ ਦਿਲ ਭਾਦਾ।ਮੈਲੇ ਵੇਸ ਉਤਾਰਾਂ। 218. ਸੀਨਾ ਮਹਜ਼ ਲਵੀਰਾਂ ਸੀਨਾ ਮਹਜ਼ ਲਵੀਰਾਂ।ਦਿੱਲੜੀ ਧਈਆ ਧਈਆ। ਰੋ ਰੋ ਉੱਜੜੀਆਂ ਅੱਖੀਆਂ ਸੁੱਜੜੀਆਂ।ਚੋਲੀ ਚੁੱਨੜੀ ਲੀਰਾਂ। ਖਿਲਦੀਆਂ ਸੰਗੀਆਂ ਸਈਆਂ। ਇਸ਼ਕ ਬੁਰਾਈ ਜੋੜ ਕਰਾਈ।ਲੂੰ ਲੂੰ ਲੱਖ ਲੱਖ ਪੀੜਾਂ। ਵੱਸ ਸੂਲੀ ਦੇ ਪਈਆਂ। ਦਰਦ ਅੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੋਜ਼ ਜਿਗ਼ਰ ਵਿੱਚ।ਅੱਖੀਆਂ ਨੀਰ ਵਹੀਰਾਂ। ਮੂੰ ਸਿਰ ਭੁਸੜ ਛਈਆਂ। ਨੀੜੇ ਵੇੜਮ ਸਖ਼ਤ ਨਹੇੜਮ।ਚੁੱਟੜੀ ਹਿਜਰ ਦੇ ਤੀਰਾਂ। ਓ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਕਿਨ ਗਈਆਂ। ਖੋਟ ਕਮਾਵਨ ਕੂੜ ਅਲਾਵਨ।ਕੂੜੀਆਂ ਡੇਵਮ ਧੀਰਾਂ। ਛੱਡ ਦੇ ਸਾਵਲ ਬਈਆਂ। ਬਿਰਹੋਂ ਭੰਵਾਲੀ ਡੇਖ ਫ਼ਰੀਦਾ।ਸੈ ਸੱਸੀਆਂ ਲੱਖ ਹੀਰਾਂ। ਰੁਲਦੀਆਂ ਬੂਟੇ ਲਈਆਂ। 219. ਸੇਜ ਸੁਹਾਇਮ ਬੇਲੀ ਸੇਜ ਸੁਹਾਇਮ ਬੇਲੀ।ਸਿਕਦੀ ਬਾਂਹ ਚੂੜੇਲੀ। ਯਾਰ ਨ ਮਿਲਦਾ ਆਲਮ ਖਿਲਦਾ।ਹਾਲ ਅਵੱਲੜਾ ਔਖੜੇ ਦਿਲ ਦਾ। ਸੁੰਜ ਬਰ ਸਿਹਨ ਹਵੇਲੀ। ਬੁਲਬੁਲ ਭੰਵਰੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਪਾਵਿਨ।ਰਲ ਮਿਲ ਦੋਸਤ ਬਸੰਤ ਸੁਹਾਵਿਨ। ਆਈ ਰੁਤ ਅਲਬੇਲੀ। ਖਿੜ ਕੇ ਸੀ ਸਿਆਲੇ ਬੀਤੇ।ਸੌਂਗੀਂ ਜੇਵਰ ਤਰੇਵਰ ਕੀਤੇ। ਹਿੱਕ ਮੈਂ ਮਹਜ਼ ਡੁਹੇਲੀ। ਪੀਤ ਪਰੀਂਦੀ ਸਿੱਕ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ।ਸੀਨੇ ਸੌ ਸੌ ਸਾਂਗ ਡੁੱਖਾਂ ਦੀ। ਸੇਂਧ ਧੜੀ ਥਈ ਮੇਲੀ। ਕੱਜਲੇ ਬਾਦਲ ਮੀਂਹ ਬਰਸਾਤੀਂ।ਗਾਜਾਂ ਖਮਣੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਰਾਤੀਂ। ਰੁਲਦੇ ਰੋਹ ਇਕੇਲੀ। ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਦੇ ਵਕਤ ਵਿਹਾਣੇ।ਫੁਲ ਗੁਲ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਕਮਾਣੇ। ਬਠ ਰਾਵੇਲ ਚੰਬੇਲੀ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਆਇਮ ਵੇੜ੍ਹੇ।ਉੱਜੜੇ ਗਾਨੇ ਗਹਿਣੇ ਸਿਹਰੇ। ਫਿਰਦੀ ਮੈਲ ਕੁਚੈਲੀ। 220. ਸ਼ਹੁ(ਸ਼ਾਹ) ਰਾਂਝਾ ਅਲਬੇਲਾ ਸ਼ਹੁ(ਸ਼ਾਹ) ਰਾਂਝਾ ਅਲਬੇਲਾ।ਜੋਗੀ ਜਾਦੂਗਰ ਵੇ। ਰਾਵਲ ਬੰਸੀ ਜੋੜ ਸੁਣਾਈ।ਵਿੱਸਰ ਗਿਉਮ ਘਰ ਵਰ ਵੇ। ਯਾਰ ਰੰਝੇਟੇ ਮੁਰਲੀ ਵਾਹੀ।ਕਰ ਕਰ ਪੇਚ ਹੁਨਰ ਵੇ। ਅਨਹਦ ਬੀਨ ਬਜਾ ਮਨ ਮੋਹਿਸ।ਰੁਲਦੀ ਬੂਟੇ ਝਰ ਵੇ। ਕੰਨੇ ਕੰਨੇ ਬੁੰਦੇ ਗਲ ਝਪ ਮਾਲ੍ਹਾਂ।ਰਹਿੰਦੇ ਹੁਸਨ ਨਗਰ ਵੇ। ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੋਂ(ਹਜ਼ਾਰਿਉਂ) ਰਾਂਝਣ ਆਇਆ।ਹੀਰ ਤੱਤੀ ਦੇ ਘਰ ਵੇ। ਜੋਗਣ ਥੀਸਾਂ ਖ਼ਾਕ ਰਮੇਸਾਂ।ਰੁਲਸਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਬਹਰ ਵੇ। ਮਾ ਪਿਉ ਛੋੜ ਲਗੀ ਲੱੜ ਤੈਡੇ।ਸਾਂਵਲ ਕਾਰੀ ਕਰ ਵੇ। ਬਾਝ ਪਰੀਂਦੇ ਬਾਝ ਨ ਕਾਈ।ਬੱਠ ਜ਼ੇਵਰ ਬੱਠ ਜ਼ਰ ਵੇ। ਇਤਨਾ ਜ਼ੁਲਮ ਮੁਨਾਸਬ ਨਾਹੀਂ।ਰੱਬ ਕੋਲੋਂ ਕੁਝ ਡਰ ਵੇ। ਰਾਂਝਾ ਜੋਗੀ ਮੈਂ ਜੁਗ਼ਿਆਣੀ।ਡਿੱਤੜੀ ਇਸ਼ਕ ਖ਼ਬਰ ਵੇ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਵਿਸਰਮ ਹਰਗਿਜ਼।ਸਿੱਕਦੀ ਵੈਸਾਂ ਮਰ ਵੇ। 221. ਸ਼ਹੁ ਰਾਂਝਾ ਅਲਬੇਲਾ ਸ਼ਹੁ ਰਾਂਝਾ ਅਲਬੇਲਾ।ਹੈਂ ਦਿਲੇਂਦਾ ਠੱਗ ਵੇ। ਤੈਂਡੇ ਤਾਨੇ ਮਿਹਣੇ ਸਿੱਠੜੀ।ਡੇਵਮ ਸਾਰਾ ਜੱਗ ਵੇ। ਝੋਕ ਨ ਆਵਾਂ ਕੈਂ ਵਲ ਜਾਵਾਂ।ਹੀਰ ਤੱਤੀ ਦੀ ਤੱਗ ਵੇ। ਕੇਡੇ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਗਿਉਸੇ।ਕੇਡੇ ਗਏ ਝੱਗ ਮੱਗ ਵੇ। ਨੇੜੇ ਜੀਅੜਾ ਜੋੜ ਨਿਹੇੜੇਮ।ਧਾਂ ਕਿਰਮ ਰਗ ਰਗ ਵੇ। ਸੂਲ ਅਵੱਲੜੇ ਮੂਲ ਮੁੱਠੀ ਦੇ।ਡੁੱਖ ਆਵਨ ਕਰ ਵਗ ਵੇ। ਬਿਰਹੋ ਲੁੰਬੀ ਜੁੜ ਕਰ ਲਾਈ।ਲੂੰ ਲੂੰ ਧੁੱਖਦੀ ਅੱਗ ਵੇ। ਰੋਂਦੀ ਖਪਦੀ ਆਤਣ ਬਹਿੰਦੀਂ।ਥਈ ਬੀਮਾਰ ਅਲਗ ਵੇ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਕੀਤਮ ਕਾਰੀ।ਜੀਵਾਂ ਕੈਂਦੇ ਲਗ ਵੇ। 222. ਸਿਖ ਰੀਤ ਰਵਸ਼ ਮਨਸੂਰੀ ਨੂੰ ਸਿਖ ਰੀਤ ਰਵਸ਼ ਮਨਸੂਰੀ ਨੂੰ।ਹੁਣ ਠੱਪ ਰੱਖ ਕਨਜ ਕਦੂਰੀ ਨੂੰ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ਼ਕ ਮਦੱਰਸੇ ਆਇਆ।ਫ਼ਿਕਾ ਅਸੂਲ ਦਾ ਫ਼ਿਕਰ ਉਠਾਇਆ। ਬੇਸ਼ਕ ਆਰਫ਼ ਹੋਕਰ ਪਾਇਆ।ਰਮਜ਼ ਹਕੀਕਤ ਪੂਰੀ ਨੂੰ। ਜੋ ਕੋਈ ਚਾਹੇ ਇਲਮ ਹਕਾਇਕ।ਰਾਜ਼ ਲੁਟਨੀ ਕਸ਼ਫ ਦਕਾਇਕ। ਥੀਵੇ ਅਪਨੇ ਆਪ ਦਾ ਸ਼ਾਇਕ।ਸੱਟ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੂਰੀ ਨੂੰ। ਹਮਾ ਓਸਤ ਦੇ ਭੇਦ ਨਿਆਰੇ।ਜਾਣਨ ਵਹਦਤ ਦੇ ਵਣਜਾਰੇ। ਹਰ ਹਰ ਸ਼ੈ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਨਜ਼ਾਰੇ।ਅਸਰ ਤਜੱਲੀ ਤੂਰੀ ਨੂੰ। ਬੇਦ ਅਨੋਖੈ ਪੰਥ ਅਵੈੜੇ।ਵੇੜੋ ਵੱਸਦੇ ਰਖਣ ਬਖੋੜੇ। ਹੋਰ ਨ ਕੋਈ ਆਪ ਨਬੇੜੇ।ਆਪਣੀ ਇਕੀ ਪੂਰੀ ਨੂੰ। ਲੁਤਫ਼ ਅਜ਼ਲ ਦਾ ਵੇਲਾ ਆਇਆ।ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਂ ਗੁਰ ਗਿਆਨ ਸੁਨਾਇਆ। ਤਬਾ ਸਲੀਮ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਪਾਇਆ।ਫ਼ਹਿਮ ਲੁਗਾਤ ਤਯੂਰੀ ਨੂੰ। 223. ਸਿੱਕ ਸਾੜੇ ਦਿਲ ਤਾਂਗ ਪਜਾਲੇ ਸਿੱਕ ਸਾੜੇ ਦਿਲ ਤਾਂਗ ਪਜਾਲੇ।ਵਤਨ ਨ ਵਿਸਰਮ ਰਾਂਝਣ ਵਾਲੇ। ਹਿਜਰ ਫ਼ਰਾਕ ਦਾ ਕੋਝਾ ਕਿੱਸਾ।ਸਾਹ ਮੁੰਝਾਏ ਤੇ ਹਾਂ ਡਾਲੇ। ਰਾਹ ਅਵੱਲੜੇ ਲੱਖ ਲੱਖ ਵੱਲੜੇ।ਡੂੰਗਰ ਕਾਲੇ ਪੈਰੀਂ ਛਾਲੇ। ਦਿੱਲੜੀ ਜਡੜੀ ਡੁੱਖੜੀਂ ਲਡੜੀ।ਕੇਵੇਂ ਹੋਸ਼ ਹਵਾਸ ਸੰਭਾਲੇ। ਜੈਦੀਂ ਡੇਖਾਂ ਝੋਕ ਸਜਨ ਦੀ।ਕਾਦਰ ਬਾਰ ਗ਼ਮਾਂ ਦੇ ਟਾਲੇ। ਇਸ਼ਕ ਸੌਗਾਤਾਂ ਮੈਂ ਵਲ ਭੇਜੀਆਂ।ਦਰਦ ਅੰਦੇਸ਼ੇ ਰੋਗ ਕਸ਼ਾਲੇ। ਹੈ ਸੋਹਣਿਆਂ ਦੀ ਆਦਤ ਅਸਲੋਂ।ਕੁੜੇ ਪੇਚ ਫ਼ਰੇਬੀ ਚਾਲੇ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਉਤਰਮ ਦਿਲ ਤੋਂ।ਲੁਤਫੇਂ ਭਾਲੇ ਖਵਾਹ ਨ ਭਾਲੇ। 224. ਸਿਕ ਸੂਲੀਂ ਸਾੜੀਂ ਸਾਰੀ ਸਿਕ ਸੂਲੀਂ ਸਾੜੀਂ ਸਾਰੀ।ਵਹ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਅਵਾਵਾੜੀ। ਦਿਲ ਜਲ ਬਲ ਕੇਰੀ ਕੋਲੇ।ਡੁੱਖ ਰਗ ਰਗ ਸੋਜ਼ ਸਮੋਲੇ। ਹਿੱਕ ਸੀਨਾ ਸੌ ਸੌ ਸ਼ੁਅਲੇ।ਹਿਨ ਬਿਰਹੋਂ ਤੇ ਦੋਜ਼ਖ ਹਾੜੀ। ਜੈਂ ਡੇਹ ਅੱਖੀਂ ਮੈਂ ਲਾਤੀਆਂ।ਕੁਲ ਆਸ ਉੱਮੀਦਾਂ ਲਾਥੀਆਂ। ਕਿਆ ਫਤਕਨ ਜੇੜ੍ਹੀਆਂ ਫਾਤੀਆਂ।ਬਿਆ ਹਰ ਕੋਈ ਮਾਰੇ ਤਾੜੀ। ਮੈਂ ਕਰਾਂ ਤੱਤੀ ਕਿਆ ਕਾਰੀ।ਹੁਣ ਜ਼ਖਮ ਪੁੱਠੇ ਫੱਟ ਕਾਰੀ। ਗਲ ਕਾਤੀ ਪੇਟ ਕਟਾਰੀ।ਸਰ ਬਰਛੀ ਤਬਰ ਕਟਾਰੀ। ਥਿਆ ਵੱਸ ਹੱਸ ਕੋਲੇ ਓਲੇ।ਹੁਣ ਫੋਲ ਨ ਦਿਲ ਦੇ ਫੋਲੇ। ਅਥ ਪਏ ਜੂਲ੍ਹਦੇ ਭੋਲੇ।ਗੱਠ ਸੇਵਾਂ ਡੂੰ ਹਤ ਪਾੜੀ। ਮਿਲ ਮੂੰਹ੍ਰੀਂ ਡੋਲੀਆਂ ਵੱਟੀਆਂ।ਗਈ ਫ਼ਰਹਤ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਹਟੀਆਂ। ਗ਼ਮ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਪਾੜੋਂ ਪਟੀਆਂ।ਡੁੱਖ ਸੁਖ ਦੀ ਬੇਖ ਉਖਾੜੀ। ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਹਤ ਬਹਾਨੇ।ਕਈ ਡੇਵਮ ਮੇਹਣੋ ਤਾਨੇ। ਕਈ ਮਾਰਨ ਕਾਠੀਆਂ ਕਾਨੇ।ਹੈ ਬਿਆ ਬਿਆ ਜ਼ੁਲਮ ਡਿਹਾੜੀ। ਸੁਣ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀਆਂ ਧਾਈਂ।ਕਰ ਨਾਜ਼ ਵ ਸ਼ੋਖ ਨਿਗਾਹੀਂ। ਵਲ ਆਪੇ ਸਾਵਲ ਸਾਂਈਂ।ਹੈ ਗੜਾ ਕੋਨ ਫਫਾੜੀ। 225. ਸੋਹਣਾਂ ਨਹਨ ਅਕਰਬ ਡਿੱਸਦਾ ੜੀ ਸੋਹਣਾਂ ਨਹਨ ਅਕਰਬ ਡਿੱਸਦਾ ੜੀ।ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਨ ਹੱਸ ਰਸ ਵਸਦਾ ੜੀ। ਕੇਨੂੰ ਡੁੱਖ ਦੀ ਗਾਲ੍ਹ ਸੁਣਾਵਾਂ।ਕਲ੍ਹੜੀ ਸੇਝ ਸੁੱਤੀ ਤੜਫਾਵਾਂ। ਤਾਰੇ ਗਿਣ ਗਿਣ ਰਾਤ ਨਿਭਾਵਾਂ।ਹੈ ਜੀ ਔਖਾ ਬੇਵੱਸਦਾ ੜੀ। ਯਾਰ ਪੁੱਨਲ ਡੂੰ ਦਿੱਲੜੀ ਤਾਂਗੇ।ਔਖੇ ਲਾਂਘੇ ਰਾਹ ਅੜਾਂਗੇ। ਮੁਸ਼ਕਲ ਪੈਂਡਾ ਮਿਲਣ ਮਹਾਂਗੇ।ਕੰਨੀਂ ਪੌਵਿਮ ਆਵਾਜ਼ ਜਰਸ ਦਾ ੜੀ। ਕੋਲੇਂ ਵੱਸਦਾ ਭੇਤ ਨ ਡੱਸਦਾ।ਦਿੱਲੜੀ ਖੱਸਦਾ ਵਲ ਵਲ ਨੱਸਦਾ। ਡੇਖ ਕੇ ਹਾਲ ਏਹੀਂ ਬੇਕੱਸਦਾ।ਕਰ ਠਾਹ ਠਾਹ ਦੁਰ ਦੂੰ ਹੱਸਦਾ ੜੀ। ਨਾਜ਼ਕ ਢੰਗ ਅਜਾਇਬ ਵੱਨਦਾ।ਸਾਂਵਲ ਢੋਲੇ ਮਨ ਮੋਹਨ ਦਾ। ਮਾਣ ਕਰਾਂ ਕਿਆ ਯਾਰ ਸਜਣ ਦਾ।ਓ ਦਿਲਬਰ ਹੈ ਹਰ ਕੱਸ ਦਾ ੜੀ। ਏ ਬੇਕਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨਿਭਾਇਆ।ਲੋਹੇ ਵਾਂਗ ਬਹੂੰ ਬੇ ਮਾਇਆ। ਫ਼ਖਰ ਪਏ ਦੀ ਸੁਹਬਤ ਆਇਆ।ਥਿਆ ਹਮਸਾਇਆ ਪਾਰਸ ਦਾ ੜੀ। 226. ਸੋਹਣੇ ਯਾਰ ਬਾਝੋਂ ਮੈਡੀ ਨਹੀਂ ਸਰਦੀ ਸੋਹਣੇ ਯਾਰ ਬਾਝੋਂ ਮੈਡੀ ਨਹੀਂ ਸਰਦੀ।ਤਾਂਘ ਆਵੇ ਵਧਦੀ ਸਿਕ ਆਵੇ ਚੜ੍ਹਦੀ। ਕੀਤਾ ਹਿਜਰ ਤੈਡੇ ਮੈਕੂੰ ਜ਼ਾਰੋ ਜ਼ਾਰੇ।ਦਿਲ ਪਾਰੇ ਪਾਰੇ ਸਰ ਧਾਰੋ ਧਾਰੇ। ਮੁੰਝ ਵਾਧੋ ਵਾਧੇ ਡੁੱਖ ਤਾਰੇ ਤਾਰੇ।ਰੱਬ ਮੇਲੇ ਮਾਹੀ ਬੈਠੀ ਧਾਂ ਕਰਦੀ। ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ ਮਾਹੀ ਕਡੀ ਪਾਵੇ ਫੇਰਾ।ਸ਼ਾਲਾ ਪਾ ਕੇ ਫੇਰਾ ਪੁੱਛੇ ਹਾਲ ਓ ਮੇਰਾ। ਦਿਲ ਦਰਦਾਂ ਮਾਰੀ ਡੁੱਖਾਂ ਲਾਇਆ ਦੇਰਾ।ਰਾਤੀਂ ਆਹੀਂ ਭਰਦੀ ਡੇਹਾਂ ਸੂਲਾਂ ਸੜਦੀ। ਪੁਨੂੰ ਖਾਨ ਮੇਰੇ ਕੀਤੀ ਕੇਚ ਤਿਆਰੀ।ਮੈਂ ਮਿੱਨਤਾਂ ਕਰਦੀ ਤਰੋੜੀ ਵੈਂਦਾ ਯਾਰੀ। ਕਈ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ ਕਿਆ ਕੀਜੇ ਕਾਰੀ।ਸਟ ਬਾਂਦੀ ਬਰਦੀ ਥੀਸਾਂ ਬਾਂਦੀ ਬਰਦੀ। ਰੋ ਰੋ ਫ਼ਰੀਦਾ ਫ਼ਰਿਆਦ ਕਰਸਾਂ।ਗ਼ਮ ਬਾਝ ਉਸ ਦੇ ਬਿਆ ਸਾਹ ਨ ਭਰਸਾਂ। ਜਾ ਥੀਸਮ ਮੇਲਾ ਜਾ ਰੁਲਦੀ ਮਰਸਾਂ।ਕਹੀਂ ਲਾ ਡਖਾਈ ਦਿਲ ਚੋਟ ਅੰਦਰ ਦੀ। 227. ਸੋਹਣੇ ਯਾਰ ਪੁਨਲ ਦਾ ਸੋਹਣੇ ਯਾਰ ਪੁਨਲ ਦਾ।ਹਰ ਜਾ ਐਨ ਹਜੂਰ। ਅੱਵਲ ਆਖਰ ਜ਼ਾਹਰ ਬਾਤਨ।ਉਸਦਾ ਜਾਣ ਜ਼ਹੂਰ। ਆਪ ਬਣੇ ਸੁਲਤਾਨ ਜਹਾਂ ਦਾ।ਆਪ ਬਣੇ ਮਜ਼ਦੂਰ। ਥੀ ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਫਿਰੇ ਵਿਚ ਗਮ ਦੇ।ਵਾਸਲ ਥੀ ਮਹਜੂਰ। ਥੀ ਮਾਸ਼ੂਕ ਦਿਲੀਂ ਲੁਟ ਨੇਵੇਂ।ਜਾਨ ਕਰੇ ਰੰਜੂਰ। ਗਲ ਲਾਂਵਣ ਵਲ ਮਾਰ ਤੜ੍ਹਾਵਣ।ਏਹੋ ਨਹੀਂ ਦਸਤੂਰ। ਚਸ਼ਮਾਂ ਫ਼ਖਰੂਦੀਨ ਮਿਠਲ ਦੀਆਂ।ਤਨ ਮਨ ਕੀਤਾ ਚੂਰ। ਘੋਲ ਘੋਤ ਮੈਂ ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਂ ਤੂੰ।ਜਨਤ ਹੂਰ ਕਸੂਰ। ਯਾਰ ਫਰੀਦ ਕੂੰ ਏਵੇਂ ਸਾੜਿਓ।ਜਿਵੇਂ ਜਲਿਆ ਕੋਹ ਤੂਰ। 228. ਸੋਹਣੀਆਂ ਰਮਜ਼ਾਂ ਤੇਰੀਆਂ ਭਾਉਂਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਰਮਜ਼ਾਂ ਤੇਰੀਆਂ ਭਾਉਂਦੀਆਂ।ਸਾਨੂੰ ਗੁੱਝੜੀ ਚੇਟਕ ਲਾਉਂਦੀਆਂ। ਚਸ਼ਮਾਂ ਜਾਦੂ ਕਹਿਰ ਕਿਆਮਤ।ਹੋਸ਼ ਹੱਵਾਸ ਭੁਲਾਉਂਦੀਆਂ। ਅਬਰੂ ਕੋਸ ਤੇ ਮਿਜ਼ਗਾਂ ਕੈਬਰ।ਜ਼ੁਲਮੀਂ ਚੋਟ ਚਲਾਉਂਦੀਆਂ। ਚੜ੍ਹਨ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨ ਮੁੜਦੀਆਂ ਹਰਗਿਜ਼।ਜ਼ੁਲਫ਼ਾਂ ਸੈਦ ਫੁਹਾਉਂਦੀਆਂ। ਚਾਲੀਂ ਨਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਮੋਹਦੀਆਂ।ਹੁਕਮੀਂ ਬਿਰਹੋਂ ਬਛਾਉਂਦੀਆਂ। ਤੇਗ਼ਾਂ ਤੇਜ਼ ਨਿਗਾਹ ਦੀਆਂ ਹਰ ਦਮ।ਲਾਲ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਧਾਉਂਦੀਆਂ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਕਈ ਘਰ ਗਾਲੇ।ਸਹੰਸ ਪਈਆਂ ਤੜਫ਼ਾਉਂਦੀਆਂ। 229. ਸੁਬਹ ਸਾਦਕ ਖਾਂ ਸਾਹਿਬੀ ਮਾਣੇ ਸੁਬਹ ਸਾਦਕ ਖਾਂ ਸਾਹਿਬੀ ਮਾਣੇ।ਪਾ ਸਿਹਰੇ ਗਾਨੇ ਗਹਿਣੇ। ਸਹਿਜੋਂ ਫੁਲੂੰ ਸੇਝ ਸੁਹਾ ਤੂੰ।ਬਖ਼ਤ ਤੇ ਤਖ਼ਤ ਕੂੰ ਜੋੜ ਛਕਾ ਤੂੰ। ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਕੂੰ ਆਪ ਵਸਾ ਤੂੰ।ਪਟ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਥਾਣੇ। ਸੁਣ ਇਕਬਾਲ ਤੈਡਾ ਪੈ ਡਰਦੇ।ਰਾਜੇ ਦਹਸ਼ਤ ਕਰ ਮਰਦੇ। ਮੀਰ ਨਵਾਬ ਥਏ ਆ ਬਰਦੇ।ਬੇ ਜ਼ਰ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿਕਾਣੇ। ਪੀਰ ਫ਼ਕੀਰ ਤੈਕੂੰ ਸਬ ਚਹਿੰਦੇ।ਸੂਬੇਦਾਰ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਰਹਿੰਦੇ। ਗਿਰਦਾ ਗਿਰਦ ਕਚਹਿਰੀ ਬਹਿੰਦੇ।ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਸਿਆਣੇ। ਫੈਜ ਤੈਡੇ ਦੇ ਜਗ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ।ਜ਼ਾਲਾਂ ਮਰਦ ਗਏ ਘਿਨ ਹਿਸੇ। ਨੀਂਗਰ ਤਕੜੇ ਬੁਢੜੇ ਲਿਸੇ।ਨੰਢੜੇ ਬਾਲ ਅਯਾਣੇ। ਖ਼ੂਬ ਹੰਡਾਈਂ ਜਿੰਦ ਜਵਾਨੀ।ਹਰ ਦਮ ਕੋਲ ਵੱਸੀਂ ਦਿਲ ਜਾਨੀ। ਯਾਰ ਪਿਆਰਾ ਯੂਸਫ਼ ਸਾਨੀ।ਨਾਜ਼ ਤੈਂਡੇ ਮਨ ਭਾਣੇ। ਕਰੇ ਫ਼ਰੀਦ ਹਮੇਸ਼ ਦੁਆਈਂ।ਸਾਂਵਲ ਜੀਵੇਂ ਚਰ ਜੁਗ ਤਾਈਂ। ਤੈਡੇ ਸਾਡਾ ਸੋਹਣਾ ਸਾਈਂ।ਲਗੜੇ ਨੇਂਹ ਪੁਰਾਣੇ। 230. ਸੁਖ ਸੋਮਹਣ ਸਿਧਾਇਮ ਸੁਖ ਸੋਮਹਣ ਸਿਧਾਇਮ।ਯਾਰ ਨ ਨੀਤਮ ਸੰਗ ਵੇ। ਸੇਝ ਰੰਗੀਲੀ ਸੁਟਿਅਮ ਪਸੇਲੀ।ਧਾਂ ਕਰਮ ਅੰਗ ਅੰਗ ਵੇ। ਨਿਕਲਨ ਆਹੀਂ ਸੰਜ ਸਬਾਹੀ।ਡੁੱਖੜੀਂ ਕੀਤਮ ਤੰਗ ਵੇ। ਸੱਜਣ ਸਧਾਏ ਵਲ ਨ ਆਏ।ਵਾਹ ਕਾਦਰ ਦਾ ਰੰਗ ਵੇ। ਕੋਲ ਨ ਨੀਤਮ ਢੋਲ ਦਿਲੇਂਦੇ।ਰੋਹੀ ਰੁਲਿਉਮ ਕੁਰੰਗ ਵੇ। ਟਲ੍ਹਿਅਮ ਨਾ ਸਖ਼ਤੀ ਤੇ ਬਦਬਖ਼ਤੀ।ਗਿਆ ਨਾਮੁਸ ਤੇ ਨੰਗ ਵੇ। ਦਰਦ ਅਵੱਲੜੇ ਸੂਲ ਕਲੱਲੜੇ।ਤਨ ਮਨ ਦੂਰ ਚਰੰਗ ਵੇ। ਰੁਲਦੀ ਥਲ ਵਿੱਚ ਯਾਰ ਨ ਵਲ ਵਿੱਚ।ਵੱਲੜੀ ਲਗੜੀ ਜੰਗ ਵੇ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਛਕਾ ਮੋਈਂ ਜੀਂਦੀ।ਡੇ ਸਰ ਮੁਲ ਨ ਸੰਗ ਵੇ। 231. ਸੁਣ ਸਮਝੜੇ ਜ਼ਾਹੇਦ ਜਾਹਦ ਤੂੰ ਸੁਣ ਸਮਝੜੇ ਜ਼ਾਹੇਦ ਜਾਹਦ ਤੂੰ।ਹਿਨ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਏ ਕਲਮਾਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਗਾਲ੍ਹ ਅਜਬ ਹੈ ਹਾਲ ਅਜਬ।ਹੈ ਚਾਲ ਅਜਬ ਹੈ ਘਾਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਜ਼ੌਕ ਅਜਬ ਹੈ ਸ਼ੌਕ ਅਜਬ।ਹੈ ਐਨ ਅਜਬ ਹੈ ਬੈਨ ਅਜਬ। ਹੈ ਜ਼ਿਕਰ ਅਜਬ ਹੈ ਫ਼ਿਕਰ ਅਜਬ।ਹੈ ਨਫ਼ੀ ਅਜਬ ਅਸਬਾਤ ਅਜਬ। ਕੁਲ ਤਾਂਘ ਤਲਬ ਮਫਕੂਦ ਕਰਨ।ਸਭ ਸੂਰਤ ਹੱਕ ਮਸਜੂਦ ਕਰਨ। ਥੀ ਬਾਜ਼ਲ ਤਰਕ ਵਜੂਦ ਕਰਨ।ਸਕ ਸੌਮ ਸਲਵਾਤ ਜ਼ਕਵਾਤ ਅਜਬ। ਹਿਕਮਾਤ ਅਜਬ ਸੁਬਹਾਤ ਅਜਬ।ਦਰਜਾਤ ਅਜਬ ਦਰਕਾਤ ਅਜਬ। ਆਯਾਤ ਅਜਬ ਤਾਆਤ ਅਜਬ।ਤਾਗ਼ੂਤ ਤੇ ਲਾਤ ਮਨਾਤ ਅਜਬ। ਹਿਕ ਜਾਤੋਂ ਸਹੰਸ ਜ਼ਵਾਤ ਅਜਬ।ਇਸਮਾ ਅਫਆਲ ਸਿਫਾਤ ਅਜਬ। ਖੁਸ਼ ਖਿਜ਼ਰ ਦੇ ਫਲਸਫਿਆਤ ਅਜਬ।ਜ਼ੁਲਮਾਤ ਤੇ ਆਬ ਹਯਾਤ ਅਜਬ। ਠੱਪ ਫਿਕ ਅਸੂਲ ਅਕਾਇਦ ਨੂੰ।ਰਖ ਮਿਲਤ ਇਬਨੁਲ ਅਰਬੀ ਦੀ। ਹੈ ਦਿਲੜੀ ਗੈਰੋਂ ਪਾਕ ਤੇਰੀ।ਮਿਸਬਾਹ ਅਜਬ ਮਸਕਵਾਤ ਅਜਬ। ਹਰਕਾਤ ਅਜਬ, ਸੁਕਨਾਤ ਅਜਬ।ਅਸ਼ਗ਼ਾਲ ਅਜਬ ਔਕਾਤ ਅਜਬ। ਔਰਾਦ ਅਜਬ ਦਾਵਾਤ ਅਜਬ।ਸਾਆਤ ਅਜਬ ਡੇਹ ਰਾਤ ਅਜਬ। ਲਾ ਯਦਰਕਹੁਲ ਅਬਸਾਰ ਅਜਬ।ਲਾਯਹਜ੍ਹਾ ਅਲਸ਼ਕਾਲ ਅਜਬ। ਹੈ ਬਹਿਰ ਅਜਬ ਹੈ ਲਹਿਰ ਅਜਬ।ਹੈ ਨਹਿਰ ਅਜਬ ਕਤਰਾਤ ਅਜਬ। ਆਫ਼ਾਤ ਅਜਬ ਖਦਸ਼ਾਤ ਅਜਬ।ਸਦਮਾਤ ਅਜਬ ਹਸਰਾਤ ਅਜਬ। ਵਾਹ ਜਜ਼ਬਭਹ ਮਿਨ ਜਜ਼ਬਾਤ ਅਜਬ।ਰਾਹਾਤ ਅਜਬ ਲੱਜ਼ਾਤ ਅਜਬ। ਨਾਸੂਤ ਅਜਬ ਮਲਕੂਤ ਅਜਬ।ਜਬਰੂਤ ਅਜਬ ਲਾਹੂਤ ਅਜਬ। ਤਲਬੀਸ ਅਜਬ ਤਾਨੀਸ ਅਜਬ।ਤਕਦੀਸ ਅਜਬ ਸਤਵਾਤ ਅਜਬ। ਅਵਹਾਮ ਅਜਬ ਇਬਹਾਮ ਅਜਬ।ਐਲਾਮ ਅਜਬ ਇਲਹਾਮ ਅਜਬ। ਹਮਜ਼ਾਤ ਅਜਬ ਖ਼ਤਰਾਤ ਅਜਬ।ਲਮਹਾਤ ਅਜਬ ਸ਼ਤਹਾਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਕੁਰਬ ਅਜਬ ਹੈ ਬੋਅਦ ਅਜਬ।ਹੈ ਵਸਲ ਅਜਬ ਹੈ ਫਸਲ ਅਜਬ। ਹੈ ਕਹਿਰ ਹਿਜਾਬ ਅਕਾਬ ਅਜਬ।ਹੈ ਲੁਤਫ ਨਜਾਤ ਸਬਾਤ ਅਜਬ। ਅਬਦਾਲ ਅਜਬ ਔਤਾਦ ਅਜਬ।ਅਕਤਾਬ ਅਜਬ ਅਫਰਾਦ ਅਜਬ। ਤਹਕੀਕ ਅਜਬ ਤਸਦੀਕ ਅਜਬ।ਤਕਲੀਦ ਅਦੂਲ ਸਕਾਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਕਲਬ ਅਜਬ ਹੈ ਸਿੱਰ ਅਜਬ।ਹੈ ਨਫਸ ਅਜਬ ਹੈ ਰੂਹ ਅਜਬ। ਹੈ ਹਰਮ ਅਜਬ ਅਹਿਰਾਮ ਅਜਬ।ਹਜਾਜ ਅਜਬ ਇਰਫ਼ਾਤ ਅਜਬ। ਜਬਰੀਲ ਅਜਬ ਤਨਜੀਲ ਅਜਬ।ਤਰਤੀਲ ਅਜਬ ਤਾਮੀਲ ਅਜਬ। ਹੈ ਜ਼ੁਹਰ ਅਜਬ ਤਫ਼ਸੀਰ ਅਜਬ।ਹੈ ਬਤਨ ਤੇ ਤਾਵਾਲਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਕਿਬਰ ਤੇ ਫ਼ਖਰ ਗਰੂਰ ਅਜਬ।ਹੈ ਨਾਰ ਅਜਬ ਹੈ ਨੂਰ ਅਜਬ। ਹੈ ਨਖਲ ਅਜਬ ਹੈ ਤੂਰ ਅਜਬ।ਹੈ ਮੂਸਾ ਤੇ ਮੀਕਾਤ ਅਜਬ। ਆਗਾਜ਼ ਅਜਬ ਅੰਜਾਮ ਅਜਬ।ਹੈ ਸ਼ਾਮ ਅਜਬ ਪ੍ਰਭਾਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਸ਼ਮਸ ਤੇ ਮਦਾਲਜੁਲ ਅਜਬ।ਹੈ ਅਕਸ ਅਜਬ ਜ਼ੱਰਾਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਤਰ੍ਹਾ ਕਿਆਮ ਕਊਦ ਅਜਬ।ਹੈ ਵਜਾ ਰਕੂ ਸਜੂਦ ਅਜਬ। ਹੈ ਸ਼ਫਾਅ ਅਜਬ ਹੈ ਵਤਰ ਅਜਬ।ਅਰਕਾਨ ਅਜਬ ਰਕਆਤ ਅਜਬ। ਨਫ਼ਕਾਤ ਅਜਬ ਸਦਕਾਤ ਅਜਬ।ਖੈਰਾਤ ਅਜਬ ਹਸਨਾਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਦੁਨੀਆ ਅਸਲ ਅਹਾਦ ਅਜਬ।ਹੈ ਦੀਨ ਅਲੂਫ ਮਾਅਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਦੋਜ਼ਖ ਤਬਕਾਤ ਅਜਬ।ਹੈ ਜਨਤ ਸਬਅ ਸਿਫਾਤ ਅਜਬ। ਅਸੀਆਨ ਅਜਬ ਅਸਾਤ ਅਜਬ।ਇਬਰਾਰ ਤੇ ਬਾਕੀਆਤ ਅਜਬ। ਵਾਲਲੀਲ ਹੈ ਰਮਜ਼ ਬਤੂਨ ਅਜਬ।ਵਾਲਕਲਮ ਅਜਬ ਹੈ ਨੂਨ ਅਜਬ। ਵਾਲਤੈਨ ਤੇ ਵਾਲਜ਼ੈਤਨ ਅਜਬ।ਵਾਲਸ਼ਮਸ਼ ਤੇ ਵਾਲਸਿਫਾਤ ਅਜਬ। ਮਿਨ ਈਨ ਅਲੀ ਈਂ ਅਸਤ ਅਜਬ।ਮਾ ਅਲ ਹਾਸਲ ਫੀ ਅਲ ਬੀਨ ਅਸਤ ਅਜਬ। ਮਿਨ ਇਲਮ ਮਾਲੀ ਅਲ ਐਨ ਅਸਤ ਅਜਬ।ਇਸਰਾਰ ਰਮੁਜ਼ ਨੁਕਾਤ ਅਜਬ। ਘਰ ਬਾਰ ਡਿਸੇ ਬਰ ਬਾਰ ਅਸਾਂ।ਗਏ ਵਿਸਰ ਸਭੋ ਕੰਮ ਕਾਰ ਅਸਾਂ। ਲਾਚਾਰ ਤੇ ਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਾਰ ਅਸਾਂ।ਵਾਹ ਡਿਤੜੀ ਬਿਰਹੋ ਬਰਾਤ ਅਜਬ। ਹਿਕ ਪਾਸੋਂ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ ਅਜਬ।ਪੈ ਪਾਸੋਂ ਇਜਜ਼ ਨਿਆਜ਼ ਅਜਬ। ਹੈ ਸੋਜ਼ ਅਜਬ ਹੈ ਸਾਜ਼ ਅਜਬ।ਹੈ ਘੁੰਡ ਅਜਬ ਹੈ ਝਾਤ ਅਜਬ। ਵਾਹ ਆਲਮ ਹੁਸਨ ਆਬਾਦ ਅਜਬ।ਵਿਚ ਸੋਹਣਿਆਂ ਦਾ ਬੇਦਾਦ ਅਜਬ। ਲੁਟੀ ਦਿਲੜੀ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਅਜਬ।ਮੁਠੀਆਂ ਅਖੀਆਂ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਅਜਬ। ਹਰ ਆਨ ਅਹੱਦ ਡੋਂ ਧਿਆਨ ਧਰੋ।ਹੈ ਬੇਸ਼ਕ ਦੀਨ ਈਮਾਨ ਇਹੋ। ਦਿਲ ਨਾਲ ਫ਼ਰੀਦ ਦਾ ਵਾਅਜ਼ ਸੁਣੋ।ਸੌ ਬਾਤ ਦੀ ਹੈ ਹਿਕ ਬਾਤ ਅਜਬ। 232. ਸੁਣ ਵੋ ਸਹੇਲੀ ਸੁਘੜ ਸਿਆਣੀ ਸੁਣ ਵੋ ਸਹੇਲੀ ਸੁਘੜ ਸਿਆਣੀ।ਬਿਰਹੋਂ ਦੇ ਪੰਧੜੇ ਸਖਤ ਬਈਦ। ਨਾ ਕਲ ਮੈਕੂੰ ਤੇਗ਼ ਕਜ਼ਾ ਦੀ।ਨਾ ਤਕਦੀਰ ਦੇ ਤੀਰ ਦਗ਼ਾ ਦੀ। ਕੀਤੋਮ ਦੋਸਤ ਦੀ ਦੀਦ ਸ਼ਹੀਦ। ਜੇ ਡੇਂਹ ਭਲੜੇ ਮਿਤਰ ਵੀ ਭਲੜੇ।ਕਿਸਮਤ ਜੋੜੇ ਜੋੜ ਕੁਲਲੜੇ। ਯਾਰ ਸ਼ਦੀਦ ਤੇ ਬਖਤ ਅਨੀਦ। ਰੋਵਣ ਪਿਟਣ ਕੂੰ ਸਮਝੂੰ ਸ਼ਾਦੀ।ਸੁੰਜੀ ਬਰ ਝਰ, ਝੰਗ ਡਿਸਮ ਆਬਾਦੀ। ਇਸ਼ਰਾ ਮਹਰਮ ਸਾਡੜੀ ਈਦ। ਸੌ ਸੌ ਛਾਂਗਾਂ ਲਖ ਲਖ ਛੇੜੂ।ਵੁਠੜੇ ਦੀ ਵੌਹ ਡੇਵਨ ਪੰਧੇੜੂ। ਰੋਹੀ ਥਈ ਆਬਾਦ ਜਦੀਦ। ਜਿੰਦ ਅਸੀਰੇ ਜੋਰ ਵ ਜਫਾ ਦੀ।ਦਿਲੜੀ ਕੈਦੀ ਕਰਬ ਵ ਬਲਾ ਦੀ। ਡਿਸਮ ਰਕੀਬ ਯਜ਼ੀਦ ਪਲੀਦ। ਸਟ ਖਿਰਕਾ ਭਟ ਘਤ ਸਜਾਦਾ।ਜਾਮਾ ਜਾਂ ਸੂ ਪਾਕ ਬ ਬਾਦਾ। ਕਰਦਮੀ ਪੀਰ ਮਗ਼ਾਂ ਤਾਕੀਦ। ਸਾਂਵਲ ਯਾਰ ਦੇ ਨਾਜ਼-ਏ-ਨਿਗਾਹ ਦੇ।ਮਾਰੂ ਚਾਲ ਤੇ ਖਾਲ ਸਿਆਹ ਦੇ। ਥੀਵਸੇ ਮੁਫਤ ਫ਼ਰੀਦ ਖ਼ਰੀਦ। 233. ਸੁਣ ਯਾਰ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ ਵੋ (ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਹੀਰ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨੀ ਲਿਖੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਆਸ਼ਕ ਸੀ।) ਸੁਣ ਯਾਰ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ ਵੋ।ਥੀਆਂ ਅੱਖੀਆਂ ਛਲ ਗਈ ਦਿਲੜੀ ਜਲ। ਕਾਂਹ ਕੁਮਾਣੀਂ ਉਜੜੀਆਂ ਝੋਕਾਂ।ਸਖਤ ਸਿਆਲੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਟੋਕਾ। ਰਹਿੰਦੀ ਦਿਲ ਦਿਲਗੀਰ ਵੋ।ਸਰ ਦਰਦ ਉਟਲ ਪਏ ਰੋਗ ਉਛਲ। ਲਗੜਾ ਨੇਂਹ ਰੰਝੇਟੇ ਵਾਲਾ।ਵਿਸਰਿਆ ਫ਼ਹਿਮ ਫ਼ਿਕਰ ਦਾ ਚਾਲਾ। ਹੀਰ ਗਈ ਝੰਗ ਚੀਰ ਵੋ।ਸਟ ਸੇਝ ਪਲੰਗ ਤੇ ਰੰਗ ਮਹਲ। ਭੋਗੇ ਮੂਲ ਨ ਦੁਸ਼ਮਨ ਜਾਈ।ਜੋ ਜੋ ਸਖਤੀ ਮੈਂ ਸਿਰ ਆਈ। ਮਾਰਮ ਮਾ ਪਿਉ ਵੀਰ ਵੋ।ਵਲ ਸੰਗੀਆ ਸੁਰਤੀਆਂ ਲਹਮ ਨ ਕਲ। ਚਾਕ ਮਹੀਂਦਾ ਆ ਵੜ ਵੇਹੜੇ।ਖੇੜੇ ਭੇੜੇ ਰਖਣ ਬਖੇੜੇ। ਕਪੜੇ ਲੀਰ ਕਤੀਰ ਵੋ।ਗਿਆ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਮੁਸਾਗ ਕਜਲ। ਨਾਜ਼ਕ ਨਾਜ਼ ਨਿਗਾਹ ਸਜਨ ਦੇ।ਇਸ਼ਵੇ ਗਮਜ਼ੇ ਮਨ ਮੋਹਨ ਦੇ। ਲਗੜੇ ਕਾਰੀ ਤੀਰ ਵੋ।ਸੈ ਸੀਨੇ ਪਲ ਪਲ ਚੁਭਦੇ ਫਲ। ਔਖੇ ਲਾਘੇ ਰੋਹ ਹਬਲਦੇ।ਛਲ ਛਲ ਛਾਲੇ ਪੈਰ ਪਚਲਦੇ। ਰੁਲਦੀ ਰਾਹ ਮਲ੍ਹੇਰ ਵੋ।ਜਿਥ ਰਾਖਸ ਡਨੜੀ ਪੌਵਨ ਦਹਲ। ਸੱਸੀ ਸ਼ੋਦੀ ਪੈਰ ਪਿਆਦੀ।ਨਾ ਤਿੜ ਤਾਡੇ ਝੋਕ ਆਬਾਦੀ। ਮਿਠੜੀ ਬੇ ਤਕਸੀਰ ਵੋ।ਨਾ ਖਰਚ ਪਲੇ ਨਾ ਗੰਢ ਸਮਲ। ਮਾਹੀ ਬਾਝੋਂ ਸੂਲ ਕਹਿਰ ਦੇ।ਡੇਹਾਂ ਰਾਤ ਫ਼ਰੀਦ ਨਜਰਦੇ। ਨੀੜਾਂ ਨੀਰ ਵਹੀਰ ਵੋ।ਝਰ ਜੰਗਲ ਬੇਲੇ ਛਲੋ ਛਲ। 234. ਸੁਤੜੀ ਹੋਤ ਸਿਧਾਣੇ ਸੁਤੜੀ ਹੋਤ ਸਿਧਾਣੇ।ਨਾਹੀਂ ਹਿਕਤਿਲ ਤਰਸ ਜਤਨ ਮੇਂ। ਗਏ ਕਰਹੋਂ ਕਤਾਰੀ ਬਰਡੋ।ਥੀ ਪਾਂਧੀ ਕੇਚ ਸ਼ਹਿਰ ਡੋ। ਕਰ ਜ਼ੋਰ ਅਜ਼ੋਰ ਧੰਗਾਣੇ।ਖੁਸ ਵੁਠੜੇ ਦੇਸ ਵਤਨ ਮੇਂ। ਤੱਤੀ ਕਲ੍ਹੜੀ ਤੇ ਨਿੰਦਰਾਈ।ਬੇਵਾਹੀ ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਈ। ਮੂੰਹ ਬੁਸਰਾ ਨੈਣ ਕਮਾਣੇ।ਹੋਸ ਨ ਸਿਰ ਮੇਂ ਸੁਰਤ ਨ ਤਨ ਮੇਂ। ਬਠ ਬੇਦਰਦਾਂ ਦੀ ਯਾਰੀ।ਮੈਂ ਮੁੱਠੜੀ ਲਾ ਕਰ ਹਾਰੀ। ਨਿੱਤ ਝੁਰਦੀ ਝੋਰ ਝੁਰਾਣੇ।ਰਹਿੰਦੀ ਦਰਦ ਅਮਦੋਹਮਿਹਨ ਮੇਂ। ਆ ਆਪੇ ਯਾਰੀ ਲਾਇਸ।ਵਲ ਵੈਂਦੀ ਨਾ ਮੁਕਲਾਇਸ। ਸਭ ਰਹਿ ਗਏ ਹਾਲ ਪੁਰਾਣੇ।ਦਿਲ ਦੀ ਦਿਲ ਮੇਂ ਮਨ ਦੀ ਮਨ ਮੇਂ। ਡੇ ਵੀਰਨ ਡੋਹ ਡੁਰਾਪੇ।ਰੱਖ ਆਸ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆਪੇ। ਮੋਈਂ ਜੀਂਦੀ ਥਲੜੇ ਮਾਣੇ।ਨੀਤਸ ਪੂਰੀ ਗੋਰ ਕਫ਼ਨ ਮੇਂ। ਗਏ ਜੋਭਨ ਜੋਸ਼ ਬਹਾਰੀ।ਗਈ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦੀ ਵਾਰੀ। ਥਏ ਕੱਜਲ ਮੁਸਾਗ ਨਮਾਣੇ।ਵਾਲੀ ਵੱਟੜੀ ਸੋਹਮ ਨ ਕਨ ਮੇਂ। ਠੱਗ ਬਾਗ਼ ਬਹੂੰ ਦਿਲ ਕਾਲੇ।ਸੈ ਪੇਚ ਕਰਨ ਲੱਖ ਚਾਲੇ। ਕਰ ਕੂੜ ਫ਼ਰੇਬ ਅਘਾਣੇ।ਡਿੱਸਦੇ ਪੂਰਬ ਵਸਨ ਦਖਨ ਮੇਂ। ਸਭ ਸੰਗੀਆਂ ਮੁਲਕ ਅਮਨ ਵਿੱਚ।ਏ ਛੋਰੀ ਬੈਤ ਹਜ਼ਨ ਵਿਚ। ਕਰ ਬੈਠਨ ਜਾਹ ਟਿਕਾਨੇ।ਸੋਜ ਬਦਨ ਮੇਂ ਦੂਦ ਦਹਨ ਮੇਂ। ਥੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਆਸੇ ਪਾਸੇ।ਗਏ ਵਿਸਰ ਮਜ਼ਾਖਾਂ ਹਾਸੇ। ਕਿਆ ਹੁਸਨ ਜਮਾਲ ਦੇ ਮਾਣੇਂ।ਬੁੱਢੜੀ ਥੀਅਮ ਨਵੇੜੇ ਸਨ ਮੇਂ। ਏ ਗਮਜ਼ੇ ਨਾਜ ਨਿਹੋਰੇ।ਏ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਜ਼ੇਰੇ ਤੋਰੇ। ਹੁਣ ਡਾਢੇ ਸਖ਼ਤ ਸਿਆਣੇ।ਹਰ ਇਲਮ ਤੇ ਹਰ ਹਰ ਫ਼ਨ ਮੇਂ। ਲਾ ਨੇਹ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਫਿਰਸਾਂ।ਏਹੋ ਘੇਰ ਕੁਲੱਲੜਾ ਘਿਰਸਾਂ। ਓ ਜਾਣੇ ਖਵਾਹ ਨ ਜਾਣੇ।ਰਹਿਸੂੰ ਹਰ ਦਮ ਹਿਕੜੇ ਵਨ ਮੇਂ। 235. ਤਾਂਘ ਪੁੱਨਲ ਵਲ ਤੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂਘ ਪੁੱਨਲ ਵਲ ਤੈਂਦੀ ਹੈ।ਸਾਨੂੰ ਹਿੱਕ ਪਲ ਰਹਿਣ ਨ ਡੇਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ਼ਕ ਉਜਾੜੀ ਝੋਕ ਅਮਨ ਦੀ।ਪਾੜੋ ਬੇਖ ਪਟੀਸ ਹੱਡ ਤਨ ਦੀ। ਹਿੱਕ ਸਿਕ ਰਹਿ ਗਈ ਯਾਰ ਸਜਨ ਦੀ।ਜੋ ਸਬ ਬਾਰ ਸਹੇਂਦੀ ਹੈ। ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ ਦਰਦ ਵਿਛੋੜਾ।ਲਿਖਿਆ ਬਾਬ ਤੱਤੀ ਦੇ ਡੋੜਾ। ਏ ਗ਼ਮ ਮੂਲ ਨ ਥੀਵਮ ਥੋੜਾ।ਜਿੰਦ ਜੁਖ ਜੁਖ ਮੁਕਲੇਂਦੀ ਹੈ। ਤੇਗ ਤਮਾਂਚਾ ਬਾਂਕ ਕਟਾਰੀ।ਖੰਜਰ ਪਲਕਾਂ ਤੀਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ। ਫਟ ਕੀਤੇ ਤਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਾਰੀ।ਪੀੜ ਕਰਾਰ ਵਜੇਂਦੀ ਹੈ। ਦਰਦ ਅੰਦੋਹ ਹਜਾਰਾਂ ਦਿਲ ਨੂੰ।ਡੁੱਖ ਡੇਵਨ ਲੱਖ ਮਾਰਾਂ ਦਿਲ ਨੂੰ। ਸੂਲਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦਿਲ ਨੂੰ।ਹਸਰਤ ਬਰਛੀ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਨ ਲੈਂਦੇ ਸਕੇ ਭਾਈ।ਮੇਹਣੀਂ ਡੇਵੇ ਮਾ ਪਿਉ ਜਾਈ। ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲੇ ਕਰਨ ਲੜਾਈ।ਸੱਸ ਨਨਾਣ ਮਰੇਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੌਕ ਫ਼ਰੀਦ ਸ਼ਊਰ ਲੁੜ੍ਹਾਇਮ।ਹਾਲ ਵੰਜਾਇਮ ਕਾਲ ਗੰਵਾਇਮ। ਧੂੜੀ ਪਾਇਮ ਖ਼ਾਕ ਰਮਾਇਮ।ਦਿਲ ਸਭ ਕੋਸ਼ ਕਰੇਂਦੀ ਹੈ। 236. ਤੱਤਾ ਇਸ਼ਕ ਬਹੂੰ ਗੁਜ਼ਰਿਉ ਸੇ ਤੱਤਾ ਇਸ਼ਕ ਬਹੂੰ ਗੁਜ਼ਰਿਉ ਸੇ।ਏਹੋ ਕਹਿਰ ਨ ਪੇਸ਼ ਅਯੋ ਸੇ। ਭਾਹ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਸਾੜ ਪਜਾਲਿਆ।ਹੱਡ ਤਨ ਕੀਤਸ ਕੇਰੀ। ਯਾਰ ਲੱਧੋ ਸੇ ਜਾਨੀ ਵੈਰੀ।ਲਿਖਿਆ ਵਾਹ ਮਿਲਿਓ ਸੇ। ਜਾਨ ਜਿਗਰ ਤਨ ਪਾਰੇ ਪਾਰੇ।ਸੀਨਾ ਮਹਿਜ਼ ਲਵੀਰਾਂ। ਲੂੰ ਲੂੰ ਰਗ ਰਗ ਵਿੱਚ ਸੌ ਸੌ ਪੀੜਾਂ।ਹਿਜਰ ਬਰਾਤ ਢਿਉ ਸੇ। ਹੰਜੜੂੰ ਹਾਰਾਂ ਵਾਟ ਨਿਹਾਰਾਂ।ਬੈਠੀ ਕਾਂਗ ਉਡਾਂਰਾਂ। ਜਾਨ ਜਿਗਰ ਹੈ ਜੈਂਦਾ ਦੇਰਾ।ਤਨਹਾ ਛੋੜ ਗਿਉੇ ਸੇ। ਪੀਤ ਪੁਰਾਣੀ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਣੀ।ਲਜ਼ਤ ਬਹੁਤ ਡਖਾਲੀ। ਮਿਸਲ ਸਮੰਦਰ ਆਤਸ਼ ਅੰਦਰ।ਸੌ ਸੌ ਐਸ਼ ਲਧਿਉ ਸੇ। ਸੜਗਿਮ ਜਲਗਿਮ ਮਰਗਿਮ ਗਲਗਿਮ।ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਆਇਆ। ਸਿਕਦੀ ਤਪਦੀ ਮਰਦੀ ਖੱਪਦੀਂ।ਨਾਜ਼ਕ ਨੇਹ ਨਿਭਿਉ ਸੇ। 237. ਤੱਤੇ ਨੇਂਹ ਤੱਤੜੀ ਦੇ ਉੱਤੇ ਤੱਤੇ ਨੇਂਹ ਤੱਤੜੀ ਦੇ ਉੱਤੇ।ਹੈਰਾਨ ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਹੈ। ਏ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਕਚੜੀ ਘਦੀ।ਮਾਹੀ ਵਜਾਈ ਠੋਕ ਹੈ। ਚਟ ਥਈ ਜੋਬਨ ਦੀ ਤਾਰ ਵੇ।ਗਏ ਕੰਮ, ਭੁੱਲੇ ਕੁਲ ਕਾਰ ਵੇ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਤੱਤੀ ਦਾ ਯਾਰ ਵੇ।ਜੀਵਣ ਨ ਜੀਵਣ ਭੋਗ਼ ਹੈ। ਓ ਅਪਣੀ ਜਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਵਸਨ।ਇਥ ਨੈਨ ਥੀ ਬੇ ਵਸ ਵਸਨ। ਕਿਉਭ ਲੋਕ ਨ ਮੈਂ ਤੇ ਹਸਨ।ਮੁੱਠੜੀ ਕੂੰ ਚਾਤਾ ਬੋਕ ਹੈ। ਰੋ ਪਿੱਟ ਅਸਾਡੀ ਕਾਰ ਹੈ।ਡੁੱਖ ਸੂਲ ਗਾਹਣਾਂ ਹਾਰ ਹੈ। ਬਰ ਬਾਰ ਚਿਟ ਘਰ ਬਾਰ ਹੈ।ਮਾਰੂ ਥਲਾਂ ਵਿੱਚ ਝੋਕ ਹੈ। ਥੀਆਂ ਬਖ਼ਤ ਮੈਂ ਤੇ ਤੰਗ ਹੈ।ਸੁਖ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਜੰਗ ਹੈ। ਬਿਖੜਾ ਮੁਸਾਗ ਦਾ ਰੰਗ ਹੈ।ਉੱਜੜੀ ਸੁਹਾਗ ਦੀ ਨੋਕ ਹੈ। ਬੁਛੜਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦਾ ਹਾਲ ਹੈ।ਸਾਂਵਲ ਨ ਨੀਤਮ ਨਾਲ ਹੈ। ਨਜ਼ਰਮ ਵਸਾਲ ਮੁਹਾਲ ਹੈ।ਡੁੱਖ ਦੀ ਨਵੀਂ ਨਿੱਤ ਚੂਕ ਹੈ। 238. ਤਤੀ ਨੇਂਹ ਪੰਧ ਅੜਾਂਗੇ ਨੈਂ ਤਤੀ ਨੇਂਹ ਪੰਧ ਅੜਾਂਗੇ ਨੈਂ।ਡੁੱਖੇ ਡੂੰਗਰ ਔਖੇ ਲਾਂਘੇ ਨੇ। ਡਿੰਗੇ ਰਾਹ ਅਵੱਲੜੇ ਵਲੜੇ ਦੇ।ਬਿਆ ਪੰਧੜੇ ਰੋਹ ਜਬਲੜੈ ਦੇ। ਮਤਾਂ ਸਮਝੀਂ ਮੁਫਤ ਸਹਾਗੇ ਨੇ। ਰੱਖ ਤਰਹ ਤਰੀਕ ਤਵੱਕਲ ਨੂੰ।ਕਰ ਹੌਸ਼ਲਾ ਸ਼ਬਰ ਤਹਮਲ ਨੂੰ। ਵਲ ਵਸਲ ਵਸਾਲ ਮਹਾਗੇ ਨੇ। ਸੇ ਧਿੱਕੜੈ ਧੋੜੇ ਸੂਲ ਬਹੂੰ।ਲੱਖ ਖ਼ਾਰ ਆਜ਼ਾਰ ਬਬੂਲ ਬਹੂੰ। ਸਭ ਸੋਹੰਦੇ ਯਾਰ ਦੇ ਲਾਂਘੈ ਨੇ। ਬਿਨ ਮਾਰੂ ਏ ਥਲ ਮਾਰੁ ਹੈ।ਨ ਝੋਕ ਨਾ ਕੋਈ ਚਾਰੂ ਹੈ। ਨਾ ਭੇਡਾਂ ਬਕਰੀਆਂ ਚਾਂਗੇ ਨੇ। ਸੁੰਜਰ ਹੈ ਡਰ ਹੈ ਦੜਬੜ ਹੈ।ਰਿੱਛ ਰਾਖਸ਼ ਮਮ ਦੀ ਗੜਬੜ ਹੈ। ਕਈ ਸੌ ਝਮ ਨ ਅਸਲੋਂ ਟਾਂਗੇ ਨੇ। ਸਿਰ ਭੌਂਦੇ ਤੇ ਰੂਹ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।ਦਿਲ ਡੱਖਦੇ ਤੇ ਹਾਂ ਘਿਰਦੇ ਹਨ। ਚਮ ਲੀਰਾਂ ਮਾਸ ਵੀ ਘਾਂਗੇ ਨੇ। ਗ਼ਮ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਦਿਲਜੌਈ ਹੈ।ਸਿਰ ਗੱਠੜੀ ਮੋਢੇ ਲੋਈ ਹੈ। ਗਏ ਚੋਲੇ ਬੋਛਨ ਲਾਂਘੇ ਨੇ। ਘਰ ਬਾਰੋਂ ਬਿਰਹੋਂ ਬਈਦ ਕੀਤਾ।ਕੰਮ ਕਾਰੋਂ ਫਰਦ ਫਰੀਦ ਕੀਤਾ। ਦਿਲ ਪਰਮ ਨਗਰ ਡੂੰ ਤਾਂਘੇ ਨੇ। 239. ਤੱਤੀ ਰੋ ਰੋ ਵਾਟ ਨਿਹਾਰਾਂ ਤੱਤੀ ਰੋ ਰੋ ਵਾਟ ਨਿਹਾਰਾਂ।ਕਡੀਂ ਸਾਂਵਲ ਮੋੜ ਮੁਹਾਰਾਂ। ਜੈਂ ਕਾਰਣ ਸੌ ਸਖ਼ਤੀ ਝਾਗੀ।ਫਿਰਾਂ ਡੁਹਾਗੀ ਦੇਸ ਬਰਾਗੀ। ਜੈਂਦੀ ਡੇਖਾਂ ਸਾਂਵਲ ਸਾਗੀ।ਥੀਵਾਂ ਬਾਗ਼ ਬਹਾਰਾਂ। ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਵਸਿਮ ਸਵੱਲੜਾ।ਜੈਂਦੀ ਸਾਂਗੇ ਮਾਣੇਮ ਥੱਲੜਾ। ਖਾਨ ਪੁਨਲੜਾ ਨਾ ਕਰ ਕਲ੍ਹੜਾ।ਤੌਂ ਸੰਗ ਚਾਂਗੇ ਚਾਰਾਂ। ਜੈਂ ਡੇਂਹ ਯਾਰ ਅਸਾਂ ਤੋਂ ਨਿਖੜੇ।ਮਹਿੰਦੀ ਰੂਪ ਡਿਖਾਏ ਫਕੜੇ। ਡਿਸਦੇ ਸੁਰਖੀ ਦੇ ਰੰਗ ਬਿਖੜੇ।ਵਿਘਰੀਆਂ ਕੱਜਲ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ। ਮੰਨ ਮੰਨ ਮਿੱਨਤਾਂ ਪੀਰ ਮਨਾਵਾਂ।ਮੁਲਾ ਗੋਲ ਤਾਵੀਜ਼ ਲਿਖਾਵਾਂ। ਸੱਡ ਸੱਡ ਜੋਸੀ ਫ਼ਾਲਾਂ ਪਾਂਵਾਂ।ਕਰਦੀ ਸੱਵਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ। ਖਵਾਜੇ ਪੀਰ ਦੇ ਡੇਸਾਂ ਛੱਨੇ।ਏਹੇ ਡੇਂਹ ਅਥਾਈਂ ਭੱਨੇ। ਜੈਂਦੀਆਂ ਸਭ ਦਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਮੰਨੇ।ਵਸਮ ਸਦਾ ਘਰ ਬਾਰਾਂ। ਬੰਦੜੇ ਨਾਲ ਨ ਕਰਸੀਂ ਮੰਦੜਾ।ਤੋੜੀਂ ਕੋਝਾ ਕਮਲਾ ਗੰਦੜਾ। ਲਟਕ ਸੁਹਾਈਂ ਸਿਹਨ ਸੋਹੰਦੜਾ।ਪੌਂ ਪੌਂ ਤੋਂ ਜਿੰਦ ਵਾਰਾਂ। ਛੋੜ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਯਾਰ ਦਾ ਦਾਮਨ।ਜੈਂ ਜੀ ਕੀਤਾ ਜੁੜ ਕਰ ਕਾਮਨ। ਡੋਹਾਂ ਜਹਾਨੀਆਂ ਸਾਡਾ ਮਾਮਨ।ਕਿਵੇਂ ਦਿਲੋਂ ਵਸਾਰਾਂ। 240. ਤੌਂ ਬਾਝ ਥੇ ਸੁੰਜ ਵੇੜ੍ਹੇ ਵੋ ਯਾਰ ਤੌਂ ਬਾਝ ਥੇ ਸੁੰਜ ਵੇੜ੍ਹੇ ਵੋ ਯਾਰ।ਵਲ ਵਸ ਵੋ ਸਜਨ ਅਨੇੜੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਕੁਦਸੀ ਘਰ ਵਿਚ ਕੋਲ੍ਹ ਪਲ੍ਹਾਕੇ।ਅਪਣਾ ਮਹਿਰਮ ਰਾਜ਼ ਬਣਾ ਕੇ। ਕੀਤੋ ਸਖਤ ਪਰੇਰੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਤੂੰ ਬਿਨ ਸਾਰਾ ਮੁਲਕ ਅੰਧਾਰਾ।ਸੀਨੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਲੇਟ ਪਿਆਰਾ। ਅੱਖੀਆਂ ਦੇ ਕਰ ਦੇਰੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਯਾਰ ਚਹੇਂਦਾ ਚਾਕ ਮਹੀਂ ਦਾ।ਬਾਇਸ ਸਾਡੇ ਦਰਦ ਦਿਲੇਂ ਦਾ। ਨਾ ਕਰ ਕੂੜੇ ਝੇੜੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਜ਼ੇਵਰ, ਨੇਵਰ, ਪਾਹੀਂ,ਤਰੇਵਰ।ਕਰਸਾਂ ਟੋਟੇ ਪੁਰਜ਼ੇ ਪੇਵਰ। ਪੱਟ ਪੱਟ ਸਟਸਾਂ ਸਿਹਰੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਆਪ ਸੰਭਾਲੀਂ ਪਤੀਆਂ ਪਾਲੀਂ।ਸੌ ਸੌ ਨਜ਼ਰ ਕਰਮ ਦੀ ਭਾਲੀਂ। ਕਰਦੀਂ ਆਪ ਬਖੇੜੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਇਸ਼ਕ ਅਵਲੜਾ ਦਰਦ ਕੁਲਲੜਾ।ਬਖਤ ਨ ਭਲੜਾ ਸੂਲ ਸਵਲੜਾ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਆਵੇੜ੍ਹੇ ਵੋ ਯਾਰ। 241. ਤੌਂ ਬਿਨ ਹਜਰਤ ਯਾਰ ! ਤੌਂ ਬਿਨ ਹਜਰਤ ਯਾਰ ! ਹਰ ਦਮ ਫਿਰਾਂ ਹੈਰਾਨੀ। ਮਾਹੀ ਬਾਝੋਂ ਸੂਲ ਘਨੇੜੇ।ਜੀਵਣ ਹੈ ਬੇਕਾਰ। ਜਾਣਮ ਦਿਲ ਦਾ ਜਾਨੀ। ਦਿਲਬਰ ਜੇਹਾਂ ਹੋਰ ਨ ਕੋਈ।ਖ਼ੂਬੀ ਦਾ ਸਰਦਾਰ। ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਲਾਸਾਨੀ। ਪੁੱਨਲ ਛੱਡ ਕੇ ਕੇਚ ਸਿਧਾਇਆ।ਕੀਤਸ ਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਾਰ। ਰੋ ਰੋ ਥੀਉਮ ਦੀਵਾਨੀ। ਇਸ਼ਕ ਅਵੈੜਾ ਪੇਸ਼ ਪਿਉ ਸੇ।ਦਿਲ ਨੂੰ ਦਾਰ ਮਦਾਰ। ਤਨ ਮਨ ਸੌ ਸੌ ਕਾਨੀ। ਦਰਦ ਫ਼ਰੀਦ ਹੈ ਚੀਜ਼ ਮਹਾਂਗੀ।ਥੀਂਦੇ ਵਣਜ ਵਪਾਰ। ਜਿੰਦੜੀ ਕਰ ਕੁਰਬਾਨੀ। 242. ਤੌਂ ਬਿਨ ਮਹੀਂਦਾ ਚਾਕ ਵੇ ਤੌਂ ਬਿਨ ਮਹੀਂਦਾ ਚਾਕ ਵੇ।ਦਿੱਲੜੀ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ ਝੋਕ ਹੈ। ਜੋ ਜੋ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਸਰ ਸਬਜ਼ ਥਈ।ਸਰ ਸਰ ਡੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸੋਕ ਹੈ। ਗਈ ਰੀਤ ਭਤ ਡਿਤ ਘਤ ਮੁੰਢੋਂ।ਆਸਲੀ ਨ ਟਿਕਸਾਂ ਅਥ ਮੁੰਢੋਂ। ਸਾੜੇ ਨ ਸਹਿਸਾਂ ਨਿਤ ਮੁੰਢੋਂ।ਐ ਗਾਲ ਰੋਕ ਦੀ ਰੋਕ ਹੈ। ਰਲ ਮਿਲ ਤੱਤੀ ਨੂੰ ਤੈਂਦੀਆਂ।ਰੱਖ ਵੈਰ ਵੈਣ ਅਲੇਂਦੀਆਂ। ਹਿੱਕੜੀਆਂ ਓਲਾਂਭੇ ਡੇਂਦੀਆਂ।ਹਿੱਕੜੀਆਂ ਦੀ ਨੋਕ ਤੇ ਟੋਕ ਹੈ। ਰੋ ਰੋ ਅੱਖੀਂ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਚਰਾਂ।ਕਲ ਮਰਦੀ ਸ਼ਾਲਾ ਅੱਜ ਮਰਾਂ। ਯਾਂ ਵੰਜ ਬੋਡਾਂ ਯਾ ਭੋਈ ਵੜਾਂ।ਗਿਆ ਤਾਰ ਤਰੋੜ ਸੰਜੋਕ ਹੈ। ਡੁੱਖ ਸੂਲ ਹਾਰ ਹੰਡੇਪੜੇ।ਆਏ ਸਰ ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਰੰਡੇਪੜੇ। ਬਦ ਬਖਤ ਜੋਫ ਬੁਢੇਪੜੇ।ਕਿਆ ਮਿਲਿਆ ਥੋਕ ਕੂੰ ਥੋਕ ਹੈ। ਕਿਸਮਤ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਥਈ ਪੁਠੀ।ਗਿਆ ਰੋਲ ਸਾਂਵਲ ਡੇ ਪੁਠੀ। ਚਟੜੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਮੈਂ ਲੁਟੀ।ਖੁਸ਼ ਵਸਦਾ ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਹੈ। 243. ਤੌਂ ਬਿਨ ਮੌਤ ਭਲੀ ਵੈਂਦਮ ਸ਼ਾਲਾ ਮਿਰੀ ਤੌਂ ਬਿਨ ਮੌਤ ਭਲੀ ਵੈਂਦਮ ਸ਼ਾਲਾ ਮਿਰੀ। ਟਿਕਸਾਂ ਹਿੱਕ ਨ ਜ਼ਰੀ ਜੀਸਾਂ ਪਲ ਨ ਘੜੀ। ਪੂਰਬ ਤਰਫ਼ ਢੋਂ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਬਿਜਲੀ ਲਸਕ ਡਿੱਤੀ ਗਜ ਗਜ ਗਾਜ ਸੁਨਿਮ। ਰਹਿਸਾਂ ਅਥ ਨ ਅੜੀ ਵੈਸਾਂ ਵਤਨ ਵਰੀ। ਕੱਨੜੀਂ ਵੋੜ ਪਿਉਮ ਰੋਹੀ ਵੁੱਠੜੀ ਦੀ। ਢੋਲਾ ਕਲ ਨ ਲਧੋ ਡੁੱਖੜੀ ਕੁੱਠੜੀ ਦੀ। ਫਾੜਿਮ ਚੋਲੀ ਚੁੱਨੀ ਰੋ ਰੋ ਥੀਵਮ ਚਰੀ। ਅਪਣੇ ਦੇਸ ਵੰਜਾਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਤਾਂਘ ਥਈ। ਡੇਖਾਂ ਤਾਡੇ ਟੋਭੇ ਲਾਣੇ ਖ਼ਾਰ ਬੋਈ। ਬਰਡੋਂ ਰਾਹੀ ਥੀਵਾਂ ਸਾੜੀਂ ਸੂਲ ਸੜੀ। ਓਂਗਾਂ ਪੋਂਗ ਉਠਨ ਬਦਲੀ ਕੀਤੀ ਲਸ। ਘਿਨ ਘਿਨ ਨਾਮ ਤੈਡਾ ਰੋਂਦੀ ਥਈ ਬੇਵਸ। ਸਾਵਲ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਾਂ ਯਾ ਸਰ ਪੌਵਮ ਮਰੀ। ਸੁਰਖ਼ੀ ਮਹਿੰਦੀ ਮੁਠੀ ਕੱਜਲਾ ਧਾਰ ਗਿਉਮ। ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਭੁਲਿਆ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਗਿਉਮ। ਬੈਂਸਰ ਬੋਲ ਭੱਨਾਂ ਉੱਜੜੀ ਮਾਂਘ ਧੜੀ। ਖੇਡਨ ਕੋਡਣ ਗਿਆ ਸੁਖਦਾ ਟੋਲ ਗਿਉਮ। ਡੁਖੜੇ ਪੁਖੜੇ ਪਏ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਗਿਉਮ। ਜੁੜ ਕਰ ਰਾਵਲ ਜੋਗੀ ਲਾਈ ਪਰਮ ਜੜੀ। ਖਿਮਦੀ ਖਮਨ ਫ਼ਰੀਦ ਝੋਕਾਂ ਯਾਦ ਪੌਵਨ। ਅੱਖੀਆਂ ਨੀਰ ਹੰਜੂੰ ਕਰ ਬਰਸਾਤ ਵਸਨ। ਲੱਖ ਲੱਖ ਧਾਂ ਉਠਮ ਜਾਂ ਜਾਂ ਡਿੱਸਮ ਝੜੀ। 244. ਤੈਂਡੇ ਨੈਣਾਂ ਤੀਰ ਚਲਾਇਆ ਤੈਂਡੇ ਨੈਣਾਂ ਤੀਰ ਚਲਾਇਆ।ਤੈਂਡੀ ਰਮਜ਼ਾਂ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਇਆ। ਅਲਮਸਤ ਹਜ਼ਾਰ ਮਰਾਇਆ।ਲਖ ਆਸ਼ਕ ਮਾਰ ਗੰਵਾਇਆ। ਇਬਰਾਹੀਮ ਅੜਾਹ ਅੜਾਇਓ।ਬਾਰ ਬਿਰਹੋਂ ਸਿਰ ਚਾਇਆ। ਸਾਬਰ ਦੇ ਤਨ ਕੀੜੇ ਬਛੇ।ਮੂਸਾ ਤੂਰ ਜਲਾਇਆ। ਜ਼ਕਰੀਆ ਕਲਵਤਰ ਚਰਾਇਓ।ਯਾਹਾ ਘੂਟ ਕੋਹਾਇਆ। ਯੂਨਸ ਪੇਟ ਮੱਛੀ ਦੇ ਪਾਇਓ।ਨੂਹ ਤੂਫ਼ਾਨ ਲੁੜ੍ਹਾਇਆ। ਸ਼ਾਹ ਹਸਨ ਕੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਮਦੀਨੇ।ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਜਾਮ ਪਲਾਇਆ। ਕਰਬਲਾ ਵਿਚ ਤੇਗ ਚਲਾ ਕਰ।ਏੜ੍ਹਾ ਕੇਸ ਕਰਾਇਆ। ਸ਼ਮਸ ਅਲਹਕ ਦੀ ਖੱਲ ਲਹਿਵਾਇਓ।ਸਰਮਦ ਸਿਰ ਕਪਵਾਇਆ। ਸ਼ਾਹ ਮਨਸੂਰ ਚੜ੍ਹਾਇਓ ਸੂਲੀ।ਮਸਤੀ ਸਾਂਗ ਰਸਾਇਆ। ਮਜਨੂ ਕਾਰਨ ਲੇਲਾ ਹੋ ਕਰ।ਸੌ ਸੌ ਨਾਜ਼ ਡਖਾਇਆ। ਖ਼ੁਸਰੋ ਤੇ ਫ਼ਰਹਾਦ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ।ਸ਼ੀਰੀਂ ਨਾਮ ਧਰਾਇਆ। ਦਰਦ ਦਾ ਬਾਰ ਉਠਾਇਆ ਹਰ ਹਕ।ਅਪਨਾ ਵਕਤ ਨਭਾਇਆ। ਕਰ ਕੁਰਬਾਨ ਫ਼ਰੀਦ ਸਿਰ ਅਪਨਾ।ਤੈਂਡੜਾ ਵਾਰਾ ਅਇਆ। (ਰਮਜ਼ਾਂ=ਇਸ਼ਾਰੇ, ਅੜਾਹ ਅੜਾਇਓ=ਅੱਗ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿਚ ਫਸਾਇਆ, ਬਛੇ=ਪੈ ਗਏ, ਤੂਰ=ਉਹ ਪਹਾੜ, ਜਿੱਥੇ ਹਜ਼ਰਤ ਮੂਸਾ ਨੇ ਰੱਬੀ ਜਲਵਾ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਕਲਵਤਰ=ਆਰਾ, ਘੂਟ=ਲਾੜਾ, ਕੋਹਾਇਆ=ਮਰਵਾਇਆ, ਏੜ੍ਹਾ ਕੇਸ=ਏਡਾ ਹਾਦਸਾ, ਕਪਵਾਇਆ=ਕਟਵਾਇਆ, ਤੈਂਡੜਾ ਵਾਰਾ= ਤੇਰੀ ਵਾਰੀ) 245. ਤੇਰਾ ਨੇਂਹ ਨਭੇਸਾਂ ਜ਼ੋਰੇ ਤੇਰਾ ਨੇਂਹ ਨਭੇਸਾਂ ਜ਼ੋਰੇ।ਸਾਨੂੰ ਹਟਕੇ ਕੌਨ ਤੇ ਹੋੜੇ। ਜਾਨ ਜਲੇਸਾਂ ਸੀਸ ਸੜੇਸਾਂ।ਸਹਿਜੋਂ ਸੋਜ਼ ਸਹੇਸਾਂ। ਸਾਰਾ ਸ਼ਰਮ ਲੋੜ੍ਹੇਸਾਂ।ਸਾਰੀ ਆਰ ਵਯਾਰ ਉਠੇਸਾਂ। ਤਨ ਮਨ ਧਨ ਸਭ ਮਿਲਕ ਸਜੰਦੇ।ਤੂਣੇ ਕੀਜੋ ਕਿਰਮ ਵਿਛੋੜੇ। ਇਸ਼ਕ ਉਜਾੜਿਮ ਸੂਲਾਂ ਸਾੜਿਮ।ਦਰਦਾਂ ਲਾਏ ਦੇਰੇ। ਰੋਗ ਕਰੂਪ ਕਸ਼ਾਲੇ ਹਰ ਦਮ।ਗਾਨੇ ਗਹਿਣੇ ਸਿਹਰੇ। ਰਾਜ ਬਬਾਣੇ ਤੋਲ ਵਹਾਣੇ।ਵਿੱਸਰੇ ਜੋਰੇ ਤੋਰੇ। ਪੇਕੇ ਟੋਕਾਂ ਕਰਮ ਸੁਰੀਜੇ।ਮਾਰਮ ਜਗਤਾਂ ਨੋਕਾਂ। ਮੁੱਠੜੀ ਦਿੱਲੜੀ ਲੁੱਟੜੀ ਦਾ।ਹੈ ਕਿਬਲਾ ਯਾਰ ਦੀਆਂ ਝੋਕਾਂ। ਮਾ ਪਿਉ ਖ਼ਵੇਸ਼ ਕਬੀਲਾ ਮਿਲ ਮਿਲ।ਡੇਂਦੇ ਧਿਕੜੇ ਧੋੜੇ। ਚਸ਼ਮਾਂ ਜਾਦੂ ਜੋੜ ਜਗਾਏ।ਹੋਸ਼ ਕਰਾਰ ਭੁਲਾਇਆ। ਡੁਖੜੇ ਪੁਖੜੇ ਆਏ ਗ਼ਮ ਹਮ।ਦਮ ਦਮ ਨਾਲ ਸਵਾਇਆ। ਗਮਜ਼ੇ ਖ਼ੂਬ ਧਮੋੜੇ ਡੇਵਨ।ਰਮਜ਼ਾਂ ਘਤਦੀਆਂ ਘੋੜੇ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਵਿਸਰਮ ਹਰਗਿਜ਼।ਰੋ ਰੋ ਧਾਈਂ ਕਰਸਾਂ। ਜੀਂਦੀ ਮਰਦੀਂ ਔਖੀਂ ਸੌਖੀਂ।ਸਾਹ ਮੁਹੱਬਤ ਭਰਸਾਂ। ਦੋਹਰੀ ਸਿਕਦੀ ਸਾਂਗ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ।ਜੇ ਡੁਖ ਡੇਵਮ ਡੋੜੇ। 246. ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਸਾਂਵਲ ਬਹੂੰ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਸਾਂਵਲ ਬਹੂੰ।ਦਿੱਲੜੀ ਅਲੱਗ ਬੇ ਆਸ ਹੈ। ਜਿੰਦੜੀ ਜਲੇ ਸੀਨਾ ਸੜੇ।ਸਰ ਚੂਰ ਹੈ ਤਨ ਨਾਸ ਹੈ। ਜੀੜਾ ਗ਼ਮਾਂ ਦੇ ਵਾਤ ਹੈ।ਹੇਆਤ ਹੈ ਹੇਆਤ ਹੈ। ਹਿਕ ਡੁਖ ਤੱਤੀ ਦੇ ਸਾਥ ਹੈ।ਸੁਖ਼ ਦੀ ਨ ਬੋ ਨ ਬਾਸ ਹੈ। ਜੈ ਡੇਂਹ ਪੁੱਨਲ ਗਿਆ ਕੇਚ ਵਲ।ਸੱਟ ਸੇਝ ਖਟ ਰੰਗੀਨ ਮਹਲ। ਝਾਗ ਜਬਲ ਘਾਟੀਆਂ ਤੇ ਥਲ।ਹਿੱਕ ਮੂੰਝ ਹੈ ਪਈ ਪਿਆਸ ਹੈ। ਵਿੱਸਰੇ ਨਿਹਾਲੀ ਤੂਲ ਸਬ।ਪੋਪਾ ਤੇ ਬੇਂਸਰ ਬੋਲ ਸਬ। ਹੁਣ ਸੋਜ਼ ਹੈ ਯਾ ਸੂਲ ਸਬ।ਯਾ ਦਰਦ ਹੈ ਯਾ ਯਾਸ ਹੈ। ਕੇਡੇ ਫ਼ਰੀਦ ਅੱਜ ਭੱਜ ਨਸੂੰ।ਜਿਥ ਰਿੱਛ ਤੇ ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਵਸੋਂ। ਡੈਣੀਂ ਮਮੀਂ ਰਾਖਸ ਬਹੂੰ।ਸੌ ਗੌਲ ਲੱਖ ਨਸਨਾਸ ਹੈ। 247. ਥਈ ਤਾਬਿਆ ਖ਼ਲਕਤ ਸਬ ਥਈ ਤਾਬਿਆ ਖ਼ਲਕਤ ਸਬ।ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਆ ਥੀ ਪਿਆ। ਹਈ ਗੁਮ ਥੀਵਣ ਮਤਲਬ। ਤੈਂਡਾ ਰੁਸ਼ਦ ਅਰਸ਼ਾਦ ਵੀ ਤੋਨੜੇ।ਵੰਜ ਪਹੁੰਤਾ ਅਜਬ ਅਰਥ। ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਆ ਥੀ ਪਿਆ। ਪੜ੍ਹ ਪੜ੍ਹ ਬੇਦ ਪੁਰਾਨ ਸਹਾਇਫ।ਪਿਆ ਸਿਖਿਓਂ ਇਲਮ ਅਦਬ। ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਆ ਥੀ ਪਿਆ। ਸਾਰੇ ਜਗ ਤੇ ਹੁਕਮ ਚਲਾਵੇਂ।ਪਾ ਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਮਨਸਬ। ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਆ ਥੀ ਪਿਆ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਇਜ਼ਤ ਪਾਇਓ।ਗਿਓਂ ਅਕਬਾ ਨਾਲ ਤਰਬ। ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਆ ਥੀ ਪਿਆ। ਸੁੱਨੀ ਪਾਕ ਤੇ ਹਨਫ਼ੀ ਮਜ਼ਹਬ।ਰਖਿਓ ਸ਼ੁਫ਼ੀ ਦਾ ਮਸ਼ਰਬ। ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਆ ਥੀ ਪਿਆ। ਵਿਚ ਆਸਾਰ, ਅਫ਼ਆਲ, ਸਿਫ਼ਾਤੀ।ਜੇ ਯਾਰ ਘਦੋਹੀ ਲਭ। ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਆ ਥੀ ਪਿਆ। ਗ਼ੌਸੀ ਕੁਤਬੀ ਪਾ ਤੂ।ਥਿਓ ਸ਼ੇਖ ਸ਼ਯੂਖ ਲਕਬ। ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਆ ਥੀ ਪਿਆ। ਸ਼ਿਅਰ ਫ਼ਰੀਦ ਤੈਂਡਾ ਉਂਜ ਹੁਲਿਆ।ਹਿੰਦ ਮਾੜ ਦਖਣ ਪੂਰਬ। ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਆ ਥੀ ਪਿਆ। (ਥਈ=ਹੋ ਗਈ, ਤਾਬਿਆ=ਅਧੀਨ, ਰੁਸ਼ਦ=ਨੇਕੀ, ਅਰਸ਼ਾਦ= ਪੀਰੀ ਮੁਰੀਦੀ, ਵੰਜ=ਜਾਣਾ, ਸਹਾਇਫ=ਅਸਮਾਨੀ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਮਨਸਬ=ਮਰਤਬਾ, ਅਕਬਾ=ਪ੍ਰਲੋਕ, ਤਰਬ=ਖ਼ੁਸ਼ੀ, ਆਸਾਰ= ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ, ਅਫ਼ਆਲ=ਕੰਮ, ਸਿਫ਼ਾਤੀ=ਗੁਣ, ਘਦੋਹੀ=ਲਿਆ, ਹੁਲਿਆ=ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਮਾੜ=ਮਾਰਵਾੜ) 248. ਥੀਵਾਂ ਸਦਕੇ ਥੀਵਾਂ ਸਦਕੇ।ਆਇਆ ਸ਼ਹਿਰ ਮਦੀਨਾ। ਸੁਖ ਦੀ ਸੇਝ ਸੁਹਾਇਮ।ਗਿਆ ਡੁੱਖ਼ੜਾ ਦੇਰੀਨਾ। ਨਾ ਰੋ ਦਿੱਲੜੀ ਲੁੱਟੜੀ।ਨਾ ਡੁੱਖ ਸੁੰਜੜਾ ਸੀਨਾ। ਸਿਝ ਸੋਨੇ ਦਾ ਉੱਭਰਿਆ।ਡਿੱਠੜਾ ਨੇਕ ਮਹੀਨਾ। ਹਰਜ ਮਅੱਲਾ ਰੌਸ਼ਨ।ਹੈ ਨੂਰੀ ਆਈਨਾ। ਅਰਬ ਦੀ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ।ਸੋਹਨੀ ਸਾਫ਼ ਨੱਗੀਨਾ। ਮਿਲਸੀ ਜੇੜ ਰਖਸੀ।ਸਿਦਕ ਸਬੂਤ ਯਕੀਨਾ। ਥਇਆ ਸ਼ੈਤਾਨ ਪਸੀਲਾ।ਮਰ ਗਿਆ ਨਫ਼ਸ ਕਮੀਨਾ। ਖ਼ਬਰ ਫ਼ਰੀਦ ਸੁਣਿਉ ਸੇ।ਮਿਲਸੂੰ ਸਬ ਆਦੀਨਾ। 249. ਟੋਭਾ ਖਟਾਡੇ ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਤੇ ਟੋਭਾ ਖਟਾਡੇ ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਤੇ।ਪੱਥਰ ਪਹਾੜ ਕੂੰ ਚੀਰ ਤੇ। ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਦੀ ਨਾਜ਼ੋ ਚਾਲੀ।ਪੂਈ ਲਾਣੀ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਆਲੀ। ਟੋਕਾਂ ਕਰਦੀ ਧੂੜੀ ਵਾਲੀ।ਕੇਸਰ ਮੁਸ਼ਕ ਅੰਬੀਰ ਤੇ। ਮੰਝੀਆਂ ਰਿੰਗਸਨ ਗਾਈ ਢਿਕਸਨ।ਭੇਡਾਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਚਾਗੇ ਟਿਕਸਨ। ਅੱਖੀਆਂ ਅੜਸਨ ਦਿੱਲੜੀਆਂ ਬਿਕਸਨ।ਧਰਤੀ ਦੀ ਤਾਸੀਰ ਤੇ। ਬਿਰਹੋਂ ਦੇ ਰੋਹ ਤੇ ਜੋਹ ਬਣੇਸੂੰ।ਝੋਕਾਂ ਜੋੜ ਸੰਜੋਕ ਛਕੇਸੂੰ। ਸੱਸੀ ਤੇ ਸੇ ਥੋਰੇ ਲੇਸੂੰ।ਮੱਨਤ ਚੜੇਸੂੰ ਮਾਈ ਹੀਰ ਤੇ। ਬੈਤ ਕਰੇਸੂੰ ਕਲ ਥਲ ਬਰਕੂੰ।ਸਾਘਰ ਪਰੇਮ ਤੇ ਸੁਖ ਸਾਗਰ ਕੂੰ। ਗੁੱਝੜੇ ਰਛਣੇ ਜੋਧਾ ਸਰ ਕੂੰ।ਰੱਖ ਤਕੀਆ ਗੁਰ ਪੀਰ ਤੇ। ਜਾਂ ਜਾਂ ਵੁਠ ਦੀ ਵਹੋ ਸੁਣੇਵੇ।ਸਿੰਧੜਂੋ ਰੂਹ ਉਚਾਕ ਡੱਸੇਵੇ। ਡੇਹਾਂ ਲੱਸੜੀ ਤੇ ਦਿਲ ਥੀਵੇ।ਰਾਤੀਂ ਗਾਵੈ ਖੀਰ ਤੇ। ਟੋਭੇ ਬਾਝੋਂ ਮੂਲ ਨ ਠਹਿਸਾਂ।ਨਾ ਵਕੜੇ ਨਾ ਬੰਦ ਤੇ ਬਹਿਸਾਂ। ਨਾ ਗਠ ਤੇ ਨਾ ਪਾੜ ਤੇ ਰਹਿਸਾਂ।ਨਾ ਵਤ ਖੂਹ ਵਹੀਰ ਤੇ। ਆਪੇ ਆਕਰ ਦਿੱਲੜੀ ਲਾਤੋ।ਹਾਲ ਮੈਡਾ ਸਬ ਸਮਝਿਉ ਜਾਤੋ। ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਮੁੱਠੜੀ ਤੋਂ ਦਿਲ ਚਾਤੋ।ਧੂਤੀਂ ਦੀ ਤਕਰੀਰ ਤੇ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਲਿਖ਼ਿਆ ਪਰਵਾਨਾ।ਘਰ ਬਾਰੋਂ ਥੀ ਬਾਰ ਰਵਾਨਾ। ਕਰ ਸਦਕੇ ਪੜ੍ਹ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ।ਰਹੀਂ ਮਿੱਠੜੀ ਤਹਰੀਰ ਤੇ। 250. ਟੋਭਾ ਖਟਾ ਡੇ ਸੋਹਣੀ ਜਾ ਤਾੜੇ ਟੋਭਾ ਖਟਾ ਡੇ ਸੋਹਣੀ ਜਾ ਤਾੜੇ।ਓਝਾ ਨ ਹੋਵੇ ਸਾਰੀ ਮਾੜ ਤੇ। ਟੋਭੇ ਬਾਝੋਂ ਮੂਲ ਨ ਰਹਿਸਾਂ।ਨਾ ਗਠ ਤੇ ਨਾ ਪਾੜ ਤੇ। ਡੇਹਾਂ ਪੀਸੂੰ ਲੱਸੀਆਂ ਗਾਉਈਆਂ।ਰਾਤੀਂ ਖ਼ੀਰ ਕੂੰ ਕਾੜ੍ਹ ਤੇ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਸਾਵਲ ਅੱਗ ਅੜੇਂਸਾਂ।ਚੋਲਾ ਬੋਛਣ ਪਾੜ ਤੇ। ਜੇ ਨ ਔਸੀਂ ਤੌਂ ਵਲ ਝੋਕਾਂ।ਲਡਸੂੰ ਝੋਪੜ ਸਾੜ ਤੇ। ਝੋਪੜ ਜੋੜ ਬਣੇਸੂੰ ਖਿਪ ਦੇ।ਥਲ ਦੇ ਸਾਫ਼ ਪਸਾੜ ਤੇ। ਗਾਈਂ ਸਹੰਸ ਸਵਾਈਆਂ ਮੋਹਣੀਆਂ।ਡੋਭਨ ਆਨ ਉਕਾੜ ਤੇ। ਟੋਭਾ ਬਣਵੇਸੂੰ ਦਿਲ ਦੇ ਸਾਂਗੇ।ਮਿੱਨਤ ਚੜੇਸੂੰ ਲਾਲੋ ਲਾੜ ਤੇ। ਆਵਮ ਰਾਹਤ ਚੋੜੀ ਚੋੜੀ।ਲਾਣੇ ਫੋਗ ਦੇ ਵਾਰ ਤੇ। ਫਰਹ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਸਵਾਈ।ਸੁੰਜਬਰ ਸਖ਼ਤ ਉਜਾੜ ਤੇ। 251. ਟੋਭ ਬਣਵਾ ਡੇ ਪਕਾ ਤੜ ਤਾੜ ਤੇ ਟੋਭ ਬਣਵਾ ਡੇ ਪਕਾ ਤੜ ਤਾੜ ਤੇ।ਸਿੰਧੜੋਂ ਦੂਰ ਉਤਾਰ ਤੇ। ਸੁਬਹ ਸਹੂਰੀਂ ਘੁਬਕਨ ਮੱਟੀਆਂ।ਝੋਪੜ ਦੇ ਅਗਵਾੜ ਤੇ। ਰੋਹੀ ਰਾਵੇ ਰੋਹੀਂ ਧੁੱਮਾਂ।ਹੂਕ ਪੌਵੇ ਵੰਜ ਮਾੜ ਤੇ। ਉੱਚੜੇ ਟਿੱਬੜੇ ਸੁਖ ਸਾਘਰ ਦੇ।ਚੜ੍ਹਨਾ ਪੌਵਮ ਪਹਾੜ ਤੇ। ਚੌ ਤਰਫੋਂ ਵੈਹ ਪਾਣੀ ਆਵੇ।ਸੋਹਣੇ ਸਾਫ਼ ਝਕਾੜ ਤੇ। ਪਾਕ ਢਰ ਵਿੱਚ ਟੋਭਾ ਮਾਰੂੰ।ਨਾ ਝਤ ਝਾੜ ਕਜਾੜ ਤੇ। ਰੋਹੀ ਵਾਸ ਸਭੇ ਲਡਾਵਸਨ।ਅਪਣੀਆਂ ਝੋਕਾਂ ਸ਼ਾੜ ਤੇ। ਫਲੋਢੇ ਤੇ ਮਿੱਨਤ ਲੇਸੰ।ਥੋਰਾ ਚੜ੍ਹੇਸੂੰ ਦੀਨੇ ਲਾੜ ਤੇ। ਆਨ ਫ਼ਰੀਦ ਸੋ ਹੈਸਾਂ ਚੰਵਰ।ਸ਼ਹਿਰ ਬਜ਼ਾਰ ਉਜਾੜ ਤੇ। 252. ਤੁਮ ਬੇਸ਼ਕ ਅਸਲ ਜਹਾਨ ਕੇ ਹੋ ਤੁਮ ਬੇਸ਼ਕ ਅਸਲ ਜਹਾਨ ਕੇ ਹੋ। ਨਾ ਤੁਮ ਫਰਸ਼ੀ ਨਾ ਤੁਮ ਅਰਸ਼ੀ।ਨਾ ਫ਼ਲਕੀ ਨਾ ਅਰਜ਼ੀ ਹੋ। ਜ਼ਾਤ ਮੁਕੱਦਸ ਨੂਰ ਮੁਅੱਲਾ।ਆਏ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨ ਕੇ ਹੋ। ਰੋਤੇ ਹੋ ਕਭੀ ਹਸਤੇ ਹੋ।ਕਥੇ ਆਸ਼ਕ ਤੇ ਮਾਸ਼ੂਕ ਬਣੋ। ਅਪਨਾ ਭੇਤ ਬਤਾਉ ਰੇ।ਤੁਮ ਕੌਨ ਹੋ ਭਲਾ ਕਹਾਂ ਕੇ ਹੋ। ਰੂਪ ਅਨੋਖੇ ਤੌਰ ਅਵੈੜੇ।ਨਾਜ਼ਕ ਚਾਲੀਂ ਮਨ ਮੋਹਣੀਆਂ। ਨਾਜ਼ ਨਜ਼ਾਕਤ ਹੁਸਨ ਮਲਾਹਤ।ਸਾਹਿਬ ਸਭ ਸਾਮਾਨ ਕੇ ਹੋ। ਕਥੇ ਜਾਹਲ ਕੱਥ ਫ਼ਾਸਕ ਫ਼ਾਜਰ।ਅਪਨਾ ਆਪ ਗਮਾਤੇ ਹੋ। ਕਥ ਆਰਫ ਕਥ ਅਹਿਲ ਹਕਾਇਕ।ਵਾਕਫ਼ ਸਰ ਨਹਾ ਕੇ ਹੋ। ਕਿਬਲਾ, ਕਾਅਬਾ, ਮਸਜਦ, ਮੰਦਰ।ਦੈਰ ਗਨੇਸ਼ ਸਭ ਤੁਝ ਮੇਂ ਹੈ। ਸੌਮ ਵ ਸਲਵਾਤ ਕੇ ਖ਼ੁਦ ਹੋ ਵਾਲੀ।ਕਿਉਂ ਪਾਬੰਦ ਗੁਮਾਨ ਕੇ ਹੋ। ਗੈਰ ਤੁਮ੍ਹਾਰਾ ਮੁਹਜ ਮੁਹਾਲੇ।ਇਸ ਜੱਗ ਮੇਂ ਅੋਰ ਇਸ ਜਰਾ ਮੇਂ। ਦੁਨੀਆਂ ਤੁਮ ਹੋ ਅਕਬਾ ਤੁਮ ਹੋ।ਮਾਲਕ ਕੋਨੋ ਮਕਾਨ ਕੇ ਹੋ। ਵਾਅਜ਼ ਨਸੀਹਤ ਰਮਜ਼ ਫ਼ਰੀਦੀ।ਸੋਚ ਸੰਜਾਣੋ ਦਮ ਦਮ ਸੇ। ਅਪਨੀ ਅਜ਼ਮਤ ਯਾਦ ਕਰੋ।ਕਿਉਂ ਥਏ ਯੁਸਫ਼ ਜ਼ੰਦਾਨ ਕੇ ਹੋ। 253. ਉਪਰਮ ਬੇਦ ਬਤਊਂ ਉਪਰਮ ਬੇਦ ਬਤਊਂ।ਮੈਂ ਅਗਿਆਨੀ ਕੋ ਗਿਆਨ ਸੁਨਾਊਂ। ਸੁਰਤ ਸਰੰਧ ਹਾਥ ਮੂੰ ਲੈਕਰ।ਪਰੇਮ ਕੀ ਤਾਰ ਬਜਾਊਂ। ਪਾਂਚ ਸਖੀ ਮਿਲ ਰਾਮ ਦੁਵਾਰੇ।ਸਤਗੁਰ ਕੇ ਜਸ ਗਾਊਂ। ਕੁੰਜ ਗਲੀ ਮੇਂ ਸ਼ਾਮ ਸੁੰਦਰ ਸੰਗ।ਹੋਰੀ ਧੂਮ ਮਚਾਊਂ। ਮੀਤ ਚੀਤ ਪਚਕਾਰੀ ਮਾਰੂੰ।ਪਰੀਤ ਗੁਲਾਲ ਉਡਾਊਂ। ਕਹਾਂ ਅਜੁਧਿਆ ਸਬਲ ਮਥਰਾਂ।ਕਹਾਂ ਗੋਵਰਧਨ ਜਾਊਂ। ਲਛਮਨ ਰਾਮ ਕੱਨ੍ਹੀਆ ਕਲਗੀ।ਆਪਣੇ ਆਪ ਮੂੰ ਪਾਊਂ। ਦੇਸੋਂ ਕਹਾਂ ਬਦੇਸ ਕੋ ਦੌੜੂੰ।ਜੋਗ ਬਰਾਗ ਕਮਾਊਂ। ਸੂਰਜ ਚਾਦ ਕੋ ਸਨਮੁੱਖ ਰਾਖੂੰ।ਸੁਨ ਸਮਾਧ ਲਗਾਊਂ। ਪੀਪਲ ਤੁਲਸੀ ਕਾਹੇ ਕੋ ਪੂਜੂੰ।ਕਾਹੇ ਕੋ ਤੀਰਥ ਨ੍ਹਾਊਂ। ਔਰ ਸੇ ਕਾਨ ਫ਼ਰੀਦ ਨਾ ਮੇਰੋ।ਆਤਮ ਦੇਵ ਮਨਾਊਂ। 254. ਉਥ ਦਰਦ ਮੰਦਾ ਦੇ ਦੇਰੇ ਉਥ ਦਰਦ ਮੰਦਾ ਦੇ ਦੇਰੇ।ਜਥ ਕਰੜ ਕੰਡਾ ਬੋਈ ਢੇਰੇ। ਏਹ ਉਚੈ ਟਿੱਬੜੇ ਆਲੀ।ਏ ਸੋਹਣੀ ਕੱਕੜੀ ਵਾਲੀ। ਹਿਨ ਮੁਸ਼ਤਾਕਾਂ ਦੇ ਵਾਲੀ।ਬਿਆ ਕੌਨ ਕਦਮ ਇਥ ਫੇਰੇ। ਖਪ ਖ੍ਹਾਰਾਂ ਤੇ ਲਈ ਲਾਨੜੀ।ਸਣ ਫੋਗ ਬਹੂ ਮਨ ਭਾਨੜੀ। ਥਲ ਟਿਬੇ ਡਹਰ ਟਕਾਨੜੀਂ।ਹਰ ਭਿਟ ਭਿਟ ਨਾਲ ਬਸੇਰੇ। ਮਡ ਝੋਕਾਂ ਤੇ ਤੜ ਤਾਡੇ।ਰਸ ਛੁੱਟੜੇ ਖੇਲਾ ਖ਼ਾਡੇ। ਵਾਹ ਤਕੀਆ ਗਾਹ ਅਸਾਡੇ।ਹੁਣ ਹੋਵੇ ਕੌਨ ਨਖੇੜੇ। ਟਿਪ ਟੋਭੇ ਬਾਹੀਂ ਸੋਂਹਦੇ।ਵਿੱਚ ਚਿਟਕੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਮੋਂਹਦੇ। ਜੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪਿਆ ਲੋਂਹਦੇ।ਹੈ ਹਰਦਮ ਹੋਵਨ ਨੇੜੇ। ਝੜ ਗਾਜਾਂ ਬਿਜਲੀਆ ਬਾਦਲ।ਕਿਆ ਚਿੱਟੜੇ ਗੋਰੇ ਸਾਂਵਲ। ਸਿੱਕ ਸਾਵਲ ਕਰੇ ਉਬਾਹਲ।ਲੱਡ ਹੋਤ ਵਸਿਮ ਆ ਵੇੜੇ। ਵਲ ਕੱਕੜੀਆਂ ਰੇਭੜ ਕਚਰੀਆਂ।ਕਈ ਸਬਜ਼ ਮਤੀਰੇ ਖਖੜੀਆਂ। ਕਈ ਗਦਰੀਆਂ ਪੀਲੀਆਂ ਕੱਕੜੀਆਂ।ਸ਼ਰਹੋਹੀ ਸੋਂਹਦੇ ਸਿਹਰੇ। ਖਸ਼ ਕਤਰਣ ਇਤਰੋਂ ਭਿੱਨੜੀ।ਗਜ਼ਲਾਈ ਸਾਵੀ ਸਨੜੀ। ਖਾ ਸਾਗ ਪੋਸੀ ਦੀ ਫੁਨੜੀ।ਨਿਭ ਵੈਂਦੇ ਵਕਤ ਸੁਖੇਰੇ। ਦਿਲ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪਈ ਤਾਂਘੇ।ਵੰਜ਼ ਡੇਖਾਂ ਮਾਲ ਦੇ ਲਾਂਘੇ। ਗਈਆਂ ਬਕਰੀਆਂ ਭੇਡਾਂ ਚਾਂਘੇ।ਲੰਘ ਪੌਂਦਮ ਕਦਮ ਅਗੇਰੇ। ਸੁੰਜ ਵਾਹ ਅਸਾਡੀਆਂ ਝੋਕਾਂ।ਸਣ ਕਮਲੇ ਕਰਦੇ ਟੋਕਾਂ। ਕੁਝ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਇਨਾਂ ਲੋਕਾਂ।ਦਿਲ ਪੁਠੜੇ ਸਖ਼ਤ ਅਵੈੜੇ। ਬਠ ਸ਼ਹਿਰ ਬਜ਼ਾਰ ਇਮਾਰਤ।ਬੇਵਾਹੀ ਬਿਰਹੋਂ ਬਸ਼ਾਰਤ। ਪਰ ਬੇਸ਼ਕ ਇਸ਼ਕ ਇਸ਼ਾਰਤ।ਛੱਡ ਝਗੜੇ ਕੂੜੇ ਝੇੜੇ। ਥੀਆਂ ਰੋਹੀ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਾਰਾਂ।ਕੁਲ ਗੁਲ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਬਹਾਰਾਂ। ਵਿੱਚ ਸੋਂਹਦੀਆਂ ਘੰਡ ਤਵਾਰਾਂ।ਹਰ ਟੋਭੇ ਛਾਂਗਾ ਛੇੜੇ। ਸੋ ਕਰਰੇ ਕੰਡੜੇ ਕਾਠੀਆਂ।ਲੱਖ ਡੂੰਗਰ ਔਖੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ। ਸਬ ਡੰਗੜੇ ਵੱਟੜੇ ਚਾਟੀਆਂ।ਜਥ ਥੀਵਮ ਫ਼ਰੀਦ ਵਹੀਰੇ। 255. ਵੈਂਦੀਂ ਵੱਲ ਕੇਚ ਡੋਂ ਵੈਂਦੀਂ ਵੱਲ ਕੇਚ ਡੋਂ।ਪੁੱਨਲ ਕੇਂਦੇ ਕਾਣ। ਜੈਦੀਂ ਸਾਂਵਲ ਰਲ ਮਿਲ ਮਾਣੂੰ।ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਭੋਰ ਸੁਹਾਣ। ਤੂੰ ਹੈ ਜੀਵਣ ਜੋਗਾ ਸਾਡੀ।ਡੁੱਖੜੀ ਦਿਲ ਦਾ ਮਾਣ। ਨਾਜ਼ੋ ਅਦਾ ਦੀ ਜਾਨੀ ਲਾਇਓ।ਜਾਨੀ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਕਾਣ। ਡਿੱਤੜੀ ਜਮਦੀਂ ਅਮੜੀ ਖੁਤੜੀ।ਗਮ ਗੱਠੜੀ ਡੁੱਖ ਡਾਣ। ਈਂ ਜਗ ਊਂ ਜਗ ਮੋਈਂ ਜੀਂਦੀ।ਹਾਂ ਤੈੱਡੜੀ ਜਾਣ ਨ ਜਾਣ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਗਾਂਵਣ ਯਾਰ ਮੁੱਠੀ ਦੇ।ਵੈਣ ਤੱਤੀ ਦੇ ਵਾਣ। ਜੇ ਡੇਂਹ ਭਲੜੇ ਮਿਤਰ ਵੀ ਭਲੜੇ।ਹੈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਖਾਣ। ਦਰਦ ਮੋਠਾ ਚਕ ਚੂੰਢੀਆਂ ਪਾਵੇ।ਮਾਰਮ ਸੂਲ ਵਡਾਣ। ਲੇਲਾ ਮਜਨੂੰ ਹੀਰ ਜ਼ਲੈਖਾ।ਸੈ ਲੁੜ੍ਹ ਗਏ ਹੈਂ ਘਾਣ। ਬਾਝੋਂ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨਿਭਾਇਆ।ਜੀਂਵ ਕੈਂਦੇ ਤਰਾਣ। 256. ਵੈਸੋਂ ਸੰਝ ਸਬਾਹੀਂ ਵੈਸੋਂ ਸੰਝ ਸਬਾਹੀਂ।ਖ਼ਾਲੀ ਰਹਿਸਨ ਜਾਈਂ। ਪੱਖੀ ਪਰਦੇਸੀ ਉਭੇ ਸਰਦੇ।ਦੋ ਦਿਨ ਦੇ ਖਲਕਾਈਂ। ਮੁਲਕ ਬੇਗਾਨਾ ਦੇਸ ਪਰਾਇਆ।ਕੋਝੀਆਂ ਕੂੜ ਬਿਨਾਈਂ। ਨਾ ਕੋਈ ਸਾਥੀ ਨਾ ਕੋਈ ਸੰਗਤੀ।ਕੈਨੂੰ ਦਰਦ ਸੁਨਾਈਂ। ਕਿਸਮਤ ਸਾਂਗੇ ਡਿੱਠਮ ਏ ਧਰਤੀ।ਆਦਾ ਕੌਨ ਇਥਾਈਂ। ਹੁਸਨ ਨੱਗਰ ਡੋਂ ਥੀਵਮ ਰਵਾਨਾ।ਯਾ ਰੱਬ ਤੋੜ ਪੁਰਾਈਂ। ਮੰਗਾਂ ਦੁਆਈਂ ਅੱਲਾ ਸਾਈਂ।ਵਿੱਛੜਿਆ ਢੋਲ ਮਲਾਈਂ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਬਹੂੰ ਡੁੱਖ ਡਿੱਤੜੇ।ਬਿਛੀਆਂ ਬਿਰਹੋਂ ਬਲਾਈਂ। 257. ਵਲ ਕਹੀਂ ਡੁਖੜੇ ਵੇ ਡੇਂਦੀ ਵਲ ਕਹੀਂ ਡੁਖੜੇ ਵੇ ਡੇਂਦੀ।ਸਾਂਵਲ ਦਿਲੜੀ ਬਰਮਾ ਗਿਉਂ ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ। ਕੰਨੇ ਕੰਨੇ ਬੁੰਦੇ ਗਲ ਝਪ ਮਾਲਾ।ਅਨਹਦ ਬੀਨ ਬਜਾ ਗਿਆ ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ। ਰਾਵਲ ਜੋਗੀ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸਨ ਦਾ।ਪਰਮ ਜੜੀ ਜੁੜ ਲਾਗਿਓਂ ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ। ਅੱਖੀਆਂ ਸਿਹਰੀ ਸਿਹਰ ਕਮਾਵਨ।ਜਾਦੂ ਚੋਟ ਚਲਾ ਗਿਓਂ ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ। ਸੋਜ਼ ਤਪਸ਼ ਮੌਜੂਦ ਹਮੇਸ਼ਾ।ਭਾ ਬਿਰਹੋਂ ਭੜਕਾ ਗਿਓਂ ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ। ਲਾ ਕਰ ਯਾਰੀ ਯਾਰ ਵਿਸਾਰਿਓ।ਖੋਟ ਫਰੇਬ ਕਮਾ ਗਿਓਂ ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ। ਕਲ੍ਹੜੀ ਛਡ ਕੇ ਕੇਚ ਸਿਧਾਇਓਂ।ਪਰਭਤ ਰੋਹ ਰੁਲਾ ਗਿਓਂ ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਡੁਖਾਂ ਵਿਚ।ਸੂਲੀਂ ਜਾਨ ਅੜਾ ਗਿਓਂ ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ। 258. ਵਲ ਵਸ ਵਸਾ ਓਹੇ ਟੋਲ ਵੇ ਵਲ ਵਸ ਵਸਾ ਓਹੇ ਟੋਲ ਵੇ।ਕਰ ਲਾਡ ਮਿੱਠੜਾ ਬੋਲ ਵੇ। ਹਰ ਵਕਤ ਸਾਂਵਲ ਢੋਲ ਵੇ।ਪੀਆ ਹੋ ਅਸਾਡੜੇ ਕੋਲ ਵੇ। ਅਣ ਸੁਹੇਂਦੀ ਘੁੰਡੜੀ ਖੋਲ ਵੇ।ਅਣ ਸੰਗ ਮੈਂ ਸੰਗ ਬੋਲ ਵੇ। ਅਤਹੋਂ ਨਾਜ ਦੇ ਟੁਕ ਟੋਲ ਵੇ।ਲੱਖ ਲੱਖ ਅਲੋਲ ਮਖ਼ੌਲ ਵੇ। ਅਥਾਂ ਮੁੱਠੜੀ ਜਾਨ ਸੜੋਲ ਵੇ।ਥਈ ਡੁੱਖੜੇਂਦੀ ਕਚਕੋਲ ਵੇ। ਕਿਆ ਡੁੱਖੜੀਂ ਲੱਧੜਮ ਗੋਲ ਵੇ।ਥਏ ਚੂਰ ਜ਼ਿਰ੍ਹਾ ਤੇ ਖੋਲ ਵੇ। ਮਾਰਿਆ ਹੈ ਕਿਆ ਜੁੜ ਤੋਲ ਵੇ।ਅਬਰੂ ਗੁਲੇਲ ਗਲੋਲ ਵੇ। ਪੈ ਹੋਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਭੋਲ ਵੇ।ਜੀਰੇ ਅੰਦਰ ਸੌ ਪੋਲ ਵੇ। ਥਇਆ ਜਿਸਮ ਚੀਚੀ ਠੋਲ ਵੇ।ਦਿਲ ਡਿੱਤੜੇ ਕਈ ਘਰ ਰੋਲ ਵੇ। ਜੇ ਏ ਫ਼ਰੀਦ ਦਾ ਡੌਲ ਵੇ।ਇਹਾ ਟੋਰ ਤੇ ਏਹਾ ਜੋਲ ਵੇ। ਕਈ ਡੇਹ ਨ ਫੋਲਾ ਫੋਲ ਵੇ।ਅਝੂੰ ਸ਼ਹਿਰੀਂ ਵੱਜਸਨ ਦੋਲ ਵੇ। 259. ਵਸਲ ਹਿਜਰ ਯਕਸ ਵਸਲ ਹਿਜਰ ਯਕਸ।ਵਸਦਾ ਦੋਸਤ ਕਰੀਬ ਦਿਲੀਂਦੇ। ਅਲਵੀ ਸਿਫ਼ਲੀ ਯਾਰ ਦੀਆਂ ਝੋਕਾਂ।ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮਲਿਆਂ ਲੋਕਾਂ। ਏ ਦਿਲ ਜਾਣ ਪਛਾਣ।ਹਰ ਜਾ ਦੇਰੇ ਚਾਕ ਮਹੀਂ ਦੇ। ਡੁੱਖ ਡੁਹਾਗ ਤੇ ਬੈ ਹੁਜ਼ਨ ਮੇਂ।ਸੁਖ ਸੁਹਾਗ ਤੇ ਮੁਲਕ ਅਮਨ ਮੇਂ। ਆਸ਼ਕ ਸਮੰਝ ਸੁੰਜਾਣ।ਸਭ ਮਜ਼ਹਰ ਮੇਂ ਯਾਰ ਚਹੀਂਦੇ। ਚਾਕ ਬਬਾਣਾ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਣਾ।ਤਨ ਮਨ ਉਸ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਕਾਣਾ। ਕਿਆ ਵਤ ਦੀਨ ਈਮਾਨ।ਸ਼ਰਮ ਭਰਮ ਸਬ ਮਿਲਕ ਤਹੀਂਦੇ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਤਸੱਰਫ਼ ਕੀਤਾ।ਲਾਇਸ ਜੁੜ ਕਰ ਪਰਮ ਪਲੀਤਾ। ਸਬ ਸੂਰਤ ਸੁਬਹਾਨ।ਜ਼ਾਹਰ ਅੱਖੀਆਂ ਨਾਲ ਡੱਸੀਂਦੇ। 260. ਵਸੋ ਵੀ ਅੱਖੀਆਂ ਘਨਘੋਰਾਂ ਲਾਕੇ ਵਸੋ ਵੀ ਅੱਖੀਆਂ ਘਨਘੋਰਾਂ ਲਾਕੇ। ਸਾਵਣ ਆਇਆ ਯਾਰ ਨ ਆਇਆ।ਥਏ ਬਾਦਲ ਤੂਫ਼ਾਨ ਬਲਾ ਕੇ। ਆਵਣ ਕਹਿ ਗਏ ਵੱਲ ਨ ਆਏ।ਦਿਲ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤੀ ਚੋਟ ਚਲਾ ਕੇ। ਦਿਲ ਬਰਮਾਏ ਰਾਵਲ ਜੋਗੀ।ਧੁਨ ਧੁਨ ਬੰਸੀ ਫੂਕ ਬਜਾ ਕੇ। ਇਤਨਾ ਜ਼ੁਲਮ ਮੁਨਾਸਬ ਨਾਹੀਂ।ਪਹਿਲੋਂ ਅਪਨਾ ਯਾਰ ਬਣਾ ਕੇ। ਰੋਹ ਜਬਲ ਵਿੱਚ ਮਾਰੂ ਥਲ ਵਿੱਚ।ਮਾਰੂ ਗਿਆ ਪਰਦੇਸ ਰੁਲਾ ਕੇ। ਮਾਰੂ ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਦਾ ਮਾਲਕ।ਲੱਡ ਨ ਜਾਵੀਂ ਝੋਕ ਵਸਾ ਕੇ। ਜੋਗਨ ਥੀਸਾਂ ਮੁਲਕ ਢੁੰਡੇਸਾਂ।ਵੈਸਾਂ ਅੰਗ ਭੱਬੂਤ ਰਮਾ ਕੇ। ਅਲੜੇ ਜ਼ਖਮ ਨ ਚੂਲ ਪਪੀਹਾ।ਸਾੜ ਨ ਕੋਇਲ ਕੂਕ ਸੁਣਾ ਕੇ। ਕਰਵਟੀਆਂ ਲੈ ਹੁੱਟ ਹੁੱਟ ਜਾਂਦੀ।ਬੇਵੱਸ ਡੁੱਖੜੇ ਸੂਲ ਸੁਹਾ ਕੇ। ਤੁਮ ਬਿਛੜਤ ਮੋਹੇ ਚੈਨ ਨ ਆਵੇ।ਪਾਪ ਮਟਾਉ ਅੰਗਨ ਸੁਹਾ ਕੇ। ਗਰਜਤ ਬਦਰਾ ਲਿਸ਼ਕਤ ਬਿਜਲੀ।ਰਿਮ ਝਿਮ ਬਾਰਸ਼ ਜ਼ੋਰ ਘਟਾ ਕੇ। ਸਾਜਨ ਬਾਝ ਫ਼ਰੀਦ ਹੈ ਜੀਨਾ।ਮੁਸ਼ਕਲ ਅੇਸੇ ਬਾਰ ਉਠਾ ਕੇ। 261. ਵਤਨ ਬੇਗਾਨੇ ਵਲ ਨਹੀਂ ਆਵਣਾ ਵਤਨ ਬੇਗਾਨੇ ਵਲ ਨਹੀਂ ਆਵਣਾ।ਯਾਦ ਕੀਤਮ ਦਿਲਦਾਰ। ਕੋਲੇ ਰਹਿਸਾਂ ਮੂਲ ਨ ਸਹਿਸਾਂ।ਹਿਜਰ ਦਾ ਬਾਰੀ ਬਾਰ। ਵਿਸਰਿਆ ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਬਬਾਣਾ।ਵਿਸਰ ਗਿਆ ਘਰ ਬਾਰ। ਭਾਣ ਮਣੇਸਾਂ ਮਾਣ ਨਭੇਸਾਂ।ਘੋਲੇ ਆਰ ਵ ਯਾਰ। ਸੁਰਖੀ ਕਜਲ ਮੁਸਾਗ ਗਿਉਸੇ।ਬਠ ਪਿਆ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ। ਪਾਰੋਂ ਡਿਸਦੀ ਝੋਕ ਸਜਨ ਦੀ।ਕਿਉਂ ਰਹਿਸਾਂ ਉਰਵਾਰ। ਮੈਂ ਮਨਤਾਰੀ ਤੇ ਨੇਂਹ ਬਾਰੀ।ਕਾਦਰ ਨੇਸਮ ਪਾਰ। ਬਠ ਪਈ ਸਿੰਧੜੀ ਕੀਤਮ ਮੂਲਾ।ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਮਲ੍ਹਾਰ। ਦੇਸ ਅਰਬ ਦਾ ਮੁਲਕ ਤਰਬਦਾ।ਸਾਰਾ ਬਾਗ ਬਹਾਰ। ਰੋਹੀ ਰਾਵੇ ਰੋਹੀਂ ਰੁਲੇਸ।ਨਸ ਗਿਆ ਕਰਹੂੰ ਕਤਾਰ। ਡੇਂਹ ਡੁਖਾਂ ਦਾ ਡੂੰਗਰ ਡਿਸਦਾ।ਰਾਤ ਗਮਾਂ ਦੀ ਗ਼ਾਰ। ਸਾਂਵਣ ਆਇਆ ਰੋਹੀ ਵੁਠੜੀ।ਬਾਰ ਥਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰ। ਦਾਰ ਮਦਾਰ ਫਰੀਦ ਹੈ ਦਿਲ ਨੂੰ।ਡੁਖੜੇ ਤਾਰੋ ਤਾਰ। 262. ਵੇ ਤੂੰ ਸਾਂਵਲਾ ਨ ਮਾਰ ਨੈਨਾਂ ਦੇ ਤੀਰ ਵੇ ਤੂੰ ਸਾਂਵਲਾ ਨ ਮਾਰ ਨੈਨਾਂ ਦੇ ਤੀਰ। ਅੱਖੀਆਂ ਸ਼ਰ ਕਾਰਣ ਨਿਤ ਬੁਖੀਆਂ।ਹਿਨ ਪਾਪੀ ਬੇ ਪੀਰ। ਜ਼ੁਲਫਾਂ ਮੁਸ਼ਕੀਂ ਬੰਨ੍ਹ ਬੰਨ੍ਹ ਡੇਵਨ।ਦਿਲੜੀ ਕੂੰ ਤਅਜ਼ੀਰ। ਤੈਂਡੇ ਨਾਲ ਹੈ ਸਾਂਵਲ ਸੋਹਣਾ।ਦਿਲ ਲਾਂਵਣ ਤਕਸੀਰ। ਨਾਜ਼ ਨਿਹੋਰੇ ਗਮਜ਼ੇ ਤੈਂਡੇ।ਮਸਹਫ ਦੀ ਤਫ਼ਸੀਰ। ਕਾਕਲ ਪਣੀਆਂ ਨਾਂਗ ਵਰਾਧਾ।ਡਿਠੜੀ ਚੜ੍ਹਮ ਸਰੀਰ। ਝੋਕਾਂ ਆਨ ਸਵਲੜੀਆਂ ਸੀਂਗਾ।ਨੈਨ ਲੋੜ੍ਹੇਦੇ ਨੀਰ। ਪਾਹ ਹੰਬਾਹ ਉਗਾਰ ਗਈਂਦੇ।ਮੈਂ ਲੇਖੇ ਅਕਸੀਰ। ਵੁਠ ਕਨੂੰ ਥਈ ਧਰਤੀ ਥਲੜੀ।ਸਾਗੀ ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ। ਰਲੜੇ ਸਜਨ ਸੁਹਾਵਣ ਥਲੜੇ।ਕਾਰ, ਕਕੀ, ਕੀੜ। ਜੈਸਲਮੇਰ ਨਰਹਾਈ ਮਾਣੂੰ।ਥੀ ਡੋਹੀਂ ਖੰਡ ਖੀਰ। ਥਲ ਚਤਰਾਂਗ ਅੰਦਰ ਮੇਂ ਸੱਸੀ।ਬੇਲੀਂ ਬੇਟੀਂ ਹੀਰ। ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦਾ ਤੈਂਡਾ ਸਾਡਾ।ਮਾਲ ਮਵੈਸ਼ੀ ਸੀਰ। ਜਾਂਵਣ ਲਾਦਾ ਮਿਲਕ ਤੁਸਾਡਾ।ਤਨ ਮਨ ਸੀਸ ਸਰੀਰ। ਕੋਝੀ ਕਮਲੀ ਤੈਡੇ ਨਾਂ ਦੀ।ਨਾ ਕਰ ਯਾਰ ਕਰੀਰ। ਮੂੰਝਾਂ ਦੋਸਤ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੁਸ਼ਮਨ।ਸੁਖ ਵੈਰੀ ਡੁਖ ਵੀਰ। ਜਾਨੀ ਜੋੜ ਚਲਇਓ ਕਾਨੀ।ਸੰਧ ਸੰਧ ਦੇ ਵਿਚ ਪੀੜ। ਬਠ ਚੂਚਕ ਬਠ ਖੇੜੇ ਭੈੜੇ।ਤੌਂ ਨਾ ਥੀ ਦਿਲਗੀਰ। ਡੇਹੋਂ ਡੇਂਹ ਕੋਰਾੜਾ ਥੀਵੇ।ਵਾਹ ਸਿਕ ਦੀ ਤਾਸੀਰ। ਰੋ ਰੋ ਤੁਠਲੀ ਪਈਆਂ ਨਾਸੂਰਾਂ।ਦਿਲ ਵਿਚ ਸੌ ਸੌ ਚੀਰ। ਉਰਿਆਨੀ ਦੀ ਖਲਅਤ ਮਿਲੜੀ।ਸੁੰਜਬਰ ਦਾ ਜਾਗੀਰ। ਹੋ ਹੋ ਫਕੜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਖਵਾਰੀ।ਸਾਡੀ ਹੈ ਤੌਕੀਰ। ਗੌਸ ਕੁਤਬ ਸਬ ਤੌਂ ਤੂ ਸਦਕੇ।ਕੌਨ ਫ਼ਰੀਦ ਫਕੀਰ। 263. ਵਿੱਚ ਰੋਹੀ ਦੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋਹੀ ਦੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ।ਨਾਜ਼ਕ ਨਾਜ਼ੋ ਜੱਟੀਆਂ। ਰਾਤੀਂ ਕਰਨ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਿਲੇਂ ਦੇ।ਡੇਹਾਂ ਵਲੋੜਨ ਮੱਟੀਆਂ। ਗੁੱਝੜੇ ਤੀਰ ਚਲਾਵਨ ਕਾਰੀ।ਸੈ ਸੈ ਦਿੱਲੜੀਆਂ ਫੱਟੀਆਂ। ਕਰ ਕਰ ਦਰਦਮੰਦਾਂ ਕੂੰ ਜ਼ਖਮੀ।ਹੈ ਹੈ ਬਧਨ ਨ ਪੱਟੀਆਂ। ਛੇੜਨ ਭੇਡਾਂ ਬੱਕਰੀਆ ਗਾਈਂ।ਲੇ ਲੇ ਗਾਬੇ ਕੱਟੀਆਂ। ਕਈ ਮਸਕੀਨ ਮੁਸਾਫਰ।ਚੌੜ ਕੀਤੋ ਨੇ ਤਰੱਟੀਆਂ। ਧੂਈ ਦਾਰ ਫ਼ਕੀਰ ਥਿਉ ਸੇ।ਫ਼ਖਰ ਵੱਡਾਈਆਂ ਸੱਟੀਆਂ। ਹਿਉਂ ਦਿਲਬਰ ਦੈ ਕੁਤੜੇ ਦਰ ਦੈ।ਬਿਰਹੋਂ ਪਈਆਂ ਗਲ ਗੱਟੀਆਂ। ਮੂਝੇ ਫ਼ਰੀਦ ਮਜ਼ੀਦ ਹਮੇਸ਼ਾ।ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਘੱਟੀਆਂ। 264. ਵਾਹ ! ਹਜਰਤ ਇਸ਼ਕ ਮਜਾਜ਼ੀ ਵਾਹ ! ਹਜਰਤ ਇਸ਼ਕ ਮਜਾਜ਼ੀ।ਸਬ ਰਾਜ ਰਮੂਜ਼ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ। ਸਭੋ ਸ਼ਾਹਦ ਅਸਲੀਂ ਜਾਣੀਂ।ਹੈ ਵਾਹਦ ਪਰਮ ਕਹਾਣੀ। ਹੈ ਵਹਦਤ ਸਮੰਝ ਸੁੰਜਾਣੀ।ਵਿੱਚ ਪਰਦੇ ਕਸਰਤ ਸਾਜ਼ੀ। ਕਰ ਰਫ਼ਾ ਮਲਾਲ ਕਦੂਰਤ।ਟੁੱਕ ਸਮੰਝ ਸਜਣ ਬੇ ਸੂਰਤ। ਥਇਆਂ ਜ਼ਾਹਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਮੂਰਤ।ਛੁੱਪ ਓਲੇ ਨੂਰ ਹਜਾਜ਼ੀ। ਸੁਣ ਹੁਸਨ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਚਾਲੀ।ਸਬ ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ ਵਾਲੀ। ਕਿਥ ਖ਼ਾਲਕ ਖ਼ਲਕ ਦਾ ਵਾਲੀ।ਕਿਥ ਆਬਦ ਰੀਤ ਨਿਆਜ਼ੀ। ਕਿਥ ਆਸ਼ਕ ਦਰਦ ਕਸ਼ਾਲੇ।ਕਿਥ ਹੁਸਨ ਮਲਾਹਤ ਚਾਲੇ। ਥੀ ਹਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਡਖਾਲੇ।ਖੁਸ਼ ਸੀਰਤ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ੀ। ਕਿਥ ਮੁਤਰਬ ਤੇ ਮੈਖਾਨੇ।ਕਿਥ ਰਿੰਦੀ ਰਸਮ ਯਗਾਨੇ। ਕਿਥ ਸੌਮ ਸਲਵਾਤ ਅਜ਼ਾਨੇ।ਕਿਥ ਜ਼ਾਹਦ ਨੇਕ ਨਮਾਜ਼ੀ। ਹੈ ਗ਼ੈਰੀਅਤ ਜ਼ੰਦੀਕੀ।ਪਾ ਵਿਰਸਾ ਰੱਖ ਸਦੀਕੀ। ਕਰ ਜ਼ੁਹਦ ਜ਼ਹਾਦ ਹਕੀਕੀ।ਬਣ ਮਰਦ ਮੁਅਲਾ ਗਾਜ਼ੀ। ਠੱਪ ਫ਼ਿਕਾ ਅਸੂਲ ਮਸਾਇਲ।ਸੱਟ ਨਹਵੀ ਫ਼ੇਅਲ ਤੇ ਫ਼ਾਇਲ। ਬੱਠ ਇਲਮੀ ਬਹਸ ਦਲਾਇਲ।ਹੈ ਫ਼ਕਰ ਫ਼ਕਤ ਜਾਂ ਬਾਜ਼ੀ। ਏ ਸਿਲਕ ਸਲੂਕ ਫ਼ਰੀਦੀ।ਹੈ ਰੀਤ ਅਜਬ ਤੌਹੀਦੀ। ਪਰ ਜ਼ੌਕ ਲਜ਼ੀਜ਼ ਜਦੀਦੀ।ਛੱਡ ਲੰਬਿੜ ਦੂਰ ਦਰਾਜ਼ੀ। 265. ਵਾਹ ! ਵਾਹ!! ਦਿਲਬਰ ਦੀ ਯਾਰੀ ਵਾਹ ! ਵਾਹ!! ਦਿਲਬਰ ਦੀ ਯਾਰੀ।ਯਾਰੀ ਕਰਮ ਨ ਕਾਰੀ। ਥੀ ਰੁੱਖੜਾ ਰਖਮ ਬਰੀਤ।ਨਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਲ ਹਕੀਕਤ। ਨਾ ਸੁਣਦਾ ਵੇਦਨ ਸਾਰੀ। ਮੈਂ ਮੁੱਠੜੀ ਡੁੱਖੜੀਂ ਕੁੱਠੜੀ।ਸੈ ਤੀਰੀ ਗ਼ਮਦੀਂ ਚੁੱਟੜੀ। ਦਿਲ ਲੜੀ ਸੂਲਾਂ ਮਾਰੀ। ਨਾ ਡਿੱਠੜਮ ਮਿਠੜਾ ਮੱਖਣਾ।ਗਿਆ ਸਾਂਵਨ ਸਾਫ਼ ਸਲੱਖਣਾ। ਗਈ ਮੌਸਮ ਚੇਤਰ ਬਹਾਰੀ। ਨਾ ਖੋਜ ਨਾ ਖੋਬ ਉਠਾਂ ਦੇ।ਸਬ ਪਰਭਤ ਪੰਧ ਥਲਾਂ ਦੇ। ਦਿਲ ਰੁਲ ਰੁਲ ਰੋ ਰੋ ਹਾਰੀ। ਮੈਂ ਸਿੰਧਰੀ ਕੇਵੇਂ ਜਾਲਾਂ।ਪਰਦੇਸ ਬੈਠੀ ਤਨ ਗਾਲਾਂ। ਥਏ ਰੋਹੀ ਡੇਂਹ ਮਲ੍ਹਾਰੀ। ਦਿਲ ਖੱਸਦਾ ਭੇਤ ਨ ਡਸਦਾ।ਥੀ ਓਪਰਾ ਦੂਰੋਂ ਹੱਸਦਾ। ਲਾ ਹੂ ਹੂ ਸ਼ਹਿਰ ਖਵਾਰੀ। ਹਿੱਕ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਅਵੈੜਾ।ਬਿਆ ਸੱਸ ਨਨਾਣ ਦਾ ਝੇੜਾ। ਪਈ ਪਲੜੇ ਮੁੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ। 266. ਵਾਹ ਵਾਹ ਸੋਹਣੇ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਵਾਹ ਵਾਹ ਸੋਹਣੇ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ।ਹਰ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਕਰੇ ਉਤਾਰਾ। ਹਿਕ ਜਾ ਚਾਵੇ ਇਸ਼ਕ ਇਜਾਰਾ।ਬਇ ਜਾ ਡੇਵੇ ਹੁਸਨ ਉਧਾਰਾ। ਓ ਮਾਲਕ ਮੈ ਅਦਨਾ ਸਗ ਦਾ।ਹਰ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਮਿੱਠੜਾ ਲਗਦਾ। ਮੈ ਕਿਆ ਮੋਹ ਲੇਇਸ ਮਨ ਜਗਦਾ।ਮਾਰੇਸ ਹਰ ਜਾ ਨਾਜ਼ ਨਕਾਰਾ। ਮੈਂ ਬੇ ਆਸ ਉਮੀਦ ਦਾ ਮਾਣਾ।ਹਰ ਕਸ ਨਾਕਸ ਦੇ ਮਨ ਭਾਣਾ। ਦੋਸਤ ਅਵੈੜਾ ਯਾਰ ਇਆਣਾ।ਹਰ ਇਕ ਦਿਲ ਕੂੰ ਲਗੇ ਪਿਆਰਾ। ਜੋ ਮੈਂ ਵਾਂਗ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝਦਾ।ਸੋ ਥੀਆ ਵਾਕਫ ਸਾਰੀ ਗੁਝ ਦਾ। ਹਰਗਿਜ਼ ਦਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਕਹੀਂ ਕੁਝਦਾ।ਜਾਣ ਨਜ਼ਾਰਾ ਯਾਰ ਦਾ ਸਾਰਾ। ਚਰਣ ਗੁਰੁ ਦੇ ਸੀਸ ਨਵਾਈਂ।ਜੋ ਆਖੇ ਚੁਮ ਅਖੀਆਂ ਚਾਈਂ। ਜੋਹਦ ਜਹਾਦ ਦਾ ਬਾਰ ਉਠਾਈਂ।ਕਰਬ ਕਮਾਲ ਹੈਈ ਮਤਲਬ ਬਾਰਾ। ਥੀ ਗੁਰ ਪੀਰ ਦਾ ਚੇਲਾ ਸੱਚਾ।ਨਾ ਹੋ ਕਦਮ ਹਟਾ ਕਰ ਕੱਚਾ। ਬਿਰਹੋ ਕੜਾਹ ਚੜਿਆ ਮੱਚ ਮੱਚਿਆ।ਜਲ ਬਲ ਮਾਰ ਅਨਾ ਦਾ ਨਾਅਰਾ। ਜੋ ਕੋਈ ਰਖਸੀ ਐ ਗੁਨ ਚਾਰੇ।ਜੋ ਰਾਤੀ ਜਗ ਜੋਗ ਜਗਾਰੇ। ਵੰਜ ਖੁਸ਼ ਵਸ ਸੀ ਸ਼ਾਮ ਦਵਾਰੇ।ਰਹਿਸੀ ਜਗਤ ਸੌਂ ਨਿਆਰਾ। ਜਗਰਤ ਸੁਪਨਸ ਸਕੋਪਤ ਟੁਰੀਆ।ਤੈਂਡੀ ਸੈਰ ਦੇ ਸਾਂਗੇ ਜੜਿਆ। ਜੈਂਦਾ ਪੀਰ ਸੰਜਾਨੋਂ ਥੁੜਿਆ।ਫਿਰਸੀ ਥੀ ਚੌ ਗੁਠ ਆਵਾਰਾ। ਤੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਸੰਜਾਨ ਨ ਛੋੜੀਂ।ਨਿਰਗੁਨ ਸਰਗੁਨ ਵਿਚ ਜਾ ਜੋੜੀਂ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੂੰ ਮੂੰਹ ਨ ਮੋੜੀਂ।ਸਬ ਹੈ ਰੂਪ ਸਰੂਪ ਤਿਹਾਰਾ। ਚਾਰੋਂ ਬੇਦ ਬਦਾਂਤ ਪੁਕਾਰਣ।ਓਮ ਬ੍ਰਮ ਨਾਰਾਇਣ ਧਾਰਨ। ਆਤਮ ਉਤਮ ਸਰੂਪ ਸਧਾਰਨ।ਦਵੈਤ ਫਰੀਦ ਹੈ ਜੂਠਾ ਲਹਿਰਾ। 267. ਯਾਦ ਆਵਿਨ ਯਾਰ ਦੇ ਰਲੜੇ ਯਾਦ ਆਵਿਨ ਯਾਰ ਦੇ ਰਲੜੇ।ਨਿੱਤ ਪੌਵਨ ਕਰੂਪ ਕੁਲੱਲੜੇ। ਕਿਉਂ ਚੜ੍ਹਦੀ ਚੰਦਰੀ ਖਾਰੇ।ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ਜ਼ੇਵਰ ਬਾਰੇ। ਜੇ ਜਾਨੀ ਹਿਜਰ ਦੇ ਵਾਰੇ।ਏ ਨੇੜੇ ਸਖ਼ਤ ਸਵੱਲੜੇ। ਡੁੱਖ ਯਾਰ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਦੇਰਨ।ਲਏ ਸੂਲਾਂ ਸੀਨੇ ਢੇਰਨ। ਮੂੰਹ ਕਾਲਾ ਨੀਲੇ ਪੈਰਿਨ।ਵਾਹ ! ਹੋਤ ਪੁੱਨਲ ਦੇ ਭਲੜੇ। ਕਿਉਂ ਡੁਖੜੀ ਉੱਮਰ ਨਿਭਾਵਾਂ।ਹਨ ਮੌਤ ਦਾ ਮੁਲਕ ਵਸਾਵਾਂ। ਵੰਜ ਗੋਰਸਤਾਨ ਸੁਹਾਵਾਂ।ਬੱਠ ਜੀਵਣ ਕੂੜ ਤਸੱਲੜੇ। ਗਲ ਪੇਚ ਹਿਜਰ ਦੇ ਵਲੜੇ।ਦਿਲ ਜ਼ਖਮ ਅਵੱਲੜੇ ਅੱਲੜੇ। ਇਹ ਨੇਂਹ ਲਾਵਣ ਦੇ ਭੱਲੜੇ।ਪਏ ਮੈਂ ਮੁੱਠੀ ਦੇ ਪੱਲੜੇ। ਸਬ ਜ਼ੋਰ ਹਵਸ ਵਸ ਲਾਇਮ।ਪਰ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਆਇਮ। ਗ਼ਮ ਦਰਦ ਅੰਦਰ ਸਰ ਪਾਇਮ।ਕਰ ਆਪੇਂ ਗੱਲੜੇ ਗੱਲੜੇ। 268. ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਕਾਣ ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਕਾਣ।ਰੁਲਦੀ ਰੋਹ ਡੂੰਗਰ ਵਿਚ। ਲਾਇਸ ਜੁੜ ਕਰ ਬਾਣ।ਦਿਲੜੀ, ਜਾਨ, ਜਿਗਰ ਵਿਚ। ਸੇਂਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਕੰਥ ਰਿਝਾਇਆ।ਅਪਨੇ ਅਪਨੇ ਢੋਲ ਕੂੰ ਪਾਇਆ। ਮੈਕੂੰ ਮੈਡਰੇ ਮਾਂਣ।ਰੋਲਿਆ ਸੁੰਜੜੇ ਬਰੋਚ। ਯਾਰ ਨ ਪਾਵਾਂ ਬਾਰ ਉਠਾਵਾਂ।ਨੀਰ ਵਹਾਵਾਂ ਗਾਵਣ ਗਾਵਾਂ। ਰੱਖ ਰੱਖ ਵੈਣ ਦੀ ਵਾਣ।ਹਰ ਕੂਚੇ ਘਰ ਘਰ ਵਿਚ। ਰੇਤ ਤੱਤੀ ਪਿਆ ਡੁਖੜੇ ਘਾਟੇ।ਖੁੜ ਬਣ ਖੋਬ ਗਪਾਟੇ ਘਾਟੇ। ਸੱਟ ਗਿਆ ਜਾਣ ਪਛਾਣ।ਕਾਨੀ ਮਾਰ ਅੰਦਰ ਵਿਚ। ਹੁਸਨ ਹਕੀਕੀ ਨੂਰੇ ਹਜਾਜ਼ੀ।ਖੇਡੇ ਨਾਜ਼ ਨਿਆਜ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ। ਸਿਦਕੋ ਸਮਝ ਸਿੰਜਾਣ।ਆਇਆ ਕੋਟ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ। ਰਾਹ ਅਵਲੜੇ ਔਖੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ।ਚੁਭਦੇ ਕਕਰੇ ਕੰਡਰੇ ਕਾਠੀਆਂ। ਮਾਰਮ ਸੂਲ ਵਡਾਨ।ਆਇਮ ਜ਼ੁਲਮ ਕਹਿਰ ਵਿਚ। ਪਹਿਲੇ ਡੇਂਹ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਫੁਟੜੀ।ਜਮਦੇ ਵੇਲੇ ਅਮੜੀ ਮੁਠੜੀ। ਡਿਤੜਾ ਡੁਖ ਦਾ ਡਾਣ।ਲੋੜ੍ਹੇਸ ਬਿਰਹੋ ਬਰਵਿਚ। ਦਰਦ ਫ਼ਰੀਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਵੇ।ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਦੂਈ ਦੇ ਧੋਵੇ। ਰਹਿੰਦੀ ਤਾਂਘ ਤੇ ਤਾਣ।ਪਹੁੰਚਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਗਰ ਵਿਚ। 269. ਯਾਰ ਡਾਢੀ ਇਸ਼ਕ ਆਤਿਸ਼ ਲਾਈ ਹੈ ਇਸ਼ਕ ਤੇ ਬਾਹਿ ਬਰੋਬਰ, ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਤਾ ਤਖੇਰਾ। ਬਾਹਿ ਸੜੇਂਦੀ ਕੱਖ ਕਾਨੇ ਨੂੰ, ਇਸ਼ਕ ਸੜੇਂਦਾ ਜੇਅੜਾ। ਬਾਹਿਰ ਸਾਮੇ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੇ,ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਦਾਰੂ ਕਿਹੜਾ। ਯਾਰ ਮੈਡੇ aੁੱਥੇ ਚਾਹਿ ਨਾ ਰੱਖੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ਼ਕ ਲਾਇੰਦਾ ਡੇਰਾ। ਯਾਰ ਡਾਢੀ ਇਸ਼ਕ ਆਤਿਸ਼ ਲਾਈ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਲੱਗ ਗਈ ਬੇਅਖ਼ਤਿਆਰੀ, ਸੀਨੇ ਦੇ ਵਿਚ ਨਾ ਸਮਾਈ ਹੈ। ਹੁਲਹੁਲਾ ਕੇ ਇਸ਼ਕ ਜੁ ਆਇਆ। ਮੁਹਬਤ ਡਾਢਾ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਇਆ। ਥਾਂ ਥਾਂ ਨਾਚ ਨਚਾਈ ਹੈ। ਇਸ਼ਕ ਚੁਆਇਆ ਮੈਂ ਸਰ ਚਾਈ। ਸ਼ਰਮ ਹਯਾ ਪਹਿਲੇ ਸੱਟ ਲਿਆ ਈ। ਇਸ਼ਕ ਨੂੰ ਮਲਾਮਤ ਲਾਈ ਹੈ। ਇਸ਼ਕ ਅਵੇੜਾ ਬਹਣ ਨਾ ਦੇਂਦਾ। ਥੀ ਗਦਾਗਰ ਮਸਤ ਕਰੇਂਦਾ। ਘਟੀ ਘਟੀ ਚਾ ਮੰੰਗਾਈ ਹੈ। 270. ਯਾਰ ਕੂੰ ਕਰ ਮਸਜੂਦ ਯਾਰ ਕੂੰ ਕਰ ਮਸਜੂਦ।ਛਡ ਡੇ ਬਿਉ ਮਅਬੂਦ। ਹਰ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਯਾਰ ਕੂੰ ਜਾਣੀ।ਗੈਰ ਨਹੀਂ ਮੌਜੂਦ। ਸਭ ਦਾਦ ਕੂੰ ਸਮਝੀ ਵਾਹਦ।ਕਸਰਤ ਹੈ ਮਫਕੂਦ। ਫਖਰੁਦੀਨ ਮਿਠਲ ਦੇ ਸ਼ੌਕੋਂ।ਦਮ ਦਮ ਨਿਕਲਮ ਦੂਦ। ਵਸਲ ਫ਼ਰੀਦ ਕੂੰ ਹਾਸਲ ਹੋਇਆ।ਜਬ ਹੋ ਗਿਆ ਨਾਬੂਦ। 271. ਯਾਰ ਕੁਰਾੜਾ ਹਾਲ ਵੇ ਯਾਰ ਕੁਰਾੜਾ ਹਾਲ ਵੇ।ਸਾਨੂੰ ਮਾਰ ਨ ਤਾਅਨੇ। ਸਾਂਗ ਸੰਜੋਕ ਰਲਾਏ ਕਿਸਮਤ।ਸਾਂਗੇ ਦੋਸਤ ਬਗਾਨੇ। ਜਾਂ ਜਾਂ ਸੂੰਹ ਬਣਾਂਵਾਂ।ਤਾਂ ਤਾਂ ਡਿੱਸਦੇ ਦੂਰ ਟਿਕਾਨੇ। ਆਵਣ ਕਾਣ ਨ ਮੰਗਨੀਂ ਦਿੱਲੜੀ।ਕੱਚੜੇ ਕਰਨ ਬਹਾਨੇ। ਬੇ ਦਰਦਾਂ ਦੀ ਪਰੀਤ ਨ ਭਲੀ।ਮੁਲਾ ਮੌਤ ਕੂੰ ਆਨੇ। ਰੋਵਾਂ ਰੋ ਰੋ ਲੋਕ ਸੁਣਾਵਾਂ।ਜੀ ਨ ਆਂਵਿਮ ਖਾਨੇ। ਕੋਈ ਆਖੇ ਮਨ ਮਚਲ ਕੂੜੀ।ਕੋਈ ਆਖੇ ਦੀਵਾਨੇ। ਸੂਲੀਂ ਨਾਲ ਸੁੰਜੇਦੇ ਜਾਲੇ।ਸੰਜ ਸਬਾਹ ਗੁਜ਼ਰਾਨੇ। ਆਂਵੀਂ ਦੇਰ ਨ ਲਾਂਵੀ ਮਾਹੀ।ਜਿੰਦ ਡੂੰ ਢੈਂਦੀ ਮਹਿਮਾਨੇ। ਇਸ਼ਵੇ ਗ਼ਮਜ਼ੇ ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ।ਕਿਆ ਕਿਆ ਹੁਸਨ ਦਾ ਸ਼ਾਨੇ। ਜੋ ਹੈ ਸ਼ਾਨ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਸਾਰੀ।ਮਾਰਣ ਦਾ ਸਾਮਾਨੇ। 272. ਯਾਰ ਸਪਾਹੀੜਾ ਆ ਵਸ ਮਾਡਰੋ ਕੋਲ ਯਾਰ ਸਪਾਹੀੜਾ ਆ ਵਸ ਮਾਡਰੋ ਕੋਲ। ਇਕ ਲਖ ਡੇਂਦੀ ਡੋ ਲਖ ਡੇਸਾਂ।ਹਿਕ ਵਾਰੀ ਚਾ ਬੋਲ। ਪਹਿਲੋਂ ਦੇ ਕਰ ਬਾਹ ਸਿਰਾਂਦੀ।ਸਾਵਲ ਯਾਰ ਨ ਰੋਲ। ਨੈਂ ਸਾਂਵਣ ਦੀ ਮੈ ਮਨਤਾਰੀ।ਸੈ ਛੋਲੀਆਂ ਲਖ ਝੋਲ। ਯਾਰ ਚਹੇਂਦਾ ਮਾਣ ਮਹੀਂਦਾ।ਆਵਸ ਮਾਡਰੇ ਕੋਲ। ਸਾਵਲਿਆਂ ਦੇ ਨੈਨ ਸਲੋਨੜੀ।ਕਜਲੇ ਦੇ ਟਕ ਟੋਲ। ਪਾਪਨ ਚਕਵੀ ਕਰ ਕਰ ਚੀਕਾਂ।ਅਲ੍ਹੜੇ ਜ਼ਖਮ ਨ ਚੋਲ। ਮਰ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਰਸਕ ਨ ਸਹਿੰਦੀ।ਦਿਲੜੀ ਸਖਤ ਸੜੋਲ। ਬੈਨੇ ਬੋਂਲੇ ਬੇਂਸਰ ਵਿਸਰੇ।ਗਏ ਨੂਰੇ ਰਮਝੌਲ। ਨਖਰੇ ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ ਹਰਦਮ।ਬਿਆ ਬਿਆ ਕਰਨ ਅਲੋਲ। ਔਗਨ ਹਾਰੀ ਨਾਸਕ ਕੰਮ ਦੀ।ਸੋਹਣਾ ਐਬ ਨ ਫੋਲ। ਸਮਝ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਥੀ ਗਮਵਾਸੂ।ਅੱਲਾ ਮਿਲੇਸਮ ਢੋਲ। 273. ਜ਼ਾਨਤ ਫੇਲਨ ਕੁਲ ਸ਼ੈ ਬਾਤਲ ਜ਼ਾਨਤ ਫੇਲਨ ਕੁਲ ਸ਼ੈ ਬਾਤਲ।ਹਕ ਹੈ ਫਾਇਲ ਬਿਉ ਸਭ ਆਤਲ। ਜ਼ੌਕ ਵਗਈਂ ਤੌਰ ਅਕਲ ਦੇ।ਭਟ ਘਤ ਕੂੜੀ ਬਹਿਸ ਦਲਾਇਲ। ਉਠਦੀਂ ਬਹਿੰਦੀਂ ਟੁਰਦੀਂ ਫਿਰਦੀਂ।ਨ ਹੋ ਜ਼ਾਹਲ ਨ ਥੀ ਗਾਫਲ। ਗੈਰ ਮੁਹਾਲੇ ਵੈਰ ਖਿਆਲੇ।ਹਰ ਹਿਕ ਡੂੰ ਰਖ ਗਫਤ ਸ਼ਾਮਲ। ਸਾਡਾ ਹੈ ਮਹਬੂਬ ਦਿਲੇਂਦਾ।ਜੋ ਕੋਈ ਹੈ ਤੌਹੀਦ ਦਾ ਕਾਇਲ। ਇਲਮ ਹਕਾਇਕ ਦਾ ਹੈ ਲਾਇਕ।ਨਫਸ ਮੁਜ਼ਕੀ ਮਾਦਾ ਕਾਬਲ। ਬਾਝ ਮੁਹਬਤ ਜਾਣ ਬਰਾਬਰ।ਕਿਆ ਨਾਤਕ ਕਿਆ ਨਾਹਕ ਸਾਹਲ। ਇਬਨੁਲ ਅਰਬੀ ਦੀ ਰਖ ਮਿੱਲਤ।ਠਪ ਰਖ ਫਿਕਾ ਅਸੂਲ ਮਸਾਇਲ। ਬਹਿ ਕਰ ਕਲ੍ਹੜੀਂ ਰਮਜ਼ ਸੁਝਾਈ।ਪੀਰ ਮਕਮਲ ਆਰਫ ਕਾਮਲ। ਵਜ੍ਹਾ ਅੱਲਾ ਫਰੀਦ ਹੈ ਬਾਕੀ।ਬਾਕੀ ਹਾਲਕ ਜ਼ਾਹਕ ਜ਼ਾਹਲ। </poem> lrm35wvqrpbn92zf3t78ryltxtra5b5 222151 222148 2026-06-18T12:43:17Z Harchand Bhinder 2624 222151 wikitext text/x-wiki {{header | title = ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਖ਼ਵਾਜਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ | author = ਖ਼ਵਾਜਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ | year = | section = | previous = | next = | notes = }} <poem> 1. ਆ ਚੁਣੋਂ ਰਲ ਯਾਰ ਆ ਚੁਣੋਂ ਰਲ ਯਾਰ। ਪੀਲੂੰ ਪੱਕੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਕਈ ਬਗੜੀਆਂ, ਕਈ ਸਾਵੀਆਂ ਪੀਲੀਆਂ। ਕਈ ਭੂਰੀਆਂ ਕਈ ਫਿਕੜੀਆਂ ਨੀਲੀਆਂ। ਕਈ ਊਦੀਆਂ ਗੁਲਨਾਰ। ਕਟੋਈਆ ਰੱਤੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਬਾਰ ਥਈ ਹੈ ਰਸ਼ਕ ਇਰਮ ਦੀ। ਸੁੱਕ ਸੜ ਗਈ ਜੜ੍ਹ ਡੁੱਖ ਤੇ ਗ਼ਮ ਦੀ। ਹਰ ਜਾ ਬਾਗ਼ ਬਹਾਰ। ਸਾਖਾਂ ਚੱਖੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਪੀਲੂੰ ਡੇਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੁਲਜ਼ਾਰਾ। ਕਹੀਂ ਗੁਲ ਟੋਰੀਆਂ ਕਹੀ ਸਰ ਖਾਰੀਆਂ। ਕਈ ਲਾ ਬੈਠੀਆਂ ਬਾਰ। ਭਰ ਭਰ ਪੱਛੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਜਾਲ ਜਲੋਟੀਂ ਥਈ ਆਬਾਦੀ। ਪਲ ਪਲ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦਮ ਦਮ ਸ਼ਾਦੀ। ਲੋਕੀ ਸਹੰਸ ਹਜ਼ਾਰ। ਕੁਲ ਨੇ ਪੱਖੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਹੂਰਾਂ ਪਰੀਆਂ ਟੋਲੇ ਟੋਲੇ। ਹੁਸਨ ਦੀਆਂ ਹੀਲਾਂ ਬਿਰਹੋਂ ਦੇ ਝੋਲੇ। ਰਾਤੀਂ ਠੰਡੀਆਂ ਠਾਰ। ਗੋਇਲੀਂ ਤੱਤੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਰਖਦੇ ਨਾਜ਼ ਹੁਸਨ ਪਰਵਰ ਵੇ। ਅਥਰੂ ਤੇਗ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਨਜ਼ਰ ਦੇ। ਤੇਜ਼ ਤਿੱਖੇ ਹਥਿਆਰ। ਦਿਲੀਆਂ ਫਟੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਕਈ ਡੇਵਨ ਅੱਨ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ। ਕਈ ਘਿਨ ਆਵਨ ਡੇਢੇ ਕਰ ਕਰ। ਕਈ ਵੇਚਨ ਬਾਜ਼ਾਰ। ਤੁਲੀਆਂ ਤੱਕੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਕਈ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੁਣਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਕਈ ਘਿਨ ਛਾਨ ਛੰਵੇਰੇ ਬਹਿੰਦੀਆਂ। ਕਈ ਚੁਣ ਚੁਣ ਪਈਆਂ ਹਾਰ। ਹੁੱਟੀਆਂ ਥਕੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਏਡੋਂ ਇਸ਼ਵੇ ਗਮਜ਼ੇ ਨਖ਼ਰੇ। ਓਡੂੰ ਯਾਰ ਖਰਾਇਤੀ ਬਕਰੇ। ਕੁੱਸਣ ਕਾਣ ਤਿਆਰ। ਰਾਂਦਾਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਪੀਲੂੰ ਚੁਣਦੀਂ ਬੋਛਣ ਲੀਰਾਂ। ਚੋਲਾ ਵੀ ਥੀਆ ਲੀਰ ਕਤੀਰਾਂ। ਗਿਲੜੇ ਕਰਨ ਪਚਾਂਰ। ਸੰਗੀਆਂ ਸਕੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। ਆਈਆਂ ਪੀਲੂੰ ਚੁਣਨ ਦੇ ਸਾਂਗੇ। ਓੜਕ ਥਈਆਂ ਫਰੀਦਣ ਵਾਂਗੇ। ਛੋੜ ਆਰਾਮ ਕਰਾਰ। ਹਕੀਆਂ ਬਕੀਆਂ ਨੀ ਵੇ। 2. ਆਹਨ ਅਲੰਦਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਬ ਆਹਨ ਅਲੰਦਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਬ। ਪਹੁੰਜੀ ਖੁਦੀ ਮੇਂ ਖੁਦ ਗ਼ਰਕ। ਹਾਲਤ ਨ ਸੌਮ (ਸੰਲਵਾਂਤ) ਸਲੂਤ ਦੀ। ਖਵਾਹਸ਼ ਨ ਹਜ ਜ਼ਕਵਾਤ ਦੀ। ਚਾਹਤ ਨਾ ਜ਼ਾਤ ਸਿਫਾਤ ਦੀ। ਹਿਕ ਸ਼ਾਨ ਵਹਦਤ ਜੀ ਮਰਕ। ਨਾ ਤਲਬ ਮੁਲਕ ਤੇ ਮਾਲ ਦੀ। ਨਾ ਗਰਜ਼ ਜਾਹਵ ਜਲਾਲ ਦੀ। ਮਸਤੀ ਖੁਦਾਈ ਖਿਆਲ ਦੀ। ਪ੍ਹੌਨੀਂ ਨ ਆਦਮ ਜਏ ਤੇ ਤਕ। ਤੂਣੇ ਜੋ ਦਰਿਆ ਨੋਸ਼ ਹਨ। ਪੁਰ ਜੋਸ਼ ਥੀ ਖਾਮੋਸ਼ ਹਨ। ਇਸਰਾਰ ਦੇ ਸਰਪੋਸ਼ ਹਨ। ਸਾਮਿਤ ਰਹਿਨ ਮਾਰਨ ਨ ਬਕ। ਆਸ਼ਕ ਅਤੇ ਮਾਸ਼ੂਕ ਹਿਨ। ਸਾਬਕ ਅਤੇ ਮਸਬੂਕ ਹਿਨ। ਖੁਦ ਦੁਰ ਅਤੇ ਸੰਦੂਕ ਹਿਨ। ਹਰ ਤੌਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਓਛਕ। ਮਸਕੀਨ ਅਤੇ ਮਜਲੂਮ ਹਿਨ। ਮਹਜ਼ੂਨ ਅਤੇ ਮਗ਼ਮੂਮ ਹਿਨ। ਹਰ ਵਕਤ ਕਲਖ਼ਾਦੂਮ ਹਿਨ। ਰਖਦੇ ਨ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕਈ ਉਮਕ। ਜੋ ਕੁਛ ਹੈ ਜ਼ਾਹਰ ਬਰਮਲਾ। ਜਾਨੜਾਂ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਮਾ ਸਿਵਾਂ। ਮੁਰਸ਼ਦ ਮਹਕੱਕ ਵਜ ਵਜਾ। ਹਮਾ ਓਸਤ ਦਾ ਡਿਤਰਾ ਸਾਬਕ। ਏਹੋ ਫਿਕਰ ਹੈ ਏਹਾ ਗਾਲ੍ਹ ਹੈ। ਏਹੋ ਵਜਦ ਹੈ ਏਹੋ ਹਾਲ ਹੈ। ਏਹੋ ਜ਼ੌਕ ਦਮਦਮ ਨਾਲ ਹੈ। ਏਹੋ ਸਚ ਹੈ ਬਿਆ ਸਭ ਹੈ ਨਰਕ। ਬਠ ਵਹਮ ਖਤਰੇ ਦੀ ਅਦਾ। ਡੂਝਾ ਨੋਹੀ ਹੈ ਹਿਕ ਖੁਦਾ। ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਹੈ ਸਦਾ। ਮੌਜੂਦ ਹਕ ਮੌਜੂਦ ਹਕ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਫਕਤ ਬਿਆ ਕੋ ਨਹੀਂ। ਮੰਢੂੰ ਗੈਰ ਕੀ ਅਥ ਬੋਹੀਂ। ਹੈ ਹਿਕ ਸਦਾ ਅਤੇ ਡੋਹੀਂ। ਹਿਕ ਨਾਲ ਥੀ ਹਿਕ ਸਟ ਫਰਕ। ਅਪਣੀ ਹਕੀਕਤ ਗੋਲ। ਬੇਕੂੰ ਨ ਅਸਲੋਂ ਫੋਲ ਤੂੰ। ਰਖ ਅਸਾਡਾ ਬੋਲ ਤੂੰ। ਆਈਂ ਨ ਹਕ ਹੈ ਮਹਜ ਪਕ। ਪੀਕਰ ਫਰੀਦੀ ਜਾਮ ਤੂੰ। ਥੀ ਰਿੰਦ ਮਸਤ ਮਦਾਸ ਤੂੰ। ਡੇਹੋਂ ਡੋਂਹ ਵਧਾ ਰਖ ਗਾਮ ਤੂੰ। ਵਾਹ ਵਾਹ ਕਰੇ ਸਾਰੀ ਖਲਕ। 3. ਆ ਮਿਲ ਅੱਜਕਲ ਸੋਹਣਾਂ ਸਾਈਂ ਆ ਮਿਲ ਅੱਜਕਲ ਸੋਹਣਾਂ ਸਾਈਂ। ਨਾ ਤਾਂ ਮੁਫ਼ਤੀ ਖੂਨ ਥੀਸਾਈਂ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਮੂਲ ਨ ਸਹਿੰਦੀਆਂ ਵਾਹੀਂ। ਸੁਣ ਦਿਲ ਨਾਲ ਤਾਂ ਗਾਲ੍ਹ ਅਖਾਈਂ। ਪਰਭਤ ਧਾਰਾਂ ਰੋਹ ਘਨੇੜੇ। ਜਥ ਲਾਂਘੇ ਜਥ ਥੀਵਮ ਵਹੀਰੇ। ਬੇਸ਼ਕ ਦਰਦਮੰਦਾਂ ਦੇ ਦੇਰੇ। ਜਥ ਥਲੜਾ ਜਥ ਸੁੰਜੜੀਆਂ ਜਾਂਹੀਂ। ਹਿਕ ਪਲ ਐਸ਼ ਨ ਪਾਇਮ ਘਰ ਵਿੱਚ। ਗੁਜ਼ਰੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ। ਪੌਂਦੇ ਸੌ ਸੌ ਪੋਰ ਅੰਦਰ ਵਿੱਚ। ਯਾਰੱਬ ਯਾਰ ਦੇ ਦੇਸ ਵਸਾਈਂ। ਜਾਂ ਡੇਖਾਂ ਝੱੜ ਮੀਂਹ ਕਿਣ ਮਿਣ ਕੂੰ। ਰੋਵਾਂ ਕਰ ਕਰ ਯਾਦ ਸੱਜਨ ਕੂੰ। ਅੱਖੀਆਂ ਬਲਕਨ ਮੂੰਹ ਡੇਖਨ ਕੂੰ। ਗਲ ਲਾਂਵਣ ਕੂੰ ਥਪਕਨ ਬਾਹੀਂ। ਵਾਟ ਨਿਹਾਰਾਂ ਕਾਂਗ ਉਡਾਰਾਂ। ਪੰਡਤ ਜੋਸੀ ਦੇ ਕਨ ਖਾਵਾਂ। ਸੌ ਪੁੰਜ ਹਾਰਾਂ ਫਾਲਾਂ ਪਾਵਾਂ। ਅਉਸੀ ਮੈਡਾ ਯਾਰ ਕਡਾਹੀਂ। ਮੈਂ ਬਦਨਾਂ ਕਹੀਂ ਭੀਮ ਭਰਮ ਦਾ। ਤੂੰਹੀ ਸਾਹਿਬ ਲਾਜ ਸ਼ਰਮ ਦਾ। ਜ਼ੋਰ ਫ਼ਰੀਦ ਕੂੰ ਤੈਡੜੇ ਦਮ ਦਾ। ਲਗੜੀ ਸਾਵਲ ਤੋੜ ਨਿਭਾਈਂ। 4. ਆ ਮਿਲ ਮਾਹੀ ਮੈਂ ਮਾਂਦੀ ਹਾਂ ਆ ਮਿਲ ਮਾਹੀ ਮੈਂ ਮਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਬੇ ਵੱਸ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਬਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਇਸ਼ਕ ਅਵੈੜੇ ਦੁਸ਼ਮਨ ਵੇੜੇ। ਸੱਸ ਨਨਾਣਾਂ ਕਰਿਮ ਬਖੇੜੇ। ਅਮੜੀ ਜੁੜ ਜੁੜ ਲਾਵਮ ਝੇੜੇ। ਬਾਬਲੀ ਵੀਰ ਨ ਭਾਦੀ ਹਾਂ। ਖੇੜੇ ਭੈੜੇ ਸਖ਼ਤ ਸਤਾਵਿਨ। ਨੇੜੇ ਵੱਸਦੇ ਮਾਰਣ ਆਵਨ। ਸੰਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਤੁਹਮਤ ਲਾਵਨ। ਕਲ੍ਹੜੀ ਪਈ ਕੁਰਲਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਸੇਝ ਸੜੇਂਦੀ ਲੰਬੇ ਲੇਂਦੀ। ਗਾਨੇ ਗਹਿਨੇ ਫਲ ਨ ਪੇਂਦੀ। ਤੂਲ ਤਲੇਂਦੀ ਚੂੜ ਜਲੇਂਦੀ। ਰੋਂਦੀ ਤੇ ਗ਼ਮ ਖਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਡੁੱਖੜੇ ਪਾਂਵਾਂ ਨੇਂਹ ਨਿਭਾਵਾਂ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਕੇਨੂੰ ਕੂਕ ਸੁਨਾਵਾਂ। ਤੱਪਦੀਂ ਖਪਦੀਂ ਵਕਤ ਵੰਜਾਵਾਂ। ਵਲ ਵਲ ਝੋਕਾਂ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਮੂਲਾ ਝੋਕਾਂ ਫੇਰ ਵਸੇਸੀ। ਸਾਰਾ ਰੋਗ ਅੰਦਰ ਦਾ ਵੇਸੀ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਅੰਗਨ ਪੌਂ ਪੇਸੀ। ਡੇਸਮ ਬਾਂਹ ਸਿਰਾਂਦੀਆਂ। 5. ਆ ਮਿਲ ਮਾਰੂ ਮਾੜਰੋ ਆ ਮਿਲ ਮਾਰੂ ਮਾੜਰੋ। ਥਲ ਵਿੱਚ ਕਰਦੀਆਂ ਧਾਹਾਂ। ਮਾਰਾ ਹਕਲਾਂ ਕੂਕੜੀਆਂ। ਕਰ ਕਰ ਲੰਬੜੀਆਂ ਬਾਹਾਂ। ਭੁਲ ਗਈਆਂ ਰਸਮਾਂ ਰੀਤੜੀਆਂ। ਜੈਂਹ ਡੇਂਹ ਲਗੜੀਆਂ ਪੀਤਾਂ। ਬੱਠ ਪਏ ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲੜੇ। ਪਰ ਹਿਕ ਤੈਨੂੰ ਚਾਹਾਂ। ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇ ਜਾਲੜੇ। ਸੁੰਜੜੀ ਹੀਰ ਸਲੇਟੀ। ਰਾਂਝਨ ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੜੇ। ਸੁਕੀਆਂ ਲਾਈਆਂ ਕਾਹਾਂ। ਮਾ ਪਿਉ ਵੀਰ ਵਸਾਰਿਉਮ। ਰਾਵਲ ਡਿਤੜਮ ਰੁਲਾ। ਪਾਵਾਂ ਲੀਰੇ ਮੈਲੜੇ। ਚਲੀ ਚੁਨੜੀ ਲਾਹਾਂ। ਜਾਹੀ ਚਟ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ। ਲਾਇਓ ਲਾਡ ਖਲਾਇਓ। ਮੂਲ ਨ ਵਿਸਰਮ ਰੈਡਰੀਆਂ। ਸਾਂਵਲ ਨਾਜ਼ ਨਿਗਾਹਾਂ। 6. ਆ ਪਹੁੰਤਮ ਜੈਂਦੀ ਮੱਕੇ ਆ ਪਹੁੰਤਮ ਜੈਂਦੀ ਮੱਕੇ। ਏਂਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਮੁਬਾਰਕ ਬੱਕੇ। ਵਾਹ ਦੇਸ ਅਰਬ ਦਆਿਂ ਚਾਲੀਂ। ਖੁਸ਼ ਤਰਹੇਂ ਖ਼ੂਬ ਖ਼ਸਾਲੀਂ। ਗਈਆਂ ਵਿੱਸਰ ਵਤਨ ਦੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹੀਂ। ਕਿਆ ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲੇ ਸਕੇ। ਹੈ ਲੱਜ਼ਤ ਵਾਧੂ ਵਾਧੀ। ਹੈ ਹਰ ਦਮ ਡੋੜੀ ਸ਼ਾਦੀ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਤਾਂਘ ਜ਼ਿਆਦੀ। ਕਈ ਹਾਰੇ ਤੇ ਕਈ ਥੱਕੇ। ਹਿਨ ਪੱਥਰ ਸੇਝ ਫੁਲਾਂ ਦੀ। ਹੈ ਧੂੜੀ ਤੂਲ ਗੁਲਾਂ ਦੀ। ਸ਼ਬ ਬਾਦ ਸਬਾ ਮਨ ਭਾਂਦੀ। ਤਾ ਸੁਬਹ ਝਲੇਂਦੀ ਪੱਖੇ। ਅਮਗੂਰ ਹਜ਼ਾਰ ਮਤੀਰਨ। ਖ਼ਰਬੂਜ਼ੇ ਪਿੰਡ ਕਸੀਰਨ। ਰੁਮਾਨ ਸ਼ਗੀਰ ਕਬੀਰਨ। ਚੁਣ ਦਾਣੇ ਮਾਰੂੰ ਫੱਕੇ। ਹੈ ਮੁਲਕ ਮਕੱਦਸ ਨੂਰੀ। ਹੈ ਜੱਨਤ ਹੂਰ ਕਸੂਰੀ। ਬਿਨ ਆਸ਼ਕ ਪਾਕ ਹਜ਼ੂਰੀ। ਪਿਆ ਕੌਨ ਕਦਮ ਇਥੈ ਰਖੇ। ਵੰਜ ਡਿਠਮ ਮਦੀਨਾ ਆਲੀ। ਜੱਥ ਕੋਨੋ ਮਕਾਨ ਦਾ ਵਾਲੀ। ਹੈ ਧਰਤੀ ਐਬੋਂ ਖ਼ਾਲੀ। ਪਿਆ ਨੂਰ ਰਸਾਲਤ ਛੱਕੇ। ਕਿਉਂ ਵਿਸਰਨ ਯਾਰ ਦੇ ਦੇਰੇ। ਥੀਆ ਅੱਖੀਆਂ ਰੋ ਰੋ ਬੇਰੇ। ਦਮ ਜੈਂਦੀਂ ਕਰਸੂੰ ਫੇਰੇ। ਯਾ ਲੁਦ ਬਹਿਸੂੰ ਆ ਪੱਕੇ। ਤੋੜੇ ਲਗਦੇ ਧਿਕੇ ਧੱਕੇ। ਆਖ ਵਲ ਵਲ ਯਾਰ ਡੂੰ ਤੱਕੇ। ਤਨ ਆਗ ਮੁਹਬਤ ਬਖੇ। ਦਿਲ ਦਰਦੋਂ ਲਜ਼ਤ ਚੱਖੇ। ਹੈ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਦੀਦ ਆਜ਼ਾਂਰੀ। ਕਰੇ ਕੌਨ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਕਾਰੀ। ਥਏ ਭੁਨਲੇ ਨਾਲੇ ਜਾਰੀ। ਦਿਲ ਸੋਜ਼ੋਂ ਭੁੱਜ ਭੁੱਜ ਪੱਕੇ। 7. ਆਪੇ ਬਾਰ ਮੁਹਬਤ ਚਾਇਮ ੜੀ ਆਪੇ ਬਾਰ ਮੁਹਬਤ ਚਾਇਮ ੜੀ।ਵੰਜ ਆਪ ਕੂੰ ਆਪ ਅਵਾਇਮ ੜੀ। ਸਬ ਡੁੱਖਾਂ ਸੂਲਾਂ ਦੀ ਤਾਤ ਮਿਲਿਮ।ਗ਼ਮ ਦਰਦ, ਅੰਦੋਹ, ਬਰਾਤ ਮਿਲਿਮ। ਭੈੜੇ ਡੁੱਖੜੀਂ ਮਾਰ ਮੁੰਝਾਇਮ ੜੀ। ਸੋਹਣਾ ਹੋਤ ਪੁੱਨਲ ਛੱਡ ਕੇਚ ਗਿਆ।ਗਲ ਸੋਜ਼ ਫ਼ਰਾਕ ਦਾ ਪੇਚ ਪਿਆ। ਜੋ ਲਿਖਿਆ ਪੱਲੜੇ ਪਾਇਮ ੜੀ। ਡੁੱਖਾਂ ਥਲ ਮਾਰੂ ਆ ਪੇਸ਼ ਗਿਆ।ਦਿਲ ਜਾਨ ਜਿਗਰ ਤਨ ਰੀਸ਼ ਗਿਆ। ਤੱਤੀ ਇਸ਼ਕ ਅਵੱਲੜਾ ਲਾਇਮ। ਮੁੰਹਜਾ ਯਾਰ ਪੁੱਨਲ ਛੱਡ ਕੇਚ ਰੁੱਠਾ।ਸਰ ਜੁਲਮੀਂ ਨੇਂਹ ਜੋ ਮੀਹ ਵੁੱਠਾ। ਰੱਬ ਏੜ੍ਹੇ ਬਾਰ ਸੁਹਾਇਮ ੜੀ। ਹਿਕ ਵਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਯਾਰ ਮਿਲੇ।ਸਿਰੋ ਪੰਡ ਹਿਜਰ ਦਾ ਬਾਰ ਟਲੇ। ਜੈਂਦੇ ਕਾਰਨ ਉੱਮਰ ਗੰਵਾਇਮ ੜੀ। 8. ਆਪੇ ਕੀਤੋਈ ਯਾਰ ਵੇ ਆਪੇ ਕੀਤੋਈ ਯਾਰ ਵੇ।ਕਿਉਂ ਥੀ ਖੜਿਉਂ ਅਵਾਜ਼ਾਰ ਵੇ। ਐਵੇਂ ਨ ਹਾ ਲਾਇਕ ਪੁੱਨਲ।ਕਲ੍ਹੜੀ ਦ ਿਵਲ ਲਧੜੋ ਨ ਕਲ। ਵੰਜ ਕੇਚ ਲਾਇਓ ਐਸ਼ ਗਲ।ਮੈ ਗਲ ਮੋਈ ਵਿੱਚ ਬਾਰ ਵੇ। ਦਿਲੜੋਂ ਨ ਸੁੰਜੜੀ ਕੂੰ ਚਹੀਂ।ਸਰਮੋਂ ਕੁਸ਼ਰਮੋਂ ਆ ਬਹੀਂ। ਸ਼ਾਲਾ ਸਦਾ ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਰਹੀਂ।ਅਸਲੋਂ ਨਹੀਂ ਏ ਕਾਰ ਵੇ। ਜੁੜ ਜੁੜ ਲਗੀ ਆ ਸਾਂਵਣੀ।ਮੁਦ ਮਸਤ ਮੀਂਹ ਵਸਾਵਣੀ। ਮੌਸਮ ਸੁਹਾਗ ਸੁਹਾਵਣੀ।ਮੈਂ ਸਿਰ ਡੋਹਾਗ ਦਾ ਬਾਰ ਵੇ। ਗਈ ਮੁਫ਼ਤ ਚੇਤਰ ਬਹਾਰ ਵੀ।ਸੁਰਖ਼ੀ ਤੇ ਕੱਜਲਾ ਧਾਰ ਵੀ। ਮਹਿੰਦੀ ਤੇ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਵੀ।ਕਰ ਯਾਦ ਕੌਲ ਕਰਾਰ ਵੇ। ਮਾ ਪਿਉ ਤੱਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੈ।ਡੁੱਖ ਦਰਦ ਕਹਿਰ ਕਲੂਰ ਹੈ। ਸਾਂਵਲ ਸਭੋ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ।ਹਿੱਕ ਤੂੰ ਨ ਥੀ ਬੇਜ਼ਾਰ ਵੇ। ਆਈਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਮਨ ਭਾਵਣੀਆਂ।ਲਾਲੀਆਂ ਲਿਵਨ ਤੇ ਕਾਵਣੀਆਂ। ਵਲ ਤਾਂਘ ਚਾਵੇ ਚਾਵਣੀਆਂ।ਵਲ ਰਸ ਵਸੂੰ ਹਿੱਕ ਵਾਰ ਵੇ। ਗਿਉਂ ਰੋਲ ਮਿੱਠੜਾ ਢੋਲ ਵੇ।ਸਾਰੇ ਭੁਲੇ ਟਕ ਟੋਲ ਵੇ। ਵਿਸਰੇ ਅਲੌਲ ਮਖੌਲ ਵੇ।ਡੁੱਖ ਸੂਲ ਨਾਸੀਂ ਤਾਰ ਵੇ। ਦਿਲ ਸ਼ੀਂਹ ਨੇਹ ਦੇ ਵਾਤ ਹੈ।ਹੇਯਾਤ ਡੇਹਾਂ ਰਾਤ ਹੈ। ਏ ਮੂੰਹ ਨ ਮਾਂਦੀ ਬਾਤ ਹੈ।ਦਿਲ ਹਿਕ ਲੱਖ ਆਜ਼ਾਰ ਵੇ। ਕਿਸਮਤ ਪੁੱਠੀ ਦੀਆਂ ਗਾਲੀਆਂ।ਮਾਰੂ ਨ ਪੀਤਾਂ ਪਾਲੀਆਂ। ਡੇ ਗਿਉਮ ਮੁਲਕ ਨਕਾਲੀਆਂ।ਘਰ ਬਾਰ ਬਰ, ਘਰ ਬਾਰ ਵੇ। ਡੁੱਖ ਪਿਆ ਪਟੀ ਦੇ ਪੇਸ਼ ਹੈ।ਗ਼ਮ ਸੁਬਹ ਸ਼ਾਮ ਹਮੇਸ਼ ਹੈ। ਦਿਲ ਜ਼ਖਮ ਜ਼ਖਮੀ ਰੀਸ਼ ਹੈ।ਤੌਂ ਬਿਨ ਥਵਿਮ ਲਾਚਾਰ ਵੇ। ਬਾਬਲ ਦੀ ਸ਼ਫਕਤ ਖੁੱਟ ਗਈ।ਮਾਂ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕੇ ਹੁੱਟ ਗਈ। ਭੈਣੀਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤਰੁੱਟ ਗਈ।ਵੀਰਣ ਦਾ ਨਿੱਤ ਤੱਕਰਾਰ ਵੇ। ਜੇ ਤਈਂ ਨ ਡੇਖ਼ਾਂ ਵਲ ਤੈਂਕੂੰ।ਅਸਲੋਂ ਨ ਟਿੱਕ ਰਹਿਸਾਂ ਮੁੰਢੋ। ਰਖਸੇਂ ਜੇ ਇਤਨੀ ਤਾਂਘ ਤੂੰ।ਹੁਣ ਪਾਰ ਨੀਲਾ ਪਾਰ ਵੇ। ਹੁਣ ਹਟ ਦੀ ਕੂੜੀ ਚਜ ਗਈ।ਨੇੜੇ ਕਨੂੰ ਦਿਲ ਰੱਜ ਗਈ। ਡੁਖੜੀਂ ਤੋਂ ਦਿੱਲੜੀ ਭੱਜ ਗਈ।ਬਸ ਯਾਰ ਗਿਉ ਸੇ ਹਾਰ ਵੇ। ਆ ਆਪ ਕੀਤੋ ਪਿਆਰ ਵੇ।ਚਾ ਸਿਰ ਤੇ ਡੋਹ ਹਜ਼ਾਰ ਵੇ। ਗਲੜੇ, ਪਚਾਰ, ਵਯਾਰ ਵੇ।ਠਹਿੰਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁਣ ਆਰ ਵੇ। ਸੁੱਤੜੀ ਕੁੰ ਕਲ੍ਹੜਾ ਛੋੜ ਗਿਉਂ।ਵਾਗਾਂ ਵਤਨ ਤੇ ਮੋੜ ਗਿਉਂ। ਸੁੰਜ ਬਰ ਦੀ ਛਲ ਵਿੱਚ ਬੋੜ ਗਿਉਂ।ਲੁੱਟ ਧਾੜ ਜ਼ੁਲਮ ਅੰਧਾਰ ਵੇ। ਹੈਂ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋ ਕਰ ਬਸ ਕੈਡੀਂ।ਰਲੜੇ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਵੱਸ ਕਡੀਂ। ਵੱਸ ਰੱਸ ਅਤੇ ਖਿਲ ਹੱਸ ਕਡੀਂ।ਜੀਵਣ ਦੇ ਡੇਂਹ ਹਿਨ ਚਾਰ ਵੇ। 9. ਆਵਣ ਦੀ ਕਰ ਕਈ ਸਾਂਵਲ ਆਵਣ ਦੀ ਕਰ ਕਈ ਸਾਂਵਲ।ਮੁਫਤ ਨ ਜਾਨੋਮ ਜੋਭਨ ਢਲ। ਸਾਂਵਣ ਵਕਤ ਸੁਹਾਚ ਦੇ।ਰਿਮ ਝਿਮ ਬਰਸਨ ਬਾਦਲ। ਬਠ ਪਏ ਹਿਜਰ ਦੇ ਡੇਂਰੜੇ।ਉਮਰ ਗੁਜਾਰੂੰ ਰਲ ਰਲ। ਨਾਹੀਂ ਪੀਤ ਲਜਾਵਣੀ।ਆਂਵੀ ਰਾਣਾ ਅਜ ਕਲ। ਪਰਸੋਂ ਤਰਸੋਂ ਮਰ ਸੁਤੀ।ਵਲ ਕਿਥ ਲਭਸਿਆ ਮੋਮਲ। ਯਾਰ ਲਡ ਆਵੀਂ ਆਵਸੀਂ।ਬਠ ਘਤ ਰਾਜਰ ਦਾ ਥਲ। ਘੋਲਾਂ ਰਾਜ ਖਰਾਜ ਨੂੰ।ਵਾਰਾਂ ਸਾਧਾਂ ਸੋਮਲ। ਜੀ ਕੂੰ ਚਾਹ ਮਿਲਾਪ ਦੀ।ਦਿਲ ਕੂੰ ਤਾਂਘ ਉਤਾਵਲ। ਨੈਣ ਸਿਕੇਤੇ ਦਰਸ ਦੇ।ਲਾਵਣ ਸਖਤ ਉਬਾਹਲ। ਮਾਰੂ ਅਖੀਆਂ ਜਾਡਰੂ।ਨਾਜ਼ ਵ ਚਾਲੀਂ ਚੰਚਲ। ਸ਼ੋਖ ਨਿਗਾਹ ਮਰੇਲੜੀ।ਜ਼ੁਲਮੀ ਜ਼ੁਲਫ ਵਲੋ ਵਲ। ਕਰਕ ਨ ਪਾਪਨ ਕੁੰਜੜੀ।ਡਾਲ ਨ ਹਾਂ ਕੂੰ ਪਲ ਪਲ। ਕੋਇਲ ਸਾੜ ਪਜਾਲਿਆ।ਕਰ ਕਰ ਕੂਕਾਂ ਵਲ ਵਲ। ਵਾਹ ਵਾਹ ਯਾਰ ਦੀ ਯਾਰੀ।ਭਲ ਭਲ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਅਲਭਲ। ਜੀੜਾ ਬੇਕਲ ਅਖੜੀਆਂ।ਬਲ ਬਲ ਦਿਲੜੀ ਹਰਮਲ। ਨੇਂਹ ਨਿਭਾਇਆ ਖੋਟੜਾ।ਨਜਰੇਮ ਸੌਖਾ ਅਵਲ। ਆਖਰ ਓੜਕ ਥਕੜੀ।ਮਹਜ ਮੁਇਮਾ ਲਾ ਹਲ। ਮਾਰੂ ਥਲ ਦੇ ਪੈਂਡੜੇ।ਪੇਚ ਕੁਲਲੜੇ ਵਲ ਛਲ। ਥਕ ਥਕ ਹੁਟ ਹੁਟ ਹਾਰੜੀ।ਹਥੜੀਂ ਪੈਰੜੀਂ ਕੜਵਲ। ਕਹਥੜੇ ਕਹਥੜੇ ਪਰੀਤ ਦੇ।ਸਾਡੇ ਡੋਰੇ ਮਲ ਮਲ। ਊਨੀ ਲੋਈ ਲਾਜ ਦੀ।ਅਤਲਸ ਮਸ਼ਰੂ ਮਖਮਲ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਕੌਨ ਫਰੀਦ ਦੀ।ਜਾਨੀ ਲਹਿਸਮ ਆ ਕਲ। ਜੇਝੀ ਤੇਝੀ ਤੈਂਡੀਆਂ।ਗਾਲ ਨ ਮਾਹੀ ਲਾ ਗਲ। 10. ਆਏ ਮਸਤ ਦਿਹਾੜੇ ਸਾਵਣ ਦੇ ਆਏ ਮਸਤ ਦਿਹਾੜੇ ਸਾਵਣ ਦੇ।ਵੋਹ ਸਾਵਣ ਦੇ ਮਾਨ ਭਾਵਣ ਦੇ। ਬਦਲੇ ਪੂਰਬ ਮਾੜ ਡਖਨ ਦੇ।ਕੱਜਲੇ ਭੁਰੇ ਸੌ ਸੌ ਵਣ ਦੇ। ਚਾਰੇ ਤਰਫ਼ੋਂ ਜੋਰ ਪਵਣ ਦੇ।ਸਾਰੇ ਜੋੜ ਵਸਾਵਣ ਦੇ। ਚਕਵੀਆਂ ਚਕਵੇ ਅਗ਼ਨ ਪਪੀਹੇ।ਕੋਇਲ ਮੋਰ ਚਚੋਣੇ ਚੀਹੇ। ਸਹੰਸ ਚਕੋਰ ਚੰਡੂਰ ਬਬੀਹੇ।ਸ਼ਾਗ਼ਲ ਗੀਤ ਸ਼ਨਾਵਣ ਦੇ। ਡੇਂਹਾਂ ਪੀਘਾਂ ਸਾਵੀਆਂ ਪੀਲੀਆਂ।ਰਾਤੀਂ ਖਣਮੀਆਂ ਖ਼ਮਣ ਰੰਗੀਲੀਆਂ। ਗੱਜ ਗੱਜ ਗਾਜਾ ਗੱਜਨ ਰਸੀਲੀਆਂ।ਵਕਤ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਸੁਹਾਵਣ ਦੇ। ਰੋਹੀ ਰਾਵੇ ਥੀਆ ਗੁਲਜ਼ਾਰਾਂ।ਥਲ ਚਤਰਾਂਗ ਵੀ ਬਾਗ਼ ਬਹਾਰਾਂ। ਘੰਡ ਤਵਾਰਾਂ ਬਾਰਸ਼ ਬਾਰਾਂ।ਚਰਚੇ ਧਾਵਣ ਗਾਵਣ ਦੇ। ਚਾਂਦਨੀ ਰਾਤ ਮਲ੍ਹਾਰੀ ਡੌਂਹ ਹੈ।ਠੱਡੜੀਆਂ ਹੀਲਾਂ ਰਿਮ ਝਿਮ ਮੀਂਹ ਹੈ। ਸੋਹਣੀ ਮੌਸਮ ਲਗੜਾ ਨੇਂਹ ਹੈ।ਗਏ ਵੇਲੇ ਗ਼ਮ ਖਾਵਣ ਦੇ। ਮੁਦ ਮਸਤਾਨੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਦਿਨੜੇ।ਸਾਲੂੰ ਸੂਹੇ ਕੇਸਰ ਭਿੱਨੜੇ। ਸਹਜੋਂ ਮੀਂਹ ਬਰਸਾਤੋਂ ਸਿਨੜੇ।ਝਗੜੇ ਲਾਂਘੇ ਲਾਵਣ ਦੇ। ਵਿੰਹ ਫ਼ਰੀਦ ਆਬਾਦ ਥਿਉਸੇ।ਮਾਲ ਮਵੈਸ਼ੀ ਸ਼ਾਦ ਥਿਉਸੇ। ਦਿਲ ਦਰਦੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਥਿਉਸੇ।ਚੋਲੇ ਅੰਗ ਨਾ ਮਾਂਵਣ ਦੇ। 11. ਐ ਹੁਸਨ ਹਕੀਕੀ ਨੂਰ ਅਜ਼ਲ ਐ ਹੁਸਨ ਹਕੀਕੀ ਨੂਰ ਅਜ਼ਲ।ਤੈਨੂੰ ਵਾਜਬ ਤੇ ਅਮਕਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਖਾਲਕ ਜ਼ਾਤ ਕਦੀਮ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਹਾਦਸ ਖ਼ਲਕ ਜਹਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਮੁਤਲਕ ਮਹਜ਼ ਵਜੂਦ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਇਲਮੀਆ ਅਯਾਨ ਕਹੂੰ। ਅਰਵਾਹ ਨਫੂਸ ਅਕੂਲ ਮਿਸਾਲ।ਅਸ਼ਬਾਹ ਅਯਾਨ ਨਿਹਾਂ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਐਨ ਹਕੀਕਤ ਮਾਹੀਅਤ।ਤੈਨੂੰ ਅਰਜ ਸਿਫ਼ਤ ਤੇ ਸ਼ਾਨ ਕਹੂੰ। ਅਨਵਾਅ ਕਹੂੰ ਔਜ਼ਾਅ ਕਹੂੰ।ਇਤਵਾਰ ਕਹੂੰ ਔਜ਼ਾਅ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਅਰਸ਼ ਕਹੂੰ ਅਫ਼ਲਾਕ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਨਾਜ਼ ਨਈਮ ਜਿਨਾਂ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਤਤ ਜਮਾਦ ਨਬਾਤ ਕਹੂੰ।ਹੈਵਾਨ ਕਹੂੰ ਇਨਸਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਮਸਜਦ ਮੰਦਰ ਦੈਰ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਪੋਥੀ ਤੇ ਕੁਰਾਨ ਕਹੂੰ। ਤਸਬੀਹ ਕਹੂੰ ਜ਼ੱਨਾਰ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਕੁਫ਼ਰ ਕਹੂੰ ਈਮਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਬਾਦਲ ਬਰਖਾ ਗਾਜ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਬਾਰਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਆਬ ਕਹੂੰ ਤੇ ਖ਼ਾਕ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਬਾਦ ਕਹੂੰ ਨੀਰਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਦਸਰਤ ਲਛਮਨ ਰਾਮ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਜੀ ਜਾਨਾਨ ਕਹੂੰ। ਬਲਦੇਵ ਜਸੋਦਾ ਨੰਦ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਕਿਸਨ ਕਨ੍ਹੀਆ ਕਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਬਰਮਾ ਬਿਸ਼ਨ ਗਨੇਸ਼ ਕਹੂੰ।ਮਹਾਂਦੇਵ ਕਹੂੰ ਭਗਵਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਗੀਤ ਗ੍ਰੰਥ ਤੇ ਬੇਦ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਕਹੂੰ ਅਗਿਆਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਆਦਮ ਹੱਵਾ ਸ਼ੈਸ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਨੂਹ ਕਹੂੰ ਤੂਫ਼ਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਇਬਰਾਹੀਯ ਖ਼ਲੀਲ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਮੂਸਾ ਬਿਨ ਇਮਰਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਹਰ ਦਿਲ ਦਾ ਦਿਲਦਾਰ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਅਹਿਮਦ ਆਲੀ ਸ਼ਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਹਦ ਮੁਲਕ ਹਜਾਜ਼ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਬਾਇਸ ਕੋਨ ਮਕਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਨਾਜ਼ ਕਹੂੰ ਅੰਦਾਜ਼ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਹੂਰ ਪਰੀ ਗੁਲਮਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਨੋਕ ਕਹੂੰ ਤੈਨੂੰ ਟੋਕ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਸੁਰਖੀ ਬੀੜਾ ਪਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਤਬਲਾ ਤੇ ਤੰਬੂਰ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਢੋਲਕ ਤੇ ਸੁਰਬਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਹੁਸਨ ਤੇ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾ ਗ਼ਮਜ਼ਾ ਆਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਇਸ਼ਕ ਕਹੂੰ ਤੈਨੂੰ ਇਲਮ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਵਹਿਮ ਯਕੀਨ ਗੁਮਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਹੁਸਨ ਕੱਵੀ ਇਦਰਾਕ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਜ਼ੌਕ ਕਹੂੰ ਵਜਦਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਸਕਰ ਕਹੂੰ ਸਕਰਾਨ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਹੈਰਤ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਕਹੂੰ। ਤਸਲੀਮ ਕਹੂੰ ਤਲਵੀਨ ਕਹੂੰ।ਤਮਕੀਨ ਕਹੂੰ ਅਰਫਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਸੁੰਬਲ ਸੋਸਨ ਸਰਵ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਨਰਗਸ ਨਾਫੁਰਮਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਲਾਲ ਦਾਗ਼ ਤੇ ਬਾਗ਼ ਕਹੂੰ।ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਕਹੂੰ ਬੁਸਤਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਖੰਜਰ ਤੀਰ ਤਫ਼ੰਗ ਕਹੂੰ।ਤੈਨੂੰ ਬਰਛਾ ਬਾਂਕ ਸਨਾਨ ਕਹੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਤੀਰ ਖਦੰਗ ਕਮਾਨ ਕਹੂੰ।ਸੁਫਾਰ ਕਹੂੰ ਪੈਕਾਨ ਕਹੂੰ। ਬੇਰੰਗ ਕਹੂੰ ਬੇਮਿਸਲ ਕਹੂੰ।ਬੇ ਸੂਰਤ ਹਰ ਹਰ ਆਨ ਕਹੂੰ। ਸਬੂਹ ਕਹੂੰ ਕਦੂਸ ਕਹੂੰ।ਰਹਿਮਾਨ ਕਹੂੰ ਸੁਬਹਾਨ ਕਹੂੰ। ਕਰ ਤੋਬਾ ਤੁਰਤ ਫ਼ਰੀਦ ਸਦਾ।ਹਰ ਸ਼ੈ ਨੂੰ ਪੁਰ ਨੁਕਸਾਨ ਕਹੂੰ। ਐ ਪਾਕ ਅਲਖ ਬੇ ਐਬ ਕਹੂੰ।ਉਸੇ ਹੱਕ ਬੇ ਨਾਮ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕਹੂੰ। 12. ਅਜ ਬਨ ਮੂੰ ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਜ ਬੰਸਰੀ ਬਜਾਈ ਅਜ ਬਨ ਮੂੰ ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਜ ਬੰਸਰੀ ਬਜਾਈ। ਬੰਸਰੀ ਬਜਾਈ ਅਗਮ ਗੀਤ ਗਾਈ। ਰੱਤ ਸੁਹਾਗ ਭਾਗ ਫਾਗ ਰਾਗ ਰੰਗ ਪੀਆ ਸੰਗ। ਭਇਉ ਆਨੰਦ ਅਮਗ ਅਮਗ ਹਰ ਮੂੰ ਹਰਿਆਈ। ਕੁੰਜ ਮੋਂ ਭਲੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੇ ਖੇਲੂੰ ਹੋਰੀ। ਪ੍ਰੇਮ ਨੇਮ ਕੀ ਗੁਲਾਲ ਕੋ ਉੜਾਈ। ਐਨ ਬੈਨ ਚੈਨ ਮੇਂ ਬੈਨ ਭਇਉ ਨਹੀਂ ਬੈਨ। ਅਨਹਦ ਘਨਘੋਰ ਸ਼ੋਰ ਜੋਰ ਸੇ ਮਚਾਈ। ਸੁਨ ਮਾਂਹਿ ਸਮਾਧ ਸੁਧ ਦਾ ਲਖ ਲਾਗ ਰਹੋ। ਮਹਾਂ ਘਟ ਵਹਦ ਪਟ ਜੋਤ ਹੈਂ ਜਗਾਈ। ਕਹਾਂ ਗੰਗ ਗੋਮਤੀ ਜਮਨਾ ਅਰ ਰਾਂਮ ਗੰਗ। ਦਿਲ ਜਲ ਮੂੰ ਟੋਬ ਟੋਬ ਤੀਰਥ ਪਰਸਾਈ। ਕਾਸ਼ੀ, ਮਥੁਰਾ, ਪਰਾਗ, ਬਰਮਾ, ਬਿਸ਼ਨ ਮਹੇਸ਼। ਸਬ ਹੀ ਅਪਨੂੰ ਭੇਸ ਕਿਉਂ ਪਰਦੇਸ ਜਾਈ। ਬਰਮ ਕੀ ਫ਼ਰੀਦ ਖੇਲ ਬਿਸਰੀ ਜਗਤ ਮੂੰ ਬੇਲ। ਦਰਮਟ ਕੇ ਫੂਲ ਕੋ ਫਲਾ ਕੈ ਫਲ ਖਾਈ। 13. ਅੱਜ ਡੋੜੀ ਸਿਕ ਦੀਦਾਰ ਦੀ ਹੈ ਅੱਜ ਡੋੜੀ ਸਿਕ ਦੀਦਾਰ ਦੀ ਹੈ।ਮਤਾਂ ਆਈ ਨਗਰ ਦਿਲਦਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਅਰਜ ਮੁਕੱਦਸ ਮੁਲਕ ਅਰਬ ਦੀ।ਹਰ ਹਰ ਵਾਦੀ ਫਰਹ ਤਰਬ ਦੀ। ਮਨਜ਼ਿਲ ਤਰਹ ਅਜਬ ਦੀ।ਸਾਰੀ ਵਜਾਅ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਹਰ ਕਤਰਾ ਆਂਬ ਹੈ ਕੌਸਰ।ਗਰਦੋ ਗ਼ੁਬਾਰ ਹੈ ਮੁਸ਼ਕ ਤੇ ਅੰਬਰ। ਕਿਰੜ ਕੰਡਾ ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਸਨੂਬਰ।ਖ਼ਾਰ ਵੀ ਸ਼ਕਲ ਬਹਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਅਰਬ ਸ਼ਰੀਫ ਹੈ ਸੋਹਣੀ ਸਾਰੀ।ਨਾਜ਼ਕ ਨਾਜ਼ੋ ਤੇ ਮਤਵਾਰੀ। ਥੀਵਾਂ ਵਾਰੀ ਲੱਖ ਲੱਖ ਵਾਰੀ।ਦਾਰ ਨਬੀ ਮੁਖ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਆਏ ਹੱਜ ਉਮਰੈ ਦੇ ਵਾਰੇ।ਸਭ ਰਲ ਮਿਲ ਲਬੀਕ ਪੁਕਾਰੇ। ਜੈਂਦੀ ਡੇਖਾਂ ਰੱਬ ਨ ਮਾਰੇ।ਵਿੱਸਰੀ ਹੁਬ ਘਰ ਬਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਆਂਗਨ ਨ ਭਾਵੇ ਤੇ ਘਰ ਖਾਵੇ।ਸਾੜੈ ਤੋਲ ਨਿਹਾਲੀ ਭਾਵੇ। ਕਈ ਸ਼ੈ ਅਸਲੌਂ ਮਹਜ ਭਾਵੇ ਨ।ਸਿਕ ਹਿਕ ਸਾਵਲ ਯਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਖ਼ਰੀਦ ਕੀਤੋਸੇ।ਕਲ ਕਾਰੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਥੀਉਸੇ। ਸੁਰਖੀ ਸੇਂਧ ਮੁਸਾਰਾ ਗਿਉਸੇ।ਨਾ ਕਲ ਕੱਜਲੇ ਧਾਰ ਦੀ ਹੈ। 14. ਅੱਜ ਕਲ ਅੱਖ ਫੁਰਕਾਂਦੀ ਹੈ ਅੱਜ ਕਲ ਅੱਖ ਫੁਰਕਾਂਦੀ ਹੈ।ਕਈ ਖ਼ਬਰ ਵਸਾਲ ਦੀ ਆਂਦੀ ਹੈ। ਵਕਤ ਮਿਲਣ ਦੀ ਮੌਸਮ ਆਈ।ਲਜ਼ਤ ਰੋਜ਼ ਬਰੋਜ਼ ਸਵਾਈ। ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਕਰਦੀ ਮਾਂ ਪਿਉ ਜਾਈ।ਕਿਆ ਬਰਦੀ ਕਿਆ ਬਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਰਦੋਂ ਅਲਮ ਬਰਬਾਦ ਥਿਉਸੇ।ਜੰਗਲ ਬੇਲਾ ਸ਼ਾਦ ਥਿਉਸੇ। ਵੀਰਾਨਾ ਆਬਾਦ ਥਿਉਸੇ।ਫਰਹਤ ਮੂਲ ਨ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਹਰ ਆਨ ਹੈ ਸ਼ਾਦੀ।ਡੇਵਨ ਲੋਕ ਮੁਬਾਰਕਬਾਦੀ। ਹਰ ਆਜ਼ਾਰੋਂ ਥਈ ਆਜ਼ਾਦੀ।ਸੂਲ ਕਨੂੰ ਦਿਲ ਵਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਂਝਨ ਜੋਗੀ ਆਇਮ ਵੇੜ੍ਹੇ।ਸੜਦੇ ਮਰਦੇ ਖੇੜੇ ਭੇੜੇ। ਹੁਣ ਵਤ ਸਾਨੂੰ ਕੌਨ ਨਖੇੜੇ।ਪਲ ਪਲ ਬਾਹ ਸਿਰਾਂਦੀ ਹੈ। ਥਇਆ ਫ਼ਰੀਦ ਸੁਹਾਗ ਸਵਾਇਆ।ਮੌਲਾ ਝੋਕ ਨੂੰ ਆਨ ਵਸਾਇਆ। ਰਾਂਝਣ ਮੈਡਾ ਮੈਂ ਘਰ ਆਇਆ।ਜੈਂ ਕਾਰਣ ਦਿਲ ਮਾਂਦੀ ਹੈ। 15. ਅੱਜ ਮਾਂਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਨਾਵੀਂ ਵੇ ਅੱਜ ਮਾਂਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਨਾਵੀਂ ਵੇ।ਵਲ ਆਵੀਂ ਆ ਗਲ ਲਾਂਵੀਂ ਵੇ। ਰੁੱਤ ਰੰਗੀਲੀ ਤੇ ਸਾਇਤ ਸੋਹਣੀ।ਮੌਸਮ ਗੁਲ ਫੁਲ ਦੀ ਮਨ ਮੋਹਣੀ। ਮੁਦ ਮਸਤਾਨੀ ਡੁੱਖੜੀਂ ਕੋਹਣੀ।ਸਾਂਵਲ ਸਿਹਨ ਸੁਹਾਵੀਂ ਵੇ। ਸੱਈਆਂ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਕਰੇਂਦੀਆਂ।ਕੱਜਲਾ ਸੁਰਖ਼ੀ ਮਾਂਗ ਬਣੇਂਦੀਆਂ। ਚੇਤਰ ਸੁਹੇਂਦੀਆਂ ਵਰ ਗਲ ਲੇਂਦੀਆਂ।ਮੈਂ ਘਰ ਵੀ ਪੌਂ ਪਾਵੀਂ ਵੇ। ਮੁੱਠੜੀ ਰੂਪ ਅਨੂਪ ਵਸਾਰੇ।ਡੁੱਖੜੀ ਰੋਂਦੀ ਉੱਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। ਸੋਹਣਾ ਡੇ ਕਰ ਕੂੜੇ ਲਾਰੇ।ਆਂਦੀ ਨ ਮੁੜ ਜਾਵੀਂ ਵੇ। ਖੇੜੇ ਭੇੜੇ ਰਖਿਨ ਬਖੇੜੇ।ਸੱਸ ਨਨਾਣਾਂ ਲਾਂਵਮ ਝੇੜੇ। ਚਾਕ ਮਹੀਂ ਦਾ ਆ ਵੜ ਵੇੜ੍ਹੇ।ਤੱਤੜੀ ਨੂੰ ਨ ਤਾਵੀਂ ਵੇ। ਸੱਈਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਨੋਕਾਂ ਕਰਦੀਆਂ।ਮਿਹਣੇ ਹਾਪ ਕਰੇਂਦੀਆਂ ਬਰਦੀਆਂ। ਮਿਲ ਮਾਹੀ ਹੁਣ ਭੱਟ ਘਤ ਸਰਦੀਆਂ।ਨਾ ਧੂਤੀਂ ਲਾਜ ਲਜਾਵੀਂ ਵੇ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਮੇਰਾ ਹੋਰ ਨ ਕੋਈ।ਤਾਨੇ ਮਾਰਿਮ ਖ਼ਲਕ ਸਭੋਈ। ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਤੇਰੀ ਹੋਈ।ਲਗੜੀ ਤੋੜ ਨਿਭਾਵੀਂ ਵੇ। ਸਾਲੂ ਭਿੱਨੜਾ ਅੱਖ਼ੀਆਂ ਨੀਰੇ।ਚੋਲੀ ਚੁੱਨੜੀ ਲੀਰ ਕਤੀਰੇ। ਲੂੰ ਲੂੰ ਸੀੜ੍ਹਾਂ ਲੱਖ ਲੱਖ ਚੀਰੇ।ਅੱਲੜੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਮਟਾਂਵੀ ਵੇ। ਨੇਂਹ ਫ਼ਰੀਦ ਫ਼ਕਰ ਦੀ ਮੂੜੀ।ਬਾਝ ਬਿਰਹੋਂ ਦੇ ਕੁਲ ਗਲ ਕੂੜੀ। ਮਰਦੀ ਜੀਂਦੀ ਨੀਵੀਂ ਪੂਰੀ।ਦਿਲ ਨੂੰ ਦਾਗ਼ ਨ ਲਾਵੀਂ ਵੇ। 16. ਅੱਜ ਮਾਂਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਯਾਰੀ ਵੇ ਅੱਜ ਮਾਂਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਯਾਰੀ ਵੇ।ਕਿਉਂ ਬੈਠੀਂ ਯਾਰ ਵਸਾਰੀ ਵੇ। ਆਈ ਮੌਸਮ ਚੇਤਰ ਬਹਾਰਾਂ।ਸੰਗੀਆਂ ਸੁਰਤਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਯਾਰਾਂ। ਜੋਭਨ ਲਹਿਰੀਂ ਤਾਰ ਮਤਾਰਾਂ।ਹਿਕ ਮੈਂ ਮੁਫ਼ਤ ਅਜ਼ਾਰੀ ਵੇ। ਸਈਆਂ ਧਾਂਵਿਨ ਗਾਵਣ ਗਾਂਵਿਨ।ਸਹਿਜੇ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਸੁਹਾਵਿਨ। ਮਾਂਗ ਬਣਾਵਿਨ ਧੜੀਆਂ ਗੁੰਧਾਂਵਿਨ।ਮੈਂ ਸਿਰ ਡੁੱਖੜੇ ਬਾਰੀ ਵੇ। ਸੁਰਖ਼ੀ ਕੱਜਲਾ ਮੈਂਦੀ ਸੋਂਹਦੀ।ਹਰ ਹਿਕ ਅਪਨੇ ਢੋਲ ਨੂੰ ਮੋਂਹਦੀ। ਮੈਂ ਮੁੱਠੜੀ ਗ਼ਮ ਲੁਟੜੀ ਲੋਂਹਦੀ।ਕਰਦੀ ਲੱਖ ਲੱਖ ਜ਼ਾਰੀ ਵੇ। ਜੇਵਰ ਪਾਵਿਨ ਬੀੜੇ ਲਾਵਿਨ।ਕੰਥ ਰਿਝਾਵਿਨ ਸੇਝ ਸੁਹਾਵਿਨ। ਬਾਂਹ ਸਿਰਾਂਦੀ ਵਰ ਗਲ ਲਾਵਿਨ।ਮੈਂ ਹਿੱਕ ਸੂਲਾਂ ਮਾਰੀ ਵੇ। ਰੁੱਤ ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਵਕਤ ਸੁਖੇਲੇ।ਅੰਗਨ ਸਹੇਲੇ ਘਰ ਅਲਬੇਲੇ। ਮੈਕੂੰ ਵੀ ਰੱਬ ਰਾਂਝਨ ਮੇਲੇ।ਕਿਸਮਤ ਡੇਵਮ ਵਾਰੀ ਵੇ। ਗੁਲ ਫੁਲ ਧਜਰਾ ਜੋੜ ਡਖਾਵਿਮ।ਬੁਲਬੁਲ ਭੌਰੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਪਾਵਿਮ। ਵਲ ਵਲ ਹਸਰਤ ਮਾੜੇ ਆਵਿਮ।ਪਲ ਪਲ ਚੁਭਿਮ ਕਟਾਰੀ ਵੇ। ਉੱਜੜੇ ਸਿਹਰੇ ਹਾਰ ਕੁਮਾਣੇ।ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਦੇ ਟੋਲ ਵਹਾਣੇ। ਗੁਜ਼ਰੇ ਸਾਰੇ ਮਾਣੇ ਤਰਾਣੇ।ਲੱਗੜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਖਵਾਰੀ ਵੇ। ਰਾਤੀਂ ਨਿੰਦਰ ਨ ਡੇਂਹ ਕਰਾਰੇ।ਹਰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਦਾਰ ਮਦਾਰੇ। ਤੋਲ ਨਿਹਾਲੀ ਡਿੱਸਦੀ ਦਾਰੇ।ਤਤੜੀ ਓੜਕ ਹਾਰੀ ਵੇ। ਬਾਂਹ ਚੁੜੇਲੀ ਸਿੱਕ ਸਿੱਕ ਹੁਟੜੀ।ਗਲ ਨ ਲਾਵੇ ਡੇਂਦਾ ਪੁਠੜੀ। ਪੀਤ ਕੁਲਲੜੀ ਰੀਤ ਅਪੁਠੜੀ।ਡਿਠੜੀ ਯਾਰ ਦੀ ਯਾਰੀ ਵੇ। ਮਾਹੀ ਮਿੱਠੜਾ ਗਲ ਨਾ ਲਾਵਿਮ।ਗਾਨੇ ਗਹਿਣੇ ਖਾਵਣ ਆਵਮ। ਬਾਸ ਗੁਲਾਂ ਦੀ ਸਾਹ ਮੁੰਝਾਵਮ।ਸਾੜੇ ਬਾਦ ਬਹਾਰੀ ਵੇ। ਦਰਦ ਅੰਦੋਹ ਤੇ ਰੋਮ ਕਸ਼ਾਲੇ।ਸੋਜ਼ ਪੱਜਾਲੇ ਅੱਖੀਆਂ ਨਾਲੇ। ਸ਼ਾਲਾ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਸੰਭਾਲੇ।ਟਾਲਿਮ ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ ਵੇ। 17. ਅਜੋਂ ਮਾਰੂ ਮਿਲਿਓ ਅਜੋਂ ਮਾਰੂ ਮਿਲਿਓ।ਦਿਲ ਨਾ ਮਾਂਦੀ ਥੀ। ਸੂਹੇ ਸੱਜ ਕੂੰ ਸਾੜ ਤੇ।ਵੰਜ ਮਿਤਰਾਂ ਦੀ ਥੀ। ਬਾਂਦੀ ਬਰਦੀ ਯਾਰ ਦੀ।ਬਰਦੀ ਬਾਂਦੀ ਥੀ। ਗੈਰੋਂ ਉਲਫ਼ਤ ਯਾਰ ਦੇ।ਦਿੱਲੜੀ ਵਾਂਦੀ ਥੀ। ਨੇਂਹ ਨਭੇਦੀ ਮਰ ਗਿਓਮ।ਪੁੱਨਲ ਕਾਂਧੀ ਥੀ। ਤਾਂਘ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਆਖਦੀ।ਬਰ ਡੋਂ ਪਾਂਧੀ ਥੀ। 18. ਅੱਜ ਪਹਿਲੋਂ ਸੇਜ਼ ਸੜੇਂਦੀ ਹੈ ਅੱਜ ਪਹਿਲੋਂ ਸੇਜ਼ ਸੜੇਂਦੀ ਹੈ।ਤੱਤੀ ਤੁਲ ਸੜੀ ਚੱਕ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਡੇਂਹ ਫ਼ਰਾਕ ਅਸਾਂ ਸਰ ਕੜਕੇ।ਦਿੱਲੜੀ ਫ਼ੜਕੇ ਛਾਤੀ ਥੜਕੇ। ਸੂਲ ਨਵੀਂ ਨਿੱਤ ਡੇਵਨ ਧੜਕੇ।ਸਖ਼ਤੀ ਸਖ਼ਤ ਸਤੇਂਦੀ ਹੈ। ਆਏ ਵਕਤ ਵਿਦਾ ਸੱਜਨ ਦੇ।ਸੌਹਣੇ ਸਾਂਵਲ ਮਨ ਮੋਹਨ ਦੇ। ਸੁੰਜੜੇ ਸੀਨੇ ਬੈਤ ਹੁਜ਼ਨ ਦੇ।ਦਿੱਲੜੀ ਝੋਕ ਡੁਖੇਂਦੀ ਹੈ। ਉਜੜੀ ਰੰਗਤ ਫਟੜੇ ਫੁਟੜੇ।ਹਾਰ ਹਮੇਲਾਂ ਸਿਹਰੇ ਤਰੁਟੜੇ। ਏ ਡੁੱਖ ਕੁੱਠੜੇ ਸੁਖੜੀ ਖੁੱਟੜੇ।ਪਲ ਪਲ ਪੀੜ ਮੁੰਝੇਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਤਨ ਪਿਆਸਾਂ ਚਾਈਆਂ ਖੁਨਕੀਆਂ।ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਡੁੱਸਕੀਆਂ ਮੂੰਝਾਂ ਮੁਸਕੀਆਂ। ਸਾਨੂੰ ਡੋੜੀਆਂ ਡੋੜੀਆਂ ਖੁਸਕੀਆਂ।ਕਿਸਮਤ ਰੁੱਖ ਬਦਲੇਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਸ ਨ ਕੀਤੀ ਆਸ ਦਿਲੋਂ ਦੇ।ਯਾਰੀ ਤਰੋੜੀ ਯਾਰ ਚਹੇਂਦੇ। ਮਾਣ ਵੰਜਾਇਮ ਮਾਣ ਮਹੀਂ ਦੇ।ਜਿੰਦੜੀ ਖ਼ਤਰ ਕਰੇਂਦੀ ਹੈ। ਮਸਤਕ ਲਿਖੜੀ ਪੇਸ ਪਿਉ ਸੇ।ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਖੜ ਮੁਕਲਿਉਸੇ। ਬੇਦਰਦਾਂ ਦੇ ਸਾਥ ਰਲਿਉਸੇ।ਸਬ ਕਈ ਮੇਹਣੀਂ ਡੇਂਦੀ ਹੈ। 19. ਅੱਜ ਰੰਗ ਰੁਖ ਤੇ ਵਲਿਆ ਹੈ ਅੱਜ ਰੰਗ ਰੁਖ ਤੇ ਵਲਿਆ ਹੈ।ਮਤਾਂ ਮਾਹੀ ਮਾਹਣੂ ਘੱਲਿਆ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਬੇਲੇ ਸਬਜ਼ੀ ਚਾਈ।ਰੌਨਕ ਰੋਜ਼ ਬਰੋਜ਼ ਸਵਾਈ। ਰਲ ਮਿਲ ਸਈਆਂ ਡੇਵਨ ਵਧਾਈ।ਰਾਂਝਨ ਲੂੰ ਲੂੰ ਰਲਿਆ ਹੈ। ਕਾਨ੍ਹ ਕਹੇਲੇ ਖ਼ੁਨਕੀ ਚਾਈ।ਚਾਈ ਲਿਆਦੇ ਪੂਰ ਲਲਾਈ। ਗੁਲ ਫੁਲ ਕਰਦੇ ਹੁਸਨ ਨ ਮਾਹੀ।ਸੁਖ ਮਿਲਿਆ ਡੁੱਖ ਟਲਿਆ ਹੈ। ਰਾਂਝਨ ਜੋਗੀ ਮੈਡਾ ਮਾਹੀ।ਮੈਂ ਬੇਵਾਹੀ ਦਾ ਹੈ ਵਾਹੀ। ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਆਹੀ।ਜੈਂ ਦਿੱਲੜੀ ਨੂੰ ਮਲਿਆ ਹੈ। ਢੋਲਣ ਡਿਤੀ ਬਾਂਹ ਸਿਰਾਂਦੀ।ਸੱਸ ਨਨਾਣ ਥਈ ਦਰਮਾਂਦੀ। ਖੇੜੀਂ ਭੈੜੀਂ ਹਸਰਤ ਆਂਦੀ।ਕੋਈ ਗਲਿਆ ਤੇ ਕੋਈ ਜਲਿਆ ਹੈ। ਮਾਹੀ ਕੀਤੇ ਝੋਕੀਂ ਦੇਰੇ।ਥਏ ਹਨ ਮੇਰੇ ਭਾਗ ਭਲੇਰੇ। ਹੱਥ ਗਾਨੇ ਸਰ ਸੋਂਹਦੇ ਸਿਹਰੇ।ਬਾਗ਼ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਫਲਿਆ ਹੈ। ਥੀਵਸੈ ਸੂਲ ਕਨੂੰ ਜੀਵਾਂਦਾ।ਗੁਜਰਿਆ ਵੇਲ੍ਹਾ ਵਕਤ ਡੁੱਖਾਂ ਦਾ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਮਿਲਿਉਮ ਦਿਲ ਭਾਂਦਾ।ਬਖ਼ਤ ਅਸਾਂ ਵਲ ਢਲਿਆ ਹੈ। 20. ਅੱਜ ਸਾਂਵਲੜੇ ਮੁਕਲਾਇਆ ਅੱਜ ਸਾਂਵਲੜੇ ਮੁਕਲਾਇਆ।ਸਰ ਬਾਰ ਡੁੱਖਾਂ ਦਾ ਚਾਇਆ। ਐ ਕਿਬਲਾ ਅਕਦਸ ਆਲੀ।ਹਰ ਐਬ ਕਨੂੰ ਹੈ ਖ਼ਾਲੀ। ਅਬ ਅਦਬ ਅਬੀਦ ਸਵਾਲੀ।ਜੋ ਜੋ ਮੰਗਿਆ ਸੋ ਸੋ ਪਾਇਆ। ਵਾਹ ! ਅਮਨ ਅੱਲਾ ਮੁਅਜ਼ਮ।ਵਹ ਹਰਮ ਅੱਲਾ ਮਹੱਰਮ। ਵਾਹ ! ਬੇਤ ਅੱਲਾ ਮਕੱਰਮ।ਰਹਿਮਤ ਦਾ ਸਰਮਾਇਆ। ਐ ਨੂਰ ਸਿਆਹ ਮਜੱਸਮ।ਹੈ ਐਨ ਸਵਾਦਲ ਆਜ਼ਮ। ਥੀਆ ਬੇਸ਼ਕ ਆਮਨ ਬੇ ਗ਼ਮ।ਜੋ ਹਰਮ ਇਹਾਤੇ ਆਇਆ। ਕਰ ਯਾਦ ਹਰੀਮ ਹਰਮ ਕੂੰ।ਰਖ ਪੇਸ਼ ਪਰਾਣੇ ਗ਼ਮ ਕੂੰ। ਦਿਲ ਆਖੇ ਖਾਂਵਾਂ ਸਮ ਕੂੰ।ਹੈ ਜੀਵਣ ਕੂੜ ਅਜਾਇਆ। ਹੁਣ ਵਾਗਾਂ ਵਤਨ ਵਲਾਈਆਂ।ਲਖ ਮੂੰਝ ਮੂੰਝਾਰੀਆਂ ਆਇਆਂ। ਦਿਲ ਸਚੜੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਲਾਇਆਂ।ਦਿਲ ਮੇਲੀਂ ਬਾਰ ਖੁਦਾਇਆ। ਦਿਲ ਦਿਲਬਰ ਕੀਤੇ ਸਿੱਕੇ।ਘਰ ਸ਼ਹਿਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨ ਟਿੱਕੇ। ਵੰਜ (ਵਨੀਹ) ਖੋਸੂੰ ਤੌਫ ਦੇ ਧਕੇ।ਵਲ ਜੇਕਰ ਬਖਤ ਭੜਾਇਆ। ਬਿਨ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨਜਰਸਾਂ।ਰੱਤ ਰੋ ਰੋ ਆਹੀਂ ਕਰਸਾਂ। ਗ਼ਮ ਖਾ ਖਾ ਓੜਕ ਮਰਸਾਂ।ਡੁਖ ਡੁਖਰੀਂ ਜੀੜਾ ਤਾਇਆ। (ਸਾਂਵਲੜੇ=ਕਾਬੇ ਦਾ ਸਾਂਵਲਾ ਰੰਗ, ਬਾਰ=ਭਾਰ, ਡੁਖਾਂ=ਦੁੱਖਾਂ, ਅਕਦਸ=ਪਵਿਤਰ, ਅਬਦ=ਦਾਸ, ਅਬੀਦ=ਛੋਟਾ ਦਾਸ, ਅਮਨ= ਆਰਾਮ ਘਰ, ਮੁਅਜ਼ਮ=ਮਾਣਯੋਗ, ਹਰਮ=ਘਰ, ਮਹੱਰਮ=ਆਦਰਯੋਗ, ਸਵਾਦਲ=ਮੱਕਾ ਸ਼ਰੀਫ਼, ਆਮਨ=ਆਉਣਾ, ਹਰੀਮ=ਵਿਹੜਾ, ਸਮ= ਜ਼ਹਿਰ, ਮੂੰਝ=ਦੁੱਖ,ਰੰਜ, ਸਿੱਕੇ=ਲਗਨ, ਖੋਸੂੰ=ਖਾਵਾਂਗੇ, ਤੌਫ=ਪ੍ਰਕਰਮਾ, ਭੜਾਇਆ=ਮੱਦਦ ਕੀਤੀ, ਜੀੜਾ=ਜੀਅ) 21. ਅੱਜ ਸ਼ਬਰੀਆਂ ਸ਼ਗਫ਼ ਭਾਂਦੇ ਹਿਨ ਅੱਜ ਸ਼ਬਰੀਆਂ ਸ਼ਗਫ਼ ਭਾਂਦੇ ਹਿਨ।ਮਤਾਂ ਦੇਸ ਪੁਨਲ ਦੇ ਆਂਦੇ ਹਿਨ। ਨਾਜ਼ ਜਮਲ ਜਮੀਲ ਵਤਨ ਦੇ।ਰਾਹੀਂ ਰਾਹੰਦੇ ਰਾਹ ਸੱਜਨ ਦੇ। ਹਰ ਦਮ ਹੋਵਨ ਨਾਲ ਅਮਨ ਦੇ।ਸਾਥੀ ਦਰਦਮੰਦਾਂ ਦੇ ਹਿਨ। ਲਬ ਮੁਸਕਾਵਿਨ ਅੱਖੀਆਂ ਫੁਰਕਨ।ਰਗ ਰਗ ਬੁਲਕੇ ਦਿਲਰੀਆਂ ਸੁਰਕਨ। ਗ਼ਮ ਗ਼ਮ ਖਾਵਿਨ ਡੁੱਖੜੇ ਕੁਰਕਨ।ਸੂਲ ਸਿਰੋਂ ਨੱਸ ਜਾਂਦੇ ਹਿਨ। ਸੋਹਣੇ ਜਮਲ ਜਮੀਲ ਬਦਾਵੀ।ਸ਼ਮਸ ਵਕਮਰ ਦੇ ਨਾਲ ਮਸਾਵੀ। ਸਾਰੇ ਹੁਸਨ ਜਮਾਲ ਦੇ ਹਾਵੀ।ਸਾਡੇ ਗੋਸ਼ੇ ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਨ। ਬੱਦਲੀ ਜੁੜ ਗਨਘੋਰ ਮਚਾਈ।ਫੋਗੀ ਲਾਣੀ :ਖੁਨਕੀ ਚਾਈ। ਨਾਜ਼ ਕਰੇਂਦੀ ਲਾਈ ਲਾਈ।ਆਰਫ ਇਬਰਤ ਖਾਂਦੇ ਹਿਨ। ਆਏ ਭਾਗ ਸੁਭਾਗ ਸਿੱਧਾਏ।ਭਾਗੋ ਭਾਗ ਡੁਹਾਗ ਸਿੱਧਾਏ। ਤਨ ਮਨ ਡੁਖੜ ਝਾਗ ਸਿੱਧਾਏ।ਜੋ ਚਾਂਹਦੇ ਸੋ ਲਹਿੰਦੇ ਹਿਨ। ਬੇਂਸਰ ਬੋਲੇ ਬੈਨੇ ਠੁਮਕਨ।ਵਾਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਝੁਮਕੇ ਝਿਮਕਨ। ਕੜੀਆਂ ਨੂਰੇ ਪੈਰੀਂ ਘੁਮਕਨ।ਜ਼ੇਵਰ ਤਰੇਵਰ ਟਹਿੰਦੇ ਹਿਨ। ਜ਼ੁਲਫਾਂ ਸਹਿਜੋਂ ਸੌ ਵਲ ਪਾਵਨ।ਤਿਲਕ ਤਿਲੋਲੇ ਲਤਕੇ ਲਾਵਿਨ। ਸੁਰਖ਼ੀਆਂ ਕੱਜਲ ਮੁਸਾਗ ਸਹਾਵਨ।ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਸੁਹਾਂਦੇ ਹਿਨ। ਤਾਲਿਆਂ ਭਲੇ ਬਖ਼ਤ ਸਵੱਲੇ।ਆਏ ਮਹਜ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਵੱਲੇ। ਪਲ ਪਲ ਯਾਰ ਸਨੇਹੜੇ ਘੱਲੇ।ਡੇਂਹ ਡੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਦੇ ਹਿਨ। 22. ਅਜ ਵੇੜਾ ਪਿਆ ਭਾਂਦਾ ਹੈ ਅਜ ਵੇੜਾ ਪਿਆ ਭਾਂਦਾ ਹੈ।ਕੋਈ ਵਸਲ ਸਨੇਹੜਾ ਆਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਲ ਮਿਲ ਆਏ ਬਾਦਰ ਕਾਰੇ।ਬਿਜਲੀ ਚਮਕੇ ਮੀਂਹ ਫੰਗ਼ਾਰੇ। ਰਾਜ ਗਾਜ ਕਰੇ ਧਦਕਾਰੇ।ਝੋਕ ਸਹਾਗ ਸੁਹਾਦਾ ਹੈ। ਟੋਭੇ ਉਛਲਨ ਮਾਲ ਨ ਮਾਵੇ।ਰਾਤੀਂ ਯਾਰ ਅਸਾਂ ਗਲ ਲਾਵੇ। ਹਰ ਕਈ ਫ਼ਰਹਤ ਨਾਲ ਨਿਭਾਵੇ।ਹਿਕ ਡੁੱਖ ਡੁੱਖ ਪਿਆ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਇਲ ਕੂਕੇ ਮੋਰ ਚੰਘਾੜੇ।ਅਗਨ ਪਪੀਹੇ ਕਰਨ ਬੁਲਾਰੇ। ਹਰ ਹਰ ਵਹਸ਼ੀ ਕਰ ਲਲਕਾਰੇ।ਗੀਤ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ ਗਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸ਼ਤ ਬੀਆਬਾਨ ਡਿੱਸਨ ਬਹਾਰਾਂ।ਬੂਟੇ ਬੂਟੇ ਸਹੰਸ ਤਵਾਰਾ। ਰਾਹਤ ਹੋਈ ਹੈ ਤਾਰ ਮਤਾਰਾਂ।ਚੋਲੇ ਅੰਗ ਨ ਮਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੁਣਕੇ ਕਰਦੇ ਚਿਣਕ ਸਹੇਲੀ।ਵੇਲੇ ਆਨ ਸੰਭਾਲਿਅਮ ਬੇਲੀ। ਸੇਧ ਫ਼ਰੀਦ ਰੱਖਾਂ ਕਿਉਂ ਮੇਲੀ।ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਸਭਾਂਦਾ ਹੈ। 23. ਅੱਜ ਜ਼ੇਵਰ ਪਏ ਟਹਿੰਦੇ ਹਿਨ ਅੱਜ ਜ਼ੇਵਰ ਪਏ ਟਹਿੰਦੇ ਹਿਨ। ਮਤਾਂ ਡੇਂਹ ਸੁਹਾਗ ਦੇ ਆਂਦੇ ਹਿਨ। ਕਜਲਾ ਮਾਰੂ ਦੀਦਾਂ ਭਾਲੇ। ਸੁਰਖੀ ਮੁਸਕ ਮੁਸਕ ਗ਼ਮ ਟਾਲੇ। ਬੂਲੇ ਬੈਨੇ ਤੇ ਕਟਮਾਲੇ। ਸਹਿਜੋਂ ਲਚਕੇ ਖਾਂਦੇ ਹਿਨ। ਬਾਦ ਸਮਾਲੀ ਲੁਰਕੇ ਲੁਰਕੇ। ਬਾਰਸ਼ ਰਿੱਮ ਝਿੱਮ ਬੁਰਕੇ ਬੁਰਕੇ। ਅੱਖੀਆਂ ਫੁਰਕਨ ਲੂੰ ਲੂੰ ਮੁਰਕੇ। ਠਰ ਗਏ ਗੋਸ਼ੇ ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਨ। ਜੀਂਦੇ ਅਰਬ ਸ਼ਰੀਫ ਡਿੱਠੋਸੇ। ਲੁਹਦੀਂ ਸਿਦਕੀ ਨਾ ਮਰਗਿਉਸੇ। ਸੋਹਣੇ ਸਾਂਵਲ ਯਾਦ ਕਿਤੋਸੇ। ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਸੁਹਾਂਦੇ ਹਿਨ। ਸਦਕੇ ਸਦਕੇ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ। ਓਲੇ ਘੋਲੇ ਲੱਖ ਲੱਖ ਵਾਰੀ। ਸਰ ਕੁਰਬਾਨ ਤੇ ਜਾਨ ਨਸਾਰੀ। ਮਿਲਕ ਮਿੱਠੇ ਮਿਤਰਾਂ ਦੇ ਹਿਨ। ਵਾਦੀਆਂ ਰਾਹ ਮਦੀਨੇ ਵਾਲੀਆਂ। ਸਾਗੀ ਬਾਗ਼ ਬਹਿਸ਼ਤੀ ਚਾਲੀਆਂ। ਹਰ ਹਰ ਆਨ ਸਦਾ ਖੁਸਹਾਲੀਆਂ। ਸੁਖ ਸਿਹਰੇ ਡੁੱਖ ਮਾਂਦੇ ਹਿਨ। ਅਰਬ ਸ਼ਰੀਫ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਰੀਤੇ। ਲਾਵੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਲੀਤੇ। ਵਿਸਰੇ ਚਾਚੱੜ ਸਦਕੇ ਕੀਤੇ। ਅਸਲੋਂ ਮਹਜ਼ ਨ ਭਾਂਦੇ ਹਿਨ। ਹੁਸਨ ਜਮਾਲ ਦੀ ਧਰਤੀ ਆਈ। ਸਭ ਸ਼ੈ ਚਾਹਰੀ ਤਰਜ਼ ਡੱਖਾਈ। ਫ਼ਰਹਤ ਰੋਜ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਸਵਾਈ। ਡੁੱਖੜੇ ਮਾਂਦੇ ਸਾਂਦੇ ਹਿਨ। 24. ਅੱਲ ਫਾਲ ਫ਼ਰਾਕ ਡਸੇਂਦੀ ਹੈ ਅੱਲ ਫਾਲ ਫ਼ਰਾਕ ਡਸੇਂਦੀ ਹੈ।ਮਤਾ ਯਾਰ ਕਨੂੰ ਨਿਖੜੇਂਦੀ ਹੈ। ਸਖਤੀਆਂ ਵਧੀਆਂ ਸੁਖ ਥਏ ਥੋਲੇ।ਰੰਜੋ ਅਲਮ ਗ਼ਮ ਸੋਜ਼ ਸਮੋਲੇ। ਚਰਖਾ ਡੁੱਖੜੀ ਰੂੰ ਰੂੰ ਬੋਲੇ।ਤੰਦ ਡਿੰਗੀ ਵਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਸੇਧਾਂ ਕੱਜੜੀਆਂ ਮੇਂਦੀਆਂ ਫਿੱਕੜੀਆਂ।ਕਜਲੇ ਉਜੜੇ ਸੁਰਖ਼ੀਆਂ ਬਿਖੜੀਆਂ। ਯਾਸਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਆਸਾਂ ਨਿੱਖੜੀਆਂ।ਲੂੰ ਲੂੰ ਵੈਣ ਵਲੇਂਦੀ ਹੈ। ਤੂਲ ਨਿਹਾਲੀਆਂ ਦਾਰ ਡਿੱਸੀਜਨ।ਹਾਰ ਫੁਲਾਂ ਦੇ ਖ਼ਾਰ ਡਿੱਸੀਜਨ। ਸਿਹਨ ਹਵੇਲੀਆਂ ਬਾਰ ਡਿੱਸੀਜਨ।ਸਬ ਸ਼ੈ ਮੁੰਝੇ ਵਧੇਦੀ ਹੈ। ਭਾਗ ਗਿਆ ਬਦ ਬਖ਼ਤੀ ਜਾਗੀ।ਬਾਂਹ ਚੁੜੇਲੀ ਥੀਵਮ ਡੁਹਾਗੀ। ਜੈਂਦੀਂ ਡੇਖਾਂ ਸਾਵਲ ਸਾਗੀ।ਜਿੰਦੜੀ ਮਰ ਮਰ ਵੈਂਦੀ ਹੈ। ਟੁੱਟੇ ਕੰਗਣ, ਕੜੀਆਂ, ਨੇਵਰ।ਟੁੱਕੜੇ ਬੈਨੇ, ਬੋਲੇ, ਬੈਂਸਰ। ਕਟਮਾਲੇ ਥਏ ਨਾਂਗ ਬਰਾਬਰ।ਚੁਹੰਬ ਕਲੀ ਚਕ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਨਜ਼ਰ ਨ ਆਵੇ ਰਾਂਝਨ ਮਾਹੀ।ਕੀਤੁਸ ਬੇਕਸ ਤੇ ਬੇਵਾਹੀ। ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ ਗਲ ਦੀ ਫਾਹੀ।ਸਬਰ ਆਰਾਮ ਵੰਜੇਂਦੀ ਹੈ। ਦਰਦ ਕਨੂੰ ਮੂੰਹ ਸਾਵਾ ਪੀਲਾ।ਚੋਲਾ ਕਾਲਾ ਬੋਛਣ ਨੀਲਾ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਸਾਡਾ ਕੋਝਾ ਹੀਲਾ।ਹਰ ਕਈ ਸਖ਼ਤ ਅਲੇਂਦੀ ਹੈ। ਸੌਣ ਸ਼ਗੂਨ ਸਭੇ ਥਏ ਪੁੱਠੜੇ।ਵਸਲ ਵਸਾਲ ਦੇ ਸਾਂਗੇ ਤਰੁੱਟੜੇ। ਨੈਨ ਨ ਭਾਏ ਰੋ ਰੋ ਹੁੱਟੜੇ।ਦਿੱਲੜੀ ਕੇਸ ਕਰੇਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਰ ਬਹਾਰ ਖ਼ਿਜ਼ਾਂ ਡਿੱਸੀਜੇ।ਝੋਕ ਸਭੋ ਵੀਰਾਨ ਡਿੱਸੀਜੇ। ਨ ਕੋਈ ਇਲਮ ਨ ਬਾ।ਰੋਹੀ ਡੈਣ ਡਰੇਂਦੀ ਹੈ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਖੜਾ ਮੁਕਲਾਇਆ।ਬਾਰ ਬਾਰ ਹਿਜਰ ਸਿਰ ਆਇਆ। ਸਿਕ ਸਾੜਿਆ ਤੇ ਤਾਂਘਾਂ ਤਾਇਆ।ਕਿਸਮਤ ਰੋਧੇ ਡੇਂਦੀ ਹੈ। 25. ਅਲਫ਼ ਹਿਕੋ ਹਮ ਬਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ ਅਲਫ਼ ਹਿਕੋ ਹਮ ਬਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਹੋਰ ਕਹਾਣੀ ਮੂਲ ਨ ਭਾਣੀ।ਅਲਫ਼ ਗਿਉਮ ਦਿਲ ਖਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਬੇ ਤੇ ਦੀ ਬਈ ਕਲ ਨ ਕਾਈ।ਅਲਫ਼ ਕੀਤਮ ਬੇ ਵੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਠੱਪ ਰਖ਼ ਫਿਕਾ ਅਸੂਲ ਦੇ ਮਸਲੇ।ਬਿਰਹੋਂ ਬਾਬ ਦਾ ਡੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਜੇ ਕਰ ਲਗੜੋ ਚਾਟ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ।ਜਾਇਆ ਕੂੰ ਡੇਸੀਂ ਡੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਜੇ ਨ ਸਬਕ ਬਿਰਹੋਂ ਦਾ ਡਿੱਤੜੇ।ਅੱਜ ਕਲ ਵੈਸਾਂ ਨੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਬਿਰਹੌਂ ਸਿਖ਼ੀ ਤੇ ਬਿਰਹੋਂ ਸਿਖਾਈਂ।ਹਈ ਸਾਬਸ ਸ਼ਾਬਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਜੀਂਦੀ ਹੋਈ ਹਿੱਕ ਯਾਰ ਦੇ ਰਹਿਸੂੰ।ਵਿੱਸਰੀ ਹੋਰ ਹਵਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਮੰਤਰ ਪਰੀਤ ਦਾ ਫੂਕ ਸੁਕਾਰੀ।ਲਿੰਗੜੀ ਹਮ ਆਲਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਉਲਫ਼ਤ ਜ਼ਰਦੀ ਘਰਦੀ ਵਰਦੀ।ਨਾ ਰਹਿ ਗਈ ਹਿੱਕ ਖਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਰਾਂਝਨ ਮੈਂਡਾ ਮੈਂ ਰਾਂਝਨ ਦੀ।ਖੇੜਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਭੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਸੱਟ ਘਰ ਬਾਰ ਤੇ ਬਾਰ ਵਸੇਸਾਂ।ਬਦਲੀਂ ਕੀਤੀ ਲੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਇਲਮ ਅਮਲ ਭੁਲ ਵੈਸੀ ਜੇਕਰ।ਇਸ਼ਕ ਪਿਉ ਕਨ ਰਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਓੜਕ ਇਸ਼ਕ ਅੰਦਰ ਜਿੰਦ ਡੇਸੂ।ਨਾ ਸਮਝੀਂ ਖਿਲ ਹੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਨੇਂਹ ਕਡੋਕੜਾਂ ਪਿਉਸੇ ਪੁਖੜੇ।ਨਾ ਹਈ ਕਲਮ ਤੇ ਮੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਨਾ ਅੱਜ ਕਲ ਦੀ ਯਾਰ ਦੇ ਵੱਲ ਦੀ।ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਹੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। ਇਸ਼ਕੋਂ ਮੂਲ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਫਿਰਸੂੰ।ਰੋਜ਼ ਨਵੀਂ ਹਿਮ ਚੱਸ ਵੇ ਮੀਆਂ ਜੀ। 26. ਅੱਲਾ ਮੇਲੇ ਵਲ ਸੰਗ ਯਾਰਾ ਅੱਲਾ ਮੇਲੇ ਵਲ ਸੰਗ ਯਾਰਾ।ਬਰਦੀ ਤੌਂ ਦਿਲਬਰ ਦੀ। ਨਾਜ਼ ਨਜ਼ਾਕਤ ਹੁਸਨ ਮਲਾਹਤ।ਕਿਆ ਚਾਲੀਂ ਕਿਆ ਢੰਗ ਯਾਰਾ। ਸੋਹਣੀ ਤਰਹ ਨਜ਼ਰ ਦੀ। ਇਸ਼ਵੇ ਗਮਜ਼ੇ ਕਰਨ ਲੜਾਈ।ਚਸ਼ਮਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਜੰਗ ਯਾਰਾ। ਡਾਢੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਹਿਰ ਦੀ। ਹਰ ਹਰ ਕਾਕਲ ਨਾਂਗ ਵਰਾਧਾ।ਜ਼ੁਲਫ ਮਰੇਂਦੀ ਡੰਗ ਯਾਰਾ। ਲੜਦੀ ਮੂਲ ਨ ਲੜਦੀ। ਕਾਮਤ ਯਾਰ ਕਿਆਮਤ ਸਾਰੀ।ਸਹੰਸ ਫ਼ਰੇਬ ਫਰੰਗ ਯਾਰਾ। ਕਰਦੀ ਜੋ ਜੋ ਸਰਦੀ। ਤੀਰ ਨਿਗਾਹ ਦਾ ਰਗ ਰਗ ਰਚਿਆ।ਸਾਰਾ ਬਦਨ ਚੋਰੰਗ ਯਾਰਾ। ਲਗੜੀ ਨੋਕ ਹੁਨਰ ਦੀ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਰੁਲਾਇਮ ਬਰੋਚ।ਹੱਡ ਹੱਡ ਤੇ ਅੰਗ ਅੰਗ ਯਾਰਾ। ਨਿਖੜਿਅਮ ਕੂੰਜ ਵਲ੍ਹਰ ਦੀ। 27. ਅਲਯੌਮ ਬਸਰ ਹਦੀਦ ਵੇ ਅਲਯੌਮ ਬਸਰ ਹਦੀਦ ਵੇ।ਹਰ ਵਕਤ ਯਾਰ ਤੇ ਦੀਦ ਵੇ। ਖੋਲ੍ਹੀ ਇਸ਼ਕ ਕਲਬ ਕਲੀਦ ਵੇ।ਥਏ ਗੁੱਝੜੇ ਰਾਜ਼ ਪਦੀਦ ਵੇ। ਡੇਂਹ ਰਾਤ ਸਾਡੜੀ ਈਦ ਵੇ।ਥਇਆ ਬੁਅਦ ਸਗ਼ਤ ਬਈਦ ਵੇ। ਗੈਰੋਂ ਹੈ ਕਤਾ ਬੁਰੀਦ ਵੇ।ਹੁਟ ਖਟ ਗਈ ਤਕਲੀਦ ਵੇ। ਦਿਲ ਮਿਲ ਘਟੀ ਤੌਹੀਦ ਵੇ।ਹੈ ਹਾਲ ਰੋਜ਼ ਮਜ਼ੀਦ ਵੇ। ਹਰ ਲਹਿਜ਼ਾ ਸ਼ੌਕ ਸ਼ਦੀਦ ਵੇ।ਹਰ ਆਨ ਜ਼ੌਕ ਜਦੀਦ ਵੇ। ਅਮਾਗ ਨਫ਼ਸ਼ ਅਨੀਦ ਵੇ।ਕਰ ਸੁਲਹ ਥਿਉਮ ਮੁਰੀਦ ਵੇ। ਵੋਹ ਜਜ਼ਦ ਦੀ ਤਾਈਦ ਵੇ।ਵੋਹ ਫ਼ਕਰ ਦੀ ਤਮਹੀਦ ਵੇ। ਥੀ ਮਹਵ ਗੁਫ਼ਰ ਸ਼ਨੀਦ ਵੇ।ਗਏ ਵਿੱਸਰ ਵਾਅਦ ਵਈਦ ਵੇ। ਰਹਿੰਦੀ ਨਹੀਂ ਤਸ਼ਦੀਦ ਵੇ।ਕਾਵੜ ਅਤੇ ਤਹਦੀਦ ਵੇ। ਏਹੋ ਅਦਨੂੰ ਅਬਦ ਫ਼ਰੀਦ ਵੇ।ਅਜ਼ਲੋਂ ਹੈ ਦੀਦ ਖ਼ਰੀਦ ਵੇ। 28. ਅਨਹਦ ਮੁਰਲੀ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਇਆ ਅਨਹਦ ਮੁਰਲੀ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਇਆ। ਗੁਰ ਨੇ ਪੂਰੇ ਬੇਦ ਬਤਾਏ।ਅਕਲ ਫਿਕਰ ਸਭ ਫਹਿਮ ਗਮਾਏ। ਮਦਹੋਸ਼ੀ ਵਿਚ ਹੋਸ਼ ਸਿਖਾਏ।ਸਾਰਾ ਸਫ਼ਰ ਅਰੂਜ ਸੁਝਾਇਆ। ਵਹਦਤ ਐਨ ਅਯਾਂ ਡਿਠੋ ਸੇ।ਤਮਸ ਹਕੀਕੀ ਸਮਝ ਲਿਉ ਸੇ। ਮਖ਼ਫ਼ੀ ਕੁਲ ਇਜ਼ਹਾਰ ਥਿਉਸੇ।ਹਰ ਗੁਨ ਗਿਆਨ ਦੇ ਗੀਤ ਨੂੰ ਪਾਇਆ। ਥੀਏ ਵਾਜ਼ਹ ਮਸ਼ਹਦ ਦਕਾਇਕ।ਥੀਏ ਲਾਇਹ ਅਨਵਾਰ ਹਕਾਇਕ। ਜ਼ਾਹਰ ਗੁਝ ਸਬ ਕੁਝ ਦੇ ਲਾਇਕ।ਕਰਬ ਤੇ ਬੋਅਦ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਉਠਾਇਆ। ਬੰਸੀ ਖ਼ੂਬ ਬਤਾਈਆਂ ਬਾਤਾਂ।ਗੁਝੜੇ ਰਾਜ਼ ਅਨੌਖੀਆਂ ਘਾਤਾਂ। ਗੁਮ ਥੀਆਂ ਕੂੜੀਆਂ ਜ਼ਾਤ ਸਿਫ਼ਾਤਾਂ।ਲਿਮਨ ਅਲਮੁਲਕ ਦਾ ਦੌਰਾ ਆਇਆ। ਖ਼ਮਰ ਤਹੂਰੋਂ ਪੀ ਪੈਮਾਨੇ।ਥੀਉਸੇ ਆਸ਼ਕ ਮਸਤ ਯਗਾਨੇ। ਭੁਲ ਗਏ ਸੌਮ ਸਲਵਾਤ ਦੋਗਾਨੇ।ਰਿੰਦੀ ਮਸ਼ਰਬ ਸਾਂਗ ਰਸਾਇਆ। ਜਾਣੇ ਕੌਣ ਗੰਵਾਰ ਮੁਕੱਲਦ।ਵਹ ਵਹ ਰੀਤ ਮਕਦਸ ਜੱਯੀਦ। ਥੀ ਮੁਤਲਕ ਬੇ ਕੈਦ ਮਵਹਦ।ਸਭ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਆਪ ਸਮਾਇਆ। ਜਬ ਹਕ ਰਮਜ਼ ਮਿਲੀ ਤੌਹੀਦੋਂ।ਦਿਲ ਆਜ਼ਾਦ ਡਿਠਮ ਤਕਲੀਦੋਂ। ਥੀਕਰ ਫ਼ਰਦ ਫ਼ਰੀਦ ! ਫ਼ਰੀਦੋਂ।ਸੱਰੀ ਰੂਹੀ ਵਾਅਜ਼ ਸੁਣਾਇਆ। (ਬੇਦ=ਭੇਦ, ਅਰੂਜ=ਉੱਚਤਾ, ਵਹਦਤ=ਰੱਬ ਦੀ ਏਕਤਾ, ਅਯਾਂ= ਜ਼ਾਹਰ, ਤਮਸ=ਦੂਈ ਦਾ ਮਿਟ ਜਾਣਾ, ਮਖ਼ਫ਼ੀ=ਗੁੱਝਾ, ਵਾਜ਼ਹ= ਜ਼ਾਹਰ, ਮਸ਼ਹਦ=ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਦਕਾਇਕ=ਭੇਤ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਲਾਇਹ=ਜ਼ਾਹਰ, ਅਨਵਾਰ=ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ,ਚਮਕ, ਗੁਝ=ਭੇਤ,ਰਹੱਸ, ਕਰਬ=ਨੇੜਤਾ, ਬੋਅਦ=ਦੂਰੀ, ਸਿਫ਼ਾਤਾਂ=ਸਿਫ਼ਤਾਂ, ਲਿਮਨ ਅਲਮੁਲਕ=ਰੱਬ ਪੁੱਛੇਗਾ, 'ਅੱਜ ਮੁਲਕ ਕਿਸਦਾ ਹੈ ?' ਜਵਾਬ ਮਿਲੇਗਾ, 'ਇਹ ਖ਼ੁਦਾ ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਭਨਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰੂ ਹੈ', ਖ਼ਮਰ ਤਹੂਰੋਂ= ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਪਵਿਤਰ ਸ਼ਰਾਬ, ਪੈਮਾਨੇ=ਪਿਆਲੇ, ਯਗਾਨੇ=ਬੇਮਿਸਾਲ, ਸੌਮ-ਸਲਵਾਤ=ਰੋਜ਼ਾ ਤੇ ਨਮਾਜ਼, ਮਸ਼ਰਬ= ਤਰੀਕਾ, ਗੰਵਾਰ=ਜਾਹਲ, ਅਗਿਆਨੀ, ਮੁਕੱਲਦ=ਪੈਰਵੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਰਮਜ਼=ਇਸ਼ਾਰਾ, ਤੌਹੀਦ=ਰੱਬੀ ਏਕਤਾ, ਤਕਲੀਦ=ਪੈਰਵੀ ਕਰਨਾ, ਫ਼ਰਦ=ਇਕੱਲਾ, ਸੱਰੀ ਰੂਹੀ ਵਾਅਜ਼=ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਰ ਤੇ ਮੇਰੀ ਰੂਹ ਹੈ।) 29. ਅਸਾਂ ਕਨੂੰ ਦਿਲ ਚਾਇਓ ਵੇ ਯਾਰ ਅਸਾਂ ਕਨੂੰ ਦਿਲ ਚਾਇਓ ਵੇ ਯਾਰ।ਜਾਪੈ ਕਿਥਾਂ ਵੰਜ ਲਾਇਓ। ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਕੀਚ ਦਾ ਵਾਲੀ।ਕੀਤੋ ਹਾਲ ਕਨੂੰ ਬੇਹਾਲੀ। ਪਰਬਤ ਰੋਹ ਰੁਲਾਇਓ ਵੇ ਯਾਰ। ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਲਿਤੋ ਨੀ ਝੋਕਾ।ਮੈਂ ਕਲ੍ਹੜੀ ਵਿਚ ਓਪਰਿਆਂ ਲੋਕਾਂ। ਹਿਕ ਤਿਲ ਤਰਸ ਨ ਆਇਓ ਵੇ ਯਾਰ। ਮੈਂ ਕਮਲੀ ਕਿਆ ਜਾਣਾ ਨੇਂਹ ਕੂੰ।ਜ਼ੁਲਮੀ ਨਹਰ ਤੇ ਕਹਿਰ ਸ਼ੀਨਾ ਕੂੰ। ਆਪੇ ਦੀਦ ਅੜਾਇਓ ਵੇ ਯਾਰ। ਆਪੇ ਆਪਣਾ ਸੋਹਾਂ ਕੀਤੋ।ਕਰਹੋ ਕਤਾਰਿਓ ਨਾਲ ਨ ਨੀਤੋ। ਕੈਂ ਧੋਤੀ ਬਰਮਾਇਓ ਵੇ ਯਾਰ। ਯਾਰ ਮੁਠੀ ਕੂੰ ਡਿਤੋੜ ਰੋਲਾ।ਸਾੜਿਓ ਕੀਤੋ ਕੀਰੀ ਕੋਲਾ। ਤਤੜੀ ਕੂੰ ਕਿਓ ਤਾਇਓ ਵੇ ਯਾਰ। ਆਪੇ ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਭੋਰ ਡੋ ਆਇਓਂ।ਯਾਰੀ ਲਾਕਰ ਛੋੜ ਸਿਧਾਇਓਂ। ਮੁਫਤਾ ਕੂੜ ਕਮਾਇਓ ਵੇ ਯਾਰ। ਯਾਰ ਫਰੀਦ ਕਡਾਂ ਸੰਭਲੇਸੀ।ਸਹਿਜੋ ਸਡ ਕਰ ਕੋਲ ਪਲ੍ਹੇਸੀ। ਜੇ ਵਤ ਬਖਤ ਭੜਾਇਓ ਵੇ ਯਾਰ। 30. ਅਸਾਨੂੰ ਰਹਿਣ ਨ ਡੇਂਦੀ ਅਸਾਨੂੰ ਰਹਿਣ ਨ ਡੇਂਦੀ।ਲਗੀ ਪੁਨਲ ਦੀ ਤਾਂਗ। ਕਨੜੀਂ ਵਲਦੀ ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲਦੀ।ਬਿਰਹੋਂ ਸੁਣਾਈ ਬਾਂਗ। ਕੁਠੜੀ ਮੁਠੜੀ ਜਾਵਣ ਲਾਦੀ।ਡੰਗੜੀ ਨੇਂਹ ਦੇ ਡਾਂਗ। ਦਿਲੜੀ ਦੁਸ਼ਮਨ ਸਖਤ ਸਤਾਏ।ਸੀਨੇ ਚੁਭੜੀ ਸਾਗ। ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਕੇਚੇ ਸਿਧਾਇਆ।ਜਾਲਾਂ ਕੈਂਦੇ ਸਾਂਗ। ਮਾਰੂ ਥਲ ਦੀ ਪਟੜੀ ਲੰਮੜੀ।ਡਿਸਮ ਫਰੀਦਨ ਟਾਂਗ। 31. ਅਸਾਂ ਸੋ ਬਦਮਸਤ ਕਲੰਦਰ ਹੂੰ ਅਸਾਂ ਸੋ ਬਦਮਸਤ ਕਲੰਦਰ ਹੂੰ।ਕਡੀ ਮਸਜਦ ਹੂੰ ਕਡੀਂ ਮੰਦਰ ਹੂੰ। ਕਡੀਂ ਚੋਰ ਬਣੂੰ ਕਡੀਂ ਜਾਰ ਬਣੂੰ।ਕਡੀਂ ਤੋਬਾ ਇਸਤਗਫਾਰ ਬਣੂੰ। ਕਡੀਂ ਜ਼ੋਹਦ ਇਬਾਦਤ ਕਾਰ ਬਣੂੰ।ਕਡੀਂ ਫ਼ਿਸਕ ਫ਼ਜੂਰੀ ਅੰਦਰ ਹੂੰ। ਕਥਾਂ ਦਰਦ ਕਥਾਂ ਦਰਮਾਨ ਬਣੂੰ।ਕਥਾਂ ਮਿਸਰ ਕਥਾਂ ਕਨਾਅਨ ਬਣੂੰ। ਕਥਾਂ ਕੇਂਚ ਭੰਭੋਰ ਦਾ ਸ਼ਾਨ ਬਣੂੰ।ਕਥਾਂ ਵਾਸੀ ਸ਼ਹਿਰ ਜਲੰਧਰ ਹੂੰ। ਕਿਥਾਂ ਸਮੂਅ ਦੈਰ ਕਨਸ਼ਤ ਕਥਾਂ।ਕਥੇ ਦੋਜ਼ਖ ਬਾਗ਼ ਬਹਿਸ਼ਤ ਕਥਾਂ। ਕਥੇ ਆਸੀ ਨੇਕ ਸਰਿਸ਼ਤ ਕਥਾਂ।ਕਥੇ ਗੁਮਰਾਹ ਹੂੰ ਕਥੇ ਰਹਬਰ ਹੂੰ। ਹਿਯੂੰ ਓ ਕਲਾਸ਼ ਤੇ ਰਿੰਦ ਅਸਾਂ।ਪਈ ਨਿਵਦੀ ਹੈ ਹਿੰਦ ਸਿੰਧ ਅਸਾਂ। ਹਿਯੂੰ ਬੇਸ਼ਕ ਆਰਫ਼ ਚਿੰਦ ਅਸਾਂ।ਕੁਲ ਰਾਜ਼ ਰਮੂਜ਼ ਦੇ ਦਫਤਰ ਹੂੰ। ਹਨ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਦੇ ਟੋਲ ਕਡੀਂ।ਹੈ ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ ਕੋਲ ਕਡੀਂ। ਰੇਲ ਢੋਲ ਕਡੀਂ ਗਿਆ ਰੋਲ ਕਡੀਂ।ਕਡੀਂ ਬਰਦਰ ਹੂੰ ਕਡੀਂ ਦਰਬਰ ਹੂੰ। ਵਲ ਵਾਤੋਂ ਸਮਝ ਫ਼ਰੀਦ ਅੱਲਾ।ਕਰ ਮਹਜ਼ ਨਾ ਸ਼ਿਅਰ ਜਦੀਦ ਵਲਾ। ਹੈ ਚਾਲੋਂ ਹਾਲ ਪਦੀਦ ਭਲਾ।ਤੂਣੇ ਕਿਜੋ ਸਾਰੇ ਅਬਤਰ ਹੂੰ। 32. ਬੈਠੀ ਰੋ ਰੋ ਉਮਰ ਨਿਭਾਈਆਂ ਬੈਠੀ ਰੋ ਰੋ ਉਮਰ ਨਿਭਾਈਆਂ।ਸਭੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਇਸ਼ਕ ਵੰਜਾਈਆਂ। ਵਾਹ ਸਾਂਵਲ ਦੀ ਧਾਰ ਕੱਜਲ ਦੀ।ਬੇ ਸ਼ਕ ਤੇਗ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ। ਦੀਦਾਂ ਤੀਰ ਚਲਾਵਨ ਕਾਰੀ।ਪਲਕਾਂ ਕਰਨ ਲੜਾਈਆਂ। ਇਸ਼ਵੇ ਗਮਜ਼ੇ ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ।ਨਖਰੇ ਨੋਕਾਂ ਟੋਕਾਂ। ਹੁਸਨ ਮਲਾਹਤ ਸ਼ਕਲ ਸ਼ਬਾਹਤ।ਸਾਰੀਆਂ ਤਰਹੇਂ ਸਿੱਧਾਈਆਂ। ਹੰਜੜੂ ਜਾਰੀ ਤੁਨਲੇ ਰਤੜੇ।ਪਪਲੀਆਂ ਉਜੜੀਆਂ ਪੁਜੜੀਆਂ। ਲੋਕਾਂ ਲੇਖੇ ਅੱਖੀ ਆਈਆਂ।ਜ਼ਾਲਮ ਬਿਰਹੋਂ ਚੌਂ ਭਾਈਆਂ। ਮੇਹਨੜੀਂ ਮਿੱਠੜੀਂ ਦਰਦ ਅੰਦੇਸ਼ੇ।ਡੁੱਖੜੇ ਪੁਖੜੇ ਆਇਮ। ਦਿਲੜੀ ਸਖ਼ਤੀ ਮਿਲੜੀ ਸੁੰਜੜੀ।ਔਖੀਆਂ ਯਾਰੀਆਂ ਲਾਈਆਂ। ਮੁਫ਼ਤ ਮਲਾਮਤ ਸਖ਼ਤ ਨਦਾਮਤ।ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਚਾਇਮ। ਵੇੜ੍ਹੇ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਆਇਮ।ਮਸਤਕ ਲਿਖੀਆਂ ਪਾਈਆਂ। 33. ਬਣ ਦਿਲਬਰ ਸ਼ਕਲ ਜਹਾਨ ਆਇਆ ਬਣ ਦਿਲਬਰ ਸ਼ਕਲ ਜਹਾਨ ਆਇਆ।ਹਰ ਸੂਰਤ ਐਨ ਅਯਾਨ ਆਇਆ। ਕਥੇ ਆਦਮ ਕਥੇ ਸ਼ੈਸ ਨਬੀ।ਕਥੇ ਨੂਹ ਕਥਾਂ ਤੂਫ਼ਾਨ ਆਇਆ। ਕਥੇ ਇਬਰਾਹੀਮ ਖ਼ਲੀਲ ਨਬੀ।ਕਥੇ ਯੂਸਫ਼ ਵਿਚ ਕਨਆਨ ਆਇਆ। ਕਥੇ ਈਸਾ ਤੇ ਅਲਿਆਸ ਨਬੀ।ਕਥੇ ਲਛਮਨ ਰਾਮ ਤੇ ਕਾਨ੍ਹ ਆਇਆ। ਕਥੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਕਥੇ ਯਾਹਾ ਹੈ।ਕਥੇ ਮੂਸਾ ਬਿਨ ਅਮਰਾਨ ਆਇਆ। ਬੂ ਬਕਰ ਉਮਰ ਉਸਮਾਨ ਕਥਾਂ।ਕਥ ਅਸਦ ਅੱਲਾ ਜ਼ੀਸ਼ਾਨ ਆਇਆ। ਕਥੇ ਹਸਨ ਹੁਸੈਨ ਸ਼ਹੀਦ ਬਣੇ।ਕਥੇ ਮੁਰਸ਼ਦ ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਨ ਆਇਆ। ਕਥੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਰਸੂਲਾਂ ਦਾ।ਮਹਬੂਬ ਸਭੇ ਮਕਬੂਲਾਂ ਦਾ। ਉਸਤਾਦ ਨਫੂਸ ਅਕੂਲਾਂ ਦਾ।ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਸਿਰ ਸੁਲਤਾਨ ਆਇਆ। ਤਨਜ਼ੀਲ ਕਥਾਂ, ਜਬਰੀਲ ਕਥਾਂ।ਤੋਰੇਤ ਜ਼ਬੂਰ ਇੰਜੀਲ ਕਥਾਂ। ਆਯਾਤ ਕਥਾਂ ਤਰਤੀਲ ਕਥਾਂ।ਹਕ ਬਾਤਲ ਦਾ ਫੁਰਕਾਨ ਆਇਆ। ਕੁੱਲ ਵਿਚ ਕੁੱਲ ਸ਼ੈ ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ।ਸੋਨੜ੍ਹਾ ਜ਼ਾਹਰ ਐਨ ਮਜ਼ਾਹਰ ਹੈ। ਕਥੇ ਨਾਜ਼ ਨਿਆਜ਼ ਦਾ ਮਾਹਰ ਹੈ।ਕਥੇ ਦਰਦ ਕਥਾਂ ਦਰਮਾਨ ਆਇਆ। ਕਥੇ ਰੀਤ ਪਰੀਤ ਦਾ ਵੇਸ ਕਰੇ।ਕਥੇ ਆਸ਼ਕ ਥੀ ਪ੍ਰਦੇਸ ਫਿਰੇ। ਖੁਲੇ ਗਲ ਵਿਚ ਮਾਰੂ ਕੇਸ ਧਰੇ।ਲਿਟ ਧਾਰੀ ਥੀ ਮਸਤਾਨ ਆਇਆ। ਕਥੇ ਪੰਡਤ ਜੋਸੀ ਜੋਗੀ ਹੈ।ਕਥੇ ਸਾਮੀ ਤੇ ਕਥੇ ਭੋਗੀ ਹੈ। ਕਥੇ ਮਿਸਰ ਬਰਾਗੀ ਰੋਗੀ ਹੈ।ਕਥੇ ਬੇਦ ਬਿਆਸ ਗਿਆਨ ਆਇਆ। ਖਾਮੋਸ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਇਸਰਾਰ ਕਨੂੰ।ਚੁਪ ਬੇਹੁਦਾ ਗੁਫ਼ਤਾਰ ਕਨੂੰ। ਪਰ ਗ਼ਾਫ਼ਲ ਨਾ ਥੀ ਯਾਰ ਕਨੂੰ।ਏਹੋ ਲਾਰੇਬੀ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਆਇਆ। (ਦਿਲਬਰ=ਪਿਆਰਾ, ਅਯਾਨ=ਜ਼ਾਹਰ, ਕਥੇ=ਕਿਤੇ, ਅਸਦ=ਖ਼ੁਦਾ ਦਾ ਸ਼ੇਰ, ਜ਼ੀਸ਼ਾਨ=ਸ਼ਾਨ ਵਾਲਾ, ਨਫੂਸ= ਰੂਹਾਂ, ਅਕੂਲਾਂ=ਫਰਿਸ਼ਤੇ ਤਨਜ਼ੀਲ=ਕੁਰਾਨ,ਵਹੀ, ਤਰਤੀਲ=ਸੁਰੀਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨਾ, ਮਜ਼ਾਹਰ=ਜ਼ਾਹਰ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਦਰਮਾਨ=ਇਲਾਜ, ਮਾਰੂ=ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ, ਸਾਮੀ=ਸਵਾਮੀ, ਭੋਗੀ=ਗ੍ਰਹਸਥੀ, ਇਸਰਾਰ=ਭੇਤ, ਲਾਰੇਬੀ=ਰੱਬ ਦਾ) 34. ਬਰੀ ਬੇਜ਼ਾਰ ਹਿਨ ਜ਼ਾਤੋਂ ਸਿਫ਼ਾਤੋਂ ਬਰੀ ਬੇਜ਼ਾਰ ਹਿਨ ਜ਼ਾਤੋਂ ਸਿਫ਼ਾਤੋਂ।ਮਸਤ ਜਾਨਾਨੋਂ। ਮਹਜ਼ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿਨ ਨਾਮੋਂ ਨਿਸ਼ਾਨੋ।ਦੀਨ ਈਮਾਨੋਂ। ਛੁਟੇ ਅਕਰੋਂ ਲੰਘੇ ਫਕਰੋਂ।ਇਬਾਦਤੋਂ ਅਤੋਂ ਫ਼ਿਕਰੋਂ। ਗੁਜ਼ਰ ਕਰ ਜ਼ਾਕਰੋਂ ਜ਼ਿਕਰੋਂ।ਨਿਕਲ ਗਏ ਕੌਨ ਇਮਕਾਨੋਂ। ਥਈ ਦਿਲ ਦੂਰ ਅਗਯਾਰੋਂ।ਭਰੀ ਮਾਮੂਰ ਦਿਲਦਾਰੋਂ। ਪਿਉਸੇ ਖ਼ਬਰ ਆਸਾਰੋਂ।ਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰੋਂ ਤੇ ਕੁਰਾਨੋਂ। ਜਿੱਡਾਂ ਡੂੰ ਤਰੀਂ ਤੂੰ ਗ਼ਾਫ਼ਲ ਹੈ।ਤਿੱਡਾਂ ਹਿੱਕ ਨਾਲ ਵਾਸਲ ਹੈ। ਲੱਧਾ ਕਰਬਲੁ ਨਵਾਫ਼ਲ ਹੈ।ਦਿਲ ਈਕਾਨੋਂ ਤੇ ਅਹਿਸਾਨੋਂ। ਡਿੱਤੀਆਂ ਉਸਤਾਦ ਉਸਤਾਦੀਆਂ।ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਤ ਡੇਂਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ। ਥੀਆ ਸੁੰਜਰ ਤੇ ਆਬਾਦੀਆਂ।ਸ਼ਹੂਦੋ ਜ਼ੌਕ ਵਜਦਾਨੋਂ। ਜਿਥਾਂ ਖ਼ੁਦ ਕਰਬ ਹੈ ਦੂਰੀ।ਉਥਾਂ ਕਿਆ ਵਸਲ ਮਹਜੂਰੀ। ਮਾਨਨੀਅਤ ਥੈਈ ਪੂਰੀ।ਹੈ ਇਨਸਾਨੋਂ ਤੇ ਰਹਿਮਾਨੋਂ। ਅਜਬ ਮਸ਼ਰਬ ਤੇ ਮਿੱਲਤ ਹੈ।ਸਭੋ ਵਸਅਤ ਨ ਕਿੱਲਤ ਹੈ। ਨ ਅਨੀਅਤ ਦੀ ਇਲਤ ਹੈ।ਨ ਹੁਸਨਾਤੋਂ ਨ ਅਸਯਾਨੋਂ। ਫ਼ਰੀਦ ਆਈ ਹੈ ਹੂਸ਼ਿਆਰੀ।ਪੁਖ਼ਤਗੀ ਚਿੱਤ ਅੰਦਰ ਸਾਰੀ। ਪਈ ਬੁੱਧ ਸੁੱਧ ਸਜੀ ਸਾਰੀ।ਜਗਾਈ ਜੋਤ ਤਨ ਜਾਨੋਂ। 35. ਬੱਠ ਘਤ ਕੂੜ ਨਿਕਮੜੇ ਬੱਠ ਘਤ ਕੂੜ ਨਿਕਮੜੇ।ਹਿਕ ਹਕ ਕੂੰ ਕਰ ਯਾਦ। ਥੀ ਕਰ ਗਹਿਲਾ ਰਤ ਪੂੰ ਤੇ।ਕਰਦੀਂ ਧਾਹ ਫਰਿਆਦ। ਬਾਝੋਂ ਅਹਿਦ ਹਕੀਕੀ।ਮੱਹਜ ਖ਼ਰਾਬ ਆਬਾਦ। ਹੁਸਨ ਮਜਾਜ਼ੀ ਕੂੜਾ।ਹੈ ਫ਼ਾਨੀ ਬਰਬਾਦ। ਕਿਥ ਮਜਨੂੰ ਕਿਥ ਲੇਲਾ।ਕਿਥ ਸ਼ੀਰੀਂ ਫ਼ਰਹਾਦ। ਕੁਲ ਸ਼ੈ ਗੈਰ ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ।ਹਾਲਕ ਬੇ ਬੁਨਿਆਦ। ਬਾਂਝ ਮੁਹਬਤ ਜਾਤੀ।ਕੋਝਾ ਸ਼ੋਰ ਫਸਾਦ। ਮੁਰਸ਼ਦ ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਂ ਨੇ।ਕੀਤਮ ਏ ਇਰਸ਼ਾਦ। ਆਰਫ ਇਬਨਲ ਅਰਬੀ।ਸਾਡਾ ਹੈ ਉਸਤਾਦ। ਸਮਝ ਫਰੀਦ ਹਮੇਸ਼ਾ।ਰਹੋ ਗੈਰੋ ਆਜ਼ਾਦ। 36. ਬੱਠ ਮਘਿਆਣਾ ਰਾਜ ਬਬਾਣਾ ਬੱਠ ਮਘਿਆਣਾ ਰਾਜ ਬਬਾਣਾ।ਵਾਹ ਭਾਣੇ ਮਨ ਭਾਣੇ ਅੱਸਾਡੇ। ਸਤਰ ਧੂਈਂ ਕਾਨ੍ਹ ਕਹੇਲੇ।ਬੇਸ਼ਕ ਮਾਣੇ ਤਰਾਣੇ ਅੱਸਾਡੇ। ਸੁਣੋਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਸੇਗੀਆਂ ਸਈਆਂ।ਬਿਰਹੋ ਡਿੱਤੀਆਂ ਡੁੱਕਤੀਂ ਹਤ ਬਈਆਂ। ਚੋਲਾ ਬੋਛਣ ਧਈਆਂ ਧਈਆਂ।ਖ਼ੂਨ ਜਿਗਰ ਥਏ ਖਾਣੇ ਅੱਸਾਡੇ। ਹਾਰ ਹੰਜੂੰ ਦਾ ਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾਵਾਂ।ਸੂਲਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਸੇਝ ਸੁਹਾਵਾਂ। ਮਾ ਪਿਉ ਭਾਵਾਂ ਮੂਲ ਨ ਭਾਵਾਂ।ਵੈਰੀ ਦੋਸਤ ਪੁਰਾਣੇ ਅੱਸਾਡੇ। ਜ਼ੁਅਫ਼ ਬਦਨ ਵਿੱਚ ਸੁਰਤ ਨ ਤਨ ਵਿੱਚ।ਭਾ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਦੂਦ ਦਹਨ ਵਿੱਚ। ਦਿੱਲੜੀ ਗ਼ਰਕ ਅੰਦੋਹ ਮਿਹਨ ਵਿੱਚ।ਰੋ ਰੋ ਨੈਣ ਕਮਾਣੇ ਅੱਸਾਡੇ। ਛੱਡ ਗਿਆ ਕੇਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਾਲੀ।ਥਲ ਮਾਰੂ ਦੀ ਕੱਕੜੀ ਵਾਲੀ। ਕੱਕੜੇ ਕੰਡਰੇ ਤੂਲ ਨਿਹਾਲੀ।ਡਿਲ੍ਹ ਸਿਲ੍ਹ ਪੱਥਰ ਵਹਾਣੇ ਅੱਸਾਡੇ। ਪੀਂਘ ਪਿੱਪਲ ਮਲਕਾਣੇ ਭੁੱਲ ਗਏ।ਗਾਨੇ ਗਹਿਣੇ ਸਿਹਰੇ ਫੁਲ ਗਏ। ਘਰ ਦਰ ਜਾਹ ਟਿਕਾਣੇ ਰੁਲ ਗਏ।ਪਿੜ ਪਏ ਯਾਰ ਅਯਾਣੇ ਅੱਸਾਡੇ। ਮੁਫ਼ਤ ਫ਼ਰੀਦ ਨਿਦਾਮਤ ਚਾਇਮ।ਸਮਝ ਸੰਭਲ ਕਰ ਨੇਂਹ ਨ ਲਾਇਮ। ਸਾਰੀ ਪਤ ਪਰਤੀਤ ਵੰਜਾਇਮ।ਥਿੜ ਗਏ ਅਕਲ ਸਿਆਣੇ ਅੱਸਾਡੇ। 37. ਬੇਰੰਗ ਰਾਵਲ ਦੇ ਕੀਤੇ ਬੇਰੰਗ ਰਾਵਲ ਦੇ ਕੀਤੇ।ਰੋਂਦੀ ਵਤਾਂ ਰੁੜਦੀਂ ਵਤਾ। ਦਿਲ ਸੰਗ ਸਾਂਵਲ ਦੇ ਸਿਵਾ।ਸੌ ਸੂਲ ਲੱਖ ਸਿਠੜੀਂ ਸਹਾਂ। ਸਿਕ ਸੁਖ ਸਭੋ ਸਹੀ ਸੱਚ ਖ਼ੇਸ।ਡੁੱਖ ਰੰਜ ਵੇੜ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ। ਦੁਸ਼ਮਨ ਸੱਜਨ ਹਰ ਹਿਕ ਹਸੇ।ਟੋਕਾਂ ਕਰਮ ਸਾਰਾ ਜਹਾਨ। ਕੀਤੋ ਪੁਨਲ ਵਾਹ ਵੈਰ ਵੇ।ਵੰਜ ਕੇਚ ਲਾਇਓ ਦੇਰ ਵੇ। ਡੁੱਖੜੇ ਡਿੱਤੋਨੀ ਢੇਰ ਵੇ।ਸੁੰਜ ਬਰ ਫਿਰਾਂ ਸਿਰ ਭਰ ਡਹਾਂ। ਦਿਲੜੀ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਹੈ।ਸੂਲਾਂ ਡੁੱਖਾਂ ਦਾ ਵੈਣ ਹੈ। ਪਰਭਤ ਜਬਲ ਚਟ ਡੈਣ ਹੈ।ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਚੜ੍ਹਾਂ ਲਾਹਿਆ ਲਹਾਂ। ਸਬ ਆਸ ਹੋ ਗਈ ਯਾਸ ਹੈ।ਹਰਦਮ ਉਦਾਸ ਹਰਾਸ ਹੈ। ਮੂਨਸ ਨਹੀਂ ਕੋਈ ਪਾਸ ਹੈ।ਹੈ ਦਿਲ ਕਹਾਂ ਦਿਲਬਰ ਕਹਾਂ। ਆਰਦ ਫ਼ਰੀਦ ਈਂ ਇਲਤਜਾ।ਰਹਿਮੇ ਬਹਾਲ ਬੇ ਨਵਾ। ਦਾਰਦ ਗਦਾ ਉਮੀਦਹਾ।ਸਦ ਗੂਨਾ ਜ਼ ਅਲਤਾਫ ਸ਼ਹਾਂ। 38. ਬੇਸ਼ਕ ਜਾਣਾਂ, ਬੇਸ਼ਕ ਜਾਣਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਜਾਣਾਂ, ਬੇਸ਼ਕ ਜਾਣਾਂ।ਸੋਹਨੜਿਆਂ ਕੂੰ ਹੈ ਸਖਤ ਗ਼ਰੂਰ। ਮੂੰਹ ਸਰ ਖਾਕ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਅਸਾਡੇ।ਹੰਜੜੂ ਹਾਰਿਨ ਹਾਰ ਅਸਾਡੇ। ਹੋਤ ਹੈ ਕੇਚ, ਤੇ ਕੇਚ ਹੈ ਦੂਰ। ਯਾਰ ਨਵੀਂ ਨਿਤ ਯਾਰੀ ਲਾਵੇ।ਕਿਵੇਂ ਸਾੜ ਸੂਲ ਸਹਾਵੇ। ਦਿਲੜੀ ਨਾਜ਼ਕ ਨਰਮ ਕਰੂਰ। ਡੇਂਹ ਤਤੀਂ ਹਡ ਮਾਸ ਕੂੰ ਚਰਦੀ।ਰਾਤ ਨਜਰ ਦੀ ਆਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਸੜ ਸੜ ਮਰਦੀ ਸੁਬਹ ਸਹੂਰ। ਪੜ ਬਿਸਮਿਲਾ ਡੁਖ ਚੀਸਾਂ।ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਕਰ ਕਰ ਝੋਲੀ ਪੈਸਾਂ। ਜੇ ਵਤ ਤੈਕੂੰ ਹੈ ਮਨਜੂਰ। ਦੂਰ ਵਸੇ ਮਨਜੂਰ ਦਿਲੇਂ ਦਾ।ਆਵੇ ਮੌਤ ਨ ਮੇਲਾ ਥੀਂਦਾ। ਫ਼ਜਰੀਂ ਪੇਸ਼ੀ ਕਹਿਰ ਕਲੂਰ। ਉਠਦੀਂ, ਬਹਿੰਦੀਂ ਵੈਣ ਵਲਾਵਾਂ।ਰੋਵਾਂ ਖਾਵਾਂ ਗਾਵਣ ਗਾਂਵਾਂ। ਹਰ ਹਰ ਰਗ ਹੈ ਤਾਰ ਤੰਬੂਰ। ਜੈਂ ਡੇਂਹ ਦੀਆਂ ਵਲ ਲਗੜੀਆਂ ਤਾਂਘਾਂ।ਉਜੜੀਆਂ ਸੁਰਖੀਆਂ ਮਹਿੰਦੀਆਂ ਮਾਘਾਂ। ਬੋਲੇ ਬੈਨੇ ਬੇਸਰ ਚੂਰ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਡਿਤੇੜ ਰੋਧੇ।ਸਚੁ ਆਖਿਆ ਹਾਂ ਕਮਰ ਵ ਸ਼ੇਦੇ। ਬੇਦਰਦਾਂ ਨਾਲ ਨੇਂਹ ਲਾਵਣ ਕੂੜ। 39. ਬੇ ਸੂਰਤ ਸੂਰਤ ਓਲ੍ਹੇ ਬੇ ਸੂਰਤ ਸੂਰਤ ਓਲ੍ਹੇ।ਕਰ ਨਾਜ਼ ਅਦਾ ਘੁੰਡ ਖੋਲ੍ਹੇ। ਹਰ ਹਰ ਜਾ ਵਿੱਚ ਰਾਂਝਣ ਮਾਹੀ।ਆਇਆ ਨਾਲ ਸਫ਼ਾਤ ਕਮਾਹੀ। ਹਰ ਸੁਰ ਅਨਹਦ ਮੁਰਲੀ ਵਾਹੀ।ਰਮਜ਼ ਹਕਾਇਕ ਚੋਲੇ। 'ਵ ਫੀ ਅਨਫਸਿਕਮ' ਭੇਤ ਬਤਾਵੇ।'ਨਹੁਨ ਅਕਰਬ' ਬੀਨ ਬਜਾਵੇ। 'ਲੋਦ ਲੈਸਮ' ਗੀਤ ਸੁਣਾਵੇ।ਲਫਜ਼ ਅਨਲਹਕ ਬੋਲੇ। ਜੋ ਕੋਈ ਦਿਲ ਡੂੰ ਧਿਆਨ ਰਖੇਸੀ।ਸਾਰੇ ਗੁੱਝੜੇ ਰਾਜ਼ ਨੂੰ ਪੇਸੀ। ਅਸਨੀਨੀਤ ਕੁਲ ਉੱਠ ਵੇਸੀ।ਭੱਜ ਪੌਸਨ ਸਭ ਭੋਲੇ। ਹਿੱਕ ਜਾ ਹਨ ਅਹਿਕਾਮ ਸ਼ਰੀਅਤ।ਹਿੱਕ ਜਾ ਹਨ ਇਸਰਾਰ ਤਰੀਕਤ। ਥੀਵੇ ਕਿਆ ਦਰਿਆਫ਼ਤ ਹਕੀਕਤ।ਕੌਨ ਏ ਫੋਲੇ ਫੋਲੇ। ਨਾ ਰੁਲ ਡੁੱਖੜੀ ਰੋਹ ਜਬਲ ਵਿੱਚ।ਨਾ ਥੀ ਔਖੀ ਮਾਰੂ ਥਲ ਵਿੱਚ। ਪਹਿਲੂ ਦੋਸ਼ ਕਿਨਾਰ ਬਗਲ ਵਿੱਚ।ਯਾਰ ਪੁੱਨਲ ਹੈ ਕੋਲੇ। ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਂ ਹਿੱਕ ਰੀਤ ਸਿਖਾਈ।ਅਸਲੋਂ ਹਾਜਤ ਰਹੀ ਨ ਕਾਈ। ਦਿਲ ਜੁੜ ਜੁੜ ਧੂਮ ਧਾਮ ਮਚਾਈ।ਥਏ ਗੁਨ ਗਿਆਨ ਸਮੋਲੇ। ਰੰਗ ਪੁਰ ਦੇ ਹਿਨ ਪੰਥ ਨਿਆਰੇ।ਹਿੱਕ ਨੂੰ ਬੋੜੇ ਹਿਕ ਨੂੰ ਤਾਰੇ। ਹਿੱਕ ਪਿਆ ਜਿਤੇ ਹਿੱਕ ਪਿਆ ਹਾਰੇ।ਤੁਲਦੇ ਮਾਸੇ ਤੋਲੇ। ਫ਼ਾਸ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਏ ਵਾਅਜ਼ ਸੁਣਾ ਤੂੰ।ਆਲਮ ਜਾਹਲ ਸ਼ਾਹਗਦਾ ਕੂੰ। ਜੇ ਕੋਈ ਚਾਹੇ ਫ਼ਕਰ ਫ਼ਨਾ ਕੂੰ।ਅਪਨੇ ਆਪ ਕੂੰ ਗੋਲੇ। 40. ਭਾਣ ਵਸਾਇਆ ਯਾਰ ਚਹੀਂਦੇ ਭਾਣ ਵਸਾਇਆ ਯਾਰ ਚਹੀਂਦੇ।ਬੇਟ ਸੁਹਾਇਆ ਮਾਣ ਮਹੀਂਦੇ। ਅਸਲੋਂ ਮੂਲ ਨ ਵੇਸਾਂ ਰੋਹੀ।ਕਾਨ ਕਹੇਲੇ ਦਿੱਲੜੀ ਮੋਹੀ। ਰਾਂਝਨ ਦੀਸਰ ਚੀਸਾਂ ਡੋਹੀ।ਤਨ ਮਨ ਮਿਲਕ ਤਹੀਂਦੇ। ਗ਼ਾਈਂ ਵੇਚ ਤੇ ਮੰਝੀਆਂ ਲੇਸਾਂ।ਨੈਂ ਚੰਦਨ ਤੇ ਝੋਕ ਬਣੇਸਾਂ। ਬੇਲਾ ਬੇਲੀ ਨਾਲ ਸੁਹੇਸਾਂ।ਜੇੜਾ ਚਾਕ ਸਡੀਂਦੇ। ਮਾਂਗ ਢਾਲੇ ਪਾਵਾਂ ਫਾਲਾਂ।ਸਾਰੀ ਉੱਮਰ ਤੈਡੇ ਸੰਗ ਜਾਲਾਂ। ਰੰਗਪੂਰ ਸਾੜਾਂ ਸਾੜ ਪਜਾਲਾਂ।ਬੱਠ ਖੇੜੇ ਮੋਏ ਜੀਂਦੇ। ਜਾਂ ਜਾਂ ਕਨੜੀ ਰਿੰਗ ਸੁਣੇਦੀ।ਜਿਦੜੀ ਸਦਕੇ ਘੋਲੇ ਥਏਂਦੀ। ਪਾਹ ਹੰਬਾਹ ਤੇ ਧੂੜ ਮਹੀਂਦੀ।ਡਿੱਸਦਾ ਨੂਰ ਅੱਖੀਂ ਦੇ। ਹਰ ਦਮ ਯਾਰ ਦੇ ਨਾਮ ਸਡੀਵਾਂ।ਸ਼ਾਲਾ ਨ ਬੇਵਾਹੀ ਥੀਵਾਂ। ਬਾਝ ਤੈਡੀ ਦੇ ਬਾਝ ਨ ਜੀਵਾਂ।ਬਿਆ ਕੋਈ ਕੌਨ ਕਹੀਦੇ। ਹੀਰ ਸਲੇਟੀ ਚੂਚਕ ਬੇਟੀ।ਨਾਜ਼ ਪਨਨੀ ਮੁਸ਼ਕ ਲਪੇਟੀ। ਆ ਤਕਦੀਰੋਂ ਚਾਕ ਚਕੇਟੀ।ਹੁਣ ਡੇਖੋ ਕਿਆ ਥੀਦੇ। ਚਾਕੀ ਅਲੜੇ ਚਾਕ ਚਕਾਏ।ਵਿਸਰਿਆ ਮਾ ਪਿਉ ਮਾਪਿਓ ਜਾਏ। ਮਾਮੇ ਚਾਚੇ ਤੇ ਹਮਸਾਏ।ਆਣ ਸੂਹੀਂ ਨਜਰੀਂਦੇ। ਪਾਰ ਝਨਾਹੋਂ ਰਾਂਝਨ ਆਇਆ।ਝੰਗ ਸਿਆਲੀਂ ਫੇਰਾ ਪਾਇਆ। ਹੀਰੇ ਨੂੰ ਜੁੜ ਜਾਦੂ ਲਾਇਆ।ਕਿਵੇਂ ਛੁਪ ਛਪੀਂਦੇ। ਘਟੜੇ ਵਕੜੇ ਟੋਭੇ ਤਾਡੇ।ਸਭ ਵਸ ਗਏ ਨੇੜੇ ਤਾਡੇ। ਆ ਵਸ ਸਾਵਲ ਕੋਲੇ ਸਾਡੇ।ਬੱਠ ਘਤ ਦਰੋਹ ਦਿਲੀਂਦੇ। ਮੌਸਮ ਮਸਤ ਡਿਹਾੜੇ ਭਲੜੇ।ਡਾਗਾਂ ਮਿਲੜੇ ਸਾਵੇ ਤਲੜੇ। ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਫ਼ਰੀਦ ਸਵੱਲੜੇ।ਅੱਖੀਆਂ ਨਾਲ ਡਿਸੀਂਦੇ। 41. ਬਿਨ ਦਿਲਬਰ ਆਹੀਂ ਕਰ ਕਰ ਬਿਨ ਦਿਲਬਰ ਆਹੀਂ ਕਰ ਕਰ।ਕਈ ਰਾਤੀਂ ਡਿਤਮ ਸਹਰ ਕਰ। ਰੋਹ ਰੋਹੀ ਰਾਵੇ ਰੁਲਦੀ।ਨਿਤ ਕਦਮ ਕਦਮ ਤੇ ਭੁਲਦੀ। ਕਡੀ ਥਕ ਬਹਿੰਦੀ ਜੁਲਦੀ।ਹੁਣ ਸਾਂਵਲ ਯਾਰ ਵਹਰ ਕਰ। ਡੋਖੀ ਡੁਖੜੇ ਸੰਜ ਸਬਾਹੀਂ।ਡੂੰਘੇ ਡੂੰਗਰ ਕੋਝੀਆਂ ਜਾਹੀਂ। ਜਿਥ ਮੱਮੀਆਂ ਗੌਲ ਬਲਾਈਂ।ਰਿਛ ਰਾਖ਼ਸ਼ ਭਜਦੇ ਡਰ ਕਰ। ਬਿਨ ਆਸ਼ਕ ਅਹਿਲ ਵਫ਼ਾ ਦੇ।ਬਿਨ ਸ਼ਾਇਕ ਜੌਕ ਲਕਾ ਦੇ। ਬਿਨ ਸਾਹਿਬ ਸਿਦਕ ਵ ਸਫਾ ਦੇ।ਇਥ ਆਵੇ ਕੌਨ ਗੁਜ਼ਰ ਕਰ। ਲਡ ਨੀਤੋ ਝੋਕ ਪਰੇਰੇ।ਦਿਲ ਦਰਦਾਂ ਲਾਇਮ ਦੇਰੇ। ਡਿਸੇ ਰੋਟੀ ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਰੇ।ਪੀਵਾਂ ਪਾਨੀ ਖੂਨ ਜਿਗਰ ਕਰ। ਥੀਏ ਕੰਡੜੇ ਤੂਲ ਨਿਹਾਲੀ।ਘਰ ਡੇਵਮ ਡੈਨ ਡਿਖ਼ਾਲੀ। ਵਲ ਹੋਤ ਦਲੇਂਦਾ ਵਾਲੀ।ਆ! ਸੀਨੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਕਰ। ਗਿਓਂ ਵੈਰੀ ਕੇਚ ਸਫ਼ਰ ਕਰ।ਜੀ ਜਾਲਿਓ ਜ਼ੁਲਮ ਕਹਿਰ ਕਰ। ਜੁਖ ਜੁਖਦੀ ਵੈਸਾਂ ਮਰ ਕਰ।ਥਲ ਮਾਰੂ ਗੋਰ ਕਬਰ ਕਰ। ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਡੋਂ ਆਵੇ।ਗਲ ਲਾਵੇ ਸੇਝ ਸਹਾਵੇ। ਆ ! ਉਜੜੀ ਝੋਕ ਵਸਾਵੇ।ਠੰਡੜੀ ਆਹ ਅਸਰ ਕਰ। 42. ਬਿੰਦਰਾ ਬਨ ਮੇਂ ਖੇਲੇ ਹੋਰੀ ਬਿੰਦਰਾ ਬਨ ਮੇਂ ਖੇਲੇ ਹੋਰੀ।ਸ਼ਾਮ ਦਵਾਰੇ ਮੇਰੋ ਲਾਲ। ਅਧਰ ਮਧਰ ਮੂੰ ਬੰਸੀ ਬਾਜੇ।ਚੌਰਾਸੀ ਲਖ ਸਾਜ ਆਵਾਜੇ। ਭੂਲੀ ਕਾਇਆ ਮਾਇਆ ਮੂੜੀ।ਸੁਨ ਕੇ ਗਿਆਨ ਅਨੋਖੇ ਖਿਆਲ। ਤਰਖਟ ਜਮਕਾ ਤਰਫ਼ਟ ਨਾਉਂ।ਦੁਰਮਤ ਦਵੈਤ ਪਾਪ ਮਿਟਾਊਂ। ਪੀ ਕੇ ਪੈ ਸੰਗ ਪਰੇਮ ਕਟੋਰੀ।ਨਾਚਤ ਗਾਵਤ ਰੰਗਰਸ ਤਾਲ। ਅਨਹਦ ਘੋਰ ਗਗਨ ਮੂੰ ਗ਼ਾਜੇ।ਚੰਗ ਮਰਦੰਗ ਲਖੋ ਲਖ ਬਾਜੇ। ਲਾਗੀ ਜੋਰੀ ਸਬਦ ਟਕੋਰੇ।ਬਰਸਤ ਗੁਰ ਪਰਤੀਤ ਗੁਲਾਲ। ਬ੍ਰਿਜ ਮੂੰ ਧੂਮ ਪਰੀ ਧਨ ਲਾਗੇ।ਅਭਿਮਾਨ ਟੁਟੇ ਕੁਬੁਧਿਆ ਭਾਗੇ। ਬਾਂਹ ਮਰੋਰੇ ਬੰਗਰੀ ਤੋੜੇ।ਕਵਰ ਕਨ੍ਹੀ ਚੰਚਲ ਚਾਲ। ਦਾਸ ਫਰੀਦ ਆਕਾਸ ਹਮਾਰਾ।ਦੇਸ ਏਹੋ ਅਬਨਾਸ ਹਮਾਰਾ। ਆਤਮ ਸੂੰ ਕੀ ਲਾਗੇ ਚੋਰੀ।ਹੂੰ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਹਤ ਪਤਾਲ। 43. ਬਿਨ ਯਾਰ ਮਿੱਠਲ ਮੈਂ ਵੈਸਾਂ ਮਰ ਬਿਨ ਯਾਰ ਮਿੱਠਲ ਮੈਂ ਵੈਸਾਂ ਮਰ।ਜੈ ਬਾਝੋਂ ਹਿਕ ਪਲ ਕੋ ਨੇ ਸਰੇ। ਛੱਡ ਹੋਤ ਇਕੱਲੜੀ ਕੇਚ ਗਿਆ।ਸੌ ਪੀੜ ਉੱਠੀ ਲੱਖ ਪੂਰ ਪਿਆ। ਪਿਟੀ ਪਿੱਟ ਪਿੱਟ ਹੁੱਟੜੀ ਸ਼ਾਮ ਸਹਰ।ਪੱਟੀ ਪੀਤ ਦੇ ਡਿੱਸਦੇ ਪੰਧ ਪਰੇ। ਮਿੱਠਾ ਮਾਰੂ ਮੁਹਿਬ ਮਲ੍ਹੇਰ ਵੱਸੇ।ਰੱਤ ਰੋਵਾਂ ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਹੱਸੇ। ਥੀਸਾਂ ਬਰ ਡੋਰਾਹੀ ਸਟ ਘਰਦਰ।ਤੋੜੇ ਯਾਰ ਕਬੂਲ ਕਰੇ ਨ ਕਰੇ। ਕੁੱਠੀ ਨਾਜ਼ ਨਿਗਾਹ ਅੱਵੈੜੇ ਦੀ।ਮੁੱਠੀ ਲਜ਼ਤ ਇਸ਼ਕ ਬਖੇੜੇ ਦੀ। ਮੋਈ ਜੀਂਦੀ ਤਾਂ ਦਮੇ ਰੋਜ਼ੇ ਹਸ਼ਰ।ਅਲਾ ਦਿਲ ਤੋਂ ਮੂਲ ਨਹੀਂ ਵਿੱਸਰੇ। ਵਾਹ ਦਿਲਬਰ ਤੈਂਡਰੀ ਯਾਰੀ ਹੈ।ਲਗੀ ਫਕੜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਖਵਾਰੀ ਹੈ। ਦਿਲ ਸੜਦੀ ਜਲਦੇ ਜਾਨ ਜਿਗਰ।ਸਰ ਟੋਟੇ ਪੁਰਜ਼ੇ ਸਹੰਸ ਜ਼ਰੇ। ਸ਼ਾਲਾ ਥੀਵਮ ਵਸਲ ਦਾ ਸਾਗ ਕਡੀਂ।ਮਿਟੇ ਲੁਟੜੀ ਦਿਲ ਦੀ ਤਾਂਗ ਕਡੀਂ। ਟਲੇ ਸਖ਼ਤ ਪਹਿਰ ਕਰੇ ਬਖ਼ਤ ਵਹਰ।ਸੋਹਣਾ ਸਿਹਨ ਸੁਜੀਦੇ ਪੈਰ ਧਰੇ। ਆ ਆਂਗਨ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਯਾਰ ਮਿੱਠਲ।ਸਾਰੀ ਉੱਮਰ ਗਈ ਜ਼ੂਖ ਜੁਖਦੀ ਢਲ। ਕਰ ਲੁਤਫ਼ ਮਿਹਰ ਬੱਠ ਜ਼ੁਲਮ ਕਹਿਰ।ਦਿਲ ਡੁੱਖੜੀ ਠੱਡੜੇ ਸਾਹ ਭਰੇ। 44. ਬਿਨ ਯਾਰ ਸਾਂਵਲ ਬਿਊ ਕੋ ਨਹੀਂ ਬਿਨ ਯਾਰ ਸਾਂਵਲ ਬਿਊ ਕੋ ਨਹੀਂ।ਹਜ਼ਾ ਜਨੂਨੁਲ-ਆਸ਼ਕੀਨ। ਬੇ ਓ ਨ ਆਂਸਤ ਵ ਨ ਈਂ।ਹਜ਼ਾ ਜਨੂਨਲ-ਆਸ਼ਕੀਨ। ਥਲ ਬਰ ਤਤੀ ਰੁਲਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂ।ਸਿਧ ਵਾਟ ਤੂੰ ਭੁਲਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂ। ਯਾਰ ਅਸਤ ਹਮਦਮ ਹਮਨਸ਼ੀਨ।ਹਜ਼ਾ ਜਨੂਨਲ-ਆਸ਼ਕੀਨ। ਕਿਆ ਨਾਰ ਕਿਆ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਵੇ।ਕਿਆ ਯਾਰ ਕਿਆ ਅਗ਼ਯਾਰ ਵੇ। ਓ ਰਾ ਬਦਾਨ ਓ ਰਾ ਬਬੀਨ।ਹਜ਼ਾ ਜਨੂਨਲ-ਆਸ਼ਕੀਨ। ਮਜ਼ਹਬ ਵੱਜੂਦੀ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ।ਬਿਉਕਲ ਅਜ਼ਾਈ ਗਰਜ਼ ਹੈ। ਦੀਦੇਮ ਬਾ ਚਸ਼ਮੇ ਯਕੀਨ।ਹਜ਼ਾ ਜਨੂਨਲ-ਆਸ਼ਕੀਨ। ਡੇਂਹ ਹਿਜਰ ਦੇ ਮੋਕਲਾ ਗਏ।ਵੇਲ੍ਹੇ ਵਸਾਲ ਦੇ ਆ ਗਏ। ਜਾਨਮ ਬਜਾਨਾਂ ਸ਼ੁਦ ਕਰੀਂ।ਹਜ਼ਾ ਜਨੂਨਲ-ਆਸ਼ਕੀਨ। ਨਹੀਂ ਕਾਲ ਬੇਸ਼ਕ ਹਾਲ ਹੈ।ਪਲ ਪਲ ਅਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੈ। ਨਾਜ਼ਕ ਮਜ਼ਾਜ ਨਾਜ਼ਨੀਨ।ਹਜ਼ਾ ਜਨੂਨਲ-ਆਸ਼ਕੀਨ। ਵਾਹ ਇਸ਼ਕ ਡਿੱਤੜੀ ਡਾਤ ਹੈ।ਥੱਈ ਰਾਤ ਸਭ ਪਰਭਾਤ ਹੈ। ਸ਼ੁਦ ਫ਼ਰਸ਼ ਦਿਲ ਅਰਸ਼ ਬਰੀਂ।ਹਜ਼ਾ ਜਨੂਨਲ-ਆਸ਼ਕੀਨ। ਖ਼ਲਕਤ ਕੂੰ ਜੈਂਦੀ ਗੋਲਾ ਹੈ।ਹਰਦਮ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਕੋਲ ਹੈ। ਸੌਰੀਦ ਪੀਰ ਫ਼ਖਰੁ ਦੀਨ।ਹਜ਼ਾ ਜਨੂਨਲ-ਆਸ਼ਕੀਨ। 45. ਬਿਰਹੋਂ ਪਿਉ ਸੇ ਪਖ਼ੜੇ ਬਿਰਹੋਂ ਪਿਉ ਸੇ ਪਖ਼ੜੇ।ਬੇਕਲ ਧੰਦੜੇ ਚੁਕੜੇ। ਪੀਤ ਪਰਮ ਦੀ ਚਾਸ਼ਨੀ ਚਖੜੇਮ।ਵਿਸਰੇ ਡੁੱਖੜੇ ਪੁਖੜੇ। ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਬਾਤ ਨ ਸਮਝਨ ਅਸਲੋਂ।ਏ ਮੁਲਵਾਣੇ ਰੁਖੜੇ। ਅਦਨਬੀ ਰੱਬੀ ਜਬ ਹੋਇਆ।ਸ਼ਰਾ ਮਸਾਇਲ ਮੁੱਕੜੇ। 'ਹਮਾ ਓਸਤ' ਦਾ ਸਬਕ ਘਿਦੋਸੇ।ਫ਼ਾਸ਼ ਥਏ ਗੁੱਝ ਲੁੱਕੜੇ। ਹੀਂ ਰਾਹੋਂ ਨ ਫਿਰਸਾਂ ਤੋੜੀਂ।ਸਰ ਥੀਸਮ ਸੌ ਟੁੱਕੜੇ। ਮਹਜ ਫ਼ਰੀਦ ਨਹੀਂ ਕਈ ਹਾਜਤ।ਹਿਉਂ ਹਿੱਕ ਨੇਂਹ ਦੇ ਬੁਖੜੇ। 46. ਬੂਲਾ ਬਨੇਸਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਪਾਵਾਂ ਬੂਲਾ ਬਨੇਸਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਪਾਵਾਂ।ਢੋਲਣ ਕੀਤਮ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ। ਕਥ ਨੂੰ ਬੇਨਾਂ ਮਾਂਗ ਬਣਾਵਾਂ।ਕਜਲਾ ਪਾਵਾਂ ਸੁਰਖੀ ਲਾਵਾਂ। ਯਾਰ ਤਤੀ ਦਾ ਵਸਦਾ ਦੂਰ। ਪ੍ਰੀਤ ਪੁਰਾਣੀ ਕਮਲਾ ਕੀਤਾ।ਇਸ਼ਕ ਅਵਲੜਾ ਲੂੰ ਲੂੰ ਸੀਤਾ। ਪਵਨ ਕੁਲਲੜੇ ਪਲ ਪਲ ਪੂਰ। ਤਰਜ਼ ਨਿਆਜ਼ ਅਸਾਡੀ ਮੋੜੀ।ਕਿਬਲਾ ਕਦਮੀ ਯਾਰ ਦੀ ਧੂੜੀ। ਹੁਸਨ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਚਾਲ ਗ਼ਰੂਰ। ਸੇਂਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਸੇਂਝ ਵਛਾਵਨ।ਬਾਂਹ ਚੁੜੇਲੀ ਵਰ ਗਲ ਲਾਵਨ। ਹਿਕ ਮੈਂ ਮੁਫਤ ਰਹੀ ਮਹਜੂਰ। ਵਾਦੀ ਐਮਨ ਥਲ ਦੇ ਚਾਰੇ।ਜਿਥਾਂ ਬਰੋਚਲ ਕਰ ਹੂੰ ਕਤਾਰੇ। ਕਕੜੇ ਬਨੜੇ ਹੁਣ ਕੋਹ ਤੂਰ। ਮੁਲਾਂ ਮਾਰਨ, ਸਖਤ ਸਤਾਵਨ।ਗੁਝੜੇ ਰਾਜ਼ ਦਾ ਭੇਤ ਨ ਪਾਵਨ। ਬੇ ਵਸ ਸ਼ੋਦੇ ਹਨ ਮਅਜ਼ੂਰ। ਮਲਵਾਣੇ ਦੇ ਵਾਅਜ਼ ਨ ਭਾਣੇ।ਬੇਸ਼ਕ ਸਾਡਾ ਦੀਨ ਈਮਾਣੇ। ਇਬਨੁਲਅਰਬੀ ਦੀ ਦਸਤੂਰ। ਆਸ਼ਕ ਮਸਤ ਮਦਾਮ ਮਲਾਮੀ।ਕਹਿ ਸੁਬਹਾਨੀ ਬਣ ਬਸਤਾਮੀ। ਆਖ ਅਨੱਲਹਕ ਥੀ ਮਨਸੂਰ। ਹੁਸਨ ਪਰਸਤੀ ਐਨ ਇਬਾਦਤ।ਸ਼ਾਹਦ ਮਸਤੀ ਸਰਫ ਸਆਦਤ। ਗੀਬਤ ਗਫਲਤ ਮਹਜ਼ ਹਜ਼ੂਰ। ਰੀਤ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਪੁਠੜੀ ਸਾਰੀ।ਰਹਿੰਦਾ ਸੌਮ ਵ ਸਲਵਾਤੋਂ ਆਰੀ। ਰਿੰਦੀ ਮਸ਼ਰਬ ਹੈ ਮਸ਼ਹੂਰ। 47. ਚੂੜਾ ਅਨਾਡੇ ਜੈਸਲਮੇਰ ਦਾ ਚੂੜਾ ਅਨਾਡੇ ਜੈਸਲਮੇਰ ਦਾ।ਸੂਹਾ ਰੰਗਾਡੇ ਖ਼ਾਸ ਅਜਮੇਰ ਦਾ। ਹੋਵੇ ਅਸਲੀ ਖ਼ਾਸ ਮੜੀਚਾ।ਨਾ ਨਕਲੀ ਵਲ ਫੇਰ ਦਾ। ਜਲਦੀ ਆਵੇ ਨਾ ਚਿਰ ਲਾਵੇ।ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਅਥ ਦੇਰ ਦਾ। ਬਿਰਹੋਂ ਦਾ ਚੂੜਾ ਪਰੀਤ ਦਾ ਸੂਹਾ।ਕਾਕ ਨਦੀ ਦੇ ਘੇਰ ਦਾ। ਬਿਛੂਆ ਬੀਕਾਨੇਰੀ ਘਿਨਸਾਂ।ਸਜੜੇ ਖਬੜੈ ਪੈਰ ਦਾ। ਸਹਿਜੇ ਪੀਸਾਂ ਪਾ ਠਮਕੀਸਾਂ।ਥੋਰਾ ਚੀਸਾਂ ਡੇਰ ਦਾ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਮਨੇਂਦਮ ਆਖੀਏ।ਕਿਆ ਗ਼ਮ ਪਏ ਦੇ ਵੈਰ ਦਾ। (ਅਨਾਡੇ=ਮੰਗਵਾ ਦੇ, ਸੂਹਾ=ਲਾਲ,ਵਿਆਹ ਦਾ ਜੋੜਾ, ਮੜੀਚਾ= ਮਾਰਵਾੜੀ, ਵਲ=ਝੂਠਾ,ਫਰੇਬ, ਅਥ=ਇੱਥੇ, ਕਾਕ=ਇਕ ਨਦੀ, ਘੇਰ=ਘੇਰਾ,ਸਾਟ, ਬਿਛੂਆ=ਪੈਰ ਦੀ ਉਂਗਲੀ ਦਾ ਗਹਿਣਾ, ਘਿਨਸਾਂ= ਲਵਾਂਗੀ, ਪੀਸਾਂ=ਪਹਿਨਾਂਗੀ, ਠਮਕੀਸਾਂ=ਠੁਮਕ ਠੁਮਕ ਚਲਾਂਗੀ, ਥੋਰਾ= ਅਹਿਸਾਨ, ਡੇਰ=ਦੇਵਰ, ਮਨੇਂਦਮ=ਮੇਰੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਪਏ=ਦੂਜੇ) 48. ਚੂੜੇ ਬੀੜੇ ਕਿਢੇਂ ਪਾਂਵਾਂ ੜੀ ਪਾਵਾਂ ਚੂੜੇ ਬੀੜੇ ਕਿਢੇਂ ਪਾਂਵਾਂ ੜੀ ਪਾਵਾਂ।ਮੈਡਾ ਯਾਰ ਗਿਆ ਮਲ੍ਹੇਰ ਤੇ। ਡੇ ਕਰ ਕੂੜੀਆਂ ਆਸ ਉੱਮੀਦਾਂ।ਥੋਰੇ ਚਾੜ੍ਹ ਡੁੱਖਾਵਾਂ ੜੀ ਡੁੱਖਾਵਾਂ। ਹੈ ਡੁੱਖੜੇ ਦਿਲ ਦਿਲਗੀਰ ਤੇ। ਗਏ ਬਰਬਾਦ ਲੱਖੋ ਲੱਖ ਵਾਅਦੇ।ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਫਟਕੀ ਖ਼ਾਵਾਂ ੜੀ ਖਾਵਾਂ। ਖੋਟੇ ਤੋਂ ਵੈਰੀ ਬੇ ਪੀਰ ਤੇ। ਰਾਤ ਹਿਜਰ ਦੀ ਰੱਤੜੋਂ ਰੋਵਾਂ।ਰੱਤੜੀਆਂ ਮਰਚਾਂ ਲਾਵਾਂ ੜੀ ਲਾਵਾਂ। ਤੱਤੀ ਸੌ ਮਨ ਹਿੱਕ ਹਿੱਕ ਚੀਰ ਤੇ। ਸਲਦੇ ਸਕਦੇ ਓਲ੍ਹੇ ਘੋਲ੍ਹੇ।ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਜਾਵਾਂ ੜੀ ਜਾਵਾਂ। ਮਿੱਠੀ ਕਾਸਦ ਦੀ ਤਕਰੀਰ ਤੇ। ਯਾਰ ਨ ਆਵੇ ਕੁੱਝ ਨ ਭਾਵੇ।ਭੈਣੀਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਤਾਂਵਾਂ ੜੀ ਤਾਂਵਾਂ। ਥੀਵਾਂ ਕਾਵੜ ਮਾਂ ਪਿਉ ਵੀਰ ਤੇ। ਖੇੜੀਂ ਭੈੜੀਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆਈ।ਜੈਂ ਡੇਂਹ ਲੱਧੀਆਂ ਲਾਂਵਾਂ ੜੀ ਲਾਂਵਾਂ। ਡੋੜੀ ਤਰੇਉੜੀ ਸਖ਼ਤੀ ਹੀਰ ਤੇ। ਔਖੀਂ ਸੌਖੀ ਮੂਲ ਨ ਫਿਰਸਾਂ।ਕਿਉਂ ਨੇਂਹ ਫ਼ਰੀਦ ਲਜਾਂਵਾਂ ੜੀ ਲਜਾਂਵਾਂ। ਮੁੱਠੀ ਕੁਲ ਕਮ ਰੱਖ ਤਕਦੀਰ ਤੇ। 49. ਚੋਰੀਓਂ ਜਾਰੀਓਂ ਇਸਤਗ਼ਫਾਰ (ਅਰਦਾਸ) ਚੋਰੀਓਂ ਜਾਰੀਓਂ ਇਸਤਗ਼ਫਾਰ।ਬਖਸ਼ਿਮ ਸ਼ਾਲਾ ਰੱਬ ਗੁਫਾਰ। ਗੰਦੜੀ ਆਦਤ ਗੰਦੜੇ ਫੇਅਲੋਂ।ਤੋਬਾ ! ਤੋਬਾ !! ਲਖ ਲਖ ਵਾਰ। ਕਰ ਕਰ ਸਖਤ ਗੁਨਾਹ ਪਰਤਾਪੁਇਮ।ਤੂੰ ਹੈਂ ਖਾਵੰਦ ਬਖਸ਼ਣ ਹਾਰ। ਪੀਰ ਪੈਗੰਬਰ ਤੈਡੇ ਬਾਹੀਂ।ਤੂੰ ਮਾਲਕ ਤੂੰ ਕੁਲ ਮੁਖਤਾਰ। ਮੈਂ ਬਦ ਅਮਲੀ ਤੇ ਕਰ ਰਹਿਮਤ।ਜੈਂ ਡੇਂਹ ਯਾਰ ਵੀ ਯਾਰ ਨ ਯਾਰ। ਔਗਨ ਹਾਰੀ ਨਾ ਕਿਹੇਂ ਕੰਮ ਦੀ।ਕੋਝੀ ਕਮਲੀ ਬਦ ਕਿਰਦਾਰ। ਤੈਡਾ ਸ਼ਾਨ ਹੈ ਫਜ਼ਲ ਕਰਮ ਦਾ।ਮੈਂ ਵਿਚ ਡੋਹ ਤੇ ਐਬ ਹਜ਼ਾਰ। ਆਵਨ ਯਾਦ ਗੁਨਾਹ ਪੁਰਾਣੇ।ਪਿਟ ਪਿਟ ਰੋਵਾਂ ਜ਼ਾਰੋ ਜ਼ਾਰ। ਰਾਤ ਕਬਰ ਦੀ ਡੇਂਹ ਹਸ਼ਰ ਦਾ।ਸਿਰ ਤੇ ਕੜਕਮ ਬਾਰੇ ਬਾਰ। ਮੈਂ ਮਸਕੀਨ ਫਰੀਦ ਹਾਂ ਤੈਡਾ।ਤੌਂ ਬਿਨ ਕੌਣ ਉਤਾਰਿਮ ਪਾਰ। 50. ਦਮ ਮਸਤ ਕਲੰਦਰ ਮਸਤ ਕਲੰਦਰ ਦਮ ਮਸਤ ਕਲੰਦਰ ਮਸਤ ਕਲੰਦਰ।ਮਸਤ ਵ ਮਸਤੀ ਅਲਸਤੀ। ਨਫ਼ਸ ਮੁਕੱਦਸ ਅਹਿਲ ਸ਼ਆਦਤ।ਇਲਮ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਰਖਨ ਸਆਦਤ। ਛੱਡ ਕਰ ਵਿਰਦ ਤੇ ਜ਼ੁਹਦ ਇਬਾਦਤ।ਨਿੱਤ ਕਰਦੇ ਵਿਰਦ ਪਰਸਤੀ। ਸਾਫ਼ ਮੱਬਰਾ ਗ਼ੈਰ ਖ਼ਿਆਲੋਂ।ਪਾਕ ਅਯਾਲੋਂ ਆਲੋਂ ਮਾਲੋਂ। ਰਾਸਖ ਵਜਦੋਂ ਜ਼ੌਕੋ ਹਾਲੋਂ।ਵਹ ਵਹ ਮਸਤੀਂਦੀ ਮਸਤੀ। ਅਜ਼ਲ ਅਬਦ ਤਕ ਜਾਨੜਨ ਵਾਕਫ਼।ਲਾਨਤ ਰਹਿਮਤ ਸਮਝਨ ਆਰਫ਼। ਬੂਝਨ ਮਕਾਸ਼ਫ ਮਹਿਜ ਮਰਾਦਫ।ਕਿਆ ਬਾਲਾਈ ਕਿਆ ਪਸਤੀ। ਜੇ ਤੂੰ ਚਾਹੇਂ ਕੁਰਬ ਹਕੀਕੀ।ਵਿਰਸਾ ਅਲਵੀ ਤੇ ਸਦੀਕੀ। ਰੀਤ ਜੁਨੇਦ ਿਰਸਮ ਸ਼ਕੀਕੀ।ਭੱਟ ਹਸਤੀ ਵੱਟ ਹਸਤੀ। ਸੱਟ ਸੁਹਬਤ ਰਖ ਖਲਵਤ ਅਜ਼ਲਤ।ਮੌਤ ਇਰਾਦੀ ਤੂੰ ਪਾ ਨਜ਼ਹਤ। ਜੇ ਸਰ ਡੇਸੀਂ ਹਈ ਬੇ ਸ਼ੁਬਹਤ।ਅਥ ਸੌਦਾ ਦਸਤ ਬਦਸਤੀ। ਸੋਜ਼ ਪਰੀਤਾ ਹਾਲ ਫ਼ਰੀਦੀ।ਮਜ਼ਹਬ ਮਿੱਲਤ ਹਿਸ ਤੌਹੀਦੀ। ਮੈਲ ਕੁਚੈਲਾ ਸ਼ਕਲ ਜਰੀਦੀ।ਖ਼ੁਸ਼ ਵੱਸਦਾ ਪਰਮ ਦੀ ਵਸਤੀ। 51. ਦਰਦ ਅੰਦਰ ਦੀ ਪੀੜ ਡਾਢਾ ਸਖਤ ਸਤਾਇਆ ਦਰਦ ਅੰਦਰ ਦੀ ਪੀੜ ਡਾਢਾ ਸਖਤ ਸਤਾਇਆ। ਹਿਜਰ ਫ਼ਿਰਾਕ ਦੇ ਤੀਰ ਦਿਲ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁੰਝਾਇਆ। ਇਸ਼ਕ ਹੇ ਡੁਖੜੇ ਦਿਲ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ।ਇਸ਼ਕ ਹੈ ਰਹਬਰ ਮੁਰਸ਼ਦ ਹਾਦੀ। ਇਸ਼ਕ ਹੈ ਸਾਡਾ ਪੀਰ।ਜੈ ਕੁਲ ਰਾਜ਼ ਸੁਝਾਇਆ। ਏ ਦਿਲ ਮੁਠੜੀ ਗੰਦੜੀ ਮੰਦੜੀ।ਜਾਮਣ ਲਾਦੀ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਬੰਦੜੀ। ਅਜ਼ਲੋਂ ਤਾਂਘ ਦਾ ਤੀਰ।ਜਾਨੀ ਜੋੜ ਚੁੰਭਾਇਆ। ਨਾਜ਼ ਤਬੱਸਮ ਗੁਝੜੇ ਹਾਸੇ।ਚਾਲੇ ਪੇਚ ਫਰੇਬ ਦਿਲਾਸੇ। ਹੁਸਨ ਦੇ ਚਾਰ ਅਮੀਰ।ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚੌ ਗੁਠ ਨਵਾਇਆ। ਵੁਠੜੀ ਪਾਲੀ ਸਦਾ ਮਤਵਾਲੀ।ਮੀਂਹ ਵਸਰਾਂਦ ਤੇ ਵਾਲੀ ਆਲੀ। ਰੱਹੀ ਰਸ਼ਕ ਮਲੇਰ।ਵੈਦਾ ਬਖਤ ਵਲਾਇਆ। ਥੀਆਂ ਸਰ ਸਬਜ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀਆਂ ਝੋਕਾਂ।ਸਹਿਜੋਂ ਖ਼ੁਨਕੀ ਚਾਈ ਸੋਕਾਂ। ਨਣਦ ਨਾ ਮਾਓ ਖੀਰ।ਮੂਲਾ ਮਾੜ ਵਸਾਇਆ। 52. ਦਰਦ ਪਏ ਵਲ ਪੇਟੇ ਦਰਦ ਪਏ ਵਲ ਪੇਟੇ।ਡਿੱਤੜੇ ਯਾਰ ਰੰਝੇਟੇ। ਮੈੰ ਬੈਠੀਂ ਗਈ ਉਮਰ ਨ ਆਏ।ਲਾਂਵੀਂ ਲਹਨ ਦੇ ਨੇਟੇ। ਹੱਥੜੀਂ ਪੈਰੀਂ ਗ਼ਮ ਦੇ ਗਾਨੇ।ਸਰ ਸੂਲਾਂ ਦੇ ਰੇਟੇ। ਸੰਗੀ ਸੁਰਤੀਂ ਲਗੜੇ ਝੇੜੇ।ਸਕੜੀਂ ਸੌਹਰੀਂ ਫੇਟੇ। ਸਾਂਵਲ ਆਵੇ ਆ ਗਲ ਲਾਵੇ।ਸਹਿਜੋਂ ਸੇਹਜੀਂ ਲੇਟੇ। ਦਿੱਲੜੇ ਸੌ ਸੌ ਜ਼ਖਮ ਕਲੱਲੜੇ।ਸੀਨੇ ਸਖ਼ਤ ਚਪੇਟੇ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਸੰਭਾਲਮ ਜੈਂਦੀਂ।ਰੱਬ ਡੁੱਖ ਡੁੱਖੜੇ ਮੇਟੇ। 53. ਦਰਸਨ ਬਿਨ ਅੱਖੀਆਂ ਤਰਸ ਰਹੀਆਂ ਦਰਸਨ ਬਿਨ ਅੱਖੀਆਂ ਤਰਸ ਰਹੀਆਂ। ਸੈ ਸੂਲ ਸਹਾਂ ਸਿਕ ਸਾਂਗ ਸਿਵਾ।ਸੁਖ ਸੜ ਗਏ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਰਾਖ ਥੀਆ। ਜੀ ਜਲਦਾ ਸੀਨੇ ਅੱਗ ਲਗੀ।ਦਿਲ ਬੇਕਬ ਹਜੜੂੰ ਢਲਕ ਪਈਆਂ। ਬਠ ਸੇਝ ਸੜੀ ਬਠ ਤੂਲ ਤੱਤੀ।ਗਈਆ ਸੇਂਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਵਿਸਰੀਆਂ। ਗਲ ਕੋਝੇ ਕਾਂਟੇ ਖ਼ਾਰ ਚੁਭਨ।ਥਈ ਚੋਲੀ ਸਾਲੂ ਸਹੰਸ ਧਈਆਂ। ਕਈ ਲਹਰ ਲੁੜ੍ਹੇ ਕਈ ਰੋਹ ਰੁਲੇ।ਕਈ ਫਿਰਦੇ ਬੂਟੇ ਬੇਟੇ ਲਈਆਂ। ਦਿਨ ਬੀਤ ਗਏ ਸੁਧ ਬਿਸਰ ਗਈ।ਸਾਜਨ ਨੇ ਬੁਰਾਈਆਂ ਜੋੜਕੀਆਂ। ਹੈ ਨਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਐਰਾਜ ਮੰਢੂ।ਰੱਖ ਆਸ ਨ ਥੀ ਗ਼ਮ ਵਾਸ ਮੀਆਂ। ਬਿਨ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਈਦ ਡਿੱਠਮ।ਖਿਲ ਖੇਡਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਸਰ ਗਈਆਂ। 54. ਦਸਤੋਂ ਪੀਰ ਮੁਗਾਂ ਦੇ ਦਸਤੋਂ ਪੀਰ ਮੁਗਾਂ ਦੇ।ਪੀਤਮ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਜਾਮ। ਵਹਦਤ ਕੀਤਾ ਗਲਬਾ।ਭੁਲ ਗਿਆ ਕੁਫਰ ਇਸਲਾਮ। ਗੁਜ਼ਰੇ ਫਰਜ਼ ਫਰੀਜੇ।ਸੁਨਤ ਕੋ ਭੀ ਸਲਾਮ। ਕਸ਼ਫ ਹਕੀਕੀ ਆਏ।ਗਏ ਅਜਗਾਸ ਅਹਿਲਾਮ। ਵਹਦਤ ਜਾਤੀ ਸਭ ਦਾ।ਹੈ ਆਗਾਜ ਇੰਜਾਮ। ਤਿਖੜੀ ਤੇਗ਼ ਨਫੀ ਦੀ।ਗੈਰ ਕੀਤਾ ਕਤਲਾਮ। ਬਾਝੋਂ ਸ਼ੁਗਲ ਹਕੀਕੀ।ਬਿਲ ਕੁਲ ਕੂੜ ਕਮਾਮ। ਕਰ ਤੋਬਾ ਅਗਿਆਰੋਂ।ਪਠੜੇ ਬਿਰਹੋਂ ਪਿਆਮ। ਤੁਰਤ ਫ਼ਰੀਦ ਫ਼ਰੀਦੋਂ।ਥੀ ਆਜ਼ਾਦ ਤਮਾਮ। 55. ਡੇਹਾਂ ਰਾਤੀ ਸੰਝ ਸਥਾਹੀਂ ਡੇਹਾਂ ਰਾਤੀ ਸੰਝ ਸਥਾਹੀਂ।ਕਨੜੀਂ ਕਾਣ੍ਹ ਬਜਾਵਮ ਬੀਂਨ। ਕੁਦਸੀ ਬੰਸੀ ਅਨਹਦ ਅਜ਼ੋਲ।ਰਾਂਝਨ ਫੂਕ ਸੁਣਾਵਮ ਫ਼ਜਲੋਂ। ਰੱਖ ਰੱਖ ਵਹਦਤ ਦੀ ਆਈਨ। ਅਸਨੀਨੀਅਤ ਦੀ ਗਈ ਇੱਲਤ।ਔਜ ਥਈ ਸਭ ਹਨਫੀ ਮਿੱਲਤ। ਸੀਨ ਬਲਾਲ ਦਾ ਬੇਸ਼ਕ ਸ਼ੀਨ। ਜੋ ਹੈ ਮਰਦ ਮੁਹੱਕਕ ਮੋਕਨ।ਉਸ ਦਾ ਥੀਆ ਸ਼ੈਤਾਨ ਭੀ ਮੋਮਨ। ਮਿਲਲ ਨਹਲ ਕੁਲ ਕੱਯਮ ਦੀਨ। ਦਿੱਲੜੀ ਗੈਰੈਂ ਵੈਰੋਂ ਖਾਲੀ।ਸਦਰ ਸਦੂਰ ਵਲਾਇਤ ਵਾਲੀ। ਰਾਸਖ ਮਾਲਕ ਮੁਲਕ ਯਕੀਨ। ਮੀਸਾਕਂੋ ਤਾ ਰੋਜ਼ ਹਸ਼ਰ ਦੇ।ਜੂਦੋ ਜੂਦ ਨਸਾਰ ਫ਼ੱਕਰ ਦੇ। ਦੌਲਤ ਸੁਹਬਤ ਫ਼ਖਰੁਦੀਨ। ਜ਼ੁਲਮ ਜਹਾਲਤ ਥੀਵਮ ਪਰੇਰੇ।ਕੀਤੇ ਅਦਲ ਅਦਾਲਤ ਦੇਰੇ। ਆਈ ਤਮਕੀਨ ਤੇ ਗਈ ਤਲਵੀਨ। ਭੱਠ ਘਤ ਏ ਤਲਬੀਸ ਇਬਲੀਸੀ।ਏ ਦਿਲ ਸਿਖ ਤਦਰੀਸ ਇਦਰੀਸੀ। ਥੀ ਵਾਰਸ ਫਾਰਾਨ ਤੇ ਸੀਨ। ਸੌ ਸੌ ਹਮਦ ਤੇ ਲੱਖ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ।ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਲਧੋਸੇ ਖ਼ਾਨੇ। ਗਈ ਤਸ਼ਵੀਸ਼ ਤੇ ਆਈ ਤਸਕੀਨ। 56. ਡੇਂਹ ਰਾਤ ਡੁੱਖ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਲਾਂ ਡੇਂਹ ਰਾਤ ਡੁੱਖ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਲਾਂ।ਵੰਜੀਆਂ ਖੂਸ਼ੀਆਂ ਗ਼ਮ ਬੈਠੀ ਪਾਲਾਂ। ਯਾਰ ਪੁਨਲ ਗਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਡੂੰ।ਥੀ ਰਾਹੀ ਰੋਹੀ ਥਲ ਬਰ ਡੂੰ। ਬੇਵਾਹੀ ਕਿਉਂ ਆਕਰ ਆਕਰ ਘਰ ਡੂੰ।ਜੁਖ ਜੁਖ ਉਮਰਾਂ ਗਾਲਾਂ। ਡੇਵਨ ਡੋਡੇ ਸੂਲ ਸਹੇਲੀਆਂ।ਬਦ ਤੀਨਤ ਪੁੱਠੜੀਆਂ ਤੇ ਦਿਲ ਮੈਲੀਆਂ। ਸੁੰਜਬਰ ਸਾਰੇ ਸੇਹਨ ਹਵੇਲੀਆਂ।ਸਿਰ ਸਾੜਾਂ ਜੀ ਜਾਲਾਂ। ਪੀਤ ਪਰੀਂਦੀ ਰੋਜ਼ ਸਵਾਈ।ਵਿਸਰੇ ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲੇ ਭਾਈ। ਸਟ ਕਰ ਵੀਰਣ ਭੈਣੀ ਮਾਈ।ਸਾਂਵਲ ਤੈਨੂੰ ਭਾਲਾਂ। ਯਾਰ ਨ ਪਾਂਵਾਂ ਪਈ ਕੁਰਲਾਵਾਂ।ਸੁਹੇ ਸੇਝ ਨੂੰ ਭਾ ਭੜਕਾਵਾਂ। ਪਿੱਟ ਪਿੱਟ ਰੋ ਰੋ ਬਾਰ ਉਠਾਵਾਂ।ਵੈਣ ਕਰਾਂ ਰੋਹ ਡਾਲਾਂ। ਲਗੜੀ ਜੁੜ ਕਰ ਚੋਟ ਅੰਦਰ ਵਿੱਚ।ਆਇਮ ਡੋੜੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਹਿਰ ਵਿੱਚ। ਛਡ ਕਰ ਕਲ੍ਹੜੀ ਰੋਹ ਡੂੰਗਰ ਵਿਚ।ਹੋਤ ਨ ਲਹਮ ਸੰਭਾਲਾਂ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਲਹਿੰਦਾ ਸਾਰਾ।ਸਹਿੰਦੀ ਸਾੜੇ ਸੂਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ। ਰੱਤ ਰੋ ਰੋ ਕਰ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂ।ਡੁੱਖ਼ ਡੁਖਦੀਂ ਡੇਂਹ ਢਾਲਾਂ। 57. ਡੇਂਹ ਰਾਤੀਂ ਇਸ਼ਕ ਸਤਾਵੇ ਡੇਂਹ ਰਾਤੀਂ ਇਸ਼ਕ ਸਤਾਵੇ।ਜ਼ਰ ਘਰ ਵਰ ਰੋਗ ਵਧਾਵੇ। ਥਲ ਰੇਖਾਂ ਝਰ ਬਰ ਦੇਰੇ।ਹਰ ਭਿਟ ਭਿਟ ਨਾਲ ਬਸੇਰੇ। ਸਰ ਸੂਲਾ ਛਕਦੇ ਸਿਹਰੇ।ਗਲ ਹਿਜਰ ਦਾ ਹਾਰ ਸਹਾਵੇ। ਦਿਲ ਲੁਟ ਗਿਆ ਜੋਗੀ ਰਾਵਲ।ਸੈ ਪੂਰ ਡੁਖਾਂ ਦੇ ਪਲ ਪਲ। ਹਰ ਵਕਤ ਕਹਾਂ ਹੱਥ ਮਲ ਮਲ।ਮੁੱਠਾਂ ਨੇੜਾ ਕੋਈ ਨ ਲਾਵੇ। ਰੋਹ ਕੋਝੇ ਕਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਂ।ਪੌਂ ਚੁਭਨ ਬਬੂਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ। ਸਰ ਕਹਿਰ ਕਲੂਰ ਦੀਆਂ ਮਾਰਾਂ।ਡੁੱਖ ਹਰ ਵੇਲ੍ਹੇ ਤਨ ਤਾਵੇ। ਦਿਲ ਦੂਦ ਗ਼ਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੇ।ਜੀ ਹਰ ਵੇਲ੍ਹੇ ਪਿਆ ਜੁਖਦੇ। ਗਏ ਗੁਜ਼ਰ ਡਿਹਾੜੇ ਸੁਖ ਦੇ।ਮੋਈ ਜਿੰਦੜੀ ਸੋਜ਼ ਨਿਭਾਵੇ। ਹੈ ਦਰਦ ਅਵੱਲੜਾ ਪੁੱਠੜਾ।ਕਿਉਂ ਪੇਸ਼ ਪਿਉਮ ਏ ਕੁੱਠੜਾ। ਕੁਝ ਘਟੇ ਨ ਗਾਟੇ ਤਰੁੱਟੜਾ।ਹੱਥੋਂ ਮਰਹਮ ਜ਼ਖ਼ਮ ਫਟਾਵੇ। ਜਿਨ ਰਾਖਸ ਸੁੰਜੜੀਆਂ ਜਾਹੀਂ।ਰਿੱਛ ਬਾਂਦਰ ਬੂਜ਼ ਬਲਾਈਂ। ਥਏ ਸਾਥੀ ਸੰਜ ਸਬਾਹੀਂ।ਮੁੱਠੀ ਔਖੀ ਉੱਮਰ ਵਿਹਾਵੇ। ਆਏ ਪੇਸ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਗਪਾਟੇ।ਅੰਗ ਤਰੁਟਨ ਤੇ ਸਰ ਫਾਟੇ। ਲੱਖ ਰੋੜਾਂ ਸਹੰਸ ਚਕਾਟੇ।ਤੱਤੀ ਬੇਵਸ ਥੀ ਕੁਰਲਾਵੇ। 58. ਡੇਸ ਸੁਹਾ ਸਾਂਵਲ ਅਜ ਕਲ ਡੇਸ ਸੁਹਾ ਸਾਂਵਲ ਅਜ ਕਲ।ਨਾ ਤਾਵੇਸਾਈਂ ਮਰ ਜਲ ਗਲ। ਵਹਟ ਮੇਂ ਵਸਦਾ ਮੈਂਧੜਾ।ਸ਼ਹਿਰ ਲੋਦਰਵੇ ਮੋਮਲ। ਕਨੜੀਂ ਖਾਵਨ ਸੇਂਗੀਆਂ।ਕਰ ਕਰ ਕੂੜੀ ਕਲ ਕਲ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਨਜ਼ਰਮ ਓਪਰੀਆਂ।ਤੋੜੀਂ ਸਾਧਾਂ ਸੋਮਲ। ਸੜ ਗਈ ਸੇਝ ਸੁਹਾਗੜੀ।ਫਾਟੇ ਫਾਟੇ ਡੋੜੇ ਮਲ ਮਲ। ਸੁਰਖੀ ਲਹਿ ਗਈ ਵਹਿ ਗਏ।ਰੋ ਰੋ ਸੁਰਮੇ ਕਾਜਲ। ਸਿਕ ਸਿਰ ਮਾਰਮ ਸਾਂਗਰਾਂ।ਤਾਘਾਂ ਤਾਨੁਮ ਵਲ ਵਲ। ਸੂਲ ਅੰਦੋਹ ਅੰਦੇਸੜੇ।ਮਲ ਮਲ ਆਵਨ ਪਲ ਪਲ। ਭੈਣੀਂ, ਦਾਈਆਂ ਡਰਾਨੜੀਆਂ।ਅਮੜੀ, ਵੀਰਨ, ਬਾਬਲ। ਕੌਨ ਹੈ ਦਰਦ ਫਰੀਦ ਦਾ।ਤੌਂ ਬਿਨ ਦਾਰੂ ਦਰਮਲ। 59. ਢੋਲਣ ਤੈਡੀ ਸਿਕ ਢੇਰ ਹਮ ਢੋਲਣ ਤੈਡੀ ਸਿਕ ਢੇਰ ਹਮ।ਤਾਘਾਂ ਘਣੀਆਂ ਚਾਹੀਂ ਬਹੂੰ। ਖਪ ਖਪ ਕਰਾਂ ਆਹੀਂ ਬਹੂੰ।ਤਪ ਤਪ ਉੱਠਨ ਭਾਈਂ ਬਹੂੰ। ਖਸੀ ਦਿਲ ਮਹੀਂ ਦੇ ਚਾਕ ਹੈ।ਜੀਅੜਾ ਸਦਾ ਗ਼ਮਨਾਕ ਹੈ। ਤਨ ਚੂਰ ਸੀਨਾ ਚਾਕ ਹੈ।ਸਰ ਧੂੜ ਮੂੰਹ ਪਾਹੀਂ ਬਹੂੰ। ਲਗਾ ਸਖਤ ਡੁੱਖੜਾ ਰੋਗ ਹੈ।ਬੇ ਪੀਰ ਦਿਲ ਨੂੰ ਜੋਗ ਹੈ। ਤੱਤੀ ਪਈ ਭੋਗੇਂਦੀ ਭੋਗ ਹੈ।ਰੋ ਰੋ ਕਰੇ ਧਾਈਂ ਬਹੂੰ। ਮਾਹੀ ਪੁਨਲ ਦਿੱਲੜੀ ਲੁੱਟੀ।ਦਿਲ ਲੁੱਟ ਕੇ ਥੀਆ ਰਾਹੀ ਪੁੱਠੀ। ਰੁਲ ਰੁਲ ਥੱਕੀ ਫਿਰ ਫਿਰ ਹੁੱਟੀ।ਬੂਟੇ ਲਈਆਂ ਕਾਹੀਂ ਬਹੂੰ। ਜਡਾਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਤੈਡੀ ਚਾਹ ਥਈ।ਸੱਟ ਸੇਝ ਥਲ ਦੇ ਰਾਹ ਥਈ। ਸੁੰਜਬਰ ਕਲ੍ਹੀ ਬੇ ਵਾਹ ਥਈ।ਛੱਡ ਆਸਰੈ ਵਾਹੀਂ ਬਹੂੰ। ਗੁਜਰੀ ਫ਼ਰੀਦ ਆਖ਼ਰ ਉਮਰ।ਆਈ ਨ ਦਿਲਬਰ ਦੀ ਖ਼ਬਰ। ਢੂੰਢਾਂ ਜੰਗਲ ਝਰ ਬਰ ਬਹਰ।ਤਕ ਤਕ ਰਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਹੂੰ। 60. ਦਿਲ ਦਮ ਦਮ ਦਰਦੋਂ ਮਾਂਦੀ ਹੈ ਦਿਲ ਦਮ ਦਮ ਦਰਦੋਂ ਮਾਂਦੀ ਹੈ।ਸਿਕ ਡਿੱਠੜੀਂ ਬਾਝ ਨ ਲਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਿਜਰ ਦੀਆਂ ਗੁਜ਼ਰੀਆਂ ਡੁੱਖੀਆਂ ਰਾਤੀਂ।ਮਾ ਪਿਉ ਖਵੇਸ਼ ਨ ਪੁੱਛਦੀਂ ਬਾਤੀਂ। ਸੇਂਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਲਹਿਨ ਨ ਤਾਤੀਂ।ਮੁੱਠੜੀ ਪਈ ਤੜਫਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਕ ਮਹੀਂਦਾ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਨੜਾਂ।ਭੁਲ ਗਿਆ ਸਾਰਾ ਰਾਜ਼ ਬਬਾਂਨੜਾਂ। ਘੋਲਾਂ ਸੇਜ ਤੇ ਤੋਲ ਵਹਾਨੜਾਂ।ਬੇਟ ਦੀ ਰੀਤ ਸੁਹਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਂਝਨ ਜੋਗੀ ਮੇਰਾ ਮੀਤਾ।ਦਿਲ ਨੂੰ ਜਿਸਨੇ ਜਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਸ਼ਕ ਤਹੀਂਦਾ ਲੂੰ ਲੂੰ ਸੀਤਾ।ਰਗ ਰਗ ਮੂਲ ਨ ਵਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਣਾ ਯਾਰ ਦਾ ਮਨ ਮਾਨੜਾਂ।ਸਾੜਾਂ ਝੰਗ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਮਘਿਆਨੜਾਂ। ਪਾ ਮਸਕੀਨੀ ਸੱਟਸਾਂ ਮਾਨੜਾਂ।ਜਿੰਦੜੀ ਝੋਕ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਵੇਲ੍ਹਾ ਹੱਸਣ ਖਿਲਣ ਦਾ।ਆਇਆ ਵਕਤ ਫ਼ਰੀਦ ਚਲਣ ਦਾ। ਔਖਾ ਪੈਂਡਾ ਦੋਸਤ ਮਿਲਣ ਦਾ।ਜਾਨ ਲਬਾਂ ਤੇ ਆਂਦੀ ਹੈ। 61. ਦਿਲ ਦਰਦੋਂ ਹੁਣ ਹਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ ਦਿਲ ਦਰਦੋਂ ਹੁਣ ਹਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ।ਵਲ ਕਰੀਂ ਹਾ ਕਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਜ਼ੁਲਫ ਸਿਆਹ ਥੀ ਨਾਗ ਵਿਰਾਧੇ।ਡੰਗ ਮਰੇਂਦੇ ਕਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਲੂੰ ਲੂੰ ਸੀੜ੍ਹਾਂ ਜਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਸਾਂਵਲ ਆਵੀਂ ਨਾ ਤਰਸਾਵੀਂ।ਮੌਸਮ ਚੇਤਰ ਬਹਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਘਰ ਘਰ ਥਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਯਾਰੀ ਲਾ ਕਰ ਯਾਦ ਨ ਕੀਤੋ।ਜਿੰਦੜੀ ਮੁਫਤ ਅਜ਼ਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਡਿਠੜੀ ਤੈਡੜੀ ਯਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਸਟ ਕਰ ਕਲ੍ਹੜੀ ਤੇ ਬੇ ਵਾਹੀ।ਕੀਤੋ ਕੇਚ ਤਿਆਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਹੈ ਹੈ ਬੇ ਨਰਵਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਸ਼ਾਹ ਬਿਰਹੋਂ ਦੇ ਡਿਤਰਮ ਔਹਦਾ।ਗਾਲ੍ਹੀਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਖਲਅਤ ਸ਼ਹਿਰ ਖਵਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਸਿਕ ਮਹੀਂਵਾਲ ਦੀ ਲੋੜ ਲੁੜਾਇਮ।ਮੈਂ ਮੁਠੜੀ ਮਨਤਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਕੋਝੀ ਰਾਤ ਅੰਧਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਡੇ ਕਰ ਦਲਬੇ ਕੂੜ ਦਿਲਾਸੇ।ਲੁਟ ਨੀਤੋ ਦਿਲ ਸਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਲਖ ਵਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਥਲ ਬਰ ਰੋਹੀ ਰੋਹੀਂ ਰਾਵੀਂ।ਰੁਲਦੀ ਡੁਖੜੀ ਮਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਬਾਰ ਬਿਰਹੋਂ ਸਿਰ ਬਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਆਇਮ ਵੇੜ੍ਹੇ।ਹਰ ਦਮ ਮੂੰਝ ਮੂੰਝਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਰੋਂਦੀਂ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਵੋ ਯਾਰ। 62. ਦਿਲੇ ਦਾਰਮ ਬਸੇ ਆਵਾਰਾ ਤਬੇ ਵਹਸ਼ਤ ਆਰਾਏ ਦਿਲੇ ਦਾਰਮ ਬਸੇ ਆਵਾਰਾ ਤਬੇ ਵਹਸ਼ਤ ਆਰਾਏ। ਬਿਰਹੋਂ ਬਾਰੇ ਬਰੋਚਲ ਦੇ ਬੀਆਬਾਂ ਦਸ਼ਤ ਰੁਲਵਾਏ। ਕੇਹਾਂ ਗਮ ਦੀਆਂ ਬਾਤੀਂ ਡੁੱਖੀ ਹੈ ਦਿਲ ਡੇਹਾਂ ਰਾਤੀਂ। ਖ਼ੁਦਾ ਰਾ ਹਾਲੇ ਜ਼ਾਰਮ ਬੀਂ ਕਿ ਦਸਤੇਮ ਵ ਬੇ ਪਾਏ। ਬਮਾ ਤਾਲਿਆ ਸ਼ੁਦਾ ਪੁਰ ਕੀ ਨਜ਼ਾਰਮ ਬੇ ਦਿਲੋ ਗ਼ਮਗੀਂ। ਨ ਪੈਂਦਾ ਯਾਰ ਹੈ ਝਾਤੀ ਅਜਣ ਡੁੱਖੜੇ ਨ ਪਾਦਾਏ। ਸਜਨ ਵਸ ਰਸ ਡਖਾਂਇਮ ਚਸ ਸੁਰੀਝੀਂ ਪੇਕੜੀਂ ਬਸ ਬਸ। ਦਿਲ ਦੀਵਾਨਾ ਬਾਹਰ ਕਸ ਨ ਦਾਰਦ ਹੇਚ ਪਰਵਾਏ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੂੰਝ ਵਾਧੀ ਹੈ ਸੁੰਜੀ ਸਖ਼ਤੀ ਜ਼ਿਆਦੀ ਹੈ। ਸਦਾ ਸੂਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਹੈ ਮੈਂ ਅਪਨੇ ਬਖ਼ਤ ਅਜ਼ਮਾਏ। ਡੇਹਾਂ ਡੋੜੀ ਖਰਾਬੀ ਹੈ ਕਲਕ ਹੈ ਇਜ਼ਤਰਾਬੀ ਹੈ। ਨਮਾਸਾਂ ਜੀ ਅਜ਼ਾਬੀ ਹੈ ਨ ਆਪ ਆਏ ਨ ਬੁਲਵਾਏ। ਜ਼ੇ ਇਸ਼ਕ ਆਰਜ਼ ਰੰਗੀਂ ਚੂ ਲਾਲਾ ਦਾਗ਼ਹਾ ਦੇਰੀਨ। ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਦਿਲ ਅੰਦਰ ਜਾਹੀਂ ਕਡੀਂ ਰੱਬ ਯਾਰ ਮਲਵਾਏ। ਬਗ਼ੈਰ ਅਜ਼ ਮਨ ਕਿਰਾ ਸ਼ਾਇਦ ਫ਼ਰੀਦ ਈਂ ਮਰਮਰਾ ਬਾਇਦ। ਡੁਖੇ ਪੈਂਦੇ ਤੇ ਡੁੱਖ਼ ਬੇਹਦ ਮਮੀਂ ਰਾਖਸ ਤੇ ਰਿੱਛ ਸਾਏ। 63. ਦਿਲੀਆਂ ਤੇ ਦੀਦਾਂ ਸੋਹਣਾ ਤੈਡੜੇ ਦੇਰੇ ਦਿਲੀਆਂ ਤੇ ਦੀਦਾਂ ਸੋਹਣਾ ਤੈਡੜੇ ਦੇਰੇ।ਹਰਦਮ ਵੱਸੀਂ ਪੀਆਂ ਤੂੰ ਸਾਡੜੇ ਨੇੜੇ। ਸੰਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਹਕ ਹਮਸਾਏ।ਗਿਲੜੇ ਕਰਨ ਵੇਖ ਵੇ। ਮਾਂ ਪਿਉ ਵੀਰਨ ਭੈਣ ਭਣੀਜੀਆਂ।ਜੁੜ ਜੁੜ ਲਾਂਵਿਨ ਝੇੜੇ। ਜਗਤਾਂ ਮਾਰਨ ਪੇਕੇ ਪਤਣੇ।ਹਾਸੇ ਕਰਨ ਸੋਰੀਜੇ। ਉੱਠਦੀਂ ਬਹਿੰਦੀਂ ਟੁਰਦੀਂ ਫਿਰਦੀਂ।ਸੱਸ ਨਨਾਣ ਕਹੇੜੇ। ਚੂਚਕ ਚਾਕ ਤੈਡਾ ਤੂੰ ਮਾਲਕ।ਸਰ ਸਰ ਵਾਹ ਦਾ ਵਾਰਸ। ਮੰਝੀਆਂ ਤੈਡੀਆਂ ਝੋਕਾਂ ਤੈਡੀਆਂ।ਕੂੜੇ ਛੋੜ ਬਖੇੜੇ। ਕੌਨ ਹੈ ਕਾਜ਼ੀ ਰਿਸ਼ਵਤ ਰਾਜੀ।ਕੌਨ ਸਿਆਲ ਦੇ ਖੇੜੇ। ਬਾਝ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਝਗੜੇ ਝੇੜੇ।ਸਾਡੇ ਕੌਨ ਨਬੇੜੇ। ਡੂੰ ਡਹੇਂਦੇ ਨਾਹਕ ਦਾਵੇ।ਓੜਕ ਨਾਹਕ ਥੀਂਦੇ। ਰਾਂਝਨ ਤੇ ਮੈਂ ਹੱਸ ਰੱਸ ਵੱਸੂੰ।ਸੜ ਸੜ ਮਰਸਨ ਖੇੜੇ। ਜੋ ਜੋ ਲੇਖ ਮੱਥੇ ਦੇ ਆਹੇ।ਆਖ਼ਰ ਵਹਾ ਮਿਲਿaੁਸੇ। ਜਿੰਦੜੀ ਛੁੱਟਣ ਫ਼ਰੀਦ ਹੈ ਮੁਸ਼ਕਲ।ਵੇੜਿਆਂ ਇਸ਼ਕ ਅਵੈੜੇ। 64. ਦਿਲ ਇਸ਼ਕ ਮਚਾਈ ਅੱਗ ਸਾਈਂ ਦਿਲ ਇਸ਼ਕ ਮਚਾਈ ਅੱਗ ਸਾਈਂ।ਡੁੱਖ਼ ਸੋਜ਼ ਰਚਿਆ ਰਗ ਰਗ ਸਾਈਂ। ਘਰ ਘਰ ਮਿਲ ਗਏ ਹੋਕੇ।ਕਿਬਲਾ ਯਾਰ ਦੀ ਝੋਕੇ। ਈ ਜਗ ਤੇ ਊਂ ਜਗ ਸਾਈਂ। ਦਿਲਬਰ ਦੂਰ ਸਿਧਾਨੜਾਂ।ਸਾੜਾਂ ਤੂਲ ਵਿਹਾਨੜਾਂ। ਜੀਵਾਂ ਕੈਂਦੇ ਲਗ ਸਾਈਂ। ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਕਈ ਬਾਕੀ।ਏਹਾ ਜ਼ਾਤ ਸਿਫ਼ਾਤੀ। ਹਾਂ ਦਿਲਦਾਰ ਦਾ ਸਗ ਸਾਈਂ। ਮਨ ਮੁੰਝਾ ਤੱਨ ਟੁੰਡੇ।ਲਿੰਗ ਮੈਲੇ ਸਿਰ ਭੋਂਡੇ। ਸੂਲ ਆਵਣ ਕਰ ਵੱਗ ਸਾਈਂ। ਬਿਰਹੋਂ ਰੂਹ ਹਯਾਤੀ।ਗ਼ਮ ਹੈ ਬੇਲੀ ਸਾਥੀ। ਦਰਦਾਂ ਦੀ ਹਮ ਤੱਗ ਸਾਈਂ। ਹਾਲ ਫ਼ਰੀਦ ਖਵਾਰੇ।ਦਿਲੜੀ ਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਾਰੇ। ਕੀਤਮ ਹਿਜਰ ਅਲੱਗ਼ ਸਾਈਂ। 65. ਦਿਲ ਮਸਤ ਮਹਵ ਖਿਆਲ ਹੈ ਦਿਲ ਮਸਤ ਮਹਵ ਖਿਆਲ ਹੈ।ਸਰੇ ਮੁ ਤਫ਼ਾਵਤ ਨ ਸਹੂੰ। ਏ ਖ਼ਿਆਲ ਐਨ ਵਸਾਲ ਹੈ।ਤੇ ਕਮਾਲ ਹੈ ਨ ਕਿ ਹੈ ਜਨੂੰ। ਅਸਲ ਅਲ-ਅਸੂਲ ਸ਼ਿਹਦਤੁਨ।ਹਮਾ ਸੂ ਬਸੂ ਹਮਾ ਕੂ ਬਕੂ। ਚਿਹ ਸ਼ਹੂਦ ਐ ਬਐਨਹੀ।ਨਹੀਂ ਫੁਰਸਤ ਇਤਨੀ ਕਿ ਦਮ ਭਰੂੰ। ਜੋ ਮਕਾਨ ਥਾ ਬਨ ਗਿਆ ਲਾ ਮਕਾਨ।ਜੋ ਨਿਸ਼ਾਨ ਥਾ ਹੋ ਗਿਆ ਬੇਨਿਸ਼ਾਨ। ਸਦਾ ਇਸਮ ਵ ਰਸਮ ਜ਼ਮਨ ਦਵਾਂ।ਅੱਲਾ ਅਪਨੇ ਆਪ ਕੋ ਕਿਆ ਕਹੂੰ। ਨ ਅਯਾਨ ਹੈ ਨ ਨਿਹਾਂ ਹੈ।ਨ ਬਿਆਨ ਹੈ ਨ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਨ ਰਹਾ ਇਹ ਜਿਸਮ ਨ ਜਾਨ ਹੈ।ਕੇਹਾਂ ਡੋਸ ਹੋਸ਼ ਹਵਾਸ ਕੂੰ। ਸ਼ੁਦ ਅਕਸ ਦਰ ਅਕਸ ਈਂ ਬਨਾ।ਕਿ ਫ਼ਨਾ ਬੱਕਾ ਹੈ ਬੱਕਾ ਫ਼ਨਾ। ਬਾਕੀ ਨਮਾਨਦ ਬਜੁਜ਼ ਅਨਾ।ਕੱਥ ਓਤੇ ਤੂੰ ਕੱਥ ਹਾਂ ਤੇ ਹੂੰ। ਕਡੀਂ ਸ਼ੋਰ ਦੇ ਸਤਵਾਤ ਹਨ।ਕਡੀਂ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਸ਼ਤਹਾਤ ਹਨ। ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬਕਵਾਤ ਹਨ।ਸਤੂਨ ਦੇ ਬਤੂਨ ਬਤੂਨ ਦੇ ਸਤੂਨ। ਉੱਠ ਗਈ ਫ਼ਰੀਦ ਹਵਸ ਮੁੰਢੋ।ਨ ਰਹਾ ਹਈ ਵਸ ਹਿਕ ਖ਼ਸ਼ ਮੁੰਢੋ। ਕਸੇ ਕਸ ਹੋ ਕਸ ਨਾਕਸ ਮੁਢੋ।ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਫੇਲ ਫ਼ਸਾਦ ਤੋਂ। 66. ਦਿਲ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁੰਝਾਇਮ ਦਿਲ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁੰਝਾਇਮ।ਨਿੱਤ ਦੇ ਦਰਦ ਅੰਦੇਸ਼ੇ। ਵਸ ਨੇੜੇ ਚਾਕ ਮਹੀਂਦਾ।ਤੌਂ ਬਾਝ ਏ ਹਾਲ ਸੁੰਜੀਦਾ। ਜ਼ਖਮੀ ਸੀਨੇ ਚਿਕਦੇ ਰੇਸ਼ੇ। ਡੁਖ ਡੁਹੇਲੀਆਂ ਡੋੜ ਡੁੜਾਪੇ।ਸੈ ਸਾੜੇ ਲੱਖ ਸੂਲ ਸੜਾਪੇ। ਵੈਣ ਸਿਆਪੇ ਸਾਡੇ ਪੇਸ਼ੇ। ਏ ਗਮਜ਼ੇ ਨਾਜ਼ ਨਿਹੋਰੇ।ਏ ਇਸ਼ਵੇ ਜ਼ੋਰੇਂ ਤੇਰੇ। ਸਰ ਸਾਂਗਾਂ ਤਨ ਮਨ ਤੇਸ਼ੇ। ਬੱਠ ਬਿਰਹੋਂ ਬਰਾਬਰ ਵੈਰੀ।ਚਾ ਕੀਤੁਸ ਕੋਲੇ ਕੀਰੀ। ਜ਼ੁਲਮੀਂ ਮਜ਼ਹਬ ਕਾਖ਼ ਕੇਸ਼ੇ। ਕਿਆ ਧਾਂ ਫ਼ਰੀਦ ਸੁਨਾਵਾਂ।ਕਿਆ ਰੋ ਰੋ ਜਗਤ ਰੋਆਵਾਂ। ਮਸਤਕ ਲਿੱਖੜੀ ਆਈ ਪੇਸ਼ੇ। 67. ਦਿੱਲੜੀ ਦਰਦੋਂ ਟੋਟੇ ਟੋਟੇ ਦਿੱਲੜੀ ਦਰਦੋਂ ਟੋਟੇ ਟੋਟੇ।ਪੁਰਜ਼ੇ ਪੁਰਜ਼ੇ ਜ਼ੱਰੇ ਵੋ ਜ਼ੱਰੇ। ਇਸ਼ਰੇ ਗ਼ਮਜ਼ੇ ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ।ਨਖਰੇ ਟੱਖਰੇ ਜ਼ੋਰੇ ਤੋਰੇ। ਖ਼ੂਨ ਕਰੇਂਦੇ ਜ਼ਰੇ ਵੋ ਜ਼ਰੇ। ਆਪੇ ਅਪਣਾਂ ਸੋਹਾਂ ਕੀਤੋ।ਆਪੇ ਅਪਨੀ ਜਾਤੇ ਨੀਤੋ। ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਥੀਂਬੀਂ ਪਰੇ ਵੋ ਪਰੇ। ਗੂੜ੍ਹੇ ਨੈਨ ਤੇ ਜ਼ੁਲਫਾਂ ਕਾਲੀਆਂ।ਸੋਹਣੀਆਂ ਰਮਜ਼ਾਂ ਮੋਹਣੀਆਂ ਚਾਲੀਆਂ। ਜੈਂ ਬਿਨ ਮੂਲ ਨ ਸਰੇ ਵੋ ਸਰੇ। ਪਲਪਲ ਤੀਰ ਨਿਗਾਹ ਦੇ ਫੱਲੜੇ।ਵਲਵਲ ਪੇਚ ਜ਼ੁਲਫ ਦੇ ਵੱਲੜੇ। ਬੇ ਵੱਸ ਕੇਂਵੀਂ ਕਰੇ ਵੋ ਕਰੇ। ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ ਦਰਦ ਅੰਦੇਸ਼ੇ।ਡੇਹਾਂ ਰਾਤ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਪੇਸ਼ੇ। ਹਿਜਰੋਂ ਜਿੰਦੜੀ ਡਰੇ ਵੋ ਡਰੇ। 68. ਦਿੱਲੜੀ ਨਮਾਣੀ ਕੂੰ ਰੋਜ਼ ਮੁੰਝਾਰੀ ਦਿੱਲੜੀ ਨਮਾਣੀ ਕੂੰ ਰੋਜ਼ ਮੁੰਝਾਰੀ।ਛੱਡ ਗਿਆ ਢੋਲਾ ਯਾਰ ਆਜ਼ਾਰੀ। ਇਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਕਈ ਭਾਹ ਗ਼ਜ਼ਬ ਦੀ।ਸੜਦੀ ਜਲਦੀ ਜਾਨ ਵਿਚਾਰੀ। ਆਸ਼ਕ ਫਿਰਦੇ ਮਸਤ ਮਵਾਲੀ।ਸਰ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਲਖ ਵਾਰੀ। ਦਰਦ ਅੰਦੋਹ ਤੇ ਸੂਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ।ਲਾ ਕਰ ਯਾਰੀ ਯਾਰ ਵਿਸਾਰੀ। ਸੈਦ ਕਰੇਂਦੇ ਮੁਰਗ ਦਿਲੇਂਦੇ।ਨਾਜ਼ੋ ਅਦਾ ਹਿਨ ਬਾਜ਼ ਸ਼ਿਕਾਰੀ। ਚਸ਼ਮਾਂ ਸ਼ੋਖ ਬਹਾਦਰ ਜੰਗੀ।ਪਲਕਾਂ ਧਰਦੀਆਂ ਦਸਤ ਕਟਾਰੀ। ਜਿੰਦ ਫ਼ਰੀਦ ਬਚੇ ਹੁਣ ਕੇਂਵੇਂ।ਨੈਨਾਂ ਖ਼ਦੰਗ ਚਲਾਈ ਕਾਰੀ। 69. ਦਿਨ ਰੈਨ ਦਿਲ ਹੈਰਾਨ ਹੈ ਦਿਨ ਰੈਨ ਦਿਲ ਹੈਰਾਨ ਹੈ।ਆਸਾਇਸ਼ ਨ ਪਾਇਮ ਹਿੱਕ ਘੜੀ। ਸਰ ਟੁੱਕੜੇ ਟੁੱਕੜੇ ਹੋ ਗਿਆ।ਤਨ ਮਨ ਜਲਿਆ ਲੂੰ ਲੂੰ ਸੜੀ। ਦਰਿਆ ਬਿਰਹੋਂ ਦਾ ਤਾਰ ਹੈ।ਹਰ ਮੌਜ ਆਦਮ ਖਵਾਰ ਹੈ। ਨ ਪਾਰ ਨ ਉਰਵਾਰ ਹੈ।ਔਖੀ ਅੜਾਹੀਂ ਆ ਅੜੀ। ਏਹਾ ਹੈ ਹਕੀਕਤ ਹਾਲ ਦੀ।ਸਾਰੀ ਉੱਮਰ ਰਹੀ ਭਾਲਦੀ। ਕਈ ਕਲ ਨ ਪਈ ਮਹੀਂਵਾਲ ਦੀ।ਬੇਵੱਸ ਤੱਤੀ ਲਹਿਰੀਂ ਲੁੜ੍ਹੀ। ਸਾਥੀ ਪੁੱਨਲ ਛੱਡ ਗਿਉਂ ਪਰੇ।ਜੈਂ ਬਾਝ ਹਿਕ ਪਲ ਨ ਸਰੇ। ਫਿਰ ਫਿਰ ਡੂੰਗਰ ਘਾਟੀਆਂ ਦੱਰੇ।ਸਿਕ ਸਾਥ ਵੰਜ ਭੋਇ ਵਿੱਚ ਵੜੀ। ਹੁਣ ਇਸ਼ਕ ਆਦਲ ਮੂੰ ਪਿਆ।ਹੋਸ਼ੋ ਹੁਨਰ ਜ਼ਾਇਆ ਥਿਆ। ਸਬ ਮਹਵ ਮਨਸੀ ਹੋ ਗਿਆ।ਜੋ ਕੁੱਝ ਸਿਖੀ ਜੋ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹੀ। ਥਈ ਦਿਲ ਫ਼ਰੀਦ ਆਗਾਹ ਹੈ।ਹਰ ਜਾ ਜਲੂਸੇ ਸ਼ਾਹ ਹੈ। ਬਾਦਲ ਮੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਮਾਹ ਹੈ।ਜਬ ਝੱੜ ਗਈ ਮਨ ਕੀ ਝੜੀ। 70. ਡਿੱਠਾ ਇਸ਼ਕ ਅਯਾਂ ਤਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਗਲੀ ਡਿੱਠਾ ਇਸ਼ਕ ਅਯਾਂ ਤਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਗਲੀ।ਸਭੋ ਰਮਜ਼ ਖ਼ਫੀ ਹੁਣ ਥੀਵਮ ਜੱਲੀ। ਸਭ ਜਲਵਾ ਨੂਰ ਜ਼ਹੂਰ ਡਿੱਸੇ।ਯਾ ਐਮਨ ਤੇ ਯਾ ਤੂਰ ਡਿੱਸੇ। ਗਈ ਗ਼ਬਿਤ ਐਨ ਹਜੂਰ ਡਿੱਸੇ।ਦਿਲ ਵੰਜ ਦਿਲਬਰ ਦੇ ਸਾਥ ਰਲੀ। ਹੈ ਕਸ਼ਫ਼ ਕਮਾਲ ਦੀ ਬਾਤ ਅਜਬ।ਹੈ ਵਜਦ ਤੇ ਹਾਲ ਦੀ ਘਾਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਵਸਲ ਵਸਾਲ ਦੀ ਰਾਤ ਅਜਬ।ਮੁੱਠੀ ਗੈਰ ਦੀ ਜ਼ਾਤ ਸਿਫ਼ਾਤ ਜਲੀ। ਕਡੀਂ ਤੈਰ ਅਰੂਜ਼ ਦਾ ਹਾਲ ਬਣੇ।ਕਡੀਂ ਸੈਰ ਨਜ਼ੂਲ ਦੀ ਚਾਲ ਬਣੇ। ਜੋ ਹਿਜਰ ਹੈ ਆਨ ਵਸਾਲ ਬਣੇ।ਸਾਰੇ ਸੂਲ ਸੜੇ ਸਾਰੀ ਮੂੰਝ ਟਲੀ। ਜਲ ਖ਼ਾਕ ਤੇ ਖੋਟ-ਖਪੋਟ ਗ਼ੁਮਾਂ।ਗੁਮ ਹੋ ਗਿਆ ਗ਼ੈਰ ਦਾ ਨਾਮ ਨਿਸ਼ਾਨ। ਥਿਆ ਨੂਰ ਵਜੂਦ ਸਹੂਦ ਅਯਾਂ।ਘਰ ਬਾਰ ਗਲੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮਿਲੀ। ਜਥਾਂ ਭਾਲ ਡੱੇਖ਼ਾਂ ਤਥੇ ਰਾਜ਼ ਡਿੱਸੇ।ਸਭ ਹੁਸਨ ਦੇ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਡਿੱਸੇ। ਸਭ ਸੋਜ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਸਾਜ਼ ਡਿੱਸੇ।ਹਮਾ ਓਸਤ ਸੁਝਾਈ ਰੀਤ ਭਲੀ। 71. ਡਿੱਠੜੀ ਯਾਰ ਭਲਾਈ ਡਿੱਠੜੀ ਯਾਰ ਭਲਾਈ।ਹਿੱਕ ਤਿਲ ਤਰਸ ਨ ਆਇਓ। ਪਾ ਗਲਵਾੜੀ ਸੁਤੜੋਂ।ਵੈਦੀਂ ਨਾ ਮੁਕਲਾਇਓ। ਸਹਿਜੋ ਕੋਲ ਬੁਲ੍ਹਾ ਕੇ।ਕਿਉਂ ਜਾਨੀ ਦਿਲ ਚਾਇਓ। ਹੈ ਹੈ ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ।ਕੈਂ ਮੈ ਤੂੰ ਭਰਮਾਇਓ। ਜੇ ਹਾਵੀ ਇਹ ਨੀਅਤ।ਕਿਉਂ ਵਤ ਯਾਰੀ ਲਾਇਓ। ਜਾਨ ਫ਼ਰੀਦ ਨਿਕੱਮੜੀ।ਮੁਫ਼ਤ ਡੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਓ। 72. ਡੁਖਾਂ ਸੂਲਾ ਕੀਤਮ ਕੱਕੇ ਸਾਈਂ ਡੁਖਾਂ ਸੂਲਾ ਕੀਤਮ ਕੱਕੇ ਸਾਈਂ।ਹੁਣ ਮੌਤ ਭਲੀ ਬੇ ਸ਼ੱਕ ਸਾਈਂ। ਪੁਨਲ ਕੇਚ ਸਿਧਾਇਮ।ਵਲਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨ ਆਇਮ। ਰਹੀਆਂ ਰਾਹੀ ਤੱਕ ਸਾਈਂ। ਘੋਲਾ ਭੈੜੀ ਘਿਲ ਕੂੰ।ਪੌਵਨ ਤੱਤੀ ਦੇ ਦਿਲ ਕੂੰ। ਸੌ ਸੌ ਪੂਰ ਤੇ ਜਕ ਸਾਈਂ। ਆਏ ਸਖ਼ਤ ਕਰੂਪ ਕਸ਼ਾਲੇ।ਕੌਨ ਬੰਦੀ ਦੇ ਟਾਲੇ। ਜੋ ਲਿਖਿਆ ਮਸਤਕ ਸਾਈਂ। ਡੁਖੜੇ ਦਰਦ ਡੁਖੇਂਦੇ।ਜਾਨ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ। ਸੌ ਚੂੰਢੀ ਲੱਖ ਚੱਕ ਸਾਈਂ। ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਗਿਓ ਸੇ।ਯਾਰ ਦਿਲੋਂ ਵਿਸਰਿਓ ਸੇ। ਪੱਕ ਸਾਈਂ ਹਿਮ ਪੱਕ ਸਾਈਂ। ਹਿਜਰ ਫ਼ਰੀਦ ਉਜਾੜੇਮ।ਸੋਜ਼ ਅੰਦਰ ਦੇ ਸਾੜੇਮ। ਦਿਲੜੀ ਹਮ ਚੱਕਮੱਕ ਸਾਈਂ। 73. ਡੁਖ ਢੇਰ ਸੁਖ ਦਾ ਵੈਰ ਹੈ ਡੁਖ ਢੇਰ ਸੁਖ ਦਾ ਵੈਰ ਹੈ।ਰੀੜਾਂ ਘਣੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਬਹੂੰ। ਰਤ ਰੋ ਹੰਜੂ ਨੀਰਾਂ ਵਹਿਨ।ਨੱਕ-ਸੀੜ੍ਹ ਤੇ ਸੀੜ੍ਹਾ ਬਹੂੰ। ਜੁਖ ਜੁਖ ਕਰਾ ਧਾਈਂ ਬਹੂੰ।ਡੁਖ ਡੁਖ ਕੱਢਾਂ ਆਹੀਂ ਬਹੂੰ। ਦੁੱਖ ਦੁੱਖ ਉਠਨ ਭਾਈਂ ਬਹੂੰ।ਉਕ ਚੁੱਕ ਪਈਆਂ ਧੀਰਾ ਬਹੂੰ। ਸਰ ਭੋਂਡਾ ਚੜਿਆ ਖ਼ਾਕ ਹੈ।ਮੂੰਹ ਧੂੜ ਸੀਨਾ ਚਾਕ ਹੈ। ਚੂਚਕ ਥੀਆ ਹੁਣ ਚਾਕ ਹੈ।ਮੁੱਠੀ ਝੋਕ ਦਿਲ ਵੀਰਾਨ ਬਹੂੰ। ਸਭ ਲੋਕ ਕਰਦਾ ਟੋਕ ਹਿਮ।ਲਗੀ ਦਿਲ ਨਿਆਰੜੀ ਨੋਕ ਹਿਮ। ਡਿੱਤੀ ਬਿਰਹੋਂ ਡਾਢੀ ਚੋਕ ਹਿਮ।ਚੁੱਟੀ ਦਰਦ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਬਹੂੰ। ਬੇ ਪੀਰ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਚਾਲੀਆਂ।ਸਭ ਹਨ ਉਪੱਠੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹੀਆਂ। ਪੀਤਮ ਨ ਪੀਤਾਂ ਪਾਲੀਆਂ।ਰੋ ਰੋ ਕਰੇ ਰੀੜਾਂ ਬਹੂੰ। ਕਲ੍ਹੀ ਮੈਂ ਨਮਹੀਂ ਏਹੀਂ ਜੋਲਦੀ।ਫਿਰੇ ਲੱਖ ਫ਼ਰੀਦ ਏਹੀਂ ਤੋਲਦੀ। ਦਿਲ ਬੋੜਦੀ ਦਿਲ ਰੋਲਦੀ।ਸੋਹਣੀਆਂ ਸੱਸੀਆਂ ਹੀਰਾਂ ਬਹੂੰ। 74. ਡੁਖੇ ਡੇਂਹ ਫੁਰਕਤ ਦੇ ਨਿਭਨ ਡੁਖੇ ਡੇਂਹ ਫੁਰਕਤ ਦੇ ਨਿਭਨ।ਮੁੱਠੇ ਨੈਨ ਰੋ ਰੋ ਰੱਤ ਥੀਵਨ। ਸਾਥੀ ਪੁਨਲ ਗਿਆ ਦੂਰ ਹੈ।ਸਰ ਦਰਦ ਕਹਿਰ ਕਲੂਰ ਹੈ। ਤਨ ਚੂਰ ਮਨ ਰੰਜੂਰ ਹੈ।ਸ਼ਾਲਾ ਸਜਨ ਕੋਲੇ ਵਸਨ। ਮਾਹੀ ਮਿੱਠਲ ਗਿਉਂ ਰੋਲ ਵੇ।ਵਾਹ ਢੋਲ ਤੈਂਡੜੇ ਬੋਲ ਵੇ। ਡੇਖਾਂ ਹੈ ਕੈਂਦੇ ਕੋਲ ਵੇ।ਦਿਲ ਢਾਂਢ ਦਰਦਾਂ ਦੇ ਬਲਨ। ਦਿੱਲੜੀ ਤਪੇ ਸੀਨਾ ਜਲੇ।ਜੀਅੜਾ ਡੁਖੇ ਜਿੰਦੜੀ ਗਲੇ। ਹੱਡ ਚੱਮ ਸੜੇ ਲੂੰ ਲੂੰ ਤਲੇ।ਅੱਖੀਆਂ ਡੁਖਨ ਦੀਦਾਂ ਸਿਕਨ। ਮੂਨਸ ਤੇ ਨਾ ਗਮਖਵਾਰ ਹੈ।ਚੌਗੁੱਠ ਸਖ਼ਤ ਉਜਾੜ ਹੈ। ਪਲਪਲ ਗਮਾਂ ਦੀ ਧਾੜ ਹੈ।ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਿਭਾਵਾਂ ਰਾਤ ਦਿਨ। ਡਿੱਠੜੇ ਸਵਾ ਕਿਕਰ ਰਹੂੰ।ਸੁੰਜ ਬਰ ਫ਼ਿਰੂੰ ਡੁਖ਼ੜੇ ਸਹੂੰ। ਜਥ ਰਿੱਛ ਘਣੇ ਰਾਖਸ ਬਹੂੰ।ਬਾਂਦਰ ਬਲਾਈਂ ਭੂਤ ਜਿਨ। ਸੱਯਦ ਫ਼ਰੀਦ ਸਹਸੀ ਸਭੇ।ਮਾਹੀ ਪਿੱਛੇ ਰਾਹੀ ਥੀਏ। ਯਾ ਵੰਜ ਮਿਲੇ ਯਾ ਰੁਲ ਮੋਏ।ਗਏ ਹਿਨ ਡੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਾਥ ਘਿਨ। 75. ਡੁੱਖੇ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਡੁੱਖੜੇ ਘਾਟੇ ਨੈਂ ਡੁੱਖੇ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਡੁੱਖੜੇ ਘਾਟੇ ਨੈਂ।ਸਰ ਫੱਟੜਾ ਤਰੁਟੜੇ ਗਾਟੇ ਨੈਂ। ਮੈਂ ਜਾਤ ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ ਪੁਨਲ।ਰਹਿਸੀ ਕੋਲ ਨ ਵੈਸੀ ਕੇਚ ਡੂੰ ਵਲ। ਹੁਣ ਵਲਵਲ ਪੂਰ ਪੌਵਨ ਪਲਪਲ।ਅੱਖੀਂ ਨੀਰ ਹੰਜੂ ਫਰਵਾਟੇ ਨੈਂ। ਸੁੰਜ ਸੇਝ ਅਤੇ ਗੁਲ ਖ਼ਾਰ ਥੀਏ।ਧਈਆਂ ਹਾਰ ਹਮੇਲਾਂ ਮਾਰ ਥੀਏ। ਜਿੰਦ ਜੋਖੋਂ ਤਾਰ ਵ ਤਾਰ ਥੀਏ।ਮੁੱਠੀ ਦਿੱਲੜੀ ਕਿਰਮ ਗਘਾਟੇ ਨੈਂ। ਬੁਰਾ ਬਿਰਹੋਂ ਬੁਰੀ ਬੀਮਾਰੀ ਹੈ।ਡੁੱਖ ਪੈਰ ਤੇ ਨਾਲਾ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਢੋਲੇ ਬਾਝ ਨ ਹਰਗਿਜ਼ ਕਾਰੀ ਹੈ।ਕੂੜੇ ਸਰਬਤ ਘੋਟੇ ਚਾਟੇ ਨੈਂ। ਬਦੂੰ ਬਾਂਦਰ ਬੂਜ਼ ਅਦਾਈਂ ਹਨ।ਗਡ ਗੈਂਡੇ ਗੁਰਗ ਬਲਾਈਂ ਹਨ। ਥਲ ਮਾਰੂ ਔਖੀਆਂ ਜਾਹੀਂ ਹਨ।ਸਰੜਾਟੇ ਸਖ਼ਤ ਚਕਾਟੇ ਨੈਂ। ਬਠ ਵਾਲੀ ਵਾਲੀਆਂ ਬੂਲ ਤਤੇ।ਆਏ ਪੇਸ਼ ਤੱਤੀ ਦੇ ਸੂਲ ਤੱਤੇ। ਪੈਰੀ ਚੁਭਨ ਹਜ਼ਾਰ ਬਬੂਲ ਤੱਤੇ।ਹਿਕ ਰੀਤ ਤੱਤੀ ਥਿਆਭਾਟੇ ਨੈਂ। ਆਈ ਰੋਹਾਂ ਜਬਲਾਂ ਜਾਲ ਮੇਰੀ।ਮੱਮੀਂ ਡੈਣੀਂ ਲਹਨ ਸੰਭਾਲ ਮੇਰੀ। ਰਿੱਛ ਰਾਖਸ ਰੱਖਦੇ ਭਾਲ ਮੇਰੀ।ਡੇਂਹ ਗਤ ਫ਼ਰੀਦ ਗਪਾਟੈ ਨੈਂ। 76. ਡੁਖੀ ਦਿੱਲੜੀ ਦਰਦੀਂ ਮਾਰੀ ਡੁਖੀ ਦਿੱਲੜੀ ਦਰਦੀਂ ਮਾਰੀ।ਹਰ ਵੇਲ੍ਹੇ ਆਜ਼ਾਰੀ। ਸੋਜ਼ ਅੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੂਲ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ।ਆਇਮ ਬਰੋਚ ਰੋਹ ਡੂੰਗਰ ਵਿੱਚ। ਸਖ਼ਤ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਜੁਲਮ ਕਹਿਰ ਵਿੱਚ।ਹੋਤ ਨ ਕੀਤਮ ਕਾਰੀ। ਦਾਰ ਮਦਾਰਾਂ ਸੁੰਜੜੀਆਂ ਬਾਰਾਂ।ਪੱਰਬਤ ਧਾਰਾਂ ਗ਼ਮ ਦੀਆਂ ਮਾਰਾਂ। ਪਰਮ ਪੁਕਾਰਾਂ ਜਿੰਦੜੀ ਵਾਰਾਂ।ਯਾਰ ਵਿਸਾਰੀ ਯਾਰੀ। ਸ਼ਾਨ ਸ਼ਰਮ ਗਿਆ ਭੀਮ ਭਰਮ ਗਿਆ।ਦੀਨ ਜਰਮ ਗਿਆ ਦੈਰ ਧਰਮ ਗਿਆ। ਲੁਤਫ਼ ਕਰਮ ਗਿਆ ਨੇਕ ਰਹਿਮ ਗਿਆ।ਲਗੜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਖਵਾਰੀ। ਔਖੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਲੱਖ ਲੱਖ ਘਾਟੇ।ਖੁੜਬਣ ਭਾਟੇ ਸਹੰਸ ਗਪਾਟੇ। ਤੱਤੜੀ ਵਾਲੀ ਡੁੱਖੜੇ ਘਾਟੇ।ਕਰ ਕਰ ਪੀਤ ਪਿਆਰੀ। ਨੇਂਹ ਨਿਭਾਇਆ ਰੋਜ਼ ਸਿਵਾਇਆ।ਪੋਰ ਪਰਾਇਆ ਮੁਫ਼ਤ ਅਜ਼ਾਇਆ। ਦੀਦ ਮੁਸਾਇਆ ਜ਼ੁਲਫ ਅੜਾਇਆ।ਘੱਤ ਘੱਤ ਪੇਚ ਦੀ ਗਾਰੀ। ਸਾੜਿਨ ਛਾਤੀ ਮਾਰਨ ਕਾਤੀ।ਸੋਜ਼ ਹੈ ਸਾਥੀ ਰੋਗ ਹੈ ਭਾਤੀ। ਹਿਜਰ ਦੀ ਝਾਤੀ ਖਿਸਮ ਹਯਾਤੀ।ਪਲ ਪਲ ਮੌਤ ਤਿਆਰੀ। ਦਰਦ ਫ਼ਰੀਦ ਜਦੀਦ ਜਦੀਦੇ।ਈਦ ਬਈਦੇ ਬਖ਼ਤ ਅਨੀਦੇ। ਸ਼ੌਕ ਸ਼ਦੀਦੇ ਮੂੰਝ ਮਜ਼ੀਦੇ।ਬਾਰ ਬਿਰਹੋਂ ਸਰ ਬਾਰੀ। 77. ਡੁਖੜੇ ਪੁਖੜੇ ਆਇਮ ਡੁਖੜੇ ਪੁਖੜੇ ਆਇਮ।ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਭਾਵਨੜੂੰ ਰਹੀਆਂ। ਚਾਂਦੜੀਆਂ ਰਾਤੀਂ ਬਿਰਹੋ ਬਰਾਤੀਂ।ਸਈਆਂ ਖੇਡਣ ਗਈਆਂ। ਰੁਤ ਸਾਵਨ ਦੀ ਮੀਂਹ ਬਰਸਾਤੀਂ।ਰਲ ਮਿਲ ਧਾਵਨ ਪਈਆਂ। ਸਦਕੇ ਕੀਤਾ ਨਾਲ ਨ ਨੀਤਾ।ਪਕੜ ਨ ਖੇੜਾ ਬਈਆਂ। ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦਾ ਵਾਰਸ ਸਾਡਾ।ਤੂੰ ਹੈ ਰਾਂਝਨ ਸਾਈਆਂ। ਵਿਸਰਿਅਮ ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਬਬਾਣਾ।ਵਿਸਰੀਆਂ ਸੇਗੀਆਂ ਸਈਆਂ। ਸਕੜੇ ਸੌਹਰੇ ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲੇ।ਸਟ ਕਰ ਤੈਂਡੜੀ ਥਈਆਂ। ਸੇਗੀਆਂ ਸਰਤੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰ ਸੁਹਾਵਨ।ਮੈਂ ਵੱਤ ਬੂਟੇ ਲਈਆਂ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਕੂੰ ਖਲਅਤ ਡਿੱਤੜੀ।ਮੂੰਹ ਸਿਰ ਭੁੱਸੜ ਛਈਆਂ। 78. ਡੁਖੜੀਂ ਕਾਰਣ ਜਾਈ ਹਮ ਡੁਖੜੀਂ ਕਾਰਣ ਜਾਈ ਹਮ।ਸੂਲੀਂ ਸਾਂਗ ਸਮਾਈ ਹਮ। ਦਰਦ ਅੰਦੇਸ਼ੇ ਸਕੜੇ ਸੌਰੇ।ਬਿਆ ਨਾ ਭੈਣ ਤੇ ਭਾਈ ਹਮ। ਗਹਲੀ ਕਮਲੀ ਸੂੰਜੜੀ ਧੁਰ ਦੀ।ਹਿਕ ਗ਼ਮ ਦੀ ਸਧਰਾਈ ਹਮ। ਜਾਵਣ ਲਾਦੀ ਪੰਡ ਬਲਾ ਦੀ।ਚੁਮ ਸਿਰ ਅੱਖੀਆਂ ਚਾਈ ਹਮ। ਰਾਹਤ ਵੇਂਦੀਂ ਵਿਦਾ ਨਾ ਕੀਤਮ।ਮਈ ਹਮ ਪਰ ਮਤਰਾਈ ਹਮ। ਪੀੜ ਪੁਰਾਣੀ ਅਮੜੀ ਸਕੜੀ।ਮੂੰਝ ਮੰਝਾਰੀ ਦਾਈ ਹਮ। ਸਖ਼ਤੀ ਤੇ ਬਦ ਬਖ਼ਤੀ ਤੱਤੜੀ।ਹਾਲ ਵੰਡਾਓ ਹਮਸਾਈ ਹਮ। ਬੇ ਠਾਈ ਦੀ ਚੋਲੀ ਚੁਨੜੀ।ਪਾਈ ਹਮ ਪਾ ਠਮਕਾਈ ਹਮ। ਸਿਰ ਤੇ ਛਤੜੇ ਚੋਟੀਆਂ ਮੱਥੜੇ।ਤੈਂ ਸੰਗ ਦਿੱਲੜੀ ਲਾਈ ਹਮ। ਹੂ ਹੂ ਫਕੜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਖਵਾਰੀ।ਚਾਤੀ ਫ਼ਖਰ ਵਡਾਈ ਹਮ। ਕਿਵੇਂ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਵਸਾਰਾਂ।ਜੈ ਕੀਤੇ ਇਥ ਆਈ ਹਮ। 79. ਡੁੱਖ ਸੀਨੇ ਤੇ ਮੂੰਗ ਡਾਲੇ ਡੁੱਖ ਸੀਨੇ ਤੇ ਮੂੰਗ ਡਾਲੇ।ਸਿੱਕ ਤੱਡੀ ਤੱਡੀ ਤੇਲ ਡਖਾਲੇ। ਗ਼ਮ ਦਰਦ ਅਲਮ ਬਦ ਨੀਤੇ।ਪਏ ਸਾੜਨ ਸੋਜ਼ ਪਲੀਤੇ। ਥਏ ਮੈਂ ਮੁੱਠੜੀ ਦੇ ਕੀਤੇ।ਸਬ ਰਾਣੀ ਖਾਂ ਦੇ ਸਾਲੇ। ਕਈ ਡੇਂਹ ਨਾ ਰਲ ਗੁਜ਼ਰਿਉ ਨੇ।ਸਾਰੀ ਆਸ ਉਮੀਦ ਵੰਜਿਉਂ ਨੇ। ਹੈ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਕਿਆ ਥਿਉ ਨੇ।ਥਏ ਪੇਚੀ ਕੇਚ ਉਬਾਹਲੇ। ਹਮ ਸੰਗਤੀ ਸਾਰੇ ਖੋਟੇ।ਖਚ ਬਾਜ਼ ਉਪੱਠੜੇ ਡੋਟੇ। ਰਲ ਮਿਲ ਬੇ ਦਰਦ ਕਲ੍ਹੋਟੇ।ਪਏ ਕਰਨ ਖ਼ਿਲਾਂ ਹਾਂ ਕਾਲੇ। ਤੱਤੀ ਸੋਜ਼ ਅੰਦੋਹ ਵਚਾਲੇ।ਸੈ ਵਾਕੇ ਫ਼ਾਕੇ ਘਾਲੇ। ਨਿੱਤ ਰੋਹ ਪੱਥਰ ਪੜਤਾਲੇ।ਹੱਥੀ ਲਫਾਂ ਪੇਰੀਂ ਛਾਲੇ। ਕਰ ਸਬਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨਿਭੇਸਾਂ।ਪਈ ਸੂਲੀ ਸਾਂਗ ਜਲੇਸਾਂ। ਦਮ ਜੈਂਦੀਂ ਤਈ ਪੁਕਰੇਸਾਂ।ਮਤਾਂ ਕਾਦਰ ਸਖ਼ਤੀ ਟਾਲੇ। 80. ਡੁਖ ਥੀਏ ਬਾਂਹ ਬੇਲੀ ਵੋ ਯਾਰ ਡੁਖ ਥੀਏ ਬਾਂਹ ਬੇਲੀ ਵੋ ਯਾਰ।ਹਥੀ ਅਇਮ ਅਕੇਲੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਡੇਵਮ ਕੌਨ ਦਿਲਾਸੇ।ਥੀ ਨਾ ਸਾਂਵਲ ਆਸੇ ਪਾਸੇ। ਮਾਣੀਂ ਅੰਗਨ ਹਵੇਲੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਆਲੀ ਅਦਨੀ ਜੋ ਜਗ ਜੀਵੇ।ਮੈਂ ਵਾਂਗਨ ਪਈ ਕਈ ਨ ਥੀਵੇ। ਡੁਖੜੀ ! ਵਾਢੀ !! ਵ੍ਹੇਲੀ!!! ਵੋ ਯਾਰ। ਨਾ ਮਾਹੀ ਨਾ ਮੰਝੀਆਂ ਡਿਸਦੀਆਂ।ਅੱਖੀਆਂ ਵਿਸਦੀਆਂ ਦਿਲੜੀਆਂ ਫਸਦੀਆਂ। ਜਿੰਦੜੀ ਥੀ ਭਾਂ ਬੇਲੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਸੌਂ ਹੈ ਨਾਜ਼ ਨਿਗਾਹ ਦੀ ਮੈਕੂੰ।ਜੇ ਤੈਂ ਵਲ ਨ ਡੇਖਾਂ ਤੈਕੂੰ। ਰਹਿਸਾਂ ਮੈਲ ਕੁਚੈਲੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਕਿਥ ਓ ਆਸਾਂ ਕਿਥ ਓ ਮਾਣੇ।ਨਾ ਮਾਹੀ ਨਾ ਰਾਜ ਬਬਾਣੇ। ਜੈਸਾਂ ਡੁਖ ਡੁਹੇਲੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਸੁੰਜੀ ਤੂੰ ਰੁਠੜੇ।ਹਾਰ, ਹਮੇਲਾਂ ਗਾਨੇ ਤਰੁਟੜੇ। ਟੋਟੇ ਬਾਂਹ ਚੁੜੇਲੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਹਿਕ ਮੈਂ ਦਰਦ ਅੰਦੋਹ ਵਿਚਾਲੇ।ਪਈ ਸਭ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ੀਂ ਜਾਲੇ। ਤਰੈ ਸੌ ਸੱਠ ਸਹੇਲੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਬਾਝੋਂ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਦਾ ਹੀਲਾ।ਕਜੜਾ, ਕੋਝਾ, ਤੇ ਰੰਗ ਪੀਲਾ। ਸੇਂਧ ਧੜੀ ਥਈ ਮੈਲੀ ਵੋ ਯਾਰ। 81. ਏ ਇਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਸਰ ਰੋਹ ਹੈ ਏ ਇਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਸਰ ਰੋਹ ਹੈ।ਡੁੱਖੀਂ ਸੂਲੀਂ ਦਾ ਅੰਬੋਹ ਹੈ। ਨ ਤੂਲ੍ਹ ਟਾਂਗ ਸੰਦਾਰੀ।ਮੈਂ ਮਨ ਤਾਰੀ ਤੇ ਨੈਂ ਬਾਰੀ। ਮੀਂਹ ਬੂਰੀ ਰਾਤ ਅੰਧਾਰੀ।ਬਿਆ ਖਾਸ ਮਹੀਨਾ ਪੋ ਹੈ। ਥੀ ਯਾਰ ਰਖੇ ਹਮ ਰਾਜ਼ੀ।ਹੈ ਕੂੜੀ ਹੀਲਾ ਸਾਜ਼ੀ। ਹੈ ਪੇਚ ਅਤੇ ਠੱਗ ਬਾਜ਼ੀ।ਏ ਲੁਤਫ਼ ਨਹੀਂ ਕੋਈ ਦਰੋ ਹੈ। ਪਈਆਂ ਖੋਜ਼ ਪੁੱਨਲ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ।ਗਈਆਂ ਰੋਗ ਅੰਦਰ ਦੀਆਂ ਡਮਰਾਂ। ਜੱਡਾਂ ਆਸ਼ਕਾਂ ਬੱਧੀਆਂ ਕਮਰਾਂ।ਥਈ ਦਿਲੀ ਢਾਈ ਕੋ ਹੈ। ਰੋ ਰਿੰਗ ਰਿੰਗ ਕਹਿਮ ਕਰੇਹਲ।ਬੱਠ ਡੁੱਖ ਸੁਖ਼ ਰੱਜ ਬੁਖ ਦੀ ਗ਼ਲ। ਦਮ ਜੈਂਦੀ ਤੋੜੀ ਗੇਹਲ।ਜਥ ਜੋਹ ਜਤਨ ਦੀ ਤਹੋ ਹੈ। ਨਾ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਮਿਲਿਉ ਸੇ।ਨਾ ਦਰਦੀਂ ਵਾਂਦ ਡਿੱਤੋ ਸੇ। ਪੰਧ ਕਰ ਕਰ ਹੁੱਟ ਪਿਉ ਸੇ।ਸੰਧ ਸੰਧ ਦੀ ਨਿਖਤੀ ਮੋਹੈ। 82. ਏ ਰੀਤ ਸਿਖੀ ਹਈ ਕੈਂ ਕਨੋਂ ਏ ਰੀਤ ਸਿਖੀ ਹਈ ਕੈਂ ਕਨੋਂ।ਢੋਲਾ ਲੁਕ ਛੁੱਪ ਬਹਿੰਦੀਂ ਮੈਂ ਕਨੋਂ। ਜੁੜ ਤੇਗ਼ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਮਾਰ ਗਿਉਂ।ਖਸ ਸਬਰ ਆਰਾਮ ਕਰਾਰ ਗਿਉਂ। ਕਿਉਂ ਝੋਕ ਲਡਾ ਲੰਘ ਪਾਰ ਗਿਉਂ।ਕੋਈ ਪੁਛਨ ਵਾਲਾ ਹਮ ਤੈਂ ਕਨੋਂ। ਡੇਹਾਂ ਡੋੜੇ ਡੁੱਖੜੇ ਪੌਂਦੀਆਂ।ਰੱਤੈ ਰੋ ਰੋ ਰਾਤ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ। ਕਰ ਵੈਣ ਡੋਹਾਗ ਸੁਹਾਉਂਦੀਆਂ।ਵੰਜ ਹਾਲ ਘਿਨੋ ਹਮਸਾਈਂ ਕਨੋਂ। ਜੈਂਦੇ ਨਾਲ ਮੁਹੱਬਤ ਜਕੜੀ ਹੈ।ਲਗੀ ਸ਼ਹਿਰ ਮਲਾਮਤ ਫਕੜੀ ਹੈ। ਦਿਲ ਮਿਨਹੜੋਂ ਸਿਠੜੋਂ ਤਕੜੀ ਹੈ।ਨਿਸੇ ਡਰਦੇ ਮਿਹਨੀਂ ਕਨੋਂ। ਐ ਰੋਹੀ ਯਾਰ ਮਲਾਵੜੀ ਵੇ।ਸ਼ਾਲਾ ਹੋਵੇ ਹਰਦਮ ਸਾਵੜੀ ਵੇ। ਵੰਜ ਪੀਸੂੰ ਲਸੜੀ ਗਾਉੜੀ ਵੇ।ਘਿਨ ਅਪਨੇ ਸੋਹਣੇ ਸੈਂ ਕਨੋਂ। ਗ਼ਮ ਦਰਦ ਫ਼ਰਾਕ ਦੀ ਰੋਲੜੀਆਂ।ਗਈਆਂ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਟੋਲੜੀਆਂ। ਥਈ ਗਹਲੀ ਕਮਲੀ ਭੋਲੜੀਆਂ।ਧਕ ਮਾਰ ਝੱਲਾਂ ਜੈਂ ਤੈਂ ਕਨੋਂ। ਦਿਲ ਝਰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਬਾਂਦੀ ਹੈ।ਜਥਾਂ ਝੋਕ ਮੈਂਡੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਬੂ ਸਿਦਕ ਵਫਾ ਦੀ ਆਂਦੀ ਹੈ।ਇਨਹੀਂ ਸਾਵੀਂ ਸਨੇਹੜੀਂ ਲੈਂ ਕਨੋਂ। ਕੁਝ ਯਾਦ ਨਿਹਾਲੀ ਤੂਲ ਨਹੀਂ।ਕੋਈ ਸੰਗਤੀ ਬਾਝੋਂ ਸੂਲ ਨਹੀਂ। ਤੁੜ ਪਾਰ ਵੰਜਣ ਦਾ ਮੂਲ ਨਹੀਂ।ਹੈਂ ਨੈਨਾਂ ਦੀ ਬਾਰੀ ਨੈਨ ਕਨੋਂ। ਬਿਨ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਜੀਵਾਂ ਮੈਂ।ਕਿਉਂ ਏਝੀਂ ਔਖੀ ਥੀਵਾਂ ਮੈਂ। ਨੂਰ ਹਰ ਪਿਆਲਾ ਪੀਵਾਂ ਮੈਂ।ਛੁਪ ਪੌਸਾਂ ਸੂਲੀਂ ਸੈਂ ਕਨੋਂ। 83. ਗ਼ਮਜ਼ੇ ਕਰਦੇ ਜੰਗ ਗ਼ਮਜ਼ੇ ਕਰਦੇ ਜੰਗ।ਲੜਦੇ ਮੂਲ ਨ ਅੜਦੇ। ਨੇਜ਼ੇ ਤੀਰ ਤਫੰਗ।ਕਹਿਰੀ ਨਾਜ਼ ਨਜ਼ਰ ਦੇ। ਜ਼ੁਲਫ ਹੈ ਬਸ਼ੀਰ ਅਬਰੂ ਬਿਛੂਏ।ਮਾਰਨ ਡੰਗ ਨਸੰਗ। ਚਿਕਦੇ ਜ਼ਖਮ ਜਿਗਰ ਦੇ। ਸਾਂਵਲ ਦੀ ਹੈ ਤਰਜ਼ ਅਨੋਖੀ।ਤਨ ਨਾਜ਼ਕ ਦਿਲ ਸੰਗ। ਜ਼ਰਾ ਮਿਹਰ ਨ ਕਰਦੇ। ਬਿਰਹੋ ਅਸਾਂ ਵਲ ਖ਼ਲਅਤ ਭੇਜੀ।ਸਾਵਾ ਪੀਲਾ ਰੰਗ। ਸੌ ਸੌ ਸੂਲ ਅੰਦਰ ਦੇ। ਇਸ਼ਕ ਵੰਜਾਇਮ ਸਰਮ ਭਰਮ ਕੂੰ।ਗਿਆ ਨਾਮੂਸ ਤੇ ਨੰਗ। ਗੁਜ਼ਰੇ ਵਕਤ ਸਬਰ ਦੇ। ਹਾਲ ਫ਼ਰੀਦ ਦਾ ਡੁੱਖ਼ ਡੁਹੇਲਾ।ਦਿੱਲੜੀ ਕੀਤੁਸ ਤੰਗ। ਨਾ ਜੀਂਦੇ ਨਾ ਮਰਦੇ। 84. ਘਾਟੇ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਘਾਟੇ ਜਾਤੇ ਮੈਂ ਘਾਟੇ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਘਾਟੇ ਜਾਤੇ ਮੈਂ।ਤਾ ਭੀ ਚੁੱਮ ਸਰ ਅੱਖੀਆਂ ਚਾਤੇ ਮੈਂ। ਖੋਟਾ ਨੇਂਹ ਅਨੋਖ਼ਾ ਵੈਰੀ ਹੈ।ਮੂੰਹ ਧੂੜ ਮਿੱਟੀ ਸਿਰ ਕੇਰੀ ਹੈ। ਡੁੱਖਾਂ ਸੂਲਾਂ ਦਿਲੜੀ ਘੇਰੀ ਹੈ।ਪਲੂ ਸੂਲ ਕੁਪੱਤੜੇ ਪਾਤੇ ਮੈਂ। ਸਜੀ ਰਾਤ ਸੁੰਜੀ ਤੜਫਾਂਦੀ ਹੈ।ਤੱਤੀ ਤੂਲ ਸੋਤੀਂ ਅੱਗ ਲਾਂਦੀ ਹੈ। ਡੂਖੀ ਡੁਸਕ ਡੁਸਕ ਕੁਰਲਾਂਦੀ ਹੈ।ਬੁਰੇ ਬਿਰਹੋਂ ਦੇ ਸਾਹ ਸੁੰਜਾਤੇ ਮੈਂ। ਬੇਵਾਹੀ ਵਾਹ! ਵਾਹ!! ਵਾਹ!!! ਮੇਰੀ।ਹੈ ਹੂ! ਹੂ!! ਇਜ਼ਤ ਜਾਹ ਮੇਰੀ। ਸੁੰਜਵਾਹ ਹੈ ਤਕੀਆ ਗਾਹ ਮੇਰੀ।ਪਾਤੀ ਪੀਤ ਤੋਂ ਇਹਾ ਬਰਾਤੇ ਮੈਂ। ਲਗੀ ਤਾਂਗ ਪੁਨਲ ਦੀ ਸਾਂਗ ਜੁਡਾਂ।ਭੱਨਾ ਚੂੜਾ ਉੱਜੜੀ ਮਾਂਘ ਤੁਡਾਂ। ਅੱਲਾ ਥਸਿਮ ਵਸਲ ਦਾ ਸਾਂਗ ਕਡਾਂ।ਸਿਹਰੇ ਸਾੜ ਸਟੇ ਗਹਿਣੇ ਲਾਥੇ ਮੈਂ। ਨਾ ਬਾਝ ਹੈ ਬਾਝ ਖ਼ਵਾਰੀ ਦੇ।ਇਹ ਹਾਲ ਤੁਸਾਡੜੀ ਯਾਰੀ ਦੇ। ਡੁਖੇ ਗੁਜ਼ਰਨ ਡੇਂਹ ਅਜ਼ਾਰੀ ਦੇ।ਮੁੱਠੇ ਨੈਨ ਕੁਲਲੜੇ ਲਾਤੇ ਮੈਂ। ਗਲ ਜ਼ੁਲਫ ਦਾ ਪੇਚ ਪਿਉਮ।ਹੱਥ ਹੋਤ ਦੇ ਦਿੱਲੜੀ ਵੇਚ ਡਿਤਮ। ਸਟ ਸੇਝ ਫ਼ਰੀਦ ਬਈਦ ਥਿਉਮ।ਵੈਸਾਂ ਕੇਚ ਨ ਰਰਿਸਾਂ ਜਾਤੇ ਮੈਂ। 85. ਗੂੜ੍ਹੀਆਂ ਅੱਖੀਆਂ ਸਦਾ ਮਤਵਾਲੀਆਂ ਗੂੜ੍ਹੀਆਂ ਅੱਖੀਆਂ ਸਦਾ ਮਤਵਾਲੀਆਂ।ਰੱਤ ਪੀਵਣ ਕਾਣ ਉਭਾਲੀਆਂ। ਤਨ ਮਨ ਬੰਨ੍ਹ ਬੰਨ੍ਹ ਕੈਦ ਕਰੇਂਦੀਆਂ।ਰਗ ਰਗ ਵਗ ਵਗ ਪੇਚ ਅੜੇਂਦੀਆਂ। ਇਹ ਜ਼ੁਲਫਾਂ ਦਿੱਲੜੀ ਕਾਲੀਆਂ। ਜਾਨ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਪਾਵਿਨ ਦਾਮਾਂ।ਇਸਵੇ ਗ਼ਮਜ਼ੇ ਨਾਜ਼ ਖ਼ਰਾਮਾ। ਵਾਹ ਨਾਜ਼ਕ ਰੇਡਾਂ ਚਾਲੀਆਂ। ਕਰਨ ਨ ਟਾਲੇ ਮੋਹਨ ਮਾਲੇ।ਬੇਂਸਰ ਬੋਲ ਅਤੇ ਕਟਮਾਲੇ। ਕਿਆ ਫੁਲਵਾਲੇ ਕਿਆ ਵਾਲੀਆਂ। ਸਾੜਿਮ ਦਿਲੜੀ ਡੁੱਖੜੀਂ ਕੁੱਠੜੀ।ਜਿੰਦੜੀ ਲੁੱਟੜੀ ਸੁੱਖੜੀਂ ਖੁਟਰੀ। ਬਿਆਂ ਅੱਖੀਆਂ ਦਰਦੋਂ ਆਲੀਆਂ। ਘੋਲੇ ਕੂਚੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਜ਼ਾਰਾਂ।ਸੋਹਿਨ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਉੱਜੜੀਆਂ ਬਾਰਾਂ। ਡਿੱਤੀਆਂ ਬਿਰਹੋਂ ਮੁਲਕ ਨਕਾਲੀਆਂ। 86. ਗੁਜ਼ਰ ਗਈ ਗੁਜ਼ਰਾਨ ਗ਼ਮ ਦੇ ਸਾਂਗ ਰਲਿਓਸੇ ਗੁਜ਼ਰ ਗਈ ਗੁਜ਼ਰਾਨ ਗ਼ਮ ਦੇ ਸਾਂਗ ਰਲਿਓਸੇ। ਡਿੱਠੜਾ ਜਮਲ ਜਹਾਂ ਨ ਕੁੱਝ ਪਲੜੇ ਪਿਉ ਸੇ। ਵੈਂਦੀ ਯਾਰ ਨ ਖੜ ਮੁਕਲਾਇਆ।ਕੇਚੋਂ ਕੋਈ ਪੈਗ਼ਾਮ ਨ ਆਇਆ। ਜਿੰਦੜੀ ਦਾ ਜਜਮਾਨ।ਗਲ ਦਾ ਗੇੜ ਥਿਓ ਸੇ। ਨਾ ਮਾਹੀ ਨ ਰਿੰਗ ਮਹੀਂਦੀ।ਝੋਕ ਉਜਾੜ ਡਿੱਸਮ ਤੇਂਹ ਡੇਂਹ ਦੀ। ਬੇਲਾ ਥਿਆ ਵੀਰਾਨ।ਥੀ ਬੇ ਆਸ ਰੁਲਿਓਸੇ। ਲਾਂਵੀ ਲੇਂਹਦੀ ਪਿਉਮ ਵਿਛੋੜਾ।ਖਾਰੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਆਇਉਮ ਧੋੜਾ। ਮਹਿੰਦੀ ਸੁਰਖੀ ਬਾਨ।ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਵਟਿਓ ਸੇ। ਵੈਣ ਸਿਆਪੇ ਮਾਤਮ ਗਾਹਣੇ।ਡੁੱਖ ਡੁਹਾਗ ਦੇ ਭੋਲ ਵਿਹਾਣੇ। ਸੂਲਾਂ ਦਾ ਸਾਮਾਨ।ਅਜ਼ਲੋਂ ਡਾਜ ਢਇਓਸੇ। ਛੋਟੀ ਉੱਮਰ ਰੰਡੇਪਾ ਆਇਮ।ਖੋਟੀ ਕਿਸਮਤ ਖੋਟ ਕਮਾਇਮ। ਡੁੱਜਾ ਏ ਇਰਮਾਨ।ਵੇਂਦੀਂ ਨ ਮੁਕਲਿਓਸੇ। ਜੈਂਦੀ ਤਈਂ ਏ ਦਰਦ ਨਿਭੇਸਾਂ।ਮਰਦੀਂ ਦਾਗ਼ ਕਬਰ ਵਿੱਚ ਨੇਸਾ। ਪਿੱਟ ਪਿੱਟ ਥਿਆ ਖ਼ਫ਼ਕਾਨ।ਰੋ ਰੋ ਖ਼ਲਕ ਰੌਵਿਓ ਸੇ। ਜੈਂ ਬਿਨ ਹਿੱਕ ਪਲ ਮੂਲ ਨ ਵਿਸੇ।ਬਾਕੀ ਕਰਨੇ ਆਏ ਕਿਸੇ। ਵਹ ਤਕਦੀਰ ਦਾ ਸ਼ਾਨ।ਕਿਆ ਹਾ ਕਿਆ ਥੀ ਗਿਓਸੇ। ਕਰ ਕਰ ਯਾਦ ਫ਼ਰੀਦ ਸੱਜਣ ਕੂੰ।ਲਾ ਗਲ ਰੋਵਾਂ ਹਿੱਕ ਹਿੱਕ ਵਣ ਕੂੰ। ਜਾਨ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਕਾਨ।ਜਾਨੀ ਜੋੜ ਮਰਿਓ ਸੇ। 87. ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਵਕਤ ਗੁੰਧਾਵਣ ਧੜੀਆਂ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਵਕਤ ਗੁੰਧਾਵਣ ਧੜੀਆਂ।ਵਿਸਰਿਆ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਅਸਾਹਾਂ। ਰੋਗ ਕਰੂਪ ਕਸ਼ਾਲੇ ਹਰ ਦਮ।ਦਰਦੋਂ ਨਾਲਾ ਜ਼ਾਰ ਅਸਾਹਾਂ। ਸੁਰਮਾ ਪਾਵਣ ਸੁਰਖ਼ੀ ਲਾਵਣ।ਬੇਂਸਰ ਬੋਲ ਤੇ ਮਾਂਘ ਬਣਾਵਣ। ਸਹਿਜੋਂ ਫੁਲੋਂ ਸਿਹਰੇ ਪਾਵਣ।ਸਭ ਕੁਝ ਥਇਆ ਬੇਕਾਰ ਅਸਾਹਾਂ। ਤਨ ਮਨ ਚੁੱਭੜੀ ਸਾਗ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ।ਜਾਨ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਚੂਕ ਡੁੱਖਾ ਦੀ। ਦਿੱਲੜੀ ਸੂਲੀ ਕੀਤੀ ਮਾਂਦੀ।ਸੀਨੇ ਸੌ ਸੌ ਖ਼ਾਰ ਅਸਾਹਾਂ। ਹੱਸਣ ਖਿਲਣ ਕੁਝ ਯਾਦ ਨ ਆਵੇ।ਰੋਂਦੀ ਖਪਦੀ ਉੱਮਰ ਨਭਾਵੇ। ਜਿੰਦ ਜੁਖ ਜੁਖ ਲੱਖ ਰੰਜ ਉਠਾਵੇ।ਡੁੱਖੜੇ ਤਾਰੋ ਤਾਰ ਅਸਾਹਾਂ। ਪੀਤ ਪੁਨਲ ਦੀ ਰਗ ਰਗ ਘੇਰਿਮ।ਯਾਰ ਅਗ਼ਯਾਰ ਕਨੂੰ ਮੂੰਹ ਫੇਰਿਮ। ਝੂਰ ਝੁਗਟੇ ਜੁੜ ਜੁੜ ਵੇੜਿਮ।ਛੁੱਟ ਗਿਆ ਕੁਲ ਕੰਮ ਕਾਰ ਅਸਾਹਾਂ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਆਇਮ ਵੇੜੇ।ਟੋਕਾਂ ਕਰਦੇ ਖੇੜੇ ਭੇੜੇ। ਸੋਹਣੇ ਕੀਤੇ ਸਖ਼ਤ ਨਖੇੜੇ।ਤੂਲ ਤੱਤੀ ਦਾਰ ਅਸਾਹਾਂ। 88. ਗਿਆ ਰੋਲ ਰਾਵਲ ਵਿੱਚ ਰੋਹ ਰਾਵੇ ਗਿਆ ਰੋਲ ਰਾਵਲ ਵਿੱਚ ਰੋਹ ਰਾਵੇ।ਨਾ ਯਾਰ ਮਿਲਦਾ ਨਾ ਮੌਤ ਆਵੇ। ਆਤਣ ਕਤੇਂਦੀ ਸੰਗੀਆਂ ਸਤਾਵਨ।ਜੁਗਤਾਂ ਮਰੇਂਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਸੁਣਾਵਨ। ਕਈ ਕੇਸ ਕਰਦੀਆਂ ਕਈ ਨੋਕ ਲਾਵਨ।ਜੀਅੜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਦਮੇ ਉਠਾਵੇ। ਭੈਣੀ ਨ ਭਾਵਾਂ ਅੱਮੜੀ ਅਲਾਵੇ।ਪੇਕੇ ਸੋਰ੍ਹੇ ਜੇ ਹਰ ਕੋਈ ਡਖਾਵੇ। ਜਾਨੀ ਅਵੈੜਾ ਫੇਰਾ ਨ ਪਾਵੇ।ਹਿੱਕ ਸੇਝ ਸਾੜਨੇ ਬਿਆਂ ਤੋਲ ਤਾਵੇ। ਡੁਖੜੇ ਸੱਸੀ ਨੂੰ ਡੇਹੋਂ ਡੇਂਹ ਸਵਾਏ।ਜੈਂ ਡੇਂਹ ਬਰੋਚਲ ਘਰ ਡੁ ਸਿਧਾਏ। ਮੁੰਝੀ ਮੁੰਝਾਏ ਸੂਲੀਂ ਸਤਾਏ।ਕਾਦਰ ਕਡਾਹੀਂ ਵਿਛੜੇ ਮਲਾਵੇ। ਮੁੱਠੜੀ ਅਕੇਲੀ ਸਾਂਵਲ ਨ ਬੇਲੀ।ਅਲਭਲ ਨ ਕਰਦੀ ਸਰ ਤੇ ਸਹੇਲੀ। ਨਜ਼ਰੇ ਹਵੇਲੀ ਸੁੰਜੜੀ ਡੁਹੇਲੀ।ਮਾਰੂ ਥਲਾਂ ਦੀ ਵਾਲੀ ਸਹਾਵੇ। ਕਿਸਮਤ ਫ਼ਰੀਦਾ ਡਿੱਤੜੀ ਨ ਵਾਰੀ।ਅਸਲੋਂ ਪੁੱਨਲ ਕੀਤਮ ਨ ਕਾਰੀ। ਕੇਡੇ ਵੰਜੇ ਦਰਦਾਂ ਦੀ ਮਾਰੀ।ਰੋ ਰੋ ਨਿਭਾਈ ਜਗ ਨੂੰ ਰੋਵਾਵੇ। 89. ਹੈ ਅਰਬ ਸ਼ਰੀਫ ਸਧਾਈ ਹੈ ਅਰਬ ਸ਼ਰੀਫ ਸਧਾਈ।ਬੂ ਸਿੰਧ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਈ। ਬਿਨ ਅਰਬ ਇਹ ਅੱਖੀਆਂ ਰੋਵਨ।ਰੋ ਹਾਰ ਹੰਜੂੰ ਦੇ ਪੋਵਨ। ਕਰ ਨੀਰੇ ਮੁੱਖੜਾ ਧੋਵਨ।ਦਿਲ ਦਰਦੀਂ ਚੋਟ ਚਖਾਈ। ਏ ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੱਦੇ।ਥਈ ਸ਼ਹਿਰ ਮੁਬਾਰਕ ਜੱਦੇ। ਕੁਲ੍ਹਾ ਬਹਿਰ ਦੀ ਸ਼ੱਦੇ ਮੱਦੇ।ਅੱਜ ਅਨਦ ਵੈਦੀ ਮੁਕਲਾਈ। ਕਰ ਸਈ ਤਵਾਫ ਜ਼ਿਆਰਤ।ਲਹਿ ਲੁਤਫ਼ੋ ਅਫ਼ੂ ਇਸ਼ਾਰਤ। ਘਿਨ ਇਸ਼ਕੋਂ ਜ਼ੌਕ ਬਸ਼ਾਰਤ।ਵੱਲ ਵਤਨੇ ਵਾਗ ਵਲਾਈ। ਕਿਉਂ ਗਾਨੇ ਗਹਿਣੇ ਪਾਵਾਂ।ਕਿਉਂ ਸੁਰਖ਼ੀਆਂ ਮੈਂਦੀਆਂ ਲਾਵਾਂ। ਕਿਉਂ ਕੱਜਲਾ ਧਾਰ ਬਣਾਵਾਂ।ਹੈ ਥੀਵਸ ਨਸੀਬ ਜੁਦਾਈ। ਕੁਲ ਸਿਹਰੇ ਹਾਰ ਕਮਾਣੇ।ਕੁਲ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਵਿਹਾਣੇ। ਗਏ ਜੋਸ਼ ਜਵਾਨੀ ਮਾਣੇ।ਗਿਆ ਧਜ ਵਿੱਚ ਫ਼ਖਰ ਵਡਾਈ। ਤੋਂ ਬਾਝੋਂ ਸਾਂਵਲ ਘਰ ਵਿੱਚ।ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਸਖ਼ਤ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ। ਥਲ ਮਾਰੂ ਸੁੰਜੜੇ ਬਰ ਵਿੱਚ।ਹਿਮ ਸਖ਼ਤੀ ਰੋਜ਼ ਸਵਾਈ। ਗਈ ਆਸ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਪੁਨੜੀ।ਜੀ ਜਲਿਆ ਦਿਲੜੀ ਭੁੱਨੜੀ। ਸਰ ਸੋਜ਼ ਫ਼ਰਾਕ ਦੀ ਚੁਨੜੀ।ਗਲ ਦਰਦੋਂ ਚੋਲੀ ਪਾਈ। 90. ਹੈ! ਹੈ!! ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਹੈ! ਹੈ!! ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ।ਹਿਕ ਤਿਲ ਤਰਸ ਨ ਕੀਤਾ। ਕਰਕੇ ਸਖਤ ਨਿਮਾਣੀ। ਅਪਨੇ ਨਾਲ ਨ ਨੀਤਾ। ਹਿਜਰ ਪਿਆਲਾ ਅਜ਼ਲੋਂ।ਮੈਂ ਮੁਠੜੀ ਲੋਪੀਤਾ। ਜੈਂ ਡਿਂਹ ਸਜਨ ਸਿਧਾਏ।ਡੁਖੇ ਆਇਆ ਸੁਖ ਬੀਤਾ। ਸੂਲ ਕੁਲੱਲੜਾ ਕੋਝਾ।ਲੂੰ ਲੂੰ ਰਗ ਰਗ ਸੀਤਾ। ਅਸਲੋਂ ਮਹਜ ਵਿਸਾਰਿਉਸ।ਲਾ ਕਰ ਪਰਮ ਪਲੀਤਾ। ਰੋਹ ਫ਼ਰੀਦ ਲਤਾੜਾਂ।ਸ਼ਾਲਾ ਖਾਵਿਮ ਚੀਤਾ। 91. ਹੈ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਜਲਵਾ ਹਰ ਹਰ ਜਾ ਹੈ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਜਲਵਾ ਹਰ ਹਰ ਜਾ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਖ਼ੁਦ ਆਸ਼ਕ ਖ਼ੁਦ ਮਾਸ਼ੂਕ ਬਣਿਆ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਖ਼ੁਦ ਬੁਲਬੁਲ ਤੇ ਪਰਵਾਨਾ ਹੈ।ਗੁਲ ਸ਼ਮਾ ਉਤੇ ਦੀਵਾਨਾ ਹੈ। ਥੀ ਚਾਂਦ ਚਕੋਰ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲਿਆ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਕਡੀਂ ਮੂਸਾ ਥੀ ਮੀਕਾਤ ਚੜ੍ਹੇ।ਵਲ ਵਾਅਜ਼ ਕਰੇ ਤੌਰੇਤ ਪੜ੍ਹੇ। ਕਡੀਂ ਈਸਾ ਯਾਹਾ ਜ਼ਿਕਰੀਆ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਕਥੇ ਸ਼ਾਦ ਕਥੇ ਦਿਲ ਤੰਗ ਡਿੱਸੇ।ਕਥੇ ਸੁਲ੍ਹਾ ਡਿਸੇ ਕਥੇ ਜੰਗ ਡਿੱਸੇ। ਥੀਆ ਸ਼ਾਨ ਜਲਾਲ ਜਮਾਲ ਅਦਾ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਕਿਥੇ ਰਾਜ਼ ਅਨਲ ਹੱਕ ਫਾਸ਼ ਥੀਆ।ਕਥੇ ਸੁਬਹਾਨੀ ਦਾ ਵਰਦ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਕਿਥੇ ਇਨੀ ਅਬਦ ਰਸੂਲ ਕਿਹਾ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਹਿਨ ਹਸਤੀ ਦੇ ਨੈਰੰਗ ਅਜਬ।ਹਿਨ ਹੁਸਨ ਅਜ਼ਲ ਦੇ ਢੰਗ ਅਜਬ। ਬੇ ਰੰਗ ਬਹਰ ਹਰ ਰੰਗ ਅਜਬ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਹੈ ਮਹਿਜ ਮੁਕਾਮ ਤਹੌਯਰ ਦਾ।ਬੱਠ ਹੀਲਾ ਦਰ ਕੇਵਤ ਫ਼ਕਰ ਦਾ। ਹੈਨ ਡੂੰਘੜੇ ਡੋਂਹ ਡੂੰ ਹੱਥ ਨ ਪਾ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਤਕਦੀਸ ਕਥਾਂ ਤਨਜ਼ੀਹ ਕਥਾਂ।ਤਕਲੀਦ ਅਤੇ ਤਸ਼ਬੀਹ ਕਥਾਂ। ਹੈ ਹੈਰਤ ਸਿਖ਼ ਤਸਲੀਮ ਵ ਰਜ਼ਾ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਥਈ aੁੱਮਰ ਤਲਫ਼ ਬਰਬਾਦ ਸਭੋ।ਹਯਾਤ ਸਭੋ ਫਰਿਆਦ ਸਭੋ। ਮਰ ਮਰ ਦੇ ਤਈਂ ਨ ਪਿਉਮ ਸਮਾ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। ਹੈ ਪੀਤ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਰੀਤ ਅਜਬ।ਹੈ ਦਰਦ ਤੇ ਸੋਜ਼ ਦੀ ਗੀਤ ਅਜਬ। ਸੁਣ ਸਮਝੋ ਸਾਰੇ ਅਹਿਲੇ ਸਫਾ।ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ ! ਸੁਬਹਾਨ ਅੱਲਾ !!। 92. ਹੈ ਸਦਕੇ ਘੋਲੇ ਯਾਰ ਤੋਂ ਹੈ ਸਦਕੇ ਘੋਲੇ ਯਾਰ ਤੋਂ।ਇਹੋ ਜੇੜਾ ਨੇਹ ਨਿੱਪਨਾਂ। ਸ਼ਾਲਾ ਹੁਸਨ ਜਵਾਨੀ ਮਾਣੇ।ਮੁੱਠੜੀ ਦਿਲ ਦਾ ਵੱਨਾਂ। ਥਲ ਤੈਡੇ ਚਤਰਾਗ ਵੀ ਤੈਡੇ।ਮੁਲਕ ਮਲੇਰ ਦਾ ਬੱਨਾਂ। ਡੁਖ ਦਾ ਹਾਲ ਨਾ ਥੀਵਮ ਪੂਰਾ।ਚਿੱਤਰਾਂ ਸੌ ਸੌ ਪੱਨਾਂ। ਜੀ ਤੂੰ ਆਵੇਂ ਤਨ ਮਨ ਡੇਸਾਂ।ਪੀਰਾ ਪਰਮ ਦਾ ਛੱਨਾ। ਬੈਅਤ ਕਰਕੇ ਇਸ਼ਕ ਕਢਾਇਮ।ਇਲਮੋ ਅਮਲ ਤੋਂ ਬੱਨਾਂ। ਸੋਹਣੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਸਫ਼ ਵਫ਼ਾ ਦੀ।ਇਹ ਗਾਲ੍ਹ ਨ ਮੰਨਾਂ। ਬਿਰਹੋਂ ਫ਼ਰੀਦ ਥੀਵਸੇ ਸਾਥੀ।ਸਬ ਸ਼ੈ ਤੋਂ ਜੀ ਭੱਨਾਂ। 93. ਹਰ ਦਿਲ ਜੋ ਦਿਲਦਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ ਹਰ ਦਿਲ ਜੋ ਦਿਲਦਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ।ਸੋਹਣੀਆਂ ਜੋ ਸਰਦਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ। ਕਥ ਮੁਲਾ ਕਥ ਆਮਿਰ ਨਾਹੀਂ।ਕਥ ਮਨਸੂਰ ਦੇ ਦਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ। ਆਪ ਛੁਪਾਏ ਰਾਜ ਹਕੀਕੀ।ਆਪ ਕਰੇ ਇਜ਼ਹਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ। ਕਿਥ ਬੁਲਬੁਲ ਕਿਥ ਗੁਲ ਜੀ ਸੂਰਤ।ਬਰਗ ਕਿਥਾਂ ਕਿੱਥ ਖਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ। ਕਿਥ ਸੁਰਖੀ ਕਿਥ ਨਾਜ਼ ਨਜਾਕਤ।ਕਿਥ ਕੱਜਲਾ ਕਿਥ ਧਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ। ਕਥ ਢੋਲਕ ਤੇ ਕਥ ਤਾਨ ਤੁਗਨਾ।ਕਿਥ ਸੂਫ਼ੀ ਕਥ ਸਰਸ਼ਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ। ਕਿਥ ਆਬਦ ਤੇ ਕਿਥ ਨਫਲ ਦੋਗਾਨਾ।ਕਿਥ ਕੈਫੀ ਮੈ ਖਵਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ। ਕਥ ਆਸ਼ਕ ਕਥ ਦਰਦ ਕਸ਼ਾਲੇ।ਕਥ ਦਿਲਬਰ ਗ਼ਮਖਵਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨਹੀਂ ਵਿੱਚ ਪਰਦੇ।ਖ਼ੁਦ ਪਰਦਾ ਹੈ ਯਾਰ ! ਯਾਰ ਮਹੰਜੁ। 94. ਹਰ ਜਾ ਜ਼ਾਤ ਪੁੱਨਲ ਹੈ ਹਰ ਜਾ ਜ਼ਾਤ ਪੁੱਨਲ ਹੈ।ਸੂਫ਼ੀ ਸਮਝ ਸੰਜਾਣ। ਲੈਸਾ ਕਮਿਸਲਾ ਸ਼ੈ ਉਨ।ਸਬ ਸ਼ੈ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ। ਯਬੱਕਾ ਵਜਾਹੂ ਰਬੱਕਾ।ਬਾਕੀ ਕੁਲ ਸ਼ੈ ਫਾਨ। ਲਾ ਯਹਤਾਜ ਸਿਵ ਅੱਲਾ।ਹੈ ਫ਼ਕਰ ਦਾ ਸ਼ਾਨ। ਲਾ ਮੌਜੂਦ ਸਿਵ ਅੱਲਾ।ਸਾਡਾ ਦੀਨ ਈਮਾਨ। ਹੱਕ ਬਾਝੋਂ ਬਿਉ ਬਾਤਲ।ਧਿਆਨ ਰਖੀਂ ਹਰ ਆਨ। ਇਲਮ ਫ਼ਰੀਦ ਹੈ ਹਾਜਬ।ਬੇ ਸ਼ਕ ਬੇ ਇਰਫ਼ਾਨ। 95. ਹਰ ਜਾ ਜ਼ਾਤ ਪੁੱਨਲ ਜੀ ਹਰ ਜਾ ਜ਼ਾਤ ਪੁੱਨਲ ਜੀ।ਆਸ਼ਕ ਜਾਣ ਯਕੀਨ। ਹਰ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਯਾਰ ਦਾ ਜਲਵਾ।ਕਿਆ ਅਸਮਾਨ ਜ਼ਮੀਨ। ਅਹਿਦ ਆਹਾ ਬਣ ਅਹਿਮਦ ਆਇਆ।ਮੋਹੇਸ ਚੀਨ ਮਚੀਨ। ਹਾਕਮ ਹੋ ਕਰ ਹੁਕਮ ਚਲਾਵੇ।ਆਪ ਬਣੇ ਮਸਕੀਨ। ਆਪ ਕਰੇ ਬਹਿ ਵਾਅਜ਼ ਨਸੀਹਤ।ਆਪ ਬਜਾਏ ਬੀਨ। ਜੇ ਚਾਹੇਂ ਤੂੰ ਯਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ।ਸੱਟ ਕਾਵਿੜ ਬਠ ਕੀਨ। ਜ਼ਾਹਦ ਕੂੰ ਜਾ ਖਬਰ ਸੁਣਾਉ।ਇਸ਼ਕ ਅਸਾਡਾ ਦੀਨ। ਪੀਰ ਮਗ਼ਾ ਹਿੱਕ ਰਮਜ਼ ਸੁਝਾਈ।ਸਾਜਨ ਸਮਝ ਕਰੀਨ। ਗ਼ਾਫ਼ਲ ਨ ਥੀ ਯਾਰ ਥੋ ਹਿਕਦਮ।ਹਰ ਜਾ ਸਹਿ ਹਰ ਹੀਨ। ਦਿਲ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਲੁਟਨ ਕੀਤੇ।ਬਨਿਆ ਫ਼ਖ਼ਰੁਦੀਨ। 96. ਹਰ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਆਵੇ ਯਾਰ ਹਰ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਆਵੇ ਯਾਰ।ਕਰ ਕੇ ਨਾਜ਼ ਅਦਾ ਲਖ ਵਾਰ। ਹੁਸਨ ਮਲਾਹਤ ਬਿਰਹੋ ਬਛਾਏ।ਰਮਜ਼ ਨਜ਼ਾਕਤ ਭਾ ਭੜਕਾਏ। ਇਸ਼ਵਾ ਗ਼ਮਜ਼ਾ ਤੀਰ ਚਲਾਏ।ਬੇਬਿਲ ਫਿਰਦੇ ਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਾਰ। ਸੋਹਣੀਆਂ ਤਰਜ਼ਾਂ ਮੋਹਣੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹੀ।ਦਿਲੜੀ ਖੂਬ ਉਜਾੜਿਨ ਚਾਂਲੀਂ। ਹੋਸ਼ ਕਰਾਰ ਭੁਲਾਵਨ ਭਾਲੀਂ।ਪਲਕਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਖੂਨ ਹਜ਼ਾਰ। ਹਿਕ ਜਾ ਰੂਪ ਸਿੰਗਾਰ ਡਿਖਾਵੇ।ਹਿਕ ਜਾ ਆਸ਼ਕ ਬਣ ਬਣ ਆਵੇ। ਹਰ ਮਜ਼ਹਰ ਵਿਚ ਆਪ ਸਮਾਵੇ।ਆਪਣਾ ਆਪ ਕਰੇ ਦੀਦਾਰ। ਕਡੀਂ ਸ਼ਹਾਨਾ ਹੁਕਮ ਚਲਾਵੇ।ਕਡੀਂ ਗਦਾ ਮਸਕੀਨ ਸਡਾਵੇ। ਉਸਦਾ ਭੇਤ ਕੋਈ ਨ ਪਾਵੇ।ਸਬ ਬਦ ਮਸਤ ਫਿਰਨ ਸਰਸ਼ਾਰ। ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਨ ਕਬੂਲ ਕਿਤੋਸੇ।ਵਾਕਫ ਕੁਲ ਇਸਰਾਰ ਥਿਉਸੇ। ਹਰ ਜਾ ਨੂਰ ਜਮਾਲ ਡਿਠੋਸੇ।ਮਖਫੀ ਰਾਜ਼ ਥੀਏ ਇਜ਼ਹਾਰ। ਯਾਰ ਫਰੀਦ ਅਯਾਂ ਬਿਆਨੇ।ਨਹੁਨ ਅਕਰਬ ਵਿਚ ਫੁਰਕਾਨੇ। ਏਹੋ ਅਕੀਦਾ ਦੀਨ ਈਮਾਨੇ।ਤੋੜੇ ਪਕੜ ਚੜ੍ਹਾਵਨ ਦਾਰ। 97. ਹਰ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਦੀਦਾਰ ਡਿੱਠਮ ਹਰ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਦੀਦਾਰ ਡਿੱਠਮ।ਕੁਲ ਯਾਰ ਅਗ਼ਿਯਾਰ ਨੂੰ ਯਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਕਿੱਥ ਜੌਹਰ ਤੇ ਕਿੱਥ ਅਰਜ ਡਿੱਠਮ।ਕੱਥ ਸੁਨਤ ਨਫ਼ਲ ਤੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਡਿੱਠਮ। ਕਿੱਥ ਸਿਹਤ ਡਿੱਠਮ ਕੱਥ ਮਰਜ਼ ਡਿੱਠਮ।ਕੱਥ ਚੁਸਤ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਕਿੱਥ ਬਤਨ ਜ਼ਹੂਰ ਡਿੱਠਮ।ਕਿੱਥ ਜ਼ਾਹਦ ਤੇ ਮਖਮੂਰ ਡਿੱਠਮ। ਕਿੱਥ ਮੁਲਾਂ ਤੇ ਮਨਸੂਰ ਡਿੱਠਮ।ਕੱਥ ਚੋਬ ਰਸਨ ਤੇ ਦਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਐ ਮਜ਼ਹਬ ਪਾਕ ਨਬੀਆਂ ਦਾ।ਐ ਮਸ਼ਰਬ ਸਾਫ਼ ਸਫੀਆਂ ਦਾ। ਐ ਰਸ਼ਦ ਇਰਸ਼ਾਦ ਵਲੀਆਂ ਦਾ।ਆਯਾਤ ਡਿੱਠਮ ਅੱਖਬਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਕਿੱਥ ਫੁਲ ਗੁਲ ਬਾਗ਼ ਬਹਾਰ ਡਿੱਠਮ।ਕਿੱਥ ਬੁਲਬੁਲ ਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਕਿੱਥ ਖ਼ਸ ਖਾਸ਼ਾਕ ਤੇ ਖ਼ਾਰ ਡਿੱਠਮ।ਹਿੱਕ ਨੂਰ ਦੇ ਸਭ ਇਤਵਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਕਿੱਥ ਬਰਮ ਨਰਾਇਨ ਨਰੰਜਨ ਹੈ।ਕੱਥ ਰਾਮ ਕਨੀਆ ਲਛਮਨ ਹੈ। ਕਿੱਥ ਬੇਦ ਬਿਆਸ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ।ਕੱਥ ਰਾਜਸ ਤੇ ਔਤਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਇਰਵਾਹ ਨਫੁਸ ਅਕੂਲ ਡਿੱਠਮ।ਇਨਸਾਨ ਜ਼ਲੂਮ ਜਹੂਮ ਡਿੱਠਮ। ਮਾਕੂਲ ਡਿੱਠਮ ਮਨਕੂਲ ਡਿੱਠਮ।ਇਕਰਾਰ ਡਿੱਠਮ ਇਨਕਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਕੱਥ ਮੰਤਕ ਨਹਵ ਤੇ ਸਰਫ ਡਿੱਠਮ।ਕੱਥ ਇਸਮ ਤੇ ਫੇਅਲ ਤੇ ਹਰਫ਼ ਡਿੱਠਮ। ਹਿੱਕ ਮਾਨੇ ਹਰ ਹਰ ਤਰਫ਼ ਡਿੱਠਮ।ਚੌਗੁੱਠ ਡਿੱਠਮ ਚੌਧਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਸਬ ਆਲਾ ਆਲਾ ਸ਼ਾਨ ਡਿੱਠਮ।ਹਸਨੈਨ ਤੇ ਸ਼ਾਹ ਮਰਦਾ ਡਿੱਠਮ। ਬੂ ਬਕਰ ਉਮਰ ਉਸਮਾਨ ਡਿੱਠਮ।ਵੁਹ ਪਾਕ ਨਬੀ ਮੁਖ਼ਤਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਕੱਥ ਸ਼ਾਹ ਨਜ਼ਾਮੁਦੀਨ ਡਿੱਠਮ।ਕੱਥ ਫ਼ਰਦ ਫਰੀਦੁਦੀਨ ਡਿੱਠਮ। ਕੱਥ ਕੁਤਬ ਮਈਨੁਦੀਨ ਡਿੱਠਮ।ਕੱਥ ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਂ ਦਿਲਦਾਰ ਡਿੱਠਮ। 98. ਹਸਨ ਕਬਾਹ ਸਬ ਮੁਜ਼ਹਰ ਜ਼ਾਤੀ ਹਸਨ ਕਬਾਹ ਸਬ ਮੁਜ਼ਹਰ ਜ਼ਾਤੀ।