Wikipedia pmswiki https://pms.wikipedia.org/wiki/Intrada MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Media Special Discussion Utent Ciaciarade Wikipedia Discussion ant sla Wikipedia Figura Discussion dla figura MediaWiki Discussion dla MediaWiki Stamp Discussion dlë stamp Agiut Discussion ant sl'agiut Categorìa Discussion ant sla categorìa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 1726 886913 724004 2026-04-02T15:18:37Z Dragonòt 19 886913 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightgreen | name = Atlas Cedar (en.) | figura = Cedrus_libani_ssp._atlantica_%27Glauca%27_by_Line1.jpg | règn = [[Plant]]ae | division = Pinophyta | class = Pinopsida | ordo = Pinales | familia = Pinaceae | genus = ''Cedrus'' | species = ''C. atlantica'' | binomial = ''Cedrus atlantica'' | regolator_binomial = (Endl.) G.Manetti ex Carrière, 1855 }} [[Figura:Cedrus_libani_ssp._atlantica_%27Glauca%27_cone_02_by_Line1.jpg|thumb|right]] == Ël séder dl'Atlant: Cedrus atlantica == '''Cedrus atlantica''', conossù an piemontèis com '''séder dl'Atlant''', a l'é na conìfera dla famija Pinaceae. === Descrission === A l'é n'erbo ch'a peul rivé a 30-40 m d'autëssa (ecessionalment 50 m). La copa a l'é cònica quand a l'é giovo, peui piata. La scòrsa a l'é gris sombra, crepà. Le feuje a son a uja, longhe 1-2 cm, color verd bleu o verd ëscur (a scond ëd la varietà), an rosëtte an sle rame curte. Ij con-i mas-cc a son drit, brun giaunastr, longh 4-6 cm. Ij con feminin a son a bocc, drit, verd peui brun, dël diàmeter ëd 5-8 cm. === Distribussion === A l'é originari dle montagne dël Maròch e dl'Algerìa (Atlànt, Rif, Aures). A l'é stàit introduvù an Euròpa, Amèrica e Australia com pianta ornamental. An Piemont as treuva ant ij parch e ij giardin, ma ëdcò an chèiche bòsch (për esempi ant le Langhe e la colin-a turinèisa). === Notissie === A l'é resistent a la suitin-a e al frèid. A l'é dovrà për bòsch (mobilia, trav, cassie) e për la resin-a. La varietà "Glauca" (a feuje bleu) a l'é la pì coltivà. A peul vive fin a 1.000 agn. A l'é minassà ant sò habitat natural dal cambiament climàtich. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Cedrus atlantica''''' (Endl.) G.Manetti ex Carrière, 1855 {{Fin}} [[Categorìa:Botànica]] [[Categorìa:Cedrus]] evliqxvpb31z0dnrm24j3e6cp2emkvr 0 1732 886910 852507 2026-04-02T15:00:39Z Dragonòt 19 886910 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightgreen | name = Leyland Cypress (en.) | figura = Starr 080117-2021 Cupressus × leylandii.jpg | règn = [[Plant]]ae | division = Pinophyta | class = Pinopsida | ordo = Pinales | familia = Cupressaceae | genus = ''Cupressocyparis'' | species = ''C. × leylandii'' | binomial = ''Cupressocyparis × leylandii'' | regolator_binomial = }} == Ël sipress ëd Leyland: Cupressocyparis leylandii == '''Cupressocyparis leylandii''' (o ×''Cuprocyparis leylandii'') a l'é na conìfera dla famija Cupressaceae. === Descrission === A l'é n'erbo ch'a peul rivé a 30-40 m d'autëssa, con na chërsùa motobin lesta (fin a 1 m a l'ann). La copa a l'é cònica o a colon-a. Le feuje a son a squama, cite, verd sombr, e a spando n'odor resinos. Ij con-i a son sférich, dël diàmeter d'1-2 cm, con 6-8 scaje. La scòrsa a l'é brun rossastra, con dle filure. === Distribussion === A l'é n'ìbrid otnù ant ël 1888 dal [[Cupressus macrocarpa]] (sipress ëd Monterey) e dal [[Chamaecyparis nootkatensis]] (sipress ëd Nootka) da l'ortolan britànich John Naylor. A l'é spantià an coltivassion an tut ël mond, dzortut ant ij parch e ij giardin, ma a l'é nen present an natura. A l'é dovrà com separa-vista e bariera contra 'l vent. === Notissie === A l'é motobin resistent a la sal e a l'inquinament, ma a l'ha da manca dle potadure regolar. Sò bòsch a l'é dovrà për travaj da bòsch ëd bassa qualità. A peul esse invasiv an quàiche region e a càusa dle vire d'alergìe. A l'é sensìbil al fonz ''Seridium cardinale''. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} *'''''Cupressocyparis × leylandii''''' {{Fin}} [[Categorìa:Botànica]] [[Categorìa:Cupressocyparis]] f16huuqbq4cxql3wgtkyzel0q43akj9 0 1736 886935 724020 2026-04-03T09:46:14Z Dragonòt 19 886935 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightgreen | name = Malëzzo giaponèis | figura = Larix-kaempferi.JPG | règn = [[Plant]]ae | division = Pinophyta | class = Pinopsida | ordo = Pinales | familia = Pinaceae | genus = ''Larix'' | species = ''L. kaempferi'' | binomial = ''Larix kaempferi'' | regolator_binomial = (Lamb.) Carr. }} == Ël malëzzo giaponèis: Larix kaempferi == '''Larix kaempferi''' (sinònim ''Larix leptolepis''), conossù an piemontèis com '''malëzzo giaponèis''' o '''malëzzo dël Giapon''', a l'é na conìfera dla famija Pinaceae. === Descrission === Costa sòrt ëd malëzzo oriental a riva a n'autëssa ëd na tranten-a ëd méter (fin a 40 m). A l'ha 'd branch curt e orisontaj, scòrsa sël gris rossastr ch'as dëscaja an cite plache. Le feuje a son molzin-e, a uja, longhe 1-2 cm, bleu-vërde marcà da sota da doe righe bianche. Ij con-i mas-cc a son giàun, coj feminin a son ovoidaj, longh da 1 a 4 cm, con dle scaje rossastre ch'a së dësfan. A l'é caduch (a perd j'uje d'invern). === Distribussion === A l'é originari dël Giapon (dzortut ëd l'ìsola ëd Honshū). A l'é stàit introduvù an Euròpa, América dël Nòrd e an d'àutre region temperà com pianta ornamental e për la silvicoltura. An Piemont as treuva ant ij parch e ij giardin, e an chèiche colin-e. === Notissie === === Neuve === A l'é resistent al frèid e a chërs ëdcò an teren pòver. Sò bòsch a l'é dur e dovrà për travaj da bòsch, trav, e paj. A l'é ciamà an onor dël naturalista giaponèis Engelbert Kaempfer (1651-1716). A l'é sovens confondù col malëzzo europé (''Larix decidua''), da cui as distingh për ij branch pì orisontaj e ij con-i pì cit. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Larix kaempferi''''' (Lamb.) Carr. {{Fin}} [[Categorìa:Botànica]] [[Categorìa:Larix]] ire9e4ltquve6zihfoyzq5xqgcgqiu2 0 1779 886939 882630 2026-04-03T10:01:55Z Dragonòt 19 886939 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightgreen | name = Ninsolé | figura = Corylus_avellana_28082006.jpg | règn = [[Plantae]] | division = Magnoliophyta | class = Magnoliophyta | ordo = Fagales | familia = Betulaceae | genus = ''Corylus'' | species = ''C. avellana'' | binomial = ''Corylus avellana'' | regolator_binomial = L. }} [[Figura:Hasselblade.jpg|thumb|right]] [[Figura:Haselnuss_Gr_99.jpg|thumb|right]] == Ël ninsolé: Corylus avellana == === Descrission === A l'é n'[[erborin]] ch'a riva fin-a ai 5 o 6 méter d'autëssa. A produv dij fust sutij che, rivanda apopré a 5 centim ëd diàmeter, a sëcco e a son rampiassà da d'àutri novej.<br /> Soa vegetassion a ancamin-a motobin prest a la prima ([[fërvé]] o avril, a sconda dl'autëssa), con na fioridura vistosa dle gate giàune, ch'a son ëd [[fior]] masculin-e. Le fior fumele a son pì cite e pòch visìbij e a smijo a 'd gëmme ariondà. Le feuje a son dentinà a la bordura. Le ninsòle, visadì ij frut dël ninsolé, a maduro an ost o stèmber. Coste a son anfassà al càuss da n'anvlup verd ësfrangià. === Distribussion === Ël ninsolé a l'é na pianta motobin ëspantià dël sot-bòsch e dla boscaja. A chërs dai 200 ai 1200 o fin-a ai 1600 méter d'autëssa. A arzist a na fòrta sombrura, ma a viv ëdcò al dëscuvert. === Neuve === A l'é coltivà për le ninsòle (dovrà ant la pastissarìa, për fé la giandòja, e l'òli). A l'é dovrà ëdcò për bòsch (manech d'utensij, travaj da vim). A l'é n'antich simbòl ëd fecondità. A l'é ciamà ''avellana'' da la sità antica 'd Abella (Campania). == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} *'''''Corylus