ਹਰ ਰੰਗ ਮੇ ਬੇਰੰਗ ਪਿਆਰਾ। ਨਾਹਨੁ ਅਕਰਬੁ ਰਾਜ਼ ਅਨੋਖਾ।ਹੈ 'ਵਾਹੁ ਮਅਕਮੁ' ਮਿਲਿਆ ਹੋਕਾ। ਸਮਝ ਸੁਜਾਣੋ ਆਲਮ ਲੋਗਾ।ਹੈ ਹਰ ਰੂਪ ਮੇ ਐਨ ਨਜ਼ਾਰਾ। 'ਵਫੀ ਅਨਫਸਿਕੁਮ' ਸੱਰੇਇਲਾਹੀ।'ਲੋ ਦੁਲੀਤੱਸ' ਫ਼ਾਸ਼ ਗਵਾਹੀ। ਹਰ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਰਾਂਝਣ ਮਾਹੀ।ਕੀਤਾ ਨਾਜ਼ ਦਾ ਢੰਗ ਨਿਆਰਾ। ਹੁਸਨ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਚਾਲ ਅਜੀਬੇ।ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਤੀਫੇ ਤਰਜ਼ ਗ਼ਰੀਬੇ। ਆਪ ਹੀ ਆਸ਼ਕ ਆਪ ਰਕੀਬੇ।ਥੀ ਦਿਲਬਰ ਜਗ ਮੋਹਿਸ ਸਾਰਾ। ਕਥ ਮਤਰਥ ਕਥ ਤਾਨ ਤਰਾਨੇ।ਕਥ ਆਬਦ ਕਥ ਨਫ਼ਲ ਦੋਗਾਨੇ। ਕਥ ਸੂਫ਼ੀ ਸਰਮਸਤ ਯਗਾਨੇ।ਕਥ ਰਿੰਦਾਂ ਮੇ ਕਰੇ ਅਵਤਾਰਾ। ਕਿਆ ਅਫ਼ਲਾਕ ਅਕੂਲ ਅਨਾਸਰ।ਕਿਆ ਮੁਤੱਕਲਮ ਗ਼ਾਇਬ ਹਾਜ਼ਰ। ਸਬ ਜਾ ਨੂਰ ਹਕੀਕੀ ਜ਼ਾਹਰ।ਕੌਣ ਫ਼ਰੀਦ ਗਰੀਬ ਵਿਚਾਰਾ। 99. ਹਿੱਕ ਦਮ ਹਿਜਰ ਨ ਸਹਿੰਦੀ ਹੈ ਹਿੱਕ ਦਮ ਹਿਜਰ ਨ ਸਹਿੰਦੀ ਹੈ।ਦਿਲ ਦਿਲਬਰ ਕਾਰਣ ਮਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੋਜ਼ ਗੁਦਾਜ਼ ਤੂਲ ਵਿਛਾਵਾਂ।ਡੁੱਖ ਡੁਹਾਗ ਦੀ ਸੇਝ ਸੁਹਾਵਾਂ। ਹਾਰ ਗ਼ਮਾਂ ਦਾ ਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾਵਾਂ।ਦਰਦ ਦੀ ਬਾਂਹ ਸਿਰਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਹੀ ਬੇ ਪਰਵਾਹ ਮਿਲਿਉਸੇ।ਪੱਲੜੇ ਸੋਜ਼ ਫ਼ਰਾਕ ਪਿਉ ਸੇ। ਹਾਲ ਕਨੂੰ ਬੇ ਹਾਲ ਥਿਉਸੇ।ਜਿੰਦੜੀ ਝੋਕ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਡੇਹ ਨਿਭਾਵਾਂ ਸੜਦੀਂ ਜਲਦੀਂ।ਰਾਤ ਵੰਜਾਵਾਂ ਜਲਦੀ ਗਲਦੀ। ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਗਈ ਹੱਥ ਮਲਦੀਂ।ਹੈ ਹੈ ਮੌਤ ਨ ਆਂਦੀ ਹੈ। ਸੋਹਣੇ ਕੀਤੀ ਕੇਚ ਤਿਆਰੀ।ਆਇਆ ਬਾਰ ਬਿਰਹੋਂ ਸਰ ਬਾਰੀ। ਸੰਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਕਰਨ ਨ ਕਾਰੀ।ਬੇ ਵੱਸ ਪਈ ਕੁਰਲਾਂਦੀ ਹੈ। ਯਾਦ ਕਰੇਸਾਂ ਯਾਰ ਦੀਆਂ ਗਾਲੀ।ਸੋਹਣੀਆਂ ਰਮਜ਼ਾਂ ਮੋਹਣੀਆਂ ਚਾਲੀ। ਤੂਣੀ ਮੇਹਣੀਂ ਡੇਵਮ ਸਿਆਲੀਂ।ਤਾਂਗ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 100. ਹਿੱਕ ਹੈ ਹਿੱਕ ਹਿੱਕ ਹੈ ਹਿੱਕ ਹੈ ਹਿੱਕ ਹਿੱਕ ਹੈ।ਹਿੱਕ ਦੀ ਦਮ ਦਮ ਸਿੱਕ ਹੈ। ਹਿੱਕ ਦੇ ਹਰ ਹਰ ਜਾ ਵਿੱਚ ਦੇਰੇ।ਕਿਆ ਉੱਚ ਹੈ ਕਿਆ ਝਿੱਕ ਹੈ। ਹਿੱਕ ਹੈ ਜ਼ਾਹਰ ਹਿੱਕ ਹੈ ਬਾਤਨ।ਬਿਆ ਸਬ ਕੁਝ ਹਾਲਿਕ ਹੈ। ਮਿਕਨਾਤੀਸ ਤੇ ਲੋਹੇ ਵਾਗਣ।ਹੂੰ ਡੋ ਦਿਲ ਦੀ ਛਿੱਕ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਹਿੱਕ ਕੂੰ ਡੂੰ ਕਰ ਜਾਣੇ।ਓ ਕਾਫ਼ਰ ਮੁਸ਼ਰਕ ਹੈ। ਮਤਲਬ ਡਾਢਾ ਸਖ਼ਤ ਨਜ਼ੀਕੀ।ਪਰ ਰਾਹ ਤੇ ਚਿਲ ਚਿੱਕ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਸਰ ਸਰ ਵਾਹ ਦਾ ਸਾਰਾ।ਫਖਰ ਪੀਆ ਮਾਲਿਕ ਹੈ। ਦਰਦ ਦਾ ਬਾਰ ਉਠਾ ਨਾ ਸਗਦੀ।ਦਿਲ ਸ਼ੋਦੀ ਨਿਕ ਤਰਿਕ ਹੈ। ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਦਿੱਲੜੀ ਮੈਂਡੀ।ਰਾਹ ਹੱਕ ਦੀ ਸਾਲਿਕ ਹੈ। ਜਿੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਖ਼ਿਆਲ ਖ਼ੁਦਾਈ।ਕਿਆ ਪੂਰਾ ਗਿਆ ਬਿਕ ਹੈ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਸੰਜਾਨਣ ਕੀਤੇ।ਏ ਨੁਸਖਾ ਹਿੱਕ ਟਿੱਕ ਹੈ। 101. ਹਿਕੋ ਅਲਫ਼ ਮੈਨੂੰ ਬਰਮਾਵਮ ੜੀ ਹਿਕੋ ਅਲਫ਼ ਮੈਨੂੰ ਬਰਮਾਵਮ ੜੀ।ਤੱਤੀ ਬੇ ਤੇ ਮੂਲ ਨ ਭਾਵਮ ੜੀ। ਸੋਹਣੀ ਵਹਦਤ ਪਰਮ ਪਰੀਤਾਂ ਨੈਂ।ਜ਼ੌਕੀ ਘਾਤਾਂ ਇਸ਼ਕੀ ਗੀਤਾਂ ਨੈਂ। ਕੋਝੀ ਕਸਰਤ ਕੋਝਾਂ ਰੀਤਾਂ ਨੈਂ।ਦਿਲ ਗੈਰੋਂ ਗ਼ੈਰਤ ਖਾਵਿਮ ੜੀ। ਹਰ ਚਾਲੋਂ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਡਿੱਸੇ।ਸਬ ਹੁਸਨ ਅਜ਼ਲ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਡਿੱਸੇ। ਕੁਲ ਆਲਮ ਆਲਮ ਸਾਜ਼ ਡਿੱਸੇ।ਹਿੱਕੋ ਨੂਰ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਆਵਿਮ ੜੀ। ਗੈਰੀਅਤ ਮਹਜ਼ ਮੁਹਾਲ ਡਿੱਸੇ।ਚੌ ਤਰਫ਼ੋ ਹੁਸਨ ਜਮਾਲ ਡਿੱਸੇ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਵਸਲ ਵਸਾਲ ਡਿੱਸੇ।ਡੇਂਹ ਰਾਤ ਪੁੱਨਲ ਗੱਲ ਲਾਵਿਮ ੜੀ। ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਮੁੱਠੀ।ਕਿਉਂ ਸੁਰਖ਼ੀ ਕੱਜਲਾ ਧਾਰ ਮੁੱਠੀ। ਜੇ ਜਾਣਾ ਸਾਂਵਲ ਯਾਰ ਮੁੱਠੀ।ਵਲ ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਸਿਧਾਵਿਮ ੜੀ। ਤੱਤਾਂ ਦਰਦ ਜਦੀਦ ਸ਼ਦੀਦ ਥੀਆ।ਹਰ ਰੋਜ਼ ਏ ਸੋਜ਼ ਮਜ਼ੀਦ ਥੀਆ। ਹਿੱਕੇ ਦੀਦ ਖ਼ਰੀਦ ਥੀਆ।ਬਿਨ ਢੋਲਣ ਘਰ ਵਰਤਾਂਵਿਮ ੜੀ। 102. ਹਿੱਕੋ ਡਿੱਠਮ ਹਰ ਗਾਲ ਕਨੂੰ ਹਿੱਕੋ ਡਿੱਠਮ ਹਰ ਗਾਲ ਕਨੂੰ।ਹਿੱਕਾ ਰਮਜ਼ ਲੱਧਮ ਹਰ ਚਾਲ ਕਨੂੰ। ਹਰ ਸੂਰਤ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਂਹਦੀ ਹੈ।ਹਰ ਮੂਰਤ ਦਿਲ ਨੂੰ ਕੋਂਹਦੀ ਹੈ। ਸਬ ਨਿਸਬਤ ਯਾਰ ਨੂੰ ਸੋਂਹਦੀ ਹੈ।ਹਰ ਹਾਲ ਕਨੂੰ ਹਰ ਕਾਲ ਕਨੂੰ। ਕਥੇ ਦਿਲਬਰ ਥੀ ਮਨ ਮੋਂਹਦਾ ਹੈ।ਕਥੇ ਆਸ਼ਕ ਹੋ ਕਰ ਰੋਂਦਾ ਹੈ। ਕਥੇ ਰੱਬ ਤੋਂ ਫਾਰਗ ਹੋਂਦਾ ਹੈ।ਗ਼ਮ ਨਾਜ਼ ਦੀ ਕੈਦ ਵਬਾਲ ਕਨੂੰ। ਬਦਨਾਮੀ ਮੈਡਾ ਨਾਮ ਹੋਇਆ।ਗ਼ਮ ਖਾਵਣ ਸ਼ਰਬ ਮਦਾਮ ਹੋਇਆ। ਰਤ ਪੀਵਣ ਕਾਮ ਦਵਾਮ ਹੋਇਆ।ਛੁਟ ਪੈਵਸੇ ਸ਼ਰਮ ਦੀ ਜਾਲ ਕਨੂੰ। ਡੇਖੋ ਹੁਸਨ ਹਕੀਕੀ ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ।ਕਿਆ ਅੰਦਰ ਹੈ ਕਿਆ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਕਿਥੇ ਨਾਸੀ ਹੈ ਕੱਥੇ ਮਾਹਰ ਹੈ।ਸੋਹਣਾ ਆਪਨੇ ਵਸਲ ਵਸਾਲ ਕਨੂੰ। ਜਡਾਂ ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਉਸਤਾਦ ਥੀਆ।ਸਬ ਇਲਮੋ ਅਮਲ ਬਰਬਾਦ ਥੀਆ। ਪਰ ਹਜ਼ਰਤੇ ਦਿਲ ਆਬਾਦ ਥੀਆ।ਸੋ ਵਜਦ ਕਨੂੰ ਲੱਖ ਹਾਲ ਕਨੂੰ। 103. ਹੁਣ ਦਿਲ ਬਦਲਾਇਮ ਸੁਰ ਸਾਈਂ ਹੁਣ ਦਿਲ ਬਦਲਾਇਮ ਸੁਰ ਸਾਈਂ।ਗਿਆ ਦਰਦੋਂ ਜੀਅੱੜਾ ਝੁਰ ਸਾਈਂ। ਦਰਦ ਦੇ ਕੰਡਰੇ ਸੀਨੇ।ਲਗੜੇ ਹਿਨ ਦੇਰੀਨੇ। ਪਏ ਨਿਕਲਨ ਭੁਰ ਭੁਰ ਸਾਈਂ। ਡੁੱਖੜੇ ਰੋਜ਼ ਸਵਾਏ।ਜੈਂ ਡੇਂਹ ਸੱਜਨ ਸਿੱਧਾਏ। ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਭੋਰੋਂ ਟੁਰ ਸਾਈਂ। ਡੇਹਾਂ ਰਾਤੀਂ ਮਾਤਮ।ਡੁੱਖ ਆਇਆ ਸੁਖ ਵਾਟਮ। ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਥਏ ਪੁੜ ਸਾਈਂ। ਯਾਰ ਨ ਆਵੇ ਅੱਖੀਆਂ।ਰੋ ਰੋ ਹੁੱਟੀਆਂ ਥੱਕੀਆਂ। ਡੇਂਹ ਰਾਤੀ ਦੀ ਫੁਰ ਫੁਰ ਸਾਈਂ। ਚਮੜਾ, ਮਾਸ, ਲਵੀਰਾਂ।ਕੱਪੜੇ ਲੀਰ ਕਤੀਰਾਂ। ਬਿਰਹੋਂ ਡਿੱਤੋ ਸੇ ਪੁਰ ਸਾਈਂ। ਸਬਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਆਵੇ।ਘਰ ਖਾਵੇ ਤੇ ਝੜ ਤਾਵੇ। ਦਿੱਲੜੀ ਕੀਤਮ ਲੁਰ ਸਾਈਂ। 104. ਹੁਣ ਇਸ਼ਕ ਵੰਜਾਇਮ ਚੱਸ ਸਾਈਂ ਹੁਣ ਇਸ਼ਕ ਵੰਜਾਇਮ ਚੱਸ ਸਾਈਂ।ਲੱਖ ਵਾਰ ਅਸਾਡੀ ਬੱਸ ਸਾਈਂ। ਰਾਤ ਡੇਂਹਾਂ ਤੜਫਾਵਾਂ।ਅਤੇ ਰੋ ਰੋ ਹਾਲ ਵੰਜਾਵਾਂ। ਰਹਿਮ ਨ ਕੀਤੋ ਖੱਸ ਸਾਈਂ। ਕਲ੍ਹੜੀ ਪਈ ਕੁਰਲਾਵਾਂ।ਖਪਦੀ ਉੱਮਰ ਨਿਭਾਵਾਂ। ਧਾਂ ਕਰਾਂ ਬੇ ਵੱਸ ਸਾਈਂ। ਚਾਕ ਮਹੀਂ ਮਨ ਭਾਣੇ।ਮੇਹਣੀਂ ਡੇਵਮ ਨਨਾਣੇ। ਤਾਅਨੇ ਮਾਰਮ ਸੱਸ ਸਾਈਂ। ਨਿੰਦਰ ਸਭੋ ਡੁੱਖ ਲਾਇਮ।ਸੁੱਤੜੀਂ ਸਾਥ ਲਡਾਇਮ। ਨਾ ਕਈ ਖ਼ਬਰ ਨ ਡੱਸ ਸਾਈਂ। ਇਸ਼ਕੋਂ ਸੂਦ ਨ ਪਾਇਮ।ਸਾਰਾ ਭਰਮ ਵੰਜਾਇਮ। ਜੋ ਲਗੜੀ ਸੋ ਕਸ ਸਾਈਂ। ਡੁਖੇ ਪੈਂਡੇ ਥਲ ਦੇ।ਪੂਰ ਪੌਵਿਨ ਪਲ ਪਲ ਦੇ। ਦਰਦੀਂ ਦੀ ਹੱਥ ਰੱਸ ਸਾਈਂ। ਦਰਦ ਅੰਦੋਹ ਘਨੇਰੇ।ਕਰਦੇ ਸੂਲ ਵਹੀਰੇ। ਨੱਸ ਗਿਉਂ ਦਿਲ ਖੱਸ ਸਾਈਂ। ਗ਼ਮ ਫ਼ਰੀਦ ਸਤਾਇਮ।ਡੂੱਖ਼ੜਾ ਨੇਹੜਾ ਲਾਇਮ। ਮੂਹ ਸਰ ਪਾਇਮ ਭੱਸ ਸਾਈਂ। 105. ਹੁਣ ਕੀਤਮ ਬਿਰਹੋਂ ਤੰਗ ਸਾਈਂ ਹੁਣ ਕੀਤਮ ਬਿਰਹੋਂ ਤੰਗ ਸਾਈਂ।ਦਿਲ ਨਾਲ ਅਸਾਡੀ ਜੰਗ ਸਾਈਂ। ਗ਼ਮਜੇ ਸਖਤ ਅਵੈੜੇ।ਝੇੜੇ ਕਰਨ ਬਖ਼ੇੜੇ। ਨਾ ਕੁਝ ਤਰਸ ਨਾ ਸੰਗ ਸਾਈਂ। ਇਸ਼ਕ ਮਰੀਲੇ ਲੁਟੀਆਂ।ਹੁੱਟੀਆਂ ਮੁੱਠੀਆਂ ਕੁਠੀਆਂ। ਤਨ ਮਨ ਚੂਰ ਚੌਰੰਗ ਸਾਈਂ। ਗੁਜ਼ਰੇ ਵੇਲੇ ਸੁਖ਼ ਦੇ।ਜੀ ਜੁਖ਼ਦੇ ਪਿਆ ਡੁੱਖਦੇ। ਰਗ ਰਗ ਤੇ ਅੰਗ ਅਮਗ ਸਾਈਂ। ਦਰਦ ਅੰਦੋਹ ਪੁਰਾਣੇ।ਝੁਰਦੀ ਝੋਰ ਝਗਾਣੇ। ਯਾਰ ਮਿਲਮ ਦਿਲ ਸੰਗ ਸਾਈਂ। ਇਸ਼ਕ ਅਲਾਮਤ ਜ਼ਾਹਰ।ਸੂਲ ਘਣੇ ਤੇ ਲਾਗ਼ਰ। ਸਾਵਾ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਸਾਈਂ। ਨੇਂਹ ਨਗਲੀ ਛਾਤੇ।ਮਿਲੀ ਫ਼ਰੀਦ ਬਚਾਤੇ। ਗਿਆ ਨਾਮੂਸ ਤੇ ਨੰਗ ਸਾਈਂ। 106. ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਾਂਝਣ ਹੋਈ ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਾਂਝਣ ਹੋਈ।ਰਿਹਾ ਫ਼ਰਕ ਨ ਕੋਈ। ਜੈ ਸੰਗ ਦਿੱਲੜੀ ਪੀਤ ਲਗਾਈ।ਆਖ਼ਰ ਬਣ ਗਈ ਸੋਈ। ਹੀਰ ਸਲੇਟੀ ਚੂਚਕ ਬੇਟੀ।ਵੰਜ ਕਿਸ ਜਾ ਖੜੋਈ। ਹੀਰੋਂ ਹੀਰਾ ਥੀਸੀ ਜੇਕਰ।ਸਰ ਹੀਂ ਰਾਹ ਡਿਤੋਈ। ਪਹਿਲੇ ਖਾ ਕਰ ਦਰਦ ਕਸ਼ਾਲੇ।ਓੜਕ ਥਈ ਦਿਲ ਜੋਈ। ਸ਼ਾਬਸ ਅਸਲੋਂ ਮਹਜਨ ਹਾਰਿਓਂ।ਜਿਤਨਾ ਬਾਰ ਚਤੋਈ। ਜੋ ਕੋਈ ਸਿਲਕ ਮੁਹਬਤ ਦੇ ਵਿੱਚ।ਮਰਣ ਦੇ ਅੱਗੇ ਮੋਈ। ਸੇਝ ਸੁਹਾਗ ਸੁਹਾਇਸ ਥੀ ਖੁਸ਼।ਸ਼ਾਮ ਸੁੰਦਰ ਸੰਗ ਸੋਈ। ਨਾਲ ਖਿਆਲ ਅਨਾ ਦੇ ਜੈ ਨੇ।ਮੈਲ ਦੂਈ ਦੀ ਧੋਈ। ਸਾਰੇ ਜਗ ਵਿੱਚ ਹਿੱਕ ਮੈਂ ਰਹਿ ਗਈ।ਨਾ ਤੂਈ ਨਾ ਊਈ। ਥਇਆ ਮਨਸੂਰ ਫ਼ਰੀਦ ਹਮੇਸ਼ਾ।ਜੈ ਏ ਰਾਜ਼ ਲਧੋਈ। 107. ਹੁਣ ਵਤਨ ਬਿਗਾਨੇ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਆਵਨੜਾਂ ਹੁਣ ਵਤਨ ਬਿਗਾਨੇ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਆਵਨੜਾਂ।ਯਾਦ ਕੀਤਮ ਦਿਲਦਾਰ ਨੀਂ। ਕੋਲੇ ਰਹਿਸਾਂ ਮੂਲ ਨ ਸਹਿਸਾਂ।ਹਿਜਰ ਦਾ ਬਾਰੀ ਬਾਰ ਨੀਂ। ਵਿੱਸਰਿਆ ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਬਬਾਨੜਾਂ।ਵਿਸਰ ਗਿਆ ਘਰ ਬਾਰ ਨੀਂ। ਭਾਂੜ ਮਨੜੇਸਾਂ ਮਾਂੜ ਨਭੇਸਾਂ।ਘੋਲੇ ਆਰ ਵ ਯਾਰ ਨੀਂ। ਸੁਰਖੀ ਕੱਜਲ ਮਸਾਗ ਕਿਉਂ ਸੇ।ਬੱਠ ਪਿਆ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਨੀਂ। ਪਾਰੋਂ ਡਿਸਦੀ ਝੋਕ ਸੱਜਨ ਦੀ।ਕਿਉਂ ਰਹਿਸਾਂ ਉਰਵਾਰ ਨੀਂ। ਮੈਂ ਮਨਤਾਰੀ ਤੇ ਨੈ ਬਾਰੀ।ਕਾਦਰ ਨੇਸਮ ਪਾਰ ਨੀਂ। ਬੱਠ ਪਈ ਸਿੰਧੜੀ ਕੀਤਮ ਮੂਲਾ।ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਮਲ੍ਹਾਰ ਨੀਂ। ਦੇਸ ਅਰਬ ਦਾ ਮੁਲਕ ਤਰਬਦਾ।ਸਾਰਾ ਬਾਗ਼ ਬਹਾਰ ਨੀਂ। ਰੋਹੀ ਰਾਵੀਂ ਰੋਹੀ ਰੁਲਸੀ।ਨੱਸ ਗਿਆ ਕਰਹੋਂ ਕਤਾਰ ਨੀਂ। ਡੇਂਹ ਡੁੱਖਾਂ ਦਾ ਡੂੰਗਰ ਡਿੱਸਦਾ।ਰਾਤ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਨੀਂ। ਸਾਂਵਲ ਆਇਆ ਰੋਹੀ ਵੱਠੜੀ।ਬਾਰ ਥਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੀਂ। ਦਾਰ ਮਦਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਹੈ ਦਿਲ ਨੂੰ।ਡੁੱਖੜੇ ਤਾਰੋ ਤਾਰ ਨੀਂ। 108. ਹੁਸਨ ਅਜ਼ਲ ਦਾ ਥੀਆ ਇਜ਼ਹਾਰ ਹੁਸਨ ਅਜ਼ਲ ਦਾ ਥੀਆ ਇਜ਼ਹਾਰ।ਅਹਿਦੋਂ ਵੇਸ ਵਟਾ ਥੀ ਅਹਿਮਦ। ਸਲਬ ਸਬੂਤ ਜਥਾਂ ਮਸਲੂਬੇ।ਉਥ ਨ ਤਾਲਬ ਨ ਮਤਲੂਬੇ। ਹੈ ਲਾਇਦ ਰਿਕਾ ਅਲਅਬ ਸਾਰ।ਬੇਹਦ ਮੁਤਲਕ, ਮੁਤਲਕ ਬੇਹਦ। ਗੈਬਲਗੈਬ ਦੇ ਦੇਸੋਂ ਆਇਆ।ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇਰ ਅਲਾਇਆ। ਅਹਿਦੀਅਤ ਦਾ ਘੁੰਡ ਉਤਾਰਾ।ਥੀਆ ਇਤਲਾਕੋਂ ਮਹਜ ਮੱਕੀਅਦ। ਹਕ ਬਾਤਲ ਹਕ ਹੈ ਹਕ ਹੈ।ਪਰਾਏ ਰਾਜ਼ ਬਹੂੰ ਮੁਗ਼ਲਕ ਹੈ। ਯਾਰ ਹੈ ਯਾਰ ਹੈ ਯਾਰ ਹੈ ਯਾਰ।ਸੋਹਣਾ ਕੋਝਾ ਨੇਕ ਅਤੇ ਬਦ। ਓ ਦਿਲਬਰ ਬੇ ਚੂੰ ਵ ਚਗੂਨਾ।ਨਾਹੀਂ ਜੇਹਦਾ ਮਿਸਲ ਨਮੂਨਾ। ਤਿਸਦਾ ਹੈ ਬੇ ਸ਼ਕ ਤਕਰਾਰ।ਦੁਨੀਆਂ ਅਕਬਾ ਮਜੋਲਾ ਮਸ਼ਹਦ। ਗਈ ਤਕਲੀਦ ਆਈ ਤਹਕੀਕੇ।ਥੀਏ ਵਾਜ਼ਿਆ ਮਕਸ਼ੂਫ ਦਕੀਕੇ। ਫ਼ਾਸ਼ ਮਬੀਅਨ ਕਲ ਇਸਰਾਰ।ਬਰਜੁਖ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ਬਰ ਸ਼ਦਮਦ। ਕੀਤਾ ਅਜ਼ਲੀ ਲੁਤਫ ਜਹੂਰਾ।ਸੌ ਸੌ ਸ਼ੁਕਰ ਮਿਲਿਆ ਗੁਰ ਪੂਰਾ। ਥੀਆ ਦਿਲ ਕੂੰ ਤਸਕੀਂ ਕਰਾਰ।ਹੋਏ ਖਤਰਾਤ ਸ਼ਕੂਕ ਸਭੇ ਰਦ। ਪੀਰੇ ਮਗਾਂ ਮਸਜੂਦੁ ਜਤੌ ਸੇ।ਫ਼ਰਜ ਫ਼ਰੀਦ ਨਮਾਜ ਨਤੋਸੇ। ਕੀਤਾ ਮਨ ਕਰ ਮੱਨ ਇਕਰਾਰ।ਹੈ ਖ਼ੁਦ ਅਸਲ ਹਕੀਕੀ ਮਕਸਦ। 109. ਇਹ ਨਾਜ਼ ਅਦਾ ਸਾਂਵਲੜੇ ਦੇ ਇਹ ਨਾਜ਼ ਅਦਾ ਸਾਂਵਲੜੇ ਦੇ।ਹਿਨ ਬਾਇਸ ਇਸ਼ਕ ਅਵੱਲੜੇ ਦੇ। ਗਏ ਵੇਲੇ ਭਾਗ ਸਵਲੜੇ ਦੇ।ਆਏ ਦਰਦ ਕਲੱਲੜੇ ਦੇ। ਡਿੱਤੇ ਪੇਸ਼ ਫ਼ਰਾਕ ਪੁੱਨਲੜੇ ਦੇ।ਡੁੱਖੇ ਪੈਂਡੇ ਮਾਰੂ ਥੱਲੜੇ ਦੇ। ਗਏ ਗੁਜ਼ਰ ਡਿਹਾੜੇ ਰਲੜੇ ਦੇ।ਤਰਸਲੜੇ ਅੇਸ ਸੁਖਲੜੇ ਦੇ। ਹੁਣ ਪਰਭਤ ਰੋਹ ਜ਼ਬਲੜੇ ਦੇ।ਸੁਖਪਾਲ ਥਏ ਦਿਲ ਜੱਲੜੇ ਦੇ। ਜੁੜ ਕੀਤੀ ਬਿਰਹੇਂ ਛੋਲ ਮੁਠੀ।ਗਿਆ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦਾ ਤੋਲ ਉਠੀ। ਲਗੀ ਫਕੜੀ ਹੂ ਹੂ ਦੋਲ ਰੁੱਠੀ।ਵਾਹ ਭਲੜੇ ਭਾਗ਼ਾ ਭੱਲੜੇ ਦੇ। ਸਬ ਮਿਸ਼ਰੀ ਖੰਡ ਨਬਾਤ ਭੁਲੇਮ।ਐਜ਼ਾਜ ਮਸੀਹ ਦੀ ਬਾਤ ਭੁਲੇਮ। ਮੈ ਕੰਸਰ ਆਬ ਹਯਾਤ ਭੁਲੇਮ।ਸੁਣ ਸ਼ੋਖ ਸੁਖਨ ਗੱਵਲੜੇ ਦੇ। ਲਗਾ ਨੇਂਹ ਨਿਆਰੜੀ ਪੀੜ ਅਸਾਂ।ਦਿਲ ਚੁਭੜੇ ਬਰਛੇ ਤੀਰ ਅਸਾਂ। ਸੌ ਸੌ ਨਸਤਰ ਲੱਖ਼ ਲੱਖ ਸੀੜ ਅਸਾਂ।ਨਿਭ ਵਕਤ ਚਕੇ ਦਰਮਲੜੇ ਦੇ। ਲਗੀ ਨੋਕ ਨਜ਼ਰ ਗਿਆ ਹੋਸ਼ ਹੁਨਰ।ਰਹੋ ਦਰਦ ਅੰਦਰ ਸਦਾ ਸੂਲ ਜਿਗਰ। ਡੋੜੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਹਿਰ ਢਾਂ ਮੂੰਹ ਦੇ ਭਰ।ਡੁੱਖੇ ਰੋਹ ਡੂੰਗਰ ਰਾਹ ਵੱਲੜੇ ਦੇ। ਸੱਟ ਨਹਮਲ ਮਲਮਲ ਰੰਗ ਮਹਲ।ਗਏ ਸਾਂਗ ਬਦਲ ਕੋਈ ਲਹਿਮ ਨ ਕਲ। ਰਿੱਛ ਰਾਖਸ ਘਲ ਮਮੀਂ ਡੈਣੀ ਦਲ।ਆਏ ਪੇਸ਼ ਸੰਭਲ ਸਰ ਕਲੜੇ ਦੇ। ਵਲ ਵਲ ਪਿਆ ਜ਼ੁਲਫ ਪੁੱਨਲ ਦਾ ਗਲ।ਪਏ ਸ਼ੋਜ਼ ਓਛਲ ਪਏ ਰੋਗ ਓਟਲ। ਗਏ ਸੁਖੜੇ ਢਲ ਗਈਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਜਲ।ਦਿਲ ਚਲੜੇ ਨੇਸ਼ ਅੱਜਲੜੇ ਦੇ। ਕੁਲ ਕਾਰੈਂ ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਕੀਤਾ।ਘਰ ਬਾਰੋ ਬਿਰਹੇਂ ਬਈਦ ਕੀਤਾ। ਹਰ ਪਲ ਪਲ ਸ਼ੌਂਕ ਜਦੀਦ ਕੀਤਾ।ਮੂੰਹ ਨੂਰ ਭਰੇ ਨਿਰਮੱਲੜੇ ਦੇ। 110. ਇਸ਼ਕ ਅਨੋਖੜੀ ਪੀੜ ਇਸ਼ਕ ਅਨੋਖੜੀ ਪੀੜ।ਸੌ ਸੌ ਸੂਲ ਅੰਦਰ ਦੇ। ਨੈਣ ਵਹਾਇਮ ਨੀਰ।ਅੱਲੜੇ ਜ਼ਖਮ ਜਿਗਰ ਦੇ। ਬਿਰਹੋਂ ਬਖੇੜਾ ਸਖ਼ਤ ਆਵੈੜਾ।ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲਾ ਲਾਵਿਮ ਝੇੜਾ। ਮਾਰਗ ਮਾ ਪਿਉ ਵੀਰ।ਦੁਸਮਨ ਲੋਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ। ਤਾਂਗ ਅਵੱਲੜੀ ਸਾਂਗ ਕਲੱਲੜੀ।ਜਿੰਦੜੀ ਜਲੜੀ ਦਿੱਲੜੀ ਗਲੜੀ। ਤਨ ਮਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਤੀਰ।ਮਾਰੇ ਯਾਰ ਹੁਨਰ ਦੇ। ਗ਼ਮਜੇ ਸਿਹਰੀ ਰਮਜ਼ਾਂ ਵੈਰੀ।ਅੱਖੀਆਂ ਜਾਦੂ ਦੀਦ ਲੁਟੇਰੀ। ਜੁਲਮੀਂ ਜ਼ੁਲਫ਼ ਜ਼ੰਜੀਰ।ਪੇਚੀ ਪੇਚ ਕਹਿਰ ਦੇ। ਪੀਤ ਪੁੱਨਲ ਦੀ ਸਿਕ ਪਲ ਪਲ ਦੀ।ਮਾਰੂਥਲ ਦੀ ਰੀਤ ਅਜ਼ਲ ਦੀ। ਡੁੱਖ ਲਾਵਿਨ ਤੜਭੇੜ।ਜੋ ਸਰਦੇ ਸੋ ਕਰਦੇ। ਤੁਲ ਨਿਹਾਲੀ ਡੇਣ ਡਿਖਾਲੀ।ਸਬਰ ਆਰਾਮ ਦੀ ਵਿਸਰਿਅਮ ਚਾਲੀ। ਲੂੰ ਲੂੰ ਲੱਖ ਲੱਖ ਚੀਰ।ਕਾਰੀ ਤੇਗ਼ ਤਬਰ ਦੇ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਪਾਇਮ ਫੇਰਾ।ਲਾਇਆ ਦਰਦਾਂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦੇਰਾ। ਸਰ ਗਿਉਮ ਸੀਸ ਸਰੀਰ।ਨੈਸਾਂ ਦਾਗ਼ ਕਬਰ ਦੇ। 111. ਇਸ਼ਕ ਅਸਾਂਝੀ ਜਾ ਆਹੇ ਇਨਸਾਫ ਇਸ਼ਕ ਅਸਾਂਝੀ ਜਾ ਆਹੇ ਇਨਸਾਫ। ਜ਼ੁਲਮ ਨਭਾਏਂ ਦਸ ਤਾਂਭੀ ਤਹੰਜਾ ਥੋਗ ਗਾਏਂਦਸ। ਸਿਜਦਾ ਜਾਨਬ ਤਹੰਜੀ, ਤਹੰਜੇ ਗਿਰਦ ਤਵਾਫ।ਕਦਮ ਕਦਮ ਤੇ ਸੀਸ ਨਵਾਏਂਦਸ। ਤੁਹੰਜੀ ਸੀਰਤ, ਸੂਰਤ ਸੋਹਣੀ ਕਿਵੇਂ ਕਿਆਂ ਔਸਾਰ। ਜਿੰਦੜੀ ਤੋਂ ਤੂੰ ਘੋਲ ਘੁਮਾਏਂਦਸ। ਤਨ ਮਨ ਸੋਹਣਾਂ ਮੁਲਕ ਹੈ ਤੁਹੰਝਾ ਸਚ ਆਹੇ ਨਾ ਹੈ ਲਾਫ। ਕਸਮ ਅਵਾਂਝੇ ਸਰ ਜੀ ਖਾਏਂਦਸ। ਜ਼ਿਕਰ ਊਂ ਫਿਕਰ ਹੈ ਤਹੰਜਾ, ਦਮ ਦਮ ਚੁਏਂਦਸ ਸਾਫ ਜਾ ਸਾਫ। ਅਬਦ ਮਅਬੂਦ ਮੈਂ ਤੋਖੇ ਯਾਏਂਦਸ। ਬਾਂਦੀ ਗੋਲੀ ਯਾਰ ਦੀ ਆਹੀਆਂ ਨਾ ਹੈ ਫਰੀਦ ਖਲਾਫ। ਉਨ੍ਹੇ ਭੈ ਭਾਏਦਸ ਖੂਹ ਨ ਭਾਏਂਦਸ। 112. ਇਸ਼ਕ ਅਵੱਲੜੀ ਚਾਲ ਭਲਾ ਯਾਰ ਵੇ ਇਸ਼ਕ ਅਵੱਲੜੀ ਚਾਲ ਭਲਾ ਯਾਰ ਵੇ।ਯਾਰੀਆਂ ਲਾਵਣ ਸਰ ਮੰਗਦੀਆਂ। ਜ਼ੁਲਫ਼ਾ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪਾਵਿਨ ਜਾਲੀ।ਅੱਖੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਮਸਤ ਮਵਾਲੀ। ਨਾਜ਼ ਨਿਗਾਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਲਾ ਯਾਰ ਵੇ।ਬਿਰਹੋਂ ਬਛੇਂਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸੰਗਦੀਆਂ। ਚਸ਼ਮਾਂ ਕਹਿਰੀ ਰਮਜ਼ਾਂ ਵੈਰੀ।ਅੱਖ਼ੀਆਂ ਜ਼ਾਲਮ ਦੀਦ ਲੁਟੇਰੀ। ਡੇਵਨ ਜਿੰਦੜੀ ਗਾਲ ਭਲਾ ਯਾਰ ਵੇ।ਸਿਰਹੋ ਬਹਾਦੁਰ ਹੁਨ ਜੰਗਦੀਆਂ। ਨਾਜ਼ਕ ਚਾਲੀਂ ਯਾਰ ਸੱਜਨ ਦੀਆਂ।ਮੋਹਣੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹੀ ਮਨ ਮੋਹਨ ਦੀਆਂ। ਕਰਨ ਦਿਲੀਂ ਪਾਮਾਲ ਭਲਾ ਯਾਰ ਵੇ।ਹਰ ਹਰ ਆਨ ਖੜੀਆਂ ਤੰਗਦੀਆਂ। ਚਿਹਰੀ ਤਰਜ਼ ਡਿਖਾਵਨ ਅੱਖੀਆਂ।ਜ਼ੁਲਫਾਂ ਤੇਲ ਫੁਲੇਲ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ। ਘਤਦੀਆਂ ਜੀ ਜੰਜਾਲ ਭਲਾ ਯਾਰ ਵੇ।ਜ਼ੋਰੇ ਰਗ ਰਗ ਨੂੰ ਡੰਗਦੀਆਂ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਕਸ਼ਾਲੇ ਘੱਲੇ।ਆਸ ਉਮੀਦ ਤੱਸਲੇ ਭੱਲੇ। ਕੂੜਾ ਵਹਿਮ ਖ਼ਿਆਲ ਭਲਾ ਯਾਰ ਵੇ।ਡਿੱਠੜੀਆਂ ਪੀਤਾਂ ਦਿਲ ਸੰਗਦੀਆਂ। 113. ਇਸ਼ਕ ਅਵਲੜੀ ਪੀੜ ਵੋ ਇਸ਼ਕ ਅਵਲੜੀ ਪੀੜ ਵੋ।ਲੋਕਾਂ ਖ਼ਬਰ ਨ ਕਾਈ। ਜ਼ੁਲਫ਼ ਡੰਗੇਦੀਂ ਮੂਲ ਨ ਸੰਗੀ।ਚਸ਼ਮਾਂ ਸਰਹੋਂ ਬਹਾਦਰ ਜੰਗੀ। ਨਾਜ਼ ਨਿਗਾਹ ਦੇ ਤੀਰ ਵੋ।ਨਿੱਤ ਕਰਨ ਲੜਾਈ। ਸ਼ਾਲਾ ਨੇੜਾ ਕੋਈ ਨ ਲਾਵੇ।ਦਰਦ ਅੰਦੇਸ਼ੇ ਸੋਜ਼ ਸਵਾਏ। ਦਮ ਦਮ ਦਿਲਗਰ ਵੋ।ਸਰ ਤੇ ਸਖ਼ਤੀ ਆਈ। ਹਿੱਕ ਬੇਵਾਹੀ ਬਿਆ ਫਟ ਜਾਹੀ।ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ ਗਲ ਦੀ ਫਾਈ। ਤੱਕ ਤੱਕ ਰਾਹ ਮਲ੍ਹੇਰ ਵੋ।ਰੋਦੀਂ ਮੋਇਮ ਅਜਾਈਂ। ਸੁੰਜ ਬਰ ਚੜੜੇ ਸ਼ੀਹ ਮਰੇਲੇ।ਬਸ਼ੀਰ ਬਦ ਬਘਿਆਰ ਬਘੇਲੇ। ਡੁੱਖ ਡੁੱਖੜੇ ਥਏ ਵੀਰ ਵੋ।ਗ਼ਮ ਸਕੜੇ ਭਾਈ। ਸੈਣੀਂ ਭੈਣੀਂ ਵੈਣ ਅਲਾਵਮ।ਵੀਰਣ ਵੈਰੀ ਸਖ਼ਤ ਸੁਭਾਵਮ। ਮਾਰਮ ਬੇ ਤਕਸੀਰ ਵੋ।ਏ ਬੇਦਰਦ ਕਸਾਈ। ਸੂਲਮ ਮੂਲ ਨ ਡਿੱਤੜਮ ਸਾਹੀ।ਕਾਦਰ ਏਂਵੇਂ ਕਲਮ ਵਹਾਈ। ਕੀਤਮ ਤੇ ਤਕਦੀਰ ਵੋ।ਸੋਹਣੇ ਨਾਲ ਜੁਦਾਈ। ਜਿੰਦੜੀ ਜੁੱਖਦੀ ਜੀਅੜਾ ਦੁਖਦਾ।ਵੇਲ੍ਹਾ ਵਕਤ ਨਿਭਾਇਆ ਸੁਖਦਾ। ਰੰਜੋ ਆਲਮ ਦੀ ਭੀੜ ਵੋ।ਆਫ਼ਤ ਪਿਉਸ ਸਮਾਈ। ਮਿਜ਼ੇਗੀਂ ਨਸ਼ਤਰ ਹਾਦੀ ਮਾਰੀ।ਪਲਕੀ ਲਾਈ ਕੈਬਰ ਕਾਰੀ। ਜ਼ਖਮ ਕਲੱਲੜੇ ਚੀਰ ਵੋ।ਵੈਂਦੀਂ ਚੋਟ ਚਲਾਈ। ਲੂੰ ਲੂੰ ਸੜਦੀ ਹੱਡ ਚੰਮ ਗਲਦਾ।ਦਿੱਲੜੀ ਜਲਦੀ ਸੀਨਾ ਬਲਦਾ। ਰਗ ਰਗ ਛੁਟੜੀ ਸੀੜ੍ਹ ਵੋ।ਤੈਡੇ ਬਿਰਹੋਂ ਛੁਡਾਈ। ਸਬਰ ਕਰਾਰ ਆਰਾਮ ਗਿਉਸੇ ਬਾਰ ਮਲਾਮਤ ਮੁਫ਼ਤ ਚਤੋਸੇ। ਕਾਨੀ ਬੇ ਤਦਬੀਰ ਵੋ।ਜਾਨੀ ਲਾ ਡਿਖਲਾਈ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਖੜ ਮੁਕਲਾਇਆ।ਕੇਚ ਗਿਆ ਵੱਲ ਘਰ ਨ ਆਇਆ। ਡਿੱਤੜਮ ਜੁੜ ਤਾਅਜ਼ੀਰ ਵੋ।ਕੀਤੋਸ ਖ਼ੂਬ ਭਲਾਈ। 114. ਇਸ਼ਕ ਭੁਲਾਇਆ ਤਾਆਤਾਂ ਇਸ਼ਕ ਭੁਲਾਇਆ ਤਾਆਤਾਂ। ਏ ਘਰ ਮੇਰਾ ਘਰ ਸੁਖ ਮੰਦਰ।ਮਅਮੂਰ ਖ਼ਫ਼ੀ ਦੇ ਅੰਦਰ। ਜਿਥ ਬਹਿਰ ਮਹੀਤ ਦਾ ਮੰਦਰ।ਉਥ ਹਰ ਜਿਨਸੋਂ ਮਿਲਨ ਸੌਗਾਤਾਂ। ਆਈ ਹਾਲ ਮਕਾਮ ਦੀ ਵਾਰੀ।ਥੱਈ ਰਫ਼ਾ ਹਜਬ ਯਕ ਬਾਰੀ। ਗਈ ਜ਼ਹਦ ਇਬਾਦਤ ਸਾਰੀ।ਹੱਜ ਜ਼ਕਵਾਤਾਂ ਸੌਮ ਸਲਵਾਤਾਂ। ਥਈ ਨਸਰਤ ਫ਼ਤਹ ਫ਼ਤੂਹੀ।ਸਬ ਸਰੀ ਕਲਬੀ ਰੂਹੀ। ਗਈ ਜ਼ੁਲਮਤ ਨੂਰ ਸਬੂਹੀ।ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਸਮ ਅਜਬ ਪਰਭਾਤਾਂ। ਸੱਰ ਅਨਹਦ ਤਬਲ ਸ਼ਹਾਨਾ।ਖੁਸ਼ ਮਤਰਬ ਤਾਨ ਤਰਾਨਾ। ਗਿਆ ਨਫ਼ਲ ਨਮਾਜ਼ ਦੋਗਾਨਾ।ਵਿੱਸਰੀਆਂ ਡੋਂ ਤਿਰੇ ਚਾਰ ਰਕਅਤਾਂ। ਗੁਰ ਬਾਤ ਬਤਾਈ ਪੂਰੀ।ਤੀਫੂਰੀ ਤੇ ਮਨਸੂਰੀ। ਥਈ ਫਾਸ਼ ਤੱਜਲੀ ਤੂਰੀ।ਹਰ ਜਾ ਐਮਨ ਤੇ ਮੀਕਾਤਾਂ। ਏ ਵਜਦਾਨੀ ਸ਼ਤਹਾਤਾਂ।ਹਨ ਵਹਦਤ ਦੀਆਂ ਆਯਾਤਾਂ। ਕਰ ਤਮਸ ਦਿਲੀਂ ਸਤਵਾਤਾਂ।ਕਰਦਾ ਜ਼ਾਹਰ ਏ ਕਲਮਾਤਾਂ। ਕੁਲ ਉਠ ਗਏ ਫ਼ਗਨ ਜ਼ਲਾਜ਼ਲ।ਭੱਜ ਪਏ ਅਗਲਾਲ ਸਲਾਸਲ। ਦਿਲ ਹਿਕ ਪਾਸੇ ਸ਼ਾਗਲ।ਬੱਠ ਦਰਕਾਤਾਂ ਤੇ ਦਰਜਾਤਾਂ। ਥਏ ਭਾਗ ਫ਼ਰੀਦ ਭਲੇਰੇ।ਦਿਲ ਦਿਲਬਰ ਲਾਏ ਦੇਰੇ। ਆ ਕਾਨ੍ਹ ਦਵਾਰੇ ਮੇਰੇ।ਬੰਸੀ ਜੋੜ ਸੁਣਾਈਆਂ ਘਾਤਾਂ। 115. ਇਸ਼ਕ ਚਲਾਏ ਤੀਰ ਇਸ਼ਕ ਚਲਾਏ ਤੀਰ।ਡਾਢੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਹਿਰ ਦੇ। ਯਾਰ ਮਿਲਿਆ ਬੇ ਪੀਰ।ਲੂੰ ਲੂੰ ਵਿੱਚ ਸੌ ਦਰਦੇ। ਇਸ਼ਕ ਉਜਾੜੀ ਝੋਕ ਅਮਨ ਦੀ।ਨਜ਼ਰ ਨ ਆਵਮ ਜੋਹ ਜਤਨ ਦੀ। ਸੋਜ਼ ਡਿਤੋਸ ਜਾਗੀਰ।ਜੀਅੜਾ ਸੂਲਾਂ ਸੜਦੇ। ਤੂਲ ਡੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੇਝ ਨ ਭਾਂਦੀ।ਸੂਲ ਸਰ੍ਹਾਂਦੀ ਦਰਦ ਪਵਾਂਦੀ। ਰਗ ਰਗ ਵਿੱਚ ਹੈ ਪੀੜ।ਡਿੱਸਦਾ ਰੋਗ ਅੰਦਰ ਦੇ। ਰਹਿਣ ਨ ਡੇਂਦੀ ਪੀੜ ਪਰਾਈ।ਸਿੱਕ ਮਹੀਂਵਾਲ ਦੀ ਰੋਜ਼ ਸਵਾਈ। ਕੀਜੋ ਲੋੜ੍ਹੇਮ ਸੀੜ੍ਹ।ਬੋੜਿਮ ਕਨ ਕੱਪਰ ਦੇ। ਸੁਖ ਸੋਮਣ ਦਾ ਵਕਤ ਵਿਹਾਇਆ।ਬਾਰ ਬਿਰਹੋਂ ਦਾ ਸਰ ਤੇ ਆਇਆ। ਗੁਜ਼ਰ ਗਈ ਤਦਬੀਰ।ਨਿਭ ਗਏ ਵਕਤ ਹੁਨਰ ਦੇ। ਨਿਭਨ ਫ਼ਰੀਦ ਏ ਡੁੱਖ ਡੁਹਲੇ।ਸ਼ਾਲਾ ਨਾਲ ਵਸਾਲ ਸੁਹੀਲੇ। ਹੋਵਾਂ ਸ਼ਕਰ ਸ਼ੀਰ।ਗੁਜ਼ਰਨ ਡੇਂਹ ਸਫ਼ਰ ਦੇ। 116. ਇਸ਼ਕ ਲਗਾ ਘਰ ਵਿਸਰਿਆ ਇਸ਼ਕ ਲਗਾ ਘਰ ਵਿਸਰਿਆ।ਜ਼ਰ ਵਿਸਰੀ ਵਰ ਵਿਸਰਿਆ। ਗੁਜ਼ਰੇ ਨਾਜ਼ ਹੁਸਨ ਦੇ ਮਾਨੜੇ।ਜ਼ੇਵਰ ਤਰੇਵਰ ਵਿਸਰਿਆ। ਵਿਸਰੇ ਕਜਲੇ ਸੁਰਖੀ ਮੇਦੀਆਂ।ਬੱਲਾ ਬੈਂਸਰ ਵਿਸਰਿਆ। ਦਰਦ ਅੰਦੇਸ਼ੇ ਦਿਲ ਦੀ ਮੂੜੀ।ਬਿਆਕੁਲ ਜੋਹਰ ਵਿਸਰਿਆ। ਦੈਰ ਕਨਿਸ਼ਤ ਦਵਾਰਾ ਮੰਦਰ।ਮਸਜਦ ਮੰਬਰ ਵਿਸਰਿਆ। ਹਕ ਦੇ ਸ਼ਾਂਗੇ ਹਕਦੀ ਸੌਂਹ ਹੈ।ਖੈਰ ਭਲੀ ਸ਼ਰ ਵਿਸਰਿਆ। ਹਰ ਵੇਲ਼ੇ ਹਰ ਯਾਦ ਅਸਾਨੂੰ।ਹੋਰ ਅਮਾਨ ਹਰ ਵਿਸਰਿਆ। ਵੈਸਾਂ ਕੀਚ ਫਰੀਦ ਨ ਮੁੜਸਾਂ।ਸੁੰਜ ਬਰਦਾ ਡਰ ਵਿਸਰਿਆ। 117. ਇਥਾਂ ਮੈਂ ਮੁਠੜੀ ਜਿੰਦ ਜਾਨ ਬਲਬ ਇਥਾਂ ਮੈਂ ਮੁਠੜੀ ਜਿੰਦ ਜਾਨ ਬਲਬ।ਓਤਾਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਵਸਦਾ ਮੁਲਕ ਅਰੱਬ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਯਾਰ ਦੀ ਤਾਂਘ ਲਗੀ।ਸੁੰਜੇ ਸੀਨੇ ਸਿਕ ਦੀ ਸਾਂਗ ਲਗੀ। ਡੁਖੀ ਦਿਲੜੀ ਦੇ ਹੱਥ ਟਾਂਘ ਲਗੀ।ਥੈ ਮਿਲ ਮਿਲ ਸੂਲ ਸਮੋਲੇ ਸਬ। ਤਤੀ ਥੀ ਜੋਗਣ ਚੌਧਾਰ ਫਿਰਾਂ।ਹਿੰਦ ਸਿੰਧ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਮਾੜ ਫਿਰਾਂ। ਸੁੰਜ ਬਾਰ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਫਿਰਾਂ।ਮਤਾਂ ਯਾਰ ਮਿਲਮ ਕਹੀ ਸਾਂਗ ਸਬਬ। ਜੈਂ ਡੇਂਹ ਦਾ ਨੇਂਹ ਦੇ ਸ਼ੀਹ ਫੱਟਿਆ।ਲਗੀ ਨੇਸ਼ ਡੁਖਾਦੀ ਐਸ਼ ਘਟਿਆ। ਸਬ ਜੋਬਨ ਜੋਸ਼ ਖਰੋਸ਼ ਹੱਟਿਆ।ਸੁਖ ਸੜ ਗਏ ਮਰ ਗਈ ਤਰ੍ਹਾ ਤਰਬ। ਤੋੜ ਧਕੜੇ ਧੋੜੇ ਖਾਂਦੜੀ ਹਾਂ।ਤੈਂਡੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਮੁਫ਼ਤ ਵਕਾਂਦੜੀ ਹਾਂ। ਤੈਂਡੀ ਬਾਂਦੀਆਂ ਦੀ ਮੈਂ ਬਾਂਦੜੀ ਹਾਂ।ਹੈ ਦਰ ਦਿਆਂ ਕੁਤਿਆਂ ਨਾਲ ਅਦਬ। ਵਾਹ! ਸੋਹਣਾ ਢੋਲਨ ਯਾਰ ਸਜਨ।ਵਾਹ ਸਾਂਵਲ ਹੋਤ ਹਜਾਜ਼ ਵਤਨ। ਆ ਡੇਖ ਫਰੀਦ ਦਾ ਬੈਤ ਹਜ਼ਨ।ਹਿਮ ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਤਾਂਘ ਤਲਬ। 118. ਜਗ ਵਹਿਮ ਖ਼ਿਆਲ ਤੇ ਖ਼ਵਾਬੇ ਜਗ ਵਹਿਮ ਖ਼ਿਆਲ ਤੇ ਖ਼ਵਾਬੇ।ਸਬ ਸੂਰਤ ਨਕਸ਼ ਬਰ ਆਬੇ। ਜੇ ਪੁਛਦੀਂ ਹਾਲ ਹਕੀਕਤ।ਸੁਣ ਸਮਝ ਅਤੇ ਰੱਖ ਇਬਰਤ। ਜਿਵੇਂ ਬਹਿਰ ਮਹੀਤ ਹੈ ਵੱਹਦਤ।ਕੁਲ ਕਸਰਤ ਸ਼ਕਲ ਹਬਾਬੇ। ਨਹੀਂ ਅਸਲੋਂ ਅਸਲ ਦੂਈ ਦਾ।ਖ਼ੁਦ ਜਾਣ ਹੈ ਨਸਲ ਦੂਈ ਦਾ। ਗਿਆ ਫੋਕਾ ਨਿਕਲ ਦੂਈ ਦਾ।ਵਲ ਓਹੀ ਆਬ ਦਾ ਆਬੇ। ਨ ਕਾਫ਼ੀ ਜਾਣ ਕਫਾਇਆ।ਨ ਹਾਦੀ ਸਮਝ ਹਦਾਇਆ। ਕਰ ਪੁਰਜ਼ੇ ਜਲਦ ਵਕਾਇਆ।ਏਹਾ ਦਿਲ ਕੁਰਾਨ ਕਤਾਬੇ। ਹੈ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਵੀ ਦਿੱਲੜੀ।ਹੈ ਬੇਦ ਪੁਰਾਨ ਵੀ ਦਿੱਲੜੀ। ਹੈ ਜਾਨ ਜਹਾਨ ਵੀ ਦਿੱਲੜੀ।ਦਿਲ ਬਤਨ ਬਤੂਨ ਦਾ ਬਾਬੇ। ਦਿਲ ਲੁਬ ਹੈ ਕੋਨ ਮਕਾਂ ਦਾ।ਦਿਲ ਗਾਇਤ ਅਸਲ ਜਹਾਂ ਦਾ। ਦਿਲ ਮਰਕਜ਼ ਜ਼ਮੀਂ ਜ਼ਮਾਂ ਦਾ।ਬਿਆ ਕੂੜ ਪਲਾਲ ਹਜਾਬੇ। ਵਿੱਚ ਸੂਰਤ ਦੇ ਨਾਸੂਤੀ।ਵਿੱਚ ਮਾਨੇ ਦੇ ਮਲਕੂਤੀ। ਜਬਰੂਤ ਅਤੇ ਲਾਹੂਤੀ।ਦਿਲ ਅੰਦਰ ਸਬ ਅਸਬਾਬੇ। ਰੱਖ ਅਮਤਰ ਧਿਆਨ ਫ਼ਰੀਦੀ।ਸੱਟ ਸੁਖੜੀ ਪੀਰ ਮੁਰੀਦੀ। ਹੈ ਦੂਰੀ ਸਖ਼ਤ ਬਈਦੀ।ਜੀ ਸੁਖੜੀਂ ਕਾਣ ਅਜ਼ਾਬੇ। 119. ਜੈਂ ਰਮਜ਼ ਗਵਲ ਜੀ ਬੁੱਝੀ ਜੈਂ ਰਮਜ਼ ਗਵਲ ਜੀ ਬੁੱਝੀ।ਤਿਨ ਖੇ ਮੁਸ਼ਾਹਦਾ ਰਾਤ ਦਿਨ। ਨਹੀਂ ਜਾ ਅਥਾਂ ਅਫੀਯੂਨ ਦੀ।ਨਾ ਭੰਗ ਨਾ ਮਾਜੂਨ ਦੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੁਧ ਲਖੀ ਬੇਚੂਨ ਦੀ।ਨਿੱਤ ਮਸਤ ਰੇ ਪੈਤੀਂ ਵਤਨ। ਰਲ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹਨ।ਪਰ ਅਸਲ ਫ਼ਾਰਗਬਾਲ ਹਨ। ਹਰ ਆਨ ਗ਼ਰਕ ਖਿਆਲ ਹਨ।ਸ਼ਾਗਲ ਸੁਮ੍ਹਨ ਸ਼ਾਗਲ ਉਠਨ। ਖ਼ੁਦ ਤੋਂ ਖ਼ੁਦੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹਨ।ਸਰ ਮਸਤ ਜਾਮ ਤਹੂਰ ਹਨ। ਹੱਕ ਦੇ ਹਮੇਸ਼ ਹਜੂਰ ਹਨ।ਅਵਲੀਂ ਵਿਚੋਂ ਭੋਲੋ ਭਨਨ। ਨਹੀਂ ਮਿਲਕ ਮੁਲਕ ਤੇ ਮਾਲ ਦੇ।ਨਹੀਂ ਜ਼ਾਲ ਦੇ ਨਹੀਂ ਬਾਲਦੇ। ਹਨ ਜੌਕ ਵਜਦ ਤੇ ਹਾਲ ਦੇ।ਗੁਮ ਕਰ ਗੁਮਾਨ ਯਕਰੂਰ ਹਨ। ਸਿਰ ਡੇ ਲਹਨ ਸਿਰਵਾ ਲਕਾ।ਗਏ ਮਹਜ਼ ਮਰਨੋਂ ਸਿਰ ਲੁਕਾ। ਹੋਕਰ ਫਨਾ ਪਾਵਨ ਬਕਾ।ਸੌ ਸੂਦ ਨੁਕਸਾਨੋ ਕਰਨ। ਵੰਜ ਵੁੱਠੜੇ ਦੇਸ ਸੁਹਾਗ ਦੇ।ਸੁਖ ਰੂਪ ਮਾਨੜਨ ਭਾਗ ਦੇ। ਬਾਰਾ ਮਹੀਨੇ ਫਾਗ ਦੇ।ਪਾ ਚੈਨ ਚੜ੍ਹ ਸੇਜੀਂ ਬਹਿਨ। ਜੈਂ ਮਾਨ ਮੰਦਰ ਪਾਇਆ ਪੀਆ।ਡੁੱਖ ਪਾਪ ਸਾਰਾ ਮਿਟ ਗਿਆ। ਥੀ ਮਹਵ ਅਸਬਾਤੀ ਥੀਆ।ਰਹਿੰਦਾ ਫ਼ਰੀਦ ਫ਼ਰੀਦ ਬਨ। 120. ਜੜਾਂ ਜਾਇਮ ਪਾਕਰ ਝੋਲੀ ਜੜਾਂ ਜਾਇਮ ਪਾਕਰ ਝੋਲੀ।ਕਰ ਵੈਣ ਡਿੱਤੀ ਮਾ ਲੋਲੀ। ਪਹਿਲੋਂ ਪੀਤ ਨ ਪਈ ਪਿਉ ਮਾ ਦੀ।ਵਤ ਹੋਤ ਬਲੋਚ ਨ ਰਾਧੀ। ਮੈਂ ਮੁੱਠੜੀ ਜਾਵਣ ਲਾ ਦੀ।ਹਮ ਬਖ਼ਤ ਸੜੀ ਡੁੱਖ ਰੋਲੀ। ਘਰ ਫ਼ਖ਼ਰ ਪਿਆ ਪੂੰ ਪਾਵੇ।ਆ ਉਜੜੀ ਝੋਕ ਵਸਾਵੇ। ਰਲ ਚੇਤਰ ਬਹਾਰ ਸੁਹਾਵੇ।ਵੱਸ ਹੱਸ ਰੱਸ ਖੇਡੂੰ ਹੋਲੀ। ਤੋੜੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮੂਲ ਨ ਪੇਸਾਂ।ਤਾਂ ਵੀ ਨਾਜ਼ਕ ਨੇਂਹ ਨਿਭੇਸਾਂ। ਵਿੱਚ ਕੋਟ ਸ਼ਹਿਰ ਮਰ ਵੈਸਾਂ।ਥੀ ਦਰ ਦਿਲਬਰ ਦੀ ਗੋਲੀ। ਸਾਰਾ ਬੋਛਨ ਘਾਘੇ।ਗਏ ਜ਼ੇਵਰ ਤਰੇਵਰ ਲਾਂਘੇ। ਸਰ ਮਾਂਗ ਮਰੇਂਦੀ ਸਾਂਗੇ।ਥਈ ਸੁਰਖ਼ੀ ਜ਼ਹਿਰ ਦੀ ਗੋਲੀ। ਬਿਨ ਯਾਰ ਨ ਸੇਜ ਸੁਹੇਸਾਂ।ਫ਼ੁਲ ਸਿਹਰੇ ਤਰੋੜ ਸਟੇਸਾਂ। ਭਨ ਬੇਂਸਰ ਬੋਲ ਸੜੇਸਾਂ।ਬੱਠ ਚੰਦਨ ਹਾਰ ਬਨੋਲੀ। ਸਈਆਂ ਰਲ ਮਿਲ ਮੇਹਣੇ ਡੇਂਦੀਆਂ।ਖਲ ਹਾਸੇ ਕੀਸ ਕਰੇਂਦੀਆਂ। ਮਾ ਭੈਣੀਂ ਵੈਣ ਅਲੇਂਦੀਆਂ।ਸੱਸ ਮਾਰਿਮ ਸੌ ਸੌ ਬੋਲੀ। ਜਿਦ ਜਲੜੀ ਜਿੰਦੜੀ ਝੂਲੀ।ਜਥ ਕਰੜ ਕੰਡਾ ਸਬ ਸੂਲੀ। ਡਿੱਸੇ ਕਕਰੇ ਰਤੇਰੜ ਕੂਲੀ।ਦਿਲ ਦਰਦ ਚਲਾਈ ਗੋਲੀ। ਹਰ ਪਲ ਪਲ ਪੀਤ ਪੁੱਨਲ ਦੀ।ਸਿੱਕ ਸਾਂਵਲ ਬਾਰੋਚਲ ਦੀ। ਹੈ ਤੈਡੀ ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ।ਏਹਾ ਕੋਝੀ ਕਮਲੀ ਭੋਲੀ। ਦਿਲ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਆਇਆ।ਸਰ ਸੂਲੀਂ ਸਾਂਗ ਰਸਾਇਆ। ਸਬ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਵਿਹਾਇਆ।ਗਈ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਦੀ ਟੋਲੀ। 121. ਜੀਵਣ ਡੇਂਹ ਅਢਾਹੀਂ ਵੋ ਯਾਰ ਜੀਵਣ ਡੇਂਹ ਅਢਾਹੀਂ ਵੋ ਯਾਰ।ਸਟ ਘਤ ਫਖਰ ਵਡਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਕਿਥ ਓ ਪੀਂਘ ਪਿਪਲ ਮਲਕਾਣੇ।ਨਾਜ਼ ਹੁਸਨ ਕਥ ਰਾਜ ਬਬਾਣੇ। ਕਥ ਮਾ ਭੈਣੀਂ ਭਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਕਿਥ ਰਾਂਝਨ ਕਿਥ ਖੇੜੇ ਭੈੜੇ।ਕਿਥ ਰਹਿ ਗਏ ਓਹ ਝਗੜੇ ਝੇੜੇ। ਕਿਥ ਚੂਚਕ ਦੀ ਜਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਕਿਥ ਓ ਮਕਰ ਫ਼ਰੇਬ ਦਾ ਚਾਲਾ।ਕਿਥ ਵਤ ਜੋਗੀ ਮੁਦਰਾਂ ਵਾਲਾ। ਪਰਮ ਜੜੀ ਜੈਂ ਲਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਮਾਹੀ, ਮੰਝੀਆਂ, ਹੀਰ ਸਲੇਟੀ।ਅਤਰੋਂ ਭਿਨੜੀ ਮੁਸ਼ਕ ਲਪੇਟੀ। ਗਏ ਸਬ ਝੋਕ ਲਡਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਜੋਬਨ ਸਾਥੀ ਚਾਰ ਡਿਹਾਂ ਦਾ।ਝਟ ਪਟ ਜ਼ੁਅਫ਼ ਬਢੇਪਾ ਆਂਦਾ। ਕੂੜੀ ਆਸ ਪਰਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਹੈ ਹੈ ਡਿੱਠੜੀ ਕਹੀਂ ਨ ਵੈਂਦੀ।ਕਜਲ ਮਸਾਗ ਤੇ ਸੁਰਖੀ ਮਹਿੰਦੀ। ਸੁਰਮਾ ਸੇਂਧ ਸਲਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਮੌਸਮ ਰੁਲ ਫਿਰ ਵਲ ਘਰ ਆਈ।ਵੰਜਣ ਨ ਵਕਤ ਨਿਰਾਸ ਅਜਾਈ। ਆਵਣ ਦੀ ਕਰ ਕਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਕੂੜੀ ਸੁਹਬਤ ਕੂੜੀ ਸੰਗਤ।ਕੂੜੇ ਨਖਰੇ ਕੂੜੀ ਰੰਗਤ। ਲੱਪ ਧੂੜੀ ਬੁਕ ਛਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਮਛਲੀਂ ਪੀਗੀਂ ਲਾਸੂ ਤਾਰੀਂ।ਚਣਕੀ ਘੰਡੜੀ ਹੋਰਾਂ ਤਵਾਰੀ। ਸਹਿਜੋਂ ਰਾਂਦ ਰਸਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਥੀਆਂ ਸਰਸਬਜ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀਆਂ ਝੋਕਾਂ।ਮਿਹਰੋਂ ਸਬਜ਼ ਥੀਆਂ ਵਲ ਸੋਕਾਂ। ਬਖਤੀਂ ਵਾਗ ਵਲਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। 122. ਝੋਪੜ ਜੋੜੂੰ ਚਿਕ ਖਿਪ ਥਡ ਤੇ ਝੋਪੜ ਜੋੜੂੰ ਚਿਕ ਖਿਪ ਥਡ ਤੇ।ਏਝਾਂ ਨ ਹੋਵੇ ਸਾਰੇ ਮਡ ਤੇ। ਨ ਵਕੜੇ ਨ ਬੰਦ ਤੇ ਬਹਿਸਾਂ।ਨ ਗਠ ਪਾੜ ਦੀ ਖੱਡ ਤੇ। ਸਾਂਵਣ ਆਨ ਸੁਹੇਸਾਂ ਰੋਹੀ।ਸਿੰਧੜੋਂ ਸਘਰੀ ਲੱਡ ਤੇ। ਜੇ ਪਾਣੀ ਖੁਟ ਵੈਸੀ ਬਹਿਸੂੰ।ਢਾਏ ਤੇ ਕਲ ਅੱਡ ਤੇ। ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਭੋਰ ਵੀ ਖਾਵਣ ਓਸਮ।ਹੋਤ ਨਾ ਜਾਵੀਂ ਛੱਡ ਕੇ। ਤੇਗ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਵੈਹ ਗਈ।ਚਮ ਚਮ ਤੇ ਹੱਡ ਹੱਡ ਤੇ। 123. ਜਿੰਦੜੀ ਉਚਾਕੇ ਜੀੜਾ ਉਦਾਸੇ ਜਿੰਦੜੀ ਉਚਾਕੇ ਜੀੜਾ ਉਦਾਸੇ।ਜਾਪੇ ਤੱਤੀ ਕੂੰ ਕੇਂਦੀ ਪਿਆਸੇ। ਪੇਕੀਂ ਸੁਰੀਝੀਂ ਗਿੱਲੜੇ ਵੇਖੋ ਹੈ।ਡੇਂਦੀ ਮੁੱਠੀ ਨੂੰ ਮਾ ਭੈਣ ਡੋਹੇ। ਕਿਸਮਤ ਦੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹੀਂ ਦਿਲਬਰ ਵੀ ਦਰੋਹੇ।ਏਡੋਂ ਗਿਉ ਸੇ ਓਡੋਂ ਗਿਆਸੇ। ਥਈ ਆਸ ਪਾਸੇ ਆਈ ਯਾਸ ਪਾਸੇ।ਜ਼ਰਬਫ਼ਰਤ ਡੋਰੇ ਮਲਮਲ ਤੇ ਖ਼ਾਸੇ। ਖੰਡੜੀਆਂ ਨਬਾਤਾਂ ਮਿਸਰੀਆਂ ਪਤਾਸੇ।ਕਚੜੇ ਉਡਾਹੇ ਕੂੜੇ ਦਲਾਸੇ। ਲਿਖੜੀ ਮਥੇ ਦੀ ਪਲੜੇ ਪਿਆਸੇ।ਵਹ ਵਾਹ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਕੰਮ ਬੇ ਕਿਆਸੇ। ਜੇੜ੍ਹੀਂ ਕੂੰ ਮੁੰਹ ਵੀ ਲੇਂਦੇ ਨ ਹਾਸੇ।ਮਿਲ ਮਿਲ ਕਰੇਂਦੀਆਂ ਖਲ ਟੋਕ ਹਾਸੇ। ਮੂੰਹ ਵੇੜ੍ਹ ਠਡੜੇ ਪਈ ਸਾਹ ਭਰਦੀ।ਵੈਂਦੀ ਨਿਧਾਈ ਡੇਂਹ ਵ ਡੇਂਹ ਨ ਜ਼ਰਦੀ। ਚਸ ਰਸ ਨ ਮਾਨੜਿਮ ਘਰ ਦੀ ਨ ਵਰਦੀ।ਹਿੱਕ ਪਲ ਨ ਡਿੱਤੜਮ ਸਿਖ ਸੇਜ ਪਾਸੇ। ਬਿਰਹੋਂ ਬਛੇਂਦਾ ਲੱਖ ਲੱਖ ਬਲਾਈਂ।ਥੀ ਥੀ ਡਖਾਰੀ ਮੰਗਦੀ ਦੁਆਈਂ। ਸ਼ਾਲਾ ਕਹਿਦੀਆਂ ਯਾ ਰਬ ਕਡਾਹੀਂ।ਦੀਦਾਂ ਨ ਅਟਕਨ ਦਿੱਲੜੀ ਨ ਫਾਸੇ। ਸਾਂਵਲ ਸਲੋਣਾ ਮਾਰੂ ਮਰੇਲਾ।ਨਿਖੜਿਆ ਨ ਡਿੱਠੜਮ ਕੋਈ ਵਕਤ ਵੇਲ੍ਹਾ। ਸ਼ੁਰਖ਼ੀ ਡੁਹਾਗਿਣ ਕੱਜਲਾ ਡੋਹੇਲਾ।ਗਲ ਗਿਆ ਫ਼ਰੀਦਾ ਜੋਬਨ ਨਰਾਸੇ। 124. ਜਿੰਦ ਸੂਲਾਂ ਦੇ ਵਾਤ ਨੇ ਜਿੰਦ ਸੂਲਾਂ ਦੇ ਵਾਤ ਨੇ।ਡਿੱਤਰੀ ਬਿਰਹੋਂ ਬਰਾਤ ਨੇ। ਕਡੀਂ ਡੇਂਹ ਡੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਤੇ।ਕਡੀਂ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ ਰਾਤ ਨੇ। ਤੂਲ ਤਲੇਂਦੀ ਸੇਝ ਸੜੇਂਦੀ।ਜਲਦੀ ਥਈ ਪਰਭਾਤ ਨੇ। ਰੋਂਦੀ ਉਮਰ ਵਿਹਾਣੀ ਸਾਰੀ।ਯਾਰ ਨ ਪਾਇਮ ਝਾਤ ਨੇ। ਪੁਨਲ ਹੈ ਮਸਜੂਦ ਦਿਲੀਂ ਦਾ।ਦੀਨ ਈਮਾਨ ਦੀ ਬਾਤ ਨੇ। ਅਹਿਦ ਤੇ ਅਹਿਮਦ ਫ਼ਰਕ ਨ ਕੋਈ।ਵਾਹਦ ਜ਼ਾਤ ਸਿਫ਼ਾਤ ਨੇ। ਹੁਸਨ ਪਰਸਤੀ ਤੇ ਮੈਖਵਾਰੀ।ਸਾਡੀ ਸੂਮ ਸਲੂਤ ਨੇ। ਫ਼ਕਰ ਫਨਾ ਦਾ ਰਾਹ ਅੜਾਗਾ।ਤਿੱਨ ਲੱਖ ਲੱਖ ਆਫ਼ਾਤ ਨੇ। ਠਡੜੇ ਸਾਹ ਤੇ ਹਾਰ ਹੰਝੂ ਦੇ।ਮੁਤੜੀ ਇਸ਼ਕ ਸੁਗਾਤ ਨੇ। ਸਾੜੇ ਸੂਲ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਸੰਗਤ।ਦਰਦ ਕਸ਼ਾਲੇ ਸਾਤ ਨੇ। 125. ਜਿਥ ਥਲੜਾ, ਜਿਥ ਦਰਬੂੰ ਹੈ ਯਾਰ ਜਿਥ ਥਲੜਾ, ਜਿਥ ਦਰਬੂੰ ਹੈ ਯਾਰ।ਉਥ ਹਰ ਵੇਲੇ ਲਦਬੂੰ ਹੈ ਯਾਰ। ਤਡੜੇ ਚੀਕਨ ਗੀਰੇ ਘੂਕਿਨ।ਜਰਖਾਂ ਤਰਖਾਂ ਲੂੰਬੜ ਕੂਕਿਨ। ਗੇਂਹੀ ਸ਼ੂਕਿਨ, ਸਾਨੂੰ ਫੂਕਿਨ।ਨਾਂਗੀ ਦੀ ਸ਼ੂੰ ਸ਼ੂੰ ਹੈ ਯਾਰ। ਸੋਹਣੀਆਂ ਠੇੜੀਆਂ ਟਿਬੜੇ ਭਿਟੜੇ।ਨਾਜੋ ਵਾਲੇ ਕਕੜੇ ਵਟੜੇ। ਪਾਂਹੀ, ਥੋਭੇ, ਪਾੜੇ, ਘਟੜੇ।ਡਿਠੜੀਂ ਡੁਖੜਾ ਵੂੰ ਹੈ ਯਾਰ। ਕੰਡਰੀ ਕਾਠੀਂ ਨਸ਼ਤਰ ਮਾਰੀ।ਸਮਝੂੰ ਯਾਰੀ ਤੇ ਗ਼ਮਖਵਾਰੀ। ਅਲੜੀ ਫਟੜੀ ਤੋਂ ਰਤ ਜਾਰੀ।ਖਾਸ ਸੁਹਾਗ ਦੀ ਪੌ ਹੈ ਯਾਰ। ਹਿਨ ਖਿਲੇ ਹਾਸੇ ਸਾਡੇ ਪੇਸ਼ੇ।ਸੂਲ ਸੜਾਪੇ ਦਰਦ ਅੰਦੇਸ਼ੇ। ਜ਼ੀਰੇ ਜ਼ਖਮ ਤੇ ਜ਼ਖਮੀ ਰੇਸ਼ੇ।ਸਬ ਡੁਖ ਡਿਤੜਾ ਤੂੰ ਹੈ ਯਾਰ। ਰੋਹੀ ਮਹਿਜ਼ ਬਸ਼ਾਰਤ ਦਰਸੋਂ।ਮਰਸੂੰ, ਭੁਰਸੂੰ, ਮੂਲ ਨ ਡਰਸੂੰ। ਬੇਦਰਦਾਂ ਦੀ ਦਿਲੜੀ ਤਰਸੂੰ।ਡੇਂਹ ਰਾਤੀਂ ਘੌਂ, ਮੌਂ ਹੈ ਯਾਰ। ਜੈ ਡੇਂਹ ਹੋਤ ਨੀਤੇ ਪਟ ਦੇਰੇ।ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਭੋਰੋਂ ਸਖਤ ਪਰੇਰੇ। ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬੋਟੀਆਂ ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਰੇ।ਸਾਨੀ ਦੀ ਮੂੰ ਮੂੰ ਹੈ ਯਾਰ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਦਾ ਜੀਵਣ।ਜੀਦੀਂ ਜਗ ਵਿਚ ਡੁਖੜਾ ਥੀਵਣ। ਜ਼ਹਿਰ ਡਸਿਓ ਏ ਖਾਵਣ ਪੀਵਣ।ਤੈਡੇ ਸਿਰ ਦੀ ਸੌਂ ਹੈ ਯਾਰ। 126. ਜੋਸੀ ਤੂੰ ਪੋਥੀ ਫੋਲ ਵੇ ਜੋਸੀ ਤੂੰ ਪੋਥੀ ਫੋਲ ਵੇ।ਵਸਸੀ ਕਡਾਂ ਸੋਹਣਾਂ ਕੋਲ ਵੇ। ਰੋ ਰੋ ਥੱਕੀ ਪਿੱਟ ਪਿੱਟ ਹੁੱਟੀ।ਕੇ ਡੇ ਵੇਸਾਂ ਡੁੱਖੜੀਂ ਕੁੱਠੀਂ। ਸੂਲਾਂ ਲੁੱਟੀ ਦਰਦਾਂ ਮੁੱਠੀ।ਮਾਹੀ ਪੁੱਨਲ ਗਿਉਮ ਰੋਲ ਵੇ। ਪਾਂਧੀਂ ਪੁੱਛਾਂ ਵਾਟੀਂ ਤਕਾਂ।ਸੜ ਸੜ ਭੁੱਜਾਂ ਭੁੱਜ ਭੁੱਜ ਪਕਾਂ। ਟੁਰ ਟੁਰ ਭੁੱਜਾਂ ਭਜ ਭਜ ਥੱਕਾਂ।ਸੁੰਜ ਬਰ ਰੁਲਾਇਮ ਢੋਲ ਵੇ। ਜੀੜਾਂ ਗ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਿਆ।ਡੁੱਖ ਉੜ ਗਿਆ ਸੁਖ ਲੁੜ ਗਿਆ। ਦਰਿਆ ਗਜਬ ਦਾ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।ਸੌ ਝੋਲ ਲੱਖ ਲੱਖ ਛੋਲ ਵੇ। ਸਿਕ ਸਾਥ ਸਾਵਲ ਦੀ ਸਦਾ।ਦਰਦੋਂ ਨਾ ਥੀਉਮ ਦਿਲ ਜੁਦਾ। ਸ਼ਾਲਾ ਪੁੱਨਲ ਮੇਲਮ ਖ਼ੁਦਾ।ਜਿੰਦੜੀ ਘੱਤਾਂ ਮੈਂ ਘੋਲ ਵੇ। ਜ਼ਾਹਦ ਵੱਟਾ ਹੁਣ ਜੋਲ ਵੇ।ਬਿਰਹੋਂ ਚਬੋਲਾਂ ਬੋਲ ਵੇ। ਪਤਰੀ ਪਰਮ ਦੀ ਖੋਲ ਵੇ।ਦਿੱਲੜੀ ਅਸਾਜੜੀ ਚੋਲ ਵੇ। ਡਖਾਂ ਨੇਂਹ ਅਨੋਖਾ ਰਾਜ਼ ਵੇ।ਤੱਤਾ ਸੋਜ਼ ਦੇ ਹੱਥ ਸਾਜ਼ ਵੇ। ਮੁੱਠੀ ਧਾਂ ਫ਼ਰੀਦ ਆਵਾਜ਼ ਵੇ।ਹੂ ਹੂ ਮਲਾਮਤ ਦੋਲ ਵੇ। 127. ਕਹਾਂ ਪਾਊਂ ਕਹਾਂ ਪਾਊਂ ਯਾਰ ਕਹਾਂ ਪਾਊਂ ਕਹਾਂ ਪਾਊਂ ਯਾਰ। ਜਿਨ ਇਨਸਾਨ ਮਲਾਇਕ ਸਾਰੇ।ਕਿਆ ਸਗਲਾ ਸੰਸਾਰ। ਹੈਰਤ ਦੇ ਕੁਲਜ਼ਮ ਵਿਚ ਕੁਲਥੀਏ।ਮੁਸਤਗਰਕ ਸਰਸ਼ਾਰ। ਸੂਫੀ ਸ਼ਾਗਲ ਗਿਆਨੀ ਧਿਆਨੀ।ਗਏ ਓੜਕ ਸਭ ਹਾਰ। ਅਰਸ਼ੀ ਅਤੇ ਬਸਤਾਮੀ ਗਲ ਲਗ।ਰੋਵਨ ਜ਼ਾਰੋ ਜ਼ਾਰ। ਬਤਲੀਮੂਸ ਤੇ ਰੀਸਾ ਗੌਰਸ।ਕਰ ਕਰ ਸੋਚ ਬਚਾਰ। ਖੋਜ ਸੁਰਾਗ ਨ ਪਾਇਆ ਪਤਾ।ਥਕ ਬੈਠੇ ਤਨ ਮਾਰ। ਬੁਧ ਮਜੂਸ ਯਹੂਦ ਨਸਾਰਾ।ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਦੀਨਦਾਰ। ਆਖਨ ਪਾਕ ਮਨਜ਼ਹ ਹੈ।ਬੇ ਅੰਤ ਅਲਖ ਅਪਾਰ। ਪੀਰ ਪੈਗੰਬਰ ਗੌਸ ਕੁਤਬ।ਕਿਆ ਮੁਰਸਲ ਕਿਆ ਔਤਾਰ। ਕਰਨ ਮਨਾਦੀ ਰੋ ਰੋ ਕੇ।ਲਾ ਯਦ ਕਕ੍ਹਅਲ ਅਬਸਾਰ। ਆਲਮ ਫਾਜਲ ਆਰਫ ਕਾਮਲ।ਇਜਜ਼ ਕੀਤਾ ਇਕਰਾਰ। ਆਖ ਫ਼ਰੀਦ ਨਮਾਣਾ ਭੋਲਾ।ਤੂੰ ਵਿਚ ਕੌਨ ਕਤਾਰ। 128. ਕਹੀਂ ਡੁੱਖੜੀ ਲਾਇਮ ਯਾਰੀ ਕਹੀਂ ਡੁੱਖੜੀ ਲਾਇਮ ਯਾਰੀ।ਰੋਂਦੀ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰਿਮ ਸਾਰੀ। ਸੋਹਣੇ ਹੋਤ ਬਲੋਚ ਅਵੈੜੇ।ਡਾਢੇ ਕੀਤੇ ਸਖ਼ਤ ਨਖੇੜੇ। ਨ ਸੁਧ ਸਲਾਮ ਸਨੇਹੜੇ।ਕੇਡੇ ਵੈਸਾਂ ਸੂਲਾਂ ਮਾਰੀ। ਏਹੋ ਰਾਵਲ ਰਾਂਝਣ ਮਾਹੀ।ਖੱਸ ਦਿੱਲੜੀ ਥੀਦਾਂ ਰਾਹੀ। ਵਲ ਕਰਦਾ ਬੇ ਪਰਵਾਹੀ।ਵਾਹ ਜੁਲਮ ਤੇ ਬੇ ਨਰ ਵਾਰੀ। ਮਹੀਂਵਾਲ ਨਿਹਾਲ ਨ ਕੀਤਮ।ਛੱਡ ਕਲੜ੍ਹੀ ਨਾਲ ਨ ਨੀਤਮ। ਭਰ ਜਾਮ ਡੁਖਾਂਦਾ ਪੀਤਮ।ਪੇਸ਼ ਆਈ ਸ਼ਹਿਰ ਖਵਾਰੀ। ਸਰ ਆਇਆ ਬਿਰਹੋਂ ਬਖੇੜਾ।ਡੇਂਹ ਰਾਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝੇੜਾ। ਪਿਆ ਖਾਵਣ ਆਵਿਮ ਵੇਹੜਾ।ਢੋਲੇ ਅਸਲੋਂ ਮਹਜ਼ ਵਸਾਰੀ। ਜੀ ਜਾਨੀ ਕਾਰਣ ਲੋਹਦਾ।ਗ਼ਮ ਦਰਦ ਅਲਮ ਨਿੱਤ ਕੋਂਹਦਾ। ਗਲ ਹਾਰ ਗ਼ਮਾਂ ਦਾ ਸੋਂਹਦਾ।ਸਰ ਸਿਹਰੇ ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ। ਮਾਹੀ ਆਨ ਵਸਾਵੇ ਝੋਕਾਂ।ਕਿਉਂ ਕਰਨ ਸਿਆਲੀ ਟੋਕਾਂ। ਮੈਡੀਆਂ ਸਬਜ਼ ਥੀਵਨ ਵਲ ਸੋਕਾਂ।ਵੰਜਾਂ ਵਾਰੀ ਲੱਖ ਲੱਖ ਵਾਰੀ। ਸੈ ਰੋਗ ਹਜ਼ਾਰ ਕਸ਼ਾਲੇ।ਤੈਡੇ ਕਾਰਣ ਜਿੰਦੜੀ ਜਾਲੇ। ਥਲ ਮਾਰੂ ਪੱਰਬਤ ਕਾਲੇ।ਲਾਚਾਰ ਤੱਤੀ ਹੁਣ ਹਾਰੀ। ਜੈਂ ਦਿਲਬਰ ਦੀ ਦਿਲ ਬਰ ਦੀ।ਤੈਂਹ ਬਾਝ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਸਰਦੀ। ਜੁੜ ਲਾਇਸ ਚੋਟ ਅੰਦਰ ਦੀ।ਵਾਹ ਜ਼ਖਮ ਕੁਲੱਲੜਾ ਕਾਰੀ। 129. ਕੈਂ ਪਾਇਆ ਬਾਝ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਕੈਂ ਪਾਇਆ ਬਾਝ ਫ਼ਕੀਰਾਂ।ਜਜ਼ਬਾ-ਏ-ਇਸ਼ਕ ਕੀ ਲੱਜ਼ਤ ਕੋ। ਕੁਲ ਸ਼ੈ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ਸ਼ੈ ਡਿਠੋਸੇ।ਹਮਾ ਓਸਤ ਦਾ ਦਰਸ ਕਿਤੋਸੇ। ਬਰਕਤ ਸੁਹਬਤ ਪੀਰਾਂ।ਪੀ ਕਰ ਬਾਦਾ ਵੱਹਦਤ ਕੋ। ਜਬ ਮਦਹੋਸ਼ੀ ਨਾਜ਼ ਡਿਖਾਇਆ।ਉਰਬਾਨੀ ਨੇ ਰੰਗ ਜਮਾਇਆ। ਖਿਰਕਾ ਪਾੜ ਲਵੀਰਾਂ।ਪਹਿਨਿਯਮ ਰਿੰਦੀ ਖ਼ਲਕਤ ਕੋ। ਦਰਦ ਮੰਦਾਂ ਕੂੰ ਦਰਦ ਸਲਾਮਤ।ਬਾਰ ਮੁਹੱਬਤ ਪੰਡ ਮਲਾਮਤ। ਦੁਖ ਦੁਖ਼ ਉਠਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ।ਘੋਲ ਘਤਾਂ ਸਬ ਰਾਹਤ ਕੋ। ਹੁਸਨ ਫ਼ਰੀਦ ਕਈ ਘਰ ਲੂਟੇ।ਰੁਲਦਿਆਂ ਫ਼ਿਰਦਿਆਂ ਜੰਗਲ ਬੂਟੇ। ਸੈ ਸੱਸੀਆਂ ਲੱਖ ਹੀਰਾਂ।ਡੇਖੋ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਸ਼ਿਦਤ ਕੋ। 130. ਕਲ੍ਹੜੀ ਰੋਲ ਮਲ੍ਹੇਰ ਗਿਉਂ ਕਲ੍ਹੜੀ ਰੋਲ ਮਲ੍ਹੇਰ ਗਿਉਂ।ਯਾਰ ਵਲਾ ਹੁਣੇ ਹੁਣੇ ਵਾਗਾਂ। ਰੋਹ ਜਬਲੜੇ ਔਖੜੇ।ਡੁੱਖੜੇ ਥੱਲੜੇ ਝਾਗਾਂ। ਕਦਮ ਕਦਮ ਤੇ ਢੈ ਪੌਵਾਂ।ਦਿੱਲੜੀ ਲਗੜੀਆਂ ਲਾਗਾਂ। ਰੋਹੀ ਵੁੱਠੜੀ ਘਾ ਥਏ।ਮੱਟੜੀਂ ਲਗੜੀਆਂ ਜਾਗਾਂ। ਗਾਂਈਂ ਸਹੰਸ ਸਵਾਈਆਂ।ਸੈ ਸੈ ਚਰਨ ਕੁਰਾਗਾਂ। ਸਿੰਧੜੀ ਡੁੱਖੜੇ ਘਾਟੜੇ।ਰੋਹੀ ਮਲੜੇ ਭਾਗਾਂ। ਲਾਣੇ ਫੋਗ ਫੁਲਾਰੀਏ।ਰਲ ਮਿਲ ਚਾਰੋਂ ਡਾਗਾਂ। ਡੈਹਾਂ ਡੋੜੇ ਡੋੜਾਪੜੇ।ਰਾਤੀ ਰੋਂਦੀ ਜਾਗਾਂ। ਸੰਗੀਆਂ ਸੂਰਤੀਆਂ ਮਿਲ ਮਿਲਾ।ਸੁਰਖ਼ੀਆਂ ਕੱਜਲ ਮਸਾਗਾਂ। ਮੈਲੇ ਵੇਸ ਸੁਹਾਉਂਦੇ।ਫੇਰੀ ਕੰਡ੍ਹ ਸੁਹਾਗਾਂ। ਦਰਦ ਫ਼ਰੀਦ ਉਜਾੜਿਆ।ਡੁੱਖੜੇ ਡਿਤਮ ਡੁਹਾਗਾਂ। 131. ਕਾਂ ਕੋ ਕੋ ਕਰਲਾਊਂਦਾ ਹੈ ਕਾਂ ਕੋ ਕੋ ਕਰਲਾਊਂਦਾ ਹੈ।ਕੋਈ ਕਾਸਦ ਯਾਰ ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰੁੱਤ ਸਾਵਣ ਦੀ ਡੇਹ ਮਲ੍ਹਾਰੀ।ਬਾਦ ਸਮਾਲੀ ਕਿਣ ਮਿਣ ਜਾਰੀ। ਬੁਈ ਲਾਣੀ ਖਿਪ ਖ਼ੂਬ ਫੁਲਾਰੀ।ਕਰੜ ਕੰਡਾ ਸਬ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਸ ਆਈ ਤੇ ਯਾਸ ਸਿੱਧਾਈ।ਝੁੜ ਬਾਦਲ ਆ ਝੁੜਮੁਰ ਲਾਈ। ਉਜੜੀਆਂ ਝੋਕਾਂ ਖ਼ੁਨਕੀ ਚਾਈ।ਗ਼ਮ ਡਰ ਡਰ ਲੁਕ ਪੌਂਦਾ ਹੈ। ਮੀਂਹ ਬਰਸਾਤ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ ਵੇਲ੍ਹੇ।ਛੇੜਨ ਛੇੜ ਵ ਛਾਂਗ ਸਵੇਲੇ। ਆਪੇ ਦਿਲਬਰ ਕੀਤੇ ਮੇਲੇ।ਜੈਂ ਬਿਨ ਜੀ ਤੜਫਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਟਿੱਬੇ ਰੇਖਾਂ ਥਲ ਤੇ ਡਹਰ।ਕੁਲ ਗਲ ਡਿਸਦੇ ਅਹਿਮਰ ਅਸਫ਼ਰ। ਡੁੱਖ ਕਸ਼ਾਲੇ ਗੁਜ਼ਰੇ ਯਕਸਰ।ਸੁੱਖ ਰਗ ਰਗ ਵਿੱਚ ਧੌਂਦਾ ਹੈ। ਡੁਖ ਡੁਹਾਗ ਦਾ ਵਕਤ ਵਿਹਾਇਆ।ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਦਾ ਵੇਲ੍ਹਾ ਆਇਆ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਅੰਗਨ ਪੋਂਪਾਇਆ।ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਸਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। 132. ਕਰਨ ਨਜ਼ਾਰੇ ਤੇਜ਼ ਨਜ਼ਰ ਸ਼ਾਲਾ ਜੀਵੇਂ ਕਰਨ ਨਜ਼ਾਰੇ ਤੇਜ਼ ਨਜ਼ਰ ਸ਼ਾਲਾ ਜੀਵੇਂ।ਨੂਰ ਵਜੂਦ ਅਯਾਨੇ। ਸੱਰੇ ਸੁਬਹਾਨੀ ਰਾਜ਼ ਅਨਲਹਕ।ਰਿੰਦੀ ਵਿਰਦ ਲਿਸਾਨੇ। ਵਿਰਦ ਮਬਾਨੀ ਕਸ਼ਫ ਮੁਆਨੀ।ਅਹਿਲ ਦੇਲੋਂਦਾ ਸ਼ਾਨੇ। ਸਮਝ ਸੁੰਜਾਣੀ ਗੈਰ ਨ ਜਾਣੀ।ਸਬ ਸੂਰਤ ਸੁਬਹਾਨੇ। ਅੱਵਲ ਆਖਰ ਜ਼ਾਹਰ ਬਾਤਨ।ਯਾਰ ਅਯਾਨ ਬਿਆਨੇ। ਕੱਥ ਮਨਸੂਰੀ ਤੇ ਤੀਫੂਰੀ।ਕੱਥ ਸਰਮਦ ਸਨਆਨੇ। ਹੁਸਨ ਪਰਸਤੀ ਸ਼ਾਹਦ ਮਸਤੀ।ਸਾਡਾ ਦੀਨ ਈਮਾਨੇ। ਰਾਹ ਤੌਹੀਦੀ ਰੀਤ ਫ਼ਰੀਦੀ।ਅਪਨੇ ਆਪ ਦਾ ਧਿਆਨੇ। 133. ਕਰ ਯਾਰ ਅਸਾਂ ਵਲ ਆਵੰਨਡੀ ਕਰ ਯਾਰ ਅਸਾਂ ਵਲ ਆਵੰਨਡੀ।ਅੱਜ ਸਹਿਜ ਕਨੂੰ ਅਖ ਫੁਰਕੇ ਵੋ। ਗੁਜਰੀ ਡੁੱਖ ਡੁਹਾਗ਼ ਦੀ ਵਾਰੀ।ਰੋਹੀ ਗੁਲ ਫੁਲ ਨਾਲ ਸਿੰਗਾਰੀ। ਮੁਦ ਮਸਤਾਨੀ ਡੇਂਹ ਮਲਾਰੀ।ਬਾਦ ਸ਼ਮਾਲੀ ਲੁਰਕੇ ਵੋ। ਕੀਤੀ ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਉਤਾਵਲ।ਰੁਤ ਆਈ ਕਰ ਤੁਰਤ ਉਬਾਹਲ। ਕਿਣ ਮਿਣ ਕਣੀਆਂ ਰਿੱਮ ਝਿੱਮ ਬਾਦਲ।ਬਾਰਸ਼ ਬੁਰਕੇ ਬੁਰਕੇ ਵੋ। ਸਿਧੜੀ ਥਈ ਵਲ ਕਿਸਮਤ ਪੁੱਠੜੀ।ਆਪੇਂ ਮਨੜੀ ਰਾਹਤ ਰੁੱਠੜੀ। ਸੋਹਣੀ ਮੌਸਮ ਰੋਹੀ ਵੁੱਠੜੀ।ਵਹਸ਼ਤ ਡੂੰ ਦਿਲ ਸੁਰਕੇ ਵੋ। ਠਡਰੀਆਂ ਹੀਲਾਂ ਪੂਰਬ ਵਾਲੀਆਂ।ਕੱਜਲੇ ਬਾਦਲ ਲੱਸੜੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ। ਸੰਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀਆਂ।ਹਿੱਕ ਵੈਰਨ ਪਈ ਕੁਰਕੇ ਵੋ। ਆਪੇ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਸੰਭਾਲਿਅਮ।ਸੋਹਣੇ ਸਾਂਵਲ ਪ੍ਰੀਤਾਂ ਪਾਲਿਅਮ। ਬਖਤੀ ਸੁੰਜਰੀ ਟਾਲਿਅਮ।ਜੀ ਮੁਸਕੇ ਦਿਲ ਮੁਰਕੇ ਵੋ। 134. ਕੌਨ ਕਿਰਮ ਨਿਰਵਾਰ ਤੇਗ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਕੁੱਠੀਆਂ ਕੁੱਠੀਆਂ ਕੌਨ ਕਿਰਮ ਨਿਰਵਾਰ ਤੇਗ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਕੁੱਠੀਆਂ ਕੁੱਠੀਆਂ। ਅਨਹਦ ਬੀਨ ਬਜਾ ਮਨ ਮੋਹਿਸ।ਗਵਲ ਜੋਗੀ ਲੁੱਟੀਆਂ ਲੁੱਟੀਆਂ। ਗਜ਼ ਹਕੀਕੀ ਫਾਸ਼ ਡਿੱਠੋਸੇ।ਇਲਮੋ ਅਮਲ ਤੋਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ। ਇਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਆਗ ਗਜ਼ਬ ਦੀ।ਧਾਂ ਕਰੇਂਦੀ ਹੁੱਟੀਆਂ ਹੁੱਟੀਆਂ। ਕਲ੍ਹੜੀ ਛੱਡ ਕੇ ਕੇਚ ਸਿਧਾਇਉਂ।ਅੱਖੀਂ ਮਲੇਂਦੀਂ ਉੱਠੀਆਂ ਉੱਠੀਆਂ। ਜਾਮ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਹਿਰ ਦੇ।ਦਰਦ ਪਲੇਂਦਾ ਘੁੱਟੀਆਂ ਘੁੱਟੀਆਂ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਨਹੀਂ ਅੱਜ ਕਲ ਦਾ।ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੇ ਦੀ ਮੁੱਠੀਆਂ ਮੁੱਠੀਆਂ। 135. ਕੇਚ ਗਿਉਂ ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਕੇਚ ਗਿਉਂ ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ।ਕਲ ਨਾ ਲਧੜੋ ਸਾਵਲ ਵਲ। ਮਿਸਰੀ ਖੰਜ ਨਬਾਤੜੀ।ਡਿਸਦੀਆਂ ਜ਼ਹਿਰ ਹਲਾਹਲ। ਘੋਲੇ ਜ਼ੇਵਰ ਭਾ ਲਗੇ।ਬਠ ਪਏ ਡੋਰੇ ਮਲਮਲ। ਜੋਭਨ ਜੋਸ਼ ਜਵਾਨੜੀ।ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ ਗਏ ਗਲ। ਕਪੜੇ ਲੀਰ ਕਤੀਰੜੇ।ਲਿੰਗੜੀ ਜਾਈ ਮਿਲਜਲ। ਅੱਖੀਆਂ ਕਜਲੋਂ ਕਾਲੀਆਂ।ਪੇਚੀ ਜ਼ੁਲਫ ਵਲੋ ਵਲ। ਓ ਦਿਲ ਚੋਟ ਚਲਾਂਦੀਆਂ।ਏ ਥੀ ਫਾਈ ਪਏ ਗਲ। ਡਿਠਮ ਮਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਡੂੰ।ਕਾਲੇ ਕਾਲੇ ਬਾਦਲ। ਸਿੰਧੜੇ ਰਹਿਨ ਨ ਡੇਂਦੀਆਂ।ਲਗੜੀਆਂ ਤਾਘਾ ਪਲਪਲ। ਰੋਹੀ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਰੜਾ।ਖਮਦੀਆਂ ਖਮਨੀਆਂ ਅਜਕਲ। ਦਿਲੜੀ ਸਿਦਕੀ ਦੇਸ ਡੂੰ।ਅਖੜੀਂ ਹੰਝਣੂੰ ਬਲਬਲ। ਡੇਖਾਂ ਬਾਗ ਬਗੋਚੜੇ।ਜੀਅੜਾ ਜਾਨਵਿਮ ਜਲਬਲ। ਲਾਣੇ ਫੋਗ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ।ਦਰਦ ਦਲੇਂਦੇ ਦਰਮਲ। 136. ਕਿਸ ਧਰਤੀ ਸੇ ਆਏ ਹੋ ਤੁਮ ਕਿਸ ਧਰਤੀ ਸੇ ਆਏ ਹੋ ਤੁਮ।ਕਿਸ ਨਗਰੀ ਕੇ ਬਾਸੀ ਰੇ। ਪਰਮ ਨਗਰ ਹੈ ਦੇਸ ਤੁਮ੍ਹਾਰਾ।ਫਿਰਤੇ ਕਹਾਂ ਉਦਾਸੀ ਰੇ। ਕਿਉਂ ਹੋਤੇ ਹੋ ਜੋਗੀ ਭੋਗੀ।ਰੋਗੀ ਤਰਹ ਬਰਾਗੀ ਰੇ। ਅੰਗ ਭੱਭੂਤ ਰਮਾ ਕੇ ਕਿਉਂ ਕਰ।ਰਖਤੇ ਬਦਨ ਸਨਿਆਸੀ ਰੇ। ਅਪਨਾ ਆਪ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਦੇਖੋ।ਕਰਕੇ ਨਜ਼ਰ ਹਕੀਕਤ ਕੀ। ਫ਼ਿਕਰ ਨ ਕੀਜੋ ਯਾਰੋ ਹਰਗਿਜ਼।ਆਸੀ ਯਾ ਨ ਆਸੀ ਰੇ। ਤੁਮ ਹੋ ਸਾਗੀ ਤੁਮ ਹੋ ਸਾਗੀ।ਵਾਗੀ ਜ਼ਰਾ ਨ ਵਾਗੀ ਰੇ। ਅਪਨੀ ਜ਼ਾਤ ਸਿਫ਼ਾਤ ਕੋ ਸਮਝੋ।ਅਪਨੀ ਕਰੋ ਸ਼ਨਾਸੀ ਰੇ। ਬਾਤ ਫ਼ਰੀਦੀ ਸੋਚ ਕੇ ਸੁਣਿਉ।ਲਾਕਰ ਦਿਲ ਕੇ ਕਾਨੋਂ ਕੋ। ਦੋਨੋ ਜਗ ਕੇ ਮਾਲਕ ਤੁਮ ਹੋ।ਭੁਲੇ ਅੱਲਾ-ਰਾਸੀ ਰੇ। 137. ਕਿਵੇਂ ਤੂੰ ਫਰਦ ਤੇ ਜੁਜਵ ਸਡਾਵੇਂ ਤੂੰ ਕੁੱਲ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤੂੰ ਫਰਦ ਤੇ ਜੁਜਵ ਸਡਾਵੇਂ ਤੂੰ ਕੁੱਲ ਤੂੰ। ਬਾਗ ਬਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਤੂੰ ਹੈਂ ਮਾਲਕ।ਖੁਦ ਬੁਲਬੁਲ ਖੁਦ ਗੁਲ। ਅਰਸ਼ ਵੀ ਤੈਡਾ ਫਰਸ਼ ਵੀ ਤੈਡਾ।ਤੂੰ ਆਲੀ ਅਣਮੁਲ। ਚੜ੍ਹ ਦਾਰੀ ਮਨਸ਼ਰ ਦੇ ਭਾਈ।ਕਰਨ ਅਜਬ ਗੁਲਗੁਲ। ਰੂਹ ਮਿਸਾਲ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੂੰ ਹੈਂ।ਸਮਝ ਸੰਜਾਣ ਨਾ ਭੁਲ। ਦੁਨੀਆ ਉਕਬਾ ਬਰਜੁਖ ਅੰਦਰ।ਨਾਹੀਂ ਤੈਡਰਾ ਤੁਲ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦਾ ਕੋਲ ਹੈ ਤੈਡੇ।ਨਾ ਬੇਹੂਦਾ ਰੁਲ। 138. ਕੋਈ ਮਾਹਣੂੰ ਆਏ ਮੈਂ ਯਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਮਾਹਣੂੰ ਆਏ ਮੈਂ ਯਾਰ ਦਾ।ਸਾਥੀ ਖੜਾ ਸਨੇਹੜਾ ਡੇਂਦਾ। ਇਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੀਰ ਬਲਾ ਦਾ।ਜ਼ੁਲਮੀਂ ਚੋਟ ਚਲੇਂਦਾ। ਨਾਜ਼ ਅਦਾ ਕੁਝ ਕਰੇ ਨ ਟਾਲਾ।ਹੁਕਮੀ ਬਿਰਹੋਂ ਬਛੇਂਦਾ। ਰਮਜ਼ ਰਮੂਜ਼ ਤੇ ਗੁਝੜੇ ਹਾਸੇ।ਸਭ ਕੁਝ ਦਰਦ ਸਝੇਂਦਾ। ਸੋਜ਼ ਫਰਾਕ ਤੇ ਦਰਦ ਅੰਦੇਸ਼ੇ।ਤਨ ਮਨ ਫੂਕ ਜਲੇਂਦਾ। ਹਰਗਿਜ਼ ਸੂਲ ਨ ਸਹਿੰਦੀ ਦਿਲੜੀ।ਯਾਰ ਐ ਬਾਰ ਸਹੇਂਦਾ। ਹਿਜ਼ਰ ਫਰੀਦ ਕੀਤੀ ਦਿਲ ਜ਼ਖਮੀ।ਦੋਸਤ ਨ ਮਰਹਮ ਲੈਂਦਾ। 139. ਕੁਲ ਗ਼ੈਰ ਕਨੂੰ ਜੀ ਵਾਂਦੇ ਕੁਲ ਗ਼ੈਰ ਕਨੂੰ ਜੀ ਵਾਂਦੇ।ਮੁੱਠੀ ਰੀਤ ਅਨੋਖੀ ਰਾਂਦੇ। ਸੱਟ ਕਰ ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲਾ ਥਿਓਸੇ।ਬਰਦੇ ਤੈਡੜੇ ਨਾਂ ਦੇ। ਸਬ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਢੋਲ ਸੰਜਾਣੋ।ਥਿਓ ਵ ਨਾ ਦਰਮਾਂਦੇ। ਸੀਨੇ ਝੋਕਾਂ ਦੀਦੀਂ ਦੇਰੇ।ਸੋਹਣੇ ਦੋਸਤ ਦਿਲਾਂ ਦੇ। ਹਰ ਪਲ ਪਲ ਵਿੱਚ ਕੋਲ ਬਗਲ ਵਿੱਚ।ਯਾਰ ਮਿੱਠੇ ਮਨ ਭਾਂਦੇ। ਅੱਖੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕਤਰ ਨ ਮਾਵੇ।ਸਾਰੇ ਸੱਜਨ ਸਮਾਂਦੇ। ਸ਼ਾਲਾ ਵੰਜ ਕਰ ਹਜ਼ਰਤ ਰੋਹੀ।ਡੇਖੂੰ ਘਰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ। ਸੱਟ ਕਰ ਵਿਰਦ ਫ਼ਰੀਦ ਹਮੇਸ਼ਾਂ।ਗੀਤ ਪਰਮ ਦੇ ਗਾਂਦੇ। 140. ਕਿਆ ਡੁੱਖ਼ੜਾ ਨੇਂਹ ਲਿਉਸੇ ਕਿਆ ਡੁੱਖ਼ੜਾ ਨੇਂਹ ਲਿਉਸੇ।ਡੁੱਖ ਬਾਝ ਪੱਲੇ ਨ ਪਿਉ ਸੇ। ਇਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਨਾਰ ਗ਼ਜ਼ਬ ਦੀ।ਤਨ ਮਨ ਕੀਤੁਸ ਕੋਲੇ। ਸੂਲਾਂ ਸੜਦੀਂ ਆਹੀ ਭਰਦੀਂ।ਸਾਰੀ ਉੱਮਰ ਨਿਭਿਉਸੇ। ਨਾ ਗਮਖ਼ਾਰ ਨਾ ਕੋਈ ਸਾਥੀ।ਨਾ ਕੋਈ ਹਾਲ ਵੰਡਾਵੇ। ਇਸ਼ਕ ਜੇਹਾਂ ਡੁੱਖ ਹੋਰ ਨ ਕੋਈ।ਮਾ ਪਿਉ ਵੈਰੀ ਥਿaੁਸੇ। ਖ਼ਵੇਸ਼ ਕਬੀਲਾ ਹਰ ਕੋਈ ਜਾਣੇ।ਮੰਜ਼ਿਲ ਯਾਰ ਦੀਆਂ ਝੋਕਾਂ। ਸੇਂਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਟੋਕਾਂ।ਸਾਰਾ ਭਰਮ ਲੁੜ੍ਹਿaੁਸੇ। ਗਲੀਆਂ ਕੂਚੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਜ਼ਾਰਾਂ।ਲੋਗ ਮਰੇਂਦਾ ਕਾਨੇ। ਨੰਢੜੇ ਵਡੜੇ ਡੇਵਨ ਤਾਨੇ।ਸ਼ਰਮ ਸ਼ਉਰ ਵੰਜਿਉਸੇ। ਗਾਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਅੱਜ ਕਲ ਦੀ ਸੁੰਜੜੀ।ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਮੁੱਠੜੀ। ਬੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੱਜਣ ਦੇ ਕੀਤੇ।ਨਾਸ ਨਿਸ਼ਾਨ ਗੰਵਿਉਸੇ। ਹਾਰ ਹੰਜੂੰ ਦਾ ਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾਵਾਂ।ਬੈਠੀ ਰੋ ਰੋ ਹਾਲ ਵੰਜਾਵਾਂ। ਪੀਤ ਸੁਵਾ ਬਈ ਰੀਤ ਨ ਕਾਈ।ਡੇ ਸਿਰ ਮੁਫ਼ਤ ਰਾਧਿਉਸੇ। ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ ਦਰਦ ਵਿਛੋੜਾ।ਲਿਖਿਆ ਬਾਬ ਤੱਤੀ ਦੇ ਡੋੜਾ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਖ਼ਰੀਦ ਨ ਕੀਤਾ।ਰੋ ਰੋ ਖ਼ਲਕ ਰੁਵਿਉਸੇ। 141. ਕਿਆ ਹਾਲ ਸੁਣਾਵਾਂ ਦਿਲ ਦਾ ਕਿਆ ਹਾਲ ਸੁਣਾਵਾਂ ਦਿਲ ਦਾ।ਕੋਈ ਮਹਰਮ ਰਾਜ਼ ਨ ਮਿਲਦਾ। ਮੁੰਹ ਧੂੜ ਮਿਟੀ ਸਿਰ ਪਾਇਮ।ਸਾਰਾ ਨੰਗ ਨਮੂਜ਼ ਵੰਜਾਇਮ। ਕੋਈ ਪੁਛਣ ਨ ਵੇਹੜੇ ਆਇਮ।ਹਥੋ ਉਲਟਾ ਆਲਮ ਖਿਲਦਾ। ਆਇਆ ਬਾਰ ਬਿਰਹੋ ਸਿਰ ਬਾਰੀ।ਲਗੀ ਹੂੰ ਹੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਖਵਾਰੀ। ਰੋਂਦੀ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਰੇਮ ਸਾਰੀ।ਨਾ ਪਾਇਮ ਡਸ ਮਨਜ਼ਲ ਦਾ। ਦਿਲ ਯਾਰ ਕੀਤੇ ਕੁਰਲਾਵੇ।ਤੜਫ਼ਾਵੇ ਤੇ ਗਮ ਖਾਵੇ। ਡੁਖ ਪਾਵੇ ਸੂਲ ਨਿਭਾਵੇ।ਏਹੋ ਤੌਰ ਤੈਂਡੇ ਬੇਦਿਲਦਾ। ਕਈ ਸਹੰਸ ਤਬੀਬ ਕਮਾਵਨ।ਸੈ ਪੁੜੀਆਂ ਝੋਲ ਪਲਾਵਨ। ਮੈਡੇ ਦਿਲ ਦਾ ਭੇਦ ਨ ਪਾਵਨ।ਪਵੇ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਇਕ ਤਿਲਦਾ। ਪੁਨੂੰ ਹੋਤੇ ਨ ਖੜ ਮੁਕਲਾਇਆ।ਛਡ ਕਲ੍ਹੜੀ ਕੀਚ ਸਿਧਾਇਆ। ਸੋਹਣੇ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਰੋਲਾਇਆ।ਕੂੜਾ ਉਜਰ ਨਭਾਇਮ ਘਿਲਦਾ। ਸੁਣ ਲੇਲਾ ਧਾਂਹ ਪੁਕਾਰੇ।ਤੈਂਡਾ ਮਜਨੂੰ ਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਾਰੇ। ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ ਤੂਣੇ ਹਿਕਵਾਰੇ।ਕਡੀ ਚਾ ਪਰਦਾ ਮੁਹਮਲ ਦਾ। ਦਿਲ ਪ੍ਰੇਮ ਨਗਰ ਡੂੰ ਤਾਂਘੇ।ਜਥਾਂ ਪੈਂਡੇ ਸਖਤ ਅੜਾਂਗੇ। ਨਾਰਾਹ ਫ਼ਰੀਦਨ ਲਾਂਘੇ।ਪੰਧ ਬਹੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਾ। 142. ਕਿਆ ਇਸ਼ਕ ਅੜਾਹ ਮਚਾਇਆ ਹੈ ਕਿਆ ਇਸ਼ਕ ਅੜਾਹ ਮਚਾਇਆ ਹੈ।ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਹ ਸੋਜ਼ ਸਵਾਇਆ ਹੈ। ਸਰ ਤਨ ਮਨ ਫੂਕ ਜਲਾਇਆ ਹੈ।ਮੁੱਠਾ ਜੋਬਨ ਮੁਫ਼ਤ ਗੰਵਾਇਆ ਹੈ। ਭੈੜੀ ਦਿੱਲੜੀ ਮਾਰ ਮੁੰਝਾਇਆ ਹੈ।ਦਮ ਦਮ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਸਵਾਇਆ ਹੈ। ਸੱਟ ਸੇਝ ਇਕੇਲੀ ਹੋਤ ਨੱਸੇ।ਗ਼ਮ ਪਾ ਕਰ ਝੋਲੀ ਐਸ਼ ਖ਼ੱਸੇ। ਗਲ ਹਾਰ ਫੁਲਾਂ ਦਾ ਨਾਂਗ ਡਿੱਸੇ।ਡੁੱਖੀ ਕਿਸਮਤ ਸਬ ਡੁੱਖ ਲਾਇਆ ਹੈ। ਸੋਹਣਾ ਸਾਂਗ ਹਿਜਰ ਦੀ ਮਾਰ ਗਿਆ।ਯਕਬਾਰੀ ਯਾਰ ਵਸਾਰ ਗਿਆ। ਕਰ ਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਾਰ ਖਵਾਰ ਗਿਆ।ਤੱਤੀ ਬੇ ਵੱਸ ਬਾਰ ਸਹਾਇਆ ਹੈ। ਏਹਾ ਦਿੱਲੜੀ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਕੁੱਠੜੀ ਹੈ।ਜੈਂ ਸਬਰ ਆਰਾਮ ਵੰਜਾਇਆ ਹੈ। ਮਾ ਡਿੱਤੜੀ ਸ਼ੌਕ ਦੀ ਗੁੱਠੜੀ ਹੈ।ਜੈਂ ਸਬਰ ਆਰਾਮ ਵੰਜਾਇਆ ਹੈ। ਦਿਲ ਲਾਵਣ ਹਾਲ ਵੰਜਾਵਣ ਹੈ।ਸੁਖ ਡੇਵਣ ਤੇ ਡੁੱਖ ਪਾਵਣ ਹੈ। ਗ਼ਮ ਖਾਵਣ ਦਰਦ ਨਿਭਾਵਣ ਹੈ।ਨੇੜਾ ਬੇਸ਼ਕ ਕੂੜਾ ਜਾਇਆ ਹੈ। ਸੋਹਣੇ ਬਾਝ ਫ਼ਰੀਦ ਕਰਾਰ ਗਿਆ।ਕੰਮ ਕਾਰ ਸਭੋ ਘਰ ਬਾਰ ਗਿਆ। ਸਬ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਸੰਗਾਰ ਗਿਆ।ਸਰ ਬਾਰ ਡੁਹਾਗ ਸਹਾਇਆ ਹੈ। 143. ਕਿਆ ਰੀਤ ਪਰੀਤ ਸਿਖਾਈ ਹੈ ਕਿਆ ਰੀਤ ਪਰੀਤ ਸਿਖਾਈ ਹੈ।ਸਬ ਡਿੱਸਦਾ ਹੁਸਨ ਖ਼ੁਦਾਈ ਹੈ। ਡਿੱਸਦੀ ਯਾਰ ਮਿੱਠਲ ਦੀ ਸੂਰਤ।ਕੁਲ ਤਸਵੀਰ ਅਤੇ ਕੁਲ ਮੂਰਤ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਹੈ ਸ਼ਗਨ ਮਹੂਰਤ।ਗ਼ੈਰ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨ ਕਾਈ ਹੈ। ਨਾਜ਼ ਨਿਹੋਰੇ ਯਾਰ ਸੱਜਣ ਦੇ।ਇਸ਼ਵੇ ਗ਼ਮਜ਼ੇ ਮਨ ਮੋਹਨ ਦੇ। ਹਰ ਹਰ ਆਨ ਅਨੋਖੜੇ ਵੰਦੇ।ਵਾਹ ਜ਼ੀਨਤ ਜ਼ੇਬਾਈ ਹੈ। ਨਖ਼ਰੇ ਨਖ਼ਰੇ ਨੋਕਾਂ ਟੋਕਾਂ।ਦਿੱਲੜੀ ਜੋੜ ਚੁਭੇਂਦੀਆਂ ਚੋਂਕਾਂ। ਸੋਕਾਂ ਸਬਜ਼ ਥੀਆਂ ਵੱਲ ਝੋਕਾਂ।ਖ਼ੂਬੀ ਖ਼ੁਨਕੀ ਚਾਈ ਹੈ। ਨਾਜ਼ਕ ਚਾਲੀਂ ਨੂਰ ਨੋਲ ਦੀ।ਰਮਜ਼ਾਂ ਬਾਕੀ ਤਰਜ਼ ਜਦਲ ਦੀ। ਧਾੜ ਕੱਜਲ ਦੀ ਧਾੜਾ ਜਲਦੀ।ਸੁਰਖ਼ੀ ਭਾ ਭੜਕਾਈ ਹੈ। ਡੁੱਖ ਡੁਹਾਗ ਤੇ ਦਰਦ ਜੁਦਾਈ।ਰਲ ਮਿਲ ਵੈਂਦੇ ਸਾਥ ਲਡਾਈ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਥਿਉਸੇ ਭਾਈ।ਇਸ਼ਰਤ ਰੋਜ਼ ਸਵਾਈ ਹੈ। 144. ਕਿਆ ਥਿਆ ਜੋ ਤੈਡੀ ਨ ਬਣੀ ਕਿਆ ਥਿਆ ਜੋ ਤੈਡੀ ਨ ਬਣੀ।ਥੀਸੀ ਓਹਾ ਜੋ ਰੱਬ ਗਿਣੀ। ਦੌਲਤ ਕੂੰ ਚੂਚੀ ਲਾ ਅੜਾ।ਠਗ ਬਾਜ਼ ਦਾ ਡਟਕੋ ਨ ਖਾ। ਆਜ਼ਾਦ ਥੀ ਸਫਨ ਸਫ਼ਾ।ਚੁਣ ਘਿਨ ਸੁੰਜਾਏਂਦੀ ਅਣੀ। ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਨ ਥੀ ਆਸ਼ਨਾ।ਹੈ ਏ ਮਕਾਰਾ ਬੇ ਵਫ਼ਾ। ਖਾਵੀਂ ਨ ਮੁਜ਼ਿਣ ਦਾ ਦਗ਼ਾ।ਹੈ ਪੰਜ ਕਣੀ ਤੈਕੂੰ ਘਣੀ। ਧੱਜ ਵੱਜ ਦੀ ਝੱਗ ਮੱਗ ਤਰੋੜ ਵੇ।ਡੋਰੇ ਭੇ ਮਲਮਲ ਛੋੜ ਵੇ। ਹੈ ਡਿਲ੍ਹ ਪੱਥਰ ਦੀ ਭੋਰ ਵੇ।ਤੈਂ ਕਾਣ ਹੀਰੇ ਦੀ ਕਣੀ। ਮੁਲਾਂ ਨਹੀਂ ਕਹੀਂ ਕਾਰ ਦੇ।ਸ਼ੇਵੇ ਨ ਜਾਣਿਨ ਯਾਰ ਦੇ। ਸਮਝਣ ਨ ਭੇਤ ਇਸਰਾਰ ਦੇ।ਵੰਜ ਕੰਡ ਦੇ ਭਰਨੇ ਥਏ ਦਣੀ। ਈਂ ਰਾਹ ਡੋ ਆਂਵੀ ਨਾ ਹਾ।ਜੇ ਆਈਂ ਕਦਮ ਡੇਹੋਂ ਡੇਂਹ ਵਧਾ। ਪਿਛੋਂ ਤੇ ਨਾ ਡੇਖੀਂ ਮੂੰਹ ਵਲਾ।ਹੀਲਾ ਕਰੀਂ ਸਰ ਤਈਂ ਤਣੀ। ਨਿਞ੍ਹੀ ਤਰਸ ਬਾਰੋਚਲ ਰਤੀ।ਰੋਹੀਂ ਪਹਾੜੀ ਵਿਚ ਤੱਤੀ। ਸ਼ੋਦੀ ਸੱਸੀ ਰੁਲਦੀ ਵੱਤੀ।ਨੇਹੀਂ ਅਲ੍ਹੜੀ ਹਿੱਕ ਜਣੀ। ਹੈ ਵਲ ਕਹਿਰ ਦੀ ਮੁਬਤਲਾ।ਹੈ ਓ ਗਜ਼ਬ ਦਾ ਬੇ ਵਫ਼ਾ। ਮਨ ਛੱਡ ਅਤੇ ਮਨ ਡੇ ਵੀਆ।ਆਪਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਖੜਬੜ ਬਣੀ। ਸੁਣ ਬੇਵਫਾ ਦੀ ਗਾਲ੍ਹ ਵੇ।ਪੁਛਦੇ ਨ ਹਰਗਿਜ਼ ਮਾਲ ਵੇ। ਅਸਲੋਂ ਨ ਲਹਮ ਸੰਭਾਲ ਵੇ।ਡੇਵੇ ਨ ਚੋਲੀ ਦੀ ਤਣੀ। ਥੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਤੇ ਸ਼ਾਦਵਲ।ਡੁਖ਼ੜੀਂ ਕੂੰ ਨ ਕਰ ਯਾਦ ਵਲ। ਅਝੂ ਥੀਵਮ ਝੋਕ ਆਬਾਦ ਵਲ।ਏਹਾ ਨੈਂ ਨ ਵੈਹਸੀ ਹਿਕ ਮਣੀ। 145. ਕਿਉਂ ਲੋੜ, ਕਲ੍ਹੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁਨ ਕਪਰਦੇ ਕਿਉਂ ਲੋੜ, ਕਲ੍ਹੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁਨ ਕਪਰਦੇ।ਰੋਧੇ ਡਿਤੋ ਨੀ ਪਿਛਲੀ ਉੱਮਰ ਦੇ। ਤੈਂ ਬਾਝ ਜੀਵੇਂ ਅਸਲੋਂ ਨ ਜੀਵਾਂ।ਤੈਡੇ ਅੱਖ਼ੀਂ ਦੇ ਸਾਹਮੇ ਪੁਰੀਵਾਂ। ਮਾਰੂ, ਮਰੀਲਾ, ਭੌਂ ਬਿਨ ਨਾ ਥੀਵਾਂ।ਬੱਠ ਡੇਂਹ ਹਿਜਰ ਦੇ ਔਖੇ ਗੁਜ਼ਰਦੇ। ਮਾਰਾਂ ਮਰੋੜਾ ਧੱਕੜੇ ਤੇ ਧੋੜੇ।ਭੇਜੀਆਂ ਸੌਗਾਤਾਂ ਤੈਡੇ ਵਿਛੋੜੇ। ਡੁੱਖੜੇ ਡੇਂਹੋਂ ਡੇਂਹ ਡੇਢੇ ਤੇ ਡੋੜੇ।ਹੈ ਹੈ ਨ ਜੀਂਦੇ ਜੀਅੜਾ ਨ ਮਰਦੇ। ਗਏ ਵਕਤ ਵੇਲ੍ਹੇ ਯਾਰੋ ਭਲੇੜੇ।ਡੁੱਖੜੇ ਡੁੱਖੀ ਤੇ ਕੀਤੇ ਵਹੀਰੇ। ਸ਼ਾਲਾ ਡਿਹਾੜੇ ਥੀਵਮ ਥੁਲੇਰੇ।ਪਾੜੇ ਗੁਜ਼ਾਰੂੰ ਸਜਣੀਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ। ਘੋਲੀ ਤੁਸੈਡੀ ਗੋਲੀ ਤੁਸੈਡੀ।ਡੇ ਕਨ ਤੇ ਸੁਣੀਂ ਪੀੜ ਮੈਡੀ। ਪਾਣੀ ਅਸਾਡਾ ਥਈ ਰੱਤ ਅਸੇਡੀ।ਰੋਟੀ ਹੈ ਟੁੱਕੜੇ ਹਾਂ ਦੇ ਜਿਗਰ ਦੇ। ਮੁੰਢ ਲਾਦੀ ਜਿੰਦੜੀ ਡੁਖੜੇਂਦੀ ਡੋਹੜੀ।ਦਰਦੇਂਦੀਂ ਬੱਧੜੀ ਸੋਜ਼ੇਂਦੀ ਰੋਹੜੀ। ਹਿੱਕ ਤੂੰ ਤੱਤੀ ਦੀ ਵੱਲ ਕਲ ਨ ਲਧੜੀ।ਪਏ ਸੂਲ ਸਦਮੇ ਚੌਥੇ ਪਹਿਰ ਦੇ। ਰਹਿ ਗਿਉਮ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਵਿਸਰੇ ਨਨਢੇਪੇ।ਧਾਂ ਧਾਂ ਕਰਦੇ ਆਏ ਬੁਢੇਪੇ। ਥਏ ਬੇਨਵਾਈ ਡਿੱਤੜੇ ਰੰਡੇਪੇ।ਆਏ ਬਾਰ ਸਿਰ ਤੇ ਬਾਰੀ ਕਹਿਰ ਦੇ। ਜੋਗੀ ਬਰਾਗੀ ਥੀਕਰ ਢੂੰਡੇਸਾਂ।ਕਫ਼ਨੀ ਡੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪਾਗਲ ਸੁਹੇਸਾਂ। ਏਵੇਂ ਫ਼ਰੀਦਾਂ ਉਮਰਾਂ ਨਭੇਸਾਂ।ਜੇ ਤਈਂ ਨਾ ਥੀਸਾਂ ਦਾਖਲ ਕਬਰਦੇ। 146. ਲੱਜ ਲੋਈ ਕੀਂ ਉਤਾਰੇਂਦਸ ਲੱਜ ਲੋਈ ਕੀਂ ਉਤਾਰੇਂਦਸ।ਤੁਹੰਜਾ ਨਹਮਲ ਭਾ ਮੈਂ ਬਾਰੇਂਦਸ। ਤੁਹੰਜਾ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ਲਲ ਔਂ ਮਕਰ ਵਦਗਾ। ਤੁਹੰਜੇ ਜ਼ੁਲਮ ਜਇਆਂ ਗਾਰ੍ਹੇਉ ਉਮਰਾਦਾ। ਵੰਜੀਂ ਵਿਹੇੜੀਜਨ ਸਾਂ ਗਾਰੇਂਦਸ। ਥਰ ਨਪ੍ਹਵਾਰਨ ਜਾ ਡੇਸ ਵਤਨ। ਥਰ ਆਹੇ ਸੰਹਜ਼ਾ ਮੁਲਕ ਵਤਨ ਖੁਸ਼ ਸੇਂਗੀ ਸਾਂ ਗੁਜਾਰੇਂਦਸ। ਹਿਨ ਕੈਦ ਮੇਂ ਕੇੜ੍ਹੋ ਕਾਮਕਿਆਂ।ਸਾਲਾ ਮਾਰਨ ਵਾਰੇ ਨਹਨ ਵਯਾਂ। ਜਾ ਥੀ ਵਾਰ ਉਗਾਰ ਬੁਹਾਰੇਦਸ। ਹੁਜੈ ਹਰਦਮ ਡੇਂਹ ਅਬਾਣੇ ਮੇਂਹ।ਆਹੇ ਸਿਕ ਸਾੜਿਆ ਜੇ ਰਾਤੀਂ ਡੇਂਹ। ਵੈਠੀ ਧਾਂ ਕੰਦਸ ਹੰਜੂੰ ਹਾਰੇਂਦਸ। ਬਠ ਮਾੜਿਓਂ ਔਂ ਮਹਲਾਤ ਜਾ ਘਰ।ਆਖੇ ਮਰਕ ਫਰੀਦ ਜਾ ਮਾਰੂਥਰ। ਵਹਿਣ ਸਾਂਗੇ ਅੜਨ ਜੇ ਚਾਰੇਂਦਸ। 147. ਮਾਡੀ ਦਿਲੜੀ ਅੜੀ ਮਾਡੀ ਦਿਲੜੀ ਅੜੀ।ਹੋਤ ਪੁਨਲ ਦੀ ਸਾਂਗ। ਸਟ ਕਰ ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲੜੇ।ਸਿਕ ਸਾਂਵਲ ਦੀ ਸਾਂਗ। ਰਗ ਰਗ ਜ਼ੁਲਫ ਦੇ ਪੇਚੜੇ।ਨਾਂਗ ਅਜਲ ਦੇ ਸਾਂਗ। ਵਿਸਰੇ ਇਸ਼ਕ ਮਜਾਜ਼ੜੇ।ਹੁਸਨ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਸਾਂਗ। ਤਾਂਘ ਫਰੀਦ ਕੂੰ ਰੋਲਦੀ।ਮਾਰੂ ਥਲ ਦੀ ਸਾਂਗ। 148. ਮਾਡੀ ਦਿਲੜੀ ਅੜੀ ਮਾਡੀ ਦਿਲੜੀ ਅੜੀ।ਯਾਰ ਸਜਨ ਦੇ ਸਾਂਗ। ਜੈਂਦੀ ਮੇਲਾ ਰਬ ਕਰਮ।ਜੋਹ ਜਤਨ ਦੇ ਸਾਂਗ। ਨਾਜ਼ ਵ ਢੋਲ ਦੇ ਨਾਜ਼ ਵੇ।ਹਰ ਹਰ ਵਨ ਦੇ ਸਾਂਗ। ਭੁਲੜੇ ਸਕੜੇ ਸੋਹਰੜੇ।ਮਨ ਮੋਹਨ ਦੇ ਸਾਂਗ। ਲਾਣੀ ਫੋਗ ਫੁਲਾਰੀ।ਸਬ ਪਨ ਪਨ ਦੇ ਸਾਂਗ। ਵਕਤ ਜ਼ਈਫ ਬੁਢੇਪੜੇ।ਸਨ ਜੋਭਨ ਦੇ ਸਾਂਗ। ਤਾਂਗ ਫ਼ਰੀਦ ਕੂੰ ਆਖਦੀ।ਬੈਤ ਹਜ਼ਨ ਦੇ ਸਾਂਗ। 149. ਮਾਣ ਮਹੀਂ ਦਾ ਚਾਕ ਮਾਣ ਮਹੀਂ ਦਾ ਚਾਕ।ਅਸਾਡੇ ਮਨ ਭਾਂਵਦਾ। ਹਰਦਮ ਹੋਵੀਂ ਕੋਲ ਮੈਂਡੇ।ਕਰ ਰਖਾਂ ਦਿਲ-ਪਾਕ, ਵਤਾਂ ਗਲੱਕੜੀ ਪਾਂਵਦਾ। ਰਾਤੀਂ ਰੋਂਦੀ ਪਿਟਦੀ ਖਪਦੀਂ।ਫਟ ਗਈ ਹਮ ਬਾਖ, ਕਿਉਂ ਗਲ ਨਹੀਂ ਲਾਂਵਦਾ। ਸਾਂਵਣ ਸਹਿਜੋਂ ਮੇਘ ਮਲ੍ਹਾਰਾਂ।ਆਈ ਮਿਲਣ ਦੀ ਮਦ ਸਾਖ, ਨੇਹੜਾ ਜੀੜਾ ਤਾਂਵਦਾ। ਦਰਦੋਂ ਠਡਰੀਆਂ ਸਾਹੀਂ ਕੱਢਦੀ।ਰੋ ਰੋ ਡੇਵਾਂ ਬਾਕ, ਡੁੱਖੜਾ ਅੰਗ ਨ ਮਾਂਵਦਾ। ਨਾਲ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਸੱਚ ਨਾ ਕੀਤੋ।ਆਵਣ ਦੀ ਗਿਓਂ ਆਖ, ਸੋ ਹੁਣ ਵਲ ਨਹੀਂ ਆਂਵਦਾ। 150. ਮਾਹੀ ਬਾਝ ਕਲੱਲੀਆਂ ਮਾਹੀ ਬਾਝ ਕਲੱਲੀਆਂ।ਦਿਲਦਾਰ ਬਗੈਰ ਅਵੱਲੀਆਂ। ਮਾਹੀ ਝੋਕ ਲਡਾਈ ਵੈਂਦਾ।ਸਾਰਾ ਹਿਜਰ ਦੇ ਰਲੀਆਂ। ਤਰਸ ਨ ਆਵੇ ਹਿਕ ਤਿਲ ਤੈਨੂੰ।ਸਖ਼ਤ ਗ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਲੀਆਂ। ਵੇੜਾ ਖਾਵੇ ਅੰਗਨ ਨ ਭਾਵੇ।ਅੱਗ ਫ਼ਰਾਕ ਦੀ ਜਲੀਆਂ। ਸ਼ਰਮ ਵੰਜਾਇਮ ਭਰਮ ਗੰਵਾਇਮ।ਰੁਲਦੀ ਕੂਚੇ ਗਲੀਆਂ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਬਹੂੰ ਡੁੱਖ ਡੇਸਮ।ਅੱਜ ਕਲ ਮੋਈ ਮੋਈ ਭਲੀਆਂ। 151. ਮੈਕੂੰ ਕਲ੍ਹੜਾ ਛੋੜ ਤੇ ਮੈਕੂੰ ਕਲ੍ਹੜਾ ਛੋੜ ਤੇ।ਵੈਂਦੀ ਕੈਂਦੇ ਸਾਂਗ। ਕਤਰਾ ਮਹੇਜ ਕਕੇਸ ਨ ਆਇਓ।ਲਾਇਓ ਹਿਜਰ ਦੀ ਸਾਂਗ। ਥਲ ਮਾਰੂ ਦਾ ਪੈਂਡਾ ਸਾਰਾ।ਥੀਸਮ ਹਿਕ ਪਲ੍ਹਾਂਗ। ਜੇ ਤੈਂ ਨਾਸੀ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸਾਹਿਮ।ਰਹਸਮ ਤੈਡੜੀ ਤਾਂਗ। ਜਾਵਣ ਲਾਦੀ ਬਿਰਹੋਂ ਸਣਾਇਮ।ਕੱਨੀਂ ਡੁਖਾਂਦੀ ਬਾਂਗ। ਸਦਕੇ ਕੀਤੇ ਹੈਂ ਨੇਂਹ ਕੋਲਹੂੰ।ਖਾਵਮ ਕਾਲੜਾ ਨਾਂਗ। ਛੋਟੇ ਵਕਤ ਕਵਾਰੇ ਵੇਲੇ।ਲਗਰਮ ਤੈਡੜਾ ਦਾਂਗ। ਮੈਂ ਹਾਂ ਕੇੜ੍ਹੇ ਬਾਗ ਦੀ ਮੂਲੀ।ਕਈ ਰਲ ਮੋਏ ਮੈਂ ਵਾਂਗ। ਘੁਮਰ ਘੇਰ ਫਰੀਦ ਕਪਰਦੇ।ਨ ਤਿੜ ਰਿਸਮ ਨ ਟਾਂਗ। 152. ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੈਕੂੰ ਮਿਨਤਾਂ ਕਰਦੀ ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੈਕੂੰ ਮਿਨਤਾਂ ਕਰਦੀ।ਸਾਂਵਲ ਅਸਾਂ ਵਲ ਭਾਲ। ਵਾਹ ਗਮਜ਼ੇ ਵਾਹ ਨਾਜ਼ ਚਬੋਲੇ।ਵਾਹ ਨਖਰੇ ਵਾਹ ਤਿਲਕ ਤਿਲੋਲੇ। ਵਾਹ ਜ਼ੁਲਫਾ ਵਾਹ ਖ਼ਾਲ। ਥੀ ਕਰ ਦਾਮ ਦਿਲੀਂ ਨੂੰ ਵੰਗਨ।ਥੀ ਕਰ ਨਾਂਗ ਜਿਗਰ ਨੂੰ ਡੰਗਨ। ਅਤਰੋਂ ਭਿਨੜੇ ਵਾਲ। ਜੈਂ ਡੇਂਹ ਯਾਰ ਅਸਾਂ ਤੋਂ ਰੁਠੜੇ।ਬਨ ਪਏ ਡੋਰੇ ਮਲਮਲ ਪੁਠੜੇ। ਜਰ ਜਰ ਜਰ ਬੋਘ ਤੇ ਆਲ। ਭਾਵਿਨ ਮੂਲ ਨ ਬਾਝ ਸਜਨ ਦੇ।ਕਪੜੇ ਨਾਜ਼ਕ ਵਨੜੋ ਵਨੜ ਦੇ। ਜ਼ੇਵਰ ਆਲੋ ਆਲ। ਦਰਦ ਫਰਾਕ ਦੀ ਚਾਲ ਅਸਾਡੀ।ਸੁੰਜਰੀ ਬਟੜੀਂ ਜਾਲ ਅਸਾਡੀ। ਬੇ ਵਾਹੀ ਦਾ ਹਾਲ। ਇਤਨਾ ਜ਼ੁਲਮ ਮੁਨਾਸਬ ਨਹੀਂ।ਰੋ ਰੋ ਪਿੱਟ ਪਿੱਟ ਕਰ ਕਰ ਧਾਈਂ। ਗੁਜ਼ਰ ਗਏ ਸੈ ਸਾਲ। ਯਾਰ ਫਰੀਦ ਨਾ ਰੁਲਾ ਡੇਸਮ।ਓੜਕ ਸਡ ਕਰ ਕੋਲ ਬਲ੍ਹੇਸਮ। ਹੈ ਸੋਹਣਾ ਲਜਪਾਲ। 153. ਮਾਰੂ ਮਿਠਲ ਵਲ ਮੁਖੜਾ ਛੁਪਾਇਆ ਮਾਰੂ ਮਿਠਲ ਵਲ ਮੁਖੜਾ ਛੁਪਾਇਆ।ਡੁਖੜੀਂ ਡੁਖਾਇਆ ਦਰਦੀ ਮੁੰਝਾਇਆ। ਤਾਂਘੀ ਤਪਾਇਆ ਮੁੰਝੀ ਮੁਸਾਇਆ।ਸੂਲੀ ਸਤਾਇਆ ਨੇੜ੍ਹੇ ਹਰਾਇਆ। ਆਤਣ ਨ ਭਾਵਾਂ ਸੰਗੀਨ ਰੋਵਾਇਆ।ਧੋਤੀ ਦਾ ਵੇੜਾ ਢੋਲਣ ਪਰਾਇਆ। ਸੋਜੜੀ ਸੱਸੀ ਨੂੰ ਜਲਬੀ ਰੁਲਾਇਆ।ਹੈ ਹੈ ਪੁਨਲ ਵਲ ਫੇਰਾ ਨ ਪਾਇਆ। ਪੂਰੀ ਪਰਾਈ ਦਿਲੜੀ ਨੂੰ ਤਾਇਆ।ਪੀੜੀ ਪੁਰਾਣੀ ਮੁਖੜਾ ਵੰਜਾਇਆ। ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਵਿਹਾਣੀਆਂ ਸਾਂਵਲ ਸਿਧਾਇਆ।ਗਲ ਗਿਆ ਫਰੀਦਾ ਜੋਬਨ ਅਜਾਇਆ। 154. ਮਤਾਂ ਮਨ ਮਾਂਦਾ ਥੀਵੇ ਮਤਾਂ ਮਨ ਮਾਂਦਾ ਥੀਵੇ।ਪੁਨਲ ਨਾ ਥੀ ਧਾਰ। ਸਾਂਵਣ ਡੇਂਹ ਸੁਹਾਗ ਦੇ।ਹਰਦਮ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਾਰ। ਰਲ ਕਰ ਸਾਥ ਗੁਜ਼ਾਰੂੰ।ਜੋਭਨ ਦੇ ਦਿਨ ਚਾਰ। ਮੌਤ ਸੁਣੇਂਦੀ ਸਵਲੀ।ਵੰਜਣਾ ਵਾਰੋ ਵਾਰ। ਚੇਤਰ ਬਹਾਰ ਸੁਹਾਊਂ।ਕਰ ਕੇ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ। ਪਲਹਰ ਪਾਨੀ ਪੀਊਂ।ਥੀਆ ਥਲ ਬਾਗ ਬਹਾਰ। ਖ਼ੁਸ਼ ਥੀ ਨੇਂਹ ਨਿਭਾਵਨ।ਰੁਸ ਨਾ ਸਾਂਵਲ ਯਾਰ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਜੀਵਣ ਔਖਾ।ਡੁਖੜੇ ਤਾਰੋ ਤਾਰ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਵਿਸਰੇ।ਦਿਲ ਕੀਤਮ ਲਾਚਾਰ। 155. ਮੈਡਾ ਇਸ਼ਕ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਡਾ ਯਾਰ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਡਾ ਇਸ਼ਕ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਡਾ ਯਾਰ ਵੀ ਤੂੰ।ਮੈਡਾ ਦੀਨ ਵੀ ਤੂੰ ਈਮਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਜਿਸਮ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਡਾ ਰੂਹ ਵੀ ਤੂੰ।ਮੈਡਾ ਕਲਬ ਵੀ ਤੂੰ ਜਿੰਦ ਜਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਕਾਅਬਾ ਕਿਬਲਾ ਮਸਜਦ ਮੰਦਰ।ਮਸਹਫ ਤੇ ਕੁਰਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਫ਼ਰੀਜ਼ੇ ਹੱਜ ਜ਼ਕਵਾਤਾਂ।ਸੌਮ ਸੁਲਵਾਤ ਇਜਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡੀ ਜੁਹਦ ਇਬਾਦਤ ਤਾਇਤ ਤੱਕਵਾ।ਇਲਮ ਵੀ ਤੂੰ ਇਰਫ਼ਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਡਾ ਫ਼ਿਕਰ ਵੀ ਤੂੰ।ਮੈਡਾ ਜ਼ੌਕ ਵੀ ਤੂੰ ਵਜਦਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਸਾਂਵਲ ਮਿੱਠੜਾ ਸ਼ਾਮ ਸਲੋਨਾ।ਮਨ ਮੋਹਨ ਜਾਨਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਮੁਰਸ਼ਦ ਹਾਦੀ ਪੀਰ ਤਰੀਕਤ।ਸ਼ੇਖ਼ ਹਕਾਇਕਦਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਆਸ ਉਮੀਦ ਤੇ ਖੱਟਿਆ ਵਟਿਆ।ਤੱਕੀਆ ਮਾਣ ਤੇ ਤਰਾਣ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਧਰਮ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਡਾ ਭਰਮ ਵੀ ਤੂੰ।ਮੈਡਾ ਸ਼ਰਮ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਡਾ ਸ਼ਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਡੁੱਖ ਸੁੱਖ ਰੋਵਣ ਖਿਲਣ ਵੀ ਤੂੰ।ਮੈਡਾ ਦਰਦ ਵੀ ਤੂੰ ਦਿਰਮਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਅਸਬਾਬ ਵੀ ਤੂੰ।ਮੈਡੇ ਸੂਲਾ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਹੁਸਨ ਤੇ ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਵੀ ਤੂੰ।ਮੈਡਾ ਬਖ਼ਤ ਤੇ ਨਾਮੋ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਦੇਖਣ ਭਾਲਣ ਜਾਚਣ ਜੂਚਣ।ਸਮਝਨ ਜਾਣ ਸੰਜਾਣ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡੇ ਠੰਡੜੇ ਸਾਹ ਤੇ ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ।ਹੰਜਣੂ ਦੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡੇ ਤਿਲਕ ਤਲੋਲੇ ਸੇਧਾਂ ਮਾਂਗਾਂ।ਨਾਜ਼ ਨਿਹੋਰੇ ਤਾਣ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡੀ ਮਹਿੰਦੀ ਕੱਜਲ ਮਸਾਗ ਵੀ ਤੂੰ।ਮੈਡੀ ਸੁਰਖ਼ੀ ਬੀੜਾ ਪਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਵਹਸ਼ਤ ਜੋਸ਼ ਜਨੂੰਨ ਵੀ ਤੂੰ।ਮੈਡਾ ਗਿਰੀਆ ਆਹੋ ਫ਼ਗਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਸ਼ਿਆਰ ਅਰੂਜ ਕਵਾਫ਼ੀ ਤੂੰ।ਮੈਡਾ ਬਹਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਔਜ਼ਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਅੱਵਲ ਆਖ਼ਰ ਅੰਦਰ ਬਾਹਰ।ਜ਼ਾਹਰ ਤੇ ਪਿਨਹਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਬਾਦਲ ਬਰਖਾ ਖਿਮਣੀਆਂ ਗਾਜਾਂ।ਬਾਰਸ਼ ਤੇ ਬਾਰਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਮੈਡਾ ਮੁਲਕ ਮਲੇਰ ਤੇ ਮਾਰੂ ਥੱਲੜਾ।ਰੋਹੀ ਚੋਲਸਤਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਜੇ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਕਬੂਲ ਕਰੇ।ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਤੂੰ ਸੁਲਤਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। ਨਾਤਾਂ ਕਿਹਤਰ ਕਮਤਰ ਅਹਕਰ ਅਦਨਾ।ਲਾਸ਼ੈ ਲਾ ਇਮਕਾਨ ਵੀ ਤੂੰ। 156. ਮੈਡਾ ਯਾਰ ਗਿਆ ਪਰਦੇਸ ਡੋਂ ਵੇ ਮੀਆਂ ਮੈਡਾ ਯਾਰ ਗਿਆ ਪਰਦੇਸ ਡੋਂ ਵੇ ਮੀਆਂ।ਗਾਨੇ ਗਹਿਣੇ ਕੇਂਵੇਂ ਪਾਵਾਂ ੜੀ ਪਾਵਾਂ। ਸਾੜਾਂ ਸੇਂਧ ਤੇ ਮਾਂਘ ਉਜਾੜਾਂ।ਬੋਡੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਵਾਂ ੜੀ ਲਾਵਾਂ। ਬੱਠ ਕਜਲਾ ਬੱਠ ਸੁਰਖੀਆਂ ਮਹਿੰਦੀਆਂ।ਸੂਲੀਂ ਸਾਂਗ ਨਿਭਾਵਾਂ ੜੀ ਨਿਭਾਵਾਂ। ਸਜੜੀ ਰਾਤ ਕਰਾਂ ਫ਼ਰਿਆਦਾਂ।ਡੇਹਾਂ ਵੈਣ ਵਲਾਵਾਂ ੜੀ ਵਲਾਵਾਂ। ਕਕੜੇ ਕੰਡਰੇ ਫ਼ਰਸ਼ ਵਿਛਾ ਕਰ।ਡੁੱਖ ਦੀ ਸੇਝ ਸੁਹਾਵਾਂ ੜੀ ਸੁਹਾਵਾਂ। ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਨ ਵੁਠੜਮ ਹੈ ਹੈ।ਰੋ ਰੋ ਸਿੰਧ ਡੋਂ ਆਵਾਂ ੜੀ ਆਵਾਂ। ਭੇਨਣੀਂ ਵੀਰ ਥਏ ਸਭ ਵੈਰੀ।ਅੱਮੜੀ ਮੂਲ ਨ ਭਾਵਾਂ ੜੀ ਭਾਵਾਂ। ਬਾਝੋਂ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਹਮੇਸ਼ਾ।ਰੱਤ ਰੋਵਾਂ ਗ਼ਮ ਖਾਵਾਂ ੜੀ ਖਾਵਾਂ। 157. ਰਥ ਧੀਮੀਂ ਧੀਮੀਂ ਟੋਰ ਰਥ ਧੀਮੀਂ ਧੀਮੀਂ ਟੋਰ। ਮੈਂਡਾ ਦਸਤਾ ਨਰਮ ਕਰੂਰ ਦਾ।ਮਤਾਂ ਵੰਗੀਂ ਲਗਮ ਟਕੋਰ। ਰਥ ਤੇ ਬਹਿੰਦੀ ਵੜਰਾ ਨ ਸਹਿਦੀ।ਹਿਮ ਤਬਾਅ ਕਮਜ਼ੋਰ। ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਪਾਇਮ ਗਲ ਵਿਚ।ਬਿਰਹੋਂ ਤੈਂਡੇ ਦੀ ਡੋਰ। ਸ਼ਾਲਾ ਮੋਲ੍ਹ ਸਲਾਮਤ ਨੇਵਾਂ।ਰਾਹ ਵਿਚ ਲੜਦਿਨ ਚੋਰ। ਜੇਕਰ ਰਥ ਬੈਠੀਂ ਥਕ ਪੌਸਾਂ।ਘੋੜਾ ਘਨਸਾਂ ਬੋਰ। ਸੌਖਾ, ਤੇਜ਼, ਲਗਾਮ ਦਾ ਕੂਲਾ।ਨਾ ਔਖਾ ਸਰ ਜ਼ੋਰ। ਰਾਂਝਨ ਤੇ ਮੈਂ ਜੋੜ ਕੂੰ ਜੋੜੂੰ।ਜੋੜ ਜੋੜੇਂਦਾ ਜੋੜ। ਸਿਕ ਤੇ ਤਲਬ ਮਿਲਣ ਦੀ ਸੀਨੇ।ਰੋਜ਼ ਨਵਾਂ ਹਿਮ ਸ਼ੋਰ। ਪੰਧ ਅੜਾਂਗੇ ਦਿਲੜੀ ਤਾਂਘੇ।ਜਲਦ ਪਚਾਵੀਂ ਤੋੜ। ਮੈਂ ਤੇ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਮਣੇਸੂੰ।ਰਲ ਮਿਲ ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਭੋਰ 158. ਮੈਂਡਾ ਮਿੱਠੜਾ ਮਾਂਹਣੂ ਕਾਕ ਜਾ ਮੈਂਡਾ ਮਿੱਠੜਾ ਮਾਂਹਣੂ ਕਾਕ ਜਾ।ਸ਼ਾਲਾ ਰਾਣਾ ਇੰਦਮ ਰਾਤ। ਤੈਡੀ ਸਿਕ ਦੇ ਕਾਣ ਸੁਤੀਹਮ।ਸੋਮਲ ਕੂੰ ਘਿਨ ਸਾਂਤ। ਫੇਰ ਸੁਹਾਈ ਜੈਦੀਂ ਮਾੜੀਆਂ।ਤੋੜੀਂ ਡੇਹੇ ਛੇ ਸਾਤ। ਸੱਚ ਡੱਸ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤੀ ਏਹਾਂ।ਮਾੜਦੀ ਹਈ ਮਰਜਾਤ। ਕਾਕ ਕੰਧਨ ਤੇ ਰਲ ਮਿਲ ਮਾਣੂੰ।ਸਾਵਣ ਦੀ ਬਰਸਾਤ। ਕਹੀਂ ਵਟੜੀ ਵੈਹ ਗਿਉਹਾਂ।ਤੇ ਵਲ ਨ ਪਾਇਓ ਝਾਤ। ਗ਼ਮ ਦਾ ਹਾਲ ਸੁਣਾਵਾਂ ਕਿਵੇਂ।ਸੌ ਡੁਖ ਤੇ ਹਿੱਕ ਵਾਤ। ਕਾਂਗਲ ਖੰਡ ਦੀਆਂ ਚੂਰੀਆਂ ਡੇਸਾਂ।ਕਰ ਕੋਈ ਮਿਲਣ ਦੀ ਬਾਤ। ਪੀਤ ਪੱਠੇ ਨਿਤ ਦਰਦ ਕਸਾਲੇ।ਵਾਹ ਡਾਤੇ ਦੀ ਡਾਤ। ਡੇਂਹ ਬਣੇ ਰੋ ਰਾਤੀਂ ਕੀਤੁਮ।ਰਾਤੀਂ ਕਈ ਪ੍ਰਭਾਤ। ਮੁੰਝ ਸਲਾਲ ਫ਼ਰੀਦ ਮਿਲਿਓਸੇ।ਅਜ਼ਲੋ ਬਿਰਹੋ ਬਰਾਤ। 159. ਮਿਲ ਮਹੀਂਵਾਲਾ ਮਿਲ ਮਹੀਂਵਾਲਾ (ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੀਂਵਾਲ ਦੀ ਆਸ਼ਕ ਸੋਹਣੀ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨੀ ਬਿਆਨੀ ਗਈ ਹੈ) ਮਿਲ ਮਹੀਂਵਾਲਾ ਮਿਲ ਮਹੀਂਵਾਲਾ।ਹਰ ਦਿਲ ਮੇਂ ਹੈ ਤੈਡੜੀ ਭਾਲ। ਰੋਜ ਅਜਲ ਦੀ ਸਖਤੀ ਮਾਰੀ ਡਿਤੜੀ ਮੂਲ ਨ ਕਿਸਮਤ ਵਾਰੀ। ਮਾ ਪਿਉ ਵੀਰ ਨ ਲਹਮ ਸੰਭਾਲ। ਫਿਕਰ ਫਰਾਕ ਤੇ ਮੂੰਝ ਮੰਝਾਰੀ।ਯਾਰੀ ਲਾ ਕੇ ਮੁੱਠੜੀ ਹਾਰੀ। ਡਿਸਦਮ ਵਸਲ ਵਸਾਲ ਮੁਹਾਲ। ਰੋਂਦੀ ਰੜਦੀ ਕੂਕਾਂ ਕਰਦੀ।ਆਹੀਂ ਭਰਦੀ ਜੁਖ ਜੁਖ ਮਰਦੀ। ਇਸ਼ਕ ਅਵਲੜਾ ਜੀ ਜੰਜਾਲ। ਜ਼ੋਰੇ ਤੌਰੇ ਹੁਸਨ ਦੇ ਮਾਣੇ।ਸਾਰੇ ਸਿੰਗ਼ਾਰ ਵਹਾਣੇ। ਆਈ ਓੜਕ ਸੂਲਾਂ ਜ਼ਾਲ। ਨਾਜ਼ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨੋਕ ਨਖਰੇ।ਸਹਿਜੋਂ ਸੁਖ ਸੁਹਾਗ ਦੇ ਬਖਰੇ। ਸਾਡੇ ਖੋਪੜੇ ਕੋਝੜਾ ਹਾਲ। ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲਾ ਦੁਸਮਨ ਸਾਰਾ।ਹਰ ਕੋਈ ਮਾਰਮ ਜਾਣ ਵਚਾਰਾ। ਬਿਰਹੋਂ ਅਵੈੜਾ ਉਲਟੀ ਚਾਲ। ਵੇੜੇ ਯਾਰ ਫਰੀਦ ਨ ਆਇਆ।ਗਲ ਗਿਆ ਜੋਭਨ ਮੁਫਤ ਅਜਾਇਆ। ਡਿਠੜੇ ਡੰਦ ਤੇ ਚਿਟੜੇ ਵਾਲ। 160. ਮੁਸਾਗ ਮਲੇਂਦੀ ਦਾ ਗੁਜਰ ਗਿਆ ਡੇਂਹ ਸਾਰਾ ਮੁਸਾਗ ਮਲੇਂਦੀ ਦਾ ਗੁਜਰ ਗਿਆ ਡੇਂਹ ਸਾਰਾ। ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕਰੇਂਦੀ ਦਾ ਗੁਜਰ ਗਿਆ ਡੇਂਹ ਸਾਰਾ। ਕਜਲਾ ਪਾਇਮ ਸੁਰਖੀ ਲਾਇਮ।ਕੀਤਮ ਯਾਰ ਵਸਾਰਾ। ਕਾਗ ਉਡੇਂਦੀ ਉਮਰ ਵਿਹਾਣੀ।ਆਇਆ ਨ ਯਾਰ ਪਿਆਰਾ। ਰੋਹ ਡੂੰਗਰ ਤੇ ਜੰਗਲ ਬੇਲਾ।ਰੋਲਿਅਮ ਸ਼ੌਕ ਆਵਾਰਾ। ਹਿਕਦਮ ਐਸ਼ ਦੀ ਸੇਜ ਨ ਮਾਨੜਿਮ।ਬਖ਼ਤ ਨ ਡਿਤੜਮ ਵਾਰਾ। ਪੜ੍ਹ ਬਿਸਮੱਲਾ ਘੋਲਿਅਮ ਸਰਕੂੰ।ਚਾਤਮ ਇਸ਼ਕ ਅਜਾਰਾ। ਰਾਂਝਨ ਮੈਂਡਾ ਮੈਂ ਰਾਂਝਣ ਦੀ।ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦਾ ਕਾਰਾ। ਹਿਜਰ ਫਰੀਦਾ ਲੰਬੀ ਲਾਈ।ਜਲ ਗਿਓਮ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿਚਾਰਾ। 161. ਮੁੱਠੜੀ ਦਿੱਲੜੀ ਡੁੱਖੜੀਂ ਕੁੱਠੜੀ ਮੁੱਠੜੀ ਦਿੱਲੜੀ ਡੁੱਖੜੀਂ ਕੁੱਠੜੀ।ਹੈ ਨਾਜ਼ ਅਦਾ ਦੀ ਲੁੱਟੜੀ। ਹਨ ਜ਼ਖਮ ਜਿਗਰ ਦੇ ਆਲੇ।ਦਿਲ ਪੁਰਜ਼ੇ ਅੱਖੀਆਂ ਨਾਲੇ। ਸੈ ਸੀਨੇ ਪੌਨ ਉਬਾਲੇ।ਜਿੰਦ ਹਾਰ ਹੁਟੀ ਮੈਂ ਮੁੱਠੜੀ। ਤੱਤੇ ਦਰਦ ਅੰਦੋਹ ਅਵੈੜੇ।ਲਾਈ ਦਿੱਲੜੀ ਝੋਕਾਂ ਦੇਰੇ। ਹੁਣ ਹਜ਼ਰਤ ਇਸ਼ਕ ਨਵੇੜੇ।ਡਿੱਤੀ ਪੀੜ ਪੁਰਾਣੀ ਪੁੱਠੜੀ। ਸਰ ਛਤੜੇ ਨੇਂਹ ਲਿਉ ਸੇ।ਸਬ ਸ਼ਰਮ ਸ਼ਉਰ ਗੰਵਿਉ ਸੇ। ਦਿਲ ਢੋਲੇ ਯਾਰ ਲਿਉਸੇ।ਸੱਸ ਮਾਰਮ ਅੱਮੜੀ ਰੁੱਠੜੀ। ਮਿਲ ਮਾਹੀ ਆਰੋ ਯਾਰੋਂ।ਥੀ ਫ਼ਾਰਗ਼ ਕੁਲ ਕੰਮ ਕਾਰੋਂ। ਰਲ ਰਾਵਲ ਡਾਕਾਂ ਚਾਰੋਂ।ਹੈ ਅੱਜ ਕਲ ਰੋਹੀ ਵੁੱਠੜੀ। ਥੀ ਖੀਰੂ ਖ਼ੀਰ ਚਰੇਸਾਂ।ਅੱਖੀਂ ਨਾਲ ਉਗ੍ਹਾੜ ਬਣੇਸਾਂ। ਪਾਹ ਪਲਕਾਂ ਨਾਲ ਬੁੜ੍ਹੇਸਾਂ।ਘਰ ਬਾਰੋਂ ਸੰਗਤ ਤਰੁੱਟੜੀ। ਥੀਆਂ ਸੁੰਜ ਬਰ ਸਿਹਨ ਹਵੇਲੀਆਂ।ਗਈਆਂ ਸੰਗੀਆਂ ਵਿੱਸਰ ਸਹੇਲੀਆਂ। ਅਲਬੇਲੀਆਂ ਬਾਂਹ ਚੁੜੇਲੀਆਂ।ਮਾ ਭੈਣ ਕਨੂੰ ਦਿਲ ਛੁੱਟੜੀ। ਗਿਆ ਚੇਤਰ ਫ਼ਰੀਦ ਅਜਾਇਆ।ਘਰ ਸਾਂਵਲ ਯਾਰ ਨ ਆਇਆ। ਸਰ ਸੂਲੀਂ ਸਖ਼ਤ ਸਤਾਇਆ।ਥਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਕਿਸਮਤ ਖੁੱਟੜੀ। 162. ਨਾਮ ਅੱਲਾ ਦੇ ਪਾਂਧਿੜਾ ਨਾਮ ਅੱਲਾ ਦੇ ਪਾਂਧਿੜਾ।ਮੈਂਡਾ ਲੈ ਸਨੇਹੜਾ ਜਾ। ਆਖੀਂ ਬਠ ਘਤ ਦਰੋਹ ਪ੍ਰੀਤ ਕੂੰ।ਯਾਰ ਨ ਵਟੜਾ ਲਾ। ਜੀਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਕੰਡ ਡੇ ਗਿਆਹੀਂ।ਓਵੇਂ ਮੂੰਹ ਡੇ ਆ। ਹੈ ਹੈ ਜ਼ਾਲਮ ਨੀਯੱਤ ਮੁਰਾਦੀ।ਥੋਲੇ ਖੋਟ ਕਮਾ। ਚਾਲੀਂ ਪੇਚ ਫਰੇਬੀ ਵਾਲੀ।ਢੋਲਣ ਰੀਤ ਵਟਾ। ਕਰਕੇ ਸੰਗਤ ਸਾਂਗ ਬੇਗਾਨੇ।ਬੈਠੂੰ ਮਨ ਪਰਚਾ। ਬਿਆ ਹੈ ਕੋਣ ਕਹੇਂਦਾ ਤੂੰ ਹੀ।ਸਾਡੇ ਬਾਰ ਉਠਾ। ਸੱਸ ਨੈਣਾਨਾਂ ਮਾਰਿਮ ਤਾਅਨੇ।ਮਿਹਣੇ ਡਿਓਮ ਮਾ। ਆ ਕਰ ਮਾਹੀ ਦੀਦੀਂ ਦੇਰੇ।ਦਿਲ ਵਿਚ ਝੋਕਾਂ ਲਾ। ਨਾ ਕੱਢ ਗਾਲੀਂ ਨਾ ਦੇ ਮੰਦੜੇ।ਵਾਤੋਂ ਸਮਝ ਅਲਾ। ਯਾਰੀ ਲਾਇਓ ਲਾ ਨ ਜਾਤੋ।ਮਹਿਜ਼ ਨ ਆਇਓ ਡਾ। ਝੋਰ ਝੁਰਾਣੇ ਜਿੰਦ ਦਾ ਜੋਖੋਂ।ਡਿਤੜਸ ਮਾਸ ਸੋਕਾ। ਡਿਠੜੇ ਬਾਝੋਂ ਕਿਉਂ ਜਤਰਾਂ।ਬਿਰਹੋਂ ਲਗਾ ਹੱਡ ਤਾ। ਸਖੜੀ ਨਾ ਡੇ ਯਾਰ ਉਲਾਂਭੇ।ਕਰ ਕੁਝ ਕਾਣ ਹਯਾ। ਸੋਹਣੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਵੇ ਹਰ ਕੋਈ।ਕੋਝੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾ। ਜਲਦੀ ਆਵੀਂ ਨਾ ਚਿਰ ਲਾਵੀਂ।ਸਾਹ ਤੇ ਨਹਮ ਵਿਸਾ। ਡੇ ਕਰ ਸਾਡੀ ਬਾਂਹ ਸਰ੍ਹਾਂਦੀ।ਸੂਹੇ ਸੇਝ ਸੁਹਾ। ਤੈ ਕਨ ਸਾਂਵਲ ਦਿਲੜੀ ਆਪੇ।ਆਵੇਸਚਮ ਸਰ ਚਾ। ਬੇ ਠਾਈ ਗੁਜਰਾਨ ਨ ਭਲੀ।ਬਠ ਪਿਆ ਕੂੜ ਨਿਭਾ। ਚਾੜ੍ਹੀ ਤੋੜ ਨ ਰਾਹ ਵਿਚ ਰੋਲੀਂ।ਰਖਣਾ ਯਾਦ ਵਫਾ। ਅੰਗਨ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਭੂਰਲ ਜਾਨੀ।ਸਹਿਜੋਂ ਆ ਪੌਂ ਪਾ। 163. ਨੈਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਟਕੇ ਨੈਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਟਕੇ। ਨੈਨ ਨੈਨਾਂ ਸਾਂ ਅੜਦੇ ਲੜਦੇ।ਲਾਕਰ ਨਾਜ਼ ਦੇ ਲਟਕੇ। ਗਲੜੀਂ ਕੂਚੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਬਜ਼ਾਰਾਂ।ਲਗੜੇ ਨੇਂਹ ਦੇ ਚਟਕੇ। ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ ਨੋਕਾਂ ਨਖ਼ਰੇ।ਲਾਂਵਨ ਬਿਰਹੋਂ ਦੇ ਕਟਕੇ। ਮੇਹਣੀਂ ਸਿੱਠੜੀਂ ਤਾਨੇ ਤਬਰੇ।ਘਡੜੇ ਲੋਕਾਂ ਬਟਕੇ। ਸਹਿਸਾਂ ਟੋਕਾਂ ਵੈਸਾਂ ਝੋਕਾਂ।ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲੇ ਸਟਕੇ। ਯਾਰ ਬਿਨਾਂ ਫੂਕ ਅੱਗ ਅੜੇਸਾਂ।ਹਾਰ ਹਮੇਲਾਂ ਪਟਕੇ। ਡੁੱਖੜੇ ਸਹਿੰਦੇ ਨੈਨ ਨ ਰਹਿੰਦੇ।ਬੇ ਵਸ ਥੀਂਕਰ ਅਟਕੇ। ਨੇੜੇ ਬਾਝ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਭਾਵੇ।ਭਟ ਘਤ ਕੂੜੇ ਖਟਕੇ। 164. ਨੈਨ ਨਰਾਲੇ ਨੀਰ ਨੈਨ ਨਰਾਲੇ ਨੀਰ।ਨਿੱਖੜੇ ਨੂਰ ਨਜ਼ਰ ਦੇ। ਸਾੜਨ ਸੂਲ ਸਰੀਰ।ਸਾਗੀ ਸੋਜ਼ ਸਕਰ ਦੇ। ਖੁਤੜੇ ਬਿਰਹੋਂ ਕਟਾਰੀ ਕੁੱਠੜੇ।ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ ਨਖ਼ਰੇ ਮੁੱਠੜੇ। ਚੂਚਕ ਚਕਮਕ ਵੀਰ।ਵੈਰੀ ਵਲ ਵਲ ਘਰ ਦੇ। ਸੇਝ ਸੁਹਾਗ ਦੀ ਸੜ ਗਈ ਸਾਰੀ।ਡੋਹੜੇ ਡੁੱਖ ਡੁਹਾਗ ਡਹਾੜੀ। ਤੱਕ ਤੱਕ ਮਾਰਨ ਤੀਰ।ਜ਼ਹਿਰੀ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ਬਰ ਦੇ। ਪੋਰ ਪੁੱਨਲੜੇਦੇ ਪਲ ਪਲ ਦੇ।ਜਿਦੜੀ ਜੁਖਦੀ ਜੀਅੜਾ ਜਲਦੇ। ਪੀਤ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ।ਵੈਰੀ ਦਰਦ ਅੰਦਰ ਦੇ। ਸੱਟ ਕਰ ਸਜਣ ਸਧਾਇਉਂ ਸੋਹਣਾ।ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਮਿਲਿਉ ਮਨ ਮੋਹਣਾ। ਚੁੜ੍ਹ ਚੁੜ੍ਹ ਚਕਦੇ ਚੀਰ।ਜਾਰੀ ਜਰਹ ਜਿਗਰ ਦੇ। ਸਾਂਗ ਸੁੰਜੀ ਨੂੰ ਸਿਕ ਸਾਂਵਲ ਦੀ।ਮੰਝ ਮੁੱਠੀ ਨੂੰ ਮੂਹ ਮਿਠਲ ਦੀ। ਹਾਰ ਹੁੱਟੀ ਹੁਣ ਹੀਰ।ਹੋਸ ਗਏ ਹੋਸ਼ ਹੁਨਰ ਦੇ। ਨੇਂਹ ਨਵਾਂ ਨਿੱਤ ਨਾਲਾ ਜ਼ਾਰੀ।ਫ਼ਿਕਰ ਫ਼ਰਾਕ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਯਾਰੀ। ਰਗ ਰਗ ਰੋਗ ਦੀ ਰੀਰ।ਰੋਦੀਂ ਰੂਹ ਉਬਰ ਦੇ। 165. ਨਾ ਕਰ ਬੇ ਪਰਵਾਹੀ ਵੋ ਯਾਰ ਨਾ ਕਰ ਬੇ ਪਰਵਾਹੀ ਵੋ ਯਾਰ।ਮਿਲ ਸਾਵਲ ਮਾਹੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਬਠ ਪਿਆ ਰੰਗ ਪੁਰ ਦਾ ਪਰਨੀਵਣਾ।ਤੌਂ ਬਿਨ ਜੀਵਣ ਡੁਖੜਾ ਥੀਵਣ। ਸਮਝਾਂ ਮੌਤ ਵਿਸਾਹੀਂ ਵੋ ਯਾਰ। ਬਾਝੋਂ ਤੈਂਡੇ ਬਾਝ ਅਜਾਈ।ਅਮੜੀ ਬਾਬਲ ਭੈਣੀਂ ਭਾਈ। ਫਿਰਦੀ ਦਿਲ ਤੋਂ ਲਾਹੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਕਿਵੇਂ ਪੇਕੀਂ ਪਤਣੀ ਵਲਦੀ।ਤੋੜ ਅਸਲ ਦੀ ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ। ਹੀਰ ਰਾਂਝਨ ਦੀ ਆਹੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਚਾਈ ਜਾਈ ਇਸ਼ਕ ਧਨਵਾਈ।ਪੀਤ ਸਿਵਾ ਪਈ ਰੀਤ ਨਾ ਕਾਈ। ਬੇ ਵਾਹੀ ਬੇ ਠਾਈ ਵੋ ਯਾਰ। ਵਿਸਰਿਆ ਰੰਗ ਮਹਲ ਚਚਕਾਣਾ।ਝੰਗ ਸਿਆਲੀਂ ਤੇ ਮਘਿਆਣਾ। ਲਾਇਓ ਕੈਬਰ ਜਾਹੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਧੂੜ ਮਹੀਂ ਦੀ ਨੂਰ ਅਖੀਂ ਦਾ।ਪਾਹ ਹੰਬਾਹ ਹੈ ਮਾਣ ਮਹੀਂ ਦਾ। ਡੇਵਮ ਹਾਲ ਗਵਾਹੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਸਹਿਜੋਂ ਸੁਰਖੀ ਮੈਂਦੀ ਲੈਸਾਂ।ਕਜਲ੍ਹਾ ਪੀਸਾਂ ਮਾਂਗ ਬਣੇਸਾਂ। ਜੋ ਥੀਓਂ ਮੈ ਡੋ ਰਾਹੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਆਪੇ ਤਖਤ ਹਜ਼ਾਰੋਂ ਆਇਆ।ਹੀਰੇ ਕਾਰਣ ਚਾਕ ਸਡਾਇਆ। ਸਟ ਕਰ ਸ਼ੌਕਤ ਸ਼ਾਹੀ ਵੋ ਯਾਰ। ਬਿਰਹੋਂ ਫ਼ਰੀਦ ਥੀ ਉਸੇ ਸਾਥੀ।ਜੈ ਡੇਂਹ ਰਾਵਲ ਪਾਕਰ ਝਾਤੀ। ਜਾਦੂ ਮੁਰਲੀ ਵਾਹੀ ਵੋ ਯਾਰ। 166. ਨਾ ਕਰ ਕੇਚ ਵੰਜਣ ਦੀ ਨਾ ਕਰ ਕੇਚ ਵੰਜਣ ਦੀ।ਰਹੋ ਬਰੋਚਲ ਯਾਰ। ਇਸ਼ਕ ਲਾਇਓ ਸੈ ਪੁਠੜਾ।ਭੁਲ ਗਿਆ ਕੁਲ ਕੰਮ ਯਾਰ। ਜਾਨ ਜਿਗਰ ਵਿਚ ਡੁਖੜੇ।ਸੀਨੇ ਸੂਲ ਹਜ਼ਾਰ। ਬਾਝੋਂ ਮਾਰੂ ਮਿੱਠੜੇ।ਬਾਰ ਡਿਸੇ ਘਰ ਬਾਰ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਹੋਤ ਪਿਆਰ।ਸੇਝ ਥਈ ਕੁਲ ਖਾਰ। ਰਲ ਮਿਲ ਯਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ।ਮਾਣੂੰ ਚੇਤਰ ਬਹਾਰ। ਨੇਂਹ ਨਿਭਾਵਣ ਔਖਾ।ਅਖੀਆਂ ਜ਼ਾਰੋ ਜ਼ਾਰ। ਢੋਲ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਕੋਲ੍ਹੋਂ।ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰ। 167. ਨਾਸਹ ਨਾਹੀ ਨਾਥੀ ਮਾਨਿਅ ਨਾਸਹ ਨਾਹੀ ਨਾਥੀ ਮਾਨਿਅ।ਇਸ਼ਕ ਅਸਾਡਾ ਦੀਨ ਈਮਾਨ। ਕੁਨਤੁ ਕਨਜ਼ਨ ਇਸ਼ਕ ਗਵਾਹੀ।ਪਹਿਲੋਂ ਹੁਬ ਖ਼ੁਦ ਜ਼ਾਤ ਕੂੰ ਆਹੀ। ਜੈਂ ਸਾਗੇ ਥਇਆ ਜਮਲ ਜਹਾਨ। ਇਸ਼ਕ ਹੈ ਗੱਦੀ ਪਰਮ ਨੱਗਰ ਦਾ।ਇਸ਼ਕ ਹੈ ਰੱਹਬਰ ਰਾਹ ਫ਼ਕਰ ਦਾ। ਇਸ਼ਕੋਂ ਹਾਸਲ ਹੈ ਇਰਫ਼ਾਨ। ਮਾਲ ਅਯਾਲ ਦੀ ਬੱਠ ਘਤ ਯਾਰੀ।ਦੁਨੀਆਂ ਅਕਬਾ ਤੋਂ ਥੀ ਆਰੀ। ਬੇ ਸਾਮਾਨੀ ਹੈ ਸਾਮਾਨ। ਮਜ਼ਹਬ ਮਸ਼ਰਬ ਲਾ ਮਜ਼ਹਬ ਦਾ।ਲੁਬ ਹੈ ਅਰਸ਼ ਅਰਬ ਦਾ। ਸ਼ਾਹਦ ਦਰਸ ਹਦੀਸ ਕੁਰਾਨ। ਸਿਖ ਲਿਖੱਤ ਸੱਟ ਗ਼ੈਰ ਦੀ ਇੱਲਤ।ਇਬਨਲ ਅਰਬੀ ਦੀ ਰੱਖ ਮਿੱਲਤ। ਆਖਿਓਮ ਸੋਹਣੇ ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਨ। ਗ਼ਾਫ਼ਲ ਸ਼ਾਗਲ ਨਾਸੀ ਜ਼ਾਕਰ।ਸਾਲਿਹ ਤਾਲਿਹ ਮੋਮਨ ਕਾਫ਼ਰ। ਸਬ ਹੈ ਨੂਰ ਕਦੀਮ ਦਾ ਸ਼ਾਨ। ਅਹਦ ਓਹੀ ਹੈ ਅਹਿਮਦ ਓਹ ਹੈ।ਮੀਮ ਦੇ ਓਲ੍ਹੇ ਦਿੱਲੜੀ ਮੋਹੇ। ਧਿਆਨ ਫ਼ਰੀਦ ਰੱਖੀਂ ਹਰ ਆਨ। 168. ਨੇਂਹ ਅਵਲੜਾ ਔਖਾ ਲਾਇਮ ਨੇਂਹ ਅਵਲੜਾ ਔਖਾ ਲਾਇਮ।ਸਿੱਕ ਪਲ ਪਲ ਦੀ ਮਾਰ ਮੁੰਝਾਇਮ। ਪੁੱਛਦੀ ਮੁਲਾ ਬਹਮਨ ਜੋਸੀ।ਕੇੜ੍ਹਾ ਵਕਤ ਮਿਲਣ ਦਾ ਹੋਸੀ। ਢੋਲ ਅਸਾਡੇ ਵੇੜ੍ਹੇ ਔਸੀ।ਰੰਜ ਹਿਜਰ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਸਤਾਇਮ। ਰੋਹੀ ਵੁਠੜੀ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਾਰਾਂ।ਪੋਟੇ ਪੋਟੇ ਥੀਆਂ ਗੁਲਜ਼ਾਰਾਂ। ਸ਼ਾਲਾ ਮੋੜਮ ਦੋਸਤ ਮੁਹਾਰਾਂ।ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਦੀ ਮੌਸਮ ਆਇਮ। ਅਖੀਆਂ ਰੋਵਨ ਦਿਲ ਕੂਰਲਾਵੇ।ਦਿੱਲੜੀ ਜੁਖਦੀ ਤਨ ਤੜਫਾਵੇ। ਰਾਤ ਡੇਹਾਂ ਆਰਾਮ ਨ ਆਵੇ।ਡੁੱਖ ਡੁਹਾਗ ਦੇ ਬਾਰ ਉਠਾਇਮ। ਇਸ਼ਕ ਅਵੈੜਾ ਪੇਸ਼ ਪਿਉ ਸੇ।ਦਰਦ ਕਸ਼ਾਲੇ ਸੇਝ ਢਿਉਸੇ। ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ ਹਾਰ ਤਪੋਸੇ।ਸਹਿਜੋਂ ਡੁਖ ਡੁਹਾਗ ਸੁਹਾਇਮ। ਹੁਸਨ ਪਰਸਤੀ ਘਾਤ ਅਸਾਡੀ।ਗਜ਼ ਹਰਾਇਕ ਬਾਤ ਅਸਾਡੀ। ਰਮਜ਼ ਹਕੀਕੀ ਝਾਤ ਅਸਾਡੀ।ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਂ ਏਹਾ ਰੀਤ ਸਖਾਇਮ। ਮਿਲਸਮ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਕਡਾਹੀਂ।ਦੂਦ ਦੁਖਾਵਾਂ ਕੱਢ ਕੱਢ ਆਹੀਂ। ਜਾਨ ਜਿਗਰ ਤਨ ਭੜਕਨ ਭਾਈਂ।ਸੋਜ਼ ਪੁਨਮ ਦੇ ਸਾਫ਼ ਜਲਾਇਮ। 169. ਨੇਂਹ ਅਵਲੜੀ ਚੋਟਕ ਲਾਈ ਨੇਂਹ ਅਵਲੜੀ ਚੋਟਕ ਲਾਈ।ਤਨ ਮਨ ਕੀਤੁਸ ਚਕਨਾ ਚੂਰ। ਮਾਹੀ ਬਾਝੋਂ ਕਿਵੇਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂ।ਸੋਜ਼ ਘਨੇਰੇ ਡੁਖ ਹਜ਼ਾਰਾਂ। ਪੌਵਨ ਤਤੀ ਕੂੰ ਪਲ ਪਲ ਪੂਰ। ਸੇਝ ਸੁਤੀ ਨੈਨਾਂ ਨਿੰਦਰ ਨ ਆਂਦੀ।ਕੀਕਰ ਗੁਜ਼ਰੇ ਰੈਨ ਡੁਖਾਂ ਦੀ। ਦਿਲ ਦਾ ਢੋਲਾ ਛੱਡ ਗਿਆ ਦੂਰ। ਪਿਟਦਿਆਂ ਖਪਦਿਆਂ ਉਮਰ ਨਿਭਾਵੇ।ਸੋਹਣੇ ਬਾਝ ਆਰਾਮ ਨ ਆਵੇ। ਦਰਦ ਵਸਾਇਆ ਕਹਿਰ ਕਲੂਰ। ਗੁਮਰਾਹੀ ਸਬ ਜ਼ੁਹਦ ਇਬਾਦਤ।ਸ਼ਾਹਦ ਮਸਤੀ ਐਨ ਹਦਾਇਤ। ਜਿਸ ਜਾ ਕੀਤਾ ਇਸ਼ਕ ਜ਼ਹੂਰ। ਨੂਰ ਹਕੀਕੀ ਘੁੰਘਟ ਖੋਲੇ।ਉਠ ਗਏ ਓਲ੍ਹੇ ਭੱਜ ਪਏ ਭੋਲੇ। ਹਰ ਜਾ ਐਮਨ ਹਰ ਜਾ ਤੂਰ। ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਂ ਹਿਕ ਰੀਤ ਸੁਝਾਈ।ਅਰਜ਼ੀ ਥੀਆ ਯਕ ਬਾਰ ਸਮਾਈ। ਜ਼ੁਲਮਤ ਬਣ ਗਈ ਨੂਰ ਨੂਰ। ਨੀਤ ਫਰੀਦ ਨਮਾਜ਼ ਸ਼ਹੂਦੀ।ਹਰ ਸ਼ੈ ਮੇਂ ਹੈ ਰਮਜ਼ ਵਜੂਦੀ। ਸਟ ਮਲਵਾਣੇ ਜੋ ਮਜ਼ਕੂਰ। 170. ਨੇਂਹ ਲਾਇਮ ਕਾਰਣ ਸੁਖ਼ ਵੇ ਮੀਆਂ ਨੇਂਹ ਲਾਇਮ ਕਾਰਣ ਸੁਖ਼ ਵੇ ਮੀਆਂ।ਪਏ ਪੱਲੜੇ ਡੋੜੇ ਡੁੱਖ ਵੇ ਮੀਆਂ। ਨ ਖਵਾਹਸ਼ ਦੁਨੀਆਂ ਦੋਲਤ ਦੀ।ਨਾ ਸ਼ਾਹੀ ਸੌਕਤ ਸੌਲਤ ਦੀ। ਹੈ ਹਿਕ ਦੀਦਾਰ ਬੁਖ ਵੇ ਮੀਆਂ। ਨਾ ਕਾਸਦ ਨਾ ਪੈਗ਼ਾਮ ਆਇਆ।ਨਾ ਖੁਸ਼ਕ ਜਵਾਬ ਸਲਾਮ ਆਇਆ। ਗਈ ਗੁਜ਼ਰ ਉੱਮਰ ਜੁਖ ਜੁਖ ਵੇ ਮੀਆਂ। ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੜੀ ਦਰਦ ਅੰਦੋਹ ਭਰੀ।ਪਈ ਰੂੜੀ ਵਾਰੇ ਚਿਣਗ ਜ਼ਰੀ। ਨਿੱਤ ਸੜਮ ਤੱਤੀ ਦੁੱਖ ਦੁੱਖ ਵੇ ਮੀਆਂ। ਕਹੀਂ ਖਬਰ ਡੱਸਾਂ ਮੈਂ ਢਾਲਾਂ ਦੀ।ਦਿਲ ਸੁੰਜੜੀ ਮੁੰਬੜੀ ਮੁਢ ਲਾਂਦੀ। ਥੋਲੇ ਗਾਲੋਂ ਵੈਂਦੀ ਡੁੱਖ਼ ਵੇ ਮੀਆਂ। ਹਿਉਂ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਮੁਲਕ ਦੇ ਮੀਰ ਅਸਾਂ।ਪੁਸ਼ਾਕ ਹੈ ਸੌ ਸਠ ਲੀਰ ਅਸਾਂ। ਹੈ ਬਿਸਤਰ ਖੁਤੜੀ ਨੁਖ ਵੇ ਮੀਆਂ। ਇਹੋ ਖੱਟੀਆ ਇਲਮ ਹੁਨਰ ਦਾ ਹੈ।ਕਿਉਂ ਵਿਸਰੇ ਨਕਸ਼ ਪੱਥਰ ਦਾ ਹੈ। ਸੋਹਣੇ ਖ਼ਾਨ ਪੁਨਲ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵੇ ਮੀਆਂ। ਹੈ ਛੋਟੀ ਲਾਦੀ ਦਿਲ ਕੁਠੜੀ।ਹੱਥੋਂ ਨਾਜ਼ ਬਰੋਚਲ ਦੀ ਮੁੱਠੜੀ। ਅਜਾਂ ਡਿੱਤੇ ਨ ਹਾਮਿਸ ਸੁਖ ਵੇ ਮੀਆਂ। ਥਲ ਮਾਰੂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰੋਲ ਗਿਆ।ਆਇਆ ਸਖ਼ਤ ਡੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਾਤ ਜਿਆ। ਤਲੇ ਰੇਤ ਤੱਤੀ ਉਤੋਂ ਲੁਖ ਵੇ ਮੀਆਂ। ਜੈਂ ਡੇਹ ਫ਼ਰੀਦ ਤੂੰ ਯਾਰ ਰੁਠਨ।ਪਿਟ ਰੋ ਰੋ ਕੱਟ ਕੱਟ ਪੈਰ ਮੁਠਨ। ਮਾਰੀ ਮੁਕ ਸੀਨੇ ਗਕ ਕੁਖ ਵੇ ਮੀਆਂ। 171. ਨੇਂਹ ਨਿਭਾਇਆ ਸਖ਼ਤ ਬੁਰਾ ਹੈ ਨੇਂਹ ਨਿਭਾਇਆ ਸਖ਼ਤ ਬੁਰਾ ਹੈ।ਬਾਰ ਅਜਲ ਸਰ ਬਾਰੀ ਭਲੋ। ਮਾਰੂ ਮੁਹਿਬ ਮਲ੍ਹੇਰ ਸਿਧਾਇਆ।ਵਲਦਾ ਕੋਈ ਪੈਗ਼ਾਮ ਨ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਆਵਾਰੀ ਭਲੋ। ਕੇਚ ਗਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨ ਆਈ।ਰੋਂਦੀ ਗਲ ਗਈ ਉੱਮਰ ਅਜਾਈਂ। ਯਾਰ ਨ ਕੀਤਮ ਕਾਰੀ ਭਲੋ। ਡੁੱਖੜੇ ਡੁੱਖੜੇ ਆਇਮ ਪੁੱਖੜੇ।ਤਾਡੇ ਡਿੱਠੜੇ ਟੋਭੇ ਸੁੱਕੜੇ। ਦਿੱਲੜੀ ਦਰਦੀਂ ਮਾਰੀ ਭਲੋ। ਕਕਰੇ ਕੰਡੜੇ ਰਾਹ ਜਬਲ ਦੇ।ਔਖੇ ਪੈਂਡੇ ਮਾਰੂਥਲ ਦੇ। ਸੂਲੀਂ ਸਾੜੀ ਹਾਰੀ ਭਲੋ। ਰੇਤ ਥਲਾਂ ਦੀ ਪੈਰ ਪਚਾਲੇ।ਝਲਕਨ ਛਲਕਨ ਲੱਖ ਲੱਖ਼ ਛਾਲੇ। ਪੱਲੜੇ ਪਿਉਮ ਖਵਾਰੀ ਭਲੋ। ਰੋਹ ਡੂੰਗਰ ਦੀਆਂ ਔਖੀਆਂ ਘਟੀਆਂ।ਮਾਰੂ ਥਲ ਦੀਆਂ ਡੁੱਖੜੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ। ਵਹ ਵਹ ਯਾਰ ਦੀ ਯਾਰੀ ਭਲੋ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਕੀਤਮ ਭਲਾ।ਹੈ ਹੈ ਬਖ਼ਤ ਨ ਥੀਵਮ ਸਵੱਲਾ। ਵੈਦਮ ਹੋਤ ਵਸਾਰੀ ਭਲੋ। 172. ਨੇੜ ਅਲਾਵਣ ਹਾਲ ਵੰਜਾਵਣ ਨੇੜ ਅਲਾਵਣ ਹਾਲ ਵੰਜਾਵਣ।ਮੁਫ਼ਤੇ ਪੂਰ ਪਰਾਏ। ਮੇਹਣੀਂ ਖਾਦੀ ਸਿੱਠੜੀਂ ਸਹਿੰਦੀ।ਦਿੱਲੜੀ ਚਾ ਬਰਮਾਏ। ਕਰਨ ਸ਼ਕਾਇਤ ਸੇਂਗੀਆਂ ਸਈਆਂ।ਗਿੱਲੜੇ ਹੱਕ ਹਮਸਾਏ। ਆਰ ਵ ਯਾਰ ਪਚਾਰ ਕਰੇਂਦੇ।ਸਕੜੇ ਮਾਂ ਪਿਉ ਜਾਏ। ਵੀਰ ਨਹੇੜੇ ਅਮੜੀ ਝੇੜੇ।ਬਾਬਲ ਨਿੱਤ ਦੜਕਾਏ। ਸੱਸ ਨਿਨਾਣਾਂ ਕਰਨ ਬਖੇੜੇ।ਰੋਜ਼ ਬਰੋਜ਼ ਸਵਾਏ। ਬਾਂਦੀਆਂ ਬਰਦੀਆਂ ਮਹਜ਼ ਨ ਡਰਦੀਆਂ।ਦਾਈ ਵੈਣ ਅਲਾਏ। ਅਸਲੋਂ ਸਿੱਧੜਾ ਮੂੰਹ ਨ ਡੇਂਦੇ।ਮਾਮੇ ਚਾਚੇ ਤਾਏ। ਕਾਂਗਾ ਕਾਸਦ ਪਠ ਪਠ ਹੁੱਟੜੀ।ਯਾਰ ਨ ਵਾਗ ਵਲਾਏ। ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਨਿਮਾਣੇ ਸ਼ੋਦੇ।ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਅਜਾਏ। ਮਾਰੂ ਛੋੜ ਮਲ੍ਹੇਰ ਮਲ੍ਹਾਰਾਂ।ਆਪੇ ਆ ਬੁਲਵਾਏ। ਰਲ ਮਿਲ ਟੋਭੇ ਤੇ ਤਿਰ ਤਾਡੇ।ਸਾਡੋ ਨਾਲ ਵਸਾਏ। ਕਿਸਮਤ ਜਾਗੇ ਬਖ਼ਤ ਭੜਾਏ।ਕਾਦਰ ਦੋਸਤ ਮਲਾਏ। ਸਹਿਜੋਂ ਲੇਟੇ ਤੂਲ ਨਿਹਾਲੀ।ਸੂਹੀ ਸੇਝ ਸੁਹਾਏ। ਭਾਗਮ ਸਖ਼ਤੀ ਤੇ ਬਦ ਬਖ਼ਤੀ।ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਮਲ੍ਹਾਏ। ਸਾਂਵਲ ਬਾਂਹ ਸਿਰਾਂਦ ਿਡੇਕਰ।ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਨਿਭਾਏ। ਛੋੜ ਵੰਜਣ ਦੀ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀ।ਨਾ ਰੱਖ ਰਾਂਝਣ ਰਾਏ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਰਾਵਲ ਜੋਗੀ ਦਿਲ ਦੇ।ਡੁੱਖੜੇ ਕੌਣ ਮਿਟਾਏ। ਨਾ ਕੋਈ ਸੰਗਤੀ ਨਾ ਕੋਈ ਸਾਥੀ।ਨਾ ਕੋਈ ਹਾਲ ਵੰਡਾਏ। ਸੱਚ ਹੈ ਕੌਨ ਪਰਾਏ ਡੁੱਖੜੇ।ਅਪਣੇ ਗਲੜੇ ਪਾਏ। ਜਿਸ ਤਨ ਲਗੜੀ ਸੋਈ ਤਨ ਜਾਣੇ।ਹੋਰਾਂ ਕਿਆ ਪਰਵਾਏ। ਅਪਣੇ ਬਾਰੇ ਆਪ ਉਠੇਸਾਂ।ਦਿੱਲੜੀ ਨਿੱਤ ਫਰਮਾਏ। ਕਰ ਬੋਵਾਹੀ ਸੱਟ ਨਿੰਦਰਾਈ।ਪੇਚੀ ਕੇਚ ਸਿਧਾਏ। ਸੁੰਜੜੇਦੇ ਸੁੰਜੜੇਪੇ ਕਿਆ ਕਿਆ।ਪੇਸ਼ ਤੱਤੀ ਦੇ ਆਏ। ਸੁਰਖ਼ੀਂ ਮੈਂਦੀਂ ਤਿਲਕ ਤਲੌਲੀਂ।ਫ਼ਿੱਕੜੇ ਰੰਗ ਡਿਖਾਏ। ਹਿੱਕ ਡੁੱਖ ਸੈ ਸੈ ਸਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ।ਸਾਰੇ ਸਾਫ਼ ਵੰਜਾਏ। ਚੋਲੀ ਚੁਨੜੀ ਸੋਜ਼ੋਂ ਭੁਨੜੀ।ਆਸ ਨ ਪੁੱਨੜੀ ਹਾਏ। ਇਸ਼ਕੋਂ ਮੂਲ ਨ ਫਿਰਸਾਂ।ਤੋੜੀਂ ਮੂੰਹ ਨ ਲਾਏ। 173. ਪਲ ਪਲ ਸੂਲ ਸਵਾਇਆ ਹੈ ਪਲ ਪਲ ਸੂਲ ਸਵਾਇਆ ਹੈ।ਜੀ ਮੁਫਤ ਡੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਦੂਰ ਗਿਆ ਮਨਜ਼ੂਰ ਦਿਲੀਂ ਦਾ।ਤਨ ਮਨ ਧਨ ਹੈ ਮਾਲ ਜਹੀਂ ਦਾ। ਸ਼ਾਲਾ ਢੋਲਣ ਮਿਲਮ ਚਹੀਂਦਾ।ਦਰਦਾਂ ਸਖ਼ਤ ਸਤਾਇਆ ਹੈ। ਦਸ਼ਤ ਬੀਆਬਾਂ ਜਾਲ ਅਸਾਡੀ।ਸੋਜ਼ ਅੰਦੋਹ ਦੀ ਚਾਲ ਅਸਾਡੀ। ਮਾਤਮ ਹਾਲ ਤੇ ਕਾਲ ਅਸਾਡੀ।ਇਸ਼ਕ ਬਹੂੰ ਡੁੱਖ ਲਾਇਆ ਹੈ। ਚਾਕ ਕੀਤੇ ਦਿਲ ਚਾਕ ਮਹੀਦੇ।ਕੌਨ ਕਲੱਲੜੇ ਜ਼ਖਮ ਕੂੰ ਸੀਂਦੇ। ਮਰਹਮ ਵਸਲ ਵਸਲ ਤਹੀਦੇ।ਖੇੜਾ ਕੂੜਾ ਜਾਇਆ ਹੈ। ਰਾਂਝਨ ਜੋਗੀ ਮੈਂ ਜੁਗਿਆਨੀ।ਬੇ ਜ਼ਰ ਉਸ ਦੇ ਰਾਹ ਵਕਾਣੀ। ਮੁੱਠੜੀ ਮਾਰੀ ਫਿਰਾਂ ਨਮਾਣੀ।ਨਾਨ ਨਸ਼ਾਨ ਗੰਵਾਇਆ ਹੈ। ਬਿਰਹੋਂ ਅਲੰਬੀ ਜੂੜ ਕਰ ਲਾਈ।ਸੜਦੀ ਬਲਦੀਂ ਫਿਰਾਂ ਲੁਕਾਈ। ਲੋਕ ਕਿਆ ਜਾਣੇ ਪੀੜ ਪਰਾਈ।ਜੋ ਲਿਖਿਆ ਸੋ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਛੱਡ ਗਿਆ ਰਾਂਝਨ ਸਿਰ ਦਾ ਵਾਲੀ।ਕੀਤਸ ਹਾਲ ਕਨੂੰ ਬੇਹਾਲੀ। ਸਾੜਾਂ ਸੇਝ ਤੇ ਤੋਲ ਨਿਹਾਲੀ।ਸਭ ਕੁਝ ਹਿਜਰ ਭੁਲਾਇਆ ਹੈ। ਦਿਲ ਨੂੰ ਲੁਟਿਆ ਇਸ਼ਕ ਮਰੇਲੇ।ਫਿਰਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਜੰਗਲ ਬੇਲੇ। ਮਤਾਂ ਫ਼ਰੀਦ ਕਰੇ ਰੱਬ ਮੇਲੇ।ਤਾਂਘ ਆਰਾਮ ਵੰਜਾਇਆ ਹੈ। 174. ਪਰਦੇਸ ਡਿਹੋਂ ਦੀਦਾਂ ਅੜਿਆਂ ਵੇ ਯਾਰ ਪਰਦੇਸ ਡਿਹੋਂ ਦੀਦਾਂ ਅੜਿਆਂ ਵੇ ਯਾਰ।ਸਾਡਿਆਂ ਵਤਨ ਕਨੂੰ ਦਿਲੀ ਸੜੀਆਂ ਵੇ ਯਾਰ। ਖਬਰ ਨਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮਲਿਆਂ ਲੋਕਾਂ।ਤੇਗ਼ਾਂ ਤੇਜ਼ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀਆਂ ਨੋਕਾਂ। ਦਰਦ ਮੰਦਾਂ ਸਿਰ ਖੜੀਆਂ ਵੇ ਯਾਰ। ਜੇ ਤਈਂ ਮੌਤ ਕਰੇਸਮ ਟਾਲਾ।ਡੇਖਾਂ ਨਾਲ ਅੱਖੀਂ ਦੇ ਸ਼ਾਲਾ। ਸ਼ਹਿਰ ਇਰਮ ਸ਼ਾਹ ਪਰੀਆਂ ਵੇ ਯਾਰ। ਡੇਖ ਕੇ ਚਾਲੀ ਯਾਰ ਸਜਨ ਦੀਆਂ।ਨਾਜ਼ ਖਰਾਮਾਂ ਮਨਮੋਹਨ ਦੀਆਂ। ਕਬਕਾਂ ਰੋਹੀ ਵੜੀਆਂ ਵੇ ਯਾਰ। ਮੈਂ ਜੇਹੀਆਂ ਤੈਂਡੀਆਂ ਸੌ (ਸਠ) ਸਹੇਲੀਆਂ।ਨਾਜ਼ ਪਨੁਨੀਆਂ ਰਾਜ ਗੇਹਲੀਆਂ। ਥੀਆਂ ਦੀਵਾਨੀਆਂ ਚਰੀਆਂ ਵੇ ਯਾਰ। ਕਿਸਨੀ ਚਾਇਮ ਨੇਹੜਾ ਲਾਇਮ।ਜਿੰਦੜੀ ਮੁਫ਼ਤ ਫ਼ਰੀਦ ਗਵਾਇਮ। ਨਿਭ ਗਈਆਂ ਸੁਖ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਵੇ ਯਾਰ। 175. ਪਰਦੇਸੀ ਯਾਰਾ ਵਾ ਪੂਰਬ ਦੀ ਘੁਲੇ ਪਰਦੇਸੀ ਯਾਰਾ ਵਾ ਪੂਰਬ ਦੀ ਘੁਲੇ। ਸਾਵਨ ਮੀਂਹ ਬਰਸਾਤ ਦੀ ਵਾਰੀ।ਫੋਰਾ ਫੁਲੀ ਖਿਪ ਫੁਲੇ। ਗਾਜਾਂ ਗਜਕਨ ਬਿਜਲੀਆਂ ਲਿਸ਼ਕਨ।ਜ਼ੌਕੋਂ ਦਿੱਲੜੀ ਚੁਲੇ। ਧਾਮਣ ਕਤਰਣ ਸਣ੍ਹ ਤੇ ਸਹਿਜੋਂ।ਛਤਰ ਸੁਹਾਗ ਦਾ ਝੁਲੇ। ਜੇ ਤੈਂ ਪਾਣੀ ਪਲ੍ਹੜਨ ਖੁਟਸੀ।ਕੌਨ ਭਲਾ ਸਿੰਧ ਜੁਲੇ। ਰੋਜ਼ ਬਰੋਜ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਹੈ ਲੱਜ਼ਤ।ਤਬਾ ਡੇਂਹੋਂ ਡੇਂਹ ਖੁਲੇ। 176. ਪਟੀ ਪੀਤ ਦੇ ਪੰਧ ਪਰੇਰੇ ਪਟੀ ਪੀਤ ਦੇ ਪੰਧ ਪਰੇਰੇ।ਬੁਰੇ ਬਿਰਹੋਂ ਦੇ ਬਾਰ ਬਰੇਰੇ। ਜਾਣੇ ਮੂਲ ਨ ਜਾਣੇ।ਭਾਣੇ ਯਾਰ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਣੇ। ਗਾਨੇ ਗਹਿਣੇ ਮੇਵੇ ਖਾਣੇ।ਵਿੱਸਰੇ ਤੋਲ ਵਹਾਣੇ। ਰਾਜ ਬਬਾਣੇ ਹੁਸਨ ਦੇ ਮਾਣੇ।ਗੁਜ਼ਰੇ ਭਾਗ ਭਲੇਰੇ। ਟੋਲ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਰੋਲ ਡਿੱਤੇ।ਵੋਹ ਸੂਲਾਂ ਲਾਈ ਕਾਨੀ। ਢੋਲ ਨ ਨੀਤਮ ਕੋਲ ਮੁੱਠੀ।ਗਿਆ ਜੋਬਨ ਜੋਸ਼ ਜਵਾਨੀ। ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਨ ਖੜ ਮੁਕਲਾਇਆ।ਤਰੁੱਟੜੇ ਫੁਲੋਂ ਸਿਹਰੇ। ਬਾਦਲ ਕਾਲੇ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ।ਨਾਲੇ ਬਾਦ ਸ਼ਮਾਲੇ। ਬਾਰਸ਼ ਨਾਲੇ ਵਕਤ ਸੁਖਾਲੇ।ਮੌਸਮ ਰੂਪ ਡਖਾਲੇ। ਸੋਜ਼ ਉਗਾਲੇ ਪੌਨ ਉਬਾਲੇ।ਯਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਵੇੜ੍ਹੇ। ਚੇਤਰ ਬਹਾਰਾਂ ਖੇਤਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ।ਟੋਭੇ ਤਾਰ ਮਤਾਰਾਂ। ਗੁਲ ਗੁਲਫ਼ਾਰਾਂ ਲੱਖ ਲਲ੍ਹਕਾਰਾਂ।ਕਨੜੀ ਪਵਨ ਤਵਾਰਾਂ। ਝੌਪੜ ਸਾੜਾਂ ਝੋਕ ਉਜਾੜਾਂ।ਦੋਸਤ ਨ ਵਸਦਾ ਨੇੜੇ। ਤਾਂਘਾਂ ਯਾਰ ਦੀਆਂ ਸਾਗਾ।ਕੱਨੜੀਂ ਬਿਰਹੋਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਬਾਂਗਾਂ। ਕੱਜੜੇ ਵਾਲ ਤੇ ਉੱਜੜੀਆਂ ਮਾਘਾਂ।ਲਿਖਦੀ ਹਿਜਰ ਦੇ ਕਾਂਗਾਂ। ਕਰਦੀ ਚਾਂਗਾਂ ਸੁਝਨ ਨ ਤਾਂਗਾਂ।ਸੁਖ ਦੇ ਬੁਡ ਗਏ ਬੇੜੇ। ਰਾਹ ਜਬਲ ਦੇ ਮਾਰੂ ਥਲ ਦੇ।ਸਾਂਗ ਕਸਾਂਗ ਅਜ਼ਲ ਦੇ। ਆਵਨ ਯਾਦ ਪੁੱਨਲ ਦੇ ਰਲੜੇ।ਪੂਰ ਪਵਨ ਪਲਪਲ ਦੇ। ਡੁੱਖੜੇ ਵਲਵਲ ਪੁੱਖੜੇ ਢਲਦੇ।ਦਰਦ ਅੰਦੋਹ ਘਨੇੜੇ। ਵੇਸ ਵਟੇਸਾਂ ਦੇਸ ਛੁੜੇਸਾਂ।ਜੋਗਨ ਥੀ ਗੁਜ਼ਰੇਸਾਂ। ਖ਼ਾਕ ਰਮੇਸਾਂ ਧੂਨੜੀ ਲੇਸਾਂ।ਨਾਜ਼ਕ ਨੇਂਹ ਨਿਭੇਸਾਂ। ਸ਼ਰਮ ਲੋੜ੍ਹੇਸਾਂ ਭਰਮ ਪੁੜੇਸਾਂ।ਕੀਜੋ ਖਿਲਸਨ ਖੇੜੇ। ਨੋਕ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ ਚੋਕ ਡੁੱਖਾਂ ਦੀ।ਦਮ ਦਮ ਦਿਲ ਦਰਮਾਂਦੀ। ਰਾਤ ਡੇਹਾਂ ਤੜਫਾਂਦੀ।ਕੁੱਠੜੀ ਮਿਹਣੀ ਸਿੱਠੜੀਂ ਖਾਂਦੀ। ਸੇਝ ਨ ਭਾਂਦੀ ਪਈ ਕੁਰਲਾਂਦੀ।ਮੁੱਠੜੀ ਇਸ਼ਕ ਅਵੈੜੇ। ਦਿੱਲੜੀ ਹਰਮਲ ਅੱਖ਼ੀਆਂ ਪਲਪਲ।ਪੈਰੀਂ ਛਲ ਛਲ ਛਾਲੇ। ਨਰਮਲ ਦਰਦ ਅੰਦਰ ਦੇ ਦਰਮਲ।ਡਿੱਤੜੇ ਰੋਗ ਕਸਾਲੇ। ਜਲਬਲ ਤੇ ਹੱਥ ਮਲਮਲ ਕੂਕਾਂ।ਜ਼ਖਮ ਪਏ ਵਿੱਚ ਜ਼ੇਰੇ। ਲਾਲੀ ਲਿਵੇ ਤੇ ਕਾਂਗਾਂ ਬੋਲੇ।ਥੀਵਾਂ ਓਲੇ ਘੋਲੇ। ਮੁਰਗ ਮਮੋਲੇ ਕਰਨ ਚਬੋਲੇ।ਨਾ ਡੇ ਰਾਵਲ ਰੋਲੇ। ਸਾਰੇ ਸੌਣ ਸ਼ਗੂਨ ਸ਼ਮੋਲੇ।ਦਰ ਵੇੜ੍ਹੇ ਬੱਠ ਝੇੜੇ। ਕਿਆ ਦੂਰੀ ਮਹਜੂਰੀ ਓੜਕ।ਵੰਜਣਾਂ ਝੋਕ ਜ਼ਰੂਰੀ। ਪੂਰੀ ਨੇਸਾਂ ਸਿੱਕ ਸਾਵਲ ਦੀ।ਹਮ ਈਮਾਨ ਦੀ ਮੋੜੀ। ਪੂਰੇ ਝੋਰੈ ਖ਼ਾਕ ਪੱਟੀ ਦੀ।ਕਰਸਮ ਕੇਚ ਕੇਚ ਵਹੇੜੇ। ਅਗ ਲਾਈ ਭੜਕਾਈ ਰੰਗਤ।ਚਸ਼ਮਾਂ ਚੋਲ ਚਲਾਈ। ਦੀਦਾਂ ਕਰਨ ਲੜਾਈ।ਰਮਜ਼ਾਂ ਜੜ ਕਰ ਚਾਟ ਚਖਾਈ। ਬੇਵਾਹੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅਜਾਂਈ।ਗ਼ਮਜ਼ੇ ਰਖਨ ਬਖੇੜੇ। ਅੱਲਾ ਰਾਸੀ ਮਾ ਨਾ ਮਾਸੀ।ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਭੋਰ ਦੀ ਵਾਸੀ। ਤਰਹ ਉੱਦਾਸੀ ਸਖ਼ਤ ਪਿਆਸੀ।ਬਦਨ ਭਭੂਤ ਸਨਾਸੀ। ਖੋਸਾ ਫਾਸੀ ਥੀ ਬੇ ਆਸੀ।ਪਲਪਲ ਮੌਤ ਕਹੇੜੇ। ਜੰਗਲ ਬੇਲੇ ਸੀਹ ਮਰੇਲੇ।ਡੋੜੇ ਡੁੱਖ ਡੁਹੇਲੇ। ਕਪੜੇ ਮੈਲ ਕੁਚੇਲੇ।ਨਿਭ ਗਏ ਹੱਸਣ ਖਿਲਣ ਦੇ ਵੇਲ੍ਹੇ। ਵੇਲ੍ਹੇ ਮੇਲੇ ਕਰ ਅਲਬੇਲੇ।ਆਵਸ ਹੋਤ ਉਰੇਰੇ। ਪੰਧ ਅੜਾਗੇ ਦਿੱਲੜੀ ਤਾਂਘੇ।ਔਖੇ ਵਸਲ ਦੇ ਸਾਂਘੇ। ਮਿਲਣ ਮਰਾਂਗੇ ਕੋਝੇ ਲਾਂਘੇ।ਚੋਲਾ ਬੋਛਨ ਘਾਂਗੇ। ਜੋਹ ਜਤਨ ਦੇ ਡਿੱਸਮ ਨ ਚਾਗੇ।ਨ ਖਾਰੇ ਨ ਛੇੜੇ। ਤੀਰ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਪੀੜ ਅੰਦਰ ਵਿੱਚ।ਨੀਰਾ ਨੀਰ ਵਹੀਰਾਂ। ਪੀਰ ਮਨਾਵਾਂ ਧੀਰ ਨ ਪਾਵਾਂ।ਦਿਲ ਦਿਲਗੀਰ ਲਵੀਰਾਂ। ਮਾਰੂ ਛੋੜ ਮਲ੍ਹੇਰ ਸਿਧਾਇਆ।ਪਏ ਤਕਦੀਰ ਨਖੇੜੇ। ਸਟੀਆਂ ਮਟੀਆਂ ਭਟੀਆਂ ਕੱਟੀਆਂ।ਵਟੀਆਂ ਪਟੀਆਂ ਪਤੀਆਂ। ਘਟੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਪਾੜੂੰ ਪਟੀਆਂ।ਹਟੀਆਂ ਸੁਖ ਦੀਆਂ ਰਤੀਆਂ। ਮੁੱਠੀਆਂ ਤੇਗ਼ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਠੀਆਂ।ਲੋਟੀਆਂ ਨਾਜ਼ ਨਵੇਰਾਂ। ਦਰਦ ਜਦੀਦ ਮਜੀਦ ਹਮੇਸ਼ਾਂ।ਰੀਤ ਪਰੀਤ ਸਵਾਈ। ਪੀਤ ਪਰਮ ਦੇ ਗੀਤ ਸਿਖਾਇਮ।ਨੀਤ ਅਸਾਂ ਸਰ ਚਾਈ। ਈਦ ਫ਼ਰੀਦ ਬਈਦ ਸੁਣਿਉਸੇ।ਗ਼ਮ ਕੀਤੇ ਦਿਲ ਦੇਰੇ। 177. ਪਏ ਡੁਖ ਗਲ ਵਿਚ ਜਮਦੇ ਯਾਰ ਪਏ ਡੁਖ ਗਲ ਵਿਚ ਜਮਦੇ ਯਾਰ।ਨਾ ਰਹਿ ਗਿਓ ਸੈ ਕਹੀਂ ਕੰਮ ਵੇ ਯਾਰ। ਬਾਗ਼ ਬਹਾਰ ਉਜਾੜ ਕੀਤੋ ਸੈ।ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਵਸਾਰ ਡਿਤੋਂ ਸੈ। ਦੌਲਤ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾਰ ਥੀਓ ਸੈ।ਨੌਕਰ ਤੈਂਡੜੇ ਦਮ ਦੇ ਯਾਰ। ਸ਼ਰਮ ਸ਼ਊ੍ਰਰ ਅਸਾਂ ਤੋਂ ਰੁਠੜੇ।ਨੰਗ ਨਮੂਜ਼ ਦੇ ਸਾਂਗੇ ਤਰੁਟੜੇ। ਘੋਲੇ ਸਦਕੇ ਕੀਤੇ ਮੁਠੜੇ।ਆਸਰੇ ਭੀਮ ਭਰਮ ਦੇ ਯਾਰ। ਹਿਕ ਵੇਲ੍ਹੇ ਅਹਰਾਮ ਹਰਮ ਦੇ।ਹਿਕ ਵੇਲ੍ਹੇ ਜ਼ਨਾਰ ਧਰਮ ਦੇ। ਨਾ ਪਾeੰਦ ਹੂੰ ਦੀਨ ਜੜਮ ਦੇ।ਬੰਦੜੇ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਗ਼ਮ ਦੇ ਯਾਰ। ਡੋਖੇ ਚਾਲ ਅਨੋਖੀ ਪੁਠੜੀ।ਕਈ ਵੰਜ ਪਹੁੰਤੀ, ਕਈ ਮਰਹੁਟੜੀ। ਨਾਜ਼ ਤੈਂਡੇ ਦੀ ਰਾਂਦ ਨ ਖੁਟੜੀ।ਗੁਜਰੇ ਦਹ ਆਦਮ ਦੇ ਯਾਰ। ਲਾਣੇ ਫੋਗ ਅਸਾਡੇ ਮਾਣੇ।ਟਿਬੋੜੇ,ਭਿਟੜੇ,ਡਹਰ ਟਕਾਣੇ। ਡਿਸਦੇ ਸੁਕੜੇ ਖੇਤਰ ਕਮਾਣੇ।ਸਾਗੀ ਬਾਗ਼ ਇਰਮ ਦੇ ਯਾਰ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਮਿਲਮ ਘਰ ਅੰਦਰ।ਪਾਂਵਾਂ ਭਾਗ ਸੁਹਾਗੋਂ ਜ਼ੇਵਰ। ਖਾਵਨ ਸਹਿਜੋਂ ਬੋਲੇ ਬੇਂਸਰ।ਲਚਕੇ ਕਲ ਸਰਸਮ ਦੇ ਯਾਰ। 178. ਪੀੜ ਪੁਰਾਣੀ ਬੇਸ਼ਮ ਕੀਤਾ ਪੀੜ ਪੁਰਾਣੀ ਬੇਸ਼ਮ ਕੀਤਾ।ਨਾਲ ਨ ਨੀਤਮ ਸਾਂਵਲ ਯਾਰ। ਪੁਨਲ ਯਾਰ ਕੂੰ ਚਾ ਭਰਮਾਇਓ ਨੇ।ਜ਼ੋਰਾ ਜ਼ੋਰੀ ਪਕੜ ਨੀਤੋ ਨੇ। ਪੌਨੇ ਸ਼ਾਲਾ ਰਬ ਦੀ ਮਾਰ। ਪੈਰ ਹਵਾੜਾਂ ਖੋਜ ਨ ਪਾਵਾਂ।ਰੋ ਰੋ ਕਰੜ ਕੰਡਾ ਗਲ ਲਾਵਾਂ। ਨੈਨ ਸਿਕੇ ਤੇ ਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਾਰ। ਥੀ ਰਾਹੀ ਥਲ ਮਾਰੂ ਜੁਲਸਾਂ।ਲਾਂਡੀ ਤੇ ਲਸ ਬੇਲਾਂ ਰੁਲਸਾਂ। ਸੁੰਜ ਬਰ ਬਾਰ, ਕੀਤਮ ਘਰ ਬਾਰ। ਪਾਣੀ ਮੂਲ ਨ ਮਿਠੜੇ ਖਾਰੇ।ਨਾ ਕੁਝ ਪਲੜੇ ਨਾ ਕੋਈ ਚਾਰੇ। ਨਾਰਹ ਡਿਸਦਮ ਸੁਤਰ ਸਵਾਰ। ਵਿਸਰੀਆਂ ਰੰਗ ਰੰਗੇਲੀਆਂ ਜਾਈਂ।ਬਾਗ਼ ਬਗੁਚੜੇ ਠਡਰੀਆਂ ਛਾਈਂ। ਸਿਹਰੇ ਗਾਨੇ ਘਣੇ ਯਾਰ। ਨਾਜ਼ਕ ਸ਼ੌਖ ਮਜ਼ਾਜ ਨਿਗਾਹ ਅਨੋਹਾਂ।ਯਾਰੀ ਲਾ ਕਰ ਥੀਓ ਅਣਸੁਹਾਂ। ਕੇਡੇ ਗਲ ਗਏ ਕੌਲ ਕਰਾਰ। ਕਰਮ ਤਤੀ ਦੇ ਨਾ ਡੁਖ ਮਿਟੜੇ।ਕਰਮ ਨ ਕੀਤਮ ਮਾਰੂ ਮਿਠੜੇ। ਜਿਤੜੀ ਬਾਜ਼ੀ ਡਿਤਰਸ਼ ਹਾਰ। ਕੇਚ ਡੁ ਤਣਸਾਂ ਜੇ ਤੈਂ ਜੈਸਾਂ।ਜੇ ਵਲ ਵਲਸਾਂ ਕਾਫ਼ਰ ਥੀਸਾਂ। ਗਲ ਵਿਚ ਪਾਇਮ ਪਰੀਤ ਮਹਾਰ। ਔਖੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਗਾਟੀਆਂ ਚਾਟੀਆਂ।ਲਾਹੀਆਂ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਸਭ ਅਠ ਕਾਠੀਆਂ। ਸਜੜੋ ਖਬੜੋ ਸੌ ਸੌ ਗ਼ਾਰ। ਬਠ ਪਿਆ ਭੁਟੜੇ ਵਾਹਣ ਦਾ ਜੋਮਾਂ।ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਬੋਰ ਵੀ ਕੂੜ ਨਿਕਮਾਂ। ਕੀਚ ਹਈ ਵਤਨ ਹਕੀਕੀ ਵਾਰ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਕੀਤਮ ਗੋਲੀ।ਸੁਰਖੀ ਡਿਸਮ ਬੰਦੂਕ ਦੀ ਗੋਲੀ।ਧਾਰ ਕਜਲ ਦੀ ਥਈ ਤਲਵਾਰ। 179. ਪਿਰੀ ਅਜ ਨ ਗਿਉਸੇ ਕਲ ਹੀ ਸਹੀ ਪਿਰੀ ਅਜ ਨ ਗਿਉਸੇ ਕਲ ਹੀ ਸਹੀ।ਇਹੋ ਵਤਨ ਬੇਗਾਨਾ ਕੂੜਾ ਕੂੜ ਟਿਕਾਨਾ। ਰੰਗ ਗੁਲ ਫੁਲ ਡੇਖ ਕੇ ਭੁਲ ਨ ਬਹੀਂ।ਸਿੱਧੇ ਰਾਹੋਂ ਸਾਲਿਕ ਰੂਲ ਨ ਬਹੀਂ। ਏਹੀਂ ਜਗ ਦੀ ਜਗਮਗ਼ ਸਮਝ ਬਹਾਨਾ। ਏ ਨੱਗਰੀ ਮੁਲਕ ਪਰਾਇਆ ਹੈ।ਅੱਥ ਆਸਰਾ ਰੱਖਣ ਅਜਾਇਆ ਹੈ। ਮੁਢੋਂ ਰਹਿਣ ਨ ਡੇਂਦੇ ਕਰਿਨ ਰਵਾਨਾ। ਥੀ ਗ਼ਾਫ਼ਲ ਅਸਲੋਂ ਹਿੱਕ ਨ ਘੜੀ।ਹੁਣ ਹੱਥ ਹੱਥ ਮਲ ਮਲ ਪਰਤਾਬ ਜ਼ਰੀ। ਮਾਝੁ ਮੌਤ ਨੇ ਭੇਜਿਆ ਲਿਖ ਪਰਵਾਨਾ। ਬੱਠ ਦੁਨੀਆਂ ਫ਼ਾਨੀ ਦੇਸ ਇਹੋ।ਸਭ ਮਕਰ ਫਰੇਬ ਦਾ ਵੇਸ ਏਹੋ। ਕਿਆ ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ ਤਾਨ ਤੁਰਾਨਾ। ਕਰ ਤੋਬਾ ਇਸਤਗਫ਼ਾਰ ਸਦਾ।ਰੱਖ ਬਿਦਅਤ ਸ਼ਰਕੋ ਆਰ ਸਦਾ। ਥੀ ਮਹਜ਼ ਮਵਾਹਦ ਸਾਫ਼ ਯਗਾਨਾ। ਰੱਬ ਬਾਝ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਆਸ ਨਹੀਂ।ਏਹਾ aੁੱਮਰ ਸਭੋ ਹਿਕ ਪਾਸ ਨਹੀਂ। ਕਹੀਂ ਨਾਲ ਨ ਚਾੜੇ ਤੋੜ ਜ਼ਮਾਨਾ। 180. ਪਿਆ ਇਸ਼ਕ ਅਸਾਡੀ ਆਨ ਸੰਗਤ ਪਿਆ ਇਸ਼ਕ ਅਸਾਡੀ ਆਨ ਸੰਗਤ।ਗਈ ਸ਼ਦਮਦ ਜ਼ੇਰ ਜਬਰ ਦੀ ਭੱਤ। ਸਭਿ ਵਿਸਰੇ ਇਲਮ ਅਲੂਮ ਅਸਾਂ।ਕੁਲ ਭੁਲ ਗਏ ਰਸਮ ਰਸੂਮ ਅਸਾਂ। ਹੈ ਬਾਕੀ ਦਰਦ ਦੀ ਧੂਮ ਅਸਾਂ।ਪਏ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਯਾਦ ਰਹਿਉਸੇ ਗਤ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੂਠਿਆਂ ਗੈਰਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਤੋਂ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੂੜਿਆਂ ਖੇੜਿਆਂ ਭੈੜੀਆਂ ਤੋਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਝਿਆਂ ਗੇੜਿਆਂ ਪੇੜਿਆਂ ਤੋਂ।ਹਰ ਵੇਲ੍ਹੇ ਯਾਰ ਬਿਨਮ ਡਤਪਤ। ਕਰ ਸਬਰ ਤੇ ਸ਼ੁਕਰ ਸ਼ਕਾਇਤ ਤੇ।ਰਖ ਆਸ ਉਮੀਦ ਇਨਾਇਤ ਤੇ। ਪਏ ਫਖ਼ਰ ਦੀ ਫ਼ਕਰ ਵਲਾਇਤ ਤੇ।ਡੇਂਹ ਰਾਤੀਂ ਦਿਲੜੀ ਡਿਓਮ ਮਤ। ਮੁਠੀ ਗਿਲੜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੋਹੀ ਦੀ।ਤੱਤੀ ਮੁਲਕ ਮਲਾਮਤ ਡੋਹੀ ਦੀ। ਸੁੰਜੀ ਰੋਹੀ ਰਾਵੇ ਰੋਹੀਂ ਦੀ।ਡਿਤੀ ਖਲਅਤ ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਜਤ। ਨਿਤ ਖਾਵਾਂ ਡੁਖੜੀਂ ਤੂੰ ਮੁਕ ਲਤ।ਹਾਂ! ਆਖਣ ਨੇੜਾ ਲੈਸੀਂ ਵਤ। ਕਡੀਂ ਵੋਏ ਤੋਏ ਤੇ ਕਡੀਂ ਕਰਨ ਹਟ ਹਟ।ਡੇ ਡਰ ਕੇ ਖੂਬ ਨਪੀੜਨ ਸਤ। ਸਟ ਕਲ੍ਹੜੀ ਯਾਰ ਫਰੀਦ ਗਿਆ।ਇਹੋ ਹਾਲ ਨਮਾਣੀ ਨਾਲ ਥੀਆ। ਫਰਿਆਦ ਕਰਾਂ ਕਰ ਯਾਦ ਪੀਆ।ਹੱਥ ਮਲ ਮਲ ਬੈਠੀ ਰੋਵਾਂ ਰੱਤ। 181. ਪੁਨਲ ਛਡ ਕੇ ਨੀਚ ਸਿਧਾਇਓਂ ਪੁਨਲ ਛਡ ਕੇ ਨੀਚ ਸਿਧਾਇਓਂ।ਦਿਲੜੀ ਨਮਾਣੀ ਹੈ ਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਾਰ। ਯਾਸ ਪਿਆਸ ਨਸੀਬ ਅਸਾਡੇ।ਨਾ ਕੋਈ ਟੋਭੇ ਨਾ ਕਈ ਤਾਡੇ। ਨਾ ਰਾਹ ਡਿਸਦਮ ਕਰਹੂੰ ਕਤਾਰ। ਦਰਦ ਘਨੇਰੇ ਡੁਖ ਹਜ਼ਾਰਾਂ।ਸੂਲ ਤਤੀ ਕੂੰ ਤਾਰ ਮਤਾਰਾਂ। ਬਿਰਹੋਂ ਬਛੇਂਦਾ ਰੋਜ਼ ਆਜ਼ਾਰ। ਸਟ ਕਰ ਸ਼ਾਹੀ ਥੀਸਾਂ ਬਾਂਦੀ।ਠੀਕ ਸੋਹੇਸਾਂ ਰੀਤ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ। ਕੀਜੋ ਕਰਸਮ ਲੋਗ ਵਿਆਰ। ਸੇਝ ਨ ਭਾਵਿਮ ਪਈ ਤੜਫ਼ਾਵਾਂ।ਤਾਰੇ ਗਿਨ ਗਿਨ ਰਾਤ ਨਿਭਾਵਾਂ। ਨ ਕੋਈ ਸਾਥੀ ਨ ਗ਼ਮ ਖਵਾਰ। ਮਾਂ ਪਿਓ ਵੈਰੀ ਮੂਲ ਨ ਭਾਂਦੇ।ਮੇਣੇ ਡੇਵਮ ਬਰਦੇ ਬਾਂਦੇ। ਸੈਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਕਰਦੇ ਆਰ। ਜੈਂ ਤਨ ਲਗੜੀ ਸੋਈ ਤਨ ਜਾਣੇ।ਗੈਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਰਮਜ਼ ਪਛਾਣੇ। ਜਾਣਮ ਸੋਹਣਾਂ ਦਿਲਬਰ ਯਾਰ। 182. ਪੁਨਲ ਥੀਵੀਂ ਪਾਂਧੀ ਯਾਰਾ ਪੁਨਲ ਥੀਵੀਂ ਪਾਂਧੀ ਯਾਰਾ।ਛੱਡ ਕੇ ਕਲ੍ਹੜੀ ਬਰ ਵਿਚ। ਹਰ ਦਮ ਵਤਾਂ ਦਰਮਾਦੀ ਯਾਰਾ।ਸੈ ਸੈ ਰੋਗ ਅੰਦਰ ਵਿਚ। ਪੀਤ ਨ ਪਾਲੀ ਸਰ ਦੇ ਵਾਲੀ।ਤੂਲ ਨਿਹਾਲੀ ਰੋਲੇਸ ਖਾਲੀ। ਦਿਲ ਦਰਦੋਂ ਕੁਰਲਾਂਦੀ ਯਾਰਾ।ਮੂੰਹ ਪਲੜੁ ਘਰ ਘਰ ਵਿਚ। ਰਖਦੀ ਆਸ ਉਮੀਦ ਹਜਾਰਾਂ।ਆਖਰ ਹਿਕ ਡੈਂਹ ਮੋੜ ਮਹਾਰਾਂ। ਹੋਤ ਥੀਸਮ ਆ ਕਾਂਧੀ ਯਾਰਾ।ਨੇਸਮ ਤੋੜ ਕਬਰ ਵਿਚ। ਸੂਲ ਦੇ ਸਿਹਰੇ ਸੋਜ਼ ਦੇ ਗਾਨੇ।ਮੁੰਝ ਦੇ ਹਾਰ ਡੁਖਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ। ਦਰਦੀ ਬਾਂਹ ਸਰਹਾਂਦੀ ਯਾਰਾ।ਵਸਦੀ ਯਾਸ ਨਗਰ ਵਿਚ। ਨੇਂਹ ਅਵੈੜਾ, ਦੁਸ਼ਮਨ ਵੈੜ੍ਹਾ।ਮਾ ਪਿਉ ਰਖਮ ਬਖੇੜਾ ਝੇੜਾ। ਕਿਆ ਬਰਦੀ ਕਿਆ ਬਾਦੀ ਯਾਰਾ।ਕਰਦੀਆਂ ਟੋਕ ਟਬਰ ਵਿਚ। ਮਾਰੂ ਥਲ ਦੇ ਡੁਖੜੇ ਘਾਟੇ।ਗੱਪ ਖਡ ਖੁੜਬਣ ਖੋਬ ਗਪਾਟੇ। ਗਤ ਡੇਹਾਂ ਤੜਫਾਂਦੀ ਯਾਰਾ।ਰੁਲਦੀ ਰੋਹ ਡੁੰਗਰ ਵਿਚ। ਬਿਰਹੋਂ ਬਲਾਈਂ ਸੰਝ ਸਬਾਹੀਂ।ਦਮ ਦਮ ਆਹੀਂ ਨਿਕਲਨ ਧਾਈਂ। ਸੇਝ ਫਰੀਦ ਨ ਭਾਂਦੀ ਯਾਰ।ਲਗੜੀ ਚੋਟ ਅੰਦਰ ਵਿਚ। 183. ਪੂਰਬ ਲਿਲਹਾਵੇ ਤੇ ਪਤਾਲੋਂ ਪਾਣੀ ਆਵੇ ਪੂਰਬ ਲਿਲਹਾਵੇ ਤੇ ਪਤਾਲੋਂ ਪਾਣੀ ਆਵੇ। ਪੀਘਾਂ ਵਨੜੋ ਵੱਨੜ ਦੀਆਂ।ਮਛਲੈ ਪੀਲੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸਾਵੇ। ਬਦਲੇ ਦਰਦੋਂ ਰੋਵਨ।ਬਿਜਲੀ ਅੱਖ ਮਾਰੇ ਮੁਸਕਾਵੇ। ਰੋਹੀ ਰੰਗ ਰੰਗੀਲੀ।ਚਕ ਖਿਪ ਹਾਰ ਹਮੇਲਾਂ ਪਾਵੇ। ਬੂਟੇ ਬੂਟੇ ਘੁੰਡ ਸੁਹਾਗੋਂ।ਗੀਤ ਪਰਮ ਦੇ ਗਾਵੇ। ਕੇਸਰ ਭਿੱਨੜੀ ਚੋਲੀ ਚੁੱਨੜੀ।ਵਲ ਵਲ ਮੀਂਹ ਪੁਸਾਵੇ। ਪੂਰਬ ਮਾੜ ਦਖਨ ਦੇ ਬਾਦਲ।ਕੋਈ ਆਵੇ ਕੋਈ ਜਾਵੇ। ਸਾਵਨ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਾਰਾਂ।ਸਹਿਜੋਂ ਥਲੜੀਂ ਮਾਲ ਨ ਮਾਵੇ। ਪੀਸੂੰ ਪਾਣੀ ਧਾਰੋ ਧਾਰੀ।ਡੇਸੂੰ ਝੋਕ ਤਰਾਵੇ। ਵੁੱਠਵੇ ਪਾਲੇ ਥਏ ਖ਼ੁਸਹਾਲੇ।ਮਾਲ ਮਵੈਸ਼ੀ ਗਾਵੇ। ਸਭ ਕਈ ਪਾਕਰ ਚੂੜੇ ਬੀੜੇ।ਬਹ ਮਟੀਆ ਘਬਕਾਵੇ। ਸੋਹਣੀ ਕੋਝੀ ਗਹਿਣੇ ਗੱਠੜੇ।ਪਾਵੇ ਪਾ ਠੁਮਕਾਵੇ। ਸੇਂਧ ਮਾਂਘਾਂ ਤਿਲਕ ਤਲੋਲੇ।ਕੱਜਲ ਮੁਸਾਗ ਸੁਹਾਵੇ। ਰਸ਼ਕ ਖੁਈਦ ਡਿੱਸੇ ਸਿਣ੍ਹ ਧਾਮਣ।ਥਏ ਚੌਗੁੱਠ ਪਲਾਵੇ। ਨਨਦ ਨ ਮਾਵਨ ਖੀਰ ਗਈਦੇ।ਪੁਰ ਥਏ ਝਾਬ ਡੁਹਾਵੇ। ਕੂੰਜਾਂ ਕਰਕਨ ਮੋਰ ਚੰਘਾਰੇ।ਕੋਇਲ ਕੂਕ ਸੁਨਾਵੇ। ਆਵਨ ਰਲੜੇ ਯਾਦ ਸਜਨ ਦੇ।ਜੁਲਮੀਂ ਬਿਰਹੋਂ ਸਤਾਵੇ। ਸੋਹਣੀ ਮੌਸਮ ਸੋਹਣੀਆਂ ਮੁੱਦਤਾਂ।ਸੋਹਣਾਂ ਆਨ ਮਲ੍ਹਾਵੇ। ਬਾਕੀ ਉੱਮਰ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਸ਼ਾਲਾ।ਸਾਂਵਲ ਸਾਂਗ ਵਹਾਵੇ। 184. ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ ਪਈ ਗਲ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ ਪਈ ਗਲ ਦੀ।ਨਾ ਗਲਦੀ ਦਾਲ ਦਰਮਲ ਦੀ। ਸਦਾ ਜਲਦੀ ਤੇ ਹੱਥ ਮਲਦੀ।ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਤਾਂਗ ਪਲਪਲ ਦੀ। ਵਤਾ ਰੋਲਦੀ ਪੱਟੀ ਥਲ ਦੀ।ਨ ਟਲਦੀ ਸਿਕ ਬਰੋਚਲ ਦੀ। ਸੜੇਂਦੀ ਸੇਝ ਬਖਮਲ ਦੀ।ਤਲੇਂਦੀ ਤੂਲ ਨਰਮਲ ਦੀ। ਸੁੰਜੀ ਨੂੰ ਸਾਂਗ ਸਾਵਲ ਦੀ।ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਹੈ ਨ ਅੱਜਕਲ ਦੀ। ਡੁੱਖਾਂ ਡੁਖੜੇ ਡਿੱਤੇ ਡਾਢੇ।ਹਡਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਗ਼ਮ ਖਾਧੇ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਰਦ ਹਿਨ ਵਾਧੇ।ਪੁੱਨਲ ਵਲਦੀਂ ਕਰੀਂ ਜਲਦੀ। ਅਵੈੜਾ ਇਸ਼ਕ ਪਿਆ ਝੋਲੀ।ਲਵੀਰਾਂ ਹੈ ਚੁੱਨੀ ਚੋਲੀ। ਨ ਜਮਦੀਂ ਵਕਤ ਮਾ ਘੋਲੀ।ਡਿੱਤੀ ਗੋਲੀ ਹਲਾਹਲ ਦੀ। ਸਜਨ ਰੁਠੜਾ ਤੇ ਮੁਖ ਮੁੱਠੜਾ।ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਸਾਂਗ ਸਭ ਤਰੁੱਟੜਾ। ਨਾ ਡੁੱਖ ਖੁਟੜਾ ਨ ਜੀ ਛੁੱਟੜਾ।ਅਪੁਠੜੀ ਮੂੰਝ ਵਲ ਵਲਦੀ। ਸੜੇਂਦਾ ਸੋਜ਼ ਛਾਤੀ ਹੈ।ਮਰੇਂਦਾ ਰੋਗ ਕਾਤੀ ਹੈ। ਨਾ ਪੈਂਦਾਂ ਯਾਰ ਝਾਤੀ ਹੈ।ਕਰਾਂ ਕਿਆ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ। ਡੁੱਖੀ ਦਾ ਦਰਦ ਦੇਰੀ ਹੈ।ਮੁੱਠੀ ਦੀ ਮਾਂ ਅਵੈੜੀ ਹੈ। ਤੱਤੀ ਦਾ ਵੀਰ ਵੈਰੀ ਹੈ।ਸਿਰੋਂ ਸਖ਼ਤੀ ਨਹੀਂ ਢਲਦੀ। ਫ਼ਰੀਦ ਆਇਆ ਨ ਮਾਹੀ ਹੈ।ਡਿੱਤੀ ਸੂਲਾਂ ਨ ਸਾਹੀ ਹੈ। ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਜਰਹ ਜਾਹੀ ਹੈ।ਲੱਗੀ ਜੜ੍ਹ ਨੋਕ ਰਾਵਲ ਦੀ। 185. ਪੁਰ ਵਹਸ਼ਤ ਸੁੰਜੜੀ ਰੋਹੀ ਪੁਰ ਵਹਸ਼ਤ ਸੁੰਜੜੀ ਰੋਹੀ।ਏ ਦਿਲ ਦੀਵਾਨੀ ਮੋਹੀ। ਵਾਹ ਯਾਰ ਪੁੱਨਲ ਮਨ ਭਾਂਦਾ।ਵਾ ਦਾਰੂੰ ਦਰਦ ਦਿਲਾਂ ਦਾ। ਹਾਂ ਬਰਦਾ ਤੈਡੜੇ ਨਾਂ ਦਾ।ਚੁੱਮ ਚਾਤਮ ਤੈਡੜੀ ਡੋਹੀ। ਵੰਜ ਆਖੀਂ ਕਾਸਦ ਭੱਲੜਾ।ਹੈ ਸਾਵਣ ਸਖ਼ਤ ਅਵੱਲੜਾ। ਮਿਲ ਯਾਰ ਥਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਲ੍ਹੜਾ।ਹਈ ਕਸਮ ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਦਰੋਹੀ। ਥੀ ਰਾਹੀ ਬਰ ਡੂੰ ਜੁਲਸਾਂ।ਵਲ ਰਾਹੋਂ ਮੂਲ ਨ ਵਲਸਾਂ। ਵੰਜ ਸਾਥ ਪਰੀਂ ਦੇ ਰਲਸਾਂ।ਵਿੱਚ ਰੋਹੀ ਕਰਸੂੰ ਬੋਹੀ। ਬੱਠ ਤੂੰ ਬਨ ਚੇਂਤਰ ਬਹਾਰਾਂ।ਸਿਰ ਸੂਲ ਆਵਿਨ ਕਰ ਵਾਰਾਂ। ਦਿਲ ਡੁੱਖੜੇ ਦਰਦ ਹਜ਼ਾਰਾ।ਅੰਦੋਹ ਕਰਨ ਅੰਬੋਹੀ। ਕਿਆ ਜ਼ੇਵਰ ਹਾਰ ਚੰਬੇਲੀ।ਕਿਆ ਫਲੋਂ ਸੇਝ ਸਹੇਲੀ। ਥੀਆ ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਆ ਬੇਲੀ।ਸਭ ਭੁੱਲ ਗਏ ਏਹੀ ਓਹੀ। 186. ਕਸਮ ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਕਸਮ ਨਬੀ ਦੀ ਕਸਮ ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਕਸਮ ਨਬੀ ਦੀ।ਇਸ਼ਕ ਹੈ ਚੀਜ਼ ਲਜ਼ੀਜ਼ ਅਜੀਬ। ਨਫਸੀ ਖ਼ਲਤ ਹੈ ਤੂਣੇ ਗ਼ਾਲਿਬ।ਪਰ ਮਾਯੂਸ ਨ ਥੀਵੀਂ ਤਾਲਬ। ਪੀਰ-ਏ-ਮਗ਼ਾਂ ਹੈ ਖਾਸ ਤਬੀਬ। ਲੱਖ ਲੱਖ ਸੂਲ ਹਾਜਾਰਾਂ ਡੁਖੜੇ।ਸੌ ਸੌ ਸ਼ੁਕਰ ਜ਼ੋ ਆਇਮ ਪੁਖੜੇ। ਬੇਸ਼ਕ ਜਰਬ ਹਬੀਬ ਜ਼ਬੀਬ। ਉਮਰ ਨਿਭਾਇਮ ਸੜਦੀਂ ਦੁਖਦੀਂ।ਤਪਦੀਂ ਖਪਦੀਂ ਡੁਖਦੀਂ, ਜੁਖਦੀਂ। ਪਲੜੇ ਪੈਇਮ ਨਸੀਬ ਯਸੀਬ। ਥੀ ਅਣ ਸੂਹਾਂ ਮੂੰਹ ਨ ਲਾਵੇ।ਜੇ ਲੁਕ ਡੇਖਾਂ ਘੁੰਗਟ ਪਾਵੇ। ਤੂਣੇ ਵਸ ਦਮ ਸਖ਼ਤ ਕਰੀਬ। ਹਰਦਮ ਉਸਦੀ ਪਿਆਸ ਅਸੀਸੇ।ਮੈਂ ਲੋਹਾ ਓ ਮਿਕਨਾ ਤੀਸੇ। ਇਨਅਲਕਲਬ ਇਬੰਯੂ ਨੇਯੀਬ। ਸੱਰ ਮਕਤੂਮ ਮੁਇੱਮਾ ਜੱਈਅਦ।ਦੁਨੀਆਂ ਤੂੰ ਖੁਦ ਚੁਣਿਆ ਸੱਯਦ। ਜੌਕ ਨਮਾਜ਼ ਨਸਾ ਤੇ ਤਯੀਬ। ਮੈਂ ਮਸਕੀਨ ਫ਼ਰੀਦ ਨਮਾਣਾ।ਧੂਤਾ ਪਾੜਾ ਯਾਰ ਅਯਾਣਾ। ਸੌ ਸੌ ਵੇੜ੍ਹੇ ਵਸ ਰਕੀਬ। 187. ਰਾਂਝਣ ਅੰਗ ਲਗਾਇਆ ਹੈ ਰਾਂਝਣ ਅੰਗ ਲਗਾਇਆ ਹੈ।ਸਬ ਗੈਰ ਦਾ ਵਹਿਮ ਭੁਲਾਇਆ ਹੈ। ਰਾਂਝਣ ਮੇਰਾ ਨੂਰ ਇਲਾਹੀ।ਮਜ਼ਹਰ ਜ਼ਾਤ ਸਿਫ਼ਾਤ ਕਮਾਹੀ। ਸਰ ਲੌ ਲਾਕ ਕਲੰਗੀ ਪਾਈ।'ਤਾਹਾ' ਚੱਤਰ ਝੁਲਾਇਆ ਹੈ। ਰਾਂਝਣ ਮੈਡੇ ਵੇਹੜੇ ਆਇਆ।ਖੇੜੀਂ ਭੈੜੀਂ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਇਆ। ਆਇਆ ਵਲਦਾ ਨਹੀਂ ਵਲਾਇਆ।ਬੇ ਸ਼ਕ ਬਖ਼ਤ ਭੜਾਇਆ ਹੈ। ਮਾਹੀ ਮੈਂ ਵਲ ਪਾਈ ਝਾਤੀ।ਪਾਕਰ ਝਾਤੀ ਲਾਇਸ ਛਾਤੀ। ਹਰ ਵੇਲ੍ਹੇ ਹਰ ਜਾ ਹੈ ਸਾਥੀ।ਲੂੰ ਲੂੰ ਵਿੱਚ ਸਮਾਇਆ ਹੈ। ਹੁਸਨ ਰਾਂਝਣ ਦੀਆਂ ਧੁੱਮਾਂ ਪਈਆਂ।ਖੇਡਣ ਆਈਆਂ ਸੰਗੀਆਂ ਸਈਆਂ। ਹੀਰ ਦਾ ਬੋਛਣ ਧਈਆਂ ਧਈਆਂ।ਡੇਖੋ ਕਿਆ ਰੰਗ ਲਾਇਆ ਹੈ। ਫ਼ਖਰ ਪੀਆ ਤੋਂ ਬਲ ਬਲ ਜਾਵਾਂ।ਜੈਂਦੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਲਧੀਆਂ ਲਾਵਾਂ। ਇਸ ਦੀ ਹੋ ਕਰ ਕਿਉਂ ਗ਼ਮ ਖਾਵਾਂ।ਸਬ ਕੁਝ ਯਾਰ ਸੁਝਾਇਆ ਹੈ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨਹੀਂ ਮਸਤੂਰੇ।ਹਰ ਜਾ ਉਸ ਦਾ ਐਨ ਜ਼ਹੂਰੇ। ਜ਼ੁਲਮਤ ਭੀ ਸਭ ਨੂਰ ਹਜੂਰੇ।ਇਸਮ ਫ਼ਕਤ ਬਿਆ ਆਇਆ ਹੈ। 188. ਰਾਂਝਣ ਮਾਹੀ ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੋਂ ਰਾਂਝਣ ਮਾਹੀ ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੋਂ।ਮੈਂ ਕਾਰਨ ਇੱਥ ਆਏ। ਸੂਹੀ ਸੇਝ ਤੇ ਸਾਂਵਲ ਸਹਿਜੋਂ।ਸਿੱਕਦੀ ਕੂੰ ਗਲ ਲਾਏ। ਡੁੱਖੜੇ ਖਾ ਖਾ ਯਾਰ ਲੱਧੋ ਸੇ।ਡੁੱਖੜੇ ਥੀਵਮ ਸਜਾਏ। ਈਂ ਜੇਂਹੇਂ ਹਿੱਕ ਹਿੱਕ ਡੁਖ ਤੋਂ।ਸੈ ਸੈ ਸੁਖੜੇ ਘੋਲ ਘੁਮਾਏ। ਬਖਤੀਂ ਭਾਗ ਸੁਹਾਗੀਂ ਸੁਘੜੀਂ।ਮੈਂ ਵਲ ਮੂੰਹ ਵਲਾਏ। ਰਾਤੋਂ ਰਾਤ ਨਸੋਕੜ ਡੁਖੜੇ।ਕਾਲੇ ਰੋਹ ਸਿਧਾਏ। ਸੇਧਾਂ ਮਾਘਾਂ ਸਰ ਚੜ੍ਹ ਬੋਲਣ।ਵਾਲੀਂ ਸੌ ਵਲ ਪਾਏ। ਗਾਨੇ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਦੇ ਗਾਹਣੇ।ਪਾਏ ਪਾ ਠੁੱਮਕਾਏ। ਹਿਜਰ ਫ਼ਰਾਕ ਨਸਾਹਾ ਥੀ ਹਿੱਕ।ਚਾਏ ਸਹੰਸ ਲੁੜ੍ਹਾਏ। ਪਾ ਕੱਜਲਾ ਲਾ ਸੁਰਖੀ ਦਿੱਲੜੀ।ਡੇਖੇ ਤੇ ਮੁਸਕਾਏ। ਮੁਦਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਸ਼ਾਮ ਸਲੋਣੇ।ਝੋਕ ਨੂੰ ਆਨ ਵਸਾਏ। ਸੌ ਸੌ ਹਮਦ ਤੇ ਲੱਖ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ।ਮੂਲਾ ਮਾੜ ਵਸਾਏ। ਸਾਂਵਲ ਸੁਹਣਾ ਸਾਵਣ ਬਦਰਾ।ਸਾਡੇ ਆਨ ਮਲ੍ਹਾਏ। ਡੇਵਣ ਵਧਾਈਆਂ ਸੰਗੀਆਂ ਸਈਆਂ।ਰਲ ਵੱਸਦੇ ਹਮਸਾਏ। ਗੁੱਝੜੇ ਰਾਜ਼ ਫ਼ਕਰ ਦੇ ਸਾਰੇ।ਫ਼ਖ਼ਰੁਦੀਨ ਸੁਝਾਏ। ਹਾਲ ਮੁਕਾਮ ਦੀ ਰਤਕ ਫਤਕ।ਸਬ ਸ਼ਰਹੀਂ ਕਰ ਫਰਮਾਏ। ਯਾਰੀਆਂ ਬਾਸ਼ੀਆਂ ਰਲੜੇ ਵਾਰੀਆਂ।ਵੱਸ ਵਸੇਬ ਵਹਾਏ। ਪੂਇਮ ਫ਼ਰੀਦ ਬਿਰਹੋਂ ਦੇ ਪੰਧੜੇ।ਪੈ ਧੰਦੜੇ ਮੁਕਲਾਏ। 189. ਰੱਤ ਰੋਦੀਂ ਉਮਰ ਨਭੇਸਾਂ ਰੱਤ ਰੋਦੀਂ ਉਮਰ ਨਭੇਸਾਂ।ਇਹੋ ਦਾਗ਼ ਕਬਰ ਵਿੱਚ ਨੇਸਾਂ। ਲਗਾ ਤੀਰ ਜਗਰ ਵਿੱਚ ਕਾਰੀ।ਥੀਆ ਖ਼ੂਨ ਅੱਖ਼ੀਂ ਤੋਂ ਜਾਰੀ। ਮੈਂ ਮੁੱਠੜੀ ਡੁੱਖੜੀ ਮਾਰੀ।ਹੈ ਇਕੇਂਦੇ ਸਾਂਗ ਜਲੇਸਾਂ। ਇੱਥ ਰਹਿਣ ਨ ਡੇਂਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ।ਥੱਏ ਨੀਰ ਹੰਝੂ ਨੱਕ ਸੀੜਾਂ। ਡੇਂਹ ਰਾਤ ਡੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਭੀੜਾਂ।ਹੁਣ ਮੌਤ ਦਾ ਮੁਲਕ ਵੱਸੇਸਾਂ। ਸੜ ਸਵਣੀ ਦੀ ਗਈ ਮਹਿੰਦੀ।ਥੱਈ ਕੰਡੜੇ ਸੇਝ ਫਲੇਂਦੀ। ਤੱਤੀ ਕਿਸਮਤ ਰੌਧੇ ਡੇਂਦੀ।ਮੈਂ ਮੁੱਠੜੀ ਕੈਡੇ ਵੇਸਾਂ। ਖਿਲ ਖੇਡਦੇ ਵਕਤ ਵਿਹਾਣੇ।ਬੱਠ ਪਹਿਲੋਂ ਤੂਲ ਵਿਹਾਣੇ। ਭਨ ਹਾਰ ਹਮੇਲਾਂ ਗਾਹਣੇ।ਭੱਨ ਚੂੜਾ ਅੱਗ ਅੜੇਸਾਂ। ਹੱਡ ਜਾਲੇ ਤੱਤੜੀ ਆਹੀਂ।ਤਨ ਗਾਲੇ ਠੰਡੜੀਂ ਸਾਹੀ। ਮੈਂ ਵੈਸਾਂ ਯਾਰ ਦੇ ਰਾਹੀਂ।ਵੰਜ ਕੱਚ ਫ਼ਰੀਦ ਮਣੇਸਾਂ। 190. ਰਤ ਰੋ ਸਿਰ ਪਾਰ ਰੁੰਗੋਂਦੀਆਂ ਰਤ ਰੋ ਸਿਰ ਪਾਰ ਰੁੰਗੋਂਦੀਆਂ।ਬੁਰੇ ਬਿਰਹੌਂ ਦੇ ਸਗਨ ਸੁਹੌਂਦੀਆਂ। ਸਭ ਸੰਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਭਾਗ ਲੱਧਾ।ਸਰ ਗੋਡੜੇ ਕੰਥ ਸੁਹਾਗ ਲੱਧਾ। ਮੈਂ ਮੁੱਠੜੀ ਮੁਫ਼ਤ ਡੁਹਾਗ ਲੱਧਾ।ਡੁੱਖੇ ਡੁੱਖਵੇ ਬਾਰ ਉਠੌਂਦੀਆਂ। ਕਹੀਂ ਸੁਰਖੀ ਕਜਲਾ ਧਾਰ ਠਹੇ।ਕਹੀਂ ਚੂੜਾ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਠਹੇ। ਕਹੀਂ ਨੂਰੀ ਠੁਮਕਾਰ ਠਹੇ।ਮੈਂ ਕਿਜੜੇ ਸਾਗ ਰਸੌਂਦੀਆਂ। ਕਹੀਂ ਜੋਬਨ ਜੋਸ਼ ਬਹਾਰ ਸੋਹੇ।ਕਹੀਂ ਟੋਲ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਤਾਰ ਸੋਹੇ। ਕਹੀਂ ਬਾਂਹ ਸਰਾਂਦੀ ਯਾਰ ਸੋਹੇ।ਹਿਕ ਮੈਂ ਰੋਂਦੀ ਗ਼ਮ ਖਾ ਔਦੀਆਂ। ਹਿਕੋ ਜੇਡੀਆਂ ਬੈਂਸਰ ਬੋਲ ਛਕੇ।ਸਹਿਜੋਂ ਸੇਝ ਨਿਹਾਲੀ ਤੋਲ ਛਕੇ। ਮੈਂ ਮੋਈ ਨੂੰ ਕੋਝਾ ਸੂਲ ਛਕੇ।ਮੂੰਹ ਪਲੜੂ ਘਰ ਘਰ ਪੌਦੀਆਂ। ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨਾ ਭਾਔਦੀਆਂ।ਸੂਹੀ ਸੇਝ ਸੁੰਜੀ ਅੱਗ ਲਾਔਦੀਆਂ। ਤੜਫਾਂਦੀ ਰਾਤ ਨਿਭਾਔਦੀਆਂ।ਰੋ ਬੋਛਣ ਪਾਦ ਪੌਸਾਔਦੀਆਂ। 191. ਰੋਹੀ ਲਗੜੀ ਹੇ(ਹੈ) ਸਾਵਣੀ(ਸਾਉਣੀ) ਰੋਹੀ ਲਗੜੀ ਹੇ(ਹੈ) ਸਾਵਣੀ(ਸਾਉਣੀ)।ਤੁਰਤ ਵਲਾ ਹੋਤ ਮੁਹਾਰਾਂ। ਖਿਮਣੀਆਂ ਖਿਮਨ ਰੰਗੀਲੜੀਆਂ।ਰਿੱਮ ਝਿੱਮ ਬਾਰਸ਼ ਬਾਰਾਂ। ਸਾਰੇ ਸਗਨ ਸੁਹਾਗੜੇ।ਯਾਰ ਮਿਲਮ ਆ ਯਾਰਾਂ। ਬਦਲੇ ਗੂੜੇ ਸਾਂਵਰੇ।ਵਿੱਚ ਬਰਸਾਤ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ। ਕਰ ਧਦਕਾਰੇ ਗਾਜੜਾ ਗਾਜੜਾਂ।ਗਾਵਨ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ। ਮਾਰੂ ਵਾਲੀਆਂ ਖ਼ਾਰੜੇ।ਸੁੰਜੜੇ ਥਲੜੇ ਬਾਰਾਂ। ਕਾਰਨ ਮੁੱਠੜੀ ਮਾਰਵੀ।ਗੁਲ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਬਹਾਰਾਂ। ਕਾਰਨ ਮਿੱਠੜੇ ਯਾਰ ਦੇ।ਗੁਲ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਬਹਾਰਾਂ। ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਸੂਲ ਸੜਾਪੜੇ।ਸਹਿੰਦੜੀ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਰਾਂ। ਸ਼ਾਂਲਾ ਭਟੜੀ ਰੇਹੜੀ।ਤੋਂ ਸੰਗ ਡਾਗਾਂ ਚਾਰਾਂ। ਸਜਨ ਸੁੰਜੀ ਦਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਹੰਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ। ਡੋੜੈ ਡੋਹ ਡੋਰਾਪੜੇ।ਗਿਲੜੇ ਕਰਨ ਪਚਾਰਾਂ। ਉੱਠੀ ਉੱਠੀ ਨਿੰਦਰੋਂ ਰੋਂਦੜੀ।ਸੈ ਸੈ ਸੁਫਨੇ ਗਾਰ੍ਹਾਂ। ਸੁਣ ਸੁਣ ਹੱਸ ਹੱਸ ਸੇਂਗੀਆਂ।ਉਲਟਾ ਕਰਨ ਤਵਾਰਾਂ। ਟਿੱਬੜੇ ਡਹਰ ਸਲਾਬੜੇ।ਟੋਭੇ ਤਾਰਮਤਾਰਾਂ। ਛੇੜਨ ਛੇੜੂ ਛਾਗੜਾਂ।ਨਾਜ਼ੂ ਕਰਨ ਤਵਾਰਾ। ਮਕਲਵਾਦਾ ਸਵਾਦ ਡੋ।ਰੋ ਰੋ ਵਾਟ ਨਿਹਾਰਾਂ। ਡਿੱਸਦਾ ਯਾਰ ਪਰੌਭਰਾ।ਬੈਠੀ ਕਾਂਗ ਉਡਾਰਾਂ। ਕੱਕੜੇ ਮੱਕੜੇ ਢਾਂਡਲੇ।ਕਿਣ ਮਿਨ ਮੀਂਹ ਫੌਗਾਰਾਂ। ਤਰਫਾਂ ਮਰਖਾਂ ਫੋਗੜੇ।ਲਾਣੀ ਲਾਈਆਂ ਖ਼ਾਰਾਂ। ਪੂਰਬ ਹੀਲਾਂ ਭਾਂਵੜੀਆਂ।ਠੱਡੜੀਆਂ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਾਰਾਂ। ਕੋਇਲ ਅਗ਼ਨ ਪਪੀਹੜੇ।ਦਰਦੋਂ ਕੱਢਣ ਪੁਕਾਰਾਂ। ਸੋਹਣਾ ਅਰਬੀ ਸਾਂਵਰਾ।ਆ ਲਹੋ ਸਾਡੀਆਂ ਸਾਰਾਂ। ਤੈਡੇ ਬਾਝ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ।ਡੁੱਖੜੇ ਤਾਰ ਵ ਤਾਰਾਂ। 192. ਰੋਹੀ ਵੁਠੜੀ ਟੋਭਾ ਤਾਰ ਵੇ ਰੋਹੀ ਵੁਠੜੀ ਟੋਭਾ ਤਾਰ ਵੇ।ਆ ਮਿਲ ਤੋਂ ਸੀਂਗਾ ਯਾਰ ਵੇ। ਥਏ ਥਲੇੜ ਬਾਗ਼ ਬਹਾਰ ਵੇ।ਚੌ ਧਾਰ ਗੁਲ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਵੇ। ਕਥੇ ਚਣਕੀ ਦੇ ਛਣਕਾਰ ਵੇ।ਕਥੇ ਮੱਟੀਆਂ ਦੇ ਘੁਬਕਾਰ ਵੇ। ਡੇਂਹ ਰਾਤ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਾਰ ਵੇ।ਵਿੱਚ ਪੱਖੀਆਂ ਦੇ ਚੁਹੰਕਾਰ ਵੇ। ਕਥੇ ਗਾਜ ਦੇ ਧੁਦਕਾਰ ਵੇ।ਕਥੇ ਖ਼ਮਣੀ ਦੇ ਲਸ਼ਕਾਰ ਵੇ। ਪਏ ਠਹਿੰਦੇ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਵੇ।ਸੁਰਖੀ ਤੇ ਕੱਜਲਾ ਧਾਰ ਵੇ। ਆਏ ਸੁਖ ਸੁਹਾਗ ਦੇ ਵਾਰ ਵੇ।ਗਏ ਡੁੱਖ ਵੀ ਆਰ ਵੇ ਪਾਰ ਵੇ। ਸੰਗੀਆਂ ਵੱਸਨ ਘਰ ਬਾਰ ਵੇ।ਲਾ ਗਲ ਸੋਮ ਹਨ ਦਿਲਦਾਰ ਵੇ। ਹਿੱਕ ਮੈਂ ਰੁਲੀ ਅਵਾਸਾਰ ਵੇ।ਡੁੱਖ ਸੂਲ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਵੇ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਫ਼ਰੀਦ ਖਵਾਰ ਵੇ।ਰੱਤ ਹੰਜੜੂ ਰੋਵਣ ਕਾਰ ਵੇ। ਵਲ ਜਲਦ ਮੋੜ ਮੁਹਾਰ ਵੇ।ਨਾ ਤਾਂ ਮਰਵੇਸਾਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੇ। 193. ਰੋਂਦੇ (ਰੋਦੀਂ) ਉੱਮਰ ਨਿਭਾਈ ਰੋਂਦੇ (ਰੋਦੀਂ) ਉੱਮਰ ਨਿਭਾਈ।ਯਾਰ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨ ਕਾਈ। ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਸੰਗਾਰ ਵੰਜਾਇਮ।ਦਿਲੋਂ ਵਿਸਾਰਿਆ ਮਾਹੀ। ਦੂਰ ਗਿਆ ਵਲ ਆਇਆ ਨਾਹੀਂ।ਮਰਸਾਂ ਖਾ ਕਰ ਫਾਈ। ਇਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਨਾਜ਼ ਗ਼ਜ਼ਬ ਦੀ।ਚੜੰਗ ਚੁਵਾਂਤੀ ਲਾਈ। ਜੋਬਨ ਸਾਰਾ ਰੂਪ ਗੰਵਾਇਮ।ਦਰਦੀਂ ਮਾਰ ਮੁਸਾਈ। ਫ਼ਖਰੁਦੀਨ ਮਿੱਠਲ ਦੇ ਇਸ਼ਕੋ।ਦਮ ਦਮ ਪੀੜ ਸਵਾਈ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਪਾਇਮ ਫੇਰਾ।ਗਲ ਗਿਉਮ ਮੁਫ਼ਤ ਅਜਾਈ। 194. ਰੋਂਦੀ ਸੰਜ ਸਬਾਹੀਂ ਰੋਂਦੀ ਸੰਜ ਸਬਾਹੀਂ। ਪੁੱਨਲ ਆਵਮ ਆ ਗਲ ਲਾਵਮ।ਪੋਮ ਕਬੂਲ ਦੁਆਈਂ। ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਫੇਰ ਨ ਆਇਆ।ਉਚੜੀਆਂ ਝੋਕਾਂ ਜਾਹੀਂ। ਮਾਰੂ ਥਲ ਦੇ ਡੁੱਖੜੇ ਪੈਂਡੇ।ਸਹੰਸ ਹਜ਼ਾਰ ਬਲਾਈਂ। ਬਾਝ ਮਿੱਠਲ ਦੇ ਬਾਝਨ ਕਾਈ।ਸੂਝਿਮ ਨ ਹਰਗਿਜ਼ ਵਾਹੀ। ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਈਂ ਜਗ ਊਂ ਜਗ।ਮੈਂ ਬਾਂਦੀ ਤੂੰ ਸਾਈਂ। ਸਾਝਾ ਬੇਵਰ ਜ਼ੇਵਰ ਤਰੇਵਰ।ਬੈਠਾਂ ਬੇਸਰ ਬਾਹੀਂ। ਕੇਚੀ ਪੇਚੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵੇਚੀ।ਜਿੰਦੜੀ ਸੱਤੜੇ ਪਾਈਂ। ਉਮਰ ਵਿਹਾਣੀ ਕਾਂਗ ਉਡੇਂਦੀ।ਥਕੜੀ ਤੱਕ ਤੱਕ ਰਾਹੀਂ। ਕਰ ਕਰ ਯਾਦ ਸਜਨ ਦੇ ਰਲੜੇ।ਨਿਕਲਨ ਲੱਖ ਲੱਖ ਆਹੀਂ। ਢੋਲਣ ਕਾਰਨ ਜਾਵਣ ਲਾਦੀਆਂ।ਲਗੜੀਆਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਚਾਹੀਂ। ਅੰਗਨ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਆ ਅਲਬੇਲਾ।ਕਰ ਕਰ ਨਾਜ ਅਦਾਈਂ। 195. ਰੋਦੀਂ ਉੱਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰ ਡਿਤੋ ਸੇ ਰੋਦੀਂ ਉੱਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰ ਡਿਤੋ ਸੇ।ਯਾਰ ਪੁੱਨਲ ਦੀ ਕਲ ਨ ਪਿaੁ ਸੇ। ਲਾਈ ਦਿੱਲੜੀ ਚੋਟ ਅੰਦਰ ਦੀ।ਵਿਸਰੀ ਸੇਝ ਰੰਗੀਲੀ ਘਰ ਦੀ। ਰੁਲਦੀ ਰੇਤ ਤੱਤੀ ਥਲ ਬਰ ਦੀ।ਓੜਕ ਮੌਤ ਨਸੀਬ ਥਿਉਸੇ। ਪੇਚ ਪਿਆ ਵਲ ਕੇਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ।ਮੁਸ਼ਕਲ ਪੈਂਡਾ ਰੋਹ ਡੂੰਗਰ ਦਾ। ਮਾਇਆ ਪਹਿਰਾ ਸਖ਼ਤ ਪਹਿਰ ਦਾ।ਰੁਲਦੇ ਫਿਰਦੇ ਮਰ ਭੁਰ ਗਿਉਸੇ। ਰਲ ਮਿਲ ਡੁੱਖੜੇ ਆਏ ਪੱਖੜੇ।ਉਜੜੀਆਂ, ਖੁਸੀਆਂ ਨਿਭ ਗਏ ਸੁਖੜੇ। ਗਾਨੇ ਗਹਿਣੇ ਸਿਹਰੇ ਸਕੜੇ।ਸੁੰਜੜੇ ਗ਼ਮ ਦੇ ਸਾਂਗ ਰਲਿਓਸੇ। ਔਖੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਡੂੰਗਰ ਕਾਲੇ।ਤੱਤੜੇ ਬੱਟੜੀ ਪੈਰ ਪਜਾਲੇ। ਡੁਖ ਖਾ ਖਾ ਸੁੰਜਵਾਹ ਵਚਾਲੇ।ਥੀ ਬੇਵਾਹ ਡੁਹਾਗ ਛਕਿਉਸੇ। ਰਖਸਾਂ ਦਮ ਦਮ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲੇ।ਸਹਿਜਾਂ ਰੋਗ ਕਰੂਪ ਕਸ਼ਾਲੇ। ਭਾਲੇ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਭਾਲੇ।ਜੈ ਜ਼ੋਰੇ ਜਿੰਦ ਜਾਨ ਲੁਟਿਉਸੇ। 196. ਸਬ ਸਰ ਇਸਰਾਰ ਕਦਮ ਦਾ ਹੈ ਸਬ ਸਰ ਇਸਰਾਰ ਕਦਮ ਦਾ ਹੈ।ਇਥ ਦਖਲ ਨ ਮਹਜ਼ ਅਦਮ ਦਾ ਹੈ। ਦਿੱਲੜੀ ਸੁਘੜ ਸੁੰਜਾਣ ਸਿਆਣੀ।ਆਖੇ ਹਰਦਮ ਸਮੰਝ ਬਿਲਿਆਣੀ। ਮਜ਼ਹਰ ਜ਼ਾਤ ਹਮਦ ਦਾ ਜਾਣੀ।ਤੋਣੇ ਰੂਪ ਸਨਮ ਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹੈ ਨਫ਼ਸ ਮੁਕੱਦਮ ਤਾਹਰ।ਅਲਵੀ ਸਫ਼ਲੀ ਦਾ ਹੈ ਮਾਹਰ। ਕੁੱਲ ਦਾ ਮਜ਼ਹਰ ਕੁੱਲ ਦਾ ਜ਼ਾਹਰ।ਵਾਲੀ ਅਰਬ ਅਜਮ ਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਜ਼ੋਕੇ ਖਿਆਲ ਮੁੱਹੀਆ।ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਲ ਤੇ ਹਾਲ ਮੁੱਹੀਆ। ਗੁਲਸ਼ਨ ਜਸ਼ਨ ਜਮਾਲ ਮੁੱਹੀਆ।ਵਾਰਿਸ ਬਾਗ਼ ਇਰਮ ਦਾ ਹੈ। ਬਿਉਲਾ ਯਾਨੀ ਤੇ ਨਾਦਾਨੀ।ਦਿਲ ਦਿਲਦਾਰ ਤੇ ਦਿਲ ਦਾ ਜਾਨੀ। ਦਿਲ ਇਖ਼ਲਾਸ ਤੇ ਸਬਾ-ਮਸਾਨੀ।ਮਬਦਾ ਦਮ ਕਦਮ ਦਾ ਹੈ। ਦੇਖ਼ੋ ਸ਼ੌਕਤ ਸ਼ਾਨ ਪਸਾਰਾ।ਮਹਵ ਗਰਦਸ਼ ਸਬਾ ਸਿਆਰਾ। ਮਰਕਜ਼ ਦੂਰ ਮਹੀਤ ਦਾ ਸਾਰਾ।ਨੁਕਤਾ ਦਿਲ ਆਰਾਮ ਦਾ ਹੈ। ਸੀਨਾ ਸਾਫ਼ ਸ਼ਫ਼ਾ ਬੇ ਕੀਨਾ।ਨੂਰ ਹਕੀਕੀ ਦਾ ਆਈਨਾ। ਦਿੱਲੜੀ ਖ਼ਾਲਸ ਪਾਕ ਨਗੀਨਾ।ਨਕਸ਼ਾ ਬੈਤ ਹਰਮ ਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਫ਼ਰੀਦ ਗੁਲਾਮ ਫ਼ਖਰ ਦਾ।ਬਾਂਦਾ ਬਰਦਾ ਇਸ ਦੇ ਦਰ ਦਾ। ਬੱਠ ਪਿਆ ਆਸਰਾ ਇਲਮੋ ਹੁਨਰ ਦਾ।ਤਕੀਆ ਦੋਸਤ ਦੇ ਦਮ ਦਾ ਹੈ। 197. ਸਬ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਢੋਲਾ ਮਾਹੀ ਸਬ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਢੋਲਾ ਮਾਹੀ।ਦਿਲ ਅਸਾਡੀ ਖੱਸਦਾ ਢੋਲ੍ਹਾ ਮਾਹੀ। ਰੰਗ ਬਰੰਗੀ ਇਸ ਦੇ ਦੇਰੇ।ਆਪੇ ਰਾਂਝਾ ਹੀਰ ਤੇ ਖੇੜੇ। ਲੁਕ ਛੁਪ ਭੇਦ ਨ ਡੱਸਦਾ ਢੋਲ੍ਹਾ ਮਾਹੀ। ਆਪ ਹੈ ਹਿਜਰ ਤੇ ਆਪ ਹੈ ਮੇਲਾ।ਆਪ ਹੈ ਕੈਸ ਤੇ ਆਪ ਹੈ ਲੇਲਾ। ਆਪ ਆਵਾਜ਼ ਜਰਸ ਦਾ ਢੋਲਾ ਮਾਹੀ। ਆਪ ਹੈ ਮੁਤਰਬ ਮਜਲਸ ਕਾਫ਼ੀ।ਆਪ ਮਵਾਹਦ ਸੂਫ਼ੀ ਸਾਫ਼ੀ। ਮੁਨਕਰ ਹੋਕਰ ਹੱਸਦਾ ਢੋਲ੍ਹਾ ਮਾਹੀ। ਰਾਵਲ ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਸਾਂਵਲ।ਆਕਰ ਹਰ ਹਰ ਆਨ ਅਸਾਂ ਵਲ। ਦਿਲ ਖੱਸ ਖਸ ਦਿਲ ਨਸਦਾ ਢੋਲ੍ਹਾ ਮਾਹੀ। ਬਤਨ ਬਤੂਨ ਤੋਂ ਜਾਹਰ ਹੋਇਆ।ਅਰਬੀ ਥੀ ਕਰ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਮੋਇਆ। ਰਸਮ ਰਸਾਲਤ ਰਸਦਾ ਢੋਲ੍ਹਾ ਮਾਹੀ। ਦਿਲ ਨੂੰ ਤਾਂਘਾਂ ਲੱਖ ਲੱਖ ਚਾਹੀਂ।ਨਿਕਲਨ ਆਹੀਂ ਸੁਝਨ ਨਵਾਹੀਂ। ਹੰਜੜੂੰ ਮੀਹ ਬਰਸਦਾ ਢੋਲ੍ਹਾ ਮਾਹੀ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਵਿਸਰਮ ਸ਼ਾਲਾ।ਓੜਕ ਲਹਸੀ ਆਪ ਸੰਭਾਲਾ। ਮੈਂ ਬੇਵਸ ਬੇਕਸ ਦਾ ਢੋਲ੍ਹਾ ਮਾਹੀ। 198. ਸਬ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਾਤ ਸੰਜਾਣੀ ਸਬ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਾਤ ਸੰਜਾਣੀ।ਹੱਕ ਬਾਝੋਂ ਬਿਉ ਗ਼ੈਰ ਨ ਜਾਣੀ। ਨ ਕੋਈ ਆਦਮ ਨ ਕੋਈ ਸ਼ੈਤਾਨ।ਬਣ ਗਈ ਏ ਕੁੱਲ ਕੂੜ ਕਹਾਣੀ। ਬਾਝ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਮਹਜ਼ ਖ਼ਿਆਲੇ।ਦਿਲ ਨ ਕਰ ਗੈਰੀਅਤ ਹਾਣੀ। ਮਤਲਬ ਵਹਦਤ ਹੈ ਹਰ ਚਾਲੋਂ।ਸਿੱਕ ਨ ਰਖ ਬਣੇ ਪਾਸੇ ਤਾਣੀ। ਜਾਂਵਣ ਲਾਂਦੀ ਦਿਲ ਦਾ ਨਾਓਂ।ਇਸਨੀਨਤ ਮੂਲ ਨ ਭਾਣੀ। ਸੋਹਣਾ ਕੋਝਾ ਸਿਰਫ ਬਹਾਨਾ।ਹਿਕੜੌ ਹਈ ਦਿਲ ਸਮੰਝ ਸੰਜਾਣੀ। ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਯਾਰ ਪੁੱਨਲ ਦੀ।ਪਈ ਗਲ ਸਾਡੇ ਪੀਤ ਪੁਰਾਣੀ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਮਿਲਿਉਸੇ ਜੇਂਦੀਂ।ਸੋਹਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਵਿਹਾਣੀ। 199. ਸਾਡਾ ਦੋਸਤ ਦਿਲੀਂ ਦਾ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਵਾਜਾ ਸਾਡਾ ਦੋਸਤ ਦਿਲੀਂ ਦਾ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਵਾਜਾ। ਢੋਲਾ ਯਾਰ ਚਾਹੇਂਦਾ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਵਾਜਾ। ਸਾਰੀ ਸਾਡੀ ਸ਼ਰਮ ਭਰਮ ਦਾ।ਤੈਂਡੇ ਗਲ ਵਿਚ ਲਾਜਾ। ਅਰਬ ਵੀ ਤੈਂਡੀ, ਅਜਮ ਵੀ ਤੈਂਡੀ।ਸਿੰਧ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਾਜਾ। ਜ਼ਮੀਨ ਜ਼ਮਨ ਵਿਚ ਵਜਦਾ ਗਜਦਾ।ਫੈਜ਼ ਤੈਂਡੇ ਦਾ ਵਾਜਾ। ਕਦਮ ਤੈਂਡੇ ਵਿਚ ਨੌ ਮਣ ਭਾਗਮ।ਅੰਗਣ ਮੇਰੇ ਪੈਨ ਪਾਜਾ। ਦਿਲਬਰ ਜਾਨੀ ਯੂਸਫ਼ ਸਾਨੀ।ਮੋਹਨ ਮੁਖ ਡਖਲਾਜਾ। ਨੱਸਾ ਸ਼ਹਿਰ ਮਹਾਰ ਦਾ ਬਨੜਾ।ਸਿੱਕਦੀ ਕੂੰ ਗਲ ਲਾਜਾ। ਨੈਣ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਦਰਸ ਪਿਆਸੇ।ਆਜਾ ਨਾ ਤਰਸਾ ਜਾ। 200. ਸਦਾ ਜੀਅ ਪਜਲੇ ਦਿਲ ਜਲੇ ਵੋ ਯਾਰ ਸਦਾ ਜੀਅ ਪਜਲੇ ਦਿਲ ਜਲੇ ਵੋ ਯਾਰ।ਲਗੀਆਂ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਕੌਨ ਝੱਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਡਿਸਮ ਨ ਰਾਵਲ ਗਝਨ ਸਾਈਂ।ਰੰਗਪੁਰ ਸਾਰਾ ਉਜੜੀਆਂ ਜਾਈਂ। ਕੋਝੇ ਕਹਿਰ ਕੁਲਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਦਰਦ, ਅੰਦੋਹ ਤੇ ਸੂਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ।ਸੈ ਸੈ ਸੂਲ ਕਲੂਰ ਦੀਆਂ ਮਾਰਾਂ। ਜਿੰਦ ਜੁਖ ਜੁਖ ਪਈ ਗਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਰਾਤੀਂ ਡੇਂਹਾਂ ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ।ਛੱਡ ਗਿਆ ਢੋਲਾ ਯਾਰ ਆਜ਼ਾਰੀ। ਨਿਭ ਗਏ ਸੁਖ ਦੇ ਰਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਰਲ ਮਿਲ ਸੇਂਗੀਆਂ ਮਾਰੂੰ ਢਾਲਾ।ਮੰਗੂੰ ਦੁਆਈ ਮੈਂ ਵਲ ਸ਼ਾਲਾ। ਹੋਤ ਪੁਨਲ ਵਲ ਵੱਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਯਾਰ ਨ ਆਵੇ ਸੇਜ ਨ ਭਾਵੇ।ਵੇੜ੍ਹਾ ਖਾਵੇ, ਘਰ ਅੱਗ ਲਾਵੇ। ਗੁਜ਼ਰੇ ਵਕਤ ਸਵੱਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਰਾਂਝਨ ਮਾਹੀ ਮੁਰਲੀ ਵਾਹੀ।ਪਰੇਮ ਜੜੀ ਜੜ ਲਾਇਸ ਜਾਹੀ। ਡਖ ਡੁਖੜੇ ਪਏ ਪੱਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਆਤਿਸ਼ ਇਸ਼ਕ ਰੰਝੇਟੇ ਵਾਲੀ।ਹੋਸ਼ ਫਿਕਰ ਦੀ ਪਾੜ ਪਜਾਲੀ। ਢਾਂਢ ਅੰਦਰ ਵਿਚ ਬੱਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਆਤਣ, ਅੰਗਨ ਹਵੇਲੀਆਂ, ਜਾਹੀਂ।ਖਵਾਜਾ ਜਾਨ ਡੇਵਮ ਕਥਾਹੀਂ। ਕੋਈ ਜਾ ਮੈਕੂੰ ਨ ਝੱਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਖ਼ੇਡਣ ਕੁਡਨ ਫਰੀਦ ਗਿਓ ਸੈ।ਪੰਡ ਮਲਾਮਤ ਮੁਫਤ ਚਤੋਸੈ। ਡਿਠੜੇ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਭੱਲੇ ਵੋ ਯਾਰ। 201. ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸਦਾ ਤੂੰ ਵੱਸ ਪਿਆ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸਦਾ ਤੂੰ ਵੱਸ ਪਿਆ।ਵਸ ਹੱਸ ਰੱਸ ਦਿਲ ਖੱਸ ਪਿਆ। ਸਿਰ ਵਿਚ ਦਰਦ, ਦਿਮਾਗ਼ ਖੁਮਾਰੀ।ਤੁਨਲੇ ਰਤੜੇ ਹੰਜੜੂ ਜਾਰੀ। ਜੀੜੇ ਝੋਰਾ ਦਿਲ ਆਜ਼ਾਰੀ।ਤਨ ਸੂਲਾਂ ਦੇ ਵਸ ਪਿਆ। ਬੇਪਤ ਦੀ ਬੇਪਤੜੀ ਯਾਰੀ।ਜ਼ੁਲਮ ਅੰਧਾਰੀ ਬੇ ਨਰਵਾਰੀ। ਪਹਿਲੋਂ ਲੁਟ ਲਿਉ ਦਿਲ ਸਾਰੀ।ਪਿਛੇ ਚੋਰੀ ਨਸ ਪਿਆ। ਹਿਜਰ ਸਵਾ ਕੋਈ ਸੂਦ ਨ ਪਾਇਮ।ਚੋਟੀਆਂ ਖੁੱਤਮ ਹਾਲ ਵਜਾਇਮ। ਮਿਨਤਾਂ ਕੀਤਮ ਸੀਸ ਨਵਾਇਮ।ਨਕ ਘਰੜੇਂਦੀ ਘੱਸ ਪਿਆ। ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜੈਂ ਫ਼ਹਿਮ ਫ਼ਿਕਰ ਕੂੰ।ਲੈਤ ਲਾਅਲ ਦੀ ਇਰਖਿਰ ਕੂੰ। ਕਰ ਕਰ ਸ਼ੁਕਰ ਨ ਡਿਤਰਸ ਸਿਰ ਕੂੰ।ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਰਾਹ ਵਿਚ ਭੱਸ ਪਿਆ। ਲਾਣੇ ਫੋਗ ਫ਼ਰੀਦ ਸੋ ਹੇਸਾਂ।ਸਟ ਘਰ ਬਾਰ ਤੇ ਬਾਰ ਵਸੇਸਾਂ। ਕਰੜੀ ਤੇ ਵੰਜ ਝੋਕਾਂ ਲੈਸਾਂ।ਅੱਜ ਕਲ ਟੋਭਾ ਵੱਸ ਪਿਆ। 202. ਸਾਡੀ ਵਲ ਫੇਰ ਡੇ ਸਾਡੀ ਵਲ ਫੇਰ ਡੇ।ਜਿਵੇਂ ਖੱਸ ਨੀਤੀ ਕਿਉਂ ਚਾ ਕਾਬੂ ਕੀਤੀ। ਡੋਹ ਵਰਾਈਂ ਵੈਣ ਅਲੇਂਦੀਂ।ਡੇਖਣ ਸੇਤੀ ਤਰੇੜੀ ਪੈਂਦੀ। ਡੇ ਡਰ ਕੇ ਰੱਤ ਪੀਤੀ। ਵੈਰ ਨ ਲ੍ਹੈਣਾ ਹਾਵੀ ਮਾਹੀ।ਖੱਸ ਕਰ ਜ਼ੋਰੇ ਦਿਲ ਬੇਵਾਹੀ। ਸਾਂਗ ਡੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੀਤੀ। ਤੂਣੇ ਲਗੜੀ ਹੋ ਹੋ ਫਕੜੀ।ਦਿੱਲੜੀ ਤੱਕੜੀ ਦਰਦੀਂ ਪਕੜੀ। ਤੋੜ ਪੁਚਾ ਜੋ ਨੀਤੀ। ਨਾਹੀਂ ਮੁੜਨ ਮਨਾਸਬ ਥੱਕ ਥੱਕ।ਜੇ ਸਰ ਡੇਸੀਂ ਹੈ ਪੱਕ ਬੇਸ਼ੱਕ। ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਜੀਤੀ। ਆਇਆ ਵਕਤ ਫ਼ਰੀਦ ਮਿਲਣ ਦਾ।ਭੁਰਲ ਜਾਨੀ ਯਾਰ ਸੱਜਣ ਦਾ। ਰੈਨ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ ਬੀਤੀ। 203. ਸੈ ਸੈ ਸੂਲ ਸਿਆਪੇ ਸੈ ਸੈ ਸੂਲ ਸਿਆਪੇ।ਡੁਖੜਾ ਨੇਹੜਾ ਲਾਇਮ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਘਰ ਵਰ ਵੇ।ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾੜਾ ਵੇ। ਸੀਨੇ ਲਖ ਲਖ ਕਾਂਪੇ।ਵੇੜ੍ਹਾ ਖਾਵਣ ਆਇਮ। ਪਲ ਪਲ ਦਿਲ ਨੂੰ ਵੇ।ਪੋਰ ਪੁਨਲ ਦੇ ਵੇ। ਵਲ ਆਵੇ ਤਾਂ ਜਾਪੇ।ਦਰਦੀ ਮਾਰ ਮੰਝਾਇਮ। ਯਾਰ ਦਿਲੇਂਦੇ ਵੇ।ਪੀਤ ਨ ਪਾਲੀ ਵੇ। ਕੈਨੂੰ ਡੇਵਾਂ ਡੋੜਾਪੇ।ਯਾਰੀ ਤਰੋੜ ਸਿਧਾਇਮ। ਕਿਵੇਂ ਦਿਲਦਾ ਵੇ।ਹਾਲ ਸੁਣਾਵਾ ਵੇ। ਲੋਕ ਸਭੇ ਡੋਚਾਪੇ।ਸਖਤੀ ਸਖਤ ਸਤਾਇਮ। ਯਾਰ ਅਵੈੜੇ ਵੇ।ਤੋੜ ਨ ਨੀਤੀ ਵੇ। ਜੀ ਜੁਖ ਜੁਖ ਪਰਤਾਪੇ।ਮੁਫਤੀ ਜਾਨ ਗੰਵਾਇਮ। ਸਿਕ ਸਾਜਨ ਦੀ ਵੇ।ਰਹਿਣ ਨਾ ਡੇਂਦੀ ਵੇ। ਜੈਂ ਸੰਗ ਦਿਲੜੀ ਅੜਾ।ਜੈਂਦੇ ਨਾਜ਼ ਮੁਸਾਇਮ। ਅੰਗਨ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਵੇ।ਸਾਵਲ ਔਸੀ ਵੇ। ਕਰਮ ਕਰੇਸਮ ਆਪੇ।ਤਾਂਘੀਂ ਆਸ ਵਧਾਇਮ। 204. ਸਖੀ ਕਰ ਲਿਉ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਸਖੀ ਸਖੀ ਕਰ ਲਿਉ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਸਖੀ।ਸੱਈਆਂ ਰਲ ਮਿਲ ਧੂਮ ਮਚਾਈ। ਗਰਜਤ ਬਦਰਾ ਲਸਕਤ ਬਿਜਲੀ।ਰੁੱਤ ਸਾਂਵਣ ਠੀਕ ਸੁਹਾਈ। ਅਗਨ ਪਪੀਹੇ ਕਰਨ ਬਲਾਰੇ।ਰਸ ਕੋਇਲ ਕੂਕ ਸੁਣਾਈ। ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਵਸਾਇਮ ਮੌਲਾ।ਸਭ ਗੁਲ ਫੁਲ ਖ਼ੁਨਕੀ ਚਾਈ। ਰਲ ਮਿਲ ਸੱਈਆਂ ਡੇਵਨ ਮੁਬਾਰਕ।ਮੁਦ ਭਾਗ ਸੁਹਾਗ ਦੀ ਆਈ। ਮੁੱਦਤਾਂ ਪਿਛੇ ਰਾਂਝਣ ਮਿਲਿਆ।ਰੱਬ ਉੱਜੜੀ ਝੋਕ ਵਸਾਈ। ਆਕਰ ਕਾਨ੍ਹ ਦਵਾਰੇ ਦਿਲ ਦੇ।ਸੁਧ ਬੰਸੀ ਪਰਮ ਬਜਾਈ। ਸਮੰਜ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਕਰ ਦਿਲ ਮੁੰਝ।ਕੁਲ ਲਾਜ ਪਏ ਗਲ ਪਾਈ। 205. ਸਜਨ ਸਧਾਏ ਵੇ ਮੀਆਂ ਸਾਥ ਵਸਨ ਸਜਨ ਸਧਾਏ ਵੇ ਮੀਆਂ ਸਾਥ ਵਸਨ।ਸ਼ਾਲਾ ਜੀਵਨ ਮੁਹਿਬ ਮਿੱਠਲ ਮਤਵਾਰੇ। ਸੁੰਜ ਬਰ ਰੁਲਦੀ ਵਲਵਲ ਭੁਲਦੀ।ਡਿੱਸਮ ਨ ਚਾਂਗੇ ਚਾਰੇ। ਜਲਦੀ ਗਲਦੀ ਹਥੜੇ ਮਲਦੀ।ਛੱਡ ਗਏ ਹੋਤ ਪਿਆਰੇ। ਡੁੱਖਦੀ ਜੁਖਦੀ ਮਾਰੀ ਲੁਖਦੀ।ਥੀ ਕਕੜਾਂਦ ਅੰਗਾਰੇ। ਮੰਗਾਂ ਦੁਆਈ ਸੰਜ ਸਬਾਹੀਂ।ਆਵਿਮ ਵਸਲ ਦੇ ਵਾਰੇ। ਸੱਟ ਬੇਵਾਹੀ ਥੀ ਗਿਆ ਰਾਹੀ।ਦਿੱਲੜੀ ਪਾਰੇ ਪਾਰੇ। ਛਹਿਦੀ ਝੋਕਾਂ ਸਹਿੰਦੀ ਟੋਕਾਂ।ਕਨੜੀ ਪੌਵਿਮ ਤਵਾਰੇ। ਯਾਰ ਪੁੱਨਲ ਦੀ ਸਿੱਕ ਪਲ ਪਲ ਦੀ।ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਕਾਰੇ। ਬਿਰਹੋਂ ਭੰਵਾਲੀ ਉਲਟੀ ਚਾਲੀ।ਸੁਖ ਬੋੜੇ ਡੁੱਖ ਤਾਰੇ। ਸੋਜ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਸਵਾਇਆ।ਲੂੰ ਲੂੰ ਲੱਖ ਚੰਗਾਰੇ। 206. ਸਜਨ ਤੌਂ ਬਿਨ ਨ ਥੀਸਾਂ ਮੈਂ ਸਜਨ ਤੌਂ ਬਿਨ ਨ ਥੀਸਾਂ ਮੈਂ।ਘੜੀ ਕਿਆ ਪਲ ਨ ਜੀਸਾਂ ਮੈਂ। ਗਿਆ ਸੂਲਾਂ ਅੰਦਰ ਸਿਰ ਗਲ।ਸਭੋ ਮੁਸ਼ਕਲ ਥੀਉਸੇ ਹਲ। ਸੱਸੀ ਸੋਹਣੀ ਅਤੇ ਮੋਮਲ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਈ ਗਿਣੇਸਾਂ ਮੈਂ। ਨਿਤੋ ਨਿਤ ਟੇਕ ਡਿਖਲਾਵੇ।ਕਰੇ ਵਾਇਦੇ ਤੇ ਨ ਆਵੇ। ਜੇ ਆਏ ਆਏ ਨਾਤਾ ਖੱਟ ਖਾਵੇ।ਨਾ ਵਲ ਸਸਤੀ ਮਨੀਸ਼ਾਂ ਮੈਂ। ਨ ਸੱਡ ਵੈਂਦੇ ਨ ਆਦਾ ਹੈ।ਡੇਹੋਂ ਡੇਂਹ ਰੂਹ ਮਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੱਤਾ ਜੀਵਨ ਨ ਭਾਂਦਾ ਹੈ।ਹਲਾਹਲ ਝੋਲ ਪੀਸਾਂ ਮੈਂ। ਕਈ ਡੁੱਖੜੀਂ ਤੋਂ ਬਚ ਬੁਚ ਗਈਆਂ।ਕਈ ਦਰ ਨਾਲ ਰਚ ਰੁਚ ਗਈਆਂ। ਕਈ ਸਿਕ ਸਾਂਗ ਮਚ ਮੁਚ ਗਈਆਂ।ਕਰਾਂ ਕੈਂ ਨਾਲ ਰੀਸਾਂ ਮੈਂ। ਫ਼ਰੀਦ ਆਇਆ ਨ ਮਾਹੀ ਵਲ।ਡਿੱਤੀ ਸੂਲਾਂ ਨ ਸਾਹੀ ਵਲ। ਪਿਆ ਡੁੱਖ ਡੂਰ ਫਾਹੀ ਵਲ।ਅਝੋਂ ਅਜ ਕਲ ਹਰੀਸਾਂ ਮੈਂ। 207. ਸਮਝ ਫਰੀਦਾ ਬਿਰਹੋਂ ਬਹੂੰ ਸਰ ਜੋਰ ਸਮਝ ਫਰੀਦਾ ਬਿਰਹੋਂ ਬਹੂੰ ਸਰ ਜੋਰ। ਅੱਖੀਆਂ ਉਬਲੀਆਂ ਦਿਲੜੀਆਂ ਉਕਲੀਆਂ।ਸੀਨੇ ਪਏ ਸ਼ਰ ਸ਼ੋਰ। ਗਮਜ਼ੇ ਰਾਹਜ਼ਨ ਮੁਲਕ ਮਰੀਲੇ।ਨਾਜ਼-ਏ-ਨਿਗਾਹ ਹੈ ਚੂਰ। ਲੋਰ ਸਿਰਾਂ ਵਿਚ ਡੋਰ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ।ਰੋਂਦੀ ਅੱਖੀਆਂ ਕੋਰ। ਲਾਕਰ ਯਾਰੀ ਕਰਨ ਨ ਕਾਰੀ।ਮਹਜ ਨ ਚਾੜ੍ਹਨ ਤੋੜ। ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ ਦਿਲੀਆਂ ਲੁਟ ਕਰ।ਉਲਟਾ ਥੀਂਦੇ ਤੋਰ। ਸਕੜੇ ਛੁਟੜੇ ਸਾਂਗੇ ਤੁਰੁਟੜੇ।ਇਸ਼ਕ ਪਿਆ ਗਲ ਡੋਰ। ਮੈਂ ਅੜ ਚੁਕੜੀ ਪੇਚ ਡੁਖਾਂ ਵਿਚ।ਸ਼ਾਲਾ ਨ ਫਾਸਿਨ ਹੋਰ। 208. ਸਮੰਝ, ਸੰਜਾਣੀ ਗੈਰ ਨ ਜਾਣੀ ਸਮੰਝ, ਸੰਜਾਣੀ ਗੈਰ ਨ ਜਾਣੀ।ਸਭ ਸੂਰਤ ਹੈ ਐਨ ਜ਼ਹੂਰ। ਰੱਖ ਤਸਦੀਕ ਨ ਥੀ ਅਵਾਰਾ।ਕਾਅਬਾ, ਕਿਬਲਾ, ਦੈਰ, ਦੁਵਾਰਾ। ਮਸਜਦ ਮੰਦਰ, ਹਿਕੜੋ ਨੂਰ। ਹੁਸਨ ਅਜ਼ਲ ਥੀਆ ਫਾਸ਼ ਮੁਬੀਆਨ।ਹਰ ਹਰ ਘਾਟੀ ਵਾਦੀ ਐਮਨ। ਹਰ ਹਰ ਪੱਥਰ ਹੈ ਕੋਹ ਤੂਰ। ਥੀਏ ਜ਼ਾਹਰ ਇਸਰਾਰ ਕਦੀਮੀ।ਹਰ ਹਰ ਸ਼ਾਖ ਹੈ ਨਖਲ ਕਲੀਮੀ। ਜ਼ੇਰ, ਜਬਰ, ਚਪ, ਗਸਤ ਹਜ਼ੂਰ। ਵੀਰਾਨਾ ਆਬਾਦ ਡਿਸੀਜੇ।ਜੰਗਲ ਬੇਲਾ ਸ਼ਾਦ ਡਿਸੀਜੇ। ਦੋਜਖ ਨਜਰਮ ਹੂਰ ਕਸੂਰ। ਆਰੀ ਫਿਰਦੇ ਹਜ, ਜ਼ਕਵਾਤੋਂ।ਸੌਮ ਸਲਵਾਤੋਂ ਜ਼ਾਤ ਸਿਫਾਤੋਂ। ਰਿੰਦ ਅਲਸਤੋਂ ਹਨ ਮਖਮੂਰ। ਕਸ਼ਫ-ਏ ਹਕਾਇਕ ਮਹਜ਼ ਮਹਾਲੇ।ਜੇ ਤੈਂ ਮੁਰਸ਼ਦ ਨਜ਼ਰ ਨ ਭਾਲੇ। ਬਿਉ ਕੁਲ, ਕੂੜ, ਫਰੇਬ ਤੇ ਜ਼ੂਰ। ਫਿਕਾ, ਉਸੂਲ, ਕਲਾਮ, ਮਆਨੀ।ਮੰਤਕ, ਨਹਵ ਤੇ ਸਰਫ ਮਬਾਨੀ। ਠਪ ਰਖ ਹੈ ਤੌਹੀਦ ਗਯੂਰ। ਮੁਲਾ ਪੁਠੜੇ ਮਾਨੀ ਕਰਦੇ।ਆਯਤ ਦਰਸ ਹਦੀਸ ਖਬਰ ਦੇ। ਸਿਰਫ ਸਦਾ ਤੇ ਥੀਏ ਮਗ਼ਰੂਰ। ਮੁੱਲਾਂ ਵੈਰੀ ਸਖਤ ਡਿਸੇਂਦੇ।ਬੇਸ਼ਕ ਹਨ ਉਸਤਾਦ ਦਿਲੇਂਦੇ। ਇਬਨੁਲ ਅਰਬੀ ਤੇ ਮਨਸੂਰ। ਸ਼ਾਹਦ, ਵਾਹਦ, ਅਸਲ ਫਰਅ ਵਿਚ।ਰਾਜ਼ ਤਰੀਕਤ ਰਸਮ ਸ਼ਰਾ ਵਿਚ। ਹੈ ਮਸ਼ਹੂਦ ਨਹੀਂ ਮਸਤੂਰ। ਬਠ ਘਤ ਰੀਤ ਰਵਸ਼ ਤਕਲੀਦੀ।ਰਾਹ ਤਹਕੀਕੀ ਸਲਕ ਫਰੀਦੀ।ਕਰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਤੇ ਥੀ ਮਸਰੂਰ। 209. ਸਾਂਵਲ ਪੁਨਲ ਵਲ ਘਰ ਡੋ ਸਧਾਇਆ ਸਾਂਵਲ ਪੁਨਲ ਵਲ ਘਰ ਡੋ ਸਧਾਇਆ।ਤਨ ਮੁੰਝ ਮਾਰਿਆ ਸਰ ਸੂਲ ਤਾਇਆ। ਡੂੰਗਰ ਡਰਾਵਨ ਦੁਖੜੇ ਸਤਾਵਨ।ਡੈਨੜੀ ਬਲਾਈਂ ਕਰ ਟੋਲ ਆਵਨ। ਬਣ ਢੋਲ ਸੁਕੜੇ ਸੌੜੇ ਨ ਭਾਵਨ।ਘਰ ਬਾਰ ਡਿਸਦਾ ਸਾਰਾ ਪਰਾਇਆ। ਮੁਠੜੀ ਮੋਈ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨ ਫੁਲੜੀਆਂ।ਡੋੜੇ ਡੋੜਾਪੇ ਤਾਂਘਾਂ ਅਵਲੜੀਆਂ। ਜਾਨੀ ਅਵੈੜਾ ਪੱਤੀਆਂ ਕਲਲੜੀਆਂ।ਹੈ ਹੈ ਅੜਾਇਆ ਅੱਖੀਆਂ ਅਜਾਇਆ। ਤੋਹਫੇ ਡੁਖਾਂ ਦੇ ਗ਼ਮ ਦੀਆਂ ਸੁਗਾਤਾਂ।ਕੀਚੇ ਸੀਸ ਡੋਆਈਆਂ ਬਰਾਤਾਂ। ਬਿਰਹੋ ਬਰਾਤਾਂ ਔਖੜੀਆਂ ਘਾਤਾਂ।ਜੀੜਾ ਨਹੇੜੇ ਨੇੜਾ ਨਾ ਭਾਇਆ। ਗੁਜਰੇ ਵਹਾਠੜੇ ਜੋਬਨ ਦੇ ਮਾਠੜੇ।ਸਿਹਰੇ ਕੁਮਾਠੜੇ ਉਜੜੇ ਟਿਕਾਣੇ। ਝੁਰਦੀ ਝੁਰਾਠੜੇ ਢੋਲਨ ਨ ਜਾਨੜੇ।ਦਿਲੜੀ ਮੁਸਾਇਆ ਬੇ ਵਸ ਰੁਲਾਇਆ। ਆਸਾਂ ਉਮੀਦਾਂ ਸਾੜੀਆਂ ਤਜਾਲੀਆਂ।ਅਸਲੋਂ ਬਰੋਚਲ ਪੀਤਾਂ ਨ ਪਾਲੀਆਂ। ਮਾਰੂ ਮਿਹਰ ਦੀਆਂ ਦੀਦਾਂ ਨ ਭਾਲੀਆਂ।ਆਇਮ ਫਰੀਦਾ ਸਖਤੀ ਦਾ ਸਾਇਆ। 210. ਸਪਾਹੀੜਾ ਨ ਮਾਰ ਨੈਣਾਂ ਦੇ ਤੀਰ ਸਪਾਹੀੜਾ ਨ ਮਾਰ ਨੈਣਾਂ ਦੇ ਤੀਰ। ਪਲਪਲ ਫਲੜੇ ਚੁਭਨ ਕੁਲਲੜੇ।ਤਨ ਮਨ ਸੀਸ ਸਰੀਰ। ਗੂੜੀਆਂ ਅਖੀਆਂ ਰਤ ਦੀਆਂ ਬੁਖੀਆਂ।ਜ਼ੁਲਫ ਸਿਆਹ ਬੇ ਪੀਰ। ਕਜਲਾ ਜੰਗੀ, ਜ਼ਾਲਮ ਜ਼ੰਗੀ।ਕੋਹਦਾ ਬੇ ਤਕਸੀਰ। ਨੇਸ਼ੇ ਡੁਖੇਂਦੇ ਰੀਸ਼ ਡੁਖੀਦੇ।ਰਗ ਰਗ ਲਖ ਲਖ ਸੀੜ। ਸੇਂਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਖੇੜੇ ਵਰਤੀਆਂ।ਵੈਰੀ ਮਾ ਪਿਓ ਵੀਰ। ਬਿਗੜੀਆਂ ਤਾਂਘਾਂ ਉਜੜੀਆਂ ਮਾਂਘਾਂ।ਵਾਰੂ ਵਸਮ ਮਲ੍ਹੇਰ। ਯਾਰ ਕੁਰਾੜਾ ਧੂਤਾ ਪਾੜਾ।ਕਿਆ ਕੀਜੇ ਤਦਬੀਰ। ਜਿੰਦੜੀ ਚੁਭਦੀ ਨੋਕ ਗ਼ਜ਼ਬ ਦੀ।ਦਿਲ ਗ਼ਮ ਦੀ ਜਾਗੀਰ। ਉਮਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨਿਭਾਇਮ ਰੋਂਦੀਂ।ਮਥੜੇ ਦੀ ਤਹਰੀਰ। 211. ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰਿਅਮ ਗੱਡ ਸਾਈਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰਿਅਮ ਗੱਡ ਸਾਈਂ।ਹੁਣ ਹੋਤ ਪੁਨਲ ਗਿਉਮ ਲੱਡ ਸਾਈਂ। ਨਾ ਕਲ ਯਾਰ ਸਜਨ ਦੀ।ਨਾ ਰਹਿ ਗਈ ਜੋਹ ਜਤਨ ਦੀ। ਨਾ ਤਿੜ ਤਾੜੇ ਮੱਡ ਸਾਈਂ। ਥਲ ਮਾਰੂ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ।ਡੰਗਰ ਔਖੀਆਂ ਘਟੀਆਂ। ਅਪੜਮ ਤੋੜ ਨ ਸੱਡ ਸਾਈਂ। ਸਖ਼ਤ ਅਵੈੜੇ ਪੈਂਡੇ।ਰੜਦੇ ਰਿੱਛ ਤੇ ਗੈਂਡੇ। ਉੱਠ ਗਈ ਆਸ ਤੋ ਤੱਡ ਸਾਈਂ। ਬਾਂਦਰ ਰਾਖਸ ਘਾਟੇ।ਖੁੜਬੁਣ ਖੂਬ ਗਬਾਟੇ। ਕਦਮ ਕਦਮ ਤੇ ਖੱਡ ਸਾਈਂ। ਦਰਦ ਫ਼ਰੀਦ ਸਤਾਵੇ।ਅੱਗ ਲਾਵੇ ਭੁੱਨ ਖਾਵੇ। ਪਟ ਪਟ ਮਾਸ ਤੇ ਹੱਡ ਸਾਈਂ। 212. ਸੱਸੀ ਕਰਹੋ ਕਤਾਰ ਸੱਸੀ ਕਰਹੋ ਕਤਾਰ।ਕੇਚ ਡਹੋਂ ਹਣ ਹਣ ਵੇ। ਝਾਗ ਜਬਲ ਥਲ ਬਾਰ।ਨਾਲ ਪੁੱਨਲ ਬਣ ਤਣ ਵੇ। ਪੱਲੜੇ ਡੋਹ ਗੁਨਾਹ ਨ ਮੈਡੇ ਵੇ।ਹੈ ਵੇ ਬਰੋਚਲ ਯਾਰ ਮੁਫ਼ਤ ਕੀਤੋ ਅਣ ਬਣ ਵੇ। ਹਿੱਕ ਕਲ੍ਹੜੀ ਪਈ ਪੀਤ ਕਲਲੜੀ ਵੇ।ਰੋਵਾਂ ਜ਼ਾਰੋ ਜ਼ਾਰ ਲਾ ਗਲੜੇ ਵਣ ਵਣ ਵੇ। ਨੈਂ ਬਾਰੀ ਤੇ ਟਾਂਗ ਉਭਾਰੀ ਵੇ।ਰਾਤ ਅੰਧਾਰ ਗੁਬਾਰ ਝੜ ਮੀਂਹ ਦੀ ਕਣ ਕਣ ਵੇ। ਕੇਡੇ ਕੱਜਲ ਮਸਾਗ ਗਿਉਸੇ ਵੇ।ਕੇਡੇ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਗਹਿਣੇ ਦੀ ਘਣ ਘਣ ਵੇ। ਦਿੱਲੜੀ ਚੁਸਤ ਨ ਥੀਵੀਂ ਫਲੜੀ ਵੇ।ਮਤਲਬ ਹਈ ਦੀਦਾਰ ਮੋਈਂ ਜੀਂਦੀਂ ਤਣ ਤਣ ਵੇ। ਰਹਿਬਰ ਸ਼ੌਕ ਸ਼ਫੀਕ ਸੁਜੇਂਦਾ ਵੇ।ਜਲਦੀ ਮੋੜ ਮੁਹਾਰ ਪਰੀਂ ਦੂੰ ਖਣ ਖਣ ਵੇ। ਬਿਰਹੋਂ ਫ਼ਰੀਦ ਹੈ ਬੋਝਾ ਕੋਝਾ ਵੇ।ਬੇਸ਼ਕ ਬਾਰੀ ਬਾਰ ਰੱਤੀ ਮਣ ਮਣ ਵੇ। 213. ਸਟ ਸਾਂਵਲ ਸਜਨ ਸਧਾਇਆ ਸਟ ਸਾਂਵਲ ਸਜਨ ਸਧਾਇਆ।ਸਰ ਸੁੰਜੜੇ ਸੂਲ ਸਤਾਇਆ। ਤਪੜੀ ਕਲਹੜੀ ਤਪੜੀ ਮਲੜੀ।ਸਾਂਗ ਹਿਜਰ ਦੀ ਰਲੜੀ। ਜਿੰਦੜੀ ਜਲੜੀ ਦਿਲੜੀ ਗਲੜੀ।ਲਗੜੀ ਅੱਗ ਕੁਲਲੜੀ। ਪੀੜ ਅਵਲੱੜੀ ਨੀਅੜੇ ਘਲੜੀ।ਪਲਪਲ ਪੂਰ ਪਰਾਇਆ। ਪਰਬਤ ਰੋਲੇ ਜਖੜ ਝੋਲੇ।ਗ਼ਮ ਦੇ ਸਾਂਗ ਸੰਗੋਲੇ। ਸੋਜ਼ ਸਮੋਲੇ ਯਾਰਨ ਕੋਲੇ।ਜੀੜਾ ਜਲ ਬਲ ਕੋਲੇ। ਸਖ਼ਤੀ ਗੋਲੇ ਸੁਝਮ ਨ ਓਲੇ।ਦਮ ਦਮ ਰੋਗ ਸਵਾਇਆ। ਨੈ ਬਾਰੀ ਮਨਤਾਰੀ ਹਾਰੀ।ਕਾਰੀ ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ। ਦਰਦਾਂ ਮਾਰੀ ਕਰਮ ਨ ਕਾਰੀ।ਉਲਟਾ ਤਰੋੜਮ ਯਾਰੀ। ਅੰਗ ਅਜ਼ਾਰੀ ਅੱਖੀਆਂ ਜਾਰੀ।ਜੋ ਲਿਖਿਆ ਸੋ ਪਾਇਆ। ਡੁੰਗਰ ਕਾਲੇ ਪੈਰੀਂ ਛਾਲੇ।ਤਤੜੀ ਵਾਕਿਆ ਘਾਲੇ। ਅੱਖਾਂ ਨਾਲੇ ਸੋਜ਼ ਪਜਾਲੇ।ਜ਼ਖਮ ਜਿਗਰ ਦੇ ਆਲੇ। ਪ੍ਰੀਤ ਨ ਪਾਲੇ ਕਰਦੇ ਚਾਲੇ।ਫਿਕਰ ਫਰਾਕ ਮੁੰਝਾਇਆ। ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਖੱਸਦਾ ਭੇਤ ਨ ਡਸਦਾ।ਵਲ ਵਲ ਢੋਲਣ ਨੱਸਦਾ। ਨੇੜੇ ਵੱਸਦਾ ਸਬ ਕੋਈ ਹੱਸਦਾ।ਝੇੜਾ ਝਗੜਾ ਸੱਸਦਾ। ਡੋਰਾ ਡੁਖੜਾ ਜੀ ਬੇਵੱਸ ਦਾ।ਦਿਲੜੀ ਮੁਫਤ ਅੜਾਇਆ। ਰੋਹ ਸਨੇੜੇ ਰਾਹ ਅਵੈੜੇ।ਵੱਸਦਾ ਯਾਰ ਪਰੇੜੇ। ਅੰਮੜੀ ਝੇੜੇ ਵੀਰ ਨਹੇੜੇ।ਸੱਸ ਨਣਾਨ ਕਰੇੜੇ। ਆ ਵੜ ਵੇੜੇ ਛੋੜ ਬਖੇੜੇ।ਸੱਟ ਘਤ ਸ਼ੋਰ ਅਜਾਇਆ। ਨਿਕਲਣ ਆਂਹੀ ਸੰਝ ਸਬਾਹੀਂ।ਬਿਰਹੋਂ ਦੁਖੇ ਦਾ ਭਾਹੀ। ਲਗੜੀਆਂ ਚਾਰੀਂ ਸੁਝਣ ਨ ਵਾਹੀ।ਰੁਲਦੀ ਬੇਲੇ ਕਾਹੀਂ। ਸੁੰਜੜੀਆਂ ਝੋਕਾਂ ਉਜੜੀਆਂ ਜਾਹੀ।ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਆਇਆ। 214. ਸਟ ਸਿਕ ਗੈਰ ਖੁਦਾ ਦੀ ਸਟ ਸਿਕ ਗੈਰ ਖੁਦਾ ਦੀ।ਸਬ ਸ਼ੈ ਵਹਿਮ ਖਿਆਲ। ਕਿਥ ਲੈਲਾ ਕਿਥ ਮਜਨੂੰ।ਕਥ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ। ਕਿਥ ਰਾਂਝਨ ਕਿਥ ਖੇੜੇ।ਕਿਥ ਹੈ ਹੀਰ ਸਿਆਲ। ਕਿਥ ਸਸੀ ਕਿਥ ਪੁਨੂੰ।ਕਿਥ ਓ ਦਰਦ ਕਸ਼ਾਲ। ਕਿਥ ਸੈਫਲ ਕਿਥ ਪਰੀਆਂ।ਕਿਥ ਓ ਹਿਜਰ ਵਸਾਲ। ਬਾਝੋਂ ਅਹਦ ਹਕੀਕੀ।ਕੁਲ ਸ਼ੈ ਐਨ ਜ਼ਵਾਲ। ਚਾਰ ਡਿਹਾਰੇ ਚੇਤਰ ਦੇ।ਕੁਡੇ ਬਕਰਵਾਲ। ਮਾ ਖਲਾ ਅੱਲਾ ਬਾਤਲ।ਬੇਹਕ ਕੂੜ ਪਪਾਲ। ਯਾਰ ਫਰੀਦ ਨ ਵਿਸਰਿਮ।ਮੁਸ਼ਕਲ ਮਹਜ਼ ਮਹਾਲ। 215. ਸੌਣ ਸਗੂਨ ਸੁਹਾਂਦਾ ਹੈ ਸੌਣ ਸਗੂਨ ਸੁਹਾਂਦਾ ਹੈ।ਮਤਾਂ ਸਾਂਵਲ ਅਸਾਂ ਵਲ ਆਂਦਾ ਹੈ। ਫਾਲ ਵਸਾਲ ਦੀ ਕਰੇ ਚਬੋਲੇ।ਲਾਲੀ ਲਿਵੇ ਤੇ ਕਾਂਗਾ ਬੋਲੇ। ਸਹਿਜੋਂ ਅੰਗ ਨ ਮਾਨੋਮ ਚੋਲੇ।ਸੇਝ ਹੱਸੇ ਘਰ ਭਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਜ਼ ਅੰਦੋਹ ਥਏ ਆਜ਼ਾਰੀ।ਸੂਲ ਕਰੇਂਦੇ ਨਾਲਾ ਜ਼ਾਰੀ। ਹਿਜਰ ਡਹਾਗ ਨੂੰ ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ।ਦਰਦ ਅਲਮ ਗ਼ਮ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਸ aੁਮੀਦ ਨਵੀਦ ਹੈ ਸ਼ਾਦੀ।ਈਦ ਸਈਦ ਮੁਬਾਰਕਬਾਦੀ। ਰਾਹਤ ਹਰ ਦਮ ਵਾਧੋ ਵਾਧੀ।ਸੁਖ ਸੁਖੜਾ ਡੁੱਖ ਮਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਣੀ ਫੋਗ ਫੁਲਾਰੀ ਵਾਹ ਵਾਹ ! ਕੰਡੜੀ ਕਰੜ ਸਿੰਗਾਰੀ ਵਾਹ ਵਾਹ ! ਚਨੜਕੀ ਘੰਡ ਤਵਾਰੇ ਵਾਹ ਵਾਹ ! ਝੋਕਾਂ ਮਾਲ ਨ ਮਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆ ਫ਼ਰੀਦ ਡੁਹਾਗ ਦਾ ਵੇਲ੍ਹਾ।ਸਿਹਨ ਸੁਹੇਲਾ ਘਰ ਅਲਬੇਲਾ। ਆਪੇ ਦਿਲਬਰ ਕੀਤਮ ਮੇਲਾ।ਜੈਂ ਬਿਨ ਜੀ ਤੜਫਾਂਦਾ ਹੈ। 216. ਸਾਵਨ ਬੂੰਦੜੀਆਂ ਝਰਲਾਵੇ ਸਾਵਨ ਬੂੰਦੜੀਆਂ ਝਰਲਾਵੇ। ਕੂਕ ਕੂਕ ਪਾਪੀ ਤੇ ਪਪੀਹਾ।ਫੂਖ ਫੂਕ ਤਨ ਆਗ ਜਗਾਵੇ। ਕੋਇਲ ਕੂੰਜ ਮੁਹਰਵਾ ਬੋਲੇ।ਦਿਲ ਦੁਖਿਆਰੀ ਨੂੰ ਡੁੱਖ਼ ਤਾਵੇ। ਨੈਨ ਚੈਨ ਸੇ ਝਗੜਤ ਝਗੜਤ।ਤੜਫਤ ਤੜਫਤ ਰੈਨ ਬਹਾਵੇ। ਛੱਤੀਆਂ ਧੜਕਤ ਜੀਅੜਾ ਲਰਜਤ।ਤੁਜ ਬਿਨ ਕਾਰੀ ਘਟਨ ਡਰਾਵੇ। ਰੁਮ ਝੁਮ ਰੁਤ ਬਰਖ਼ਾ ਸੋਹੇ।ਅੰਗ ਅੰਗ ਰਸ ਰਾਂਦ ਰਚਾਵੇ। ਬੀਤ ਗਏ ਦਿਨ ਰੈਨ ਡੁੱਖਾਂ ਦੇ।ਕਹੋ ਰੀ ਪੀਆ ਕੇ ਸੇਝ ਸੁਹਾਵੇ। ਪੀਤਮ ਪੀਤ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਪਾਲੀ।ਅੰਗ ਅੰਗ ਬਰਹਨ ਮੁਰਝਾਵੇ। 217. ਸਾਵਣ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਾਰਾਂ ਸਾਵਣ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਾਰਾਂ।ਤਰਸ ਪੌਵੀ ਪੁੱਨਲ ਆ ਮੋੜ ਮਹਾਰਾਂ। ਹੰਜੜੂ ਹਾਰਾਂ ਵਾਟ ਨਿਹਾਰਾਂ।ਬੈਠੀ ਕਾਂਗ ਉਡਾਰਾਂ। ਸੱਜੜੀਆਂ ਰਾਤੀਂ ਪਾਵਾਂ ਫਾਲਾਂ।ਡੇਂਹਾਂ ਢਾਲੇ ਮਾਰਾਂ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਕੇਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਾਲੀ।ਔਖੀ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂ। ਰੋਜ ਅਜ਼ਲ ਦੀਆਂ ਲਧਿੱਅਮ ਲਾਵਾਂ।ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ਆਰਾਂ। ਸੁੰਜੜੀਂ ਟਿਬੜੀਂ ਦਿੱਲੜੀ ਮੋਹੀ।ਵਿਸਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਜ਼ਾਰਾਂ। ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਵਾਸਾਇਮ ਮੂਲਾ।ਥੀਆਂ ਚੌ ਗੁੱਠ ਬਹਾਰਾਂ। ਥਲ ਚਤਰਾਂਗ ਡੱਸੀਜਨ ਨਦੀਆਂ।ਰਿੱਮ ਝਿੱਮ ਲਾਸੂੰ ਤਾਰਾਂ। ਨੀਲੀਆਂ ਪੀਲੀਆਂ ਰੱਤੀਆਂ ਪੀਂਘਾਂ।ਮਛਲੀ ਸਹੰਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ। ਸੁਰਖ ਕਰੇਂਹ ਤੇ ਚਿੱਟੜੀਆਂ ਬੋਟੀਆਂ।ਸਾਵੀਆਂ ਲਾਣੀਆਂ ਖ਼ਾਰਾਂ। ਜੋਫੜ ਜੋਫੜ ਘੁਮਕਣ ਮੱਟੀਆਂ।ਸੋਂਹਦੀਆਂ ਘੁੰਡ ਤਵਾਰਾਂ। ਗਾਈਂ ਬਕਰੀਆਂ ਭੇਡਾਂ ਚਾਂਗੈ।ਚਰਦੇ ਜੋੜ ਕਤਾਰਾਂ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਮਿਲਮ ਦਿਲ ਭਾਦਾ।ਮੈਲੇ ਵੇਸ ਉਤਾਰਾਂ। 218. ਸੀਨਾ ਮਹਜ਼ ਲਵੀਰਾਂ ਸੀਨਾ ਮਹਜ਼ ਲਵੀਰਾਂ।ਦਿੱਲੜੀ ਧਈਆ ਧਈਆ। ਰੋ ਰੋ ਉੱਜੜੀਆਂ ਅੱਖੀਆਂ ਸੁੱਜੜੀਆਂ।ਚੋਲੀ ਚੁੱਨੜੀ ਲੀਰਾਂ। ਖਿਲਦੀਆਂ ਸੰਗੀਆਂ ਸਈਆਂ। ਇਸ਼ਕ ਬੁਰਾਈ ਜੋੜ ਕਰਾਈ।ਲੂੰ ਲੂੰ ਲੱਖ ਲੱਖ ਪੀੜਾਂ। ਵੱਸ ਸੂਲੀ ਦੇ ਪਈਆਂ। ਦਰਦ ਅੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੋਜ਼ ਜਿਗ਼ਰ ਵਿੱਚ।ਅੱਖੀਆਂ ਨੀਰ ਵਹੀਰਾਂ। ਮੂੰ ਸਿਰ ਭੁਸੜ ਛਈਆਂ। ਨੀੜੇ ਵੇੜਮ ਸਖ਼ਤ ਨਹੇੜਮ।ਚੁੱਟੜੀ ਹਿਜਰ ਦੇ ਤੀਰਾਂ। ਓ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਕਿਨ ਗਈਆਂ। ਖੋਟ ਕਮਾਵਨ ਕੂੜ ਅਲਾਵਨ।ਕੂੜੀਆਂ ਡੇਵਮ ਧੀਰਾਂ। ਛੱਡ ਦੇ ਸਾਵਲ ਬਈਆਂ। ਬਿਰਹੋਂ ਭੰਵਾਲੀ ਡੇਖ ਫ਼ਰੀਦਾ।ਸੈ ਸੱਸੀਆਂ ਲੱਖ ਹੀਰਾਂ। ਰੁਲਦੀਆਂ ਬੂਟੇ ਲਈਆਂ। 219. ਸੇਜ ਸੁਹਾਇਮ ਬੇਲੀ ਸੇਜ ਸੁਹਾਇਮ ਬੇਲੀ।ਸਿਕਦੀ ਬਾਂਹ ਚੂੜੇਲੀ। ਯਾਰ ਨ ਮਿਲਦਾ ਆਲਮ ਖਿਲਦਾ।ਹਾਲ ਅਵੱਲੜਾ ਔਖੜੇ ਦਿਲ ਦਾ। ਸੁੰਜ ਬਰ ਸਿਹਨ ਹਵੇਲੀ। ਬੁਲਬੁਲ ਭੰਵਰੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਪਾਵਿਨ।ਰਲ ਮਿਲ ਦੋਸਤ ਬਸੰਤ ਸੁਹਾਵਿਨ। ਆਈ ਰੁਤ ਅਲਬੇਲੀ। ਖਿੜ ਕੇ ਸੀ ਸਿਆਲੇ ਬੀਤੇ।ਸੌਂਗੀਂ ਜੇਵਰ ਤਰੇਵਰ ਕੀਤੇ। ਹਿੱਕ ਮੈਂ ਮਹਜ਼ ਡੁਹੇਲੀ। ਪੀਤ ਪਰੀਂਦੀ ਸਿੱਕ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ।ਸੀਨੇ ਸੌ ਸੌ ਸਾਂਗ ਡੁੱਖਾਂ ਦੀ। ਸੇਂਧ ਧੜੀ ਥਈ ਮੇਲੀ। ਕੱਜਲੇ ਬਾਦਲ ਮੀਂਹ ਬਰਸਾਤੀਂ।ਗਾਜਾਂ ਖਮਣੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਰਾਤੀਂ। ਰੁਲਦੇ ਰੋਹ ਇਕੇਲੀ। ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਦੇ ਵਕਤ ਵਿਹਾਣੇ।ਫੁਲ ਗੁਲ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਕਮਾਣੇ। ਬਠ ਰਾਵੇਲ ਚੰਬੇਲੀ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਆਇਮ ਵੇੜ੍ਹੇ।ਉੱਜੜੇ ਗਾਨੇ ਗਹਿਣੇ ਸਿਹਰੇ। ਫਿਰਦੀ ਮੈਲ ਕੁਚੈਲੀ। 220. ਸ਼ਹੁ(ਸ਼ਾਹ) ਰਾਂਝਾ ਅਲਬੇਲਾ ਸ਼ਹੁ(ਸ਼ਾਹ) ਰਾਂਝਾ ਅਲਬੇਲਾ।ਜੋਗੀ ਜਾਦੂਗਰ ਵੇ। ਰਾਵਲ ਬੰਸੀ ਜੋੜ ਸੁਣਾਈ।ਵਿੱਸਰ ਗਿਉਮ ਘਰ ਵਰ ਵੇ। ਯਾਰ ਰੰਝੇਟੇ ਮੁਰਲੀ ਵਾਹੀ।ਕਰ ਕਰ ਪੇਚ ਹੁਨਰ ਵੇ। ਅਨਹਦ ਬੀਨ ਬਜਾ ਮਨ ਮੋਹਿਸ।ਰੁਲਦੀ ਬੂਟੇ ਝਰ ਵੇ। ਕੰਨੇ ਕੰਨੇ ਬੁੰਦੇ ਗਲ ਝਪ ਮਾਲ੍ਹਾਂ।ਰਹਿੰਦੇ ਹੁਸਨ ਨਗਰ ਵੇ। ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੋਂ(ਹਜ਼ਾਰਿਉਂ) ਰਾਂਝਣ ਆਇਆ।ਹੀਰ ਤੱਤੀ ਦੇ ਘਰ ਵੇ। ਜੋਗਣ ਥੀਸਾਂ ਖ਼ਾਕ ਰਮੇਸਾਂ।ਰੁਲਸਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਬਹਰ ਵੇ। ਮਾ ਪਿਉ ਛੋੜ ਲਗੀ ਲੱੜ ਤੈਡੇ।ਸਾਂਵਲ ਕਾਰੀ ਕਰ ਵੇ। ਬਾਝ ਪਰੀਂਦੇ ਬਾਝ ਨ ਕਾਈ।ਬੱਠ ਜ਼ੇਵਰ ਬੱਠ ਜ਼ਰ ਵੇ। ਇਤਨਾ ਜ਼ੁਲਮ ਮੁਨਾਸਬ ਨਾਹੀਂ।ਰੱਬ ਕੋਲੋਂ ਕੁਝ ਡਰ ਵੇ। ਰਾਂਝਾ ਜੋਗੀ ਮੈਂ ਜੁਗ਼ਿਆਣੀ।ਡਿੱਤੜੀ ਇਸ਼ਕ ਖ਼ਬਰ ਵੇ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਵਿਸਰਮ ਹਰਗਿਜ਼।ਸਿੱਕਦੀ ਵੈਸਾਂ ਮਰ ਵੇ। 221. ਸ਼ਹੁ ਰਾਂਝਾ ਅਲਬੇਲਾ ਸ਼ਹੁ ਰਾਂਝਾ ਅਲਬੇਲਾ।ਹੈਂ ਦਿਲੇਂਦਾ ਠੱਗ ਵੇ। ਤੈਂਡੇ ਤਾਨੇ ਮਿਹਣੇ ਸਿੱਠੜੀ।ਡੇਵਮ ਸਾਰਾ ਜੱਗ ਵੇ। ਝੋਕ ਨ ਆਵਾਂ ਕੈਂ ਵਲ ਜਾਵਾਂ।ਹੀਰ ਤੱਤੀ ਦੀ ਤੱਗ ਵੇ। ਕੇਡੇ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਗਿਉਸੇ।ਕੇਡੇ ਗਏ ਝੱਗ ਮੱਗ ਵੇ। ਨੇੜੇ ਜੀਅੜਾ ਜੋੜ ਨਿਹੇੜੇਮ।ਧਾਂ ਕਿਰਮ ਰਗ ਰਗ ਵੇ। ਸੂਲ ਅਵੱਲੜੇ ਮੂਲ ਮੁੱਠੀ ਦੇ।ਡੁੱਖ ਆਵਨ ਕਰ ਵਗ ਵੇ। ਬਿਰਹੋ ਲੁੰਬੀ ਜੁੜ ਕਰ ਲਾਈ।ਲੂੰ ਲੂੰ ਧੁੱਖਦੀ ਅੱਗ ਵੇ। ਰੋਂਦੀ ਖਪਦੀ ਆਤਣ ਬਹਿੰਦੀਂ।ਥਈ ਬੀਮਾਰ ਅਲਗ ਵੇ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਕੀਤਮ ਕਾਰੀ।ਜੀਵਾਂ ਕੈਂਦੇ ਲਗ ਵੇ। 222. ਸਿਖ ਰੀਤ ਰਵਸ਼ ਮਨਸੂਰੀ ਨੂੰ ਸਿਖ ਰੀਤ ਰਵਸ਼ ਮਨਸੂਰੀ ਨੂੰ।ਹੁਣ ਠੱਪ ਰੱਖ ਕਨਜ ਕਦੂਰੀ ਨੂੰ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ਼ਕ ਮਦੱਰਸੇ ਆਇਆ।ਫ਼ਿਕਾ ਅਸੂਲ ਦਾ ਫ਼ਿਕਰ ਉਠਾਇਆ। ਬੇਸ਼ਕ ਆਰਫ਼ ਹੋਕਰ ਪਾਇਆ।ਰਮਜ਼ ਹਕੀਕਤ ਪੂਰੀ ਨੂੰ। ਜੋ ਕੋਈ ਚਾਹੇ ਇਲਮ ਹਕਾਇਕ।ਰਾਜ਼ ਲੁਟਨੀ ਕਸ਼ਫ ਦਕਾਇਕ। ਥੀਵੇ ਅਪਨੇ ਆਪ ਦਾ ਸ਼ਾਇਕ।ਸੱਟ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੂਰੀ ਨੂੰ। ਹਮਾ ਓਸਤ ਦੇ ਭੇਦ ਨਿਆਰੇ।ਜਾਣਨ ਵਹਦਤ ਦੇ ਵਣਜਾਰੇ। ਹਰ ਹਰ ਸ਼ੈ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਨਜ਼ਾਰੇ।ਅਸਰ ਤਜੱਲੀ ਤੂਰੀ ਨੂੰ। ਬੇਦ ਅਨੋਖੈ ਪੰਥ ਅਵੈੜੇ।ਵੇੜੋ ਵੱਸਦੇ ਰਖਣ ਬਖੋੜੇ। ਹੋਰ ਨ ਕੋਈ ਆਪ ਨਬੇੜੇ।ਆਪਣੀ ਇਕੀ ਪੂਰੀ ਨੂੰ। ਲੁਤਫ਼ ਅਜ਼ਲ ਦਾ ਵੇਲਾ ਆਇਆ।ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਂ ਗੁਰ ਗਿਆਨ ਸੁਨਾਇਆ। ਤਬਾ ਸਲੀਮ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਪਾਇਆ।ਫ਼ਹਿਮ ਲੁਗਾਤ ਤਯੂਰੀ ਨੂੰ। 223. ਸਿੱਕ ਸਾੜੇ ਦਿਲ ਤਾਂਗ ਪਜਾਲੇ ਸਿੱਕ ਸਾੜੇ ਦਿਲ ਤਾਂਗ ਪਜਾਲੇ।ਵਤਨ ਨ ਵਿਸਰਮ ਰਾਂਝਣ ਵਾਲੇ। ਹਿਜਰ ਫ਼ਰਾਕ ਦਾ ਕੋਝਾ ਕਿੱਸਾ।ਸਾਹ ਮੁੰਝਾਏ ਤੇ ਹਾਂ ਡਾਲੇ। ਰਾਹ ਅਵੱਲੜੇ ਲੱਖ ਲੱਖ ਵੱਲੜੇ।ਡੂੰਗਰ ਕਾਲੇ ਪੈਰੀਂ ਛਾਲੇ। ਦਿੱਲੜੀ ਜਡੜੀ ਡੁੱਖੜੀਂ ਲਡੜੀ।ਕੇਵੇਂ ਹੋਸ਼ ਹਵਾਸ ਸੰਭਾਲੇ। ਜੈਦੀਂ ਡੇਖਾਂ ਝੋਕ ਸਜਨ ਦੀ।ਕਾਦਰ ਬਾਰ ਗ਼ਮਾਂ ਦੇ ਟਾਲੇ। ਇਸ਼ਕ ਸੌਗਾਤਾਂ ਮੈਂ ਵਲ ਭੇਜੀਆਂ।ਦਰਦ ਅੰਦੇਸ਼ੇ ਰੋਗ ਕਸ਼ਾਲੇ। ਹੈ ਸੋਹਣਿਆਂ ਦੀ ਆਦਤ ਅਸਲੋਂ।ਕੁੜੇ ਪੇਚ ਫ਼ਰੇਬੀ ਚਾਲੇ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਉਤਰਮ ਦਿਲ ਤੋਂ।ਲੁਤਫੇਂ ਭਾਲੇ ਖਵਾਹ ਨ ਭਾਲੇ। 224. ਸਿਕ ਸੂਲੀਂ ਸਾੜੀਂ ਸਾਰੀ ਸਿਕ ਸੂਲੀਂ ਸਾੜੀਂ ਸਾਰੀ।ਵਹ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਅਵਾਵਾੜੀ। ਦਿਲ ਜਲ ਬਲ ਕੇਰੀ ਕੋਲੇ।ਡੁੱਖ ਰਗ ਰਗ ਸੋਜ਼ ਸਮੋਲੇ। ਹਿੱਕ ਸੀਨਾ ਸੌ ਸੌ ਸ਼ੁਅਲੇ।ਹਿਨ ਬਿਰਹੋਂ ਤੇ ਦੋਜ਼ਖ ਹਾੜੀ। ਜੈਂ ਡੇਹ ਅੱਖੀਂ ਮੈਂ ਲਾਤੀਆਂ।ਕੁਲ ਆਸ ਉੱਮੀਦਾਂ ਲਾਥੀਆਂ। ਕਿਆ ਫਤਕਨ ਜੇੜ੍ਹੀਆਂ ਫਾਤੀਆਂ।ਬਿਆ ਹਰ ਕੋਈ ਮਾਰੇ ਤਾੜੀ। ਮੈਂ ਕਰਾਂ ਤੱਤੀ ਕਿਆ ਕਾਰੀ।ਹੁਣ ਜ਼ਖਮ ਪੁੱਠੇ ਫੱਟ ਕਾਰੀ। ਗਲ ਕਾਤੀ ਪੇਟ ਕਟਾਰੀ।ਸਰ ਬਰਛੀ ਤਬਰ ਕਟਾਰੀ। ਥਿਆ ਵੱਸ ਹੱਸ ਕੋਲੇ ਓਲੇ।ਹੁਣ ਫੋਲ ਨ ਦਿਲ ਦੇ ਫੋਲੇ। ਅਥ ਪਏ ਜੂਲ੍ਹਦੇ ਭੋਲੇ।ਗੱਠ ਸੇਵਾਂ ਡੂੰ ਹਤ ਪਾੜੀ। ਮਿਲ ਮੂੰਹ੍ਰੀਂ ਡੋਲੀਆਂ ਵੱਟੀਆਂ।ਗਈ ਫ਼ਰਹਤ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਹਟੀਆਂ। ਗ਼ਮ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਪਾੜੋਂ ਪਟੀਆਂ।ਡੁੱਖ ਸੁਖ ਦੀ ਬੇਖ ਉਖਾੜੀ। ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਹਤ ਬਹਾਨੇ।ਕਈ ਡੇਵਮ ਮੇਹਣੋ ਤਾਨੇ। ਕਈ ਮਾਰਨ ਕਾਠੀਆਂ ਕਾਨੇ।ਹੈ ਬਿਆ ਬਿਆ ਜ਼ੁਲਮ ਡਿਹਾੜੀ। ਸੁਣ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀਆਂ ਧਾਈਂ।ਕਰ ਨਾਜ਼ ਵ ਸ਼ੋਖ ਨਿਗਾਹੀਂ। ਵਲ ਆਪੇ ਸਾਵਲ ਸਾਂਈਂ।ਹੈ ਗੜਾ ਕੋਨ ਫਫਾੜੀ। 225. ਸੋਹਣਾਂ ਨਹਨ ਅਕਰਬ ਡਿੱਸਦਾ ੜੀ ਸੋਹਣਾਂ ਨਹਨ ਅਕਰਬ ਡਿੱਸਦਾ ੜੀ।ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਨ ਹੱਸ ਰਸ ਵਸਦਾ ੜੀ। ਕੇਨੂੰ ਡੁੱਖ ਦੀ ਗਾਲ੍ਹ ਸੁਣਾਵਾਂ।ਕਲ੍ਹੜੀ ਸੇਝ ਸੁੱਤੀ ਤੜਫਾਵਾਂ। ਤਾਰੇ ਗਿਣ ਗਿਣ ਰਾਤ ਨਿਭਾਵਾਂ।ਹੈ ਜੀ ਔਖਾ ਬੇਵੱਸਦਾ ੜੀ। ਯਾਰ ਪੁੱਨਲ ਡੂੰ ਦਿੱਲੜੀ ਤਾਂਗੇ।ਔਖੇ ਲਾਂਘੇ ਰਾਹ ਅੜਾਂਗੇ। ਮੁਸ਼ਕਲ ਪੈਂਡਾ ਮਿਲਣ ਮਹਾਂਗੇ।ਕੰਨੀਂ ਪੌਵਿਮ ਆਵਾਜ਼ ਜਰਸ ਦਾ ੜੀ। ਕੋਲੇਂ ਵੱਸਦਾ ਭੇਤ ਨ ਡੱਸਦਾ।ਦਿੱਲੜੀ ਖੱਸਦਾ ਵਲ ਵਲ ਨੱਸਦਾ। ਡੇਖ ਕੇ ਹਾਲ ਏਹੀਂ ਬੇਕੱਸਦਾ।ਕਰ ਠਾਹ ਠਾਹ ਦੁਰ ਦੂੰ ਹੱਸਦਾ ੜੀ। ਨਾਜ਼ਕ ਢੰਗ ਅਜਾਇਬ ਵੱਨਦਾ।ਸਾਂਵਲ ਢੋਲੇ ਮਨ ਮੋਹਨ ਦਾ। ਮਾਣ ਕਰਾਂ ਕਿਆ ਯਾਰ ਸਜਣ ਦਾ।ਓ ਦਿਲਬਰ ਹੈ ਹਰ ਕੱਸ ਦਾ ੜੀ। ਏ ਬੇਕਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨਿਭਾਇਆ।ਲੋਹੇ ਵਾਂਗ ਬਹੂੰ ਬੇ ਮਾਇਆ। ਫ਼ਖਰ ਪਏ ਦੀ ਸੁਹਬਤ ਆਇਆ।ਥਿਆ ਹਮਸਾਇਆ ਪਾਰਸ ਦਾ ੜੀ। 226. ਸੋਹਣੇ ਯਾਰ ਬਾਝੋਂ ਮੈਡੀ ਨਹੀਂ ਸਰਦੀ ਸੋਹਣੇ ਯਾਰ ਬਾਝੋਂ ਮੈਡੀ ਨਹੀਂ ਸਰਦੀ।ਤਾਂਘ ਆਵੇ ਵਧਦੀ ਸਿਕ ਆਵੇ ਚੜ੍ਹਦੀ। ਕੀਤਾ ਹਿਜਰ ਤੈਡੇ ਮੈਕੂੰ ਜ਼ਾਰੋ ਜ਼ਾਰੇ।ਦਿਲ ਪਾਰੇ ਪਾਰੇ ਸਰ ਧਾਰੋ ਧਾਰੇ। ਮੁੰਝ ਵਾਧੋ ਵਾਧੇ ਡੁੱਖ ਤਾਰੇ ਤਾਰੇ।ਰੱਬ ਮੇਲੇ ਮਾਹੀ ਬੈਠੀ ਧਾਂ ਕਰਦੀ। ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ ਮਾਹੀ ਕਡੀ ਪਾਵੇ ਫੇਰਾ।ਸ਼ਾਲਾ ਪਾ ਕੇ ਫੇਰਾ ਪੁੱਛੇ ਹਾਲ ਓ ਮੇਰਾ। ਦਿਲ ਦਰਦਾਂ ਮਾਰੀ ਡੁੱਖਾਂ ਲਾਇਆ ਦੇਰਾ।ਰਾਤੀਂ ਆਹੀਂ ਭਰਦੀ ਡੇਹਾਂ ਸੂਲਾਂ ਸੜਦੀ। ਪੁਨੂੰ ਖਾਨ ਮੇਰੇ ਕੀਤੀ ਕੇਚ ਤਿਆਰੀ।ਮੈਂ ਮਿੱਨਤਾਂ ਕਰਦੀ ਤਰੋੜੀ ਵੈਂਦਾ ਯਾਰੀ। ਕਈ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ ਕਿਆ ਕੀਜੇ ਕਾਰੀ।ਸਟ ਬਾਂਦੀ ਬਰਦੀ ਥੀਸਾਂ ਬਾਂਦੀ ਬਰਦੀ। ਰੋ ਰੋ ਫ਼ਰੀਦਾ ਫ਼ਰਿਆਦ ਕਰਸਾਂ।ਗ਼ਮ ਬਾਝ ਉਸ ਦੇ ਬਿਆ ਸਾਹ ਨ ਭਰਸਾਂ। ਜਾ ਥੀਸਮ ਮੇਲਾ ਜਾ ਰੁਲਦੀ ਮਰਸਾਂ।ਕਹੀਂ ਲਾ ਡਖਾਈ ਦਿਲ ਚੋਟ ਅੰਦਰ ਦੀ। 227. ਸੋਹਣੇ ਯਾਰ ਪੁਨਲ ਦਾ ਸੋਹਣੇ ਯਾਰ ਪੁਨਲ ਦਾ।ਹਰ ਜਾ ਐਨ ਹਜੂਰ। ਅੱਵਲ ਆਖਰ ਜ਼ਾਹਰ ਬਾਤਨ।ਉਸਦਾ ਜਾਣ ਜ਼ਹੂਰ। ਆਪ ਬਣੇ ਸੁਲਤਾਨ ਜਹਾਂ ਦਾ।ਆਪ ਬਣੇ ਮਜ਼ਦੂਰ। ਥੀ ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਫਿਰੇ ਵਿਚ ਗਮ ਦੇ।ਵਾਸਲ ਥੀ ਮਹਜੂਰ। ਥੀ ਮਾਸ਼ੂਕ ਦਿਲੀਂ ਲੁਟ ਨੇਵੇਂ।ਜਾਨ ਕਰੇ ਰੰਜੂਰ। ਗਲ ਲਾਂਵਣ ਵਲ ਮਾਰ ਤੜ੍ਹਾਵਣ।ਏਹੋ ਨਹੀਂ ਦਸਤੂਰ। ਚਸ਼ਮਾਂ ਫ਼ਖਰੂਦੀਨ ਮਿਠਲ ਦੀਆਂ।ਤਨ ਮਨ ਕੀਤਾ ਚੂਰ। ਘੋਲ ਘੋਤ ਮੈਂ ਫ਼ਖਰ ਜਹਾਂ ਤੂੰ।ਜਨਤ ਹੂਰ ਕਸੂਰ। ਯਾਰ ਫਰੀਦ ਕੂੰ ਏਵੇਂ ਸਾੜਿਓ।ਜਿਵੇਂ ਜਲਿਆ ਕੋਹ ਤੂਰ। 228. ਸੋਹਣੀਆਂ ਰਮਜ਼ਾਂ ਤੇਰੀਆਂ ਭਾਉਂਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਰਮਜ਼ਾਂ ਤੇਰੀਆਂ ਭਾਉਂਦੀਆਂ।ਸਾਨੂੰ ਗੁੱਝੜੀ ਚੇਟਕ ਲਾਉਂਦੀਆਂ। ਚਸ਼ਮਾਂ ਜਾਦੂ ਕਹਿਰ ਕਿਆਮਤ।ਹੋਸ਼ ਹੱਵਾਸ ਭੁਲਾਉਂਦੀਆਂ। ਅਬਰੂ ਕੋਸ ਤੇ ਮਿਜ਼ਗਾਂ ਕੈਬਰ।ਜ਼ੁਲਮੀਂ ਚੋਟ ਚਲਾਉਂਦੀਆਂ। ਚੜ੍ਹਨ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨ ਮੁੜਦੀਆਂ ਹਰਗਿਜ਼।ਜ਼ੁਲਫ਼ਾਂ ਸੈਦ ਫੁਹਾਉਂਦੀਆਂ। ਚਾਲੀਂ ਨਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਮੋਹਦੀਆਂ।ਹੁਕਮੀਂ ਬਿਰਹੋਂ ਬਛਾਉਂਦੀਆਂ। ਤੇਗ਼ਾਂ ਤੇਜ਼ ਨਿਗਾਹ ਦੀਆਂ ਹਰ ਦਮ।ਲਾਲ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਧਾਉਂਦੀਆਂ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਕਈ ਘਰ ਗਾਲੇ।ਸਹੰਸ ਪਈਆਂ ਤੜਫ਼ਾਉਂਦੀਆਂ। 229. ਸੁਬਹ ਸਾਦਕ ਖਾਂ ਸਾਹਿਬੀ ਮਾਣੇ ਸੁਬਹ ਸਾਦਕ ਖਾਂ ਸਾਹਿਬੀ ਮਾਣੇ।ਪਾ ਸਿਹਰੇ ਗਾਨੇ ਗਹਿਣੇ। ਸਹਿਜੋਂ ਫੁਲੂੰ ਸੇਝ ਸੁਹਾ ਤੂੰ।ਬਖ਼ਤ ਤੇ ਤਖ਼ਤ ਕੂੰ ਜੋੜ ਛਕਾ ਤੂੰ। ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਕੂੰ ਆਪ ਵਸਾ ਤੂੰ।ਪਟ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਥਾਣੇ। ਸੁਣ ਇਕਬਾਲ ਤੈਡਾ ਪੈ ਡਰਦੇ।ਰਾਜੇ ਦਹਸ਼ਤ ਕਰ ਮਰਦੇ। ਮੀਰ ਨਵਾਬ ਥਏ ਆ ਬਰਦੇ।ਬੇ ਜ਼ਰ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿਕਾਣੇ। ਪੀਰ ਫ਼ਕੀਰ ਤੈਕੂੰ ਸਬ ਚਹਿੰਦੇ।ਸੂਬੇਦਾਰ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਰਹਿੰਦੇ। ਗਿਰਦਾ ਗਿਰਦ ਕਚਹਿਰੀ ਬਹਿੰਦੇ।ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਸਿਆਣੇ। ਫੈਜ ਤੈਡੇ ਦੇ ਜਗ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ।ਜ਼ਾਲਾਂ ਮਰਦ ਗਏ ਘਿਨ ਹਿਸੇ। ਨੀਂਗਰ ਤਕੜੇ ਬੁਢੜੇ ਲਿਸੇ।ਨੰਢੜੇ ਬਾਲ ਅਯਾਣੇ। ਖ਼ੂਬ ਹੰਡਾਈਂ ਜਿੰਦ ਜਵਾਨੀ।ਹਰ ਦਮ ਕੋਲ ਵੱਸੀਂ ਦਿਲ ਜਾਨੀ। ਯਾਰ ਪਿਆਰਾ ਯੂਸਫ਼ ਸਾਨੀ।ਨਾਜ਼ ਤੈਂਡੇ ਮਨ ਭਾਣੇ। ਕਰੇ ਫ਼ਰੀਦ ਹਮੇਸ਼ ਦੁਆਈਂ।ਸਾਂਵਲ ਜੀਵੇਂ ਚਰ ਜੁਗ ਤਾਈਂ। ਤੈਡੇ ਸਾਡਾ ਸੋਹਣਾ ਸਾਈਂ।ਲਗੜੇ ਨੇਂਹ ਪੁਰਾਣੇ। 230. ਸੁਖ ਸੋਮਹਣ ਸਿਧਾਇਮ ਸੁਖ ਸੋਮਹਣ ਸਿਧਾਇਮ।ਯਾਰ ਨ ਨੀਤਮ ਸੰਗ ਵੇ। ਸੇਝ ਰੰਗੀਲੀ ਸੁਟਿਅਮ ਪਸੇਲੀ।ਧਾਂ ਕਰਮ ਅੰਗ ਅੰਗ ਵੇ। ਨਿਕਲਨ ਆਹੀਂ ਸੰਜ ਸਬਾਹੀ।ਡੁੱਖੜੀਂ ਕੀਤਮ ਤੰਗ ਵੇ। ਸੱਜਣ ਸਧਾਏ ਵਲ ਨ ਆਏ।ਵਾਹ ਕਾਦਰ ਦਾ ਰੰਗ ਵੇ। ਕੋਲ ਨ ਨੀਤਮ ਢੋਲ ਦਿਲੇਂਦੇ।ਰੋਹੀ ਰੁਲਿਉਮ ਕੁਰੰਗ ਵੇ। ਟਲ੍ਹਿਅਮ ਨਾ ਸਖ਼ਤੀ ਤੇ ਬਦਬਖ਼ਤੀ।ਗਿਆ ਨਾਮੁਸ ਤੇ ਨੰਗ ਵੇ। ਦਰਦ ਅਵੱਲੜੇ ਸੂਲ ਕਲੱਲੜੇ।ਤਨ ਮਨ ਦੂਰ ਚਰੰਗ ਵੇ। ਰੁਲਦੀ ਥਲ ਵਿੱਚ ਯਾਰ ਨ ਵਲ ਵਿੱਚ।ਵੱਲੜੀ ਲਗੜੀ ਜੰਗ ਵੇ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਛਕਾ ਮੋਈਂ ਜੀਂਦੀ।ਡੇ ਸਰ ਮੁਲ ਨ ਸੰਗ ਵੇ। 231. ਸੁਣ ਸਮਝੜੇ ਜ਼ਾਹੇਦ ਜਾਹਦ ਤੂੰ ਸੁਣ ਸਮਝੜੇ ਜ਼ਾਹੇਦ ਜਾਹਦ ਤੂੰ।ਹਿਨ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਏ ਕਲਮਾਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਗਾਲ੍ਹ ਅਜਬ ਹੈ ਹਾਲ ਅਜਬ।ਹੈ ਚਾਲ ਅਜਬ ਹੈ ਘਾਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਜ਼ੌਕ ਅਜਬ ਹੈ ਸ਼ੌਕ ਅਜਬ।ਹੈ ਐਨ ਅਜਬ ਹੈ ਬੈਨ ਅਜਬ। ਹੈ ਜ਼ਿਕਰ ਅਜਬ ਹੈ ਫ਼ਿਕਰ ਅਜਬ।ਹੈ ਨਫ਼ੀ ਅਜਬ ਅਸਬਾਤ ਅਜਬ। ਕੁਲ ਤਾਂਘ ਤਲਬ ਮਫਕੂਦ ਕਰਨ।ਸਭ ਸੂਰਤ ਹੱਕ ਮਸਜੂਦ ਕਰਨ। ਥੀ ਬਾਜ਼ਲ ਤਰਕ ਵਜੂਦ ਕਰਨ।ਸਕ ਸੌਮ ਸਲਵਾਤ ਜ਼ਕਵਾਤ ਅਜਬ। ਹਿਕਮਾਤ ਅਜਬ ਸੁਬਹਾਤ ਅਜਬ।ਦਰਜਾਤ ਅਜਬ ਦਰਕਾਤ ਅਜਬ। ਆਯਾਤ ਅਜਬ ਤਾਆਤ ਅਜਬ।ਤਾਗ਼ੂਤ ਤੇ ਲਾਤ ਮਨਾਤ ਅਜਬ। ਹਿਕ ਜਾਤੋਂ ਸਹੰਸ ਜ਼ਵਾਤ ਅਜਬ।ਇਸਮਾ ਅਫਆਲ ਸਿਫਾਤ ਅਜਬ। ਖੁਸ਼ ਖਿਜ਼ਰ ਦੇ ਫਲਸਫਿਆਤ ਅਜਬ।ਜ਼ੁਲਮਾਤ ਤੇ ਆਬ ਹਯਾਤ ਅਜਬ। ਠੱਪ ਫਿਕ ਅਸੂਲ ਅਕਾਇਦ ਨੂੰ।ਰਖ ਮਿਲਤ ਇਬਨੁਲ ਅਰਬੀ ਦੀ। ਹੈ ਦਿਲੜੀ ਗੈਰੋਂ ਪਾਕ ਤੇਰੀ।ਮਿਸਬਾਹ ਅਜਬ ਮਸਕਵਾਤ ਅਜਬ। ਹਰਕਾਤ ਅਜਬ, ਸੁਕਨਾਤ ਅਜਬ।ਅਸ਼ਗ਼ਾਲ ਅਜਬ ਔਕਾਤ ਅਜਬ। ਔਰਾਦ ਅਜਬ ਦਾਵਾਤ ਅਜਬ।ਸਾਆਤ ਅਜਬ ਡੇਹ ਰਾਤ ਅਜਬ। ਲਾ ਯਦਰਕਹੁਲ ਅਬਸਾਰ ਅਜਬ।ਲਾਯਹਜ੍ਹਾ ਅਲਸ਼ਕਾਲ ਅਜਬ। ਹੈ ਬਹਿਰ ਅਜਬ ਹੈ ਲਹਿਰ ਅਜਬ।ਹੈ ਨਹਿਰ ਅਜਬ ਕਤਰਾਤ ਅਜਬ। ਆਫ਼ਾਤ ਅਜਬ ਖਦਸ਼ਾਤ ਅਜਬ।ਸਦਮਾਤ ਅਜਬ ਹਸਰਾਤ ਅਜਬ। ਵਾਹ ਜਜ਼ਬਭਹ ਮਿਨ ਜਜ਼ਬਾਤ ਅਜਬ।ਰਾਹਾਤ ਅਜਬ ਲੱਜ਼ਾਤ ਅਜਬ। ਨਾਸੂਤ ਅਜਬ ਮਲਕੂਤ ਅਜਬ।ਜਬਰੂਤ ਅਜਬ ਲਾਹੂਤ ਅਜਬ। ਤਲਬੀਸ ਅਜਬ ਤਾਨੀਸ ਅਜਬ।ਤਕਦੀਸ ਅਜਬ ਸਤਵਾਤ ਅਜਬ। ਅਵਹਾਮ ਅਜਬ ਇਬਹਾਮ ਅਜਬ।ਐਲਾਮ ਅਜਬ ਇਲਹਾਮ ਅਜਬ। ਹਮਜ਼ਾਤ ਅਜਬ ਖ਼ਤਰਾਤ ਅਜਬ।ਲਮਹਾਤ ਅਜਬ ਸ਼ਤਹਾਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਕੁਰਬ ਅਜਬ ਹੈ ਬੋਅਦ ਅਜਬ।ਹੈ ਵਸਲ ਅਜਬ ਹੈ ਫਸਲ ਅਜਬ। ਹੈ ਕਹਿਰ ਹਿਜਾਬ ਅਕਾਬ ਅਜਬ।ਹੈ ਲੁਤਫ ਨਜਾਤ ਸਬਾਤ ਅਜਬ। ਅਬਦਾਲ ਅਜਬ ਔਤਾਦ ਅਜਬ।ਅਕਤਾਬ ਅਜਬ ਅਫਰਾਦ ਅਜਬ। ਤਹਕੀਕ ਅਜਬ ਤਸਦੀਕ ਅਜਬ।ਤਕਲੀਦ ਅਦੂਲ ਸਕਾਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਕਲਬ ਅਜਬ ਹੈ ਸਿੱਰ ਅਜਬ।ਹੈ ਨਫਸ ਅਜਬ ਹੈ ਰੂਹ ਅਜਬ। ਹੈ ਹਰਮ ਅਜਬ ਅਹਿਰਾਮ ਅਜਬ।ਹਜਾਜ ਅਜਬ ਇਰਫ਼ਾਤ ਅਜਬ। ਜਬਰੀਲ ਅਜਬ ਤਨਜੀਲ ਅਜਬ।ਤਰਤੀਲ ਅਜਬ ਤਾਮੀਲ ਅਜਬ। ਹੈ ਜ਼ੁਹਰ ਅਜਬ ਤਫ਼ਸੀਰ ਅਜਬ।ਹੈ ਬਤਨ ਤੇ ਤਾਵਾਲਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਕਿਬਰ ਤੇ ਫ਼ਖਰ ਗਰੂਰ ਅਜਬ।ਹੈ ਨਾਰ ਅਜਬ ਹੈ ਨੂਰ ਅਜਬ। ਹੈ ਨਖਲ ਅਜਬ ਹੈ ਤੂਰ ਅਜਬ।ਹੈ ਮੂਸਾ ਤੇ ਮੀਕਾਤ ਅਜਬ। ਆਗਾਜ਼ ਅਜਬ ਅੰਜਾਮ ਅਜਬ।ਹੈ ਸ਼ਾਮ ਅਜਬ ਪ੍ਰਭਾਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਸ਼ਮਸ ਤੇ ਮਦਾਲਜੁਲ ਅਜਬ।ਹੈ ਅਕਸ ਅਜਬ ਜ਼ੱਰਾਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਤਰ੍ਹਾ ਕਿਆਮ ਕਊਦ ਅਜਬ।ਹੈ ਵਜਾ ਰਕੂ ਸਜੂਦ ਅਜਬ। ਹੈ ਸ਼ਫਾਅ ਅਜਬ ਹੈ ਵਤਰ ਅਜਬ।ਅਰਕਾਨ ਅਜਬ ਰਕਆਤ ਅਜਬ। ਨਫ਼ਕਾਤ ਅਜਬ ਸਦਕਾਤ ਅਜਬ।ਖੈਰਾਤ ਅਜਬ ਹਸਨਾਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਦੁਨੀਆ ਅਸਲ ਅਹਾਦ ਅਜਬ।ਹੈ ਦੀਨ ਅਲੂਫ ਮਾਅਤ ਅਜਬ। ਹੈ ਦੋਜ਼ਖ ਤਬਕਾਤ ਅਜਬ।ਹੈ ਜਨਤ ਸਬਅ ਸਿਫਾਤ ਅਜਬ। ਅਸੀਆਨ ਅਜਬ ਅਸਾਤ ਅਜਬ।ਇਬਰਾਰ ਤੇ ਬਾਕੀਆਤ ਅਜਬ। ਵਾਲਲੀਲ ਹੈ ਰਮਜ਼ ਬਤੂਨ ਅਜਬ।ਵਾਲਕਲਮ ਅਜਬ ਹੈ ਨੂਨ ਅਜਬ। ਵਾਲਤੈਨ ਤੇ ਵਾਲਜ਼ੈਤਨ ਅਜਬ।ਵਾਲਸ਼ਮਸ਼ ਤੇ ਵਾਲਸਿਫਾਤ ਅਜਬ। ਮਿਨ ਈਨ ਅਲੀ ਈਂ ਅਸਤ ਅਜਬ।ਮਾ ਅਲ ਹਾਸਲ ਫੀ ਅਲ ਬੀਨ ਅਸਤ ਅਜਬ। ਮਿਨ ਇਲਮ ਮਾਲੀ ਅਲ ਐਨ ਅਸਤ ਅਜਬ।ਇਸਰਾਰ ਰਮੁਜ਼ ਨੁਕਾਤ ਅਜਬ। ਘਰ ਬਾਰ ਡਿਸੇ ਬਰ ਬਾਰ ਅਸਾਂ।ਗਏ ਵਿਸਰ ਸਭੋ ਕੰਮ ਕਾਰ ਅਸਾਂ। ਲਾਚਾਰ ਤੇ ਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਾਰ ਅਸਾਂ।ਵਾਹ ਡਿਤੜੀ ਬਿਰਹੋ ਬਰਾਤ ਅਜਬ। ਹਿਕ ਪਾਸੋਂ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ ਅਜਬ।ਪੈ ਪਾਸੋਂ ਇਜਜ਼ ਨਿਆਜ਼ ਅਜਬ। ਹੈ ਸੋਜ਼ ਅਜਬ ਹੈ ਸਾਜ਼ ਅਜਬ।ਹੈ ਘੁੰਡ ਅਜਬ ਹੈ ਝਾਤ ਅਜਬ। ਵਾਹ ਆਲਮ ਹੁਸਨ ਆਬਾਦ ਅਜਬ।ਵਿਚ ਸੋਹਣਿਆਂ ਦਾ ਬੇਦਾਦ ਅਜਬ। ਲੁਟੀ ਦਿਲੜੀ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਅਜਬ।ਮੁਠੀਆਂ ਅਖੀਆਂ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਅਜਬ। ਹਰ ਆਨ ਅਹੱਦ ਡੋਂ ਧਿਆਨ ਧਰੋ।ਹੈ ਬੇਸ਼ਕ ਦੀਨ ਈਮਾਨ ਇਹੋ। ਦਿਲ ਨਾਲ ਫ਼ਰੀਦ ਦਾ ਵਾਅਜ਼ ਸੁਣੋ।ਸੌ ਬਾਤ ਦੀ ਹੈ ਹਿਕ ਬਾਤ ਅਜਬ। 232. ਸੁਣ ਵੋ ਸਹੇਲੀ ਸੁਘੜ ਸਿਆਣੀ ਸੁਣ ਵੋ ਸਹੇਲੀ ਸੁਘੜ ਸਿਆਣੀ।ਬਿਰਹੋਂ ਦੇ ਪੰਧੜੇ ਸਖਤ ਬਈਦ। ਨਾ ਕਲ ਮੈਕੂੰ ਤੇਗ਼ ਕਜ਼ਾ ਦੀ।ਨਾ ਤਕਦੀਰ ਦੇ ਤੀਰ ਦਗ਼ਾ ਦੀ। ਕੀਤੋਮ ਦੋਸਤ ਦੀ ਦੀਦ ਸ਼ਹੀਦ। ਜੇ ਡੇਂਹ ਭਲੜੇ ਮਿਤਰ ਵੀ ਭਲੜੇ।ਕਿਸਮਤ ਜੋੜੇ ਜੋੜ ਕੁਲਲੜੇ। ਯਾਰ ਸ਼ਦੀਦ ਤੇ ਬਖਤ ਅਨੀਦ। ਰੋਵਣ ਪਿਟਣ ਕੂੰ ਸਮਝੂੰ ਸ਼ਾਦੀ।ਸੁੰਜੀ ਬਰ ਝਰ, ਝੰਗ ਡਿਸਮ ਆਬਾਦੀ। ਇਸ਼ਰਾ ਮਹਰਮ ਸਾਡੜੀ ਈਦ। ਸੌ ਸੌ ਛਾਂਗਾਂ ਲਖ ਲਖ ਛੇੜੂ।ਵੁਠੜੇ ਦੀ ਵੌਹ ਡੇਵਨ ਪੰਧੇੜੂ। ਰੋਹੀ ਥਈ ਆਬਾਦ ਜਦੀਦ। ਜਿੰਦ ਅਸੀਰੇ ਜੋਰ ਵ ਜਫਾ ਦੀ।ਦਿਲੜੀ ਕੈਦੀ ਕਰਬ ਵ ਬਲਾ ਦੀ। ਡਿਸਮ ਰਕੀਬ ਯਜ਼ੀਦ ਪਲੀਦ। ਸਟ ਖਿਰਕਾ ਭਟ ਘਤ ਸਜਾਦਾ।ਜਾਮਾ ਜਾਂ ਸੂ ਪਾਕ ਬ ਬਾਦਾ। ਕਰਦਮੀ ਪੀਰ ਮਗ਼ਾਂ ਤਾਕੀਦ। ਸਾਂਵਲ ਯਾਰ ਦੇ ਨਾਜ਼-ਏ-ਨਿਗਾਹ ਦੇ।ਮਾਰੂ ਚਾਲ ਤੇ ਖਾਲ ਸਿਆਹ ਦੇ। ਥੀਵਸੇ ਮੁਫਤ ਫ਼ਰੀਦ ਖ਼ਰੀਦ। 233. ਸੁਣ ਯਾਰ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ ਵੋ (ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਹੀਰ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨੀ ਲਿਖੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਆਸ਼ਕ ਸੀ।) ਸੁਣ ਯਾਰ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ ਵੋ।ਥੀਆਂ ਅੱਖੀਆਂ ਛਲ ਗਈ ਦਿਲੜੀ ਜਲ। ਕਾਂਹ ਕੁਮਾਣੀਂ ਉਜੜੀਆਂ ਝੋਕਾਂ।ਸਖਤ ਸਿਆਲੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਟੋਕਾ। ਰਹਿੰਦੀ ਦਿਲ ਦਿਲਗੀਰ ਵੋ।ਸਰ ਦਰਦ ਉਟਲ ਪਏ ਰੋਗ ਉਛਲ। ਲਗੜਾ ਨੇਂਹ ਰੰਝੇਟੇ ਵਾਲਾ।ਵਿਸਰਿਆ ਫ਼ਹਿਮ ਫ਼ਿਕਰ ਦਾ ਚਾਲਾ। ਹੀਰ ਗਈ ਝੰਗ ਚੀਰ ਵੋ।ਸਟ ਸੇਝ ਪਲੰਗ ਤੇ ਰੰਗ ਮਹਲ। ਭੋਗੇ ਮੂਲ ਨ ਦੁਸ਼ਮਨ ਜਾਈ।ਜੋ ਜੋ ਸਖਤੀ ਮੈਂ ਸਿਰ ਆਈ। ਮਾਰਮ ਮਾ ਪਿਉ ਵੀਰ ਵੋ।ਵਲ ਸੰਗੀਆ ਸੁਰਤੀਆਂ ਲਹਮ ਨ ਕਲ। ਚਾਕ ਮਹੀਂਦਾ ਆ ਵੜ ਵੇਹੜੇ।ਖੇੜੇ ਭੇੜੇ ਰਖਣ ਬਖੇੜੇ। ਕਪੜੇ ਲੀਰ ਕਤੀਰ ਵੋ।ਗਿਆ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਮੁਸਾਗ ਕਜਲ। ਨਾਜ਼ਕ ਨਾਜ਼ ਨਿਗਾਹ ਸਜਨ ਦੇ।ਇਸ਼ਵੇ ਗਮਜ਼ੇ ਮਨ ਮੋਹਨ ਦੇ। ਲਗੜੇ ਕਾਰੀ ਤੀਰ ਵੋ।ਸੈ ਸੀਨੇ ਪਲ ਪਲ ਚੁਭਦੇ ਫਲ। ਔਖੇ ਲਾਘੇ ਰੋਹ ਹਬਲਦੇ।ਛਲ ਛਲ ਛਾਲੇ ਪੈਰ ਪਚਲਦੇ। ਰੁਲਦੀ ਰਾਹ ਮਲ੍ਹੇਰ ਵੋ।ਜਿਥ ਰਾਖਸ ਡਨੜੀ ਪੌਵਨ ਦਹਲ। ਸੱਸੀ ਸ਼ੋਦੀ ਪੈਰ ਪਿਆਦੀ।ਨਾ ਤਿੜ ਤਾਡੇ ਝੋਕ ਆਬਾਦੀ। ਮਿਠੜੀ ਬੇ ਤਕਸੀਰ ਵੋ।ਨਾ ਖਰਚ ਪਲੇ ਨਾ ਗੰਢ ਸਮਲ। ਮਾਹੀ ਬਾਝੋਂ ਸੂਲ ਕਹਿਰ ਦੇ।ਡੇਹਾਂ ਰਾਤ ਫ਼ਰੀਦ ਨਜਰਦੇ। ਨੀੜਾਂ ਨੀਰ ਵਹੀਰ ਵੋ।ਝਰ ਜੰਗਲ ਬੇਲੇ ਛਲੋ ਛਲ। 234. ਸੁਤੜੀ ਹੋਤ ਸਿਧਾਣੇ ਸੁਤੜੀ ਹੋਤ ਸਿਧਾਣੇ।ਨਾਹੀਂ ਹਿਕਤਿਲ ਤਰਸ ਜਤਨ ਮੇਂ। ਗਏ ਕਰਹੋਂ ਕਤਾਰੀ ਬਰਡੋ।ਥੀ ਪਾਂਧੀ ਕੇਚ ਸ਼ਹਿਰ ਡੋ। ਕਰ ਜ਼ੋਰ ਅਜ਼ੋਰ ਧੰਗਾਣੇ।ਖੁਸ ਵੁਠੜੇ ਦੇਸ ਵਤਨ ਮੇਂ। ਤੱਤੀ ਕਲ੍ਹੜੀ ਤੇ ਨਿੰਦਰਾਈ।ਬੇਵਾਹੀ ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਈ। ਮੂੰਹ ਬੁਸਰਾ ਨੈਣ ਕਮਾਣੇ।ਹੋਸ ਨ ਸਿਰ ਮੇਂ ਸੁਰਤ ਨ ਤਨ ਮੇਂ। ਬਠ ਬੇਦਰਦਾਂ ਦੀ ਯਾਰੀ।ਮੈਂ ਮੁੱਠੜੀ ਲਾ ਕਰ ਹਾਰੀ। ਨਿੱਤ ਝੁਰਦੀ ਝੋਰ ਝੁਰਾਣੇ।ਰਹਿੰਦੀ ਦਰਦ ਅਮਦੋਹਮਿਹਨ ਮੇਂ। ਆ ਆਪੇ ਯਾਰੀ ਲਾਇਸ।ਵਲ ਵੈਂਦੀ ਨਾ ਮੁਕਲਾਇਸ। ਸਭ ਰਹਿ ਗਏ ਹਾਲ ਪੁਰਾਣੇ।ਦਿਲ ਦੀ ਦਿਲ ਮੇਂ ਮਨ ਦੀ ਮਨ ਮੇਂ। ਡੇ ਵੀਰਨ ਡੋਹ ਡੁਰਾਪੇ।ਰੱਖ ਆਸ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆਪੇ। ਮੋਈਂ ਜੀਂਦੀ ਥਲੜੇ ਮਾਣੇ।ਨੀਤਸ ਪੂਰੀ ਗੋਰ ਕਫ਼ਨ ਮੇਂ। ਗਏ ਜੋਭਨ ਜੋਸ਼ ਬਹਾਰੀ।ਗਈ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦੀ ਵਾਰੀ। ਥਏ ਕੱਜਲ ਮੁਸਾਗ ਨਮਾਣੇ।ਵਾਲੀ ਵੱਟੜੀ ਸੋਹਮ ਨ ਕਨ ਮੇਂ। ਠੱਗ ਬਾਗ਼ ਬਹੂੰ ਦਿਲ ਕਾਲੇ।ਸੈ ਪੇਚ ਕਰਨ ਲੱਖ ਚਾਲੇ। ਕਰ ਕੂੜ ਫ਼ਰੇਬ ਅਘਾਣੇ।ਡਿੱਸਦੇ ਪੂਰਬ ਵਸਨ ਦਖਨ ਮੇਂ। ਸਭ ਸੰਗੀਆਂ ਮੁਲਕ ਅਮਨ ਵਿੱਚ।ਏ ਛੋਰੀ ਬੈਤ ਹਜ਼ਨ ਵਿਚ। ਕਰ ਬੈਠਨ ਜਾਹ ਟਿਕਾਨੇ।ਸੋਜ ਬਦਨ ਮੇਂ ਦੂਦ ਦਹਨ ਮੇਂ। ਥੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਆਸੇ ਪਾਸੇ।ਗਏ ਵਿਸਰ ਮਜ਼ਾਖਾਂ ਹਾਸੇ। ਕਿਆ ਹੁਸਨ ਜਮਾਲ ਦੇ ਮਾਣੇਂ।ਬੁੱਢੜੀ ਥੀਅਮ ਨਵੇੜੇ ਸਨ ਮੇਂ। ਏ ਗਮਜ਼ੇ ਨਾਜ ਨਿਹੋਰੇ।ਏ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਜ਼ੇਰੇ ਤੋਰੇ। ਹੁਣ ਡਾਢੇ ਸਖ਼ਤ ਸਿਆਣੇ।ਹਰ ਇਲਮ ਤੇ ਹਰ ਹਰ ਫ਼ਨ ਮੇਂ। ਲਾ ਨੇਹ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਫਿਰਸਾਂ।ਏਹੋ ਘੇਰ ਕੁਲੱਲੜਾ ਘਿਰਸਾਂ। ਓ ਜਾਣੇ ਖਵਾਹ ਨ ਜਾਣੇ।ਰਹਿਸੂੰ ਹਰ ਦਮ ਹਿਕੜੇ ਵਨ ਮੇਂ। 235. ਤਾਂਘ ਪੁੱਨਲ ਵਲ ਤੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂਘ ਪੁੱਨਲ ਵਲ ਤੈਂਦੀ ਹੈ।ਸਾਨੂੰ ਹਿੱਕ ਪਲ ਰਹਿਣ ਨ ਡੇਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ਼ਕ ਉਜਾੜੀ ਝੋਕ ਅਮਨ ਦੀ।ਪਾੜੋ ਬੇਖ ਪਟੀਸ ਹੱਡ ਤਨ ਦੀ। ਹਿੱਕ ਸਿਕ ਰਹਿ ਗਈ ਯਾਰ ਸਜਨ ਦੀ।ਜੋ ਸਬ ਬਾਰ ਸਹੇਂਦੀ ਹੈ। ਮੂੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ ਦਰਦ ਵਿਛੋੜਾ।ਲਿਖਿਆ ਬਾਬ ਤੱਤੀ ਦੇ ਡੋੜਾ। ਏ ਗ਼ਮ ਮੂਲ ਨ ਥੀਵਮ ਥੋੜਾ।ਜਿੰਦ ਜੁਖ ਜੁਖ ਮੁਕਲੇਂਦੀ ਹੈ। ਤੇਗ ਤਮਾਂਚਾ ਬਾਂਕ ਕਟਾਰੀ।ਖੰਜਰ ਪਲਕਾਂ ਤੀਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ। ਫਟ ਕੀਤੇ ਤਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਾਰੀ।ਪੀੜ ਕਰਾਰ ਵਜੇਂਦੀ ਹੈ। ਦਰਦ ਅੰਦੋਹ ਹਜਾਰਾਂ ਦਿਲ ਨੂੰ।ਡੁੱਖ ਡੇਵਨ ਲੱਖ ਮਾਰਾਂ ਦਿਲ ਨੂੰ। ਸੂਲਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦਿਲ ਨੂੰ।ਹਸਰਤ ਬਰਛੀ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਨ ਲੈਂਦੇ ਸਕੇ ਭਾਈ।ਮੇਹਣੀਂ ਡੇਵੇ ਮਾ ਪਿਉ ਜਾਈ। ਖਵੇਸ਼ ਕਬੀਲੇ ਕਰਨ ਲੜਾਈ।ਸੱਸ ਨਨਾਣ ਮਰੇਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੌਕ ਫ਼ਰੀਦ ਸ਼ਊਰ ਲੁੜ੍ਹਾਇਮ।ਹਾਲ ਵੰਜਾਇਮ ਕਾਲ ਗੰਵਾਇਮ। ਧੂੜੀ ਪਾਇਮ ਖ਼ਾਕ ਰਮਾਇਮ।ਦਿਲ ਸਭ ਕੋਸ਼ ਕਰੇਂਦੀ ਹੈ। 236. ਤੱਤਾ ਇਸ਼ਕ ਬਹੂੰ ਗੁਜ਼ਰਿਉ ਸੇ ਤੱਤਾ ਇਸ਼ਕ ਬਹੂੰ ਗੁਜ਼ਰਿਉ ਸੇ।ਏਹੋ ਕਹਿਰ ਨ ਪੇਸ਼ ਅਯੋ ਸੇ। ਭਾਹ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਸਾੜ ਪਜਾਲਿਆ।ਹੱਡ ਤਨ ਕੀਤਸ ਕੇਰੀ। ਯਾਰ ਲੱਧੋ ਸੇ ਜਾਨੀ ਵੈਰੀ।ਲਿਖਿਆ ਵਾਹ ਮਿਲਿਓ ਸੇ। ਜਾਨ ਜਿਗਰ ਤਨ ਪਾਰੇ ਪਾਰੇ।ਸੀਨਾ ਮਹਿਜ਼ ਲਵੀਰਾਂ। ਲੂੰ ਲੂੰ ਰਗ ਰਗ ਵਿੱਚ ਸੌ ਸੌ ਪੀੜਾਂ।ਹਿਜਰ ਬਰਾਤ ਢਿਉ ਸੇ। ਹੰਜੜੂੰ ਹਾਰਾਂ ਵਾਟ ਨਿਹਾਰਾਂ।ਬੈਠੀ ਕਾਂਗ ਉਡਾਂਰਾਂ। ਜਾਨ ਜਿਗਰ ਹੈ ਜੈਂਦਾ ਦੇਰਾ।ਤਨਹਾ ਛੋੜ ਗਿਉੇ ਸੇ। ਪੀਤ ਪੁਰਾਣੀ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਣੀ।ਲਜ਼ਤ ਬਹੁਤ ਡਖਾਲੀ। ਮਿਸਲ ਸਮੰਦਰ ਆਤਸ਼ ਅੰਦਰ।ਸੌ ਸੌ ਐਸ਼ ਲਧਿਉ ਸੇ। ਸੜਗਿਮ ਜਲਗਿਮ ਮਰਗਿਮ ਗਲਗਿਮ।ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਆਇਆ। ਸਿਕਦੀ ਤਪਦੀ ਮਰਦੀ ਖੱਪਦੀਂ।ਨਾਜ਼ਕ ਨੇਹ ਨਿਭਿਉ ਸੇ। 237. ਤੱਤੇ ਨੇਂਹ ਤੱਤੜੀ ਦੇ ਉੱਤੇ ਤੱਤੇ ਨੇਂਹ ਤੱਤੜੀ ਦੇ ਉੱਤੇ।ਹੈਰਾਨ ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਹੈ। ਏ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਕਚੜੀ ਘਦੀ।ਮਾਹੀ ਵਜਾਈ ਠੋਕ ਹੈ। ਚਟ ਥਈ ਜੋਬਨ ਦੀ ਤਾਰ ਵੇ।ਗਏ ਕੰਮ, ਭੁੱਲੇ ਕੁਲ ਕਾਰ ਵੇ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਤੱਤੀ ਦਾ ਯਾਰ ਵੇ।ਜੀਵਣ ਨ ਜੀਵਣ ਭੋਗ਼ ਹੈ। ਓ ਅਪਣੀ ਜਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਵਸਨ।ਇਥ ਨੈਨ ਥੀ ਬੇ ਵਸ ਵਸਨ। ਕਿਉਭ ਲੋਕ ਨ ਮੈਂ ਤੇ ਹਸਨ।ਮੁੱਠੜੀ ਕੂੰ ਚਾਤਾ ਬੋਕ ਹੈ। ਰੋ ਪਿੱਟ ਅਸਾਡੀ ਕਾਰ ਹੈ।ਡੁੱਖ ਸੂਲ ਗਾਹਣਾਂ ਹਾਰ ਹੈ। ਬਰ ਬਾਰ ਚਿਟ ਘਰ ਬਾਰ ਹੈ।ਮਾਰੂ ਥਲਾਂ ਵਿੱਚ ਝੋਕ ਹੈ। ਥੀਆਂ ਬਖ਼ਤ ਮੈਂ ਤੇ ਤੰਗ ਹੈ।ਸੁਖ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਜੰਗ ਹੈ। ਬਿਖੜਾ ਮੁਸਾਗ ਦਾ ਰੰਗ ਹੈ।ਉੱਜੜੀ ਸੁਹਾਗ ਦੀ ਨੋਕ ਹੈ। ਬੁਛੜਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦਾ ਹਾਲ ਹੈ।ਸਾਂਵਲ ਨ ਨੀਤਮ ਨਾਲ ਹੈ। ਨਜ਼ਰਮ ਵਸਾਲ ਮੁਹਾਲ ਹੈ।ਡੁੱਖ ਦੀ ਨਵੀਂ ਨਿੱਤ ਚੂਕ ਹੈ। 238. ਤਤੀ ਨੇਂਹ ਪੰਧ ਅੜਾਂਗੇ ਨੈਂ ਤਤੀ ਨੇਂਹ ਪੰਧ ਅੜਾਂਗੇ ਨੈਂ।ਡੁੱਖੇ ਡੂੰਗਰ ਔਖੇ ਲਾਂਘੇ ਨੇ। ਡਿੰਗੇ ਰਾਹ ਅਵੱਲੜੇ ਵਲੜੇ ਦੇ।ਬਿਆ ਪੰਧੜੇ ਰੋਹ ਜਬਲੜੈ ਦੇ। ਮਤਾਂ ਸਮਝੀਂ ਮੁਫਤ ਸਹਾਗੇ ਨੇ। ਰੱਖ ਤਰਹ ਤਰੀਕ ਤਵੱਕਲ ਨੂੰ।ਕਰ ਹੌਸ਼ਲਾ ਸ਼ਬਰ ਤਹਮਲ ਨੂੰ। ਵਲ ਵਸਲ ਵਸਾਲ ਮਹਾਗੇ ਨੇ। ਸੇ ਧਿੱਕੜੈ ਧੋੜੇ ਸੂਲ ਬਹੂੰ।ਲੱਖ ਖ਼ਾਰ ਆਜ਼ਾਰ ਬਬੂਲ ਬਹੂੰ। ਸਭ ਸੋਹੰਦੇ ਯਾਰ ਦੇ ਲਾਂਘੈ ਨੇ। ਬਿਨ ਮਾਰੂ ਏ ਥਲ ਮਾਰੁ ਹੈ।ਨ ਝੋਕ ਨਾ ਕੋਈ ਚਾਰੂ ਹੈ। ਨਾ ਭੇਡਾਂ ਬਕਰੀਆਂ ਚਾਂਗੇ ਨੇ। ਸੁੰਜਰ ਹੈ ਡਰ ਹੈ ਦੜਬੜ ਹੈ।ਰਿੱਛ ਰਾਖਸ਼ ਮਮ ਦੀ ਗੜਬੜ ਹੈ। ਕਈ ਸੌ ਝਮ ਨ ਅਸਲੋਂ ਟਾਂਗੇ ਨੇ। ਸਿਰ ਭੌਂਦੇ ਤੇ ਰੂਹ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।ਦਿਲ ਡੱਖਦੇ ਤੇ ਹਾਂ ਘਿਰਦੇ ਹਨ। ਚਮ ਲੀਰਾਂ ਮਾਸ ਵੀ ਘਾਂਗੇ ਨੇ। ਗ਼ਮ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਦਿਲਜੌਈ ਹੈ।ਸਿਰ ਗੱਠੜੀ ਮੋਢੇ ਲੋਈ ਹੈ। ਗਏ ਚੋਲੇ ਬੋਛਨ ਲਾਂਘੇ ਨੇ। ਘਰ ਬਾਰੋਂ ਬਿਰਹੋਂ ਬਈਦ ਕੀਤਾ।ਕੰਮ ਕਾਰੋਂ ਫਰਦ ਫਰੀਦ ਕੀਤਾ। ਦਿਲ ਪਰਮ ਨਗਰ ਡੂੰ ਤਾਂਘੇ ਨੇ। 239. ਤੱਤੀ ਰੋ ਰੋ ਵਾਟ ਨਿਹਾਰਾਂ ਤੱਤੀ ਰੋ ਰੋ ਵਾਟ ਨਿਹਾਰਾਂ।ਕਡੀਂ ਸਾਂਵਲ ਮੋੜ ਮੁਹਾਰਾਂ। ਜੈਂ ਕਾਰਣ ਸੌ ਸਖ਼ਤੀ ਝਾਗੀ।ਫਿਰਾਂ ਡੁਹਾਗੀ ਦੇਸ ਬਰਾਗੀ। ਜੈਂਦੀ ਡੇਖਾਂ ਸਾਂਵਲ ਸਾਗੀ।ਥੀਵਾਂ ਬਾਗ਼ ਬਹਾਰਾਂ। ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਵਸਿਮ ਸਵੱਲੜਾ।ਜੈਂਦੀ ਸਾਂਗੇ ਮਾਣੇਮ ਥੱਲੜਾ। ਖਾਨ ਪੁਨਲੜਾ ਨਾ ਕਰ ਕਲ੍ਹੜਾ।ਤੌਂ ਸੰਗ ਚਾਂਗੇ ਚਾਰਾਂ। ਜੈਂ ਡੇਂਹ ਯਾਰ ਅਸਾਂ ਤੋਂ ਨਿਖੜੇ।ਮਹਿੰਦੀ ਰੂਪ ਡਿਖਾਏ ਫਕੜੇ। ਡਿਸਦੇ ਸੁਰਖੀ ਦੇ ਰੰਗ ਬਿਖੜੇ।ਵਿਘਰੀਆਂ ਕੱਜਲ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ। ਮੰਨ ਮੰਨ ਮਿੱਨਤਾਂ ਪੀਰ ਮਨਾਵਾਂ।ਮੁਲਾ ਗੋਲ ਤਾਵੀਜ਼ ਲਿਖਾਵਾਂ। ਸੱਡ ਸੱਡ ਜੋਸੀ ਫ਼ਾਲਾਂ ਪਾਂਵਾਂ।ਕਰਦੀ ਸੱਵਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ। ਖਵਾਜੇ ਪੀਰ ਦੇ ਡੇਸਾਂ ਛੱਨੇ।ਏਹੇ ਡੇਂਹ ਅਥਾਈਂ ਭੱਨੇ। ਜੈਂਦੀਆਂ ਸਭ ਦਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਮੰਨੇ।ਵਸਮ ਸਦਾ ਘਰ ਬਾਰਾਂ। ਬੰਦੜੇ ਨਾਲ ਨ ਕਰਸੀਂ ਮੰਦੜਾ।ਤੋੜੀਂ ਕੋਝਾ ਕਮਲਾ ਗੰਦੜਾ। ਲਟਕ ਸੁਹਾਈਂ ਸਿਹਨ ਸੋਹੰਦੜਾ।ਪੌਂ ਪੌਂ ਤੋਂ ਜਿੰਦ ਵਾਰਾਂ। ਛੋੜ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਯਾਰ ਦਾ ਦਾਮਨ।ਜੈਂ ਜੀ ਕੀਤਾ ਜੁੜ ਕਰ ਕਾਮਨ। ਡੋਹਾਂ ਜਹਾਨੀਆਂ ਸਾਡਾ ਮਾਮਨ।ਕਿਵੇਂ ਦਿਲੋਂ ਵਸਾਰਾਂ। 240. ਤੌਂ ਬਾਝ ਥੇ ਸੁੰਜ ਵੇੜ੍ਹੇ ਵੋ ਯਾਰ ਤੌਂ ਬਾਝ ਥੇ ਸੁੰਜ ਵੇੜ੍ਹੇ ਵੋ ਯਾਰ।ਵਲ ਵਸ ਵੋ ਸਜਨ ਅਨੇੜੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਕੁਦਸੀ ਘਰ ਵਿਚ ਕੋਲ੍ਹ ਪਲ੍ਹਾਕੇ।ਅਪਣਾ ਮਹਿਰਮ ਰਾਜ਼ ਬਣਾ ਕੇ। ਕੀਤੋ ਸਖਤ ਪਰੇਰੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਤੂੰ ਬਿਨ ਸਾਰਾ ਮੁਲਕ ਅੰਧਾਰਾ।ਸੀਨੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਲੇਟ ਪਿਆਰਾ। ਅੱਖੀਆਂ ਦੇ ਕਰ ਦੇਰੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਯਾਰ ਚਹੇਂਦਾ ਚਾਕ ਮਹੀਂ ਦਾ।ਬਾਇਸ ਸਾਡੇ ਦਰਦ ਦਿਲੇਂ ਦਾ। ਨਾ ਕਰ ਕੂੜੇ ਝੇੜੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਜ਼ੇਵਰ, ਨੇਵਰ, ਪਾਹੀਂ,ਤਰੇਵਰ।ਕਰਸਾਂ ਟੋਟੇ ਪੁਰਜ਼ੇ ਪੇਵਰ। ਪੱਟ ਪੱਟ ਸਟਸਾਂ ਸਿਹਰੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਆਪ ਸੰਭਾਲੀਂ ਪਤੀਆਂ ਪਾਲੀਂ।ਸੌ ਸੌ ਨਜ਼ਰ ਕਰਮ ਦੀ ਭਾਲੀਂ। ਕਰਦੀਂ ਆਪ ਬਖੇੜੇ ਵੋ ਯਾਰ। ਇਸ਼ਕ ਅਵਲੜਾ ਦਰਦ ਕੁਲਲੜਾ।ਬਖਤ ਨ ਭਲੜਾ ਸੂਲ ਸਵਲੜਾ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਆਵੇੜ੍ਹੇ ਵੋ ਯਾਰ। 241. ਤੌਂ ਬਿਨ ਹਜਰਤ ਯਾਰ ! ਤੌਂ ਬਿਨ ਹਜਰਤ ਯਾਰ ! ਹਰ ਦਮ ਫਿਰਾਂ ਹੈਰਾਨੀ। ਮਾਹੀ ਬਾਝੋਂ ਸੂਲ ਘਨੇੜੇ।ਜੀਵਣ ਹੈ ਬੇਕਾਰ। ਜਾਣਮ ਦਿਲ ਦਾ ਜਾਨੀ। ਦਿਲਬਰ ਜੇਹਾਂ ਹੋਰ ਨ ਕੋਈ।ਖ਼ੂਬੀ ਦਾ ਸਰਦਾਰ। ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਲਾਸਾਨੀ। ਪੁੱਨਲ ਛੱਡ ਕੇ ਕੇਚ ਸਿਧਾਇਆ।ਕੀਤਸ ਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਾਰ। ਰੋ ਰੋ ਥੀਉਮ ਦੀਵਾਨੀ। ਇਸ਼ਕ ਅਵੈੜਾ ਪੇਸ਼ ਪਿਉ ਸੇ।ਦਿਲ ਨੂੰ ਦਾਰ ਮਦਾਰ। ਤਨ ਮਨ ਸੌ ਸੌ ਕਾਨੀ। ਦਰਦ ਫ਼ਰੀਦ ਹੈ ਚੀਜ਼ ਮਹਾਂਗੀ।ਥੀਂਦੇ ਵਣਜ ਵਪਾਰ। ਜਿੰਦੜੀ ਕਰ ਕੁਰਬਾਨੀ। 242. ਤੌਂ ਬਿਨ ਮਹੀਂਦਾ ਚਾਕ ਵੇ ਤੌਂ ਬਿਨ ਮਹੀਂਦਾ ਚਾਕ ਵੇ।ਦਿੱਲੜੀ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ ਝੋਕ ਹੈ। ਜੋ ਜੋ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਸਰ ਸਬਜ਼ ਥਈ।ਸਰ ਸਰ ਡੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸੋਕ ਹੈ। ਗਈ ਰੀਤ ਭਤ ਡਿਤ ਘਤ ਮੁੰਢੋਂ।ਆਸਲੀ ਨ ਟਿਕਸਾਂ ਅਥ ਮੁੰਢੋਂ। ਸਾੜੇ ਨ ਸਹਿਸਾਂ ਨਿਤ ਮੁੰਢੋਂ।ਐ ਗਾਲ ਰੋਕ ਦੀ ਰੋਕ ਹੈ। ਰਲ ਮਿਲ ਤੱਤੀ ਨੂੰ ਤੈਂਦੀਆਂ।ਰੱਖ ਵੈਰ ਵੈਣ ਅਲੇਂਦੀਆਂ। ਹਿੱਕੜੀਆਂ ਓਲਾਂਭੇ ਡੇਂਦੀਆਂ।ਹਿੱਕੜੀਆਂ ਦੀ ਨੋਕ ਤੇ ਟੋਕ ਹੈ। ਰੋ ਰੋ ਅੱਖੀਂ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਚਰਾਂ।ਕਲ ਮਰਦੀ ਸ਼ਾਲਾ ਅੱਜ ਮਰਾਂ। ਯਾਂ ਵੰਜ ਬੋਡਾਂ ਯਾ ਭੋਈ ਵੜਾਂ।ਗਿਆ ਤਾਰ ਤਰੋੜ ਸੰਜੋਕ ਹੈ। ਡੁੱਖ ਸੂਲ ਹਾਰ ਹੰਡੇਪੜੇ।ਆਏ ਸਰ ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਰੰਡੇਪੜੇ। ਬਦ ਬਖਤ ਜੋਫ ਬੁਢੇਪੜੇ।ਕਿਆ ਮਿਲਿਆ ਥੋਕ ਕੂੰ ਥੋਕ ਹੈ। ਕਿਸਮਤ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਥਈ ਪੁਠੀ।ਗਿਆ ਰੋਲ ਸਾਂਵਲ ਡੇ ਪੁਠੀ। ਚਟੜੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਮੈਂ ਲੁਟੀ।ਖੁਸ਼ ਵਸਦਾ ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਹੈ। 243. ਤੌਂ ਬਿਨ ਮੌਤ ਭਲੀ ਵੈਂਦਮ ਸ਼ਾਲਾ ਮਿਰੀ ਤੌਂ ਬਿਨ ਮੌਤ ਭਲੀ ਵੈਂਦਮ ਸ਼ਾਲਾ ਮਿਰੀ। ਟਿਕਸਾਂ ਹਿੱਕ ਨ ਜ਼ਰੀ ਜੀਸਾਂ ਪਲ ਨ ਘੜੀ। ਪੂਰਬ ਤਰਫ਼ ਢੋਂ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਾਰ ਡਿੱਠਮ। ਬਿਜਲੀ ਲਸਕ ਡਿੱਤੀ ਗਜ ਗਜ ਗਾਜ ਸੁਨਿਮ। ਰਹਿਸਾਂ ਅਥ ਨ ਅੜੀ ਵੈਸਾਂ ਵਤਨ ਵਰੀ। ਕੱਨੜੀਂ ਵੋੜ ਪਿਉਮ ਰੋਹੀ ਵੁੱਠੜੀ ਦੀ। ਢੋਲਾ ਕਲ ਨ ਲਧੋ ਡੁੱਖੜੀ ਕੁੱਠੜੀ ਦੀ। ਫਾੜਿਮ ਚੋਲੀ ਚੁੱਨੀ ਰੋ ਰੋ ਥੀਵਮ ਚਰੀ। ਅਪਣੇ ਦੇਸ ਵੰਜਾਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਤਾਂਘ ਥਈ। ਡੇਖਾਂ ਤਾਡੇ ਟੋਭੇ ਲਾਣੇ ਖ਼ਾਰ ਬੋਈ। ਬਰਡੋਂ ਰਾਹੀ ਥੀਵਾਂ ਸਾੜੀਂ ਸੂਲ ਸੜੀ। ਓਂਗਾਂ ਪੋਂਗ ਉਠਨ ਬਦਲੀ ਕੀਤੀ ਲਸ। ਘਿਨ ਘਿਨ ਨਾਮ ਤੈਡਾ ਰੋਂਦੀ ਥਈ ਬੇਵਸ। ਸਾਵਲ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਾਂ ਯਾ ਸਰ ਪੌਵਮ ਮਰੀ। ਸੁਰਖ਼ੀ ਮਹਿੰਦੀ ਮੁਠੀ ਕੱਜਲਾ ਧਾਰ ਗਿਉਮ। ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ਭੁਲਿਆ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ ਗਿਉਮ। ਬੈਂਸਰ ਬੋਲ ਭੱਨਾਂ ਉੱਜੜੀ ਮਾਂਘ ਧੜੀ। ਖੇਡਨ ਕੋਡਣ ਗਿਆ ਸੁਖਦਾ ਟੋਲ ਗਿਉਮ। ਡੁਖੜੇ ਪੁਖੜੇ ਪਏ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਗਿਉਮ। ਜੁੜ ਕਰ ਰਾਵਲ ਜੋਗੀ ਲਾਈ ਪਰਮ ਜੜੀ। ਖਿਮਦੀ ਖਮਨ ਫ਼ਰੀਦ ਝੋਕਾਂ ਯਾਦ ਪੌਵਨ। ਅੱਖੀਆਂ ਨੀਰ ਹੰਜੂੰ ਕਰ ਬਰਸਾਤ ਵਸਨ। ਲੱਖ ਲੱਖ ਧਾਂ ਉਠਮ ਜਾਂ ਜਾਂ ਡਿੱਸਮ ਝੜੀ। 244. ਤੈਂਡੇ ਨੈਣਾਂ ਤੀਰ ਚਲਾਇਆ ਤੈਂਡੇ ਨੈਣਾਂ ਤੀਰ ਚਲਾਇਆ।ਤੈਂਡੀ ਰਮਜ਼ਾਂ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਇਆ। ਅਲਮਸਤ ਹਜ਼ਾਰ ਮਰਾਇਆ।ਲਖ ਆਸ਼ਕ ਮਾਰ ਗੰਵਾਇਆ। ਇਬਰਾਹੀਮ ਅੜਾਹ ਅੜਾਇਓ।ਬਾਰ ਬਿਰਹੋਂ ਸਿਰ ਚਾਇਆ। ਸਾਬਰ ਦੇ ਤਨ ਕੀੜੇ ਬਛੇ।ਮੂਸਾ ਤੂਰ ਜਲਾਇਆ। ਜ਼ਕਰੀਆ ਕਲਵਤਰ ਚਰਾਇਓ।ਯਾਹਾ ਘੂਟ ਕੋਹਾਇਆ। ਯੂਨਸ ਪੇਟ ਮੱਛੀ ਦੇ ਪਾਇਓ।ਨੂਹ ਤੂਫ਼ਾਨ ਲੁੜ੍ਹਾਇਆ। ਸ਼ਾਹ ਹਸਨ ਕੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਮਦੀਨੇ।ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਜਾਮ ਪਲਾਇਆ। ਕਰਬਲਾ ਵਿਚ ਤੇਗ ਚਲਾ ਕਰ।ਏੜ੍ਹਾ ਕੇਸ ਕਰਾਇਆ। ਸ਼ਮਸ ਅਲਹਕ ਦੀ ਖੱਲ ਲਹਿਵਾਇਓ।ਸਰਮਦ ਸਿਰ ਕਪਵਾਇਆ। ਸ਼ਾਹ ਮਨਸੂਰ ਚੜ੍ਹਾਇਓ ਸੂਲੀ।ਮਸਤੀ ਸਾਂਗ ਰਸਾਇਆ। ਮਜਨੂ ਕਾਰਨ ਲੇਲਾ ਹੋ ਕਰ।ਸੌ ਸੌ ਨਾਜ਼ ਡਖਾਇਆ। ਖ਼ੁਸਰੋ ਤੇ ਫ਼ਰਹਾਦ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ।ਸ਼ੀਰੀਂ ਨਾਮ ਧਰਾਇਆ। ਦਰਦ ਦਾ ਬਾਰ ਉਠਾਇਆ ਹਰ ਹਕ।ਅਪਨਾ ਵਕਤ ਨਭਾਇਆ। ਕਰ ਕੁਰਬਾਨ ਫ਼ਰੀਦ ਸਿਰ ਅਪਨਾ।ਤੈਂਡੜਾ ਵਾਰਾ ਅਇਆ। (ਰਮਜ਼ਾਂ=ਇਸ਼ਾਰੇ, ਅੜਾਹ ਅੜਾਇਓ=ਅੱਗ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿਚ ਫਸਾਇਆ, ਬਛੇ=ਪੈ ਗਏ, ਤੂਰ=ਉਹ ਪਹਾੜ, ਜਿੱਥੇ ਹਜ਼ਰਤ ਮੂਸਾ ਨੇ ਰੱਬੀ ਜਲਵਾ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਕਲਵਤਰ=ਆਰਾ, ਘੂਟ=ਲਾੜਾ, ਕੋਹਾਇਆ=ਮਰਵਾਇਆ, ਏੜ੍ਹਾ ਕੇਸ=ਏਡਾ ਹਾਦਸਾ, ਕਪਵਾਇਆ=ਕਟਵਾਇਆ, ਤੈਂਡੜਾ ਵਾਰਾ= ਤੇਰੀ ਵਾਰੀ) 245. ਤੇਰਾ ਨੇਂਹ ਨਭੇਸਾਂ ਜ਼ੋਰੇ ਤੇਰਾ ਨੇਂਹ ਨਭੇਸਾਂ ਜ਼ੋਰੇ।ਸਾਨੂੰ ਹਟਕੇ ਕੌਨ ਤੇ ਹੋੜੇ। ਜਾਨ ਜਲੇਸਾਂ ਸੀਸ ਸੜੇਸਾਂ।ਸਹਿਜੋਂ ਸੋਜ਼ ਸਹੇਸਾਂ। ਸਾਰਾ ਸ਼ਰਮ ਲੋੜ੍ਹੇਸਾਂ।ਸਾਰੀ ਆਰ ਵਯਾਰ ਉਠੇਸਾਂ। ਤਨ ਮਨ ਧਨ ਸਭ ਮਿਲਕ ਸਜੰਦੇ।ਤੂਣੇ ਕੀਜੋ ਕਿਰਮ ਵਿਛੋੜੇ। ਇਸ਼ਕ ਉਜਾੜਿਮ ਸੂਲਾਂ ਸਾੜਿਮ।ਦਰਦਾਂ ਲਾਏ ਦੇਰੇ। ਰੋਗ ਕਰੂਪ ਕਸ਼ਾਲੇ ਹਰ ਦਮ।ਗਾਨੇ ਗਹਿਣੇ ਸਿਹਰੇ। ਰਾਜ ਬਬਾਣੇ ਤੋਲ ਵਹਾਣੇ।ਵਿੱਸਰੇ ਜੋਰੇ ਤੋਰੇ। ਪੇਕੇ ਟੋਕਾਂ ਕਰਮ ਸੁਰੀਜੇ।ਮਾਰਮ ਜਗਤਾਂ ਨੋਕਾਂ। ਮੁੱਠੜੀ ਦਿੱਲੜੀ ਲੁੱਟੜੀ ਦਾ।ਹੈ ਕਿਬਲਾ ਯਾਰ ਦੀਆਂ ਝੋਕਾਂ। ਮਾ ਪਿਉ ਖ਼ਵੇਸ਼ ਕਬੀਲਾ ਮਿਲ ਮਿਲ।ਡੇਂਦੇ ਧਿਕੜੇ ਧੋੜੇ। ਚਸ਼ਮਾਂ ਜਾਦੂ ਜੋੜ ਜਗਾਏ।ਹੋਸ਼ ਕਰਾਰ ਭੁਲਾਇਆ। ਡੁਖੜੇ ਪੁਖੜੇ ਆਏ ਗ਼ਮ ਹਮ।ਦਮ ਦਮ ਨਾਲ ਸਵਾਇਆ। ਗਮਜ਼ੇ ਖ਼ੂਬ ਧਮੋੜੇ ਡੇਵਨ।ਰਮਜ਼ਾਂ ਘਤਦੀਆਂ ਘੋੜੇ। ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਵਿਸਰਮ ਹਰਗਿਜ਼।ਰੋ ਰੋ ਧਾਈਂ ਕਰਸਾਂ। ਜੀਂਦੀ ਮਰਦੀਂ ਔਖੀਂ ਸੌਖੀਂ।ਸਾਹ ਮੁਹੱਬਤ ਭਰਸਾਂ। ਦੋਹਰੀ ਸਿਕਦੀ ਸਾਂਗ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ।ਜੇ ਡੁਖ ਡੇਵਮ ਡੋੜੇ। 246. ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਸਾਂਵਲ ਬਹੂੰ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਸਾਂਵਲ ਬਹੂੰ।ਦਿੱਲੜੀ ਅਲੱਗ ਬੇ ਆਸ ਹੈ। ਜਿੰਦੜੀ ਜਲੇ ਸੀਨਾ ਸੜੇ।ਸਰ ਚੂਰ ਹੈ ਤਨ ਨਾਸ ਹੈ। ਜੀੜਾ ਗ਼ਮਾਂ ਦੇ ਵਾਤ ਹੈ।ਹੇਆਤ ਹੈ ਹੇਆਤ ਹੈ। ਹਿਕ ਡੁਖ ਤੱਤੀ ਦੇ ਸਾਥ ਹੈ।ਸੁਖ਼ ਦੀ ਨ ਬੋ ਨ ਬਾਸ ਹੈ। ਜੈ ਡੇਂਹ ਪੁੱਨਲ ਗਿਆ ਕੇਚ ਵਲ।ਸੱਟ ਸੇਝ ਖਟ ਰੰਗੀਨ ਮਹਲ। ਝਾਗ ਜਬਲ ਘਾਟੀਆਂ ਤੇ ਥਲ।ਹਿੱਕ ਮੂੰਝ ਹੈ ਪਈ ਪਿਆਸ ਹੈ। ਵਿੱਸਰੇ ਨਿਹਾਲੀ ਤੂਲ ਸਬ।ਪੋਪਾ ਤੇ ਬੇਂਸਰ ਬੋਲ ਸਬ। ਹੁਣ ਸੋਜ਼ ਹੈ ਯਾ ਸੂਲ ਸਬ।ਯਾ ਦਰਦ ਹੈ ਯਾ ਯਾਸ ਹੈ। ਕੇਡੇ ਫ਼ਰੀਦ ਅੱਜ ਭੱਜ ਨਸੂੰ।ਜਿਥ ਰਿੱਛ ਤੇ ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਵਸੋਂ। ਡੈਣੀਂ ਮਮੀਂ ਰਾਖਸ ਬਹੂੰ।ਸੌ ਗੌਲ ਲੱਖ ਨਸਨਾਸ ਹੈ। 247. ਥਈ ਤਾਬਿਆ ਖ਼ਲਕਤ ਸਬ ਥਈ ਤਾਬਿਆ ਖ਼ਲਕਤ ਸਬ।ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਆ ਥੀ ਪਿਆ। ਹਈ ਗੁਮ ਥੀਵਣ ਮਤਲਬ। ਤੈਂਡਾ ਰੁਸ਼ਦ ਅਰਸ਼ਾਦ ਵੀ ਤੋਨੜੇ।ਵੰਜ ਪਹੁੰਤਾ ਅਜਬ ਅਰਥ। ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਆ ਥੀ ਪਿਆ। ਪੜ੍ਹ ਪੜ੍ਹ ਬੇਦ ਪੁਰਾਨ ਸਹਾਇਫ।ਪਿਆ ਸਿਖਿਓਂ ਇਲਮ ਅਦਬ। ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਆ ਥੀ ਪਿਆ। ਸਾਰੇ ਜਗ ਤੇ ਹੁਕਮ ਚਲਾਵੇਂ।ਪਾ ਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਮਨਸਬ। ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਆ ਥੀ ਪਿਆ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਇਜ਼ਤ ਪਾਇਓ।ਗਿਓਂ ਅਕਬਾ ਨਾਲ ਤਰਬ। ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਆ ਥੀ ਪਿਆ। ਸੁੱਨੀ ਪਾਕ ਤੇ ਹਨਫ਼ੀ ਮਜ਼ਹਬ।ਰਖਿਓ ਸ਼ੁਫ਼ੀ ਦਾ ਮਸ਼ਰਬ। ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਆ ਥੀ ਪਿਆ। ਵਿਚ ਆਸਾਰ, ਅਫ਼ਆਲ, ਸਿਫ਼ਾਤੀ।ਜੇ ਯਾਰ ਘਦੋਹੀ ਲਭ। ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਆ ਥੀ ਪਿਆ। ਗ਼ੌਸੀ ਕੁਤਬੀ ਪਾ ਤੂ।ਥਿਓ ਸ਼ੇਖ ਸ਼ਯੂਖ ਲਕਬ। ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਆ ਥੀ ਪਿਆ। ਸ਼ਿਅਰ ਫ਼ਰੀਦ ਤੈਂਡਾ ਉਂਜ ਹੁਲਿਆ।ਹਿੰਦ ਮਾੜ ਦਖਣ ਪੂਰਬ। ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਆ ਥੀ ਪਿਆ। (ਥਈ=ਹੋ ਗਈ, ਤਾਬਿਆ=ਅਧੀਨ, ਰੁਸ਼ਦ=ਨੇਕੀ, ਅਰਸ਼ਾਦ= ਪੀਰੀ ਮੁਰੀਦੀ, ਵੰਜ=ਜਾਣਾ, ਸਹਾਇਫ=ਅਸਮਾਨੀ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਮਨਸਬ=ਮਰਤਬਾ, ਅਕਬਾ=ਪ੍ਰਲੋਕ, ਤਰਬ=ਖ਼ੁਸ਼ੀ, ਆਸਾਰ= ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ, ਅਫ਼ਆਲ=ਕੰਮ, ਸਿਫ਼ਾਤੀ=ਗੁਣ, ਘਦੋਹੀ=ਲਿਆ, ਹੁਲਿਆ=ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਮਾੜ=ਮਾਰਵਾੜ) 248. ਥੀਵਾਂ ਸਦਕੇ ਥੀਵਾਂ ਸਦਕੇ।ਆਇਆ ਸ਼ਹਿਰ ਮਦੀਨਾ। ਸੁਖ ਦੀ ਸੇਝ ਸੁਹਾਇਮ।ਗਿਆ ਡੁੱਖ਼ੜਾ ਦੇਰੀਨਾ। ਨਾ ਰੋ ਦਿੱਲੜੀ ਲੁੱਟੜੀ।ਨਾ ਡੁੱਖ ਸੁੰਜੜਾ ਸੀਨਾ। ਸਿਝ ਸੋਨੇ ਦਾ ਉੱਭਰਿਆ।ਡਿੱਠੜਾ ਨੇਕ ਮਹੀਨਾ। ਹਰਜ ਮਅੱਲਾ ਰੌਸ਼ਨ।ਹੈ ਨੂਰੀ ਆਈਨਾ। ਅਰਬ ਦੀ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ।ਸੋਹਨੀ ਸਾਫ਼ ਨੱਗੀਨਾ। ਮਿਲਸੀ ਜੇੜ ਰਖਸੀ।ਸਿਦਕ ਸਬੂਤ ਯਕੀਨਾ। ਥਇਆ ਸ਼ੈਤਾਨ ਪਸੀਲਾ।ਮਰ ਗਿਆ ਨਫ਼ਸ ਕਮੀਨਾ। ਖ਼ਬਰ ਫ਼ਰੀਦ ਸੁਣਿਉ ਸੇ।ਮਿਲਸੂੰ ਸਬ ਆਦੀਨਾ। 249. ਟੋਭਾ ਖਟਾਡੇ ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਤੇ ਟੋਭਾ ਖਟਾਡੇ ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਤੇ।ਪੱਥਰ ਪਹਾੜ ਕੂੰ ਚੀਰ ਤੇ। ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਦੀ ਨਾਜ਼ੋ ਚਾਲੀ।ਪੂਈ ਲਾਣੀ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਆਲੀ। ਟੋਕਾਂ ਕਰਦੀ ਧੂੜੀ ਵਾਲੀ।ਕੇਸਰ ਮੁਸ਼ਕ ਅੰਬੀਰ ਤੇ। ਮੰਝੀਆਂ ਰਿੰਗਸਨ ਗਾਈ ਢਿਕਸਨ।ਭੇਡਾਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਚਾਗੇ ਟਿਕਸਨ। ਅੱਖੀਆਂ ਅੜਸਨ ਦਿੱਲੜੀਆਂ ਬਿਕਸਨ।ਧਰਤੀ ਦੀ ਤਾਸੀਰ ਤੇ। ਬਿਰਹੋਂ ਦੇ ਰੋਹ ਤੇ ਜੋਹ ਬਣੇਸੂੰ।ਝੋਕਾਂ ਜੋੜ ਸੰਜੋਕ ਛਕੇਸੂੰ। ਸੱਸੀ ਤੇ ਸੇ ਥੋਰੇ ਲੇਸੂੰ।ਮੱਨਤ ਚੜੇਸੂੰ ਮਾਈ ਹੀਰ ਤੇ। ਬੈਤ ਕਰੇਸੂੰ ਕਲ ਥਲ ਬਰਕੂੰ।ਸਾਘਰ ਪਰੇਮ ਤੇ ਸੁਖ ਸਾਗਰ ਕੂੰ। ਗੁੱਝੜੇ ਰਛਣੇ ਜੋਧਾ ਸਰ ਕੂੰ।ਰੱਖ ਤਕੀਆ ਗੁਰ ਪੀਰ ਤੇ। ਜਾਂ ਜਾਂ ਵੁਠ ਦੀ ਵਹੋ ਸੁਣੇਵੇ।ਸਿੰਧੜਂੋ ਰੂਹ ਉਚਾਕ ਡੱਸੇਵੇ। ਡੇਹਾਂ ਲੱਸੜੀ ਤੇ ਦਿਲ ਥੀਵੇ।ਰਾਤੀਂ ਗਾਵੈ ਖੀਰ ਤੇ। ਟੋਭੇ ਬਾਝੋਂ ਮੂਲ ਨ ਠਹਿਸਾਂ।ਨਾ ਵਕੜੇ ਨਾ ਬੰਦ ਤੇ ਬਹਿਸਾਂ। ਨਾ ਗਠ ਤੇ ਨਾ ਪਾੜ ਤੇ ਰਹਿਸਾਂ।ਨਾ ਵਤ ਖੂਹ ਵਹੀਰ ਤੇ। ਆਪੇ ਆਕਰ ਦਿੱਲੜੀ ਲਾਤੋ।ਹਾਲ ਮੈਡਾ ਸਬ ਸਮਝਿਉ ਜਾਤੋ। ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਮੁੱਠੜੀ ਤੋਂ ਦਿਲ ਚਾਤੋ।ਧੂਤੀਂ ਦੀ ਤਕਰੀਰ ਤੇ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਲਿਖ਼ਿਆ ਪਰਵਾਨਾ।ਘਰ ਬਾਰੋਂ ਥੀ ਬਾਰ ਰਵਾਨਾ। ਕਰ ਸਦਕੇ ਪੜ੍ਹ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ।ਰਹੀਂ ਮਿੱਠੜੀ ਤਹਰੀਰ ਤੇ। 250. ਟੋਭਾ ਖਟਾ ਡੇ ਸੋਹਣੀ ਜਾ ਤਾੜੇ ਟੋਭਾ ਖਟਾ ਡੇ ਸੋਹਣੀ ਜਾ ਤਾੜੇ।ਓਝਾ ਨ ਹੋਵੇ ਸਾਰੀ ਮਾੜ ਤੇ। ਟੋਭੇ ਬਾਝੋਂ ਮੂਲ ਨ ਰਹਿਸਾਂ।ਨਾ ਗਠ ਤੇ ਨਾ ਪਾੜ ਤੇ। ਡੇਹਾਂ ਪੀਸੂੰ ਲੱਸੀਆਂ ਗਾਉਈਆਂ।ਰਾਤੀਂ ਖ਼ੀਰ ਕੂੰ ਕਾੜ੍ਹ ਤੇ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਸਾਵਲ ਅੱਗ ਅੜੇਂਸਾਂ।ਚੋਲਾ ਬੋਛਣ ਪਾੜ ਤੇ। ਜੇ ਨ ਔਸੀਂ ਤੌਂ ਵਲ ਝੋਕਾਂ।ਲਡਸੂੰ ਝੋਪੜ ਸਾੜ ਤੇ। ਝੋਪੜ ਜੋੜ ਬਣੇਸੂੰ ਖਿਪ ਦੇ।ਥਲ ਦੇ ਸਾਫ਼ ਪਸਾੜ ਤੇ। ਗਾਈਂ ਸਹੰਸ ਸਵਾਈਆਂ ਮੋਹਣੀਆਂ।ਡੋਭਨ ਆਨ ਉਕਾੜ ਤੇ। ਟੋਭਾ ਬਣਵੇਸੂੰ ਦਿਲ ਦੇ ਸਾਂਗੇ।ਮਿੱਨਤ ਚੜੇਸੂੰ ਲਾਲੋ ਲਾੜ ਤੇ। ਆਵਮ ਰਾਹਤ ਚੋੜੀ ਚੋੜੀ।ਲਾਣੇ ਫੋਗ ਦੇ ਵਾਰ ਤੇ। ਫਰਹ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਸਵਾਈ।ਸੁੰਜਬਰ ਸਖ਼ਤ ਉਜਾੜ ਤੇ। 251. ਟੋਭ ਬਣਵਾ ਡੇ ਪਕਾ ਤੜ ਤਾੜ ਤੇ ਟੋਭ ਬਣਵਾ ਡੇ ਪਕਾ ਤੜ ਤਾੜ ਤੇ।ਸਿੰਧੜੋਂ ਦੂਰ ਉਤਾਰ ਤੇ। ਸੁਬਹ ਸਹੂਰੀਂ ਘੁਬਕਨ ਮੱਟੀਆਂ।ਝੋਪੜ ਦੇ ਅਗਵਾੜ ਤੇ। ਰੋਹੀ ਰਾਵੇ ਰੋਹੀਂ ਧੁੱਮਾਂ।ਹੂਕ ਪੌਵੇ ਵੰਜ ਮਾੜ ਤੇ। ਉੱਚੜੇ ਟਿੱਬੜੇ ਸੁਖ ਸਾਘਰ ਦੇ।ਚੜ੍ਹਨਾ ਪੌਵਮ ਪਹਾੜ ਤੇ। ਚੌ ਤਰਫੋਂ ਵੈਹ ਪਾਣੀ ਆਵੇ।ਸੋਹਣੇ ਸਾਫ਼ ਝਕਾੜ ਤੇ। ਪਾਕ ਢਰ ਵਿੱਚ ਟੋਭਾ ਮਾਰੂੰ।ਨਾ ਝਤ ਝਾੜ ਕਜਾੜ ਤੇ। ਰੋਹੀ ਵਾਸ ਸਭੇ ਲਡਾਵਸਨ।ਅਪਣੀਆਂ ਝੋਕਾਂ ਸ਼ਾੜ ਤੇ। ਫਲੋਢੇ ਤੇ ਮਿੱਨਤ ਲੇਸੰ।ਥੋਰਾ ਚੜ੍ਹੇਸੂੰ ਦੀਨੇ ਲਾੜ ਤੇ। ਆਨ ਫ਼ਰੀਦ ਸੋ ਹੈਸਾਂ ਚੰਵਰ।ਸ਼ਹਿਰ ਬਜ਼ਾਰ ਉਜਾੜ ਤੇ। 252. ਤੁਮ ਬੇਸ਼ਕ ਅਸਲ ਜਹਾਨ ਕੇ ਹੋ ਤੁਮ ਬੇਸ਼ਕ ਅਸਲ ਜਹਾਨ ਕੇ ਹੋ। ਨਾ ਤੁਮ ਫਰਸ਼ੀ ਨਾ ਤੁਮ ਅਰਸ਼ੀ।ਨਾ ਫ਼ਲਕੀ ਨਾ ਅਰਜ਼ੀ ਹੋ। ਜ਼ਾਤ ਮੁਕੱਦਸ ਨੂਰ ਮੁਅੱਲਾ।ਆਏ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨ ਕੇ ਹੋ। ਰੋਤੇ ਹੋ ਕਭੀ ਹਸਤੇ ਹੋ।ਕਥੇ ਆਸ਼ਕ ਤੇ ਮਾਸ਼ੂਕ ਬਣੋ। ਅਪਨਾ ਭੇਤ ਬਤਾਉ ਰੇ।ਤੁਮ ਕੌਨ ਹੋ ਭਲਾ ਕਹਾਂ ਕੇ ਹੋ। ਰੂਪ ਅਨੋਖੇ ਤੌਰ ਅਵੈੜੇ।ਨਾਜ਼ਕ ਚਾਲੀਂ ਮਨ ਮੋਹਣੀਆਂ। ਨਾਜ਼ ਨਜ਼ਾਕਤ ਹੁਸਨ ਮਲਾਹਤ।ਸਾਹਿਬ ਸਭ ਸਾਮਾਨ ਕੇ ਹੋ। ਕਥੇ ਜਾਹਲ ਕੱਥ ਫ਼ਾਸਕ ਫ਼ਾਜਰ।ਅਪਨਾ ਆਪ ਗਮਾਤੇ ਹੋ। ਕਥ ਆਰਫ ਕਥ ਅਹਿਲ ਹਕਾਇਕ।ਵਾਕਫ਼ ਸਰ ਨਹਾ ਕੇ ਹੋ। ਕਿਬਲਾ, ਕਾਅਬਾ, ਮਸਜਦ, ਮੰਦਰ।ਦੈਰ ਗਨੇਸ਼ ਸਭ ਤੁਝ ਮੇਂ ਹੈ। ਸੌਮ ਵ ਸਲਵਾਤ ਕੇ ਖ਼ੁਦ ਹੋ ਵਾਲੀ।ਕਿਉਂ ਪਾਬੰਦ ਗੁਮਾਨ ਕੇ ਹੋ। ਗੈਰ ਤੁਮ੍ਹਾਰਾ ਮੁਹਜ ਮੁਹਾਲੇ।ਇਸ ਜੱਗ ਮੇਂ ਅੋਰ ਇਸ ਜਰਾ ਮੇਂ। ਦੁਨੀਆਂ ਤੁਮ ਹੋ ਅਕਬਾ ਤੁਮ ਹੋ।ਮਾਲਕ ਕੋਨੋ ਮਕਾਨ ਕੇ ਹੋ। ਵਾਅਜ਼ ਨਸੀਹਤ ਰਮਜ਼ ਫ਼ਰੀਦੀ।ਸੋਚ ਸੰਜਾਣੋ ਦਮ ਦਮ ਸੇ। ਅਪਨੀ ਅਜ਼ਮਤ ਯਾਦ ਕਰੋ।ਕਿਉਂ ਥਏ ਯੁਸਫ਼ ਜ਼ੰਦਾਨ ਕੇ ਹੋ। 253. ਉਪਰਮ ਬੇਦ ਬਤਊਂ ਉਪਰਮ ਬੇਦ ਬਤਊਂ।ਮੈਂ ਅਗਿਆਨੀ ਕੋ ਗਿਆਨ ਸੁਨਾਊਂ। ਸੁਰਤ ਸਰੰਧ ਹਾਥ ਮੂੰ ਲੈਕਰ।ਪਰੇਮ ਕੀ ਤਾਰ ਬਜਾਊਂ। ਪਾਂਚ ਸਖੀ ਮਿਲ ਰਾਮ ਦੁਵਾਰੇ।ਸਤਗੁਰ ਕੇ ਜਸ ਗਾਊਂ। ਕੁੰਜ ਗਲੀ ਮੇਂ ਸ਼ਾਮ ਸੁੰਦਰ ਸੰਗ।ਹੋਰੀ ਧੂਮ ਮਚਾਊਂ। ਮੀਤ ਚੀਤ ਪਚਕਾਰੀ ਮਾਰੂੰ।ਪਰੀਤ ਗੁਲਾਲ ਉਡਾਊਂ। ਕਹਾਂ ਅਜੁਧਿਆ ਸਬਲ ਮਥਰਾਂ।ਕਹਾਂ ਗੋਵਰਧਨ ਜਾਊਂ। ਲਛਮਨ ਰਾਮ ਕੱਨ੍ਹੀਆ ਕਲਗੀ।ਆਪਣੇ ਆਪ ਮੂੰ ਪਾਊਂ। ਦੇਸੋਂ ਕਹਾਂ ਬਦੇਸ ਕੋ ਦੌੜੂੰ।ਜੋਗ ਬਰਾਗ ਕਮਾਊਂ। ਸੂਰਜ ਚਾਦ ਕੋ ਸਨਮੁੱਖ ਰਾਖੂੰ।ਸੁਨ ਸਮਾਧ ਲਗਾਊਂ। ਪੀਪਲ ਤੁਲਸੀ ਕਾਹੇ ਕੋ ਪੂਜੂੰ।ਕਾਹੇ ਕੋ ਤੀਰਥ ਨ੍ਹਾਊਂ। ਔਰ ਸੇ ਕਾਨ ਫ਼ਰੀਦ ਨਾ ਮੇਰੋ।ਆਤਮ ਦੇਵ ਮਨਾਊਂ। 254. ਉਥ ਦਰਦ ਮੰਦਾ ਦੇ ਦੇਰੇ ਉਥ ਦਰਦ ਮੰਦਾ ਦੇ ਦੇਰੇ।ਜਥ ਕਰੜ ਕੰਡਾ ਬੋਈ ਢੇਰੇ। ਏਹ ਉਚੈ ਟਿੱਬੜੇ ਆਲੀ।ਏ ਸੋਹਣੀ ਕੱਕੜੀ ਵਾਲੀ। ਹਿਨ ਮੁਸ਼ਤਾਕਾਂ ਦੇ ਵਾਲੀ।ਬਿਆ ਕੌਨ ਕਦਮ ਇਥ ਫੇਰੇ। ਖਪ ਖ੍ਹਾਰਾਂ ਤੇ ਲਈ ਲਾਨੜੀ।ਸਣ ਫੋਗ ਬਹੂ ਮਨ ਭਾਨੜੀ। ਥਲ ਟਿਬੇ ਡਹਰ ਟਕਾਨੜੀਂ।ਹਰ ਭਿਟ ਭਿਟ ਨਾਲ ਬਸੇਰੇ। ਮਡ ਝੋਕਾਂ ਤੇ ਤੜ ਤਾਡੇ।ਰਸ ਛੁੱਟੜੇ ਖੇਲਾ ਖ਼ਾਡੇ। ਵਾਹ ਤਕੀਆ ਗਾਹ ਅਸਾਡੇ।ਹੁਣ ਹੋਵੇ ਕੌਨ ਨਖੇੜੇ। ਟਿਪ ਟੋਭੇ ਬਾਹੀਂ ਸੋਂਹਦੇ।ਵਿੱਚ ਚਿਟਕੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਮੋਂਹਦੇ। ਜੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪਿਆ ਲੋਂਹਦੇ।ਹੈ ਹਰਦਮ ਹੋਵਨ ਨੇੜੇ। ਝੜ ਗਾਜਾਂ ਬਿਜਲੀਆ ਬਾਦਲ।ਕਿਆ ਚਿੱਟੜੇ ਗੋਰੇ ਸਾਂਵਲ। ਸਿੱਕ ਸਾਵਲ ਕਰੇ ਉਬਾਹਲ।ਲੱਡ ਹੋਤ ਵਸਿਮ ਆ ਵੇੜੇ। ਵਲ ਕੱਕੜੀਆਂ ਰੇਭੜ ਕਚਰੀਆਂ।ਕਈ ਸਬਜ਼ ਮਤੀਰੇ ਖਖੜੀਆਂ। ਕਈ ਗਦਰੀਆਂ ਪੀਲੀਆਂ ਕੱਕੜੀਆਂ।ਸ਼ਰਹੋਹੀ ਸੋਂਹਦੇ ਸਿਹਰੇ। ਖਸ਼ ਕਤਰਣ ਇਤਰੋਂ ਭਿੱਨੜੀ।ਗਜ਼ਲਾਈ ਸਾਵੀ ਸਨੜੀ। ਖਾ ਸਾਗ ਪੋਸੀ ਦੀ ਫੁਨੜੀ।ਨਿਭ ਵੈਂਦੇ ਵਕਤ ਸੁਖੇਰੇ। ਦਿਲ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪਈ ਤਾਂਘੇ।ਵੰਜ਼ ਡੇਖਾਂ ਮਾਲ ਦੇ ਲਾਂਘੇ। ਗਈਆਂ ਬਕਰੀਆਂ ਭੇਡਾਂ ਚਾਂਘੇ।ਲੰਘ ਪੌਂਦਮ ਕਦਮ ਅਗੇਰੇ। ਸੁੰਜ ਵਾਹ ਅਸਾਡੀਆਂ ਝੋਕਾਂ।ਸਣ ਕਮਲੇ ਕਰਦੇ ਟੋਕਾਂ। ਕੁਝ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਇਨਾਂ ਲੋਕਾਂ।ਦਿਲ ਪੁਠੜੇ ਸਖ਼ਤ ਅਵੈੜੇ। ਬਠ ਸ਼ਹਿਰ ਬਜ਼ਾਰ ਇਮਾਰਤ।ਬੇਵਾਹੀ ਬਿਰਹੋਂ ਬਸ਼ਾਰਤ। ਪਰ ਬੇਸ਼ਕ ਇਸ਼ਕ ਇਸ਼ਾਰਤ।ਛੱਡ ਝਗੜੇ ਕੂੜੇ ਝੇੜੇ। ਥੀਆਂ ਰੋਹੀ ਮੇਂਘ ਮਲ੍ਹਾਰਾਂ।ਕੁਲ ਗੁਲ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਬਹਾਰਾਂ। ਵਿੱਚ ਸੋਂਹਦੀਆਂ ਘੰਡ ਤਵਾਰਾਂ।ਹਰ ਟੋਭੇ ਛਾਂਗਾ ਛੇੜੇ। ਸੋ ਕਰਰੇ ਕੰਡੜੇ ਕਾਠੀਆਂ।ਲੱਖ ਡੂੰਗਰ ਔਖੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ। ਸਬ ਡੰਗੜੇ ਵੱਟੜੇ ਚਾਟੀਆਂ।ਜਥ ਥੀਵਮ ਫ਼ਰੀਦ ਵਹੀਰੇ। 255. ਵੈਂਦੀਂ ਵੱਲ ਕੇਚ ਡੋਂ ਵੈਂਦੀਂ ਵੱਲ ਕੇਚ ਡੋਂ।ਪੁੱਨਲ ਕੇਂਦੇ ਕਾਣ। ਜੈਦੀਂ ਸਾਂਵਲ ਰਲ ਮਿਲ ਮਾਣੂੰ।ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਭੋਰ ਸੁਹਾਣ। ਤੂੰ ਹੈ ਜੀਵਣ ਜੋਗਾ ਸਾਡੀ।ਡੁੱਖੜੀ ਦਿਲ ਦਾ ਮਾਣ। ਨਾਜ਼ੋ ਅਦਾ ਦੀ ਜਾਨੀ ਲਾਇਓ।ਜਾਨੀ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਕਾਣ। ਡਿੱਤੜੀ ਜਮਦੀਂ ਅਮੜੀ ਖੁਤੜੀ।ਗਮ ਗੱਠੜੀ ਡੁੱਖ ਡਾਣ। ਈਂ ਜਗ ਊਂ ਜਗ ਮੋਈਂ ਜੀਂਦੀ।ਹਾਂ ਤੈੱਡੜੀ ਜਾਣ ਨ ਜਾਣ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਗਾਂਵਣ ਯਾਰ ਮੁੱਠੀ ਦੇ।ਵੈਣ ਤੱਤੀ ਦੇ ਵਾਣ। ਜੇ ਡੇਂਹ ਭਲੜੇ ਮਿਤਰ ਵੀ ਭਲੜੇ।ਹੈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਖਾਣ। ਦਰਦ ਮੋਠਾ ਚਕ ਚੂੰਢੀਆਂ ਪਾਵੇ।ਮਾਰਮ ਸੂਲ ਵਡਾਣ। ਲੇਲਾ ਮਜਨੂੰ ਹੀਰ ਜ਼ਲੈਖਾ।ਸੈ ਲੁੜ੍ਹ ਗਏ ਹੈਂ ਘਾਣ। ਬਾਝੋਂ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨਿਭਾਇਆ।ਜੀਂਵ ਕੈਂਦੇ ਤਰਾਣ। 256. ਵੈਸੋਂ ਸੰਝ ਸਬਾਹੀਂ ਵੈਸੋਂ ਸੰਝ ਸਬਾਹੀਂ।ਖ਼ਾਲੀ ਰਹਿਸਨ ਜਾਈਂ। ਪੱਖੀ ਪਰਦੇਸੀ ਉਭੇ ਸਰਦੇ।ਦੋ ਦਿਨ ਦੇ ਖਲਕਾਈਂ। ਮੁਲਕ ਬੇਗਾਨਾ ਦੇਸ ਪਰਾਇਆ।ਕੋਝੀਆਂ ਕੂੜ ਬਿਨਾਈਂ। ਨਾ ਕੋਈ ਸਾਥੀ ਨਾ ਕੋਈ ਸੰਗਤੀ।ਕੈਨੂੰ ਦਰਦ ਸੁਨਾਈਂ। ਕਿਸਮਤ ਸਾਂਗੇ ਡਿੱਠਮ ਏ ਧਰਤੀ।ਆਦਾ ਕੌਨ ਇਥਾਈਂ। ਹੁਸਨ ਨੱਗਰ ਡੋਂ ਥੀਵਮ ਰਵਾਨਾ।ਯਾ ਰੱਬ ਤੋੜ ਪੁਰਾਈਂ। ਮੰਗਾਂ ਦੁਆਈਂ ਅੱਲਾ ਸਾਈਂ।ਵਿੱਛੜਿਆ ਢੋਲ ਮਲਾਈਂ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਬਹੂੰ ਡੁੱਖ ਡਿੱਤੜੇ।ਬਿਛੀਆਂ ਬਿਰਹੋਂ ਬਲਾਈਂ। 257. ਵਲ ਕਹੀਂ ਡੁਖੜੇ ਵੇ ਡੇਂਦੀ ਵਲ ਕਹੀਂ ਡੁਖੜੇ ਵੇ ਡੇਂਦੀ।ਸਾਂਵਲ ਦਿਲੜੀ ਬਰਮਾ ਗਿਉਂ ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ। ਕੰਨੇ ਕੰਨੇ ਬੁੰਦੇ ਗਲ ਝਪ ਮਾਲਾ।ਅਨਹਦ ਬੀਨ ਬਜਾ ਗਿਆ ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ। ਰਾਵਲ ਜੋਗੀ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸਨ ਦਾ।ਪਰਮ ਜੜੀ ਜੁੜ ਲਾਗਿਓਂ ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ। ਅੱਖੀਆਂ ਸਿਹਰੀ ਸਿਹਰ ਕਮਾਵਨ।ਜਾਦੂ ਚੋਟ ਚਲਾ ਗਿਓਂ ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ। ਸੋਜ਼ ਤਪਸ਼ ਮੌਜੂਦ ਹਮੇਸ਼ਾ।ਭਾ ਬਿਰਹੋਂ ਭੜਕਾ ਗਿਓਂ ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ। ਲਾ ਕਰ ਯਾਰੀ ਯਾਰ ਵਿਸਾਰਿਓ।ਖੋਟ ਫਰੇਬ ਕਮਾ ਗਿਓਂ ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ। ਕਲ੍ਹੜੀ ਛਡ ਕੇ ਕੇਚ ਸਿਧਾਇਓਂ।ਪਰਭਤ ਰੋਹ ਰੁਲਾ ਗਿਓਂ ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ। ਤੌਂ ਬਿਨ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਡੁਖਾਂ ਵਿਚ।ਸੂਲੀਂ ਜਾਨ ਅੜਾ ਗਿਓਂ ਸੋਹਣਾ ਯਾਰ। 258. ਵਲ ਵਸ ਵਸਾ ਓਹੇ ਟੋਲ ਵੇ ਵਲ ਵਸ ਵਸਾ ਓਹੇ ਟੋਲ ਵੇ।ਕਰ ਲਾਡ ਮਿੱਠੜਾ ਬੋਲ ਵੇ। ਹਰ ਵਕਤ ਸਾਂਵਲ ਢੋਲ ਵੇ।ਪੀਆ ਹੋ ਅਸਾਡੜੇ ਕੋਲ ਵੇ। ਅਣ ਸੁਹੇਂਦੀ ਘੁੰਡੜੀ ਖੋਲ ਵੇ।ਅਣ ਸੰਗ ਮੈਂ ਸੰਗ ਬੋਲ ਵੇ। ਅਤਹੋਂ ਨਾਜ ਦੇ ਟੁਕ ਟੋਲ ਵੇ।ਲੱਖ ਲੱਖ ਅਲੋਲ ਮਖ਼ੌਲ ਵੇ। ਅਥਾਂ ਮੁੱਠੜੀ ਜਾਨ ਸੜੋਲ ਵੇ।ਥਈ ਡੁੱਖੜੇਂਦੀ ਕਚਕੋਲ ਵੇ। ਕਿਆ ਡੁੱਖੜੀਂ ਲੱਧੜਮ ਗੋਲ ਵੇ।ਥਏ ਚੂਰ ਜ਼ਿਰ੍ਹਾ ਤੇ ਖੋਲ ਵੇ। ਮਾਰਿਆ ਹੈ ਕਿਆ ਜੁੜ ਤੋਲ ਵੇ।ਅਬਰੂ ਗੁਲੇਲ ਗਲੋਲ ਵੇ। ਪੈ ਹੋਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਭੋਲ ਵੇ।ਜੀਰੇ ਅੰਦਰ ਸੌ ਪੋਲ ਵੇ। ਥਇਆ ਜਿਸਮ ਚੀਚੀ ਠੋਲ ਵੇ।ਦਿਲ ਡਿੱਤੜੇ ਕਈ ਘਰ ਰੋਲ ਵੇ। ਜੇ ਏ ਫ਼ਰੀਦ ਦਾ ਡੌਲ ਵੇ।ਇਹਾ ਟੋਰ ਤੇ ਏਹਾ ਜੋਲ ਵੇ। ਕਈ ਡੇਹ ਨ ਫੋਲਾ ਫੋਲ ਵੇ।ਅਝੂੰ ਸ਼ਹਿਰੀਂ ਵੱਜਸਨ ਦੋਲ ਵੇ। 259. ਵਸਲ ਹਿਜਰ ਯਕਸ ਵਸਲ ਹਿਜਰ ਯਕਸ।ਵਸਦਾ ਦੋਸਤ ਕਰੀਬ ਦਿਲੀਂਦੇ। ਅਲਵੀ ਸਿਫ਼ਲੀ ਯਾਰ ਦੀਆਂ ਝੋਕਾਂ।ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮਲਿਆਂ ਲੋਕਾਂ। ਏ ਦਿਲ ਜਾਣ ਪਛਾਣ।ਹਰ ਜਾ ਦੇਰੇ ਚਾਕ ਮਹੀਂ ਦੇ। ਡੁੱਖ ਡੁਹਾਗ ਤੇ ਬੈ ਹੁਜ਼ਨ ਮੇਂ।ਸੁਖ ਸੁਹਾਗ ਤੇ ਮੁਲਕ ਅਮਨ ਮੇਂ। ਆਸ਼ਕ ਸਮੰਝ ਸੁੰਜਾਣ।ਸਭ ਮਜ਼ਹਰ ਮੇਂ ਯਾਰ ਚਹੀਂਦੇ। ਚਾਕ ਬਬਾਣਾ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਣਾ।ਤਨ ਮਨ ਉਸ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਕਾਣਾ। ਕਿਆ ਵਤ ਦੀਨ ਈਮਾਨ।ਸ਼ਰਮ ਭਰਮ ਸਬ ਮਿਲਕ ਤਹੀਂਦੇ। ਇਸ਼ਕ ਫ਼ਰੀਦ ਤਸੱਰਫ਼ ਕੀਤਾ।ਲਾਇਸ ਜੁੜ ਕਰ ਪਰਮ ਪਲੀਤਾ। ਸਬ ਸੂਰਤ ਸੁਬਹਾਨ।ਜ਼ਾਹਰ ਅੱਖੀਆਂ ਨਾਲ ਡੱਸੀਂਦੇ। 260. ਵਸੋ ਵੀ ਅੱਖੀਆਂ ਘਨਘੋਰਾਂ ਲਾਕੇ ਵਸੋ ਵੀ ਅੱਖੀਆਂ ਘਨਘੋਰਾਂ ਲਾਕੇ। ਸਾਵਣ ਆਇਆ ਯਾਰ ਨ ਆਇਆ।ਥਏ ਬਾਦਲ ਤੂਫ਼ਾਨ ਬਲਾ ਕੇ। ਆਵਣ ਕਹਿ ਗਏ ਵੱਲ ਨ ਆਏ।ਦਿਲ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤੀ ਚੋਟ ਚਲਾ ਕੇ। ਦਿਲ ਬਰਮਾਏ ਰਾਵਲ ਜੋਗੀ।ਧੁਨ ਧੁਨ ਬੰਸੀ ਫੂਕ ਬਜਾ ਕੇ। ਇਤਨਾ ਜ਼ੁਲਮ ਮੁਨਾਸਬ ਨਾਹੀਂ।ਪਹਿਲੋਂ ਅਪਨਾ ਯਾਰ ਬਣਾ ਕੇ। ਰੋਹ ਜਬਲ ਵਿੱਚ ਮਾਰੂ ਥਲ ਵਿੱਚ।ਮਾਰੂ ਗਿਆ ਪਰਦੇਸ ਰੁਲਾ ਕੇ। ਮਾਰੂ ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਦਾ ਮਾਲਕ।ਲੱਡ ਨ ਜਾਵੀਂ ਝੋਕ ਵਸਾ ਕੇ। ਜੋਗਨ ਥੀਸਾਂ ਮੁਲਕ ਢੁੰਡੇਸਾਂ।ਵੈਸਾਂ ਅੰਗ ਭੱਬੂਤ ਰਮਾ ਕੇ। ਅਲੜੇ ਜ਼ਖਮ ਨ ਚੂਲ ਪਪੀਹਾ।ਸਾੜ ਨ ਕੋਇਲ ਕੂਕ ਸੁਣਾ ਕੇ। ਕਰਵਟੀਆਂ ਲੈ ਹੁੱਟ ਹੁੱਟ ਜਾਂਦੀ।ਬੇਵੱਸ ਡੁੱਖੜੇ ਸੂਲ ਸੁਹਾ ਕੇ। ਤੁਮ ਬਿਛੜਤ ਮੋਹੇ ਚੈਨ ਨ ਆਵੇ।ਪਾਪ ਮਟਾਉ ਅੰਗਨ ਸੁਹਾ ਕੇ। ਗਰਜਤ ਬਦਰਾ ਲਿਸ਼ਕਤ ਬਿਜਲੀ।ਰਿਮ ਝਿਮ ਬਾਰਸ਼ ਜ਼ੋਰ ਘਟਾ ਕੇ। ਸਾਜਨ ਬਾਝ ਫ਼ਰੀਦ ਹੈ ਜੀਨਾ।ਮੁਸ਼ਕਲ ਅੇਸੇ ਬਾਰ ਉਠਾ ਕੇ। 261. ਵਤਨ ਬੇਗਾਨੇ ਵਲ ਨਹੀਂ ਆਵਣਾ ਵਤਨ ਬੇਗਾਨੇ ਵਲ ਨਹੀਂ ਆਵਣਾ।ਯਾਦ ਕੀਤਮ ਦਿਲਦਾਰ। ਕੋਲੇ ਰਹਿਸਾਂ ਮੂਲ ਨ ਸਹਿਸਾਂ।ਹਿਜਰ ਦਾ ਬਾਰੀ ਬਾਰ। ਵਿਸਰਿਆ ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਬਬਾਣਾ।ਵਿਸਰ ਗਿਆ ਘਰ ਬਾਰ। ਭਾਣ ਮਣੇਸਾਂ ਮਾਣ ਨਭੇਸਾਂ।ਘੋਲੇ ਆਰ ਵ ਯਾਰ। ਸੁਰਖੀ ਕਜਲ ਮੁਸਾਗ ਗਿਉਸੇ।ਬਠ ਪਿਆ ਹਾਰ ਸਿੰਗਾਰ। ਪਾਰੋਂ ਡਿਸਦੀ ਝੋਕ ਸਜਨ ਦੀ।ਕਿਉਂ ਰਹਿਸਾਂ ਉਰਵਾਰ। ਮੈਂ ਮਨਤਾਰੀ ਤੇ ਨੇਂਹ ਬਾਰੀ।ਕਾਦਰ ਨੇਸਮ ਪਾਰ। ਬਠ ਪਈ ਸਿੰਧੜੀ ਕੀਤਮ ਮੂਲਾ।ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ ਮਲ੍ਹਾਰ। ਦੇਸ ਅਰਬ ਦਾ ਮੁਲਕ ਤਰਬਦਾ।ਸਾਰਾ ਬਾਗ ਬਹਾਰ। ਰੋਹੀ ਰਾਵੇ ਰੋਹੀਂ ਰੁਲੇਸ।ਨਸ ਗਿਆ ਕਰਹੂੰ ਕਤਾਰ। ਡੇਂਹ ਡੁਖਾਂ ਦਾ ਡੂੰਗਰ ਡਿਸਦਾ।ਰਾਤ ਗਮਾਂ ਦੀ ਗ਼ਾਰ। ਸਾਂਵਣ ਆਇਆ ਰੋਹੀ ਵੁਠੜੀ।ਬਾਰ ਥਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰ। ਦਾਰ ਮਦਾਰ ਫਰੀਦ ਹੈ ਦਿਲ ਨੂੰ।ਡੁਖੜੇ ਤਾਰੋ ਤਾਰ। 262. ਵੇ ਤੂੰ ਸਾਂਵਲਾ ਨ ਮਾਰ ਨੈਨਾਂ ਦੇ ਤੀਰ ਵੇ ਤੂੰ ਸਾਂਵਲਾ ਨ ਮਾਰ ਨੈਨਾਂ ਦੇ ਤੀਰ। ਅੱਖੀਆਂ ਸ਼ਰ ਕਾਰਣ ਨਿਤ ਬੁਖੀਆਂ।ਹਿਨ ਪਾਪੀ ਬੇ ਪੀਰ। ਜ਼ੁਲਫਾਂ ਮੁਸ਼ਕੀਂ ਬੰਨ੍ਹ ਬੰਨ੍ਹ ਡੇਵਨ।ਦਿਲੜੀ ਕੂੰ ਤਅਜ਼ੀਰ। ਤੈਂਡੇ ਨਾਲ ਹੈ ਸਾਂਵਲ ਸੋਹਣਾ।ਦਿਲ ਲਾਂਵਣ ਤਕਸੀਰ। ਨਾਜ਼ ਨਿਹੋਰੇ ਗਮਜ਼ੇ ਤੈਂਡੇ।ਮਸਹਫ ਦੀ ਤਫ਼ਸੀਰ। ਕਾਕਲ ਪਣੀਆਂ ਨਾਂਗ ਵਰਾਧਾ।ਡਿਠੜੀ ਚੜ੍ਹਮ ਸਰੀਰ। ਝੋਕਾਂ ਆਨ ਸਵਲੜੀਆਂ ਸੀਂਗਾ।ਨੈਨ ਲੋੜ੍ਹੇਦੇ ਨੀਰ। ਪਾਹ ਹੰਬਾਹ ਉਗਾਰ ਗਈਂਦੇ।ਮੈਂ ਲੇਖੇ ਅਕਸੀਰ। ਵੁਠ ਕਨੂੰ ਥਈ ਧਰਤੀ ਥਲੜੀ।ਸਾਗੀ ਮੁਲਕ ਮਲ੍ਹੇਰ। ਰਲੜੇ ਸਜਨ ਸੁਹਾਵਣ ਥਲੜੇ।ਕਾਰ, ਕਕੀ, ਕੀੜ। ਜੈਸਲਮੇਰ ਨਰਹਾਈ ਮਾਣੂੰ।ਥੀ ਡੋਹੀਂ ਖੰਡ ਖੀਰ। ਥਲ ਚਤਰਾਂਗ ਅੰਦਰ ਮੇਂ ਸੱਸੀ।ਬੇਲੀਂ ਬੇਟੀਂ ਹੀਰ। ਰੋਜ਼ ਅਜ਼ਲ ਦਾ ਤੈਂਡਾ ਸਾਡਾ।ਮਾਲ ਮਵੈਸ਼ੀ ਸੀਰ। ਜਾਂਵਣ ਲਾਦਾ ਮਿਲਕ ਤੁਸਾਡਾ।ਤਨ ਮਨ ਸੀਸ ਸਰੀਰ। ਕੋਝੀ ਕਮਲੀ ਤੈਡੇ ਨਾਂ ਦੀ।ਨਾ ਕਰ ਯਾਰ ਕਰੀਰ। ਮੂੰਝਾਂ ਦੋਸਤ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੁਸ਼ਮਨ।ਸੁਖ ਵੈਰੀ ਡੁਖ ਵੀਰ। ਜਾਨੀ ਜੋੜ ਚਲਇਓ ਕਾਨੀ।ਸੰਧ ਸੰਧ ਦੇ ਵਿਚ ਪੀੜ। ਬਠ ਚੂਚਕ ਬਠ ਖੇੜੇ ਭੈੜੇ।ਤੌਂ ਨਾ ਥੀ ਦਿਲਗੀਰ। ਡੇਹੋਂ ਡੇਂਹ ਕੋਰਾੜਾ ਥੀਵੇ।ਵਾਹ ਸਿਕ ਦੀ ਤਾਸੀਰ। ਰੋ ਰੋ ਤੁਠਲੀ ਪਈਆਂ ਨਾਸੂਰਾਂ।ਦਿਲ ਵਿਚ ਸੌ ਸੌ ਚੀਰ। ਉਰਿਆਨੀ ਦੀ ਖਲਅਤ ਮਿਲੜੀ।ਸੁੰਜਬਰ ਦਾ ਜਾਗੀਰ। ਹੋ ਹੋ ਫਕੜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਖਵਾਰੀ।ਸਾਡੀ ਹੈ ਤੌਕੀਰ। ਗੌਸ ਕੁਤਬ ਸਬ ਤੌਂ ਤੂ ਸਦਕੇ।ਕੌਨ ਫ਼ਰੀਦ ਫਕੀਰ। 263. ਵਿੱਚ ਰੋਹੀ ਦੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋਹੀ ਦੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ।ਨਾਜ਼ਕ ਨਾਜ਼ੋ ਜੱਟੀਆਂ। ਰਾਤੀਂ ਕਰਨ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਿਲੇਂ ਦੇ।ਡੇਹਾਂ ਵਲੋੜਨ ਮੱਟੀਆਂ। ਗੁੱਝੜੇ ਤੀਰ ਚਲਾਵਨ ਕਾਰੀ।ਸੈ ਸੈ ਦਿੱਲੜੀਆਂ ਫੱਟੀਆਂ। ਕਰ ਕਰ ਦਰਦਮੰਦਾਂ ਕੂੰ ਜ਼ਖਮੀ।ਹੈ ਹੈ ਬਧਨ ਨ ਪੱਟੀਆਂ। ਛੇੜਨ ਭੇਡਾਂ ਬੱਕਰੀਆ ਗਾਈਂ।ਲੇ ਲੇ ਗਾਬੇ ਕੱਟੀਆਂ। ਕਈ ਮਸਕੀਨ ਮੁਸਾਫਰ।ਚੌੜ ਕੀਤੋ ਨੇ ਤਰੱਟੀਆਂ। ਧੂਈ ਦਾਰ ਫ਼ਕੀਰ ਥਿਉ ਸੇ।ਫ਼ਖਰ ਵੱਡਾਈਆਂ ਸੱਟੀਆਂ। ਹਿਉਂ ਦਿਲਬਰ ਦੈ ਕੁਤੜੇ ਦਰ ਦੈ।ਬਿਰਹੋਂ ਪਈਆਂ ਗਲ ਗੱਟੀਆਂ। ਮੂਝੇ ਫ਼ਰੀਦ ਮਜ਼ੀਦ ਹਮੇਸ਼ਾ।ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਘੱਟੀਆਂ। 264. ਵਾਹ ! ਹਜਰਤ ਇਸ਼ਕ ਮਜਾਜ਼ੀ ਵਾਹ ! ਹਜਰਤ ਇਸ਼ਕ ਮਜਾਜ਼ੀ।ਸਬ ਰਾਜ ਰਮੂਜ਼ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ। ਸਭੋ ਸ਼ਾਹਦ ਅਸਲੀਂ ਜਾਣੀਂ।ਹੈ ਵਾਹਦ ਪਰਮ ਕਹਾਣੀ। ਹੈ ਵਹਦਤ ਸਮੰਝ ਸੁੰਜਾਣੀ।ਵਿੱਚ ਪਰਦੇ ਕਸਰਤ ਸਾਜ਼ੀ। ਕਰ ਰਫ਼ਾ ਮਲਾਲ ਕਦੂਰਤ।ਟੁੱਕ ਸਮੰਝ ਸਜਣ ਬੇ ਸੂਰਤ। ਥਇਆਂ ਜ਼ਾਹਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਮੂਰਤ।ਛੁੱਪ ਓਲੇ ਨੂਰ ਹਜਾਜ਼ੀ। ਸੁਣ ਹੁਸਨ ਅਜ਼ਲ ਦੀ ਚਾਲੀ।ਸਬ ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ ਵਾਲੀ। ਕਿਥ ਖ਼ਾਲਕ ਖ਼ਲਕ ਦਾ ਵਾਲੀ।ਕਿਥ ਆਬਦ ਰੀਤ ਨਿਆਜ਼ੀ। ਕਿਥ ਆਸ਼ਕ ਦਰਦ ਕਸ਼ਾਲੇ।ਕਿਥ ਹੁਸਨ ਮਲਾਹਤ ਚਾਲੇ। ਥੀ ਹਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਡਖਾਲੇ।ਖੁਸ਼ ਸੀਰਤ ਨਾਜ਼ ਨਵਾਜ਼ੀ। ਕਿਥ ਮੁਤਰਬ ਤੇ ਮੈਖਾਨੇ।ਕਿਥ ਰਿੰਦੀ ਰਸਮ ਯਗਾਨੇ। ਕਿਥ ਸੌਮ ਸਲਵਾਤ ਅਜ਼ਾਨੇ।ਕਿਥ ਜ਼ਾਹਦ ਨੇਕ ਨਮਾਜ਼ੀ। ਹੈ ਗ਼ੈਰੀਅਤ ਜ਼ੰਦੀਕੀ।ਪਾ ਵਿਰਸਾ ਰੱਖ ਸਦੀਕੀ। ਕਰ ਜ਼ੁਹਦ ਜ਼ਹਾਦ ਹਕੀਕੀ।ਬਣ ਮਰਦ ਮੁਅਲਾ ਗਾਜ਼ੀ। ਠੱਪ ਫ਼ਿਕਾ ਅਸੂਲ ਮਸਾਇਲ।ਸੱਟ ਨਹਵੀ ਫ਼ੇਅਲ ਤੇ ਫ਼ਾਇਲ। ਬੱਠ ਇਲਮੀ ਬਹਸ ਦਲਾਇਲ।ਹੈ ਫ਼ਕਰ ਫ਼ਕਤ ਜਾਂ ਬਾਜ਼ੀ। ਏ ਸਿਲਕ ਸਲੂਕ ਫ਼ਰੀਦੀ।ਹੈ ਰੀਤ ਅਜਬ ਤੌਹੀਦੀ। ਪਰ ਜ਼ੌਕ ਲਜ਼ੀਜ਼ ਜਦੀਦੀ।ਛੱਡ ਲੰਬਿੜ ਦੂਰ ਦਰਾਜ਼ੀ। 265. ਵਾਹ ! ਵਾਹ!! ਦਿਲਬਰ ਦੀ ਯਾਰੀ ਵਾਹ ! ਵਾਹ!! ਦਿਲਬਰ ਦੀ ਯਾਰੀ।ਯਾਰੀ ਕਰਮ ਨ ਕਾਰੀ। ਥੀ ਰੁੱਖੜਾ ਰਖਮ ਬਰੀਤ।ਨਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਲ ਹਕੀਕਤ। ਨਾ ਸੁਣਦਾ ਵੇਦਨ ਸਾਰੀ। ਮੈਂ ਮੁੱਠੜੀ ਡੁੱਖੜੀਂ ਕੁੱਠੜੀ।ਸੈ ਤੀਰੀ ਗ਼ਮਦੀਂ ਚੁੱਟੜੀ। ਦਿਲ ਲੜੀ ਸੂਲਾਂ ਮਾਰੀ। ਨਾ ਡਿੱਠੜਮ ਮਿਠੜਾ ਮੱਖਣਾ।ਗਿਆ ਸਾਂਵਨ ਸਾਫ਼ ਸਲੱਖਣਾ। ਗਈ ਮੌਸਮ ਚੇਤਰ ਬਹਾਰੀ। ਨਾ ਖੋਜ ਨਾ ਖੋਬ ਉਠਾਂ ਦੇ।ਸਬ ਪਰਭਤ ਪੰਧ ਥਲਾਂ ਦੇ। ਦਿਲ ਰੁਲ ਰੁਲ ਰੋ ਰੋ ਹਾਰੀ। ਮੈਂ ਸਿੰਧਰੀ ਕੇਵੇਂ ਜਾਲਾਂ।ਪਰਦੇਸ ਬੈਠੀ ਤਨ ਗਾਲਾਂ। ਥਏ ਰੋਹੀ ਡੇਂਹ ਮਲ੍ਹਾਰੀ। ਦਿਲ ਖੱਸਦਾ ਭੇਤ ਨ ਡਸਦਾ।ਥੀ ਓਪਰਾ ਦੂਰੋਂ ਹੱਸਦਾ। ਲਾ ਹੂ ਹੂ ਸ਼ਹਿਰ ਖਵਾਰੀ। ਹਿੱਕ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਅਵੈੜਾ।ਬਿਆ ਸੱਸ ਨਨਾਣ ਦਾ ਝੇੜਾ। ਪਈ ਪਲੜੇ ਮੁੰਝ ਮੁੰਝਾਰੀ। 266. ਵਾਹ ਵਾਹ ਸੋਹਣੇ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਵਾਹ ਵਾਹ ਸੋਹਣੇ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ।ਹਰ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਕਰੇ ਉਤਾਰਾ। ਹਿਕ ਜਾ ਚਾਵੇ ਇਸ਼ਕ ਇਜਾਰਾ।ਬਇ ਜਾ ਡੇਵੇ ਹੁਸਨ ਉਧਾਰਾ। ਓ ਮਾਲਕ ਮੈ ਅਦਨਾ ਸਗ ਦਾ।ਹਰ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਮਿੱਠੜਾ ਲਗਦਾ। ਮੈ ਕਿਆ ਮੋਹ ਲੇਇਸ ਮਨ ਜਗਦਾ।ਮਾਰੇਸ ਹਰ ਜਾ ਨਾਜ਼ ਨਕਾਰਾ। ਮੈਂ ਬੇ ਆਸ ਉਮੀਦ ਦਾ ਮਾਣਾ।ਹਰ ਕਸ ਨਾਕਸ ਦੇ ਮਨ ਭਾਣਾ। ਦੋਸਤ ਅਵੈੜਾ ਯਾਰ ਇਆਣਾ।ਹਰ ਇਕ ਦਿਲ ਕੂੰ ਲਗੇ ਪਿਆਰਾ। ਜੋ ਮੈਂ ਵਾਂਗ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁਝਦਾ।ਸੋ ਥੀਆ ਵਾਕਫ ਸਾਰੀ ਗੁਝ ਦਾ। ਹਰਗਿਜ਼ ਦਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਕਹੀਂ ਕੁਝਦਾ।ਜਾਣ ਨਜ਼ਾਰਾ ਯਾਰ ਦਾ ਸਾਰਾ। ਚਰਣ ਗੁਰੁ ਦੇ ਸੀਸ ਨਵਾਈਂ।ਜੋ ਆਖੇ ਚੁਮ ਅਖੀਆਂ ਚਾਈਂ। ਜੋਹਦ ਜਹਾਦ ਦਾ ਬਾਰ ਉਠਾਈਂ।ਕਰਬ ਕਮਾਲ ਹੈਈ ਮਤਲਬ ਬਾਰਾ। ਥੀ ਗੁਰ ਪੀਰ ਦਾ ਚੇਲਾ ਸੱਚਾ।ਨਾ ਹੋ ਕਦਮ ਹਟਾ ਕਰ ਕੱਚਾ। ਬਿਰਹੋ ਕੜਾਹ ਚੜਿਆ ਮੱਚ ਮੱਚਿਆ।ਜਲ ਬਲ ਮਾਰ ਅਨਾ ਦਾ ਨਾਅਰਾ। ਜੋ ਕੋਈ ਰਖਸੀ ਐ ਗੁਨ ਚਾਰੇ।ਜੋ ਰਾਤੀ ਜਗ ਜੋਗ ਜਗਾਰੇ। ਵੰਜ ਖੁਸ਼ ਵਸ ਸੀ ਸ਼ਾਮ ਦਵਾਰੇ।ਰਹਿਸੀ ਜਗਤ ਸੌਂ ਨਿਆਰਾ। ਜਗਰਤ ਸੁਪਨਸ ਸਕੋਪਤ ਟੁਰੀਆ।ਤੈਂਡੀ ਸੈਰ ਦੇ ਸਾਂਗੇ ਜੜਿਆ। ਜੈਂਦਾ ਪੀਰ ਸੰਜਾਨੋਂ ਥੁੜਿਆ।ਫਿਰਸੀ ਥੀ ਚੌ ਗੁਠ ਆਵਾਰਾ। ਤੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਸੰਜਾਨ ਨ ਛੋੜੀਂ।ਨਿਰਗੁਨ ਸਰਗੁਨ ਵਿਚ ਜਾ ਜੋੜੀਂ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੂੰ ਮੂੰਹ ਨ ਮੋੜੀਂ।ਸਬ ਹੈ ਰੂਪ ਸਰੂਪ ਤਿਹਾਰਾ। ਚਾਰੋਂ ਬੇਦ ਬਦਾਂਤ ਪੁਕਾਰਣ।ਓਮ ਬ੍ਰਮ ਨਾਰਾਇਣ ਧਾਰਨ। ਆਤਮ ਉਤਮ ਸਰੂਪ ਸਧਾਰਨ।ਦਵੈਤ ਫਰੀਦ ਹੈ ਜੂਠਾ ਲਹਿਰਾ। 267. ਯਾਦ ਆਵਿਨ ਯਾਰ ਦੇ ਰਲੜੇ ਯਾਦ ਆਵਿਨ ਯਾਰ ਦੇ ਰਲੜੇ।ਨਿੱਤ ਪੌਵਨ ਕਰੂਪ ਕੁਲੱਲੜੇ। ਕਿਉਂ ਚੜ੍ਹਦੀ ਚੰਦਰੀ ਖਾਰੇ।ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ਜ਼ੇਵਰ ਬਾਰੇ। ਜੇ ਜਾਨੀ ਹਿਜਰ ਦੇ ਵਾਰੇ।ਏ ਨੇੜੇ ਸਖ਼ਤ ਸਵੱਲੜੇ। ਡੁੱਖ ਯਾਰ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਦੇਰਨ।ਲਏ ਸੂਲਾਂ ਸੀਨੇ ਢੇਰਨ। ਮੂੰਹ ਕਾਲਾ ਨੀਲੇ ਪੈਰਿਨ।ਵਾਹ ! ਹੋਤ ਪੁੱਨਲ ਦੇ ਭਲੜੇ। ਕਿਉਂ ਡੁਖੜੀ ਉੱਮਰ ਨਿਭਾਵਾਂ।ਹਨ ਮੌਤ ਦਾ ਮੁਲਕ ਵਸਾਵਾਂ। ਵੰਜ ਗੋਰਸਤਾਨ ਸੁਹਾਵਾਂ।ਬੱਠ ਜੀਵਣ ਕੂੜ ਤਸੱਲੜੇ। ਗਲ ਪੇਚ ਹਿਜਰ ਦੇ ਵਲੜੇ।ਦਿਲ ਜ਼ਖਮ ਅਵੱਲੜੇ ਅੱਲੜੇ। ਇਹ ਨੇਂਹ ਲਾਵਣ ਦੇ ਭੱਲੜੇ।ਪਏ ਮੈਂ ਮੁੱਠੀ ਦੇ ਪੱਲੜੇ। ਸਬ ਜ਼ੋਰ ਹਵਸ ਵਸ ਲਾਇਮ।ਪਰ ਯਾਰ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਆਇਮ। ਗ਼ਮ ਦਰਦ ਅੰਦਰ ਸਰ ਪਾਇਮ।ਕਰ ਆਪੇਂ ਗੱਲੜੇ ਗੱਲੜੇ। 268. ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਕਾਣ ਯਾਰ ਬਰੋਚਲ ਕਾਣ।ਰੁਲਦੀ ਰੋਹ ਡੂੰਗਰ ਵਿਚ। ਲਾਇਸ ਜੁੜ ਕਰ ਬਾਣ।ਦਿਲੜੀ, ਜਾਨ, ਜਿਗਰ ਵਿਚ। ਸੇਂਗੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ ਕੰਥ ਰਿਝਾਇਆ।ਅਪਨੇ ਅਪਨੇ ਢੋਲ ਕੂੰ ਪਾਇਆ। ਮੈਕੂੰ ਮੈਡਰੇ ਮਾਂਣ।ਰੋਲਿਆ ਸੁੰਜੜੇ ਬਰੋਚ। ਯਾਰ ਨ ਪਾਵਾਂ ਬਾਰ ਉਠਾਵਾਂ।ਨੀਰ ਵਹਾਵਾਂ ਗਾਵਣ ਗਾਵਾਂ। ਰੱਖ ਰੱਖ ਵੈਣ ਦੀ ਵਾਣ।ਹਰ ਕੂਚੇ ਘਰ ਘਰ ਵਿਚ। ਰੇਤ ਤੱਤੀ ਪਿਆ ਡੁਖੜੇ ਘਾਟੇ।ਖੁੜ ਬਣ ਖੋਬ ਗਪਾਟੇ ਘਾਟੇ। ਸੱਟ ਗਿਆ ਜਾਣ ਪਛਾਣ।ਕਾਨੀ ਮਾਰ ਅੰਦਰ ਵਿਚ। ਹੁਸਨ ਹਕੀਕੀ ਨੂਰੇ ਹਜਾਜ਼ੀ।ਖੇਡੇ ਨਾਜ਼ ਨਿਆਜ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ। ਸਿਦਕੋ ਸਮਝ ਸਿੰਜਾਣ।ਆਇਆ ਕੋਟ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ। ਰਾਹ ਅਵਲੜੇ ਔਖੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ।ਚੁਭਦੇ ਕਕਰੇ ਕੰਡਰੇ ਕਾਠੀਆਂ। ਮਾਰਮ ਸੂਲ ਵਡਾਨ।ਆਇਮ ਜ਼ੁਲਮ ਕਹਿਰ ਵਿਚ। ਪਹਿਲੇ ਡੇਂਹ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਫੁਟੜੀ।ਜਮਦੇ ਵੇਲੇ ਅਮੜੀ ਮੁਠੜੀ। ਡਿਤੜਾ ਡੁਖ ਦਾ ਡਾਣ।ਲੋੜ੍ਹੇਸ ਬਿਰਹੋ ਬਰਵਿਚ। ਦਰਦ ਫ਼ਰੀਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਵੇ।ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਦੂਈ ਦੇ ਧੋਵੇ। ਰਹਿੰਦੀ ਤਾਂਘ ਤੇ ਤਾਣ।ਪਹੁੰਚਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਗਰ ਵਿਚ। 269. ਯਾਰ ਡਾਢੀ ਇਸ਼ਕ ਆਤਿਸ਼ ਲਾਈ ਹੈ ਇਸ਼ਕ ਤੇ ਬਾਹਿ ਬਰੋਬਰ, ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਤਾ ਤਖੇਰਾ। ਬਾਹਿ ਸੜੇਂਦੀ ਕੱਖ ਕਾਨੇ ਨੂੰ, ਇਸ਼ਕ ਸੜੇਂਦਾ ਜੇਅੜਾ। ਬਾਹਿਰ ਸਾਮੇ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੇ,ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਦਾਰੂ ਕਿਹੜਾ। ਯਾਰ ਮੈਡੇ aੁੱਥੇ ਚਾਹਿ ਨਾ ਰੱਖੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ਼ਕ ਲਾਇੰਦਾ ਡੇਰਾ। ਯਾਰ ਡਾਢੀ ਇਸ਼ਕ ਆਤਿਸ਼ ਲਾਈ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਲੱਗ ਗਈ ਬੇਅਖ਼ਤਿਆਰੀ, ਸੀਨੇ ਦੇ ਵਿਚ ਨਾ ਸਮਾਈ ਹੈ। ਹੁਲਹੁਲਾ ਕੇ ਇਸ਼ਕ ਜੁ ਆਇਆ। ਮੁਹਬਤ ਡਾਢਾ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਇਆ। ਥਾਂ ਥਾਂ ਨਾਚ ਨਚਾਈ ਹੈ। ਇਸ਼ਕ ਚੁਆਇਆ ਮੈਂ ਸਰ ਚਾਈ। ਸ਼ਰਮ ਹਯਾ ਪਹਿਲੇ ਸੱਟ ਲਿਆ ਈ। ਇਸ਼ਕ ਨੂੰ ਮਲਾਮਤ ਲਾਈ ਹੈ। ਇਸ਼ਕ ਅਵੇੜਾ ਬਹਣ ਨਾ ਦੇਂਦਾ। ਥੀ ਗਦਾਗਰ ਮਸਤ ਕਰੇਂਦਾ। ਘਟੀ ਘਟੀ ਚਾ ਮੰੰਗਾਈ ਹੈ। 270. ਯਾਰ ਕੂੰ ਕਰ ਮਸਜੂਦ ਯਾਰ ਕੂੰ ਕਰ ਮਸਜੂਦ।ਛਡ ਡੇ ਬਿਉ ਮਅਬੂਦ। ਹਰ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਯਾਰ ਕੂੰ ਜਾਣੀ।ਗੈਰ ਨਹੀਂ ਮੌਜੂਦ। ਸਭ ਦਾਦ ਕੂੰ ਸਮਝੀ ਵਾਹਦ।ਕਸਰਤ ਹੈ ਮਫਕੂਦ। ਫਖਰੁਦੀਨ ਮਿਠਲ ਦੇ ਸ਼ੌਕੋਂ।ਦਮ ਦਮ ਨਿਕਲਮ ਦੂਦ। ਵਸਲ ਫ਼ਰੀਦ ਕੂੰ ਹਾਸਲ ਹੋਇਆ।ਜਬ ਹੋ ਗਿਆ ਨਾਬੂਦ। 271. ਯਾਰ ਕੁਰਾੜਾ ਹਾਲ ਵੇ ਯਾਰ ਕੁਰਾੜਾ ਹਾਲ ਵੇ।ਸਾਨੂੰ ਮਾਰ ਨ ਤਾਅਨੇ। ਸਾਂਗ ਸੰਜੋਕ ਰਲਾਏ ਕਿਸਮਤ।ਸਾਂਗੇ ਦੋਸਤ ਬਗਾਨੇ। ਜਾਂ ਜਾਂ ਸੂੰਹ ਬਣਾਂਵਾਂ।ਤਾਂ ਤਾਂ ਡਿੱਸਦੇ ਦੂਰ ਟਿਕਾਨੇ। ਆਵਣ ਕਾਣ ਨ ਮੰਗਨੀਂ ਦਿੱਲੜੀ।ਕੱਚੜੇ ਕਰਨ ਬਹਾਨੇ। ਬੇ ਦਰਦਾਂ ਦੀ ਪਰੀਤ ਨ ਭਲੀ।ਮੁਲਾ ਮੌਤ ਕੂੰ ਆਨੇ। ਰੋਵਾਂ ਰੋ ਰੋ ਲੋਕ ਸੁਣਾਵਾਂ।ਜੀ ਨ ਆਂਵਿਮ ਖਾਨੇ। ਕੋਈ ਆਖੇ ਮਨ ਮਚਲ ਕੂੜੀ।ਕੋਈ ਆਖੇ ਦੀਵਾਨੇ। ਸੂਲੀਂ ਨਾਲ ਸੁੰਜੇਦੇ ਜਾਲੇ।ਸੰਜ ਸਬਾਹ ਗੁਜ਼ਰਾਨੇ। ਆਂਵੀਂ ਦੇਰ ਨ ਲਾਂਵੀ ਮਾਹੀ।ਜਿੰਦ ਡੂੰ ਢੈਂਦੀ ਮਹਿਮਾਨੇ। ਇਸ਼ਵੇ ਗ਼ਮਜ਼ੇ ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ।ਕਿਆ ਕਿਆ ਹੁਸਨ ਦਾ ਸ਼ਾਨੇ। ਜੋ ਹੈ ਸ਼ਾਨ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਸਾਰੀ।ਮਾਰਣ ਦਾ ਸਾਮਾਨੇ। 272. ਯਾਰ ਸਪਾਹੀੜਾ ਆ ਵਸ ਮਾਡਰੋ ਕੋਲ ਯਾਰ ਸਪਾਹੀੜਾ ਆ ਵਸ ਮਾਡਰੋ ਕੋਲ। ਇਕ ਲਖ ਡੇਂਦੀ ਡੋ ਲਖ ਡੇਸਾਂ।ਹਿਕ ਵਾਰੀ ਚਾ ਬੋਲ। ਪਹਿਲੋਂ ਦੇ ਕਰ ਬਾਹ ਸਿਰਾਂਦੀ।ਸਾਵਲ ਯਾਰ ਨ ਰੋਲ। ਨੈਂ ਸਾਂਵਣ ਦੀ ਮੈ ਮਨਤਾਰੀ।ਸੈ ਛੋਲੀਆਂ ਲਖ ਝੋਲ। ਯਾਰ ਚਹੇਂਦਾ ਮਾਣ ਮਹੀਂਦਾ।ਆਵਸ ਮਾਡਰੇ ਕੋਲ। ਸਾਵਲਿਆਂ ਦੇ ਨੈਨ ਸਲੋਨੜੀ।ਕਜਲੇ ਦੇ ਟਕ ਟੋਲ। ਪਾਪਨ ਚਕਵੀ ਕਰ ਕਰ ਚੀਕਾਂ।ਅਲ੍ਹੜੇ ਜ਼ਖਮ ਨ ਚੋਲ। ਮਰ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਰਸਕ ਨ ਸਹਿੰਦੀ।ਦਿਲੜੀ ਸਖਤ ਸੜੋਲ। ਬੈਨੇ ਬੋਂਲੇ ਬੇਂਸਰ ਵਿਸਰੇ।ਗਏ ਨੂਰੇ ਰਮਝੌਲ। ਨਖਰੇ ਨਾਜ਼ ਨਹੋਰੇ ਹਰਦਮ।ਬਿਆ ਬਿਆ ਕਰਨ ਅਲੋਲ। ਔਗਨ ਹਾਰੀ ਨਾਸਕ ਕੰਮ ਦੀ।ਸੋਹਣਾ ਐਬ ਨ ਫੋਲ। ਸਮਝ ਫ਼ਰੀਦ ਨ ਥੀ ਗਮਵਾਸੂ।ਅੱਲਾ ਮਿਲੇਸਮ ਢੋਲ। 273. ਜ਼ਾਨਤ ਫੇਲਨ ਕੁਲ ਸ਼ੈ ਬਾਤਲ ਜ਼ਾਨਤ ਫੇਲਨ ਕੁਲ ਸ਼ੈ ਬਾਤਲ।ਹਕ ਹੈ ਫਾਇਲ ਬਿਉ ਸਭ ਆਤਲ। ਜ਼ੌਕ ਵਗਈਂ ਤੌਰ ਅਕਲ ਦੇ।ਭਟ ਘਤ ਕੂੜੀ ਬਹਿਸ ਦਲਾਇਲ। ਉਠਦੀਂ ਬਹਿੰਦੀਂ ਟੁਰਦੀਂ ਫਿਰਦੀਂ।ਨ ਹੋ ਜ਼ਾਹਲ ਨ ਥੀ ਗਾਫਲ। ਗੈਰ ਮੁਹਾਲੇ ਵੈਰ ਖਿਆਲੇ।ਹਰ ਹਿਕ ਡੂੰ ਰਖ ਗਫਤ ਸ਼ਾਮਲ। ਸਾਡਾ ਹੈ ਮਹਬੂਬ ਦਿਲੇਂਦਾ।ਜੋ ਕੋਈ ਹੈ ਤੌਹੀਦ ਦਾ ਕਾਇਲ। ਇਲਮ ਹਕਾਇਕ ਦਾ ਹੈ ਲਾਇਕ।ਨਫਸ ਮੁਜ਼ਕੀ ਮਾਦਾ ਕਾਬਲ। ਬਾਝ ਮੁਹਬਤ ਜਾਣ ਬਰਾਬਰ।ਕਿਆ ਨਾਤਕ ਕਿਆ ਨਾਹਕ ਸਾਹਲ। ਇਬਨੁਲ ਅਰਬੀ ਦੀ ਰਖ ਮਿੱਲਤ।ਠਪ ਰਖ ਫਿਕਾ ਅਸੂਲ ਮਸਾਇਲ। ਬਹਿ ਕਰ ਕਲ੍ਹੜੀਂ ਰਮਜ਼ ਸੁਝਾਈ।ਪੀਰ ਮਕਮਲ ਆਰਫ ਕਾਮਲ। ਵਜ੍ਹਾ ਅੱਲਾ ਫਰੀਦ ਹੈ ਬਾਕੀ।ਬਾਕੀ ਹਾਲਕ ਜ਼ਾਹਕ ਜ਼ਾਹਲ। </poem> s9bzl8xm8j1fudrpqp2up0jpafioiv3 10 6078 222194 20786 2026-06-18T17:56:27Z Kuldeepburjbhalaike 1640 222194 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{Image|}}}|<div class="{{#if:{{{Description|}}}|thumb <!-- -->{{#switch:{{{Location|}}} | none | tnone = tnone | left | tleft = tleft | right | tright = tright | center = center | #default = tright }}|<!-- if no description: -->{{#switch:{{{Location|}}} | none = floatnone | left = floatleft | right = floatright | center = center }}}}"><!-- -->{{#if:{{{Description|}}}|<div class="thumbinner" style="width: {{#expr:{{{cWidth}}}+2}}px;">}} <div {{#if:{{{Description|}}}|class="thumbimage"}} style="width: {{{cWidth}}}px; height: {{{cHeight}}}px; overflow: hidden;"> <div style="position: relative; top: -{{{oTop|0}}}px; left: -{{{oLeft|0}}}px; width: {{{bSize}}}px; -webkit-transform:rotate({{{Rotate|0}}}deg); -moz-transform:rotate({{{Rotate|0}}}deg); -o-transform:rotate({{{Rotate|0}}}deg); transform:rotate({{{Rotate|0}}}deg);"><!-- --><div class="noresize">[[File:{{{Image}}}|{{{bSize}}}px|alt={{{Alt|{{{Description|{{{Image}}}}}}}}}{{#if:{{{Link|}}}|{{!}}link={{{Link}}}}}{{#if:{{{Page|}}}|{{!}}page={{{Page}}}}}]]</div><!-- --></div> {{#if:{{{Description|}}}|</div> <div class="thumbcaption"> <div class="magnify">[[:{{#if:{{{magnify-link|}}}|{{{magnify-link}}}|File:{{{Image}}}}}| ]]</div>{{{Description}}} </div>}} </div> </div>{{#ifeq:1|{{{ifnumber|{{{cWidth|}}}{{{cHeight|}}}{{{oTop|}}}{{{oLeft|}}}{{{bSize|}}}}}}||<!--[[Category:CSS image crop using invalid parameters]]-->}}}}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 3z4dygyfq1xb0kf9orffg0zs2jdhd01 10 6081 222195 20798 2026-06-18T17:56:52Z Kuldeepburjbhalaike 1640 222195 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} Preview Crop Template lets you create a crop of an image inline for previewing the look and feel of a page. If the edit is committed these crops should be replaced with server side cropped images to avoid sending extra image data to people. === Usage === <pre><nowiki> {{Css image crop |Image = The Name of the image. |Page = For multipage files (eg. djvu or pdf) |Rotate = Set to -90, 90, or 180 (''before'' you crop) |bSize = The Base Image size (the image we are cropping on) |cWidth = Crop Image Width in pixels |cHeight = Crop image Height in pixels |oTop = Offset Top in pixels |oLeft = Offset Left in pixels |Location = 'right', 'left', 'center' or 'none'. Determines placement of the image on the page. Defaults to 'right'. |Description = Description (will render out using thumbnail class) |Alt = Alternative text to substitute for rendering the image}} </nowiki> {{Css image crop |Image = |Page = |Rotate = |bSize = |cWidth = |cHeight = |oTop = |oLeft = |Location = |Description = |Alt = }} </pre> === Examples === Dew with left formatting: {{Css image crop |Image = Dew on grass Luc Viatour.jpg |bSize = 400 |cWidth = 100 |cHeight = 100 |oTop = 200 |oLeft = 60 |Location = left |Description = a drop of dew on grass (focus on the drop) |Alt = A large dew drop shining on a blade of grass}} <pre> {{Css image crop |Image = Dew on grass Luc Viatour.jpg |bSize = 400 |cWidth = 100 |cHeight = 100 |oTop = 200 |oLeft = 60 |Location = left |Description = a drop of dew on grass (focus on the drop) |Alt = A large dew drop shining on a blade of grass}}</pre> === See also === <includeonly> [[Category:Image templates]] </includeonly> 2b7jjs1lij3m94xqf6j1h9rqdoytc0k 250 6140 221967 192159 2026-06-18T12:03:15Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221967 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||(14)|}}</noinclude>ਜੱਫਾ ਮਾਰ ਆਖਣਾ ਮੇਰੀ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਬਨਾਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਵੈਰ ਵਿਰੋਧਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਜਿਹਨੂੰ ਅਸੀ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਸੱਕਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਤਾਂ ਸੁਹਣੱਪ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਸੁਹਣੱਪ ਸਦਾ ਰੂਹ ਵਿੱਚ ਵਸਦੀ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਹੱਥ ਫੜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੱਕਦੇ, ਜਿਹੜੀ ਅਸਾਂ ਫੜੀ ਹੈ ਉਹ ਕੁਛ ਹੋਰ ਹੈ। ਜੱਫੀ ਜਿਸਮਾਨ ਜਿਹਨੂੰ ਅਸੀ ਮਾਰ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਕੇਹੀ ਠੰਢ ਪਈ ਹੈ, ਇਹ ਠੰਢ ਤਾਂ ਇਕ ਅਕਹ ਜਿਹੀ ਰੂਹ ਦੇ ਦੇਸ ਦੀ ਆਈ ਮਧਮ ਵੇਗ ਦੀ ਕੋਈ ਸਮੀਰ ਹੈ। ਜਿਸਮ ਤਾਂ ਪੰਜ ਤਤ ਦੇ ਮਾਸਾਂ ਦੇ ਅਕਾਰ ਹਨ, ਉਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੋ ਜਿਹੀ <ref>'''ਅਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਕ'''</ref> ਚੀਜ਼ ਰੂਹ ਨੂੰ ਠੰਢ ਪਾਣ ਵਾਲੀ ਬਰਕਤ ਕਿੱਥੇ? ਤੇ ਜੇ ਹੈ ਤਾਂ ਕਈ ਪਏ ਜੱਫੀਆਂ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਭੁੱਸ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਥਨੀਯ ਜਿਹੀ ਆਵੇਸ਼ਕ ਠੰਢਕ ਸਦਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ? ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਜੱਫੀਆਂ ਮਾਰ ਮਾਰ ਆਖਰ ਕਾਲਖ ਨਾਲ ਹਬ ਭਰੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ॥ {{gap}}ਪਿਆਰ ਇਸ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਕ ਸਦਾ ਵੈਰਾਗ੍ਯਵਾਨ ਕੋਮਲਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਘੜੀ ਅਖੰਡ ਤੇ ਸੀਮਾ ਰਹਿਤ ਤਿਆਗ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਿਆਗ ਵਿੱਚ ਰੂਹ ਦੇ {{larger|'''ਸੂਖਮ ਤਰਲ ਰੂਪਾਂ'''}} ਦਾ ਤਾਂ ਪੱਕਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੈ ਤੇ {{larger|'''ਮਾਯਕ ਠੋਸ-ਕੜਾਂ'''}} ।<noinclude><references/></noinclude> 10kdv0oo1mimesi9abhwa0ir6lwbtp3 252 7169 222192 190116 2026-06-18T17:20:49Z Satdeep Gill 13 222192 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=ਦਿਲ ਹੀ ਤਾਂ ਸੀ |Language=pa |Volume= |Author=ਬਲਬੀਰ ਢਿੱਲੋਂ |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਪੁਸਤਕ ਮਾਲਾ |Address=ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=T |Transclusion=yes |Validation_date= |Pages=<pagelist 1='ਕਵਰ' 2=- 3=ਟਾਈਟਲ 4=ਕੋਲੋਫੋਨ 5=ਸਮਰਪਣ 6=ਤਸਵੀਰ 7=9 14=- 15=19 21=27 /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} 531zi8oc5qzu6mlaq9ijdklw2v8083o 222196 222192 2026-06-18T17:59:22Z Kuldeepburjbhalaike 1640 222196 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q112246077 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਪੁਸਤਕ ਮਾਲਾ |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=T |Transclusion=yes |Validation_date= |Pages=<pagelist 1='ਕਵਰ' 2=- 3=ਟਾਈਟਲ 4=ਕੋਲੋਫੋਨ 5=ਸਮਰਪਣ 6=ਤਸਵੀਰ 7=9 14=- 15=19 21=27 /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} e3n6ru9cyxm6jm3vqgih7x0l813gv3s 250 11665 221966 221964 2026-06-18T12:00:07Z Harchand Bhinder 2624 221966 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{larger|'''ਖ਼ਤ ਨੰ: ੩੦'''}} ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਹਿਕ ਦੇਵਿੰਦਰ ਜੀ, {{gap}}ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕਾਫ਼ੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋ। ਉਹ ਜਾਣੇ, ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਨਾ ਸਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜ਼ਰਾ ਵਧੇਰੇ ਸੋਚਣ ਨਾਲ, ਤੁਸੀ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੀਕ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਜਾਉ। {{gap}}ਦੇਵਿੰਦਰ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਮਨ-ਮੋਹਨ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਬਾਬਤ ਦਸ ਦਿੱਤਾ। ਖ਼ਿਮਾ ਦੀ ਤੇ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਪਰ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਜੇ ਇਹ ਗਲ ਅਜੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਹੀ ਰਖਦੇ। ਮੈਂ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਕਿ ਚੰਦ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟਨ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਜੇ ਕਦੀ ਆਉਂਦਿਆਂ ਜਾਂਦਿਆਂ ਮਨ-ਮੋਹਨ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕਿੰਨੀ ਸ਼ਰਮ ਆਏਗੀ ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ। ਮੇਰੇ ਰਾਣੇ, ਗੱਲਾਂ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਦੁਰੋਂ ਦੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਰਦਿਆਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਤਕ ਪੁਜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੜੀ ਕਰੜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗੀਏ ਉਸ ਨੂੰ ਕਹੀਦਾ ਤੇ ਹੈ, "ਹੋਰ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲਗੇ", ਪਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਫੇਰ ਇਸ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਏਨਾਂ ਚੌੜਾ ਕਿਉਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਚੰਗਾ, ਜੋ ਹੋ ਗਿਆ ਸੋ ਵਾਹ ਵਾ। ਪਰ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀ ਜ਼ਰਾ ਵਧੇਰੀ ਇਹਤਿਆਤ ਤੇ ਜ਼ਬਤ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਵੋ। {{gap}}ਮੈਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਕਿ ਪਿਆਰ ਦੀ {{right|}}<noinclude>{{right|੯੩}}</noinclude> 299gomwsek866zuhmzd41opyfqiph9p 250 19408 222197 50366 2026-06-18T20:01:22Z Parmjit kaur rao 477 222197 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" />{{center|{{x-larger|(੭੧)}}}}</noinclude>________________ ਰੋਕ ! ਹਾਯ !ਓਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੁਨਦੀ, ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ ਨੂੰ ਓਧਰ ਹੀ ਸਾਨ ਲਈ ਕਹ ਰਹੀ ਹੈ, ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ ੩i ਬਥੇਰਾ ਸਮਝਾਉਦੀ ਹੋ ਅਤੇ ਏਸ ਪਾਸੇ ਜਾਨ ਕਰਕੇ ਕਈ ਤਰਾਂ ਦੇ ਦੁਖ ਹੋਨ ਦਾ ਡਰ ਪਾਰਹੀ ਹੈ ਏਥੋਂ ਤੀਕਰ ਕਿ ਏਸ ਪਾਸੇ ਜਾਨ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਭੀ ਜਤਲਾ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ, ਕੀ ਭਲਾ ! ਏ ਸਨੂੰ ਵਸਤੀ ਕੋਲੋਂ ਡਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ? ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਜੰਗ ਚ ਬਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ' ਹਾਂ ! ਇਹ ਹੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕੀ ਭੂਲ ਗਏ ਹੋ ? ਸਸ ਸੌਹਰੇ ਦੀ ਬੇਸਲੂਕੀ ਮਾਂ ਪਿਓ ਦੀ ਪiਵਾਹੀ ਟਹਲਨਾਂ ਦੇ ਮਹਨਿਆਂ ਅਤੇ ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲ ਨੇ ਵਸਭੀ ਨਾਲੋਂ ਉਜਾੜ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਬਨਾ ਦਿੱs ਹੈ । ਤੇ ਏਹ ਗੱਲ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਅਪਨਾ ਸਹਾਇਕ ਅਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਹਾਲ ਪੁੱਛਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਓਥੇ ਜਾਨ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਦੁਖ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਏਸ ਵੇਲੇ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਭੇ ਦਰਦ ਨਹੀਂ, ਜੇਹੜਾ ਇਸਦੀ ਬਿ੫ਭਾ ਦਾ ਹਾਲ ਸੁਨਕੇ ਉਸ ਪੁਰ ਦਯਾ ਚਰੇ ਅਤੇ ਏ ਨੂੰ ਕੁਝ ਧੀਰਜ ਹੀ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਏਨਾਂ ਭੀ ਆਖੇ ਕਿ ਹ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਬਿਆਕੁਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਇਸ ਨਦੀ ਤੋਂ ਜੇਹੜੀ ਨੇੜਣੀ ਹੈ ਜਾਕੇ ਪਾਨੀ ਹੀ ਲੈ । ਨਹੀਂ ! ਨਹੀਂ ! ਓਹ ਵਖੋ ਇਸਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੀ ਸਹੇਲੀ ਜੇਹੜੀ ਅਪਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁਖ ਸੁਖ ਭੋਗ ਰਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਅੰਜਨਾਂ ਇਹੋ ਜੁਵਾਬ ਦੇਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ । ਪਾਠਕ ਗੁਣ ! ਅੰਜਨਾਂ ਅਜੇ ਥੋੜੇ ਦੂਰ ਹੀ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ੨ ਚੋਟੀਆਂ ਰੁਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਖਾਈ ਦੇ ਲਗੀਆਂ ਅਰ ਸੂਰਜ ਭੀ ਡੁਬਦਾ ਜਾfuਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭਿਖੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਭੀ ਮੱਧਮ ਪੈ ਗਈਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ ਨੇ ਘਬਰਾ ਕੇ ਅੰਜਨਾਂ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ॥ | ਬਸੰਤ ਮਾਲ-ਸਖੀ ! ਸਰਜ ਅਸਤ ਹੋਨ ਲੱਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸੁਨਸਾਨ ਉਜਾੜ ਥਿਆਂਥਾਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ Original with: Language Department Punjab Digitized by: Panjab Digital Library<noinclude></noinclude> 3rzl31ykpklotxihlle0u29mnpp2h9v 222198 222197 2026-06-18T20:06:12Z Parmjit kaur rao 477 222198 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" />{{center|{{x-larger|(੭੧)}}}}</noinclude>________________ ਰੋਕ ! ਹਾਯ !ਓਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੁਨਦੀ, ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ ਨੂੰ ਓਧਰ ਹੀ ਸਾਨ ਲਈ ਕਹ ਰਹੀ ਹੈ, ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ ਤਾਂ ਬਥੇਰਾ ਸਮਝਾਉਦੀ ਹੋ ਅਤੇ ਏਸ ਪਾਸੇ ਜਾਨ ਕਰਕੇ ਕਈ ਤਰਾਂ ਦੇ ਦੁਖ ਹੋਨ ਦਾ ਡਰ ਪਾਰਹੀ ਹੈ ਏਥੋਂ ਤੀਕਰ ਕਿ ਏਸ ਪਾਸੇ ਜਾਨ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਭੀ ਜਤਲਾ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ, ਕੀ ਭਲਾ ! ਏਸਨੂੰ ਵਸਤੀ ਕੋਲੋਂ ਡਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ? ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਜੰਗ ਚ ਬਿਆਬਾਨ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਹਾਂ ! ਇਹ ਹੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਭੂਲ ਗਏ ਹੋ ? ਸਸ ਸੌਹਰੇ ਦੀ ਬੇਸਲੂਕੀ ਮਾਂ ਪਿਓ ਦੀ ਲਾਪਰਾਂਵਾਹੀ ਟਹਲਨਾਂ ਦੇ ਮੇਹਨਿਆਂ ਅਤੇ ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲ ਨੇ ਵਸਭੀ ਨਾਲੋਂ ਉਜਾੜ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਬਨਾ ਦਿੱs ਹੈ । ਤੇ ਏਹ ਗੱਲ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਅਪਨਾ ਸਹਾਇਕ ਅਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਹਾਲ ਪੁੱਛਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਓਥੇ ਜਾਨ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਦੁਖ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਏਸ ਵੇਲੇ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਭੇ ਦਰਦ ਨਹੀਂ, ਜੇਹੜਾ ਇਸਦੀ ਬਿ੫ਭਾ ਦਾ ਹਾਲ ਸੁਨਕੇ ਉਸ ਪੁਰ ਦਯਾ ਚਰੇ ਅਤੇ ਏ ਨੂੰ ਕੁਝ ਧੀਰਜ ਹੀ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਏਨਾਂ ਭੀ ਆਖੇ ਕਿ ਹ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਬਿਆਕੁਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਇਸ ਨਦੀ ਤੋਂ ਜੇਹੜੀ ਨੇੜਣੀ ਹੈ ਜਾਕੇ ਪਾਨੀ ਹੀ ਲੈ । ਨਹੀਂ ! ਨਹੀਂ ! ਓਹ ਵਖੋ ਇਸਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੀ ਸਹੇਲੀ ਜੇਹੜੀ ਅਪਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁਖ ਸੁਖ ਭੋਗ ਰਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਅੰਜਨਾਂ ਇਹੋ ਜੁਵਾਬ ਦੇਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ । ਪਾਠਕ ਗੁਣ ! ਅੰਜਨਾਂ ਅਜੇ ਥੋੜੇ ਦੂਰ ਹੀ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ੨ ਚੋਟੀਆਂ ਰੁਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਖਾਈ ਦੇ ਲਗੀਆਂ ਅਰ ਸੂਰਜ ਭੀ ਡੁਬਦਾ ਜਾfuਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭਿਖੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਭੀ ਮੱਧਮ ਪੈ ਗਈਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ ਨੇ ਘਬਰਾ ਕੇ ਅੰਜਨਾਂ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ॥ | ਬਸੰਤ ਮਾਲ-ਸਖੀ ! ਸਰਜ ਅਸਤ ਹੋਨ ਲੱਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸੁਨਸਾਨ ਉਜਾੜ ਥਿਆਂਥਾਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ Original with: Language Department Punjab Digitized by: Panjab Digital Library<noinclude></noinclude> l6w1fsnxwj3g0wdwtkva03zay2mkkde 222199 222198 2026-06-18T20:15:30Z Parmjit kaur rao 477 222199 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" />{{center|{{x-larger|(੭੧)}}}}</noinclude>________________ ਰੋਕ ! ਹਾਯ !ਓਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੁਨਦੀ, ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ ਨੂੰ ਓਧਰ ਹੀ ਸਾਨ ਲਈ ਕਹ ਰਹੀ ਹੈ, ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ ਤਾਂ ਬਥੇਰਾ ਸਮਝਾਉਦੀ ਹੋ ਅਤੇ ਏਸ ਪਾਸੇ ਜਾਨ ਕਰਕੇ ਕਈ ਤਰਾਂ ਦੇ ਦੁਖ ਹੋਨ ਦਾ ਡਰ ਪਾਰਹੀ ਹੈ ਏਥੋਂ ਤੀਕਰ ਕਿ ਏਸ ਪਾਸੇ ਜਾਨ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਭੀ ਜਤਲਾ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ, ਕੀ ਭਲਾ ! ਏਸਨੂੰ ਵਸਤੀ ਕੋਲੋਂ ਡਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ? ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਜੰਗ ਚ ਬਿਆਬਾਨ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਹਾਂ ! ਇਹ ਹੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਭੂਲ ਗਏ ਹੋ ? ਸਸ ਸੌਹਰੇ ਦੀ ਬੇਸਲੂਕੀ ਮਾਂ ਪਿਓ ਦੀ ਲਾਪਰਾਂਵਾਹੀ ਟਹਲਨਾਂ ਦੇ ਮੇਹਨਿਆਂ ਅਤੇ ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲ ਨੇ ਵਸਤੀ ਨਾਲੋਂ ਉਜਾੜ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਬਨਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ । ਤੇ ਏਹ ਗੱਲ ਭੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਅਪਨਾ ਸਹਾਇਕ ਅਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਹਾਲ ਪੁੱਛਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਓਥੇ ਜਾਨ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਦੁਖ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਏਸ ਵੇਲੇ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਭੀ ਦਰਦੀ ਨਹੀਂ, ਜੇਹੜਾ ਇਸਦੀ ਬਿ੫ਤਾ ਦਾ ਹਾਲ ਸੁਨਕੇ ਉਸ ਪੁਰ ਦਯਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਏਹਨੂੰ ਕੁਝ ਧੀਰਜ ਹੀ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਏਨਾਂ ਭੀ ਆਖੇ ਕਿ ਤ੍ਰੇਹ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਬਿਆਕੁਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਇਸ ਨਦੀ ਤੋਂ ਜੇਹੜੀ ਨੇੜਈ ਹੈ ਜਾਕੇ ਪਾਨੀ ਹੀ ਪੀਲੈ । ਨਹੀਂ ! ਨਹੀਂ ! ਓਹ ਵਖੋ ਇਸਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੀ ਸਹੇਲੀ ਜੇਹੜੀ ਅਪਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਛੱਡਕੇ ਮੁੱਢਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁਖ ਸੁਖ ਭੋਗ ਰਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਅੰਜਨਾਂ ਇਹੋ ਜੁਵਾਬ ਦੇਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ । {{gap}}ਪਾਠਕ ਗੁਣ ! ਅੰਜਨਾਂ ਅਜੇ ਥੋੜੇ ਦੂਰ ਹੀ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ੨ ਚੋਟੀਆਂ ਰੁਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਖਾਈ ਦੇਨ ਲਗੀਆਂ ਅਰ ਸੂਰਜ ਭੀ ਡੁਬਦਾ ਜਾfuਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਿਖੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਭੀ ਮੱਧਮ ਪੈ ਗਈਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ ਨੇ ਘਬਰਾ ਕੇ ਅੰਜਨਾਂ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ॥ | ਬਸੰਤ ਮਾਲ-ਸਖੀ ! ਸਰਜ ਅਸਤ ਹੋਨ ਲੱਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸੁਨਸਾਨ ਉਜਾੜ ਥਿਆਂਥਾਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ Original with: Language Department Punjab Digitized by: Panjab Digital Library<noinclude></noinclude> bo0mytldokgle4b1dbcbdhwcpzl90jl 222200 222199 2026-06-18T20:17:58Z Parmjit kaur rao 477 /* ਸੋਧਣਾ */ 222200 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Parmjit kaur rao" />{{center|{{x-larger|(੭੧)}}}}</noinclude>________________ ਰੋਕ ! ਹਾਯ !ਓਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੁਨਦੀ, ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ ਨੂੰ ਓਧਰ ਹੀ ਸਾਨ ਲਈ ਕਹ ਰਹੀ ਹੈ, ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ ਤਾਂ ਬਥੇਰਾ ਸਮਝਾਉਦੀ ਹੋ ਅਤੇ ਏਸ ਪਾਸੇ ਜਾਨ ਕਰਕੇ ਕਈ ਤਰਾਂ ਦੇ ਦੁਖ ਹੋਨ ਦਾ ਡਰ ਪਾਰਹੀ ਹੈ ਏਥੋਂ ਤੀਕਰ ਕਿ ਏਸ ਪਾਸੇ ਜਾਨ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਭੀ ਜਤਲਾ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ, ਕੀ ਭਲਾ ! ਏਸਨੂੰ ਵਸਤੀ ਕੋਲੋਂ ਡਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ? ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਜੰਗ ਚ ਬਿਆਬਾਨ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਹਾਂ ! ਇਹ ਹੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਭੂਲ ਗਏ ਹੋ ? ਸਸ ਸੌਹਰੇ ਦੀ ਬੇਸਲੂਕੀ ਮਾਂ ਪਿਓ ਦੀ ਲਾਪਰਾਂਵਾਹੀ ਟਹਲਨਾਂ ਦੇ ਮੇਹਨਿਆਂ ਅਤੇ ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲ ਨੇ ਵਸਤੀ ਨਾਲੋਂ ਉਜਾੜ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਬਨਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ । ਤੇ ਏਹ ਗੱਲ ਭੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਅਪਨਾ ਸਹਾਇਕ ਅਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਹਾਲ ਪੁੱਛਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਓਥੇ ਜਾਨ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਦੁਖ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਏਸ ਵੇਲੇ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਭੀ ਦਰਦੀ ਨਹੀਂ, ਜੇਹੜਾ ਇਸਦੀ ਬਿ੫ਤਾ ਦਾ ਹਾਲ ਸੁਨਕੇ ਉਸ ਪੁਰ ਦਯਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਏਹਨੂੰ ਕੁਝ ਧੀਰਜ ਹੀ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਏਨਾਂ ਭੀ ਆਖੇ ਕਿ ਤ੍ਰੇਹ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਬਿਆਕੁਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਇਸ ਨਦੀ ਤੋਂ ਜੇਹੜੀ ਨੇੜਈ ਹੈ ਜਾਕੇ ਪਾਨੀ ਹੀ ਪੀਲੈ । ਨਹੀਂ ! ਨਹੀਂ ! ਓਹ ਵਖੋ ਇਸਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੀ ਸਹੇਲੀ ਜੇਹੜੀ ਅਪਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਛੱਡਕੇ ਮੁੱਢਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁਖ ਸੁਖ ਭੋਗ ਰਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਅੰਜਨਾਂ ਇਹੋ ਜੁਵਾਬ ਦੇਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ । {{gap}}ਪਾਠਕ ਗੁਣ ! ਅੰਜਨਾਂ ਅਜੇ ਥੋੜੇ ਦੂਰ ਹੀ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ੨ ਚੋਟੀਆਂ ਰੁਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਖਾਈ ਦੇਨ ਲਗੀਆਂ ਅਰ ਸੂਰਜ ਭੀ ਡੁਬਦਾ ਜਾਪਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿਖੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਭੀ ਮੱਧਮ ਪੈ ਗਈਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ ਨੇ ਘਬਰਾ ਕੇ ਅੰਜਨਾਂ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ॥ {{gap}}ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ-ਸਖੀ ! ਸਰਜ ਅਸਤ ਹੋਨ ਲੱਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸੁਨਸਾਨ ਉਜਾੜ ਥਿਆਂਥਾਨ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ Original with: Language Department Punjab Digitized by: Panjab Digital Library<noinclude></noinclude> b3v2s7e0w2yzve3l3ntvswo1e6g7go3 250 21517 221965 52602 2026-06-18T11:59:57Z Kuldip DMW 2077 /* ਸੋਧਣਾ */ 221965 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kuldip DMW" />{{center|੮੧੬}}</noinclude>ਧੰਨੁ ਸੁ ਥਾਨੁ ਬਸੰਤ ਧੰਨੁ ਜਹ ਜਪੀਐ ਨਾਮੁ॥ ਕਥਾ ਕੀਰਤਨੁ ਹਰਿ ਅਤਿ ਘਨਾ ਸੁਖ ਸਹਜ ਬਿਸ੍ਰਾਮੁ॥੩॥ ਮਨ ਤੇ ਕਦੇ ਨ ਵੀਸਰੈ ਅਨਾਥ ਕੋ ਨਾਥ॥ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਭ ਸਰਣਾਗਤੀ ਜਾ ਕੈ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਹਾਥ॥੪॥੨੯॥੫੯॥ ਬਿਲਾਵਲੁ ਮਹਲਾ ੫॥ ਜਿਨਿ ਤੂ ਬੰਧਿ ਕਰਿ ਛੋਡਿਆ ਫੁਨਿ ਸੁਖ ਮਹਿ ਪਾਇਆ॥ ਸਦਾ ਸਿਮਰਿ ਚਰਣਾਰਬਿੰਦ ਸੀਤਲ ਹੋਤਾਇਆ॥੧॥ ਜੀਵਤਿਆ ਅਥਵਾ ਮੁਇਆ ਕਿਛੁ ਕਾਮਿ ਨ ਆਵੈ॥ ਜਿਨਿ ਏਹੁ ਰਚਨੁ ਰਚਾਇਆ ਕੋਊ ਤਿਸ ਸਿਉ ਰੰਗੁ ਲਾਵੈ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥ ਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਉਸਨ ਸੀਤ ਕਰਤਾ ਕਰੈ ਘਾਮ ਤੇ ਕਾਢੈ॥ ਕੀਰੀ ਤੇ ਹਸਤੀ ਕਰੈ ਟੂਟਾ ਲੇ ਗਾਢੈ॥੨॥ ਅੰਡਜ ਜੇਰਜ ਸੇਤਜ ਉਤਭੁਜਾ ਪ੍ਰਭ ਕੀ ਇਹ ਕਿਰਤਿ॥ ਕਿਰਤ ਕਮਾਵਨ ਸਰਬ ਫਲ ਰਵੀਐ ਹਰਿ ਨਿਰਤਿ॥੩॥ ਹਮ ਤੇ ਕਛੂ ਨ ਹੋਵਨਾ ਸਰਣਿ ਪ੍ਰਭ ਸਾਧ॥ ਮੋਹ ਮਗਨ ਕੂਪ ਅੰਧ ਤੇ ਨਾਨਕ ਗੁਰ ਕਾਢ॥੪॥੩੦॥੬੦॥ ਬਿਲਾਵਲੁ ਮਹਲਾ ੫॥ ਖੋਜਤ ਖੋਜਤ ਮੈ ਫਿਰਾ ਖੋਜਉ ਬਨ ਥਾਨ॥ ਅਛਲ ਅਛੇਦ ਅਭੇਦ ਪ੍ਰਭ ਐਸੇ ਭਗਵਾਨ॥੧॥ ਕਬ ਦੇਖਉ ਪ੍ਰਭੁ ਆਪਨਾ ਆਤਮ ਕੈ ਰੰਗਿ॥ ਜਾਗਨ ਤੇ ਸੁਪਨਾ ਭਲਾ ਬਸੀਐ ਪ੍ਰਭ ਸੰਗਿ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥ ਬਰਨ ਆਸ੍ਰਮ ਸਾਸਤ੍ਰ ਸੁਨਉ ਦਰਸਨ ਕੀ ਪਿਆਸ॥ ਰੂਪੁ ਨ ਰੇਖ ਨ ਪੰਚ ਤਤ ਠਾਕੁਰ ਅਬਿਨਾਸ॥੨॥ ਓਹੁ ਸਰੂਪੁ ਸੰਤਨ ਕਹਹਿ ਵਿਰਲੇ ਜੋਗੀਸੁਰ॥ ਕਰਿ ਕਿਰਪਾ ਜਾ ਕਉ ਮਿਲੇ ਧਨਿ ਧਨਿ ਤੇ ਈਸੁਰ॥੩॥ ਸੋ ਅੰਤਰਿ ਸੋ ਬਾਹਰੇ ਬਿਨਸੇ ਤਹ ਭਰਮਾ॥ ਨਾਨਕ ਤਿਸੁ ਪ੍ਰਭੁ ਭੇਟਿਆ ਜਾ ਕੇ ਪੂਰਨ ਕਰਮਾ॥੪॥੩੧॥੬੧॥ ਬਿਲਾਵਲੁ ਮਹਲਾ ੫॥ ਜੀਅ ਜੰਤ ਸੁਪ੍ਰਸੰਨ ਭਏ ਦੇਖਿ ਪ੍ਰਭ ਪਰਤਾਪ॥ ਕਰਜੁ ਉਤਾਰਿਆ ਸਤਿਗੁਰੂ ਕਰਿ ਆਹਰੁ ਆਪ॥੧॥ ਖਾਤ ਖਰਚਤ ਨਿਬਹਤ ਰਹੈ ਗੁਰ ਸਬਦੁ ਅਖੂਟ॥ ਪੂਰਨ ਭਈ ਸਮਗਰੀ ਕਬਹੂ ਨਹੀ ਤੂਟ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥ ਸਾਧਸੰਗਿ ਆਰਾਧਨਾ ਹਰਿ ਨਿਧਿ ਆਪਾਰ॥ ਧਰਮ ਅਰਥ ਅਰੁ ਕਾਮ ਮੋਖ ਦੇਤੇ ਨਹੀ ਬਾਰ॥੨॥ ਭਗਤ ਅਰਾਧਹਿ ਏਕ ਰੰਗਿ ਗੋਬਿੰਦ ਗੁਪਾਲ॥ ਰਾਮ ਨਾਮ ਧਨੁ ਸੰਚਿਆ ਜਾ ਕਾ ਨਹੀ ਸੁਮਾਰੁ॥੩॥ ਸਰਨਿ ਪਰੇ ਪ੍ਰਭ ਤੇਰੀਆ ਪ੍ਰਭ ਕੀ ਵਡਿਆਈ॥ ਨਾਨਕ ਅੰਤੁ ਨ ਪਾਈਐ ਬੇਅੰਤ ਗੁਸਾਈ॥੪॥੩੨॥੬੨॥ ਬਿਲਾਵਲੁ ਮਹਲਾ ੫॥ ਸਿਮਰਿ ਸਿਮਰਿ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭੂ ਕਾਰਜ ਭਏ ਰਾਸਿ॥ ਕਰਤਾਰ ਪੁਰਿ ਕਰਤਾ ਵਸੈ ਸੰਤਨ ਕੈ ਪਾਸਿ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥ ਬਿਘਨੁ ਨ ਕੋਊ ਲਾਗਤਾ ਗੁਰ ਪਹਿ ਅਰਦਾਸਿ॥ ਰਖਵਾਲਾ<noinclude></noinclude> bb87tdzt7ccohw3ibwi7od2c89iishr 250 21522 222007 52607 2026-06-18T12:08:46Z Kuldip DMW 2077 /* ਸੋਧਣਾ */ 222007 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kuldip DMW" />{{center|੮੧੭}}</noinclude>ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਭਗਤਨ ਕੀ ਰਾਸਿ॥੧॥ ਤੋਟਿ ਨ ਆਵੈ ਕਦੇ ਮੂਲਿ ਪੂਰਨ ਭੰਡਾਰ॥ ਚਰਨ ਕਮਲ ਮਨਿ ਤਨਿ ਬਸੇ ਪ੍ਰਭ ਅਗਮ ਅਪਾਰ॥੨॥ ਬਸਤ ਕਮਾਵਤ ਸਭਿ ਸੁਖੀ ਕਿਛੁ ਊਨ ਨ ਦੀਸੈ॥ ਸੰਤ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਭੇਟੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪੂਰਨ ਜਗਦੀਸੈ॥੩॥ ਜੈ ਜੈ ਕਾਰੁ ਸਭੈ ਕਰਹਿ ਸਚੁ ਥਾਨੁ ਸੁਹਾਇਆ॥ ਜਪਿ ਨਾਨਕ ਨਾਮੁ ਨਿਧਾਨ ਸੁਖ ਪੂਰਾ ਗੁਰੂ ਪਾਇਆ॥੪॥੩੩॥੬੩॥ ਬਿਲਾਵਲੁ ਮਹਲਾ ੫॥ ਹਰਿ ਹਰਿ ਹਰਿ ਆਰਾਧੀਐ ਹੋਈਐ ਆਰੋਗ॥ ਰਾਮਚੰਦ ਕੀ ਲਸਟਿਕਾ ਜਿਨਿ ਮਾਰਿਆ ਰੋਗੁ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥ ਗੁਰੁ ਪੂਰਾ ਹਰਿ ਜਾਪੀਐ ਨਿਤ ਕੀਚੈ ਭੋਗੁ॥ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਕੈ ਵਾਰਣੈ ਮਿਲਿਆ ਸੰਜੋਗੁ॥੧॥ ਜਿਸੁ ਸਿਮਰਤ ਸੁਖੁ ਪਾਈਐ ਬਿਨਸੈ ਬਿਓਗੁ॥ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਭ ਸਰਣਾਗਤੀ ਕਰਣ ਕਾਰਣ ਜੋਗੁ॥੨॥੩੪॥੬੪॥ {{center|ਰਾਗੁ ਬਿਲਾਵਲੁ ਮਹਲਾ ੫ ਦੁਪਦੇ ਘਰੁ ੫ ੴ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥}} ਅਵਰਿ ਉਪਾਵ ਸਭਿ ਤਿਆਗਿਆ ਦਾਰੂ ਨਾਮੁ ਲਇਆ॥ ਤਾਪ ਪਾਪ ਸਭਿ ਮਿਟੇ ਰੋਗ ਸੀਤਲ ਮਨੁ ਭਇਆ॥੧॥ ਗੁਰੁ ਪੂਰਾ ਆਰਾਧਿਆ ਸਗਲਾ ਦੁਖੁ ਗਇਆ॥ ਰਾਖਨਹਾਰੈ ਰਾਖਿਆ ਅਪਨੀ ਕਰਿ ਮਇਆ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥ ਬਾਹ ਪਕੜਿ ਪ੍ਰਭਿ ਕਾਢਿਆ ਕੀਨਾ ਅਪਨਾਇਆ॥ ਸਿਮਰਿ ਸਿਮਰਿ ਮਨ ਤਨ ਸੁਖੀ ਨਾਨਕ ਨਿਰਭਇਆ॥੨॥੧॥੬੫॥ ਬਿਲਾਵਲੁ ਮਹਲਾ ੫॥ ਕਰੁ ਧਰਿ ਮਸਤਕਿ ਥਾਪਿਆ ਨਾਮੁ ਦੀਨੋ ਦਾਨਿ॥ ਸਫਲ ਸੇਵਾ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਕੀ ਤਾ ਕੀ ਨਹੀ ਹਾਨਿ॥੧॥ ਆਪੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭੁ ਰਾਖਤਾ ਭਗਤਨ ਕੀ ਆਨਿ॥ ਜੋ ਜੋ ਚਿਤਵਹਿ ਸਾਧ ਜਨ ਸੋ ਲੇਤਾ ਮਾਨਿ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥ ਸਰਣਿ ਪਰੇ ਚਰਣਾਰਬਿੰਦ ਜਨ ਪ੍ਰਭ ਕੇ ਪ੍ਰਾਨ॥ ਸਹਜਿ ਸੁਭਾਇ ਨਾਨਕ ਮਿਲੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਨ॥੨॥੨॥੬੬॥ ਬਿਲਾਵਲੁ ਮਹਲਾ ੫॥ ਚਰਣ ਕਮਲ ਕਾ ਆਸਰਾ ਦੀਨੋ ਪ੍ਰਭਿ ਆਪਿ॥ ਪ੍ਰਭ ਸਰਣਾਗਤਿ ਜਨ ਪਰੇ ਤਾ ਕਾ ਸਦ ਪਰਤਾਪੁ॥੧॥ ਰਾਖਨਹਾਰ ਅਪਾਰ ਪ੍ਰਭ ਤਾ ਕੀ ਨਿਰਮਲ ਸੇਵ॥ ਰਾਮ ਰਾਜ ਰਾਮਦਾਸ ਪੁਰਿ ਕੀਨ੍ਹੇ ਗੁਰਦੇਵ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥ ਸਦਾ ਸਦਾ ਹਰਿ ਧਿਆਈਐ ਕਿਛੁ ਬਿਘਨੁ ਨ ਲਾਗੈ॥ ਨਾਨਕ ਨਾਮੁ ਸਲਾਹੀਐ ਭਇ ਦੁਸਮਨ ਭਾਗੈ॥੨॥੩॥੬੭॥ ਬਿਲਾਵਲੁ ਮਹਲਾ ੫॥ ਮਨਿ ਤਨਿ ਪ੍ਰਭੁ ਆਰਾਧੀਐ ਮਿਲਿ ਸਾਧ ਸਮਾਗੈ॥ ਉਚਰਤ ਗੁਨ ਗੋਪਾਲ ਜਸੁ ਦੂਰ ਤੇ ਜਮੁ ਭਾਗੈ॥੧॥ ਰਾਮ<noinclude></noinclude> bzypoy8eqw7w98edxkzzm6qh7q02s39 250 21527 222077 52612 2026-06-18T12:19:11Z Kuldip DMW 2077 /* ਸੋਧਣਾ */ 222077 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kuldip DMW" />{{center|੮੧੮}}</noinclude>ਨਾਮੁ ਜੋ ਜਨੁ ਜਪੈ ਅਨਦਿਨੁ ਸਦ ਜਾਗੈ॥ ਤੰਤੁ ਮੰਤੁ ਨਹ ਜੋਹਈ ਤਿਤੁ ਚਾਖੁ ਨ ਲਾਗੈ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥ ਕਾਮ ਕ੍ਰੋਧ ਮਦ ਮਾਨ ਮੋਹ ਬਿਨਸੇ ਅਨਰਾਗੈ॥ ਆਨੰਦ ਮਗਨ ਰਸਿ ਰਾਮ ਰੰਗਿ ਨਾਨਕ ਸਰਨਾਗੈ॥੨॥੪॥੬੮॥ ਬਿਲਾਵਲੁ ਮਹਲਾ ੫॥ ਜੀਅ ਜੁਗਤਿ ਵਸਿ ਪ੍ਰਭੂ ਕੈ ਜੋ ਕਹੈ ਸੁ ਕਰਨਾ॥ ਭਏ ਪ੍ਰਸੰਨ ਗੋਪਾਲ ਰਾਇ ਭਉ ਕਿਛੁ ਨਹੀ ਕਰਨਾ॥੧॥ ਦੂਖੁ ਨ ਲਾਗੈ ਕਦੇ ਤੁਧੁ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ ਚਿਤਾਰੇ॥ ਜਮਕੰਕਰੁ ਨੇੜਿ ਨ ਆਵਈ ਗੁਰਸਿਖ ਪਿਆਰੇ ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥ ਕਰਣ ਕਾਰਣ ਸਮਰਥੁ ਹੈ ਤਿਸੁ ਬਿਨੁ ਨਹੀ ਹੋਰੁ॥ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਭ ਸਰਣਾਗਤੀ ਸਾਚਾ ਮਨਿ ਜੋਰੁ॥੨॥੫॥੬੯॥ ਬਿਲਾਵਲੁ ਮਹਲਾ ੫॥ ਸਿਮਰਿ ਸਿਮਰਿ ਪ੍ਰਭੁ ਆਪਨਾ ਨਾਠਾ ਦੁਖ ਠਾਉ॥ ਬਿਸ੍ਰਾਮ ਪਾਏ ਮਿਲਿ ਸਾਧਸੰਗਿ ਤਾ ਤੇ ਬਹੁੜਿ ਨ ਧਾਉ॥੧॥ ਬਲਿਹਾਰੀ ਗੁਰ ਆਪਨੇ ਚਰਨਨ੍ਹ ਬਲਿ ਜਾਉ॥ ਅਨਦ ਸੂਖ ਮੰਗਲ ਬਨੇ ਪੇਖਤ ਗੁਨ ਗਾਉ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥ ਕਥਾ ਕੀਰਤਨੁ ਰਾਗ ਨਾਦ ਧੁਨਿ ਇਹੁ ਬਨਿਓ ਸੁਆਉ॥ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਭ ਸੁਪ੍ਰਸੰਨ ਭਏ ਬਾਂਛਤ ਫਲ ਪਾਉ॥੨॥੬॥੭੦॥ ਬਿਲਾਵਲੁ ਮਹਲਾ ੫॥ ਦਾਸ ਤੇਰੇ ਕੀ ਬੇਨਤੀ ਰਿਦ ਕਰਿ ਪਰਗਾਸੁ॥ ਤੁਮ੍ਹਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਤੇ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਦੋਖਨ ਕੋ ਨਾਸੁ॥੧॥ ਚਰਨ ਕਮਲ ਕਾ ਆਸਰਾ ਪ੍ਰਭ ਪੁਰਖ ਗੁਣਤਾਸੁ॥ ਕੀਰਤਨ ਨਾਮੁ ਸਿਮਰਤ ਰਹਉ ਜਬ ਲਗੁ ਘਟਿ ਸਾਸੁ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥ ਮਾਤ ਪਿਤਾ ਬੰਧਪ ਤੂਹੈ ਤੂ ਸਰਬ ਨਿਵਾਸੁ॥ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਭ ਸਰਣਾਗਤੀ ਜਾ ਕੋ ਨਿਰਮਲ ਜਾਸੁ॥੨॥੭॥੭੧॥ ਬਿਲਾਵਲੁ ਮਹਲਾ ੫॥ ਸਰਬ ਸਿਧਿ ਹਰਿ ਗਾਈਐ ਸਭਿ ਭਲਾ ਮਨਾਵਹਿ॥ ਸਾਧੁ ਸਾਧੁ ਮੁਖ ਤੇ ਕਹਹਿ ਸੁਣਿ ਦਾਸ ਮਿਲਾਵਹਿ॥੧॥ ਸੂਖ ਸਹਜ ਕਲਿਆਣ ਰਸ ਪੂਰੈ ਗੁਰਿ ਕੀਨ੍ਹ॥ ਜੀਅ ਸਗਲ ਦਇਆਲ ਭਏ ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਚੀਨ੍ਹ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥ ਪੂਰਿ ਰਹਿਓ ਸਰਬਤ੍ਰ ਮਹਿ ਪ੍ਰਭ ਗੁਣੀ ਗਹੀਰ॥ ਨਾਨਕ ਭਗਤ ਆਨੰਦ ਮੈ ਪੇਖਿ ਪ੍ਰਭ ਕੀ ਧੀਰ॥੨॥੮॥੭੨॥ ਬਿਲਾਵਲੁ ਮਹਲਾ ੫॥ ਅਰਦਾਸਿ ਸੁਣੀ ਦਾਤਾਰਿ ਪ੍ਰਭਿ ਹੋਏ ਕਿਰਪਾਲ॥ ਰਾਖਿ ਲੀਆ ਅਪਨਾ ਸੇਵਕੋ ਮੁਖਿ ਨਿੰਦਕ ਛਾਰੁ॥੧॥ ਤੁਝਹਿ ਨ ਜੋਹੈ ਕੋ ਮੀਤ ਜਨ ਤੂੰ ਗੁਰ ਕਾ ਦਾਸ॥ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮਿ ਤੂ ਰਾਖਿਆ ਦੇ ਅਪਨੇ ਹਾਥ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥ ਜੀਅਨ ਕਾ ਦਾਤਾ ਏਕੁ ਹੈ ਬੀਆ ਨਹੀ ਹੋਰੁ॥ ਨਾਨਕ ਕੀ ਬੇਨੰਤੀਆ ਮੈ ਤੇਰਾ ਜੋਰੁ॥੨॥੯॥੭੩॥ ਬਿਲਾਵਲੁ ਮਹਲਾ ੫॥ ਮੀਤ ਹਮਾਰੇ ਸਾਜਨਾ ਰਾਖੇ ਗੋਵਿੰਦ॥ ਨਿੰਦਕ ਮਿਰਤਕ ਹੋਇ ਗਏ ਤੁਮ੍ਹ ਹੋਹੁ ਨਿਚਿੰਦ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥ ਸਗਲ<noinclude></noinclude> 3chjxluphsjmhg2ssapbn52glwkgksc 250 50327 222142 132221 2026-06-18T12:30:20Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222142 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Block center|<poem>ਸਿਰਜਨਹਾਰ (ਮਿਸਤਰੀ) ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਸਿਰਜਨ ਕਾਰਜ ਤਿਆਰ ਮਾਲ (ਕੈਂਚੀ)</poem>}} {{gap}}ਇਹ ਹੈ-ਸਾਰ (ਵਿਚਾਰ) ਅਸਤਿਤਵ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ। ਇਵੇਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "The individual man is the realisation of a certain concept in the divine intelligence)<ref>Sartre Jean Paul, Existentialism and Human Emotions (Trans. By Bernard Frechman and Hazel Barines, New York, Citedel Press, 1977, P-14)</ref>ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਰਤਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਸਾਧਨ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਿਰਜਨਹਾਰ ਰੱਬ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਜਨ ਸਮੇਂ ਸੋਚਿਆ। ਇਸ ਸੂਤਰ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਤਾਂ Both our nature and our value come from outside of us.<ref>Op. Cit</ref> ਅਰਥਾਤ ਸਾਡੀ ਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਕੀਮਤ ਸਾਥੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਇੰਜ ਹੀ ਸਾਰਤਰ ਅਸਤਿਤਵ ਸਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ’ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੂਤਰ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦੇ ਹੀ ਹੋਂਦ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਵੈ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੁੱਝ ਬਣਨ ਲਈ ਚੋਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਜ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। Man is nothing else but he makes of himself.<ref>Op. Cit, P-15</ref> ਅਰਥਾਤ ਬੰਦਾ ਉਹ ਕੁੱਝ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਕੁੱਝ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੂਤਰ ਨੂੰ ਇੰਜ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 15 }}</noinclude> ehkbyu0e9bavwhyn5yfh92y8goqpd09 250 50328 222143 132217 2026-06-18T12:30:28Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222143 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Block center|<poem>ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮਾਹੌਲ ਅਨੇਕ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਚੋਣ ਚੋਣ 'ਤੇ ਅਮਲ ਸਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ</poem>}} {{gap}}ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਮਾਨਵੀ ਕੀਮਤਾਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ, ਮਾਨਵੀ ਸੰਵੇਗ, ਉਸਦਾ ਅਤਾਰਕਿਕ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁੱਝ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣਾ ਪੈਂਡਾ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਤਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਹ ਉਸਦੀ ਚੇਤਨਾ ’ਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਦਬਾਅ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਕੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਤਿਤਵਵਾਦ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ 'ਸਾਰ’ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਧੁਰੋਂ ਹੀ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵਸਤੂ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਹਿਣਾ ਵਧੇਰੇ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਦੇ ਵੀ ਵਸਤੁਪਰਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਥੂਲ ਹੋਂਦ ਹੀ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਆਧਾਰ-ਸ਼ਿਲਾ ਹੈ। ਮ੍ਰਿਤਕ ਨਹੀਂ, ਜਿਉਂਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਸਤਿਤਵ ਕਿਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਇਹ ਤਾਂ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯੂਨਾਨੀ ਚਿੰਤਨ ਬੰਦੇ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਤਾਰਕਿਕ ਸੂਤਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 16 }}</noinclude> tkl0euj614990gxsdxq600w87uy4x4s 250 50490 221968 132453 2026-06-18T12:04:07Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221968 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਵਿਅਕਤੀ/ਨਾਇਕ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਘਾੜਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਰਿਸ ਦੀ ਹੀਰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਮਾਅਨੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਨਾਮੇ ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ‘ਓਸ ਤੋਂ ਸਦਾ ਡਰੀਏ' ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਆਪਣਾ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਿਧਰੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ/ਭੁੱਲਾਂ ਸਦਕਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ/ਅਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੱਬ ਨੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਚੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦਿਆਂ ਠੀਕ/ਗ਼ਲਤ ਨਤੀਜਿਆਂ ਲਈ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ/ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਆਸਤਿਕ, ਨਾਸਤਿਕ ਅਤੇ ਰਲਵੇਂ ਮਿਲਵੇਂ ਗੁਣ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਕਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਸਤਿਕ ਵੀ। ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਚੋਣਵੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ ਕਿਉਂਜੋ ਆਸਤਿਕ ਅਤੇ ਨਾਸਤਿਕ ਦੋਵੇਂ ਪਰਿਪਾਟੀਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ‘ਮਨੁੱਖ' ਹੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਵੀ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। '''ਰੱਬ ਸਿਰਜਕ ਵਜੋਂ''':- ਰੱਬ ਸਿਰਜਨਹਾਰ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਹੀ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਘੱਲਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਜਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬੰਦੇ ਦੇ ਗੁਨਾਹਾਂ (Guilt) ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਮਿਹਰ/ਨਦਰ (Grace) ਦੀ ਵੀ। ਰੱਬ ਨੇ ਸਿਰਜਨ ਸਮੇਂ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਜੇਹੋਜੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹੋ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਫੈਕਟੀਸਿਟੀ (Facticity) ਹੈ। ਇਸ ਫੈਕਟੀਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰ, ਉਚਾਈ, ਰੰਗ (ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣ); ਜਾਤ, ਗੋਤ, ਧਰਮ, ਕੌਮੀਅਤ (ਸਮਾਜਿਕ ਗੁਣ); ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਆਦਿ (ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਗੁਣ); ਭੂਤ ਦੇ ਕਾਰਜ, ਪਰਿਵਾਰ, ਵਡੇਰੇ ਆਦਿ (ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਣ) ਸਭ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਬੰਦੇ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਉਸਨੂੰ ਰੈਡੀਮੇਡ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਪੁੱਗਦੀ। ਜਨਮ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਨਾਲ਼ ਮੌਤ ਦੀ ਘੜੀ ਵੀ ਬੰਦੇ ਦੇ ਵਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। '''ਸਿਰਜਕ ਸਾਹਿਤਕਾਰ''':- ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿਸ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੀ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ‘ਤਥਾਤਮਕਤਾ’ (Facticity) ਹੈ। ਉਹ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ੀ ਵੰਡਦਿਆਂ ਜਿਹੜੇ ਪੱਤੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਬਾਜ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਖੇਡਣੀ ਹੁੰਦੀ<noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 95 }}</noinclude> 2h6b1suvxtxisygkz1yz18rxva41rf9 250 50491 221969 132454 2026-06-18T12:04:15Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221969 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਹੈ। ਰੱਬ ਦੇ ਸਿਰਜੇ ਬੰਦੇ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੇ ਸਿਰਜੇ ਪਾਤਰ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਲਈ ਅਨੇਕ ‘ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ' ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। '''ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ''':- ਬੰਦਿਆਂ/ਪਾਤਰਾਂ ਪਾਸ ਅਨੇਕ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੰਗੀਆਂ ਵੀ ਮੰਦੀਆਂ ਵੀ। ਚੰਗੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਮਾੜੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਖਲਨਾਇਕ ਹੋ ਨਿਬੜਦੇ ਹਨ। '''ਸੁਤੰਤਰ ਫ਼ੈਸਲਾ:'''- ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਦਬਾਅ ਦੇ ਨਾਇਕ/ਪਾਤਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਾਰੇ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੁਚਿੱਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। '''ਸੁਤੰਤਰ ਚੋਣ''':- ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਦਬਾਅ ਦੇ ਲਿਆ ਗਿਆ ਫੈਸਲਾ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਚੋਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੋਣ ਮਾਪਿਆਂ/ਵਡੇਰਿਆਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਠੋਸੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਦਬਾਓ ਅਧੀਨ ਚੋਣ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਸਤਿਤਵ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਖ਼ਲੀਲ ਜਿਬਰਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗ਼ਮੀਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਪਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। '''ਅਮਲ''':- ਨਾਇਕ/ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਚੋਣ 'ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। Delmore Schwartz ਅਨੁਸਾਰ "Existentialism means no one else can take a bath for you."7 ਸਾਰਤਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨਾਇਕ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਉਸਦੇ ਅਮਲ ਨੂੰ ਵਾਚੋ ਕਿਉਂਕਿ "No where a man is more man than when he is in action 8 ਅਰਥਾਤ Existentialism is a philosophy of action. '''ਨਤੀਜਾ''':- ਸਹੀ/ਗ਼ਲਤ ਚੋਣ ਅਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਵੀ ਨਤੀਜਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਇਕ/ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਹਰ ਹੀਲੇ ਭੁਗਤਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਜੀਵੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ Act of commission (ਕਰਨ ਯੋਗ ਕੰਮ) ਅਤੇ Act of omission (ਨਾ ਕਰਨ ਯੋਗ ਕੰਮ) ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਹਰ ਹੀਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। '''ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ''':- ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਕਤ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਪੱਲਾ ਨਹੀਂ ਝਾੜ ਸਕਦਾ। ਸੁਤੰਤਰ ਫ਼ੈਸਲੇ, ਚੋਣ, ਅਮਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਵਾਲਾ, ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਫ਼ਲਤਾ-ਭਰਪੂਰ ਵੀ ਹੋ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ(ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 96 }}</noinclude> r3mu12a1quuyzfyfv6jqjla9mrtysw8 250 50492 221970 132455 2026-06-18T12:04:23Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221970 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਇਹ ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਉਕਤਾਹਟ, ਵਿਅਰਥਤਾ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵੀ ਨਤੀਜਾ ਹੋਵੇ ਕੋਈ ਨਾਇਕ/ਪਾਤਰ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਭੱਜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਸਾਹਿਤ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹੀ ਦਰਪਨ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਤੀਜੇ ਬਾਰੇ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਬਹਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦੀ। ਸਾਰਤਰ ਤਾਂ ਅਜਿਹੀ ਦਸ਼ਾ ਬਾਰੇ, ਸਪਸ਼ਟ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: 'No Excuse’ {{gap}}ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਲੱਥੀਂ ਹਥ ਨ ਆਵਈ ਦਾਨਸ਼ਮੰਦਾਂ ਦੀ ਪਤਿ।' ਅਰਥਾਤ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਤੋਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਾਝ ੧ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ 'ਜੇ ਜੀਵੈ ਪਤਿ ਲਥੀ ਜਾਇ ਸਭੁ ਹਰਾਮੁ ਜੇਤਾ ਕਿਛੁ ਖਾਇ।' ਇਹ ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੈ ਸਾਰਤਰ ਨੇ ਨੋਬਲ ਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਨੂੰ ਆਲੂਆਂ ਦੀ ਬੋਰੀ ਕਹਿਕੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਮ ਕੋਈ ਮਾਇਆ ਪੱਖੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੈਬਰੀਲ ਮਾਰਸ਼ਲ What I am? ਨੂੰ What I have ਨਾਲੋਂ ਵਡੇਰਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਟਿਨ ਹਾਈਡਰ ਵੀ Being with in the world ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਖਚਿਤ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਲੋਭ-ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਗੁਆਚੇ ਵਜੋਂ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਅਨੇਕਾਂ ਧਰਮ-ਪਰਚਾਰਕ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਨਾਗਣੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਮੋਹ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਗੇਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਜਕ ਮੇਰੀਟੇਨ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਤਿਤਵ ਪੌਂਡਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ Individual ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਧਿਆਤਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਨੂੰ Person ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਕੋਲਸ ਬਰਦੀਏਵ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਸਤੂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਅਸਤਿਤਵ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਅਰਥਚਾਰੇ ਦਾ ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੈ ਪਰ ਜ਼ਮੀਰ(Conscience) ਦਾ ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। {{gap}}ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਡਾਲਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਰੁਪੈ ਦੀ ਕੀਮਤ ਖੁਰਨ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੂਦਖੋਰ ਕਰਜ਼ਾਈ ਦੇ ਦਰ ਤੇ ਵਹੀ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਰਜ਼ਾਈ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਕੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਹੀ ਗ਼ਰੀਬ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ? ਸੋਚਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ D-Cooper ਦੀ ਪੁਸਤਕ Existentialism ਅਤੇ John Hauzeland ਦੀ ਪੁਸਤਕ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 97 }}</noinclude> i1u01duuee3facdbhmweayquou7ntt5 250 50493 221971 132457 2026-06-18T12:04:29Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221971 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>New Existentialism ਵਿੱਚ ਅਜੋਕੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨ Erich fromm ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ "If I am what I have and if I lose what I have who then am I?" {{gap}}ਅਰਥਾਤ ਜੋ ਕੁੱਝ ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਮੇਰੇ ਪਾਸੋਂ ਖੁਸ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਹਾਂ? ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਉਸ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦਾ ਜਿਸ ਪਾਸ ਕੇਵਲ ਗ਼ਰੀਬੀ ਹੈ। ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਨ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਬੰਦੇ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭੇਡ-ਚਾਲ ਨਾਲ ਵੀ ਅਸਤਿਤਵ ਗੁਆਚਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਕਰਨਗੇ ਉਵੇਂ ਆਪਾਂ ਕਰਲਾਂਗੇ, ਵਾਲੀ ਦਲੀਲ ਗੁਆਚੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। {{gap}}ਮਾਲਕ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਜੂਝਦੇ ਹਨ। ਦਾਸਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਝਾੜੂ ਵਾਲਾ ਵੀ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਬੁਲੰਦ ਕਰਕੇ ਰਾਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਂਜ ਵੀ ਬੰਦੇ ਪਾਸ ਲੈ ਦੇ ਕੇ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਸੱਚੀ ਪੂੰਜੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਤਿਤਵ ਹੀ ਤਾਂ ਹੈ। {{gap}}ਦੂਸਰੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਅਸਤਿਤਵ ਵਿਕਾਸ (Transcend) ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਰਾਏ ਬੰਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਲਈ Hell is the other people ਵੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦੂਜਿਆਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨਾਲ ਸਵੈ 'ਸਵੈ' ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਪਬਲਿਕ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੈਸ, ਮੀਡੀਆ, ਰੇਡੀਓ, ਟੈਲੀਵਿਜਨ, ਕੰਪਿਊਟਰ ਆਦਿ ਨੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਬੰਦਾ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੱਧ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਉਹ ਮਾਲਕ ਬਣੇਗਾ, ਉਸਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੱਲ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਹੋ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਐਂਗਲੋ ਅਮੈਰੀਕਨ ਉਦਯੋਗ ਸੁਸਾਇਟੀ ਅਜਿਹੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ Other directedness ਵਜੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਅਸਤਿਤਵੀ ਗਿਰਾਵਟ (Fallenness) ਕਾਰਨ ਹੀ ਬੰਦਾ ਆਪਣੇ ਮਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਛੁਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਦੀ ਉਮੀਦ ਰੱਖਕੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਦੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਲਾਇਨ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਬਰਾਂ/ ਮੜੀਆਂ ਤੋਂ ਡਰਨਾ; ਬਿਮਾਰ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲੈਣ ਜਾਣ ਤੋਂ ਕੰਨੀਂ ਕਤਰਾਉਣਾ ਅਸਤਿਤਵੀ ਪਤਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹੈ। ਮੌਤ ਲਈ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ (ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਣਾ; ਸਵਰਗਵਾਸ ਹੋਣਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਹੋਣਾ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣਾ, ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨਾ) ਇਸੇ ਅਸਤਿਤਵੀ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 98 }}</noinclude> 70bllfti04aov2ppcadn9o84liip4l0 250 50494 221972 132458 2026-06-18T12:04:36Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221972 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸੰਕਟ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। {{gap}}ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ-ਵਿਧੀ ਪੂਰੇ ਨਰੰਮੇ ਨਾਲ ਮਿਥਕੇ ਸਮੂਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਅਮੂਰਤ ਵੱਲ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਤੋਂ ਆਮ ਦੀ ਸਮਝ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਅਕਾਦਮਿਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੈ ਪਰ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਧੀ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਆਪਣੀ ਸਮੂਰਤ ਕਲਪਨਾ ਦੁਆਰਾ ਕਿੰਜ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੁਲਟਮਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸੀਂ (ਪਾਠਕ) ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚੋਂ ਚੂੰਡਦੇ ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ ਸਾਡੀ ਹੋਂਦ ਖਿੱਲਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਡਾਵਾਂ-ਡੋਲ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ: {{gap}}When we ask the question of the meaning of a text, then we are asking questions about the possibilities of our existence that arise from the encounter with the text, questions that may be asked... when we recognize that our existence is open and therefore uncertain.'10 {{gap}}ਕਥਨੀ ਅਤੇ ਕਰਨੀ ਜਿਸਦੀ ਇੱਕ ਹੈ ਉਹ ਅਸਤਿਤਵ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜਿਨ ਮਨਿ ਹੋਰੁ ਮੁਖਿ ਹੋਰੁ ਸਿ ਕਾਂਢੇ ਕਚਿਆ’ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿਤਵ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿਤਵ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਪਾਸ ਆਤਮਕ ਬਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਸਚੁ ਤਾ ਪਰੁ ਜਾਣੀਐ ਜਾ ਰਿਦੈ ਸਚਾ ਹੋਇ। ਆਸਾ ਵਾਰ ਮ.੧॥ ਅਜਿਹੇ ਸਚ ਵਾਲੇ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿਤਵ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। {{gap}}ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਜੇਹਾ ਸੋਝੀ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਨੁਕਤੇ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯਾਸ ਕਰਾਂਗੇ।<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 99 }}</noinclude> rrevifwkfrin1vc1j1rfex7gb8r9eag 250 50495 221973 132460 2026-06-18T12:04:46Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221973 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|3em}} ''ਅਧਿਆਇ ਚੌਥਾ'' {{center|'''ਬਾਣੀ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ'''}} {{gap}}ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਬਾਨੀ ਹਨ। ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਉਹ ਕਿਸੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੇ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਰੁਚੀਆਂ ਵਾਲੇ ਆਸਤਕ ਕਵੀ ਸਨ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ "ਆਸਤਕਤਾ ਦੇ ਕਈ ਪੱਖ ਹਨ। ਆਸਤਕਤਾ 'ਏਕ ਨੂਰ ਤੇ ਸਭੁ ਜਗੁ ਉਪਜਿਆ' ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਾਰਨ ਮਾਨਵੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਜ਼ਾਮਨ ਹੈ; ਆਸਤਕਤਾ ‘ਪਰਮਾਦਿ ਪੁਰਖ' ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਕ ਏਕਤਾ ਦੀ ਸਾਖੀ ਹੈ। ਆਸਤਕਤਾ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਕ ਸਾਂਝੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੀ ਸੂਚਕ ਹੈ ਭਾਵ ਕਿ ਸਾਰੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਖ਼ੁਦਾ, ਔਲਾ, ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਆਸਤਕਤਾ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਵਾਬ-ਦੇਹ ਹੈ।" {{gap}}ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਆਸਤਕ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਚਣਾ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਹੈ। {{gap}}ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਜੀਅ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੁਹਾਵਣਾ ਬਾਗ਼ ਹੈ, ਆਕਰਸ਼ਕ ਹੈ, ਦਿਲ-ਖਿੱਚ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹਰ ਬੰਦਾ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇੱਕ ਘਰ ਨਹੀਂ ਹਰੇਕ ਘਰ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਭੁੱਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੀਵ-ਰੂਪੀ ਪੰਛੀ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਮਹਿਮਾਨ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਥਾਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਪੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਅਤੇ ਰਹਿਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧੀਆਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਅਮੀਰ ਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਛਤਰ ਝੂਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਗ਼ਰੀਬ ਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਡੰਗ ਦੀ ਖਾਕੇ ਦੂਜੇ ਡੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫ਼ਿਕਰ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਧਰਤੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੌਸਮ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੱਤਕ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਕੂੰਜਾਂ ਉੱਡਦੀਆਂ ਹਨ, ਚੇਤ ਮਹੀਨੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗਾਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀਆਂ ਚਮਕਾਰੇ ਮਾਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਵ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਇਹੋ ਇਸ ਦੀ ਤਥਾਤਮਕਤਾ<noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 100 }}</noinclude> 0gscx7crvf6ezaikllwgj2oht9aouxn 250 50496 221974 132461 2026-06-18T12:04:52Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221974 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>(Facticity) ਹੈ। {{gap}}ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਸਾਜੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪੇ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਸਵੈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਣਾ ਹੈ। ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ 'ਅਕਲਿ ਲਤੀਫ਼' ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੂੰ ‘ਕਾਲੇ ਲੇਖ’ ਨਾ ਲਿਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣਾ ‘ਮੂਲ ਪਛਾਣਨ’ (Know thyself) ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: {{gap}}ਆਪਨੜੇ ਗਿਰੀਵਾਨ ਮਹਿ ਸਿਰੁ ਨੀਵਾ ਕਰਿ ਦੇਖੁ॥6॥ {{gap}}ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਬੰਦੇ! ਜਿਸ ਰੱਬ ਦੀ ਤੂੰ ਚੁੰਡ ਵਿੱਚ ਹੈਂ ਉਹ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਕੰਡੇ ਖਾਕੇ ਲੱਭਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਲੋੜ ਤਾਂ ਸਵੈ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ‘ਬਾਵਲੇ' ਰੰਗ ਰਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਾ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। 'ਸਵੈ' ਨੂੰ ਧੋਖੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖ, ਕਾਲੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਨਾਲ ਤੂੰ ਦਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਅਖਵਾ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਤਾਂ 'ਗੁਨਾਹੀਂ' ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਜਦੋਂ ਰੱਬ ਕੋਲੋਂ ਆਇਆ ਸੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸੈਂ (ਕੁਆਰਾ ਸੈਂ) ਤੈਨੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖਚਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਚਾਅ ਸੀ, ਤੇ ਖਚਿਤ ਵੀ ਇਤਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਮੁੜ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪਹਿਲੋਂ ਜੇਹਾ ਹੋਣਾ ਕਠਿਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ। {{gap}}‘ਸਵੈ' ਬਾਰੇ ਚੇਤੰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੰਦੇ ਅੱਗੇ ਆਪਣੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਚੋਣ ਲਈ ਅਨੇਕ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਦਰਅਸਲ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ (Possibilities) ਬੰਦੇ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਅਭਿੰਨ ਅੰਗ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੋਝੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਸਾਰੀ ਆਯੂ ਹੀ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕਰ ਬੰਦਾ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਅਮਲਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਅਮਲ ਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦੇ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਮੋਢਿਆਂ ’ਤੇ ਕੁਹਾੜਾ ਰੱਖਕੇ ਲੱਕੜੀਆਂ ਵੱਢਣ ਜਾਂਦੇ ਲੱਕੜਹਾਰੇ ਅੱਗੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੋਰ ਹੈ ਪਰ ਸਚਾਈ ਦੇ ਖੋਜੀ ਅੱਗੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੋਰ ਹੈ। ਕਹਿਣ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਅਨੇਕ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹਨ ਪਰ ਸਭ ਦੀ ਚੋਣ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਕ ਦੀ ਚੋਣ (Choice) ਵੀ ਬੜੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਗ਼ਲਤ ਚੋਣ ਕਾਰਨ ‘ਹੰਸ' ਦੀ ਥਾਂ ‘ਬਗਲਾ' ਅਰਥਾਤ ਪਾਖੰਡੀ ਵੀ ਪੱਲੇ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ: {{Block center|<poem>ਮੈਂ ਜਾਣਿਆ ਵਡਹੰਸ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀਆ ਸੰਗੁ॥ ਜੇ ਜਾਣਾ ਬਗੁ ਬਪੁੜਾ ਜਨਮਿ ਨ ਭੇੜੀ ਅੰਗੁ॥2 123॥</poem>}}<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 101 }}</noinclude> 8ireim6ro9rki3zuqwzt9fznzereb6n 250 50497 221975 132462 2026-06-18T12:05:00Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221975 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਚੋਣ ਹੋ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਅਮਲ (Actions) ਕਰਨਾ ਬੰਦੇ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ। ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਕ ਜੋ ਰਾਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉਪਰ ਟੁਰਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਭਲਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਿਕ ਰੰਗ ਰਲੀਆਂ ਦੇ ਪਾਸਿਉਂ ਹਟਕੇ, ਸੱਚ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਲੱਗਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਉਂ ਇਹ ਬੰਦੇ ਦੇ ਵੱਸ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਅਰਥ ਦੇਣੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਿਰਰਥਕ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਸ਼ੁਭ ਅਮਲਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਦਾ ਜੀਵਨ ਸਾਰਥਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਫ਼ਰੀਦ ਬਾਣੀ ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ੁਦਾ ਜੋ ਕਿ ਅਪਾਰ, ਅਸੀਮ (Infinite), ਅਗੰਮ, ਬੇਅੰਤ ਹੈ ਉਸਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸੀਮਾਬੱਧ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਵਨ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਇਸ ਦੇਹੀ ਨੇ ਅਖੀਰ ਨੂੰ ‘ਖੇਹ' ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੇਹੀ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਅੰਗ ਵੀ ਸੀਮਾਬੱਧ (Finite) ਹਨ। ਦੰਦ, ਲੱਤਾਂ, ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ ਵੀ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਨਾਂਹ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨਦੀ ਕਿਨਾਰੇ ਖੜ੍ਹਾ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਵੀ ਡਿੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੱਚੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਤਿਵੇਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰੂਹ ਬਹੁਤੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੰਭਾਲੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਸਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਅਚਿੰਤੇ ਬਾਜ਼ ਪੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। {{gap}}ਸੀਮਿਤਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਮੌਤ (Death) ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਬਾਰੇ ਵੀ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਈਡਿਗਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਬੰਦਾ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਮਰਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕੁਦਰਤੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਵੀ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕੇ ਕਿ ਪ੍ਰਾਣੀ ਬੁੱਢੇ ਕਿਉਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਰ ਕਿਉਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸਾਡਾ ਸੰਬੰਧ ਇੱਥੇ ਮੌਤ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵੀ ਤੱਥ ਨਾਲ ਹੈ। ਹਾਈਡਿਗਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਰਦੇ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਹਰ ਬੰਦਾ ਅੱਜ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਮਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨੋਂ ਅਸਮਰਥ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਮਰਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਇੰਜ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। {{Block center|<poem>ਜਿਤੁ ਦਿਹਾੜੇ ਧਨ ਵਰੀ ਸਾਹੇ ਲਏ ਲਿਖਾਇ। ਮਲਕੁ ਜਿ ਕੰਨੀਂ ਸੁਣੀਂਦਾ ਮੁਹੁ ਦੇਖਾਲੇ ਆਇ। ਜਿੰਦੁ ਨਿਮਾਣੀ ਕਢੀਐ ਹਡਾ ਕੂ ਕੜਕਾਇ। ਸਾਹੇ ਲਿਖੀ ਨ ਚਲਨੀ ਜਿੰਦੂ ਕੂ ਸਮਝਾਇ। ਜਿੰਦੁ ਵਹੁਟੀ ਮਰਣੁ ਵਰੁ ਲੈ ਜਾਸੀ ਪਰਣਾਇ। ਆਪਣ ਹਥੀ ਜੋਲਿ ਕੈ ਕੈ ਗਲਿ ਲਗੈ ਧਾਇ॥3 ੧॥ </poem>}}<noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 102 }}</noinclude> q5hlsa6fdccfnd7xrt11mafbwr0p16h 250 50498 221976 132463 2026-06-18T12:05:06Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221976 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਨੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਨਾਲ ਉਪਮਾਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦਿਨ ਵਿਆਹ ਦੇ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਪੂਰਵ-ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨੂੰ ਟੋਰਕੇ ਕਿਸ ਦੇ ਗਲ਼ ਨਾਲ ਲੱਗਕੇ ਰੋਵੇ। ਉਹ ਇਸ ਘਟਨਾ ਲਈ ਮਲਕੁਲ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। {{gap}}ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੌਤ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੋਂ ਹੀ ਹਾਜ਼ਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਈਡਿਗਰ ਅਨੁਸਾਰ "It is already a possibility present in existence, So here again it shares a fundamental character of existence4 ਸਾਰਤਰ ਹਾਈਡਿਗਰ ਨਾਲੋਂ ਭਿੰਨ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, "Death is not a possibility but the cancellation of possibility." ਪਰ ਜਦੋਂ ਹਾਈਡਿਗਰ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ Death is "the possibility of impossibility’ ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤਾ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਪਰ ਮੌਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਵਿਚਾਰ ਅਚਾਨਕ ਨਹੀਂ। ਹਾਈਡਿਗਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ- "Man is always already thrown into the possibility of death"6 {{gap}}ਇਉਂ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਤਥਾਤਮਕਤਾ ਦਾ ਅੰਗ ਮੰਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਫ਼ਰੀਦ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸੱਦਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੰਦਾ ਤਾਂ ਪੱਗ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਲੱਗਣੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿੱਟੀ ਨੇ ਖਾ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਮਾਇਆਵੀ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ (ਬੰਦੇ) ਯਤੀਮਾਂ ਵਾਂਗ ਕਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਬੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਮੌਤ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੌਤ ਦੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਅਜਰਾਈਲੁ ਫਰੇਸਤੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਬੰਦਾ ਮੌਤ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਬੰਦੇ ਬਿਮਾਰ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਮੌਤ ਲਈ ਸੋਹਣੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਰਾਖਵੀਂ ਹੈ- ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰਨਾ, ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨਾ, ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਜਣਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਣਾ, ਸੰਸਾਰਕ ਯਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨਾ, ਸਵਾਸਾਂ ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਵਰਤਕੇ ਜਾਣਾ ਆਦਿ। ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਵੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵਨਾ (Possibility) ਵਜੋਂ ਹੀ ਚਿੱਤਰਦੇ ਹਨ: {{Block center|<poem>ਫਰੀਦਾ ਗੋਰ ਨਿਮਾਣੀ ਸਡੁ ਕਰੇ ਨਿਘਰਿਆ ਘਰਿ ਆਉ॥ ਸਰਪਰ ਮੈਥੈ ਆਵਣਾ ਮਰਣਹੁ ਨਾ ਡਰਿਆਹੁ॥93॥</poem>}}<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 103 }}</noinclude> a3kvl91kahwt13nbn1y79rqrp06du3r 250 50499 221977 132464 2026-06-18T12:05:12Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221977 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}‘ਸਰਪਰ' ਸ਼ਬਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਜੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸਰੀਰ (ਕਰੰਗੁ) ਦਾ ਮਾਸ ਨੋਚ ਰਹੇ ਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨੈਣ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ 'ਪਿਰ ਦੇਖਨ’ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ (Possibility) ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਰਕੇ ਬੰਦਾ ਸੁਰਗ/ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਾਸੋਂ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਕੀਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਾਰਜ ਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਭੁਗਤਦੇ ਹਨ। ਮਾੜੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ- 'ਲੇਖਾ ਰੱਬ ਮੰਗੇਸੀਆ ਤੂ ਆਹ ਕਿਹੜੇ ਕੰਮ?8' ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ- ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕੀ ਕੋਈ ਆਤਮਕ-ਦੇਹ ਜਾਂ ਸੂਖ਼ਮ-ਦੇਹ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਅੱਗੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਬੁਲਟਮਾਨ ਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮਿਥਾਂ ਦਾ ਅਮਿੱਥੀਕਰਣ (Demythologize) ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਵੀ ਬਾਬਾ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਕਰਨੀ ਲਈ ਉੱਤਰਦਾਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ (Responsible) ਹਸਤੀ ਵਜੋਂ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਪਾਸ ਸੋਚ ਦੀ, ਮਰਜ਼ੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ (Will Power) ਹੈ। ਇੰਜ ਸੁਤੰਤਰ ਸੋਚ (Free thinking), ਕਰਮ-ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ (Action-reaction), ਰੱਬੀ ਨਿਆਂ ( God' Justice) ਫ਼ਰੀਦ-ਬਾਣੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ। {{gap}}ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਾਰਗਮਤਾ (Transcendence of ego) ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਫ਼ਰੀਦ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅੰਗ ਹਨ। ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਪਾਰਗਮਤਾ ਦਾ ਬੜਾ ਖੂਬਸੂਰਤ ਖ਼ਾਕਾ ਉਲੀਕਿਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਜਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਕਾਗ ਤੋਂ ਹੰਸ ਤੱਕ ਦਾ ਪੈਂਡਾ ਤਹਿ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਸਤਾ ਇਸ ਬਿੰਬਾਵਲੀ- ਕਾਗ, ਭੁੰਜ, ਕੋਇਲ, ਬਗਲਾ, ਹੰਸ ਤੇ ਵਡਹੰਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਾਗ ਤਾਂ ਲੋਭ, ਲਾਲਚ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਕੂੰਜਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਆਪਹੁਦਰਾਪਨ ਹੈ। ਕੋਇਲ ਵਿੱਚ ਬਿਰਹਾ (ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾਪ) ਤੜਪ ਵਿਖਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਸ਼ੁੱਭ ਕਾਰਜ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਸੂਚਕ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਰਥਾਤ ਕੋਇਲ ਦੇ ਕਾਲੇਪਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਿੱਟੇਪਨ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਜੀਵ ਬਗਲੇ (ਪਾਖੰਡਪੁਣੇ) ਵੱਲ ਝੁਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੰਸ ਜਾਂ ਵਡਹੰਸ ਵੱਲ ਵੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੋਇਲ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬਦਲੀ ਸਮਾਂ (Transitional period) ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੰਸ/ਵਡਹੰਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਆਪਾ ਵਾਰਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਉਮੀਦ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 104 }}</noinclude> hx4bbgornplkmn7wufyctsxpwqvhebt 250 50500 221978 132466 2026-06-18T12:05:23Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221978 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਭਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। Bultmann ਲਿਖਦਾ ਹੈ: {{gap}}"We know that all things work together for good to them that love God.............If God be for us, who can be against us."9 {{gap}}ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਇਹੋ ਐਲਾਨ ਖ਼ਦਾ ਵੱਲੋਂ ਇਉਂ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ: {{Block center|<poem>ਆਪ ਸਵਾਰਹਿ ਮੈ ਮਿਲਹਿ ਮੈ ਮਿਲਿਆ ਸੁਖ ਹੋਇ। ਫ਼ਰੀਦਾ ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਹੋਇ ਰਹਹਿ ਸਭੁ ਜਗੁ ਤੇਰਾ ਹੋਇ॥10॥95॥</poem>}} {{gap}}ਨਿਕੋਲਸ ਬਰਦੀਏਵ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਖ਼ੁਦ ਬੰਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਕ ਮੇਰੀਟੇਨ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੱਬ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਛੁਪਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਅੱਗੇ ਤਾਂ ਬੰਦਾ ਨੰਗੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ। ਇਹੋ ਗੁੱਡ ਫੇਥ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਗੁਡ ਫੇਥ ਨਾਲ 'ਵਾਟ ਉਡੀਣੀ' ਦਾ ਮਾਰਗ ਤਹਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਾ ਵਾਰਨ ਵਿੱਚ ਮੱਦਦਗਾਰ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਰੱਬੀ ਮਿਹਰ (Grace) ਦੇ ਨੁਕਤੇ ਬਾਰੇ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਨਿੱਠਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਂਜ ਮਿਹਰ (ਨਦਰ) ਬੜਾ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੰਕਲਪ ਹੈ। ਬੁਲਟਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾ ਤਾਂ ਰੱਬ ਦਾ ਗੁਣ ਮਿਹਰ ਹੈ ਨਾ ਹੀ ਕਰੋਧ। ਆਪਣੇ ‘ਸਵੈ' ਤੋਂ ਗਿਰਕੇ ਬੰਦਾ ਰੱਬ ਤੋਂ ਗਿਰਦਾ ਹੈ। ਰੱਬੀ ਮਿਹਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਕਰੋਧ ਤੋਂ ਬਚਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਸੋ ‘ਮਿਹਰ’ ਦੁਆਰਾ ਰੱਬ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੋਂਦ ਬਣਨ ਦੀ ਗੁਆਚੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਮੁੜ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: {{gap}}(ਉ){{gap}} ਆਪਿ ਲੀਏ ਲੜਿ ਲਾਇ ਦਰਿ ਦਰਵੇਸ ਸੇ॥11 {{gap}}(ਅ){{gap}} ਜਾ ਹੋਇ ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾਏ॥12 {{gap}}(ਇ){{gap}}ਕਿਆ ਹੰਸੁ ਕਿਆ ਬਗੁਲਾ ਜਾ ਕਉ ਨਦਰਿ ਕਰੇ। {{gap}}ਜੇ ਤਿਸੁ ਭਾਵੈ ਨਾਨਕਾ ਕਾਗਹੁ ਹੰਸ ਕਰੇ13 ॥124॥ {{gap}}ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਪਾਲ ਟਿਕ (Paul Tillich) ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਸੁੰਨਸਾਨ (Solitude) ਅਤੇ ਇਕੱਲਤਾ (Loneliness) ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਵਿੱਚ 'ਸੁੰਨੀਆਂ ਗਲੀਆਂ' ਸੁੰਨਸਾਨ ਹੈ ਪਰ ਮਿਰਜ਼ੇ ਬਿਨਾਂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਲਈ ‘ਇਕੱਲਤਾ' ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਰਾਗ ਸੂਹੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: {{Block center|<poem>ਵਿਧਣ ਖੂਹੀ ਮੁੰਧ ਇਕੇਲੀ ਨਾ ਕੋ ਸਾਥੀ ਨਾ ਕੋ ਬੇਲੀ ਕਰਿ ਕਿਰਪਾ ਸਾਧ ਸੰਗੀ ਮੇਲੀ </poem>}}<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 105 }}</noinclude> rg6hu0tbiy1eaboaoszhulj4dg75w05 250 50501 221979 132467 2026-06-18T12:05:29Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221979 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਜਾ ਫਿਰ ਦੇਖਾ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਅਲਹੁ ਬੇਲੀ।4 {{gap}}ਜੀਵ ਰੂਪ ਪਨਿਹਾਰੀ ਇਕੱਲੀ ਹੈ, ਖੂਹੀ ਸੁੰਨੀ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਥੇ ਮੁੜ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦ 'ਮੈਂ-ਵਾਦ' ਨਹੀਂ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਰੱਬ ਪਿਆਰਾ ਮਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਮਾਨਵੀ ਚਿੰਤਾ (Anxiety) ਬਾਰੇ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸੋਰੇਨ ਕੀਰਕੇਗਾਰਦ (Kierkegaard) ਸੀਮਿਤਤਾ (Finitude) ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਰਤਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਹਾਈਡਿਗਰ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਫੈਕਟੀਸਿਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਚਿੰਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਵੀ ਹੋਵੇ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦ ਦੇ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅੱਠ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚਿੰਤਾ ਬਾਰੇ, ਰੱਬ ਨੂੰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। {{Block center|<poem>ਫਰੀਦਾ ਚਿੰਤ ਖਟੋਲਾ ਵਾਣੁ ਦੁਖੁ ਬਿਰਹਾ ਵਿਛਾਵਣ ਲੇਫੁ॥ ਏਹੁ ਹਮਾਰਾ ਜੀਵਣਾ ਤੂ ਸਾਹਿਬ ਸਚੇ ਵੇਖੁ॥15॥35॥</poem>}} {{gap}}ਖੋਟਾ ਨਿਸ਼ਚਾ (Bad faith) ਟਰਮ ਤਾਂ ਨਾਸਤਿਕ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵੀ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ। ਬੰਦਾ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਸਵੈ ਅੱਗੇ ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਅੱਗੇ ਵੀ ਝੂਠੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੋਢੇ ਤੇ ਫੂਹੜੀ ਹੈ, ਗਲ ਵਿੱਚ ਸੂਫੁ ਹੈ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੈਂਚੀ ਹੈ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮਿਠਾਸ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਬੰਦਾ ਬਾਹਰੋਂ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਅੰਦਰ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਵਾਲਾ ਗੂੜਾ ਕਾਲਾ ਹਨੇਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ (Bad faith) ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਰੱਬ ਤੋਂ/ਸੱਚ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਡਰ ਅਤੇ ਤੌਖ਼ਲਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਦਰਪੇਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਥਿਤੀ ਬੰਦੇ ਉੱਪਰ ਹਾਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਡਰ (Fear) ਲੱਗਦਾ ਹੈ: {{Block center|<poem>ਫ਼ਰੀਦਾ ਗਲੀਏ ਚਿਕੜੁ ਦੂਰਿ ਘਰੁ ਨਾਲਿ ਪਿਆਰੇ ਨੇਹੁ। ਚਲਾ ਤ ਭਿਜੈ ਕੰਬਲੀ ਰਹਾਂ ਤੇ ਤੁਟੈ ਨੇਹੁ।16 ॥24॥ ਪਰ:{{gap}}ਭਿਜਉ ਸਿਜਉ ਕੰਬਲੀ ਅਲਹ ਵਰਸਉ ਮੇਹੁ ਜਾਇ ਮਿਲਾ ਤਿਨਾ ਸਜਣਾ ਤੁਟਉ ਨਾਹੀ ਨੇਹੁ।17॥25॥</poem>}} {{gap}}ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਥਿਤੀ 'ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੈ ਪਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 106 }}</noinclude> gzjzr1wzf2wh7igcl4f7f0icdi99ek4 250 50502 221980 132468 2026-06-18T12:05:36Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221980 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਤਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਪਹੁੰਚ ਵੀ ਜਾਵਾਂਗਾ ਕਿ ਨਹੀਂ। ਇਹੋ ਸਥਿਤੀ ਤੀਬਰ ਵੇਦਨਾ (Anguish) ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਤਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿਤਵ (Authentic Existence) ਸਿਰਜਨਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ‘ਦਿਲਹੁ ਮੁਹਬਤਿ' ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿਤਵ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿਤਵ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੰਵਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭੇਡ-ਚਾਲ ਵਾਂਗ 'ਦੁਨੀ ਵਜਾਈ ਵਜਦੀ ਤੂੰ ਵਜਹਿ ਨਾਲਿ’ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦੇ। ਸਗੋਂ 'ਅਲ੍ਹਾ ਸੇਤੀ ਰਤਿਆ’ ‘ਏਹੁ ਸਚਾਵਾ ਸਾਜੁ' ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ‘ਦਿਲ ਦੇ ਵਿਕਾਰੁ' ਲਾਹਕੇ ਹੀ ਉਸਦਾ ‘ਦਰਬਾਰੁ' ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹੋ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ।<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 107 }}</noinclude> s54edqh2lcwi4ci65uyhe01y0he3kct 250 50503 221981 132469 2026-06-18T12:05:44Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221981 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|3em}} ''ਅਧਿਆਇ ਪੰਜਵਾਂ'' {{center|'''ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ'''}} {{gap}}‘ਜਪੁ ਜੀ' ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਣੀ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਆਧਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਇਸ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੜੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਸਤਿਤਵੀ ਸੰਕੇਤ (Existential Symbols) ਉਪਲਬਧ ਹਨ ਜਿਵੇਂ: {{Block center|<poem>ਸੋਚੈ ਸੋਚਿ ਨ ਹੋਵਈ ਜੇ ਸੋਚੀ ਲਖ ਵਾਰ। ਚੁਪੈ ਚੁਪ ਨ ਹੋਵਈ ਜੇ ਲਾਇ ਰਹਾ ਲਿਵਤਾਰ। ਭੁਖਿਆ ਭੁਖ ਨ ਉਤਰੀ ਜੇ ਬੰਨਾ ਪੂਰੀਆ ਭਾਰ। ਸਹਸ ਸਿਆਣਪਾ ਲਖ ਹੋਹਿ ਤ ਇਕ ਨ ਚਲੈ ਨਾਲਿ।</poem>}} {{gap}}ਅਰਥਾਤ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਹਸਤੀ (Existence) ਬਾਰੇ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਵਿਦਵਾਨ H.J. Blackham ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "Thought can not think Existence." ਇੰਜ ਬਲੈਕਹੈਮ ਕੀਰਕੇਗਾਰਦ ਦੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, 'Existence does not come within the province of thought to think. (1951:25)' {{gap}}ਚੁੱਪ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪੈ ਸਕਦੀ। ਚੁੱਪ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤਕ ਸੀਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ Being-in-itself ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। Martin Buber ਆਪਣੇ ਇਕ ਨਿਬੰਧ The Dialogue Between Heaven and Earth ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, God addresses man and is addressed by Him.' Will Herberg, (1952: 1941) ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵੀ ਫ਼ਰਮਾਨ ਹੈ 'ਜਬ ਲਗੁ ਦੁਨੀਆ ਰਹੀਐ ਨਾਨਕ ਕਿਛੁ ਸੁਣੀਐ ਕਿਛੁ ਕਹੀਐ।੬੬੧॥ ਚੁੱਪ ਦੀ ਇਕਾਂਤ ਮੁਦਰਾ ਵਿਚ ਮੈਂ-ਤੂੰ (I-Thoue) ਸੰਬੰਧ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। {{gap}}ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਭੁੱਖ (Desires) ਅਤੇ ਮਾਇਆ (ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) ਵੀ ਹਸਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਮਝ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਰੋੜਾ ਹਨ। ਜਕ ਮੇਰੀਟੇਨ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 108 }}</noinclude> fnylo4fo72fya8k0gv9ensntkapn675 250 50504 221982 132470 2026-06-18T12:05:51Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221982 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਤਿਤਵ ਮਾਇਆਵੀ ਆਕਰਸ਼ਕ ਵਸਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੌਂਡਾਂ, ਸਿੱਕਿਆਂ, ਅਸ਼ਰਫੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ (Existence is not a quidditative determination)' (Will Herberg: 1952:40) ਇਵੇਂ ਇੰਦਰਾਵੀ ਭੁੱਖਾਂ ਮਿਥਿਆ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿਤਵ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। {{gap}}ਇੰਜ ਹੀ ਬੰਦੇ ਪਾਸ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਸਿਆਣਪ ਹੋਵੇ ਪਰ ਹਸਤੀ (Existence) ਦੀ ਸਮਝ ਸਮੇਂ ਬੁੱਧੀ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਬੇਵਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਠੀਕ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ, "... How utterly inadequate that intelligence is when confronted with what exists.' (Oxford Q&p, VIII, 2006; 147) {{gap}}ਇਸ ਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਚਿਆਰਾ ਬਣਨਾ ਹੈ: ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ॥ {{gap}}ਅਰਥਾਤ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ (Authentic) ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਉਂਣਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਹੱਲ ਵੀ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਾਲ ਲਗਦੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ: {{center|ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ ਨਾਨਕ ਲਿਖਿਆ ਨਾਲਿ।}} {{gap}}ਅਰਥਾਤ ਰੱਬੀ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਕੇ ਬੰਦਾ ਆਪਣੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਜਪੁਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬੰਦਾ ਜਿਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਉਸਦਾ ਸਾਰਾ ਪਾਸਾਰ ਰੱਬੀ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਭ 'ਆਕਾਰ’ ਅਤੇ ‘ਜੀਵ' ਉਸਨੇ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਸਭ ਜੀਵ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਬੰਦੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪੱਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ। ਜਪੁਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹੋ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਤਥਾਤਮਕਤਾ (Facticity) ਹੈ। {{gap}}ਇਸ ਲਈ ਬੰਦੇ ਨੇ ਰੱਬੀ ਹੁਕਮ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਐਵੇਂ ਨਹੀਂ ਬੁਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸਦੇ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਉਸਦੇ 'ਨਾਮ' ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਪੈਣਾ ਹੈ। 'ਨਾਮ' ਅਤੇ 'ਸ਼ਬਦ' ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ‘ਸ਼ਬਦ' ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਹੀ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੁੜਕੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਸਮਝ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ- ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 109 }}</noinclude> audnj8e6f618w3s0gb71v6t9yryki0t 250 50505 221983 132471 2026-06-18T12:05:58Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221983 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude> ‘ਸੁਣਨ' ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: {{gap}}Faith cometh by hearing, and hearing by the Word of God. ਹਾਈਡਗਰ ਨੇ 'ਜ਼ਮੀਰ’ ਤੇ ਬਹੁਤ ਬੋਝ ਪਾਇਆ ਪਰ ਬੁਲਟਮਾਨ ‘ਜ਼ਮੀਰ' ਦਾ ਸਥਾਨ ‘ਸ਼ਬਦ' ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਾਨੁ ਮਕੈਰੀ ਅਨੁਸਾਰ: {{gap}}Bultmann is right in claiming that only the Word- and that means only the Word of God- can fulfill the function which Heidegger referred to conscience.2 {{gap}}ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਨਾਮ (ਸ਼ਬਦ) ਨਾਲ ਬੰਦੇ ਦੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਬੰਦਾ ਆਪਣੀ ਪਤਿਤ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਭਰ ਸਕਦਾ ਹੈ: {{Block center|<poem>ਭਰੀਐ ਹਥੁ ਪੈਰੁ ਤਨ ਦੇਹ॥ ਪਾਣੀ ਧੋਤੈ ਉਤਰਸੁ ਖੇਹ॥ ਮੂਤ ਪਲੀਤੀ ਕਪੜੁ ਹੋਇ॥ ਦੇ ਸਾਬੂਣੁ ਲਈਐ ਓਹੁ ਧੋਇ॥ ਭਰੀਐ ਮਤਿ ਪਾਪਾ ਕੈ ਸੰਗਿ॥ ਉਹ ਧੋਪੈ ਨਾਵੈ ਕੈ ਰੰਗਿ॥</poem>}} {{gap}}ਇਉਂ ਨਾਮ (ਸ਼ਬਦ) ਨਾਲ ਜੁੜਕੇ ਵਿਅਕਤੀ ਗਿਰਾਵਟ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਭਰਕੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸੰਭਾਵਨਾ (Authentic possibility) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। {{gap}}‘ਸ਼ਬਦ’ ਦਾ ਗਾਇਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। {{Css image crop |Image = ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ_ਆਲੋਚਨਾ_–_ਧਰਮਚੰਦ_ਵਾਤਿਸ਼.pdf |Page = 110 |bSize = 404 |cWidth = 272 |cHeight = 71 |oTop = 375 |oLeft = 77 |Location = center |Description = }} {{gap}}ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਹਾਜ਼ਰ ਨਾਜ਼ਰ’ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੈ। {{gap}}ਇਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਬਦ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 110 }}</noinclude> bjxkpxv8z4mo5jr4whixqnfaf8qf7e8 250 50507 221984 132475 2026-06-18T12:06:05Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221984 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ_ਆਲੋਚਨਾ_–_ਧਰਮਚੰਦ_ਵਾਤਿਸ਼.pdf |Page = 111 |bSize = 404 |cWidth = 278 |cHeight = 99 |oTop = 45 |oLeft = 57 |Location = center |Description = }}  {{gap}}ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਮਾਨਸਿਕ ਆਨੰਦ' ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਤਣਾਉ ਮੁਕਤ ਜੀਵਨ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਸੁਣਨ ਉਪਰੰਤ ਮਨਨ (ਮੰਨੇ) (Meditation) ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਮਨਨ ਦੁਆਰਾ ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਸੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਲਾਭ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦਾ ਜਿਸ ਵੀ ਜੀਵਨ ਮਾਰਗ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਰੋਕ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਹ ਮਾਰਗ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਵੱਲ ਅਗਰਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਜ ਬੇਅੰਤ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਨੋਰਥਾਂ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ, ਸੁਣਦੇ ਅਤੇ ਮਨਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦੇ ਪੈਂਡੇ ਵੱਲ ਟੋਰਦੇ ਹਨ। {{gap}}ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਸਮਝ ਲਈ ਬੰਦੇ ਵਿੱਚ ਪਾਰਗਾਮੀ ਸਥਿਤੀ (Transcendence) ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। Man is something that hath to be surpassed.4 {{gap}}ਇਵੇਂ ਅਸਤਿਤਵ ਕਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਹ ਤਾਂ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਕਾਸ ਵੱਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵੱਡੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਸਮਝ ਲਈ ਉਸਦੇ ‘ਸ਼ਬਦ' ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਪੈਣਾ ਹੈ: {{Block center|<poem>ਵਡਾ ਸਾਹਿਬੁ ਊਚਾ ਥਾਉ॥ ਊਚੇ ਉਪਰਿ ਊਚਾ ਨਾਉ॥ ਏਵਡ ਊਚਾ ਹੋਵੈ ਕੋਇ॥ ਤਿਸੁ ਊਚੇ ਕਉ ਜਾਣੈ ਸੋਇ॥5</poem>}} {{gap}}ਪਰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ 'ਤਿਸ ਉਚੇ’ ਦੀ ਸਮਝ ਲਈ ਉਸਦੀ ਮਿਹਰ (Grace) ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਹਰ ਜਾਂ ਨਦਰ ਕੀ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਨੈਤਿਕਤਾ (Ethics) ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸਮਝ ਕਠਿਨ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਨਦਰ (Grace) ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬੰਦੇ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੀ ਗੁਆਚੀ<noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 111}}</noinclude> gmfb4e2p0jg1sqw5agtkln4cs8g1v9g 250 50553 221985 132563 2026-06-18T12:06:11Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221985 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬੰਦੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗੁਨਾਹਾਂ (Guilt) ਦੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਬੰਦਾ ਆਪਣੇ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਭੁੱਲਾਂ ਕਾਰਨ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਿਰਹੋਂਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਜ 'ਨਦਰ' ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਭੁਲਾਕੇ ਪਿਛਲੇ ਗੁਨਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ਕੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਪਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬੁਲਟਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਰਾਸਰੀਰਕ ਇਸ ਲਈ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਾਹਰਲੀ ਦਖ਼ਲ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਹੈ। ਨਦਰ (Grace) ਸੰਬੰਧੀ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: {{Block center|<poem>ਜੇਵਡੁ ਆਪਿ ਜਾਣੈ ਆਪਿ ਆਪਿ॥ ਨਾਨਕ ਨਦਰੀ ਕਰਮੀ ਦਾਤਿ॥6 ਨਾਨਕ ਨਦਰੀ ਪਾਈਐ ਕੂੜੀ ਕੂੜੈ ਠੀਸ॥7 ਨਦਰੀ ਕਰਮਿ ਪਵੈ ਨੀਸਾਣੁ॥8 ਕਰਿ ਕਰਿ ਵੇਖੈ ਨਦਰਿ ਨਿਹਾਲ॥9 ਜਿਨ ਕਉ ਨਦਰਿ ਕਰਮੁ ਤਿਨ ਕਾਰ॥ ਨਾਨਕ ਨਦਰੀ ਨਦਰਿ ਨਿਹਾਲ॥10 </poem>}} {{gap}}ਪਰ ਇਸ ਨਦਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਕੇ, ਸੁਣਨ ਮਨਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਕੇ, ਪੰਜ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੋ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਾਰਗਮਤਾ (Transcendence of ego) ਹੈ, ਇਹ ਖੰਡ ਹਨ ਧਰਮ ਖੰਡ, ਗਿਆਨ ਖੰਡ, ਸਰਮ ਖੰਡ, ਕਰਮ ਖੰਡ ਅਤੇ ਸੱਚ ਖੰਡ। ਧਰਮ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤੀਆਂ ਦੀ ਸਮਝ, ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦੀ ਪਰਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੋਝੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਮ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਘਾੜਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ (Personality) ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ (Individual) ਵਿੱਚ ਨਿਕੋਲਸ ਬਰਦੀਏਵ ਅੰਤਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। 'ਜਣਾ' (Individual) ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੇ ਜਨਮ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ (Personality) ਕਿਸੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੇ ਨਹੀਂ ਜਨਮਦੀ ਭਾਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਹੈ। ‘ਸ਼ਬਦ' ਦੁਆਰਾ ਇਸਦੀ ਘਾੜਤ ਘੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਰਮ ਖੰਡ ਤਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਖੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਘਾਲਣਾ ਘਾਲਣ ਵਾਲੇ ਹੀ ਪੁੱਜਦੇ ਹਨ। ਸਚ ਖੰਡ, ਦਰਅਸਲ, ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 112 }}</noinclude> gfpwfdx49ojfp38uk42pzdapvqes7df 250 50554 221986 132564 2026-06-18T12:06:17Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221986 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਥਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲਿਆਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿਤਵ (Authentic existence) ਦੀ ਘਾੜਤ ‘ਸ਼ਬਦ' ਦੀ ਟਕਸਾਲ ਵਿੱਚ ਘੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਘਾੜਤ ਹੀ ਸਚਿਆਰਾ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਕਲਪ ਹਨ- ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੁਕਮਿ, ਹਊਮੈ, 'ਕਰਮ’, ‘ਨਦਰ’, ‘ਮੋਖ’, ‘ਪੰਚ’, ‘ਨਾਦ’, ‘ਪੁੰਨ’, ‘ਪਾਪ' ਆਦਿ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ 'ਅਸੰਖ ਪਾਪੀ ਪਾਪੁ ਕਰਿ ਜਾਹਿ' ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਬੇਅੰਤ ਪਾਪੀਆਂ 'ਤੇ ਜਾਂ ਕਹੋ ਇਹ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਤਾਂ ਪਤਿਤ ਕਾਰਜ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਬੰਦਿਆਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਰਟਿਨ ਹਾਈਡਿਗਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਿਆਂ ਇਹ ਇੱਕ (Ontical) ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਾਪੀ ਜਿਵੇਂ ਹਨ (Being as such) ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਾਪ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ (Possibilities) ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਾਪ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਹੀ Ontological ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ‘ਮੂਰਖ ਅੰਧ ਘੋਰ’, ‘ਚੋਰ ਹਰਾਮਖੋਰ', ‘ਕਰ ਜਾਹਿ ਜੋਰ’, ‘ਗਲ ਵਢ ਹਤਿਆ ਕਮਾਹਿ’, ‘ਕੁੜਿਆਰ ਕੂੜੇ ਫਿਰਾਹ’, ‘ਮਲੁ ਭਖਿ ਖਾਹਿ` ਆਦਿ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। (Ontical ontological ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਲਈ ਖੇਦ ਹੈ। ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ, ਪਰਾਭੌਤਿਕ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਸਮਝਣਾ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਹੈ ਕਿਉਂਜੋ ਬੰਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਨੂੰ ਘਟਨਾ ਕਿਰਿਆ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਨੁਸਾਰ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ‘ਕੀ’ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਕੌਣ ਵਜੋਂ ਸਮਝਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਬੰਦਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ (Being-in-the-world) ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਖਚਿਤ (Being-with-in-world) ਹੋ ਕੇ ਸਚਿਆਰਾ ਬਣਨ ਤੋਂ ਰਹਿ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹੈ। 'ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ' ਚੱਲਕੇ ਕੂੜ ਦੀ ਪਾਲਿ ਨੂੰ ਤੋੜਕੇ ਸਚਿਆਰਾ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇ ਬੰਦਾ ‘ਸੁਣਿਐ’ ਅਤੇ ‘ਮੰਨੈ` ਅਨੁਸਾਰ ਅਮਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਪਤਿਤ (Fallen) ਹੋ ਕੇ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿਤਵ ਵਜੋਂ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਲੁਭਾਵਣੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋ ਕੇ ਬੰਦਾ ਸਬਜੈਕਟ ਦੀ ਥਾਂ ਵਸਤੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 113 }}</noinclude> aiqsuyc7boows864kow0k2j7f8yxq4p 250 50555 221987 132565 2026-06-18T12:06:27Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221987 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ‘ਕੀਤਾ ਪਸਾਓ ਏਕੋ ਕਵਾਓ' ਅਨੁਸਾਰ ਅਕਾਲਪੁਰਖ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਿਰਜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਰੁੱਤ, ਵਕਤ, ਥਿਤਿ ਵੇਲੇ ਦਾ ਸਿਰਜਨਹਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਇਸ ਗੋਲੇ ਤੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਟਿਕਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿਕੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਣ ਦੀ ਘਾੜਤ ਘੜਨੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਰਚਨਾ (ਸਾਚੀ ਕਾਰ) ਹੈ। ਇਹ ‘ਧਰਮਸਾਲ’ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬੰਦੇ ਦਾ ‘ਕਚ-ਪਕ’ ਪਰਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪੱਖ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਰਮ ਖੰਡ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਕਰਮ ਖੰਡ ਸਚੇ ਅਨੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਸਚ ਖੰਡ ਨਿਰੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਰ ਬੰਦੇ ਨੇ ਕਿਸੇ ਭਰਮ ਅਧੀਨ ਸਿਰਜਨਹਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਜੀਵ/ ਵਸਤਾਂ/ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਬੰਦਾ 'ਬੋਲੁ ਵਿਗਾੜ’, ‘ਆਪੋ ਜਾਣੈ' (ਆਪਣੇ ਆਪਨੂੰ ਸਭ ਕੁੱਝ ਸਮਝਕੇ, ਪਾਪਾਂ ਸੰਗਿ ਮਤਿ ਨੂੰ ਭਰਕੇ, ਰੱਬ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਰੱਬ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਮਾਇਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਟਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਬੰਨੇ ਖੜ੍ਹਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ‘ਮਨਿ ਜੀਤੈ' ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲੋਂ ‘ਅੰਤਰਗਤਿ ਤੀਰਥਿ ਮਲਿ ਨਾਉਂ' ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ "Theological knowledge must be from the inside, it must be faith interpreting itself."11 ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਮਝ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਪਰੋਜੈਕਟ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਧਾਂਤਕ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਹ ਅਸਤਿਤਵੀ ਸਮਝ (Existential understanding) ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਮਝ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਕਵਾਓ) ਅਰਥਾਤ Word of God ਦੁਆਰਾ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। {{gap}}ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਬੰਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ (ਖਪਿ ਤੁਟਹਿ ਵੇਕਾਰ) ਟੁੱਟ (ਮਰ) ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਦਾਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮੁਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਲੋੜੋਂ ਵੱਧ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਤਨਾ ਬਹੁਤਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਡਿਗਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਤਨਾ ਹੀ ਸਵੈ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। "The deeper his fall into the world, the further he is far from himself."12 {{gap}}ਸੱਚੀ ਟਕਸਾਲ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਬਦ' ਦੁਆਰਾ ਬੰਦੇ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਘਾੜਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਨਦਰ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਵੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।"That possibility is given to him by the grace of God."13 {{gap}}ਇਹੋ ਅਸਤਿਤਵੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਇੰਜ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਚਿਆਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੋ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿਤਵ ਲਈ ਮਾਰਗ ਹੈ।<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 114 }}</noinclude> e9kp2mrb4g72gaoy2yo2yc6oiys4wwo 250 50556 221988 132566 2026-06-18T12:06:33Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221988 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{left|''ਅਧਿਆਇ ਛੇਵਾਂ'' }} {{center|'''ਹੀਰ ਵਾਰਿਸ''' }} {{gap}}ਹੀਰ ਵਾਰਿਸ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ‘ਤਥਾਤਮਕਤਾ' ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਪੈਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਹਨ- ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਮੌਜੂ ਚੌਧਰੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ; ਝੰਗ-ਸਿਆਲ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਚੂਚਕ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ; ਅਤੇ ਰੰਗਪੁਰ ਖੇੜਿਆਂ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਅੱਜੂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ। ਮੌਜੂ ਚੌਧਰੀ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਦਾ ਬੜਾ ਪਤਵੰਤਾ ਸੱਜਣ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਅੱਠ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਦੋ ਬੇਟੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰ ਰਾਂਝਾ (ਧੀਦੋ) ਨਾਲ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਟਵਾਰੀ ਨੂੰ ਵੱਢੀ ਦੇ ਕੇ ਚੰਗੀ ਜ਼ਮੀਨ ਆਪ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਅਤੇ ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਰੱਕੜ ਭੋਇੰ ਆ ਗਈ ਜਿਸਨੂੰ ਵਾਹੁਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਕਰਨੀ ਉਸ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਬਣ ਗਿਆ ਕਿਉਂਜੋ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਬੜਾ ਸੁਹਲ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੁਕੀਨੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਬੀਆਂ ਉਸਦੀ ਸ਼ੁਕੀਨੀ ’ਤੇ ਵੀ ਕਿੰਤੂ-ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਹੀਰ-ਸਿਆਲ ਨਾਲ ਜੀਵਨ-ਸਾਂਝ ਪਾਉਣ ਦੇ ਤਾਹਨੇ-ਮਿਹਣੇ ਮਾਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਸਾਹਵੇਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਖੇਤੀ ਕਰੇ ਜਾਂ ਇਸ਼ਕ। ਉਸਨੇ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਚੋਣ ਕਰ ਲਈ। {{gap}}ਝੰਗ ਸਿਆਲ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਮੁਖੀ ਚੂਚਕ ਹੈ। ਬੜਾ ਅਮੀਰ ਪਰਿਵਾਰ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਕੈਦੋਂ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਲੰਝਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ੱਕੀ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਰਾਂਝਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਕਾਜ਼ੀ ਲਾਲਚ-ਵਸ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੱਕ ਵੀ ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਜਿਕ ਫ਼ੈਸਲੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪੰਚਾਇਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੱਝਾਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰਨ ਲਈ ਵੱਡੀਆਂ ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਹਨ ਅਰਥਾਤ ਬੇਲੇ ਹਨ। {{gap}}ਤੀਜਾ ਪਰਿਵਾਰ ਚੌਧਰੀ ਅੰਜੂ ਦਾ ਰੰਗਪੁਰ ਖੇੜਿਆਂ ਦਾ ਹੈ ਬੜਾ ਸੁਹਾਵਣਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਤ੍ਰਿੰਜਣ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਪਾਹ ਚੁਣਦੀਆਂ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 115 }}</noinclude> 6kdl30lqpmwpp8xizyanfnv6aeaftxd 250 50557 221989 132619 2026-06-18T12:06:42Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221989 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਬਾਗ਼ ਕਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਵੱਡੇ ਘਰ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜੋੜਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਹਨ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਤਥਾਤਮਕਤਾ (Facticity) ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਚੁਸਤ ਅਤੇ ਬੰਦੇ ਲਾਈਲੱਗ ਹਨ। {{gap}}ਤਿੰਨਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਫੈਕਟੀਸਿਟੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਂਝਾ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ (Possibilities) ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਘਰ-ਬਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਿਆਲਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੰਝਲੀ, ਭੂਰੀ ਨਾਲ ਲੈ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਪੈਣ ਤੇ ਮੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਝਨਾਂ ਨਦੀ 'ਤੇ ਪੁੱਜਦਾ ਹੈ। ਲੁੱਡਣ ਨੂੰ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਵਾਸਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਬਿਨਾਂ ਕੁੱਝ ਦਿੱਤੇ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਲੁੱਡਣ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਔਰਤਾਂ ਉਸਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸਦੀ ਵੰਝਲੀ ਦੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਤ 'ਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਔਰਤਾਂ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਹੀਰ ਦੀ ਸੇਜ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੀਰ ਨੂੰ ਕਨਸੋ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸੱਠ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਪੁੱਜਦੀ ਹੈ: {{Block center|<poem>ਜੁਆਨੀ ਕਮਲੀ ਰਾਜ ਹੈ ਚੂਚਕੇ ਦਾ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੀ ਪਰਵਾਹ ਮੈਨੂੰ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਧਰੂਹ ਕੇ ਪਲੰਘ ਤੋਂ ਚਾਇ ਸੱਟਾਂ, ਆਇਆ ਕਿੱਧਰੋਂ ਇਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੈਨੂੰ।<ref>ਸ਼ਾਹ ਚਮਨ (ਸੰ.), ਹੀਰ ਵਾਰਿਸ, ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, 2007, ਪੰਨਾ.32</ref> </poem>}} {{gap}}ਇਰਾਦਾ ਤਾਂ ਹੀਰ ਦਾ ਬੜਾ ਝਗੜੇ ਵਾਲਾ ਹੈ ਪਰ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਸਾਰ ਹੀ ਉਸਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਰਾਂਝੇ ਅੱਗੇ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: {{Block center|<poem>ਕੂਕ ਮਾਰ ਹੀ ਮਾਰ ਤੇ ਪਕੜ ਛਮਕਾਂ, ਪਰੀ ਆਦਮੀ ਤੇ ਕਹਿਰਵਾਨ ਹੋਈ। ਰਾਂਝੇ ਉੱਠਕੇ ਆਖਿਆ ਵਾਹ ਸੱਜਣ, ਹੀਰ ਹੱਸਕੇ ਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਹੋਈ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 33</ref></poem>}} {{gap}}ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਅਤੇ ਤੂੰ/ ਉਹ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦੂਜੇ ਬੰਦੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਮੈਂ+ਤੂੰ ਸੰਪਰਕ ਲਈ ਦੋਖੀ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਬੰਦੇ ਦੋ ਪਿਆਰਿਆਂ ਲਈ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਘਰ (Hell is the other people) ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੈਦੋਂ ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਲਈ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਰਾਂਝੇ ਹੀਰ ਦੀ ਆਪਸੀ ਚੋਣ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 116 }}</noinclude> oipvk683kbmzbazcqv2yn3cpjtq7hk5 250 50558 221990 132620 2026-06-18T12:06:50Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221990 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦਬਾਅ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਚੋਣ ਹੈ। ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਲਈ ਬੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੱਤਾ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੈਦੋਂ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੀਰ ਉਸਨੂੰ ਢਾਹਕੇ ਕੁੱਟਦੀ ਵੀ ਹੈ। ਕੈਦੋਂ ਪਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਚੂਰੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਚੂਚਕ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬਦਨਾਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਚੂਚਕ, ਮਲਕੀ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀ ਹੀਰ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ: {{Block center|<poem>ਨੀਵੀਂ ਨਜ਼ਰ ਹਿਆਉ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੀਏ, ਤੈਨੂੰ ਸਭੇ ਸਿਆਣੇ ਫਰਮਾਂਵਦੇ ਨੇ। ਚੂਚਕ ਸਿਆਲ ਹੋਰੀਂ ਧੀਏ ਜਾਣਨੀ ਏਂ, ਸਰਦਾਰ ਤੇ ਪੈਂਚ ਗਿਰਾਂਵ ਦੇ ਨੇ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 46 </ref> </poem>}} {{gap}}ਮਾਰਟਿਨ ਹਾਈਡਿਗਰ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੰਦਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ (System of instruments) ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੀਰ ਵਿੱਚ ਵੰਝਲੀ, ਭੂਰੀ ਖੁੰਡੀ ਇਹੋ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੰਝਲੀ ਦਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੋਲ ਹੈ। ਵੰਝਲੀ ਨਾਲ਼ ਰਾਂਝਾ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਵੰਝਲੀ ਪੰਜਾਂ ਪੀਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਂਝੇ ਤੇ ਜਦ ਵੀ ਬਿਪਤਾ ਆਉਂਦੀ ਉਹ ਪੰਜਾਂ ਪੀਰਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੀਰਾਂ ਦੀ ਮਿਹਰ/ਨਦਰ (Grace) ਹੀ ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਹਰ ਔਕੜ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬੁਲਟਮਾਨ (Bultmann) ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ: {{gap}}"Grace is the event in which God restores to me and places within my grasp my lost possibility of authentic being."<ref>John Macquarrie, An Existential Theology, P. 135 </ref> {{gap}}(ਅਰਥਾਤ: ਨਦਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੋਂਦ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਪਰਤਾਉਂਦੀ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਪਕੜ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ)। {{gap}}ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਉਹ ਕਦੇ ਮਿੱਠੀ ਨੈਣ ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਕਦੇ ਬੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਸੁਤੰਤਰ ਚੋਣ ’ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬਜ਼ਿਦ ਹੈ: {{Block center|<poem>ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨਾ ਮੁੜਾਂ ਰੰਝੇਟੜੇ ਤੋਂ, ਭਾਵੇਂ ਬਾਪ ਦੇ ਬਾਪ ਦਾ ਬਾਪ ਆਵੇ।<ref>ਸ਼ਾਹ ਚਮਨ (ਸੰ.), ਉਹੀ, ਪੰ. 54 </ref></poem>}} {{gap}}ਕੈਦੋਂ ਚੂਚਕ ਤੇ ਮਲਕੀ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਕੈਦੋਂ ’ਤੇ ਪਲਟਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਪ੍ਰਤੀ ਨੀਯਤ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ। {{gap}}ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੇ ਤੋਂ ਭਰਾ ਅਤੇ ਭਰਜਾਈਆਂ ਸਿਆਲਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤ ਲਿਖਕੇ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਪਰਤਾਉਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 117 }}</noinclude> h343um9g27ze6l5wv8gw6c16yoha4f9 250 50559 221992 132621 2026-06-18T12:06:57Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221992 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਆਪਣਾ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਗੌਰਵ/ਅਸਤਿਤਵ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ (Voice of conscience) ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਗੁਆਚੀ ਹੋਂਦ ਮੁੜ ਉਭਾਰਨ ਦੀ ਇਛੁੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਈਆਂ ਨਾਲੋਂ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਦੂਰੀ ਅਜਿਹੀ ਤੀਬਰ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ: {{gap}}• {{gap}}ਮਹੀਂ ਚਾਰਦਿਉਂ ਵੱਢਿਆ ਸੁ ਨੱਕ ਸਾਡਾ, {{gap}}• {{gap}}ਸਾਥੇ ਖੂਹਣੀਆਂ ਏਸਦੇ ਮਾਲਦੀਆਂ ਨੇ <poem>{{gap}}• {{gap}}ਜਿਨੀਂ ਭੁਇੰ ਤੋਂ ਰੁੱਸਕੇ ਏਹ ਆਇਆ, {{gap}} {{gap}}ਕਿਆਰੀ ਬਣੀਂ ਪਈਆਂ ਏਸ ਲਾਲ ਦੀਆਂ ਨੇ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 61</ref> {{gap}}ਇਵੇਂ ਭਰਜਾਈਆਂ ਦਾ ਖ਼ਤ ਹੀਰ ਨੂੰ ਹੈ: {{gap}}• {{gap}}ਦਿਉਰ ਚੰਨ ਸਾਡਾ ਸਾਥੋਂ ਰੁੱਸ ਆਇਆ, {{gap}}•{{gap}}ਬੋਲ ਬੋਲ ਕੇ ਖਰਾ ਤ੍ਰਿਖਿਆ ਈ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 63</ref> {{gap}}•{{gap}}ਕੋਈ ਢੁੱਡ ਵਡੇਰੜਾ ਕੰਮ ਜੋਗਾ, {{gap}}{{gap}}ਅਜੇ ਇਹ ਨਾ ਯਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆ ਈ।<ref>ਉਹੀ</ref> </poem> {{gap}}ਪਰ ਰਾਂਝਾ ਭਾਈਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਭਰਜਾਈਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਕਾਰਨ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਤੋਂ ਕੋਰੀ ਨਾਂਹ ਕਰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਹੀਰ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ ਸਾਂਝ ਦੇ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਭੱਜਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਦਾ ਜਵਾਬ ਹੈ- ਹੀਰੇ ਇਸ਼ਕ ਨਾ ਮੂਲ ਸਵਾਦ ਦਿੰਦੇ ਨਾਲ ਚੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਧਾਲਿਆਂ ਦੇ। ਦਰਅਸਲ ਰਾਂਝਾ ਵਕਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਸਾਰਤਰ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਬੰਦੇ ਦੇ ਅਮਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁੱਜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਉਹ ਕੋਈ ਬਹਾਨਾ (No excuse) ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਹੀਰ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ: {{Block center|<poem>ਮੇਰਾ ਆਖਣਾ ਓਸ ਨਾ ਕੰਨ ਕੀਤਾ, ਹੁਣ ਕਾਸਨੂੰ ਡੁਸਕਣਾ ਪਾਇਓ। ਮੈਂ ਆਖ ਥੱਕੀ ਭੈੜੇ ਕਮਲੜੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉੱਠ ਚਲ ਵਕਤ ਘੁਸਾਇਓ ਜੇ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 69</ref> </poem>}} {{gap}}ਹੀਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਖੇੜੀਂ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੀਤਸ਼ੇ ਤਾਂ ਬੰਦੇ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਅਨੈਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੋ ਵਿਚਾਰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ: {{Block center|<poem>ਸਾਕ ਮਾੜਿਆਂ ਦੇ ਖੋਹ ਲੈਣ ਡਾਢੇ, ਅਣਪੰਜਦੇ ਉਹ ਨਾ ਬੋਲਦੇ ਨੀ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 71 </ref></poem>}}<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 118 }}</noinclude> pzex8whibadic1xxabn5e671d9tbc7u 250 50579 221993 132617 2026-06-18T12:07:04Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221993 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਕਮਜ਼ੋਰ ਬੰਦੇ ਮਰੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਜ਼ਹਿਰ ਘੋਲਦੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਾੜਿਆਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਗੁਣ ਦੀ ਕਦਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਕਦੇ ਦੂਸਰੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਉਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵੀ ਪਤਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਨ੍ਹ ਮਕੈਰੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: {{gap}}"Fallen-man who is in the inauthentic present is characterized by irresolution - he jumps from immediate possibility to another. His existence is not his own but is at the mercy of chance circumstances in the world in which it is founded, and so it lacks coherence."<ref>John Macquarrie, Op. cit, p.182</ref> {{gap}}(ਅਰਥਾਤ ਪਤਨ-ਮੁਖ ਬੰਦਾ ਇਰਾਦੇ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੱਲ ਟਪੂਸੀ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ ਆਪਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸਗੋਂ ਉਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਰਹਿਮ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕਸੁਰਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।) {{gap}}ਕਾਜ਼ੀ ਹੀਰ ਨੂੰ ਸਰ੍ਹਾ ਦੇ ਬਥੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹੀਰ ਟੱਸ ਤੋਂ ਮੱਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਸਗੋਂ ਕਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦੀ ਹੈ: ਖਾਣ ਵੱਢੀਆਂ ਨਿੱਤ ਈਮਾਨ ਵੇਚਣ, ਏਹੋ ਮਾਰ ਹੈ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ।<ref>ਸ਼ਾਹ ਚਮਨ (ਸੰ.), ਉਹੀ, ਪੰ. 78</ref> {{gap}}ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਨਿਕਾਹ ਪੜ੍ਹਕੇ ਹੀਰ ਨੂੰ ਖੇੜ੍ਹਿਆਂ ਵੱਲ ਟੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਾਹ ਲਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੇਵੱਸ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। {{gap}}ਚੂਚਕ ਵੀ ਹੀਰ ਨੂੰ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਵੱਜੀ ਠੇਸ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਸਿਰ ਹੇਠਾਂ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ ਮਹਿਰ ਚੂਚਕ, ਜਦੋਂ ਸੱਥ ਵਿੱਚ ਆਣਕੇ ਗੱਲ ਚੱਲੀ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 82</ref> {{gap}}ਹੁਣ ਰਾਂਝਾ ਆਪਣੇ ਗੁਆਚੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਵੀਂ ਸੰਭਾਵਨਾ (Possibility) ਵੱਲ ਪਰਤਦਾ ਹੈ। {{gap}}"Possibilities implies something which is ahead, and before which man stands."<ref>John Macquarrie, Op. cit, P.150 </ref> {{gap}}(ਅਰਥਾਤ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਾ ਭਾਵ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਅੱਗੇ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸਦੇ ਸਨਮੁਖ ਬੰਦਾ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।) {{gap}}ਹੁਣ ਰਾਂਝੇ ਪਾਸ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਾਲ ਨਾਥ ਦੇ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 119 }}</noinclude> 5gmfdgmbk8wzccatq5mj5ckv1xr1yv7 250 50580 221994 132624 2026-06-18T12:07:12Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221994 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਟਿੱਲੇ ਜਾ ਕੇ ਕੰਨ ਪੜਵਾਕੇ ਜੋਗੀ ਬਣ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੀਰ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਖੇੜੀਂ ਪੁੱਜੇ। ਅਜਿਹਾ ਅਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀਰ ਇੱਕ ਕਾਸਦ (ਔਰਤ) ਰਾਹੀਂ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਦੀ ਹੈ। <poem>{{gap}}ਚੁਸਤੀ ਆਪਣੀ ਪਕੜ ਨਾ ਹਾਰ ਹਿੰਮਤ, {{gap}}ਹੀਰ ਨਹੀਉਂ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਵਿੱਚ ਢਿੱਲੀ।</poem><ref>ਸ਼ਾਹ ਚਮਨ (ਸੰ.), ਉਹੀ, ਪੰ. 88 </ref> {{gap}}ਬਾਲ ਨਾਥ ਦੇ ਟਿੱਲੇ ਜਾ ਕੇ ਕੰਨ ਪੜਵਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਜੋਗੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਥ ਉਸਨੂੰ ਸਾਬਤ ਲੰਗੋਟੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਨਸੀਹਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਰਾਂਝਾ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: <poem>{{gap}}. ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਲੰਗੋਟੀ ਜੇ ਸੁਣੀਂ ਨਾਥਾ {{gap}}. ਕਾਹੇ ਝੱਗੜਾ ਚਾਇ ਉਜਾੜਦਾ ਮੈਂ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 98</ref> {{gap}}. ਜੇ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹੱਸਣੋਂ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ, {{gap}}. ਤੇਰੇ ਟਿੱਲੇ ਤੇ ਧਾਰ ਨਾ ਮਾਰਦਾ ਮੈਂ।<ref>ਉਹੀ </ref> {{gap}}. ਨਾਥਾ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਮਰਨ ਹੈ ਬੜਾ ਔਖਾ {{gap}}. ਸਾਥੋਂ ਇਹ ਨਾ ਵਾਅਦੇ ਹੋਵਣੇ ਜੀ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ.99</ref> </poem> {{gap}}ਬਾਲ ਨਾਥ ਰਾਂਝੇ ਲਈ ਹੀਰ ਵਾਸਤੇ ਪੀਰਾਂ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ- ਨਾਲ਼ੇ ਅਰਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲੇ ਸੰਗਦਾ ਹੈ ਬਈ ਮੈਂ ਕੇਹੋਜੀ ਬੇਨਤੀ ਪੀਰਾਂ ਅੱਗੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਉਂ ਨਾਥ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਖੋਟਾ (Bad faith) ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਪੰਜਾਂ ਪੀਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ‘ਹੋਇਆ ਹੁਕਮ ਦਰਗਾਹ ਥੀਂ ਹੀਰ ਬਖ਼ਸ਼ੀ' ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹੋ ਨਦਰ (Grace) ਸਮਝਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਜੋਗੀ ਬਾਲ ਨਾਥ ਦੇ ਉਹ ਚੇਲੇ ਜੋ ਬੜੀ ਦੇਰ ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਟਿੱਲੇ ਤੇ ਰਹਿਕੇ ਜੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪੁੱਜਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਾ ਕੰਮ ਪਲਕ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ‘ਲੱਗੀ ਅੱਗ ਜੋਗੀਅੜਿਆਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ' ਤੋਂ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਨਾਥ ਤੋਂ ਵਿਦਾਇਗੀ ਲੈ ਕੇ ਰਾਂਝਾ ਉਥੋਂ ਤੁਰੰਤ ਪੱਤਰਾ ਵਾਚਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ੰਕਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਂਝਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ 'ਸੱਤ ਜਨਮ ਕੇ ਹਮੀਂ ਹਾਂ ਨਾਥ ਪੁਰੇ', ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਦੁੱਖ-ਭੰਜਨ ਨਾਥ ਪੋਤਰਾ ਧਨੰਤਰ ਨਾਥ ਵੈਦ ਦਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਯਾਲੀ ਉਸਨੂੰ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 120 }}</noinclude> 76bltd6f5hrw9s6iiefr2a7gxm6ba10 250 50581 221995 132629 2026-06-18T12:07:19Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221995 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਪਛਾਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਉਹ 'ਹਮੀਂ ਲੰਕ-ਬਾਸੀ ਚੇਲੇ ਅਗਸਤ ਮੁਨਿ' ਆਦਿ ਕਹਿਕੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਲੁਕਾਉਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਯਾਲੀ ਤਾਂ ਧੋਖੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਗਤੀਹੀਣ ਅਤੇ ਅਸਤਿਤਵਹੀਣ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: <poem>{{gap}}ਤੇਰੇ ਬੈਠਿਆਂ ਵਿਆਹ ਲੈ ਗਏ ਖੇੜੇ, {{gap}}ਦਾੜ੍ਹੀ ਪਰ੍ਹੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮੁਨਾ ਬੈਠੋਂ। {{gap}}ਮੰਗ ਛੱਡੀਏ ਨਹੀਂ ਜੇ ਜਾਨ ਹੋਵੇ, {{gap}}ਜਿਉਂਦੇ ਜੀ ਤੂੰ ਛੱਡ ਹਯਾ ਬੈਠੋਂ {{gap}}ਇਕ ਅਮਲ ਨਾ ਕੀਤਾ ਈ ਗਾਫ਼ਲਾ ਓ, {{gap}}ਐਵੇਂ ਕੀਮੀਆ ਉਮਰ ਵੰਵਾ ਬੈਠੋਂ।</poem><ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 103 </ref> {{gap}}ਰਾਂਝੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾਥ-ਜੋਗੀ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਜੋ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤੀ ਹੈ, ਘਟਨਾ ਕਿਰਿਆ ਵਿਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਬਣੀ ਪੂਰਵ-ਧਾਰਨਾ ‘ਅਪੋਕ’ ਅਰਥਾਤ ਬਰੈਕਟ ਮਾਰਨੀ ਪਈ ਸੀ ਪਰ ਅਯਾਲੀ ਨੇ ਉਸਦਾ ਪਰਦਾ ਫਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਉਹ ਅਯਾਲੀ ਪਾਸੋਂ ਕਿਸੇ ਪਾਸ ਭੇਤ ਨਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਵਿਧੀ ਹੈ- ਘਟਨਾ ਕਿਰਿਆ ਵਿਗਿਆਨ (Phenomenology) ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ (Man in action) ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਂਝਾ ਅਯਾਲੀ ਤੋਂ ਭੇਦ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕਸਮ ਖੁਆਕੇ ਆਪਣੇ ਟੀਚੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਭਰਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਰੰਗਪੁਰ ਸੁਣਕੇ ਹੱਸਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਰੋਂਦਾ ਹੈ। ਝੱਲ-ਮਸਤਾਨੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੰਗਲੀ ਸੁੱਟਕੇ ਸ਼ਗਨ ਵਾਚਦਾ ਹੈ, ਖੜ੍ਹੋਕੇ ਕਿੰਗ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਠੇ ਪਹਿਰ ਅੱਲਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਹਿਤੀ ਘਰੇ ਆ ਕੇ ਜੋਗੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੀਰ ਉੱਪਰ ਇਸਦਾ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮੁੜ ਰਾਂਝਾ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਜੋਗੀਆਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸੰਬੰਧੀ ਪੂਰਵ-ਧਾਰਨਾ ਤੇ ‘ਬਰੈਕਟ' ਮਾਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ: <poem>{{gap}}ਹਮੀਂ ਬਡੇ ਫੱਕਰ ਸੰਤ-ਪੀੜ੍ਹੀਏ ਹਾਂ, {{gap}}ਰਸਮ ਜੱਗ ਕੀ ਹਮੀਂ ਨਾ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ {{gap}}ਕੰਦ ਮੂਲ ਉਜਾੜ ਵਿੱਚ ਖਾਇ ਕੇ ਤੇ, {{gap}}ਬਨਵਾਸ ਲੈ ਕੇ ਮੌਜਾਂ ਮਾਣਦੇ ਹਾਂ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 110 </ref> {{gap}}ਪਰ ਕੁੜੀਆਂ ਉਸਦੀ ‘ਬਰੈਕਟਿੰਗ’ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ: </poem><noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 121 }}</noinclude> l3pb9gtvdpj0xd4axzanywvggc5vviv 250 50582 221996 132632 2026-06-18T12:07:26Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221996 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude><poem>{{gap}}ਵਿੱਚੋਂ ਨੈਣ ਹੱਸਣ ਹੋਂਠ ਭੇਤ ਦੱਸਣ, {{gap}}ਅੱਖਾਂ ਮੀਟਦਾ ਨਾਲ ਬਹਾਨਿਆਂ ਵੇ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 111 </ref></poem> {{gap}}ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਪਕੜ ਹੀ ਫੇਨੋਮਾਨੋਲਾਜੀ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਜੋ ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਮਨੁੱਖ (Man in action) ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਂਝਾ ਖੱਪਰੀ ਫੜਕੇ ਗਜਾ ਕਰਨ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਬੂਹੇ ਤੇ ਸਿੰਙੀ ਵੀ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਹਿਤੀ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਠੁਠਾ ਭੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨਾਲ ਸੁਲਾਹ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਿਆਣਪ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਹੀਰ ਵੀ ਸਹਿਤੀ ਨਾਲ ਸੁਲਾਹ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਬਣੀ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹਿਤੀ ਖੰਡ-ਮਲਾਈ ਦਾ ਥਾਲ ਢਕ ਕੇ ਉੱਪਰ ਪੰਜ ਰੁਪਏ ਰੱਖ ਕੇ ਕਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਂਝੇ ਤੋਂ ਢਕੇ-ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ? ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਹੱਦ ਨਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਦੱਸਣ ਅਨੁਸਾਰ ਥਾਲ ਵਿੱਚ ਖੰਡ ਚਾਵਲ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਉਹ ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਕਰਾਮਾਤ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰ ਹਿਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਉਂ ਉਸ ਅੱਗੇ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂ ਕਸੂਰ ਮੰਨਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਉਦੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁੱਝ ਕਰਨਯੋਗ ਸੀ ਜੋ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਮੈਂ ਉੱਤਰਦਾਈ ਹਾਂ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਹਿਤੀ ਆਪਣੀ ਭੁੱਲ/ਗੁਨਾਹ ਲਈ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਦੀ ਹੈ: <poem>{{gap}}• ਸਾਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਉਂ ਮੀਆਂ, {{gap}}ਸਾਥੋਂ ਭੁਲਿਆਂ ਇਕ ਗੁਨਾਹ ਹੋਇਆ। {{gap}}• ਤੈਨੂੰ ਪੀਰ ਜੀ ਭੁੱਲ ਕੇ ਬੁਰਾ ਬੋਲੀ, {{gap}}ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਤਾਬਿਆ ਹੋਈ ਆਂ ਮੈਂ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 174</ref></poem> {{gap}}ਸਹਿਤੀ ਹੀਰ ਨੂੰ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਵਾਪਸੀ ਤੇ ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਪਰ ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਥਾਂ ਹੋਰ ਹੀ ਬਹਾਨੇ ਲਾ ਕੇ ਟਾਲਮਟੋਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਹਿਤੀ ਹੀਰ ਸਮੇਤ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਪਾਹ ਚੁਗਣ ਦੀ, ਮਾਂ ਪਾਸੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਹੀਰ ਦੇ ਕਿੱਕਰ ਦਾ ਕੰਡਾ ਚੁਭੋਕੇ ਸੱਪ ਲੜ ਜਾਣ ਦਾ ਢੋਂਗ ਰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਵੈਦ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਖੀਰ ਕਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਜੋਗੀ ਨੂੰ (ਸਹਿਤੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਤੇ) ਬੁਲਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਸੈਦੇ ਨੂੰ ਘੱਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਸੈਦਾ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਰਾਂਝੇ ਅੱਗੇ ਗਿਰਵੀ ਕਰਦਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: {{gap}}ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹ ਨੀਵੀਂ ਧੌਣ ਘਾਹ ਮੁੰਹ ਵਿਚ,<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 122 }}</noinclude> mcjlhk9ruo13thkh4wu6nuktevnxw8e 250 50583 221997 132640 2026-06-18T12:07:33Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221997 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Block center|<poem>ਕੱਢ ਦਿੰਦੀਆਂ ਮਿੰਨਤਾਂ ਘਾਲਿਆ ਵੋ। ਤੇਰੇ ਚਲਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਹੀਰ ਚੰਗੀ, ਦੋਹੀ ਰੱਬ ਦੀ, ਮੁੰਦਰਾਂ ਵਾਲਿਆ ਵੋ।</poem>}}<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 198 </ref> {{gap}}ਹੁਣ ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੁਆਲ ਹੈ ਕਿ ਹੀਰ ਦੇ ਸੈਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਇਲਮ ਵਿਆਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਕਾਰਗਰ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਸੈਦਾ ਉਸਨੂੰ ਸਹੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: {{Block center|<poem>• ਜੇ ਮੈਂ ਹੱਥ ਲਾਵਾਂ ਸਿਰੋਂ ਲਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਚਾਇ ਘੱਤਦੀ ਚੀਕ ਚਿਹਾਰੜੀ ਵੇ। ਹੱਥ ਲਾਵਣਾ ਪਲੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਨਾਹੀਂ, ਖੌਫ਼ ਖ਼ਤਰਿਉਂ ਰਹੇ ਨਿਆਰੜੀ ਵੋ।<ref> ਉਹੀ </ref> </poem>}} {{gap}}ਜੁੱਤੀ ਸਮੇਤ ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਚੌਕੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਕਾਰਨ ਸੈਦਾ ਫਾਹੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੈਦਾ ਕੁੱਟ ਖਾ ਕੇ ਰੋਂਦਾ ਕੁਰਲਾਉਂਦਾ ਘਰ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਹਿਤੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਸੈਦੇ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਸਮਝਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਾਪ ਨੂੰ ਰਾਂਝੇ ਪਾਸ ਭੇਜਦੀ ਹੈ। ਅੱਜੂ ਵੀ ਰਾਂਝੇ ਦੀਆਂ ਮਿੰਨਤਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਉਸਦੀ ਬਿਮਾਰ ਨੂੰਹ ਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਰਾਂਝਾ ਖੇੜਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਹਿਤੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹੀਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਡੂਮਾਂ ਦੀ ਕੋਠੜੀ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਇਲਾਜ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਮਰਦ ਔਰਤ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਨਾ ਪਵੇ। ਕੇਵਲ ਕੁਆਰੀ ਕੁੜੀ ਸਹਿਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਰਹਿਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਂਝਾ ਪੰਜਾਂ ਪੀਰਾਂ ਪਾਸੋਂ ਸਹਿਤੀ ਲਈ ਮੁਰਾਦ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਕਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪੀਰਾਂ ਦੀ ਮਿੱਥ ਦਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਇਆ ਹੈ ਪਰ ਮਿੱਥ ਹੈ ਕੀ? {{gap}}"The mythical is defined by Bultmann as a way of thinking in which other worldly and divine are represented as this worldly and human."<ref>John Mazquarrie, An Existential Theology, P. 157 </ref> {{gap}}(ਪਰ ਮਿੱਥ ਦੀ ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਉਲਟ ਪ੍ਰੋ: ਹੈਂਡਰਸਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਿੱਥ ਸੈਕੁਲਰ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਨਾਜ਼ੀ ਮਿੱਥ ‘ਜੇਤੁ-ਕੌਮ' ਅਤੇ ਮਾਰਕਸੀ ਮਿੱਥ ‘ਸ਼੍ਰੇਣੀ-ਰਹਿਤ ਸਵਰਗ' ਆਦਿ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਿੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਬੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਥ ਨਹੀਂ) ਪਰ ਇੱਥੇ ਸਾਡਾ ਸੰਬੰਧ ਮੱਧ-ਕਾਲੀਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਹੈ। ਫਲਸਰੂਪ ਸਹਿਤੀ, ਮੁਰਾਦ ਅਤੇ ਰਾਂਝਾ, ਹੀਰ ਤਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖੇੜਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੋਲੀ ਸਹਿਤੀ ਮੁਰਾਦ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਮਾਤ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 123 }}</noinclude> 6lb2coprcikc60on99mk26tui4z7ll0 250 50584 221998 132641 2026-06-18T12:07:39Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221998 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦੂਜੀ ਟੋਲੀ ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਪਕੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਂਝਾ ਕੂਕਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਅਦਲੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਖੇੜੇ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਜ਼ੀ ਸ਼ਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੀਰ ਖੇੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੀਰ ਫ਼ਿਰਾਕ ਵਿੱਚ ਆਹ ਭਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਂਝਾ ਮੁੜ ਪੀਰਾਂ ਅੱਗੇ ਦੁਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਆਹ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਦਲੀ ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਹੀਰ ਦਿਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀ ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਉਧਾਲਕੇ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੀਰ ਹੁਣ ਸਿੱਧੀ ਤਖ਼ਤ-ਹਜ਼ਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਂਹ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਹੀਰ ਆਖਿਆ, ਇਵੇਂ ਜੇ ਜਾਇ ਵੜਸਾਂ, ਰੰਨਾਂ ਆਖਸਣ, ਉੱਧਲੀ ਆਈਏਂ ਨੀ।<ref> ਸ਼ਾਹ ਚਮਨ (ਸ.), ਉਹੀ, ਪੰ. 215</ref> {{gap}}ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਅਸਤਿਤਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ ਪਾਲ ਸਾਰਤਰ ਅਨੁਸਾਰ 'ਅਸਤਿਤਵ ਸਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ' (Existence proceeds essence) ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਹੀਰ-ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਸਾਰ (Essence) ਇਸ਼ਕ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਸਾਰ (ਇਸ਼ਕ) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੰਦੇ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਹੈ। ਜੇ ਹੀਰ ਸਿੱਧਾ ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੇ ਪੁੱਜਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਰਾਂਝੇ ਦੀਆਂ ਭਾਬੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉੱਧਲੀ ‘ਆਈਏਂ' ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਉਂ ਹੀਰ ਨੇ ਅਸਤਿਤਵਹੀਣ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ ਪਰ ਏਦਾਂ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਮਾਪਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇੱਜ਼ਤ ਲਈ ਕਤਲ (ਆਨਰ ਕਿਲਿੰਗ) ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਂਝਾ ਇਸ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਨਿਕੋਲਸ ਬਰਦੀਏਵ ਦਾ ਕਥਨ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਮਾਨਵੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿਤਵ ਅਵੱਸ਼ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।<noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 124 }}</noinclude> p335kacokdsab9jpfy78fz98u7iydqa 250 50585 221999 132643 2026-06-18T12:07:46Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221999 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{left|''ਅਧਿਆਇ ਸਤਵਾਂ'' }} {{center|'''ਸੱਸੀ ਹਾਸ਼ਮ''' }} {{gap}}ਹਾਸ਼ਮ ਦੀ ਸੱਸੀ ਇੱਕ ਸੂਫ਼ੀ ਰੰਗਣ ਵਾਲਾ ਕਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਅੰਕਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਡਾ. ਲਾਜਵੰਤੀ ਰਾਮਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ "ਹਾਸ਼ਮ ਹੁਰਾਂ ਆਪਣੇ ‘ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂੰ' ਵਿੱਚ ਸੂਫ਼ੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਇੰਜ ਬਿਆਨਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਮੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਿੱਸੇ 'ਯੂਸਫ਼ ਜ਼ੁਲੈਖਾਂ’ ਵਿੱਚ ਕਾਨੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਪਹਿਲਾ ਬੰਦ ਕਾਦਰ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਆਯਾਮ ਹੈ। ਤੀਸਰੇ ਵਿੱਚ ‘ਸੱਸੀ-ਪੁੰਨੂੰ' ਦੇ ਸਿਦਕੀ ਇਸ਼ਕ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਕੇ ਕਵੀ ਨੂੰ ਜੋਸ਼ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਜੋਸ਼ ਦੇ ਕਥਾਰਸਿਸ ਵਜੋਂ ਉਹ ਇਸ ਕਿੱਸੇ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" ਡਾ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਨ ਦਾ ਕਥਨ ਉੱਲੇਖਨੀਯ ਹੈ ਕਿ 'ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਿਯਤਾ ‘ਹੀਰ-ਰਾਂਝੇ’ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਹੈ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ‘ਢੋਲ ਮਾਰੂ’ ਨੂੰ; ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ 'ਆਦਮ ਦਰਖ਼ਾਨੀਂ' ਨੂੰ; ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ‘ਗੋਨਾਨੀ ਬੀਬੀ’ ਨੂੰ; ਪੰਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਦਿਆ ਸੁੰਦਰ’ ਨੂੰ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ 'ਮਾਧਵਾ ਨਲ ਕਾਮਕੰਦਲਾ’ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਹੈ, ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ‘ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂੰ’ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀਰ, ਸੋਹਣੀ, ਸਾਹਿਬਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ।<ref>ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਨ (ਸ.) ਸੰਸੀ ਹਾਸ਼ਮ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਸੰਸਕਰਨ ਪਹਿਲਾ, 1956, ਪੰ. 31 </ref> ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਹ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਕਿੱਸਾ ਲਿਖਿਆ ਪਰ ਜੋ ਸਥਾਨ ਹਾਸ਼ਮ ਦੀ ਸੱਸੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। {{gap}}ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਕਿੱਸੇ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਥਮ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਵੇਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਸ਼ਮ ਨੇ ਇਸ ਕਿੱਸੇ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਵਾਪਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਿਸ਼ਚਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਿੱਸੇ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਵਾਹੀਆਂ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਲਈ ਪਸ਼ੂਆਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਊਠਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਂਜ ਵੀ ਇਹ ਘਟਨਾ ‘ਥਲ-ਮਾਰੂ' ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੋਰ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 125 }}</noinclude> dhf4s6tcb1qt4i6rjezghmw1flbrh0x 250 50586 222001 132644 2026-06-18T12:07:52Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222001 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਪਸ਼ੂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜਾਈ ਲਈ ਵਰਤਣੇ ਕਠਿਨ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਇਹ ਕਿ ਅੱਜ ਕੱਲ ਵਾਂਗ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨ ਉੱਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਤੀਜੇ ਇਹ ਕਿ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਔਲਾਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਦਾਨ ਪੁੰਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉਪਰੰਤ ਜੋਤਸ਼ੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਕੁੱਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਮੁਟਿਆਰ ਧੀਆਂ ਲਈ ਵਰ ਟੋਲਣਾ ਵੀ ਇਕ ਸਮੱਸਿਆ ਸੀ। ਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਮੰਨਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਧੋਬੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕੱਪੜੇ ਧੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸੁਦਾਗਰ ਦੁਰ ਦੁਰੇਡੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਲਈ ਟੁਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ। ਕੁੱਝ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਿੱਸੇ ਦੀ ਨਾਇਕਾ ਨੂੰ ਵਿਚਰਦੇ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੋ, ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹੋ ਇਸ ਕਿੱਸੇ ਦੀ ਤਥਾਤਮਕਤਾ (Facticity) ਹੈ। {{gap}}ਆਦਮ ਜਾਮ ਭੰਬੋਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਘਰ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ 'ਜਾਹੋ ਜਲਾਲ' ਵਾਲੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਉਸ ਅੱਗੇ ਝੁਕਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਪਾਸ ਮਹਿਲ, ਬਾਗ਼-ਬਗੀਚੇ, ਹੌਜ਼, ਤਲਾਓ, ਨਦੀਆਂ- ਗੱਲ ਕੀ ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਸਹੂਲਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਅਮੀਰ ਵਜ਼ੀਰ, ਫੌਜਾਂ ਸਭ ਕੁੱਝ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਹੈ ਪਰ ਉਸਦੇ ਘਰ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁੱਝ ਹੋਵੇ ਪਰ ਮਨ ਭਾਉਂਦੀ ਵਸਤੂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸਾਰਤਰ ਦੇ ਘਟਨਾ ਕਿਰਿਆ ਵਿਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਇੰ (Ground) ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਆਕਾਰ (Figure) ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਆਦਮ ਜਾਮ ਲਈ ਚਿੰਤਾ (Anxiety) ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਔਲਾਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉਹ ਪੂਜਾ ਪਾਠ, ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਆਦਿ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਓਹੜ-ਪੋਹੜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਖਰ ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਔਲਾਦ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸ਼ਬ-ਕਦਰ (ਰਮਜ਼ਾਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਤਾਈਵੀਂ ਰਾਤ) ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਸੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਉਸਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਰੱਜਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਉਸਦੀ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਲੇਖਾ ਜਾਨਣ ਲਈ ਨਜੂਮੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਜੂਮੀ ਨਜ਼ੂਮ ਲਗਾਕੇ ਚੁੱਪ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਜ਼ਾਲਮ ਹੁਕਮ, ਸਹਿਮ ਸੁਲਤਾਨਾਂ, ਕੌਣ ਕੋਈ ਦਮ ਮਾਰੇ।’ ਸੱਚ ਦੱਸਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਝੂਠ ਬੋਲਣਾ ਖੋਟਾ-ਨਿਸ਼ਚਾ (Bad faith) ਸੀ। ਅਖ਼ੀਰ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਭੈਅ (Fear) ਕੱਢਕੇ ਨਜ਼ੂਮੀਆਂ ਨੇ ਸੱਚ ਕਹਿ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸੱਸੀ ਵੱਡੀ ਹੋ ਕੇ ਇਸ਼ਕ ਕਰੇਗੀ ਅਤੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਦਾਗ਼ ਲਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗੀ। ਇਸ ਸੰਭਾਵਨਾ (Possibility) ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ਇਸ ਕਿੱਸੇ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਰੁਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਭੰਗ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ/126 }}</noinclude> 2epy59ejmd1pncwpl0k93gq4dtkfg28 250 50587 222002 132648 2026-06-18T12:07:59Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222002 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਪੈ ਗਿਆ। ਸਿਆਣੇ ਬੰਦੇ ਹੀਲਾ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ। ਮਸਲੇ ਦੇ ਹੀਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਦਮ ਜਾਮ ਦੀ ਚੋਣ (Choice) ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਣਾ ਸੀ- ਅੱਜ ਕੱਲ ਦੀਆਂ 'ਆਨੱਰ ਕਿਲਿੰਗ' ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਂਗ। ਪਰ ਕੰਨਿਆ ਨੂੰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਠਹਿਰਾਉਂਦਿਆਂ ਮਾਰਨ ਦੀ ਥਾਵੇਂ ਸੰਦੂਕ ਵਿੱਚ ਪਾਕੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਰੋੜ੍ਹ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਸੁਝਾਓ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਤਾਵੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਸਚਾਈ ਲਿਖਕੇ ਉਸਦੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾਕੇ ਪੂਰੇ ਧਨ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਸੱਸੀ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਰੋੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਜ ਸੱਸੀ ਦੀ ਹੋਣੀ (Destiny becomes her existence) ਉਸਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਰਿਆ ਦਾ ਤੂਫ਼ਾਨ ਤਰਸ ਅਤੇ ਭੈਅ (Pity and terror) ਵਾਲਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਉਸਾਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸੱਸੀ ਦਰਿਆ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ, ਵਿੱਚੋਂ (ਹਾਸ਼ਮ ਮੌਤ ਲਿਖੀ ਵਿੱਚ ਥਲ ਦੇ, ਮਾਰੁਸ ਕੌਣ ਇਥਾਈਂ) ਬਚ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਭੰਬੋਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਅੱਤਾ ਧੋਬੀ ਨਦੀ ਕਿਨਾਰੇ ਕੱਪੜੇ ਧੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਨੇ ਜਾਨ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਲਾ ਕੇ ਸੰਦੁਕ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ। ਉਸਦੇ ਭਾਗ ਖੁਲ੍ਹ ਗਏ। ਲੋਕਾਂ ਵਧਾਈਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਸੱਸੀ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲੀ ਸਹੂਲਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਸੱਸੀ ਬੜੀ ਸੁੰਦਰ ਮੁਟਿਆਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਪੇ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ। ਬਥੇਰੇ ਲੋਕ ਸੱਸੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਮੰਗਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਸੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ (feel) ਹੁੰਦਾ ਹੈ- 'ਚੂੰਡਣ ਸਾਕ ਨਿਮਾਣੇ ਧੋਬੀ, ਮੈਂ ਧੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ', ਈਰਖਾ ਵਾਲੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਆਦਮ ਜਾਮ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੱਤੇ ਦੀ ਧੀ ‘ਤੁਹਾਡੇ' ਲਾਇਕ ਹੈ। ਸੱਸੀ ਬਾਪ ਹੱਥ ਤਾਵੀਜ਼ ਭੇਜਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੇ ਆਦਮ ਜਾਮ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ (Shame) ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਅਤੇ ਬਾਪ ਦੋਵੇਂ ਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲਿਆਉਣਾ ਲੋਚਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸੱਸੀ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ (Conscience) ਇਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਜ਼ਮੀਰ ਬੰਦੇ ਦੇ ਗੁਆਚੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਾਈਡਰ ਅਨੁਸਾਰ "To exist authentically he (She) must return from this lost condition to his/her original possibilities."<ref>John Macquarrie, An Existential Theology, P. 133</ref> ਇਸੇ ਲਈ ਸੱਸੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: 'ਹਾਸ਼ਮ ਮਿਲਣ ਹਰਾਮ ਤੁਸਾਨੂੰ, ਰੋੜ ਦਿੱਤੀ ਇੱਕ ਵਾਰੀ।' {{gap}}ਪਰ ਅਤੇ ਧੋਬੀ ਨੇ ਸੱਸੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਚੋਣ (Choice) ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ (Freedom) ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਕੇ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ‘ਆਖ ਬੱਚੀ ਤੂੰ ਬਾਲਗ ਹੋਈਉਂ; ਵਾਗ ਤੇਰੀ ਹੱਥ ਤੇਰੇ।' {{gap}}ਭੰਬੋਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਕਰਕੇ ਬਾਗ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਾ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 127 }}</noinclude> 1z5cy9l5frxl9lnfo48vxy46tdkump5 250 50588 222003 132650 2026-06-18T12:08:05Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222003 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਬਾਗ਼ ਲਗਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਵੀ ਕਰਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਸੱਸੀ ਨੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਸਹੇਲੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆ ਕੇ ਪੁੰਨੂੰ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਮੁਸੱਵਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਕੇ ਪੁੰਨੂੰ ਦਾ ਅਤਾ ਪਤਾ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਚਿੱਤਰ ਵੇਖਕੇ ਦਿਲ ਦੇ ਬੈਠਣਾ ਗ਼ੈਰਕੁਦਰਤੀ ਨਹੀਂ, ਅੱਜ ਕੱਲ ਫੇਸ-ਬੁੱਕ ਰਾਹੀਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਕਲਾ ਦੇ ਉਸਤਾਦਾਂ ਨੇ ਪੁੰਨੂੰ ਸਪੁੱਤਰ ਹੋਤ ਅਲੀ ਵਾਸੀ ਕੇਚਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਪੁੰਨੂੰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ (Possibility) ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪੱਤਣ ਦੇ ਘਾਟ ਤੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤੇ ਤਾਂ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਪ੍ਰਦੇਸੀ ਆਉਣ ਉਹ ਸੱਸੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਬਿਨਾਂ ਅੱਗੇ ਨਾ ਜਾ ਸਕਣ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਕੇਚਮ ਦੇ ਸੁਦਾਗਰ ਪਕੜ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਜੋ ਬੰਨ੍ਹਕੇ ਬਿਠਾ ਲਏ ਗਏ। ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਉਹ ਕਹਿ ਬੈਠੇ ਕਿ ਪੁੰਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਤ-ਭਾਈ ਹੈ। ਏਨਾ ਕਹਿ ਤਾਂ ਬੈਠੇ ਪਰ ਹੁਣ ਆਪੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਸਥਿਤੀ (Situation) ਵਿੱਚ ਬਬਨ ਤੇ ਬਬੀਹਾ ਦੋਵੇਂ ‘ਅੰਦੇਸ਼ਾ' (Dread) ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਸੀ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਆਪਾਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਦੇਈਏ, ਉਸਨੇ ਪੁੰਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਆਪਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਵਿਆਪਕ ਸੱਚ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਬਈ ਜੋ ਅਸਤਿਤਵੀ-ਮਾਣ ਬੰਦਾ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਬਿਗਾਨੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ: {{center|<poem>ਹਾਸ਼ਮ ਜ਼ੋਰ ਕਿਹਾ ਪਰ ਮੁਲਕਾੀਂ ਮਾਣ ਹੋਵੇ ਵਿੱਚ ਘਰ ਦੇ।<ref> ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਨ (ਸੰ.) ਉਹੀ, ਮੁਲਪਾਠ, ਪੰ. 105</ref> </poem>}} {{gap}}ਬੱਬਨ ਉਡਣਖਟੋਲਾ ਨਾਮਕ ਊਠ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਕੇਚਮ ਪੁੱਜਦਾ ਹੈ। ਪੁੰਨੂੰ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੇਸ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਕੋਰੀ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਉਹ (ਬਬਨ ਤੇ ਬਬੀਹਾ) ਸਿੱਧੇ ਪੁੰਨੂੰ ਪਾਸ ਜਾ ਕੇ ਸੱਸੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਦੀਵਾਨਗੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ‘ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਖ਼ਾਤਰ ਬਲੋਚ ਕੈਦ ਕਰ ਲਏ ਹਨ। ਪੁੰਨੂੰ ਦਾ ‘ਸੁਣ ਤਾਰੀਫ਼ ਹੋਇਆ ਦਿਲ ਘਾਇਲ, ਰੁਮਕੀ ਵਾਉ ਪਿਰਮ ਦੀ' ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ‘ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਬੋਰ ਪੁੰਨੂੰ ਦਿਲ ਵਸਿਆ, ਵਿਸਰੀ ਸੁਰਤ ਕੇਚਮ ਦੀ।’ ਇਥੇ ਨੋਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੱਸੀ ਨੂੰ ਪੁੰਨੂੰ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਵੇਖਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋਇਆ ਪਰ ਪੁੰਨੂੰ ਦਾ ਸੱਸੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਦੀਵਾਨਗੀ ਬਾਰੇ ਸੁਣਕੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਚਿੰਗਾੜੀ ਸੁਲਘੀ। ਇੱਕ ਬੰਨੇ ਨੈਣ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ, ਦੂਜੇ ਸੁਣਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਰਥਾਤ ਕੰਨ। ਇੱਥੇ ਸੱਸੀ ਅਤੇ ਪੁੰਨੂੰ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ। ਮਾਰਟਿਨ ਹਾਈਡਿਗਰ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 128 }}</noinclude> aziu8rjp5an341hg7fr86v5jeoqdf5e 250 50589 222004 132663 2026-06-18T12:08:11Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222004 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਕਾਰ ਲਈ ਦੂਰੀ ਦੂਰੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। {{gap}}"It is true that distance in miles remains the same, but it is reduced from the point of view of man's concerns."<ref>Martin Heidegger, quoted by J.M, Op. cit, P.48 </ref> {{gap}}ਫੌਰਨ ਹੀ ਪੁੰਨੂੰ ਉਠ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸੱਸੀ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਜਕੇ, ਵੇਖਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਲੋਚ ਬਾਗ਼ ਨੂੰ ਵੀਰਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਗ਼ਬਾਨ ਸੱਸੀ ਪਾਸ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਮਝ ਗਈ ਕਿ ਪੁੰਨੂੰ ਆ ਗਿਆ ਹੋਣੈ। ਏਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸਤਿਤਵੀ ਸਮਝ (Existential understanding) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਸਸੀ-ਪੁੰਨੂੰ ਦਾ ਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਤਰਸਕੇ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਨੂੰ ਕੇਚਮ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪੁੰਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਸਾਰੇ ਕੇਚਮ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸੀ ਛਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਂ-ਬਾਪ ਬੇਹੱਦ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤੇਜ਼ ਸ਼ਰਾਬ ਸਹਿਤ ਪੁੰਨੂੰ ਦੇ ਭਰਾ ਭੰਬੋਰ ਪੁੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਖੋਟ ਰੱਖਕੇ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਸਾਰਤਰ Bad faith ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਸੀ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ ਭਾਗ ਸਮਝਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸਥਿਤੀ ਇਥੇ ਨਾਟਕੀ ਤਨਜ਼ (Dramatic irony) ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ‘ਹੋਤ ਪੁੰਨੂੰ ਨੂੰ ਮੌਤ ਸੱਸੀ ਦੇ, ਭਰ ਭਰ ਦੇਣ ਪਿਆਲੇ/ਉਹ ਕੀ ਦਰਦ ਦਿਲਾਂ ਦੇ ਜਾਣਨ, ਊਠ ਚਰਾਵਣ ਵਾਲੇ।' ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਪੁੰਨੂੰ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਕੇਚਮ ਵੱਲ ਲੈ ਟੁਰੇ। ਸੱਸੀ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠਕੇ ਪੁੰਨੂੰ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ (Pangs of separation) ਝੱਲਣੀ ਔਖੀ ਸੀ। ਲੈ-ਪਾਲਕ ਮਾਂ ਸੱਸੀ ਨੂੰ ਨਸੀਹਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪੁੰਨੂੰ ਦਾ ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਸ਼ ਆਉਣ ਤੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਵੇਗਾ। ਪਰ ਸੱਸੀ ਦਿਲਬਰਾਂ ਨੂੰ ਬੇਪਰਵਾਹ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਮਾਂ ਫਿਰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਐਵੇਂ ਮੌਤ ਮੁੱਲ ਨਾ ਲਵੇ। ਪੈਰੀਂ ਤੁਰਕੇ ‘ਤੂੰ' ਬਲੋਚਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਰਲੇਂਗੀ? ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਘਟਨਾ ਕਿਰਿਆ ਵਿਗਿਆਨ (Phenomenology) ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬੜੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। {{Block center|<poem>ਤੁਰਸ਼ਾਂ ਮੂਲ ਨਾ ਮੁੜਸਾਂ ਰਾਹੋਂ, ਜਾਨ ਤਲੀ ਪਰ ਧਰਸਾਂ। ਜਬ ਲਗ ਸਾਸ, ਨਿਰਾਸ਼ ਨਾ ਹੋਵਾਂ, ਮਰਨੋਂ ਮੂਲ ਨਾ ਡਰਸਾਂ। ਜੇ ਰੱਬ ਕੂਕ ਸੱਸੀ ਦੀ ਸੁਣਸੀ, ਜਾਇ ਮਿਲਾਂ ਪਗ ਪਰਸਾਂ। ਹਾਸ਼ਮ ਨਹੀਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਵੈਸਾਂ, ਥਲ ਮਾਰੂ ਵਿੱਚ ਮਰਸਾਂ।<ref> ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਨ (ਸੰ.) ਉਹੀ, ਮੂਲਪਾਠ, ਪੰ. 151 </ref></poem>}} {{gap}}ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਪੰਕਤੀਆਂ ਸੱਸੀ ਦੇ ਸਿਦਕ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਉਸਦੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਹੱਥ ਧੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ( Possibility)<noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 129 }}</noinclude> bq317f4qd1brt6z59sb14n32hjc125f 250 50590 222005 132669 2026-06-18T12:08:25Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222005 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਵੱਲ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਰੋਮ ਰੋਮ ਪੁੰਨੂੰ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੱਸੀ ਦੇ ਸਿਦਕ ਦੀ ਪਰਖ ਨੂੰ ਨਿਮਨਲਿਖਿਤ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵੀ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ: {{Block center|<poem>ਨਾਜ਼ਕ ਪੈਰ ਮਲੂਕ ਸੱਸੀ ਦੇ, ਮਹਿੰਦੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰੇ। ਬਾਲੂ ਰੇਤ ਤਪੇ ਵਿੱਚ ਥਲ ਦੇ ਜਿਉਂ ਜੋਂ ਭੰਨਣ ਭਠਿਆਰੇ। ਸੂਰਜ ਭੱਜ ਵੜਿਆ ਵਿੱਚ ਬਦਲੀਂ, ਡਰਦਾ ਲਿਸ਼ਕ ਨਾ ਮਾਰੇ। ਹਾਸ਼ਮ ਵੇਖ ਯਕੀਨ ਲੱਸੀ ਦਾ, ਫੇਰ ਨਹੀਂ ਦਿਲ ਹਾਰੇ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 156</ref></poem>}} {{gap}}ਹੁਣ ਉਹ ਥਲ-ਮਾਰੂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਪੁੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅੱਗੇ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਅਸਤਿਤਵਵਾਦ ਕਾਰਜ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ (Phenomena of action) ਹੈ। ਸੱਸੀ ਦੇ ਸਿਦਕੀ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੇਠ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਲ (Concrete) ਕਾਰਜ ਹੈ: {{Block center|<poem>ਕੁੱਝ ਡਿਗਦੀ, ਕੁੱਝ ਢਹਿੰਦੀ ਬਹਿੰਦੀ, ਉਠਦੀ ਤੇ ਦਮ ਲੈਂਦੀ। ਜਿਉਂਕਰ ਤੋਟ ਸ਼ਰਾਥੋਂ ਆਵੇ, ਫੇਰ ਉਤੇ ਵਲ ਲੈਂਦੀ। ਚੂੰਡੇ ਖੋਜ ਸ਼ੁਤਰ ਦਾ ਕਿਤ ਵਲ ਹਰਗਿਜ਼ ਭਾਲ ਨਾ ਪੈਂਦੀ। ਹਾਸ਼ਮ ਜਗਤ ਨਾ ਕਿਉਂਕਰ ਗਾਵੇ, ਪ੍ਰੀਤ ਸੰਪੂਰਨ ਜੈਂਦੀ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 162 </ref> </poem>}} {{gap}}ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁਤਰ ਦੀ ਇੱਕ ਪੈੜ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇਛੁੱਕ ਹੈ। ਫਿਰ ਡਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਮਿਟ ਜਾਏ। ਹੋਰ ਪੈੜ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੌਖਲਾ (Anguish) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਤੇ ਇਹ ਵੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਅਲੋਪ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। {{gap}}ਕਾਕਾ ਨਾਮ ਦੇ ਅਯਾਲੀ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮਾਰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰੂ-ਥਲੀ-ਭੂਤ ਸਮਝ ਕੇ ਸਗੋਂ ਡਰ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜਦਾ ਹੈ। ਅਸਤਿਤਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਸਥਿਤੀ ਅਯਾਲੀ ’ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੈ, ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਡਰ (Fear) ਦਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ: {{Block center|<poem>ਸੂਰਤ ਵੇਖ ਅਯਾਲੀ ਡਰਿਆ, ਆਫ਼ਤ ਮਾਰ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਆਦਮ ਰੂਪ, ਜ਼ਨਾਨੀ ਸੂਰਤ, ਥਲ ਮਾਰੂ ਕਦ ਆਵੇ? ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਸੁਣੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਸੱਸੀ ਦੀ, ਲੁਕ ਛਿਪ ਜਾਣ ਬਚਾਵੇ। ਹਾਸ਼ਮ ਜਦ ਦਿਨ ਉਲਟੇ ਆਉਣ, ਸਭ ਉਲਟੀ ਬਣ ਜਾਵੇ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 166</ref> </poem>}} {{gap}}ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪੰਕਤੀਆਂ ਅਯਾਲੀ ਦੇ ਡਰ ਸੰਬੰਧੀ ਹਨ ਪਰ ਚੌਥੀ ਪੰਕਤੀ ਸੱਸੀ ਦੇ ਮਾੜੇ ਦਿਨਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਅਯਾਲੀ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੱਸੀ ਮੁੜ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 130 }}</noinclude> tm0g4tku9e5ajm2cp3k670ln2xum0v6 250 50591 222006 132670 2026-06-18T12:08:33Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222006 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਪੈੜ ਵੱਲ ਪਰਤਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਹਾਲਤ ਮਰਨ-ਕਿਨਾਰੇ ਹੈ। ਉਹ ਬਲੋਚਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰਾ-ਭਲਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੂਕਾਂ ਮਾਰਦੀ ਹੋਈ ਊਠ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਾਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: {{Block center|<poem>ਓੜਕ ਵਕਤ ਕਹਿਰ ਦੀਆਂ ਕੂਕਾਂ, ਸੁਣ ਪੱਥਰ ਢਲ ਜਾਵੇ। "ਜਿਸ ਡਾਚੀ ਮੇਰਾ ਪੁੰਨੂੰ ਖੜਿਆ, ਮਰ ਦੋਜ਼ਖ਼ ਵਲ ਜਾਵੇ। ਜਾਂ ਉਸ ਨੇਹੁੰ ਲਗੇ ਵਿੱਚ ਬਿਰਹੋਂ, ਵਾਂਗ ਸੰਸੀ ਜਲ ਜਾਵੇ। ਹਾਸ਼ਮ ਮੌਤ ਪਵੇ ਕਾਰਵਾਨਾਂ, ਤੁਖ਼ਮ ਜ਼ਮੀਨੋਂ ਜਾਵੇ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 170 </ref></poem>}} {{gap}}ਦੁਖੀ ਬੰਦੇ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਕਠੋਰ ਗੱਲਾਂ ਨਿੱਕਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਪਰੋਕਤ ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨਾਲ ਉਸ ਆਪਣੇ ‘ਸਵੈ' ਦਾ ਭਾਰ ਤਾਂ ਹਲਕਾ ਕਰ ਲਿਆ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਛਤਾਵਾ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ‘ਯਾਰ ਦੀ ਸਵਾਰੀ' ਨੂੰ ਮੰਦਾ ਕਿਉਂ ਬੋਲ ਬੈਠੀ। ਖੋਜ/ਪੈੜ ’ਤੇ ਸਿਰ ਧਰਕੇ ਅੰਤਮ ਸੁਆਸ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਇੱਕ ਅਸਤਿਤਵੀ ਘਟਨਾ (Death as an existential plhenomenon) ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਅਸਤਿਤਵੀ ਘਟਨਾ ਵੱਲ ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਾਰਟਿਨ ਹਾਈਡਿਗਰ ਨੇ ਦੁਆਇਆ ਹੈ। {{gap}}ਅਯਾਲੀ ਅਹਿੱਲ ਸੰਸੀ ਵੱਲ ਵੇਖਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਯਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋਣ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ 'ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੌਖ਼ਲਾ (Anguish) ਵੀ ਹੈ: {{Block center|<poem>ਕਰ ਕਰ ਧਿਆਨ ਅਯਾਲੀ ਦਿਲ ਵਿੱਚ, ਸੋਚ ਕਰੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ। ਕੀ ਇਸਰਾਰ ਰਹੀ ਡਿੱਗ ਏਵੇਂ, ਫੇਰ ਨਹੀਂ ਮੁੜ ਹਿਲਦੀ। ਮਤ ਕੋ ਨਾਰ ਰਹੇ ਮਰ ਪਿਆਸੀ, ਰਾਹ ਪੰਧਾਣੁ ਚਲਦੀ। ਹਾਸ਼ਮ ਚਲ ਵੇਖਾਂ ਕੀ ਡਰਨਾ ਹੋਣਹਾਰ ਨਹੀਂ ਟਲਦੀ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 173 </ref> </poem>}} {{gap}}ਉਸਦਾ ਡਰ ਡਰ ਕੇ ਕਦਮ ਪੁੱਟਣਾ ਹੀ ਤੌਖ਼ਲੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਸੱਸੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖਕੇ ਉਹ ਇਸ ਨਿਰਣੇ ਤੇ ਪੁੱਜਾ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ‘ਫ਼ਾਨੀਂ' ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੁਨਕਰ ਅਤੇ ਨਕੀਰ (ਇਸਲਾਮੀ ਮਿਥਿਹਾਸ) ਸੱਸੀ ਤੋਂ ਕਬਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਮਲਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਦੋ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਸੰਖੇਪ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: {{Block center|<poem>"ਜੰਮਦੀ ਪਾਇ ਸੰਦੂਕ ਰੂੜ੍ਹਾਈ, ਸੁਤੀ ਹੋਤ ਵਞਾਏ"<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 177 </ref> 'ਹਾਸ਼ਮ’ ਕਹੋ ਪੁੰਨੂੰ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਕਦ ਕੇਚਮ ਤੋਂ ਆਏ?</poem>}} {{gap}}ਸੱਸੀ ਦੀ ਰੂਹ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਪੁੰਨੂੰ ਨੂੰ ਆਪਬੀਤੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਉਹ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 131 }}</noinclude> hz36tb53lu1hovzzuc8ypv8j6st7w91 250 50592 222008 132673 2026-06-18T12:08:56Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222008 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਉੱਠਕੇ ਸੱਸੀ ਵਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨੈਣਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਬੁਝਣ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੇਚਮ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਮੋੜਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਕਟਾਰ ਖਿਚੀ ਵੇਖਕੇ ਸਾਰੇ ਉਸਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਪਾਸੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। {{gap}}ਸ਼ੁਤਰ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਨ ਲਈ ਚੰਗੀ ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਕੀਰ (ਅਯਾਲੀ) ਪਾਸੋਂ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠੀ ਸੁਣਨ ਸਾਰ ਉਸਦੇ ਪੰਖੇਰੂ ਉੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਸੀ ਦੀ ਕਬਰ ਖੁਲ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਕਬਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ਼ਕ ਵਾਸਤੇ ‘ਸੂਰਤ, ਹੁਸਨ ਅਤੇ ਜਵਾਨੀਂ' ਖ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਰਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਵੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪ੍ਰੀਤ-ਕਥਾ ਜੱਗ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਮਰ ਰਹੇਗੀ। ਕਵੀ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਬਹਿਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ (Authentic) ਹੋ ਨਿਬੜਦਾ ਹੈ। ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਦਕ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। {{gap}}ਦਰਅਸਲ, ਨਾਇਕ-ਨਾਇਕਾ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਥਾਤਮਕਤਾ (Facticity) ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਸਾਧਨ ਹੁੰਦੇ ਅਰਥਾਤ ਅਜੋਕੀ ਸੰਦ-ਵਿਵਸਥਾ (System of instruments) ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਦੁਖਾਂਤ ਨਾ ਵਾਪਰਦਾ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦੁਖਾਂਤ ਦੀ ਸਫ਼ਲ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਾਰਨ ਮੰਨਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ: {{Block center|<poem>"Ah, there are so many things Betwixt heaven and earth Which only the poets have dreamed"<ref> Friedrich Nietzsche, Thus Spake Zarthustra Ch. 39 </ref> </poem>}}<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 132 }}</noinclude> 1a95yvqh9xc2n3n8mq5rnbowomd5mev 250 50593 222009 132675 2026-06-18T12:09:03Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222009 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{left|''ਅਧਿਆਇ ਅੱਠਵਾਂ ''}} {{center|'''ਜੰਗ-ਨਾਮਾ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ''' }} {{gap}}ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਮੁੱਠ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮ ਨਵਾਬਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ (Will to power) ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਇਕ ਕੇਂਦਰੀ ਹਕੂਮਤ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਤਰੱਕੀ ਕਰਕੇ ਉੱਚ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਸ ਪਾਸ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੈਨਾ ਸੀ। ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਅਫ਼ਸਰ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਰਜਾ ਦੀ ਕਮਾਈ ਲਈ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਸਾਧਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਦਭਾਵਨਾ ਵਾਲਾ ਮਾਹੌਲ ਸੀ। ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਰਾਜ ਦੱਰਾ ਖ਼ੈਬਰ ਤੋਂ ਸਤਲੁਜ ਤੱਕ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਬੰਨੇ ਲਦਾਖ ਤੋਂ ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ (ਸਿੰਧ) ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ ਇੱਕ ਲੱਖ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰਗਮੀਲ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੱਚ ਮੁੱਚ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਸੁਪਰਮੈਨ (Superman) ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੁਪਰਮੈਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਵਾਲੇ ਫਰੈਡਰਿਕ ਨੀਤਸ਼ੇ ਦਾ ਜਨਮ ਤਾਂ 1844 ਈ: ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਨੀਤਸ਼ੇ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, "The object of mankind should lie in its highest individuals."<ref>W.H. Wright- (Ed), The Philosophy of Nietzsche,Mrs. Forster Nietzsche, Introduction to Thus Spake Zarthustra. </ref> ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਇਹ ਡਿਉਟੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰੇ। ਉਸਨੇ Thus spake Zarthustra ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ "I teach you the superman. Man is something that is to be surpassed"<ref> OP. cit, P.6 </ref> {{gap}}ਸੁਪਰਮੈਨ ਸੰਬੰਧੀ ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰ ਨੀਤਸ਼ੇ ਨੇ 1873-75 ਦਰਮਿਆਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਅਜਿਹਾ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ 13 ਨਵੰਬਰ 1780 ਨੂੰ ਸੁਪਰਮੈਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬ 27 ਜੂਨ 1839 ਨੂੰ ਖੋ ਵੀ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਉਸ ਮਹਾਂਬਲੀ (ਸੁਪਰਮੈਨ) ਦੀ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 133 }}</noinclude> e1zhf72nt0z1eqlt73nak8e1hg15hqk 250 50594 222010 132676 2026-06-18T12:09:12Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222010 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: {{Block center|<poem>ਮਹਾਂਬਲੀ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹੋਇਆ ਪੈਦਾ ਨਾਲ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਮੁਲਕ ਹਿਲਾਇ ਗਿਆ। ਮੁਲਤਾਨ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਪਸ਼ੌਰ, ਚੰਬਾ, ਜੰਮੂ ਕਾਂਗੜਾ ਕੋਟ ਨਿਵਾਇ ਗਿਆ। ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਲਦਾਖ ਤੇ ਚੀਨ ਤੋੜੀ, ਸਿੱਕਾ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਚਲਾਇ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦਾ ਜਾਣ ਪਚਾਸ ਬਰਸਾਂ ਅੱਛਾ ਰੱਜਕੇ ਰਾਜ ਕਮਾਇ ਗਿਆ।<ref>ਉਹੀ, ਮੁਲਪਾਠ, ਬੰਦ ਨੰ: 5 </ref></poem>}} {{gap}}ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਹਾਂਬਲੀ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਥਾਂ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਿਆ। ਉਹ ਯੋਗਤਾ ਪੱਖੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੇ ਤੁੱਛ ਸੀ। ਸੰਭਾਵਨਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਉਂਦਾ ਰਹੇਗਾ ਪਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ, ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਇਤਨਾ ਨੇੜੇ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕਿਲਾ ਮਹਿਲਾਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਵੀ ਅਣਗੌਲਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਸ ਉੱਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਲਈ ਜਾਸੂਸੀ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਅਤੇ ਕੰਵਲ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ। 8 ਅਕਤੂਬਰ 1839 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੁਖੀ ਮਨ ਤੋਂ ਇਉਂ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ: {{Block center|<poem>ਮੇਰੇ ਬੈਠਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਇਹ ਤਾਂ ਗ਼ਰਕ ਜਾਵੇ ਦਰਬਾਰ ਮੀਆਂ ਪਿਛੇ ਸਾਡੇ ਵੀ ਕੌਰ ਨਾ ਰਾਜ ਕਰਸੀ ਅਸੀਂ ਮਰਾਂਗੇ ਏਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੀਆਂ ਨਾ ਹੱਕ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ੂਨ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਤਾਂ ਮਰਨਗੇ ਸਭ ਸਰਦਾਰ ਮੀਆਂ।<ref>ਉਹੀ, ਬੰਦ ਨੰ: 7 </ref></poem>}} {{gap}}ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਘਟਨਾ ਮਾਰਲੋ (Marlowe) ਦੇ ਐਡਵਰਡ ਦੂਜੇ (Edward II) ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। ਐਡਵਰਡ ਦੂਜੇ ਦਾ ਗੇਵਸਟੋਨ ਨਾਲ ਵੈਸਾ<noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 134 }}</noinclude> abzwuzpnefi0y0x5s8rjtz5slsl2c96 250 50595 222011 132678 2026-06-18T12:09:21Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222011 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਹੀ ਸੁਨੇਹ ਸੀ ਜੈਸਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ। ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਕੈਂਟ (Kent) ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: {{Block center|<poem>My lord, I see your love for Gaveston Will be the ruin of the realm and you.</poem>}} {{gap}}ਅਤੇ ਇਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ Mariowe ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਬਰਬਾਦੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (Misgoverned kings are the cause of this Wrack. ਇੰਜ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਢਾਹ ਲਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਇਦ ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਰੈਡਰਿਕ ਨੀਤਸ਼ੇ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੋਣੈ: {{Block center|<poem>All that proceeds from power is good, All that springs from weakness is bad.</poem>}} {{gap}}(ਅਰਥਾਤ ਜੋ ਕੁੱਝ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁੱਝ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਤਲ ਹੋਣਾ ਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੋਣਾ ਸਮਝਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। {{Block center|<poem>ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦਾ ਹੋਈ ਹੁਣ ਮੌਤ ਸਸਤੀ ਖ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੀਆਂ।<ref>ਉਹੀ </ref> </poem>}} {{gap}}ਇਹ ਪੰਕਤੀ ਅੱਗੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੰਜ ਇਸ ਜੰਗਨਾਮੇ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਦਾ ਬਦਲਾ ਖੂਨ (Blood for blood) ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਪਾਸੋਂ ਰਾਜ ਦਾ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਖੋਹ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਹੁਕਮ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਜਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਪਰ ਵਾਗ ਡੋਰ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੀ। ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਕੇ 5 ਨਵੰਬਰ 1840 ਨੂੰ ਮਰ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਸਸਕਾਰ ਵੇਲੇ ਰੌਸ਼ਨਾਈ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹੇਠੋਂ ਦੀ ਲੰਘਦੇ ਛੱਤ ਡਿੱਗਣ ਕਾਰਨ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਧਮ ਸਿੰਘ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਮੌਤਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ; ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੰਵਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ; ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ ਤਿਲਕ 16 ਸਤੰਬਰ 1843 ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਤਲ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 135 }}</noinclude> 9d5xbkmp4n0kxd6iq4f41vurdg1ejzk 250 50596 222012 132680 2026-06-18T12:09:28Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222012 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>( 16 ਸਤੰਬਰ 1843) ਨੂੰ; ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਤਲ (27 ਮਾਰਚ 1844) ਨੂੰ; ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੱਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕਤਲ (21 ਦਸੰਬਰ, 1844) ਨੰ: ਨਾਲ ਹੀ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। {{gap}}ਅਜਿਹੇ ਦੁਖਾਂਤ ਵੇਲੇ ਜੇ ਕੋਈ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਉਹ ਸੀ ਸਰਦਾਰ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ। ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ (Being-for-itself) ਵੀ ਗਤੀਹੀਣ (Being-initself) ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਹਰਿਦੁਆਰ ਨੂੰ ਟੁਰ ਗਿਆ। {{gap}}ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ‘ਬੁਰਛਿਆ', 'ਭੂਤ-ਮੰਡਲੀ’ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੈਅ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸਿਰਜਿਆ ਕਿ ਇਨਾਮਾਂ, ਸਨਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਲਾਲਚੀ ਹੋ ਗਏ- ‘ਕੜੇ, ਕੈਂਠੇ, ਇਨਾਮ ਰੁਪਏ ਬਾਰਾਂ, ਕਦੇ ਪੰਜ ਤੇ ਸੱਤ ਨਾ ਚਾਰ ਲੈਂਦੇ। ਭੀੜ/ਭੂਤ-ਮੰਡਲੀ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਪਿਛ-ਲੱਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਇਉਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ: {{Block center|<poem>ਸਿੰਘਾਂ ਆਖਿਆ ਰਾਜਾ ਜੀ ਹੁਕਮ ਤੇਰਾ ਜਿਸਨੂੰ ਕਹੋਂ ਸੁ ਫਤਹਿ ਬੁਲਾਈਏ ਜੀ।<ref>ਉਹੀ, ਬੰਦ ਨੰ: 15 </ref> </poem>}} {{gap}}ਇੰਜ ਭੂਤ-ਮੰਡਲੀ ਲਾਲਚ-ਵਸ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਹੰਝੂ ਕੇਰਦਾ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਜੋ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਇਹੋ ਹੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਤਥਾਤਮਕਤਾ (Facticity) ਹੋ ਨਿਬੜਦੀ ਹੈ: {{Block center|<poem>ਪਿਛੇ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਖੇਡ ਵਿਚਲੀ ਪਈ ਨਿੱਤ ਹੁੰਦੀ ਮਾਰੋ ਮਾਰ ਮੀਆਂ। ਸਿੰਘਾਂ ਮਾਰ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੱਭੇ ਕਤਲ ਹੋਏ ਵਾਰੋ ਵਾਰ ਮੀਆਂ ਸਿਰ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਰਿਹਾ ਨਾ ਕੋਈ ਕੁੰਡਾ ਹੋਏ ਸ਼ੁਤਰ ਜਿਉਂ ਬਾਝ ਮੁਹਾਰ ਮੀਆਂ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦਾ ਫਿਰਨ ਸਰਦਾਰ ਲੁਕਦੇ ਭੂਤ ਮੰਡਲੀ ਹੋਈ ਤਿਆਰ ਮੀਆਂ।<ref> ਉਹੀ, ਬੰਦ ਨੰ: 41 </ref> </poem>}} {{gap}}ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਦਾ ਭਰਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਕੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਕਨਾਤ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਵੈਣ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਕਹਿਕੇ ਉਸਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ‘ਕਿਹੜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਪੁੱਤ ਮੋਇਆ ਸਾਥੋਂ, ਜਿਹੜੀ ਡੂੰਘੜੇ ਵੈਣ ਤੂੰ ਪਾਵਣੀ ਹੈਂ- ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦਾ ਦੇ ਇਨਾਮ ਸਾਨੂੰ, ਸਾਡੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ ਰਾਜ ਕਮਾਵਣੀ ਹੈਂ।'<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 136 }}</noinclude> 2eb56bycb14iekzgmzmvbif1b9cv8zo 250 50597 222013 132681 2026-06-18T12:09:34Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222013 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਅਜਿਹਾ ਕਹਿਣਾ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਖੌਲ ਉਸਦਾ ਇਸ ਲਈ ਉਡਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਤੇ ਉਹਦਾ ਭਰਾ ਸਾਧਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਨ ਕਿਉਂਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਾਪ ਉਹ ਮੰਨਾ ਸਿੰਘ ਸੀ ਜੋ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਕੁੱਤੇਖਾਨੇ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਸੀ। {{gap}}ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਕਤਲ ਅਸਤਿਤਵੀ ਮੌਤਾਂ (Existential deaths) ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਕਤਲਾਂ ਪਿੱਛੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਪਤਨ (Fallenness) ਜਾਂ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਰਖਿਆ ਹੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੋਣ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਇਹੋ ਕੁੱਝ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਵੱਜੀ ਠੇਸ ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਉਹਦੇ ਵੀਰ ਨੂੰ ਕੋਹਿ ਕੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਸਦੇ ਮੁੱਖੋਂ ਅਖਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ‘ਜੱਟੀ ਹੋਵਾਂ ਤਾਂ ਕਰਾਂ ਪੰਜਾਬ ਰੰਡੀ, ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿੱਚ ਚਾ ਤੁਰਨ ਵਾਰਾਂ/ਛੱਡਾਂ ਨਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੜਨ ਜੋਗੇ, ਸਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਜਮਾਦਾਰਾਂ।' {{gap}}ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇੰਜ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ: {{Block center|<poem>ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਾਰਿਆ ਕੋਹਿ ਕੇ ਵੀਰ ਮੇਰਾ ਮੈਂ ਤਾਂ ਖੁਹਾਉਂਗੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੁੰਡੀਆਂ ਨੀ, ਧਾਕਾਂ ਜਾਣ ਵਲਾਇਤੀ ਦੇਸ ਸਾਰੇ, ਪਾਵਾਂ ਬੱਕਰੇ ਵਾਂਗ ਚਾ ਵੰਡੀਆਂ ਨੀ। ਚੂੜੇ ਲਹਿਣਗੇ ਬਹੁਤ ਸੁਹਾਗਣਾਂ ਦੇ ਨੱਥ, ਚੱਕ ਤੇ ਵਾਲੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ ਨੀ। ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦਾ ਪੈਣਗੇ ਵੈਣ ਡੂੰਘੇ, ਜਦੋਂ ਹੋਣ ਪੰਜਾਬਣਾਂ ਰੰਡੀਆਂ ਨੀ।<ref>ਉਹੀ, ਬੰਦ ਨੰ: 46 </ref></poem>}} {{gap}}ਇਸ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹਿੱਤ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚੋਰੀ-ਚੋਰੀ ਚਿੱਠੀ/ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖ-ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖ਼ਰਚੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਸਿਪਾਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਗੱਲ ਦਾ ਭੇਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਬਾਕੀ ਸਰਦਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕੰਨੀ ਕਤਰਾਉਣਗੇ। {{gap}}ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਸਿੰਘ, ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਪਹਾੜਾ ਸਿੰਘ, ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 137 }}</noinclude> knx3oe2hu0cyg4fdslgap9kzlh859es 250 50598 222014 132683 2026-06-18T12:09:41Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222014 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਣੀ ਦੇ ਆਖੇ ਲੱਗਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਧਰੋਹ ਕਮਾਇਆ। ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਦਾਰੀ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? {{Block center|<poem>ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਰਦਾਰ ਪਲ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਘਰੋਂ ਨੱਸ ਨਾ ਜਾਇ ਇਹ ਫ਼ੌਜ ਸਾਰੀ।<ref>ਉਹੀ, ਬੰਦ ਨੰ: 91</ref> </poem>}} {{gap}}ਇਵੇਂ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦਾ ਰਾਜਾ ਪਹਾੜਾ ਸਿੰਘ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ: {{Block center|<poem>ਪਹਾੜਾ ਸਿੰਘ ਸੀ ਯਾਰ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦਾ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਸੀ ਉਸਦੀ ਗੈਰਸਾਲੀ।<ref>ਉਹੀ, ਬੰਦ ਨੰ:75 </ref></poem>}} {{gap}}ਉਸਨੇ ਹੀ 'ਲਾਟ’ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡਣ ਦਾ ਭੇਦ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। {{gap}}ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਬਹਾਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਹਰ ਅਲੀ, ਮਾਘੇ ਖਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲੇ ਦਾ ਨਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਰਿਹਾ। ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਭਾਂਡਾ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਸਿਰ ਭੰਨਦਾ ਹੈ: {{Block center|<poem>ਸਿੰਘਾਂ ਭੋਲਿਆਂ ਮੂਲ ਨਾ ਸਹੀ ਕੀਤੀ ਗੁੱਝਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀ ਸਾਡਾ ਘਾਤ ਮਾਈ।<ref> ਉਹੀ, ਬੰਦ ਨੰ: 54 </ref></poem>}} {{gap}}ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਆਖੇ ਲੱਗਕੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਉਹ ਵਿਅਕਤਿਤਵਹੀਣ (Depersonalize) ਹੋ ਕੇ ਗਏ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੋਲਾਂ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ: {{Block center|<poem>ਕਹਿੰਦੇ ਨੌਕਰੀ ਕਾਸ ਨੂੰ ਅਸਾਂ ਕੀਤੀ ਆਖੇ ਲੱਗਕੇ ਸੰਗੀਆਂ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ।<ref> ਉਹੀ, ਬੰਦ ਨੰ: 93</ref></poem>}} {{gap}}ਦੂਜੇ ਦੇ ਆਖੇ ਲੱਗਕੇ, ਆਪਣੀ ਸੁਤੰਤਰ ਸੋਚ ਤਿਆਗ ਕੇ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੀ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿਤਵ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਣੀ ਨੇ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ: {{Block center|<poem>ਲਿਖਿਆ ਤੁਰਤ ਪੈਗਾਮ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰਾਂ ਕੋਈ ਤੁਸਾਂ ਨੇ ਦੇਰ ਨਾ ਲਾਵਣੀ ਜੀ। ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦਾ ਅੱਜ ਮੈਂ ਲਿਆ ਬਦਲਾ, </poem>}}<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 138 }}</noinclude> 9gs8s7wvjehs258y5cgjy7jtdc1y89g 250 50599 222015 132684 2026-06-18T12:09:48Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222015 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Block center|<poem>ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਕੀ ਰੱਬ ਨੂੰ ਭਾਵਣੀ ਜੀ।<ref>ਉਹੀ, ਬੰਦ ਨੰ: 95 </ref> ਗੁੱਝੀ ਰਮਜ਼ ਕਰਕੇ ਆਪ ਰਹੀ ਸੱਚੀ, ਬਦਲਾ ਤੁਰੰਤ ਭਰਾਉ ਦਾ ਮੋੜਿਆ ਈ। ਪਿਛੋਂ ਬੈਠਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਅਕਲ ਆਈ, ਕਿਹੀ ਚੜ੍ਹੀ ਹੈ ਜ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਾਣ ਮਾਈ।<ref>ਉਹੀ, ਬੰਦ ਨੰ: 100 </ref> ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦਾ ਏਸ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਫ਼ਰਸ਼ ਉਠਾਇ ਦਿੱਤਾ।<ref>ਉਹੀ, ਬੰਦ ਨੰ: 102 </ref></poem>}} {{gap}}ਇਉਂ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੀ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਸਚਾਈ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? {{gap}}ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ (ਟੰਡਾ ਲਾਟ) ਦਾ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਡਟਕੇ ਲੜਣ ਕਾਰਨ ਅਸਤਿਤਵ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੋ ਨਿਬੜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਖ਼ੁਦੀ (ਸਵੈ) ਨੂੰ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। {{gap}}ਜੰਗਨਾਮਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਡਰਨ (Fear) ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜੋ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਹ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਕਦੋਂ ਊਚੋਂ ਨੀਚ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਬੰਦਾ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮਾਰਟਿਨ ਹਾਈਡਿਗਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦਾ ਦੁਨੀਆਂ 'ਚ ਤਾਂ ਹੈ।Being-in-the world ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ (Of the world) ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਬੰਦਾ ਇਸ ਸੀਮਿਤਤਾ (Finite existence) ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਐਸ਼ ਥੋੜਾ ਚਿਰ ਹੀ ਹੈ। {{gap}}ਇਸ ਜੰਗਨਾਮੇ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ‘ਮੈਂ-ਤੂੰ' ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਬੰਧ ਕਵੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਹੀਰੇ ਅਤੇ ਨੂਰ ਖਾਂ ਨਾਲ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਤੀਸਰੀ ਜ਼ਾਤ ਨਹੀਂ ਆਈ ਸੀ। ਇਸ ਜੰਗ ਦੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰ-ਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰੀ ਬੰਦੇ ਹੋ ਹੋ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ।<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 139 }}</noinclude> 72hek2d9zlu7ed1dvzherr2t6sxbym3 250 50600 222016 132685 2026-06-18T12:09:55Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222016 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{left|''ਅਧਿਆਇ ਨੌਵਾਂ'' }} {{center|'''ਲੂਣਾ'''}} {{gap}}'ਲੂਣਾ' ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂਕਾਵਿਕ, ਨਾਟ-ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਨਾਟ ਤਿੰਨੋਂ ਵਿਧਾਵਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਗੋਂਦ ਤਾਂ ਕਾਦਰਯਾਰ ਦੇ ਕਿੱਸੇ 'ਪੂਰਨ ਭਗਤ' ਤੋਂ ਹੀ ਲਈ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਕੁੱਝ ਕਾਂਟ-ਛਾਂਟ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਮਸਾਲਾ ਜੋੜਿਆ ਵੀ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਕਲਪਤ ਪਾਤਰ ਸਿਰਜੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ‘ਚੰਬੇ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵਰਮਨ’, ‘ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਕੁੰਤ’, ‘ਲੂਣਾ ਦੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ' 'ਈਰਾ ਤੇ ਮਥਰੀ', 'ਲੂਣਾ ਦਾ ਬਾਪ’, ‘ਬਾਰੂ’ ਤੇ ‘ਇਕ ਗੋਲੀ' ਆਦਿ। ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਰਜਵਾੜਾ ਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਦੌਰ ਹੈ। ਇਉਂ ਇਹ ਕਿੱਸਾ ਜਾਂ ਕਹੋ ਮਹਾਂ-ਕਾਵਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਵਿੱਚ ਨਿਜੀ ਬੁੱਧੀ (Tradition and individual talent) ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕਤਾ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦਾ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ (ਉਂਜ ਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਬਹੁਤੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ) ਗੌਣ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਾਮੁਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਜਾਂ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜੰਮਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। {{gap}}ਜਿਸ ਪਰਿਸਥਿਤੀ (Situation) ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਜ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਨਟੀ ਅਤੇ ਸੂਤਰਧਾਰ ਦੁਆਰਾ ‘ਉਦੀਪਨ’ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਟੀ ਤੇ ਸੂਤਰਧਾਰ ਚੰਬੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਕਲੋਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੁਹਾਵਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਮਾਂ ਰਾਤ ਦਾ ਆਖਰੀ ਪਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਅੰਗੋਂ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵੀ ਸੰਕੇਤ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਵਟਣਾ ਮਲ ਮਲ ਕੇ ਨੰਗੀ ਨਹਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣ ਦੀ ਨਿਰਰਥਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਨਾਰ ਦੇ ਬੁੱਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਾਮੀ ਦਾ ਵੇਖਣਾ ਪਰ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ ਆਦਿ। ਅਸਤਿਤਵ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਕਾਸ ਵਾਲੀ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 140 }}</noinclude> pqsd582rw0phwqt7xl9tr5z47283shs 250 50601 222017 132698 2026-06-18T12:10:02Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222017 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਮਾਨਵੀ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸਦੇ ਅਧਵਾਟੇ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਨੰਦ ਹੈ। ਵੇਖੋ: {{Block center|<poem>ਵਿਚ ਅਧਵਾਟੇ ਖੜ੍ਹਨ ਦਾ ਆਵੇ ਬੜਾ ਮਜ਼ਾ ਕੁੱਝ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕੁੱਝ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਚਾਅ ਪਰ ਜੋ ਵੀ ਪੂਰਨ ਥੀਵਿਆ ਉਹਦਾ ਜੀਣਾ ਜੱਗ ਕਿਹਾ? ਹੈ ਸ਼ੁਕਰ ਸਮਾਂ ਨਾ ਧਰਤੇ ਤੇ ਇਕੋ ਥਾਉਂ ਖੜਾ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 24 </ref> </poem>}} {{gap}}ਇਵੇਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੀਮਿਤਤਾ (Finite) ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਮੌਤ (Death) ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬੁੱਸ ਜਾਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਸੀ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਭਟਕਣ/ਬੇਚੈਨੀ (Anxiety) ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦਾ ਭੇਦ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਟਕਣ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ (Possibilities) ਨੂੰ ਗਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਟੀ ਅਤੇ ਸੂਤਰਧਾਰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਚੰਬੇ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੋਲੀ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਾਰਲੌਕਿਕ ਪਾਤਰ (ਨਟੀ ਤੇ ਸੂਤਰਧਾਰ) ਚੰਬਿਆਲਣਾ ਪਾਸੋਂ ਅੱਜ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਚੰਬਿਆਲਣਾਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਰਮਨ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਣੀ ਕੁੰਤ ਦੇ ਮਹਿਲੀਂ ਚੱਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸਲਵਾਨ ਕਰੇਗਾ ਜੋ ਵਰਮਨ ਦਾ ਧਰਮ ਭਰਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਚੰਬੇ ਦੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ 'ਮਿਸ ਚੰਬਾ’ ਚੁਣੇਗਾ। ਉਹੀ ‘ਮਿਸ ਚੰਬਾ' ਵਰਮਨ ਦੀ ਵਡੇਰੀ ਆਯੂ ਲਈ ਦੁਆ ਕਰੇਗੀ। ਇਸੇ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਆਦਮਖੋਰੀ (Cannibal) ਸੰਕੇਤ ਉਪਲਬਧ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਘਸਿਆ ਪਿਟਿਆ ਵਿਚਾਰ ਹੈ: {{Block center|<poem>ਜਿਉਂ ਮੱਕੜੇ ਸੰਗ ਮੱਕੜੀ ਪਹਿਲੇ ਭੋਗ ਰਚਾ ਗਰਭਵਤੀ ਮੁੜ ਹੋਇਕੇ ਜਾਂਦੀ ਉਸਨੂੰ ਖਾ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 36 </ref> </poem>}} {{gap}}ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਡੀ.ਬੋਵੇਰ (De Beauvoir) ਅਨੁਸਾਰ ਔਰਤ ਮੱਕੜੀ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 141 }}</noinclude> e15kwdi6hcy6pwhpcscpu7h534dqdng 250 50602 222018 132699 2026-06-18T12:10:13Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222018 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>(The praying mantis) ਦੀ ਦੋਸ਼ੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਆਕਰਮਕ ਬਣਨ ਤੋਂ ਸੰਕੋਚ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਮੱਕੜੀ ਵਾਲਾ ਦੋਸ਼ ਲੱਗੇ। {{gap}}ਦੂਸਰੇ ਸਰਗ ਦਾ ਪਹਿਲੇ ਸਰਗ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦਾ ਗੈਪ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਲਵਾਨ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਭਰਾ ਵਰਮਨ ਅੱਗੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਫੋਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਲਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ 'ਅੱਗ ਦੀ ਸੱਪਨੀਂ' ਅਤੇ ‘ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਸੱਪਣੀਂ'। ਇੱਛਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਅੱਗ ਦੀ ਸੱਪਨੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਿਸ-ਚੰਬਾ ਚੁਣੀ ਗਈ ਲੂਣਾਂ ਨੂੰ ‘ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਸੱਪਨੀਂ' ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਦੀ ਸੱਪਨੀ (ਇੱਛਰਾਂ) ਉਸਦੇ ਅੰਤਰ ਦੀ ਨਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਸਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪੂਰਨ ਜੰਮਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਪੂਰਨ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਅਠਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਦੂਰ ਹੈ। ਉਹ ਉਸਦੇ ਮੱਥੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਛਰਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਇਕੱਲਤਾ (Loneliness) ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ। ਵਰਮਨ ਸਲਵਾਨ ਨੂੰ ‘ਸੁਪਨ ਸਰਪਨੀਂ' ਦਾ ਪਿੰਡਾ ਹੰਢਾਉਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਛੂਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਵਿਆਹ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਬੂਹੇ ਓਹਲੇ ਖੜ੍ਹੀ ‘ਕੁੰਤ' ਸਲਵਾਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਭੁਗਤਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਸਤਿਤਵੀ ਵਿਚਾਰ (ਮੈਂ+ਤੂੰ=ਅਸੀਂ) ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: {{Block center|<poem>ਮੇਰੇ ਸਵਾਮੀ,/ਨੀਰ ਜੋ ਗੰਦਾ ਗੰਗਾ ਤਾਈਂ ਆ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਉਹ ਸਾਰਾ ਗੰਗਾ ਕਹਿਲਾਵੇ ਪੂਜਨਹਾਰਾ ਹੀ ਹੋ ਜਾਵੇ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 61</ref></poem>}} {{gap}}ਕੁੰਤ ਦਾ ਤਰਕ ਹੈ ਕਿ ਲੂਣਾ ਸਲਵਾਨ ਦੇ ਲੜ ਲੱਗਕੇ ਸ਼ੂਦਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਪਰ ਵਰਮਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭੈਅ (Fear) ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਸਨੇ ਇਹ ਕਦਮ ਪੁੱਟ ਲਿਆ ਤਾਂ ਇੱਛਰਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ ‘ਉਧੋਪੁਰੀਏ' ਕੀਹ ਆਖਣਗੇ? ਇੱਛਰਾਂ ਸਲਵਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਤਾਂ ਬੇ-ਜੀਭੀ ਗਾਂ ਹੈ। ਪਰ ਕੁੰਤ ਉਸਨੂੰ ਕੇਵਲ ਅਗਨ ਸਰਪਨੀ ਹੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਰਦ ਨੂੰ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਸਲਵਾਨ-ਇੱਛਰਾਂ ਵਰਗੀ ਸਥਿਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਹੀ ਸਾਈਮਨ ਡੀ.ਬੌਵੇਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੋਣੈ: {{gap}}"To ask two spouses bound by practical, social and moral ties to satisfy each other sexually for their whole lives is pure absurdity."<ref> Simone de Beauvoir, The Second sex, Wikipedia, the free encyclopedia P. 466 </ref> {{gap}}ਅਰਥਾਤ ਵਿਵਾਹਿਤ ਜੋੜੇ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਆਯੂ ਕਾਮੁਕ-ਸੰਤੁਸ਼ਟਤਾ ਦੀ<noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 142}}</noinclude> dp810q8j9fwr38chalwb7m3vn61flof 250 50603 222019 132700 2026-06-18T12:10:21Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222019 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਆਸ ਕਰਨਾ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਹੈ। {{gap}}ਤੀਜੇ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਸਲਵਾਨ ਅਤੇ ਲੂਣਾ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੂਣਾ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਈਰਾ ਅਤੇ ਮਥਰੀ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਆਪਣਾ ਮਨ ਫੋਲਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਬਾਬਲ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਹਾਣੀ ਵਰ ਨਹੀਂ ਟੋਲਿਆ। ਈਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੂਣਾ ਕੁੱਝ ਨਾ ਬੋਲੇ ਕਿਉਂਕਿ ਲੜਕੀਆਂ ਦਾ ਬੋਲਣਾ ਵਿਵਰਜਤ ਹੈ। ਪਰ ਲੂਣਾ ਸੰਭਾਵਨਾ (Possibility) ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਨ ਔਰਤ ਅਵੱਸ਼ ਬੋਲੋਗੀ। ਮਥਰੀ ਉਸਨੂੰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸਮਝਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ‘ਭਿੱਟ-ਅੰਗੀ’ ਨੂੰ 'ਰਾਮ-ਰਤਨ’ ਵਰ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਲੂਣਾ ਦਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਨੂੰ’ ਭਿੱਟ-ਅੰਗੀ ਨੂੰ ਭਿੱਟ ਅੰਗਾਂ ਵਰ ਦੇਵੋ ਕਿਉਂਕਿ ਬਿਨਾਂ-ਹਾਣ ਜਿਸਮ ਦਾ ਪਾਣੀ ਗੰਗਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਈਰਾ ਲੂਣਾਂ ਨੂੰ ਰੋਣ ਤੋਂ ਵਰਜਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸਤਿਤਵੀ-ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਵਾਂਗ ਮਥਰੀ ਈਰਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਨੀ ਈਰਾ!/ਇਹਨੂੰ ਰੋਵਣ ਦੇ ਤੂੰ,ਦਾਗ ਦਿਲੇ ਦੇ ਧੋਵਣ ਦੇ ਤੂੰ/ਹੰਝੂ ਸਾਡੇ ਦੁੱਖ ਵੰਡਾਂਦੇ ਇਸਨੂੰ ਹਲਕੀ ਹੋਵਣ ਦੇ ਤੂੰ।' ਬਾਰੂ, ਇਕ ਗਰੀਬ ਬਾਪ, ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਦੇ ਕੇ ਈਰਾ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਬਲਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਟੋਰਨ ਵੇਲੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੌਖ਼ਲਾ (Anguish) ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਚੌਥੇ ਅੰਕ/ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਇੱਛਰਾਂ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਮਹਿਲ ’ਚ ਬੈਠੀ ਸਲਵਾਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਕੇ ਆਪਣੀ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪੀੜ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੇਨੇਂਦਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਤਰੀ ਹੋਣਾ ਹੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦਰਦ ਹੈ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਰਾਂ ਸਮਝਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਰਦ ਔਰਤ ਨੂੰ ਪੈਰ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਗੋਲੀ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਭੰਡਦੀ ਹੋਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਰਦ-ਜ਼ਾਤ ਪਾਸੋਂ ਵਫ਼ਾ ਦੀ ਆਸ ਕਰਨਾ ਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਕਿਰਨ ਮੰਗਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇੱਛਰਾਂ ਤਾਂ ਸਲਵਾਨ ਤੋਂ ਵਫ਼ਾ ਮੰਗਣ ਦੀ ਥਾਂ ਮੌਤ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਗੋਲੀ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਘੜੀ ਮੁੜੀ ਰੰਗ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਗਿਰਗਟਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਮਾਰਸ਼ਲ (Gabriel marcel) ਅਨੁਸਾਰ fidelity is a response to a person.<ref> H.J Blackham, Six Existential Thinkers, Op. cit, P.76</ref>ਪਰ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਦੀ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਲਵਾਨ ਤੋਂ ਕੋਈ ਆਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਗੋਲੀ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਖੋਟੇ ਨਿਸ਼ਚੇ (Bad faith) ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ-'ਦਿਨੇ ਹੋਰ ਦੇ ਦਰਾਂ ਤੇ/ ਟੁੱਕ ਖਾਂਦੇ/ਰਾਹੀਂ ਹੋਰ ਦੇ ਦਰਾਂ ਤੇ ਜਾ ਸੁੱਤੇ।’ ਇੱਛਰਾਂ ਦਰਦ ਭਰੇ ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੁਲਕ ਦੀ ਔਰਤ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵਿਸਾਰ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਘਟੀਆਪਨ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ( Inferi<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 143 }}</noinclude> s3jnl42hr8e3bqadgb0j2nq8zbwtjrt 250 50604 222020 132701 2026-06-18T12:10:27Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222020 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ority complex) ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:-ਇੱਕ ਨਾਰ ਕਰੂਪੀ ਪਰ ਕੀ ਆਖੇ? {{gap}}ਜਿਹੜੀ ਨਾਰ ਨਾ ਕੰਤ/ਰਿਝਾ ਸਕੀ/ਨੀ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਕਿਸੇ ਸਿਰ/ਕੀਹ ਥਾਪੇ।<ref> ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ, ਉਹੀ, ਪੰ. 98</ref> ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦਿਆਂ ਡੀ.ਬੌਵੇਰ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਘਟੀਆਪਨ ਉਸਦੇ ਤਾਰੀਖੀ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਘਟਾਉਂਦਾ, ਇਹ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਖੀ ਮਹੱਤਵਹੀਣਤਾ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਟੀਆਪਨ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਦੀ ਹੈ। "It is not women’s inferiority that has determined their historical insignificance; it is their historical insignificance that has doomed them to inferiority."<ref> Simone de Beauvoir, , Op. cit, P.151</ref> ਇਹ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਯੁਗ ਦਾ ਹੀ ਤਾਂ ਦੁਖਾਂਤ ਹੈ। ਇੱਛਰਾਂ ਆਪਣੇ ਅਜਿਹੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਬੀਆਬਾਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਉਂ ਉਸਦਾ ਜੀਵਨ ਹੋਂਦ (Being) ਤੋਂ ਸ਼ੂਨਯ (Nothing) ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। {{gap}}ਪੰਜਵੇਂ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਨ ਭੋਰਿਓਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਕੁੱਝ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਲੂਣਾਂ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਲੂਣਾਂ ਮੌਸਮ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਤਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਤਨੀ ਉਦਾਸ ਹੈ ਕਿ ਆਪੇ ਤੋਂ ਬੇਗਾਨਗੀ (Alienation) ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ‘ਲੂਣਾ ਤੋਂ ਅੱਜ ਲੂਣਾ ਤੀਕਣ/ਸਈਏ ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਹ ਨਾ ਜਾਏ।’ ਅੰਗ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਠਰੀ ਠਰੀ ਹੈ।' ਉਸਦੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਉਸਦੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਉਸਦੀ ਦੇਹ ਹੀ ਉਸ ਲਈ Thingin-itself ਹੈ। Thus spake Zarthustra ਵਿੱਚ ਨੀਤਸ਼ੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:{{bar|3}} {{Block center|<poem>There is always some madness in love But there is also, some method in madness.<ref>W.H. Wright, The Philosophy of Nietzsche, (Thus Spake Zarathustra) Ch. 40 </ref></poem>}} {{gap}}ਲੂਣਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੱਗ ਦਾ ਮਿਰਗ ਚੁੰਗੀਆਂ ਭਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕੋਈ ਕੋਈ ਪੱਤ ‘ਅਕਲ’ ਦਾ ਵੀ ਝੜਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅੰਗ ਦਾ ਮਿਰਗ ਉਸਨੂੰ ਕੁੱਝ ਸੋਚਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਤਾਂ, ਨੀਤਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਦਿਲ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਦਿਮਾਗ ਵੀ ਦੌੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{gap}}"One should hold one's heart; for when one letteth it go, how quickly doth one's head run away."<ref> Ibid. P. 95</ref> {{gap}}ਮਨ ਦੀ ਬੇਕਾਬੂ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੂਣਾ ਨੂੰ ਬਾਗ਼-ਬਗੀਚੇ, ਮਹਿਲਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਕੁੱਝ ਵੀ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। ਕਾਲਰਿਜ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸਹੀ ਹੈ- ਮਨ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਹੀ ਬਾਹਰਲੀ ਪ੍ਰਕਿਤਰੀ ਚੰਗੀ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਈਰਾ ਲੂਣਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਨ ਉਸ ਲਈ ਵਿਵਰਜਤ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਪਾਸੋਂ ਅੱਗ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਬਾਬਲ ਦੇ ਸਿਰ ਖੇਹ ਨਾ ਪਾ ਦਈਂ। ਇਉਂ ਚੰਬਾ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 144 }}</noinclude> c44o46ihtyolshyp6n7m9oo4v5ituja 250 50605 222021 132702 2026-06-18T12:10:34Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222021 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਮੁਲਕ ਵੀ ਬਦਨਾਮ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਲੂਣਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਹਾਣ ਨਾ ਲੱਭਕੇ ਬਾਬਲ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਪਾਪ ਕਮਾਇਆ ਹੈ। ਲੂਣਾ ਚਰਿੱਤਰਹੀਣ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਹਾਣ ਲੱਭ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਲਵਾਨ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਬਾਬਲ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਸਲਵਾਨ ਦੀ ਸੇਜ ਦੇ ਛਿਣ 'ਲੂਣਾ' ਚੋਂ 'ਲੂਣਾ’ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਵਿਅਕਤਿਤਵਹੀਣ (Depersonalize) ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੂਣਾ ਦੀ ਹੋਂਦ (Being) ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੂਣਾ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵਹੀਣ ਹੋਣਾ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਹੈ: {{Block center|<poem>ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਦਾ,/ਉਤਲਾ ਅੰਬਰ ਤਿੜਕ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਹੋਂਦ ਮੇਰੀ ਦਾ ਪੈਰ,/ ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਥਿੜਕ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਹੁਣ ਹੋਣੀ ਦੀ ਪੌਣ/ਉਡਾਈ ਫਿਰਦੀ ਹੈ ਲੂਣਾ ਤੇ ਲੂਣਾ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਕਿਰਦੀ ਹੈ।<ref>ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ, ਉਹੀ, ਪੰ. 127 </ref> </poem>}} {{gap}}ਈਰਾ ‘ਈਡੀਪਸ ਕੰਪਲੈਕਸ’ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਔਰਤ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨਾ ਜਿਉਂਦਿਆਂ, ਨਾ ਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਤਥਾਤਮਕਤਾ (Facticity) ਵੱਲ ਈਰਾ ਇਉਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ: {{Block center|<poem>ਇਹ ਧਰਤੀ, ਇੱਕ ਨਗਨ ਨਪੁੰਸਕ ਬਸਤੀ ਹੈ ਏਥੇ ਰੋਟੀ ਮਹਿੰਗੀ,/ਨਾਰੀ ਸਸਤੀ ਹੈ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 128 </ref></poem>}} {{gap}}ਇਥੇ ਹਰ ਸ਼ੈ ਰੋਟੀ ਬਦਲੇ ਤੁਲਦੀ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਲੂਣਾ ਰੋਟੀ ਖ਼ਾਤਰ ਗਿਰਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਹਰ ਵਸਨੀਕ ‘ਨਿਖੜਵੀਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ' (Unique personality) ਹੈ। ਈਰਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਲੂਣਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਲੂਣਾ (Conscience) ਨੂੰ ਮਾਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਹੀ ਠੀਕ ਹੈ। {{gap}}ਲੂਣਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਧੀ ਬਾਬਲ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਇਕ ਸੁਪਨਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਸੁਪਨਾ ਬਾਬਲ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਵੈ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੋ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਈਰਾ ਲੂਣਾ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਾਮ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਾਮ ਤੇ ਮਰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਏਨੇ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਪੂਰਨ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਈਰਾ ਉੱਥੋਂ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਮੌਸਮ, ਇੰਦਰ ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਅਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਚੇਤਨਾ (unreflected consciousness) ਅਨੁਸਾਰ ਇਧਰਲੀਆਂ ਉਧਰਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੂਣਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤ ਚੇਤਨਾ (Reflected consciousness) ਵੱਲ ਪਰਤਦੀ ਹੋਈ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 145 }}</noinclude> t9a1jtmrjh3hechexdlhttf6as9gwjh 250 50606 222022 132704 2026-06-18T12:10:41Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222022 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਜਾਂ ਪਾਲ ਸਾਰਤਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ। {{gap}}"Desire is the desire to invite other's desire"<ref>Donald Palmer, Sartre, P. 97 </ref> {{gap}}ਇੱਥੇ ਉਹ Existential symbols ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਮਾਨਸਿਕ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਇੰਜ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ: {{gap}}ਉਸ ਕੁੜੀ ਦਾ,/ਆਪਣਾ ਹਾਣੀ,/ਓਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਮਾਂ ਹੈ ਕਹਿੰਦਾ/ {{gap}}ਉਸ ਕੁੜੀ ਦੇ, ਪਿਉ ਦਾ ਹਾਣੀ,/ਓਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਕਹਿੰਦਾ|<ref>ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ, ਉਹੀ, ਪੰ. 146 </ref> {{gap}}ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਉਸਨੂੰ ਮਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕਿਵੇਂ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਲੂਣਾ ਦਾ ਦੂਹਰਾ ਕਿਰਦਾਰ (Double morality) ਖੋਟੇ ਨਿਸ਼ਚੇ (Bad faith) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: {{Block center|<poem>ਸਰਪ-ਦੁਫਾੜੀ ਜੀਭਾ ਵਾਕਣ ਇਕ ਸੰਗ ਮੈਨੂੰ ਮਾਂ ਮਾਂ ਆਖੇ ਦੂਜੀ ਸੰਗ ਮਹਿਬੂਬਾ ਆਖੇ।</poem>}}<ref>ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ, ਉਹੀ, ਪੰ. 147 </ref> {{gap}}ਪਰ ਪੂਰਨ ਉਸਨੂੰ 'ਮਮਤਾ’ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਲੂਣਾ ਉਸਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮਮਤਾ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਆਪਣੇ 18 ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਇਕਲਾਪੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਦਾ ਰੋਣਾ ਰੋਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ: {{gap}}ਏਥੇ ਸਭ ਅਪੂਰਨ/ਪੂਰਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ {{gap}}ਏਥੇ ਸਭ ਅਲੂਣੇ/ ਲੂਣਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 153 </ref> ਭਾਵ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਅਸਤਿਤਵ ਕਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ‘ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ/ਘਰ ਦਾ ਰਸਤਾ/ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹਵੇ/ਪਰ ਉਹ ਪੁੱਛਣੋਂ ਵੀ ਸ਼ਰਮਾਵੇਗਾ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 154 </ref> {{gap}}ਪੂਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ 'ਚ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ- "ਏਥੇ ਤਾਂ ਬੱਸ ਕਾਮ ਖ਼ੁਦਾ ਹੈ/ ਕਾਮ ’ਚ ਮੱਤੀ ਵਾ ਵਗਦੀ ਹੈ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 156 </ref> {{gap}}Simon De Beauvoir ਠੀਕ ਹੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "A woman finds her dignity only in accepting her vassalage which is bedservice..... "<ref> Simone de Beauvoir, Op. cit, P. 485 </ref> {{gap}}ਅਰਥਾਤ ਇੱਕ ਔਰਤ ਬਿਸਤਰੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਧੀਨਗੀ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਲੂਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਮਾਂ ਬਦਲੇ’ ਤੋਲੀ ਹੋਈ ਵਸਤੂ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਇੰਜ ਉਹ ਸਬਜੈਕਟ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ<noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 146 }}</noinclude> lxeb3bohdzse57l6iikx2h4dgopl2ct 250 50607 222023 132707 2026-06-18T12:10:55Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222023 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਆਬਜੈਕਟ ਹੈ। ਇਸੇ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਕਹਿੰਦਾ ਪੂਰਨ ਉਸਨੂੰ ਲੂਣਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼-ਪਿਆਰ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਲੂਣਾ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕਾਮ ਦੀ ਤੜਪ ਹੈ। ਉਹ ਲੂਣਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਪਾਸ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਹੱਲ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਲੂਣਾ ਪੂਰਨ ਦੀ ਅਸਹਿਮਤੀ ਕਾਰਨ ਬਦਲਾਖੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਛੇਵੇਂ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਲੂਣਾ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਸਲਵਾਨ ਸ਼ਾਹੀ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮ ਢਲੇ ਸੈਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਪਹਿਲੋਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਚਿਤ੍ਰਣ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਲਵਾਨ ਲੂਣਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਸਤਿਤਵਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਏਨੇ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਪੂਰਨ ਦਾ ਖ਼ਤ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਚਲੇ ਜਾਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੂਣਾ ਸਲਵਾਨ ਕੋਲ ਪੂਰਨ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਧੱਕਾ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਲਵਾਨ ਕਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਈਰਾ ਲੂਣਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਲੂਣਾ ਦਾ ਉੱਤਰ ਹੈ- 'ਪਾਪ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ/ਕਰਨਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਪਾਪ ਹੈ।'<ref> ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ, ਉਹੀ ਪੰ. 186</ref> {{gap}}ਲੂਣਾ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ‘ਹੈ ਪਾਪ ਜਿਉ ਨਾ ਮਾਨਣਾ/ਨਾ ਆਪ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਜਾਨਣਾ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 187 </ref> {{gap}}ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸੋਚ ਸਮਝਕੇ ਹੀ ਪੂਰਨ ਦੀ ਹੋਂਦ (Being) ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਪੈਰ ਮਾਰਿਆ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਪਾਕੀਜ਼ਗੀ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਘੋਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ (Existence) ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਫੁੱਲ ਲੱਗਣਗੇ ਜੋ ਇਸ ਧਰਤ 'ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਟਹਿਕਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਲੂਣਾ ਨੂੰ ਲੋਕੀ ਭਾਵੇਂ ਗਾਲਾਂ ਦੇਣਗੇ ਪਰ ਪੂਰਨ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦੇਣਗੇ। ਕੋਈ ਬਾਬਲ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਸਲਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਏਗਾ। {{gap}}ਸਤਵੇਂ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਇੱਛਰਾ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਬਾਪ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੁਨੇਹਾ ਪੁੱਜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਛਰਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਮਿਲ ਲਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਨ ਨੂੰ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਅਠਵੇਂ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਭੀੜ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਨਾਲ ਨਿਪਟਣ ਲਈ ਜਲਾਦ ਤਿਆਰ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਭੀੜ ਨੂੰ ਚੀਰਦੀ ਇੱਛਰਾਂ ਪੁੱਜਦੀ ਹੈ। ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ- ਕੀ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੂਰਨ, ਅਪੂਰਨ ਹੈ? ਪੂਰਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹਾਂ ਮੈਂ ਅਪੂਰਨ ਹਾਂ। ਪਰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਪੂਰਨ ਹੀ ਪੂਰਨ ਹਨ। ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਹੈ: {{center|<poem>ਏਥੇ ਜਿਸਦੀ ਹੋਂਦ ਹੈ ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ।</poem>}}<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 210 </ref><noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 147 }}</noinclude> nw11fggikla8kbi751cyci3yqiuep6x 250 50608 222024 132711 2026-06-18T12:11:02Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222024 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਅਰਥਾਤ ਇਥੇ ਜੋ Being ਹੈ, ਉਹ ਹੀ Nothing ਹੈ। ਮਾਂ ਇੱਛਰਾਂ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਲਈ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਇੱਛਰਾਂ ਪੂਰਨ ਨੂੰ ਇਸ ਗੁਨਾਹ ਤੋਂ ਮੁਕਰਨ ਲਈ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਪੂਰਨ ਇਸ ਧਰਤੀ ਤੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੋਂਦ (Inauthentic existence) ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ: <poem>{{gap}}ਏਥੇ ਹਰ ਕੋਈ, {{gap}}ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰੋਂ ਇਉਂ ਡਿਗ ਜਾਏ {{gap}}ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ, {{gap}}ਨਾ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬਿਠਾਏ {{gap}}ਸਾਥੋਂ ਸਾਡਾ ਆਪਣਾ ਆਪ {{gap}}ਨਜ਼ਰ ਬਚਾਏ {{gap}}ਸਾਥੋਂ ਸਾਡਾ ਭੇਤ ਛੁਪਾਏ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 214</ref></poem> <poem>{{gap}}ਇੰਜ ਪੂਰਨ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਨਿਰਰਥਕ (Absurd) ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:{{bar|3}} {{gap}}ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਬਸ ਮਿੱਟੀ ਖਾਏ {{gap}}ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਪਰਨਾਏ {{gap}}ਮਿੱਟੀ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਜਾਏ {{gap}}ਮਿੱਟੀ ਜੰਮੇ ਤੇ ਮਰ ਜਾਏ।<ref>ਉਹੀ </ref> </poem> {{gap}}ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਾਹ ਦੀ ਭਟਕਣ ਨੂੰ ਉਹ ਲੂਣਾ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਟਕਣ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬੰਦਾ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਤੋਂ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਐਲਬੇਅਰ ਕਾਮੂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਰਕੇ ਬੰਦਾ ਉਹ ਕੁੱਝ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪੂਰਨ ਮਰਕੇ ਇੱਕ ਐਸਾ ਅਸਤਿਤਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹ (Existential symbol) ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਉਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੋਂ ਅਗਵਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਲੋਕੀ ਰਾਹੋਂ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਣ। ਕੋਈ ਸਲਵਾਨ ਲੂਣਾ ਨੂੰ ਨਾ ਅਪਣਾ ਸਕੇ। ਕੋਈ ਧੀ ਬਾਬਲ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਪਰਤਕੇ ਨਾ ਜਾਏ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲੂਣਾ ਪਰਾਏ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਝਾਕ ਨਾ ਰੱਖੇ। ਕੋਈ ਪੈਸੇ ਬਦਲੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾ ਲੁੱਟੇ। ਮੁੜ ਕਿਸੇ ਪੂਰਨ ਦੇ ਅੰਗ ਨਾ ਕੱਟੇ ਜਾਣ। ਮੁੜ ਪੂਰਨ ਦਾ ‘ਸਵੈ' ਉਸਦੇ ਹੀ ‘ਸਵੈ' ਤੋਂ ਨਾ ਡਰੇ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਰ ਬੰਦੇ ਅਤੇ ਹਰ ਔਰਤ ਦਾ ਆਪੋ-ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿਤਵ ਹੋਵੇ।<noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 148 }}</noinclude> au13zkrreps33i596qeiszcm7z8lq23 250 50609 222025 132714 2026-06-18T12:11:08Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222025 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>''ਅਧਿਆਇ ਦਸਵਾਂ'' {{center|'''ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼''' }} {{gap}}ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1982 ਈ: ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ 1976 ਈ: ਵਿੱਚ ਰਸੀਦੀ ਟਿਕਟ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਲਿਖ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇੰਜ ਹੀ 1980 ਈ: ਵਿੱਚ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦਾਸਤਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਤੀਸਰੀ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਵੈਜੀਵਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਸਵੈਜੀਵਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। {{gap}}ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਿਆਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਨ-ਪੋਸ਼ਣ ਮਨਾਹੀ (ਟੈਬ) ਭਰੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਂਜ ਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਪਰ ਉਦੋਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੀ ਸਨ, ਮਸਲਨ: <poem>{{gap}}(ਉ) ‘ਕੁੜੀਆਂ ਨਹੀਂ ਚਿੱਕਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਝਾਕਦੀਆਂ।<ref>ਅਜੀਤ ਕੌਰ, ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼, ਨਵਯੁਗ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 1999, ਪੰ. 71 </ref> ( {{gap}}(ਅ) 'ਕੋਠੇ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਨਹੀਂ ਖੇਡਣਾ।'<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 75 </ref> {{gap}}(ਇ) 'ਉਤਲਾ ਕੋਠਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵਰਜਿਤ ਸੀ।'<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 76</ref> {{gap}}(ਸ) ‘ਕੁੜੀਆਂ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀਆਂ ਪਰੌਠੇ।'<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 82 </ref> {{gap}}(ਹ) ਮੇਰਾ ਘਰ ਇਹ ਧੁਰ ਉਤਲਾ ਕੋਠਾ ਹੀ ਸੀ।' {{gap}} ਅਗਲਾ ਛੱਜਾ ਸੜਕ ਵੱਲ, ਜਿਦ੍ਹੇ ਵੱਲ {{gap}} ....ਚਿੱਕਾਂ ਲਟਕਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 85 </ref> {{gap}}(ਕ) ‘ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵੱਲ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ {{gap}} ਵੇਖੀਦਾ, ਤਾੜ ਤਾੜ ਕੇ।'<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 86</ref> {{gap}}(ਖ) ‘ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ, ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਾਨੀਆਂ {{gap}} ਗਲ ਪਾਈਦੀਆਂ। ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਪਾਵੀਂ।'<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 94</ref> {{gap}}(ਗ) ‘ਕੁੜੀ ਵੱਡੀ ਹੋ ਗਈ ਏ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ {{gap}} ਲਿਜਾਣ ਦਾ ਕੀ ਕੰਮ?'<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 95 </ref></poem><noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 149 }}</noinclude> kx8vvpbsaj4rdo519jge9o8gnjserdo 250 50620 222026 132730 2026-06-18T12:11:16Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222026 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude><poem>{{gap}}(ਘ) ਬੀ ਜੀ ਨੇ ਚੁੰਨੀ ਲੈਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ {{gap}} ਕਾਨਸੀਚਿਉਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ।<ref>ਉਹੀ </ref> {{gap}}(ਙ) ਜਿੰਨੇ ਮਹੀਨੇ ਅਸੀਂ ਜਲੰਧਰ ਰਹੇ, 'ਮੇਰਾ ਘਰ', ਇਹੀ {{gap}} ਅੰਦਰਲੀ ਕੋਠੜੀ ਸੀ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 105</ref> {{gap}}(ਚ) ਬੀ ਜੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਮੇਰੀ ਨਿਗਰਾਨੀ {{gap}} ਰੱਖਦੀ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 88</ref></poem> {{gap}}ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਵਿਤਕਰਾ ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਗੁਆਂਢ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜਕੀ 'ਮੂੰਆਂਟ ਦੀ ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਵੇਖਿਆ। ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਦਾ ਡਾਕਟਰ ਪਿਤਾ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ‘ਮੂੰਆਂ’ ਕੁੜੀ ਦੀ ਥਾਂ ਮੁੰਡਾ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੁਪਏ ਰੋੜ੍ਹ ਵੀ ਦਿੰਦੇ। ਕੁੜੀ ਵਾਸਤੇ......। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੁਪਏ ਖ਼ਰਚ ਕਰਕੇ ਬਚਾ ਵੀ ਲੈਂਦੇ, ਤਾਂ ਅੱਗੋਂ ਵਿਆਹ ਕਿਹੜਾ ਸੌਖਾ ਸੀ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 88</ref> {{gap}}ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਵਰਣ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਅਜਿਹੀ ਤਥਾਤਮਕਤਾ (Facticity) ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਈ; ਅਜਿਹੀ ਤਥਾਤਮਕਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹ ਦੀ ਸੁਰ ਉਪਜੀ। {{gap}}ਕਈ ਵਾਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਖੀ ਹੋਈ ਮਾਮੂਲੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸਮਝਕੇ ਬੰਦਾ ਆਪਣੀ ਜੂਨ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਅਜੀਤ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋ: ਬਲਦੇਵ ਆਇਆ। ਉਹ ਉਸਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਵੀ ਪਸੰਦ ਆਇਆ ਪਰ ਉਹ ਆਈ.ਏ.ਐਸ. ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਅਜੀਤ ਦੇ ਮਾਪੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਕਾਹਲੇ ਪੈ ਗਏ। ਬਲਦੇਵ ਨੇ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਠੀਕ ਹੈ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਤੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਚਾਹਨੀ ਏਂ, ਤਾਂ ਠੀਕ ਏ।(ਪੰਨਾ 59) ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਅਜੀਤ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਜੀਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿੱਤਵ ਦੀ ‘ਤੌਹੀਨ’ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸਾਂਝ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾਲ ਵਿਖੇ ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਜੀਤ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਜੰਮੀਆਂ। ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਨਾ ਜੰਮ ਸਕੀ। ਇਸਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਉਸਨੂੰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਂਜ ਵੀ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਵਿਖੇ ਅਜੀਤ 'ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਤਾਹਨਿਆਂ, ਮਿਹਣਿਆਂ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਲਟਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ: <poem>{{gap}}ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂ ਤਾਂ ਨਨਾਣ ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਨਹੀਂ, ਤੁਹਾਡੀ {{gap}}ਬਣੀ ਹੋਈ ਸਬਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰਸ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜੇ ਨਾ ਜਾਵਾਂ {{gap}}ਤਾਂ ਸੱਸ ਛਿੱਬੀਆਂ ਦੇਂਦੀ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਬੈਠਾਂ, ਲੱਗਦਾ</poem><noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 150 }}</noinclude> iv08y98kkmc5jika3ce5iim3lop18pu 250 50623 222027 132733 2026-06-18T12:11:24Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222027 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸੀ ਉਥੇ ਮੈਂ ਫ਼ਾਲਤੂ ਆਂ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 109 </ref> {{gap}}ਫਲਸਰੂਪ ਅਜੀਤ ਸਹੁਰਿਆਂ ਦਾ ਘਰ ਛੱਡਕੇ ਖ਼ਾਬਦੋਸ਼ ਬਣ ਗਈ। ਉਹ ਵਰਕਿੰਗ ਗਰਲਜ਼ ਹੋਸਟਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਉਸਨੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਸਨੇ 'ਰੂਪੀ ਟ੍ਰੇਡ' ਪਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦੇ ਮਕਾਨ ਵਿੱਚ ਕਿਰਾਏ ਤੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀ। ਇਤਨੇ ਵਿੱਚ ਡਾਇਰੈਕਟਰੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਵੁਮੈਨ ਟੂਡੇ’ ਛਪ ਗਈ ਜਿਸਦਾ ਫਾਰਵਾਰਡ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਉਸੇ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ। ਮਾਲਕ ਮਕਾਨ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਜੋ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਨਿਬੇੜਿਆ। ਸੰਕਟ ਭਰੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿੱਤਵ ਨੂੰ ਗੁਨਾਹਿ (Guilt) ਦੇ ਅਸਤਿਤਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹ (Existential symbol) ਰਾਹੀਂ ਇੰਜ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ <poem>{{gap}}ਗੁਨਾਹਿ ਅੱਵਲ{{gap}} - ਔਰਤ ਹੋਣਾ {{gap}}ਗੁਨਾਹਿ ਦੋਮ{{gap}}- ਇਕੱਲੀ ਔਰਤ {{gap}}ਗੁਨਾਹਿ ਸੋਮ{{gap}} - ਇਕੱਲੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਰੋਟੀ ਆਪ ਕਮਾਂਦੀ ਔਰਤ। {{gap}}ਗੁਨਾਹਿ ਅਜ਼ੀਮ{{gap}}-ਤਰੀਨ - ਆਪਣੀ ਰੋਟੀ ਆਪ ਕਮਾਂਦੀ, ਜ਼ਹੀਨ, ਖ਼ੁਦਦਾਰ, ਇਕੱਲੀ ਔਰਤ, ਇਸ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੁਲਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ।..... {{gap}}ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੁਨਾਹ..... ਆਪਣੀਆਂ ਕਦਰਾਂ ਨਾਲ ਜੀਣਾ, {{gap}}ਤਣ ਕੇ ਜੀਣਾ, ਖ਼ੁਦਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜੀਣਾ, ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੁਨੀਆਂ {{gap}}ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨਾਲ- ਜੇ ਮਨ ਹੁੰਗਾਰਾ ਨਾ ਭਰੇ {{gap}}ਤਾਂ ਸਮਝੌਤਾ ਨਾ ਕਰਨਾ|<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 131 </ref> </poem> {{gap}}ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਵਰਣ ਦਾ ਬੜਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿੱਤਵ ਵਾਲੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਚਾਪਲੂਸੀ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਹਾਂ ਜੀ, ਹਾਂ ਜੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਚਾਪਲਸੀ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਹੈ, ਨਾਂਹ ਕਹਿਣ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਹੈ। ਪਰ ਨਾਂਹ ਉਦੋਂ ਹੀ ਕਹਿਣੀ ਹੈ ਜੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਨਿਕੋਲਸ ਬਰਦੀਏਵ (Nicolas Berdyaev) ਲਿਖਦਾ ਹੈ: {{gap}}Personality is not only capable of experiencing suffering but in a certain sense personality is suffering. The struggle to achieve personality and its consolidation are a painful process. The self- realization of personality pre- supposes resistance; it demands a conflict with the enslaving power of the world, a<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 151 }}</noinclude> jb0utm4qzslfug7qoklvss5h39l6x1d 250 50624 222028 132734 2026-06-18T12:11:30Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222028 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>refusal to conform to the world. Refusal of personality, acquiescence in dissolution in the surrounding world can lessen the suffering, and man easily goes that way. Acquiescence in slavery diminishes suffering, refusal increases.<ref> Four Existential Theologians (Nicolas Berdyaev) P. 119</ref> {{gap}}Pain in the human world is the birth of personality. {{gap}}ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨਾ ਕੇਵਲ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੁੱਖ ਹੀ ਤਾਂ ਹੈ। ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਕੇਰਿਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੀ ਕਸ਼ਟਦਾਇਕ ਹੈ। ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਪੂਰਵ-ਧਾਰਣਾ ਹੀ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਲਾਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਦੋ ਹੱਥ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਕ ਮਾਹੌਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਖ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਚੱਲਕੇ ਬੰਦਾ ਸੌਖਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਲਾਮੀ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਸੁਰ ਹੋਣ 'ਤੇ ਪੀੜ ਘਟਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪੀੜ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਜਨਮ ਧਾਰਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਭੇਡ-ਚਾਲ ਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ। ਭੇਡ-ਚਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿੱਤਵ ਦੀ ਜਨਮ-ਦਾਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਰਾਹਾਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਤੁਰਦਾ, ਮੈਂ ਤੁਰਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਰਾਹ ਬਣਦੇ", ਇਹ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿੱਤਵ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। {{gap}}ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਖਾਂ ਨੇ ਅਜੀਤ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਇਉਂ ਘੜ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੇ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਗਲਤ ਲਗਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਪਸ਼ਟ ਨਾਂਹ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। {{gap}}ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਟਰੇਡ ਫ੍ਰੇਅਰ 1972 ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਸੈਕਟਰੀ ਸ੍ਰੀ ਬਾਗਲਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਐਸ.ਕੇ. ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੀ ਫ਼ੈਸਲਾ (Decision) ਲੈਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਸਤਿਤਵਵਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਯੋਗਤਾ' ਦਾ ਹੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਲਿਖਦੀ ਹੈ:{{bar|3}} <poem>{{gap}}''ਤੇ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਕਬੂਲ {{gap}}ਕਰਨੋਂ ਤ੍ਰਹਿੰਦਾ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਸੁਮੇਲ ਜਿਸ ਵਿੱਚ {{gap}}ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਵੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ {{gap}}ਦਾ ਅਹਿਤਮਾਦ ਵੀ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਲਾਜਵਾਬ ਬੰਦਾ {{gap}}ਸੀ ਇਹ ਐਸ.ਕੇ. ਮਿਸ਼ਰਾ।''<ref>ਅਜੀਤ ਕੌਰ, ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼, ਪੰ. 135 </ref></poem><noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 152 }}</noinclude> teg68oq5syh0tm62fpng3uvr7b703ag 250 50628 222029 132738 2026-06-18T12:11:41Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222029 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ ਰੂਪੀ ਟਰੇਡ ਲਈ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੇਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰ ਪਏ ਨੇ ਹੀ ਮੀਟਿੰਗ ਬੁਲਾਕੇ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਭੁਗਤਾਨ ਤੁਰੰਤ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਨੇ 1972-73 ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਸ਼ਾਇਦ 1975 ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। {{gap}}ਪਰ ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਪ੍ਰੋ: ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਵਾਉਣ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਉਮੈਂ ਅਧੀਨ ਉਸਨੂੰ ਠੁਕਰਾਉਣ ਸਮੇਂ ਗ਼ਲਤ ਫੈਸਲਾ ਲੈ ਬੈਠੀ। ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਤਾਂ ਠੁਕਰਾ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸੇ ਭਟਕਣ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਲਮ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਬਲਿਸ਼ਰ ਜਲੰਧਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਜੀਤ ਨੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਵਰ੍ਹੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। ਅਜੀਤ ਨੇ ਓਮਾ ਨਾਲ ਦੀਵਾਨਗੀ ਦੀ ਚਰਮ-ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਮੁਹੱਬਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਚੋਪੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਉਹ ਝੂਠ ਬੋਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ। ਅਜੀਤ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਸੀ: <poem>{{gap}}''ਔਰਤ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਫਰਾਖਦਿਲ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਮਰਦੇ'' {{gap}}''ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਖੜੋਣ ਵਾਲੀ ਹਰ 'ਦੂਜੀ ਤੀਵੀਂ' ਉਸਦੀ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਸਿਲ-ਪੱਥਰ'' {{gap}}''ਬਣਕੇ ਬੈਠੀ ਹੁੰਦੀ ਏ।''<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 67</ref> </poem> {{gap}}ਸਵਿੰਦਰ ਦਾ ਆਲ੍ਹਣਾ ਵੀ ਅਜੀਤ ਤੋਂ ਟੁੱਟਿਆ ਜੋ ਬਲਦੇਵ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੰਗ ਸੀ। ਬਲਦੇਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਤਵੰਤ ਸਿਲ-ਪੱਥਰ ਅਜੀਤ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀ ਸੀ ਜੋ ਪਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਜਲੰਧਰ ਬੈਠੀ ਪਤਨੀ ਬਾਰੇ ਅਜੀਤ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਸੋਚ ਸਕੀ? ਅਜਿਹੀ ਸਿਲ-ਪੱਥਰ ਉਸ ਉੱਪਰ ਉਦੋਂ ਵੀ ਤਾਂ ਡਿੱਗੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਕਰਨਾਲ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸੱਤ ਗੁਆਂਢਣਾਂ ਨੇ ਉਹਦਾ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਘੁੰਡ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ:{{bar|3}} <poem>{{gap}}‘ਲੈ, ਉਹਦੇ ਨਾਲੋਂ ਤੇ ਦਸ ਗੁਣਾਂ ਵੱਧ ਸੋਹਣੀ ਏ ਇਹ।' {{gap}}ਤੇ ਅਜੀਤ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ:{{bar|3}} {{gap}}'ਉਹਦੇ ਨਾਲੋਂ? ਕੀਹਦੇ ਨਾਲੋਂ?<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 108</ref></poem> {{gap}}ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਤਾਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ 46 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਓਮਾ ਜ਼ਾਇਕਾ ਬਦਲਣ ਲਈ ਹੀ ਇਸ਼ਕ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਟਾਈਪਿਸਟ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਲੇਖਿਕਾ ਨੂੰ ਇਤਨੀ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਸੀ:{{bar|3}} <poem>{{gap}}''ਤੇ ਮੇਰਾ ਪੱਧਰ ਚਾਹੇ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਟਾਈਪਿਸਟ'' {{gap}}''ਨਾਲ ਰਲਣੋਂ ਮੈਨੂੰ ਇਕਦਮ ਇਨਕਾਰ ਸੀ।''<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 162</ref></poem><noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 153 }}</noinclude> cekz4yytspqxy3eg84smmbd2fjtn4ud 250 50631 222030 132741 2026-06-18T12:11:49Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222030 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਲੇਖਿਕਾ ਖ਼ੁਦ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਓਮਾ ਅੱਗੇ ਅਸਤਿੱਤਵਹੀਣ (Fallen-entity) ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੋਈ ਕਿ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਛਪਵਾਉਣ ਦਾ ਲਾਲਚ ਕਰ ਗਈ। {{gap}}ਦਰਅਸਲ ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਦੁਚਿੱਤੀ ਕਾਰਨ ਹੀ ਖੋਟੇ ਨਿਸ਼ਚੇ (Bad faith) ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਈ। ਲਿਖਦੀ ਹੈ:{{bar|3}} <poem>{{gap}}'ਮੈਂ ਓਮਾ ਨਾਲ ਸੌਣਾ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਪਰ ਉਹਨੂੰ {{gap}}ਗੁਆਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਚਾਹੁੰਦੀ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 166 </ref> </poem> {{gap}}ਜਾਂ ਪਾਲ ਸਾਰਤਰ (Jean-Paul Sartre) ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ Being and Nothing P.96 ਤੇ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਪਕੜ ਵਿੱਚ ਆਈ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮੀ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਇੱਕ ਮੇਜ਼ ਤੇ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੀਆਂ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਨਾ ਸਮਝਣ ਦਾ ਵਿਖਾਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੱਥ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। Sartre says, "The hand rests inert between the warm hands of her companion — neither consenting nor resisting- a thing." Sartre concludes, "we shall say that this woman is in bad faith."<ref> Donald Palmer, Sartre, P. 82</ref> {{gap}}ਬੰਬਈ ਵਿਖੇ ਬੜੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਰੰਡੀਆਂ ਦੇ ਕੋਠਿਆਂ ਤੇ ਓਮਾ ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਪੁੱਛੇ ਕਿ ਇਹ ਔਰਤ ਕਿਉਂ ਨਾਲ਼ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸੋਂ ਕਹਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ:{{bar|3}} <poem>{{gap}}'' 'ਕੋਈ ਪੁੱਛੇ ਤਾਂ ਕਹਿ ਦੇਣਾ, ਇਹ ਵੀ ਇਹੀ ਕੰਮ '' {{gap}}''ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਏ, ਏਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਲਈ'' {{gap}}''ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਜਿਹਾ ਕੋਨਾ ਲੱਭ ਰਹੀ ਏ।''<ref>ਅਜੀਤ ਕੌਰ, ਉਹੀ, ਪੰ. 174 </ref></poem> {{gap}}ਫਿਰ ਓਮਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੋਠੇ ਦੋ ਘੜੀਆਂ ਦਾ ਜੀਆ ਪਰਚਾਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ ਹਨ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮਕਬਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਅਜੀਤ ਸਮਝ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕੀ ਕਿ ਓਮਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ Bad faith ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਓਮਾ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਸੱਤਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੱਤਰ, ਸੱਤ ਸੌ, ਸੱਤ ਸਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਦਰਅਸਲ ਓਮਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਅਜੀਤ ਦੀ ਇਕੱਲਤਾ (loneliness) ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਰਾਹਤ ਅਵੱਸ਼ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਮਕਬਰੇ ਵਰਗੀ ਸੁੰਨਸਾਨ (Solitude) ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੰਗ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਜਿਸ ਦਿਨ ਸੁਰਿੰਦਰ (ਓਮਾ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 154 }}</noinclude> 7zk0xo25gwrw84e0y6yn7v0x66o2m14 250 50633 222031 132746 2026-06-18T12:12:40Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222031 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude><poem>{{gap}} ਕੀਤਾ, ਲੱਦ ਕੇ ਲੈ ਗਏ। (ਭਾਵ ਇਨਸਾਨ ਨਹੀਂ ਵਸਤੂ)<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 209 </ref> {{gap}}(ਏ) 'ਤੇ ਜੇ ਮੈਂ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਵਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ, ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਰਵਾਂਗੀ।' {{gap}} ‘ਰਹਿ ਲੈ ਮੇਰੇ ਨਾਲ। ਰਹਿ ਮੇਰੇ ਘਰ। ਉਹ ਆਪੇ ਤੈਨੂੰ ਵੇਲਣਾ ਲੈ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦੇਵੇਗੀ। ਇਉਂ ਓਮਾ ਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਕੋਰਾ, ਬੇਗਾਨਾ ਤੇ ਕਮੀਨਗੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਚੈਲੇਂਜ ਸੀ। ਇਕ ਨੰਗੀ ਵੰਗਾਰ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 210 </ref> {{gap}}(ਸ) ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਸਮਝ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹਨੇ ਵੀ ਧੋਖਾ ਕੀਤਾ ਏ। {{gap}} ਇਹ ਮਰਦ, ਫ਼ਾਲਤੂ ਤੀਵੀਂ, ਜਿਹੜੀ ਕਮਬਖ਼ਤ ਬੀਵੀ ਵੀ ਨਹੀਂ...<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 217 </ref> {{gap}}(ਹ) ਜੇ ਮੈਂ ਬੀਵੀ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ {{gap}} ਹਮਦਰਦੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ, ‘ਵਿਚਾਰੀ' {{gap}} ਕਿੰਜ ਆਪਣੇ ਖਾਵੰਦ ਨੂੰ ਲੱਭਦੀ ਫਿਰਦੀ ਏ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 219 </ref> {{gap}}(ਕ) ਇੱਕ ਕੁਰਸੀ ਵਾਂਗੂੰ, ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗੂ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗੂੰ ਮੈਂ ਉਥੇ {{gap}} ਬੈਠੀ ਸਾਂ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 222</ref> {{gap}} (ਇਹੋ ਹੀ ਔਰਤ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਬਣਨਾ ਹੈ) {{gap}}(ਖ) ਇਹ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁੱਖ, ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਸੀ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 223</ref> (Nothingness)</poem> {{gap}}ਸ਼ਾਇਦ ਅਜਿਹੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ Joseph Conard ਨੇ ਔਰਤ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੋਣੈ:{{bar|3}} {{gap}}Being a woman is terribly difficult task, since it consists principally in dealing with man.<ref>The Tribune, dated 9.11.2013 </ref> {{gap}}ਇਸੇ ਨੁਕਤੇ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਈਮਨ ਡੀ ਬੋਵੇਰ Simon de Beauvoir ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ The Second Sex ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:{{bar|3}} {{gap}}Throughout human history man has occupied the role of self, the subject, the absolute, the free being. He sees woman as the object, the deviation, the inessential. She has value as a sexual partner but not as an independent identity.<ref> Www. Spark notes.Com/Lit/Second Sex/themes.htm/3/4 </ref> {{gap}}ਅਰਥਾਤ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਆਦਮੀ ਹਾਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕਾਮੁਕ ਵਸਤੂ ਸਮਝਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। {{gap}}ਓਮਾ ਇੱਕ ਐਸ਼-ਪ੍ਰਸਤ ਅਸਤਿਤਵ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕਰਕੇ ਅਜੀਤ ਵੱਲ ਝੁਕਣਾ, ਜ਼ਾਇਕਾ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 156 }}</noinclude> mqgu3wousempfn3tzxdlqx0s6a5u3yq 250 50634 222032 132747 2026-06-18T12:12:48Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222032 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਬਦਲਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਬੌਵੇਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਉੱਲੇਖਨੀਯ ਹਨ: {{gap}}To ask two spouses bound by practical, social and moral ties to satisfy each other sexually for their whole lives is pure absurdity.<ref> En Wikipedia org/wiki/The Second Sex 4/11</ref> {{gap}}ਅਰਥਾਤ ਉਸ ਦੰਪਤੀ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਜੋ ਅਮਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਪੁੱਛਣਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੀ ਆਯੂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਾਮੁਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਇੱਕ ਫ਼ਜੂਲ ਗੱਲ ਹੈ। {{gap}}ਘਟਨਾ ਕਿਰਿਆ ਵਿਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ (Phenomenologically) ਕਿਸੇ ਅਸਤਿੱਤਵ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਨੁਕਤੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੁਕਤਾ ਜੀਵੰਤ ਸਮੇਂ (Lived Time) ਅਤੇ ਘੜੀ ਸਮੇਂ (Clock Time) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ। ਸੁਖ ਦਾ ਸਮਾਂ ਛੇਤੀ ਬੀਤਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਦੀ ਘੜੀ ਜਾਂ ਉਡੀਕ ਦੀ ਘੜੀ ਬੀਤਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਸ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚੋਂ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ:{{bar|3}} <poem>{{gap}}(ਉ) ਕੈਂਡੀ ਦੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਨ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਰਪਨਾ ਬੇਦੀ {{gap}} ਅਤੇ ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਕੱਜਨ ਦੇ ਫੋਨ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ - {{gap}} ‘ਵਕਤ ਤਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ,'<ref> ਅਜੀਤ ਕੌਰ, ਉਹੀ, ਪੰ. 13</ref> {{gap}}(ਅ) ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਲਈ ਏਥੋਂ ਫਰੈਂਕਫਰਟ/ਫਰੈਂਕਫਰਟ ਤੋਂ ਪੈਰਿਸ ਦਾ ਸਫ਼ਰ {{gap}} ਅਸੀਮ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਫੈਲ ਗਿਆ ਸੀ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 18 </ref> {{gap}}(ੲ) ਲੀਓ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਖੇ-ਜੁਗਾਂ ਜਿੱਡੇ ਲੰਬੇ ਚਿਰ ਮਗਰੋਂ ਇੱਕ {{gap}} ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਤਲਾ ਹਿੱਸਾ ਖੁਲ੍ਹਿਆ,<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 21 </ref> {{gap}}(ਸ) ਹਾਂ ਦੋਸਤੋ, ਮੈਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੈਂਚਾਂ ਤੇ ਬੈਠੀ ਹਾਂ, ਲੀਓ ਦੀ {{gap}} ਕਬਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਪਏ ਬੈਂਚਾਂ ਉੱਤੇ,<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 46 </ref> {{gap}}(ਹ) ਪਰ ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜਕੇ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਡੇਢ ਦੋ ਸਾਲ {{gap}} ਫੈਲ ਕੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਲੰਬਾਈ ਚੌੜਾਈ ਤੇ ਖਿਲਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। {{gap}} (ਪ੍ਰੋ: ਬਲਦੇਵ ਸੰਗ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ ਸਮਾਂ)<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 49 </ref> {{gap}}(ਕ) ਅਜੇ ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਮਿੰਟ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਸਨ, ਚਾਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਜ ਗਏ? {{gap}} ਅੱਖ ਝਮਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਅਜੇ ਚਾਰ ਸਨ, ਅੱਖ ਝਮਕਦਿਆਂ ਹੀ {{gap}} ਪੰਜ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਜ ਗਏ?<ref> ਉਹੀ</ref> {{gap}}(ਖ) ਪਾਲ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਬਚਾਕੇ ਮੈਂ ਘੜੀ ਵੱਲ ਤੱਕ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। </poem><noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 157 }}</noinclude> gnndc1hhejc0dl582br52d5g7gadecs 250 50635 222033 132749 2026-06-18T12:12:55Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222033 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude><poem>{{gap}}ਵਕਤ ਸੀ;ਕਿ ਗੁਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਮਹਿਜ਼ ਰੀਂਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲੱਗਾ {{gap}}ਇੱਕ ਸਦੀ ਗੁਜ਼ਰ ਗਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਬਾਹਰ ਕਾਲ ਬੈੱਲ ਵੱਜੀ। <ref>ਉਹੀ, 204 </ref></poem> {{gap}}ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਬੇਟੀ ਕੈਂਡੀ ਦੀ ਮੌਤ ਵੀ ਇੱਕ ਅਸਤਿੱਤਵੀ ਵਰਤਾਰਾ (Existential death) ਹੈ, ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਮੌਤ (Natural death) ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪ੍ਰਿੰ: ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੇਟੀ ਮਾਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਹੋਈ। ਇਵੇਂ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਠੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਨੋਹਰ ਦੀ। ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਦਰਦ ਭਰੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਈਡਿਗਰ ਅਨੁਸਾਰ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੌਤ ਬੰਦੇ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਰਤਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਬੰਦੇ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ। ਬੰਦੇ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੀ Being-unto death ਹੈ। ਇਸ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਗਿਆਤ ਹੈ। ਮੌਤ ਲਈ ਤਾਂ ਬੰਦਾ ਹਰ ਸਮੇਂ ਬੁੱਢਾ ਹੈ। ਕੈਂਡੀ ਕੇਵਲ 21 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੀ। {{gap}}ਸਾਰਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਸਤਿੱਤਵੀ ਨੁਕਤਾ ਹੈ-ਭੋਇ (Ground) ਅਤੇ ਆਕਾਰ (Figure) ਕਿਸੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਲੋਕ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ ਪਰ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਮਨ-ਪਸੰਦ ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੋਈ ਮਹਿਫ਼ਲ ਅਰਥਵਾਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਮਸਲਨ:{{bar|3}} <poem>{{gap}}ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੀ ਲੋਕ ਸਨ..... ਸਟੇਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੇ ਬਹੁਤ {{gap}}ਸਾਰੇ ਖ਼ਾਸ ਮਹਿਮਾਨ ਸਨ ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਬਲਦੇਵ ਦਾ ਮੂੰਹ {{gap}}ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 57 </ref> {{gap}}ਇੰਜ ਸਾਰੀ ਗਰਾਉਂਡ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੀ ਫਿਗੁਰ ਨੂੰ ਹੀ ਉਭਾਰਦੀ ਹੈ। </poem> {{gap}}ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ (Kernel code) ਉਸਦੀ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਗ਼ਲਤ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਹੈ- "ਲੱਗਾ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲਦੇਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਕਰੇਗਾ, 'ਤੂੰ ਹੀ ਤੇ ਚਾਹਦੀਂ ਸੀ ਇਹ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਚਲਾਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੇਰੀ ਹੀ ਏ।"<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 60</ref> ਇਸ ਗਲ਼ਤ-ਸੋਚ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਲੇਖਿਕਾ ਖ਼ੁਦ ਸਵੀਕਾਰਦੀ ਹੈ:{{bar|3}} {{gap}}"ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਰੂਰ ਕਹੋਗੇ, 'ਬੇਵਕੂਫ਼ ਔਰਤ।" ਅਰੇ, ਤੁਸਾਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਕਿਹਾ ਏ ਦੋਸਤੋ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਿਛਲੇ ਪੰਝੀਆਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਇਹੀ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹਾਂ।"<ref> ਉਹੀ</ref> {{gap}}ਇਹ ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੈ ਉਕਤ ਸੋਚ ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ (Voice of conscience) ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜੀ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਗਲਤ ਸੁਣੀਂ ਗਈ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਆਵਾਜ਼- 'ਲੱਗਾ ਕਿ ......' ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 158 }}</noinclude> fu8tww3yyzair0t7uu5s66uob1pg6a6 250 50636 222034 132750 2026-06-18T12:13:02Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222034 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦੀ ਨਾਇਕਾ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕਰ ਗਈ। {{gap}}ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਾਰੇ Martin Heidegger ਲਿਖਦਾ ਹੈ:{{bar|3}} {{gap}}"The deception of conscience does not lie in the call, but in how it is heard and understood"<ref>John Macquarrie, An Existential Theology, P. 135 </ref> {{gap}}ਇੰਜ ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਲਏ ਗਏ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਜੋ ਦੁਖਾਂਤ ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਖੌ ਬਣ ਗਿਆ ਉਸਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਲਏ ਗਏ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਭੁਗਤਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਪਾਲ ਸਾਰਤਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ: {{center|<poem>‘ਕੋਈ ਬਹਾਨਾ ਨਹੀਂ' 'No excuse'. </poem>}}<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 159 }}</noinclude> p6ktpda1qsdclfv43om1yay41j0pq37 250 50637 222035 132752 2026-06-18T12:13:09Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222035 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>''ਅਧਿਆਇ ਗਿਆਰਵਾਂ'' {{center|'''ਅਮਲ ਜਿ ਕੀਤੇ ਦੁਨੀ ਵਿਚਿ '''}} {{gap}}ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪ੍ਰੋ: (ਡਾ.) ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਜਗਤ ਲਈ ਡਾ. ਜੱਗੀ ਕਿਸੇ ਰਸਮੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੇ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਹਥਲੀ ਆਤਮ-ਕਥਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਗਾਥਾ ਨੂੰ ਭਰਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਭਿੰਨ ਆਲੋਚਨਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਸਾਂ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਅਪਨਾਇਆ ਹੈ। {{gap}}ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਸਮਝਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੇ ਨਾਇਕ (ਡਾ. ਜੱਗੀ) ਨੂੰ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਇਹੋ ਹੀ ਉਸ ਨਾਇਕ ਦੀ ਤਥਾਤਮਕਤਾ (Facticity) ਸਮਝਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਜੱਗੀ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡੀਘੇਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ 19 ਜੁਲਾਈ 1927 ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਮੱਲ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਰੰਗ ਗੋਰਾ ਸੀ ਪਰ ਧੁਆਂਖੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਸਾਂਵਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਡਾ. ਜੱਗੀ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਨਿਰਮਲੇ ਸੰਤ ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਸਾਰੀ ਆਯੂ ਬਣੀ ਰਹੀ। ਪਿੰਡੀਘੇਬ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਡੇਰਾ, ਠਾਕਰ ਦੁਆਰਾ, ਮਸੀਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ 1943 ਈ: ਵਿੱਚ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ-ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਵਿੱਚ। ਹਾਕੀ, ਫੁੱਟਬਾਲ, ਗੁੱਲੀ ਡੰਡਾ ਖੇਡਣ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਸੀ। ਪਿੰਡੀਘੇਬ ਉਹੀ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਦੇ ਸੇਵਾ ਦਾਸ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਦਾ ਲੇਖਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਜੱਗੀ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਚੰਚਲ ਬਿਰਤੀ ਨਾਲ ਵਰੋਸਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇਹੋ ਚੰਚਲਤਾ ਉਸਦੇ ਅਸਤਿੱਤਵ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਆਯੂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਠੇਕੇ ਸਮੇਂ ਇਹੋ ਚੰਚਲਤਾ ਸ਼ਰਾਬ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਮਿਲਾਉਣ ਅਤੇ ਚੈਕਿੰਗ ਸਮੇਂ ਬਚਾਓ ਵਿੱਚ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 160 }}</noinclude> 584xe589kwz4ypctosskm921vc4ii07 250 50638 222036 132754 2026-06-18T12:13:17Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222036 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਥੇ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਡਾ. ਜੱਗੀ ਸਿੰਘ ਸਜਿਆ। {{gap}}1947 ਦੇ ਦੰਗਿਆਂ ਸਮੇਂ ਪਰਿਵਾਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਬਚਾਕੇ ਭਾਰਤ ਪੁੱਜਿਆ। ਫਿਰ ਕਰਮਵਾਰ ਤਪੇ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣਗੜ੍ਹ ਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਅੰਬਾਲਾ ਵਿਖੇ 7-1-49 ਨੂੰ ਫੀਲਡ ਕੈਸ਼ੀਅਰ ਕਲਰਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲੀਸ ਵਿੱਚ ਜਾ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ। {{gap}}ਅੰਬਾਲੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਮੇਂ ਪਿੰਡ ਪਿੰਡੀਘੇਬ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜਕੀ ਦੀ ਡਾ. ਜੱਗੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਜਿਸਦੀ ਖੂਬੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਰੋਟੀ ਚੰਗੀ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੜਕੀ ਜੋ ਐਫ਼.ਏ.ਫੇਲ੍ਹ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਡਾ. ਜੱਗੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣੋਂ ਇਸ ਲਈ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੱਗੀ ਕੇਵਲ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਐਫ਼.ਏ ਫੇਲ੍ਹ ਸੀ। ਇਸੇ 'ਅਸਵੀਕਰਣ' ਨੇ ਡਾ. ਜੱਗੀ ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ ਪੜਨ ਲਈ ਜੁੰਬਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਇੰਜ ਡਾ. ਜੱਗੀ ਨੇ ਵਿਪਰੀਤ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਵਧਾਉਣ ਵੱਲ ਕਦਮ ਵਧਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। {{gap}}ਇਸ ਆਤਮ-ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਡਾ. ਜੱਗੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ (Possibilities) ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਅਨੇਕਾਂ ਹਸਤ-ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਜੋਤਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਿਦਵਾਨ ਬਣਨ ਦੀਆਂ ਪੂਰਵ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਉਜਾਗਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਪੁਲੀਸ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪੌੜੀ-ਨੁਮਾ ਪੜਾਅ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਐਮ.ਏ.ਪੰਜਾਬੀ, ਐਮ.ਏ,ਹਿੰਦੀ, ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮਾ ਆਦਿ ਡਿਗਰੀਆਂ ਪੌੜੀ ਦੇ ਇਸੇ ਡੰਡੇ 'ਤੇ ਬਹਿਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਫਿਰ ਚਲ ਸੋ ਚਲ ਹਿੰਦੁ ਕਾਲਜ ਸੋਨੀਪਤ, ਗੌ.ਕਾਲਜ ਹਿਸਾਰ, ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰੀ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤਹਿ ਕਰਦਿਆਂ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। {{gap}}ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ (Possibilities) ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ‘ਚੋਣ' ਦਾ ਬੜਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਥਾਤਮਕਤਾ (Facticity) ਮੌਲਿਕ ਯੋਜਨਾ (Original project) ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲੇ ਸਮੇਂ ਜੇ 143 ਰੁਪਏ ਫੀਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਸੀ ਡਾ. ਜੱਗੀ ਅੱਜ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਘੇ ਵਕੀਲ ਜਾਂ ਜੱਜ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ-ਬੇੜੀ ਠੇਲ ਲੈਂਦਾ। ਫਲਸਰੂਪ ਮੁਢਲੀ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਗਈ। ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਕਦੇ ਅਕਾਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਪੁਲੀਸ ਵਿੱਚ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 161 }}</noinclude> eb8e3j2t8i7bigsenwjsxt4a7xc79sm 250 50658 222037 132808 2026-06-18T12:13:23Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222037 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ. ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਕਾਰਜ ਹੀ ਸਾਹਿਤਕ ਖੋਜ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਡਾ. ਜੱਗੀ ਦਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਹੋਣਾ, ਹਿੰਦੂ ਕਾਲਜ ਸੋਨੀਪਤ ਵਿਖੇ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਚੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ। ਜੇਕਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਚੋਣ ਸਮੇਂ ਤਥਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਹਿਲੋਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਚੋਣ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਡਾ. ਜੱਗੀ ਸ਼ਾਇਦ ਉਥੋਂ ਹੀ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ। ਫਿਰ ਉਸਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਹੁਣ ਨਾਲੋਂ ਸ਼ਾਇਦ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਜੇਕਰ ਡਾ. ਜੱਗੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਜੀਵਨ-ਸਾਥਣ ਦੀ ਚੋਣ ਆਪਣੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸਦਾ ਜੀਵਨ ਹੋਰ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਡਾ. ਜੱਗੀ ਆਪਣੇ ਗਾਡ-ਫਾਦਰ (ਗਿਆਨੀ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ) ਉੱਪਰ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਨੁਹਾਰ ਹੋਰ ਦੀ ਹੋਰ ਕਰ ਬੈਠਾ। ਤਦ ਉਸਨੂੰ ‘ਹਾਲੀ' ਦਾ ਸ਼ਿਅਰ ਯਾਦ ਆਇਆ:{{bar|3}} <poem>{{gap}}ਜਹਾਂ ਮੇਂ ਹਾਲੀ ਕਿਸੀ ਪਿ ਅਪਨੇ ਸਿਵਾ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕੀਜੀਏਗਾ, {{gap}}ਯੇ ਭੇਦ ਹੈ ਅਪਨੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਾ, ਬਸ ਇਸ ਕਾ ਚਰਚਾ ਨ ਕੀਜੀਏਗਾ।<ref>ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ (ਡਾ.), ਅਮਲ ਜਿ ਕੀਤੇ ਦੁਨੀ ਵਿਚਿ, ਗੁਰ ਰਤਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਪਟਿਆਲਾ, 2005, ਪੰ. 87. </ref> {{gap}}ਫਿਰ ਜੱਗੀ ਨੇ ਅੱਗੋਂ ਲਈ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਲੜ ਬੰਨ੍ਹ ਲਈ- {{gap}}‘ਆਪਣੀ ਹੋਣੀ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਮੈਨੂੰ ਆਪ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਤੇ, ਬਸ ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਜਾਂ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਲੈਣ ਪ੍ਰਤਿ ਮੈਂ ਬੇਰੁਖ ਹੋ ਗਿਆ।' </poem> {{gap}}ਅਸਤਿੱਤਵਵਾਦ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਦਬਾਅ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਾਦ ਅਨੁਸਾਰ ਬੰਦਾ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਵਲ ‘ਹੈ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਆਪ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਪਾ ਧਾਪੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।' {{gap}}ਸਾਰਤਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ 'Human presence in the world in not a form of being, but a form of doing, of choosing and making itself.<ref> H.J Blackham, Six Existential Thinkers, (Sartre) P. 129 </ref> {{gap}}ਆਪਣੀ ਹੋਣੀ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੀ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੱਗੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਆਪ ਲੈਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ 'ਰਾਜ’ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ:{{bar|3}} {{gap}}'ਮੈਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਦਿਖਾਵਟੀ ਹਮਦਰਦੀ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਕਰਕੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 162 }}</noinclude> gf73of7lf1cr3ehkv5as04qj9y7ekyk 250 50659 222038 132809 2026-06-18T12:13:34Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222038 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦੀ ਮੱਦਦ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਪੁਲੇਸਰਾਤ ਪਾਰ ਕਰਨੀ ਹੈ।'<ref>ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ (ਡਾ.), ਉਹੀ ਪੰ. 92 </ref> {{gap}}ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਜੀਬ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਰਿਆ ਹੋਣ ਲੱਗੀ; ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ. ਜੱਗੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ, "ਇਹ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੱਚੇ ਵਾਰਸਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਪਦ-ਚਿਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਚਲਣਾ ਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਚਲਦੇ ਰਹੇ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 93 </ref> {{gap}}ਇਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰੋ: ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਦੇ ਥੀਸਿਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਡਾ. ਜੱਗੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦੋ ਟੁੱਕ ਫ਼ੈਸਲਾ (Decision) ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ:{{bar|3}} {{gap}}‘ਪ੍ਰੋ: ਸਾਹਿਬ ਮੈਂ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਕਿ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਦੀ ਰਾਜਿਸਟਰੇਸ਼ਨ ਮੈਂ ਕਰਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਥੀਸਿਸ ਮੇਰਾ ਪੋਤਰਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰੇ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 80 </ref> {{gap}}ਇੰਜ ਆਪਣੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣਾ ਡਾ. ਜੱਗੀ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਅੰਗ ਬਣ ਗਏ। ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਸਮਝ ਪੈ ਗਈ ਸੀ:{{bar|3}} {{gap}}The self in an ongoing construction recreated in each moment thorough our choices.<ref> Donald Palmer, Sartre, P. 89</ref> {{gap}}ਅੱਗੋਂ ਲਈ ਜੋ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਫੁਰਨਾ ਫੁਰਿਆ, ਉਸੇ ਉੱਪਰ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈ ਕੇ ਅਮਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੇ ਹਿਸਾਰ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਗਾਉਨ ਤੇ ਲਾਲ ਪੱਟੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ ਤਾਂ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਲੈ ਲਿਆ। ਜੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਣਨ ਦਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ ਤਾਂ ਡੀ.ਲਿੱਟ ਕਰ ਲਈ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ (Responsibility) ਨਾਲ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਜ਼ਮੀਰ (Conscience) ਨੂੰ ਠੇਸ ਵੱਜੀ ਉਸ ਕੇਸ ਵੱਲ ਮੁੜਕੇ ਮੂੰਹ ਨਾ ਕੀਤਾ। {{gap}}ਖੋਜ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਚੜ੍ਹਤ ( Transcendence) ਬਾਰੇ ਡਾ. ਜੱਗੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦਾ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਗਿਆਨ ਹੈ:{{bar|3}} {{gap}}ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਮਿਲੀ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੀਨੀਅਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ। ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਫੈਲੋਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜੁਟਾਇਆ ਕੰਮ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਇਕੱਲੇ ਦਾ ਕੰਮ ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੀ ਨਹੀ ਸਗੋਂ, ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵੀ ਹੈ।<ref>ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ (ਡਾ.), ਉਹੀ ਪੰ. 190 </ref><noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 163 }}</noinclude> apjalxgchyrr6lm3gzf3sq7rs4bdcxi 250 50660 222039 132810 2026-06-18T12:13:40Z Harchand Bhinder 2624 /* ਗਲਤੀਆਂ ਲਾਈਆਂ */ 222039 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਖੋਜ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਖੋਜ ਪ੍ਰਤਿਕਾ ਦੇ ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਖੋਜ ਪੱਤਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਰੂਪ, ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ, ਸੰਪਾਦਨ ਤਕਨੀਕ ਆਦਿ ਸਭ ਡਾ. ਜੱਗੀ ਦੀ ਚੇਤਨਾ (Consciousness) ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਫਲ ਹਨ। ਅਚੇਤ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਚਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਅਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਚੇਤਨਾ (Unreflected Consciousness) ਤਾਂ ਵਿਹਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਉੱਪਰ ਕੁੱਝ ਮਿੰਟ ਕੇਂਦਰਿਤ ਰਹਿਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਚੇਤਨਾ (Reflected Consciousness) ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਖੋਜ ਖੇਤਰ ਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਹੋਣ ਲਈ ਪਰਮਾਵੱਸ਼ਕ ਹੈ। {{gap}}ਉਸਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ+ਤੂੰ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਖੋਜ ਪੱਤਰਕਾ ਦੇ 20 ਅੰਕ ਕੱਢਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਉਸਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮ-ਪੂਰਵਕ ਲਿਖੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਪੜ੍ਹਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸੰਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਲਿਖਕੇ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਰੁਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਕਦੇ। {{gap}}ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਨੇ ਖ਼ੁਦ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਡਾ. ਜੱਗੀ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਪਰ ਉਸਨੇ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ’ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇਕੱਤਰਤ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਹੋਰਨਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਈ ਵਰਤ ਲਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਖੋਹੇ ਜਾਣ ਦਾ ਗਿਲਾ ਸੀ। {{gap}}ਇਵੇਂ ਡਾ. ਫੌਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਪਾਸੋਂ ਐਲਬਮ ਦਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਆਪ ਲੈਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਪਰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਰੱਦ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਵੀ.ਸੀ. ਡਾ. ਜੱਗੀ ਦੀ ਖੋਜ ਦੌੜ ਵਿੱਚ (Hell is the other people) ਸਾਬਤ ਹੋਏ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਵੀ.ਸੀ. ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਵਿੱਚ (Heaven is the other people) ਸਿੰਧ ਹੋਏ। {{gap}}ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਅਸਤਿੱਤਵਵਾਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਾਰਤਰ ਬਾਰੇ ਇਕ ਵਿਦਵਾਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ: 'He (Sartre) resisted fatigue, treated pain as if it was challenge. To step up its productivity he made reckless use of stimulants. He resented the time he had to spend on washing, shaving, cleaning his teeth, taking a bath; excreting and he would economise by carrying conversations through the bath room of<noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 164 }}</noinclude> 9tlhj4mld1ba8ckn1zmv563wtd0w2ou 250 50661 222041 132813 2026-06-18T12:13:52Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222041 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>the door. He had no personal vanity...... He looks immeasurable pride in his intellect. {{gap}}"I have a golden brain." {{gap}}ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਇਹ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਡਾ. ਜੱਗੀ ਨੇ ਸਾਰਤਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਬੂਲਿਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਪਰ ਘਟਨਾ ਕਿਰਿਆ ਵਿਗਿਆਨ (Phenomenologically) ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਉਸਦੇ ਸਾਰਤਰ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਾਖੀ ਭਰਦੀ ਹੈ:{{bar|3}} {{gap}}‘ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸਾਂ, ਖੂਬ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸਾਂ। ਦਿਨ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਦੀ ਵੀ ਵਿਹਲ ਨਾ ਹੁੰਦੀ। ਘਰੋਂ ਆਈ ਰੋਟੀ ਨੂੰ ਰੋਲ ਕਰਕੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਪਕੜਕੇ ਖਾਈ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੀ ਜਾਂਦਾ। ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆਂ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਮਗਨਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੀ.ਸੀ. ਡਾ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਰਾਊਂਡ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ ਆ ਗਏ। ਮੇਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਕੁਝ ਦੇਰ ਖੜੋਤੇ। ਮੈਂ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਸੀ। ਉਹ ਚੁਪ-ਚੁਪੀਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਪਿਛੋਂ ਸ. ਤੀਰਥ ਸਿੰਘ ਸੈਕਰੇਟਰੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ.ਸੀ. ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ, ਖ਼ੁਦ ਬੁਲਾਕੇ ਲਿਆਇਆ। ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਕੇ ਪਰਤਣ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ। ਮੇਰੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ। ਕਦਰਦਾਨ ਵੀ.ਸੀ. ਸਾਹਿਬ ਖੁਸ਼ ਸਨ।<ref>ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ (ਡਾ.), ਉਹੀ ਪੰ. 157 </ref> {{gap}}ਲਿਖਣ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਗ ਸਾਰਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰਤਰ ਆਪਣੇ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:"My commandments are sewn into my skin: If I go a day without writing, the scar burns me; if I write too easily, it also burns me." ਇਵੇਂ ਹੀ ਡਾ. ਜੱਗੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ।<ref> Dominick La Capra, Op. cit.</ref> ਜਿਸ ਦਿਨ ਮੈਂ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰਾਂ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਬਹੁਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref> ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ (ਡਾ.), ਉਹੀ ਪੰ. 217 </ref> {{gap}}ਸਾਰਤਰ ਨੇ 1946 ਈ: ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਬੰਧ ਲਿਖਿਆ:- 'Existentialism is humanism.' ਅਸਤਿਤਵਵਾਦ ਮਾਨਵਵਾਦ ਹੈ, 'ਮੈਂ-ਵਾਦ’ ਨਹੀਂ, 'ਮੈਂ’ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਮਝਕੇ ਹੀ ‘ਤੂੰ’ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਜੱਗੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਇਸ ਨਤੀਜੇ 'ਤੇ ਅੱਪੜਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਵਵਾਦ ਦੀ ਸੁਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। {{gap}}ਘਟਨਾ ਇਉਂ ਹੈ ਕਿ ਡਾ. ਜੱਗੀ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ<noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 165 }}</noinclude> 8yh59c5q2wvlw6xltcd8430dxt266ac 250 50662 222042 132815 2026-06-18T12:14:00Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222042 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈਣ ਲਈ 143 ਰੁਪਏ ਫੀਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠਕੇ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਸੈਰ ਕਰਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਕੂੜੇ 'ਚੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਉਸ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਵਿੱਚ ਅੜ ਗਈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੈਨੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਉਸਦੀ ਫ਼ੀਸ ਦਾ ਮਸਲਾ ਹੱਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚੈਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 150 ਰੁਪਏ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਦ ਉਹ ਸੈਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਇੱਕ ਗੁਆਂਢੀ ਮੁਟਿਆਰ ਨੂੰ ਚੈਨੀ ਖੋ ਦੇਣ ਬਦਲੇ ਝਿੜਕਾਂ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜੱਗੀ ਤੋਂ ਉਹ ਕੁੜੀ ਰੋਂਦੀ ਨਾ ਵੇਖੀ ਗਈ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਵਾਕੇ ਉਹ ਚੈਨੀ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਉਂ ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿੱਤਵ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹੀ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ ਜੱਗੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾਖਲੇ ਤੋਂ ਰਹਿ ਗਿਆ ਪਰ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ (Sincerity) ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਅਸਤਿੱਤਵ ਬੁਲੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। {{gap}}ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ (Responsibilities) ਨਿਭਾਉਣੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿੱਤਵ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਮਾੜੇ ਤੋਂ ਮਾੜੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਆਣਪ ਸਹਿਤ ਨਜਿਠ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਜੱਗੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਉਲਟ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰੋ: ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਾਇਕ ਵਾਰਡਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪੱਤਰ ਵਿਹਾਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਪ੍ਰੋ: ਬਖ਼ਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਵਾਰਡਨ ਸਨ। ਡਾ. ਜੱਗੀ ਨੂੰ ਵਾਰਡਨ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਰਹਾਇਸ਼ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪ੍ਰੋ: ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਠਹਿਰ ਵਾਰਡਨ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ। ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰਾਂ 'ਤੇ ਸੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਘੂਰਨਾ ਤਾਂ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰਿਹਾ, ਬੁਲਾਕੇ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗ਼ਰੀਬ ਚੌਕੀਦਾਰ ਦਾ ਕਤਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਾਨਵੋਕੇਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੋਸਟਲ ਨੰ:3 ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਹੋਸਟਲ ਨੰ: 2 ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲੜਦਿਆਂ ਹਟਾਉਣਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ। ਪੁਲੀਸ ਨੂੰ ਕੇਸ ਦੇਣਾ ਵੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੋਣੀ ਸੀ। ਡਾ. ਜੱਗੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਕਾਨਵੋਕੇਸ਼ਨ ਅਨੁਸ਼ਾਸ਼ਨ ਭਰਪੂਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਨਿਬੜੀ। ਤੀਜੀ ਘਟਨਾ ਮਾਰਚ 1973 ਦੇ ਫੇਅਰਵੈਲ ਸਮਾਗਮ ਸਮੇਂ ਵਾਪਰੀ। ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਨੂੰ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਬੁਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਉਸਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਸਨ। ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 166 }}</noinclude> ksbgun2tbz17gqx7941bzn6pr6uv8a7 250 50663 222043 132816 2026-06-18T12:14:22Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222043 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੂਤ ਘੱਲਕੇ ਆਉਣੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਵੀ.ਸੀ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲੇ ਜਾਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਨਿਮੰਤਰਤ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਹਾਲਾਤ ਬਿਗੜਦੇ ਵੇਖਕੇ ਖਿਸਕ ਗਏ। ਪਿਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਵਾਰਡਨ ਡਾ. ਜੱਗੀ ਅਤੇ ਦੋ ਸਹਾਇਕ ਵਾਰਡਨ-ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਕੇਸਰ ਅਤੇ ਡਾ. ਹਰਕੀਰਤ ਸਿੰਘ। ਸਮਾਗਮ ਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ। ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਮਜਬੂਰੀ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕੇ। ਅਜਿਹੀ ਕਠਿਨ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣ ਸਮੇਂ ਆਮ ਵਿਅਕਤੀ ਘਬਰਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। {{gap}}ਇਸ ਆਤਮਕਥਾ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਣ ਤੱਕ ਡਾ. ਜੱਗੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ 52; ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ 7; ਅੰਗਰੇਜੀ (ਸੰ) 3; ਹੋਰ ਅਨੁਵਾਦ 13; ਸਾਹਿਤ-ਜਗਤ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਖੋਜ-ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਦੀ 20 ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਉਸ ਦਾ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਮਾਨ 8; ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਈ 11 ਇਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸੁਸਜਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦੇਣ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ-ਅਸਤਿੱਤਵ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ:{{bar|3}} <poem>{{gap}}ਖ਼ੁਦਾ ਤੌਫੀਕ ਦੇਤਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹੇ ਵੋਹ ਯਿਹ ਸਮਝਤੇ ਹੈਂ {{gap}}ਕਿ ਖ਼ੁਦ ਅਪਨੇ ਹਾਥੋਂ ਸੇ ਬਨਾ ਕਰਤੀ ਹੈ ਤਕਦੀਰੇਂ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 194</ref> </poem> {{gap}}ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ ਕਿ ਤਕਦੀਰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੇ ਜਾਗਰਤ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ: <poem>{{gap}}ਖ਼ੁਦਾ ਨੇ ਆਜ ਤਕ ਉਸ ਕੌਮ ਕੀ ਤਕਦੀਰ ਨਹੀਂ ਬਦਲੀ {{gap}}ਨ ਹੋ ਜਿਸ ਕੋ ਖ਼ਿਆਲ ਆਪ ਅਪਨੀ ਹਾਲਤ ਕੇ ਬਦਲਨੇ ਕਾ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 190 </ref> {{gap}}ਇਹੋ ਨੁਕਤਾ ‘ਸਵੈ’ ਦੇ ਅਸਤਿੱਤਵ ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।</poem> {{gap}}ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਮੰਥਨ ਕਰਦਿਆਂ ਅਨੇਕ ਅਨੁਭਵ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੱਝ ਹੇਠਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:{{bar|3}} <poem>{{gap}}(ਉ) ਔਕੜ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 54 </ref> {{gap}}(ਅ) ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਨਾ ਮੰਨੇ ਉੱਥੇ ਖਚਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 62 </ref> {{gap}}(ਏ) ਉਦੋਂ ਸਾਧਕ ਸਨ, ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਸਾਧਨ {{gap}} ਹਨ; ਪਰ ਸਾਧਕ ਨਹੀਂ ਹਨ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 70 </ref> {{gap}}(ਸ) ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰਿਤ ਪੰਚ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿਣਾ ਇਸਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 77 </ref> {{gap}}(ਹ) ਗਮ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੋਵੇ, ਸਮਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝ </poem><noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 167 }}</noinclude> hu6cj55tulnygec4vv7lyn4k7nb8xkr 250 50664 222044 132817 2026-06-18T12:14:30Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222044 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude><poem>{{gap}} ਦਿੰਦਾ ਹੈ|<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 177 </ref> {{gap}}(ਕ) ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਲਾਲੀ ਅੱਗ-ਰੰਗੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅੱਗ {{gap}} ਵਰਗਾ ਸੇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 182 </ref> {{gap}}(ਖ) ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤਿਆਂ ਗੱਲ ਪਰਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 91</ref> {{gap}}(ਗ) ਦੂਰੀ-ਏ-ਮੰਜ਼ਿਲ ਕਾ ਮਤਲਬ ਕੁਛ ਨਹੀਂ {{gap}} ਬਸ ਇਰਾਦੋਂ ਕੀ ਕਮੀ ਕਾ ਨਾਮ ਹੈ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 70 </ref></poem> {{gap}}ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਆਤਮ-ਕਥਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰੋ (ਡਾ.) ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੈਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਦਬਾਅ ਦੇ ਅਮਲ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿਤਵ ਅਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਵਜੋਂ 'ਸਵੈ' ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਹੈ। ਮਿਹਨਤ, ਲਗਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦਾ ਡਾ. ਜੱਗੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੁਣਾਂ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ।<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 168 }}</noinclude> 9bkz8uwzvos0nfquq6scfuec4slm604 250 50665 222045 132818 2026-06-18T12:14:38Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222045 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>''ਅਧਿਆਇ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ '' {{center|'''ਯੁੱਧ-ਨਾਦ''' }} {{gap}}'ਯੁੱਧ-ਨਾਦ' ਮਨਮੋਹਨ ਬਾਵਾ ਦਾ ਪਲੇਠਾ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ਹੈ ਪਰ ਆਮ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ (326 ਈ: ਪੂਰਬ) ਦੇ ਸਮਾਨੰਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਯੂਨਾਨੀ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਆਕਾਂਖਿਆ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਣ-ਪ੍ਰੀਸ਼ਦਾਂ ਜਾਂ ਗਣ-ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਜੂਝਣ ਦੀ ਗਾਥਾ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰੋਕਾਰ ਹੈ। ਇੰਜ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਖਾਹਿਸ਼ ਦੇ ਸਮਾਨੰਤਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਣਰਾਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿੱਤਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਭਰਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਹ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦ ‘ਮੈਂ-ਵਾਦ' ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਦੁਜਿਆਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਖਲਾਅ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਤਿੱਤਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇੰਜ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਅਸਤਿੱਤਵ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਕੌਮ ਦਾ ਅਸਤਿੱਤਵ ਅਰਥ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਜ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਸਤਿੱਤਵ ਅਤੇ ਗਣਰਾਜਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਵਡੇਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਹੋ ਨਿਬੜਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਲਈ ਜਾਂ ਰਾਜ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਅੱਜ ਕੱਲ ਅਸਤਿੱਤਵ ਜਾਂ ਹੋਂਦ ਵੀ ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਸਤਿੱਤਵ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਵਿਸਤਾਰ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਹੈ। {{gap}}ਨਾਵਲ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਦਿਆਂ ਮਕਦੂਨੀਆਂ (ਯੂਨਾਨ) ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਸਿਕੰਦਰ ਤੁਰਕੀ, ਫ਼ਾਰਸ, ਇਰਾਕ, ਬਲਖ਼-ਬੁਖ਼ਾਰਾ, ਸਮਰਕੰਦ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਫ਼ਤਹਿ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਤਕਸ਼ਸ਼ਿਲਾ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਿੱਥੋਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅੰਭੀ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸੁਲਾਹ ਕਰ ਲਈ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਪੋਰਸ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੁਲਾਹ ਕੀਤੀ। ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਪੋਰਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਗਣਤੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ ਪਰ ਛੋਟੇ '<noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 169 }}</noinclude> 1iivswibu4uq1je2tb5vjhfv0syx84z 250 50666 222046 132819 2026-06-18T12:14:44Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222046 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਗਣਤੰਤਰਾਂ ਨੇ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਛੱਕੇ ਛੁਡਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਉਂ ਇਹ ਨਾਵਲ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਸਤਿਤਵੀ ਆਕਾਂਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮੂਹਕ ਅਸਤਿਤਵ (ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ) ਦੀ ਰਾਖੀ ਦਰਮਿਆਨ ਤਨਾਓ 'ਚੋਂ ਆਪਣੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਤਥਾਤਮਕਤਾ (Facticity) ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯੂਨਾਨੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਰਸਤੂ ਦਾ ਸ਼ਗਿਰਦ ਸੀ। ਅਰਸਤੂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੁੱਧ-ਨਾਦ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਸ਼ੈਬਾਨੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਇਉਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। {{gap}}"ਇਲਮ ਅਤੇ ਅਕਲ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਅਗਿਆਨ ’ਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਉਹ (ਅਰਸਤੁ) ਇੱਕ ਕੱਟੜ ਯੂਨਾਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਅਜ਼ੀਮ ਸਮਝਦਿਆਂ, ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ 'ਚ ਯੂਨਾਨੀ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਦਾ ਝੰਡਾ ਝੁਲਾਇਆ ਜਾਏ। ਇਸੇ ਨੇ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਦਿਮਾਗ 'ਚ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰਨ ਦਾ ਖ਼ਵਾਬ ਜਗਾਇਆ ਸੀ। ਜੇ ਇਹ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸਿਕੰਦਰ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਐਨਾ ਖੂਨ ਖ਼ਰਾਬਾ"<ref>ਮਨਮੋਹਨ ਬਾਵਾ, ਯੁੱਧ ਨਾਦ (ਨਾਵਲ) ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, 2013, ਪੰ. 86 </ref> {{gap}}ਇੰਜ ਅਰਸਤੂ ਨੇ ਸਿਕੰਦਰ ਵਰਗੀ ਮਹੱਤਵ-ਆਕਾਂਸ਼ਾ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਘੜੀ। ਉਂਜ ਵੀ ਯੂਨਾਨੀ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤਿਤਵ (The Super Man) ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। Mrs. Forster-Nietzsche ਜੋ ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ਨੀਤਸ਼ੇ ਦੀ ਭੈਣ ਸੀ, ਲਿਖਦੀ ਹੈ: {{gap}}"The Greeks are interesting and extremely important because they reared such a vast number of great individuals.<ref> W.H. Wright, The Philosophy of Nietzsche, The Modern Library, Newyork, 1954 (Mrs. Forster Nietzsche's In troduction to Thus Spake Zarthustra) X X </ref> {{gap}}ਕੁੱਝ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਹੀ Thus spake zarthustra ਵਿੱਚ ਨੀਤਸ਼ੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ: {{gap}}"With the help of favorable measures great individuals might be reared who would be both different from and higher than those who heretofore have owed their existence to mere chance. Here we may still be hopeful: in the rearing of exceptional men."<ref>Ibid </ref> {{gap}}ਉਕਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸਵੈਸਿਧ ਹੈ ਕਿ ਅਰਸਤੂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਹੀ ਸਿਕੰਦਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਅਰਸਤੂ ਤਾਂ ਯੂਨਾਨੀ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਦੂਸਰੀ ਕੌਮ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਵੀ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕਾਲਿਸਥਨਸ ਜੋ ਸਿਕੰਦਰ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 170 }}</noinclude> hd745akb51oyj06lq8qn4o2q1e5bxij 250 50667 222047 132820 2026-06-18T12:14:52Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222047 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸੀ, ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਬਕਤਾਰੀਆ ਦੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਰੁਖ਼ਸਾਨਾ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸ ਦੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਸਤਾਤਿਰਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਕਾਰਨ ਉਸਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ ਅਤੇ ਸਿਕੰਦਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਰਚਣ ਲੱਗਾ ਸੀ ਪਰ ਅਰਸਤੂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਕੱਟੜ ਸਮਰਥਕ ਕਾਲਿਸਥਸ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਐਨ ਪਹਿਲਾਂ ਫੜਿਆ ਗਿਆ। {{gap}}ਅਰਸਤੂ ਦੀ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੇ ਹੀ ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ਨੀਤਸ਼ੇ ਦੀ ਸੁਪਰਮੈਨ ਵਾਲੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਮੁਸੋਲੀਨੀ ਅਤੇ ਹਿਟਲਰ ਵਰਗੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। {{gap}}ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਅਰਸਤੂ ਦੇ ਸ਼ਗਿਰਦ ਦੀ ਆਕਾਂਖ਼ਸ਼ਾ, ਉਸਦੇ ਸੁਪਰਮੈਨ ਵਜੋਂ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਸਤਿੱਤਵ ਦੀ ਬੁਲੰਦੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਾਂਗੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਜੈ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਗਣਤੰਤਰਾਂ ਦੇ ਅਸਤਿੱਤਵ ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਭੂਸਤਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਾਂਗੇ। {{gap}}ਸਿਕੰਦਰ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਖੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਲਬੂਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਜਯ ਦੀ ਤਾਂਘ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦਾ ਇਛੁੱਕ ਹੈ ਪਰ ਕਾਲਜਿੱਤ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੈਨੂੰ 'ਮਹੱਤਵਕਾਂਖਿਆ’ ਨੇ ਜਕੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਾਲਜਿੱਤ ਉਸਦਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਨੇੜਿਉਂ ਵੇਖ ਸਕੇ ਕਿ ਬੰਦੇ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ (Desires) ਉਸਨੂੰ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਾਲਜਿੱਤ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਐ ਬਾਦਸ਼ਾਹ! ਤੂੰ ਐਨਾ ਕਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਐਨੀ ਦੂਰ ਕੀ ਕਰਨ ਆਇਆ ਹੈ? ਜਦ ਕਿ ਤੂੰ ਜੋ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਿਵਾਏ ਉਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਜੋ ਤੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਥੱਲੇ ਹੈ।"<ref> ਮਨਮੋਹਨ ਬਾਵਾ, ਯੁੱਧ ਨਾਦ, ਪੰ. 35</ref> {{gap}}ਸਿਕੰਦਰ ਉਸ ਸਾਧੂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਤੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਸਿਕੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਣ ਵੀ ਹਨ। ਉਹ ਇਤਨਾ ਮਿਲਣਸਾਰ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਮੂਲੀ ਸੈਨਿਕ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਇੰਜ ਉਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ 'ਮੈਂ-ਤੂੰ’ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਉਸਨੂੰ ‘ਅਪੋਲੋ’ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਦੰਭੀ (Hypocrite) ਬੰਦਾ ਸੀ। ਪੋਰਸ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਘੋੜਾ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਦੰਭੀ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੁੱਤੇ, ਬਿੱਲੀਆਂ ਨੂੰ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇਣਾ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਭਾਗ ਮੰਨਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।<noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 171 }}</noinclude> evj8vph32m96wldi7tb1cibxge27mnv 250 50668 222048 132822 2026-06-18T12:14:58Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222048 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਚਾਣਕਯ ਸਿਕੰਦਰ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰਾਏ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਕੰਦਰ ਇਕ ਵਿਜੇਤਾ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਪਾਸ ਦੂਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਹੱਤਵਕਾਂਖੀ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਪੂਰਨ ਵਿਜੇ ਪਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ। {{gap}}ਜੰਡਾਲਾ ਦੁਰਗ ਦੇ ਕਠਾਂ ਨਾਲ਼ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਉਸਦੇ ਸੈਨਿਕ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਅਜੈ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਗੁਪਤਚਰ ਜਲਮੇਘ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਵਿਪਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਪਾਰ ਮਗਧ ਸਮਰਾਟ ਧਨਾਨੰਦ ਦੀ ਫੌਜ ਸਿਕੰਦਰ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਲੈਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਖੜੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਜੈ ਮਿੱਤਰ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦੇ ਬਾਰੇ ਇਉਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਸਿਕੰਦਰ ਬਹੁਤ ਹਠੀ ਅਤੇ ਇਰਾਦੇ ਦਾ ਪੱਕਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਇੱਕ ਸੰਪੰਨ ਸੈਨਾਪਤੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਅਭਿਨੇਤਾ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਵਿਪਾਸ਼ਾ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਜਾਏਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਹਾਰਨਾ ਹੀ ਪਵੇ।"<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 184 </ref> {{gap}}ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਿਕੰਦਰ ਆਪਣੀ ਸੰਸਾਰ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਕਾਂਖਸ਼ਾ ਹਰ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਬਜ਼ਿੱਦ ਸੀ। {{gap}}ਪਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਿਸਰ ਤੋਂ ਲੁੱਟੀ ਹੋਈ ਹੀਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪੇਟੀ ਲੱਕ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਕੇ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਾ ਵਾਂਗ ਕੁੱਦਕੇ ਉਹ ਉੱਚੇ ਚਬੂਤਰੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: <poem>{{gap}}"ਕੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਿਆਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਭ ਤੋਂ {{gap}}ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ੁਹਰਤ, ਬਹਾਦਰੀ {{gap}}ਅਤੇ ਲੁੱਟ ਮਾਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣੇ ......? {{gap}}ਆਓ ਬਹਾਦਰੋ! ਹੌਸਲਾ ਕਰੋ! ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਲ ਦੇ ਏਨਾ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ {{gap}}ਮੂੰਹ ਨਾ ਮੋੜੋ। ਸੂਰਮਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮਰਨਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਆਪਣਾ {{gap}}ਨਾਮ ਛੱਡ ਜਾਣਾ ਹੀ ਬਹਾਦਰਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ...........।"<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 185 </ref></poem> {{gap}}ਪਰ ਸਾਰੇ ਸੈਨਿਕ ਗਰਦਨਾਂ ਝੁਕਾਕੇ ਚੁਪ ਖਲੋਤੇ ਰਹੇ। ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬੋਲ ਰਿਹਾ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੰਸਾਰ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਕਾਂਖਿਆ (Desire) ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ: {{gap}}"ਮੈਨੂੰ ......ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਏ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਬਿਲਕੁੱਲ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੋਵਾਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਰਹਾਂਗਾ ਚਾਹੇ ਮੈਨੂੰ ਇਕੱਲਿਆਂ ਹੀ ਨਾ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਪਵੇ। ਜਾਓ! ਕਾਇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਜਾਓ। ਪਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਫ਼ਤਿਹ ਹਾਸਲ ਕਰਾਂਗਾ ਜਾਂ ਇੱਕ ਬਹਾਦਰ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 172 }}</noinclude> 4rv98ngf65eu5gxeaicsv3cp135bvij 250 50669 222049 132823 2026-06-18T12:15:05Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222049 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਦੀ ਮੌਤ ਮਰਾਂਗਾ; ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਰਕੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ।"<ref> ਉਹੀ</ref> {{gap}}ਕਾਇਨੋਸ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬੁੱਢਾ ਜਰਨੈਲ ਸਿਕੰਦਰ ਨੂੰ ਖਰੀਆਂ ਖਰੀਆਂ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਅਸੀਂ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ 'ਚ ਮਰੇ ..... ਲੂਲੇ ਲੰਗੜੇ ਹੋ ਗਏ..... ਰੱਬ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹੋ ਗਏ ..... ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਕਬਰ ਵੀ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੋਈ..... ਚੀਥੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੇ ਹਨ ਸਾਰੇ। ਜਦ ਸਿਪਾਹੀ ਨੂੰ ਨਾ ਆਤਮ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲੇ ਨਾ ਆਰਾਮ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾ-ਉਮੀਦ ਕਿਸ ਲਈ ਲੜੇ? ਆਪਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨਿਕਲ ਆਈਆਂ ਹਨ.......।"<ref> ਉਹੀ, 186 </ref> {{gap}}ਕਾਲਜਿੱਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਕੰਦਰ ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਤੋਂ ਫੜ੍ਹਕੇ ਲਿਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਉਸਨੂੰ ਕਲਾਨੋਸ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਨੇ ਸਿਕੰਦਰ ਨੂੰ ਅਰਜਨ ਦੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਯੁੱਧ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਉਂਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਫਲ ਵੱਲ ਨਾ ਵੇਖੋ। ਤਾਂ ਸਿਕੰਦਰ ਬੋਲਿਆ "ਕੀ ਬਿਨਾਂ ਫਲ ਦੀ ਉਮੀਦ ਦੇ ਕੋਈ ਕਰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਮੁਮਕਿਨ, ਨਾ ਮੁਮਕਿਨ! ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਹਰਤ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਪਾਰ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਮਕਿਨ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਅੱਗ ਹੈ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜਕੇ ਸੁਆਹ ਕਰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।"<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 189 </ref> ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਬੋਲ ਇਨ ਬਿਨ ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਨੀਤਸ਼ੇ ਨਾਲ਼ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਹਨ: {{gap}}Man is something that must be surpassed.<ref>Thus Spake Zarthustra, Ch. 56 </ref> {{gap}}ਕਲਾਨੋਸ ਸਿਕੰਦਰ ਨੂੰ ਬੁੱਧ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਚੇਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਚਾਹੇ ਤੂੰ ਸਮਝਦਾ ਏਂ ਕਿ ਤੇਰੀ "ਮੈਂ" ਬਹੁਤ ਮਹਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਤੂੰ ਹਰ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਸਕਦਾ ਏਂ ਪਰ ਇਹ ਤੇਰੀ ਮਿਥਿਆ ਹੈ। ਤੇਰੀ 'ਮੈਂ' ਹੀ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਬਲ ਰਹੀ ਅਗਨੀ ਹੈ।" ਪਰ ਸਿਕੰਦਰ ਦਾ ਤਾਂ ਅਸਤਿਤਵ ਇੰਜ ਬੋਲਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਜੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਸ ‘ਮੈਂ' ਦੀ ਅੱਗ ਨਾ ਰਹੀ ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੈਂ ਹੀ ਕਿੱਥੇ ਰਹਾਂਗਾ? ਗ਼ੈਰਤਮੰਦੀ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਖੁਹਾਇਸ਼ ਹੀ ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਏ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਅੰਦਰ; ਇਸੇ ਤੋਂ ਹੀ ਛੋਟੇ ਵੱਡੇ ਕਰਮ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।"<ref> ਮਨਮੋਹਨ ਬਾਵਾ, ਉਹੀ, 189</ref> {{gap}}ਕਲਾਨੋਸ ਇਥੇ ਯੂਨਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਇਹੀ ਤੇ ਅੰਤਰ ਏ ਤੁਹਾਡੇ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ। ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨਹੀਂ, ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਝਾਤੀ ਮਾਰਕੇ ਵੇਖੋ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰੋ।<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 173 }}</noinclude> dlmdsvf9lh3mjdqh011kpaxmv437dbl 250 50670 222050 132824 2026-06-18T12:15:20Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222050 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਾਸ਼ਨਾਵਾਂ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਧੂਆਂ ਲੋਪ ਹੋ ਜਾਏਗਾ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਫ਼ ਸਾਫ਼ ਵੇਖਣ ਦੇ ਸਮਰਥ ਹੋ ਜਾਓਗੇ।<ref> ਉਹੀ</ref> {{gap}}ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝੋ, ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਪਛਾਣੋ (Know thyself) ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਿਹਿਤ ਹੈ। {{gap}}ਸਿਕੰਦਰ ਸ਼ਗਨ/ਅਪਸ਼ਗਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੇਵੀ ਮਿੱਤਰਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਅੱਗੇ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੱਕਰੇ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇਣ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਬੱਕਰਾ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਹੱਥ ਪੈਰ ਮਾਰਨ ਲੱਗਾ। ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਭ/ਅਪਸ਼ਗਨ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਿਕੰਦਰ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਐਲਾਨ ਕਰ ਦੇਵੋ ਕਿ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਜਾਏਗਾ। ਅਸੀਂ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਰਹੇ ਹਾਂ।" <ref>ਉਹੀ, 190</ref> {{gap}}ਕਾਲਜਿੱਤ ਦੇ ਅਗਨ ਸਮਾਧ ਲੈਣ ਸਮੇਂ ਸਿਕੰਦਰ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਕੀ ਫੇਰ ਸਚਮੁੱਚ ਕਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ" {{gap}}"ਅਸੀਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮਿਲਾਂਗੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ। ਤੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸਿਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਸਾ ਏਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਦੂਜਾ ਪਾਸਾ।" ਕਾਲਜਿੱਤ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। {{gap}}ਸਿਕੰਦਰ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝਦਾ ਹੋਇਆ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ- ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਾਂਗੇ?" {{gap}}ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ: {{gap}}ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ।<ref> ਉਹੀ, 191</ref> {{gap}}ਇਹੋ ਤਾਂ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੂਨਯ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਉਦੋਂ ਮਿਲਾਂਗੇ ਜਦੋਂ Being ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੋ ਕੇ Nothingness ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। {{gap}}ਅਸਤਿਤਵ ਦੇ ਜੋ ਅਰਥ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਹਨ ਉਹ ਅਰਥ ਵਿਸਤਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਜਾਂ ਰਾਜ ਲਈ ਹਨ, ਬੇਸ਼ਕ ਅਸੀਂ ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂਸਤਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਨੀ ਇੱਕੀ ਦਾ ਹੀ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਯੁੱਧ ਨਾਦ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਸਿਕੰਦਰ ਤਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਕਾਂਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਕਾਂਖਿਆਵਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਲ਼ ਮਕੈਰੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ: {{gap}}"So long as he is in flesh, man is never delivered from the temptations of the world."<ref> John Macquarrie, An Existential Theology, P. 55</ref> {{gap}}ਯੁੱਧ-ਨਾਦ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਈਸਾ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਚ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਗਣਰਾਜ ਆਪਣੇ ਹੋਂਦ ਲਈ ਲੜਦੇ ਵਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ<noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 174 }}</noinclude> idjtxs1i8tmilb697kqma62xztqduty 250 50671 222051 132825 2026-06-18T12:15:28Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222051 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਗਣਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕਠ, ਮਲ਼, ਕਸ਼ੂਦਰਕ, ਅਸ਼ਵਾਕ, ਨਾਗ, ਤਕਸ਼ਕ ਆਦਿ ਜਨਪਦਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਤਿਹਾਸ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਚੁੱਪ ਹੈ ਪਰ ਨਾਵਲਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। {{gap}}ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਨਪਦਾਂ (ਗਣਤੰਤਰਾਂ) ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਨਾਵਲਕਾਰ ਨੇ ਜੋ ਕਲਪਤ ਪਾਤਰ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਅਜੈ ਮਿੱਤਰ ਹੈ। ਅਜੈ ਮਿੱਤਰ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਤਕਸ਼ਸ਼ਿਲਾ ਵਿਖੇ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਸ਼ਿਵਰ ਵਿੱਚ ਰਥਕਾਰ, ਬੁਤਘਾੜੇ ਅਤੇ ਦੁਭਾਸ਼ੀਏ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸਦਾ ਅਸਲ ਮਨੋਰਥ ਆਪਣੇ ਗਣਰਾਜਾਂ/ਜਨਪਦਾਂ ਲਈ ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਯੁੱਧ-ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦੀ ਜਾਸੂਸੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। {{gap}}ਆਰਗਸ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਜਾਣ ਸਮੇਂ ਉਧਾਲੀ ਹੋਈ ਇਸਤਰੀ ਮਾਧਵੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਅਜੈ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਕਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜੈਸਨ ਨਾਂ ਦਾ ਯਵਨ ਮਾਧਵੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਵਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਉਣਾ ਲੋਚਦਾ ਹੈ। ਅਜੈ ਮਿੱਤਰ ਉਸਨੂੰ ਮੁੱਠ-ਭੇੜ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਧਵੀ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜੈ ਨੇ ਉਸਦਾ (ਜੈਸਨ ਦਾ) ਵਧ ਉਸਦੇ ਕਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਅਜੈ ਨੇ ਦਰਅਸਲ ਉਸਦਾ ਕਤਲ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ (ਅਸਤਿਤਵ) ਲਈ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਜੈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਸੂਖਮ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ, ਜੋ ਵਾਸਤਵ ’ਚ ‘ਮੈਂ ਹਾਂ।"<ref> ਮਨਮੋਹਨ ਬਾਵਾ, ਉਹੀ, ਪੰ. 74 </ref> {{gap}}ਇਸ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਵਿਜੈ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਵੈ ਦੀ ਸਮਝ ਵੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਦਰ ਵੀ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣਾ ਅਸਤਿਤਵ ਗੁਆ ਬਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਗੇਂਦ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸਦੀ ਮਹਿਬੂਬਾ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਧਵੀ ਤੋਂ ਵਿਦਾਇਗੀ ਲੈਣ ਸਮੇਂ ਅਜੈ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇੰਜ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: {{gap}}"ਅਜੈ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ (ਮਾਧਵੀ ਦੀਆਂ) ਬਾਹਾਂ ਚੋਂ ਕੱਢਣਾ ਕਠਿਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਮੋਹ ਪਿਆਰ ਵੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਸਤੂ ਹੈ?<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 100-101</ref> {{gap}}ਉਹ ਤਾਂ ਕਠ ਗਣਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਦੇਵਯਾਨੀ ਤੋਂ ਛੁੱਟੀ ਲੈ ਕੇ ਤਕਸ਼ਸ਼ਿਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆ ਸਕਿਆ। {{gap}}ਆਚਾਰੀਆ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਅਜੈ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੇ ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਭੇਜੇ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰੇਗਾ ਤਾਂ ਅਜੈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਬਾਰੇ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 175 }}</noinclude> dzm6nsq3lvc60yejvwi054v07jimp7e 250 50672 222052 132826 2026-06-18T12:15:35Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222052 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਾਸ਼ਨਾਵਾਂ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਧੂਆਂ ਲੋਪ ਹੋ ਜਾਏਗਾ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਫ਼ ਸਾਫ਼ ਵੇਖਣ ਦੇ ਸਮਰਥ ਹੋ ਜਾਓਗੇ।"<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 102 </ref> {{gap}}ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝੋ, ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਪਛਾਣੋ (Know thyself) ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਿਹਿਤ ਹੈ। {{gap}}ਸਿਕੰਦਰ ਸ਼ਗਨ/ਅਪਸ਼ਗਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੇਵੀ ਮਿੱਤਰਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਅੱਗੇ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੱਕਰੇ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇਣ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਬੱਕਰਾ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਹੱਥ ਪੈਰ ਮਾਰਨ ਲੱਗਾ। ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਭ/ਅਪਸ਼ਗਨ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਿਕੰਦਰ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਐਲਾਨ ਕਰ ਦੇਵੋ ਕਿ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਜਾਏਗਾ। ਅਸੀਂ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਰਹੇ ਹਾਂ।"<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 103</ref> <poem>{{gap}}ਕਾਲਜਿੱਤ ਦੇ ਅਗਨ ਸਮਾਧ ਲੈਣ ਸਮੇਂ ਸਿਕੰਦਰ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਕੀ ਫੇਰ ਸਚਮੁੱਚ ਕਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ" {{gap}}"ਅਸੀਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮਿਲਾਂਗੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ। ਤੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸਿਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਸਾ ਏਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਦੂਜਾ ਪਾਸਾ।" ਕਾਲਜਿੱਤ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। {{gap}}ਸਿਕੰਦਰ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝਦਾ ਹੋਇਆ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ- ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਾਂਗੇ?" {{gap}}ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ: {{gap}}ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 109</ref></poem> {{gap}}ਇਹੋ ਤਾਂ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੂਨਯ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਉਦੋਂ ਮਿਲਾਂਗੇ ਜਦੋਂ Being ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੋ ਕੇ Nothingness ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। {{gap}}ਅਸਤਿਤਵ ਦੇ ਜੋ ਅਰਥ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਹਨ ਉਹ ਅਰਥ ਵਿਸਤਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਜਾਂ ਰਾਜ ਲਈ ਹਨ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਅਸੀਂ ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂਸਤਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਨੀ ਇੱਕੀ ਦਾ ਹੀ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਯੁੱਧ ਨਾਦ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਸਿਕੰਦਰ ਤਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਕਾਂਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਕਾਂਖਿਆਵਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਨ ਮਕੈਰੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ: {{gap}}"So long as he is in flesh, man is never delivered from the temptations of the world."<ref>John Macquarrie, An Existential Theology, P. 55 </ref> {{gap}}'ਯੁੱਧ-ਨਾਦ’ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਈਸਾ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਚ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਗਣਰਾਜ ਆਪਣੇ ਹੋਂਦ ਲਈ ਲੜਦੇ ਵਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 174 }}</noinclude> jaqhyul4rver4gw4lychda4nx5gpgur 250 50673 222053 132827 2026-06-18T12:15:43Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222053 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਗਣਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕਠ, ਮਲ੍ਹ, ਕਸ਼ੂਦਰਕ, ਅਸ਼ਵਾਕ, ਨਾਗ, ਤਕਸ਼ਕ ਆਦਿ ਜਨਪਦਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਤਿਹਾਸ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਚੁੱਪ ਹੈ ਪਰ ਨਾਵਲਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। {{gap}}ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਨਪਦਾਂ (ਗਣਤੰਤਰਾਂ) ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਨਾਵਲਕਾਰ ਨੇ ਜੋ ਕਲਪਤ ਪਾਤਰ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਅਜੈ ਮਿੱਤਰ ਹੈ। ਅਜੈ ਮਿੱਤਰ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਵਿਖੇ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਸ਼ਿਵਰ ਵਿੱਚ ਰਥਕਾਰ, ਬੁਤਘਾੜੇ ਅਤੇ ਦੁਭਾਸ਼ੀਏ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸਦਾ ਅਸਲ ਮਨੋਰਥ ਆਪਣੇ ਗਣਰਾਜਾਂ/ਜਨਪਦਾਂ ਲਈ ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਯੁੱਧ-ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦੀ ਜਾਸੂਸੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। {{gap}}ਆਰਗਸ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਜਾਣ ਸਮੇਂ ਉਧਾਲੀ ਹੋਈ ਇਸਤਰੀ ਮਾਧਵੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਅਜੈ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਕਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜੈਸਨ ਨਾਂ ਦਾ ਯਵਨ ਮਾਧਵੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਵਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਉਣਾ ਲੋਚਦਾ ਹੈ। ਅਜੈ ਮਿੱਤਰ ਉਸਨੂੰ ਮੁੱਠ-ਭੇੜ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਧਵੀ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜੈ ਨੇ ਉਸਦਾ (ਜੈਸਨ ਦਾ) ਵਧ ਉਸਦੇ ਕਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਅਜੈ ਨੇ ਦਰਅਸਲ ਉਸਦਾ ਕਤਲ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ (ਅਸਤਿਤਵ) ਲਈ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਜੈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਸੂਖਮ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ, ਜੋ ਵਾਸਤਵ ’ਚ ‘ਮੈਂ ਹਾਂ।"<ref>ਮਨਮੋਹਨ ਬਾਵਾ, ਉਹੀ, ਪੰ. 74 </ref> {{gap}}ਇਸ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਵਿਜੈ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਵੈ ਦੀ ਸਮਝ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦਰ ਵੀ। ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣਾ ਅਸਤਿਤਵ ਗੁਆ ਬਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਗੇਂਦ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸਦੀ ਮਹਿਬੂਬਾ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਧਵੀ ਤੋਂ ਵਿਦਾਇਗੀ ਲੈਣ ਸਮੇਂ ਅਜੈ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇੰਜ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: {{gap}}"ਅਜੈ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ (ਮਾਧਵੀ ਦੀਆਂ) ਬਾਹਾਂ 'ਚੋਂ ਕੱਢਣਾ ਕਠਿਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਮੋਹ ਪਿਆਰ ਵੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਸਤੂ ਹੈ?<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 100-101 </ref> {{gap}}ਉਹ ਤਾਂ ਕਠ ਗਣਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਦੇਵਯਾਨੀ ਤੋਂ ਛੁੱਟੀ ਲੈ ਕੇ ਤਕਸ਼ਸ਼ਿਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆ ਸਕਿਆ। {{gap}}ਆਚਾਰੀਆ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਅਜੈ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੇ ਤਕਸ਼ਸ਼ਿਲਾ ਭੇਜੇ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰੇਗਾ ਤਾਂ ਅਜੈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਬਾਰੇ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 175 }}</noinclude> rdyhv55d8ny1rzjvg49ptp362dvkxjp 250 50675 222054 132829 2026-06-18T12:15:51Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222054 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਆਚਾਰਯ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਜੋ ਨੁਕਤਾ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ Husserl (ਹੁਸਰਲ) ਦੀ ਬਰੈਕਟਿੰਗ (Epoche) ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਣ ਵੇਲੇ ਪੂਰਵ-ਗਿਆਨ ਤੇ ਘਟਨਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਲਘੂਕਰਣ (Phenomenological reduction) ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਖੋ ਆਚਾਰਯ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰ: {{gap}}"......ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਜਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਂਡਾ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪਨੂੰ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਸੁਚੇਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਬੋਧ ਅਣਜਾਣ ਬਣ ਜਾਏ।"<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 102 </ref> {{gap}}ਆਚਾਰੀਆ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਸੱਚ ਸਦਾ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਨੁਭਵ ਹੈ। ਦੁਸਰੇ ਦਾ ਗਿਆਨ ਤੁਹਾਡਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਸੱਚ ਦਾ ਕੋਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਪਰੰਪਰਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਤ ਵਿਧਾ ਸੱਚ ਹਰ ਵਾਰ ਨਵਾਂ ਹੈ, ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਨਵਾਂ ਹੈ।"<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 103 </ref> {{gap}}ਇਵੇਂ ਹੀ ਆਰੀਅਕ ਨਾਗ (ਬੁੱਢੇ-ਵਿਅਕਤੀ) ਦੀ ਕੁਟੀਆ ਵਿੱਚ ਅਜੈ ਮਿੱਤਰ ਕੁੱਝ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਇਕੱਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਧੀ ਲਾਉਣ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: {{gap}}" .........ਮੈਂ ਭੀੜ ਭਾੜ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਕੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਾਸਤਵ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।... ਆਪਨੂੰ ਸੰਸਾਰਿਕ ਕੰਮਾਂ 'ਚ ਵਿਅਸਤ ਕਰ ਲੈਣਾ ਕਿ ਕਿਰਤੀ ਦੇ ਉਪਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਣ ਦੀ ਵਿਹਲ ਹੀ ਨਾ ਮਿਲੇ.............।"<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 109</ref> {{gap}}ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਫਰੈਡਰਿਕ ਨੀਤਸ਼ੇ ਦੇ ਹਨ:{{bar|3}} {{gap}}"Flee, my friend, into they solitude!... Admirably do forest and rock know how to be silent with thee..........."<ref>Thus Spake Zarthustra, Ch. 12 </ref> {{gap}}ਭਿਖੂ ਦੇਵ ਘੋਸ਼ ਤੋਂ ਅਜੈ ਮਿੱਤਰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਘੋਸ਼ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀਆਂ ਵਾਲਾ ਜਵਾਬ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਉਚਿਆਇਆ (Transcend)ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਜੀਵਨ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਕੁੱਝ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।"<ref> ਮਨਮੋਹਨ ਬਾਵਾ, ਉਹੀ, ਪੰ. 124 </ref> {{gap}}ਪਿੰਪਰਮਾ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਗਣਪਤੀ ਸ਼ੁਕਲ ਨੇ ਅਜੈ ਮਿੱਤਰ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 176 }}</noinclude> 65vuzeq5bfsja25q52w49fqpq84uhr7 250 50676 222055 132830 2026-06-18T12:15:58Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222055 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਠ ਗਣਰਾਜ ਨੇ ਪਰੂਵਰਸ਼ ਅਤੇ ਅਭਿਸਾਰ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਦੋ ਵਾਰ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਨੇ ਅਜੈ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਿਖਾਵਾ ਨਾ ਕਰਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਠੀਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੈਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ: {{gap}}"ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤੰਨ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅਸਤਿਤਵ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ।"<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 129</ref> {{gap}}ਚਾਣਕਯ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਨੀਤੀਵਾਨ ਸੀ ਪਰ ਕਠ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਅਜੈ ਮਿੱਤਰ ਆਪਣੀ ਹਾਜ਼ਰ-ਜੁਆਬੀ ਕਾਰਨ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੰਗਾਰ ਸਕਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। {{gap}}ਮਾਰਟਿਨ ਹਾਈਡਿਗਰ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ (Possibilities) ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਕੰਦਰ ਮਾਰ-ਧਾੜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ, ਸਾਮੰਤਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਪਿਛੇ ਛੱਡ ਜਾਏਗਾ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਆਰੀਆਕਰਨ ਕਰ ਦੇਣਗੇ- ਚਾਣਕਯ ਅਜਿਹੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਅਜੈ ਨਾਲ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਕਥਾਨਕ ਦਾ ਭਾਗ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਵਿਜੈ ਮਿੱਤਰ ਆਪਣੇ ਗਣਤੰਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਯਵਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਾਰੀ ਟੱਕਰ ਦੇਣ ਲਈ ਉਹ ਇੱਕ ਸੰਗਠਨ, ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਯੁੱਧ-ਵਿਧੀ ਉਲੀਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਯੁੱਧ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੇੜਿਉਂ ਤੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਜੈ ਸਾਰੇ ਗਣਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੀਲਾ ਯੁੱਧ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ 'ਯੁੱਧ-ਵਿਊ' ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਗਣਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦਾ ‘ਸ਼ਕਟ-ਵਿਊ' ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਜੀਤ ਹੱਥੋਂ ਸਿਕੰਦਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਣਤੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹ ਦੀ ਰਾਏ ਵਿਅਕਤੀ 'ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇਵਯਾਨੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਜੀਤ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਨੀ ਪਈ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਜੀਤ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤੂ ਉਪਰੰਤ ਦੇਵਯਾਨੀ ਉਸਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਾਲਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਣਰਾਜਾਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਪਾਲਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸੀ। {{gap}}ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਫਿਲਿਪਸ ਨੇ ਵਲ੍ਹਾਪੁਰ ਗਣਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤਬਾਹੀ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 177 }}</noinclude> ktmv8l32llqx3i0errbzsixqoqdj6el 250 50677 222056 132832 2026-06-18T12:16:05Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222056 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਗਰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੇ। ਮਾਵਾਂ, ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੱਕ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਆਫ਼ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਅਜੈ ਮਿੱਤਰ ਪੂਰੇ ਕਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ: {{gap}}"ਐ ਨਿਰਦਈ ਫਿਲਿਪਸ, ਮੈਂ ਵਿਪਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਕੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬੱਚਿਆਂ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲਵਾਂਗਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰੀਆਂ ਬਾਹਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤਰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਸਵਾਸ ਚਲਦੇ ਹਨ.....।"<ref>ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 174 </ref> {{gap}}ਹੁਣ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸਿਕੰਦਰ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਹੰਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗਣਤੰਤਰਾਂ ਦਾ ਸਵੈ-ਅਭਿਮਾਨ। ਦਰਅਸਲ ਸਿਕੰਦਰ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਜੇਤਾ ਕਹਿਲਾਉਣ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਬੰਨੇ ਗਣਰਾਜਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਸਵੈ-ਅਭਿਮਾਨ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਸਵੈ-ਅਭਿਮਾਨ ਸੰਬੰਧੀ ਹੀ ਨੀਤਸ਼ੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਚੇਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: {{gap}}"Behind thy thoughts and feelings, my brother, there is a mighty lord, An unknown sage....it is called Self; it dwelleth in the body, It is thy body."<ref>Thus Spake Zarthustra, Ch. 4 </ref> {{gap}}ਅਜੈ ਮਿੱਤਰ ਨਿਡਰ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਣਰਾਜਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਕੰਦਰ ਨੂੰ ਕਰਾਰੀ ਹਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਫ਼ਿਲਿਪਸ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਧਨ ਚਾਣਕਯ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ 'ਤੇ ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਗਧ ਰਾਜ ਲਈ ਵਰਤਨ ਵਾਸਤੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਸਿਕੰਦਰ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਸਮੇਂ ਹੋਰਨਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰੁਖ਼ਸਾਨਾ ਅਤੇ ਸਤਾਤਿਰਾ ਵਰਗੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਗਣਰਾਜ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ 'ਧੀ' ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਸ ਧੀ ਮਾਧਵੀ ਦਾ ਉਧਾਲਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਬਚਾਕੇ ਰੱਖੀ। ਅਜੈ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੇ ਸਿਕੰਦਰ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਕਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਧਾੜਵੀਂ’ ਅਤੇ ‘ਲੁਟੇਰੇ’ ਦੀ ਪਦਵੀ ਜੋਗਾ ਹੀ ਬਣਾਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। {{gap}}ਅਖੀਰ ਤੇ ਵਿਜੈ ਮਿੱਤਰ ਚਾਣਕਯ ਨੂੰ ਮਗਧ ਰਾਜ ਸੰਬੰਧੀ ਜਨਪਦਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੇਵਲ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਤੇ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਨਪਦਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਅਤੇ ਅਸਤਿਤਵ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 178 }}</noinclude> ld3cg3chnk0i7z7h04xguvvut2wn2nd 250 50678 222057 132833 2026-06-18T12:16:15Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222057 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>''ਅਧਿਆਇ ਤੇਰਵਾਂ'' {{center|'''ਟਾਵਾਂ ਟਾਵਾਂ ਤਾਰਾ''' }} {{gap}}‘ਟਾਵਾਂ ਟਾਵਾਂ ਤਾਰਾ’ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗਲਪਕਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਮਨਸ਼ਾ ਯਾਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਵਡ-ਆਕਾਰੀ ਨਾਵਲ ਹੈ ਜੋ 1997 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਆਕਾਰ ਪੱਖੋਂ ਹੀ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਮਹਾਂ-ਕਾਵਿਕ ਵਾਰਤਕ (Epic in prose) ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਵਿੱਚ ਇਹ 578 ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਪੀਆਂਤਰ ਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਜਤਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੌਲੀ ਅਤੇ ਜਗਜੀਤ ਕੌਰ ਜੌਲੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਇੱਕ ‘ਹਡਵਰਤੀ ਬਿਰਤਾਂਤ' (Autobiographical novel) ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਆਰੰਭ ਦੂਜੀ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, 'ਜਦੋਂ ਉੱਤੇ ਅੱਲਾ ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ ਥੱਲੇ ਗੋਰਿਆਂ ਦਾ।' {{gap}}ਨਾਵਲਕਾਰ ਨੇ ਜਿਸ ਤਥਾਤਮਕਤਾ (Facticity) ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਥਿਤੀ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਨਾਇਕ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: {{gap}}"......ਏਸ ਵਸੇਬ ਵਿੱਚ ਗੁਣ, ਹੁਨਰ ਤੇ ਸੁਹੱਪਣ ਦੀ ਕੋਈ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਮੀਆਂ। ਇਹ ਡੰਗਰਾਂ ਵਰਗੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦਾ ਮੁਆਸ਼ਰਾ ਏ। ਤੂੰ ਉਹ ਗੌਂਦਾ ਏ ਨਾ, ਫੁੱਲ ਅੱਗ ਦੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸਾੜੀਏ ਜੀ। ਪਰ ਏਸ ਰਹਿਤਲ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਪੁੰਗਰਨ ਦੇਂਦਾ। ਭਾਅ ਬਾਸੂ ਜੇਹਾ ਕੌਡੀ ਦਾ ਖਿਡਕਾਰ ਜੰਮ ਪਵੇ ਤੇ ਸਾੜੇ ਪਾਰੋਂ ਲੱਤ ਭੰਨ ਦੇਂਦੇ ਨੇ। ਨਿੱਜੀ ਸੁਨਿਆਰੀ ਵਰਗੀ ਸੋਹਣੀ ਕੁੜੀ ਜੰਮ ਪਵੇ ਤੇ ਕੋਈ ਸਰਵਰ ਉਹਨੂੰ ਉਧਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਨੇ। ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਸਾਂ। ਮਲਿਕ ਮੁਰਾਦ ਅਲੀ ਤੇ ਵਾਰਸ ਮੇਰਾ ਰਾਹ ਡੱਕਣ ਲਈ ਸਾਰਾ ਟਿੱਲ ਲਾਂਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹੋ ਗੁਜ਼ਰੀ ਏ ਜਿਹੜੀ ਏਸ ਵਸੇਬੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਗੁਣੀ ਬੰਦੇ, ਜ਼ਨਾਨੀ ਨਾਲ ਵਾਪਰਦੀ ਏ। ਤੂੰ ਹੀਰ ਜ਼ਰੂਰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਕਰ ਪਰ ਆਪਣੇ ਸ਼ੌਕ ਲਈ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੁਨਾਣ ਜਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਭਰਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਏਹ ਵਸੇਬ ਤੇਰੇ ਜੇਹੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।<ref> ਮੁਹੰਮਦ ਮਨਸ਼ਾ ਯਾਦ, ਟਾਵਾਂ ਟਾਵਾਂ ਤਾਰਾ (ਨਾਵਲ), (ਲਿਪੀਆਂਤਰ ਤੇ ਸੰਪਾਦਨ), ਜਤਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੌਲੀ- ਜਗਜੀਤ ਕੌਰ ਜੌਲੀ; ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ 2007, ਪੰਨਾ 242</ref><noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 179 }}</noinclude> ne6hp4ojz6qmnr0reory5yahaoxmmh4 250 50680 222058 132835 2026-06-18T12:16:21Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222058 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਸ਼ਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ‘ਤਥਾਤਮਕਤਾ' ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਬੇਕਦਰੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਜਿਹੋ ਜੇਹਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਿਤਵਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਉਪਰੋਕਤ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਏ ਹਨ। ਮਾ. ਸ਼ਫ਼ਕਤ ਉੱਲੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ:{{bar|3}} {{gap}}"ਸੰਨ ਛਤਾਲੀ ਦੀ ਗੱਲ ਏ ਮੈਂ ਰੋਪੜ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ। ਜਲਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਰ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸਾਂ ਪਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਫ਼ਲਾਹੀ ਇਸਲਾਮੀ ਮੁਲਕ ਬਣੇਗਾ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਸਾਵਾਤ ਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਮਿਲੇਗਾ।.......ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਲਈ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਜਾਂ ਵੱਢੀ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਅਫ਼ਸਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਦਮ ਤੇ ਫ਼ੌਜ, ਵਤਨ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਮੁਹਾਫ਼ਜ਼। ਚੋਰੀ, ਡਕੈਤੀ, ਕਤਲ ਤੇ ਉਧਾਲੇ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ ਪਰ ਜੇ ਕਿਧਰੇ ਕੋਈ ਵਾਰਦਾਤ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਜਰਮ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਦੇਵੇਗੀ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਤੇ ਵੇਲੇ ਸਿਰ ਇਨਸਾਫ਼ ਮਿਲੇਗਾ ਤੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ੁਦੀ ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਨਫ਼ਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।....... ਪਰ ਹੁਣ ਸੋਚਨਾ ਆਂ ਪਈ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕੀ ਜਿਹੜੇ ਮੇਰੀਆਂ ਤਕਰੀਰਾਂ ਉੱਤੇ ‘ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ' ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਂਦੇ ਸਨ ਇੱਕ ਥਾਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਵਣ ਤੇ ਮੇਰਾ ਕੀ ਹਸ਼ਰ ਕਰਨ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 174 </ref> {{gap}}ਇਹੋ ਜੇਹੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਦੇ ਬੇਗਮਪੁਰੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁੱਝ ਵਾਪਰਿਆ ਜਾਂ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਅਤੇ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ। {{gap}}ਦਰਅਸਲ, ਇਸ ਵਸੇਬੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ (ਕੰਮੀ ਲੋਕਾਂ) ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਟੀਆ ਜਾਂ ਕਹੋ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਚੌਧਰੀ ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਿਆਂ ਮਾ. ਗਰਦਾਰੀ ਲਾਲ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਲੁਹਾਰ, ਤਰਖਾਣ, ਘੁਮਿਆਰ, ਨਾਈ, ਮਾਛੀ, ਮਰਾਸੀ ਆਦਿ ਸਭ ਕਿੱਤੇ ਹਨ, ਪੇਸ਼ੇ ਹਨ- ਇਹ ਜ਼ਾਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ:{{bar|3}} {{gap}}"........ਜ਼ਾਤਪਾਤ ਦੀ ਵੰਡ ਅਸਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰੜੀ ਸੀ ਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਹੈ। ਤੁਸਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ ਕਿਉਂ ਜੇ ਭਾਵੇਂ ਤੁਹਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਦੂ ਈ ਸਨ ਪਰ ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਏ ਈ ਏਸ ਕਰਕੇ ਸਨ ਪਈ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਕੋਈ ਛੂਤ-ਛਾਤ, ਜ਼ਾਤ-ਪਾਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।"<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 68 </ref> {{gap}}ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਦਵਾਰਕਾ ਦਾਸ,<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 180 }}</noinclude> 9u8pficsj26hkb338ma77zn79qapyu3 250 50681 222059 132836 2026-06-18T12:16:29Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222059 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਮੌਲਵੀ ਬਰਕਤ ਉੱਲਾ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਗਣਪਤ ਰਾਏ ਨੇ ਵੀ ਭਰਿਆ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ 'ਪੰਚਾਂ ਦਾ ਕਿਹਾ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਪੰਤਾਲਾ ਉੱਥੇ ਦਾ ਉੱਥੇ' ਹੀ ਰਿਹਾ। ਛੂਤ-ਛਾਤ ਅਤੇ ਜ਼ਾਤ-ਪਾਤ ਹੀ ਸਾਰੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਫੈਲਿਆ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਨਾਵਲ ਦੇ ਨਾਇਕ ਖ਼ਾਲਿਦ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦਰਵੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਾਊਪੁਣੇ ਕਾਰਨ ਮਲਿਕਾਂ ਦੇ ਧੱਕੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੇ ਦਾਦੇ ਕੋਲੋਂ ਮਲਿਕ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਭੋਇੰ ਹੜੱਪ ਲਈ, ਉਸਦੇ ਅੱਬੇ ਨੂੰ ਮਲਿਕ ਮੁਰਾਦ ਅਲੀ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਵਾਰੀ ਵਾਰਸ ਅਲੀ ਜੰਮ ਪਿਆ। {{gap}}ਵਾਰਸ ਅਲੀ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਨਲਾਇਕ ਸੀ। ਪਰ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਟੁਰਕੇ ਜਾਂਦੇ। ਖ਼ਾਲਿਦ ਫਸਟ ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮੈਟਰਿਕ ਕਰ ਗਿਆ। ਜੁਰਾ ਅਤੇ ਵਾਰਸ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਏ। ਇੰਜ ਵਾਰਸ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਖ਼ਾਲਿਦ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਚੇਤਨਾ ਦਰਿਆਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਧਿਆਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੱਲ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਜੂਰੇ, ਜੇਰੂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਰਲਕੇ ਉਹ ਬਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਪਿੰਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੂਰੇ ਹੋਰੀਂ ਉੱਥੇ ਵਿਆਹੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਧੀ ਸਕੀਨਾ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਟੂੰਬਾਂ ਧੁਆਉਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸੁਨਿਆਰਾਂ ਦੀ ਕੁੜੀ ਨਜ਼ਮਾਂ (ਨਿੱਜੀ) ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਖ਼ਾਲਿਦ ਸਕੀਨਾ ਦੇ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੱਜੀ ਸਕੀਨਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਸੁਣਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਰੀਕਾਰਡਾਂ ਦਾ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੱਜੀ ਖ਼ਾਲਿਦ ਨੂੰ ਖ਼ਤ ਲਿਖਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਕੀਨਾ ਦੇ ਘਰ ਵਾਲਾ ਚਾਂਦਾ ਕੁੱਬੇ ਜੁਲਾਹੇ ਪਾਸੋਂ ਹੀ ਚਿੱਠੀਆਂ ਲਿਖਾਕੇ ਨੱਜੀ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਵਰ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਰਾਰਤ ਦਾ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੁੱਬੇ ਤੋਂ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੀ ਤਰਫ਼ੋਂ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖਾਕੇ ਨੱਜੀ ਨੂੰ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਡੇਰੇ ਬੁਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਨੱਜੀ ਦੇ ਭਾਅ ਦਾ ਉਸਨੂੰ ਖ਼ਾਲਿਦ ਨੇ ਬੁਲਾਇਆ ਹੈ। ਇਉਂ ਨੱਜੀ ਸਰਵਰ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਖ਼ਾਲਿਦ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਲੀਸ ਕੁਟਾਪਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੁਲਿਸ ਗਾਹਲਾਂ ਵੀ ਕੱਢਦੀ ਹੈ। ਅਨਵਰ ਆ ਕੇ ਥਾਣੇਦਾਰ ਨੂੰ ਘੂਰਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਜੇ ਅਸੀਂ ਬੇਕਸੂਰ ਹੋਏ ਥਾਣੇਦਾਰਾ" ਅਨੂ ਨੇ ਲਲਕਾਰ ਮਾਰੀ, "ਤੇ ਤੇਰੀ ਵਰਦੀ ਨਾ ਲੁਹਾਈ ਤੇ ਮੇਰਾ ਵੀ ਨਾਂ ਅਨੁ ਨਹੀਂ।" ਥਾਣੇਦਾਰ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਏਹੋ ਜੇਹੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਤੇ ਜਨੂਨੀ ਬੰਦੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਨੇ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 172 </ref> {{gap}}ਖ਼ਾਲਿਦ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਮਿੱਤਰ ਗੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਤੇ ਰਿਹਾ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 181 }}</noinclude> c1nriq8cfr30j6hfgigmilu6rsrmau6 250 50683 222060 132838 2026-06-18T12:16:35Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222060 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਅਸਤਿਤਵਵਾਦ ਅਨੁਸਾਰ ਬੰਦੇ ਵੱਲੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਦਬਾਅ ਦੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੋਣ ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਖ਼ਾਲਿਦ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਮੈਂ ਕਾਨੂੰਨ ਪੜ੍ਹਿਆ ਈ ਏਸੇ ਲਈ ਏ ਪਈ ਆਮ ਮਾੜੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਇਨਸਾਫ਼ ਦਿਵਾਵਾਂ। .... ਅੱਬਾ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਤਿਬ ਪੜ੍ਹਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਮੈਂ ਆਖਿਆ ਵਕਾਲਤ ਵੀ ਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ, ਹੱਕ-ਤਲਫ਼ੀ ਤੇ ਧੱਕੇਜ਼ੋਰੀ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ਼ ਕਰਦੀ ਤੇ ਬੇਗੁਨਾਹਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਤੇ ਫਾਹੇ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਚਾਂਦੀ ਏ।"<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 193</ref> {{gap}}ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਖ਼ਾਲਿਦ ਨੇ ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਚੋਣ ਮਲਿਕ ਮੁਰਾਦ ਅਲੀ ਦੀ ਬੇਟੀ ਫ਼ਰਹਾ (ਫ਼ਰਹਾਨਾ) ਦੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਪਰ ਜੀ ਦਾ ਝੂਠਾ ਦੋਸ਼ ਲੱਗ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਮਲਿਕ ਮੁਰਾਦ ਅਲੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਮੱਧਮ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਤਨੇ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਭੈਣ ‘ਆਪਾ’ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਜ਼ੀਨਤ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸਨੂੰ ਖ਼ਾਲਿਦ ਨੇ ਬਿਨ-ਵੇਖੇ ਹੀ ਪਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਉਂ ਦੁਸਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੋਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦੁੱਖ ਝੱਲਣੇ ਪਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਸਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪੁੱਜੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਨੱਜੀ ਦੀ ਧੀ ਨੈਨਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲਿਆਕੇ ਬੇਸ਼ੱਕ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇੰਜ ਕਰਨ ਨਾਲ ਚੋਣਾਂ ਸਮੇਂ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਜੋ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੋਇਆ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਸਤਿਤਵਹੀਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੇ ਖ਼ਬਰ ਦੀ ਸੁਰਖ਼ੀ ਇਉਂ ਬਣਾਈ: {{gap}}"ਮੁਕਾਮੀ ਵਕੀਲ ਕਾ ਮਾਂ ਕੇ ਬਾਅਦ ਬੇਟੀ ਸੇ ਇਸ਼ਕ" {{gap}}ਇਸ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਉਸਦੇ ਮਨ ਤੇ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਿਆ। ‘ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਖ਼ਬਰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਗਿਆ, ਗੁੱਸੇ, ਜ਼ਿੱਲਤ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉਹਦਾ ਸਾਰਾ ਵਜੂਦ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਬੜੇ ਏਸਾਬ ਤੇ ਵੱਡੇ ਹੌਂਸਲੇ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਬੰਦਾ ਈ ਸੀ ਨਾ, ਪੱਥਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।"<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 454 </ref> {{gap}}ਉਹਨੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ। ਹਾਲਾਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ Being ਤੋਂ (ਹੋਂਦ ਤੋਂ) Nothingness (ਨਿਰਹੋਂਦ) ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਬੜੇ ਦੋਸਤ ਆਏ, ਹੌਂਸਲਾ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕੁੱਝ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੰਦਾ। "ਉਹ ਖਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਖਾਲੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ।' {{gap}}ਆਫ਼ਤਾਬ ਨੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਹੱਤਕ-ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਦਾ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 182 }}</noinclude> 6m9sb5ausji6hitk0kl5fln0qfz52ex 250 50684 222061 132839 2026-06-18T12:16:42Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222061 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਨੋਟਿਸ ਬਣਾਇਆ, ਡਰਾਫ਼ਟ ਵਖਾਇਆ ਪਰ ਉਹਨੇ ਆਖਿਆ:{{bar|3}} <poem>{{gap}}"ਤੂੰ ਜੋ ਬਿਹਤਰ ਸਮਝਨਾ ਏ ਕਰ। ਮੈਨੂੰ ਕੁੱਝ ਚਿਰ {{gap}}ਲਈ ਇਕੱਲਿਆਂ ਛੱਡ ਦੇ।"<ref> ਉਹੀ</ref> {{gap}}ਇੰਜ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੇ ਨੇਕ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰਿਆਂ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਕ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਉਸਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਲਈ Hell is the other people ਸਾਬਤ ਹੋਏ। ਪਰ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਟੁੱਟ ਤਾਂ ਗਿਆ ਪਰ ਝੁਕਿਆ ਨਹੀਂ। </poem> {{gap}}ਜਦੋਂ ਖ਼ਾਲਿਦ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮਿੱਤਰ ਮੂਦੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਆਖਿਆ ਸੀ ਬਾਊ ਖ਼ਾਲਿਦ ਇਲੈਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਖਲੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਡੰਗਰ ਬੰਦਿਆਂ ਤੇਰੀ ਖ਼ਿਦਮਤ ਤੇ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ। ਉਹੋ ਗੱਲ ਹੋਈ ਨਾ, ਪੈਸਾ ਵੀ ਖ਼ਰਚੋ, ਵਕਤ ਵੀ ਬਰਬਾਦ ਕਰੋ ......ਕੀ ਫ਼ਾਇਦਾ ਹੋਇਆ।" {{gap}}ਪਰ ਖ਼ਾਲਿਦ ਚੋਣ ਲੜਕੇ ਅੱਗੋਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵਨਾ (Possibility) ਪੈਦਾ ਕਰ ਗਿਆ। ਮੂਦੇ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਆਖਿਆ:{{bar|3}} {{gap}}"ਬੜਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਹੋਇਆ ਮੂਦਿਆ। ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਤੇ ਟਿੱਲ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਈ ਟਿਲ ਤੇ ਲਾਉਣਾ ਪਿਆ। ਮਾੜਿਆਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਵਧਿਆ ਏ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਕੋਈ ਖ਼ਾਲਿਦ, ਕੋਈ ਅਨਵਰ ਘੁਮਿਆਰ ਜ਼ਰੂਰ ਜਿੱਤ ਵੀ ਜਾਵੇਗਾ।"<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 452 </ref> {{gap}}ਜ਼ਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋੜਨਾ ਵੀ ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਇਰਾਦੇ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਰੋਧਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ‘ਆਪਾ’ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਉਸਦੇ ਮਨ-ਪਸੰਦ ਵਿਅਕਤੀ ‘ਬਾਲੂ ਘੁਮਿਆਰ’ ਨਾਲ ਕਰਕੇ ਜ਼ਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੇ ਕਰਾਰੀ ਚੋਟ ਮਾਰੀ। ਇਉਂ ਉਹ ਕਹਿਣੀ ਅਤੇ ਕਰਨੀ ਦਾ ਸੂਰਮਾ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। {{gap}}ਖ਼ਾਲਿਦ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਇੱਕ ਦਰਵੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅਨਵਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਬੜੇ ਸਾਰਥਕ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:{{bar|3}} {{gap}}"ਸਲੀਮ ਇਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਜਿਹੜਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਏ ਝੂਠ ਤੇ ਬਹੁਤਾਨ ਏ। ਖ਼ਾਲਿਦ ਫ਼ਰਿਸਤਾ ਸੀਰਤ ਬੰਦਾ ਏ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਉਸਨੂੰ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਏ। ਉਹ ਸੱਚੀਂ-ਮੁੱਚੀ ਇੱਕ ਫ਼ਕੀਰ ਦਰਵੇਸ਼ ਬੰਦਾ ਏ। ਉਹਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਵਾਂ ਧੀਆਂ ਲਈ ਜ਼ਫ਼ਰ ਜਾਲੇ ਨੇ। ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹਰ ਵੇਲੇ ਕੁੱਝ ਨਾ ਕੁੱਝ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਏ। ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਸ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਜੋ ਕੁੱਝ ਹੁਣ ਤੀਕ ਕਮਾਇਆ ਏ, ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਪਰ ਖ਼ਰਚ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਏ, ਹੋਰ ਫ਼ਕੀਰੀ ਦਰਵੇਸ਼ੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਏ।"<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 453 </ref><noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 183 }}</noinclude> bbqttvqwtr1mzghxz0cnlfpyj609mqm 250 50685 222062 132840 2026-06-18T12:16:49Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222062 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਅਜਿਹੇ ਦਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਸਮੇਂ ‘ਰੋੜ ਚੱਬਣੇ’ ਅਤੇ ‘ਰੇਤ ਫੱਕਣੀ' ਪੈਂਦੀ ਏ। ਏਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਸਾਰਤਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ 'Man is a useless passion.'<ref>Sartre Jean Paul, Being and Nothing (Tr.) Hazel Barnes, Washington Square Press, Newyork, 1992, P. 784 </ref> {{gap}}ਛੂਤ-ਛਾਤ ਅਤੇ ਜ਼ਾਤ-ਪਾਤ ਵਾਲੇ ਅਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਅੱਬਾਸ (ਬਾਸੂ) ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਵੀ ਉੱਭਰਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਬੱਡੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਨੂੰ (ਅਨਵਰ ਘੁਮਿਆਰ) ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪਿਉ ਦਾ ਨਾਂ ਕਰਮਦੀਨ ਹੈ। ਲਤ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਮੇਲੇ ਤੇ ਕਬੱਡੀ ਲਈ ਉਸਨੇ ਸ਼ੀਸ਼ਮ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਲਈ ਸਾਈ ਫੜ ਲਈ। ਚੌਧਰੀ ਅਕਬਰ ਉਸਨੂੰ ਬੁਲਾਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੁਕਾਬਲਾ ਵਕਾਰ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ। ਚੌਧਰੀ ਅਕਬਰ ਅਜਿਹੀ ਇੱਛਾ ਕਰੀਮਦੀਨ ਪਾਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬਾਸੂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:{{bar|3}} {{gap}}"ਮੈਂ ਕੌਡੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ-ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ ਖੇਡਦਾ ਆਂ ਤੇ ਇੰਜ ਮਾਂਗਵੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਖਾ ਕੇ ਚੌਧਰੀਆਂ ਅੱਗੇ ਗਹਿਣੇ ਪੈ ਕੇ ਜਿੱਤ ਵੀ ਗਿਆ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ, ਸਗੋਂ ਚੌਧਰੀਆਂ ਦਾ ਦਬੇਲ ਤੇ ਹਿਠਾੜੂ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ।"<ref> ਮੁਹੰਮਦ ਮਨਸ਼ਾ ਯਾਦ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 52</ref> {{gap}}ਕਰਮਦੀਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਚੌਧਰੀ ਅਕਬਰ ਨਰਾਜ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਬਾਸੂ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:{{bar|3}} {{gap}}"ਹੋ ਜਾਏ, ਉਹ ਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਘੋੜੇ, ਕੁੱਤੇ ਤੇ ਲਵੇਰੇ ਵੀ ਪਾਲਦੇ ਨੇ। ਮੈਂ ਰਾਖਵਾਂ ਬਣਕੇ ਨਹੀਂ ਖੇਡ ਸਕਦਾ।"<ref> ਉਹੀ</ref> {{gap}}ਜਦੋਂ ਖ਼ਾਲਿਦ ਨੇ ਇਹੋ ਗੱਲ ਆਪਣੀ ਭੈਣ (ਬਾਸੂ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ) ਨੂੰ ਦੱਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਆਖਿਆ:{{bar|3}} {{gap}}"ਨਿਰਾ ਜ਼ੋਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਅੰਦਰੋਂ ਵੀ ਬਹਾਦਰ ਏ ਤੇਰਾ ਭਾਅ ਬਾਸੂ।" {{gap}}ਕਰੀਮਦੀਨ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਾਸੂ ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ ਏ, ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰ ਜਿੱਤੇਗਾ। ਪਰ ਬਾਸੂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:{{bar|3}} {{gap}}"ਬਸ ਅੱਬਾ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਬੰਦਾ ਈ ਰਹਿਣ ਦੇ।"<ref> ਉਹੀ</ref> <poem>{{gap}}ਦਰਅਸਲ ਬੰਦਾ ਬਣਨਾ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੋ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਏ। {{gap}}ਇਸੇ ਮੌਕੇ ਹਾਸੇ ਹਾਸੇ ਵਿੱਚ ਅਨੁ ਨੇ ਕਿਹਾ: {{gap}}"ਅੱਬਾਸ ਅਲੀ ਵਲਦ ਕਰੀਮਦੀਨ ਕੌਮ ਘੁਮਿਆਰ" {{gap}}ਬਾਸੂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ:{{bar|3}} {{gap}}'ਆਹੋ ਘੁਮਿਆਰ, ਘੁਮਿਆਰ ਬੰਦੇ ਈ ਹੁੰਦੇ ਨੇ।'<ref>ਉਹੀ </ref> {{gap}}ਕਬੱਡੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਸ਼ਮ ਸਿੰਘ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਖਾੜੇ </poem><noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 184 }}</noinclude> llmi23jmp7vyf319t0e77y75mz5qwy8 250 50686 222063 132841 2026-06-18T12:16:57Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222063 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਵਿੱਚ ਹੀ ਫ਼ਸਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੂਜੇ ਬੰਨੇ। {{gap}}ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਬਾਸੂ ਹਲਟੀ ’ਤੇ ਨਹਾਉਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਪਾਣੀ ਕੱਢੀ ਜਾਵੇ ਤੇ ‘ਨੂਰਾ' ਗੁਸਲਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਵੜਕੇ ਪਾਣੀ ਡੋਲ੍ਹੀ ਜਾਵੇ। ਬਾਸੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਉਸਨੇ ਵੀ ਨਹਾਉਣਾ ਹੈ। ਨੂਰਾ ਕਹੇ ਪਾਣੀ ਕੱਢੀਂ ਚਲ। ਬਾਸੂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਨੂਰੇ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਾਤ ਦਾ ਮੇਹਣਾ ਮਾਰਿਆ। <poem>{{gap}}"ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਏ ਪਈ ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਕੰਮੀਂ ਏ। ਪੈਰ ਦੀ ਜੁੱਤੀ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 61 </ref> {{gap}}"ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੰਮੀਂ ਨਹੀਂ," ਉਹਨੇ ਗੁੱਸਾ ਡੱਕਕੇ ਕਿਹਾ: {{gap}}‘ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਛੇਤੀ ਕਰ।'<ref>ਉਹੀ </ref> </poem> {{gap}}ਬਾਸੂ ਨੇ ਨੂਰੇ ਨੂੰ ਇਉਂ ਧੱਕਾ ਮਾਰਿਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਲੱਕ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਦਰਅਸਲ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਉੱਚੀ ਜ਼ਾਤ ਦੀ ਹੈਂਕੜ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖਾਂ, ਮੋਚੀਆਂ, ਮੀਆਂ ਸਭ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਸੀ। {{gap}}ਚੌਧਰੀ ਅਕਬਰ ਨੇ ਉਪਰੋਕਤ ਘਟਨਾ 'ਤੇ ਬਰਾਦਰੀ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਬੁਲਾਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਸੂ ਨੂੰ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗ਼ਫੂਰੇ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਸੀ ਕਿ ਆਉਂਦੇ ਨੂੰ ਜੁੱਤੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ ਪਰ ਹਰ ਬਰਾਦਰੀ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਬੰਦੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਚੌਧਰੀ ਅਕਬਰ ਦੀ ਧੀ ਬਾਨੋ ਅਤੇ ਸਾਦੋ ਕੰਜਰੀ ਨੇ ਬਾਸੂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੁਚੇਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਬਿਲਕੁੱਲ ਨਾ ਜਾਵੇ। {{gap}}ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਬਾਸੂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਕਰਮਦੀਨ ਗਿਆ ਤਾਂ ਚੌਧਰੀ ਅਕਬਰ ਨੇ ਭਾਸ਼ਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ "ਇਹਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਕੇ ਉਹ ਸਾਡੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਗਿਆ ਏ। ਉਹਦੀ ਜ਼ਾਤ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਗਈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਖਿਡਕਾਰ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਰਹੇਗਾ ਤਾਂ ਘੁਮਿਆਰ ਈ।" {{gap}}ਇਵੇਂ ਹੀ ਗਫੂਰਾ ਕਰਮਦੀਨ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਕਿਉਂ ਤੂੰ ਘੁਮਿਆਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ-ਕੰਮੀਂ ਨਹੀਂ।"<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 67 </ref> {{gap}}ਕਰਮਦੀਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਕੰਮੀਂ ਜ਼ਰੂਰ ਆਂ ਪਰ ਬਾਸੂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੈਰ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਨਹੀਂ। ਉਹਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ‘ਕੰਮੀਂ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਹੁੰਦੇ ਨੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਇੱਜ਼ਤ ਪੰਤ ਹੁੰਦੀ ਏ।' 'ਅਜੇ ਉਹ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਨੌਕਰ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਕੋਲੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ।"<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 68</ref> {{gap}}ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਮਾ. ਗਿਰਦਾਰੀ ਲਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਸਭ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਨੇ। {{gap}}ਈਰਖਾ ਵਸ ਗ਼ਫੂਰੇ ਤੇ ਨੂਰੇ ਨੇ ਬਾਸੂ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀਆਂ।<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 185 }}</noinclude> rnfxdygoszvx2tz0zfb4f2pmh60hvxz 250 50687 222065 132842 2026-06-18T12:17:05Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222065 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸਦੀ ਇਕ ਲੱਤ ਕੱਟਣੀ ਪਈ। ਬਾਸੂ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖਕੇ ਬਸ਼ੀਰ ਚੱਧੜ ਵੀ ਕਬੱਡੀ ਖੇਡਣੀ ਬੰਦ ਕਰ ਗਿਆ। ਬਰਾਦਰੀ ਵਾਲਿਆਂ ਜ਼ੋਰ ਵੀ ਪਾਇਆ ਪਰ ਉਹ ਉੱਕਾ ਨਾਂਹ ਕਰ ਗਿਆ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ {{bar|3}} {{gap}}"ਜਿਸ ਵਸੇਬ ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਇਹ ਕਦਰ ਹੋਵੇ ਉਥੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਖੇਡਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਖੇਡ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਏ ...ਪੈਸੇ ਦੀ ਖੇਡ..ਜੀਹਦੇ ਵਿੱਚ ਭਰਾ ਭਰਾ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਦਾ ਤੇ ਭਾਈ ਆਪਣੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਘੀ ਘੁੱਟ ਪੈਂਦੇ ਨੇ। ਜਵਾਨ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਤਫ਼ਰੀਹ ਨਾ ਲੱਭੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਚੋਰੀਆਂ, ਡਾਕਿਆਂ ਤੇ ਕਤਲਾਂ ਵੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਏ।"<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 81</ref> {{gap}}ਬਾਸੂ ਦੀ ਲੱਤ ਕੱਟ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਸੁਪਨੇ ਖੇਰੂੰ ਖੇਰੂੰ ਹੋ ਗਏ। ਬਸ ਹੁਣ ਉਹ ਚੱਕ ਘੁੰਮਾਉਣ ਜੋਗਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਲੱਤ ਵਾਲੇ ਬਾਸੂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਖ਼ਾਲਿਦ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਚੋਣ ਰੈਲੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਨੈਨਤਾਰਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਬਾਸੂ ਘਰ ਰੁਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਫ਼ਲਕ ਸ਼ੇਰ ਨੈਨਤਾਰਾ ਨੂੰ ਲੈਣ ਆ ਗਿਆ। ਫ਼ਲਕ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਨਿਜ਼ਾਮਦੀਨ ਮੋਚੀ ਬੜਾ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਕਿ ਉਹ ਵਾਪਸ ਚਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਤਾਂ ਸਗੋਂ ਉਲਟਾ ਹੀ ਪੈ ਗਿਆ ਕਹਿੰਦਾ ਮੋਚੀਆ ‘ਆਪਣੀ ਖੱਲ ’ਚ ਰਹਿ।' ਫ਼ਲਕ ਸ਼ੇਰ ਨੇ ਲਲਕਾਰਾ ਮਾਰਿਆ-ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢੋ। ਬਾਸੂ ਨੇ ਗੰਡਾਸਾ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ‘ਤੂੰ ਕੁੜੀ ਆਖਨਾਂ ਏ- ਬੂਹੇ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਦੇਖ।'<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 438 </ref> {{gap}}ਜੂਰਾ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦਾ ਜਮਾਤੀ ਸੀ। ਪੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਨਾਲਾਇਕ ਦਸਵੀਂ ਵਿੱਚੋਂ ਫ਼ੇਲ੍ਹ। ਪਰ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਪੁੱਜਕੇ। ਤੂੰਬਾਂ ਧੁਆਉਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਸੁਨਿਆਰਾਂ ਦੀ ਕੁੜੀ ਨੱਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਬਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਖੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਵਰ ਉਸੇ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਗਰਭਵਤੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਧਾਲੇ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਖ਼ਾਲਿਦ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਰਵਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਨੱਜੀ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਹਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਜੂਰਾ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨੈਨਤਾਰਾ ਨੂੰ ਫ਼ਲਕ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਹੱਥ ਆਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਗੋਲੀ ਚਲਾਕੇ ਫ਼ਲਕ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰਦਾ ਹੈ। ਬੇਸ਼ਕ ਜੂਰਾ ਫ਼ਲਕ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਬਰਾਦਰੀ ਦਾ ਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਫ਼ਲਕ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ: {{gap}}"ਫ਼ਲਕ ਸ਼ੇਰ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਤੇਰਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਾਂ। ਮੈਂ ਇਸ਼ਤਿਆਰੀ ਕਾਤਲ ਆਂ। ਇਕੋ ਵਾਰੀ ਫਾਹੇ ਲੱਗਣਾ ਏਂ ਪਰ ਤੇਰੇ ਖਾਨਵਾਦੇ ਦਾ ਬੀ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਸੂਮ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਉੱਤੇ ਤਰਸ ਖਾ...... ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਤੇ ਬੁੱਢੀ ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਸ ਖਾ ਤੇ ਛੱਡ ਦੇ।"<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 441 </ref><noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 186 }}</noinclude> eck3ziu9e62o8o2sy5of52ib4syht4a 250 50688 222066 132843 2026-06-18T12:17:14Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222066 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਖ਼ਾਲਿਦ ਨਾਲ ਇਉਂ ਯਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣ ਬਦਲੇ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਅਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੈ। {{gap}}ਅਨਵਾਰ (ਅਨੂੰ) ਬਾਸੂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬਾਸੂ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਨੂਰੇ ਅਤੇ ਗ਼ਫੂਰੇ ਨੇ ਭੰਨ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਸੂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੱਤ ਕੱਟਣੀ ਪੈ ਗਈ ਤਾਂ ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਟੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਆਖਿਆ: {{gap}}"ਭਾਅ ਮੈਨੂੰ ਏਸ ਰਿਜ਼ਕ ਦੀ ਸਹੁੰ .....ਜੇ ਤੇਰਾ ਬਦਲਾ ਨਾ ਲਵਾਂ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਲੱਤਾਂ ਨਾ ਵੱਢਾਂ।"<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 81 </ref> {{gap}}ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਨਵਾਰ ਦੇ ਮਨ ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ। ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਔਖਾ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਣਾ, ਨਿੱਕੀ ਜੇਹੀ ਗੱਲ ਤੇ ਭੜਕਣਾ, ਭਾਂਡੇ ਭੰਨਣੇ, ਬੂਹਾ ਖੁਲ੍ਹਣ 'ਚ ਦੇਰੀ ਹੋਣ 'ਤੇ ਤਖ਼ਤੇ ਭੰਨਣਾ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟਣਾ ਆਦਿ। ਉਸਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ (Existential psychology) ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਬਾਸੂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:{{bar|3}} {{gap}}"ਮੇਰਾ ਜੀ ਕਰਦਾ ਏ" ਅਨੂੰ ਕਚੀਚੀ ਵੱਟਕੇ ਆਖਦਾ, "ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਮਸ਼ੀਨ ਗੰਨ ਹੋਵੇ ਤੇ ਬੰਦੇ ਮਾਰਨ ਦਾ ਲਸੰਸ 'ਤੇ ਮੈਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੌ ਬੰਦੇ ਮਾਰਾਂ .......।"<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 82 </ref> {{gap}}ਉਹ ਪੜਾਈ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਆਖਦਾ ਸੀ, "ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕਤਲ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੇਹੁੰ ਫਾਹੇ ਈ ਲੱਗਣਾ ਏਂ, ਫੇਰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਕੀ ਫ਼ਾਇਦਾ।"<ref> ਉਹੀ</ref> {{gap}}ਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵੱਡੀ ਮਸੀਤ ਦੇ ਲਾਊਡ ਸਪੀਕਰ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ: {{gap}}"ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਐਲਾਨ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਅਨੂੰ ਘੁਮਿਆਰ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਏ ਗ਼ਫੂਰਾ ਤੇ ਨੂਰਾ ਜੇਲੋਂ ਛੁੱਟ ਕੇ ਆ ਗਏ ਨੇਂ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਏ ਪਈ ਉਹਨਾਂ ਮੇਰੇ ਭਾਅ ਬਾਸੂ ਦੀ, ਜਿਹੜਾ ਬਾਰਾਂ- ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਕੌਡੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖਿਡਕਾਰ ਸੀ, ਲੱਕ ਭੰਨੀ ਸੀ। ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉਹ ਭੁਗਤ ਆਏ ਨੇਂ ਪਰ ਭਾਅ ਦੀ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਲੱਤ ਨਹੀਂ ਜੁੜੀ ਨਾ ਜੁੜ ਸਕਦੀ ਏ ਮੈਂ ਮਸੀਤ ਵਿੱਚ ਖਲੋ ਕੇ ਐਲਾਨ ਕਰਨਾਂ ਆਂ ਪਈ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਏਸ ਦੇ ਬਦਲਾ ਜ਼ਰੂਰ ਲਵਾਂਗਾ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵਾਂਗ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਲਲਕਾਰ ਕੇ। ਮੀਏਂ ਹੋਰੀਂ ਬੜੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਲਾਊਡ-ਸਪੀਕਰ ਖੋਹਣ ਲੱਗੇ ਆਉਂਦੇ ਨੇ ਪਰ ਮੈਂ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਏ।"<ref> </ref> {{gap}}ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਗ਼ਫੂਰਾ ਤੇ ਨੂਰਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸਰਵਰ ਹੱਥੋਂ ਹੀ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 187 }}</noinclude> 2wir8crld7xvgbx23sl4p9vjnp95b91 250 50689 222067 132844 2026-06-18T12:17:23Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222067 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਮਾਰੇ ਗਏ। {{gap}}ਨੱਜੀ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਸਾਰੀ ਯੋਜਨਾ ਅਨਵਾਰ ਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੂਰੇ ਨੇ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ। {{gap}}ਸਲੀਮ ਅਖ਼ਤਰ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਉਹ ਨੈਨਤਾਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਕਰਕੇ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉਹ ਬੜਾ ਚੁਸਤ, ਨਾਟਕੀ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹਨੇ ਨੈਨਤਾਰਾ ਪਾਸ ਆਪਣੀ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਪਾਈ ਤੇ ਵਕੀਲ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਕੰਮ ਲੈ ਲਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਕਿਰਨ ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜਕੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਕਿਰਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਆਏ ਮੁੰਡੇ ਨਾਲ ਤੁਰਨ-ਫਿਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਹ ਭੁਲੇਖਾ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ" ਗਿਆ ਪਰ ਉਸਦਾ ਅੱਬਾ ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਉਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਾਲ਼ ਸਹਿਮਤ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਭਾਵੇਂ ਸਲੀਮ ਕਿਰਨ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ (Decision) ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸਦੀ ਅੰਮੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕਿਰਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਹੀ ਘਾਟ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਅੱਬਾ ਕਦੀ ਨਾ ਠੁਕਰਾਉਂਦੇ। ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੇਗਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਪਰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਰਨ ਨੂੰ ਭੈਣ ਸਮਝਕੇ ਉਹ ਖੋਟੇ ਨਿਸ਼ਚੇ (Bad Faith) ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵਿਚਰ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਉਸਦੀ ਮਹਿਬੂਬ ਹੀ ਰਹੇਗੀ। ਸਲੀਮ ਦੀ ਭਾਬੀ ਦੇ ਨੈਨਤਾਰਾ ਪਸੰਦ ਆ ਗਈ ਪਰ ਸਾਰਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸੁਣਕੇ ਉਸਨੇ ਵੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ:{{bar|3}} {{gap}}"......ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇੱਜ਼ਤ ਈ ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਹੈ ਅਸਾਂ ਕਿਸੇ ਗੰਦ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਪਾਣਾ, ਨਾ ਤੁਹਾਡੇ ਭਾਅ ਜੀ ਮੰਨਣਾ ਏ ਨਾ ਮਾਂ ਪਿਉ।"<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 408 </ref> {{gap}}ਸਲੀਮ ਦੇ ਨੈਨਤਾਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਘਟਨਾ ਕਿਰਿਆ ਵਿਗਿਆਨ (Phenomenology) ਅਨੁਸਾਰ ਇਉਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਵੇਖੋ: <poem>{{gap}}"ਸ਼ਾਇਰ ਸਾਹਿਬ...ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਏ ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਵਰ੍ਹੇ {{gap}}ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੀ ਆਂ, ਲਿਹਾਜ਼ ਕਰਿਆ ਕਰੋ।" {{gap}}"ਡਾਕਟਰਨੀ ਸਾਹਿਬਾ... ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿਆਂ ਮੈਂ ਬੀ.ਏ {{gap}}ਤੱਕ ਚਾਰ ਵਾਰੀ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਇਆਂ।"<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 402</ref> {{gap}}ਦੇਕਾਰਤ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ: {{gap}}"I think therefore I am." </poem><noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 188 }}</noinclude> mquneq1o02xcd9ovhs353gey0jzx2he 250 50690 222068 132845 2026-06-18T12:17:47Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222068 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude><poem>{{gap}}"ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਹਾਂ। {{gap}}ਸਲੀਮ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਨੈਨਾ ਪਾਸੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਨੈਨਾ, ਮਾਈ ਲਵ" {{gap}}"ਮੈਨੂੰ ਟੋਹ ਕੇ ਵੇਖ....ਮੈਂ ਹੈ ਆਂ ਨਾ।" {{gap}}"ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਹੈ ਓ ....ਸਗੋਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੁਸੀਂ ਈ ਤੁਸੀਂ ਓ...ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਆਂ।" {{gap}}"ਤੂੰ ਵੀ ਏਂ! ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖਲੋਤੀ ਏਂ!....."<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 385</ref></poem> <poem>{{gap}}ਇਹ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। {{gap}}ਨੈਨਤਾਰਾ ਨਾਲ ਸਲੀਮ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਨੂੰ ਘਟਨਾ-ਕਿਰਿਆ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦੀ ਭਾਬੀ ਇੰਜ ਸਮਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: {{gap}}"ਭਾਬੀ ਤੁਸਾਂ ਕੱਲ ਦੇ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੋ?" {{gap}}"ਤੂੰ ਵੀ ਤਾਂ ਅੱਜ ਹੋਰ ਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਦਿਸਨਾ ਏ।" {{gap}}ਭਾਬੀ ਹੋਰ ਮੁਸਕਰਾਈ। {{gap}}"ਨਾ ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਕੋਈ ਅਚਰਜ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਏ ਅੱਜ?" {{gap}}"ਅਚਰਜ ਕੰਮ ਤੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਕ ਤੇ ਤੂੰ ਕੰਮ {{gap}}ਬਹੁੰ ਕੀਤੇ ਨੇ। {{gap}}ਜੁੱਤੀਆਂ ਪਾਲਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਨੇਂ, ਕੱਪੜੇ ਇਸਤਰੀ ਕੀਤੇ ਨੇਂ, {{gap}}ਹਜਾਮਤ ਬਣਵਾਈ ਤੇ.......ਸੱਚ ਦੱਸ ਬੇਈਮਾਨਾਂ ਅਸਲ ਗੱਲ ਕੀ ਏ, {{gap}}ਤੂੰ ਨੌਕਰੀ ਤੇ ਚੱਲਿਆ ਏਂ ਜਾਂ?"<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 349</ref></poem> {{gap}}ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਲੀਮ ਦੀ ਲਿਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਚੋਣਾਂ ਵੇਲੇ ਉਸਦਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਛਪਿਆ ਤਾਂ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਸੀ ਪਈ ਇਹ ਸਲੀਮ ਅਖ਼ਤਰ ਕੌਣ ਹੋਇਆ। {{gap}}ਵਾਰਸ ਮਲਿਕ ਮੁਰਾਦ ਅਲੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਜੋ ਨਿੱਕੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦਾ ਜਮਾਤੀ ਸੀ। ਵਾਰਸ ਦੇ ਵਕੀਲ ਬਣ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਈਰਖਾ ਉਪਜੀ। ਵੱਡੇ ਪਿੰਡ ਮੁਲਵਾਣਿਆਂ ਦੀ ਜੰਨ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਦ ਵੀ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਨੱਜੀ ਤੇ ਸਕੀਨਾ ਵੀ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਕੀਨਾ ਨੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿੱਤੀ। ਸਰਵਰ ਨੱਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਵਾਰਸ ਨੇ ਚਾਂਦੇ ਅਤੇ ਕੁੱਬੇ ਦੀ ਸਾਜਸ਼ ਦਾ ਭੇਦ ਪਾ ਲਿਆ। ਮਲਿਕ ਮੁਰਾਦ ਦੇ ਦਬਕਾ ਮਾਰਨ ਤੇ ਕੁੱਬਾ ਜੁਲਾਹਾ ਮੰਨ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਦ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਅੰਤਮ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖਕੇ ਦੇਣ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਿੱਜੀ ਪਾਸ ਚਿੱਠੀ ਪੁੱਜੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਦ ਵੱਲੋਂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਪੁੱਜਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੱਗੋਂ ਸਰਵਰ ਟੱਕਰਿਆ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 189 }}</noinclude> 1w7vmnrz9dh9szzd111c6atwtub1yo5 250 50691 222069 132846 2026-06-18T12:17:55Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222069 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਜਿਸਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਕਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਰੱਖ ਲਈ। ਉਸ ਨੇ ਸਤਮਾਹੀਂ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਨੱਜੀ ਨੂੰ ਜੂਰੇ ਨੇ ਸਰਵਰ ਦੀ ਕੈਦ 'ਚੋਂ ਕਿੰਜ ਛੁਡਾਇਆ, ਇਹ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲੋਂ ਵੇਖ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਇੰਜ ਸਰਵਰ (ਨੂਰੇ, ਗ਼ਫੂਰੇ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ) ਨੱਜੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ। ਵਾਰਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਹੱਥ-ਕੰਡੇ ਵਰਤਕੇ ਉਸਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕੀਤਾ। ਵਾਰਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਆਸ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਜੇ ਬੁਲਾਇਆ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸਨੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਉਹ ਤੇ ਆਸ਼ੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਆਉਣੋਂ ਡਰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦਿਨ ਆਸ਼ੀ ਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਝਾਤੁ ਮੋਚੀ ਦੀ ਜ਼ਨਾਨੀ ਰਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕੁਟਾਪਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਵਾਰਸ ਦੇ ਆਸ਼ੀ ਤੋਂ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਾ ਹੋਈ। ਉਸਨੇ ਆਸ਼ੀ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਆਸ਼ੀ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਤਲਾਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਰਸ ਨੂੰ ਕੁੱਟਿਆ ਮਾਰਿਆ। ਆਸ਼ੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਤਾਜੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹੋਏ। ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਔਲਾਦ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵਾਰਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੋਈ ਨੁਕਸ ਸੀ। ਆਸ਼ੀ ਦੇ ਤਲਾਕ ਪਿੱਛੇ Simone de Beauvoir ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਢੁਕਦੇ ਨੇ: {{gap}}"No one is more arrogant toward women, more aggressive or, scornful, than the man who is anxious, about his virility." {{gap}}ਅਰਥਾਤ ਉਹ ਬੰਦਾ ਜਿਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਰਦਊਪੁਣੇ ਦਾ ਫ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਔਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿਆਦਾ, ਹੰਕਾਰੀ, ਲੜਾਕਾ ਜਾਂ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਾਤਰ ਯੂਨਸ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਉਹ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਸੀ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਨਿੱਕੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਨੰਗਾ ਹੀ ਫਿਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਫਿਰ ਉਹਦੀ ਅੰਮੀ ਉਸਦੇ ਤੰਬੀ ਪਾਉਣ ਲੱਗੀ। ਹੇਠਾਂ ਦੀ ਕੱਛਾ ਵੀ ਪਾਉਂਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤੰਬੀ ਪਾੜ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਸਮੇਂ ਰਾਲਾਂ ਵਗਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਵਰਾਛਾਂ ਖੋਲ੍ਹਕੇ ਹੱਸਦਾ। ਪਰ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਕਹਿੰਦੇ। ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਫੜਕੇ ਘਰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ। ਉਸਦੀ ਪੂਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਉੱਠਕੇ ਕਿਧਰੇ ਟੁਰ ਜਾਂਦਾ। ਛੱਪੜ 'ਚ ਜਾ ਵੜਦਾ ਜਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ। ਉਸਨੂੰ ਕੇਵਲ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਜਾਂ 'ਅੱਲ੍ਹਾ ਹੂ' ਹੀ ਬੋਲਣਾ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਹਰ ਦੁਆ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਖਾਲੀ ਵਿਹੜੇ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ, ਕਹਿ ਦਿੰਦਾ 'ਅੰਮਾ ਮੋਰ'। ਕਿਸੇ ਬੰਦੇ ਜਾਂ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 190 }}</noinclude> tde3qy8ww7ofjckz4o203juk7yarmyj 250 50692 222070 132847 2026-06-18T12:18:02Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222070 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਜ਼ਨਾਨੀ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਟੁਰਦਾ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੁਆਚਿਆ ਮੁੜਕੇ ਨਾ ਲੱਭਾ। ਉਹ ਤਾਂ ਜਮਾਂਦਰੂ ਫ਼ਕੀਰ ਸੀ। ਖ਼ਾਲਿਦ ਦਾ ਅੱਬਾ ਜਾਂ ਖ਼ਾਲਿਦ ਜੇ ਕਿਤੋਂ ਆਉਂਦੇ 'ਅੰਮੀਂ' ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੁੱਛਦੀ ਪਈ ਯੂਨਸ ਦਾ ਕੁੱਝ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਮੀਆਂ ਤੀਫ਼ੇ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਗੁਜਰਾਤ ਗਿਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਯੂਨਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਖ਼ਾਲਿਦ ਗੁਜਰਾਤ ਗਿਆ। ਦੋ ਦਿਨ ਯੂਨਸ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਿਤੋਂ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਨਿੱਕੇ ਪਿੰਡ ਲਤ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਮੇਲੇ ਤੇ ਇੱਕ ਕਲੰਦਰ ਉਸਨੂੰ ਰਿੱਛ ਬਣਾਈ ਫਿਰਦਾ ਸੀ। ਮੂਦੇ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਦ ਨੂੰ ਘਰ ਆ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ‘ਸਾਈਂ ਯੂਨਸ ਲੱਭ ਗਿਆ ਏ', ਹੁਣ ਉਹ ਹਕੀਮ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਮਾਂ ਜੀ ਨੂੰ ਰੋਂਦੇ। ਦੋ ਜੀਅ ਦੇ ਕੇ ਇੱਕ ਲੱਭਿਆ ਸੀ। ਫ਼ਲਕ ਸ਼ੇਰ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਯੂਨਸ ਦੇ ਢਿੱਡ ਅਤੇ ਬਾਸੂ ਦੇ ਲੱਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਸਨ। ਹਸਪਤਾਲ ਅਪੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ‘ਅੱਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਅੱਲ੍ਹਾ' ਦਾ ਵਿਰਦ ਕਰਦੇ ਸਾਈਂ ਯੂਨਸ ਦੇ ਸਾਹ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਇਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਚ ਇੱਕੋ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਦਾ ਜਾਂ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਬਾਸੂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਦ ਨੇ ਰੋਂਦੇ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਖ਼ਾਤਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਘਰ ਵਾਲੇ ਤਾਂ ਦਫ਼ਨਾ ਆਏ ਪਰ ਪਿੱਛੋਂ ਲੋਕ ਉਸਦੀ ਕਬਰ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਪੱਕੀ ਕਬਰ ਬਣਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਸਵੈ ਹੋਂਦ (Being-initself) ਹੀ ਰਿਹਾ-ਦੁਨਿਆਵੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਦੂਰ। {{gap}}ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਆਪ’ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੀ ਭੈਣ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਬਾਲ-ਬੱਚਾ ਕੋਈ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਸਹੁਰਿਆਂ ਆਖਿਆ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੀ ਕਰਨੀ ਏ। ਕਿਤੇ ਉਹਦਾ ਸਾਇਆ ਮਨਹੂਸ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਨਿੱਕੇ ਬਾਲਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। {{gap}}ਹੁਣ ‘ਆਪ’ ਬਾਸੂ ਦੀ ਖੇਡ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸੀ। ਖ਼ਾਲਿਦ ਨੇ ਮਾਂ ਨਾਲ ‘ਆਪਾ’ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਗੱਲ ਟੋਰੀ ਪਰ ਮਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕੁੱਝ ਅਕਲ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਵੇ। ਬਾਸੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਾਤ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਖ਼ਾਲਿਦ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਤੋੜਨੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਖ਼ਾਲਿਦ ਤੇ ਨੱਜੀ ਵਾਲਾ ਕੇਸ ਬਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ‘ਆਪਾ’ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੋ ਚਿੱਠੀਆਂ ਖ਼ਾਲਿਦ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਲਿਖਾਈ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਾਸੂ ਨਾਲ ‘ਆਪਾ’ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਬਾਰੇ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੇ ਦੋਸਤ ਵੀ ਜ਼ਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਅੜਿੱਕਾ ਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਮਲਿਕ ਮੁਰਾਦ ਅਲੀ ਵਰਗੇ ‘ਆਪਾ’ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਚੁਭਵੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਮਖੌਲ ਉੱਡਾ ਰਹੇ ਸਨ ਪਈ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਵੱਲ ਢੁਕਣਾ ਏ। ਜੰਨ ਖੋਤਿਆਂ ’ਤੇ ਆਏਗੀ ਅਤੇ ਵਹੁਟੀ ਖੋਤੇ ਦੀ ਅਸਵਾਰੀ ਕਰਕੇ ਸਹੁਰੇ ਘਰ<noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 191 }}</noinclude> h3lgmtndvzkq98pkbly5dqwdoi4nfr7 250 50693 222071 132848 2026-06-18T12:18:11Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222071 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਜਾਏਗੀ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਲਾੜੇ ਦੀ ਇੱਕ ਲੱਤ ਹੀ ਨਾ ਡਿੱਗ ਪਵੇ। ਮਲਿਕ ਮੁਰਾਦ ਅਲੀ ਨੇ ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ਾਲਿਦ ਨੂੰ ਬੁਲਾਕੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ: {{gap}}"ਇਹ ਕੀ ਖੱਚ ਵੱਢਣ ਲੱਗਾ ਏਂ। ਕਦੀ ਇੰਝ ਵੀ ਹੋਇਆ ਏ...... ਪੜ੍ਹੀ ਲਿਖੀ ਤੇ ਦਾਨੀ ਕੁੜੀ ਖੋਤੀਆਂ ਚਰਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲੱਗਾ ਏ। ਕਦੀ ਵੱਖਰੀਆਂ ਜ਼ਾਤਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਘੁਮਿਆਰ ਤੁਸੀਂ ਵਲੀ ਬੰਦੇ। ਕੀ ਜੋੜ ਏ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤੁਹਾਡਾ।"<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 222 </ref> {{gap}}ਪਰ ਖ਼ਾਲਿਦ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਇਨਸਾਨ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੇ। ਸ਼ਰੀਅਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ। ਜ਼ਾਤ-ਪਾਤ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਨਕਾਰੀ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਵੀ ਖ਼ਾਲਿਦ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀਆਂ ਕਿ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਬਾਸੂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੇ ਇਸ ਕਦਮ ’ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਸੀ। ਖ਼ਾਲਿਦ ਨੇ ਬਾਸੂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: {{gap}}"ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਏਂ। ਹੀਰੋ ਬੰਦਾ ਏਂ। ਲੱਤ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਵੀ ਹੀਰਾ ਏਂ ਮਲਿਕ ਮੁਰੀਦ ਵੀ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਭਿੱਜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ‘ਆਪਾ’ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ। ‘ਆਪਾ’ ਨੇ ਹੀ ਜ਼ੀਨਤ ਨਾਲ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸਾਰਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਨੱਜੀ ਅਤੇ ਨੈਨਤਾਰਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵੀ ਜੂਰੇ ਨੂੰ ਫ਼ਰਿਆਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੰਜ ਫ਼ਲਕ ਸ਼ੇਰ ਜੂਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਵੀਰ ਪਿਆਰ ਕਾਰਨ 'ਆਪਾ' ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੈ। {{gap}}ਜ਼ੀਨਤ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ‘ਆਪਾ’ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਮੀਆਂ ਅਬਦੁਲ ਜੰਨ ਦੀ ਵਿਦਾਇਗੀ ਵੇਲੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਅਨੂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਿਉਂ ਰੋਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਰੋਣ ਆ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੁ ਨੇ ਆਖਿਆ ਤੂੰ ਤਾਂ ਜਾਂਞੀ ਏਂ। ਮੀਆਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। {{gap}}"ਜਾਂਵੀ ਆਂ ਪਰ ਬੰਦਾ ਵੀ ਤੇ ਆਂ" {{gap}}ਬੰਦੇ ਵਜੋਂ ਬੰਦਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਖ਼ੈਰ ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਜ਼ੀਨਤ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਔਰਤ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਬਿਮਾਰ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਪੇਕੀਂ ਰਹੀ। ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖਾਵੰਦ ਨਾਲੋਂ ਮਾਂ ਪਿਉ ਦਾ ਵੱਧ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਤਾਂ ਜੰਨਤ-ਦੋਜਖ਼ ਦੀ ਹੀ ਚਿੰਤਾ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਪਿਆਰ ਵੀ ਉਹ ਗਿੱਠਾਂ ਮਿਣ ਮਿਣ ਹੀ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਖ਼ਾਲਿਦ ਨੱਜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਨੀਰਸਤਾ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਜੇ ਜ਼ੀਨਤ ਮੰਨ ਜਾਏ ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੰਜ ਫ਼ਰਹ ਦੀ ਜੁਦਾਈ ਦਾ ਖੱਪਾ ਵੀ ਭਰ ਸਕਦਾ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 192 }}</noinclude> rh875hhszd6zvxod411t4dgfyfvco5j 250 50694 222072 132849 2026-06-18T12:18:35Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222072 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸੀ। ਧੀ ਨੂੰ ਮਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਲਦਾਰ ਬੀਵੀ ਮਿਲ ਜਾਏਗੀ। {{gap}}ਪਰ ਜ਼ੀਨਤ ਜਦੋਂ ਘਰ ਆਈ ਤਾਂ ਨੈਨਤਾਰਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਭਲਾ ਬੋਲੀ। ਘਰੋਂ ਨਿੱਕਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੇ ਨੱਜੀ ਅਤੇ ਨੈਨਾ ਇਸ ਘਰ ਆਈਆਂ ਤਾਂ ਉਹ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਵੇਗੀ। ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ ਕਿ ਇਹ ਕੁੜੀ ਯਤੀਮ ਏ। ਜ਼ੀਨਤ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਉਸਦਾ ਘਰ ਹੈ ਯਤੀਮਖ਼ਾਨਾ ਨਹੀਂ। ਫਲਸਰੂਪ ਨੈਨਤਾਰਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਸਟਲ ਵਿੱਚ ਘੋਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਨੈਨਤਾਰਾ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਰ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਖ਼ਾਲਿਦ ਤੋਂ ਕੁਰਾਨ ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਕੇ ਕਸਮ ਖ਼ੁਆਈ ਕਿ ਉਹ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਜ਼ੀਨਤ ਦਾ ਪਿਉ, ਮਲਿਕ ਮੁਰਾਦ ਪਾਸ, ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੀ ਮੱਦਦ ਲਈ ਆਇਆ ਪਰ ਮਲਿਕ ਦੀ ਨੂੰਹ ਆਸ਼ੀ ਨੇ ਸਹੁਰੇ ਨੂੰ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣੋਂ ਵਰਜ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਮਲਿਕ ਤਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਆਖਿਆ:{{bar|3}} {{gap}}ਇਹ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੇ ਅਸੀਂ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ ਸਲਾਹਵਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਪਰ ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਗੱਡੀ ਦੀ ਟੱਕਰ ਨਾਲ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦਾ ਸਕੂਟਰ ਨਹਿਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਖ਼ਾਲਿਦ ਤਾਂ ਤੈਰ ਕੇ ਬਚ ਗਿਆ ਪ੍ਰੰਤੂ ਜ਼ੀਨਤ ਨਹਿਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਿਆਂ ਪੁਕਾਰਦੀ ਰਹੀ, ਬਚ ਨਾ ਸਕੀ। ਬੇਸ਼ਕ ਜ਼ੀਨਤ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਉਹ ਘਰ ਨੂੰ ਮਸੀਤ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਰੱਖਣਾ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਸਮਝਦੀ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀਂ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਤੋਂ ਖ਼ਾਲੀ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਵਿਕਾਸ (Transcend) ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਵੈ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ (Being-in-itself) ਹੀ ਰਹੀ: ਬੇਸ਼ਕ ਉਹ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਔਰਤ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਕਿ ਕੋਈ ਉਹਦੀ ਮੁਹੱਬਤ ਤੇ ਸੁਹਾਗ ਉੱਤੇ ਡਾਕਾ ਮਾਰੇ। {{gap}}ਸਕੀਨਾ ਖੋਟੇ ਨਿਸ਼ਚੇ (Bad faith) ਵਾਲੀ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਸੁਨਿਆਰਾਂ ਦੀ ਕੁੜੀ ਨਜਮਾ (ਨੱਜੀ) ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕੀਤਾ। ਉਹਦਾ ਪਤੀ ਖ਼ਾਲਿਦ ਵੱਲੋਂ ਕੁੱਬੇ ਜੁਲਾਹੇ ਤੋਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਲਿਖਵਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਨੱਜੀ ਨੂੰ ਜਾ ਦਿੰਦਾ। ਇਸੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਨੱਜੀ ਸਰਵਰ ਦੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਡੇਰੇ ਜਾ ਫਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਬੈਠੀ। ਸਕੀਨਾ ਅਤੇ ਚਾਂਦੇ ਦੇ ਰੋਲ ਕਾਰਨ ਹੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਥਾਣੇ ਬੁਲਾਕੇ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦਾ ਕੁਟਾਪਾ ਕੀਤਾ। ਏਸੇ ਘਟਨਾ ਕਾਰਨ ਮਲਿਕ ਅੱਲਾ ਯਾਰ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਖ਼ਾਲਿਦ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਤਾਂ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਨਜ਼ਮਾ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਦ ਨੇ ਉਸਨੂੰ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 193 }}</noinclude> beavvfnjpluwcg3mu0kt65shm9qvhsi 250 50695 222073 132850 2026-06-18T12:18:43Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222073 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੜਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਾਤਰ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਸਕੀਨਾ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਹੀ ਖ਼ਾਲਿਦ ਨੇ ਨੈਨਤਾਰਾ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬਾਰੇ ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਦੀ ‘ਤਿਲੇ ਦੀ ਤਾਰ’ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਤੰਦ ਰਹਿ ਗਈ ਜਿਸ ’ਤੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੇ ਗੰਢਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਝਾਤੂ ਮੋਚੀ ਦੀ ਇਸ ਭੈਣ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਵੀ ‘ਤਿੱਲੇ ਦੀ ਤਾਰ' ਹੀ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। {{gap}}ਨਜਮਾ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਦਾ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੋਲ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਗਾਂਵਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਲੀ ਮੁਹੰਮਦ ਸੁਨਿਆਰੇ ਦੀ ਧੀ ਸੀ ਜੋ ਰੌਲਿਆਂ ਵੇਲੇ ਭਗਤ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਲੀ ਮੁਹੰਮਦ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੂਰਾ ਨਜਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਉਹਦੀ ਇਕ ਧੀ ਏ ਯਾਰ, ਨਜਮਾ ਨਾਂ ਸੂੂ, ਨੱਜੀ-ਨੱਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਸੁਣਿਆ ਏ ਬੜੀ ਸੂਰਤ ਵਾਲੀ ਏ, ਜਿਹੜਾ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਏ ਸ਼ੁਦਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਆਂ।' {{gap}}ਬੰਦਾ ਸੁਹੱਪਣ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਕੇ ਭਰਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐੱਚ ਐੱਲ.ਮੈਂਕਨ (H.S. Mencken) ਨੇ ਠੀਕ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ: "Temptation is a woman's weapon and man’s excuse."<ref>The Tribune Dated 21-9-2013 </ref> ਭਾਵ ਭਰਮਾਉਣਾ ਔਰਤ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਹੈ ਅਤੇ ਬੰਦੇ ਲਈ ਬਹਾਨਾ। ਜੂਰੇ ਹੋਰੀਂ ਟੂਬਾਂ ਧੁਆਉਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਨਜ਼ਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਪਰ ਖ਼ਾਲਿਦ ਸਕੀਨਾ ਦੇ ਘਰ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਲਿਦ ਦਾ ਘਰੇ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਨਜਮਾ ਦਾ ਸਕੀਨਾ ਹੱਥੋਂ ਟੁੱਟਿਆ ਰੀਕਾਰਡ ਲਿਆਕੇ ਦੇਣ ਨਾਲ ਅਤੇ ਇਉਂ ਰੀਕਾਰਡਾਂ ਦੇ ਆਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਚਾਲੂ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ‘ਅਣਵੇਖੇ ਪਿਆਰ' ਪ੍ਰਤੀ ਮਨੋਮਨੀ ਨੇੜਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਨਜ਼ਮਾ ਦਾ ਭਾਵੁਕ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖਣਾ ਅਤੇ ਇਸ ਚਿੱਠੀ ਦਾ ਜਵਾਬ ਚਾਂਦੇ ਵੱਲੋਂ ਕੁੱਬੇ ਜੁਲਾਹੇ ਤੋਂ ਲਿਖਾਇਆ ਜਾਣਾ ਅੱਗੋਂ ਚਾਰ ਸੌ ਬੀਹ ਨਾਲ ਲਿਖਾਈਆਂ ਹੋਰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਨੇ ਨਜ਼ਮਾ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਰਬਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੇ ਮੱਥੇ ਕਾਲਖ ਦਾ ਟਿੱਕਾ ਲਾਇਆ ਜਿਸਦੇ ਦੂਰਵਰਤੀ ਨਤੀਜੇ ਨਿਕਲੇ। ਨਜਮਾ ਦਾ ਸਰਵਰ ਦੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਡੇਰੇ ਜਾਣਾ, ਗਰਭਵਤੀ ਹੋਣਾ; ਸਤਮਾਹੀਂ ਧੀ ਜੰਮਣਾ; ਜੂਰੇ ਵੱਲੋਂ ਨਜਮਾ ਨੂੰ ਸਰਵਰ ਦੀ ਕੈਦ 'ਚੋਂ ਛੁਡਾਇਆ ਜਾਣਾ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦੀ ਬੱਚੀ ਨੂੰ 120 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਦੋ ਕੰਜਰੀ ਨੂੰ ਵੇਚਿਆ ਜਾਣਾ; ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜ਼ੀਨਤ ਵੱਲੋਂ ਬੱਚੀ (ਨੈਨਤਾਰਾ) ਨੂੰ ਘਰੋਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਣਾ; ਚੋਣਾ ਸਮੇਂ ਖ਼ਾਲਿਦ ਤੇ ਆਚਰਨਹੀਣਤਾ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਆਰੋਪਿਤ ਹੋਣਾ; ਆਦਿ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 194 }}</noinclude> 939onbh9a0k7w2irl7c8vvytt10erbq 250 50696 222074 132852 2026-06-18T12:18:51Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222074 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਨਜਮਾ ਦੀ ਹੋਣੀ ਹੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮਲਿਕ ਅੱਲ੍ਹਾ ਯਾਰ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬੇਮੁੱਖ ਹੋਣ ਪਿੱਛੇ ਇਹ ਘਟਨਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਮੱਦ-ਏ-ਨਜ਼ਰ ਨੱਜੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਸਤਿਤਵਹੀਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ‘ਆਪਾ’ ਉਸਨੂੰ ਨਿਕਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਨੱਜੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: <poem>{{gap}}" ......ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਜ਼ਬਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਰਹੀ ਏ।" {{gap}}"ਮੈਂ ਤੋਤੇ ਟੁੱਕਿਆ ਅਮਰੂਦ, ਉਗਲੱਛੀ ਹੋਈ ਹੱਡੀ, {{gap}}ਮੇਰਾ ਅਜੇ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।"<ref> ਮੁਹੰਮਦ ਮਨਸ਼ਾ ਯਾਦ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 294</ref></poem> {{gap}}ਬੇਸ਼ੱਕ ਨੱਜੀ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਸੀ ਹੋਈ ਸੀ ਪਰ ਅਨੂੰ (ਅਨਵਾਰ) ਉਸ ਨਾਲ ਨਿਕਾਹ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ। {{gap}}ਦਰਅਸਲ, ਅੱਲ੍ਹੜ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਆਖੇ ਲੱਗਕੇ ਜਦੋਂ ਨਜ਼ਮਾ ਸਰਵਰ ਦੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਡੇਰੇ ਪੁੱਜੀ, ਉਦੋਂ ਉਹ ਸਵੈ-ਹੋਂਦ (Being-in-itself) ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਠੱਗੀਆਂ, ਚਲਾਕੀਆਂ ਅਤੇ ਧੋਖਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਮੰਦ ਭਾਗੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੇ ਵਿਕਾਸ (Transcend) ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਆਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਅਸਤਿਤਵਵਾਦ ਤਾਂ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦਾ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਆਪ ਲਵੇ। Delmore Schwartz ਲਿਖਦਾ ਹੈ, "Existentialism means no one can take a bath for you."<ref> The Tribune Dated 11-6-2013</ref> ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖਾਣ ਏ ਪਈ ਆਪ ਮਰੇ ਬਿਨਾਂ ਸੁਰਗ ਨਹੀਂ ਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇੰਜ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਨੂੰ (ਅਨਵਰ) ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਨੈਨਾਂ ਨੂੰ ਕੰਜਰਾਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਕਰਵਾਉਣ ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਹ ਦੋਚਿੱਤੀ (Bad faith) ਵਿੱਚ ਸੀ ਪਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਸਦੀ ਮਮਤਾ ਜਾਗੀ ਅਤੇ ਉਹ ਅਨੂੰ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ਼ ਨੈਨਤਾਰਾ ਨੂੰ ਨਰਕ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋਈ। ਪਰ ਯਤੀਮ ਨੈਨਤਾਰਾ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦੇਣ ਬਦਲੇ ਖ਼ਾਲਿਦ ਨੂੰ ਬੜੀ ਬਦਨਾਮੀ ਪੱਲੇ ਪਈ। <poem>{{gap}}ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਇਹ ਵੀ ਸਿੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਔਰਤ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ੈਅ (Commodity) ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਉਹ ਸਰਵਰ ਦੇ ਪੰਜੇ ਵਿੱਚ ਆਈ ਉਸਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: {{gap}}"ਮੈਂ ਏਹੋ ਜੇਹੀ ਨਹੀਂ, ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ।" {{gap}}ਤਾਂ ਸਰਵਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਤੂੰ ਕੋਈ ਛੱਡਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ੈਅ ਏਂ"<ref> ਮੁਹੰਮਦ ਮਨਸ਼ਾ ਯਾਦ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 148</ref> {{gap}}ਮਲਿਕ ਅੱਲ੍ਹਾ ਯਾਰ ਖਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕੁੜੀਆਂ ਸਨ, ਮੁੰਡਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ </poem><noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 195 }}</noinclude> psegaxm6pdj9gjre5w9iwuoh2m4dilo 250 50697 222075 132853 2026-06-18T12:18:58Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222075 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸੀ। ਉਸਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਤਿੰਨਾਂ ਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸਨ{{bar|3}}ਫ਼ਰਹਾਨਾ, ਰਿਜ਼ਵਾਨਾ ਤੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਨਾ। ਖ਼ਾਲਿਦ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਲਾਅ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਹ ਮਲਿਕ ਅੱਲਾ ਯਾਰ ਖਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦਾ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਹ ਵੇਖਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਚੰਗੀ ਸੇਵਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਫ਼ਰਹਾਨਾ ਉਸਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਦੁਪੱਟੇ ਤੇ ਉਂਗਲੀ ਵਲ੍ਹੇਟਦੀ ਮਿਲੀ। ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਉਸਦੇ ਮੁਟਿਆਰ ਹੋਣ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਲਿਦ ਐਲ ਐਲ ਬੀ ਪਰੀਖਿਆ ਦੇ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਲਈ ਮਲਿਕ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਅਨੈਕਸੀ ਵਾਲਾ ਕਮਰਾ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਘਰ ਦਾ ਜੀਅ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਫ਼ਰਹਾਨਾ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਨੇੜਤਾ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਇਕੱਠੇ ਫ਼ਿਲਮ ਵੇਖਣ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਇਕ ਦਿਨ ਪਿੰਡ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਅੰਦਰੋਂ ਗਾਣੇ ਰਿਕਾਰਡ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, 'ਅਬ ਕਬ ਆਉਗੇ'। ਖ਼ਾਲਿਦ ਘਰ ਪੁੱਜਾ। ਉਹ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਤਾਰੇ ਵੇਖਣ ਲੱਗਾ। ਇੱਕ ਥਾਵੇਂ ਤਿੰਨ ਤਾਰੇ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਸਨ। ਇੱਕ ਸ਼ੋਖ, ਦੂਜਾ ਜਰਾ ਮੱਧਮ ਤੇ ਤੀਜਾ ਬਿਲਕੁੱਲ ਫਿੱਕਾ ਫਿੱਕਾ। ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਤਾਰੇ ਫ਼ਰਹਾਨਾ, ਰਿਜ਼ਵਾਨਾ ਅਤੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਵ ਕਰਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। {{gap}}ਇੱਕ ਵਾਰ ਰਾਵਲ ਪਿੰਡੀ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਨਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਐ ਜੋ ਖ਼ਾਲਿਦ ਨਾਲ ਸਾਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਮਖੌਲ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਅਨੈਕਸੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ ਵਾਰੋ ਵਾਰੀ। ਜਦੋਂ ਖ਼ਾਲਿਦ ਨੇ ਗਾਣਾ ਗਾਇਆ ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਨਾਜ਼ ਆਖਿਆ: <poem>{{gap}}"ਹੱਛਾ, ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਚੰਗੀ ਏ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਮਝੀ ਸਾਂ ਘੱਗੂ ਘੋੜਾ ਈ ਏ।" {{gap}}ਖ਼ਾਲਿਦ ਆਖਿਆ: {{gap}}"ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ ਸਮਝਿਆ ਸੀ, ਅਜੇ ਤੱਕ ਘੱਗੂ {{gap}}ਘੋੜਾ ਈ ਆਂ, ਬੰਦਾ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ।"<ref> ਮੁਹੰਮਦ ਮਨਸ਼ਾ ਯਾਦ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 148 </ref></poem> {{gap}}ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸੰਵਾਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਅਜੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਮੈਂ ਤੁੰ ਸੰਬੰਧਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ (ਫ਼ਰਹਾਨਾ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਦ) ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਾਂ ਉਹ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੇਲਗੱਡੀ (ਰੇਲਕਾਰ) ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਤੱਕ ਦਾ ਪੰਜ ਘੰਟਿਆਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਇੱਕ ਔਰਤ ਅਤੇ ਇਕ ਬੰਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੇ ਨੇ ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵੈ ਖੋਹ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲ ਬੈਠਣ ਤੇ Hell in the other people ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਫ਼ਰਹਾਨਾ ਅੱਗੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ 'ਸਵੈ' ਦੀ ਢੂੰਡ ਨੂੰ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 196 }}</noinclude> 576w4zu2zrexg103xpxf4feuj4hyrnq 250 50698 222076 132856 2026-06-18T12:19:09Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222076 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਇੰਜ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਤੇਰੇ ਮਾਪੇ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸਮਝਦੇ ਨੇਂ" {{gap}}ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਤੂੰ ਏਂ, ਜਿਹੜੀ ਮੇਰੇ ਵਜ਼ੂਦ (Existence?) ਦੀ ਨਫ਼ੀ ਕਰ ਦੇਨੀਂ ਏਂ ਜਿਹਨੂੰ ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਦਿਸਦਾ ਈ ਨਹੀਂ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਪੈਂਦਾ ਏ। {{gap}}ਆਪਦੀ ਹੋਂਦ, ਆਪਣੇ ਵਜੂਦ ਨੂੰ ਢੂੰਡਣਾ ਪੈਂਦਾ ਏ। ਕਦੇ ਛੇਤੀ ਲੱਭ ਲੈਨਾਂ, ਕਦੀ ਚਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਲੱਭਣ ਦੇ ਏਸ ਵਕਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਬਾਅਜ਼ੇ ਵੇਲੇ ਮਰ ਜਾਨਾਂ ਤੇ ਔਕੜ ਦਾ ਵੇਲਾ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਏ, ਮਰਾਂ ਨਾ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲੰਘੇ।"<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 155 </ref> {{gap}}ਇਹੋ ਸਵੈ ਦੀ ਪਛਾਣ (Know thyself) ਦੀ ਘੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਚੇਤਨਾ (Reflected consciousness) ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਚੇਤਨਾ (unreflected consciousness) ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਫ਼ਰਹਾਨਾ ਆਪਣੀ ਨਾਰੀਤਵ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ:{{bar|3}} <poem>{{gap}}"ਸਾਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰੱਬ ਨੇ ਦਿਮਾਗ ਦਿੱਤਾ ਏ, {{gap}}ਅਸੀਂ ਵੀ ਸੋਚ ਸਕਦੀਆਂ।"<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 156 </ref> {{gap}}ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਸਪੇਸ ਦਾ ਨੁਕਤਾ ਉੱਪਰਦਾ ਹੈ:{{bar|3}} </poem> <poem>{{gap}}ਜੀਵੰਤ ਸਪੇਸ (Lived space) ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ। ਪਰ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਸਮੇਂ ਇਸੇ ਜੀਵੰਤ ਸਪੇਸ ਨੇ ਦੂਰੀ ਦੀ (ਮੀਲਾਂ ਵਾਲੀ) ਸਪੇਸ (Mapped space) ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਣਾ ਏ: {{gap}}"ਉਹ ਫ਼ਾਸਲਾ, ਜੀਹਦਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਪਤਾ ਈ {{gap}}ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ, ਬੜਾ ਲੰਮਾਂ ਹੋ ਜਾਣਾ ਏਂ........।"<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 157 </ref> </poem> {{gap}}ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਫ਼ਰਹਾਨਾ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ‘ਪਰ’ ਬੋਲ ਗਈ ਜਿਸਦੇ ਅਸਤਿਤਵੀ ਅਰਥ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਸਨ। ਤੇ ਇਹੋ ‘ਪਰ’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਅਟਕਾਰ ਪਾ ਗਿਆ। ਬੇਸ਼ਕ ਫ਼ਰਹਾਨਾ ਦੀ ਚੁੱਪ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ 40 ਜਾਗਰਾਤੇ ਕੱਟੇ ਸੀ। {{gap}}ਇਸ ਸਮੇਂ ਘੜੀ ਸਮਾਂ (Clock time) ਅਤੇ ਜੀਵੰਤ ਸਮਾਂ (Lived time) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦਾ ਹੈ: <poem>{{gap}}ਖ਼ਾਲਿਦ: "ਇਹ ਗੱਡੀ ਅੱਜ ਕੁੱਝ ਤੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ ਪਈ," {{gap}}ਫ਼ਰਹਾਨਾ: "ਚਾਰ ਘੰਟੇ ਹੋ ਗਏ ਨੇ ਜਨਾਬ ਲਾਹੌਰੋਂ ਟੁਰਿਆਂ" {{gap}}ਖ਼ਾਲਿਦ: "ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਚਾਰ ਮਿੰਟ ਲਗਦੇ ਨੇ"<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 159</ref> </poem><noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 197 }}</noinclude> 1qdzotlhh6s21s4pj1z18osmkn3cgo0 250 50705 222078 132950 2026-06-18T12:19:17Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222078 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude><poem>{{gap}}ਫ਼ਰਹਾਨਾ ਦੇ ਘਰ ਹੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ: {{gap}}"ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਮੈਂ ਆਪੂੰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਨਾ"<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 194</ref> </poem> <poem>{{gap}}"ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਪਈ ਉਹ ਉਹਨੂੰ ਘਰ ਜਵਾਈ ਬਣਾਕੇ ਆਪਣੇ {{gap}}ਕੋਲ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਆਪਣੀ ਬਾਲ ਕੇ ਸੇਕੇ।"<ref> ਉਹੀ</ref> {{gap}}ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਉਸਨੂੰ ਭਾਅ ਬਾਸੂ ਤੋਂ ਵੀ ਮਿਲੀ ਸੀ "ਪਈ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦਾ ਰਾਖਵਾਂ ਬਣਕੇ ਕੌਡੀ ਨਹੀਂ ਖੇਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ।"<ref> ਉਹੀ</ref> {{gap}}ਇਕ ਵਾਰੀ ਫ਼ਰਹਾਨਾ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਬਿਸਤਰਾ ਤਿਆਗਕੇ ਉਹਦੀ ਅਨੈਕਸੀ ਵਿੱਚ ਆਈ: </poem> {{gap}}"ਉਹਨੇ ਉਹਦੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਰੱਖੀ ਰਖਿਆ ਪਰ ਇਹ ਬੜਾ ਕੀਮਤੀ ਵੇਲਾ ਸੀ। ਇਹਦਾ ਹਰ ਪਲ ਸਹਿਕਵਾਨੀ ਦਾ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਕੇ ਬਹੁਤਾ ਚਿਰ ਜ਼ਾਇਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹਨੇ ਹੱਥ ਫੜਕੇ ਚੁੰਮਿਆ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਪਰ ਉਹ ਖਲੋਤੀ ਰਹੀ।"<ref> ਉਹੀ</ref> {{gap}}"ਬਹਿ ਜਾ" ਉਹਨੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਬੋਲਕੇ ਆਖਿਆ। "ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਆਂ?" ਉਹਦੇ ਹੱਥ ਦੱਸਿਆ। {{gap}}ਇਥੇ ‘ਵਾਰਸ’ ਲਈ ਮਲਿਕ ਅੱਲ੍ਹਾ ਯਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਫ਼ਤਰ ਢੂੰਡਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਆਇਆ ਪਰ ਖ਼ਾਲਿਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ "ਤੂੰ ਕਾਇਮ ਰਹੀਂ" {{gap}}"ਮੇਰਾ ਵਾਅਦਾ ਏ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਆ ਕੇ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗਾ"<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 200</ref> {{gap}}ਅਨੈਕਸੀ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਘਟਨਾ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਡੀ.ਕੋਡ ਕੀਤਿਆਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ "ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ" ਕਹਿਣ ਪਿੱਛੇ ਪਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਰੱਖਣ ਪਿੱਛੇ, ਵਾਰਿਸ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਆ ਜਾਣ ਕਾਰਨ, ਫ਼ਰਹਾਨਾ ਖੋਟੇ ਨਿਸ਼ਚੇ (Bad faith) ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਪੱਕਾ ਵਾਅਦਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਏ ਉਹ ਸਾਰੀ ਹਯਾਤੀ ਉਸਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਮਲਿਕ ਮੁਰਾਦ ਅਲੀ ਵੱਲੋਂ ਮਲਿਕ ਅੱਲ੍ਹਾ ਯਾਰ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਤੇ ਅੱਖ ਰੱਖਣ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਫ਼ਰਹ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਾਰਨ, ਵਾਰਸ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਗੱਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਵਾਰਸ ਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤ ਆਦਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉਹ ਭੇਦ ਪਾ ਗਏ ਸਨ। ਫ਼ਰਹ ਨੇ ਦਰਿਆਬਾਦ ਵਿਖੇ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੇ ਮਕਾਨ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਹ ਕੇ ਵੀ ਭੇਜੀਆਂ। {{gap}}ਪਰ ‘ਆਪਾ’ ਅਤੇ ਬਾਸੂ ਵੱਲੋਂ ਲਾਹੌਰ ਆ ਕੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ<noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 198 }}</noinclude> 3eg3q03595a4eyatw87njm6xtl6lq07 250 50706 222079 132951 2026-06-18T12:19:24Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222079 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਤੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਗੜ ਗਿਆ। ਮਾਲਕਾਣੀ ਆਖਿਆ ਘੁਮਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਘਰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਸ਼ਰਮ ਨਾ ਆਈ। ਖ਼ਾਲਿਦ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਹ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਉਸਨੂੰ ਵਸੇਬੇ ਦੀ ਫੈਕਟੀਸਿਟੀ ਕਾਰਨ ਪੱਲੇ ਪਈ ਏ। {{gap}}ਫ਼ਰਹਾ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਦ ਨੂੰ ਖ਼ਤ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੀ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਵਾਰਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੀ ਥਾਵੇਂ ਫੇਰ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਖ਼ਾਲਿਦ ਨੂੰ ਤਾਅਨਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਮਰਦ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਕੌਲ-ਕਰਾਰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਏ ਪਰ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਔਰਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਆਪਾ ਅਤੇ ਬਾਸੂ ਦੇ ਜਤਨਾਂ ਨਾਲ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਜ਼ੀਨਤ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਫ਼ਰਹਾ ਹਕੀਮ ਸਾਹਿਬ, ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ੀਨਤ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਰਨ ਆਈ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਧੱਖੜ ਉਮਰ ਦੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਨਜ਼ਰ ਦੀਆਂ ਐਨਕਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਫ਼ਰਹਾ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ, ਵਫ਼ਾ, ਪਿਆਰ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਫ਼ਰਹਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਦਿਨ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ, ਰਾਤ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਚੈੱਕ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਹਲ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਨਾਵਲ ਪੜ੍ਹ ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਸੁਣਦਿਆਂ ਬੀਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਰਹਾ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: {{gap}}"ਹਰ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਕਦੀ ਕਦੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੀ ਕੁੱਝ ਵਕਤ ਕੱਢਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ। {{gap}}ਕੁੱਝ ਚਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਵੀ ਰਹਿਣਾ ਚਹੀਦਾ ਏ।"<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 324 </ref> {{gap}}ਫ਼ਰਹਾ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਪਣਾ ਅਸਤਿਤਵ ਗੁਆਚਿਆ ਗੁਆਚਿਆ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸਕੂਲੋਂ/ ਕਾਲਜੋਂ ਆ ਗਏ। ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਪਾਸੋਂ ਰੱਜਵਾਂ ਪਿਆਰ ਲਿਆ। ਪਰ ਨਈਮ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਵੀ ਨਾ ਖਾਧਾ। ਆਪਾ ਨੇ ਫ਼ਰਹਾ ਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸੂਟ ਦਿੱਤੇ। ਨਈਮ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਨ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਅਟੈਚੀ ਕੇਸ ਤੇ ਥੈਲਾ ਬਾਹਰ ਬੂਹੇ ਅੱਗੇ ਸੁੱਟਕੇ ਡਰਾਇਵਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ "ਇਹ ਲੈ ਜਾ ਬਾਬਾ"। ਨਈਮ ਇਹ ਕਹਿਕੇ ਉਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਲ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। "ਫ਼ਰਹਾ ਦਾ ਦਿਲ ਹੋਰ ਬਹਿ ਗਿਆ।" ਨਈਮ ਦੇ ਅੜਿੱਕੇ ਕਾਰਨ ਅੰਤਮ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਦਿਲੋਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਖ਼ਾਲਿਦ ਫ਼ਰਹਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕਿਆ। {{gap}}ਇੰਜ ਫ਼ਰਹਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਖ਼ਾਲਿਦ ਨਾਲ, ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਵਾਅਦੇ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵਿਅਰਥ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਜ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 199 }}</noinclude> iaru8rpf08zpm6fovtda97yzmvlnysp 250 50707 222080 132952 2026-06-18T12:19:31Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222080 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਉਸਦਾ ਜੀਵਨ ਕਹਿਣੀ ਅਤੇ ਕਥਨੀ 'ਚ ਪੂਰਾ ਰਿਹਾ। ਇਉਂ ਸਾਡੇ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਨਾਇਕਾ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦੈ। ਚੂੰਕਿ ਉਸਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦੀ ਸਿਖ਼ਰ ਛੂੰਹਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਨੈਨਤਾਰਾ ਨਜਮਾ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਨਜਮਾ ਨਾਲ਼ ਸਰਵਰ ਵੱਲੋਂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਿਖੇ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਬਰ-ਜਨਾਹ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਹੋਇਆ। ਸਰਵਰ ਨੂੰ ਦਾਈ ਹਾਕਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਗਲ-ਅੰਗੂਠਾ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰਕੇ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 120 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਦੋ ਕੰਜਰੀ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਭੇਦ ਦਾਈ ਹਾਕਾਂ ਨੇ ਨਜਮਾ ਅੱਗੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਖ਼ਾਲਿਦ ਅਤੇ ਅਨਵਰ ਦੇ ਜਤਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਖ਼ਾਲਿਦ ਨੇ ਯਤੀਮ ਸਮਝਕੇ ਸ਼ਰਨ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜ਼ੀਨਤ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਫਲਸਰੂਪ ਨੈਨਤਾਰਾ ਨੂੰ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਹੋਸਟਲ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਜ਼ੀਨਤ ਨੇ ਉਸਦੇ ਘਰ ਆਉਣ ਨੂੰ ਘਰ ਨੂੰ ਪਲੀਤ ਕਰਨਾ ਦੱਸਿਆ। ਸਲੀਮ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਸੰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਪਰ ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਪੰਨਿਆਂ ਤੱਕ ਪੂਰ ਨਾ ਚੜ੍ਹ ਸਕੇ। ਜੂਰੇ ਨੇ ਬਾਸੂ ਦੇ ਘਰ ਨਜਮਾ ਤੇ ਨੈਨਤਾਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਸਰਵਰ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਫ਼ਲਕ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੀਆਂ ਤੀਫ਼ਾ ਨੇ ਮਾਂ-ਧੀ ਦੇ ਬਾਸੂ ਦੇ ਘਰ ਹੋਣ ਨੂੰ ਮਸੀਤ ਦੇ ਲਾਊਡ ਸਪੀਕਰ ਤੋਂ ਨਿੰਦਿਆ ਸੀ: {{gap}}.....ਜਿਹੜੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹਰਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਜੀਅ ਹੋਵੇ ਓਸ ਘਰ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਹਰਾਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਘਰ ਨਾਲ ਤਾਅਲੁਕਾਤ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਣਾ ਵੱਡਾ ਗੁਨਾਹ ਹੈ। ਅੱਲ੍ਹਾ ਤਾਅਲਾ ਝੂਠਿਆਂ ਅਤੇ ਹਰਾਮਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਸਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।"<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 425</ref> {{gap}}ਨਾਵਲ ਦੇ ਪਾਠਕ ਅਕਸਰ ਬਹੁਤੇ ਪੰਨਿਆਂ 'ਚ ਥਾਂ ਘੇਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਝਣ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਖਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਨਸਾਨੀ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਪਾਤਰ ਬਾਰੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਦੋ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਨਣ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਰੌਲਿਆਂ ਸਮੇਂ ਜ਼ਮੀਰ ਹਲੂਣੀ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਦਾ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ਸੈਦੋ ਤਰਖਾਣ। ਸੰਤਾਲੀ ਵੇਲੇ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਜਥੇ ਦਾ ਆਗੂ ਸੀ- ਤਾਜਾ। ਉਹ ਲੱਕੜੀਆਂ ਚੀਰਦੇ ਸੈਦੂ ਤਰਖਾਣ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਿਆ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਤੂੰ ਲੱਕੜਾਂ ਹੀ ਚੀਰੀਂ ਜਾਨੈਂ, ਅਸੀਂ ਕਾਫ਼ਰਾਂ ਦੇ ਡੱਕਰੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸਾਡਾ ਸਾਥ ਦੇਹ। ਥਾਣੇਦਾਰ ਫ਼ਜ਼ਲਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਛੱਡਣ ਦਾ ਹੁਕਮ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 200 }}</noinclude> n9ubn48o4ymg5fyph6t5yzy0dgiisfm 250 50708 222081 132953 2026-06-18T12:19:38Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222081 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਹੋਇਆ। ਸੈਦੋ ਤਰਖਾਣ ਵੀ ਚੱਲ ਪਿਆ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਾਫ਼ਰ ਨੂੰ ਵੱਢਣ ਦਾ ਸੁਆਦ ਨਾ ਆਇਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਤਾਜਾ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸੁਆਦ ਹੀ ਵੱਖਰਾ ਏ। ਤਾਜੇ ਨੇ ਸੈਦੋ ਨੂੰ ਜਥੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਬੁੱਢਾ ਲੰਙ ਮਾਰਦਾ ਪਿਛੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੈਦੋ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਲੰਮਾ ਪੈਣ ਤੇ ਸਿਰ ਪਿੱਛੇ ਕਰਨ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਤੁਰੰਤ ਉਸਦੀ ਗਰਦਨ ਤੇ ਛੁਰਾ ਖੋਭ ਦਿੱਤਾ। ਬੱਢੇ ਨੇ ਹਾਏ ਬੂ ਬਿਲਕੁੱਲ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਸੈਦ ਨੂੰ ਉਸਤੋਂ ਭੈਅ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸੈਦੂ ਪਛਤਾਇਆ ਕਿ ਉਸ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਰੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਤਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੀਆਂ ਬਿਟ ਬਿਟ ਕਰਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਸਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਛੁਰੀ ਨਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਕੇ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਨੱਸਿਆ। ਉਸਦੀ ਅੰਤਹ-ਕਰਨ/ਜ਼ਮੀਰ ’ਤੇ ਬੋਝ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਹ ਜ਼ਮੀਰ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਮਾਰਟਿਨ ਡੀਡਿਗਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: {{gap}}"Conscience is the call of the self to the self-the authentic self to the fallen self. It belongs to the very structure of man's being as having a relation to himself."<ref>John Macquarrie, An Existential Theology, P. 134 </ref> {{gap}}ਅਰਥਾਤ ਜ਼ਮੀਰ ਸਵੈ ਨੂੰ ਸਵੈ ਦਾ ਬੁਲਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਪਤਿਤ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੰਦੇ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਸਦੀ ਖ਼ੁਦੀ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਅਜਿਹੀ ਜ਼ਮੀਰ ਉਦੋਂ ਜਾਗਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬੰਦਾ ਭੀੜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਵੈ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਸੈਦੂ ਨਾਲ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਘੱਟ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਹਾਸਾ ਉੱਡ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਕੇਵਲ ‘ਹਾਂ’ ‘ਨਾਂ’ ਵਿੱਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਕੇ। ਲੋਕੀ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਵਜ਼ੂ ਹੀ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਕਤਲ ਦੀ ਵਾਰਦਾਤ ਦਾ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਥੋੜਾ ਬਹੁਤ ਤਾਜੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੌਲਵੀ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: <poem>{{gap}}"ਨਮਾਜ਼ ਸੁਣਾ" {{gap}}"ਕਿਉਂ?" {{gap}}"ਤਾਂ ਜੋ ਪਤਾ ਲੱਗੇ ਤੈਨੂੰ ਆਉਂਦੀ ਏ ਕਿ ਨਹੀਂ?" {{gap}}"ਜਿਵੇਂ ਦੀ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਏ ਇਹ ਮੇਰਾ ਤੇ ਰੱਬ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਏ {{gap}}ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਸੁਣਾਵਾਂ?"<ref> ਮੁਹੰਮਦ ਮਨਸ਼ਾ ਯਾਦ. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ </ref> </poem><noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 201 }}</noinclude> 2bmgybqfx0nm57t7kaqjc50ls2ojapu 250 50709 222082 132954 2026-06-18T12:19:46Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222082 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਗੁਨਾਹ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ। ਇਉਂ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਉਹ ਰੱਬ ਵੱਲ ਹੋ ਤੁਰਿਆ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ: {{gap}}In anxiety man is disclosed to himself in his specific creatureliness, and it is anxiety, therefore, which makes possible the quest of God.<ref> John Macquarrie, Op. Cit, P.72</ref> {{gap}}ਕੁੱਲ ਮਿਲਾਕੇ ਇਹ ਨਾਵਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿਤਵ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ ਹੈ। '''{{gap}}(ਨੋਟ: ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਬਾਸੂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਕਿਤੇ ਕਰੀਮਦੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਕਰਮਦੀਨ) '''<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 202 }}</noinclude> f2hqoaqsq3xt3jbc6ao1n750a4js1xg 250 50710 222083 132956 2026-06-18T12:19:55Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222083 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>''ਅਧਿਆਇ ਚੌਦਵਾਂ'' {{center|'''ਮੁਸੱਲੀ''' }} {{gap}}ਨਾਟਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਤਰੱਕੀ-ਪਸੰਦ ਅਦੀਬ ਮੇਜਰ ਇਸਹਾਕ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਪਲੇਠੀ ਪਰ ਉਦੇਸ਼-ਪੂਰਨ ਸਫ਼ਲ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਥਾਪਤ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਾਨਵੀ ਕਿਰਦਾਰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਕਿਰਦਾਰ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਰੱਕੀ ਪਸੰਦ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਅਧਿਐਨ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਜੋ ਅਜਿਹੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਹੀ ਮਾਨਵੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ-ਵਧੂ ਲੀਹਾਂ ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮੋਢੀਆਂ ਵਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਨਾਂਹ-ਪੱਖੀ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। {{gap}}'ਮੁਸੱਲੀ' ਨਾਟਕ ਤਿੰਨ ਅੰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਹਿਲੇ ਐਕਟ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੀਨ; ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੋ ਸੀਨ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਐਕਟ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੀਨ ਹਨ। ਐਕਟ ਪਹਿਲਾ, ਸੀਨ ਪਹਿਲਾ, ਵਿੱਚ ਨਾਟਕਕਾਰ ਨੇ ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਨਾਇਕਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉਜਾੜ ਬੀਆਬਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਤ ਬੇਵਸੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ 'ਰੁੱਤਾ' ਨਾਇਕ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਦੀ ਸੀਹਰਫ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਬੰਦ ਕੰਨ 'ਤੇ ਹੱਥ ਧਰਕੇ ਪੂਰੀ ਦਰਦ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ- "ਕਾਫ਼: ਕੂਕ ਦਿਲਾਂ, ਮਤਾਂ ਰੱਬ ਮੰਨੇਂ/ ਦਰਦ ਦਰਦਮੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਆਹੀਂ ਹੁ।" ਇਤਨੇ ਨੂੰ ਪੁਲੀਸ ਦਾ ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ 'ਸਾਬਾਂ' ਨਾਇਕਾ ਬਿਜੂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਜਿਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਉਜੜਕੇ ਆਏ ਨੇ ਉਥੋਂ ਦਾ ਰਾਏ ਸਲਾਬਤ ‘ਸਾਬਾਂ' ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਵਾਉਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ‘ਸਾਬਾਂ' ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 'ਰੁੱਤਾ’ ਦੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਏ ਸਲਾਬਤ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਬੱਚੇ (ਅਨਾਇਤੇ) ਦਾ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ 'ਰਾਏ' ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਜਾੜ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ‘ਅਨਾਇਤੇ' ਨੂੰ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 203 }}</noinclude> 20cxienhrks2ochgeu1fvctmls3njds 250 50715 222084 132996 2026-06-18T12:20:02Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222084 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਉਸਦੀ ਦਾਦੀ ਪਾਸ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 'ਸਾਬਾਂ' ਦੀ ਮਮਤਾ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹੇ ਬੱਚੇ ਲਈ ਮੋਹ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਉਦਾਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ‘ਰੁੱਤਾ’ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਸੱਲੀ-ਜੀਵਨ ਤੇ ਝਾਤ ਪੁਆਉਂਦਾ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਹੁਨਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਦਕਾ ਉਹ ਦਿਨ-ਕਟੀ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ-ਇਹ ਹਨ ‘ਕਰਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ', ਚੋਰੀ ਤੇ ਝੁੰਮਰ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਰਕੇ ਖਾਂਦੇ ਨੇ। ਕੰਮ ਨਾ ਲੱਭੇ ਚੋਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਮੰਗਦੇ ਨਹੀਂ। ਮੰਗਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਧਾਰ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਦਾ ਮੇਹਣਾ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਕੰਮ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਜਾਚ ਨੂੰ ਹੀ ਤਕਨੀਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੋਰੀ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਢਾਹ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀ ਤਬਦੀਲੀ ਤੋਂ ‘ਰੁੱਤਾ’ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੈ। 'ਰੁੱਤਾ' ਕੁਵੇਲਾ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖਕੇ ਸਾਹਮਣੇ 'ਸੱਯਦਾਂ' ਦੇ ਪਿੰਡ ਠਹਿਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ (Possibility) ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਮੁੜ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਰਾਏ ਸਲਾਬਤ ਦੀ ਝੋਕ ਤੋਂ ਉਜੜਕੇ ਆਏ ਹਨ। ਇਹੋ ਇਸ ਨਾਟਕ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਫੈਕਟੀਸਿਟੀ ਹੈ। {{gap}}ਇਤਨੇ ਨੂੰ ਸੱਯਦ ਇਕਤਦਾਰ ਅਲੀ, ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸਰਦਾਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਕੇ, ਮੁਸਲੀਆਂ ਬਾਰੇ ਥੀਸਿਸ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹੈ,ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੱਖਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਠਹਿਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸੱਯਦਾਂ ਦੇ ਘਰ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੀਨ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਕਤਦਾਰ ਦੇ ਘਰ ਸੈੱਟ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ। ਇਸੇ ਸੀਨ ਵਿੱਚ ਇਕਤਦਾਰ ਮੁਸੱਲੀ ਰੁੱਤੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਤਾ ਤੋਂ ਚੇਤਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ:- {{gap}}'ਰੁੱਤਿਆ, ਮੁਸੱਲੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁੱਢ ਕਦੀਮ ਨੇ, ਮੁੱਢ ਕਦੀਮ। ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਏ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਤੁਸੀਂ ਈ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੰਘੀ ਪੱਟੀ ਕੀਤੀ ਏ।'<ref>ਮੇਜਰ ਇਸਹਾਕ ਮੁਹੰਮਦ, ਮੁਸੱਲੀ (ਡਰਾਮਾ), ਰਵੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 11, 2012, ਪੰ. 49 </ref> {{gap}}ਇਕਤਦਾਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰੁੱਤਾ ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੇ ਦਾ ਪੂਰਾ Being-in-itself ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ Being-for-itself ਬਣਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: <poem>{{gap}}ਰੁੱਤਾ: 'ਕਿੰਨੀ ਭੈੜੀ ਗੱਲ ਏ ਸ਼ਾਹ ਜੀ! ਆਪਣਾ ਵਜੂਦ {{gap}} ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਏ, ਜੀਹਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾ ਲੱਧਾ, {{gap}} ਉਹਨੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਨਾ ਲੱਧਾ?