avellana''''' L. {{Fin}} [[Categorìa:Botànica]] [[Categorìa:Corylus]] rxf0fuapd8zgxigueh809wr6nu19oct 0 1796 886940 808070 2026-04-03T10:06:43Z Dragonòt 19 886940 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightgreen | name = lecc | figura = HolmOak.jpg | règn = Plantae | division = Magnoliophyta | class = Magnoliopsida | ordo = Fagales | familia = Fagaceae | genus = ''Quercus'' | species = ''Q. ilex'' | binomial = ''Quercus ilex'' | regolator_binomial = L. }} [[File:Quercus ilex MHNT.2006.0.1268.JPG|thumb|''Quercus ilex'']] '''Quercus ilex''', conossù an piemontèis com '''rol sempevërda''' o '''euli''' (dal latin ''ilex''), a l'é n'erbo dla famija Fagaceae. === Descrission === A l'ha na scòrsa sutila maròn sombr, pien-a ëd chërpure. La còma a l'é s-ciassa, sgnora 'd [[feuje]] ch'as goerno ëdcò d'invern, gorëgne, sbëlusente dë dzora, bianchisse e assè vlutà da sota, ovaj e na frisa spinose an sle bordure. === Distribussion === A l'é spantià an tut ël Mediterani ossidental e sentral (Spagna, Fransa meridional, Italia, Balcan, Nòrd Àfrica). An Piemont as treuva dzortut ant le zòne colego-marine (Langhe, Roero, Monfrà), fin a 800 m d'autëssa. A preferiss ij terin calcaros. === Notissie === A l'é na [[rol]] sempe vërda ch'a chërs meusia e a ven assè veja.<br /> Sò [[bòsch]], dur e assè [[pèis|pesant]], a l'era dovrà për esse brusà opura, ant ij pais dël [[Mediterani]], për fene dla carbonin-a. Ël [[frut]] a l'é n'agian con un caplèt a forma dë scudlin, coata ëd cite scaje sël bianchiss. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Quercus ilex''''' L. {{Fin}} [[Categorìa:Rol]] [[Categorìa:Quercus]] com1wx83fodv4wv4cbvhy8vuiw3n2zk 0 1805 886920 819714 2026-04-02T16:26:05Z Dragonòt 19 886920 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightgreen | name = Rol ëspagneula | figura = Quercus hispanica Lucombeana JPG1a.jpg | règn = Plantae | division = Magnoliophyta | class = Magnoliopsida | ordo = Fagales | familia = Fagaceae | genus = ''Quercus'' | species = ''Q. x hispanica'' | binomial = ''Quercus x hispanica'' | regolator_binomial = Lam. }} [[Figura:Quercus hispanica Lucombeana JPG1b.jpg|thumb|right]] [[Figura:Quercus suber ce.JPG|thumb|right]] == Na rol ìbrida: Quercus x hispanica == '''Quercus x hispanica''' (o '''Quercus crenata''', o '''Quercus pseudosuber''') a l'é n'erbo ìbrid dla famija Fagaceae. === Descrission === La '''Quercus x hispanica''' a l'é n'ìbrid an tra Quercus ceris (sron) e Quercus suber (rol da nate). A l'ha carater ëd tute doe le specie: la scòrsa a l'é spëssa e suberosa (com la rol da nate) ma men regolar; le feuje a son sempeverd o subpersistente, ovaj, con dent ch'a smijo a spin-e, verd scur dzora e tomentose sota. A peul rivé a 15-20 m d'autëssa. Ij frut (agiand) a son a grup ëd 1-3. === Distribussion === A l'é spantià ant la penìsola ibérica, Fransa meridional, Italia (dzortut an Sardëgna, Calabria e Sicilia) e Maròch. An Piemont a l'é coltivà com ornamental ant ij parch e ij giardin. A preferiss ij teren silicos e ij clima temperà càud. === Neuve === A l'é n'ìbrid stabilisà ch'as arproduv për smens e a forma dle vire popolassion locaj. A l'é resistent a la suitin-a e al frèid moderà. Sò bòsch a l'é dovrà për travaj ëd carpentrìa e për nate (scòrsa). A l'é ciamà "rol d'Hispania" për soa origin. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} *'''''Quercus x hispanica''''' Lam. {{Fin}} [[Categorìa:Quercus]] [[Categorìa:Rol]] 4cuvsamxduclujhrh658wxrbe4zb9l5 0 1824 886912 811907 2026-04-02T15:13:02Z Dragonòt 19 886912 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightgreen | name = sweet orange (en.), arancio (it.) | figura = OrangeBloss wb.jpg | règn = [[Plant]]ae | division = Magnoliophyta | class = Magnoliophyta | ordo = Sapindales | familia = Rutaceae | genus = ''Citrus'' | species = ''C. × sinensis'' | binomial = ''Citrus × sinensis'' | regolator_binomial = (L.) Osbeck }} [[Figura:Citrus sinensis - -1- - Orange tree in Southern France.png|thumb|right]] [[Figura:P10802511.JPG|thumb|right]] == Përtugal: Citrus sinensis == '''Citrus sinensis''', conossù an piemontèis com '''përtugal''' o '''portugal''', a l'é n'erbo dla famija Rutaceae. === Descrission === A l'é n'erbo ch'a peul rivé a 5-10 m d'autëssa, con na copa globosa e motobin ramificà. Le feuje a son persistente, ovaj, con un picol alà. Le fior a son bianche, përfumà, ciamà "fior d'aransi". Ij frut a son globos con la scòrsa groson o giàuna, e la polpa dividùa an fische dosse o dossastre. A conten-o vàire smens. === Distribussion === A l'é originari dël sud-est asiàtich (Cina e Vietnam). A l'é stàit introduvù an Euròpa da ij portughèis (da sò nòm) e a l'é coltivà an tut ël mond ant le region tropicaj e subtropicaj. J'arzultà prinsipaj a son Brasil, Stat Unì (Florida), India, Cina e Spagna. === Notissie === A l'é n'antich ìbrid, miraco tra ël Citrus grandis (pomelo) e ël Citrus reticulata (mandarin). A l'é rich ëd vitamin-a C. As na fà 'd giuss, marmlade, e l'euli essensial a l'é dovrà an përfumeria. La scòrsa a l'é dovrà për candì o licor. A-i son varietà com "Navel", "Valencia" e "Taròch" (sanguin). == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Citrus × sinensis''''' (L.) Osbeck {{Fin}} [[Categorìa:Botànica]] [[Categorìa:Citrus]] hoe33o3lsic0b74e072x5nusor6pd3s 0 1827 886911 774544 2026-04-02T15:06:14Z Dragonòt 19 886911 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightgreen | name = Honey locust (en.), spino di Giuda (it.) | figura = Gleditsia_tricanthos_0.7_R.jpg | règn = [[Plant]]ae | division = Magnoliophyta | class = Magnoliophyta | ordo = Fabales | familia = Fabaceae | genus = ''Gleditsia'' | species = ''G. triacanthos'' | binomial = ''Gleditsia triacanthos'' | regolator_binomial = L. }} [[File: Gleditsia triacanthos MHNT.BOT.2006.0.1274.JPG|thumb|'' Gleditsia triacanthos '']] == Gleditsia triacanthos == '''Gleditsia triacanthos''', conossù an piemontèis com '''spin-a 'd Crist''', a l'é n'erbo dla famija Fabaceae. === Descrission === A l'é n'erbo ch'a peul rivé a 20-30 m d'autëssa, con na copa larga e motobin ramificà. La scòrsa a l'é gris brunastra, con dle gròsse spin-e ramificà (fin a 20 cm) ch'a chërso an sël bion e le rame. Le feuje a son drocante, bipenà, longhe 15-20 cm. Le fior a son cite, vërde-giaunastre, an rape. Ij frut a son ëd dòse piate, brun sombre, longhe 15-40 cm, ch'a resto pendù da l'erbo tut l'invern. === Distribussion === A l'é originari dël meridion djë Stat Unì e dël nòrd dël Méssich. A l'é stàit introduvù an Euròpa, Asia, Àfrica e Sud América com pianta ornamental e për ël bòsch. An Italia as treuva dzortut ant le region setentrionaj e sentral. === Notissie === Ël bòsch a l'é dur, resistent e dovrà për travaj ëd carpentrìa. Le spin-e a l'ero dovrà com ciov ant l'Atlàntich. La polpa dij frut a l'é comestìbil (a savor doss) e a l'é dovrà për fé dle bire. A l'é na specie ch'a fissa l'asòt. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Gleditsia triacanthos''''' L. {{Fin}} [[Categorìa:Botànica]] [[Categorìa:Gleditsia]] avphtkpciqktfad95e2qy170790fmu8 0 1833 886925 724087 2026-04-02T17:05:31Z Dragonòt 19 886925 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightgreen | name = Cherry plum (en.), amolo (it.) | figura = Cherry_plums.jpg | règn = [[Plant]]ae | division = Magnoliophyta | class = Magnoliophyta | ordo = Rosales | familia = Rosaceae | genus = ''Prunus'' | species = ''P. cerasifera'' | binomial = ''Prunus cerasifera'' | regolator_binomial = Ehrh. }} [[Figura:Prunus_cerasifera1.jpg|thumb|right|Le fior]] == Prunus cerasifera == '''Prunus cerasifera''', a l'é n'erbo dla famija Rosaceae. === Descrission === A l'é n'erbo ch'a peul rivé a 6-10 m d'autëssa, con na copa rionda. La