<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 50 </ref> </poem> {{gap}}ਇਕਤਦਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 204 }}</noinclude> 3e3krg1zu6lredd81yr2e9gdcjujvld 250 50718 222085 133000 2026-06-18T12:20:12Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222085 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੀ ਰੱਖਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਨਸਾਨੀ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਇਹ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ‘ਹੜੱਪੇ’ ਵਿੱਚ ਜਵਾਨ ਹੋਈ। ਤੀਜੇ ਸੀਨ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕਤਦਾਰ 'ਰੁੱਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਸਾਬਾਂ' ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ‘ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਪਛਾਣਨ' ਦੇ ਸਬਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਕਤਦਾਰ, ਰੁੱਤਾ, ਸਾਬਾਂ ਤਿੱਖੇ ਸੰਵਾਦ (Dialogue) ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ‘ਰੁੱਤਾ’ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ’ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਸੋਚ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਸੱਲੀਆਂ ਨੂੰ ਗੰਦ-ਮੰਦ ਦੇ ਕੰਮ ਤੇ ਹੀ ਲਾਈ ਰੱਖਿਆ: <poem>{{gap}}ਰੁੱਤਾ: ਸ਼ਾਹ ਜੀ! ਭਿਕਸ਼ੂ, ਮੌਲਵੀ, ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਪਾਦਰੀ, {{gap}} ਬਾਹਮਣ ਦੇ ਭਾਵੇਂ ਸੌ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੋਵਣ, {{gap}} ਪਰ ਏਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਉਹਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਨਾ ਛੱਡਿਆ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 55</ref> </poem> {{gap}}ਸਾਬਾਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਨਾਲ ਬੰਦੇ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਰੂਹ ਉੱਕਾ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਪਤਨਮੁਖੀ (Tallenness) ਹੋ ਕੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵਹੀਣ (Depersonalize) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ: {{gap}}’ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਈ ਕੰਨੁ ਪੰਜਾਲੀ ਥੱਲੇ ਡਾਹ ਦਿੰਦਾ ਏ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 56 </ref> {{gap}}ਇਕਤਦਾਰ ਉੱਠਕੇ ਜਾਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਰੁੱਤਾ ਉਸਨੂੰ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਹੋਰ ਬੈਠਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਚੇਤ ਜਾਂ ਅਚੇਤ ਮੇਜਰ ਇਸਹਾਕ ਮੁਹੰਮਦ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਜੋ ਅਸੀਂ ਮਾਰਟਿਨ ਹਾਈਡਿਗਰ (Martin Heidegger) ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਦੁਆਰਾ ਇੰਜ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: <poem>{{gap}}ਰੁੱਤਾ: ਇਹ ਖ਼ੁਦੀ (ਅਸਤਿਤਵ?) ਦੀ ਗੱਲ ਏ। {{gap}} ਖ਼ੁਦੀ ਦੀਆਂ ਤ੍ਰੈ-ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ {{gap}} ਰੁੱਖ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਹੋਂਦੇ ਨੇ-ਜੜ੍ਹਾਂ, ਤਨਾ ਫਲ। {{gap}}ਸਾਬਾਂ: ਖ਼ੁਦੀ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਤੇ ਹੋਈਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਵੇਰਵਾ ਤੇ ਤਨਾ, ਜਿਸ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਓਹਦਾ ਪਤਾ-ਥਹੁ। {{gap}}ਰੁੱਤਾ: ਤੇ ਖ਼ੁਦੀ ਦਾ ਫਲ ਹੋਇਆ ਜੋ ਬੰਦਾ ਅੱਗੇ ਕਰਨਾ {{gap}} ਚਾਹਵੇ ਤੇ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਹਦਾ ਇਰਾਦਾ, {{gap}} ਓਹਦਾ ਆਦਰਸ਼। {{gap}}ਸਾਬਾਂ: ਜੋ ਬੀਤ ਚੁੱਕੀ, ਜੋ ਬੀਤ ਰਹੀ, ਜੋ ਬੀਤਸੀ- </poem><noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 205 }}</noinclude> qhd8vpvlcpg73wyf5a78dlmu0hke4mk 250 50719 222086 133002 2026-06-18T12:20:18Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222086 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਮਿਲਕੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਖ਼ਦੀ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ<ref>ਉਹੀ</ref> {{gap}}ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ-ਇਤਿਹਾਸਕਤਾ (Historicity), ਤਥਾਤਮਕਤਾ (Facticity), ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾ (Possibility) ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁੱਝ ਮੁਸੱਲੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਜਾਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਸਮਝ ਤਾਂ ‘ਰੁੱਤਾ’ ਨੂੰ ਪੈ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਅਗਲੇਰੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਾਰੇ ਇਕਤਦਾਰ ਤੋਂ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਇਕਤਦਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਤਾਂ ਸਮਝਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਮਕਾਲੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਤੇ ਵਿਅੰਗ ਹੈ ਜੋ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਤਾਂ ਹਨ ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਕੰਨੀਂ ਕਤਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਇਕਤਦਾਰ ਗੁੱਡ-ਫੇਥ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਰੁੱਤਾ ਨੂੰ ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ, ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬੇਚੈਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ ਇਕਤਦਾਰ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤ ਚੇਤਨਾ (Reflected consciousness) ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਚੇਤਨਾ (unreflected consciousness) ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਸੱਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੱਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਰੂਮ ਵਿੱਚ ਸਪਾਰਟੀਕਸ, ਮੱਕੇ ਵਿੱਚ ਬਲਾਲ ਹਬਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਦੀਨੇ ਵਿੱਚ ਅਬੂ ਜ਼ਰਗੁਫ਼ਾਰੀ ਆਦਿ। ਇਕਤਦਾਰ ਹੜੱਪੇ, ਮੋਂਹਿੰਜੋਦਾਰੋ ਅਤੇ ਸਾਂਦਲਬਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਅਸਲ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਪਰਾਹਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਹੇਠ ਮੁਸੱਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਮੁਸੱਲੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਜਲਾਦਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਲੈਣ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਬਾਂ ਆਪਣਾ ਸੰਵਾਦ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਕਤਦਾਰ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇਕਰ ਰੁੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਬਾਂ ਆਪਣਾ ਅਸਤਿਤਵ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਪੌੜੀ ਨੂੰ ਉਲਟਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਉਸਦਾ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਬੰਦਿਆਂ (ਮੱਧ-ਵਰਗ) ਨੂੰ ਇਸ ਉਲਟਾ ਨਾਲ ਹੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਣਾ ਕਿਉਂਜੋ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਡੰਡੇ ਹਨ। ਇੰਜ ਇਕਤਦਾਰ ਮੱਧ-ਵਰਗ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇਛੁੱਕ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਸੁਝਾਓ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੱਧ-ਵਰਗ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੇਵਲ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 206 }}</noinclude> npbr536nh0vbdfa0i9r8zdjcrelp02y 250 50720 222087 133003 2026-06-18T12:20:25Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222087 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਹੇਠਲਿਆਂ ਤੇ ਕਰੋ। ਉਪਰਲਿਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਚੱਲੋ। ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਇਹੋ ਰਸਤਾ ਹੈ। {{gap}}ਇਕਤਦਾਰ ਦਾ ਅੱਬਾ ਬੁੱਢਣਸ਼ਾਹ ਮੰਚ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਰੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਬਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਗਰਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਪੈ ਰਹੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਬਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਥਿਉਰੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਤਾਂ ਮੁੱਕ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਇਹ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਬੰਨ੍ਹ ਟੁੱਟਕੇ ਹੜ੍ਹ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ (Possibility) ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ: {{gap}}‘ਏਹਨਾਂ ਮੁਸੱਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੱਧਰਾਂ ਦੀ ਰਾਵੀ ਅੱਗੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਪਹਾੜ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਏਸ ਡੱਕੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਮੋਰੀ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਤੂਫ਼ਾਨਿ-ਨੂੰਹ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬੱਝ ਜਾਵੇਗਾ।'<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 60</ref> {{gap}}ਬੁੱਢਣ ਸ਼ਾਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਮੁਲੱਮੇ ਵਾਲੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜੋ ਤੇਜ਼ਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਕਤਰੇ ਨਾਲ਼ ਲਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਬਾਂ ਦੀ ਹਉਂ ਵਡੇਰੀ (Transcendence of ego) ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਇਸ ਹਉਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ: {{gap}}‘ਵੇਖਦਾ ਨਹੀਂ, ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਕਿਵੇਂ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਤੇ ਜੰਜੇ ਉਤਰੇ ਹੋਵਣ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਆਇਆਂ ਖਲੋ ਗਿਆ (ਭਾਵ ਸਤਿਕਾਰ ਵਿੱਚ) ਇਹ ਹੋਏ ਨੇ ਟਸ ਤੋਂ ਮਸ?' {{gap}}ਇਕਤਦਾਰ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਹਿਲਾ ਮੁਸੱਲਿਆਂ ਦੀ ਤਵਾਰੀਖ (ਹਿਸਟਰੀ); ਦੂਜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਹਾਲਾਤ (ਫੈਕਟੀਸਿਟੀ) ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ (ਸੰਭਾਵਨਾ) ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਤਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਦੂਜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਘਰੀਂ ਜਾ ਕੇ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਰੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਬਾਂ ਦੀ ਘਰੇ ਠਹਿਰ ਕਰਵਾਕੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ। ਬੁੱਢਣ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸੱਲਿਆ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੇੜਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਇਕਤਦਾਰ ਨੇ ਡੂੰਮਣਾ ਖੱਖਰ ਛੇੜ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਕਤਦਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇਘਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੜੀ ਵਿੱਚ ਝੁੱਮਰ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਵੇਖਕੇ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਲਿਆਇਆ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਨਿਰਾ ਬਾਰੂਦ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦੀਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਜਿੰਨ ਬੰਦ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਲਮ ਦਾ ਥੋੜਾ ਜੇਹਾ ਜਾਗ ਲਾਇਆ, ਇਹ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਅਮਲ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੋ ਗਏ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵੇਖਕੇ ਇਕਤਦਾਰ ਚਿੰਤਾ (Anxiety) ਵਿੱਚ ਹੈ।'<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 207 }}</noinclude> 79gnq767pxgn5ld61qjysy1nob58aah 250 50721 222088 133004 2026-06-18T12:20:32Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222088 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਬੁੱਢਣ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਚੌਕਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਬਲਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਪਟਾਰੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਨ ਵਿੱਚ ਇਰਾਦਾ (Will to power) ਹੀ ਤਾਂ ਇੰਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੱਕੇ ਦੇ ਬੱਦੂ ਅਜਿਹੀ ਮੋਟੀਵੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣੇ। ਚੀਨੀਆਂ ਨੂੰ ਖੰਭ ਲੱਗੇ। ਵੀਤਨਾਮ ਵਾਲੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਛੱਕੇ ਛੁਡਾ ਰਹੇ ਨੇ। ਰੁੱਤਾ ਤੇ ਸਾਬਾਂ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਮੋਟੀਵੇਸ਼ਨ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਬੂਲਣ-ਯੋਗ ਨੇ। ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਨੀਤਸ਼ੇ ਰੱਖਦਾ ਸੀ: {{gap}}".......Even in the will of the servant found I the will to master."<ref>W.H. Wright, (Ed) Philosophy of Nietzsche, (Thus Spake Zarathustra) The Modern Library, Newyork, 1954 Ch. 34 </ref> {{gap}}ਇੰਜ ਬੁੱਢਣ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਰੁੱਤੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ (ਅੰਮਾਂ) ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਤੇਰੇ ਪੁੱਤ ਕੀ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖਣੀ ਏ। ਉਹਨੇ ਤੇ ਦੀਬਾਚਾ (ਭਾਵ ਮੁੱਖਬੰਦ) ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਏ (ਰੁੱਤੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ) ਕਿਤਾਬ ਲਿਖਣਗੇ ਏਹ ਸਾਡੀ ਰੱਤ ਨਾਲ।"<ref>ਮੇਜਰ ਇਸਹਾਕ ਮੁਹੰਮਦ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 63 </ref> {{gap}}ਇਹ ਅੱਗੋਂ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾੜੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਪੂਰਵ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। {{gap}}ਥੀਸਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਨਿਬੜ ਜਾਣ ਤੇ ਇਕਤਦਾਰ ਆਪਣੇ ਅੱਬਾ ਅੰਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੁੱਤੇ ਤੇ ਸਾਬਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਣਾ ਹੈ ਜਾਂ ਟੋਰ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਅੰਬਾ ਅੰਮਾਂ ਦੇ ਸਾਬਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੁੱਤੇ ਨੂੰ ਪੰਚਾਇਤ ਨੇ ਬੁਲਾਇਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਮੌਲਵੀ ਅਹਿਮਦ ਦੀਨ ਉੱਤੇ ਬੱਕਰੇ ਬੁਲਾਏ ਨੇ। ਇਮਾਮ-ਮਸਜਿਦ ਮੁਸਲੀ ਦਾ ਠੱਠਾ ਕਿਵੇਂ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉੱਧਰ ਰੱਤਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ੇਖ਼ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਰੁੱਤੇ ਨੂੰ ਮੌਲਵੀ ਤੇ ਇਹ ਗਿਲਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਵਰਗਾ ਕੰਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਚੌਧਰੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਿਉਂ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। {{gap}}ਦੂਜੇ ਐਕਟ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਕਤਦਾਰ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਹਾਣੀ (ਨਾਦਿਰ) ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਮੀਰ ਮੁੰਡਾ ਬੈਠੇ ਦਾਰੂ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਇਕਤਦਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ-ਤੂੰ (I thou) ਸੰਵਾਦ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਇਕਤਦਾਰ ਨੇ ਅਮਰੀਕਨਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਪੜ੍ਹੀ। ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਮੁਸੱਲੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਮੁਸੱਲੀਆਂ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਖੇਤ-ਮਜ਼ਦੂਰ, ਮਿੱਲਾਂ ਦੇ ਕਾਮਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਕੈਟਾਗਰੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਦਿਰ ਮੌਲਵੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਊਚ-ਨੀਚ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੀ ਦੇਣ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਬਾਂ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਕਬਾਬ ਦੀ ਪਲੇਟ ਰੱਖ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਦਿਰ ਇਕਤਦਾਰ ਨੂੰ ਸਾਬਾਂ ਨਾਲ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 208 }}</noinclude> h9jt6552e347o7pkq0zobd68xzjoitk 250 50722 222089 133005 2026-06-18T12:20:39Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222089 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਜਬਰਦਸਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਤਾਂ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਮੁਜ਼ਾਰਨ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਕਤਦਾਰ ਦਾ ਹੀਆ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਨਾਦਿਰ ਰੁੱਤੇ ਨੂੰ ਕਿਧਰੇ ਬਾਹਰ ਭੇਜਣ ਦਾ ਸੁਝਾਓ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਇਕਤਦਾਰ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਲੋਚਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਬੀਅਤ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਰਹਿਕੇ, ਸੋਹਲ ਹੋ ਗਈ ਵੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬੈਠੇ ਉੱਤੇ ਬੰਦੂਕ ਨਹੀਂ ਚਲਾ ਸਕਦਾ। ਸਾਈਮਨ ਡੀ-ਬੋਵੇਰ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਸਥਿਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਲਿਖਿਆ ਹੋਣੈ: {{gap}}"No one is more arrogant towards women, more aggressive or scornful than the man who is anxious about his virility."<ref> Simon de Beauvoir Quotes (Author of the Second Sex) Www. goodreads.com/Author/quotes /5548 Simon de Beauvoir 4/4 </ref> {{gap}}ਨਾਦਿਰ ਤਾਂ ਇਕਤਦਾਰ ਨੂੰ ਕਮਰੇ 'ਚ ਆਉਂਦੀ ਨੂੰ ਹੀ ਢਾਹ ਲੈਣ ਦਾ ਸੁਝਾਓ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦਾਰੂ ਪੀ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਲੁੱਡੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਬਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਜੋ ਲੁੱਡੀ ਦਾ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾਦਿਰ ਹਤਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦੇ ਮੇਹਣੇ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। {{gap}}ਐਕਟ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁੱਤੇ ਨੂੰ ਲਾਂਭੇ ਭੇਜੇ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੁੱਤਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਵਾਕਫ਼ ਹੈ। ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਬਾਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੈਸਿਆਂ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਅਸਤਿਤਵ ਖਰੀਦਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਰੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਬਾਂ ਨੂੰ ‘ਹੜੱਪੇ' ਦੀ ਲਾਜ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤਰ ਦੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ਬੋਆਂ ਲੈਂਦਾ ਇਕਤਦਾਰ ਹਾਜ਼ਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਬਾਂ ਨੂੰ ਸੋਫ਼ੇ ਤੇ ਬਰਾਬਰ ਬੈਠਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਕਤਦਾਰ ਹੀਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੱਥੇ ਦਾ ਟਿੱਕਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਾਬਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੜੱਪੇ ਦੇ ਮੱਥੇ ਦਾ ਟਿੱਕਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਬਾਂ ਦੇ ਹੁਸਨ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਦਾ ਇਕਤਦਾਰ ਉਸ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਖੀਸੇ ਚੋਂ ਕੱਢਕੇ ਨੋਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਕਤਦਾਰ ਜਬਰਦਸਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਸਾਬਾਂ ਉਸਨੂੰ ਧੱਕਾ ਦੇ ਕੇ ਪਰੇ ਸੁੱਟਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਕਤਦਾਰ ਨੂੰ ਪਲੰਘ 'ਤੇ ਪਾਉਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਰੁੱਤਾ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕਤਦਾਰ ਨੂੰ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਡਾਂਗ ਮਾਰਕੇ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਬਾਂ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ (Authenticity) ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: {{gap}}"ਚੂੜੀਆਂ ਕਦੀ ਪਵਾਂਦੀ ਵੱਲ ਵੀ ਭੱਜੀਆਂ ਨੇ। ਔਹ ਵੇਖ ਮੇਰੇ ਦਰਕਾਰੇ ਹੋਏ ਨੋਟ। ਧੱਕਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਚਾਰੇ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਛੱਡਿਆ ਹਈ। ਹੁਣ ਪਲੰਘ ਤੇ ਪਾਉਂਦੀ ਪਈ ਸਾਂ, ਲੋਹੜਾ ਕੀਤਾ ਈ।"<ref> ਮੇਜਰ ਇਸਹਾਕ ਮੁਹੰਮਦ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 75</ref><noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 209 }}</noinclude> f5ze8gt9mesk9fox9nu86o79ba3trys 250 50723 222090 133006 2026-06-18T12:20:45Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222090 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਰੁੱਤਾ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਲੁਹਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਦਮਾ ਲੜ ਸਕੇ। ਉਸਦੇ ਦੌੜ ਜਾਣ ਤੇ ਸਾਬਾਂ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਗਿਆ। ਬੁੱਢਣ ਸ਼ਾਹ ਤੇ ਅੰਮਾਂ ਦੋਵੇਂ ਵੈਣ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਬੁੱਢਣ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਅਜਾਈਂ ਜੀਵਨ ਗੁਆ ਦੇਣ ’ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਹੀਰੋ ਬਣ ਸਕਿਆ, ਨਾ ਵਿਲੇਨ। ਏਦੂੰ ਤਾਂ ਕਮਿਉਨਿਸਟ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਲੇ ਹੀ ਲਟਕਦਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। {{gap}}ਥਾਣੇਦਾਰ ਚੌਧਰੀ ਹਸਨ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਬੁੱਢਣ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕਾਹਲ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਥਾਣੇਦਾਰ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਥਾਣੇਦਾਰ ਤਫ਼ਤੀਸ਼ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਟੋਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਬਾਂ ਤੋਂ ਥਾਣੇਦਾਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਬਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਨੋਟ ਕਰਨੇ ਬਣਦੇ ਹਨ: {{gap}}"ਮੈਨੂੰ ਗਰੀਬਣੀ ਨੂੰ ਕਾਹਦਾ ਪਤਾ, ਚੌਧਰੀ ਜੀ? ਕੁੱਝ ਦਿਹਾੜੇ ਹੋਏ ਨੇ, ਨਾਦਿਰ ਖਾਂ ਏਥੇ ਬਹਿ ਕੇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਮੰਦਾ ਬੋਲਿਆ ਹਾ। ਨਾਲੇ ਧਮਕਾਇਉਸ। ਡਾਢਾ ਰੌਲਾ ਪਿਆ ਆਹੀ।"<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 81 </ref> {{gap}}ਥਾਣੇਦਾਰ ਮੁਸੱਲੀਆਂ ਦੀ ਪਾਰਗਾਮੀ ਚੇਤਨਾ (Transcendence of consciousness) ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਹੈ। ਨਾਦਿਰ ਤੇ ਇਕਤਦਾਰ ਦੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ। ਨਾਦਿਰ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਵੀ ਇਸ ਕੇਸ ਦੇ ਉੱਧਰ ਪਲਟਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀਂ। ਸਾਬਾਂ ਨੂੰ ਥਾਣੇਦਾਰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘਟਨਾ-ਕਿਰਿਆ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (Phenomenologically) ਤੋਂ ਵਾਚਦਿਆਂ ਇਉਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤਨੀ ਦੇਰ ਤੋਂ ਰੁੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਬਾਂ ਇਕਤਦਾਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤੋਂ ਉਹ ਉਸ ਪਾਸੋਂ ਆਪਣੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਆਪੇ ਬਾਰੇ ਸਮਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਦੇ ਇਕਤਦਾਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਾਬਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਾਮੁਕ ਸੋਚ ਆਈ। ਕਾਰਨ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੱਸ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਰਾਹਕਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ/ਨੂੰਹਾਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੇ ਇਕਤਦਾਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਾਬਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਾਮੁਕ ਰੁਚੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਉਂ ਅਜਿਹਾ ਕਾਰਾ ਕਰਨਾ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਮਨ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 210 }}</noinclude> ktj8c6f1ssjb112s3qljxnhjhlli27s 250 50724 222091 133007 2026-06-18T12:20:52Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222091 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦੀ ਚੋਣ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰਾਈ ਚੋਣ ਉਸਦੇ ਮਨ ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਇਸ ਚੋਣ ਤੇ ਅਮਲ ਕਰ ਬੈਠਾ। ਫਲਸਰੂਪ ਇਸਦੇ ਭਿਆਨਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਲਈ ਇਕਤਦਾਰ ਖ਼ੁਦ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ( Responsible) ਹੈ। {{gap}}ਤੀਜੇ ਐਕਟ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁੱਤਾ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਉਜਾੜ, ਬੀਆਬਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਲੀਸ ਉਸਦੀ ਢੂੰਡ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਫ਼ਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਛੁਪਕੇ ਵਕਤ ਕੱਟਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਖੜੇ ਬੂਟੇ ਵੀ ਇਉਂ ਜਾਪਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬੰਦਾ ਟੁਰਿਆ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਫੜਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਅਜਿਹੇ ਭੈਅ (Dread) ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਚਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੀਰਕੇਗਾਰਦ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:- {{gap}}One may liken dread to dizziness. He whose eye chances to look do'vn Into the yawning abyss becomes dizzy ......... Thus dread is the dizziness of freedom, which occurs when freedom gazes down into its own possibility.<ref> John Macquarrie, An Existential Theology, P. 66 </ref> {{gap}}ਜੰਗਲ ਬੀਆਬਾਨ ਵਿੱਚ ਭੈਅ ਅਧੀਨ ਵਿਚਰਦੇ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਹਾਰਾ ਕੌਣ ਦੇਵੇ? ਇਕਤਦਾਰ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਮਿੱਤਰ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਮੁਕਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਲੱਖ ਲਾਹਨਤਾਂ' ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਕਤਦਾਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਜਾਨ੍ਹ ਮਕੈਰੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:- {{gap}}"Guiltness thus comes before every guilty act as soon as I accept responsibility."<ref> Ibid. P. 136</ref> {{gap}}ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਇਕਤਦਾਰ ਦੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਡਾਂਗ ਮਾਰਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਸਾਬਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਰੁੱਤਿਆ ਲੋਹੜਾ ਕੀਤਾ ਈ’ ਉਸਦੀ ਇਹ ਕੂਕ ਮੇਰੀ ਹਿੱਕ ਵਿੱਚ ਦੋਗਾੜਾ ਬਣਕੇ ਵਜਦੀ ਏ। ਇਸਦੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਲੋਹੜਾ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ, ਪਈ ਇੱਕ ਭਲੇਮਾਣਸ ਨੂੰ .....? ' ਇਉਂ ਰੁੱਤੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ (Conscience) ਉਸਨੂੰ ਝੰਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਾਹਰੋਂ ਉਸਨੂੰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਸਗੋਂ ਬੰਦੇ ਦਾ ਸਵੈ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੈ। ਜਾਨ੍ਹ ਕੈਰੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:- {{gap}}"Who is that calls in conscience ........no some external power breaking in upon me.....man is the caller as well as called?"<ref>Ibid. P. 137 </ref> {{gap}}ਜ਼ਮੀਰ ਦੇ ਇਸ ਬੋਝ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਵੀਂ ਸੰਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਤੀ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 211 }}</noinclude> rxi1m9sfoemadc5w8pnk38upl660gbp 250 50725 222092 133008 2026-06-18T12:20:59Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222092 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਚੇਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਸ ਥਾਣੇਦਾਰ ਦਾ ਕੁੱਝ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਬਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰੀ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨਬਚਨੀ ਵਿੱਚ ਰੁੱਤਾ ਆਪਣੀ ਮਾਨਸਿਕ ਉਧੇੜ-ਬੁਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਮੰਚ ਉੱਪਰ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਬੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਚੇਤਨਾ ਭਟਕਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇੱਕ ਥਾਂ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਬੀਤ ਚੁੱਕੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਿਆਂ ਕਦੀ ਉਹ ਬੁੱਢਣ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ; ਕਦੇ ਸਾਬਾਂ ਨੂੰ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਇਕਤਦਾਰ ਅਲੀ ਨੂੰ ਦੋਸ਼-ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਹੋਇਆ ਜੇ ਇਕ ਪੈਰ ਥਿੜਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਥੇ ਉਹ, ਦਰਅਸਲ, ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ (Existential psychologist) ਵਾਂਗ ਸੋਚਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਬਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਇਕਤਦਾਰ ਅਲੀ ਦੇ ਸਾਹਵੇਂ ਬਣ ਠਣਕੇ ਲੰਘਦੀ ਹੋਣੀ ਐਂ। ਇਕਤਦਾਰ ਨੂੰ ਉਹ ਚੰਗਾ ਇਸ ਲਈ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਹੀ ਤਾਂ ਮੁਸੱਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਜਾਤ-ਪਾਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਉਂ ਰੁੱਤੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਸੂਰਵਾਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾ ਹੱਕ ਦਾ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਤੇ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਬਾਂ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਰੁੱਤੇ ਉੱਪਰ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਂਦੀ ਹੋਏਗੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਉਸ ਉੱਪਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮਨਬਚਨੀ ਨੂੰ ਘਟਨਾ ਕਿਰਿਆ ਵਿਗਿਆਨ (Understanding Phenomenologically) ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਰੁੱਤਾ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਿਆ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸੇ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ। ਸਾਰਤਰ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਸ਼ਾਇਦ ਅਜਿਹੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਹੀ ਹੈ: {{gap}}Sartre argues that there is no moral law, that "man is a useless passion" that no one can really respect the freedom of others, that the basis of all relations between human beings is conflict.<ref> Encyclopaedia Brittanica; Vol. 19, 1969 </ref> {{gap}}ਰੁੱਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੀਤੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਮੁਸੱਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਸਮਝ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸੱਲੀ ਕਿਰਤੀ-ਕਾਮੇ ਉਸਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਸਾਬਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਹੜੱਪੇ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਸਮੇਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਹੋਈ ਦਸ਼ਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਹੜੱਪੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਧਾੜਵੀ ਜ਼ਾਲਮ ਸਨ ਪਰ ਅਜੋਕੇ ਧਾੜਵੀ ਤਾਂ ਰੱਬ/ਅੱਲ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਂ ਜਪਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਏਦਾਂ ਵਿਵਹਾਰ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।<noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 212 }}</noinclude> gueo5g6lm0jmt8sr0p44zfnurnevywu 250 50726 222093 133009 2026-06-18T12:21:19Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222093 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਐਕਟ ਤੀਜੇ ਦਾ ਸੀਨ ਦੂਜਾ ਥਾਣੇ ਦੇ ਇਕ ਕਮਰੇ ਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਾਰੀ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਖੁਲ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਸਾਬਾਂ ਇਸ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਪੂਰੀ ਦੁਖੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਪਾਸ ਸੌਣ ਵਾਲੀ ਮਾਈ ਵੀ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸਨੂੰ ਥਾਣੇਦਾਰ ਦੀ ਹਵਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸਪਸ਼ਟ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਦੀ ਉਹ ਰੁੱਤੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ਖ਼ਬਰੇ ਉਸਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਦੀ ਬੁੱਢਣ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਅੰਮਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਤੀਰੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਹੈ। ਕਦੀ ਰੱਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਰੱਬ ਤਾਂ ਖ਼ਾਨਮ (ਇੱਕ ਗੁਜਰਾਤੀ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਾਪਰੇ ਦੁਖਾਂਤ) ਵੇਲੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਹੁੜਿਆ। ਇਉਂ ਹਾਈਡਿਗਰ ਦੀ ਟਰਮੀਨਾਲੋਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਬ ਉਦੋਂ ਵੀ ਗੈਰਹਾਜਰ (Absence of God) ਰਿਹਾ। ਉਹ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਵੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਵੀ। ਇਥੇ ਗੈਬਰੀਲ ਮਾਰਸ਼ਲ ਦਾ ਨੁਕਤਾ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਹੜੀ 'ਮੈਂ' ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਜਿਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਹੜੀ 'ਮੈਂ' ਹੈ ਜੋ ਮਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੀ ਹੈ। ਸਾਬਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਨਾਇਤੇ ਦੇ ਸਿਹਰੇ ਲੱਗਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ-ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਜਿਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਲੋਕ ਕਹਿਣਗੇ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਥਾਣੇਦਾਰ ਕੋਲ ਰਹੀ ਸੀ-ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਨਾਇਤੇ ਖ਼ਾਤਰ ਹੀ ਉਸਨੂੰ 'ਬੋਲ’ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਾਹਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਨੂੰ ਰੁੱਤਾ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਬਾਂ ਉਸਨੂੰ ਫੜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਨਾਇਤੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਨਾਇਤੇ ਨੂੰ ਆਖੇ ਕਿ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਤਾਪ ਨਾਲ ਮਰ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖੇ ਕਿ ਸਵੇਰੇ ਉਸਦੀ ਲੋਥ ਲੈ ਜਾਣ। ਰੁੱਤਾ ਉਸਨੂੰ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਵਰਜਦਾ ਹੈ। ਸਾਬਾਂ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਤੱਕ ਤਾਂ ਉਹ ਥਾਣੇਦਾਰਨੀ ਦੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ ਬਚੀ ਰਹੀ। ਰੁੱਤਾ ਸਾਬਾਂ ਨੂੰ ਚਾਕੂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਬਾਂ ਧੱਕਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਥਾਣੇਦਾਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰੁੱਤਾ ਬਾਰੀ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਸਾਬਾਂ ਤੋਂ ਚਾਕੂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਰੁੱਤਾ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਨਾਹਰੇ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਬਾਂ ਮਾਰ ਗਏ ਮਾਰ ਗਏ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਤੀਜੇ ਐਕਟ ਦੇ ਤੀਜੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਭੱਠੇ 'ਤੇ ਰੁੱਤਾ ਆਪਣੀ ਮਨਬਚਨੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਡੀਕਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਕੰਮ ਤੇ ਹਨ। ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਨੂੰ ਕੰਮ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਥਾਣੇਦਾਰ ਦੇ ਕਤਲ ਮਗਰੋਂ ਲੋਕ ਉਸ ਤੋਂ ਡਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਜਾਤ (Freedom) ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹੋਣ ਮਤੇ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਰਹੇ। ਨੀਤਸ਼ੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ/ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਲਈ ਦਾਸ ਮਾਨਸਿਕਤਾ (Slave morality) ਨੂੰ ਸਹੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਕਤਦਾਰ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 213 }}</noinclude> kfd65q5rrjxu1nqdpxg0x8bu5s8wf2g 250 50727 222094 133010 2026-06-18T12:21:24Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222094 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਨੇ ਨੂਰੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਸੁਝਾਓ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਰੁੱਤਾ ਕੋਈ ਮੁਰਸ਼ਦ ਧਾਰਨ ਕਰੇ। ਇਤਨੇ ਨੂੰ ਮਿਲ ਦਾ ਕਾਮਾ ਨੂਰਾ ਬਹੁੜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨੂਰਾ ਛੁੱਟੀ ਕੱਟਣ ਘਰ ਜਾਂਦਾ ਨਿਆਣਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ੀ ਲੈ ਕੇ ਚਲਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਉਸਨੇ ਰੁੱਤੇ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਭੁੱਖਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਖਵਾਉਣ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਵੀ ਅਸਤਿਤਵੀ ਸਰੋਕਾਰ ਹੈ। ਨੂਰਾ ਕਾਦਰੀ ਮੁਸੱਲੇ ਨਾਲ ਮਿੱਲ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰੁੱਤੇ ਨੂੰ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੀ ਨਵੀਂ ਬਹਾਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੋਗਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੂਰਾ ਜਦੋਂ ਕਾਮਿਆਂ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵੀ ਲੱਛਣ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਰੰਗ, ਨਸਲ, ਮਜ਼ਬ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੀ ਸਾਰਤਰ Existentialism is humanism ਵਿੱਚ ' ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੂਰਾ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਰੁੱਤੇ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ "ਤੈਨੂੰ ਹੜੱਪਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੂਰਾ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਉੱਚ-ਨੀਚ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋੜਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਔਰਤ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲਈ ਵੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਵੇਂ In all his works Sartre puts the strongest emphasis on the belief of indeterminism or human freedom.<ref>Simon de Beauvoir, Op. cit, P. 3/4 </ref> {{gap}}ਸਾਰਤਰ ਨੇ 1960-64 ਦਰਮਿਆਨ ਦੋ ਗ੍ਰੰਥ ਰਚੇ Critique of dialectical Reason ਅਤੇ The problems of method. ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ (Marxist Sociology) ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਊਰਜਾ (Revitalize) ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਉਂ ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਲ-ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾਵਾਦ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਤਿਤਵਾਦ (Existentialism) ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਜ ਇਥੇ ਨੂਰਾ ਕਰਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੂਰਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ‘ਮਿੱਲ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਦ ਸੇਠਾਂ ਕੋਲੋਂ ਮਿੱਲਾਂ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਜ਼ਿੰਮੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਏ ਤੇ ਉਹ ਮਿੱਲ ਮਜ਼ਦੂਰ ਤੇ ਮੁਜ਼ਾਰੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਰੰਗ ਦੇ ਮਾਲਕ।’ ਤਾਂ ਰੁੱਤੇ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਜਿਵੇਂ ਨੂਰਾ ਉਸਦਾ ਈਮਾਨ ਤੋੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਨੂਰੇ ਦਾ ਉੱਤਰ ਵੇਖੋ: <poem>{{gap}}ਨੂਰਾ: ਤੇਰਾ ਈਮਾਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਪਿਆ ਤੇਰਾ ਤਅੱਸਬ {{gap}} ਤੋੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਨਸਾਨੀਅਤ (Humanism) ਵਿੱਚ {{gap}} ਈਮਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਰੂਹ ਪਰਵਰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਏ।..... {{gap}} ਈਮਾਨ ਤੇ ਤਅੱਸਬ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਨਾ ਭੁੱਲ। {{gap}} ਜ਼ਾਲਮ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਈਮਾਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਏ78 </poem><noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 214 }}</noinclude> jxhoiwpmqrtr4d9lib52xo72np9w9z0 250 50728 222095 133011 2026-06-18T12:21:31Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222095 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਨੂਰਾ ਸ਼ੰਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਬੰਦੇ ਬੰਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਫ਼ਰਕ ਮੁੱਕਦਾ ਨਜ਼ਰੀਂ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਨੂਰਾ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਮਸ਼ੀਨ ਨਾਲ ਵਾਹ ਨਹੀਂ ਪਿਆ। ਮਸ਼ੀਨ ਤਾਂ ਜ਼ਾਤ-ਪਾਤ ਪਿੰਜਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ ਏ।.....ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਮਿੱਲ ਗੇਟ ਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਈਦਾ ਏ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਮਜ਼ਬ, ਨਸਲ, ਕਬੀਲਾ ਇਵੇਂ ਹੀ ਬਾਹਰ ਛੱਡ ਦਈਦੇ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਸੀਤੇ ਵੜਨ ਲੱਗਿਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਲਾਹ ਦਈ ਦੀਆਂ ਨੇ।' ਮਾਰਟਿਨ ਬੂਬਰ (Martin Buber) ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਕਿਰਤੀ ਇੱਕ ਮਸ਼ੀਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਵਾਦ (Dialogue) ਰਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਮਾਰਟਿਨ ਹਾਈਡਿਗਰ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੰਦਾ ਦਾ ਸਿਸਟਮ (System of instruments) ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨੂਰਾ ਰੁੱਤੇ ਨੂੰ ਹੜੱਪਿਉਂ ਕੱਢਕੇ ਅਜੋਕੀ ਸੂਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਸਮਝਾਉਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾ/ਪਾਦਰੀਆਂ ਆਦਿ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਅਸ਼ੁੱਭ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਣਗੇ ਉਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤੇ ਨੇ:- {{gap}}".....ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਬ ਦਾ ‘ਅਲਫ਼' ਤੇ ਬਿੱਲੀ ਦੀ ‘ਬੇ’ ਬਣਾ ਕੇ ਇਲਮ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸਭ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਨੇ- ਤੇ ਆਪਣਿਆਂ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਆਪ ਕੁਹਾੜੀ ਮਾਰ ਲਈ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 102 </ref> {{gap}}ਨੂਰੇ ਦੇ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਮਾਰਟਿਨ ਹਾਈਡਿਗਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸੰਸਾਰ ਸੰਦਾ ਦਾ ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ: {{gap}}‘ਮਸ਼ੀਨ ਜਦ ਚੱਲਦੀ ਏ ਤੇ ਇਹਦੇ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਆਦਮੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਆਦਮੀ ਬਣਾ ਦੇਂਦੀ ਏ। ਕਿਵੇਂ ਉਹਦੇ ਪਾਰੋਂ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਤਕਸੀਮ ਹੋਂਦੀ ਏ। ਕੋਈ ਫਿਟਰ, ਕੋਈ ਮਸ਼ੀਨਮੈਨ, ਕੋਈ ਅਲੈਕਟ੍ਰੀਸ਼ਨ, ਕੋਈ ਫੋਰਮੈਨ।'<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 103</ref> {{gap}}ਤੁੱਲਾ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਸਤਿਤਵੀ ਸੱਚ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਰਤੀ ਜਿਹੜਾ ਸੰਦ ਵੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਹੀ ਉਸਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੂਰਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਾਲਕੀ (Having land) ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਸ਼ੀਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਹਿਮ ਭਰਮ ਕੱਢ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੇਠ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਬੇਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਲ ਮਿਲਕੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦਾ ਬੂਟਾ ਪੁੰਗਰਦਾ ਹੈ। ਰੁੱਤਾ ਏਸੇ ਨੂੰ ਜਿਹੜਾ ਵਾਹਵੇ, ਉਹੀਓ ਖਾਵੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਵਾਦ ਇਕਲਿਆ ਖਲੋਣ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਰਲ ਮਿਲਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ।<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 215 }}</noinclude> 5dva23hlz9pet7y9k1wkiviprf2uwe2 250 50729 222096 133012 2026-06-18T12:21:38Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222096 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਇਵੇਂ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦ ਵੀ 'ਮੈਂ-ਵਾਦ’ (Solipsism) ਨਹੀਂ ਹੈ, ਮੈਂ+ਤੂੰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ 'ਅਸੀਂ' ਬਣਨਾ ਹੈ। {{gap}}ਅੱਜ ਦਾ ਇਨਸਾਨ, ਨੂਰੇ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕੁੱਝ ਆਪਣੇ ਲਈ ਮੰਗਦਾ ਏ, ਬਾਕੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਉਹੋ ਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਏ। {{gap}}ਨੂਰੇ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਸਾਰਤਰ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਲਾਹੇਵੰਦ ਰਹੇਗੀ:- {{gap}}"To choose this or that is to affirm at the same time the value of what we choose, because we can never choose evil. We always choose the good, and nothing can be good for us without being good for all."<ref>Sartre, Existentialism and Human Emotions (Tr.) Bernard Frechman et.al, N.Y.1977, P 18. </ref> {{gap}}ਇਹ ਨਾਟਕ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਚਰਮ-ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਅਪੜਦਾ ਹੈ। ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹਥੌੜਾ ਦਾਤੀ ਅਤੇ ਲਾਲ ਝੰਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾਕੇ ਇਹ ਨਾਟਕ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਅਤੇ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ ਹੈ।<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 216 }}</noinclude> 8euvxetnfzc0sy82n4gs1f6mahu9ltv 250 50730 222097 133013 2026-06-18T12:21:46Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222097 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>''ਅਧਿਆਇ ਪੰਦਰਵਾਂ '' {{center|'''ਬੁੱਤ ਸ਼ਿਕਨ'''}} {{gap}}ਬੁੱਤ ਸ਼ਿਕਨ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਾਮੋਸ਼ ਦਾ ਵੋਲਟੇਅਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਾਵਲ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਆਧਾਰ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਜਗਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਵੋਲਟੇਅਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਾਮੋਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਸਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਈ ਨਾਵਲ ਪੰਜਾਬੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਦੇ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫੀਕਲ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਸਦਾ ਛੇਵਾਂ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਰੂਸ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਤਾਲਸਤਾਏ, ਚੈਖੋਵ, ਦੋਸਤੋਵਸਕੀ, ਪੁਸ਼ਕਿਨ ਅਤੇ ਗੋਗੋਲ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਵਲੀ-ਵਿਧਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਸਵੈ ਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਨੂੰ ਨਾਵਲੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਨਰ ਹਾਸਲ ਹੈ। {{gap}}ਅਸਾਂ ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਪਰਖਣ ਦਾ ਟੀਚਾ ਮਿਥਿਆ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦਾ ਨਾਇਕ ਵੋਲਟੇਅਰ ਹੈ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਉਹ ਜਗਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹੈ। ਪਰਖ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਆਪਣੀ ਚੁਰਾਸੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਆਯੂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ। ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਅਸਤਿਤਵ ਆਪਣੀ ਥਾਂ। {{gap}}ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀਆਂ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਾਂਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਰਥਾਤ ਸਤਾਰਵੀਂ-ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਉਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਮਾਨਤਾ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਿਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਮਾਜਿਕ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਸੀ। ਪਤਵੰਤੇ ਸੱਜਣ ਅਪਰਾਧ ਕਰਨ ਤਾਂ ਸਜ਼ਾ ਹੋਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਆਮ ਆਦਮੀ ਲਈ ਹੋਰ। ਕੁੱਝ ਕਾਨੂੰਨ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਸਨ ਜੋ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਉੱਪਰ ਹੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਮੁਲਕ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਾਨੂੰਨ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਤਰੋੜੇ ਮਰੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕਾਨੂੰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਵਾਦ ਦੀ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 217 }}</noinclude> 28k53xnmowgyq5icf46mqcghfdq7vh9 250 50731 222098 133014 2026-06-18T12:21:52Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222098 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਜਕੜ ਵਿੱਚ ਸਨ। {{gap}}ਸਮਾਜ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਰੁੱਧ ਜੁਰਮ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜੁਰਮ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਜਾਦੂਗਰਾਂ ਅਤੇ ਚਮਤਕਾਰ ਵਿਖਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦੰਡ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ, ਜਲਾਵਤਨੀ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ ਕੱਟਣਾ, ਖੰਭੇ ਨਾਲ ਨੂੜਕੇ ਅੱਗ ਲਾਉਣੀ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੁਰਜਾ ਪੁਰਜਾ ਕੱਟਣਾ, ਚਰਖੜੀ ਤੇ ਚਾੜ੍ਹਕੇ ਪੀੜ੍ਹਨਾ, ਫਾਹੇ ਲਾਉਣਾ, ਗਲਾ ਘੁੱਟਕੇ ਮਾਰਨਾ ਅਤੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਸੋਚ ਅਤੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਚਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੁਲਜ਼ਮ ਨੂੰ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਕਬਾਲ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਤਸੀਹਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅੰਗੂਠੇ ਮਰੋੜਨੇ, ਲੱਤਾਂ ਤੋੜਨੀਆਂ, ਬਾਹਾਂ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਬੰਨ੍ਹਕੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚਣਾ ਆਦਿ ਤਾਂ ਆਮ ਜਿਹੇ ਤਸੀਹੇ ਸਨ।ਨਿਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੱਜਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਖਰੀਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵੇਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਫਵਾਹਾਂ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਾਕੇ ਇਹ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਦੋ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਿਆਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਗੁਪਤ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਆਮ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਬੰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਮੁਲਜ਼ਮ ਦੇ ਇਕਬਾਲ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਸੁਰਗ ਜਾਵੇਗਾ। {{gap}}ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਪ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਅਟੱਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਿਹੜਾ ਪੁੱਤਰ ਬਾਪ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਮੰਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਵੋਲਟੇਅਰ ਦਾ ਪਿਤਾ ਉਸਨੂੰ ਵਕੀਲ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸਨੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਬਣਨ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਇਹੋ ਚੋਣ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਸਵੱਟੀ ਬਣ ਗਈ। ਇਸੇ ਚੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸਨੇ ‘ਓਪੀਡੀ’ ਨਾਟਕ 21 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰੀਜੈਂਟ ਦੀ ਧੀ ਦੇ ਵਿਭਚਾਰ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਸੀ। ਫਲਸਰੂਪ ਵੋਲਟੇਅਰ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੀ ਜੋ ਉਸਦੇ ਬਾਪ ਦੇ ਅਸਰ ਰਸੂਖ ਨਾਲ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ‘ਕਾਮੇਡੀ ਫਰੈਂਕਾਈਸ' ਵਾਸਤੇ ਸੋਧਿਆ ਹੋਇਆ ਨਾਟਕੀ ਰੂਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਬੈਸਲੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਹਵਾ ਵੀ ਖਾਣੀ ਪਈ। ਇਸੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਅਪਣਾ ਨਾਮ ਅਰਾਊਟ ਡੀ.ਵੋਲਟੇਅਰ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਨਵੰਬਰ 1718 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਾਟਕ ਨੇ 45 ਰਾਤਾਂ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਹਿਤਕ ਸਤਾਰਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ 300 ਪੌਂਡ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋ ਗਿਆ।<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 218 }}</noinclude> mwhx7v35150fjwh5udyh4wqchdy9f74 250 50732 222099 133015 2026-06-18T12:21:59Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222099 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਉਸਦੀ ‘ਈਪਿਕ' ਕਵਿਤਾ ‘ਲਾ ਹੈਨਰੀਆਡ' ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਨਰਾਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ- ਹਿਸਟਰੀ ਚਾਰਲਸ ਦੂਜਾ, ਲੂਈ ਚੌਧਵੇਂ ਅਤੇ ਲੂਈ ਪੰਦਰਵੀਂ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਲੈਟਰਜ਼, ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਤੱਤ; ਰੌਮਸੌਵੀ ਅਤੇ ਓਰੈਸਟੀ (ਦੋਵੇਂ ਦੁਖਾਂਤ ਨਾਟਕ), ਫੋਨੀਮ ਮੋਰੀਬੰਦ, ਈਰੀਨ ਆਖਰੀ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ‘ਕੈਂਡਾਈਡ' ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੈਂਡਾਈਡ ਕਹਾਣੀ ਬਾਰੇ ਅਨਾਤੋਲ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਉੱਲੇਖਨੀਯ ਹਨ:- {{gap}}ਵੋਲਟੇਅਰ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਮ ਨੱਚਦੀ ਅਤੇ ਹੱਸਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਨੋਹਰ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।<ref>ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਾਮੋਸ਼, ਬੁੱਤ ਸ਼ਿਕਨ (ਨਾਵਲ), ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ ਸਮਾਣਾ 2013, ਪੰ. 186 </ref> {{gap}}ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੀ ਸੱਤਵੀਂ ਜਿਲਦ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਬੜਾ ਪੁਆੜਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਤੋਂ ਅਣਜਾਨ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਲਿਖਦਾ ਹੈ: {{gap}}ਮਨੁੱਖ ਅਣਜਾਨ ਹੈ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰਤੀ, ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਿਥੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਇਹ ਕਿ ਕਿਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref> ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਾਮੋਸ਼, ਬੁੱਤ ਸ਼ਿਕਨ (ਨਾਵਲ), ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ ਸਮਾਣਾ 2013, ਪੰ. 186 </ref> {{gap}}ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਚਿੱਤਰ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਵੋਲਟੇਅਰ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਾਰੇ ਇਕ ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ ਕਿਸੇ ਅਗਿਆਤ ਲੇਖਕ ਦਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸਦੇ ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਚਿੱਤਰ ਪੜ੍ਹਕੇ ਵੋਲਟੇਅਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਮੈਂ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਚਿੱਤਰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਬਿਲਕੁੱਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਔਗੁਣ ਹਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਆਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਅਸੰਵੇਦਨਾ ਜਿਹੇ ਔਗੁਣਾਂ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਜਿਹੜੇ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 94</ref> {{gap}}ਦੂਜਾ ਸ਼ਬਦ ਚਿੱਤਰ ਜੇਮਜ਼ ਬਾਸਵੈਲ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ (ਵੋਲਟੇਅਰ) ਇੱਕ ਸਾਕਾਰ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਹੈ......ਵਧੀਆ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਬੋਲਦਾ ਸੀ.......ਉਸ ਕੋਲ ਹਾਸਾ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਨ ਦੀ ਕਲਾ ਹੈ......ਉਹ ਕਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਖਾਂਦਾ ਸੀ.........।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 224 </ref> {{gap}}ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਵੋਲਟੇਅਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 219 }}</noinclude> jwngv1kybnm1s597es2f9xqgoxlujfh 250 50733 222100 133016 2026-06-18T12:22:06Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222100 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸਿਖਰਾਂ ਛੋਹ ਗਈ। ‘ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਵੋਲਟੇਅਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਜਲਾਵਤਨੀ, ਕੈਦ, ਚਰਚ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਲਗਭਗ ਉਸਦੀ ਹਰ ਕਿਤਾਬ ਉੱਪਰ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ। ਪਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਅਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਬੜੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਚਾਈ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਪਰ ਤੁਰਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਪੋਪ, ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਉਸਨੂੰ ਦਾਅਵਤਾਂ ਦੇਣ ਲੱਗੇ। ਤਖ਼ਤ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੰਬਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਦੁਨੀਆਂ ਉਸਦਾ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਈ।<ref>ਉਹੀ ਭੂਮਿਕਾ </ref> {{gap}}ਪਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ, ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਤੋਂ ਵਾਚਿਆਂ, ਉਸਨੂੰ ਬੜੇ ਮਹਿੰਗੇ ਭਾਅ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਭੈ ਅਤੇ ਤੌਖ਼ਲੇ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਚਿੰਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਗ ਸੰਗ ਰਹੀ। ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸਨੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰੀ ਬਣਨਾ ਲੋਚਿਆ। ਇੰਜ ਉਹ ਮਰ ਮਰਕੇ ਜਿਉਂਦਾ ਅਤੇ ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਮਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਮਿੱਤਰ ਥੀਰੀਓਟ ਨੂੰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਥੀਰੀਓਟ! ਤੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਕਿ ਬਤੌਰ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸੁਣਾਕੇ ਬੋਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।......ਪਰ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਇੱਥੇ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਾਗਲਪਣ ਹੈ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 49 </ref> {{gap}}" ......ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਨਿਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇੱਕ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀ ਦਾ ਰੋਲ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਮਨਭਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਮਖੌਲ ਲਮਕਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>ਉਹੀ </ref> {{gap}}ਇਉਂ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀ ਬਣਕੇ ਉਹ ਬੁਰੇ ਨਿਸ਼ਚੇ (Bad faith) ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸਵੈ-ਹੋਂਦ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। {{gap}}‘ਟਰਜ਼ ਇੰਗਲਿਸ਼ੀਆ' ਦਾ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਅਨੁਵਾਦ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਮਨਿਸਟਰ ਨੂੰ ਲਿਲਕੜੀਆਂ ਭਰੀ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਇੱਕ ਯਹੂਦੀ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਪਰਸ਼ੀਆ ਦੇ ਫਰੈਡਰਿਕ ਅੱਗੇ ਇੰਜ ਗੋਡੇ ਟੇਕਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਯੂਅਰ ਮੈਜੇਸਟੀ, ਤੁਹਾਡੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਨੇਕੀ ਤੋਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਹਾਡੀ ਮਰਜ਼ੀ ਹੋਵੇ ਭਰਾ ਵੋਲਟੇਅਰ ਉਪਰ ਰਹਿਮ ਕਰੋ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 162 </ref><noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 220 }}</noinclude> husv5ustbvx97jufo7p5eu7rxhhp6ml 250 50734 222101 133017 2026-06-18T12:22:14Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222101 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਵੋਲਟੇਅਰ ਨੇ ਪਰਸ਼ੀਆ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਠਹਿਰ ਲਈ ਫਰੈਡਰਿਕ ਨਾਲ ਅਜਿਹੀ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ (ਅਸਤਿਤਵ) ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਵੀ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰ ਗਿਆ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 153</ref> {{gap}}ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਮੰਨਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਮੈਂ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਕੀਮਤ ਦੇਣੀ ਪੈਣੀ ਹੈ।' ਉਸਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕ ਜਾਂ ਪਾਲ ਸਾਰਤਰ ਦੀ ਹੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲਈ ਕੋਈ ਬਹਾਨੇ ਨਹੀਂ (No Excuse) ਘੜਨੇ ਚਾਹੀਦੇ, ਕੀਤੇ ਦਾ ਫਲ ਭੁਗਤਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਪਰਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਹ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ: <poem>{{gap}}"ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਵਿੱਚ ਫ਼ਖਰ ਮਹਿਸੂਸ {{gap}}ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਇਹ ਜਾਣਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ {{gap}}ਕਿ ਮੈਂ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ {{gap}}ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਪਰਜਾ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 156</ref> </poem> {{gap}}ਪਰਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਫਰੈਡਰਿਕ ਤੋਂ 20,000 ਪੌਂਡ ਤਨਖਾਹ ਅਤੇ ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਮਹਿਮਾਨ ਤੋਂ ਬਦਲਕੇ ਪਰਸ਼ੀਆ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਨੌਕਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣਾ ਅਸਤਿਤਵ ਗਹਿਣੇ ਕਰ ਬਹਿੰਦਾ ਹੈ। <poem>{{gap}}ਪਰ ਅਜਿਹੀ ਪਦਾਰਥਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਰੇਤੇ ਉੱਪਰ ਉਸਰੀ ਕੰਧ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: {{gap}}ਫਰੀਦਾ ਬਾਰਿ ਪਰਾਇਐ ਬੈਸਣਾ ਸਾਂਈ ਮੁਝੈ ਨ ਦੇਹਿ॥ {{gap}}ਜੇ ਤੂੰ ਏਵੈ ਰਖਸੀ ਜੀਉ ਸਰੀਰਹੁ ਲੇਹਿ॥<ref>ਬਾਣੀ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ, ਸ਼ਲੋਕ, 42 </ref> {{gap}}ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵੋਲਟੇਅਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ 'ਫਸੀ ਤੇ ਫਟਕਣ ਕੀ'? ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। </poem> {{gap}}ਵੋਲਟੇਅਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਕੇ ਕਿੰਜ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਬੋਲ ਤਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਗਏ ਪਰ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਨਾਵਲਕਾਰ ‘ਖਾਮੋਸ਼' ਚਿੱਠੀਆਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਨਾਵਲ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਆਧਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਹ ਚਿੱਠੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਿਕੋਲਸ ਕਲਾਡ, ਥੀਰੀਓਟ, ਡਿਊਕ ਡੀ ਰੀਚੈਲੀਓ, ਸਿਡੀਵਿਲ, ਡੀ.ਆਰਜੈਂਟਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 221 }}</noinclude> 7umfbt7hqxo5p6phidq584mfa0y8y6e 250 50735 222102 133018 2026-06-18T12:22:22Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222102 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਨਾਵਲ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਇੱਕ-ਪਾਸੜ ਚਿੱਠੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਕਿਧਰੇ ਕਿਧਰੇ ਹੀ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ। {{gap}}ਵੋਲਟੇਅਰ ਨੇ ਸ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਵਾਈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸਦੇ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਔਰਤਾਂ ਆਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਪਿਪਟੀ, ਸਜ਼ਾਨੀ ਡੀ ਲਿਵਰੀ, ਮਾਰਗਰੇਟ ਮੈਡੀਲੀਨ ਬਰਨੀਅਰਜ਼ (ਜੋ ਇੱਕ ਜੱਜ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ), ਐਮਿਲੀ ਡੂ ਚੈਟੀਲਿਟ, ਐਡਰੀਨੀ ਲੀ ਕੋਵਰ, ਮੈਡਮ ਡੂ ਲਾ ਨੌਵਲੀ, ਸੋਫ਼ੀ ਬੈਟਿਕ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੈਰੀ ਲੁਸੀ ਮਿਗਨਾਟ (ਡੈਨਿਸ਼ ਚਾਰਲਸ)-ਜੋ ਕਿ ਉਸਦੀ ਸਕੀ ਭਾਣਜੀ ਸੀ-ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਸੰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤ-ਵਿਉਹਾਰ ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਹ ਇੱਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਾਇਕ ਵਜੋਂ ਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਔਰਤ ਮੈਡਮ ਡੀ ਫੋਨਟੇਅਰ ਪਾਸ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਬਣਕੇ ਹੀ ਉਸਦੇ ਘਰ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਆਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਆਪਣਾ ਅਸਤਿਤਵ ਗੁਆਕੇ ਹੀ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਕੀ ਭਾਣਜੀ ਮੈਡਮ ਡੈਨਿਸ (ਜੋ ਕਿ ਵਿਧਵਾ ਹੈ) ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰੇਮ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਪਿਆਰੀ ਭਾਣਜੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਕਾਗਜ਼ ਗਿੱਲਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮੇਰੀ ਸਿਹਤ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦੀ ਤਾਂ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਬਹਿਕੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਜ਼ਰੂਰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਤੈਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਅਕਤੂਬਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੇਰੇ ਗ਼ਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗ਼ਮ ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਿਤਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਾਂਗਾ। ......ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਲਈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜਿਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਕਾਸ਼! ਰੱਬ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਵੇ ਕਿ ਆਪਾਂ ਇਕੱਠੇ ਰਹੀਏ। ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਧਰਵਾਸ ਬਣੇਗੀ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਧਰਵਾਸ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ।<ref>ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਮੋਸ਼, ਉਹੀ, 129 </ref> {{gap}}ਉਸਦਾ ਬਿਮਾਰ ਸਰੀਰ 29-30 ਸਾਲ ਦੀ ਭਾਣਜੀ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਸੀ (ਵੋਲਟੇਅਰ 52 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ) ਪਰ ਪਿਆਰ ਦੀ ਉਸਨੂੰ ਲੋੜ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਲਿਲਕੜੀ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲੰਗੜੇਪਣ (ਭਾਵ ਸਰੀਰਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ) ਨਾਲ ਆਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ। ਤੈਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਵਾਹ ਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਅਜਿਹਾ ਕੁੱਝ ਨਾ ਕਰ ਸਕਾਂ। ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਰਹਾਂਗਾ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 136 </ref> {{gap}}ਪਰ ਮੈਡਮ ਡੈਨਿਸ, ਵੋਲਟੇਅਰ ਦੇ ਕਈ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰੇਮੀ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 222 }}</noinclude> estn0zm82i1v8sntaywus8ci585m0yu 250 50736 222103 133019 2026-06-18T12:22:28Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222103 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਬਣਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਉਹ ਵੋਲਟੇਅਰ ਨਾਲ ਕਦੇ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇਛੁੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। {{gap}}ਸਾਰਤਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ "Desire is the desire to invite other's desire."<ref>Donald Palmer, Sartre, P. 97 </ref> {{gap}}ਡੈਨਿਸ ਦੀ ਖਾਹਸ਼ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਕਾਮੁਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਚੁੰਮਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਆਤਮਾ ਤੇਰੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਚੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਹਰ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਚੁੰਮਦਾ ਹਾਂ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 133 </ref> {{gap}}ਅਜਿਹੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਚਿੱਠੀ ਪੜ੍ਹਕੇ ਮੈਡਮ ਡੈਨਿਸ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਿੱਠੀ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: {{gap}}"ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਮਨਮੋਹਕ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਚਿੱਠੀ ਪੜ੍ਹਕੇ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਚੁੰਮਿਆ। ਰੱਬ ਦੀ ਸਹੁੰ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰੇਮਕਾ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ? ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾ ਕਰੋਂ? .......ਤੁਹਾਡੀ ਪਿਆਰੀ ਚਿੱਠੀ ਲਈ ਮੇਰਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਕੇ ਮੈਂ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘਾਣਾਂ ਤੱਕ ਬਭੂਕੇ ਵਾਂਗ ਲਾਟਾਂ ਬਣਨੋਂ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕੀ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਚੁੰਮਦੀ ਹਾਂ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 133 </ref> {{gap}}ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਸਵੈ-ਧੋਖਾ (Bad faith) ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇੱਕ ਧਿਰ ਦੂਜੀ ਪਾਸੋਂ ਆਪਣਾ ਮਤਲਬ ਕੱਢਣ ਲਈ ਜਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਐਮਲੀ ਡੂ ਚੈਟੀਲਿਟ ਦਾ ਵੋਲਟੇਅਰ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਦੁਚਿੱਤੀ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਮੌਪਰਤੀਊਸ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਲਿਖਦੀ ਹੈ: {{gap}}"......ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਸੋਚੋਗੇ, ਮੈਂ ਕਿਧਰੇ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗੀ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਧਰਵਾਸ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀ ਵੇਖੋਗੇ। ਮੈਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਜਦ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਕੇ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 86 </ref> {{gap}}ਦਰਅਸਲ ਵੋਲਟੇਅਰ ਸਾਰੀ ਆਯੂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਕਾਰਨ ਉਸਦਾ ਲਹਿਜਾ ਤਰਸ ਭਰਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਉਹ ਮੈਡਮ ਡੀ ਬਰਨੀਅਰਜ਼ ਨੂੰ ਤਰਲੇ ਵਾਲੇ ਲਹਿਜੇ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਜਿੰਨਾਂ ਛੇਤੀ ਹੋ ਸਕੇ ਪੈਰਿਸ ਆ ਜਾਵੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਭਿਆਨਕ ਖਾਰਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਵੇਖੋਗੇ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 223 }}</noinclude> fu0d5sie54w699uq121191hjro9n1u2 250 50737 222104 133020 2026-06-18T12:22:35Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222104 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਜਿਹੜੀ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਪਰ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। <poem>{{gap}}ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਬੀਮਾਰ {{gap}}ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਸਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਨੇਕੀ ਅਤੇ {{gap}}ਦੋਸਤੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਵਾਪਸ ਆਓਗੇ, ਆਪਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ {{gap}}ਚੁੰਮਾਂਗੇ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਬੋਲਣਗੇ।"<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 43 </ref> </poem> {{gap}}ਪਰ ਮੈਡਮ ਪੈਰਿਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਤਨੀ ਗੱਲ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਮੁਟਿਆਰ/ ਅਧੇੜ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਬਿਮਾਰ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਕੀ ਲੈਣਾ? ਜੇ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਕੇ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਠਹਿਰਦੀ ਵੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪੈਸੇ ਕਰਕੇ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਜਾਨ੍ਹ ਮਕੈਰੀ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ: {{gap}}"Man exists authentically when his original possibilities, belonging to his being as man, are fulfilled. His existence is inauthentic when his possibilities are projected on something alien to himself. In that case the self in lost and scattered."<ref> ohn Macquarrie, An Existential Theology, P. 128</ref> {{gap}}ਵੋਲਟੇਅਰ ਦੀ ਕਲਮ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਕੁਸ਼ਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵਗਦੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲਿਖਦਾ ਵੀ ਰਿਹਾ, ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਰਦਾ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਸਮਾਂ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਲਮ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰ ਵਾਂਗ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਬਚਾਓ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਚਾਓ ਹੈ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਵੀ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੀ ਸੱਤਵੀਂ ਜਿਲਦ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹਾਲਾਤ ਬਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੋਲਟੇਅਰ ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਿਆਂ ਡੀ. ਐਲਬਰਟ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਡਰ ਅਧੀਨ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਤਿਲਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਨਾਲੋਂ ਸੰਬੰਧ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਵੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਰਨੀ ਟਰਨੀ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਖਰੀਦਕੇ ਖੇਤੀ ਆਰੰਭ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਮੌਲਿਕ ਯੋਜਨਾ (Original project) ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਦਾ ਭਾਈਵਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਗਰੀਬੀ ਨੂੰ ਨੇੜਿਉਂ ਤੱਕਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੱਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲੈ ਕੇ ਉਸਦੀ ਚੰਗੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਆਫ਼ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਿਖਾਰੀਆਂ ਵਰਗੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਤਰੱਕੀ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਜ 'ਤੇ ਰਕਮਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਜ ਮਰਦਾ ਵੇਖਕੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 224 }}</noinclude> jj143esfj3cpo9sbvqtqotnp1n2nc78 250 50738 222105 133021 2026-06-18T12:22:42Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222105 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਜਦੋਂ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦੋਸ਼ੇ ਜੀਨ ਕੈਲਸ ਅਤੇ ਸਿਰਵਨ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਅਪੀਲ, ਵਕੀਲ, ਦਲੀਲ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਇਨਸਾਨ (Conscience) ਉਚੇਰੇ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਲਈ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਫਰਾਂਸ ਨੂੰ ਉਹ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਸੱਪ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਰੈਂਚ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਲੈਲੀ ਟੋਲੈਂਡਲ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਯਤੀਮ ਲੜਕੇ ਲਾ ਬੈਰੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਤਸੀਹੇ ਵੀ ਵੋਲਟੇਅਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹਲੂਣਦੇ ਹਨ। ਵੋਲਟੇਅਰ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਏਨਾ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਲਾ ਬੈਰੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਕੁਫ਼ਰ ਲਈ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਨਾ ਉਤਾਰਿਆ ਗਿਆ। {{gap}}ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਮ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜਨੇਵਾ ਤੋਂ ਕਾਰੀਗਰ ਮੰਗਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਲੋਕਾਂ ਉਸਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬੁੱਤ ਬਣਾਇਆ। {{gap}}ਨਾਵਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਲੇਖਕ ਉਸਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਮਾਨਵਵਾਦੀ (Humanist) ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ: <poem>{{gap}}ਇਕ: ਉਸਨੇ ਕੈਲਸ, ਸਰਵਨ, ਲਾ ਬੈਰੇ ਅਤੇ ਮੋਮਬੈਲੀ ਦਾ ਬਦਲਾ {{gap}} ਲਿਆ {{gap}}ਦੂਜੀ: ਕਵੀ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ-ਉਸਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ {{gap}} ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਲਈ {{gap}} ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। {{gap}}ਤੀਜੀ: ਉਸਨੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੇ ਦਾਸ ਪ੍ਰਥਾ ਅਤੇ ਰਜਵਾੜਾ ਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁੜ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕੀਤੀ। {{gap}}ਇੰਜ ਵੋਲਟੇਅਰ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦਾ ਰਲਵਾਂ-ਮਿਲਵਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। </poem><noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 225 }}</noinclude> 28xc2x9mhduh051jyh3zqbayqmftagw 250 50739 222106 133022 2026-06-18T12:22:49Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222106 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>''ਅਧਿਆਇ ਸੋਲਵਾਂ '' {{center|'''ਬਿਰਖ ਅਰਜ਼ ਕਰੇ'''}} {{gap}}'ਬਿਰਖ ਅਰਜ਼ ਕਰੇ' ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਅਰਜ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬੁਲਾਰਾ ਬਿਰਖ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਪਾਤਰ ਵਜੋਂ ਸੁਰਜੀਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਰਜੀਤ (Regenerate) ਹੋਏ ਇਸ ਪਾਤਰ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਰਾਹੀਂ ਕਵੀ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਆਪਣਾ ਕਾਵਿ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਵੀ ਹੈ ਸਾਡਾ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ। ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਅਧਿਕਤਰ ਨਜ਼ਮਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੂਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸਦੇ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕਾਂ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਵੀ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਿਰਖ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਕੋਡ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੂਪਕ (Allegory) ਵੀ। ਭਿਆਨਕ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਦੀ ਕਲਮ ਰੁਕਿਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਪਰ ਅਜਿਹੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀਆਂ ਸਪਾਟ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿਣ ਨਾਲੋਂ ਕਵੀ ਤਮਸੀਲਾਂ/ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ/ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ/ਦੂਹਰੇ ਅਰਥਾਂ/ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਵੀ ਲੋਕਾਈ ਦਾ ਅੰਗ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਪੀੜ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਮਾੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਠਦੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਤਾਂ ਬੋਲਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ: {{gap}}ਖੜਕ ਹੋਵੇ ਜੇ ਡਿੱਗਾ ਪੱਤਾ ਵੀ {{gap}}ਐਸੀ ਚੁੱਪ ਹੈ ਤਾਂ ਬਿਰਖ ਅਰਜ਼ ਕਰੇ।<ref>ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ, ਬਿਰਖ ਅਰਜ਼ ਕਰੇ, ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1996, ਪੰ. 15 </ref> {{gap}}ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਜਿਸ ਤਥਾਤਮਕਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਉਹ ਆਮ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਨਿਜ ਵੀ ਹੈ, ਕੁੱਝ ਪਰ ਵੀ ਹੈ। ਸੁਕਰਾਤ ਅਤੇ ਸੰਤ ਅਸਤੀਨ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਆਦਿ-ਕਾਲੀਨ ਅਸਤਿਤਵੀ ਚਿੰਤਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂ ਪੁਰਖ ਹੋਏ ਹਨ। ਬਿਰਖ ਅਰਜ਼ ਕਰੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸੰਤ ਅਗਸਤੀਨ ਦੇ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 226 }}</noinclude> fm8tb2t0oj4jy8n70nq1ez4dovh6qen 250 50740 222107 133023 2026-06-18T12:22:55Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222107 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਸ਼ੇਅਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ: <poem>{{gap}}ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਜ਼ਮ ਸੁਣਾ {{gap}}ਡਾਲੀ ਡਾਲੀ ’ਚੋਂ ਪੁੰਗਰੇ ਹਰਫ਼ ਹਰੇ।</poem> {{gap}}ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੁਕਤਾ ਤਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ+ਤੂੰ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਰਕੇ ਸੰਵਾਦ (Dialogue) ਰਚਾਉਣਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ ਹੈ ‘ਹਰਫ਼ ਹਰੇ’। ਹਰਫ਼ ਹਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਡਾਲੀ ਡਾਲੀ ’ਚੋਂ ਪੁੰਗਰਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਵਿਕਾਸ (Transcendence) ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਰੇ ਹਰਫ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਦ ਪਤਝੜ ਸੁਕਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਬਿਰਖ ਦੀ ਹਰ ਇੱਕ ਡਾਲ ਸੋਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਡਾਲ ਅਸਤਿਤਵਹੀਣ ਹੋ ਕੇ ਕਿਰਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਰੂ ਪੌਣ ਜੋ ਵੀ ਕਵੀ ਪਾਸੋਂ ਲਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੀ। ਜੰਗਲ ਦਾ ਸੜਨਾ ਅਤੇ ਬਿਰਖ ਦੇ ਹਰੇ ਨੈਣਾਂ ’ਚੋਂ ਸੁਰਮੇ ਦਾ ਝੜਨਾ ਨਿਰਹੋਂਦ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰੋਂਦੇ ਵੀ ਉਹੀ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡਾਲ ਟੁੱਟਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ ਉਹ ਜਿਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਝੜਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਕਵੀ ਜ਼ਰਦ ਪੰਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਰੇ ਹਰਫ਼ ਲਿਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿਅਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੜਪ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਛਾਵਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਲੋੜਦਾ ਹੈ: <poem>{{gap}}ਤਪਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕਰੋ ਛਾਵਾਂ {{gap}}ਬਿਰਖ ਹਾਂ ਏਹੀ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।<reਉਹੀ, ਭੂਮਿਕਾf> </ref></poem> {{gap}}ਕਵੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਾਰਤਰ ਦੇ Existentialism is humanism ਦਾ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹੈ। ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਦੇ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੂਸਰਾ ਵੱਡਾ ਚਿੰਤਕ ਸੁਕਰਾਤ ਹੈ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਗ਼ਜ਼ਲ 'ਫ਼ਾਸਿਲਾ’ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਦੀਆਂ ‘ਰੀਝਾਂ' ਅਤੇ 'ਔਕਾਤ' ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਰਾਤ ਵਰਗਾ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿੱਥ ਰੱਖਣ ਦੀ ਦੁਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜਤਨ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਫ਼ਾਸਿਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ 'ਪਿਆਸ’ ਤੇ ‘ਬੋਲਾਂ' ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਵਿਆਪ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਕਥਨੀ ਅਤੇ ਕਰਨੀ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਆਸ (Desire) ਕਹੀ ਹੋਈ ਗੱਲ ’ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਆਸ ਤਾਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਘਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਵਰਜਿਤ ਫਲ ਖਾਣ ਲਈ ਵੀ ਉਤਾਵਲੀ ਹੈ। ਧਰਮ, ਇਖ਼ਲਾਕ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵੀ ਪਿਆਸ ਬੁਝਾਉਣ ਵਾਲੀ ਬਰਸਾਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦਰਮਿਆਨ ਫ਼ਾਸਿਲਾ ਵੀ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਕਰਾਤ ਨੇ ਜ਼ਹਿਰ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 227 }}</noinclude> ifqo0qbwriq2vybpc4ydwf8i5s4k40a 250 50741 222108 133025 2026-06-18T12:23:03Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222108 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਪੀ ਲਿਆ ਸੀ ਪਰ ਆਪਣੀ ਸਚਾਈ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ ਪਰ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਹੋਠਾਂ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਗਿਆ। ਇਉਂ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਅਪਮਾਣਿਕ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: {{gap}}ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਮੇਰੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਆ ਕੇ ਰੁਕ ਗਿਆ {{gap}}ਰਹਿ ਗਿਆ ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਸੁਕਰਾਤ ਵਿਚਲਾ ਫ਼ਾਸਿਲਾ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 59</ref> {{gap}}ਫ਼ਿਕਰ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਨ ਭਾਵੇਂ ਕੁੱਝ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਥਾਤਮਕਤਾ (Facticity) ਤੋਂ ਵੀ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਫੈਕਟੀਸਿਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਥਾਤਮਕਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਕੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲਾ ਘਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜੇਹਾ ਦਰ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਉਹ ਫ਼ਿਕਰ (Anxiety) ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਡਰ (Fear) ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਭੈਣਾਂ ਦਰੀਆਂ ਬੁਣਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਦੇਸ਼ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ: {{gap}}ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨੈਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਤੇ ਹਨ੍ਹੇਰ ਸੀ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 23 </ref> {{gap}}ਅਜਿਹੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਦੀ। ਅਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਆਉਣ ਪਿੱਛੇ 'ਅੱਜ ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਹੈ ਆਤਮਾ ਰਾਮ’ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਨਾਇਕ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰੀਵ ਨਾਲ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪੁਆਈ ਗਈ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਛੱਡਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ‘ਸਵੈ' ਤੋਂ ਨਿਖੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਉਸ ਦੀ ਉਦਾਸੀ (Despair) ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਦਲਕੇ ਆਪਣਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ- ਏ.ਆਰ.ਕਪੂਰ। ਬਚਪਨ ਦੀ ਤਥਾਤਮਕਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਮਿਲੀ ਸੀ ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਪਰ ‘ਢਕਿਆ’ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਝਾਤੀ ਮਾਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਉੱਚੀ ਇਮਾਰਤ ਤੋਂ, ਵਿਕ ਚੁੱਕੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਢੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਘਰ, ਇਸ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: <poem>{{gap}}ਕਿ ਇਥੋਂ ਹੀ ਉਹ ਇਕ ਐਸਾ ਮੋੜ ਮੁੜਿਆ ਸੀ। {{gap}}ਕਿ ਮੁੜਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। <ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 54 </ref> {{gap}}ਇੰਜ ਆਪਣੇ ਆਪਨੂੰ ਨਾ ਮਿਲਣਾ ਹੀ ਤਾਂ ਅਸਤਿਤਵਹੀਣ ਹੋਣਾ ਹੈ। {{gap}}ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਭੈਅ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਚਿੰਬੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਉਸਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦੀ। </poem><noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 228 }}</noinclude> qp5u1tdu0a9gjlnmvbgg2sk4kf6cqy3 250 50742 222109 133027 2026-06-18T12:23:09Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222109 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਇਹ ਸੰਸਾਰ 'ਵਸੇਬ' ਕਹਾਉਣ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ। {{gap}}ਵਸਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਜੜਨ ਜੋਗਾ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 63</ref> {{gap}}ਇਸ ਕਾਵਿ-ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰਟਿਨ ਹਾਈਡਿਗਰ ਦੇ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਅੰਕਿਤ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਉਜੜਨ ਜੋਗਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕਵੀ ਜਿੰਦ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ 'ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਮਹਿਮਾਨ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ‘ਕਵੀ ਸਾਹਿਬ' ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੀ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੋਫਾੜ ਹੈ। ਕਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਖ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬਾਗੀਆਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਦੋਨਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ। ਇੰਜ ਉਸਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ ਕਵੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਵਿਤਾ। ਇੱਥੇ ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਲਿਖਕੇ ਨਿਡਰਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਉਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿਤਵ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਬਣੇ। ਮੌਤ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ 'ਪਿਆਰਾ’ ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਦਾ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਕਾਲੇ ਅੱਖਰਾਂ 'ਚੋਂ ਅਰਥ ਕੱਢਣੇ ਸਿਖਾਏ ਸਨ ਤੇ ਜੋ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ‘ਕਾਲੀ ਧੌਣ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ' ਜਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ ਪਰ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਖ਼ੁਦਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਦੇ ਖ਼ੁਦਾਵਾਂ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮਚਾਰੀ ਵਜੋਂ ਤਾਇਨਾਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ: {{gap}}ਹਰ ਪਿਆਰੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ ਜਿਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਪਿਆਰੀ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 44 </ref> {{gap}}ਪਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਿਉਣ ਤੇ ਰੋਣਾ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਮੌਤ ’ਤੇ ਹਾਸਾ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਜੀਵਨ ’ਤੇ ਮੌਤ ਦਰਮਿਆਨ ਲਟਕਾਅ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਜੀਣਾ ਹੀ ਖੋਟਾ ਨਿਸ਼ਚਾ (Bad faith) ਹੈ। ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਮੌਤ ਹਰ ਪਲ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ: {{gap}}ਸ਼ਾਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿਸੇ ਪਲ ਵੀ {{gap}}ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਪਲ ਇਹ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 51 </ref> {{gap}}ਮੌਤ ਇੱਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿਆਪਕ ਸਚਾਈ ਹੈ। ਬੰਦਾ ਜੰਮਿਆ ਹੀ ਮਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਪਰ ਮੌਤ ਦਾ ਇਹ ਖ਼ਤਰਾ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਨੂੰ, ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਦੇਣ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਇਦ, ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਲਈ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: {{gap}}ਜੋ ਸਹਿ ਲਿਆ ਸਦੀਆਂ, ਇੱਕ ਦਿਵਸ ਨਾ ਸਹੇਗਾ। {{gap}}ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਅਣਕਹੀ ਨੂੰ, ਇੱਕ ਹਾਦਸਾ ਕਹੇਗਾ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 71 </ref><noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 229 }}</noinclude> e65flyqb4huffa2wephtq8z04h2n5ko 250 50743 222110 133028 2026-06-18T12:23:17Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222110 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਇੰਜ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ` ਮੌਤ ਨੂੰ Robert Frost ਦੇ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਵਾਂਗ ਹੀ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ: <poem>{{gap}}"I sang of death-but-had I known {{gap}}The many deaths one must have died {{gap}}Before he came to meet his own."<ref> N.K. Sharma, Existential Concerns of Robert Frost, Ess Ess Publishers, Chandigarh, 1995, P. 97</ref> </poem> {{gap}}ਫਰੈਡਰਿਕ ਨੀਤਸ਼ੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ Thus spake Zarthustra ਦੇ {{gap}}Self-surpassing ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ Will to power ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਨੌਕਰ (ਕਾਬਜ਼ ਅਤੇ ਅਧੀਨ) ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦੇਣ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਦੀ ‘ਖੂਬ ਨੇ ਇਹ ਝਾਂਜਰਾਂ' ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ: {{gap}}ਪੌਣ ਟੋਲੇ ਹੋਂਦ ਆਪਣੀ ਦਾ ਸਬੂਤ, {{gap}}ਬਣਿਆ ਰਹਿ ਪਤਿਆ ਜਿਹਾ ਕੰਬਣ ਲਈ।<ref>ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ, ਉਹੀ, ਪੰ. 67 </ref> {{gap}}ਇਸ ਸ਼ੇਅਰ ਨੂੰ ਡੀ.ਕੋਡ ਕੀਤਿਆਂ ਸਮਝ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬੰਦੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾ ਕੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ (ਅਸਤਿਤਵ) ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਸਕੇ। ਫਰੈਡਰਿਕ ਨੀਤਸ਼ੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: <poem>{{gap}}"Wherever I found a living thing, there {{gap}}found I Will to Power, even in the will {{gap}}of the servant found I the Will to be master."<ref> Friedrich Nietzsche, Thus Spake Zarthustra Ch. 34 </ref></poem> {{gap}}ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਦੇ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਸ਼ੇਅਰ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਸਤਿਤਵ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੋਂ ਵਿਛੜਕੇ ਆਪਣੇ ‘ਸਵੈ' ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਇਛੁੱਕ ਹੈ: {{gap}}ਵਿਛੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹੁਣ {{gap}}ਅਰਥ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਜਾਨਣ ਲਈ।<ref>ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ, ਉਹੀ, ਪੰ. 67 </ref> {{gap}}ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰ-ਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਰੱਬ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਹੱਕ ਖਾਣ ਬਦਲੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਰਦੀ ਨਾ ਬਣਨ ਕਰਕੇ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਪਰ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ: {{gap}}ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਤੇਰੀ ਕਿਤਾਬ ਤਕ ਦੇਖਾਂ {{gap}}ਤੇ ਉਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਫਿਰ ਇਨਲਾਬ ਤਕ ਦੇਖਾਂ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 49 </ref><noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 230 }}</noinclude> 0cmd5t30jox4wk1md3luckmmleyfcw0 250 50744 222111 133029 2026-06-18T12:23:24Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222111 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਇੰਜ ‘ਫੈਸਲੇ ਹੋਣਗੇ.....' ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ-ਪਰਸੋਨੇ ਦੀ ਸੁਰ ਹੋਰ ਵੀ ਤਿੱਖੀ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਸੰਭਾਵਨਾ (Possibility) ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ: <poem>{{gap}}ਫ਼ੈਸਲੇ ਹੋਣਗੇ {{gap}}ਪਰ ਇਉਂ ਹੋਣਗੇ {{gap}}ਅੱਗ ਅਦਾਲਤ ਤੇ ਮੁਨਸਿਫ਼ ਵੀ ਅੰਗ ਹੋਏਗੀ {{gap}}ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ 'ਚ ਫ਼ਰਦਾਂ ਵੀ ਅੱਗ ਹੀ ਫੜੂ {{gap}}ਤੇ ਵਕੀਲਾਂ ਦੇ ਵਾਂਗੂ ਵੀ ਅੰਗ ਹੀ ਲੜੂ {{gap}}ਤੇ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਅੱਗ ਹੀ ਪੜੂ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 41</ref></poem> {{gap}}ਇਨਕਲਾਬ ਨਾ ਵੀ ਆਵੇ ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਵਾਲ ਨੇ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਖੜੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਸੰਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। {{gap}}ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਖੋਟੇ ਨਿਸ਼ਚੇ (Bad Faith) ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰਤਰ ਨੇ ਇਹ ਟਰਮ ਸਵੈ-ਧੋਖੇ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਰਥਾਤ (The paradoxical state of lying to oneself) ਪੰਜਾਬੀ ਦੂਸਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨਾਲ ਸਵੈ-ਧੋਖਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। <poem>{{gap}}ਸਾਡਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਅਸੀਂ ਤੇ ਆਪਾਂ ਦਾ {{gap}}ਕਿੱਥੋਂ ਤੂੰ ਸਿਖ ਗਿਆ ਏਂ ਇਹ ਹਮ ਤੁਮ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 68</ref> </poem> {{gap}}ਇੰਜ ਸੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇ-ਅਜਿਹਾ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਲੋਕੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕੀ ਫ਼ਰਜ਼ ਹਨ। ਇੰਜ ਉਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਦੌੜਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ 'ਤੇ ਵਿਅੰਗ ਇੰਜ ਕਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: <poem>{{gap}}ਸੁੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਨੇ ਸਾਰੇ {{gap}}ਕੋਈ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ {{gap}}ਕੋਈ ਖ਼ੁਦ ਜਗਕੇ ਨਾ ਬਣੇ ਸੂਰਜ {{gap}}ਧੁੱਪਾਂ ਮਲਣ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਲੜਦੇ ਨੇ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 58</ref> </poem> {{gap}}ਦਹਿਸ਼ਤ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਡਾਢਾ ਖੌਫ (Fear) ਹੈ। "Within the existential possibility of anxiety we come to the concrete experience of religious awe in which man is set before God?"<ref> John Macquarrie, An Existential Theology, P. 112 </ref> ਅਜਿਹੇ ਭੈਅ ਕਾਰਨ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਇਉਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਨਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਨਾਸਤਿਕ ਵੀ ਕਿਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ਨਾ ਪੈ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 231 }}</noinclude> m41ztc1t8di3jnx1xjftgq3gxbre98l 250 50745 222112 133030 2026-06-18T12:23:30Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222112 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਜਾਣ: <poem>{{gap}}ਖੌਫ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਛਾ ਰਿਹਾ ਏਦਾਂ {{gap}}ਜਾਪਦਾ ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮ ਆਵੇਗੀ {{gap}}ਜਦ ਅਸਾਂ ਮੁਨਕਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲੀਆਂ {{gap}}ਤੇ ਚਿਰਾਗਾਂ ਦਾ ਥਾਲ ਹੋਵੇਗਾ।<ref> ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ, ਉਹੀ, ਪੰ. 50</ref></poem> {{gap}}ਮਾਰਟਿਨ ਹਾਈਡਿਗਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਸਾਰ ਸੰਦਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਬੱਝਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਸਾਜ਼, ਕਿਤਾਬ, ਰਬਾਬ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਇੰਜ ਹੀ ਮੁਜਰਿਮ, ਕਿਤਾਬ ਕਾਜ਼ੀ, ਜਲਾਦ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਵਿ-ਆਇਨੇ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੇਵਲ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਆਪਣਾ ਅਸਤਿਤਵ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਵੇ। ਆਪ ਹੀ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਹੇਠ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਕਿੰਜ ਸੰਭਾਲ ਸਕਦਾ ਹੈ: <poem>{{gap}}ਤੂੰ ਵੀ ਜਦੋਂ ਭਾਲਦਾ ਏਂ ਕੰਧਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਵਾਂ {{gap}}ਵੇ ਮੈਂ ਪਲਕਾਂ ਦੀ ਛਾਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਬੈਠ ਜਾਂ {{gap}}ਸੀਨੇ 'ਚ ਲਕੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਰੱਖ ਲਏਂਗਾ ਕਿੱਦਾਂ {{gap}}ਵੇ ਮੈਂ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਥਾਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਬੈਠ ਜਾਂ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 47</ref> </poem> {{gap}}ਅਸਤਿਤਵ ਨੇ ਤਾਂ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੰਦੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਿੱਕੀ ਉਡਾਰੀ ਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਸੁੰਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਇੰਜ ਤਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਉੱਡਣ-ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਤੌਹੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਨਸੀਹਤ ਵਰਗੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਹੱਕ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗ ਨਹੀਂ ਕੱਟਣੇ ਚਾਹੀਦੇ। ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਚੇਤਨ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: {{gap}}ਇਉਂ ਖੰਭਾ ਦੀ ਤੌਹੀਨ ਨਾ ਕਰ ਇਹ ਨਿੱਕੀ ਬਹੁਤ ਉਡਾਰੀ ਏ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 90</ref> {{gap}}ਅਸਤਿਤਵਵਾਦ ਦੇ ਬਾਨੀ ਕੀਰਕੇਗਾਰਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਵੇਂ ਹੀ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਤ ਹੈ: {{gap}}ਵਿੱਚ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਲਹਿ ਵੇ ਮੇਰਿਆ ਮਹਿਰਮਾ {{gap}}ਫੋਲ਼ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਤਹਿ ਵੇ ਮੇਰਿਆ ਚਾਨਣਾ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰ. 79</ref> {{gap}}ਸਾਰਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਭੋਇੰ ਬਨਾਮ ਆਕਾਰ (Ground vs<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 232 }}</noinclude> mvsya93r8lxgbpan4t9tu0whvberx9n 250 50747 222113 133032 2026-06-18T12:23:56Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222113 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਰਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ‘ਹਾਦਸੇ' ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਡਰ ਨਾਲ ਅਸਤਿਤਵਹੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸੋਚਕੇ ਕਿ ਉਸ ਨਾਲ ਵੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਏਦਾਂ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਤੀਜਾ ਉਦੋਂ ਅਸਤਿਤਵਹੀਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਤਾਂ ਲਗਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘੂਰਨ ਕਰਕੇ ਚੁੱਪ ਵੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੁੱਪ ਵੀ ਪੱਥਰ ਵਰਗੀ ਸਥਿਤੀ ਹੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਇਤਨੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਹੋਇਆ ਵੇਖਕੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਗੁਆਚੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਮੇਰੀ ਹਰ ਸ਼ਾਖ ਵਿੱਚ..... ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਿਰਖ਼, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਮੈਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦਾ ਡਰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਡਰ ਵਿਕਾਸ ਕਰਕੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਜ਼ਾਲਮ ਜਿਹਾ ਬਣ ਗਿਆ ਜੋ ਕਾਵਿ-ਸਿਰਜਕ ਨੂੰ 'ਪੱਥਰ' ਕਰ ਗਿਆ ਅਰਥਾਤ ਉਸਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ’ਤੇ ਵਾਰ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਵਿ-ਮੈਂ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਾਨਵੀ ਗੁਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਦੀ: <poem>{{gap}}"ਮੈਂ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੁਖੜੇ ਨੂੰ ਸਹਿਣਾ ਵੀ ਹੈ {{gap}}ਜਿਹੜਾ ਬਦੀਆਂ ਕਰੇ ਉਹਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਹੈ। {{gap}}ਅੰਤ ਧਰਤੀ ਹੀ ਮੇਰੇ ਜਿਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ, {{gap}}ਆਪਣੇ ਸੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕਾਉਂਦੀ ਰਹੀ।"<ref>ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ, ਉਹੀ, ਪੰ. 13 </ref> </poem> {{gap}}ਬਦੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਿਹੜੇ ਕੰਡੇ ਬੀਜਦੇ ਨੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਿਰ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੰਡੇ ਬੀਜਕੇ, ਅਸਤਿਤਵਵਾਦ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਕੋਈ ਬਹਾਨਾ (No Excuse) ਨਹੀਂ ਘੜ ਸਕਦੇ: {{gap}}ਅਸਾਂ ਬੀਜੇ, ਤੁਸਾਂ ਬੀਜੇ, ਕਿਸੇ ਬੀਜੇ, ਚੱਲੋ ਛੱਡੋ, {{gap}}ਕਰੋ ਝੋਲੀ, ਭਰੋ ਅੰਗਿਆਰ ਲਉ ਕਿ ਬਹਾਰ ਆਈ ਹੈ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 14 </ref> {{gap}}‘ਬੰਸਰੀ ਵਿਰਤਾਂਤ’ ਇੱਕ ਪੈਰਾਡਿਗਮੈਟਿਕ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਬੰਸਰੀ ਜੰਗਲ ਦੇ ਸੜਨ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਗਲ ਕੋਲ, ਫਿਰ ਉਸਦੀ ਘੱਲੀ ਹਵਾ ਕੋਲ, ਅੱਗੋਂ ਧਰਤੀ ਪਾਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਕੋਲ ਉਸਦੀ ਤਪਸ਼ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਰੱਬ ਕੋਲ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ: {{gap}}ਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਆਪ ਹੈ ਇਕ ਸੁਆਲ, {{gap}}ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਆਦਮੀ ਉਸਦਾ ਕਿ ਉਹ ਹੈ ਆਦਮੀ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰ. 18 </ref> {{gap}}ਇਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਰਤਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ Existence precedes Essence. ਇਉਂ:<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 234 }}</noinclude> ss9hzmhj3wyvznrg8sdsvepgtagvngt 250 50748 222114 133033 2026-06-18T12:24:03Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222114 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude><poem>{{gap}}ਰੱਬ ਆਪਣੀ ਰੱਬਤਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅੰਦਰ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਸਿਰਫ਼ ਬੰਦਾ ਹੀ ਉਸਦੇ ਭੇਤ ਕੁਝ ਕੁਝ ਖੋਲਦਾ ਹੈ।<ref> ਉਹੀ</ref> {{gap}}ਅਖ਼ੀਰ ਬੰਸਰੀ ਬੰਦੇ ਪਾਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: {{gap}}ਤੇ ਆਈ ਬੰਸਰੀ/ਬੰਦੇ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਕੇ {{gap}}ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਿਆ/ਬੰਸੀ ਦਾ ਰਾਗ ਮਲ੍ਹਾਰ ਮੁੜਕੇ।<ref>ਉਹੀ </ref> {{gap}}ਇੰਜ ਸਥਿਤੀ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਮੋੜ ਕੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।</poem> {{gap}}'ਧੁਖਦਾ ਜੰਗਲ' ਵਿਚਲੀ ‘ਮੈਂ' ਆਪਣੇ ਸਵੈ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀ ਬਲਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ‘ਤੂੰ’ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਲ (ਪੰਜਾਬ) ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਪੂਰੀ ਅੰਗ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਅੱਗ ਦੀ ਵਾਛੜ ਪਾਣੀ ਕਿੰਜ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਤੋਂ ਕੌਣ ਡਰਿਆ ਸੀ? ਜੇ ਕਰ ਸਭ ਦਲੀਲਾਂ, ਅਪੀਲਾਂ ਖ਼ਤਮ ਨੇ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਪਾਲਿਕਾ ਦੇ ਦਰ ’ਤੇ ਜਾਣਾ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਹੜਾ ਬੂਹਾ ਖੜਕਾਇਆ ਜਾਵੇ ਜਿੱਥੋਂ ਇਨਸਾਫ਼ ਮਿਲ ਸਕੇ? ਤਾਣੀ ਉਲਝਾਉਣੀ ਵੀ ਅਤੇ ਸੁਲਝਾਉਣੀ ਵੀ ‘ਤੂੰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੇਠ ਸੀ? ਉਲਝੀ ਤਾਣੀ ਦਾ ਲਾਭ ਵੀ 'ਤੂੰ’ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ ਪਰ ‘ਤੂੰ’ ਦੇ ਬਣਾਏ ਪੀਰ ਨੂੰ ਹੀ ਜਦੋਂ ਜੰਗਲ (ਪੰਜਾਬ) ਧਿਆਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਫਿਰ ‘ਤੂੰ' ਨਾਰਾਜ਼ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ? ਨਿਰਭੈਤਾ ਦੀਆਂ ਨਸੀਹਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਰਨ ਵਾਲਾ ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਨ-ਚਾਹੀ ਸਿਖ਼ਰ 'ਤੇ ਸਾਰੀ ਖੇਲ ਪੁਚਾਉਣਾ ਵੀ ‘ਤੂੰ’ ਦੇ ਹੀ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਸੀ? ਧੁਖਦੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਬੁਝਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਤਾਂ ਸੀ ਪਰ 'ਮੈਂ' ਪਾਸ ਬੱਦਲ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਜੰਗਲ ਸ਼ੂਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੱਲੇ ਕੱਲੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ ਕਾਵਿ-ਮੈਂ ਲਈ ਕਠਿਨ ਸੀ। ਇੰਜ ‘ਮੈਂ' ‘ਤੂੰ' ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪੀੜ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੱਲਾ ਕੱਲਾ ਰੁੱਖ ਕਿਸੇ ਦਲੀਲ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਕੱਲਾ ਕੱਲਾ ਰੁੱਖ (ਬੰਦਾ) ਆਪਣੇ ‘ਸਵੈ' ਕਾਰਨ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿੰਟਸਨ ਚਰਚਿਲ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ "«Solitary trees, if they grow at all, grow strong."<ref>The Tribune Nov. 11.2013 </ref> {{gap}}ਦਰਅਸਲ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਿਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਅਸਤਿਤਵੀ ਸਰੋਕਾਰ ਹੱਥ ਆਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਅਸਾਂ ਤਾਂ ਗੋਹੜੇ ’ਚੋਂ ਪੂਣੀ ਹੀ ਕੱਤੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬੰਦੇ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ: <poem>{{gap}}ਉਹ ਜੰਗ ਜਿਹੜੀ ਹਰ ਸਮੇਂ ਬੰਦੇ ਦੇ ਮਨ 'ਚ ਹੈ {{gap}}ਯਾਰੋ ਮੈਂ ਓਸ ਜੰਗ ਦਾ ਨਾਮਾਨਿਗਾਰ ਹਾਂ।<ref>ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ, ਉਹੀ, ਪੰ. 69 </ref> {{gap}}ਡਬਲਊ.ਬੀ.ਯੇਟਸ ਨੇ ਇਕ ਥਾਂ ਠੀਕ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ: {{gap}}"We make out of the quarrel with others, rhetoric; but out</poem><noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 235 }}</noinclude> p2m2x3mjrzbjq6s3f7j1ljr4nujwioi 250 50759 222115 133044 2026-06-18T12:24:11Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222115 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>of the quarrel with ourselves, poetry." {{gap}}ਅਸਤਿਤਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਚਿੰਤਾ, ਖੌਫ਼, ਬੇਗਾਨਗੀ, ਨਿਰਰਥਕਤਾ, ਭਟਕਣ, ਆਸ਼ਾ-ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਦੁਚਿੱਤੀ, ਤਥਾਤਮਕਤਾ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ, ਗਿਰਾਵਟ, ਮੌਤ, ਰੱਬ ਆਦਿ ਮਾਨਵੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਹਿਲੂ ਹਥਲੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਅਨੇਕਾਂ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਕਵੀ ਸੁਤੰਤਰ ਬੂਹਾ ਲੱਭਣ ਦੇ ਜਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ: {{gap}}ਹਉਮੈਂ, ਮਮਤਾ, ਖੌਫ਼, ਦੁਚਿੱਤੀ, ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਕੰਧਾਂ ਨੇ {{gap}}ਐ ਮਨ ਟੋਲ ਕੋਈ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਹੋਣਾ ਬੰਦ-ਖਲਾਸ ਵੀ ਹੈ।<ref> ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ, ਉਹੀ, ਪੰ. 34 </ref><noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 236 }}</noinclude> 2uhz9e9v22je0b3gxhggue9jm2usyy6 250 50760 222116 133045 2026-06-18T12:24:22Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222116 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>''ਅਧਿਆਇ ਸਤਾਰਵਾਂ'' {{center|'''ਕਮੰਡਲ'''}} {{gap}}‘ਕਮੰਡਲ' ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਪੁਰਸਕ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਕਵੀ ਦੇ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੰਬੰਧੀ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ ਉੱਲੇਖਨੀਯ ਹਨ ‘ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ' ‘ਕਮੰਡਲ' ਅੰਦਰ ਮੇਰੀ ਮੁਹੱਬਤ, ਰਿਸ਼ਤੇ, ਮੇਰੇ ਪੁਰਖੇ, ਸੰਸਕਾਰ, ਮੱਧ ਵਰਗੀ ਜੀਵਨ, ਔਰਤ-ਮਰਦ ਸੰਬੰਧ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੈਂ, ਸਾਰੇ ਗੁੱਥਮ-ਗੁੱਥਾ ਹਾਂ। ਸਭ ਰਾਹ ਲੱਭਦੇ ਹੋਏ। ਇਸੇ ਲੱਭਤ ਅੰਦਰ ਮੈਂ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਂਤ, ਪ੍ਰਾਂਤ ਤੋਂ ਦੇਸ ਤੇ ਫਿਰ ਅਨੇਕ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ’ਤੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨੇ। ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ।......'ਹਾਥ ਕਮੰਡਲ ਕਾਪੜੀਐ ਮਨ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਉਪਜੀ ਭਾਰੀ।’ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦਾ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖਿਆ ਇਹ ਅੱਖਰ ਮੇਰੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਅੰਦਰ ਜਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ।'<ref>ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ, ਕਮੰਡਲ, ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 2009 ਪੰਨਾ-24 </ref> {{gap}}ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਉਦ੍ਰਿਤ ਪੰਕਤੀ ਮਾਰੂ ਅਸ-੧ (7-6-1) ਅੰਗ ੧੦੧੩ ਉੱਪਰ ਦਰਜ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਬਾਣੀ ਇੱਕ ਐਸੇ ਮਨਮੁਖ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਘਰ-ਬਾਰ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗਕੇ ਬਾਹਰੋਂ ਮੁਕਤੀ ਢੂੰਡਣ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਨਮੁਖ ਮਾਇਆਧਾਰੀ ਹੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ‘ਕਾਪੜ ਫਾਰਿ ਬਨਾਈ ਖਿੰਥਾਂ ਝੋਲੀ ਮਾਇਆਧਾਰੀਂ' ਅਰਥਾਤ ਪਖੰਡ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚਿੱਪੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਲੀਰਾਂ ਦਾ ਚੋਲਾ ਵੀ ਹੈ ਪਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪ੍ਰਬਲ ਹੈ। ਇੰਜ ਜੋਗੀ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਹਸ਼ਾਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਖੋਟੇ ਨਿਸ਼ਚੇ (Bad Faith) ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਤੀਬਰ ਵੇਦਨਾ ਅਧੀਨ ਖੋਟੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਂ ਪਾਲ ਸਾਰਤਰ ਨੇ Bad Faith ਨੂੰ ਇੰਜ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, "Bad Faith is defined by Sartre as a Flight from anguish, from freedom and from responsibility. It involves a lie that one tells to someone. When I tell a lie to someone, I hide the truth from him (her), but<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 237 }}</noinclude> iri9afwdtxqpfbyd8woxbtrwp7x53fh 250 50762 222117 133047 2026-06-18T12:24:55Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222117 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਕਮੰਡਲ ਵਾਲੇ ਜੋਗੀ ਦੀ ਕਾਲੀ ਧੂਣੀ ਸੁਲਘ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਾ ਕੇ ਬੁਝਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋਗ ਮੱਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬੰਧਨ ਤੋੜਕੇ ਹੱਸਕੇ ਉੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਤੇ ਆ ਕੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਣਗਾਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ, ਜੋ ਰੁਕੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹਨ, ਵੀ ਵੇਖਣੀਆਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਰੋਕਾਂ, ਟੋਕਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਖ਼ਾਲੀਪਣ, ਸ਼ੂਨਯ ਹੈ (Nothingness) ਹੈ ਇੱਕ ਖਾਈ (Abyss) ਹੈ: <poem>{{gap}}ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਖ਼ਾਲੀਪਣ ਹੈ {{gap}}ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਮੈਂ ਮੀਟਕੇ ਅੱਖਾਂ {{gap}}ਸੁੰਨ ਸਮਾਧੀ ਬੈਠਾਂ {{gap}}ਉਸ ਅੰਦਰ ਵੀ ਟਿਕ ਟਿਕ ਟਿਕ ਟਿਕ {{gap}}ਚੱਤੋ ਪਹਿਰ ਜੋ ਰਹਿੰਦੀ {{gap}}ਰੁਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ?<ref>ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-105 </ref></poem> {{gap}}ਇਉਂ ਖਾਹਸ਼ਾਂ ਕਾਵਿ-ਪਰਸੋਨਾ ਦਾ ਖਹਿੜਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀਆਂ। ਸਮਾਧੀ ਅੰਦਰ ਵੀ ਭਟਕਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ (Desires) ਦੀ ਟਿੱਕ ਟਿੱਕ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਿਖ਼ਰ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਅਸੀਮ ਸੰਭਾਵਨਾ (Possibility) ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: <poem>{{gap}}ਅਸੀਮ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਅਜੇ ਵੀ {{gap}}......ਉਸੇ ਸ਼ਿੱਦਤ ਗੁੱਸੇ ਉਮਾਹ ਅੰਦਰ {{gap}}ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਤੂੰ ਇੱਕ ਵਲਗਣ ’ਚੋਂ {{gap}}ਅਥਾਹ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਬਣਕੇ ਉੜੀ ਸੈਂ {{gap}}ਮੁਰਦਾ ਆਸ਼ਕ ਲਈ ਸੰਜੀਵਨੀ ਬਣਕੇ {{gap}}ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਮਿਲਣਾ ਹੈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-49 </ref> </poem> {{gap}}ਦਰਅਸਲ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ‘ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ’, ‘ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਵਲਗਣ ਤੋਂ ਪਾਰ', 'ਕਿਣਕੇ ਤੋਂ ਪਾਰ-'ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਾਰ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿਅਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। H.J. Blackham ਲਿਖਦਾ ਹੈ: {{gap}}Man is only what he does, yet is always beyond what he does.? {{gap}}ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਮੇਰੀ ਬਹੁਤੀ ਕਵਿਤਾ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਮੂਲਕ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਯਾਨਿ Autobiographical poetry ਹੈ। ਜੋ ਕੁੱਝ ਵੀ ਮੈਂ ਆਮ<noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 239 }}</noinclude> drficuscehnkkzl430jywna3tl8jqr1 250 50763 222118 133048 2026-06-18T12:25:01Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222118 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਲਕੋ ਲਕੋ ਚੋਰਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੀ ਕਵਿਤਾ ਅੰਦਰੋਂ ਰੰਗੇ ਹੱਥੀਂ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।......... ਮੇਰੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਇਕ ਚੌਥਾਈ ਹਿੱਸਾ ਉਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਘਰ ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀਆਂ ਨੇ। ਤੇ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਉਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਵੇਂ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਇਸਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਾਹਕੋਟ ਪਿੰਡ ਦੀਦ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਭਾਗ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਇਹੋ ਤਥਾਤਮਕਤਾ ਜਾਂ ਫੈਕਟੀਸਿਟੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ/ ਨਾਇਕਾਵਾਂ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਜਦੋਂ ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਕੋਈ ਆਸ ਪਾਸ ਨਹੀਂ ਫਟਕ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, "ਮੇਰੇ ਇਸ ਜਨੂਨ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਘਰ ਬਾਹਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਚਿੜ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਇਸ ਅੜੀਅਲ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਉਸਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸੁਭਾਅ ਫਰੈਡਰਿਕ ਨੀਤਸ਼ੇ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ਼ ਮਿਲਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: {{gap}}"When I am deep in work, no books are to be seen near me; I carefully guard against allowing any one to speak or think in my presence."<ref> H.J. Blackham, Six Existentionalist Thinkers, P 151</ref> {{gap}}ਮਰਦ-ਔਰਤ ਸੰਬੰਧਾਂ ’ਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਕੁੱਝ ਨਜ਼ਮਾਂ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਹੈ ‘ਡਿਨਰ'। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਦੋਸਤ ਦੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਕਾਵਿ-ਪਰਸੋਨਾ ਉਸਦੇ ਘਰ ‘ਡਿਨਰ' ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਸਤ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਘਰ ਆਉਣਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਉਪਰਲੀ ਤੈਹ (Surface layer) ਦੀ ਥਾਂ ਡੂੰਘ ਸੰਰਚਨਾ (Deep structure) ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦੋਸਤ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਬੈਠਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: <poem>{{gap}}ਦੋਸਤ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੈਠਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ {{gap}}ਉਸਦੇ ਮੱਥੇ ਦੀ ਤਿਊੜੀ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲ {{gap}}ਮੈਂ ਸੋਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।<ref>ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-31 </ref></poem> {{gap}}ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣ ਲਈ ਕਹਿਣਾ Bad faith ਹੈ। ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਵਿਵਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਦੋਸਤ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਫਸਣਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਕਿ 'ਉਹ' ਮਹਿਮਾਨ ਘਰ ਆਵੇ। ਕੜਛੀ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਮਹਿਮਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਰਾਦਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਉਂ ਪਤਨੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਮਹਿਫ਼ਲ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 240 }}</noinclude> bwb1mkk2006xda11z1m5amfi5hbk9b3 250 50764 222119 133049 2026-06-18T12:25:08Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222119 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸਜਾਉਣ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਤੀ ਪੈੱਗ ਲਾ ਕੇ ਜੋ ਗਾਉਣ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਢਾਰਸ ਦੇਣ ਲਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਡਰ (fear) ਤੋਂ ਪਰਾਹਣ ਕਰਨ ਲਈ। ਕੜਛੀ ਦਾ ਦੁਬਾਰਾ ਡਿੱਗਣਾ ਪਤਨੀ ਵੱਲੋਂ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦਾ ਤਿੱਖਾ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਭਾਰੇ ਪੰਜੇ ਨਾਲ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਵਾਸਤੇ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਰੁਕਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਤਨੀ ਦੇ ਬੋਲ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਡਿਗਦੇ ਹਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੁੜਕਦੇ ਬੁੜਕਦੇ ਰੁਕਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਪਤਨੀ ਦੇ ਬੋਲ ਵੀ ਕੰਧਾਰੀ ਦੇ ਹੋਣ ਜੋ ਪਤੀ-ਪੁਰਖ ਦੇ ਪੰਜੇ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਏ ਹੋਣ। ਪਰ ਭਾਰੇ ਪੱਥਰ ਵਰਗੇ ਬੋਲ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਗਏ। ਸ਼ਰਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਠੰਢ ਵਿੱਚ ਧਕੇਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇੱਧਰਲੀਆਂ ਉੱਧਰਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮਾਰਦੇ ਨੇ। ਬਾਪ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਪਏ ਹਨ। ਪਤਨੀ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਬੋਲਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਅਸਤਿਤਵਹੀਣ ਹਨ। ਦੋ ਅਫ਼ਸਰ ਦੋ ਕਵੀ ਕਹਿਕੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਹੋਂਦ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਾੜ੍ਹੀ ਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰ ਕੇ ਖੰਘੂਰਾ ਮਾਰਨ ਪਿਛੇ ਭੈਅ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਫੌਜੀ ਬੂਟਾਂ ਵਾਂਗ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਮਿੱਧਣਾ ਔਰਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਮਿੱਤਰ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਠੰਡਾ ਮਾਰਕੇ ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਲੀ ਬੋਤਲ ਵਿੱਚ ਮਾਰੀ ਫੂਕ ਵੀ ਸ਼ੂਨਯ (ਖਾਲੀਪਣ) (Nothingess) ਵਿੱਚ ਮਾਰੀ ਫੂਕ ਹੀ ਹੈ। ਕੜਛੀ ਦਾ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਡਿੱਗਣਾ ਪਤਨੀ ਵੱਲੋਂ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਸਿਖ਼ਰ ਹੈ। ਰੋਟੀ ਠੁਰਕਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਖਾਣ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਤੀਬਰ ਵੇਦਨਾ (Anguish) ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਮਲਕੜੇ ਜੇਹੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਹਿੱਕਦੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਨਾਲ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਤੱਕਣਾ ਵੀ, ਸ਼ਰਾਬੀ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ, ਜਾਨਵਰ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਨਫ਼ਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸੇ ਮਹਿਮਾਨ ਦੇ ਘਰ ਆਉਣ ਕਾਰਨ ਮਾਲਕ ਨੇ ਉਸਦੇ ਠੰਡਾ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਦੋਸਤ, ਭਾਬੀ ਅਤੇ ਬੱਚਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗਲਵਕੜੀ ਪਾਈ ਸੌਂ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਰਾਤੀਂ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਹੋ ਤਾਂ ਅਬਸਰਡ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਹੋਈ ਬੀਤੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ ਹੀ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਣੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਕਾਰਨ ਹੀ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਉਸਦੇ ਘਰ ਜਾਣੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅੜੀਅਲ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਪੈਰ ਸੜਕ ਵਿੱਚ ਫਸਾਉਣਾ ਵੀ ਖੋਟੇ ਨਿਸ਼ਚੇ (Bad faitl1) ਵਾਲੇ ਬੋਲ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਚਲਿਆ ਉਸਨੇ ਵੀ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਕਵਿਤਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਅੰਤ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ। ਕੜਛੀ ਦਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਡਿੱਗਣਾ ਅਸਤਿਤਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹ (Existential symbol) ਹੈ। {{gap}}ਇਸੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਤਨੀ ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਕਵੀ ਨੇ ਹੇਗਲ ਅਤੇ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਤੋਂ ਵਿਰੋਧ ਵਿਕਾਸ ਨੁਕਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।<noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 241 }}</noinclude> j1g8y7j19e3yu4h2cnqtlf4xr4fco46 250 50765 222120 133050 2026-06-18T12:25:14Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222120 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਉਹ ਪਤਨੀ ਜਿਹੜੀ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵਿਛੜਣ ਸਮੇਂ ਨਹੀਂ ਰੋਈ। ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਪਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦੀ। ਕਰੂਏ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਕੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪੈਰੀਂ ਹੱਥ ਲਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗਲਾਮੇ ਤੋਂ ਫੜਕੇ ਚੁੰਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਬਾਬੇ ਦਾ ਤੀਵੀਂ ਨੂੰ ਜੁੱਤੀ ਕਹਿਣਾ, ਬਾਪੂ ਦਾ ਗੁੱਤ ਪਿੱਛੇ ਮੱਤ ਕਹਿਣਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਔਰਤ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਨਾ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਹੈ ਤਾਂ ਗਿੱਦੜ (ਅਸਤਿਤਵਹੀਣ) ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਐਲਾਨ (ਸ਼ਾਇਦ ਆਤਮ-ਹਤਿਆ) ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸੁਣਕੇ ਪਤਨੀ ਰੋਂਦੀ ਹੈ: <poem>{{gap}}ਸ਼ੀਸ਼ੇ ’ਚ ਮੂੰਹ ਦੇ ਕੇ {{gap}}ਧਾਹ ਮਾਰਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਸ਼ਾਇਦ ਕੁੱਝ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ।<ref> ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-36 </ref> {{gap}}ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਅੰਤਰੀਵੀਂ ਹੋਂਦ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।</poem> {{gap}}ਹੁਣ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਆਪਣੀ ਖੂੰਖਾਰਤਾ ਤੋਂ ਸਹਿਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਆਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਉਲਟਦੇ ਪਲਟਦੇ ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਖ਼ਰੀ ਪੰਕਤੀ ਫਿਰ ਵਿਰੋਧ ਵਿਕਾਸ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ: {{gap}}ਦਿਨ ਚੜ੍ਹੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਫੇਰ ਗਿੱਦੜ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref> ਉਹੀ ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-37 </ref> {{gap}}ਇੱਥੇ ਸਾਨੂੰ 'ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਫਿਸਕ' ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ "All poetry is encounter." {{gap}}ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਨਾਇਕਾ ਦੋਵੇਂ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿਤਵ (Inauthentic existence) ਰੱਖਦੇ ਹਨ। {{gap}}ਇਵੇਂ ਹਾਹਾਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ‘ਪੈੱਨ' ਗੁਆਚ ਜਾਣ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਟਿਨ ਹਾਈਡਿਗਰ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੰਦਾਂ ਦਾ ਸਿਸਟਮ (System of instruments) ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸਤਿਤਵਹੀਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਕੱਲੀ ਮਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖੁੱਡੇ ਲਾਉਂਦੀ ਐ: <poem>{{gap}}ਸਵੇਰੇ ਅੱਖ ਖੁਲ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ {{gap}}ਰਾਮ ਨਹੀਂ ਨਾਮ ਨਹੀਂ {{gap}}ਪੈੱਨ! ਪੈੱਨ! ਪੈੱਨ! {{gap}}ਸਿਰ ਤੇ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਇਹ ਬੰਦਾ ਘਰ {{gap}}ਜਿਵੇਂ ਪੈੱਨ ਤੇ ਚੱਕਣੀ ਹੋਵੇ ਦੁਨੀਆਂ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-42 </ref> </poem><noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 242 }}</noinclude> 1uvbutama8iuje2pchim9oel2t04esr 250 50766 222121 133051 2026-06-18T12:25:22Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222121 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਕਈ ਵਾਰ ਕਾਵਿ-ਪਰਸੋਨਾ ਸ਼ੀਜੋਫਰੇਨਿਆ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ 'ਹੜਬੜਾਈ’ ਆਵਾਜ਼ ਮੱਥੇ, ਕਦੇ ਤਾਲੂ 'ਚ ਵੱਜਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ ਕਿ: <poem>{{gap}}ਆਵਾਜ਼ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਫਸੀ ਹੋਈ ਜਾਂ ਮੈਂ ਆਵਾਜ਼ ਅੰਦਰ?<ref> ਉਹੀ</ref> {{gap}}ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਹ ‘ਸਿਰ ਝਟਕਦਾ' ਹੈ। ਇਸਦਾ ਹੱਲ ਇਹੋ ਜਾਪਦਾ ਹੈ: {{gap}}ਮੈਂ ਭੁੱਬਲ ਧੂੜ ਹੋ ਜਾਵਾਂ {{gap}}ਤਾਂ {{gap}}ਇਹ ਉੱਛਲਣਾ ਬੁੜ੍ਹਕਣਾ ਬੰਦ ਹੋਵੇ ਗੇਂਦ ਦਾ। {{gap}}ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕੰਕਰੀਟ ਦਾ ਕੀ ਕਰਾਂ?<ref>ਉਹੀ </ref></poem> {{gap}}ਇਥੇ ਉਸਦਾ ਗਿਆਨ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ Concrete ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। H.J Blackham ਲਿਖਦੇ ਹਨ "Knowledge being immediately incomplete and uncertain throws the weight of responsibility upon personal decision; reason alone can limit reason, and its present duty is to restore the concrete."<ref>H.J. Blackham, Op cit, P. 150 </ref> {{gap}}ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਤਿਤਵ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੰਕਰੀਟ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੰਕਰੀਟ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਪਕਿਆਈ ਹੈ, ਨਿਜੀ ਸਰੋਕਾਰ ਅਤੇ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਹੈ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੈ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ। ਕੀਰਕੇਗਾਰਦ ਇਸੇ ਨੁਕਤੇ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: {{gap}}"Its notes are experiential concreteness, personal concern and commitment, the uniqueness of the existing individual, the primacy of enacted being over the mere concept of being. Man is concrete being in totality of body and mind."<ref> S. Kierkgaard, Concluding unscientific Postscript, P. 79</ref> {{gap}}ਆਪਣੀ ਸਥੂਲ ਕਲਪਨਾ ਦੁਆਰਾ (Through Concrete inagination) ਦੀਦ ਪਾਠਕ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। {{gap}}ਦੂਜੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਤੱਕਣੀ ਕਈ ਵਾਰ ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਕਾਵਿ-ਪਰਸੋਨੇ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਤੇ ਭਾਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਨਵਰੀ-ਫਰਵਰੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਪੇਸ਼ ਹੈ: <poem>{{gap}}ਤੇ ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈਂ {{gap}}ਲਗਾਤਾਰ {{gap}}ਮੈਂ ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਪੂਰਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਝਾਕ ਸਕਦਾ?<ref>ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ, ਉਹੀ ਪੰਨਾ-65 </ref> </poem><noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 243 }}</noinclude> ios1wwhglra2oqxp5d2fc5flxn7shc1 250 50767 222122 133055 2026-06-18T12:25:28Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222122 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪਾਠਕ ਲੱਭ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ 'ਮੈਂ ਅਪੂਰਨ ਹਾਂ।' ਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਦੇ ਬੋਲ ਹਨ: {{gap}}ਤੇ ਤੂੰ ਹੱਸੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈਂ, {{gap}}ਲਗਾਤਾਰ।<ref>ਉਹੀ </ref> <poem>{{gap}}ਇਵੇਂ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਵਹਿਮ (Hallucination) ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਏਸ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਸਮਝਾਓ) ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਉਸਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅੰਦਰ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਸੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੰਜ ਉਹ ਉਸ ਲਈ Hell is the other people ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ: {{gap}}ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅੰਦਰ {{gap}}ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਾਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ 'ਚ ਫਸਿਆ {{gap}}ਹਨੇਰੀਆਂ ਖੁੱਡਾਂ ਪੱਟਦਾ {{gap}}ਕੱਸੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-73</ref></poem> {{gap}}ਇਹ ਦੀਦ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਰ ਜੁਗਤ ਹੈ। (Cipher device) ਹੈ। ਇਸ ਜੁਗਤ ਨਾਲ ਉਹ ਦਿਸਦੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਗੁੱਥਮ-ਗੁੱਥਾ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ‘ਵਿਛੋੜਾ' ਕਵਿਤਾ ਕੇਵਲ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ‘ਸਾਹ ਆਇਆ.......' ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਪੰਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਚੁੱਪ ਹੈ। John Fowler ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਚੁੱਪ ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਉਸਦੀ ਪੇਂਡੂ ਤਥਾਤਮਕਤਾ (Facticity) ਵਿੱਚੋਂ ਆਕਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਪੂਦਨਾ, ਫਰਕਣ, ਪਿੰਡੋਂ ਸੁਨੇਹਾ, ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਪਿੰਡ, ਟੱਬਰ ਆਦਿ। {{gap}}ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਦਾ ਵਹਾਅ (Flux and fear) ਨਿਰਾਸ਼ਾ/ਚਿੰਤਾ/ ਤੌਖ਼ਲਾ ਤੀਬਰ ਵੇਦਨਾ ਇਕੋ ਗਲਵਕੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: <poem>{{gap}}ਚਟਨੀ ਨਹੀਂ ਬਣੀ {{gap}}ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਘਰ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-52</ref> {{gap}}ਬਾਪੂ ਠੀਕ ਹੋਵੇ, {{gap}}ਪਿੰਡ ਠੀਕ ਹੋਵੇ ਸਭ {{gap}}ਕੈਨੇਡਾ ਵਾਲਾ ਭਾਈ ਠੀਕ ਹੋਵੇ {{gap}}ਪੁੱਤਰ ਠੀਕ ਹੋਵੇ ਕਾਲਜ ਗਿਆ</poem><noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 244 }}</noinclude> lgxa1ile8w9708xoe1g97abyyc8fzs3 250 50768 222123 133059 2026-06-18T12:25:37Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222123 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude><poem>{{gap}}ਦਫ਼ਤਰ ਸਭ ਠੀਕ ਹੋਵੇ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-56 </ref> {{gap}}(ਇਹ ਸਾਰੀ ਚਿੰਤਾ ਆਦਮੀ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਫਰਕਣ 'ਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ) {{gap}}"ਬਾਪੁ ਨੇ ਫ਼ੋਨ ਫੜਿਆ ਹੈ {{gap}}ਗਲੇ 'ਚ ਫਸੀ ਭੁੱਬ ਖੰਘੂਰੇ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ- {{gap}}ਕਾਕਾ ਸਾਨੂੰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ- {{gap}}ਅਸੀਂ ਤਾਂ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-57</ref></poem> {{gap}}ਸਾਰਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਸਤਿਤਵੀ ਨੁਕਤਾ ਹੈ- ਭੌਂ ਬਨਾਮ ਆਕਾਰ (Ground vs. figure) ਕਾਵਿ-ਪਰਸੋਨਾ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਉਥੇ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਕ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਕੁੱਝ ਆਖੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਾਵਿ ਪਰਸੋਨਾ ਦਿੱਲੀ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ: <poem>{{gap}}ਕਿ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਦਿੱਲੀ {{gap}}ਸੁੰਨ ਹੈ, ਭੀੜ ਹੈ, ਕੁਰਪਟ ਹੈ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-79</ref></poem> {{gap}}ਸਾਹ ਕੋਈ ਜਿਉਂਦਾ ਜਾਗਦਾ ਬੰਦਾ ਹੀ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸਤਿਤਵ ਹੈ। ਸਾਹ ਬੰਦ ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਮਨੁੱਖੀ ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ। ਇੰਜ ਸਾਹ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਉੱਪਲਬਧ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਾਹਾਂ ਅੰਦਰ ਪਾਣੀ, ਸਾਹਾਂ ਅੰਦਰ ਗੇਂਦ, ਠੰਢਾ ਸਾਹ, ਬਾਪੂ ਸਾਹਾਂ ਅੰਦਰ, ਸਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਲਏ, ਸਾਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਸੀਆਂ, ਉੱਖੜੇ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਨਾੜਾਂ 'ਚ ਸਾਹ, ਸਾਹਾਂ ਅੰਦਰ ਵਰਾਟ ਸਮੁੰਦਰ, ਸਾਹਾਂ 'ਚ ਕੁੰਡਲੀ, ਸਾਹਾਂ ਕਦਮਾਂ ਆਵਾਜ਼, ਵਗਦੇ ਸਾਹਾਂ ਅੰਦਰ, ਗਲੇ 'ਚ ਫਸੀ ਭੁੱਬ, ਸਾਹਾਂ ਦਿਮਾਗਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦੀ ਆਦਿ। ਇਵੇਂ ਉੜ, ਉੜਦਾ, ਉਡਣਾ, ਉੜੀ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। {{gap}}ਕਮੰਡਲ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਨੇ ਅਧਿਆਤਮ ਦੇ 'ਧੁੰਦਲੇ ਦਵਾਰਾਂ' ਨੂੰ ਵੀ ਛੋਹਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਵੀ ਨੇ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ 'ਚੋਂ ਲਿਆ ਹੈ। ਕਵੀ ਨੂੰ ਗਿਲਾ ਹੈ ਕਿ <poem>{{gap}}ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਅੰਦਰ। {{gap}}ਮੱਥੇ ਦੀ ਤਿਊੜੀ ਨਾ ਟੁੱਟੀ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-121</ref> {{gap}}ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸਫੋਟ ਨਾਲ ਵੀ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ‘ਸਵੈ' ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਈ। {{gap}}ਇਹ ਕੀ ਛਾਲਾਂ </poem><noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 245 }}</noinclude> 6j6004mleurucfodkym9ctps4kzplma 250 50769 222124 133061 2026-06-18T12:25:46Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222124 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਕੀ ‘ਮੈਂ' ‘ਤੂੰ' ਕੀ ਹੈ?<ref> ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-122 </ref> {{gap}}ਬੰਦਾ ਸੰਸਾਰਿਕ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ (Being in the midst of the world) ਉਲਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮਾਇਆ ਲਈ ਦੌੜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਨਰਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਇਕੱਲਤਾ (Loneliness) ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ‘ਭਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨਹੀਂ ਪੋਂਹਦੀ'। {{gap}}ਇਸ ਲਈ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਉਹਦੇ ਦਰ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਜੋ ਬਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਦਰ ਜਾ ਕੇ ਸਭ ਟੋਏ ਟਿੱਬੇ ਪੱਧਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਿਰਹੋਂਦ (Being in itself) ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਕਿਣਕਾ ਮੰਨਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ- ‘ਕਿਸ ਪਾਸੇ ਹੈਂ ਤੂੰ?' ਉਹ ਨਾਨਕ, ਹਾਮਦ, ਬਾਹੂ, ਬੁਲ੍ਹਾ ਬਣਨਾ ਲੋਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਕਵੀ ਰੱਬ ਦਾ ਝੱਗਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ: <poem>{{gap}}ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਰੱਬ ਦਾ ਝੱਗਾ ਹੈ {{gap}}ਤੇ ਉਸਦੇ ਅਰਬਾਂ ਖ਼ਰਬਾਂ {{gap}}ਰਖਣਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬੋਝੇ 'ਚ {{gap}}ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਮੈਂ {{gap}}ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ {{gap}}ਤੇ ਮੇਰੇ ਬੋਝੇ 'ਚ ਕਵਿਤਾ ਹੈ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-118 </ref></poem> <poem>{{gap}}ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: {{gap}}ਆਪਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ {{gap}}ਰੱਬ ਦੀ ਲਿਖੀ ਕਵਿਤਾ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-142 </ref></poem> {{gap}}ਜਦੋਂ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੀ ਲਿਖੀ ਕਵਿਤਾ ਵਾਂਗ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮੈਂ+ਤੂੰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਸਤਿਤਵਵਾਦ ‘ਮੈਂ-ਵਾਦ’ (Solipsism) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਹ ਮੈਂ/ਤੂੰ/ਉਹ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖਲਾਅ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮਾਰਟਿਨ ਬੂਬਰ (Martin Buber) ਲਿਖਦਾ ਹੈ: {{gap}}When we really understand a poem, all we know of the poet is what we learn of him in the poem-no biographical wisdom of value for the pure under-standing of what is to be understood:<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 246 }}</noinclude> baa8nriw43u12o2rtnbryf1r0rxastt 250 50770 222125 133064 2026-06-18T12:25:55Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222125 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>The 'l' which approaches us is the subject of the single poem. but when we read other poems by the poet in the same true way their subjects combine in all their multiplicity, completing and confirming one another to form the one polyphony of the person's existence.<ref>Will Herberg, Four Existential Theologians, P-168 </ref> {{gap}}ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਥਾਂ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਉਪਰੰਤ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਕਵੀ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਮ ਮੋਰੀਸਨ Jim Morrison ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲੀ ਕਵਿਤਾ ਕੁੱਝ ਕਹਿੰਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਹ ਤਾਂ ਅਨੇਕ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ (Possibilities) ਦੇ ਬੂਹੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਜਿਸ ਬੂਹੇ ਚਾਰੋਂ, ਤੁਰ-ਫਿਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। {{gap}}ਅਸਤਿਤਵ ਕਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਆਯੂ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਦੇ Being in itself ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹਮੇਸ਼ਾ Being for itself ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਚਿੰਤ ਜਾਂ ਟੇਕ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਹਾਂ ਗਿਆਨੀ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਟੇਕ ਕਿੱਥੇ ਐ: <poem>{{gap}}ਮੈਨੂੰ ਕਿਧਰੇ ਟੇਕ ਨਹੀਂ...... {{gap}}ਸੋਚਾਂ {{gap}}ਕੋਈ ਵੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ {{gap}}ਪਰ ਟੇਕ ਨਹੀਂ...... {{gap}}ਉਹ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ {{gap}}ਇੱਕ ਐਸੀ ਥਾਂ ਟਿਕਿਆ {{gap}}ਜਿੱਥੇ ਟੇਕ ਨਹੀਂ।<ref>ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ, ਉਹੀ, ਪੰਨਾ. 25-26 </ref> {{gap}}ਬੰਦੇ ਦਾ ਟੇਕ-ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਹੀ ਅਸਤਿਤਵੀ-ਸੱਚ ਹੈ। </poem><noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 247 }}</noinclude> 5v8f84wlppyv9al88ebgtn7239q2g86 250 50771 222126 133067 2026-06-18T12:26:03Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222126 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>''ਅਧਿਆਇ ਅਠਾਰਵਾਂ '' {{center|'''ਖੂਹ ਖਾਤੇ'''}} {{gap}}ਡਾ. ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਇਕ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਚਿੰਤਕ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਆਪਣੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਖੂਹ ਖਾਤੇ' ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਨਾਂ ਬਣਾ ਗਏ ਹਨ। ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ‘ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲੋਂ ਸੁਚੇਤ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਣਾ ਇਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕਲਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਪਹਿਚਾਣ ਹੋਣੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਵਿਧਾ ਕਿਥੇ ਕੁ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਵਿਧਾ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਕਸਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।'<ref> ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ (ਡਾ.) ਆਦਿਕਾ (ਖੂਹ ਖਾਤੇ), ਅਸਥੈਟਿਕ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਲੁਧਿਆਣਾ, 1996, ਪੰਨਾ-12</ref> {{gap}}ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕਲਾ ਸਮਝਕੇ ਲਿਖੀਆਂ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹੀ ਕਹਾਣੀ 'ਖੂਹ ਖਾਤੇ’ ਨੂੰ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ। ਅਜਿਹੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਤਥਾਤਮਕਤਾ (Facticity) ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੀਏ। ਫੈਕਟੀਸਿਟੀ ਕੀ ਹੈ? ਬਾਰੇ ਮਾਰਟਿਨ ਹਾਈਡਿਗਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ..'Facticity of ourselves in the world that is such facts as where we were born, who were our parents, where we were educated...etc'<ref>Mary Warnock, Existentialism, P-62 </ref> {{gap}}ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਤਥਾਤਮਕਤਾ ਬਾਰੇ ਜੋ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ ਪਿੰਡ ਬਿਲੇ ਦੇ ਨਾਜ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਤੰਦਾਉਰੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਮਾਮੇ ਦਾ ਨਾ ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਹੈ। ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਉਸਦੇ ਮਾਮੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਨਾ ਲਾਡੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕਰ ਲਈ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਬਾਪੂ ਨਾਜ਼ਰ ਸਿੰਘ ਉਸਨੂੰ ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਗਿਆ।<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 248 }}</noinclude> mezrh2ckx0p8csy31btpxc8fuio366g 250 50772 222127 133069 2026-06-18T12:26:12Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222127 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਭੂਪਿੰਦਰ ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲਿਆਇਆ। ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾਜ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਹਲੂਣਕੇ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਚੇਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਸਹਿਮਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਮਾਮਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਭੂਪਿੰਦਰ ਦੀ ਮਾਮੀ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਭਾਣਜੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਤੇ ਛੇਤੀ ਨੀਂਦ ਨਾ ਘੇਰ ਲਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉਸ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਚਰਖਾ ਕੱਤਦੀ, ਅਟੇਰਦੀ ਜਾਂ ਕੁੱਝ ਬੁਣਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇੰਜਨੀਅਰ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸਨੂੰ ਖੋਏ ਦੀਆਂ ਪਿੰਨੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਦਿੰਦੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਹੋਸਟਲ ਵਿੱਚ ਮਾਮੀ ਦੀਆਂ ਪਿੰਨੀਆਂ, ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਾਮੇ ਅਤੇ ਮਾਮੀ ਵੱਲੋਂ ਵਿਖਾਏ ਇਤਨੇ ਪਿਆਰ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਣੀ ਸੀ। ਅੱਠਾਂ ਕੁ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ 'ਲਾਡੀ' ਮਾਮੀ ਦਾ ਪੋਤਾ ਅਰਥਾਤ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਆਪਣੇ ਜੂੜੇ ਤੇ ਰੁਮਾਲ ਬੰਨ੍ਹਕੇ ਕੁੱਕੜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਕੇ ਖੇਡਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਮਾਮੇ ਨੇ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਡੀ ਤੋਂ ਉਸਦਾ ਕੁੱਕੜ ਖੋਹ ਕੇ ਉਸਦਾ ਗਲਾ ਮਰੋੜ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦਿਨ ਲਾਡੀ ਬਹੁਤ ਰੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਰੁੱਸ ਕੇ ਬਿਨਾ ਕੁੱਝ ਖਾਧੇ ਪੀਤੇ ਰੋਂਦਾ ਰੋਂਦਾ ਸੌਂ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਉਂ ਲਾਡੀ ਭੁਪਿੰਦਰ ਨੂੰ ਬੜਾ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਸਗੋਂ ਇਉਂ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ: {{gap}}"ਮਾਮੀ ਜੀ! ਲਾਡੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਲੈ ਜਾਣੈ... ਆਪ ਪੜਾਉਂ... ਤੁਸੀਂ ਬੱਸ ਨਾਂਹ ਨਾ ਕਰਨੀਂ"<ref> ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਡਾ.), ਖੂਹ ਖਾਤੇ, ਪੰਨਾ-24</ref> {{gap}}ਤੇ ਇਸੇ ਲਾਡੀ ਲਈ ਅੱਜ ਅਣਸੁਖਾਵੇਂ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਥਾਤਮਕਤਾ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ 'ਲਾਡੀ’ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ‘ਚੋਣ’ ਸ. ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਐਕਸੀਅਨ ਸਿੰਚਾਈ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਹੈ। ਇਹੋ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਚੂਲ ਹੈ। {{gap}}ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਨਾਇਕਾ ਜਾਂ ਕਹੋ ਖਲਨਾਇਕਾ ਦੀ ਤਥਾਤਮਕਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਬਕਾ ਮੰਤਰੀ ਸ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ. ਨਸੀਬ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਰਿਟਾਇਰਡ ਨਾਇਬ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਰਾਜਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਰੋਜ਼ੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਕੱਲ ਉਹ ਮਿਸਿਜ਼ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵੱਡੇ ਘਰ ਦੀ ਧੀ ਨੇ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ ਦੇ ਨਾਨਕਿਆਂ, ਦਾਦਕਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਕਾ ਹੀ ਸੰਬੰਧ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਇਸੇ ਲਈ ਭੂਪਿੰਦਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦਾ ਬਾਪ ਨਾਜ਼ਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਝੂਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਅਖੇ ਇਹ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਲੈ ਡੁੱਬੀ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ...4' {{gap}}ਰਾਜਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਰੋਜ਼ੀ ਨੂੰ ਭੂਪਿੰਦਰ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਦੀ ਕੋਈ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 249 }}</noinclude> n5ght7azqrk2czg0sbd2mkq6zif939l 250 50773 222128 133071 2026-06-18T12:26:18Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222128 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਪਰ ਆਪਣੇ ਪੇਕਿਆਂ ਦੇ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੰਡਾ ਵੀ ਚੁਭ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਖਬਰ ਲੈਣ ਭੱਜ ਕੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਅਜਿਹੀ ਤਥਾਤਮਕਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਕਥਾ-ਬਿਰਤਾਂਤ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਭਤੀਜੇ ਲਾਡੀ ਨੂੰ 'ਉਹ' ਲੈ ਗਏ ਹਨ। ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਉਹ ਧਿਰਾਂ ਦੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪੁਲੀਸ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ 'ਉਹ’ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗਰਮ ਖਿਆਲੀਏ ਨੌਜਵਾਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦੋਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਪੋਤਾ ਤਾਂ ਦਾਦੇ-ਦਾਦੀ ਲਈ ਵਿਆਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਾਦੀ ਦਾ ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਬੁਰਾ ਹਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਪਰਿਵਾਰ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਲਾਡੀ ਦਾ ਬਾਪੂ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸਦਾ ਬਾਪੂ ਕਿਸੇ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਲਈ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਜਾਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੇ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਰਜਿਸਟਰੀ ਲਈ ਪੈਸੇ ਮੰਗਣ ਸਮੇਂ ਵੇਖ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਸੁਰਜੀਤ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਝਿੜਕਿਆ ਅਤੇ ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਾਸੋਂ ਅਜਿਹੇ ਔਖੇ ਸਮੇਂ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਣ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਮੀ ਦਾ ਮੋਹ-ਪਿਆਰ ਯਾਦ ਸੀ। ਮਾਮੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹਮਦਰਦੀ ਵੀ ਯਾਦ ਸੀ। ਉਂਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰਿਸ਼ਤੇ-ਨਾਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ। ਐਵੇਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਡਾ. ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਿਅਰ ਲਿਖਿਆ: {{gap}}ਮਾਸੜ-ਫੁੱਫੜ, ਚਾਚੇ-ਤਾਏ ਆਪਣੀ ਥਾਂ {{gap}}ਰਫ਼ੀ ਮੁਹੰਮਦਾ ਮਾਮੇ, ਮਾਮੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ।<ref>ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-25 ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ (ਡਾ.) ਸੱਤ ਰੰਗੀਆਂ ਡੋਰਾਂ, ਅਸਥੈਟਿਕ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਲੁਧਿਆਣਾ, 2009, ਪੰਨਾ-46 </ref> {{gap}}ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਆਰੰਭ ਜਿਸ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਉਘਾੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਥਾਕਾਰ ਨੇ ਬੜਾ ਸੰਖੇਪ ਤਿੰਨ ਕੁ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ: <poem>{{gap}}ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਖੁਲ੍ਹਾ ਏਰੀਆ, ਚੌੜੀਆਂ ਤੇ ਪੱਕੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ... {{gap}}ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੇ ਬੰਗਲਿਆਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਕਤਾਰ... ਸਰਦਾਰ ਭੂਪਿੰਦਰ {{gap}}ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ, ਐਕਸੀਅਨ ਸਿੰਚਾਈ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਸਜਿਆ ਸੰਵਾਰਿਆ ਘਰ!<ref> ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਡਾ.), ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-15</ref> </poem> {{gap}}ਇਸ ਬੰਗਲੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਗੱਦੇਦਾਰ ਘਾਹ ਤੇ ਬਾਂਸ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਕੁਰਸੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਵਕਤ ਨੂੰ ਧੱਕਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਜਿਹਾ ਜਾਪਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਘੜੀਆਂ ਖੜੋ ਗਈਆਂ ਹੋਣ। ਇਹੋ ਅਸਤਿਤਵੀ ਕਾਲਿਕਤਾ (Temporality of existence) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 250 }}</noinclude> kl8azu9mmk6e3rojuf9hfk7vp87v856 250 50775 222129 133075 2026-06-18T12:26:26Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222129 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਕਾਰਨ ‘ਵਕਤ ਨੂੰ ਧੱਕਾ' ਦੇਣਾ ਸਹੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਮਾਲੀ ਤਾਂ ਨੌਕਰ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਤਾਂ ਮਾਲਕ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੇਟ ਤੇ ਹਾਰਨ ਵੱਜਣ ਨਾਲ ਉਡੀਕ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਅਣਮੰਨਿਆ ਜਿਹਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਖੁਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟਦਾ ਉੱਠ ਤੁਰਿਆ।<ref>ਉਹੀ </ref> 'ਅਣਮੰਨਿਆ’ ਅਤੇ ‘ਖੁਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟਣਾ’ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਸਤਿਤਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਨੂੰ ਜਿਸ ਕੰਮ ਲਈ ਘਰੋਂ 'ਧੱਕੇ ਨਾਲ’ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕੰਮ ਇਸ ਘਰੋਂ ਹੋ ਵੀ ਜਾਵੇਗਾ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਹ ਬਹੁਤਾ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਨਹੀਂ ਅਰਥਾਤ 'ਅਣਮੰਨਿਆ’ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਕਿਸੇ ਅਸਹਿ ਪੀੜ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸੰਭਾਲਕੇ (ਸਮੇਟਕੇ) ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਪੈਸੇਜ ’ਤੇ ਕਾਰ ਨੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਹੀ ਜਾਣਾ ਸੀ, ਮਸਾਂ ਹੀ ਰੁਕੀ। ਨੌਕਰ ਦੇ ਟਾਕੀ ਖੋਲ੍ਹਣ ਤੇ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਾਜਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਰੋਜ਼ੀ ਛੜੱਪਾ ਮਾਰ ਕੇ ਉੱਤਰਦੀ ਹੈ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੰਜ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਹੀਣਾ ਕਰਨ ਆਇਆ ਹੋਵੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਬਜ਼ੁਰਗ ਤਾਂ ਨੂੰਹਾਂ ਪਾਸੋਂ ਪੈਰੀਂ ਹੱਥ ਲਵਾ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਉਮੀਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਿਰ ਪਲੋਸਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮਿਸਿਜ਼ ਭੂਪਿੰਦਰ ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਫ਼ਤਹਿ ਬੁਲਾਏ ਹੀ ਫੁੰਕਾਰਦੀ ਅੰਦਰ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਕਿੱਟੀ ਤੋਂ ਆਈ ਹੈ। ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਪੱਲੇ ਨਮੋਸ਼ੀ ਹੀ ਪਈ। ਕੋਠੀ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਸਤਿਤਵੀ ਚੱਕਰ (Existential Vertigo) ਜਿਹਾ ਖਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: {{gap}}ਕੀ ਇਹ ਭੂਪਿੰਦਰ ਦਾ ਹੀ ਘਰ ਹੈ? {{gap}}ਕੀ ਕਾਰ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਭੂਪਿੰਦਰ ਦੀ ਹੀ ਬਹੂ ਹੈ?<ref>ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-16 </ref> {{gap}}ਪੰਜਾਬੀ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਘਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣਚਾਰੀ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਹਨ। ਉਸਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਘਰ ਝੂਠਾ ਜੇਹਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ। ਵੱਡੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ (ਕੋਠੀਆਂ, ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਪੈਸਾ) ਆਦਿ। ਬੰਦੇ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਬੰਦੇ ਵਾਲੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਉਚਿਆਈ ਖੋਹ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵਸਤੂ ਦੀ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਨੀਵਾਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ Gabriel Marcel ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਉੱਲੇਖਨੀਯ ਹੈ, "To live at the level of having is to lose the height proper to the position of the I, to abandon what I am and become what I have, to be reduced to a thing."<ref>Gabriel Marcel, Six Existential Thinkers (H.J. Blackham), P-72 </ref> ਇੰਜ ਰਾਜਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਰੋਜ਼ੀ ਅਮੀਰ ਘਰ ਦੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ‘ਮੈਂ' ਨੂੰ ਭੁੱਲੀਂ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਬਹੂ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਮੁੜ ਉਸੇ ਕੁਰਸੀ 'ਤੇ ਜਾ ਬੈਠਾ। ਸ਼ਾਇਦ<noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 251 }}</noinclude> 1g8ml3k0sc53aqvyat7t9kgoingjokt 250 50776 222130 133077 2026-06-18T12:26:33Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222130 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਮਾਲੀ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਘਰ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਮੈਂ ਪੁਕਾਰਤਾ ਰਹਾ... ਲੇਕਿਨ ਆਪ...।<ref>ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਡਾ.), ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-16 </ref> {{gap}}ਸਵੈ ਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਮਾਲੀ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਪਈ ਇਹ ਕਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਇਹ ਤਾਂ ਮਿਸਿਜ਼ ਗਰੇਵਾਲ ਦੀ ਕਾਰ ਹੈ ਪਰ ਮਾਲੀ ਦੀ ਗੱਲ ਵੱਲ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਕੋਠੀ ਅੰਦਰ ਟੀ.ਵੀ. ਵੱਜਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਚਾਹ ਪਾਣੀ ਹੀ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਰਾਜ਼ੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪੁੱਛਣ ਬਹੁੜਿਆ। ਮਾਲੀ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦਾ ਮਨ ਲਵਾਉਣ ਲਈ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸ਼ੂਨਯ (Nothingness) ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਬੇਧਿਆਨਾ ਹੀ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਸਥਿਤੀ ਬੰਦੇ ਤੋਂ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਡਰ (Fear) ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਕੜ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਲੋਂ ਉਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਵੈ ਵਿਚ ਗੁੰਮ (Being in itself) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਲਾਡੀ ਦੀ ਭਾਲ ਲਈ ਕੋਈ ਹੀਲਾ ਬਣ ਵੀ ਸਕੇਗਾ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। {{gap}}ਇਤਨੇ ਨੂੰ ਨੌਕਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੁਰਸੀ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆ ਕੇ ਮਾਮੇ ਨੂੰ ਫ਼ਤਹਿ ਬੁਲਾਈ। ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਉੱਠਕੇ ਉਸਦਾ ਮੋਢਾ ਪਲੋਸਦਾ ਹੈ। ਭੁਪਿੰਦਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ-ਮਾਮਾ ਜੀ ਕਦੋਂ ਆਏ? ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲੈਣਾ ਸੀ। ਮਾਮਾ ਮੂੰਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਹਿ ਗਿਆ- ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਚਿਰ ਹੋਇਆ। ਭੁਪਿੰਦਰ ਦੇ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਮਾਮਾ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: {{gap}}‘ਤੇਰੀ ਮਾਮੀ ਰੋਈਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ... ਜਿੱਦਣ ਦੇ ਭਿੰਦਰ ਸਿੰਆਂ ਉਹ ਲਾਡੀ ਨੂੰ ਲੈ ਗਏ।"<ref> ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-17 </ref> {{gap}}ਭਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹ ਬਿੜਕ ਆਈ ਜਿਵੇਂ ਮਾਲੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸੁਣ ਲਈ ਹੋਵੇ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਮਾਲੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: {{gap}}"ਚਲ ਛੱਡ ਰਿਜ਼ਕ ਰਾਮਾ, ਕਿ ਅੰਜੇ ਫਲੀਆਂ ਲਾ ਕੇ ਜਾਏਂਗਾ।<ref>ਉਹੀ </ref> {{gap}}ਅਸਤਿਤਵਵਾਦ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਹੀ Hell is the other people ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦੇ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਹੋਰਨਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮਾਲੀ ਤਾਂ ਤਾੜ ਹੀ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮਾਜਰਾ ਹੋਰ ਹੀ ਹੈ, ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਾਲੀ ਵੱਲੋਂ ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਰੇਵਾਲ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਨਾ ਗਰੇਵਾਲ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਬੇਗਾਨਗੀ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 252 }}</noinclude> ciel4kslttpthuc48u633n1wg33wkyn 250 50777 222131 133079 2026-06-18T12:26:40Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222131 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude><poem>{{gap}}ਕੋਈ ਨਾ ਮਾਮਾ ਜੀ! ਤੁਸੀਂ ਹੌਸਲਾ ਰੱਖੋ, ਆਈ ਵਿਲ ਸੀ (ਤ੍ਰਭਕ ਕੇ) {{gap}}ਮੈਂ ਕਰਦਾਂ ਕੋਈ ਹੀਲਾ... ਚਲੋ ਅੰਦਰ ਚਲੋ... ਨੇਰ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਨਾਲੇ {{gap}}ਠੰਢ ਆ ਬਾਹਰ।<ref> ਉਹੀ</ref> </poem> {{gap}}ਗਰੇਵਾਲ ਇਤਨੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਤਾਂ ਗਿਆ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਫ਼ਿਕਰਮੰਦ ਸੀ। ਮਾਮੇ ਦਾ ਉੱਠਣ ਨੂੰ ਦਿਲ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਗਰੇਵਾਲ ਦਾ ‘ਉਲਝਿਆ ਜੇਹਾ' ਉੱਠਣਾ, 'ਪੱਗ ਸੂਤ’ ਕਰਦਿਆਂ ਅੰਦਰ ਜਾਣਾ ਅਜਿਹੇ ਅਸਤਿਤਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹ (Existential Symbols) ਹਨ ਜੋ ਉਸਦੀ ਚਿੰਤਾ (Anxiety) ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। {{gap}}ਗਰੇਵਾਲ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੋਜ਼ੀ ਦੇ ਕੰਨ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਹੀ ਸਨ। ਸਭ ਕੁੱਝ ਸਮਝਦੀ ਹੋਈ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ- 'ਕੀ ਮਾਮਲਾ ਹੈ।' ਗਰੇਵਾਲ ਸੰਕੇਤਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸਮਝਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਟੀ.ਵੀ. ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਖਹਿਬੜਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਕੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਤਿਤਵੀ ਚੇਤਨਾ ਗੈਰਯਕੀਨਤਾ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਕੀਰਕੇਗਾਰਦ ਅਨੁਸਾਰ, 'To come into reflective existence as a self-conscious being is to despair, for it is a break with the finite, a withdrawal into uncertainity.'<ref> Kierkegaard, Six Existential Thinkers, Ibid, P. 16-17</ref> ਉਸਨੂੰ ਮਸਲੇ ਦੇ ਹੱਲ ਦਾ ਕੁੱਝ ਵੀ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ। ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਪਛਤਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਮੀ-ਡੈਡੀ ਦਾ ਝਗੜਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਝਗੜਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਟੀ.ਵੀ. ਅਨੰਦ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੰਮਾ ਜੇ ਲੜਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਬੈਂਡ-ਰੂਮ ਵਿੱਚ ਜਾਓ, ਸਾਰਾ ਮਜ਼ਾ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰ ਤਾ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਘੂਰ ਕੇ ਟੀ.ਵੀ. ਬੰਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬੱਚੇ (ਡਾਲਰ ਤੇ ਪੌਡ) ਉਪਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਕਾਮਿਕਸ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। {{gap}}ਗਰੇਵਾਲ ਡੀ.ਐੱਸ.ਪੀ. ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਅਜੇ ਦਫ਼ਤਰੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪਰਤਿਆ। ਤਦ ਗਰੇਵਾਲ ਮਿਸਿਜ਼ ਮਹਿਤਾ ਨੂੰ ਫੋਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਉਹ ਡਿਨਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਣਗੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਮਾ ਜੀ ਆਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਰੋਜ਼ੀ ਝਪਟ ਮਾਰਕੇ ਚੋਂ ਖੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿਸਿਜ਼ ਮਹਿਤਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਆਉਣਗੇ ਅਤੇ ਮਾਮਾ ਜੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਬਾਰੇ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰਨਗੇ। ਗਰੇਵਾਲ ਵਿਅਕਤਿਤਵਹੀਣ (Depersonalize) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਕੱਖੋਂ ਹੌਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੋਜ਼ੀ ਉਸ ਤੇ ਇਤਨੀ ਹਾਵੀ ਹੈ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਸਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਤਾਂ ਕਰੇ, ਉਸਦੇ ਸੰਬੰਧੀ ਦਾ ਨਾ ਸਹੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਨਖਰਿਆਂ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 253 }}</noinclude> 7x6tmur65etbe2m9js616e8ak5oa0p7 250 50778 222132 133080 2026-06-18T12:26:50Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222132 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਜੇਹਾਂ ਨਾਲ ਗਰੇਵਾਲ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲਾਡੀ ਦੇ ਚੁੱਕੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਉਹ ਨਿੱਕੀ ਜੇਹੀ ਗੱਲ ਹੀ ਸਮਝਦੀ ਹੈ: <poem>{{gap}}ਐਵੇਂ ਨਾ ਨਿੱਕੀ ਨਿੱਕੀ ਗੱਲ ’ਤੇ ਢੇਰੀ ਢਾਇਆ ਕਰੋ... ਮੈਂ ਤਿਆਰ {{gap}}ਹੋ ਕੇ ਆਈ... ਮਹਿਤਾ ਜੀ ਏਨੇ ਵਾਈਜ਼ ਨੇ ... ਵਿਲ ਡੂ ਸਮਝਿਗ... {{gap}}ਤੁਸਾਂ ਤਾਂ ਬਸ ਜੁਆਕਾਂ... ਚਲੋ ਮੂਡ ਖ਼ਰਾਬ ਨਾ ਕਰੋ ਹੋਰ... ਨਾਲੇ {{gap}}ਵਿਚਾਰੇ ਡਿਨਰ ਤਿਆਰ ... ਲੁਕਸ ਔਡ ... ਕਮ ਔਨ...।<ref>ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਡਾ.), ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-19 </ref> </poem> {{gap}}ਇੰਜ ਰੋਜ਼ੀ ਦਾ ‘ਮੱਲਮ ਪੱਟੀ' ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਗਰੇਵਾਲ ਦਾ ‘ਧੌਣ, ਖਰਕਦੇ' ਮਾਮਾ ਜੀ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਵੀ ਅਸਤਿਤਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ‘ਮੱਲਮ ਪੱਟੀ) ਚਾਪਲੂਸੀ ਦਾ ‘ਧੌਣ ਖੁਰਕਣਾ’ ਗਰੇਵਾਲ ਦੀ ਬੇਵਸੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਗਰੇਵਾਲ ਦੇ ਮਾਮੇ ਨੂੰ ਆਖੇ ਬੋਲ ਸੁਣੋ: <poem>{{gap}}"ਮਾਮਾ ਜੀ! ਏਨੀ ਠੰਢ ’ਚ ਈ ਬੈਠੇ ਰਹੇ, ਅੰਦਰ ਆ ਜਾਣਾ ਸੀ" {{gap}}ਲਿਫਵੀਂ ਕੰਬਣੀ ਜੇਹੀ ਨੀਵੀਂ ਸੁਰ ਵਿਚ ਗਰੇਵਾਲ ਨੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਾਲੇ {{gap}}ਨੂੰ ਪੀੜ ਤੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਲਪੇਟਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।<ref>ਉਹੀ </ref></poem> ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸਾਰਤਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਧਿਆਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ: {{gap}}"In shame we discover an aspect of our being which we would not have known otherwise.'<ref> <Donald Palmer, Sartre, P-97/ref> {{gap}}ਨੋਟ ਕਰਨਯੋਗ ਹੈ ਗਰੇਵਾਲ ਨੇ ਹੁਣ ਮਾਮੇ ਨੂੰ ‘ਅੰਦਰ ਆ ਜਾਓ' ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ‘ਅੰਦਰ ਆ ਜਾਣਾ ਸੀ’ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਦੋਨਾਂ ਸੰਬੋਧਨਾਂ ਵਿਚ ਅਪਣੱਤ ਅਤੇ ਓਪਰੇਪਨ ਜਿਤਨਾ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਗਰੇਵਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਵਹਾਰ ਤੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਤਿਤਵੀ ਦੁਚਿੱਤੀ (Existential Dilemma) ਵਿੱਚ ਵੀ। {{gap}}ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਤਾਂ ਬੋਲਣ-ਜੋਗਾ ਹੀ ਕਿੱਥੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਮਰਨ (Existential Death) ਵਾਲੀ ਸੀ। ਗਰੇਵਾਲ ਮਾਮੇ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ ਪਈ ਰੋਜ਼ੀ ਉਸਨੂੰ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਮਹਿਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਡਿਨਰ ਤੇ ਲਿਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਸਗੋਂ ਇਉਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਹਿਤਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਇਸ ਮਸਲੇ ਤੇ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਚੱਲਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬੜੀ ਪਹੁੰਚ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਗਰੇਵਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਵੀ ਝੂਠ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਮੇ ਨਾਲ ਵੀ। ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਹੀ, ਜਾਂ ਪਾਲ ਸਾਰਤਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਖੋਟੀ ਨੀਤ (Bad Faith) ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: <poem>{{gap}}‘Bad faith in defined by Sartre as a flight from anguish, {{gap}}from freedom and from responsibility. It involves a lie {{gap}}that one tells to oneself. when I lie to some one I hide </poem><noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 254 }}</noinclude> 5j8x0kzxbjua9msgxuiff8wa0lg2dgp 250 50780 222133 133082 2026-06-18T12:26:57Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222133 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude><poem>{{gap}}the truth from her/him, but when I lie to myself, I hide {{gap}}the truth from me.'<ref>Ibid, P-78 </ref></poem> {{gap}}ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਗਰੇਵਾਲ ਸਿਫ਼ਰ (Cipher) ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਮਾਨਵੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਪੇਚੀਦਾ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇੱਕ ਬੰਨੇ ਵੱਡੇ ਘਰ ਦੀ ਧੀ (ਉਹਦੀ ਪਤਨੀ) ਹੈ; ਦੂਜੇ ਬੰਨੇ ਸਾਧਾਰਨ ਨਾਨਕਾ ਪਰਿਵਾਰ। ਇੱਕ ਧਿਰ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਧਿਰ ਕੁੱਝ ਵੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਸਿਫ਼ਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੱਚ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਦੀ ਥਾਂ ਕੇਵਲ ਓਪਰੇ ਜਿਹੇ ਵਰਤ-ਵਿਉਹਾਰ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤੰਗ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਨਾਨਕਿਆਂ ਦਾ ਮੋਹ। ਇਉਂ ਉਸਦੀ ਅੰਤਹਕਰਨ ਪਿਆਰ ਸੰਘਰਸ਼ (Loving Struggle) ਵਿੱਚ ਨਪੀੜੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। {{gap}}ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਮਹਿਤੇ ਦੇ ਘਰ ਮਹਿਫ਼ਲ ਹੈ। ਮਹਿਤਾ ਉਸਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਝਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦਾਰੂ-ਮੀਟ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਗਰੇਵਾਲ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ (Conscience) ਉਸਦੇ ਮੁਖੋਂ ਸੱਚ ਅਖਵਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚ ਗਰੇਵਾਲ ਦੀ ਫੈਕਟੀਸਿਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ: <poem>{{gap}}‘ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਮਹਿਤਾ, ਮੇਰੀ ਮਾਮੇ ਨਾਲ ਕਿੰਨੀ ਅਟੈਚਮੈਂਟ ਹੈ। {{gap}}ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹਨਾਂ... ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਤੋਂ ਵੱਧ ... ਯੂ ਡੱਟ ਨੋ ... ਲਾਡੀ ਮੇਰੇ {{gap}}ਪੁੱਤਾਂ ਅਰਗਾ... ਮੈਥੋਂ ਹੁਣ ਮਾਮਾ ਜੀ ਦੇ ਮੱਥੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ ਜਾਂਦਾ... {{gap}}ਮਾਮੀ ਨੂੰ...।<ref> ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਡਾ.), ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-20 </ref></poem> {{gap}}ਇਹ ਬੋਲ ਗਰੇਵਾਲ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਦੇ ਬੋਲ ਹਨ। ਜ਼ਮੀਰ ਸਵੈ ਨੂੰ ਸਵੈ ਦਾ ਸੰਬੋਧਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਵੈ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਵੀ ਠਹਿਰਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਸਵੈ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਰਣਾ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚਿੰਤਾ/ਫ਼ਿਕਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਭਾਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਰਟਿਨ ਹਾਈਡਿਗਰ ਜ਼ਮੀਰ ਸੰਬੰਧੀ ਇਉਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: {{gap}}The Conscience that calls, accuses and judges is already with in structure of care.<ref> Martin Heidegger, Six Existential Thinkers, Ibid, P-97 </ref> {{gap}}ਮਹਿਤਾ ਆਮ ਮੁੰਡੀਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਗਰੇਵਾਲ ਲਾਡੀ ਨੂੰ ਆਮ ਮੁੰਡੀਰ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਦੋਵੇਂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਤਾ ਉਸ ਨਾਲ ਔਖੇ ਭਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਅੱਜ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਗਰੇਵਾਲ ਨੂੰ, ਗੁਆਚਿਆ ਜੇਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਹਿਤਾ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੰਨ ਲਓ ਕਿ ਲਾਡੀ ਨੂੰ ਅਗਲਿਆਂ ਨੇ ਸੋਧਤਾ। ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣਕੇ ਗਰੇਵਾਲ ਭੈ-ਭੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਿਤਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੋਧੇ, ਜਾਂ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ ਦਾ ਪਿੱਛਾ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 255 }}</noinclude> 0a0l0zz0q8f9mvrpvo0k6nz4opg038i 250 50782 222134 133084 2026-06-18T12:27:05Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222134 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚੇਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਪਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮਹਾਜਨੀ ਸੋਚ ਅਜੇ ਤੱਕ ਗਰੇਵਾਲ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਅੰਗ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣ ਸਕੀ। ਉਸਦੀ ਫੈਕਟੀਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਨਾਨਕਿਆਂ, ਦਾਦਕਿਆਂ ਦੇ ਮੋਹ ਦੀ ‘ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਦ' ਬਾਕੀ ਸੀ। ਇੰਜ ਬਚੇ ਖੁਚੇ ਨੂੰ ਅਸਤਿਤਵੀ-ਚਿੰਤਕ ਕਾਰਲ ਜੈਸਪਰਸ ਇਗਜ਼ਿਸਟੈਂਜ਼ (Existenz) ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਗਰੇਵਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਵਾਂਗ ਡਾਢਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਰੋਜ਼ੀ ਅਤੇ ਮਾਮੇ ਦੇ ਦਿਸਹੱਦਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ (Encompassed) ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਸੋਚ ਚੱਕੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁੜਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਪਿੜ ਰਹੀ ਹੈ। {{gap}}ਗਰੇਵਾਲ ਅਤੇ ਮਿਸਜ਼ ਗਰੇਵਾਲ ਮਹਿਤਾ ਦੇ ਘਰੋਂ ਵਿਦਾਈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਗਰੇਵਾਲ ਕਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸਪੀਡ ਤੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਕਾਰ ਨੂੰ ਕੱਚੇ ਰਸਤੇ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਰੋਜ਼ੀ ਬੁੜਕਦੀ ਹੈ, ਝਟਕੇ ਵਜਦੇ ਹਨ। <poem>{{gap}}ਉਹ ਪੂਰੇ ਰੋਬ੍ਹ ਨਾਲ ਗੱਡੀ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: {{gap}}'ਆਈ ਸੇ... ਸਟਾਪ ਇਟ... ਵਰਨਾ।'<ref> ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਡਾ.), ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-22</ref> {{gap}}ਪਰ ਗਰੇਵਾਲ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਪਲਟਵਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ: {{gap}}‘ਗੈਟ ਆਉਟ... ਆਈ ਸੇ... ਗੈਟ ਆਉਟ।'<ref> ਉਹੀ</ref> {{gap}}ਰੋਜ਼ੀ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਦੀ ਹੈ: {{gap}}'ਏਹਨੂੰ ਕੀ ਸੁੰਘ ਜਾਂਦਾ ਕਦੇ-ਕਦੇ... ਭਿਆਨਕ ਦੌਰਾ ਪੈਂਦਾ ਜਿਵੇਂ, {{gap}}ਅੱਗੇ ਪਿਛੇ ਕੰਨੀਂ ਪਾਇਆ ਨੀਂ ਰੜਕਦਾ।'<ref>ਉਹੀ </ref> </poem> {{gap}}ਫਿਰ ਵੀ ਰੋਜ਼ੀ ਆਪਣੀ ਸੁਪਰ ਈਗੋ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: {{gap}}'ਆਈ ਵਿਲ ਸੀ ਯੂ, ਡਾਂਟ ਬਾਦਰ।'<ref>ਉਹੀ </ref> {{gap}}ਘਰ ਪੁੱਜੇ ਗਰੇਵਾਲ ਨੂੰ ਰਾਮੂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮਾਮੇ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਦਾਰੂ ਪੀਤੇ ਹੀ ਰੋਟੀ ਖਾਧੀ ਸੀ। ਮਾਮਾ ਸੁੱਤਾ ਨਹੀਂ, ਸੁੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਗਰੇਵਾਲ ਉਸ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚੋਂ ਉਸਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਜਗਾਏ ਹੀ ਪਰਤ ਆਇਆ। ਆਪੇ ਹੀ ਪੈੱਗ ਬਣਾ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਪੈੱਗ ਨੀਟ ਗਟ-ਗਟ ਪੀ ਗਿਆ। ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਗੁੱਟ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ: <poem>{{gap}}ਆਖ਼ਰ ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਕਾਹਦੀ ਅਫ਼ਸਰੀ ਏ? ਕੀਹਦੀ ਅਫ਼ਸਰੀ ਏਹ? {{gap}}ਏਹ ਮੇਰਾ ਘਰ ਏ ਜਾਂ? ਏਸ ਰਾਈਸਜ਼ਾਦੀ...? {{gap}}ਮੇਰਾ ਪਿਉ... ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਹੈ ਹੈਨ ਕਿਥੇ? ... ਮੈਂ...ਮੈਂ... ਗਰੇਵਾਲ? </poem><noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 256 }}</noinclude> 1pk7hhyn5rayd0kvdhze3xzwaj0bl1q 250 50783 222135 133086 2026-06-18T12:27:11Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222135 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਏਹ ਮੇਰਾ ਮਾਮਾ... ਮੇਰਾ ਮਾਮਾ ਬਚਨ ਨੂੰ ... ਮੇਰਾ...?<ref> ਉਹੀ</ref> {{gap}}ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਅਸਤਿਤਵੀ ਸੰਕਟ (Existential Crisis) ਦੀ ਸਿਖ਼ਰ ਹੈ। {{gap}}ਉਹ ਮਾਮੇ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਪਣੌਤ ਨਾਲ਼ ਉਸਨੂੰ ਉਠਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਪਰਿਵਾਰ 'ਤੇ ਟੁੱਟੇ ਬਿਪਤਾ ਦੇ ਪਹਾੜ ਬਾਰੇ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੰਡਾ ਸਕਿਆ। ਮਾਰਟਿਨ ਹਾਈਡਿਗਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਤਿਤਵਹੀਣ ਹੋਇਆ ਬੰਦਾ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਗੁਆ ਬਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਕਟ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਪੜਾਅ ਭੌਤਿਕ (Ontical) ਨਹੀਂ ਪਰਾਭੌਤਿਕ/ਅਸਤਿਤਵੀ (Ontological) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਪਤੀ ਸਾਧਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ 'ਚੋਂ ਉੱਠਕੇ ਅਫ਼ਸਰ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਪਤਨੀ 'ਚ ਆਪਣੇ ਅਮੀਰ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਪਿਛੋਕੜ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਇਕਾ ਨਹੀਂ ਖਲਨਾਇਕਾ ਹੈ। ਕਥਾਕਾਰ ਉਸਦੇ ਗੈਰ-ਮਾਨਵੀ ਵਤੀਰੇ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ: {{gap}}ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਖੂੰਖਾਰ ਤੱਕਣੀ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁੱਝ ਨਿਹਾਰਦੀ ਖਾਮੋਸ਼ ਰਹੀ। ਡਰੀ ਡਰੀ... ਤੇ ਫੇਰ ਖਾਣੇ ਦੀ ਮੇਜ਼ ਤੇ ਉਹ ਤੇ ਉਹਦੀ ਪਤਨੀ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਮੋਰਚੇ ਮੱਲੀ ਬੈਠੇ ਰਹੇ... ਦੁਸ਼ਮਣ ਫੌਜ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਸੂਹ ਕੱਢਦੇ... ਦੜੇ ਹੋਏ।<ref> ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 22-23</ref> {{gap}}ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਧਰਾਤਲ ਤੇ ਹੋ ਰਿਹਾ ਅੰਦਰੋ-ਅੰਦਰੀ ਯੁੱਧ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੈਦਾਨਿ-ਜੰਗ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ। ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਬੈਠੇ ਨੇ। ਪਤਨੀ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਗਰੇਵਾਲ ਦੇ ਨਾਨਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨ-ਦੇਹ ਸਮਝਦੀ ਹੋਣੀਂ ਐ। ਉਂਜ ਵੀ ਉਸਦਾ ਨਾਨਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਗਰੇਵਾਲ ਦੇ ਹੋਰ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਨੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਸਦਾ ਸਨੇਹ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ। ਗਰੇਵਾਲ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕਿਸੇ ਖੂਹ ਖਾਤੇ ਡਿੱਗੇ, ਉਸਨੇ ਕੀ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਪਰ ਗਰੇਵਾਲ ਦਾ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਸਨੇਹ ਹੈ। ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਵੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪਤਨੀ ਉਸਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੋੜਾ ਹੈ। {{gap}}ਮਾਮੇ ਨਾਲ ਬੈਠਕੇ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਕਰਨ ਦਾ ਜੋ ਵੇਲਾ ਸੀ ਉਹ ਗਰੇਵਾਲ ਨੇ ਪਤਨੀ ਦੀ ਧੌਂਸ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮਹਿਤਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਡਿਨਰ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਗੁਆ ਲਿਆ। {{gap}}ਅੱਜ ਰਾਤੀਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਲਾਡੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੁੱਕੜ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਰੋਂਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ‘ਮੇਰਾ ਕਾਲੂ ... ਬਾਪੂ ਮੇਰਾ ਕਾਲੂ' ਕਹਿੰਦਾ<noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 257 }}</noinclude> o7wktnq2eh548n6yd9otbgwqykz6jl6 250 50786 222136 133089 2026-06-18T12:27:18Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222136 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਹਾਲੋਂ ਬੇਹਾਲ ਹੋਇਆ ਸਿਸਕੀਆਂ ਲੈਂਦਾ ਭੁੱਖਾ ਹੀ ਸੌਂ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਲਾਡੀ ਨਾਲ ਹੁਣ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੋਣੈਂ। ਗਰੇਵਾਲ ਅਧ ਸੁੱਤਾ ਜਿਹਾ ਨੀਂਦ 'ਚੋਂ ਬਰੜਾਇਆ... ਲਾਡੀ...! ਜਕੋ-ਤੱਕੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਮਾਮੇ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਉਠਾਉਣ ਲਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਸ ਨਮੋਸ਼ੀ ਖੁਣੋਂ ਹੀਆ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। <poem>{{gap}}"ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਸੌ ਮਾਮਾ। ਮੈਂ ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ ਅਜੇ...।' ਪਤਾ ਨਹੀਂ {{gap}}ਉਸਨੇ ਮਾਮੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ... ਜਾਂ ਖੌਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ... ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ {{gap}}ਘਰ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ...।'<ref>ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-25 </ref> </poem> {{gap}}ਵੱਡੇ ਤੜਕਿਉਂ ਹੀ ਮਾਮਾ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮੂ ਨੂੰ ਬਿੜਕ ਆ ਗਈ। ਮਾਮਾ ਗੇਟ ਨੂੰ ਤਾਲਾ ਵੇਖ ਕੇ ਕੰਧ ਹੀ ਟੱਪਣ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਚਾਬੀ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਰਾਮੂ ਨੇ ਗਰੇਵਾਲ ਨੂੰ ਜਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਗਰੇਵਾਲ ਬੀਵੀ ਦੇ ਸ਼ਾਲ ਦੀ ਬੁੱਕਲ ਮਾਰਦਾ ਕਮਰਿਉਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ। ਇਥੇ ‘ਬੀਵੀ ਦੇ ਸ਼ਾਲ ਦੀ ਬੁੱਕਲ' ਵੀ ਬੀਵੀ ਦੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹ (Existential Symbol) ਹੈ। ਗਰੇਵਾਲ ਮਾਮੇ ਨੂੰ ਨੇਰ੍ਹੇ ਹੀ ਠੰਢ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। <poem>{{gap}}ਮਾਮਾ ਰੁੱਖੇ ਲਹਿਜੇ ਵਿਚ ਕਰੜੀ ਵਾਜੇ ਬੋਲਿਆ ‘ਨਈਂ ਸਰਦਾਰ {{gap}}ਸਾਹਿਬ ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਕਰੋ। ਪਿੰਡ ਫ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋਣਗੇ-ਰੁਕ ਕੇ ਮੈਂ ਕੀ {{gap}}ਕਰਨੈਂ? ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਗੱਡੀ ਰੋੜ੍ਹ ... ਮੈਂ ਚੱਲਦਾਂ ...।'<ref>ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-26 </ref></poem> {{gap}}ਮਾਮਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੇ ਮੂਡ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਗ਼ਮ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਭਾਹ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ 'ਅਸਹਿ ਹਤਕ' ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਸੀ। 'ਕੰਬਲੀ ਦੀ ਬੁੱਕਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਘੁੱਟਦਾ ਸੰਵਾਰਦਾ ਛਿਪਣ ਹੋ ਗਿਆ।' ਇਹ ਵਾਕ ਵੀ ਆਪਣੇ ਗੁਆਚੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਯਤਨ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। | {{gap}}ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ, ਤ੍ਰਿਕਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਤੜਕੇ ਤੱਕ, ਵਾਪਰਨ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ (Existential Analysis) ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ: {{gap}}‘ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦਾ ਗਰੇਵਾਲ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਨਾ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰ ਸਕਿਆ, ਤੇ ਨਾ ਅੱਗੋਂ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹੋਂ ਪਕੜ ਰੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਮਾਮੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਮਨਾ ਸਕਿਆ। ਉਸਦਾ ਉੱਠਿਆ ਹੱਥ ਬਿਨ ਸੈਨਤ ਮੁੜ ਆਇਆ... ਖੁਲ੍ਹਿਆ ਮੂੰਹ ਬੇਸ਼ਬਦ ਰਿਹਾ ਤੇ ਮਾਮਾ ਤੁਰ ਗਿਆ।' {{gap}}ਇਹ 'ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ' ਦਾ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇੰਜ ਹੋ<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 258 }}</noinclude> haxvg5heh1ho1n28ecp1gvt2ztsfwsn 250 50787 222137 133090 2026-06-18T12:27:26Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222137 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਕੰਸ਼ ਨੂੰ ਡੀ.ਕੋਡ ਕੀਤਿਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਾਰਨ ਸਮਝ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ: <poem>{{gap}}(ਉ) ਮਹਿਤਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ: ਮੰਨ ਲੈ ਸੋਧਤਾ ਅਗਲਿਆਂ... ਤੂੰ ਕਰੇਂ ਪਿੱਛਾ {{gap}}{{gap}}ਬਖ਼ਸ਼ਣਗੇ... ਤੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਬੰਦਾ ਏਂ। {{gap}}(ਅ) ਪਤਨੀ ਦੀ ਪੈਸਿਵ ਵਾਇਲੈਂਸ (Passive Violence) (ਚੁਭਵਾਂ {{gap}}{{gap}}ਅਪਮਾਨ) {{gap}}{{gap}}ਆਏ ਵਿਲ ਸੀ ਯੂ, ਡਾਂਟ ਬਾਦਰ?</poem> {{gap}}ਇਉਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚ ਗਰੇਵਾਲ ਨੂੰ ਜਾਨ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ, ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਦੀ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਥਾਕਾਰ ਦੀ ਖੂਬੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਨਹੀਂ, ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਠਕ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਲਈ ਅਣ ਕਿਹਾ (Unsaid) ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਰਾਂਸਿਸੀ ਚਿੰਤਕ ਜਕ ਦੈਰਿਦਾ (Jacques Derrida) 'ਅਣਕਹੇ’ ਨੂੰ 'ਕਹੇ’ ਦਾ ਭਾਗ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਨੇ ਗਰੇਵਾਲ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੈ ਹੈਮਲਟਨੁਮਾ ਕਰਾਂ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਾਂ (To be or not to be) ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ ਹੈ। ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਖ਼ਦ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ (Character is destiny) ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। {{gap}}ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕ ਪਾੱਲ ਟਿਲਿੱਕ (Paul Tilliclh) ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਬੰਦੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਸਰੋਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਕੋਈ ਇੱਕ ਸਰੋਕਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲਾ (Ultimate Concern) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੇ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਪਹਿਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਨਜਿੱਠਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਹੋਰ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਗੋਣ ਸਰੋਕਾਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਤਿਆਗਣੇ ਪੈਣ। ਪਰ ਗਰੇਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਤਾਂ ਪਤਨੀ ਦੀ ਧੌਂਸ ਹੇਠ ਮਹਿਤਾ ਦਾ ਡਿਨਰ ਨੂਕਰਾਉਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਹੌਸਲੇ (Courage to be) ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਕਟ ਸਮੇਂ ਜੋ ਬੰਦਾ ਹੌਸਲਾ ਵਿਖਾਕੇ ਰਿਸਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਅਸਫ਼ਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸੰਘਰਸ਼ਹੀਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਯਤਨ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਤਾਂ ਹੋਂਦ ਹੀ ਬੇਮਾਅਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਹੌਸਲੇ ਜਾਂ ਰਿਸਕ ਲੈਣ ਦਾ ਗੁਣ ਕਥਾ-ਨਾਇਕ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾ ਸਕਿਆ। {{gap}}ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਗਰੇਵਾਲ ਅਫ਼ਸਰ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਫੈਕਟੀਸਿਟੀ ਨਾਲ ਭਾਵੁਕ ਲਗਾਉ ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਸਮਝਕੇ ਅਤੀ ਅਧਿਕ ਤਰਲੋਮੱਛੀ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਾਂ ਦਾ<noinclude> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 259 }}</noinclude> 4ugxzk9dt17ikagxy6q6wazaqn0rem3 250 50788 222138 133091 2026-06-18T12:27:34Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 222138 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਬੇਚੈਨ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਨੀਂਦਰ ਵਿਚ ਵੀ ਬੇਚੈਨੀ ਮਹਿਸੂਸਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕੀ ਛਟਪਟਾਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਨਕਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮਦਦ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? {{gap}}ਦਰਅਸਲ ਉਸ ਬੰਦੇ ਪਾਸ ਗਤੀਸ਼ੀਲ (Man in action) ਹੋਣ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਰੰਨ-ਮੁਰੀਦ ਹੋਣਾ ਉਸਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਿਤਾ ਦੇ ਡਿਨਰ ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਘਰੇ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮਾਮੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਵੰਡਾਉਂਦਾ। ਘਰੇ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ. ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਗੁਆਂਢ 'ਚ ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੇ ਬੰਗਲਿਆਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਕਤਾਰ ਸੀ। ਘਰੇ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਨਾਲ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨ ਦੇ ਅਵਸਰ ਨੂੰ ਉਹ ਡਿਨਰ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾ ਗਿਆ। ਇਹੋ ਕਥਾ-ਨਾਇਕ ਦੀ ਕਾਰਜੀ ਭੁੱਲ (act of omission) ਹੈ। {{gap}}ਵੱਡਾ ਅਫ਼ਸਰ ਹੋਣਾ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਡਾਲਰ ਜਾਂ ਪੌਂਡ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ। ਵੱਡੇ ਘਰ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋਣਾ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਸਤਿਤਵ ਤਾਂ ਬੰਦੇ ਦਾ ‘ਬੰਦਾ' ਹੋਣਾ ਹੈ। ਮਾਮਾ ਬਿਨਾਂ ਅਫ਼ਸਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਮੇ ਦਾ ਉਸਨੂੰ ‘ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ' ਕਹਿਕੇ ਉਸਦੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣਾ ਉਸ ਦੀ ਅਫ਼ਸਰੀ ਦੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਚਪੇੜ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਹੈ? ਪਰ ਕਥਾਕਾਰ ਨੇ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਕ ਯਥਾਰਥਕ ਝਲਕ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। {{gap}}ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਨਾਇਕ ਸ਼ੀਜ਼ੋਫ਼ਰੇਨਿਆ (Schizophrenia) ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦਾ ਵੀ ਉਧਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੰਜ ਉਹ ਵਿਅਕਤਿਤਵ-ਵੰਚਿਤ (depersonalize) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਬੋਲ ਹਨ: {{gap}}‘ਮੈਂ... ਮੈਂ... ਲਾਡੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਲੱਭ ਸਕਨਾਂ ਵਾਂ ਮਾਮਾ! ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਪ... ਮੈਂ ਤਾਂ ...ਜੇ ਹੋ ਸਕਿਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਲੱਭੀ... ਮਾਮਾ!"<ref> ਉਹੀ</ref> {{gap}}ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਮਾਮੇ ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੈ। ਅਸਤਿਤਵਵਾਦ ਮਾਨਵਵਾਦ ਹੈ (Existentialism is humanism) ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਰਾਜਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਰੋਜ਼ੀ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਅਮਾਨਵੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ (Inauthentic) ਹੈ।<noinclude>{{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 260 }}</noinclude> jduszz17chz6ednm0mcuifoh9i1rqim 250 58357 222139 161077 2026-06-18T12:27:43Z Harchand Bhinder 2624 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ 222139 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>'''ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ''' </br> {{larger|}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}'''ਅਧਿਆਇ ਪਹਿਲਾ''' </br> {{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}'''ਅਸਤਿਤਵਵਾਦ ਦੀ ਸਮਝ''' </br> 1.Macquarrie John, 'Existentialism', New York, Pelicon Books, 1978, P- 14 </br> 2.Sartre Jean Paul, Existentialism and Human Emotions (Trans. By Bernard Frechman and Hazel Barnes, New York, Citedel Press, 1977, P-14) </br> 3.Op. Cit </br> 4.Op. Cit, P-15 </br> 5.Allen E.L., Existentialism From within, Routledge & Kegan Paul Ltd, 1953, P-290 </br> 6.La Capra Dominick, A Preface to Sartre, Methuen & Co.Ltd, 1979, P-24 </br> 7.ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ, ਜੀਵਨੀ ਤੇ ਰਚਨਾ, ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ, ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ 1973, ਮੂਲਪਾਠ, ਸ਼ਲੋਕ 99. </br> 8.ਉਹੀ, ਸ਼ਲੋਕ 48 </br> 9.ਉਹੀ, ਸ਼ਲੋਕ, 61 </br> 10.The Tribune, 16-04-2014 </br> ''ਅਧਿਆਇ ਦੂਜਾ''' ''ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਕਲਪ''' '''(ੳ) ਆਸਤਿਕ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ''' '''(Thiest Existentialists)''' 1.Soren Kierkegaard by Peter Rohde (Tr. By Alan Moray Williams- Life and his Philosophy) George Allen & Unwin Ltd. London, 1963 Concluding Unscientific Postscript (Tr) </br> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 261}}<noinclude></noinclude> p8lv1sxk7tv0cymg19z6fwyb01npngs 222140 222139 2026-06-18T12:27:56Z Harchand Bhinder 2624 /* ਗਲਤੀਆਂ ਲਾਈਆਂ */ 222140 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>'''ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ''' </br> {{larger|}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}'''ਅਧਿਆਇ ਪਹਿਲਾ''' </br> {{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}'''ਅਸਤਿਤਵਵਾਦ ਦੀ ਸਮਝ''' </br> 1.Macquarrie John, 'Existentialism', New York, Pelicon Books, 1978, P- 14 </br> 2.Sartre Jean Paul, Existentialism and Human Emotions (Trans. By Bernard Frechman and Hazel Barnes, New York, Citedel Press, 1977, P-14) </br> 3.Op. Cit </br> 4.Op. Cit, P-15 </br> 5.Allen E.L., Existentialism From within, Routledge & Kegan Paul Ltd, 1953, P-290 </br> 6.La Capra Dominick, A Preface to Sartre, Methuen & Co.Ltd, 1979, P-24 </br> 7.ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ, ਜੀਵਨੀ ਤੇ ਰਚਨਾ, ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ, ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ 1973, ਮੂਲਪਾਠ, ਸ਼ਲੋਕ 99. </br> 8.ਉਹੀ, ਸ਼ਲੋਕ 48 </br> 9.ਉਹੀ, ਸ਼ਲੋਕ, 61 </br> 10.The Tribune, 16-04-2014 </br> ''ਅਧਿਆਇ ਦੂਜਾ''' ''ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਕਲਪ''' '''(ੳ) ਆਸਤਿਕ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ''' '''(Thiest Existentialists)''' 1.Soren Kierkegaard by Peter Rohde (Tr. By Alan Moray Williams- Life and his Philosophy) George Allen & Unwin Ltd. London, 1963 Concluding Unscientific Postscript (Tr) </br> {{center|ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ) / 261}}<noinclude></noinclude> glsixwn9yikes8r2gi1aeu2pvrofy6p 250 71452 222213 221834 2026-06-19T06:56:12Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 222213 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude> '''{{larger|ਕੱਥਾ}}''' ਆਮ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਭਾਰਤ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਆਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਇਹ ਜਿਆਦਾ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਦਰਖਤ ਵੀ ਬਬੂਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੀਡੀਅਮ ਅਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਟਾਹਣੀਆਂ ਪਤਲੀਆਂ ਅਤੇ 11-12 ਸੀਕੋ ਦੇ ਜੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਨਾਂ 'ਤੇ 30 ਤੋਂ 50 ਜੋੜਿਆਂ ਵਿਚ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪੱਤੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਟਾਹਣੀਆਂ 'ਤੇ ਕੰਡੇ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫੁੱਲ ਛੋਟੇ ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਹਲਕੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਲੀ 2 ਤੋਂ ਸਾਢੇ 3 ਇੰਚ ਲੰਬੀ, ਅੱਧਾ ਇੰਚ ਚੌੜੀ, ਚਮਕੀਲੀ, ਪਤਲੀ, 5 ਤੋਂ 8 ਬੀਜਾਂ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦਰਖਤ ਦੀ ਛਿੱਲ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਪੌਣੇ ਇੰਚ ਤੱਕ ਬਾਹਰੋਂ ਗੂੜੇ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦਰਖਤ ਦਾ ਤਣਾ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਫੁੱਟ ਚੌੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਕੱਟ ਕੇ, ਭੱਠੀਆਂ ਵਿਚ ਪਕਾ ਕੇ ਕਾੜ੍ਹਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਜਮ੍ਹਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਪਦਾਰਥ ਕੱਥਾ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਲ ਕੱਥਾ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਨ ਵਿਚ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਵਾਈਆਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਾਮ: ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ- ਖਦਿਰ। ਹਿੰਦੀ-ਕੱਥਾ। ਮਰਾਠੀ- ਖੈਰ। ਬੰਗਾਲੀ-ਵਿੱਟਖੈਰ। ਗੁਜਰਾਤੀ-ਗੰਧੀਲੋ ਖੈਰ। ਅੰਗਰੇਜੀ- ਕਚ ਟ੍ਰੀ (Cutch Tree)। ਲੈਟਿਨ- ੲਕੇਸ਼ਿਆ ਕਟੇਚੁ (Acacia Catechu)। ਗੁਣ: ਆਯੂਰਵੈਦਕ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕੱਥਾ ਠੰਡਾ, ਕਟੁ, ਤਿਕਤ, ਕਛਾਯ, ਮੂੰਹ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ, ਮੋਟਾਪਾ, ਖੰਘ, ਖੂਨ ਵਾਲੀ ਪਿੱਤ, ਰਕਤਮੇਹ, ਵਮਨ, ਅਤਿਸਾਰ, ਕ੍ਰਮੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪ੍ਰਮੇਹ, ਦੰਦਾਂ, ਪਿਸ਼ਾਬ, ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਯੂਨਾਨੀ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕੱਥਾ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਠੰਡਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਾਤਵਰਧਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਲਈ ਬਨਣ ਵਾਲੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਹੀ ਮੰਜਣਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਮ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪਾਨ ਵਿਚ ਲਗਾ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਾਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਡਨੀ ਵਿਚ ਪੱਥਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੇ ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ 'ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਕੈਟੇਚਿਨ 4 ਤੋਂ 17 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਅਤੇ ਕੈਟੇਚੁਟੈਨਿਕ ਐਸਿਡ 50 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਅਤੇ ਅਲਕੋਹਲ ਵਿਚ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਘੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੂਨ ਸਤੰਭਕ (ਕੋਏਗੁਲੇਂਟ) ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਰਕਤਸਤ੍ਰਵ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਟੈਨਿਕ ਐਸਿਡ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਕੱਥਾ ਬੁਖਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਾਚਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਕਾਰੀ ਪੌਦੇ - 32<noinclude></noinclude> 4jrd3vhn8czqkd7e8hg3hj60hlzk0mi 250 72538 222165 221858 2026-06-18T16:17:07Z Rajdeep ghuman 714 /* ਤਸਦੀਕ */ 222165 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Rajdeep ghuman" /></noinclude>ਸੰਗਠਨ (WHO) ਵੱਲੋਂ ਪੋਲੀਓ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਤਾਂ ਨਾਮੋ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟਾਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਖਿਲਾਫ਼ ਜੰਗੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣੇ ਪਏ ਹਨ। ਘਰ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਪੋਲੀਓ ਬੂੰਦਾ ਪਿਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਰਹਿ ਵੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਪਿਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਕਿਸੇ ਦੁਰਘਟਨਾ ਕਾਰਨ ਅੰਗਹੀਣ ਹੋਣ ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਪਰ ਦਰਸਾਈਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੋਲੀਓ ਬੂੰਦਾਂ ਪਿਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਸੜਕਾਂ ਕਿਨਾਰੇ ਬੈਠ ਕੇ ਅਤੇ ਬੱਸਾਂ ਰੋਕ ਕੇ 5 ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੋਲੀਓ ਬੂੰਦਾਂ ਪਿਲਾਉਂਦੇ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ 'ਚੋਂ ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਉੱਠਦੇ ਹਨ ਉਹ ਹਨ: "ਯਾਰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਭਾਵੇਂ ਕਰੋੜ ਰੁਪਿਆ ਲੈ ਲਵੋ, ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ, ਪੈਸਾ ਆਦਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਾਂ ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪੋਲੀਓ ਬੂੰਦਾਂ ਪਿਲਾ ਕੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਕਰ ਦਿਓ।" ਸ਼ਾਇਦ ਆਮ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੋਲੀਓ ਬੂੰਦਾਂ ਪਿਲਾਉਣ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਕੰਮ ਸਮਝਦਾ ਹੋਵੇ ਪਰੰਤੂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੀਤਦੀ ਹੈ ਉਹੀ ਉਸ ਕੰਮ ਦੀ ਕਦਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਕਾਸ਼! ਅੱਜ ਤੋਂ 50-55 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪੋਲੀਓ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਅਭਿਆਨ ਚਲਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦੀ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਸੀ। {{gap}}ਵੈਸੇ ਅੰਗਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਹੋਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਸਗੋਂ ਉਹ ਤਾਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਬਖਸ਼ੇ! ਕਿਉਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਹੀਣ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕਿੰਨੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿਚ ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਆਦਿ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਉਪਰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਕਾਰਨ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐਸ.ਸੀ., ਬੀ.ਸੀ., ਓ.ਬੀ.ਸੀ., ਸਾਬਕਾ ਫੌਜੀ, ਦੰਗਾ ਪੀੜ੍ਹਤਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਵੱਲ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।{{nop}}<noinclude>{{rh||15}}</noinclude> q74uzmpl9qqqwp0aqmfs7e3fhzpjgm7 250 72564 222166 219476 2026-06-18T16:23:24Z Rajdeep ghuman 714 /* ਤਸਦੀਕ */ 222166 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Rajdeep ghuman" /></noinclude>ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਧਰਨੇ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਤੇ ਉਤਾਰੂ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਚ ਗੁੱਜਰਾਂ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿਚ ਜਾਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਿਜ਼ਰਵ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਇਕ ਅੰਗਹੀਣ ਹੋਣ ਲਈ ਕੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰੰਤੂ ਅੰਗਹੀਣ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਕੋਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ। ਪਤਾ ਹੈ ਕਿਉਂ? ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਗਹੀਣ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਅੰਗਹੀਣ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਲਾਭ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗਹੀਣ ਹੋਣਾਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਪਲ ਪਲ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਭਾਵ ਲੋਕ ਫਰੀ 'ਚ ਮਲਾਈ ਖਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਤਾਂ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅੰਗਹੀਣ ਕੈਟਾਗਰੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸੱਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਵੰਦ ਤੋਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਜਿੰਨੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਅੰਗਹੀਣ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਪਲ-ਪਲ, ਛਿਣ-ਛਿਣ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਅੰਗਹੀਣਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਰਾਖਵੀਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਹਰ ਪਲ ਆਪਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਸ਼ਾਇਦ ਨਹੀਂ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਵੋਟ ਚਾਹੀਦੀ ਐ, ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਲੈਣਾ ਕਿ ਕਿਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੁਖ, ਤਕਲੀਫਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਕ ਅੰਗਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖ ਕੇ ਪਾਠਕ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਅੰਗਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਾਤ ਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮਦਦ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਕੀ ਇਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਕਿਸੇ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਜਾਂ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਦਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਘੱਟ ਗਈਆਂ?{{nop}}<noinclude>{{rh||16}}</noinclude> kvsywzegjquny3kcib3zp8d0sbfsp84 250 72565 222168 219481 2026-06-18T16:43:20Z Rajdeep ghuman 714 /* ਤਸਦੀਕ */ 222168 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Rajdeep ghuman" /></noinclude>ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਣਾ। ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ (positively) ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਜਾਂ ਮੈਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਕੇ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ। ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸ੍ਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਵਿਆਜ਼ ਕਰਜ਼ਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਵਿਚਾਰਾ ਕਰਜ਼ਾ ਮੁਆਫ਼ੀ ਲਈ ਵੀ ਖੁਦਕਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। {{gap}}ਹਾਂ, ਆਰਜ਼ੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕੁਦਰਤ ਜ਼ਰੂਰ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਮੰਤਰੀ ਜਾਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਬਾਥਰੂਮ ਵਿਚ ਡਿਗ ਕੇ ਚੂਲ੍ਹਾ ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਸੈਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਪੈਰ ਦੀ ਹੱਡੀ ਦਾ ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਆਰਜ਼ੀ ਅੰਗਹੀਣਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਲਸਤਰ ਲਗਣ ਦੇ ਕੁਝ ਹਫਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਵਿਅਕਤੀ ਫਿਰ ਨਾਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਠੀਕ ਹੋਣ ਤੱਕ ਉਹ ਮੰਤਰੀ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਜਾਂ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋਰ ਕੰਮ ਤਾਂ ਕੀ ਕਰਨੇ ਦਫਤਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਡਿਗ ਕੇ ਹੱਡੀ ਟੁੱਟਣ ਬਾਰੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ਬਰਾਂ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਕੀ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਦੋਨੋਂ ਲੱਤਾਂ ਜਾਂ ਬਾਹਾਂ ਤੋਂ ਨਕਾਰਾ ਅੰਗਹੀਣ ਹਨ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਦਫਤਰ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣਗੇ। ਕੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਖ-ਤਕਲੀਫਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹਨ? ਸ਼ਾਇਦ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂ ਜੋ ਜੇਕਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਏਨੀਆਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤਾਂ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਧਰਨੇ, ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਨਾ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ। ਸਗੋਂ ਇਕ ਵਾਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਪੜ੍ਹੀ ਕਿ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇਤਰਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਗੱਲ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੰਤਰੀਆਂ/ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਆਰਜ਼ੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ<noinclude>{{rh||17}}</noinclude> jffgyxbdz5qvyct2zkrdqeqfxlneizx 250 72642 222169 219766 2026-06-18T16:47:22Z Rajdeep ghuman 714 222169 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Jalseerat Aman" /></noinclude>ਇਕ ਦਿਨ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਦਫਤਰ ਜਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੋਜ਼ ਮਰ੍ਹਾ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਦੇਖੋ। ਫਿਰ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਜਦੋਂ ਠੇਡੇ ਖਾ ਕੇ ਮੁੱਧੇ ਮੂੰਹ ਡਿੱਗੇ, ਫਿਰ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਦੁਖ, ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੇਰਾ ਚੈਲੰਜ ਹੈ ਕਿ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਗੂੰਗੇ ਬੋਲੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਸਿਰਫ ਇਕ ਦਿਨ ਲਈ ਆਰਜ਼ੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਕੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਕ ਦਿਨ 'ਚ ਹੀ ਨਾਨੀ ਯਾਦ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕੀ ਵਿਗੜ ਜਾਵੇਗਾ? ਜਿਵੇਂ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕ ਦਿਨ ਲਈ ਹਰੀਜਨ ਜਾਂ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਸਿੱਖ ਬਣ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਉਲਟਾ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮਿਲ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਪਰੰਤੂ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦਾ ਚੈਲੰਜ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਾਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜਨਰਲ ਕੈਟਾਗਰੀ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਖ, ਸਹੂਲਤਾਂ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ। ਕਾਸ਼! ਇਹ ਗੱਲ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੇ। {{gap}}ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਦੀ ਨੀਤੀ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੇ ਇੰਨੀ ਭਾਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਟੱਲੀ ਹੋ ਕੇ ਬਾਰਡਰ ਟੱਪ ਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਆਪ ਦੇ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ ਸਾਰੇ ਘਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਆਲੂ-ਗਾਜਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵੰਡਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪਤਾ ਲੱਗੇ ਕਿ ਜਿਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਕੁਝ ਲੁਟਾ ਦਿੱਤਾ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਤਾਂ ਉਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਹੱਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੰਪਨੀ ਦੀਆਂ ਬੱਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਮਾਰੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ 25-25, 30-30 ਲੱਖ ਰੁਪਿਆ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਐਂ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸ਼ਰਾਬੀ ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਨੋਟ ਉਡਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਹੁਣ ਖਬਰਦਾਰ ਹੋ ਜਾਣ ! ਹੁਣ ਜਨਤਾ ਜਾਗ ਪਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ<noinclude>{{rh||18}}</noinclude> 68wmifls7972rkau23yo1fm17j8423q 222202 222169 2026-06-19T01:27:23Z Rajdeep ghuman 714 /* ਤਸਦੀਕ */ 222202 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Rajdeep ghuman" /></noinclude>ਇਕ ਦਿਨ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਦਫਤਰ ਜਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੋਜ਼ ਮਰ੍ਹਾ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਦੇਖੋ। ਫਿਰ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਜਦੋਂ ਠੇਡੇ ਖਾ ਕੇ ਮੁੱਧੇ ਮੂੰਹ ਡਿੱਗੇ, ਫਿਰ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਦੁਖ, ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੇਰਾ ਚੈਲੰਜ ਹੈ ਕਿ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਗੂੰਗੇ ਬੋਲੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਸਿਰਫ ਇਕ ਦਿਨ ਲਈ ਆਰਜ਼ੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਕੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਕ ਦਿਨ 'ਚ ਹੀ ਨਾਨੀ ਯਾਦ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕੀ ਵਿਗੜ ਜਾਵੇਗਾ? ਜਿਵੇਂ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕ ਦਿਨ ਲਈ ਹਰੀਜਨ ਜਾਂ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਸਿੱਖ ਬਣ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਉਲਟਾ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮਿਲ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਪਰੰਤੂ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦਾ ਚੈਲੰਜ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਾਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜਨਰਲ ਕੈਟਾਗਰੀ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਖ, ਸਹੂਲਤਾਂ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ। ਕਾਸ਼! ਇਹ ਗੱਲ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੇ। {{gap}}ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਦੀ ਨੀਤੀ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੇ ਇੰਨੀ ਭਾਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਟੱਲੀ ਹੋ ਕੇ ਬਾਰਡਰ ਟੱਪ ਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਆਪ ਦੇ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ ਸਾਰੇ ਘਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਆਲੂ-ਗਾਜਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵੰਡਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪਤਾ ਲੱਗੇ ਕਿ ਜਿਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਕੁਝ ਲੁਟਾ ਦਿੱਤਾ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਤਾਂ ਉਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਹੱਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੰਪਨੀ ਦੀਆਂ ਬੱਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਮਾਰੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ 25-25, 30-30 ਲੱਖ ਰੁਪਿਆ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਐਂ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸ਼ਰਾਬੀ ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਨੋਟ ਉਡਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਹੁਣ ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਹੋ ਜਾਣ! ਹੁਣ ਜਨਤਾ ਜਾਗ ਪਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ<noinclude>{{rh||18}}</noinclude> 0t6bq9lqfsqv8yip67ibxt3ipqdg8c7 250 72643 222203 219767 2026-06-19T01:33:24Z Rajdeep ghuman 714 /* ਤਸਦੀਕ */ 222203 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Rajdeep ghuman" /></noinclude>ਪਤਾ ਲਗ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਵਜ੍ਹਾ ਪੈਸਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਉਹ ਜਨਤਾ ਦਾ ਪੈਸਾ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਉਂ ਜੋ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਟੈਕਸਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ (ਜਿਵੇਂ ਆਮਦਨ ਕਰ) ਵਿਚ ਹੋਣ ਜਾਂ ਫਿਰ ਅਸਿੱਧੇ ਰੂਪ (ਜਿਵੇਂ ਜੀ.ਐਸ.ਟੀ ਆਦਿ ਟੈਕਸ) ਵਿਚ ਹੋਣ। ਟੈਕਸ ਜਨਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਮੰਤਰੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਤਾਂ ਸਗੋਂ ਟੈਕਸ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਹੀਲੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਟੈਕਸ ਦੀ ਆਮਦਨ 'ਚੋਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹਾਂ ਨੂੰ ਤਨਖਾਹਾਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੋ ਜਨਤਾ ਆਪਣੇ ਧਨ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਇਉਂ ਲੁਟਾਣ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗੀ। {{gap}}ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਹਾਲ ਹੈ ਕਿ ਮਿਤੀ 7.9.2017 ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ 'ਖ਼ਾਸ ਖ਼ਬਰ ਇਕ ਨਜ਼ਰ' ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਮਹਿਮਾਨ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਲਾੜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਲਾੜੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਦਾਜ ਵਿਚ ਕਾਰ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ ਭਾਵ ਦੋ-ਦੋ ਕਾਰਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿੰਨਾ ਅਜੀਬ ਨਜ਼ਾਰਾ ਹੈ! ਇਕ ਪਾਸੇ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਕਾਰਨ ਖ਼ੁਦਕਸ਼ੀਆਂ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿਚ ਦੋ ਦੋ ਕਾਰਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਬਸਿਡੀਆਂ/ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੋ ਦੋ ਕਾਰਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਖੁਦਕਸ਼ੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। {{gap}}ਜੇਕਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਝੱਲੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਜ਼ਰਾ ਜਿੰਨਾਂ ਵੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਅੰਗਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਹੀ ਕਰ-ਮੁਕਤ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦੇਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 10 ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੁੱਖ ਤਕਲੀਫਾਂ/ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 80% ਅੰਗਹੀਣਤਾ ਤੱਕ 75,000/- ਰੁਪਏ ਅਤੇ 80% ਤੋਂ ਉਪਰ ਅੰਗਹੀਣਤਾ ਲਈ 1.25 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਆਮਦਨ ਕਰ ਦੀ ਛੋਟ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੱਖ ਤੇ ਵੀ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ ਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਮਦਨ ਕਰ ਦੇਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਡਿਸਏਬਿਲਟੀ ਐਕਟ ਮੁਤਾਬਕ ਮਿਲੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਵਾਜ਼ਬ ਇਨਫ੍ਰਾਸਟਰਕਚਰ ਤਾਂ ਦਿਓ।{{nop}}<noinclude>{{rh||19}}</noinclude> mbsv4kqr7wkhazwsx7ni8pn02ohvrfp 250 72672 222204 219855 2026-06-19T01:37:50Z Rajdeep ghuman 714 /* ਤਸਦੀਕ */ 222204 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Rajdeep ghuman" /></noinclude>{{gap}}ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਸਹੂਲਤ ਲੈਣ ਲਈ ਕਾਗਜ਼ੀ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਦੀ ਹੱਦ ਹੀ ਇੰਨੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਉਸ ਸਹੂਲਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪੈਟਰੋਲ ਤੇ ਡੀਜ਼ਲ ਤੇ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨੂੰ 50% ਛੋਟ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਾਗਜ਼ੀ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਦੀ ਹੱਦ ਅਜਿਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਹੂਲਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਅੰਗਹੀਣ ਭਿਖਾਰੀ ਹੀ ਮਾਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਮਾਨਣ ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਗਹੀਣ ਭਿਖਾਰੀਆਂ ਦੀ ਪੈਟਰੌਲ ਅਤੇ ਡੀਜ਼ਲ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਹੀ ਨਹੀਂ। {{gap}}ਇਹ ਤਾਂ ਸੀ ਅੰਗਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਲ-ਪਲ, ਛਿਣ-ਛਿਣ ਅੰਗਹੀਣਤਾ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ। ਆਓ! ਹੁਣ ਆਪਾਂ ਅੰਗਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਹੌਂਸਲਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜੀਵਨ ਨਿਰਬਾਹ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਕਰੀਏ। {{gap}}ਮੈਂ ਅਖਬਾਰਾਂ, ਟੀ.ਵੀ., ਯੂ.ਟਿਊਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਬੱਚਾ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਪੈਨ, ਪੈਨਸਿਲ ਫਸਾ ਕੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਇਕ ਲੱਤ ਅਤੇ ਇਕ ਹੱਥ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਲਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਪੰਨੇ ਤੇ ਛਪੀ ਤਸਵੀਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੁਨਰ, ਪ੍ਰਤਿਭਾ, ਕਲਾ ਆਦਿ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਸੌਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜੋ ਸਿਸਟਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯੂ.ਟਿਊਬ ਤੇ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਦੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਦੋਵੇਂ ਬਾਹਵਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਕ ਔਰਤ ਕਿਵੇਂ ਘਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਾਰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਨਿੱਜੀ ਜਹਾਜ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ,<noinclude>{{rh||20}}</noinclude> bo3gpbfki840hftlwtb6z97bjaf4xe6 250 72673 222205 219856 2026-06-19T01:40:54Z Rajdeep ghuman 714 222205 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Jalseerat Aman" /></noinclude> ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਗਰਣ ਮਿਤੀ 1 ਜੁਲਾਈ, 2017 ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਵਧੀਆ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਘਰ ਵਿਚ ਬਣੇ ਸਵੀਮਿੰਗ ਪੂਲ ਵਿਚ ਤੈਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਨਪਸੰਦ ਖੇਡਾਂ ਵੀ ਖੇਡਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਅਮੀਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਜੰਮੀ ਤੰਦਰੁਸਤ ਔਰਤ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਯੂ.ਟਿਊਬ ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਵੀਡੀਓ ਵਿਚ ਇਕ ਮਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਬਾਹਵਾਂ ਬਿਲਕੁੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਸਿਰ ਨਾਲ ਵਾਲੀਬਾਲ ਖੇਡਦੇ ਹਨ, ਸਵੀਮਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮਾਂ ਘਰ ਦਾ ਸਭ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਬੱਚਾ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖ ਕੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਗੱਲ ਹੋਰ ਜੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਜਿਉਂਦੇ' ਹਨ ਪਰ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਕੱਟਦੇ' ਹਨ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਅੰਗਹੀਣ ਸਾਥੀ ਯੂ.ਟਿਊਬ ਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵੀਡੀਓਜ਼<noinclude>{{rh||21}}</noinclude> igpex88thx6tvy5zqw424klf34xjib7 250 72681 222206 219951 2026-06-19T01:46:21Z Rajdeep ghuman 714 /* ਤਸਦੀਕ */ 222206 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Rajdeep ghuman" /></noinclude>ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਖਣ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਹੌਸਲਾ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸਕਾਰਾਤਮਕ (positive) ਨਜ਼ਰੀਆ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। {{gap}}ਦਰਅਸਲ ਅੰਗਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਜਿਵੇਂ ਵਾਲ ਵਾਹੁਣਾ, ਖਾਣਾ, ਪੀਣਾ, ਪਹਿਨਣਾ ਆਦਿ ਸਭ ਆਪ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਮਦਦ ਲੈਣ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਾਮਾਤਰ ਹੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੋਸਤੋ! ਕੀ ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ ਕਿ ਫਲਾਣੇ ਸੂਬੇ ਵਿਚ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅੰਗਹੀਣ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪੇਸ਼ ਆ ਰਹੀਆਂ ਦੁਖ, ਤਕਲੀਫਾਂ, ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ੇ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਖ਼ੁਦਕਸ਼ੀਆਂ ਕਰ ਲਈਆਂ ਹੋਣ? ਸ਼ਾਇਦ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਗਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਜਿਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਹੱਕ, ਹਲਾਲ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜੁੱਤੀਆਂ ਗੰਢ ਕੇ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਕਰਜ਼ਾ ਲੈਂਦਾ ਵੀ ਹੈ ਤਾਂ ਬਕਾਇਦਾ ਪਾਈ ਪਾਈ ਉਤਾਰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਕਰਜ਼ੇ ਤੇ ਲੀਕ ਮਾਰਨ ਜਾਂ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨ, ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਰਜ਼ਾ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨ, 5-10 ਲੱਖ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਲੈਣ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਜੀਅ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਮਿਤੀ 17.8.2017 ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਗਰਣ ਅਖਬਾਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਬੜਾ ਹੈਰਾਨ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਹਾਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲੋਂ 40 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਕਾਰਨ ਖ਼ੁਦਕਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ। {{gap}}ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਯਾਰ ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੋ! ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣੀ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਤਾਂ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਆਦਮੀ ਆਪਣੀਆਂ ਨਲਾਇਕੀਆਂ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਯੋਜਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਦਰ ਦੇਖ ਕੇ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਪਸਾਰਦਾ, ਹੋਛੇ ਦਿਖਾਵੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗੈਰ-ਵਾਜ਼ਬ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਰੀਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਰੱਬ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕੀ ਕਸੂਰ? ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਪ ਵੱਟੇ ਰੱਸੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਗਲ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਪੈਣ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੋ ਜਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਝੱਲੇ ਜਾ ਰਹੇ ਦੁਖ, ਤਕਲੀਫਾਂ ਦਾ<noinclude>{{rh||22}}</noinclude> s43lsyjv7c0eisge30oul8h1icptzrt 250 72682 222207 219952 2026-06-19T01:52:05Z Rajdeep ghuman 714 /* ਤਸਦੀਕ */ 222207 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Rajdeep ghuman" /></noinclude>ਅਹਿਸਾਸ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਦੇਖਿਓ ਨਾਨੀ ਯਾਦ ਆ ਜਾਊ। ਮਨ ਕਹੇਗਾ "ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੂੰ ਬਖਸ਼ ਲੈ! ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਦੇ ਕੇ ਬੜੀਆਂ ਨਿਆਮਤਾਂ ਬਖਸ਼ੀਆਂ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਭਟਕ ਗਏ ਸੀ।" {{gap}}ਭਾਵੇਂ ਹੁਣ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਸੋਚ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਯਾਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ! ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਸੋਚ ਤਾਂ ਹੋਰ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਕ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਵਧਦੀ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਟ੍ਰਾਈਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣਾ ਖਤਰਨਾਕ ਹੈ ਤਾਂ ਹੀ ਆਮ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨੂੰ ਟ੍ਰਾਈਸਾਈਕਲ ਜਾਂ ਵ੍ਹੀਲ ਚੇਅਰ ਤੇ ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਅੰਗਹੀਣ ਸੜਕ ਤੇ ਟ੍ਰਾਈਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਬੜੇ ਦਇਆ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਦੇਖਣਗੇ, ਜੇਕਰ ਕੱਪੜੇ ਚੰਗੇ ਨਾ ਪਾਏ ਹੋਣ ਤਾਂ ਕਈ ਤਾਂ ਮੰਗਤਾ ਸਮਝ ਕੇ ਦਇਆ ਵਸ ਪੰਜ ਚਾਰ ਰੁਪਏ ਵੀ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਅੰਗਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਗਰੀਬ, ਤੁੱਛ ਅਤੇ ਨੀਵਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਣ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਤਸੱਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਕੂਟਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਤਰਸ, ਦਇਆ ਆਦਿ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕੁਝ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਕੂਟਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਿਆਦਾ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਕਾਰ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ਾਇਦ ਤਰਸ, ਦਇਆ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤਨੀ ਨਹੀਂ ਘਟਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਕੂਟਰ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੰਗਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਸਾਡੇ ਬਰਾਬਰ ਸਕੂਟਰ ਚਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਸਾਡੇ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਕੀ ਰਿਹਾ? ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਐਸੇ ਸਕੂਟਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਤਾਂ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ, ਪਿੱਛੇ ਬੈਠਣ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਸਮਝਦੇ ਹੋਣ। ਕਈ ਤਾਂ ਪੁੱਛ ਹੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ "ਭਾਈ ਇਹ ਸਕੂਟਰ ਰੈਡ ਕਰਾਸ ਨੇ ਮੁਫ਼ਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ?" ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਸਕੂਟਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦ ਸਕਦੇ। ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪੁੱਛੇ ਬਈ ਭਲੇਮਾਣਸੋ! ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਤੋਂ ਟ੍ਰਾਈਸਾਈਕਲ ਲੈ ਕੇ ਦੇਖੋ ਕਿਵੇਂ ਲਕੀਰਾਂ ਕਢਵਾ ਕੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ? ਕਦੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਸਕੂਟਰ ਵੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਨੇ? ਵੈਸੇ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਲਈ ਬਣਿਆ ਸਪੈਸ਼ਲ ਸਕੂਟਰ ਵੀ ਜਿਆਦਾ<noinclude>{{rh||23}}</noinclude> bg7wt0xgdbcoekf9isuf8p4l3kk1uz7 250 72686 222209 219979 2026-06-19T01:58:09Z Rajdeep ghuman 714 /* ਤਸਦੀਕ */ 222209 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Rajdeep ghuman" /></noinclude>ਚੌੜਾਈ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਚਲਾਉਣਾ ਜ਼ੋਖ਼ਮ ਭਰਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਆਮ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕੀ ਰਸਤਾ ਲੈਣ ਲਈ ਪਿੱਛੋਂ ਹਾਰਨ ਹੀ ਬਜਾਈ ਜਾਣਗੇ ਭਾਵੇਂ ਸੜਕ ਤੰਗ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅੰਗਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਰਸਤਾ ਨਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਕਾਲ ਨਹੀਂ ਪਿਆ। ਕਈ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸਿਆਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਕੂਟਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੜਕ ਤੰਗ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਕੂਟਰ ਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਅੰਗਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਸਤਾ ਦੇਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਅੰਗਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਸਤਾ ਦੇਣ ਤੱਕ ਹਾਰਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵਜਾਉਣਗੇ। ਚਲੋ ਖ਼ੈਰ! ਅੰਗਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾੜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਟ੍ਰਾਈਸਾਈਕਲ ਵਾਲੇ ਅੰਗਹੀਣ ਤੇ ਦਯਾ, ਕਰੁਣਾ, ਤਰਸ ਅਤੇ ਸਕੂਟਰ ਵਾਲੇ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਾੜਾ, ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਅੰਗਹੀਣ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਕਾਰ ਚਲਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਫਿਰ ਰੱਬ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਕੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਪਾੜ-ਪਾੜ ਕੇ ਦੇਖਦਿਆਂ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਹੈਂਅ! ਇਹ ਵੀ ਕਾਰ ਚਲਾ ਸਕਦਾ ਐ?" ਬਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾੜਾ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਐ। ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਸ ਚਲਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਾਰ ਭੰਨ ਦੇਣ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਤਰਸ ਜਾਂ ਦਇਆ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਗੁੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਰ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਘੱਟ ਗੁੱਸਾ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸਕੂਟਰ ਜਾਂ ਸਾਈਕਲ ਤੇ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੁੱਸਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ ਅੰਗਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੇਖਣਾ ਸਵੀਕਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਅਜਿਹਾ ਵਰਤਾਰਾ ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਦੇਖਿਆ। ਪਿੰਡ ਵਿਚਲੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਤੱਕ ਕਾਰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਰ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੱਗੋਂ ਦੀ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਤੱਕ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਜਾਣ ਸਮੇਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕਾਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਤਿੱਖੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਝਰੀਟਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਕਾਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਕਹਿ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮੀ ਜਾਂ ਸਰਦੀ ਕਾਰਨ ਕਾਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਮੈਂ ਫਿਰ ਪਿੰਡ ਕਾਰ ਤੇ ਜਾਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਕੂਟਰ ਤੇ ਹੀ ਮੈਂ ਜਾਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਕਾਲਜਾ ਠੰਢਾ ਰਹੇ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ<noinclude>{{rh||24}}</noinclude> o18z9qplddk5aqkf7u4bp6tdy5by8aq 250 72687 222210 219980 2026-06-19T02:05:08Z Rajdeep ghuman 714 /* ਤਸਦੀਕ */ 222210 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Rajdeep ghuman" /></noinclude>ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਬਈ "ਥੋਡੇ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ ਤਾਂ 80-90 ਦੀ ਪੈਟਰੋਲ ਦੀ ਐਵਰੇਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਰਾਂ ਦੀ ਦੋ ਚਾਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਵੱਧ ਐਵਰੇਜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਾਡੇ ਤਾਂ ਸਕੂਟਰ ਵਾਧੂ ਪਹੀਏ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੁਗਾੜ ਲਗਾਉਣ ਕਰਕੇ ਆਮ ਸਕੂਟਰਾਂ ਨਾਲੋਂ 5-7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਘੱਟ ਐਵਰੇਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਕਾਰਾਂ ਦੀ ਦੋ-ਚਾਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਘੱਟ ਐਵਰੇਜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਖਰੀਦਣ ਵੇਲੇ ਵੀ ਨਾਰਮਲ ਵਹੀਕਲਜ਼ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਮਹਿੰਗੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।" ਫਿਰ ਵੀ ਸਾੜਾ? ਹੱਦ ਹੋ ਗਈ। ਪਰ ਬਈ ਥੋਡਾ ਕਸੂਰ ਨਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਹੀ ਅੰਨ੍ਹੀਆਂ, ਬੋਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪਈਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੀ ਦੋਸ਼। ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੀ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵਰਗਾ ਸਲੂਕ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਡਿਸਏਬਿਲਟੀ ਐਕਟ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹੂਲਤ ਲੈਣ ਲਈ ਕੋਈ ਅੰਗਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿਚੋਂ ਕੇਸ ਜਿੱਤ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵਾਂਗ ਸਰਕਾਰਾਂ ਉਸ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਰੀ ਵਾਹ ਲਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਡਰਾਮਾ ਅੰਗਹੀਣ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਹੋਣ ਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਇਕ ਸਾਥੀ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੇਸ CWP No. 7233/2010 ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਮਾਨਯੋਗ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਉਸਦੇ (ਭਾਵ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦੇ) ਹੱਕ ਵਿਚ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਾਰੇ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨੂੰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਇਕ-ਸਮਾਨ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ, ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਕੈਟਾਗਰੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਿਤਕਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਤਾਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਕੋਰਟ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਲਾਰੇ ਲਾਏ, ਫਿਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਅਪੀਲ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਖਾਰਜ ਹੋ ਗਈ। ਫੇਰ ਹਾਰ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿਚ SLP ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਕਿ ਉਥੇ ਵੀ ਖਾਰਜ ਹੋ ਗਈ। ਅਖੀਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਾਨਯੋਗ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਕਿਉਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਵਕੀਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਇਕ ਪੇਸ਼ੀ ਦਾ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਿਆ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੰਗਹੀਣ ਵਿਚਾਰੇ ਗਰੀਬ ਉਥੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਣਗੇ ਤੇ ਨਾ ਸਹੂਲਤਾਂ ਲੈ ਸਕਣਗੇ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਉਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੇ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਜੰਗ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। {{gap}}ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿਸਏਬਿਲਟੀ ਐਕਟ ਵਿਚ ਸਾਫ਼ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਹੀਣਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਅੰਗਹੀਣ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ 'ਚੋਂ ਕੱਢਿਆ<noinclude>{{rh||25}}</noinclude> j4z3yyh2xtyzxi22jgz8bddw6tvq0yt 250 72707 222211 220059 2026-06-19T02:07:04Z Rajdeep ghuman 714 222211 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Jalseerat Aman" /></noinclude>ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਉਸਦਾ ਅਹੁਦਾ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਉਸ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਰੋਕੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੋਈ ਖਾਸ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਜੋ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੰਮ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਕੰਮ ਉਸ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਨੂੰ ਛੁਟਿਆਉਂਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਇਕ ਕੇਸ ਵਿਚ ਐਮ.ਡੀ. ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਰੋਹਤਕ ਵੱਲ ਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨੂੰ ਸਰਵਿਸ ਦੌਰਾਨ ਅੰਗਹੀਣ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜਬਰੀ ਰਿਟਾਇਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵੱਲੋਂ ਮਾਨਯੋਗ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚੋਂ ਕੇਸ ਜਿੱਤ ਕੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਫੈਸਲਾ ਬਦਲਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੱਕ ਉਸ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲੈਣੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕੇਸ ਮਾਨਯੋਗ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਚਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਮੀਦ ਹੈ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਹ ਕੇਸ ਵੀ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੱਬ ਸੁਮੱਤ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇਵੇ ਕਿ ਉਹ ਫੈਸਲੇ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦੇਣਗੀਆਂ।<noinclude>{{rh||26}}</noinclude> s7bgl7thxjzqf2vuqkcote83vi89kbu 250 72781 222190 220707 2026-06-18T17:10:32Z Aman Arora PTL 1841 /* ਸੋਧਣਾ */ 222190 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aman Arora PTL" /></noinclude> Digitized by Panjab Digital Library | www.panjabdigilib.org<noinclude></noinclude> bt55j3nrn3szsavm56egprdzjqd4j5w 250 72782 222191 220722 2026-06-18T17:12:11Z Aman Arora PTL 1841 /* ਸੋਧਣਾ */ 222191 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aman Arora PTL" /></noinclude> {{center|੧ ਓ ਸ੍ਰੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਹ॥}} {{center|'''{{xxxx-larger|ਸ਼੍ਰੀ ਚਰਣ ਹਰੀ ਵਿਸਥਾਰ}}'''}} {{center|'''{{xxxx-larger|ਜਿਲਦ ੧.}}'''}} {{center|{ਸੈਂਚੀ ਪਹਿਲੀ} }} {{center|'''{{larger|ਵੰਸ਼}}'''}} {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਨ ਡਾਕਟਰ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨ ਕਥਾ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਜੋ ਵਰਣਨ ਗੋਚਰੀ ਹੈ ਉਹ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੰਸ਼। ਏਸ ਪਰਮ ਯੋਗ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਇਕ ਸਿਰੇ ਵੱਲ ਦੀਵਾਨ ਸਾਹਿਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਈਸਾ ਦੀ ਮੱਧ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸਿਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ ਇਕ ਅਦੁਤੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਦਾ ਰੰਗ ਭਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ, ਖਿਆਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਤਾਕਤ ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣੀ ਸੀ*। ਵੰਸ਼ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਿਰੇ ਵਲ ਨਾਮ ਹੈ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਨ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਬਤ ਇਕ ਸੋਝੀ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸੱਜਣ ਨੇ ਅਪਣੇ ਲੈਕਚਰ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਹੈ:- "ਸਿਖਾਂ ਦੇ ਕੀ ਸੋਸ਼ਲ ਸੁਧਾਰ, ਕੀ ਗੁਰਦੁਵਾਰਾ ਸੁਧਾਰ ਤੇ ਕੀ ਪੰਥ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਕਲਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਰ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਲਹਿਰਾਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪਿਛੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ (ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ) ਦੀ ਕਲਮ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤੇ ਅਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਗ ਪਗ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਆਲਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਵਰਸ਼ ਪਾਈ ਹੈ।" {{gap}}[ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ, ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ, ਜਿ: ੩੭, ਨੰ: ੨੩ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਇਹ ਦੋ ਵਯਕਤੀਆਂ ਐਸੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਅਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹਰ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਬਿਗਾਨੇ ਨੂੰ ਤਾਰੀਫ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦੇਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੀਵਾਨ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਤਾਂ ਸਿਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੱਤ੍ਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਧੁਨੀ ਉਠ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ "ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਰਦਾਨਗੀ ਤੇ ਬਹਾਦੁਰੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿਹਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ।", ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਅਜੇ ਥੋੜਾ ਹੀ ਚਿਰ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਾਇਰ ਮੌਲਾ ਬਖਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ:- "ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਲਹਿਰ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿੱਸੇ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੇ ਬੈਂਤ ਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਛੇ ਛੱਡਕੇ ਧਾਰਮਕ ਜਾਂ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਬਣਦੀ ਆਈ {{gap}}*Meer Munoo, tho Governor of Lahore......made a vigorous attack on them (Sikhs)' It is supposed that their force would then have been annihilated, had not this peopl found strenuous advocate in his minister Korahmal. {{right|[Forster, a journey from Bengal to England.}} ਇਸ ਸਾਰੇ ਮਜ਼ਮੂਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਥਾਈਂ ਸੰਖੇਪ ਦੀ ਖਾਤ੍ਰ ਅਸਾਂ ਡਾਕਟਰ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ "ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ" ਕਰਕੇ ਲਖਿਆ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਕੌੜਾ ਮਲ--ਦਰ ਸੁਜਾਅਤੋ ਮਰਦਾਨਗੀ ਅਦੀਲੋ ਨਜ਼ੀਰ ਨ ਦਾਸ਼ਤ। {{right|[ਰਿਸਾਲਾ ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ}} {{right|-੩-}}<noinclude></noinclude> i7lm0nys7v7k6x05z544gvl1wtoqy6t 252 72969 222218 221269 2026-06-19T10:15:40Z Taranpreet Goswami 2106 222218 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q140198292 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਕੋਲੋਫੋਨ" 3to4="-" 5="ਕਵਰ" 6="ਕੋਲੋਫੋਨ" 7="ਸਮਰਪਣ" 8="ਤਤਕਰਾ" 9="ਭੂਮਿਕਾ " 10="ਅ" 11="ੲ" 12="ਸ" 13="ਹ" 14="ਕ" 15="1" 83to84="ਕੋਲੋਫੋਨ" 85to88="-" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} t84llu6z1ndwb9x99i8a89nbq7mymab 252 72971 222220 221273 2026-06-19T11:48:12Z Kuldeepburjbhalaike 1640 222220 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q140198313 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year=1932 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} siyotsazmeog54r8x42xjmsao9xdn2p 250 73014 222164 221445 2026-06-18T15:04:56Z Kaur.gurmel 192 222164 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jalseerat Aman" /></noinclude>ਅਤੇ ਗੱਲੀਂ ਲੱਗੇ ਬੰਦਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਵਾਂ ਘਾਹ ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ ਲੇਟ ਗਿਆ। ਮਾਈ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸੰਤ ਅਜੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਨੇ ਅਤੇ ਘੰਟੇ ਡੇਢ ਪਿੱਛੋਂ ਧੂਣੇ ਤੇ ਆਸਣ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਗੇ। {{gap}} ਥਕੇਵੇਂ ਅਤੇ ਉਨੀਂਦਰੇ ਕਾਰਨ ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਾਰੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਰੜਕ ਜੇਹੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਪਹੁ ਅਜੇ ਛੁੱਟੀ ਹੀ ਸੀ।ਮੈਂ ਥੱਕਾ ਟੁੱਟਾ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਕੂਲੇ ਘਾਹ ਤੇ ਲੰਮਾਂ ਪੈ ਗਿਆ। ਜਾਗੋ ਮੀਟੀ, ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸਵਾਣੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਦਲ ਘੁਸਰ ਮੁਸਰ ਕਰਦਾ ਲੰਘ ਗਿਆ।ਮੈਂ ਸਿਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਬੰਦਿਆਂ ਦਾ ਟੋਲਾ ਉਥੇ ਹੀ ਬੈਠਾ ਸੀ ਸਗੋਂ ਦੋ ਚਾਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹੋਰ ਵੱਧ ਗਏ ਸਨ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ਸੰਤ ਅਜੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਹੀ ਹਨ ਅਤੇ ਆਸਨ ਤੇ ਨਹੀਂ ਆਏ। {{gap}}ਮੈਂ ਫਿਰ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲੈਣ ਗਿਆ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨੇ ਦਬੋਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਰਾਤ ਵਾਲਾ ਸੁਪਨਾ ਜਿਥੋਂ ਟੁੱਟਾ ਸੀ ਉਥੇ ਫਿਰ ਜੁੜ ਗਿਆ: ਸੁਮਤਰਾਂ, ਜਿਹਨੂੰ ਮੈਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਦਰਿਆ ਦੇ ਰੇਤੇ ਉਤੇ ਧੱਕਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਸੰਭਲੀ, ਉਠੀ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਫੜ ਝੁਣਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਉਠ, ਤੈਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਤਾਂ ਹੈ।” {{gap}}ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈ। ਝਾੜੂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬਿਰਧ ਮਾਈ ਮੈਨੂੰ ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਹਿਲਾ ਉਠਾ ਰਹੀ ਸੀ ਝੰਜੋੜ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਠ ਭਗਤਾ, ਸੰਤ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ ਨੇ। ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲੈ।ਫਿਰ ਭੀੜ ਹੋ ਜਾਏਗੀ।” {{gap}}ਮੈਂ ਅੱਧ ਉਨੀਂਦਾ ਥੱਕਾ ਟੁੱਟਾ ਜਿਹਾ ਮੋੜ ਭਨਦਾ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਕੁਟੀਆ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਭਬੂਤੀ ਤੇ ਪੰਜ ਪਤਾਸੇ ਮਿਲ ਗਏ। ਮੈਂ ਸਵਾ ਰੁਪਿਆ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਥਾਂ ਘਾਹ ਦੇ ਉਤੇ ਆਕੇ ਲੰਮਾਂ ਪੈ ਗਿਆ ਜਿਥੋਂ ਮੈਂ ਥੋੜਾ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਠ ਕੇ ਗਿਆ ਸੀ। {{gap}}ਸੂਰਜ ਉੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਪੱਗ ਸਿਰ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖ ਸਰ੍ਹਾਣਾ ਬਣਾਇਆ। ਮਿੱਠੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਕੁੱਝ ਚਿਰ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ।ਧੁੱਪ ਥੋੜੀ ਹੋਰ ਗਰਮ ਹੋਈ। ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੁਣ ਛੁੱਟ ਗਈ ਸੀ।ਥੋੜਾ ਚਿਰ ਨਿੱਸਲ ਹੋ ਤੁਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ।ਪੈਂਡਾ ਵੀ ਸੱਤ ਅੱਠ ਕੋਹ ਸੀ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਵੀ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ ਅਤੇ ਖਾਣ ਲਈ ਮੈਂ ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ।ਮੈਂ ਉਠ ਕੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਕੰਘਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ਬੋਝਲ ਹੋਇਆ ਸਿਰ ਕੁੱਝ ਹੌਲਾ ਹੋਵੇ। ਪੱਗ ਦੇ ਵੱਟ ਸਿੱਧੇ ਕੀਤੇ, ਪੱਗ ਬੰਨੀ ਤੇ<noinclude>{{rh||92}}</noinclude> 11tdc5tas32a8g8p4q9kr534x52wuav 250 73015 222167 221446 2026-06-18T16:26:04Z Kaur.gurmel 192 222167 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jalseerat Aman" /></noinclude>ਉਠ ਖਲੋਤਾ ਕਿ ਇਕ ਪੰਦਰਾਂ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਲੱਜਾਂਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸੁਣੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰੇ ਚਾਚੀ ਜੀ ਬੁਲਾਂਦੇ ਨੇ। ਮੈਂ ਬਿਟ ਬਿਟ ਉਸ ਤਿਖੇ ਨਕਸ਼ਾਂ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਵਲ ਵੇਂਹਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ ਉਹਨੂੰ ਕੋਈ ਭੁਲੇਖਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਥੇ ਬਿਲਕੁਲ ਓਪਰਾ, ਨਵਾਂ ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਮਾਂ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿਞਾਣੂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੁਬਾਰਾ ਉਸ ਦੇ ਉਹ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਦੁਹਾਣ ਤੇ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ” ਹਾਂ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦੇ ਨੇ।, ਹੁਣ ਉਸ ਤੇ ਝਿਜਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਬਗੀਚੇ ਦੀ ਵਾੜ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਬਗੀਚੀ ਦੀ ਵਾੜ ਕੋਲ ਕਾਸ਼ਨੀ ਰੰਗ ਦੀ ਸਾੜੀ ਵਿਚ ਲਿਪਟੀ ਇਕ ਸੁਆਣੀ ਸੀ ਜਿਹਦੇ ਕੋਲ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਬੱਚਾ ਸੀ ਜਿਹਨੂੰ ਉਹ ਵਾੜ 'ਚੋਂ ਫੁੱਲ ਤੋੜ ਕੇ ਫੜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਏਸ ਪਾਸੇ ਉਹਦੀ ਪਿੱਠ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਮੁਟਿਆਰ ਦੇ ਮਗਰ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਜੀ।” ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਮੁਟਿਆਰ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, “ਬੁਲਾ ਲਿਆਈ ਆਂ, ਚਾਚੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਪਿੱਠ ਭਵਾ ਰੁਖ ਏਧਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਭੰਬਤਰਿਆ ਰਹਿ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਜਾ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਤੇ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਸੁਮਿਤਰਾਂ ਸੀ ' ਕੀ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ! ਕਿਤੇ ਇਹ ਖਾਬ ਕਿਤੇ ਸੁਪਨਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ? ਮੈਂ ਦੰਦਾ ਹੇਠਾਂ ਜੀਭ ਦੱਬੀ, ਕੰਨ ਤੇ ਚੂੰਡੀ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਤਸੱਲੀ ਕੀਤੀ ਮੈਂ ਜਾਗਦਾ ਸੀ। ਸੁਮਿਤਰਾਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀ - ਕਾਸ਼ਨੀ ਸਾੜੀ ਵਿਚ ਲਿਪਟੀ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਗੁੱਛਾ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਸਾਲ ਭਰ ਦਾ ਬਾਲ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੋਵੀ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗ ਰਹੀ।ਕੁੱਝ ਕਹਿਣ ਲਈ ਮੇਰੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਫੜਕੇ ਹੀ ਸਨ ਕਿ ਉਸ ਸਦਾ ਵਾਂਗ ਪਹਿਲ ਕੀਤੀ, “ਆਓ।ਅਸੀਂ ਏਸ ਪਿੰਡ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਬਾਕੀ ਗੱਲਾਂ ਘਰ ਬੈਠ ਕੇ।" ਅਤੇ ਉਹ ਝੂਮ ਕੇ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਈ। ਗੋਦੀ ਵਾਲਾ ਬਾਲ ਉਸ ਤੋਂ ਮੁਟਿਆਰ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁੱਝ ਬੋਲੇ ਬਿਨਾਂ ਇਰਾਦਾ ਹੀ ਉਹਦੇ ਮਗਰ ਤੁਰ ਪਿਆ ਭਰੇ ਦਿਲ ਨਾਲ 93<noinclude>{{rh||93}}</noinclude> cp7830qhjsdhaffqlsuviqt941l8agw 250 73105 221991 221962 2026-06-18T12:06:55Z Kaur.gurmel 192 221991 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਬਵਤ ਕਰ ਤੂ ਆਹ ਦਿਨ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬੱਚ ਗਈ । {{gap}}ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਛੋਟਿਆਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਕੱਢੇ ਬੂਹੇ ਦੀ ਦੇਹਲੀ ਲੰਘਿਆ। ਰੀਝਾਂ ਉਸਾਰੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੋਈਆਂ ਮੋਰੀਆਂ ਵੇਖ ਫਿੱਸ ਪਿਆ।ਉਹਦਾ ਅੰਦਰ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਮੀ ਫਿਰ ਜਾ ਕੇ ਰੋਟੀ ਖਾ ਆਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਕ ਦਿਨ ਉਧਰੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਦੂਜੇ ਘਰੋਂ ਖਾ ਆਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਉਹਦਾ ਚਾਹ, ਦੁੱਧ ਦਾ ਕੋਈ ਟਾਈਮ ਨਾ ਬਣ ਸਕਿਆ। ਅਤੇ ਉਹ ਚਾਹ, ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਤਰਸ ਗਿਆ। {{gap}}ਖਿਆਲ ਆਇਆ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਬੁਲਾਵਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਸਹੁਰੇ, ਮਾਮੇ, ਭੈਣ, ਭਣਵੱਈਏ, ਭੂਆ, ਫੁੱਫੜ ਅਤੇ ਗੱਲ ਕਰਾਂ। ਪਰ ਫਿਰ ਸੋਚਿਆ ਮਨਾ ਝੁਗਾ ਚੁੱਕਿਆਂ ਆਪਣਾ ਹੀ ਢਿੱਡ ਨੰਗਾ ਹੋਣਾ ਏ। ਜੇ ਕੋਈ ਮੁੰਡਾ ਕੋਈ ਨੂੰਹ ਉੱਚੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਬੋਲ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕੀ ਰਵੇਗੀ ਮੇਰੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪਤਵੰਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ।ਇਹ ਖਿਆਲ ਉਸ ਪਰ੍ਹਾਂ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ। {{gap}}ਫਿਰ ਇਕ ਦਿਨ ਉਹ ਛੋਟਿਆਂ ਵੱਲ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਗਿਆ। ਟੀ. ਵੀ. ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਫਿਲਮ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਜੀਅ ਅੰਦਰ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਉਸ ਖੰਗੂਰਾ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਪਈ ਮੰਜੀ ਤੇ ਬੈਠਣ ਹੀ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਅੰਦਰੋਂ ਨੂੰਹ ਨਿਕਲੀ ਤੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਆਈ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਓ ਹੋ ਬਾਪੂ ਜੀ, ਅਸੀਂ ਤੇ ਖਾ ਪਕਾ ਬੈਠੇ ਹਾਂ। ਫਿਲਮ ਆਉਣੀ ਸੀ। ਤੁਹਾਡੀ ਰੋਟੀ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਭੁੱਲ ਹੀ ਗਏ। ਤੁਸੀਂ ਅੱਜ ਉਧਰ ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਜਾ ਕੇ ਖਾ ਲਵੋ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਦੋ ਰਾਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਖਵਾ ਦਿਆਂਗੇ।” ਏਨਾ ਆਖਕੇ ਉਹ ਅੰਦਰ ਚਲੀ ਗਈ। {{gap}}ਪਰ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਖਿਸਕ ਗਈ। ਉਸ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੰਦ ਭਾਗੇ ਮੰਗਤੇ ਤੋਂ ਵੀ ਹੀਣਾ ਸਮਝਿਆ। ਮਸਾਂ ਫੁੱਲੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਧਰੂੰਦਾ ਦੇਹਲੀ ਟਪ ਗਲੀ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਹੀਣਤਾ ਹੇਠੀ ਦੇ ਮਾਰੇ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਜੇ ਵੱਡਿਆਂ ਵੀ ਕੋਈ ਬਹਾਨਾ ਮਾਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੀ ਬਣੇਗਾ ਮੇਰਾ। ਉਹਨੂੰ ਇੰਝ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਗੱਲ੍ਹ ਤੇ ਤਮਾਚਾ ਮਾਰਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਟੁੱਟਾ ਜਿਹਾ ਭਰੀਆ ਅੱਖਾਂ ਭਰੇ ਮਨ ਹਵੇਲੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਪਿਆ। ਆ ਕੇ ਬੈਠਕ ਵਿਚ ਮੰਜੇ ਤੇ ਲੇਟ ਗਿਆ। ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੋ ਪਈਆਂ ਸਨ। {{gap}}ਉਸ ਮਨ ਬਣਾਇਆ ਸਵੇਰੇ ਹਰਦਿੱਤ ਨੂੰ ਕਹਾਂਗਾ ਮੈਥੋਂ ਕੁੱਤੇ ਭਕਾਈ ਨਹੀਂ<noinclude>{{rh||63}}</noinclude> ncrbjeuopb2ins69r5volc2lkr3j0z1 222000 221991 2026-06-18T12:07:51Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 222000 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਬਵਤ ਕਰ ਤੂ ਆਹ ਦਿਨ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬੱਚ ਗਈ । {{gap}}ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਛੋਟਿਆਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਕੱਢੇ ਬੂਹੇ ਦੀ ਦੇਹਲੀ ਲੰਘਿਆ। ਰੀਝਾਂ ਉਸਾਰੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੋਈਆਂ ਮੋਰੀਆਂ ਵੇਖ ਫਿੱਸ ਪਿਆ।ਉਹਦਾ ਅੰਦਰ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਮੀ ਫਿਰ ਜਾ ਕੇ ਰੋਟੀ ਖਾ ਆਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਕ ਦਿਨ ਉਧਰੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਦੂਜੇ ਘਰੋਂ ਖਾ ਆਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਉਹਦਾ ਚਾਹ, ਦੁੱਧ ਦਾ ਕੋਈ ਟਾਈਮ ਨਾ ਬਣ ਸਕਿਆ। ਅਤੇ ਉਹ ਚਾਹ, ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਤਰਸ ਗਿਆ। {{gap}}ਖਿਆਲ ਆਇਆ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਬੁਲਾਵਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਸਹੁਰੇ, ਮਾਮੇ, ਭੈਣ, ਭਣਵੱਈਏ, ਭੂਆ, ਫੁੱਫੜ ਅਤੇ ਗੱਲ ਕਰਾਂ। ਪਰ ਫਿਰ ਸੋਚਿਆ ਮਨਾ ਝੁਗਾ ਚੁੱਕਿਆਂ ਆਪਣਾ ਹੀ ਢਿੱਡ ਨੰਗਾ ਹੋਣਾ ਏ। ਜੇ ਕੋਈ ਮੁੰਡਾ ਕੋਈ ਨੂੰਹ ਉੱਚੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਬੋਲ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕੀ ਰਵੇਗੀ ਮੇਰੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪਤਵੰਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ।ਇਹ ਖਿਆਲ ਉਸ ਪਰ੍ਹਾਂ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ। {{gap}}ਫਿਰ ਇਕ ਦਿਨ ਉਹ ਛੋਟਿਆਂ ਵੱਲ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਗਿਆ। ਟੀ. ਵੀ. ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਫਿਲਮ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਜੀਅ ਅੰਦਰ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਉਸ ਖੰਗੂਰਾ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਪਈ ਮੰਜੀ ਤੇ ਬੈਠਣ ਹੀ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਅੰਦਰੋਂ ਨੂੰਹ ਨਿਕਲੀ ਤੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਆਈ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਓ ਹੋ ਬਾਪੂ ਜੀ, ਅਸੀਂ ਤੇ ਖਾ ਪਕਾ ਬੈਠੇ ਹਾਂ। ਫਿਲਮ ਆਉਣੀ ਸੀ। ਤੁਹਾਡੀ ਰੋਟੀ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਭੁੱਲ ਹੀ ਗਏ। ਤੁਸੀਂ ਅੱਜ ਉਧਰ ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਜਾ ਕੇ ਖਾ ਲਵੋ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਦੋ ਰਾਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਖਵਾ ਦਿਆਂਗੇ।” ਏਨਾ ਆਖਕੇ ਉਹ ਅੰਦਰ ਚਲੀ ਗਈ। {{gap}}ਪਰ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਖਿਸਕ ਗਈ। ਉਸ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੰਦ ਭਾਗੇ ਮੰਗਤੇ ਤੋਂ ਵੀ ਹੀਣਾ ਸਮਝਿਆ। ਮਸਾਂ ਫੁੱਲੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਧਰੂੰਦਾ ਦੇਹਲੀ ਟਪ ਗਲੀ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਹੀਣਤਾ ਹੇਠੀ ਦੇ ਮਾਰੇ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਜੇ ਵੱਡਿਆਂ ਵੀ ਕੋਈ ਬਹਾਨਾ ਮਾਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੀ ਬਣੇਗਾ ਮੇਰਾ। ਉਹਨੂੰ ਇੰਝ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਗੱਲ੍ਹ ਤੇ ਤਮਾਚਾ ਮਾਰਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਟੁੱਟਾ ਜਿਹਾ ਭਰੀਆ ਅੱਖਾਂ ਭਰੇ ਮਨ ਹਵੇਲੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਪਿਆ। ਆ ਕੇ ਬੈਠਕ ਵਿਚ ਮੰਜੇ ਤੇ ਲੇਟ ਗਿਆ। ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੋ ਪਈਆਂ ਸਨ। {{gap}}ਉਸ ਮਨ ਬਣਾਇਆ ਸਵੇਰੇ ਹਰਦਿੱਤ ਨੂੰ ਕਹਾਂਗਾ ਮੈਥੋਂ ਕੁੱਤੇ ਭਕਾਈ ਨਹੀਂ<noinclude>{{rh||63}}</noinclude> swsheacm34m4o3cm68da3wh5b909uog 250 73106 222040 2026-06-18T12:13:48Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਆਪੇ ਦੋ ਗੁੱਲੀਆਂ ਰਾੜ੍ਹ ਲਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੀਣਤ ਹੇਠਾਂ ਨਾਲ ਭੁੱਖ ਤਾਂ ਮਰ ਹੀ ਗਈ ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਪਾਵੇ ਨੇੜੇ ਪਈ ਗੁੜ ਵਾਲੀ ਪੀਪੀ ਵਿਚੋਂ ਗੁੜ ਦੀ ਡਲੀ ਕੱਢੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਗਲਾਸ ਭਰ ਘੁੱਟਾ-ਬਾਟੀ ਖਾ ਗਿਆ।ਰੋਟੀ ਪਿੱਛ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222040 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਆਪੇ ਦੋ ਗੁੱਲੀਆਂ ਰਾੜ੍ਹ ਲਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੀਣਤ ਹੇਠਾਂ ਨਾਲ ਭੁੱਖ ਤਾਂ ਮਰ ਹੀ ਗਈ ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਪਾਵੇ ਨੇੜੇ ਪਈ ਗੁੜ ਵਾਲੀ ਪੀਪੀ ਵਿਚੋਂ ਗੁੜ ਦੀ ਡਲੀ ਕੱਢੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਗਲਾਸ ਭਰ ਘੁੱਟਾ-ਬਾਟੀ ਖਾ ਗਿਆ।ਰੋਟੀ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁੜ ਦੀ ਡਲੀ ਖਾਣ ਦੀ ਉਹਦੀ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਆਦਤ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁੜ ਦੀ ਪੀਪੀ ਪਾਵੇ ਕੋਲ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। {{gap}}ਅੱਧੀ ਰਾਤੀਂ ਉਹਨੂੰ ਤਾਪ ਨੇ ਆ ਦੱਬਿਆ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਰਾਤ ਉਹ ਤਾਪ ਵਿੱਚ ਤਪਦਾ ਰਿਹਾ। ਬੱਸ ਕਦੇ ਸੰਘ ਅਤੇ ਸੁਕਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਬੂੰਦ-ਬੂੰਦ ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੁੱਟ ਭਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਹੋਂਠ ਗਿਲੇ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਪੇ ਟ ਵਿਚ ਵੱਟ ਪਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਵਾਰ ਡਿਗਦਾ ਢਹਿੰਦਾ ਗੁਰਕੀ ਤੱਕ ਗਿਆ। ਗਰਕੀ ਜਿਹੜੀ ਆਪ ਉਸ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਖੂੰਜੇ ਵਿਚ ਬਣਵਾਈ ਸੀ। ਪਰ ਪੇਟ ਤਾਂ ਖਾਲੀ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਭੁੱਖ ਦੀ ਹੀ ਢਿੱਡ ਪੀੜ ਸੀ। ਉਹ ਹੱਥ ਧੋ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪਿਆ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਤਾਪ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਤਰਸ ਆਇਆ। ਤਾਪ ਕੁੱਝ ਢਿੱਲਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਹਦੀ ਸੁੱਧ-ਸਾਰ ਨਾ ਲਈ। ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਉਹ ਮੰਜੇ ਤੋਂ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਪਏ ਤਖਤ-ਪੋਸ਼ ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।ਉਹਦਾ ਸਿਰ ਚਕਰਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। {{gap}}ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰਦਿੱਤ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਉਹ ਟਰੈਕਟਰ ਸਟਾਰਟ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਕੋਲ ਬੁਲਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨੇੜੇ ਆਇਆ ਤਾਂ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤਰ ਮੈਨੂੰ ਕੱਲ੍ਹ ਦਾ ਬੁਖਾਰ ਏ।” {{gap}}ਗੁਰਦਿੱਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਬਾਪੂ ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਏ ?” ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤਰ, ਮੈਨੂੰ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਦਵਾਈ ਦਵਾ ਲਿਆਓ।” ਤਾਂ ਗੁਰਦਿੱਤ ਨੇ ਬੜੀ ਰੁੱਖੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, “ਬਾਪੂ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਬੀ ਦਾ ਲੇਖਾ ਪਾ ਬੈਠਾ ਏਂ। ਸਿਰ ਖੁਰਕਣ ਦੀ ਵਿਹਲ ਨਹੀਂ, ਬਿਜਾਈ ਦਾ ਟਾਈਮ ਏ 1 ਟਰੈਕਟਰ ਵਿਹਲਾ ਨਹੀਂ ! ਤੂੰ ਇੰਝ ਕਰ, ਮੈਨੂੰ ਕਾਹਲੀ ਏ, ਨਿੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖ ਸਕੂਟਰ ਤੇ ਲੈ ਜਾਣਗੇ।" ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਚੁੱਪ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਵੇਂਹਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਇਹ ਉਹ ਹੀ ਮੂੰਹ ਏ ਜਿਹਨੂੰ ਵੇਖਣ ਜਿਹਨੂੰ ਚੁੰਮਣ ਲਈ ਮੈਂ ਕੱਕਰ ਮਾਰੀ ਠਰੀ ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਅੱਠ ਕੋਹ ਪੈਂਡਾ ਅੱਠ ਪਲਾਘਾਂ ਕਰ ਜਾ ਚੁੰਮਿਆ ਸੀ। 64<noinclude>{{rh||64}}</noinclude> dqf7kks0g2d0fyhgqkzuu7s2rwc5r5b 222064 222040 2026-06-18T12:17:01Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 222064 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਆਪੇ ਦੋ ਗੁੱਲੀਆਂ ਰਾੜ੍ਹ ਲਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੀਣਤ ਹੇਠਾਂ ਨਾਲ ਭੁੱਖ ਤਾਂ ਮਰ ਹੀ ਗਈ ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਪਾਵੇ ਨੇੜੇ ਪਈ ਗੁੜ ਵਾਲੀ ਪੀਪੀ ਵਿਚੋਂ ਗੁੜ ਦੀ ਡਲੀ ਕੱਢੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਗਲਾਸ ਭਰ ਘੁੱਟਾ-ਬਾਟੀ ਖਾ ਗਿਆ।ਰੋਟੀ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁੜ ਦੀ ਡਲੀ ਖਾਣ ਦੀ ਉਹਦੀ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਆਦਤ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁੜ ਦੀ ਪੀਪੀ ਪਾਵੇ ਕੋਲ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। {{gap}}ਅੱਧੀ ਰਾਤੀਂ ਉਹਨੂੰ ਤਾਪ ਨੇ ਆ ਦੱਬਿਆ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਰਾਤ ਉਹ ਤਾਪ ਵਿੱਚ ਤਪਦਾ ਰਿਹਾ। ਬੱਸ ਕਦੇ ਸੰਘ ਅਤੇ ਸੁਕਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਬੂੰਦ-ਬੂੰਦ ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੁੱਟ ਭਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਹੋਂਠ ਗਿਲੇ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਪੇ ਟ ਵਿਚ ਵੱਟ ਪਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਵਾਰ ਡਿਗਦਾ ਢਹਿੰਦਾ ਗੁਰਕੀ ਤੱਕ ਗਿਆ। ਗਰਕੀ ਜਿਹੜੀ ਆਪ ਉਸ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਖੂੰਜੇ ਵਿਚ ਬਣਵਾਈ ਸੀ। ਪਰ ਪੇਟ ਤਾਂ ਖਾਲੀ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਭੁੱਖ ਦੀ ਹੀ ਢਿੱਡ ਪੀੜ ਸੀ। ਉਹ ਹੱਥ ਧੋ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪਿਆ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਤਾਪ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਤਰਸ ਆਇਆ। ਤਾਪ ਕੁੱਝ ਢਿੱਲਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਹਦੀ ਸੁੱਧ-ਸਾਰ ਨਾ ਲਈ। ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਉਹ ਮੰਜੇ ਤੋਂ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਪਏ ਤਖਤ-ਪੋਸ਼ ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।ਉਹਦਾ ਸਿਰ ਚਕਰਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। {{gap}}ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰਦਿੱਤ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਉਹ ਟਰੈਕਟਰ ਸਟਾਰਟ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਕੋਲ ਬੁਲਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨੇੜੇ ਆਇਆ ਤਾਂ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤਰ ਮੈਨੂੰ ਕੱਲ੍ਹ ਦਾ ਬੁਖਾਰ ਏ।” {{gap}}ਗੁਰਦਿੱਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਬਾਪੂ ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਏ ?” {{gap}}ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤਰ, ਮੈਨੂੰ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਦਵਾਈ ਦਵਾ ਲਿਆਓ।” {{gap}}ਤਾਂ ਗੁਰਦਿੱਤ ਨੇ ਬੜੀ ਰੁੱਖੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, “ਬਾਪੂ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਬੀ ਦਾ ਲੇਖਾ ਪਾ ਬੈਠਾ ਏਂ। ਸਿਰ ਖੁਰਕਣ ਦੀ ਵਿਹਲ ਨਹੀਂ, ਬਿਜਾਈ ਦਾ ਟਾਈਮ ਏ 1 ਟਰੈਕਟਰ ਵਿਹਲਾ ਨਹੀਂ ! ਤੂੰ ਇੰਝ ਕਰ, ਮੈਨੂੰ ਕਾਹਲੀ ਏ, ਨਿੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖ ਸਕੂਟਰ ਤੇ ਲੈ ਜਾਣਗੇ।" {{gap}}ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਚੁੱਪ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਵੇਂਹਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਇਹ ਉਹ ਹੀ ਮੂੰਹ ਏ ਜਿਹਨੂੰ ਵੇਖਣ ਜਿਹਨੂੰ ਚੁੰਮਣ ਲਈ ਮੈਂ ਕੱਕਰ ਮਾਰੀ ਠਰੀ ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਅੱਠ ਕੋਹ ਪੈਂਡਾ ਅੱਠ ਪਲਾਘਾਂ ਕਰ ਜਾ ਚੁੰਮਿਆ ਸੀ। 64<noinclude>{{rh||64}}</noinclude> j2ac5yjtncgkfsr16n3repfhm5uw0vs 250 73107 222141 2026-06-18T12:28:27Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 222141 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਪੈਸੇ {{gap}}ਗੁਰਦਿੱਤ ਨੇ ਪਿੱਠ ਭਵਾਂਦਿਆ ਕਿਹਾ, ‘ਬਾਪੂ, ਤੈਨੂੰ ਜਿਹੜਾ ਲੈ ਕੇ ਜਾਵੇਗਾ ਆਪੇ ਹੀ ਪੈਸੇ ਵੀ ਦੇਵੇਗਾ। ਨਹੀਂ ਡਾਕਟਰ ਕੋਲ ਲਿਖਾ ਆਵੀਂ। ਆਪੇ ਦੇ ਲਾਂਗੇ।” ਅਤੇ ਉਹ ਟਰੈਕਟਰ ਚਲਾ ਰੀਡੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰ ਗਿਆ। {{gap}}ਬੜਾ ਚਿਰ ਉਹਦੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਗੁਰਦਿੱਤ ਦੇ ਕਹੇ ਰੁੱਖੇ ਫਿੱਕੇ ਬੋਲ ਗੂੰਜਦੇ ਰਹੇ। {{gap}}ਫਿਰ ਉਸ ਮਨ ਬਣਾਇਆ ਅੱਡਾ ਕਿਹੜਾ ਦੂਰ ਏ। ਤੁਰਦਾ ਹਾਂ। ਆਪੇ ਰੱਬ ਕੋਈ ਸਬੱਬ ਬਣਾਵੇਗਾ। ਉਹ ਤਖ਼ਤ ਪੋਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ, ਜੁੱਤੀ ਪਾ ਮੋਢੇ ਪਰਨਾਂ ਰੁੱਖ, ਗੇਟੋਂ ਬਹਾਰ ਆ ਅੱਡੇ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਹੋ ਤੁਰਿਆ। ਕੁੱਝ ਕਦਮ ਤੁਰ ਕੇ ਉਸ ਆਪਣੇ ਮੈਲੇ ਕੁਚੈਲੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਤਾਂ ਸਦਾ ਸੁਧਰੇ ਕਪੜੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਵੀ ਨਹਾਉਣ ਲੱਗਿਆਂ ਇਕ ਅੱਧਾ ਕੱਪੜਾ -- ਕਦੀ ਕੁਰੜਾ ਕਦੀ ਚਾਦਰਾ, ਕਦੀ ਪੱਗ ਪਰਨਾ ਧੋ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਫਿਰ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਤਾਂ ਉਹ ਤਾਪ ਕਰ ਕੇ ਨਾਹਤਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੇਬ ਵੀ ਖਾਲੀ ਸੀ। ਕਦੀ ਉਹਦੀਆਂ ਜੇਬਾਂ ਨੋਟਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। {{gap}}ਆਂਢ-ਗੁਵਾਂਢ ਅਤੇ ਅੱਡੇ ਫੱਡੇ ਉਹ ਸਤਕਾਰਿਆ ਬੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਉਹਦੇ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਫੜ ਕੇ ਬੁੱਤਾ ਸਾਰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਘਿਰਨਾ ਹੋਈ। ਉਸ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ, ਉਂਗਲੀਆਂ ਵਲ ਨਿਗਾਹ ਮਾਰੀ। ਖਾਲੀ ! ਕਦੀ ਇਹਨਾਂ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਚਾਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੜੇ, ਉਂਗਲਾਂ ਤੇ ਚਾਰ ਤੋਲੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਛਾਪਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਹਨੂੰ ਕੁੜਮਾਂ ਨੇ ਪਾਈਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਬਲਵੰਤ ਕੌਰ ਦੀ ਮੌਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲਾਹ ਕੇ ਵੱਡੀ ਨੂੰਹ ਨੂੰ ਫੜਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। {{gap}}ਸੋਚਿਆ ‘ਕੀ ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਹੀ ਗਿਆ ਗੁਜਰਿਆ ਹਾਂ ਕਿ ਦਵਾਈ ਦੇ ਪੈਸੇ ਲਿਖਾ ਕੇ ਆਵਾਂ ! ਉਸ ਆਪਣੀ ਹੱਡ ਭੰਨ ਮਿਹਨਤ ਸਦਕਾ ਨਾ ਤਾਂ ਕਦੀ ਉਧਾਰ ਖਾਧਾ ਸੀ ਨਾ ਉਧਾਰ ਚੁਕਿਆ ਸੀ। ਅੱਡਾ ਦੋ ਮੀਲ ਦੂਰ ਸੀ। ਅਚੇਤ ਹੀ ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ ਬੇਇਰਾਦਾ ਤੁਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਤੁਰ ਰਹੇ ਸਨ : ਦੁੱਖ ਹੀ ਦੁੱਖ, ਪੀੜਾਂ ਹੀ ਪੀੜਾਂ। ਘਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਖਿਲਰ ਜਾਣ ਦਾ ਦੁੱਖ; ਹੱਥੋਂ ਸਭ ਕੁੱਝ ਤਿਲਕ ਜਾਣ ਦਾ ਦੁੱਖ; ਬਲਵੰਤ ਕੌਰ ਦੇ ਸਾਥ 65<noinclude>{{rh||65}}</noinclude> 7ije99gsgp0m9h23eyy6vxd462lltfg 250 73108 222144 2026-06-18T12:33:42Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "੧੧੫੮੦ ੮੫੫ ੫) ਅਤੇ ਗੁਰਦਿੱਤ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਪੀੜ ਅਤੇ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਪੀੜਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਡੱਕੋ-ਡੋਲੇ ਖਾਂਦਾ ਤੁਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। {{gap}}ਸਹੁਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਅੱਠ ਕੋਹ ਪੈਂਡਾ ਅੱਠ ਪੁਲਾਘਾਂ, ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਪ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222144 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>੧੧੫੮੦ ੮੫੫ ੫) ਅਤੇ ਗੁਰਦਿੱਤ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਪੀੜ ਅਤੇ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਪੀੜਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਡੱਕੋ-ਡੋਲੇ ਖਾਂਦਾ ਤੁਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। {{gap}}ਸਹੁਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਅੱਠ ਕੋਹ ਪੈਂਡਾ ਅੱਠ ਪੁਲਾਘਾਂ, ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦਸ ਕੋਹ ਪੈਂਡਾ ਦਸ ਪੁਲਾਂਘਾਂ, ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਚੋਦਾਂ ਕੋਹ ਪੈਂਡਾ ਚੌਦਾਂ ਪੁਲਾਂਘਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਧੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਛੇ ਮੀਲ ਛੱਬੀ ਕੌਹ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਪੂਰੇ ਪੰਧ ਛੱਬੀ ਵਾਰ ਦਮ ਮਾਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਛੱਤੀ ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਚੂਲੀ ਭਰ ਸੰਘ ਗਿੱਲਾ ਕੀਤਾ - ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਚਲਦੀ ਖਲੋਤੀ ਖਾਲ ਵਿਚੋਂ, ਕਿਸੇ ਬੋਰ ਤੋਂ, ਕਿਸੇ ਛਪੜੀ ਵਿਚੋਂ। ਸਵੇਰ ਦਾ ਤੁਰਿਆ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨਹਿਰ ਦੇ ਪੁਲ ਤੇ ਤਰਾਂਦੇ ਜਿਹੇ ਦਿਨ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਬੱਸ ਸੂਰਜ ਸਲੰਘ ਭਰ ਉੱਚਾ ਸੀ ਜਦ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਅੱਧਾ ਮੀਲ ਪਿਛਾਂਹ ਨਹਿਰ ਦੇ ਪੁਲ ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ। ਉਹ ਥੱਕ ਕੇ ਚੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਪੁਲ ਦੀ ਮੁੰਡੋਰ ਨਾਲ ਢੋਹ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਤਪਦਿਆਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲੀਆਂ ਤੋਂ ਜੁੱਤੀ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲਾਹੀ; ਲੱਤਾਂ ਨਿੱਸਲ ਕੀਤੀਆਂ। {{gap}}ਪੁਲ ਹੇਠਾਂ ਝਲਾਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕਰੋਧ ਭਰਿਆ ਰੜਕ-ਗੜਕ ਕੇ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੁਲ ਤੇ ਬੈਠ ਥੱਕਾ-ਟੁੱਟਾ ਪਾਂਧੀ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਕ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਅਤੇ ਕਾਹਦੇ ਲਈ ਧੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਅਇਆ ਹਾਂ ! ਤਿੰਨ ਮੈਲੇ-ਕੁਚੈਲੇ ਕੱਪੜੇ, ਖਾਲੀ ਜੇਬ, ਖਾਲੀ ਹੱਥੀਂ ! ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਧੀ ਰੂਪੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਆਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹਦੀ ਧੀ ਰੂਪੀ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੜੀ ਟੌਅਰ ਨਾਲ ਤਾਂਗ ਤੇ ਆਇਆ ਸੀ ਸਮਾਨ ਦਾ ਤਾਂਗਾ ਭਰ ਕੇ। ਕੱਪੜੇ, ਘਿਉ, ਪੰਜੀਰੀ, ਫਲ ਫਰੂਟ), ਮਠਿਆਈ, ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਗਹਿਣਾ ਲਿਆਏ ਸਨ। ਉਦੋਂ ਬਲਵੰਤ ਕੌਰ, ਹਰਦਿੱਤ ਤੇ ਉਹਦੀ ਘਰਵਾਲੀ, ਗੁਰਦਿੱਤ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਬੱਚੇ ਯਾਨੀ ਪੋਤਾ ਪੋਤੀ ਵੀ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਸਵੇਰੇ ਕੁੜਮ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਸਾਬਣ, ਤੇਲ, ਤੌਲੀਆ ਚੁਕੀਂ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਚਲੋਂ ਮੋਟਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਏ। ਬੰਬੀ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਆਈਏ।" ਅਤੇ ਉਹ ਰੂਪੀ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਆਪਣੇ ਕੁੜਮ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆ। 66<noinclude>{{rh||66}}</noinclude> 32rbimpkg09pzb4ofwqgaoteudnzdnk 222146 222144 2026-06-18T12:35:50Z Kaur.gurmel 192 222146 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>੧੧੫੮੦ ੮੫੫ ੫) ਅਤੇ ਗੁਰਦਿੱਤ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਪੀੜ ਅਤੇ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਪੀੜਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਡੱਕੋ-ਡੋਲੇ ਖਾਂਦਾ ਤੁਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। {{gap}}ਸਹੁਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਅੱਠ ਕੋਹ ਪੈਂਡਾ ਅੱਠ ਪੁਲਾਘਾਂ, ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦਸ ਕੋਹ ਪੈਂਡਾ ਦਸ ਪੁਲਾਂਘਾਂ, ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਚੋਦਾਂ ਕੋਹ ਪੈਂਡਾ ਚੌਦਾਂ ਪੁਲਾਂਘਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਧੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਛੇ ਮੀਲ ਛੱਬੀ ਕੌਹ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਪੂਰੇ ਪੰਧ ਛੱਬੀ ਵਾਰ ਦਮ ਮਾਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਛੱਤੀ ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਚੂਲੀ ਭਰ ਸੰਘ ਗਿੱਲਾ ਕੀਤਾ - ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਚਲਦੀ ਖਲੋਤੀ ਖਾਲ ਵਿਚੋਂ, ਕਿਸੇ ਬੋਰ ਤੋਂ, ਕਿਸੇ ਛਪੜੀ ਵਿਚੋਂ। ਸਵੇਰ ਦਾ ਤੁਰਿਆ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨਹਿਰ ਦੇ ਪੁਲ ਤੇ ਤਰਾਂਦੇ ਜਿਹੇ ਦਿਨ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਬੱਸ ਸੂਰਜ ਸਲੰਘ ਭਰ ਉੱਚਾ ਸੀ ਜਦ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਅੱਧਾ ਮੀਲ ਪਿਛਾਂਹ ਨਹਿਰ ਦੇ ਪੁਲ ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ। ਉਹ ਥੱਕ ਕੇ ਚੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਪੁਲ ਦੀ ਮੁੰਡੋਰ ਨਾਲ ਢੋਹ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਤਪਦਿਆਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲੀਆਂ ਤੋਂ ਜੁੱਤੀ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲਾਹੀ; ਲੱਤਾਂ ਨਿੱਸਲ ਕੀਤੀਆਂ। {{gap}}ਪੁਲ ਹੇਠਾਂ ਝਲਾਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕਰੋਧ ਭਰਿਆ ਰੜਕ-ਗੜਕ ਕੇ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੁਲ ਤੇ ਬੈਠ ਥੱਕਾ-ਟੁੱਟਾ ਪਾਂਧੀ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਕ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਅਤੇ ਕਾਹਦੇ ਲਈ ਧੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਅਇਆ ਹਾਂ ! ਤਿੰਨ ਮੈਲੇ-ਕੁਚੈਲੇ ਕੱਪੜੇ, ਖਾਲੀ ਜੇਬ, ਖਾਲੀ ਹੱਥੀਂ ! {{gap}}ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਧੀ ਰੂਪੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਆਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹਦੀ ਧੀ ਰੂਪੀ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੜੀ ਟੌਅਰ ਨਾਲ ਤਾਂਗੇ ਤੇ ਆਇਆ ਸੀ ਸਮਾਨ ਦਾ ਤਾਂਗਾ ਭਰ ਕੇ। ਕੱਪੜੇ, ਘਿਉ, ਪੰਜੀਰੀ, ਫਲ ਫਰੂਟ), ਮਠਿਆਈ, ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਗਹਿਣਾ ਲਿਆਏ ਸਨ। {{gap}}ਉਦੋਂ ਬਲਵੰਤ ਕੌਰ, ਹਰਦਿੱਤ ਤੇ ਉਹਦੀ ਘਰਵਾਲੀ, ਗੁਰਦਿੱਤ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਬੱਚੇ ਯਾਨੀ ਪੋਤਾ ਪੋਤੀ ਵੀ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਸਵੇਰੇ ਕੁੜਮ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਸਾਬਣ, ਤੇਲ, ਤੌਲੀਆ ਚੁਕੀਂ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਚਲੋਂ ਮੋਟਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਏ। ਬੰਬੀ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਆਈਏ।" ਅਤੇ ਉਹ ਰੂਪੀ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਆਪਣੇ ਕੁੜਮ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆ। 66<noinclude>{{rh||66}}</noinclude> 8s9wpv7asxkvldot4fap3hhs2ydpp85 222147 222146 2026-06-18T12:37:56Z Kaur.gurmel 192 222147 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude> ਅਤੇ ਗੁਰਦਿੱਤ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਪੀੜ ਅਤੇ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਪੀੜਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਡੱਕੋ-ਡੋਲੇ ਖਾਂਦਾ ਤੁਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। {{gap}}ਸਹੁਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਅੱਠ ਕੋਹ ਪੈਂਡਾ ਅੱਠ ਪੁਲਾਘਾਂ, ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦਸ ਕੋਹ ਪੈਂਡਾ ਦਸ ਪੁਲਾਂਘਾਂ, ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਚੋਦਾਂ ਕੋਹ ਪੈਂਡਾ ਚੌਦਾਂ ਪੁਲਾਂਘਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਧੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਛੇ ਮੀਲ ਛੱਬੀ ਕੌਹ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਪੂਰੇ ਪੰਧ ਛੱਬੀ ਵਾਰ ਦਮ ਮਾਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਛੱਤੀ ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਚੂਲੀ ਭਰ ਸੰਘ ਗਿੱਲਾ ਕੀਤਾ - ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਚਲਦੀ ਖਲੋਤੀ ਖਾਲ ਵਿਚੋਂ, ਕਿਸੇ ਬੋਰ ਤੋਂ, ਕਿਸੇ ਛਪੜੀ ਵਿਚੋਂ। ਸਵੇਰ ਦਾ ਤੁਰਿਆ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨਹਿਰ ਦੇ ਪੁਲ ਤੇ ਤਰਾਂਦੇ ਜਿਹੇ ਦਿਨ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਬੱਸ ਸੂਰਜ ਸਲੰਘ ਭਰ ਉੱਚਾ ਸੀ ਜਦ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਅੱਧਾ ਮੀਲ ਪਿਛਾਂਹ ਨਹਿਰ ਦੇ ਪੁਲ ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ। ਉਹ ਥੱਕ ਕੇ ਚੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਪੁਲ ਦੀ ਮੁੰਡੋਰ ਨਾਲ ਢੋਹ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਤਪਦਿਆਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲੀਆਂ ਤੋਂ ਜੁੱਤੀ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲਾਹੀ; ਲੱਤਾਂ ਨਿੱਸਲ ਕੀਤੀਆਂ। {{gap}}ਪੁਲ ਹੇਠਾਂ ਝਲਾਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕਰੋਧ ਭਰਿਆ ਰੜਕ-ਗੜਕ ਕੇ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੁਲ ਤੇ ਬੈਠ ਥੱਕਾ-ਟੁੱਟਾ ਪਾਂਧੀ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਕ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਅਤੇ ਕਾਹਦੇ ਲਈ ਧੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਅਇਆ ਹਾਂ ! ਤਿੰਨ ਮੈਲੇ-ਕੁਚੈਲੇ ਕੱਪੜੇ, ਖਾਲੀ ਜੇਬ, ਖਾਲੀ ਹੱਥੀਂ ! {{gap}}ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਧੀ ਰੂਪੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਆਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹਦੀ ਧੀ ਰੂਪੀ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੜੀ ਟੌਅਰ ਨਾਲ ਤਾਂਗੇ ਤੇ ਆਇਆ ਸੀ ਸਮਾਨ ਦਾ ਤਾਂਗਾ ਭਰ ਕੇ। ਕੱਪੜੇ, ਘਿਉ, ਪੰਜੀਰੀ, ਫਲ ਫਰੂਟ), ਮਠਿਆਈ, ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਗਹਿਣਾ ਲਿਆਏ ਸਨ। {{gap}}ਉਦੋਂ ਬਲਵੰਤ ਕੌਰ, ਹਰਦਿੱਤ ਤੇ ਉਹਦੀ ਘਰਵਾਲੀ, ਗੁਰਦਿੱਤ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਬੱਚੇ ਯਾਨੀ ਪੋਤਾ ਪੋਤੀ ਵੀ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਸਵੇਰੇ ਕੁੜਮ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਸਾਬਣ, ਤੇਲ, ਤੌਲੀਆ ਚੁਕੀਂ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਚਲੋਂ ਮੋਟਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਏ। ਬੰਬੀ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਆਈਏ।" ਅਤੇ ਉਹ ਰੂਪੀ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਆਪਣੇ ਕੁੜਮ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆ।<noinclude>{{rh||66}}</noinclude> gghk983cgj2ho84dq390qwd491v49vp 222149 222147 2026-06-18T12:38:38Z Kaur.gurmel 192 222149 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude> ਅਤੇ ਗੁਰਦਿੱਤ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਪੀੜ ਅਤੇ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਪੀੜਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਡੱਕੋ-ਡੋਲੇ ਖਾਂਦਾ ਤੁਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। {{gap}}ਸਹੁਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਅੱਠ ਕੋਹ ਪੈਂਡਾ ਅੱਠ ਪੁਲਾਘਾਂ, ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦਸ ਕੋਹ ਪੈਂਡਾ ਦਸ ਪੁਲਾਂਘਾਂ, ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਚੋਦਾਂ ਕੋਹ ਪੈਂਡਾ ਚੌਦਾਂ ਪੁਲਾਂਘਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਧੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਛੇ ਮੀਲ ਛੱਬੀ ਕੌਹ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਪੂਰੇ ਪੰਧ ਛੱਬੀ ਵਾਰ ਦਮ ਮਾਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਛੱਤੀ ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਚੂਲੀ ਭਰ ਸੰਘ ਗਿੱਲਾ ਕੀਤਾ - ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਚਲਦੀ ਖਲੋਤੀ ਖਾਲ ਵਿਚੋਂ, ਕਿਸੇ ਬੋਰ ਤੋਂ, ਕਿਸੇ ਛਪੜੀ ਵਿਚੋਂ। ਸਵੇਰ ਦਾ ਤੁਰਿਆ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨਹਿਰ ਦੇ ਪੁਲ ਤੇ ਤਰਾਂਦੇ ਜਿਹੇ ਦਿਨ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਬੱਸ ਸੂਰਜ ਸਲੰਘ ਭਰ ਉੱਚਾ ਸੀ ਜਦ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਅੱਧਾ ਮੀਲ ਪਿਛਾਂਹ ਨਹਿਰ ਦੇ ਪੁਲ ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ। ਉਹ ਥੱਕ ਕੇ ਚੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਪੁਲ ਦੀ ਮੁੰਡੋਰ ਨਾਲ ਢੋਹ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਤਪਦਿਆਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲੀਆਂ ਤੋਂ ਜੁੱਤੀ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲਾਹੀ; ਲੱਤਾਂ ਨਿੱਸਲ ਕੀਤੀਆਂ। {{gap}}ਪੁਲ ਹੇਠਾਂ ਝਲਾਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕਰੋਧ ਭਰਿਆ ਰੜਕ-ਗੜਕ ਕੇ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੁਲ ਤੇ ਬੈਠ ਥੱਕਾ-ਟੁੱਟਾ ਪਾਂਧੀ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਕ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਅਤੇ ਕਾਹਦੇ ਲਈ ਧੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਅਇਆ ਹਾਂ ! ਤਿੰਨ ਮੈਲੇ-ਕੁਚੈਲੇ ਕੱਪੜੇ, ਖਾਲੀ ਜੇਬ, ਖਾਲੀ ਹੱਥੀਂ ! {{gap}}ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਧੀ ਰੂਪੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਆਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹਦੀ ਧੀ ਰੂਪੀ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੜੀ ਟੌਅਰ ਨਾਲ ਤਾਂਗੇ ਤੇ ਆਇਆ ਸੀ ਸਮਾਨ ਦਾ ਤਾਂਗਾ ਭਰ ਕੇ। ਕੱਪੜੇ, ਘਿਉ, ਪੰਜੀਰੀ, ਫਲ ਫਰੂਟ), ਮਠਿਆਈ, ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਗਹਿਣਾ ਲਿਆਏ ਸਨ। {{gap}}ਉਦੋਂ ਬਲਵੰਤ ਕੌਰ, ਹਰਦਿੱਤ ਤੇ ਉਹਦੀ ਘਰਵਾਲੀ, ਗੁਰਦਿੱਤ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਬੱਚੇ ਯਾਨੀ ਪੋਤਾ ਪੋਤੀ ਵੀ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਸਵੇਰੇ ਕੁੜਮ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਸਾਬਣ, ਤੇਲ, ਤੌਲੀਆ ਚੁਕੀਂ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਚਲੋਂ ਮੋਟਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਏ। ਬੰਬੀ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਆਈਏ।" ਅਤੇ ਉਹ ਰੂਪੀ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਆਪਣੇ ਕੁੜਮ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆ।<noinclude>{{rh||66}}</noinclude> 3gtyumt29iehsgrfynladvn18hcyitq 222150 222149 2026-06-18T12:40:34Z Kaur.gurmel 192 222150 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude> ਅਤੇ ਗੁਰਦਿੱਤ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਪੀੜ ਅਤੇ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਪੀੜਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਡੱਕੋ-ਡੋਲੇ ਖਾਂਦਾ ਤੁਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। {{gap}}ਸਹੁਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਅੱਠ ਕੋਹ ਪੈਂਡਾ ਅੱਠ ਪੁਲਾਘਾਂ, ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦਸ ਕੋਹ ਪੈਂਡਾ ਦਸ ਪੁਲਾਂਘਾਂ, ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਚੋਦਾਂ ਕੋਹ ਪੈਂਡਾ ਚੌਦਾਂ ਪੁਲਾਂਘਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਧੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਛੇ ਮੀਲ ਛੱਬੀ ਕੌਹ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਪੂਰੇ ਪੰਧ ਛੱਬੀ ਵਾਰ ਦਮ ਮਾਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਛੱਤੀ ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਚੂਲੀ ਭਰ ਸੰਘ ਗਿੱਲਾ ਕੀਤਾ - ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਚਲਦੀ ਖਲੋਤੀ ਖਾਲ ਵਿਚੋਂ, ਕਿਸੇ ਬੋਰ ਤੋਂ, ਕਿਸੇ ਛਪੜੀ ਵਿਚੋਂ। ਸਵੇਰ ਦਾ ਤੁਰਿਆ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨਹਿਰ ਦੇ ਪੁਲ ਤੇ ਤਰਾਂਦੇ ਜਿਹੇ ਦਿਨ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਬੱਸ ਸੂਰਜ ਸਲੰਘ ਭਰ ਉੱਚਾ ਸੀ ਜਦ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਅੱਧਾ ਮੀਲ ਪਿਛਾਂਹ ਨਹਿਰ ਦੇ ਪੁਲ ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ। ਉਹ ਥੱਕ ਕੇ ਚੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਪੁਲ ਦੀ ਮੁੰਡੋਰ ਨਾਲ ਢੋਹ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਤਪਦਿਆਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲੀਆਂ ਤੋਂ ਜੁੱਤੀ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲਾਹੀ; ਲੱਤਾਂ ਨਿੱਸਲ ਕੀਤੀਆਂ। {{gap}}ਪੁਲ ਹੇਠਾਂ ਝਲਾਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕਰੋਧ ਭਰਿਆ ਰੜਕ-ਗੜਕ ਕੇ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੁਲ ਤੇ ਬੈਠ ਥੱਕਾ-ਟੁੱਟਾ ਪਾਂਧੀ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਕ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਅਤੇ ਕਾਹਦੇ ਲਈ ਧੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਅਇਆ ਹਾਂ ! ਤਿੰਨ ਮੈਲੇ-ਕੁਚੈਲੇ ਕੱਪੜੇ, ਖਾਲੀ ਜੇਬ, ਖਾਲੀ ਹੱਥੀਂ ! {{gap}}ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਧੀ ਰੂਪੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਆਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹਦੀ ਧੀ ਰੂਪੀ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੜੀ ਟੌਅਰ ਨਾਲ ਤਾਂਗੇ ਤੇ ਆਇਆ ਸੀ ਸਮਾਨ ਦਾ ਤਾਂਗਾ ਭਰ ਕੇ। ਕੱਪੜੇ, ਘਿਉ, ਪੰਜੀਰੀ, ਫਲ ਫਰੂਟ), ਮਠਿਆਈ, ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਗਹਿਣਾ ਲਿਆਏ ਸਨ। {{gap}}ਉਦੋਂ ਬਲਵੰਤ ਕੌਰ, ਹਰਦਿੱਤ ਤੇ ਉਹਦੀ ਘਰਵਾਲੀ, ਗੁਰਦਿੱਤ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਬੱਚੇ ਯਾਨੀ ਪੋਤਾ ਪੋਤੀ ਵੀ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਸਵੇਰੇ ਕੁੜਮ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਸਾਬਣ, ਤੇਲ, ਤੌਲੀਆ ਚੁਕੀਂ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਚਲੋਂ ਮੋਟਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਏ। ਬੰਬੀ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਆਈਏ।" ਅਤੇ ਉਹ ਰੂਪੀ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਆਪਣੇ ਕੁੜਮ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆ।<noinclude>{{rh||66}}</noinclude> 5uv2f3xlmozvgrgjjwqdnq8fxo0m5lk 222152 222150 2026-06-18T12:54:45Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 222152 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude> ਅਤੇ ਗੁਰਦਿੱਤ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਪੀੜ ਅਤੇ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਪੀੜਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਡੱਕੋ-ਡੋਲੇ ਖਾਂਦਾ ਤੁਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। {{gap}}ਸਹੁਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਅੱਠ ਕੋਹ ਪੈਂਡਾ ਅੱਠ ਪੁਲਾਘਾਂ, ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦਸ ਕੋਹ ਪੈਂਡਾ ਦਸ ਪੁਲਾਂਘਾਂ, ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਚੋਦਾਂ ਕੋਹ ਪੈਂਡਾ ਚੌਦਾਂ ਪੁਲਾਂਘਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਧੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਛੇ ਮੀਲ ਛੱਬੀ ਕੌਹ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਪੂਰੇ ਪੰਧ ਛੱਬੀ ਵਾਰ ਦਮ ਮਾਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਛੱਤੀ ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਚੂਲੀ ਭਰ ਸੰਘ ਗਿੱਲਾ ਕੀਤਾ - ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਚਲਦੀ ਖਲੋਤੀ ਖਾਲ ਵਿਚੋਂ, ਕਿਸੇ ਬੋਰ ਤੋਂ, ਕਿਸੇ ਛਪੜੀ ਵਿਚੋਂ। ਸਵੇਰ ਦਾ ਤੁਰਿਆ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨਹਿਰ ਦੇ ਪੁਲ ਤੇ ਤਰਾਂਦੇ ਜਿਹੇ ਦਿਨ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਬੱਸ ਸੂਰਜ ਸਲੰਘ ਭਰ ਉੱਚਾ ਸੀ ਜਦ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਅੱਧਾ ਮੀਲ ਪਿਛਾਂਹ ਨਹਿਰ ਦੇ ਪੁਲ ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ। ਉਹ ਥੱਕ ਕੇ ਚੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਪੁਲ ਦੀ ਮੁੰਡੋਰ ਨਾਲ ਢੋਹ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਤਪਦਿਆਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲੀਆਂ ਤੋਂ ਜੁੱਤੀ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲਾਹੀ; ਲੱਤਾਂ ਨਿੱਸਲ ਕੀਤੀਆਂ। {{gap}}ਪੁਲ ਹੇਠਾਂ ਝਲਾਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕਰੋਧ ਭਰਿਆ ਰੜਕ-ਗੜਕ ਕੇ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੁਲ ਤੇ ਬੈਠ ਥੱਕਾ-ਟੁੱਟਾ ਪਾਂਧੀ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਕ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਅਤੇ ਕਾਹਦੇ ਲਈ ਧੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਅਇਆ ਹਾਂ ! ਤਿੰਨ ਮੈਲੇ-ਕੁਚੈਲੇ ਕੱਪੜੇ, ਖਾਲੀ ਜੇਬ, ਖਾਲੀ ਹੱਥੀਂ ! {{gap}}ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਧੀ ਰੂਪੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਆਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹਦੀ ਧੀ ਰੂਪੀ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੜੀ ਟੌਅਰ ਨਾਲ ਤਾਂਗੇ ਤੇ ਆਇਆ ਸੀ ਸਮਾਨ ਦਾ ਤਾਂਗਾ ਭਰ ਕੇ। ਕੱਪੜੇ, ਘਿਉ, ਪੰਜੀਰੀ, ਫਲ ਫਰੂਟ), ਮਠਿਆਈ, ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਗਹਿਣਾ ਲਿਆਏ ਸਨ। {{gap}}ਉਦੋਂ ਬਲਵੰਤ ਕੌਰ, ਹਰਦਿੱਤ ਤੇ ਉਹਦੀ ਘਰਵਾਲੀ, ਗੁਰਦਿੱਤ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਬੱਚੇ ਯਾਨੀ ਪੋਤਾ ਪੋਤੀ ਵੀ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਸਵੇਰੇ ਕੁੜਮ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਸਾਬਣ, ਤੇਲ, ਤੌਲੀਆ ਚੁਕੀਂ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਚਲੋਂ ਮੋਟਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਏ। ਬੰਬੀ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਆਈਏ।" ਅਤੇ ਉਹ ਰੂਪੀ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਆਪਣੇ ਕੁੜਮ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆ।<noinclude>{{rh||66}}</noinclude> nkvb8ydzzfe8tqp1cmzmlfu2sbxawky 250 73109 222153 2026-06-18T12:58:44Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਅੰਤ ਜਦ ਬਹੁ ਸਰ ਤਾਂ ਨਾਰ ੫ ਜ + ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਸਵਰਗ ਅੱਗੇ ਏ। ਕਿਸੇ ਵੇਖਿਆ ਏ ਅੱਗਾ ? ਏਥੇ ਹੀ ਨਰਕ ਸਵਰਗ ਏ। ਚੰਗੀ ਸਾਊ ਸੁਲੱਗ ਔਲਾਦ ਹੋਵੇ, ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਨੂੰਹਾਂ ਹੋਣ, ਚੰਗੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹੋਣ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਵ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222153 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਅੰਤ ਜਦ ਬਹੁ ਸਰ ਤਾਂ ਨਾਰ ੫ ਜ + ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਸਵਰਗ ਅੱਗੇ ਏ। ਕਿਸੇ ਵੇਖਿਆ ਏ ਅੱਗਾ ? ਏਥੇ ਹੀ ਨਰਕ ਸਵਰਗ ਏ। ਚੰਗੀ ਸਾਊ ਸੁਲੱਗ ਔਲਾਦ ਹੋਵੇ, ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਨੂੰਹਾਂ ਹੋਣ, ਚੰਗੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹੋਣ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਵਰਗ ਏ।ਅਤੇ ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਜੀ, ਸਵਰਗ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਤਿੰਨੇ ਪੁੱਤਰ ਤਿੰਨੇ ਨੂੰਹਾਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਹੀਂ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ।" {{gap}}ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਇਕ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਖਿਆਲ ਆਇਆ, ਤਿੰਨਾ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਡੋ-ਅੱਡ ਕੋਠੀਆਂ ਪਾ ਦਿਆਂ। ਕੱਲ ਨੂੰ ਅੱਡ-ਅੱਡ ਹੋਣਗੇ ਤਾਂ ਸੌਖਾ ਰਹੇਗਾ। ਮੈਂ ਘਰ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਿਠਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਕੀ ਸਾਰਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਤਿੰਨੇ ਮੁੰਡੇ ਤਿੰਨੇ ਨੂੰਹਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਕੁੜਮਣੀ ਵੀ ਸਭ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੁੱਸੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣਾ ਏ। ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪਤਾ ਏ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ।ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੁਭਾਵਕ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।” {{gap}}ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੋਲ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਸਨ ਉਹ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ : ਮੈਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਸੱਚ ਹੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹਾਂ।ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹਾਂ ਧੀ ਦੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ “ ਕੀ ਦੱਸਾਂਗਾ ? ਉਹ ਕੀ ਸੋਚਣਗੇ ? ਹੀਣ ਭਾਵਨਾ ਜਾਗੀ। ਇਸ ਹੇਠੀ ਹੱਤਕ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਮਰ ਜਾਣਾ ਠੀਕ ਏ। ਅੱਜ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਲ੍ਹ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਚਾਰ ਛੇ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ। ਫਿਰ ਅੱਜ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ? ਹੁਣੇ ਈ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ? {{gap}}ਉਹ ਉੱਠਿਆ: ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਵੇਖਿਆ; ਘੁਸ-ਮੁਸਾ ਹਨੇਰਾ ਪਸਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਟਿੱਕੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼ਾਂਤ ਇਕਾਂਤ ਸੀ। ਏਦੂੰ ਚੰਗਾ ਵੇਲਾ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਮਿਲੇਗਾ। ਉਸ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਅਖੀਰਲੀ ਪੁਲਾਂਘ ਪੁੱਟੀ ਅਤੇ ਪੁਲ ਦੀ ਮੁੰਡੋਰ ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਹੇਠਾਂ ਝਾਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸ਼ੂਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਗੜਕ-ਗੜਕ ਕੇ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੜਕਦਾ ਪਾਣੀ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਬਣੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਝੱਗ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉੱਬਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਚੰਗਾ ਤਰਾਕ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਢਾਬ ਵਿੱਚ ਜਵਾਨੀ ਪਹਿਰੇ ਉਹ ਮੱਝਾਂ ਨਹਾਉਣ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਪਹਿਰ ਪਹਿਰ ਪੁੱਠੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਤਾਰੀਆਂ ਲਾਈ ਜਾਂਦਾ।‘ਛਾਲ ਮਾਰ, ਮਤ ਕਿਤੇ ਇਰਾਦਾ ਬਦਲ ਜਾਏ। ਉਸ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਜੋੜ ਪਰਨੇ ਨਾਲ 67<noinclude>{{rh||67}}</noinclude> ftozcuxurti8ncxu4znqd11lar73i2i 222212 222153 2026-06-19T03:43:08Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 222212 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਅੰਤ ਜਦ ਬਹੁ ਸਰ ਤਾਂ ਨਾਰ ੫ ਜ + ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਸਵਰਗ ਅੱਗੇ ਏ। ਕਿਸੇ ਵੇਖਿਆ ਏ ਅੱਗਾ ? ਏਥੇ ਹੀ ਨਰਕ ਸਵਰਗ ਏ। ਚੰਗੀ ਸਾਊ ਸੁਲੱਗ ਔਲਾਦ ਹੋਵੇ, ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਨੂੰਹਾਂ ਹੋਣ, ਚੰਗੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹੋਣ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਵਰਗ ਏ।ਅਤੇ ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਜੀ, ਸਵਰਗ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਤਿੰਨੇ ਪੁੱਤਰ ਤਿੰਨੇ ਨੂੰਹਾਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਹੀਂ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ।" {{gap}}ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਇਕ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਖਿਆਲ ਆਇਆ, ਤਿੰਨਾ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਡੋ-ਅੱਡ ਕੋਠੀਆਂ ਪਾ ਦਿਆਂ। ਕੱਲ ਨੂੰ ਅੱਡ-ਅੱਡ ਹੋਣਗੇ ਤਾਂ ਸੌਖਾ ਰਹੇਗਾ। ਮੈਂ ਘਰ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਿਠਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਕੀ ਸਾਰਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਤਿੰਨੇ ਮੁੰਡੇ ਤਿੰਨੇ ਨੂੰਹਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਕੁੜਮਣੀ ਵੀ ਸਭ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੁੱਸੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣਾ ਏ। ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪਤਾ ਏ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ।ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੁਭਾਵਕ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।” {{gap}}ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੋਲ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਸਨ ਉਹ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ : ਮੈਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਸੱਚ ਹੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹਾਂ।ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹਾਂ ਧੀ ਦੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ “ ਕੀ ਦੱਸਾਂਗਾ ? ਉਹ ਕੀ ਸੋਚਣਗੇ ? ਹੀਣ ਭਾਵਨਾ ਜਾਗੀ। ਇਸ ਹੇਠੀ ਹੱਤਕ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਮਰ ਜਾਣਾ ਠੀਕ ਏ। ਅੱਜ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਲ੍ਹ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਚਾਰ ਛੇ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ। ਫਿਰ ਅੱਜ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ? ਹੁਣੇ ਈ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ? {{gap}}ਉਹ ਉੱਠਿਆ: ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਵੇਖਿਆ; ਘੁਸ-ਮੁਸਾ ਹਨੇਰਾ ਪਸਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਟਿੱਕੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼ਾਂਤ ਇਕਾਂਤ ਸੀ। ਏਦੂੰ ਚੰਗਾ ਵੇਲਾ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਮਿਲੇਗਾ। ਉਸ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਅਖੀਰਲੀ ਪੁਲਾਂਘ ਪੁੱਟੀ ਅਤੇ ਪੁਲ ਦੀ ਮੁੰਡੋਰ ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਹੇਠਾਂ ਝਾਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸ਼ੂਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਗੜਕ-ਗੜਕ ਕੇ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੜਕਦਾ ਪਾਣੀ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਬਣੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਝੱਗ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉੱਬਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਚੰਗਾ ਤਰਾਕ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਢਾਬ ਵਿੱਚ ਜਵਾਨੀ ਪਹਿਰੇ ਉਹ ਮੱਝਾਂ ਨਹਾਉਣ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਪਹਿਰ ਪਹਿਰ ਪੁੱਠੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਤਾਰੀਆਂ ਲਾਈ ਜਾਂਦਾ।‘ਛਾਲ ਮਾਰ, ਮਤ ਕਿਤੇ ਇਰਾਦਾ ਬਦਲ ਜਾਏ। ਉਸ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਜੋੜ ਪਰਨੇ ਨਾਲ<noinclude>{{rh||67}}</noinclude> mbeghnk2g5x5f9r1lma5qtyd5rer4l4 250 73110 222154 2026-06-18T13:10:41Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਦੀ ਮੁੰਡੇਰ ਤੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਹਾਰਿਆ ਥੱਕਿਆ ਟੁੱਟਾ ਪਾਂਧੀ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਲੱਤਾਂ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਕੋਈ ਪੁਲਾਂਘ ਪੁੱਟਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬੱਸ ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ’, ਆਖ ਅੱਗੇ ਨੂੰ ਉਲਰਨਾ ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬੱਸ ! ਉਸ ਆਖਰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222154 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਦੀ ਮੁੰਡੇਰ ਤੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਹਾਰਿਆ ਥੱਕਿਆ ਟੁੱਟਾ ਪਾਂਧੀ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਲੱਤਾਂ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਕੋਈ ਪੁਲਾਂਘ ਪੁੱਟਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬੱਸ ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ’, ਆਖ ਅੱਗੇ ਨੂੰ ਉਲਰਨਾ ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬੱਸ ! ਉਸ ਆਖਰੀ ਭਰਵਾਂ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਖਿੱਚਿਆ।ਅਚਾਨਕ ਕਿਸੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦੀ ਪੰਡ ਪੁਲ ਦੀ ਮੁੰਡੇਰ ਤੇ ਠੋਕ ਦੇ ਕੇ ਰੱਖੀ। ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚੁਫੇਰੇ ਪਸਰਿਆ ਮੌਤ-ਮਹੂਰ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਲਈ ਮਿਥਿਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਰੋਕ ਲਿਆ – ਉੱਨਾ ਚਿਰ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਇਹ ਲੱਕੜਾਂ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਤੁਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਮਿੱਥੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਹੀ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੰਦਾ ਮੁੜਕਾ ਪੂੰਝਦਾ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ। ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚਾਦਰਾ ਖਿੱਚ ਪਰਨੇ ਨਾਲ ਬੰਨੀਆਂ ਪਿੰਜਣੀਆਂ ਢੁੱਕ ਲਈਆਂ। ਉਸ ਬੰਦੇ ਨੇ ਸੰਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਬੁਲਾਈ ਅਤੇ ਮੰਡੇਰ ਤੇ ਲੱਤਾਂ ਲਮਕਾ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਬਾਪੂ ਜੀ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਣਾ ਜੇ ?" ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਹਦੇ ਆਉਣ, ਕੋਲ ਬਹਿਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਚੋਖੀ ਕੋਫਤ ਹੋਈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤਰ, ਜਿਥੇ ਜਾਣਾ ਸੀ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹਾਂ।" ਉਸ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਪਿੰਡ ਤਾਂ ਅਜੇ ਅੱਧਾ ਮੀਲ ਅੱਗੇ ਏ। ਕੀਹਦੇ ਘਰ ਜਾਣਾ ਜੇ ?" ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ ਇਹਨੂੰ ਕਹਾਂ, ਮੈਂ ਅਗਲੇ ਪਿੰਡ ਜਾਣਾ ਏ ।ਫਿਰ ਕਿਤੇ ਇਹ ਭਲਾ ਲੋਕ ਰਾਤ ਕੱਟਣ ਲਈ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਨੂੰ ਨਾ ਕਹਿ ਦੇਵੇ। ਸੱ ਹੀ ਦੱਸਾਂ। ਇਹ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਮੈਂ ਮਿੱਥੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਰੂਪ ਦੇ ਲਵਾਂਗਾ। ਉਸ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਸਰਦਾਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣਾ ਏ।” ਉਸ ਬੰਦੇ ਨੇ ਝੱਟ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਰੁਪਿੰਦਰ ਧੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਓ ?" ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹਾਂ, ਪ੍ਰੀਤਮ ਮੇਰਾ ਦਾਮਾਦ ਏ।” ਅਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਘੁਸ-ਮੁਸੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਉਹਦੀ ਨਿਗਾਹ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹੇ ਪਰਨੇ ਤੇ ਪੈ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਮੁੰਡੇਰ ਤੋਂ ਸਰਕ ਕੇ ਖਲੋਂਦੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਬਾਪੂ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਲੱਤਾਂ ਕਿਉਂ ਬੰਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੇ ?” ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤਰ, ਕਦੀ ਤੁਰਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਤੁਰ-ਤੁਰ ਕੇ ਥੱਕ 68<noinclude>{{rh||68}}</noinclude> bvtk8gv13zxhomaon0j7q8c8q54ywd9 222155 222154 2026-06-18T13:19:43Z Kaur.gurmel 192 222155 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਦੋਵੇਂ ਪਿੰਜਣੀਆਂ ਕੱਸ ਕੇ ਬੰਨ ਲਈਆਂ। ਹੇਠਾਂ ਪਾਣੀ ਗੜਕ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਤੇ ਪੁਲ ਦੀ ਮੁੰਡੇਰ ਤੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਹਾਰਿਆ ਥੱਕਿਆ ਟੁੱਟਾ ਪਾਂਧੀ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਲੱਤਾਂ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਕੋਈ ਪੁਲਾਂਘ ਪੁੱਟਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬੱਸ ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ’, ਆਖ ਅੱਗੇ ਨੂੰ ਉਲਰਨਾ ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬੱਸ ! ਉਸ ਆਖਰੀ ਭਰਵਾਂ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਖਿੱਚਿਆ। ਅਚਾਨਕ ਕਿਸੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦੀ ਪੰਡ ਪੁਲ ਦੀ ਮੁੰਡੇਰ ਤੇ ਠੋਕ ਦੇ ਕੇ ਰੱਖੀ। {{gap}}ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚੁਫੇਰੇ ਪਸਰਿਆ ਮੌਤ-ਮਹੂਰ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਲਈ ਮਿਥਿਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਰੋਕ ਲਿਆ – ਉੱਨਾ ਚਿਰ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਇਹ ਲੱਕੜਾਂ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਤੁਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਮਿੱਥੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਹੀ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੰਦਾ ਮੁੜਕਾ ਪੂੰਝਦਾ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ। ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚਾਦਰਾ ਖਿੱਚ ਪਰਨੇ ਨਾਲ ਬੰਨੀਆਂ ਪਿੰਜਣੀਆਂ ਢੁੱਕ ਲਈਆਂ। {{gap}}ਉਸ ਬੰਦੇ ਨੇ ਸੰਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਬੁਲਾਈ ਅਤੇ ਮੰਡੇਰ ਤੇ ਲੱਤਾਂ ਲਮਕਾ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਬਾਪੂ ਜੀ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਣਾ ਜੇ ?" {{gap}}ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਹਦੇ ਆਉਣ, ਕੋਲ ਬਹਿਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਚੋਖੀ ਕੋਫਤ ਹੋਈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤਰ, ਜਿਥੇ ਜਾਣਾ ਸੀ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹਾਂ।" {{gap}}ਉਸ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਪਿੰਡ ਤਾਂ ਅਜੇ ਅੱਧਾ ਮੀਲ ਅੱਗੇ ਏ। ਕੀਹਦੇ ਘਰ ਜਾਣਾ ਜੇ ?" {{gap}}ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ ਇਹਨੂੰ ਕਹਾਂ, ਮੈਂ ਅਗਲੇ ਪਿੰਡ ਜਾਣਾ ਏ ।ਫਿਰ ਕਿਤੇ ਇਹ ਭਲਾ ਲੋਕ ਰਾਤ ਕੱਟਣ ਲਈ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਨੂੰ ਨਾ ਕਹਿ ਦੇਵੇ। ਸੱ ਹੀ ਦੱਸਾਂ। ਇਹ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਮੈਂ ਮਿੱਥੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਰੂਪ ਦੇ ਲਵਾਂਗਾ। {{gap}}ਉਸ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਸਰਦਾਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣਾ ਏ।” {{gap}}ਉਸ ਬੰਦੇ ਨੇ ਝੱਟ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਰੁਪਿੰਦਰ ਧੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਓ ?" {{gap}}ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹਾਂ, ਪ੍ਰੀਤਮ ਮੇਰਾ ਦਾਮਾਦ ਏ।” {{gap}}ਅਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਘੁਸ-ਮੁਸੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਉਹਦੀ ਨਿਗਾਹ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹੇ ਪਰਨੇ ਤੇ ਪੈ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਮੁੰਡੇਰ ਤੋਂ ਸਰਕ ਕੇ ਖਲੋਂਦੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਬਾਪੂ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਲੱਤਾਂ ਕਿਉਂ ਬੰਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੇ ?” {{gap}}ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤਰ, ਕਦੀ ਤੁਰਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਤੁਰ-ਤੁਰ ਕੇ ਥੱਕ<noinclude>{{rh||68}}</noinclude> b5uwir5l4zg2mh1ms62rby15ny1fv72 250 73111 222156 2026-06-18T13:22:25Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਗਿਆ ਹਾਂ। ਪਿੰਜਣੀਆਂ ਦੁਖਦੀਆਂ ਨੇ। ਜਰਾ ਅਰਾਮ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਬੰਨੀਆਂ ਨੇ।” {{gap}}ਉਸ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਪੁਲ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਬੈਠੇ ਓ ?” ਉਹਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਕਲਾਵਾ ਭਰ ਕੇ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222156 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਗਿਆ ਹਾਂ। ਪਿੰਜਣੀਆਂ ਦੁਖਦੀਆਂ ਨੇ। ਜਰਾ ਅਰਾਮ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਬੰਨੀਆਂ ਨੇ।” {{gap}}ਉਸ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਪੁਲ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਬੈਠੇ ਓ ?” ਉਹਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਕਲਾਵਾ ਭਰ ਕੇ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਪੁਲ ਦੀ ਬੜੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲੱਤਾਂ ਤੇ ਬੈਠੇ ਪਰਨੇ ਦੀਆਂ ਪੀਚੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਖੋਹਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰੀ ਗਿਆ। {{gap}}“ਬਾਪੂ ਜੀ, ਮੈਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਲਾਗੀ ਆਂ। ਸ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਮੇਰੇ ਤੇ ਬੜੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਨੇ।ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਗਿਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਧੀ ਰੁਪਿੰਦਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦੇਣ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਧੀ ਰੂਪੀ ਦੀ ਬਰਾਤ ਗਈ ਅਤੇ ਜਦ ਧੀ ਰੁਪਿੰਦਰ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦੇਣ ਮੈਂ ਹੀ ਗਿਆ ਸੀ। {{gap}}ਉਸ ਪਰਨਾ ਖੋਹਲ ਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਘੁੱਟਦਾ ਬੋਲੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਬਾਪੂ ਜੀ, ਪੈਦਲ ਕਿਉਂ ਆਏ ! ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਏ ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕੀ ਘਾਟਾ ਏ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਾਂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਰੰਗ ਲਾਏ ਹੋਏ ਨੇ 1 ਚਾਰ-ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਿਲਾਂ ਵਰਗੇ ਘਰ ਹਵੇਲੀਆਂ, ਜਮੀਨਾਂ ਫਿਰ ਰੁਪਿੰਦਰ ਵਰਗੀ ਸਾਊ ਸੁਘੜ ਧੀ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਾਂ ਦਾਤੇ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਭਾਗ ਲਾਏ ਹੋਏ ਨੇ।” ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਚੋ ਪਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਪੂੰਝਦਾ ਬੋਲੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਛਲਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। - {{gap}}“ਬਾਪੂ ਜੀ, ਮੇਰੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਾ ਹੋਈ – ਨਾ ਪੁੱਤਰ, ਨਾ ਧੀ। ਘਰਵਾਲੀ ਔਲਾਦ ਨੂੰ ਤਰਸਦੀ ਮਰ ਗਈ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਧੱਕੇ ਖਾਣ ਨੂੰ। ਜੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਸੁੱਖ ਦੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਿਹਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ, ਕੋਈ ਧੀ ਦੇ ਦਿੰਦਾ।” {{gap}}ਪਿੰਡ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਸਕੂਟਰ ਦੀ ਲਾਈਟ ਹਨੇਰਾ ਚੀਰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਕੂਟਰ ਦੀ ਲਾਈਟ ਪੁਲ ਨੂੰ ਟਕਰਾਈ। ਉਸ ਉੱਠਦੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਬਾਪੂ ਜੀ, ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਕੋਹਰ ਏ, ਕੇਹਰੂ ਕਰਮੇ ਦਾ, ਤੁਹਾਡਾ ਲਾਗੀ।" ਪੁਲ ਤੇ ਆਏ ਸਕੂਟਰ ਨੂੰ ਉਸ ਹੱਥ ਦੇ ਕੇ ਰੋਕਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਪੰਮਾ ਏ {{gap}}ਸਕੂਟਰ ਖੜਾਂਦਿਆਂ ਉਸ ਕਿਹਾ, “ਹਾਂ, ਚਾਚਾ {{gap}}ਕੋਹਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਚੱਲਿਆ ਏ ”<noinclude>{{rh||69}}</noinclude> 4o01ulwe3vqcwgd93pekg6mkyk6t6be 222157 222156 2026-06-18T13:24:13Z Kaur.gurmel 192 222157 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਗਿਆ ਹਾਂ। ਪਿੰਜਣੀਆਂ ਦੁਖਦੀਆਂ ਨੇ। ਜਰਾ ਅਰਾਮ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਬੰਨੀਆਂ ਨੇ।” {{gap}}ਉਸ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਪੁਲ ਦੇ ਬਨੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਬੈਠੇ ਓ ?” ਉਹਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਕਲਾਵਾ ਭਰ ਕੇ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਪੁਲ ਦੀ ਬੜੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲੱਤਾਂ ਤੇ ਬੈਠੇ ਪਰਨੇ ਦੀਆਂ ਪੀਚੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਖੋਹਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰੀ ਗਿਆ। {{gap}}“ਬਾਪੂ ਜੀ, ਮੈਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਲਾਗੀ ਆਂ। ਸ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਮੇਰੇ ਤੇ ਬੜੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਨੇ।ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਗਿਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਧੀ ਰੁਪਿੰਦਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦੇਣ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਧੀ ਰੂਪੀ ਦੀ ਬਰਾਤ ਗਈ ਅਤੇ ਜਦ ਧੀ ਰੁਪਿੰਦਰ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦੇਣ ਮੈਂ ਹੀ ਗਿਆ ਸੀ। {{gap}}ਉਸ ਪਰਨਾ ਖੋਹਲ ਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਘੁੱਟਦਾ ਬੋਲੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਬਾਪੂ ਜੀ, ਪੈਦਲ ਕਿਉਂ ਆਏ ! ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਏ ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕੀ ਘਾਟਾ ਏ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਾਂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਰੰਗ ਲਾਏ ਹੋਏ ਨੇ 1 ਚਾਰ-ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਿਲਾਂ ਵਰਗੇ ਘਰ ਹਵੇਲੀਆਂ, ਜਮੀਨਾਂ ਫਿਰ ਰੁਪਿੰਦਰ ਵਰਗੀ ਸਾਊ ਸੁਘੜ ਧੀ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਾਂ ਦਾਤੇ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਭਾਗ ਲਾਏ ਹੋਏ ਨੇ।” ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਚੋ ਪਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਪੂੰਝਦਾ ਬੋਲੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਛਲਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। - {{gap}}“ਬਾਪੂ ਜੀ, ਮੇਰੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਾ ਹੋਈ – ਨਾ ਪੁੱਤਰ, ਨਾ ਧੀ। ਘਰਵਾਲੀ ਔਲਾਦ ਨੂੰ ਤਰਸਦੀ ਮਰ ਗਈ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਧੱਕੇ ਖਾਣ ਨੂੰ। ਜੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਸੁੱਖ ਦੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਿਹਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ, ਕੋਈ ਧੀ ਦੇ ਦਿੰਦਾ।” {{gap}}ਪਿੰਡ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਸਕੂਟਰ ਦੀ ਲਾਈਟ ਹਨੇਰਾ ਚੀਰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਕੂਟਰ ਦੀ ਲਾਈਟ ਪੁਲ ਨੂੰ ਟਕਰਾਈ। ਉਸ ਉੱਠਦੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਬਾਪੂ ਜੀ, ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਕੋਹਰ ਏ, ਕੇਹਰੂ ਕਰਮੇ ਦਾ, ਤੁਹਾਡਾ ਲਾਗੀ।" ਪੁਲ ਤੇ ਆਏ ਸਕੂਟਰ ਨੂੰ ਉਸ ਹੱਥ ਦੇ ਕੇ ਰੋਕਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਪੰਮਾ ਏ {{gap}}ਸਕੂਟਰ ਖੜਾਂਦਿਆਂ ਉਸ ਕਿਹਾ, “ਹਾਂ, ਚਾਚਾ {{gap}}ਕੋਹਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਚੱਲਿਆ ਏਂ?”{{nop}}<noinclude>{{rh||69}}</noinclude> dy8jwb5tbq0j5m4r55cq9epfe443iq6 250 73112 222158 2026-06-18T13:28:51Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "{{gap}}ਪੰਮੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹਾਂ ਚਾਚਾ, ਅੱਜ ਸ਼ਹਿਰ ਗਏ ਸੀ। ਖੇਤ ਵੱਲ ਜਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਗੇੜਾ ਹੀ ਮਾਰ ਆਵਾਂ।” {{gap}}ਕੇਹਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਆਹ ਰੁਪਿੰਦਰ ਧੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਤੱਕ ਛੱਡ ਆ।" {{gap}}ਪੰਮੇ ਨੇ ਸਕ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222158 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>{{gap}}ਪੰਮੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹਾਂ ਚਾਚਾ, ਅੱਜ ਸ਼ਹਿਰ ਗਏ ਸੀ। ਖੇਤ ਵੱਲ ਜਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਗੇੜਾ ਹੀ ਮਾਰ ਆਵਾਂ।” {{gap}}ਕੇਹਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਆਹ ਰੁਪਿੰਦਰ ਧੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਤੱਕ ਛੱਡ ਆ।" {{gap}}ਪੰਮੇ ਨੇ ਸਕੂਟਰ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ। ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਨਾ-ਨਾ ਕਰਦੇ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਕੂਟਰ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਉਸ ਕਿਹਾ, “ਨਹੀਂ ਪੁੱਤਰ, ਤੁਸੀਂ ਜਾਓ। ਮੈਂ ਆਪੇ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।' {{gap}}ਪਰ ਜਦ ਪੰਮੇ ਨੇ ਸਿੱਧਾ ਬਿਠਾਣ ਲਈ ਹੱਥ ਲਾਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤਪ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੰਮੇ ਨੇ ਕਿੱਕ ਮਾਰ ਕੇ ਸਕੂਟਰ ਸਟਾਰਟ ਕੀਤਾ ਤੇ ਧੂੜ ਉਡਾਂਦਾ ਹਨੇਰਾ ਚੀਰਦਾ ਸਕੂਟਰ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਕੇਹਰ ਪੁਲ ਤੇ ਖਲੋਤਾ ਧੂੜ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਗੁੰਮ ਹੁੰਦੀ ਸਕੂਟਰ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਲਾਲ ਬੱਤੀ ਵੇਂਹਦਾ ਰਿਹਾ। {{gap}}ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਤਾਪ ਦੀ ਘੂਕੀ ਅਤੇ ਬੇਸੁਰਤੀ ਵਿੱਚ ਮਰੋੜੇ ਮਾਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਦੇਹ ਤੋੜਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹਦੀ ਮੋਹ-ਮੱਤੀ ਧੀ ਰੂਪੀ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦਰਦ ਭਰੀ ਹਮਦਰਦੀ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਾਰਦੀ ਰਹੀ। ਹਮਦਰਦੀ ਜਿਹੜੀ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਸਿਰਫ ਇਸਤਰੀ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਬਖਸ਼ੀ ਏ। ਚਾਹੇ ਧੀ, ਭੈਣ, ਮਾਂ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਵੇ। {{gap}}ਰੁਪਿੰਦਰ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਜਠਾਣੀਆਂ ਸੱਸ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਤੇ ਕਦੀ ਅੰਗੂਰ ਦਾ ਪਾਊਡਰ ਕਦੀ ਨਿੰਬੂ ਦਾ ਰਸ ਘੋਲ ਘੋਲ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਅਤੇ ਰੂਪੀ ਚਿਮਚੇ ਪਿਤਾ ਦੋ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੀ ਰਹੀ।ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉਹਦੇ ਉੱਤੋ ਉਲਰਿਆ ਰਿਹਾ। ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਜਾਗ ਕੇ ਕੱਟੀ। ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਤਾਪ ਕੁੱਝ ਟੁੱਟਾ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਸੌਂ ਗਿਆ। {{gap}}ਚੋਖੇ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹੇ ਉਹਦੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲੀ। ਸੰਘ ਸੁੱਕਾ ਸੀ। ਟੇਬਲ ਤੇ ਪਏ ਪਾਣੀ ਦੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਲਈ ਉਸ ਗਲਾਸ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾਇਆ ਤਾਂ ਕੰਬਦੇ ਹੱਥ ਨੇ ਗਲਾਸ ਫਰਸ਼ ਵੱਲ ਰੋੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਖੜਕਾ ਸੁਣ ਕੇ ਰੂਪੀ ਦੀ ਜਠਾਣੀ ਆਈ ਅਤੇ ਗਲਾਸ ਧੇ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਦੋ ਘੁੱਟ ਸੰਘ ਗਿੱਲਾ ਹੀ ਕਰਨ ਲਈ ਪੀਤਾ। ਦੋ ਸਰਾਹਣਿਆਂ ਦੀ ਢਾਹ ਲਵਾ ਉਸ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਿਠਾਇਆ।<noinclude>{{rh||70}}</noinclude> 9cjip6s7irc1g5uquky6v8m53ql4jxu 222160 222158 2026-06-18T13:34:42Z Kaur.gurmel 192 222160 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>{{gap}}ਪੰਮੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹਾਂ ਚਾਚਾ, ਅੱਜ ਸ਼ਹਿਰ ਗਏ ਸੀ। ਖੇਤ ਵੱਲ ਜਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਗੇੜਾ ਹੀ ਮਾਰ ਆਵਾਂ।” {{gap}}ਕੇਹਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਆਹ ਰੁਪਿੰਦਰ ਧੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਤੱਕ ਛੱਡ ਆ।" {{gap}}ਪੰਮੇ ਨੇ ਸਕੂਟਰ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ। ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਨਾ-ਨਾ ਕਰਦੇ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਕੂਟਰ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਉਸ ਕਿਹਾ, “ਨਹੀਂ ਪੁੱਤਰ, ਤੁਸੀਂ ਜਾਓ। ਮੈਂ ਆਪੇ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।' {{gap}}ਪਰ ਜਦ ਪੰਮੇ ਨੇ ਸਿੱਧਾ ਬਿਠਾਣ ਲਈ ਹੱਥ ਲਾਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤਪ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੰਮੇ ਨੇ ਕਿੱਕ ਮਾਰ ਕੇ ਸਕੂਟਰ ਸਟਾਰਟ ਕੀਤਾ ਤੇ ਧੂੜ ਉਡਾਂਦਾ ਹਨੇਰਾ ਚੀਰਦਾ ਸਕੂਟਰ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਕੇਹਰ ਪੁਲ ਤੇ ਖਲੋਤਾ ਧੂੜ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਗੁੰਮ ਹੁੰਦੀ ਸਕੂਟਰ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਲਾਲ ਬੱਤੀ ਵੇਂਹਦਾ ਰਿਹਾ। {{gap}}ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਤਾਪ ਦੀ ਘੂਕੀ ਅਤੇ ਬੇਸੁਰਤੀ ਵਿੱਚ ਮਰੋੜੇ ਮਾਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਦੇਹ ਤੋੜਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹਦੀ ਮੋਹ-ਮੱਤੀ ਧੀ ਰੂਪੀ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦਰਦ ਭਰੀ ਹਮਦਰਦੀ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਾਰਦੀ ਰਹੀ। ਹਮਦਰਦੀ ਜਿਹੜੀ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਸਿਰਫ ਇਸਤਰੀ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਬਖਸ਼ੀ ਏ। ਚਾਹੇ ਧੀ, ਭੈਣ, ਮਾਂ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਵੇ। {{gap}}ਰੁਪਿੰਦਰ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਜਠਾਣੀਆਂ ਸੱਸ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਤੇ ਕਦੀ ਅੰਗੂਰ ਦਾ ਪਾਊਡਰ ਕਦੀ ਨਿੰਬੂ ਦਾ ਰਸ ਘੋਲ ਘੋਲ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਅਤੇ ਰੂਪੀ ਚਿਮਚੇ ਪਿਤਾ ਦੋ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੀ ਰਹੀ।ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉਹਦੇ ਉੱਤੋ ਉਲਰਿਆ ਰਿਹਾ। ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਜਾਗ ਕੇ ਕੱਟੀ। ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਤਾਪ ਕੁੱਝ ਟੁੱਟਾ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਸੌਂ ਗਿਆ। {{gap}}ਚੋਖੇ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹੇ ਉਹਦੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲੀ। ਸੰਘ ਸੁੱਕਾ ਸੀ। ਟੇਬਲ ਤੇ ਪਏ ਪਾਣੀ ਦੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਲਈ ਉਸ ਗਲਾਸ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾਇਆ ਤਾਂ ਕੰਬਦੇ ਹੱਥ ਨੇ ਗਲਾਸ ਫਰਸ਼ ਵੱਲ ਰੋੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਖੜਕਾ ਸੁਣ ਕੇ ਰੂਪੀ ਦੀ ਜਠਾਣੀ ਆਈ ਅਤੇ ਗਲਾਸ ਧੇ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਦੋ ਘੁੱਟ ਸੰਘ ਗਿੱਲਾ ਹੀ ਕਰਨ ਲਈ ਪੀਤਾ। ਦੋ ਸਰਾਹਣਿਆਂ ਦੀ ਢਾਹ ਲਵਾ ਉਸ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਿਠਾਇਆ।{{nop}}<noinclude>{{rh||70}}</noinclude> apnlqjz9l0i2yzb407fragqa7v5jvka 250 73113 222159 2026-06-18T13:33:31Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "{{gap}}ਉਸ ਮੱਧਮ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਪੁੱਛਿਆ, “ਧੀਏ, ਹੋਰ ਘਰ ਦੇ ਜੀ?” {{gap}}ਉਸ ਕਿਹਾ, “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਆ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਤੁਸੀਂ ਬੈਠ ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਖਾਣ ਲਈ ਲਿਆਵਾਂ। ਫਿਰ ਦੱਸਦੀ ਆਂ ਆ ਕੇ।" ਅਤੇ ਉਸ ਰਸੋਈ ਵੱਲ ਗਈ ਤੇ ਕਟੋਰੀ ਵਿਚ ਸਾਬੂਦ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222159 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>{{gap}}ਉਸ ਮੱਧਮ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਪੁੱਛਿਆ, “ਧੀਏ, ਹੋਰ ਘਰ ਦੇ ਜੀ?” {{gap}}ਉਸ ਕਿਹਾ, “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਆ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਤੁਸੀਂ ਬੈਠ ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਖਾਣ ਲਈ ਲਿਆਵਾਂ। ਫਿਰ ਦੱਸਦੀ ਆਂ ਆ ਕੇ।" ਅਤੇ ਉਸ ਰਸੋਈ ਵੱਲ ਗਈ ਤੇ ਕਟੋਰੀ ਵਿਚ ਸਾਬੂਦਾਣੇ ਦੀ ਬਣੀ ਖੀਰ ਲੈ ਕੇ ਆਈ। ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਲਓ ਖਾਓ।” ਅਤੇ ਉਸ ਚਮਚ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾਂਦਿਆ ਕਿਹਾ, “ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਕੋਈ ਮੰਦ ਭਾਗੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰ ਗਈ ਏਂ। ਸਾਡੇ ਉਧਰ ਗਏ ਸੀ। ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਹੋਣ ਨੇ। {{gap}}ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖੀਰ ਦਾ ਚਮਚ ਖਾਧਾ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਘਟਿਆ ਏ।” {{gap}}ਤਾਂ ਉਸ ਦੂਜਾ ਚਮਚ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾਉਂਦਿਆ ਕਿਹਾ, “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਲਾਗੀ ਸੀ ਚਾਚਾ ਕੋਹਰ, ਕਰਮੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੋਹਰ {{gap}}ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੂਜਾ ਚਮਚ ਖੀਰ ਦਾ ਗਲੇ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਲੰਘਾਇਆ ਤੇ ਧੁੰਦਲੀ ਜਿਹੀ ਨਜਰ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। “ਹਾਂ ਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਹੋਇਆ ਕੋਹਰੇ ਨੂੰ?' {{gap}}ਉਸ ਤੀਜਾ ਚਮਚ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਕੋਲ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਨਹਿਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਮਰਿਆ ਵਿਚਾਰਾ। ਪੁਲ ਤੋ ਉਹਦੇ ਕੱਪੜੇ, ਜੁੱਤੀ ਤੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦੀ ਪੰਡ ਪਈ ਸੀ। ਪੰਮਾ ਸਕੂਟਰ ਤੇ ਖੇਤ ਨੂੰ ਗਿਆ ਤੇ ਆ ਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ। ਵਿਚਾਰਾ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਔਲਾਦ ਨੂੰ ਤਰਸਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਔਲਾਦ ਨੂੰ ਤਰਸਦੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਮਰ ਗਈ। ਰਾਤੀਂ ਆਪ ਡੁੱਬ ਮਰਿਆ।" ਉਸ ਚੌਥਾ ਚਮਚ ਭਰਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਨਹਿਰ ਖੰਘਾਲਦੇ ਰਹੇ ਪਰ ਪਹਿਰ ਦੇ ਤੜਕੇ ਉਹਦੀ ਲਾਸ਼ ਮਿਲੀ। ਪਿਤਾ ਜੀ, ਦੋਵੇਂ ਲੱਤਾਂ ਪੈਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਪਰਨੇ ਨਾਲ ਕੱਸ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।” {{gap}}ਚੌਥਾ ਚਮਚ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੂੰਹ ਕੋਲੋਂ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਵੇਖਿਆ ਉਹਦਾ ਪਰਨਾ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਧੁੰਦਲੀ ਜਿਹੀ ਰਾੜ ਦੀ ਯਾਦ ਆਈ। ਪਰਨਾ ਤਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਖੋਹਲ ਉਸ ਆਪਣੇ ਮੋਢੇ ਤੇ ਰੱਖ ਲਿਆ ਸੀ। {{gap}}ਉਹ ਨਿੱਸਲ ਹੋ ਕੇ ਲੇਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੇਹਿੱਸ਼ ਥੱਕੇ ਕੰਬਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਖੇਸੀ ਖਿੱਚ ਕੇ ਮੂੰਹ ਢੱਕ ਲਿਆ।ਘਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਘਰ ਪਰਤ ਆਏ ਸਨ। {{gap}}ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਬੇਟਾ, ਗੱਡੀ ਕੱਢੀ। ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਜਾ ਕੋ ਦਵਾਈ ਦਵਾ ਲਿਆਓ। {{gap}}ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ ਜੀਪ ਕੱਢੀ।<noinclude>{{rh||71}}</noinclude> osb0boi6gdtloghzbs3z794oep5pkei 250 73114 222161 2026-06-18T13:38:06Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "{{gap}}ਰੂਪੀ ਨੇ ਜਠਾਣੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਭੈਣ ਜੀ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਉੱਠੇ ਕਿ ਨਹੀਂ?” {{gap}}ਜਠਾਣੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ‘ਉੱਠੇ ਸਨ. ਮੈਂ ਸਾਬੂਦਾਣੇ ਦੀ ਖੀਰ ਬਣਾ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਤਿੰਨ ਚਮਚੇ ਖਾ ਕੇ ਫਿਰ ਲੇਟ ਗਏ।” {{gap}}ਰੂਪੀ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮੰਜੇ ਕੋਲ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222161 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>{{gap}}ਰੂਪੀ ਨੇ ਜਠਾਣੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਭੈਣ ਜੀ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਉੱਠੇ ਕਿ ਨਹੀਂ?” {{gap}}ਜਠਾਣੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ‘ਉੱਠੇ ਸਨ. ਮੈਂ ਸਾਬੂਦਾਣੇ ਦੀ ਖੀਰ ਬਣਾ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਤਿੰਨ ਚਮਚੇ ਖਾ ਕੇ ਫਿਰ ਲੇਟ ਗਏ।” {{gap}}ਰੂਪੀ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮੰਜੇ ਕੋਲ ਗਈ। ਬੜੇ ਹਿਤ ਨਾਲ ਖੇਸੀ ਵਿਚ ਮੂੰਹ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਉੱਠੋ ਦਵਾਈ ।” ਉਹ ਅਗੇ ਕੁੱਝ ਨਾ ਬੋਲੀ।ਉਸ ਚੋਖੇ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਖੇਸੀ ਵਿਚੋਂ ਮੂੰਹ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਤਾਂ ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਬਿੰਬ ਹੋਈਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। {{gap}}ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਆਂਢ-ਗੁਵਾਂਢ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਆਏ। ਸਭ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪਰਲ ਪਰਲ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਰੁਪਿੰਦਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੱਪ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਾ ਚੋਈ। ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਖੂਨ ਉਤਰ ਆਇਆ ਸੀ। ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੂਹ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਚੰਗਿਆੜੇ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਸਨ। {{gap}}ਕਰਬ, ਪੀੜ, ਕਰੋਧ ਉਹਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਛਲਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਪਲਕ ਝਪਕ ਇੱਕ ਟਿੱਕ ਦੂਰ ਕਿਤੇ ਝਾਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਕਠੋਰ ਚੰਡਕਾ ਦਾ ਪਰਚੰਡ ਰੂਪ ਧਾਰੀ ਬੈਠੀ ਸੀ। {{center|{{rule|12em}}}}<noinclude>{{rh||72}}</noinclude> a3s07vii5ni2rrzeichi3ttzqjite51 250 73115 222162 2026-06-18T13:38:53Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਸੁਮਿਤਰਾਂ ਖੇਤ ਵਿਚੋਂ ਅੱਧਾ ਕੋਹ ਪੈਂਡਾ ਰਵਾਂ ਰਵੀਂ ਤੁਰਿਆ ਮੈਂ ਨਦੀ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਅਤੇ ਹਨੇਰਾ ਹੋਰ ਵੀ ਗੂਹੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਣ ਰੁਖਾਂ, ਖਜੂਰਾਂ, ਵਣਾ, ਢੱਕਾਂ, ਕਰੀਰਾਂ, ਕੇਂਦੂਆਂ, ਜੰਡਾ, ਰੇਰੂ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222162 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਸੁਮਿਤਰਾਂ ਖੇਤ ਵਿਚੋਂ ਅੱਧਾ ਕੋਹ ਪੈਂਡਾ ਰਵਾਂ ਰਵੀਂ ਤੁਰਿਆ ਮੈਂ ਨਦੀ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਅਤੇ ਹਨੇਰਾ ਹੋਰ ਵੀ ਗੂਹੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਣ ਰੁਖਾਂ, ਖਜੂਰਾਂ, ਵਣਾ, ਢੱਕਾਂ, ਕਰੀਰਾਂ, ਕੇਂਦੂਆਂ, ਜੰਡਾ, ਰੇਰੂਆਂ ਅਤੇ ਹੱਸ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਲ ਖਾਂਦੀ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਠਖੇਲੀਆਂ ਕਰਦਾ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਕਾਲੀ ਸਿਆਹੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਘੁਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਲ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਮੋਟੀ ਰਜਾਈ ਨੇ ਪੂਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹਨੇਰਾ ਗਾੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਖੇਤ ਵਿਚੋਂ ਤੁਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਨਦੀ ਤੱਕ ਜਾਂਦਿਆਂ ਜਾਂ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਾਂਦਿਆਂ ਪਰਭਾਤ ਹੋ ਜਾਏਗੀ। ਅਤੇ ਪੋਹ ਫਟਦੇ ਫਟਾਂਦੇ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕੋਹ ਲੰਘ ਜਾਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੜਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਮੰਜ਼ਲ ਤੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚਾਂਗਾ ਪਰ ਗਾਹੜੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਕੱਸੀ ਹੋਈ ਗਿਲਤੀ ਨੇ ਹਿਸਾਬ ਲਾਣ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ। ਰੋਜ਼ ਰਾਤ ਨੂੰ ਰੜੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਚੰਗਾ ਹਿਸਾਬ ਸੀ। ਪਰ ਅਜ ਤਾਰੇ ਨਾ ਦਿਸਣ ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਕਰਕੇ ਸਭ ਹਿਸਾਬ ਗੁੱਡ ਮੱਡ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਪੈਰੀਂ ਪੌੜੀ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਲਾਹੀ, ਚਾਦਰ ਮੋਢੇ ਤੇ ਰੱਖੀ, ਸੋਟੀ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਟੋਹਿਆ ਗੋਡੇ ਗੋਡੇ ਕਿਤੇ ਮੋਟੇ ਪਟ ਪਾਣੀ 'ਚੋਂ ਲੰਘ ਦੂਜੇ ਕੰਢੇ ਆ ਗਿਆ। ਏਧਰ ਜੰਗਲ ਹੋਰ ਵੀ ਸੰਘਣਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹਨੇਰਾ ਹੋਰ ਵੀ ਗਾੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਘਾਹ ਨਾਲ ਪੈਰ ਪੂੰਝੇ, ਜੁੱਤੀ ਪਾਈ ਅਤੇ ਸੰਘਣੇ ਹਨੇਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹੋ ਤੁਰਿਆ। ਰਾਹ ਖੇਹੜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਨਾ<noinclude>{{rh||73}}</noinclude> eurwyphmyojx54vrmb9e3ill3h7yc3a 250 73116 222163 2026-06-18T14:13:26Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "--....... o lieul' i, ਰੂਹ ਵਜੇ ਤਕ ਸੁਧ ਹੈ। ਉਂਝ ਵੀ ਮੈਂ ਇਸ ਜੰਗਲ ਬਾਰੇ ਬੋਝੌਤਾ ਹੀ ਸਾਂ। ਪੂਰੇ ਮਾਹੌਲ ਤੋ ਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਉਤੇ ਮੌਤ ਵਰਗੀ ਚੁੱਪ ਉਦਾਸੀ ਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਪੂਰਾ ਜੁੱਸਾ ਮੱਧਿਆ ਮੱਧਿਆ ਤੇ ਸਭ ਅੰਗ ਥੱਕੇ ਥੱਕੇ ਸ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222163 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>--....... o lieul' i, ਰੂਹ ਵਜੇ ਤਕ ਸੁਧ ਹੈ। ਉਂਝ ਵੀ ਮੈਂ ਇਸ ਜੰਗਲ ਬਾਰੇ ਬੋਝੌਤਾ ਹੀ ਸਾਂ। ਪੂਰੇ ਮਾਹੌਲ ਤੋ ਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਉਤੇ ਮੌਤ ਵਰਗੀ ਚੁੱਪ ਉਦਾਸੀ ਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਪੂਰਾ ਜੁੱਸਾ ਮੱਧਿਆ ਮੱਧਿਆ ਤੇ ਸਭ ਅੰਗ ਥੱਕੇ ਥੱਕੇ ਸਨ।ਰਾਤ ਦਾ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਮੈਂ ਜਾਗੋ ਮੀਟੀ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਕਢਿਆ ਸੀ। ਉਂਜ ਤਾਂ ਹਰ ਰਾਤ ਦਾ ਮੇਰਾ ਏਹੋ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੀ- ਪਿੰਡੋਂ ਚੋਖੀ ਦੂਰ ਜੰਗਲ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਖੇਤ ਦੀ ਰਾਖੀ ਅਤੇ ਸੁੰਨ ਇਕਾਂਤ ਚਾਰ ਥੰਮੀਆਂ ਗੱਡ ਕੇ ਬਣਾਏ ਦੋ ਪੀਹੜੀਆਂ ਜੇਡੇ ਲੰਮੇ ਚੌੜੇ ਮਨ੍ਹੇ ( ਮਚਾਨ) ਉਤੇ ਕਦੀ ਲੱਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਲਮਕਾ ਕੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਗੋਡੇ ਢਿੱਡ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਬੀਤੇ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ, ਸੋਚਾਂ ਅਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਂ ਤਰੀਂ ਜਾਣਾ, ਬੀਤੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਤੜਪਣ ਅਤੇ ਅੱਖ ਲਗਣ ਤੇ ਸੁਫਨੇ ਵੱਸ ਹੋ ਦੂਰ ਰਹਿ ਗਈ ਜਾਂ ਖੁੱਸ ਗਈ ਜੰਮਣ ਭੋਂ ਵਿਚ ਜਾ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ।ਦਿਨੋ ਖਿਆਲਾਂ ਵਿਚ ਸਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਰਹਿ ਗਈ ਜਸਪਾਲ ਦਾ ਦੁੱਖ ਛਾਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਉਹ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਤੇ ਮੈਂ ਨਿਰਾ ਨਿਰਾ ਚਿਰ ਸਹਿਮਿਆਂ ਉਡਿਆ ਜਿਹਾ ਅੱਖਾਂ ਪੂੰਝੀ ਜਾਂਦਾ। ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੋਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਕਿਥੇ ਸੀ ! ਕਿਸ ਹਾਲ ਸੀ ? ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਜਿਥੇ ਉਹ ਤੇ ਮੈਂ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਰਹੇ ਸਾਂ। ਉਹਦਾ ਮੈਂ ਅੱਗੋਂ ਪਤਾ ਨਾ ਲਗਣਾ ਹੀ ਮੇਰੀ ਪੀੜ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਖਿਝ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਬੇਬਸੀ, ਯਾਦਾਂ ਕੱਸਕਾਂ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਹੀ ਪੱਲੇ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਯਾਰ ਪਿਆਰ ਮੌਜ ਬਹਾਰ ਘਰ ਬਾਰ ਕੁੱਝ ਵੀ ਤਾਂ ਪੱਲੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਕਿੰਨਾ ਬੇਫਿਕਰੀ ਦਾ ਪੰਧ ਸੀ। ਹੱਸਣਾ, ਖੇਡਣਾ, ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ, ਬਾਲ ਪ੍ਰੇਮੀ ਮਿੱਤਰ ਸਭ ਖੁੱਸ ਖੁਸਾ ਗਏ ਸਨ ਜਾਂ ਵਿੱਛੜ ਗਏ ਸਨ। ਘਰ ਦੀ ਬੇੜੀ ਦੇ ਠੰਡੇ ਸੁਲਝੇ ਮਲਾਹ, ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਖੋਹ ਲਏ ਸਨ ਅਤੇ 5ਵੇਂ ਮਲਾਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਕਿਸ਼ਤੀ ਤੋਰਨ ਦਾ ਵਲ ਸੀ ਨਾ ਵੰਝ ਚੱਪੂ ਲਾਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਲੀਕਾ। ਨਵੇਂ ਮਲਾਹਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸੁਭਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਦਾ ਅਤੇ ਘਰ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਏਨਾ ਸ੍ਰੀ ਸੰਬੰਧ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮੱਝ ਦੇ ਕੱਟੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੇਰਾ ਘਰ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਏ ? ", ਤਾਂ ਕੱਟੇ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਏਹਨਾਂ ਦੀ ਮੱਝ ਪਸਮਾ ਦੇਂਦਾਂ ਅਤੇ<noinclude>{{rh||74}}</noinclude> 7rkmihdublc0s7p6aw81fgt5b2xja8l 250 73117 222170 2026-06-18T16:55:13Z Jalseerat Aman 2446 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਮੈਂ ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਝਾਮਕਾਮਾ |HU' les no u uui ਰਹੀ ਸੀ।ਉਸ ਤਰਲੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, ‘ਚੰਨੇ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਂ ਆਖ। ਮਾਂ ਆਖ, ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਵੱਟ ਰਿਹਾ ਏ।” ਮੇਰੇ ਔਜਾਣ ਮਨ ਉੱਤੇ ਉਹਦੀ ਦਰਦ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਭੈਭੀਤ ਅਸਰ ਸੀ ਅਤੇ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222170 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jalseerat Aman" /></noinclude>ਮੈਂ ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਝਾਮਕਾਮਾ |HU' les no u uui ਰਹੀ ਸੀ।ਉਸ ਤਰਲੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, ‘ਚੰਨੇ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਂ ਆਖ। ਮਾਂ ਆਖ, ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਵੱਟ ਰਿਹਾ ਏ।” ਮੇਰੇ ਔਜਾਣ ਮਨ ਉੱਤੇ ਉਹਦੀ ਦਰਦ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਭੈਭੀਤ ਅਸਰ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਅਜੇ ਵੀ ਗੁੰਮ ਸੁੰਮ ਸਾਂ ਪਰ ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਡੂੰਘਾ ਝਾਕਣ ਨਾਲ ਉਹਦੀ ਮੋਹ ਮਮਤਾ ਮੇਰੇ ਉਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ “ਮਾਂ” ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਉਹਦੀ ਧੜਕਦੀ ਅਤੇ ਮਾਂ ਮਮਤਾ ਮਹਿਕ ਵਰਗੀ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਘੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀਲ ਹੁੱਜਤ ਉਹਦੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਪਿਆ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਹ ਮੋਹ ਮੱਤੀ ਦੀਵਾਨਾਵਾਰ ਮੇਰਾ ਮੂੰਹ ਮੱਥਾ ਚੁੰਮਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਹਿੱਕ ਨਾਲ ਘੁੱਟਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਰਹੀ, “ਮੈਂ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਵੀ ਦੁਨੀਆਂ ਉਤੇ ਕੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਉਸ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੇ ਚੰਨ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਗਰੋਂ ਕੀ ਕੀ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਬੀਤੀ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਫਿਰ ਕਦੀ ਦੱਸਾਂਗੀ।” ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਬਾਕੀ ਵਿਥਿਆ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਪੀ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਮੋਹ ਮਮਤਾ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਮਹਿਕ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਪਿੰਡ ਨੇੜੇ ਆਏ ਤਾਂ ਡੁੱਬਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਲਾਲੀ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਨੂਰੇ ਨੂਰ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਬਾਰ ਬਾਰ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹਦੇ ਮੁੱਖੜੇ ਵਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੇਵੀ ਵਾਂਗ ਭਾਸ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਦ ਮੁਰਾਦੇ ਕਪੜਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਰੋਹਮਤ ਕਿਸੇ ਦੇਵ ਲੋਕ ਦੀ ਦੇਵੀ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਉਤੇ ਉਦਾਸੀ ਦੁਬਿਧਾ ਦਾ ਇਕ ਰਵਾਲ ਵੀ ਅਸਰ ਜਾਂ ਚਿੰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਟਾਵੇਂ ਟਾਵੇਂ ਦੀਵੇ ਜਗ ਪਏ ਸਨ। 145<noinclude>{{rh||145}}</noinclude> f73e2fdetbd6qefqij4ztnfu6cfnlmk 250 73118 222171 2026-06-18T16:55:28Z Jalseerat Aman 2446 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਕੁਝ ਕਾਰਨ ਹਨ | ਮਰ। ਆਤਮਾ IN E ਭਾਲ ਵਿਚ ਭਟਕੀ ਏ ਤਾਂ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰੁੱਖਾ ਪੰਧ ਪੈਂਡਾ ਸੁਖਾਵਾਂ ਹੋਵੇ। ਬੜੇ ਸੱਜਣ ਬੜੇ ਮਿੱਤਰ ਬਣੇ। ਵਾਹਦੇ ਤੋੜ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤੁਰਨ ਦੇ ਪਰ ਤੁਰ ਨਾ ਸਕੇ| ਨਿੱਖੜੇ ਵਿੱਛੜੇ, ਫਿਰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222171 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jalseerat Aman" /></noinclude>ਕੁਝ ਕਾਰਨ ਹਨ | ਮਰ। ਆਤਮਾ IN E ਭਾਲ ਵਿਚ ਭਟਕੀ ਏ ਤਾਂ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰੁੱਖਾ ਪੰਧ ਪੈਂਡਾ ਸੁਖਾਵਾਂ ਹੋਵੇ। ਬੜੇ ਸੱਜਣ ਬੜੇ ਮਿੱਤਰ ਬਣੇ। ਵਾਹਦੇ ਤੋੜ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤੁਰਨ ਦੇ ਪਰ ਤੁਰ ਨਾ ਸਕੇ| ਨਿੱਖੜੇ ਵਿੱਛੜੇ, ਫਿਰ ਕੋਈ ਥੋਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਕੁੱਝ ਮਿਲੇ ਦੋ ਚਾਰ ਪੈਰ ਤੁਰੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਕੰਡਿਆਂ ਪੈਰ ਵਿਨੇ ਤਾਂ ਰਾਹ ਛੱਡ ਗਏ ਸਾਥ ਛੱਡ ਗਏ। ਪਰ ਪੰਧ ਪਾਂਧੀ ਜਾਂ ਪੀੜ ਖਾਧੀ ਕੋਈ ਨਾ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਤੇ ਪੀੜਾਂ ਦਾ ਚੀਰ, ਫੱਟਾਂ ਦਾ ਹਰ ਬੋਝ ਵਧਿਆ। ਨੰਬਰ ਦੇ ਮੈਂ ਕਥਾਕਾਰ ਹਾਂ ਵਾਪਰੀ ਵਾਰਤਾ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜੋ ਮੈਂ ਇਹ ਵਾਪਰੀ ਵਾਰਤਾ ਨਾ ਲਿਖਾਂ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਧਰੋਹ ਹੋਵੇਗਾ।ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਿਖਾਰੀ ਕੋਲ ਦਿਲ ਦਾ ਬੋਝ ਹੌਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਲਮ ਅਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਹੀ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਫਿਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਬੀਤੇ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਅਤੇ ਕੌੜੀਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਸੁਖਾਵੇਂ ਪਲ ਕਾਗਜ਼ ਤੇ ਉਲੀਕਾਂ ਤੇ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਨਾਕਾਮੀਆਂ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਸਭ ਲਿਖਾਂ ਤਾਂ ਕਿ ਰੂਹ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇ। ਸਾਲ ਹਾ ਸਾਲ ਇਕ ਮੁੱਦਤ ਹੋਈ ਏ ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਨਦੀ ਕਿਨਾਰੇ ਜਿਹਦੇ ਦੋਵੇਂ ਕੰਢੇ ਖਜੂਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ ਉਹਦੇ ਤਟਾਂ ਤੇ ਮੈਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਜਾ ਖਲੋਂਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਐਨ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆ ਖਲੋਂਦੀ ਏਂ, ਐਨ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਮੁੱਦਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਏਸ ਨਦੀ ਤੇ ਰੇਤਲੇ ਤਟਾਂ ਤੋ ਉਠੇ ਬੈਠੋ।ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਪਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ਤੈਨੂੰ ਭੀ ਕਦੀ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਆਇਆ ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਕ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਬਣਿਆ ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਉਮਰ ਭਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਥੇ ਪੱਥਰ ਹੀ ਮਾਰੇ ਜਨਾਜ਼ੇ ਪੈ ਮੇਰੇ ਲੀਏ ਫੂਲ ਲਾਏ। ਹਾਂ ਹਾਂ, ਤੇਰੀ ਦੀਦੀ ਨੇ ਕੁੱਝ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਤੋੜਨ ਵਿਛੋੜਨ ਦੀ ਗਲਤੀ ਮੇਰੀ ਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਿੱਲੀਆਂ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀ ਕਿਹਨਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸ ਮਜਬੂਰੀ ਵਿਚ ਉਹਨੂੰ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰਨਾ ਪਿਆ - ਏਨੇ ਚਿਰ ਬਾਹਦ, ਜਦ ਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਰ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਵੀ ਕਰ ਲਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਘਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਦਖਲ ਦੇਣ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ। ਏਸ ਲਈ ਹੀ ਤਾਂ ਇਹ 147<noinclude>{{rh||147}}</noinclude> 4pkfr6qz1pitpl9vh15lic65i2z0e5l 250 73119 222172 2026-06-18T16:55:46Z Jalseerat Aman 2446 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਅਤੇ ਮੈਂ ਮਨ ਮਾਰ ਕੁ ਖੇਤੀ ਦਾ ਕਿਤਾ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਘਰ ੯ ੧੦ਰ ਆਗੂਆ ਨੇ ਮੁਸੀਬਤ ਕਟਾਣ 'ਤੇ ਲੱਕ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਸੀ।ਹੱਡ ਪੈਰ ਨਰੋਏ ਤੇ ਸਰੀਰ ਅਰੋਗ ਸੀ ਅਤੇ ਜੁੱਸੇ ਵਿਚ ਹਿੰਮਤ ਜੋਰ ਚੰਗਾ ਸੀ। ਹੰਭਲਾ ਮਾਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਸ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222172 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jalseerat Aman" /></noinclude>ਅਤੇ ਮੈਂ ਮਨ ਮਾਰ ਕੁ ਖੇਤੀ ਦਾ ਕਿਤਾ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਘਰ ੯ ੧੦ਰ ਆਗੂਆ ਨੇ ਮੁਸੀਬਤ ਕਟਾਣ 'ਤੇ ਲੱਕ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਸੀ।ਹੱਡ ਪੈਰ ਨਰੋਏ ਤੇ ਸਰੀਰ ਅਰੋਗ ਸੀ ਅਤੇ ਜੁੱਸੇ ਵਿਚ ਹਿੰਮਤ ਜੋਰ ਚੰਗਾ ਸੀ। ਹੰਭਲਾ ਮਾਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਸੀ। ਹਲ ਫਲ ਕਹੀ ਕੁਹਾੜੀ ਦਾਤੀ ਖੁਰਪਾ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਵੀ ਲੱਗਾਂ ਕੰਮ ਅੱਗੇ ਰਿੜ ਤੁਰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਰੋਟੀ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਵਖੇਵੇਂ ਸਦਾ ਉੱਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ।ਮੱਝਾਂ ਦੋ ਲਵੇਰੀਆਂ ਪਰ ਦੁੱਧ ਦਹੀਂ ਘਿਉ ਮੱਖਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੁਪਨਾ ਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਖੇਵੇਂ ਨੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਬੀਤੇ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿਚ ਡਬੋਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੁਖਾਵੇਂ ਪੰਧ ਦੀ ਯਾਦ ਤੜਫਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੱਗੋਂ ਜੀਵਨ ਪੰਥ ਵਿਚ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਹਨੇਰਾ ਦਿਸਦਾ। ਅਥਾਹ ਬੋਝ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ ਤੇ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਇਕ ਧੂਣੀ ਜੇਹੀ ਧੁਖਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਇਕ ਚੀਸ ਜੇਹੀ ਪੈਂਦੀ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਮੇਰਾ ਭੱਜ ਜਾਣ ਨੂੰ ਜੀ ਕਰਦਾ - ਫਰਾਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂ।ਜੀ ਕਰਦਾ ਇਹਨਾਂ ਰੁੱਖੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਿਤੇ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂ ਕਿਸੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਗੁੰਮਨਾਮ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਅਣਪਛਾਤੇ ਥਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਪਰ ਬਗਾਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਬਦਤਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਜਿਨਾਂ ਦਾ ਸਲੂਕ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜ਼ਰਖਰੀਦ ਗੁਲਾਮ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਪਰ ਪਿਤਾ ਪੁਰਖੀ ਰਹੁਰੀਤ ਭਾਰੂ ਸੀ। ਅਤੇ ਖਾਨਦਾਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਮੇਰੇ ਆੜੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਕਿ ਛੋਟਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਗੱਲ ਵੱਡੇ ਭੁੱਲ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਛੋਟਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਚਾਹੀਦਾ ਏ।ਮੈਂ ਖੇਤੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਡੂੰਘਾ ਖੁੱਭਾ ਵੀ ਬੀਤੇ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਹਨੇਰੇ ਕਾਲੇ ਪੰਥ ਰਾਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਸੋਚ ਖੁਰੀ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਪੰਧ ਹਨੇਰਾ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਹਨੇਰਾ ਈ ਭੋਗਣਾ ਏ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਭੋਗਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।ਮੈਂ ਘਰੋਂ ਭੱਜ ਜਾਣ ਦੀ ਸੋਚ ਬਣਾ ਲਈ।ਜੇ ਘਰ ਦੇ ਆਗੂ ਹੀ ਮਾਨ ਮਰਿਯਾਦਾ ਤਿਆਗ ਬੈਠੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਜੂਲਾ ਕਿਉਂ ਆਪਣੇ ਕੰਧ ਰੱਖਾਂ। ਪਰ ਅਚੇਤ ਹੀ ਇਕ ਦਿਨ ਸਲੇਟੀ ਜੇਹੀ ਸ਼ਾਮ ਇਸ ਘਰ ਵਿਚ ਤੇਰਾ ਪਰਵੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਦੀਦੀ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਲੱਗ ਮਿਲ ਹਟੀ ਤੇ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਬੁਲਾਈ ਜਿਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਮੈਂ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਕੁੱਝ ਮੂੰਹੋਂ ਬੋਲੇਂ ਸਿਰ ਨੂੰ ਥੋੜਾ ਨਿਵਾ ਕੇ ਦਿੱਤਾ। ਤੂੰ ਏਸ ਘਰ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਈ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲੀ 149<noinclude>{{rh||149}}</noinclude> 611dkrnzk6q9dt1qesaukvocy7gdcdk 250 73120 222173 2026-06-18T16:55:56Z Jalseerat Aman 2446 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "...... ਕੁਝ U) ਘਰ ਪਰਸ਼ਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸਾ | ਪਰ ਫੂਕ ਰੰਗ ਦ ਸੂਟ ਵਿਚ ਅਤੇ ਸਿਰ ਤੇ ਦੋਹਰੀ ਤਹਿ ਫਿੱਕੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੀ ਫੁਲਕਾਰੀ ਵਿਚ ਬੇਦਾਗ ਬਲੌਰੀ ਗੋਰਾ ਗੁਲਾਬੀ ਅਤੇ ਗੁਲਾਬ ਵਾਂਗ ਖਿੜਿਆ ਸੁੰਦਰ ਮੁੱਖੜਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਬਲੋਰੀ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222173 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jalseerat Aman" /></noinclude>...... ਕੁਝ U) ਘਰ ਪਰਸ਼ਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸਾ | ਪਰ ਫੂਕ ਰੰਗ ਦ ਸੂਟ ਵਿਚ ਅਤੇ ਸਿਰ ਤੇ ਦੋਹਰੀ ਤਹਿ ਫਿੱਕੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੀ ਫੁਲਕਾਰੀ ਵਿਚ ਬੇਦਾਗ ਬਲੌਰੀ ਗੋਰਾ ਗੁਲਾਬੀ ਅਤੇ ਗੁਲਾਬ ਵਾਂਗ ਖਿੜਿਆ ਸੁੰਦਰ ਮੁੱਖੜਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਬਲੋਰੀ ਬਦਾਮੀ ਅੱਖਾਂ, ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਿੱਚਵੀਂ 'ਤੋਂ ਨਿਰਾਲੀ ਛਬੀ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਛਿਪਦੇ ਦੀ ਦੰਦੀ ਤੇ ਟਿਕੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗੁਲਾਲੀ ਉਤੇ ਭੂਰੇ ਪਤਲੋ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਛੋਂਹਦੀ ਚਮਕਦੀ ਸੂਹੀ ਕਿਨਾਰੀ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪੁੰਗਰਿਆ ਸਾਵਾ ਘਾਹ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਏਸ ਲਈ ਸਾਂ ਕਿ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰਨ ਕੁੜੀ ਸੋਹਣੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਜੰਮ ਪਲ ਫਿਰ ਅਥਾਹ ਰੂਪ ਦੀ ਵਾਰਸ, ਫਿਰ ਵੀ ਏਨੀ ਸਾਦਗੀ। ਖਿਆਲ ਆਇਆ ਚਲੋ ਕਈ ਸਾਫ ਮਨ ਤੇ ਸਾਦਗੀ ਪਸੰਦ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਹੈ ਸਕਦਾ ਏ ਸੰਤਾਲੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੀ ਚਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਵੱਡੀ ਹੈਰਾਨੀ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੋਈ, ਜਦ ਝੱਟ ਕੁ ਪਿਛੋਂ ਹੀ ਤੂੰ ਉਚੇਚ ਲਾਹ ਕੇ ਚੁਲ੍ਹੇ ਚੌਂਕੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਕਰ ਲਿਆ।ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ ਕਿੱਥੇ ਪਈ ਏ ਤੈਨੂੰ ਕੁੱਝ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਨਾ ਪਈ। ਇੰਝ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੂੰ ਏਥੋਂ ਗਈ ਹੋਵੇਂ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਤੇਰੀਆਂ ਹੀ ਧਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੋਣ। ਘਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਤੂੰ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾ ਲਈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਸ਼ਾਇਦ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੀ ਮਾਤਾ ਅਕਸਰ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਤੇਰੇ ਏਸ ਤਰਾਂ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈਣ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਹੋਰ ਵੱਧ ਗਈ। ਮੈਨੂੰ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਉਤੇ ਹੁਕਮ ਚਲਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਜੀਅ ਦਾ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਵੀ ਪੀੜ ਦੇ ਟੋਭੇ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰਾ, ਬਲਦਾਂ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਮੱਝਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਆ ਪੱਠੇ ਪਾਏ, ਵਿਹਲਾ ਹੋਇਆ, ਹੱਥ ਪੈਰ ਧੋਤੇ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਦੀਦੀ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੇਤੀ ਰੋਟੀ ਫੜਾਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਰਾਤ ਰਾਖੀ ਲਈ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਮੰਜੇ ਤੇ ਓਪਰਾ ਜਿਹਾ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤੂੰ ਥਾਲੀ ਵਿਚ ਰੋਟੀ ਪਾ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਲਿਆ ਰੱਖੀ। ਨਰਮ ਤੇ ਗਰਮ ਫੁਲਕੇ ਉਹ ਵੀ ਦੇਸੀ ਮਾਝੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਚੋਪੜੇ ਹੋਏ। ਮਾਂਹ ਦੀ ਘਿਉ ਨਾਲ ਤੜਕੀ ਹੋਈ ਦਾਲ ਵਾਲੀ ਕੌਲੀ ਵਿਚ ਵੀ ਮੱਖਣ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂ ਤੂੰ ਅਨਸੁਣਿਆ ਕੀਤਾ ਮੈਂ ਮੂੰਹ ਹੀ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਹੌਲੀ ਜੇਹੀ ਆਖਿਆ ਸੀ, “ਮੈਨੂੰ ਚੋਪੜੀ 150<noinclude>{{rh||150}}</noinclude> nf11waasam8vl5pjwgp0zqmjfe198cf 250 73121 222174 2026-06-18T16:56:06Z Jalseerat Aman 2446 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਰਟੀ ਤੇ ਘਉ ਨਹੀਂ ਸੁਧਾਰਾ। nir, 14 ਹੋਵੇ ਜਦ ਇਸ ਘਰ ਦੇ ਤੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਪਵੇ । ਖੈਰ ਮੈਂਨੂੰ ਰੁੱਖੇ ਮੁੱਖ ਦਿਲ ਨਾਲ ਮਨ ਮਾਰ ਕੇ ਚਿਕਨੀ ਚੋਪੜੀ ਰੋਟੀ ਖਾਣੀ ਪਈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਜਦ ਰੋਟੀ ਖਾ ਮੋਢ ਚਾਦਰ ਰੱਖ ਖੇ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222174 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jalseerat Aman" /></noinclude>ਰਟੀ ਤੇ ਘਉ ਨਹੀਂ ਸੁਧਾਰਾ। nir, 14 ਹੋਵੇ ਜਦ ਇਸ ਘਰ ਦੇ ਤੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਪਵੇ । ਖੈਰ ਮੈਂਨੂੰ ਰੁੱਖੇ ਮੁੱਖ ਦਿਲ ਨਾਲ ਮਨ ਮਾਰ ਕੇ ਚਿਕਨੀ ਚੋਪੜੀ ਰੋਟੀ ਖਾਣੀ ਪਈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਜਦ ਰੋਟੀ ਖਾ ਮੋਢ ਚਾਦਰ ਰੱਖ ਖੇਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਈ ਲਾਠੀ ਫੜੀ ਤਾਂ ਤੂੰ ਕਿਹਾ, “ਨੈਹਰੋ। ਦੁੱਧ ਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਏ। ਪੀ ਕੇ ਜਾਣਾ।” ਪਰ ਤੇਰੇ ਦੀਦੀ ਨੇ ਤੌਖਲਾ ਜਾਹਰ ਕੀਤਾ, “ਜਾਣ ਦੇ ਸੂ। ਬਾਹਰ ਖੇਤਾਂ ਦਾ ਉਜਾੜਾ ਹੋ ਜਾਏਗਾ ਪਰ ਉਸੇ ਪਲ ਤੂੰ ਕੋਸੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਕਟੋਰਾ ਮੇਰੇ ਹੱਥ 'ਚ ਆ ਥੰਮਾਇਆ ਜਿਹਨੂੰ ਤੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਧਰ ਠਾਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਮਿੱਠੇ ਮਾਝੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਕੌੜੇ ਘੁੱਟ ਜਹਿਰ ਮਾਰ ਕੀਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੀ ਦੀਦੀ ਮੂੰਹ ਹੀ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਬੁੜ ਬੁੜ ਕਰਦੀ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਕੁੜ੍ਹ ਰਹੀ ਸੀ ਵੱਟ ਖਾ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸੰਘੋਂ ਲੰਘਦੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਘੁੱਟ ਹੋਰ ਕੁਸੈਲੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਖੇਤ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਮੈਂ ਨਿਰੀ ਰਾਤ ਤੱਕ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਤੇ ਰੋ ਤੇ ਜਾਹਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿਆਂ ਕਿ ਘਰ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਖੇਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਏ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਘਰ ਦੀ ਹੇਠੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ! ਸੋਚ ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਮਨ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਸਵੇਰੇ ਮੋਕਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿਆਂ ਕਿ ਮੈਂ ਸਾਦੀ ਰੋਟੀ ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਦੁਧ ਘਿਉ ਦਹੀਂ ਪਰਾਉਂਠਾ ਤਲੀ ਤੜਕੀ ਚੀਜ਼ ਮੈਨੂੰ ਸੁਖਾਂਦੀ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂ ? ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਮੇਰੀ ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਮੱਠੀ ਮੱਠੀ ਪੀੜ ਰਹਿੰਦੀ ਏ ? ਪੀੜ ਤਾਂ ਸੱਚ ਮੁੱਚ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਜਿਹਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਮੇਰੀ ਉਦਾਸੀ ਬੀਤੇ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਤੇ ਅੱਗੋਂ ਹਨੇਰਾ ਪੰਧ ਸੀ। ਕਦੋਂ ਅੱਖ ਲੱਗੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਪਰ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਤਾਂ ਪਰਭਾਤ ਸੀ। ਮੈਂ ਉੱਸਲਵਟੇ ਲੈਂਦਾ ਉਠਿਆ, ਨਦੀ ਤੱਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆ ਕੇ ਕਹੀ ਲੱਭੀ, ਇਕ ਖਾਲੀ ਛਾਂਗ ਕੇ ਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਵਾਹੀ ਵਰਿਆਲ ਦਾ ਬੰਨਾ ਛਾਂਗਣ ਲਗ ਪਿਆ। ਮਨ ਵਿਚ ਧਾਰਿਆ ਖੇਤ ਦਾ ਚੌਗਿਰਦਾ ਸੰਵਾਰ ਕੇ ਫਿਰ ਹੀ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਚਾਹ ਪੀਆਂਗਾ। ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਵਾਹਵਾ ਉਤੇ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਤੁਰਨ ਲਗਾ ਕਿ ਦੂਰ ਵਣਜਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲੀਆਂ ਤੋਂ ਜੋ ਪਿੰਡੋਂ ਬਾਹਰ ਸਾਡੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਸਨ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਦੀ ਤੂੰ ਦਿਸੀ। ਤੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਝਿਜਕ ਤੁਰੀ ਆਉਂਦੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਰਾਹ ਇਹ ਵੱਟ ਤੇਰੀ ਜਾਣੀ ਪਛਾਣੀ ਹੋਵੇ। 151<noinclude>{{rh||151}}</noinclude> 8jjb9iqky204h1zh731ord5t1j7uph5 250 73122 222175 2026-06-18T16:56:37Z Jalseerat Aman 2446 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "--- Tu ੮੦ ੫-- ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਰਾਤੀਂ ਕੀਤਾ ਦਿਲ ਨਾਲ ਫੈਸਲਾ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਨ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰ ਕੇ ਚਾਹ ਵੱਟ ਤੇ ਰੱਖ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਾਂਗਾ। ਫਿਰ ਝਿਜਕ ਉੱਭਰੀ। ਕੀ ਕਹਾਂਗਾ ? ਕਿਵੇਂ ਕਹਾਂਗਾ ?..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222175 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jalseerat Aman" /></noinclude>--- Tu ੮੦ ੫-- ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਰਾਤੀਂ ਕੀਤਾ ਦਿਲ ਨਾਲ ਫੈਸਲਾ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਨ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰ ਕੇ ਚਾਹ ਵੱਟ ਤੇ ਰੱਖ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਾਂਗਾ। ਫਿਰ ਝਿਜਕ ਉੱਭਰੀ। ਕੀ ਕਹਾਂਗਾ ? ਕਿਵੇਂ ਕਹਾਂਗਾ ? ਕੀ ਆਖ ਕੇ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰਾਂਗਾ ? ਇਹਦਾ ਇਹ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰਾ ਨਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਨਾਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਤੇਰੇ ਰੁਤਬੇ ਤੇਰੇ ਅਹੁਦੇ ਬਾਰੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਤੇਰੀ ਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ ਮਾਲਕਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ। ਤੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਕੰਨਾਂ ਸਿਹਾਰੀ ਹੀ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਐਨ ਉਸ ਤਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਮੇਰੀ ਪੁਰਾਣੀ ਜਾਣ ਪਹਿਚਾਣ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਤੁਰਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਕਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਬਿਨਾਂ ਤੇਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖੇ ਕੋਝੀ ਬੇਥਵੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, “ਖੇਤ ਦਾ ਰਾਹ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ” ਪਰ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਇਸ ਬੇਹੂਦਾ ਜੇਹੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਬੜੀ ਸਾਦਗੀ ਤੇ ਸਰਲਤਾ ਨਾਲ ਦੂਰ ਵਣਜਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲੀਆਂ ਵਲ ਉਂਗਲੀ ਕਰਕੇ ਦਿੱਤਾ, ਉਥੋਂ ਪੁੱਛ ਕੇ ਆ ਗਈ ਆਂ। ਮੈਂ ਬਜਾਏ ਤੇਰੀ ਉਂਗਲੀ ਦੀ ਸੇਧ ਵਲ ਵੇਖਣ ਦੇ ਤੇਰੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁੱਖੜੇ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ। ਸੁੰਦਰ ਬੇਦਾਗ ਬਲੌਰੀ ਮੁੱਖੜੇ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਤਿਲਕ ਤਿਲਕ ਡਿੱਗੀ। ਮੈਂ ਸੰਭਲਿਆ ਦੂਜੇ ਪਲ ਤੇਰਾ ਰੁੱਖ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਹੋਇਆ। ਤੇਰੀਆਂ ਸ਼ੋਖ ਮਦਮਸਤ ਬਦਾਮੀ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਜਲਾਲ ਤੇਰੇ ਕਟੀਲੇ ਨੈਣਾ ਦਾ ਸੇਕ ਮੈਂ ਝੱਲ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਮੇਰੇ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਰੇਲੀ ਜੇਹੀ ਆ ਗਈ। ਮੈਂ ਅੱਖਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਕਰ ਲਈਆਂ ਤੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਪਛਤਾਇਆ ਸ਼ਰਮਾਇਆ ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਗਲਤੀ, ਕੋਈ ਗੁਸਤਾਖੀ ਮੈਥੋਂ ਹੋ ਗਈ ਏ । ਮਨ ਵਿਚ ਖਿਆਲ ਆਇਆ ਰਾਤੀਂ ਮੇਰੇ ਘਰੋਂ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਏਹਨੂੰ ਘਰ ਦੇ ਕਾਇਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਸਭ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ, ਸਭ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੱਸਣ ਕਾਰਨ ਮੇਰੀ ਘਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਮੇਰੀ ਔਕਾਤ ਦਾ ਪਤਾ ਵੀ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਤੂੰ ਆਪਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਬੈਠੀ ਮੈਨੂੰ ਬੈਠਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਗਲਾਸ ਵਿਚ ਚਾਹ ਪਾਈ ਅਤੇ ਪੌਣੇ ਲਿਉ ਬਾਸੀ ਰੋਟੀ ਦੀ ਥਾਂ ਆਲੂ ਪਾਏ ਤਾਜ਼ੇ ਪਰਾਉਂਠੇ ਖੋਹਲੇ ਅਤੇ ਬੰਦ ਡੱਬੇ ਵਿਚੋਂ 152<noinclude>{{rh||152}}</noinclude> gaab1lwd72833g0if583ma0c1v2fr0j 250 73123 222176 2026-06-18T16:56:51Z Jalseerat Aman 2446 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਬਰਗਦ ਹੋਈ। ਗੁਲਾਮ ਨਹੀਂ ਹਾਂ ਜਿਹਨੂੰ ਜਦ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਮਰਜੀ ਵਰਤ ਲਿਆ ਤੇ ਜਦੋਂ ਮਰਜੀ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।" ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਅੱਤ ਸੁੰਦਰ ਮੁੱਖੜੇ ਤੇ ਲਾਲੀ ਹੋਰ ਗੂੜੇ ਰੰਗ ਹੋ ਗਈ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਪਹਿਲੀ ਮਿਲਣੀ ਵਿਚ ਹੀ ਤੂੰ ਓਪਰਾਪਣ ਤ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222176 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jalseerat Aman" /></noinclude>ਬਰਗਦ ਹੋਈ। ਗੁਲਾਮ ਨਹੀਂ ਹਾਂ ਜਿਹਨੂੰ ਜਦ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਮਰਜੀ ਵਰਤ ਲਿਆ ਤੇ ਜਦੋਂ ਮਰਜੀ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।" ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਅੱਤ ਸੁੰਦਰ ਮੁੱਖੜੇ ਤੇ ਲਾਲੀ ਹੋਰ ਗੂੜੇ ਰੰਗ ਹੋ ਗਈ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਪਹਿਲੀ ਮਿਲਣੀ ਵਿਚ ਹੀ ਤੂੰ ਓਪਰਾਪਣ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਪਰ ਤੇਰੇ ਉਤੇ ਇਕ ਦੱਬਵੀਂ ਝਿਜਕ ਹਾਵੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀਣਾ ਨੇਤਾਣਾ ਅਤੇ ਨੀਵਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਨੂੰ ਕਦੀ ਵੀ ਰੋਟੀ ਜਾਂ ਚਾਹ ਲਈ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਅੱਖਾਂ ਪਾੜ ( ਵੇਖਣਾ ਨਾ ਪਿਆ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਆ ਜਾਂਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਦੀ ਯਾਦ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਸਤਾਂਦੀ ਸੀ ਪਰ ਵਰਤਮਾਨ ਠੀਕ ਚਲ ਪਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਵਿੱਖ ਦਾ ਰਾਹ ਅਜੇ ਨਿਸਚਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਮੂੰਹ ਮੱਥਾ ਬਣ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਾਲੇ ਦੀ ਰੁੱਤ ਲੰਘ ਗਈ ਅਤੇ ਖੁੱਲੇ ਦਿਨ ਆ ਗਏ। ਪਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪੱਤਝੜ ਪੱਛੋਂ ਨਵ ਰਮ ਪੱਤੀਆਂ ਰੁਖਾਂ ਬੂਟਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਬਣੀਆਂ। ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਕਣਕਾਂ ਸਾਰੇ ਤੇ ਆਈਆਂ ਤੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ਵਿਚ ਦੋਧਾ ਦਾਣੇ ਗੁਦਰਾਣ ਲਗੀ। ਇਸ ਬਦਲਦੀ ਤ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਤਾਪ ਨੇ ਆ ਘੇਰਿਆ।ਮੱਠੇ ਮੱਠੇ ਤਾਪ, ਜੋ ਕਦੀ ਤੇਜ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ - ਕਦੀ ਦਿਨ ਅਤੇ ਕਦੀ ਰਾਤ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਖਾਰ, ਇਸ ਨਾ ਮੁਰਾਦ ਤਾਪ ਦਾ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਜਿਕਰ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਕਰਦਾ ਵੀ ਹਦੇ ਕੋਲ ? ਆਪਣੀ ਸਲੀਬ ਆਪ ਹੀ ਚੁੱਕਣੀ ਸੀ ਸੋ ਚੁੱਕੀ ਫਿਰਿਆ। ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਰਦ ਆਪਣੀ ਪੀੜ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਮੈਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਮਨੋਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨਾ ਣਾ ਸੀ ਸੋ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਉਸ ਦਿਨ ਹਾਜਰੀ ਯਾਨੀ ਸਵੇਰ ਦੀ ਚਾਹ ਵਣਜਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਹੱਥ ਈ-ਚਾਹ ਅਤੇ ਨਾਲ ਦੋ ਪਰਾਉਂਠੇ।ਮੈਂ ਚਾਹ ਦੇ ਦੋ ਘੁੱਟ ਭਰੇ ਪਰ ਪਰਾਉਂਠੇ ਮੱਝਾਂ ਨੂੰ ਰਕੀ ਬੁਰਕੀ ਕਰ ਚਾਰ ਦਿੱਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਤਾਪ ਸਗੋਂ ਤੇਜ਼ ਤਾਪ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਆ ਬਿਆ ਸੀ।ਮੈਂ ਮੱਝਾਂ ਚਾਰਦਾ ਕੁੱਝ ਚਿਰ ਮੋੜੇ ਲਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਪਲੋ ਪਲ ਜੋਰ ਫੜਦੇ ਪ ਨੇ ਅੰਗ ਅੰਗ ਦੁਖਣ ਲਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਤਹੀਣ ਕਰਕੇ ਸੁੱਟ ਲਿਆ। ਮੱਝਾਂ ਨਦੀ ਦੇ ਡੂੰਘ ਵਿਚ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਨਦੀ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਤੱਟ ਤੇ ਇੱਕ ਖਜੂਰ ਨਾਲ ਹਰ ਲਾ ਮੈਂ ਬੇਵਸ ਵੱਖੀ ਭਾਰ ਲੁੱਟ ਗਿਆ। ਜੋਰਾਂ ਦੇ ਚੜ੍ਹੇ ਕਾਂਬੇ ਉਤੇ ਮੈਂ ਮਸਾਂ ਕਾਬੂ ਪਾ 154<noinclude>{{rh||154}}</noinclude> l7jr0gauueone4dxocl1ivx5gpsoape 250 73124 222177 2026-06-18T16:57:05Z Jalseerat Aman 2446 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਅਤ ਮੇਂ ਪੂਰਾ ਸਰੀਰ ਕਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਨੂੰ ਭਾਪ ਬੜਾ ਸ ਆਪਣਾ ਮੱਥਾ ਸੱਜਦਾ ਜਿਹਾ ਲਗਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਬੇਹੱਦ ਬੋਝਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਉਤੇ ਨੀਮ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਪਲ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222177 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jalseerat Aman" /></noinclude>ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਅਤ ਮੇਂ ਪੂਰਾ ਸਰੀਰ ਕਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਨੂੰ ਭਾਪ ਬੜਾ ਸ ਆਪਣਾ ਮੱਥਾ ਸੱਜਦਾ ਜਿਹਾ ਲਗਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਬੇਹੱਦ ਬੋਝਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਉਤੇ ਨੀਮ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਪਲ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਜੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕੀ ਬਣੇਗਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਇਸ ਉਜਾੜ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇਸ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ? ਖੁਦਾ ਹੀ ਜਾਣੋ। ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸੰਘ ਸੁੱਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਠ ਕੇ ਨਦੀ 'ਚੋਂ ਹੋਂਠ ਗਿੱਲੇ ਕਰਨ ਦੀ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਹਿੰਮਤ ਜਾਂ ਸਤਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਅਚੇਤ ਹੀ ਮੇਰੇ ਸੇਕ ਮਾਰਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਤੇਰੀ ਮਹੀਨ ਪਰ ਮਿੱਠੀ ਜੇਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਈ, ‘ਕਿਵੇਂ ਪਏ ਓ ? ਉਠ ਰੋਟੀ ਖਾ ਲੈ।ਅੱਜ ਘਰ ਕੰਮ ਬੜਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਲਗ ਪਈ। ਸਗੋਂ ਚਾਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਵਣਜਾਰੇ ਮੁੰਡੇ ਹੱਥ ਘੱਲਣੀ ਪਈ।” ਤੈਨੂੰ ਪਛਤਾਵਾ ਜੇਹਾ ਸੀ ਚਾਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਹੱਥ ਭੇਜਣ ਦਾ। ਇਹ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੇਰੇ ਬੋਲਾਂ ਤੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਾਂਬੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਜਬਤ ਕਰਕੇ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਆਮ ਵਰਗੀ ਕਰਕੇ ਬਿਨਾਂ ਪਾਸਾ ਵੱਟੇ ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਸੋਂ ਬਾਹਰ ਸੀ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਰੋਟੀ ਦੀ ਭੁੱਖ ਨਹੀਂ।” ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਛਪਾਣ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਟਾਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਪਤਾ ਨਹੀ ਮੇਰੀ ਥਿੜਕਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਕਿਸੇ ਅੰਗ ਨੂੰ ਚੁਗਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮੈਂ ਬਿਮਾਰ ਆਂ ਜਾਂ ਫਿਰ ਤੇਰੀ ਸੂਝ ਬੂਝ ਜਾਂ ਸਿਆਣਪ ਨੇ ਹੀ ਭਾਂਪ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਬਾਂਝ ਤੇ ਹੱਥ ਧਰਿਆ ਮੱਥਾ ਟੋਹਿਆ ਅਤੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਪਾਸਾ ਪਰਤ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰੇ ਕੌਂ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪਕੜ ਟੁੱਟ ਗਈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਕਾਂਬੇ ਤੋਂ ਕਾਬੂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਤੇਰੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਉਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਮੂੰਹ ਮੱਥਾ ਹੁਲਸਾਇਅ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨੀਮ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਸੀ। ਪਰ ਤੇਰੇ ਨਰਮ ਨਿੱਘੇ ਕੂਲੇ ਹੱਥ ਮੇਰੇ ਮੂੰ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਲੱਤਾਂ ਬਾਹਾਂ ਤੋਂ ਫਿਰਨ ਲੱਗੇ।ਅਥਾਹ ਕਾਂਬੇ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਦੰ ਵੱਜਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਓਨਾ ਚਿਰ ਘੁੱਟੀ ਰੱਖਿਆ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਕਾਂਬਾ ਦੱਬ ਨਹਂ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਨਦੀ ਦੇ ਤੱਟ ਦੇ ਨਿੱਘੇ ਰੇਤ ਤੇ ਕਰ ਲਿਆ। ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਕਿੰਨੀ ਪਹੁੰਚ ਧੀਰਜ ਹਿੰਮਤ ਦਰਦ ਤੇ ਦਲੇਰੀ ਸੀ ਇਹਦਾ ਅਹਿਸਾ ਮੈਨੂੰ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਇਹ ਸੋਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਏਨੀ ਛੇਤੀ ਪਿੰਡ 155<noinclude>{{rh||155}}</noinclude> 0ojrgcgyogyuv7az8nzn7xtl10yxygv 250 73125 222178 2026-06-18T16:57:25Z Jalseerat Aman 2446 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "੨੫੪ Ulian ਸਕਦਾ ਦਰਦ ਘਟ ਨਿਘਾ ਚਾਹ ਦ ਨਾਲ ਬੁਖਾਰ ਦੀ ਗੋਲੀ ਖਵਾ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਖੋਸੀ ਵਿਚ ਲਪੇਟ ਲਿਆ। ਮੇਰੇ ਬਾਰ ਬਾਰ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਮੱਥਾ ਘੁੱਟਣੋਂ ਨਾ ਹਟੀ ਜਦ ਕਿ ਵਿਚੇ ਵਿਚ ਉਠ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਝਾਂ ਨੂੰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222178 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jalseerat Aman" /></noinclude>੨੫੪ Ulian ਸਕਦਾ ਦਰਦ ਘਟ ਨਿਘਾ ਚਾਹ ਦ ਨਾਲ ਬੁਖਾਰ ਦੀ ਗੋਲੀ ਖਵਾ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਖੋਸੀ ਵਿਚ ਲਪੇਟ ਲਿਆ। ਮੇਰੇ ਬਾਰ ਬਾਰ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਮੱਥਾ ਘੁੱਟਣੋਂ ਨਾ ਹਟੀ ਜਦ ਕਿ ਵਿਚੇ ਵਿਚ ਉਠ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਝਾਂ ਨੂੰ ਮੋੜਾ ਵੀ ਲਾਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਤਰਾਂਦੇ ਜੇਹੇ ਦਿਨ ਮੱਝਾਂ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਹੀ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਹੋ ਤੁਰੀਆਂ! ਮੇਰਾ ਤਾਪ ਵੀ ਕੁੱਝ ਹੌਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ ਅਜੇ ਵੀ ਦੁਖ ਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਮਗਰ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਮੈਨੂੰ ਅਰਾਮ ਦੀ ਲੋੜ ਤੇ ਮੈਂ ਖੇਤ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸੌਣ ਠਿਕਾਣੇ ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੋਚੀ। ਰੋਟੀ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਖ ਨਹੀਂ ੀ ਤੇ ਪਿੰਡੋਂ ਜਾ ਕੇ ਮੁੜਨਾ ਮੈਨੂੰ ਔਖਾ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਝਿੜਕ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਨਹੀਂ ਜੀ, ਖਸਮਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਖਾਣ ਖੇਤ। ਜਿਹਨੂੰ ਲੋੜ ਵੇਗੀ ਆਪੇ ਰਾਖੀ ਆ ਜਾਣਗੇ। ਸਾਥੋਂ ਨਹੀਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਗਵਾਈਦਾ।" ਤੇਰੇ ਫ ਗੁਲਾਬੀ ਮੂੰਹ ਤੇ ਗੁਸੈਲੀ ਜੇਹੀ ਲਾਲੀ ਦੀ ਪਰਤ ਭਖ ਪਈ ਸੀ। ਕਿੰਨਾਂ ਆਪਣਾਪਣ । ਤੇਰੀ ਏਸ ਝਿੜਕ ਵਿਚ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਕੇ ਪਿੰਡ ਵਲ ਤੋਰ ਲਿਆ। ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਖੜੇ ਉੱਖੜੇ ਟਿਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜੀ ਤੇ ਸਹਾਰਾ ਦੇਂਦੀ ਤੇ ਨਾਲ ਤੁਰਦੀ ਖ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੇ ਫਿਰ ਤਾਪ ਜੋਰ ਫੜ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕੌਣ ਸੰਭਾਲੇਗਾ ਇਸ ਜਾੜ ਵਿਚ ਮੈਂ ਚਾਰ ਛੇ ਪੈਰ ਪੁੱਟ ਕੇ ਸ਼ੰਕਾ ਜਾਹਰ ਕੀਤੀ, “ਜੇ ਘਰ ਤੋਰੀ ਦੀਦੀ ਨੇ ਗੁੱਸਾ ਲਾ ਕੀਤਾ ‘ਕਰੇ ਕੋਈ ਸੌ ਵਾਰੀ ਕਰੇ। ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਖਣਾ ਏ ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਸੁੱਜੇ ਮੂੰਹ ਮੈਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਤੇਰੇ ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦੇ ਅਤੇ ਅਪਣੱਤ ਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਟ ਗੱਲ ਤੇ ਹੌਸਲੇ ਤੇ। ਤੇਰਾ ‘“ਅਸਾਂ” ਮੂੰਹੋਂ ਕੱਢਿਆ ਸ਼ਬਦ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ 'ਚੋਂ 1 ਵਹਿਮ ਉਹ ਭਰਮ ਭੁਲੇਖਾ ਕੱਢ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਇਹ ਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਚੰਗਾ ਖਵਾਣਾ ਚੰਗੀ ਦੇਖ ਭਾਲ ਵੀ ਇਕ ਢੰਗ ਏ ਕੰਮ ਲੈਣ ਦਾ। । ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਇਹ ‘ਅਸਾਂ’ ਲਫਜ ਮੈਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਉਦਾਸੀ ਤੋਂ ਖਿੱਚ ਲਿਆਇਆ ਤੇ ਤੇਰੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਗਿਆ। ਦਿਨ ਛਿਪ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਸਾਂ ਘਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਪੈਰ ਧਰਿਆ। ਗੁੱਸੇ 156<noinclude>{{rh||156}}</noinclude> 31m4y9s3rs0yznq8w8cnvt713wgvp42 250 73126 222179 2026-06-18T16:57:40Z Jalseerat Aman 2446 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਵਿਚ ਭੋਗ ਪਾਲੀ ਤਰਨ ਤ0 13 14 - བIL"བད་༧་༧iན ਨੂੰ ' ਘਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਪਿਆ ਏ। ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਗਈ ਹੁਣ ਸ਼ਾਮ ਪਈ ਪਤੀ 25 ਤੂੰ ਉਹਨੂੰ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਟੋਕ ਬੜੇ ਠਰੰਮੇਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਤਾਪ ਮੇਰੀ ਪੀੜ ਮੇਰੇ ਕਾਂਬੇ ਮੈਂ ਗੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦਾ ਜ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222179 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jalseerat Aman" /></noinclude>ਵਿਚ ਭੋਗ ਪਾਲੀ ਤਰਨ ਤ0 13 14 - བIL"བད་༧་༧iན ਨੂੰ ' ਘਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਪਿਆ ਏ। ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਗਈ ਹੁਣ ਸ਼ਾਮ ਪਈ ਪਤੀ 25 ਤੂੰ ਉਹਨੂੰ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਟੋਕ ਬੜੇ ਠਰੰਮੇਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਤਾਪ ਮੇਰੀ ਪੀੜ ਮੇਰੇ ਕਾਂਬੇ ਮੈਂ ਗੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦਾ ਜਿਕਰ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਖਿਝੀ ਹੋਈ ਤੇਰੀ ਦੀਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਕੀ ਹੋਇਆ ਤਾਪ ਕਾਂਬ ਨਾਲ ਕੋਈ ਮਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ " ਪਰ ਤੂੰ ਇਸ ਕੁਰੱਖਤ ਤੇ ਕੋਝੇ ਕਥਨ ਦਾ ਏਨਾ ਬੁਰਾ ਮਨਾਇਆ ਅਤੇ ਦੋ ਟੁੱਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, ‘ਚੁਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪਵੇ ਘਰ ਦਾ ਕੰਮ। ਜਿਹਨੂੰ ਲੋੜ ਏ ਕਰੇ, ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਅਸਾਂ ਖਾਣਾ ਏ ਅਤੇ ਨਾ ਪਕਾਣਾ।” ਅਤੇ ਸੱਚ ਮੁੱਚ ਹੀ ਤੂੰ ਨਾ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਗਈ ਅਤੇ ਨਾ ਕੁੱਝ ਖਾਧਾ ਪੀਤਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਤੇਰੀ ਦੀਦੀ ਨੇ ਬਾਰ ਬਾਰ ਤੇਰੇ ਤਰਲੇ ਮਿਨਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਤਰਲੇ ਤੇਰੇ ਹਟਕੋਰੇ ਦੂਜੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਪਏ ਨੇ ਨੀਮ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿਚ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਸੁਣੇ। ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਚੌਖੀ ਡੂੰਘੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜਦ ਤੂੰ ਸੁਬਕ ਪੈਰ ਧਰਦੀ ਹੋਈ ਮੇਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਚਾਹ ਲੈ ਕੇ ਆਈ। ਮੇਰਾ ਤਾਪ ਟੁੱਟ ਕੇ ਫਿਰ ਦੋਬਾਰਾ ਮੱਠੀ ਚਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਚਾਹ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਸੌਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਪਰ ਤੂੰ ‘ਨਹੀਂ ਜੀ’ ਆਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਈ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਮੱਥਾ ਘੱਟਦੀ ਰਹੀ। ਢਲਦੀ ਰਾਤ ਤੇਰੀ ਦੀਦੀ ਆਈ ਉਸ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਸੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਹਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੱਬਵੀਂ ਪਰ ਚੌਖੀ ਖਰਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕੌੜ ਤੂੰਬੇ ਵਾਂਗ ਕੋੜ ਸੀ। ਪਰ ਤੇਰੇ ਉਤੇ ਉਹਦੀ ਕੰਡਿਆਲੀ ਕੌੜੀ ਝਿੜਕੀ ਦਾ ਕੋਈ ਭੀ ਅਸਰ ਨਾ ਹੋਇਅ ਅਤੇ ਤੂੰ ਉਹਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਬਿਮਾਰ ਨੂੰ ਕੱਲਾ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਨੀਂਦਰ ਹੈ।” ਤੇਰੀ ਦੀਦੀ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਹੀ ਬੁੜ ਬੁੜ ਕਰਦੀ ਤੇ ਦੰਦ ਕਰੀਚਦੀ ਮੁੜ ਗਈ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਏਨਾ ਹੀ ਸੁਣ ਸਕਿਆ, “ਇਹਨੂੰ ਲੱਥੀ ਚੜ੍ਹੀ ਦੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਕਿੰਨੀ ਨਿਲ ਏ, ਇਹ ਕੁੜੀ 157<noinclude>{{rh||157}}</noinclude> p1q9filtjfm5kwd29y2jzt3ocd79vif 250 73127 222180 2026-06-18T16:57:50Z Jalseerat Aman 2446 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "Abl 13.h ant OK ORTO ALE ਬਿੰਦ ਪਿਛੋਂ ਚਾਹ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੂਰੇ ਚਾਰ ਦਿਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਤੇਰੇ ਮਹਿਕਦੇ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ, ਤੇਰੇ ਸੰਦਲੀ ਜੁੱਸੇ ਦੀ ਮਹਿਕ, ਤੇਰੇ ਕੂਲੇ ਤੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ' ਤੇਰੀਆਂ ਮਿਸਰੀ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222180 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jalseerat Aman" /></noinclude>Abl 13.h ant OK ORTO ALE ਬਿੰਦ ਪਿਛੋਂ ਚਾਹ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੂਰੇ ਚਾਰ ਦਿਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਤੇਰੇ ਮਹਿਕਦੇ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ, ਤੇਰੇ ਸੰਦਲੀ ਜੁੱਸੇ ਦੀ ਮਹਿਕ, ਤੇਰੇ ਕੂਲੇ ਤੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ' ਤੇਰੀਆਂ ਮਿਸਰੀ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਹਿੰਮਤ ਤੇ ਹੌਸਲਾ ਦੇਂਦੇ ਦਲਾਸੇ ਮੈਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਵਾੜ ਵਿਚੋਂ ਖਿੱਚ ਲਿਆਏ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਨੌ ਬਰ ਨੌ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹਦੇ ਵਿਚ ਤੇਰੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੇਰੀਆਂ ਹਮਦਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਦਵਾਵਾਂ ਵੀ ਹਾਈ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਦ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵਾਂ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਕ ਏਨਾ ਆਨੰਦ ਕਿ ਮੈਂ ਭੂਤ ਕਾਲ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਲੇ ਰਾਹਾਂ ਦੇ ਕੰਡੇ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਨਵੀਂ ਜਿੰਦਗੀ ਨਵੇਂ ਰੌਸ਼ਨ ਰਾਹਾਂ ਤੇ ਤੁਰ ਪਈ। ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਕੰਡਿਆਲਾ ਰਾਹ ਹੁਣ ਸਾਫ ਸੁਥਰਾ ਦਿਸਣ ਲਗ ਪਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਇਕਾਂਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਸਕਦੀ ਅਤੇ ਘੋਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਇਕ ਮਹਿਕਦਾ ਹੁਲਾਸ ਇਕ ਚਮਕਦੀ ਦਮਕਦੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਿਰਨ ਟੁੱਟ ਪਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਕ ਤੋਂ ਇਕ ਦੋ ਨਹੀਂ ਗਿਆਰਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਸਾਂ ਖੇਤ ਵਿਚ ਤੂੰ ਜਦ ਰੋਟੀ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਰੋਟੀ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਲੈ ਮਾਉਂਦੀ ਅਤੇ ਰੋਟੀ ਅਸੀਂ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਕੇ ਖਾਂਦੇ। ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਹਿਲ ਉਸਾਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਤੇਰੇ ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਲਗਨ ਖਰੇ ਬੇਝਿਜਕ ਬੋਲਾਂ ਨੇ ਪਰ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਦਰ ਗੁਜਰ ਕਰਨ ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਇਕ ਦਿਨ ਕੜਕਵੀਂ ਧੁੱਪ ਸਿਖਰ ਦੋਪਹਿਰ ਤੂੰ ਰੋਟੀ ਲੈ ਕੇ ਆਈ। ਮੈਂ ਦੀ ਦੇ ਘਾਟ ਤੇ ਸਾਂ। ਘਾਟ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਇਕਾਂਤ ਸੀ। ਉਸ ਸ਼ਾਂਤ ਨਦੀ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਘਾਟ ਤੇ ਰੋੜ ਚਾਂਦੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਨਦੀ ਦਾ ਨੀਲਾ ਪਾਣੀ ਸ਼ਾਂਤ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਿਖਰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਅਨੂਪ ਸੀ। ਤੇਰੇ ਗੋਲ ਗੁਲਾਬੀ ਮੁੱਖੜੇ ਤੇ ਮੁੜਕੇ ਦੇ ਮੋਤੀ ਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਬੈਠੀ ਅਸਲੋਂ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ । ਤੇਰੇ ਚੰਦਨ ਜੁੱਸੇ ਦੀ ਸੰਦਲੀ ਹਿਕ ਮੇਰੇ ਲੂੰ ਲੂੰ ਰਚ ਗਈ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਨਰਮ ਨਿੱਘਾ ਕਲਾ ਥ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਤੇਰੀਆਂ ਨੀਲੀਆਂ ਨੀਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਝਾਕਿਆ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਣਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਝੀਲ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਖੀਵਾਪਣ ਤੇ ਲੱਜਿਆ ' ਗੁਲਾਬੀ ਡੋਰੇ ਫਿਰ ਗਏ। ਤੂੰ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਅੱਖਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਕਰ ਲਈਆਂ। 158<noinclude>{{rh||158}}</noinclude> l5289xkp4jeno22vpudpjcwibwjyim9 250 73128 222181 2026-06-18T16:58:18Z Jalseerat Aman 2446 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਮ ਹਲਾ ਜਗਤ ਧਨ ਕਲ ਕਰਾ, MICHHOCK O ਗੁਲਾਬੀ ਫੁੱਲ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਮੋਤੀ ਚੁਗ ਲਾ। ਤੂੰ ਲੱਜਾਈ ਜੇਹੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਏ ?' ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਲ ਪੂਰਾ ਮਹਿਕਦਾ ਬਾਗ ਮੇਰੀ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਸੀ। ਤੇਰੇ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222181 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jalseerat Aman" /></noinclude>ਮ ਹਲਾ ਜਗਤ ਧਨ ਕਲ ਕਰਾ, MICHHOCK O ਗੁਲਾਬੀ ਫੁੱਲ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਮੋਤੀ ਚੁਗ ਲਾ। ਤੂੰ ਲੱਜਾਈ ਜੇਹੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਏ ?' ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਲ ਪੂਰਾ ਮਹਿਕਦਾ ਬਾਗ ਮੇਰੀ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਸੀ। ਤੇਰੇ ਮਹਿਕਦੇ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਮੇਰੇ ਸਾਹਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਧੜਕ ਕੇ ਇਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਮਹਿਕਦੇ ਤਿੱਖੇ ਸਾਹ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਮੱਥੇ ਤੇ ਝੱਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਗੁਲਾਬੀ ਖਿਰਕਦੇ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਸਿੰਮਦੇ ਮੋਤੀ ਚੂਰੀ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪਤਾਲ ਪੀਂਘ ਦੇ ਝੂਟੇ ਵਾਂਗ ਝੂਮ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦੋ ਪਿਆਰ ਭੁੱਖੇ ਦਿਲ ਇਕ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਜੀਵਨ ਪੰਧ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਬਾਹਵਾਂ ਪਾ ਕੇ ਨਬੇੜਨ ਦੇ ਵਾਹਦੇ ਹੋ ਗਏ। ਨਦੀ ਦਾ ਰੁੱਖਾ ਰੇਤਲਾ ਘਾਟ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।ਇਕ ਬੇਹੱਦ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸੁਗੜ ਸਾਥੀ ਦਾ ਸਾਥ। ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰੰਗੀਨ ਰੋਸ਼ਨ ਰਾਹਾਂ ਦੇ ਫਾਟਕ ਖੁਲ੍ਹਦੇ ਦਿਸੇ। ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਚੁਗ ਲਈ ਹੋਵੇ।ਮੈਨੂੰ ਕੰਡੇ ਵੀ ਫੁੱਲ ਤੇ ਕਲੀਆਂ ਲੱਗਣ ਲਗੇ, ਬਿਖੜੇ ਤੇ ਊਬੜ ਖਾਬੜ ਰਾਹ ਸਾਫ ਤੇ ਪੱਧਰੇ ਦਿਸਣ ਲਗ ਪਏ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਡੀਆਂ ਮਿਲਣੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਨਿਸਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਦ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਘਾਟ ਸਾਡਾ ਕਾਬਾ ਸਾਡਾ ਮੰਦਰ ਬਣ ਗਿਆ।ਪਿਆਰ ਪਨਪਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਡੂੰਘ ਵਾਂਗ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਵਿੱਛੜਨਾ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਇਸ ਗੋਲੇ ਕਬੂਤਰਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਤੇ ਅਚੇਤ ਹੀ ਬਾਜ਼ ਆ ਪਿਆ।ਘਰ ਵਿਚ ਤੇਰੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਪਰਵੇਸ਼ ਹੋਇਆ।ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਆਈ ਸੀ। ਜਦ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਉਦੋਂ ਤੇਰੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਦੇ ਸਾਏ ਸਨ ਅਤੇ ਹਵਾਈਆਂ ਉਹ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਤੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਜਾਣ ਲਈ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਉਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਦਾ ਧੂੜਾ ਧੂੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਖੇਤ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਚਾਹ ਲੈ ਕੇ ਆਈ। ਤੋਰ ਆਪਣਾ ਰੰਗ ਉਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਬਤੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਰਹੇ ਸਨ ਪ ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਹੋਸਲਾ, ਤਸੱਲੀਆਂ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੀਰਜ ਬੰਨਣ ਵਾਸ 1 ਪਰ ਤੇਰੇ ਨਰਮ ਗੁਲਾਬੀ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਸਿਕਰੀ ਪਰ ਪੀੜ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਸਾਫ ਦਿਸ ਰਹ 159<noinclude>{{rh||159}}</noinclude> 4bm4c8vq579p1udkqy5tgv86566mh41 250 73129 222182 2026-06-18T16:58:30Z Jalseerat Aman 2446 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "133 ਅr's Inl BS 1ਫਰ ਸਲਾਰੀ ਅਤੇ ਉਮਰ ਭਰ ਲਈ, ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜਨਮ ਜਨਮ ਲਈ ਮਿਲਾਂਗੇ। ਮੈਂ ਜਾ ਰਹੀ ਆਂ।ਜਾਣਾ ਈ ਪੈਣਾ ਏ ਪਰ ਦਿਲ ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਏ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੀ ਛੱਡ ਚਲੀ ਆਂ। ਆਵਾਂਗੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਪੈਰ 'ਕੱਠੇ ਤਹਾਂਗੇ।..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222182 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jalseerat Aman" /></noinclude>133 ਅr's Inl BS 1ਫਰ ਸਲਾਰੀ ਅਤੇ ਉਮਰ ਭਰ ਲਈ, ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜਨਮ ਜਨਮ ਲਈ ਮਿਲਾਂਗੇ। ਮੈਂ ਜਾ ਰਹੀ ਆਂ।ਜਾਣਾ ਈ ਪੈਣਾ ਏ ਪਰ ਦਿਲ ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਏ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੀ ਛੱਡ ਚਲੀ ਆਂ। ਆਵਾਂਗੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਪੈਰ 'ਕੱਠੇ ਤਹਾਂਗੇ। ਸਵਾਸ ਸਵਾਸ 'ਕੱਠੇ ਰਹਾਂਗੇ।” ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਉਸਾਰਦੀ ਉਭਾਰਦੀ ਰਹੀ ਪਰ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਨ ਰਿਹਾ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਤਾਂ ਸਗੋਂ ਪੈਰ ਪੈਰ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਾਲੇ ਕੰਡਿਆਲੇ ਰਾਹ ਫਿਰ ਵਿਛਦੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।ਮੈਂ ਕੰਬਦੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਟੁੱਟੇ ਮਨ ਨਾਲ ਏਨਾ ਹੀ ਆਖ ਸਕਿਆ, “ਖੁਦਾ ਕਰੇ ਤੇਰੀ ਜਬਾਨ ਮੁਬਾਰਕ ਹੋਵੇ ! ਪਰ ਮੇਰੀਆਂ ਬਾਹਵਾਂ ਵਿਚ ਘੁੱਟੀ ਮੇਰੀ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਤੂੰ ਪਰਲ ਪਰਲ ਅੱਥਰੂ ਕੇਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਐਨ ਮੇਰੇ ਸੀਨੇ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੂੰ ਉਸੇ ਦਿਨ ਹੀ ਚਲੀ ਗਈ, ਸੱਚ ਮੁਚ ਹੀ ਚਲੀ ਗਈ, ਮਹਿਕਾਂ ਹਾਸੇ ਖੇੜੇ ਸਭ ਸਮੇਟ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚੰਦਨ ਬਦਨ ਯਾਨੀ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਭ ਸੰਦਲੀ ਸੁਗੰਧਾਂ ਸਮੇਟ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੇਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਹਦ ਉਹੀ ਉਦਾਸੀ ਉਹੀ ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਉਹੀ ਪੀੜਾਂ ਦਾ ਮਾਰੂ ਦੌਰ ! ਨਦੀ ਦਾ ਚਾਂਦੀ ਵਾਂਗ ਤਮਕੀਲਾ ਸੋਹਣਾ ਸੁਹਾਣਾ ਘਾਟ ਲੁਸਿਆ ਗਿਆ। ਹਰ ਝਾੜੀ ਹਰ ਬੂਟਾ ਜਿਵੇਂ ਵਾਹ ਦਾ ਢੇਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਦਿਲ ਵਿਚ ਪੀੜ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਕੇ ਰੇਤਲੇ ਭੱਟ ਉਤੇ ਤੇਰੀ ਪੈੜ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੱਭਦਾ ਰਿਹਾ ਉਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਜਿਥੇ ਅਸੀਂ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਹੱਥ ਪਾ ਕੇ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਤੁਰੇ। ਮੈਂ ਬਿਹਬਲ ਹੋ ਖਜੂਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਾਲ ਢੋਹ ਲਾ ਬਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਪੀੜ ਮੈਨੂੰ ਪਿੰਜਣ ਲਗਦੀ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਮੈਂ ਜਾਗੋ ਟੀ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੇਰੇ ਕੰਨੀ ਪੈਂਦੀ। ਮੈਂ ਡੌਰ ਭੌਰ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਵੇਂਹਦਾ ਉਥੇ ਮੈਂ ਹੀ ਮੈਂ ਹੁੰਦਾ। ਪੀੜ ਭਰੀਆਂ ਸੁਖਾਵੇਂ ਦਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਥੇ ਪੀ ਸੀ ? ਚੋਖੇ ਦਿਨ ਲੰਘ ਗਏ ਮੈਂ ਘਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਖਿਆ।ਉਹ ਆਪਸ ਵਿਚ ਤੇਰੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੋਂ ਤੁਰੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਮਾਨ ਚੁੱਕ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਦੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੱਕ ਛੱਡਣ ਗਿਆ। ਪੜਿਆਂ ਦਾ ਟਰੰਕ ਚੁੱਕੀ ਮੈਨੂੰ ਇੰਝ ਲਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਦਾ 160<noinclude>{{rh||160}}</noinclude> mz4grbi6cf1oanqnqqbsj8gz2m2lhdd 250 73130 222183 2026-06-18T16:58:52Z Jalseerat Aman 2446 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "੪੧॥ 33 ਚੜ੍ਹ ਗਏ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਲਗਾ ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰ ਦੇ ਸੁਲਗਦੇ ਸਿਵੇ ਵਿੱਚੋਂ ਫੁੱਲ ਚੁਗ ਕਿਸੇ ਹੱਡ ਸਾਂਭ ਨਦੀ ਵਿਚ ਪਰਵਾਹਨ ਗਏ ਹੋਣ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਿਸ ਦਿਨ ਤੇਰੀ ਦੀਦੀ ਤੇਰੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਰਤ ਕੇ ਆਈ ਤਾਂ ਉਹ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ ਸੀ।..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222183 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jalseerat Aman" /></noinclude>੪੧॥ 33 ਚੜ੍ਹ ਗਏ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਲਗਾ ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰ ਦੇ ਸੁਲਗਦੇ ਸਿਵੇ ਵਿੱਚੋਂ ਫੁੱਲ ਚੁਗ ਕਿਸੇ ਹੱਡ ਸਾਂਭ ਨਦੀ ਵਿਚ ਪਰਵਾਹਨ ਗਏ ਹੋਣ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਿਸ ਦਿਨ ਤੇਰੀ ਦੀਦੀ ਤੇਰੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਰਤ ਕੇ ਆਈ ਤਾਂ ਉਹ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ ਸੀ।ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਗਵਾਂਢਣ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਸੁਣਿਆ। ਉਹ ਹੱਸ ਹੱਸ ਦੱਸ ਰਹੀ ਸੀ, “ਸੁਖ ਨਾਲ ਘਰ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਮਿਲਿਆ ਸੂ। ਮੁੰਡਾ ਹਾਣ ਪਰਵਾਨ ਏ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਤੇ ਐ ਪਰ ਗਵਾਂਢਣ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਨੀ ਵਿਆਹ ਬੜੀ ਛੇਤੀ ਕੀਤਾ ਜੇ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਦੀਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਕਰਦੇ ਪਰ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਦਾਦਾ ਕਾਹਲਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਆਖੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀ ਪੋਤੇ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਸੋਹਰਾ ਵੇਖ ਲਵਾਂ। ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਦਾਦਾ ਬਿਮਾਰ ਸੀ। ਸਗੋਂ ਕੁੜੀ ਵੀ ਕਿਸੇ ਰੋਗ ਵਸ ਸੀ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਹਨੂੰ ਕੀ ਰੋਗ ਸੀ ਅੰਦਰੇ ਅੰਦਰ ਖੁਰ ਜਿਹੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦੀ ਏਥੋਂ ਗਈ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਹੇਠਾਂ ਗਈ ਸਗੋਂ ਕੰਬਦੀ ਕੰਬਦੀ ਬੌਂਦਲੀ ਜੇਹੀ ਗੁੰਮ ਸੁਮ ਹੀ ਡੋਲੀ ਵਿਚ ਬੈਠੀ। ਕੋਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੋਗ ਲੱਗਾ ਏ ਵਿਚਾਰੀ ਨੂੰ 1ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਬੋਲਣਾ ਨਾ ਹੱਸਣਾ।ਡਾਕਟਰ ਕਹਿੰਦੇ ਖੂਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ ਕੋਈ ਖੁਰਾਕ ਨਹੀਂ ਲਗਦੀ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਮਦਰਦ ਗਵਾਂਢਣ ਨੇ ਬੜੀ ਭਾਵ ਭਿੱਜੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਆਖਿਆ, “ਨੀ ਚੰਗਾ, ਮਾਪਿਆਂ ਸਿਰੋਂ ਭਾਰ ਲੱਥਾ। ਆਪੇ ਪਏ ਇਲਾਜ ਕਰਾਣਗੇ।” ਫਿਰ ਤੇਰੀ ਦੀਦੀ ਨੇ ਬੜੇ ਮਾਹਰਕੇ ਦੀ ਗੱਲ ਆਖੀ, ‘ਚਲੋ ਹਯਾਤੀ ਚਾਹੀਦੀ ਏ, ਭੈਣ। ਨਾਲੇ ਵਿਚਾਰੇ ਬੁੱਢੇ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤਾਂ ਮਿਲੇਗੀ। ਅਤੇ ਉਸ ਰਾਤ ਤੇਰੇ ਵਿਆਹ ਤੇ ਖਿੱਚੀ ਦੁਲਹਨ ਦੇ ਕਪੜਿਆਂ ਵਿਚ ਤੇਰੀ ਫੋਟੋ ਵੇਖੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਤੂੰ ਸੋਹਰੇ ਬੱਧੇ ਲਾੜੇ ਨਾਲ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਰੂਹ ਬਾਹਰੇ ਬੁਤ ਦੀ ਮੂਰਤ ਹੋਵੇ। ਤੇਰੀ ਦਿਲ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੇ ਫੱਟਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਮਰਦੇ ਦਮ ਤੱਕ ਨਾ ਭੁੱਲਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਬਿਨ ਸਰਨਾਵੇਂ ਹੈ ਅਤੇ ਏਸ ਤੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖ ਰਿਹਾ। 161<noinclude>{{rh||161}}</noinclude> i37ij8nyc6qgthoqfs8zne2hu6sfuyz 250 73131 222184 2026-06-18T16:59:35Z Jalseerat Aman 2446 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "And I The abe DA ੫ “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੜਕ ਮੁੜਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ। ਬੜਾ ਭੱਜਾ ਕਸਮ ਨਾਲ। ਮੇਰੀ ਤਾਂ ਕੋਡੀ ਵੀ ਫੁੱਲ ਗਈ ਏ।” ਉਸ ਖੱਬੀ ਵੱਖੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਘੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਮਾਨ ਨਾਲ ਹਜਾਰ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ ਹੋਣੀ ਏ। ਕਸਮ ਨਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222184 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jalseerat Aman" /></noinclude>And I The abe DA ੫ “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੜਕ ਮੁੜਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ। ਬੜਾ ਭੱਜਾ ਕਸਮ ਨਾਲ। ਮੇਰੀ ਤਾਂ ਕੋਡੀ ਵੀ ਫੁੱਲ ਗਈ ਏ।” ਉਸ ਖੱਬੀ ਵੱਖੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਘੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਮਾਨ ਨਾਲ ਹਜਾਰ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ ਹੋਣੀ ਏ। ਕਸਮ ਨਾਲ ਸੰਘ ਪਾਟਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਏ।” ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਹੋ ਸਾਹੀ ਚੌਂਕਦਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਕੰਮ ਸੀ ? ਉਸ ਸਾਹ ਸੰਭਾਲਦੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਬਾਬੇ ਨੇ ਬੁਲਾਇਆ ਏ।” "fa"?" ਖੂਹ “ਭਈ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਕੋਈ ਕੰਮ ਹੋਣਾ ਏ।” ਉਸ ਆਪਣੇ ਮਰਹੱਲੀ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਇਕ ਖੇਤ ਹੱਟਵੀਂ ਬੋਰੀ ਵਲ ਹੱਥ ਦੀ ਸੋਧ ਕੀਤੀ। ਉਥੇ ਚਲਾ ਜਾਹ ਬੇਰੀ ਕੋਲ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਜਰੂਰੀ ਕੰਮ ਏ।” ਅਤੇ ਆਪ ਉਹ ਜੁੱਤੀ ਲਾਹ ਚਾਦਰ ਚੁੱਕ ਮੋਟੇ ਪੱਟ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਤਰਪਾਏ ਖੂਹ ਨੂੰ ਵੱਟ ਪੈ ਗਿਆ।ਅਤੇ ਮੈਂ ਸੂਏ ਦੀ ਪਟੜੀ ਛੱਡ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪਾਸੇ ਬੇਰੀ ਦੀ ਸੇਧ ਧਰ ਲਈ। ਬੇਰੀ ਜਿਹੜੀ ਉਥੋਂ ਕੋਈ ਅੱਠ ਖੇਤ ਹਟਵੀਂ ਸੀ। ਦਿਨ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪਹਿਰ ਅੱਧ ਵਿਚ ਸੀ ਅਤੇ ਵੱਗਣ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਅਖੀਰਲਾ ਚੌਕਾ ਸੀ। ਕਣਕਾਂ ਕੁੱਝ ਨਿੱਸਰੀਆਂ ਕੁੱਝ ਗਬਲੇ ਵਿਚ ਸਨ। ਛੋਲਿਆਂ ਦੇ ਬੂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਮੋਤੀਆਂ ਭਰੇ ਡੱਡੇ ਆਕੜੇ ਪਏ ਸਨ। ਸੇਂਜੀ, ਮੱਥੇ, ਅਲਸੀ, ਮੈਣਾ, ਮੇਥੀ, ਮੈਣੀ, ਪੋਹਲੀ ਦੇ ਫੁਲਾਂ ਦੀ ਮਿਲਵੀਂ ਮਹਿਕ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਦਿਲ ਨੂੰ ਰੂਹ ਨੂੰ ਤਾਜਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਾਨੋਂ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਇਤਰ ਫੁਲੇਲ ਦਾ ਹੱਟ ਖੋਹਲ ਰਖਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਕੁਦਰਤ ਦੀਆਂ ਰਹਿਮਤੀ ਮਹਿਕਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਰਵਾਂ ਰਵੀਂ ਬੇਰੀ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਬੇਰੀ ਨੇੜੇ ਬਾਬਾ ਮੋਹਕਮ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਮੀਆਂ ਅੱਲਾ ਦੀਨ, ਸਯਦ ਪੀਰ ਚੰਨਣ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਮਹਿਬੂਬ ਸ਼ਾਹ, ਮੀਆਂ ਅੱਲਾ ਰੱਖਾ ਅਤੇ ਇਸਮਾਈਲ ਜਿਹਨੂੰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਲੋਕ ਈਸ਼ੂ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਂਦੇ ਸਨ, ਬੈਠੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪੇ ਵਿਚ ਨੀਵੀਂ ਸੁਰ ਖੁਸਰ ਮੁਸਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਬੀਹ ਬਾਈ ਕਰਮ ਹਟਵੀਂ ਭਾਬੀ ਮਰੀਅਮ ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਲਈ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਕੀ ਕੰਮ ਸੀ ? ਕੀ ਕਰਾਣਾ ਸੀ ? ਮੇਰੀ ਕੁੱਝ ਸਮਝ ਨਹੀ ਸੀ ਆਇਆ। 163<noinclude>{{rh||163}}</noinclude> f6vybxq0hcysjbgv7d7rwdiyowct3lq 250 73132 222185 2026-06-18T16:59:55Z Jalseerat Aman 2446 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਲਿਆ।ਮੈਂ ਬੈਠਾ ਹੀ ਸਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਚੁਪਤਰਾ ਫੜਾਇਆ ਅਤੇ ਇਕ ਫੁਲ ਸਾਈਜ਼ ਅਸ਼ਟਾਮ ਵਰਗਾ ਕਾਗਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਹਾ “ਆਹ ਲੈ ਲਿਖ" ਨਾਲ ਹੀ ਕਲਮ ਵਰਗਾ ਡੰਕ ਅਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਟੋਪੀ ਵਾਲੀ ਦਵਾਤ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਰਖੀ ਜੋ ਮੈਂ ਪ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222185 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jalseerat Aman" /></noinclude>ਲਿਆ।ਮੈਂ ਬੈਠਾ ਹੀ ਸਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਚੁਪਤਰਾ ਫੜਾਇਆ ਅਤੇ ਇਕ ਫੁਲ ਸਾਈਜ਼ ਅਸ਼ਟਾਮ ਵਰਗਾ ਕਾਗਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਹਾ “ਆਹ ਲੈ ਲਿਖ" ਨਾਲ ਹੀ ਕਲਮ ਵਰਗਾ ਡੰਕ ਅਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਟੋਪੀ ਵਾਲੀ ਦਵਾਤ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਰਖੀ ਜੋ ਮੈਂ ਪਹਿਚਾਣੀ ਕਿ ਦਵਾਤ ਕਲਮ ਉਹ ਸਾਡੀ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸੀ।ਮੈਂ ਕਾਗਜ਼ ਨੂੰ ਚੁਪਤਰੇ ਉਤੇ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ।ਦਵਾਤ ਦੀ ਟੋਪੀ ਹਟਾ ਕਲਮ ਸਿਆਹੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ। ਸਿਆਹੀ ਦਾ ਵਾਧੂ ਕਤਰਾ ਛਿੜਕਿਆ।ਅਤੇ ਚੁਪਤਰੇ ਦੇ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਕਲਮ ਚਲਾ ਕੇ ਵੇਖੀ। ਮੇਰਾ ਅਨੁਮਾਨ ਸੀ ਕੋਈ ਰਾਹਦਾਰੀ ਕੋਈ ਰਸੀਦ ਲਿਖਣੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਕਿਸੇ ਮੱਝ ਗਾਂ ਜਾਂ ਬਲਦ ਵੱਛਾ ਜਾਂ ਤੂੜੀ ਤੰਦ ਪੱਠੇ ਦੱਥੇ ਦਾ ਲੈਣ ਦੇਣ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਹਦਾ ਕੋਈ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਯਾਦ ਪੱਤਰ ਲਿਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ | ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਹ ਲੋਕ ਮੈਥੋਂ ਮਾੜਾ ਮੋਟਾ ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰ ਲਿਖਾਂਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪੀਰ ਮਹਿਬੂਬ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਅੱਲਾ ਰੱਖੇ ਵਲ ਅਤੇ ਅੱਲਾ ਰੱਖੇ ਨੇ ਚੰਨਣ ਸ਼ਾਹ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੀਏਂ ਅਹਿਮਦਦੀਨ ਨੇ ਪਰ੍ਹਾਂ ਹਟਵੀਂ ਬੈਠੀ ਮਰੀਅਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਭੀ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾ।" ਮਰੀਅਮ ਦੀ ਗੋਦੀ ਬਾਲ ਸੌਂ ਗਿਆ ਸੀ।ਉਸ ਕੱਪੜਾ ਵਿਛਾ ਬਾਲ ਨੂੰ ਲਿਟਾਇਆ, ਥੋੜਾ ਖਿੱਚ ਕੇ ਘੁੰਡ ਹੋਰ ਨੀਵਾਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੁਬਕ ਜੇਹੇ ਪੈਰ ਤੁਰਦੀ ਬੜੀ ਲੱਜਾਈ ਸੁਰਮਾਈ ਜੇਹੀ ਥੋੜਾ ਹਟਵੀਂ ਸਾਡੇ ਨੇੜੇ ਆ ਬੈਠੀ। ਬਾਬੇ ਮੋਹਕਮ ਨੇ ਮਿੱਠੀ ਜੇਹੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਉਹਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤਰ ਮਰੀਅਮ, ਲਿਖਾ ਲੈ ਜੋ ਲਿਖਾਣਾ ਏ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਏ।" ਏ।” ਪਰ ਉਹ ਕੁੱਝ ਨਾ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਬੈਠੀ ਰਹੀ। ਪੀਰ ਚੰਨਣ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੀਆਂ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਾਉ ਜਿਵੇਂ ਲਿਖਾਣਾ ਮੀਆਂ ਅਹਿਮਦ ਦੀਨ ਜਾਤ ਤੋਂ ਜੁਲਾਹਾ ਸੀ। ਮਸੀਤ ਦਾ ਇਮਾਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਾਫੀ ਸੁਲਝਿਆ ਸਾਊ ਅਤੇ ਸਿਆਣਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਾਰਿਆਂ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਫੇਰੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ। ਸਭ ਨੇ ਕਿਹਾ ਇਜਾਜ਼ਤ ਏ। ਕਰੋ ਬਿੱਸਮਿਲਾ। ਸਭ ਨੇ ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਾਮੀ ਭਰੀ। 164<noinclude>{{rh||164}}</noinclude> 8ijzy21kgblst1h7t7ff3qwwxzeaa4z 250 73133 222186 2026-06-18T17:00:12Z Jalseerat Aman 2446 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਮਨਵ ਅਹਮਦ ਵਨ 0 0 0 . 4 | ਗੇ . ਹੋਰ ਮਾਨ ਰਹੀਮ ਅਤੇ ਮੈਂ ਕੋਰੇ ਕਾਗਜ ਉਤੇ ਕਲਮ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ। “ਹਾਂ, ਅਗੇ ਲਿਖ। ਮੈਂ ਇਸਮਾਈਲ ਵਾਲਦ.... ।” ਫਿਰ ਉਸ ਈਸ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਉਹਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਨਾਂ ਏ ਤੇਰੇ ਪਿਉ ਦਾ” ਤਾਂ ਈਸੂ ਨੇ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222186 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jalseerat Aman" /></noinclude>ਮਨਵ ਅਹਮਦ ਵਨ 0 0 0 . 4 | ਗੇ . ਹੋਰ ਮਾਨ ਰਹੀਮ ਅਤੇ ਮੈਂ ਕੋਰੇ ਕਾਗਜ ਉਤੇ ਕਲਮ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ। “ਹਾਂ, ਅਗੇ ਲਿਖ। ਮੈਂ ਇਸਮਾਈਲ ਵਾਲਦ.... ।” ਫਿਰ ਉਸ ਈਸ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਉਹਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਨਾਂ ਏ ਤੇਰੇ ਪਿਉ ਦਾ” ਤਾਂ ਈਸੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੀ ਅੱਲਾ ਬਖਸ਼ “ਹਾਂ” ਅਹਿਮਦ ਦੀਨ ਨੇ ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਲਿਖ। ਮੈਂ ਇਸਮਾਈਲ ਵਲਦ ਅੱਲਾ ਬਖਸ਼ ਪਿੰਡ ਕਿਲਾ ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ ਹਾਲ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪਿੰਡ ਜੋਖੀਆਂ ਖਾਨਾਂ ਅਹਿਮਦਨਗਰ ਤਹਿਸੀਲ ਵਜੀਰਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲਾ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਡਾਕਖਾਨਾ ਅਕਾਲਗੜ੍ਹ (ਅਲੀਪੁਰ) ਰਸੂਲੇ ਪਾਕ' ਅਤੇ ਪਾਕ ਕੁਰਾਨ ਨੂੰ ਹਾਜਰ ਨਾਜਰ ਕਰਕੇ ਦੋ ਗਵਾਹਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬਾਬਾ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਅਲਤੇ ਸਯਦ ਮੀਰ ਮਹਿਬੂਬ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਰੀਅਮ ਬੀਬੀ ਬੇ ਵਾ ਖੁਸ਼ੀ ਮੁਹੰਮਦ ਨਾਲ ਹੱਕ ਨਿਕਾਹ ਕਬੂਲ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” “ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ।” ਅਤੇ ਮਰੀਅਮ ਭੁੱਬਾਂ ਮਾਰਕੇ ਰੋ ਪਈ। ਸਾਰੇ ਹੈਰਾਨ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਮੈਂ ਬੜੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਕਦੀ ਸਿਸਕਦੀ ਮਰੀਅਮ ਵੱਲ ਅਤੇ ਕਦੀ ਇਹਨਾ ਪਤਵੰਤਿਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਪੀੜ ਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹਾਂ ਤੇ ਛੱਲਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਹੀ ਭਾਵਕ ਹੋਏ ਪਏ ਸਨ। ਸਭ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਿਲ੍ਹੀਆਂ ਸਨ। ਕਈਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੋ ਵੀ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਇਸਮਾਈਲ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉਤੇ ਪਲਿੱਤਣ ਭਰੀਆਂ ਹਵਾਈਆਂ ਉਡ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਉਤੇ ਘੋਰ ਉਦਾਸੀ ਲੱਤ ਰੱਖ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਬੰਦੇ ਪਤਵੰਤੇ ਸਾਊ ਅਤੇ ਮੰਨੇ ਪ੍ਰਵੈਨੋ ਦਾਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਬੁਰਾ ਇਹ ਸੋਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਕਦੇ। ਮੈਂ ਮਰੀਅਮ ਭਾਬੀ ਦੀ ਬੀਤੀ ਜਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਬੜਾ ਨੇ ੜੇ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਸਾਂ। ਕਿੰਨਾ ਮੋਹ ਕਿੰਨਾ ਹਿਤ ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰ ਸੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਰੀਅਮ ਦਾ ਅਤੇ ਕਿੰਨੀ ਸੁਖਾਵੀਂ ਜਿੰਦਗੀ ਸੀ ਦੋਹਾਂ ਦੀ। ਕੁੱਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਅਜੇ ਮਰੀਅਮ ਵਿਆਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ ਖੁਸ਼ੀ ਮੁਹੰਮਦ ਚੌਕੀਦਾਰ ਸਾਡੇ ਘਰ ਆਇਆ ਤਾਂ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰਾ ਵਿਆਹ ਏ। ਕੁੱਝ ਮਦਦ ਕਰ।' 165<noinclude>{{rh||165}}</noinclude> puu9eqrlzf64qeiyw1ikmylu11y97rs 250 73134 222187 2026-06-18T17:00:32Z Jalseerat Aman 2446 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "SAPE MORE 1900'0 ਸਰੋਗਾ ? ਨਾਲੇ ਪੈਸੇ ਤਾਂ ਹਯਾਤ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਨੇ।” ਹਯਾਤ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਬਾਲ ਬੱਚੜਦਾਰ ਤੇ ਸੌਖਾ ਬੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਘਰੋਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਸਨ। ਖੁਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਊ ਸੁਭਾ ਮੁਤਾਬਕ ਮਿੱਠੀ ਸ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222187 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jalseerat Aman" /></noinclude>SAPE MORE 1900'0 ਸਰੋਗਾ ? ਨਾਲੇ ਪੈਸੇ ਤਾਂ ਹਯਾਤ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਨੇ।” ਹਯਾਤ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਬਾਲ ਬੱਚੜਦਾਰ ਤੇ ਸੌਖਾ ਬੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਘਰੋਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਸਨ। ਖੁਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਊ ਸੁਭਾ ਮੁਤਾਬਕ ਮਿੱਠੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਤਾਇਆ ਜੀ, ਭਾ ਵੱਡਾ ਤਾਂ ਕੋਰਾ ਜਵਾਬ ਦੇ ਗਿਆ ਏ। ਉਹ ਕੁੱਝ ਪੱਲਿਉਂ ਲਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਮੈਂ ਕੋਈ ਕਲੇਸ਼ ਕੋਈ ਝਗੜਾ ਉਸ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਘਰ ਭਾ ਨਾ ਭਾਬੀ ਵੱਸਦਾ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨੇਂ।ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਆਪ ਹੀ ਚਾਰ ਛਿੱਲੜਾਂ ਚੁੱਕ ਚੁਕਾ ਕੇ ਘਰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਵਾਂ। ਮੇਹਨਤ ਮਜ਼ੂਰੀ ਕਰਾਂਗੇ। ਅੱਲਾ ਦੇ ਫਜ਼ਲ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਮੇਹਰ ਹੋਈ ਤਾਂ ਸਭ ਲਾਹ ਲਵਾਂਗੇ। ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਖੁਦਾ ਸਿੱਧੇ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।" ਅਤੇ ਫਿਰ ਤਾਇਆ ਜੀ ਨੇ ਪੂਰਾ ਖਰਚ ਹੀ ਵਿਆਹ ਦਾ ਓਟ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਘੋੜੀ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਸੋਹਰੇ ਸਜਿਆ ਵੇਖਿਆ। ਖੁਸ਼ੀ ਮੁਹੰਮਦ ਪਿੰਡ ਦਾ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਚੌਕੀਦਾਰ ਸੀ।ਪਿੰਡ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਨੇ ਕੁੱਝ ਨਾ ਕੁੱਝ ਸਿਰਵਾਰਨਾ ਕਰ ਉਹਦੀ ਝੋਲੀ ਭਰ ਦਿੱਤੀ। ਲੱਜੋਂ ਕਲੱਜ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਹਯਾਤ ਦਾ ਵੀ ਹੱਥ ਜੇਥੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਭਾਬੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਰਮੇ ਦੀ ਸਲਾਈ ਪਾਣੀ ਪਈ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਸੀ ਜਦ ਖੁਸ਼ੀ ਮਰੀਅਮ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕੇ ਡੋਲੀ ਲਿਆਇਆ ਤਾਂ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਮ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਵਿਆਹੀ ਵਹੁਟੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਸਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਬੁੜੀਆਂ ਨਿਆਣਿਆਂ ਸਵਾਣੀਆਂ ਦੀ ਉਤਸਾਹੀ ਭੀੜ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰੀਅਮ ਦੀ ਡੋਲੀ ਦਵਾਲੇ ਝੁਰਮਟ ਪੈ ਗਿਆ। ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਇਹ ਹੋਈ ਕਿ ਜਿਸ ਮੁਟਿਆਰ ਨਿਆਣੇ ਜਾਂ ਸਵਾਣੀ ਨੇ ਡੋਲੀ ਦੇ ਪੱਲੇ ਅੰਦਰ ਸਿਰ ਕਰ ਲਿਆ ਬੱਸ ਜਿਵੇਂ ਕੀਲਿਆ ਹੀ ਗਿਆ; ਉਹਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਹੀ ਪਿਛਾਂਹ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਕ ਤਾਂ ਵਿਅੰਲੀ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਦੂਜੇ ਅਥਾਹ ਗਰਮੀ ਚਾਚੀ ਚਾਬ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਧੱਕ ਧੱਕਾ ਕੇ ਪਿਛਾਂਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਅੰਲੀ ਡੋਲੀਉਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਈ। ਬੰਦ ਡੋਲੀ ਦੇ ਭਾਰੀ ਪੌਲਿਆਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਵਿਔਲੀ ਘਬਰਾ ਗਈ ਸੀ। ਸੀਸੇ ਲੱਗੇ ਰੰਗਲੇ ਪਿੰਡੇ ਉਤੇ ਵਿਔਲੀ ਬਿਠਾ ਚਾਚੀ ਚਾਂਬ ਨੇ ਸਜ ਵਿਆਹੀ ਵਹੁਟੀ ਦਾ ਘੁੰਡ ਚੱਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਕ ਨੂਰ ਜੇਹਾ ਵ ਗਿਆ ਸੀ ਸਾਰੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ। ਇਕ ਕਾਮਣੀ ਜੇਹੀ ਸੂਰਤ ਮੁਗਲ ਸ਼ਹਿਜਾਦੀਆਂ 166<noinclude>{{rh||166}}</noinclude> rszsjm3b3qok4vfg1mhqfdvd2enfi1i 250 73135 222188 2026-06-18T17:01:12Z Jalseerat Aman 2446 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਉਲਝਿਆ ਸੂਤ ਹੁਣ ਕੀ ਸੁਲਝਣਾ ਸੀ।ਪੀੜ ਪਿੰਜਿਆ ਦਿਹਾੜੀ ਦੱਪਾ ਕਰਦਾ ਭੁੱਖ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦਾ ਇਕ ਸਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਬੱਗਾ ਕੁੱਕੜ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਮਾਂਦਾ ਜੋ ਬਚਾਂਦਾ ਬੰਦੂ ਮੱਲ ਨੂੰ ਦੇ ਆਉਂਦਾ ਪਰ ਵਿਆਜ਼ ਈ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222188 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jalseerat Aman" /></noinclude>ਉਲਝਿਆ ਸੂਤ ਹੁਣ ਕੀ ਸੁਲਝਣਾ ਸੀ।ਪੀੜ ਪਿੰਜਿਆ ਦਿਹਾੜੀ ਦੱਪਾ ਕਰਦਾ ਭੁੱਖ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦਾ ਇਕ ਸਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਬੱਗਾ ਕੁੱਕੜ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਮਾਂਦਾ ਜੋ ਬਚਾਂਦਾ ਬੰਦੂ ਮੱਲ ਨੂੰ ਦੇ ਆਉਂਦਾ ਪਰ ਵਿਆਜ਼ ਈ ਨਾ ਮੁੜਦਾ। ਕਰਜਾ ਤਾਂ ਸ਼ੈਤਾਨ ਦੀ ਆਂਦਰ ਸੀ, ਵਧੀ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਖੋਰਾ ਬਾਰੂ ਨੂੰ ਝੋਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖੋਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਦਰਦ ਲਾਇਲਾਜ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਪੀੜਾਂ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਮੰਜੇ ਉਤੇ ਸੁੱਟ ਲਿਆ। ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋਏ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਸੁਭਾ ਦੀ ਗਵਾਂਢਣ ਜਿਉਣੀ ਮਾਛਣ ਹੀ ਖੁਦਾ ਤਰਸੀ ਕਰ ਸਹਾਰਾ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਇਸ ਆਖਰੀ ਰਾਤ ਜਦ ਬੰਦੂ ਮੱਲ ਦੀ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਜੈਦਾਦ ਦਾ ਵੱਡਾ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਵਿਆਹ ਲਿਆਇਆ ਤਾਂ ਸ਼ਗਨਾ ਦਾ ਸੂਹਾ ਸ਼ਾਲੂ ਸਿਰ ਤੋਂ ਲਈ ਦਮੋਦਰੀ ਘਰ ਘਰ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਲੱਡੂ ਵੰਡ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਬਾਰੂ ਜੀਹਦਾ ਕੋਈ ਵਾਰਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਹਦੇ ਇਕ ਹੱਥ ਵਿਚ ਮੋਟਾ ਲੱਡੂ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਹੁੱਕੇ ਦੀ ਨੜੀ ਸੋਚਾਂ ਦੇ ਸਾਗਰ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਡੁੱਬਦਾ ਰਿਹਾ ਗੋਤੇ ਖਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਵੇਰੇ ਜਦ ਜਿਉਣੀ ਦੀ ਕੁੜੀ ਰੱਜੋ ਰੋਟੀ ਚਾਹ ਫੜਾਣ ਆਈ ਤਾਂ ਉਸ ਲੱਡੂ ਵਾਲਾ ਹੱਥ ਖੋਹਲ ਕੇ ਲੱਡੂ ਕੁੜੀ ਵਲ ਉਲੋਰ ਕੇ ਦਮ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਸੋਚਾਂ ਦੇ ਸਾਗਰ ਗੋਤੇ ਖਾਂਦਾ ਸਵੇਰੇ ਸੰਦ ਸਾਗਰੀਂ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਤਵੰਤੇ ਨੰਬਰਦਾਰ ਤੇ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ; ਭਾਈ ਹੋਰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਏਹਦਾ ਵਿਹੜਾ ਢਾਰ” ਵੇਚ ਕੇ ਏਹਦਾ ਮਰਨਾ ਸੰਪਨ ਕਰੋ। ਬਣੀਏਂ ਨੇ ਕਰਜ਼ੇ ਵਿਚ ਖਲਾ ਲਾ ਕੇ ਮਸਾਂ ਕੱਢਣ ਦਫਨ ਜੋਗੇ ਪੈਸੇ ਦਿੱਤੇ, ‘ਚਲੋ ਵਿਚਾਰਾ ਬੇਵਾਰਸਾ ਏ ? ਅੰਤ ਭਲੇ ਦਾ ਭਲਾ ਏ।” ਅਤੇ ਬਾਰੂ ਮਣਾਂ ਮੂੰਹੀ ਮਿੱਟੀ ਹੇਠਾਂ ਦਬਿਆ ਗਿਆ। ਆਹ ! ਬੇਚਾਰਾ !! ਬਦਕਿਸਮਤ, ਬੇਵਾਰਸਾ ਬਾਰ !!! 215<noinclude>{{rh||215}}</noinclude> ohlijsdzvnl8mr7hh1xnuj2vbt1v00k 250 73136 222189 2026-06-18T17:01:39Z Jalseerat Aman 2446 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਬਾਰ ਬਾਰ ਦਸਦ ਬਕਰ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਜਵਾਨੀਆ ਆਪਸ ਵਿਚ ਘੁਲ ਮਿਲ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਦਮੋਦਰੀ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਜੌਹ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਵਾਰਸ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਇਕ ਹੋਰ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸਾਲ ਚੌਥਾ ਵਾਰਸ ਵੀ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222189 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jalseerat Aman" /></noinclude>ਬਾਰ ਬਾਰ ਦਸਦ ਬਕਰ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਜਵਾਨੀਆ ਆਪਸ ਵਿਚ ਘੁਲ ਮਿਲ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਦਮੋਦਰੀ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਜੌਹ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਵਾਰਸ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਇਕ ਹੋਰ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸਾਲ ਚੌਥਾ ਵਾਰਸ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਾੜੀ ਪੱਕੀ ਤੇ ਛੱਜੂ ਮੱਲ ਨੇ ਗੋਧਾ ਮੱਲ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘ਉਂ ਹੂੰ, ਜਦ ਕੋਈ ਨੌਕਰ ਘਰ ਦਾ ਭੇਤੀ ਹੋ ਜਾਏ ਤਾਂ ਬਦਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ। ਫਿਰ ਬੰਦੂ ਮੱਲ ਨੇ ਬਾਰੂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਆ ਭਾਈ, ਆਪਣਾ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਕਰ ਲੈ।” ਬਾਰੂ 'ਜਿਹੜਾ ਇਕ ਅੱਧ ਸਾਲ ਨੌਕਰੀ ਕਰਕੇ ਕੁੱਝ ਪੈਸੇ ਜੋੜ ਕੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਬਣਾਈ ਬੈਨ” ਸੀ, ਪੰਜ ਛੇ ਸਾਲ ਲਾ ਕੇ ਵੀ ਕੌਡੀ ਜੋੜ ਨਾ ਸਕਿਆ, ਪੱਲੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਹੀ ਪਈ। ਸਭ ਕੁੱਝ ਜੋੜ ਜੋੜ ਕੇ ਵੀ ਕਰਜਾ ਸਿਰ ਤੇ ਖਲੋਤਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਲੈ ਭਾਈ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਕਿਤੇ ਹਰ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲੈ।” ਗੋਧਾ ਮੱਲ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਸ ਤਰਲਾ ਮਾਰਿਆ, “ਸ਼ਾਹ ਜੀ, ਇਕ ਸਾਲ ਹੋਰ ਲਵਾ ਲੇ | ਤਨਖਾਹ ਕਰਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕੱਟ ਲਿਓ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸੁੱਕੀ ਰੋਟੀ ਦੇਈਂ ਜਾਇਓ।” ਛੱਜੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਉਂ ਹੂੰ, ਤੂੰ ਤੇ ਬਾਰੂ ਕਮਲਾ ਏਂ। ਇਥੋਂ ਸਾਨੂੰ ਕਾਮੇ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਤੂੰ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਸੀਰ ਸਪੱਟਾ ਕਰ ਲੈ। ਅੰਗੂਠਾ ਲਾ ਤੇ ਹਾੜੀ ਸਾਉਣੀ ਕਰਜਾ ਮੋੜੀਂ ਜਾਈਂ। ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਜਾਂਦਾ ਤੱਦੀ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੇ।ਛੜੀ ਮੜੰਗਾ ਵਿਆਜ ਤਾਂ ਬਚੇਗਾ, ਲਮਕਾ ਕੇ ਮੋੜੇਂਗਾ ਤਾਂ ਵਿਆਜ ਤਾਂ ਵੱਧਗਾ ਹੀ। ਬਾਰੂ ਨੇ ਅੰਗੂਠਾ ਲਾਇਆ ਤੇ ਟੁੱਟੇ ਫੁੱਟੇ ਜਿਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ ਸਿੱਧਾ ਬਾਣੀਏ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ। ਪਰ ਲੱਛਮੀ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਿਹਾ, ਕਾਮਾ ਰੱਖਣਾ ਨਾ ਰੱਖਣਾ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਏ। ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਬਾਰੂ ਤੂੰ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲੈ।” ਦਮੋਦਰੀ ਭੀ ਅੱਖਾਂ ਫੇਰੀ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਬਾਰੂ ਉਥੋਂ ਤੁਰਿਆ ਤਾਂ ਅੰਬ ਦੇ ਚੂਸੋ ਵਾਂਗ ਚੂਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਕ ਪੰਡ ਗਮਾਂ ਦੀ ਉਹਦੇ ਸਿਰ ਉਤੇ ਸੀ। ਇਕ ਬੋਝ ਬਿਰਹਾ ਦਰਦ ਦਾ ਉਹਦੇ ਦਿਲ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਬੇਗੋਰੀ ਵਿਚ ਮਾੜਾ ਮੋਟਾ ਕੱਚਾ ਘਰ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੋ ਖਣਾ 214<noinclude>{{rh||214}}</noinclude> qwd4001vo6qd9a3jt3weclk2weto5zg 250 73137 222193 2026-06-18T17:55:19Z Kuldeepburjbhalaike 1640 /* ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ */ 222193 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="Kuldeepburjbhalaike" /></noinclude><noinclude></noinclude> eelenup9grimr6tudhkf6t0jwy9hcsr 250 73138 222201 2026-06-19T01:16:21Z Taranpreet Goswami 2106 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਕਈ ਮਹਿਕਮਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਐਕਟ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਢਾਲਵੇਂ ਰਸਤੇ ਨਹੀਂ ਬਣਵਾ ਸਕੇ। ਪਰ ਜਿਨਾਂ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਇਕ ਪਤਾ ਵੀ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਇਕ ਵਾਧੂ ਕੰਮ ਦ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222201 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Taranpreet Goswami" /></noinclude>ਕਈ ਮਹਿਕਮਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਐਕਟ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਢਾਲਵੇਂ ਰਸਤੇ ਨਹੀਂ ਬਣਵਾ ਸਕੇ। ਪਰ ਜਿਨਾਂ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਇਕ ਪਤਾ ਵੀ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਇਕ ਵਾਧੂ ਕੰਮ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਢਾਲਵੇਂ ਰਸਤੇ ਦੀ ਢਲਾਣ ਜਿਆਦਾ ਉੱਚੀ ਬਣਾ ਦੇਣਗੇ ਕਿ ਅੰਗਹੀਣ ਤਾਂ ਕੀ ਉਸ ਤੋਂ ਆਮ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਉਤਰਦਿਆਂ ਤਿਲਕ ਕੇ ਆਪਣੀ ਲੱਤ ਤੁੜਵਾ ਬੈਠੇ, ਕਈ ਮਹਿਕਮੇ ਢਾਲਵੇਂ ਰਸਤੇ ਏਦਾਂ ਬਣਾਉਣਗੇ ਜਿਵੇਂ ਮਾਡਲਜ਼ ਨੇ ਉਸ ਰੈਂਪ ਤੇ ਫੈਸ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਤਿਲਕਵੀਆਂ ਗਲੇਸ਼ੀਅਲ ਟਾਈਲਾਂ ਲਗਾ ਦੇਣਗੇ ਜਿਥੋਂ ਅੰਗਹੀਣ ਤਾਂ ਕੀ ਆਮ ਬੰਦਾ ਵੀ ਉਸ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਮੁਨਾਸਬ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਪੀ.ਡਬਲਯੂ.ਡੀ. ਮਹਿਕਮਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਲਤ ਢਾਲਵੇਂ ਰਸਤਿਆਂ (ਕੈਂਪਸ) ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਸ ਮਹਿਕਮੇ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਸਮੂਹ ਦਫਤਰਾਂ ਦੇ ਢਾਲਵੇਂ ਰਸਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕਰਕੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਹੀਣ ਦੀ ਕਿਸੇ ਬਿਲਡਿੰਗ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੰਨੀਆਂ ਚ੍ਹ ਗੰਭੀਰ ਹਨ। ਦੁਨੀਆਂ ਚੰਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਅੰਗਹੀਣ ਅਜੇ ਬਿਲਡਿੰਗਾਂ ਦੇ ਗਰਾਉਂਡ ਫਲੌਰ ਤੇ ਸੰਖ, ਇੱਜਤ ਮਾਣ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਤੋਂ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਲਈ ਜੱਦੋ ਜਹਿਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਜੇ ਉਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਲਿਫਟ ਜਾਂ ਬਾਲਵੇਂ ਰਸਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਤਾਂ ਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਕਟ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਧਾਰਾਵਾਂ ਕਦੋਂ ਪੂਰਨ ' ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਪਰ ਇਥੇ ਮੈਂ ਇਕ ਗੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅੰਗਹੀਣ ਕਿਸੇ ਮੰਗ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅਥਾਰਟੀ ਨੂੰ ਝੁਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਗ ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸਮੂਹ ਅੰਗਹੀਣ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰੈਂਪ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਮਸਲਾ ਅਥਾਰਟੀ ਨਾਲ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ। ਆਰ.ਟੀ.ਆਈ. ਐਕਟ ਤਹਿਤ ਵੀ ਪੁੱਛਣਾ ਪਿਆ ਕਿ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਬਿਲਡਿੰਗਾਂ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਲਈ ਬੈਰੀਅਰ ਨਹੀਂ ਹਨ ਭਾਵ ਕੈਂਪ (ਬਾਲਦੇ ਰਸਤੇ) ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਈ 57<noinclude>{{rh||57}}</noinclude> 8ta0mb0y0xnolcmzdzn6gwg2n59w5uw 250 73139 222208 2026-06-19T01:57:23Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਦਿਲ ਵੀ ਤੜਫਦਾ ਏ, ਯਾਦ ਵੀ ਸਤਾਦੀ ਏ। ਕੀ ਪਾਲੀ ਆਈ ਏ ?'' {{gap}}ਉਸ ਹੋਰ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, ‘“ਆਈ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਚਲਾਂਗੇ ਪਾਲੀ ਦੇ ਕੋਲ ਮੈਂ ਅਤੇ ਤੂੰ ।” {{gap}}ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਵਲ ਵੇਖਿਆ। {{gap}}ਉਸ ਬੜੀ ਗੰਭੀਰ ਆ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222208 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਦਿਲ ਵੀ ਤੜਫਦਾ ਏ, ਯਾਦ ਵੀ ਸਤਾਦੀ ਏ। ਕੀ ਪਾਲੀ ਆਈ ਏ ?'' {{gap}}ਉਸ ਹੋਰ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, ‘“ਆਈ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਚਲਾਂਗੇ ਪਾਲੀ ਦੇ ਕੋਲ ਮੈਂ ਅਤੇ ਤੂੰ ।” {{gap}}ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਵਲ ਵੇਖਿਆ। {{gap}}ਉਸ ਬੜੀ ਗੰਭੀਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, “ਹਾਂ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਚਲਾਂਗੀ ਤੇਰੋ ਨਾਲ ! ਮੈਂ ਹਰ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਆਂ। ਤੂੰ ਜਦੋਂ ਮਰਜ਼ੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾ। ਕਦੋਂ ਚਲਣਾ ਏ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਦੇਈਂ ਪਰ ਛੇਤੀਂ।ਮੈਂ ਉਡੀਕਾਂਗੀ।" ਅਤੇ ਉਹ ਤਬਲੇ ਦੀ ਪੌੜੀ ਚੜ੍ਹ ਕੋਠਿਉਂ ਕੋਠੀ ਘਰ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ।ਗਲੀ ਦਾ ਮੋੜ ਮੁੜਦੇ ਹੁਸੈਨ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਖ ਲਿਆ ਸੀ। {{gap}}ਮੈਂ ਉਹਦੀ ਗੱਲ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ ਥਾਏਂ ਖਲੋਤਾ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੱਚ ਮੁਢ ਇਹਨੂੰ ਪੀੜ ਪਰਾਈ ਦਾ ਏਨਾ ਖਿਆਲ ਏ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਦਿਲ ਹੀ ਦਿਲ ਦੇਵੀ ਵਾਂਗ ਸਤਿਕਾਰਿਆ। {{gap}}ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਹਦੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਦਿਨ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ। ਬਸ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਉਹਦੀ ਬਰਾਤ ਆਉਣੀ ਸੀ। ਘਰ ਵਿਚ ਮੇਲ ਮੇਲਣਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਰਹਿਮਾ ਗਹਿਮੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮੇਲ ਦੇ ਭੀੜ ਭੜੱਕੇ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਸਾਡੇ ਘਰ ਆ ਗਈ। ਮਾਤਾ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਹੀ ਗਈ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਘਰ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸਾਂ। ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਮੰਜੇ ਉਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਂ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਖਲੋਤੀ - ਉਦਾਸ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਪਲਿੱਤਣ 'ਤੇ ਮੁਹਝਾਈ ਜੇਹੀ। ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਬੈਠਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸੰਭਲ ਕੇ ਮੰਜੇ ਦੀ ਬਾਹੀ ਤੇ ਬੈਠ ਗਈ ਤੇ ਹੌਕਾਂ ਭਰਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਨਾ ਤੂੰ ਆਪ ਕਿਸੇ ਬੰਨੋ ਲਗਾ ਨਾ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਜੰਗਾ ਛੱਡਿਆ। ਉਹਦੀ ਰੂਪੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਪੀੜ ਭਰਿਆ ਕਾਬੂ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਡੁੱਲ੍ਹਣ ਡੁੱਲ੍ਹਣ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। {{gap}}ਪਰ ਉਹਦੀ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਪੱਲੇ ਨਹੀਂ ਪਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਠ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਗੱਲ, ਸੁਮਿਤਰਾਂ ?” {{gap}}ਪਰ ਉਸ ਟੋਕ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਪਾਲੀ ਕੋਲ ਚਲ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲਾਂਗੀ।” {{gap}}ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਸਾਂ ਪਰ ਕਿਹਾ, “ਸੁਮਿਤਰਾਂ, ਪਾਲੀ ਕੋਲ ਕਿਵੇਂ ਜਾਂਦੇ ? ਉਹਨੂੰ ਤਾਂ<noinclude>{{rh||86}}</noinclude> 6s4tqbs11ik0xvr0sbdxyy3ovl1ig62 252 73140 222214 2026-06-19T07:40:57Z Muskan1903 2644 "" ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222214 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q140287871 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1=- 2="ਕਵਰ" 3=- 4="ਬੇਨਤੀ" 5=3 47to48="ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header={{rh||ਗੌਰਵਤਾ ਆਯੁਰਵੇਦ|{{{pagenum}}}}} |Footer= |tmplver= }} knfc2vqntpflbe15mfoaqdw1z184l39 250 73141 222215 2026-06-19T07:59:36Z Muskan1903 2644 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "{{center|੧ਓ ਸ੍ਰੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਹ ॥}} {{gap}}ਸਨਮਾਨਯੋਗ, ਵਿੱਦ੍ਯਾ ਭੂਸ਼ਣ, ਬਜ਼ੁਰਗੋ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਸੱਜਣੋਂ!</br> {{gap}}ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ੨ ਵਿਦਵਾਨ, ਮੰਨੇ ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਵੈਦ ਅਤੇ ਹਕੀਮ, ਸਰਬ ਗੁਣ ਸੰਪੰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222215 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Muskan1903" /></noinclude>{{center|੧ਓ ਸ੍ਰੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਹ ॥}} {{gap}}ਸਨਮਾਨਯੋਗ, ਵਿੱਦ੍ਯਾ ਭੂਸ਼ਣ, ਬਜ਼ੁਰਗੋ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਸੱਜਣੋਂ!</br> {{gap}}ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ੨ ਵਿਦਵਾਨ, ਮੰਨੇ ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਵੈਦ ਅਤੇ ਹਕੀਮ, ਸਰਬ ਗੁਣ ਸੰਪੰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੱਜਣ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇਂ ਅਲਪ ਬੁਧੀ ਦਾਸ ਦਾ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਕਰਨਾਂ ਬਾਲਕ ਪਣ ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਜਿਸ ਤਰਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵਲੋਂ ਸਦਾ ਹੀ ਬਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਉਤਸਾਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਏਸੇ ਤਰਾਂ ਹੀ ਕੁਝ ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਕੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਦਾਸ ਭੀ ਕੁਝ ਬੇਨਤੀ ਕਰੇ ਜੋ ਸੀ ਭੀ ਜਰੂਰੀ ਕਿ ਅਜੇਹੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇਂਦ ਅਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਬੇਅੰਤ ਪੰਜਾਬੀ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਇਕੱਤ੍ਰਤਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਹੋਵੇ ਤਦ ਵੱਡੀ ਘਾਟੇ ਵੰਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸੋ ਆਸ ਹੈ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸੱਜਣ ਏਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਸ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਪੂਰੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨਗੇ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਯੋਗ ਬਾਤਾਂ ਤੇ ਪੂਰੀ ਵਿਚਾਰ ਰਖਦੇ ਹੋਏ ਦਾਸ ਦੀਆਂ ਭੁਲਾਂ ਨੂੰ ਖਿਮਾਂ ਕਰਨ ਗੇ।</br> {{gap}}ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਸੱਜਣੋਂ| ਸੁਦੇਸ਼ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਤਹਾਸ ਦੇ ਜਾਣੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਸੱਜਣ ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ<noinclude></noinclude> k7fisf5fqinuimg051cq1g7yvmdm2m8 222216 222215 2026-06-19T07:59:49Z Muskan1903 2644 /* Proofread */ 222216 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Muskan1903" /></noinclude>{{center|੧ਓ ਸ੍ਰੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਹ ॥}} {{gap}}ਸਨਮਾਨਯੋਗ, ਵਿੱਦ੍ਯਾ ਭੂਸ਼ਣ, ਬਜ਼ੁਰਗੋ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਸੱਜਣੋਂ!</br> {{gap}}ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ੨ ਵਿਦਵਾਨ, ਮੰਨੇ ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਵੈਦ ਅਤੇ ਹਕੀਮ, ਸਰਬ ਗੁਣ ਸੰਪੰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੱਜਣ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇਂ ਅਲਪ ਬੁਧੀ ਦਾਸ ਦਾ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਕਰਨਾਂ ਬਾਲਕ ਪਣ ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਜਿਸ ਤਰਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵਲੋਂ ਸਦਾ ਹੀ ਬਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਉਤਸਾਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਏਸੇ ਤਰਾਂ ਹੀ ਕੁਝ ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਕੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਦਾਸ ਭੀ ਕੁਝ ਬੇਨਤੀ ਕਰੇ ਜੋ ਸੀ ਭੀ ਜਰੂਰੀ ਕਿ ਅਜੇਹੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇਂਦ ਅਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਬੇਅੰਤ ਪੰਜਾਬੀ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਇਕੱਤ੍ਰਤਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਹੋਵੇ ਤਦ ਵੱਡੀ ਘਾਟੇ ਵੰਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸੋ ਆਸ ਹੈ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸੱਜਣ ਏਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਸ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਪੂਰੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨਗੇ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਯੋਗ ਬਾਤਾਂ ਤੇ ਪੂਰੀ ਵਿਚਾਰ ਰਖਦੇ ਹੋਏ ਦਾਸ ਦੀਆਂ ਭੁਲਾਂ ਨੂੰ ਖਿਮਾਂ ਕਰਨ ਗੇ।</br> {{gap}}ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਸੱਜਣੋਂ| ਸੁਦੇਸ਼ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਤਹਾਸ ਦੇ ਜਾਣੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਸੱਜਣ ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ<noinclude></noinclude> 1tnws2aommh8e62hi23tf01fa43fnsc 252 73142 222217 2026-06-19T10:06:29Z Muskan1903 2644 "" ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 222217 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q140288568 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2to4="-" 5="ਟਾਈਟਲ" 6=- 7="ਤਸਵੀਰ" 8="-" 9="ਟਾਈਟਲ" 10="ਛਾਪਕ" 11to15="ਭੂਮਿਕਾ" 16="-" 17=9 89to92=- /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} 68i77j509b6owxp70gvp2f39gdx7mlz 250 73143 222219 2026-06-19T10:46:35Z Muskan1903 2644 /* Proofread */ 222219 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Muskan1903" />{{center|{{xx-larger|'''ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ'''}}}} {{center|{{x-larger|'''੧. ਖ਼ਾਨਦਾਨਮ'''}}}}</noinclude><br> {{gap}}ਈਰਾਨੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤਹਿਮਾਸਪ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਥੰਮ੍ਹ ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਰੀਫ਼, ਬੜਾ ਇੱਜ਼ਤਦਾਰ ਅਹਿਲਕਾਰ ਸੀ। ਤਰੱਕੀ ਕਰਦਾ ਕਰਦਾ, ਹਿਰਾਤ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਾਹੀ ਵਜ਼ੀਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਹਿਮਾਯੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਦ ਆਪਣੇ ਜਾਨੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਸਤਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਬੜੇ ਭੈੜੇ ਹਾਲ ਨਾਲ, ਈਰਾਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਲਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਹੁਣ- ਚਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਹਿਰਾਤ ਦੇ ਹਾਕਮ ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੇ ਹੀ ਸਪੁਰਦ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹਿਮਾਯੂੰ ਦੀ ਖੂਬ ਖ਼ਾਤਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਹੀ ਵਜ਼ੀਰ ਹੋ ਕੇ ਭੀ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਨੇ ਬਹੁਤ ਨੇਕ ਨਾਮੀ ਖੱਟੀ। ਅਚਾਨਕ ਮਿਰਜ਼ਾ ਬਿਮਾਰ ਪੈ ਗਿਆ ਤੇ ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਦ ਮਰ ਗਿਆ। ਮਰਨ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕੰਨ ਭਰ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਕਰਜ਼ਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸਿਰ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਅਦਾ ਕਰਨਾ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਗ਼ਿਆਸ ਬੇਗ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੀ; ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਦਾਅ ਫੁਰ ਗਿਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਇਕ ਤੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਵਜ਼ੀਰ ਜ਼ਾਦੇ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਣੀ ਸੀ, ਸਗੋਂ<noinclude>{{center|੯.}}</noinclude> hgjb15969c8yrmhtc9lvfbj3f8eg7t7