scòrsa a l'é brun sombra, le rame a son dle vire spinose. Le feuje a son drocante, ovaj o elìtiche, finement dentà, longhe 4-6 cm. Le fior a son bianche o rosà, ch'a ven-o a la prima (mars-avril) prima dle feuje. Ij frut a son dë gale globose, giàune o rosse, dël diàmeter ëd 2-3 cm, comestìbij, con savor doss o dossastr. La smens a l'é a gossa. === Distribussion === A l'é originari dl'Asia sud-ossidental (Càucas, Iran, Anatòlia) e dij Balcan. A l'é stàit introduvù an Euròpa e an tut ël mond com pianta ornamental e për ij frut. An Piemont a l'é naturalisà e comun ant le bariere, ij bòsch ràir, le colin-e e le pian-e. === Notissie === A l'é dovrà com pòrta-inest për d'àutre specie ëd Prunus (albicòca, persi, bërgna). A l'é resistent a la suitin-a e al frèid. Soe fior a son motobin amportante për j'apicoltor. A l'é un dj'erbo pì dovrà për le bariere vive. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Prunus cerasifera''''' Ehrh. {{Fin}} [[Categorìa:Botànica]] [[Categorìa:Prunus]] 5gjzzt82zoywq3wtim6p5drnkk1xxd0 0 1859 886928 724113 2026-04-02T17:18:55Z Dragonòt 19 886928 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightgreen | name = Indian Bean Tree (en.) | figura = Catalpa_bignonioides_Walt_Stockholm_Karlaplan_2006-07-19.jpg | règn = [[Plant]]ae | division = Magnoliophyta | class = Magnoliopsida | ordo = Lamiales | familia = Bignoniaceae | genus = ''Catalpa'' | species = ''C. bignonioides'' | binomial = ''Catalpa bignonioides'' | regolator_binomial = Walter }} [[Figura:Indian_bean_tree1.JPG|thumb|right]] == Catalpa bignonioides == '''Catalpa bignonioides''', conossù an piemontèis com '''catalpa''', a l'é n'erbo dla famija Bignoniaceae. === Descrission === A l'é n'erbo àut 18-20 méter, con na copa larga e rionda. Le feuje a son a forma 'd cheur, gròsse (15-25 cm), verd viv, e a ven-o tard an prima. Le fior a son bianche, con dle macie giàune e porpra andrinta, a ciòca, reunìe an pan-e longhe 20-30 cm. A ven-o a giugn. Ij frut a son pendent (come fassolet), longh 20-40 cm, ch'a resto a l'erbo tut l'invern. Le smens a son alà. === Distribussion === A l'é originari dël Nòrd América (dzortut djë Stat Unì sud-oriental). A l'é stàit introduvù an Euròpa e ant le zòne temperà dël mond com ornamental. An Piemont a l'é comun ant ij parch, ij giardin e longh le stra. A l'é naturalisà an chèiche region. === Neuve === Sò bòsch a l'é resistent e dovrà për travaj da bòsch. Le feuje a l'han un cativ odor quand ch'as sëcco. A l'é ciamà "erbo dël tabàch" përchè cheidun a l'ha dovrà soe feuje com surrogà dël tabàch. A l'é resistent a l'inquinament. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Catalpa bignonioides''''' Walter {{Fin}} [[Categorìa:Botànica]] [[Categorìa:Catalpa]] guaksq8lfbia7srzh51xx2fyakwh5wg 0 1873 886908 807666 2026-04-02T14:40:57Z Dragonòt 19 886908 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightgreen | name = Buckthorn (en.), Spino cervino (it.) | figura = Koeh-255.jpg | règn = [[Plant]]ae | division = [[Magnoliophyta]] | class = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Rosales]] | familia = [[Rhamnaceae]] | genus = [[Rhamnus]] | species = R. cathartica | binomial = Rhamnus cathartica | regolator_binomial = Lam. }} [[Figura:Rhamnus catharticus leaves and fruit.jpg|thumb|right]] [[File:Rhamnus cathartica MHNT.BOT.2009.13.59.jpg|thumb|''Rhamnus cathartica'']] == Rhamnus catharticus == '''Rhamnus cathartica''' (o ''Rhamnus catharticus'') a l'é un busson o cit erbo dla famija Rhamnaceae. === Descrission === A peul rivé a 5-8 m d'autëssa. La scòrsa a l'é gris brunastra, con dle lentìe bianche. Le feuje a son opòste, ovaj, dentà, longhe 3-6 cm. Le fior a son cite, giaun-vërde, dioiche (fior mas-cc e fior feminin-e su piante diferente). Ij frut a son ëd gale globose, nèire a madurassion (otonn), con un savor amèr e catàrtich (da sò nòm). A conten-o 3-4 smens. === Distribussion === A l'é spantià an Euròpa, Asia ossidental e Nòrd Àfrica. An Italia as treuva dzortut ant le region setentrionaj e sentral. A preferiss ij teren calcaros, ij bòsch ràir, le bordure e le rive dij fium. A l'é stàit introduvù an América dël Nòrd, andoa a l'é dventà na specie anvasiva. === Notissie === Ij frut a son tòssich për l'òm (a càuso diaréa fòrta, vòmit e cramp) ma a son mangià da j'osej, ch'a na spantio le smens. La scòrsa e le gale a son dovrà an fitoterapìa com lassativ. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''Rhamnus cathartica''' L. {{Fin}} [[Categorìa:Rhamnus]] sbqpvvfdbwbf1nxzcfszfhgxii6ls57 0 1875 886934 724129 2026-04-03T09:41:33Z Dragonòt 19 886934 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightgreen | name = Common Rhododendron (en.) | figura = Pontische rododendron struik (Rhododendron ponticum).jpg | règn = [[Plant]]ae | division = [[Magnoliophyta]] | class = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Ericales]] | familia = [[Ericaceae]] | genus = [[Rhododendron]] | species = R. ponticum | binomial = Rhododendron ponticum | regolator_binomial = L. }} [[Figura:Rhododendron pontica.JPG|thumb|right]] == Rodhodendron ponticum == '''Rhododendron ponticum''', conossù an piemontèis com '''rododendr''', a l'é na pianta dla famija Ericaceae. === Descrission === A l'é na pianta sempevërda, àuta fin-a a 5 méter, ëd forma satìa, con feuje bislonghe, lusente, coriassùe, verd scur. Anfiorìe a glòb ëd fior porpra (dle vire rosà o bianche) ant ij mèis ëd magg e giugn. Ij frut a son ëd càpsule sëcche. Tuta la pianta (feuje, fior, nétar) a l'é tòssica për l'òm e j'animaj përchè a conten andromedotossin-a e grayantossin-a. === Distribussion === A l'é originari dla penìsola ibérica (dzortut Andalusia), dël Càucas, e dël sud-est dël Turchìa. A l'é stàit introduvù an Euròpa ossidental e ant le region temperà dël mond com pianta ornamental. An Piemont as treuva ant ij parch e ij giardin, ma a l'é dventà n'invasor an chèiche zòne (për esempi ant ij bòsch dël Lagh Magior). === Notissie === A l'é la pianta simbòl dël Kosovo e dël Pakistan. A l'é resistent al frèid e a l'ombra. A l'é dovrà për l'idrolisi (ma con precaussion për soa tossisità). A l'é na spece proteta ant sò habitat natural. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''Rhododendron ponticum''' L. {{Fin}} [[Categorìa:Rhododendron]] mo9utfy8n7i6ss4f9x7catlnjuo1e42 0 2032 886924 724256 2026-04-02T17:00:21Z Dragonòt 19 886924 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightblue | name = | figura = Hebeloma sinapizans.JPG | règn = [[Fungi]] | division = [[Basidiomycota]] | class = [[Homobasidiomycetes]] | ordo = [[Cortinariales]] | familia = [[Cortinariaceae]] | genus = ''[[Hebeloma]]'' | species = '''''H. sinapizans''''' | binomial = ''Hebeloma sinapizans'' | regolator_binomial = (Bulliard) Quélet }} [[Figura:Hebeloma sinapizans01.jpg|thumb|right]] == Un pissacan: l'Hebeloma sinapizans == '''Hebeloma sinapizans''', a l'é un fonz basidiomicet dla famija Cortinariaceae. === Descrission === Ël capel a l'é gròss (5-15 cm), a forma 'd ciòca peui bombà, ëd color brun giaunastr o òcra, con ël bòrd ch'a resta anrolà për tant temp. La surfassa a l'é seulia e un pòch velà. Le lamele a son s-ciasse, giaunastre, peui brun rosse con l'età, e a van giù për ël gamb. Ël gamb a l'é pien, dur, longh 6-12 cm, con un pé un pòch angrosà, e a l'ha dë scaje bianche an sla part auta. La carn a l'é bianca, con odor fòrt ëd rava (o ëd sénapa) e savor amèr. === Ambient === A chërs an dzora a la tèra dij bòsch ëd latifeuje (dzortut sota fò e rol) e ëdcò ëd conìfere, da l'istà a l'otonn. A l'é comun an Euròpa e América dël Nòrd. A forma dle vire dij gròss sercc con vàire esemplar. === Comestibilità === {{Avis ant sëj bolé}} '''Velenos'''! A càusa greve disturb gastrointestinal (vòmit, diaréa, cramp). Da confonde pa con ij fonz comestìbij dël géner ''Tricholoma'' o ''Cortinarius''. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''Hebeloma sinapizans''' (Paulet) Gillet {{Fin}} [[Categorìa:Hebeloma]] rdx1z2p62dti1nicvuxxi5aidstb8qi 0 2142 886915 816833 2026-04-02T15:34:41Z Dragonòt 19 886915 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightblue | name = an fransèis: Hypholome en touffes | figura = Hypholoma fasciculare 040926w.jpg | règn = [[Fungi]] | division = [[Basidiomycota]] | class = [[Homobasidiomycetes]] | ordo = [[Cortinariales]] | familia = [[Strophariaceae]] | genus = ''[[Hypholoma]]'' | species = '''''H. fasciculare''''' | binomial = ''Hypholoma fasciculare'' | regolator_binomial = (Huds. : Fr.) Kummer }} [[Figura:Hypholoma spec. - Lindsey 4.jpg|thumb|right]] [[Figura:Hypholoma.fasciculare2.-.lindsey.jpg|thumb|right]] [[Figura:Hypholoma spec. - Lindsey 5a.jpg|thumb|right]] == Un pissacan: l'Hypholoma fasciculare == '''Hypholoma fasciculare''', a l'é un fonz basidiomicet dla famija Strophariaceae. === Descrission === Ël capel a l'é cit, dël diàmeter ëd 2-6 cm, a forma 'd ciòca peui bombà, ëd color giàun viv o groson, con ël sénter pì sombr (brun rossastr). Le lamele a son s-ciasse, giàune peui vërde oliva o brun violet (da giovo a vej). Ël gamb a l'é fin, drit, longh 5-10 cm, giàun con na base brunastra. La carn a l'é giàuna, con odor mufos e savor motobin amèr. Le spore a son brun porpra, elìtiche, e a mzuro 6-8 × 3-4 μm. === Ambient === A chërs an gròss grop (a famije) dzora a such e bion mars ëd latifeuje e conìfere. A l'é un dij fonz pì comun an Euròpa e América dël Nòrd. A frutìfica da la prima a l'otonn, dzortut dòp le pieuve. === Comestibilità === {{Avis ant sëj bolé}} '''Velenos'''! A càusa grev antossicament gastrointestinal (vòmit, diaréa, sudorassion). Da confonde pa con la famiòla (''Armillaria mellea''), ch'a l'ha n'anel e la carn dossa. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} *'''Hypholoma fasciculare''' (Huds. : Fr.) Kummer {{Fin}} [[Categorìa:Hypholoma]] 90y6lfd6uvgj6nt7xs4e8krw06vrew2 0 2875 886906 118984 2026-04-02T14:34:26Z Dragonòt 19 886906 wikitext text/x-wiki {{prinsipi}} '''Fer da frisé''' (o ''fer da frissé'') a l'é n'utensil për cavej dovrà për creé d'onde o ariss temporani. A l'é componù da un man-e ëd plàstica o [[bòsch]] e da un cilindr ëd metal (soens alumini o ceràmica) ch'a së scauda. A esist ëdcò la version a pinsa për fé ij "bigodin" (''curling iron'' an lenga anglèisa). ==Fèr da frisé ëd na vòlta== Ël prim fer da frisé modern a l'é stàit brevëttà dël [[1866]] da Hiram Maxim (anventor dla mitraja), ma d'utensij për gionté d'onde ai cavej a j'ero già dovrà ant l'Egit antich. Ant j'agn [[1920]] l'american Charles Nestlé a l'ha perfessionà la tecnologìa con l'anvension dël "permanent wave" (onda permanent). ==Fèr da frisé dël dì d'ancheuj== Ij fer da frisé a peulo esse: * '''a cilindr clàssich''' (con o sensa mòrsa) * '''a con-i''' (për onde përfonde) * '''a tre cilindr''' (për fé dj'ariss a spiral) * '''a spiral''' (për onde naturaj) === Sicurëssa === Për evité brusadure dij cavej o dël còrp, as consija: * dovré në spray termo-protetor prima d'usé ël fer * pa sté tròp su un ariss * polidé l'utensil dòp minca usagi {{fin}} [[Categorìa:utiss tradissionaj]] nh8tfv7f69vzoprxrtqsg7er37z5jk5 0 4709 886937 859241 2026-04-03T09:54:49Z Dragonòt 19 886937 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightblue | name = Laitari controvers | figura = Lactarius controversus.jpg | règn = [[Fungi]] | division = [[Basidiomycota]] | class = [[Homobasidiomycetes]] | ordo = [[Russulales]] | familia = [[Russulaceae]] | genus = ''[[Lactarius]]'' | species = '''''L. controversus''''' | binomial = ''Lactarius controversus'' | regolator_binomial = ([[Christiaan Hendrik Persoon|Pers.]]) [[Christiaan Hendrik Persoon|Pers.]] ex [[Elias Magnus Fries|Fr.]], 1800 }} [[Figura:Lactarius controversus 20070817w.JPG|thumb|right]] == Un pissacan: ël Lactarius controversus == '''Lactarius controversus''', a l'é un fonz basidiomicet dla famija Russulaceae. === Descrission === Ël capel a l'é gròss (8-20 cm), a forma d'ambossor peui appiatì, con ël bòrd anrolà e vlutà, ëd color bianch o crema, con dle macie rosà o groson. La surfassa a l'é seulia e un pòch ùmida. Le lamele a son s-ciasse, decorente, color crema peui rosà con l'età. Ël gamb a l'é curt (3-7 cm), dur, pien, bianch con ëd macie rosà. La carn a l'é bianca, dura, e a ven rosà a l'ària. A lassa seurte un làit bianch, motobin picant e brusant. Le spore a son crema-rosà, elìtiche, a mzuro 7-9 × 6-7 μm. === Ambient === A chërs an dzora a la tèra dij bòsch ùmid e dij prà, dzortut sota albre (''Populus'') e sàles, da l'istà a l'otonn. A l'é comun an Euròpa e América dël Nòrd. A forma dle vire dle gròsse rondele. === Comestibilità === {{Avis ant sëj bolé}} '''Velenos''' (o comestìbil dòp bojidura, ma pa consijà). A càusa grev disturb gastrointestinal (vòmit, diaréa) për soa picantëssa. Da confonde pa con ''Lactarius piperatus'' (comestìbil dòp bojidura) o con ''Lactarius vellereus''. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''Lactarius controversus''' Persoon : Fries {{Fin}} [[Categorìa:Lactarius]] cu3le4v20oqacgiy6kflm85u2qjjf92 0 4847 886938 859242 2026-04-03T09:59:19Z Dragonòt 19 886938 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightblue | name = fàussa idna gelatinosa | figura = Pseudohydnum.gelatinosum.-.lindsey.jpg | règn = Fungi | division = Basidiomycota | class = Heterobasidiomycetes | ordo = Tremellales | familia = Tremellaceae | genus = ''Pseudohydnum'' | species = '''''P. gelatinosum''''' | binomial = ''Pseudohydnum gelatinosum'' | regolator_binomial = (Scop. : Fr.) P. Karsten }} [[Figura:Pseudohydnum.gelatinosum2.-.lindsey.jpg|thumb|right]] [[Figura:Pseudohydnum.gelatinosum3.-.lindsey.jpg|thumb|right]] [[Figura:Pseudohydnum gelatinosum 060922 top.jpg|thumb|right]] == Un pissacan: lë Pseudohydnum gelatinosum == '''Pseudohydnum gelatinosum''', a l'é un fonz basidiomicet dla famija Tremellaceae. === Descrission === A l'é un fonz motobin caraterìstich. Ël capel a l'é cit (2-6 cm), a forma 'd ventaj o a lenga, con la surfassa seulia, grisastra o brun ciàir, traslùssida. La part inferior a l'é coatà dë spinule cite, bianche o grisastre, longhe 2-4 mm. Ël gamb a l'é lateral o sentral, curt (1-3 cm), dël midem color dël capel. La carn a l'é gelatinosa, elàstica, sensa odor o savor particolar. Le spore a son bianche, sfériche, a mzuro 5-7 μm. === Ambient === A chërs an dzora a bion mars ëd conìfere (dzortut ëd pin e sapin), e pì da ràir ëd latifeuje, da l'istà a l'otonn. A l'é comun an Euròpa, América dël Nòrd e Asia. A preferiss ij bòsch ùmid e le zòne montagnose. === Comestibilità === {{Avis ant sëj bolé}} Sensa anteresse alimentar (comestìbil ma sensa savor). La carn gelatinosa a l'é comestìbil ma a l'ha gnun gust. Cheidun a lo dòvra për fé dle supe o dij piat orientaj, ma a l'é pa consijà për soa consistensa. Da confonde pa con d'àutri fonz a spìnule. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} *'''Pseudohydnum gelatinosum''' (Scop. : Fr.) P. Karsten *[= ''Tremellodon gelatinosum'' Fries] {{Fin}} [[Categorìa:Pseudohydnum]] ilr3hdum6uliqshf35ht0vkmaht265k 0 5462 886931 776605 2026-04-02T17:37:34Z Dragonòt 19 886931 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = torieul | figura = Falco 003.jpg | figura_test = | règn = [[Animal]]ia | phylum = Chordata | class = Aves | ordo = Falconiformes | familia = Falconidae | genus = Falco | species = F. tinnunculus | binomial = Falco tinnunculu | regolator_binomial = (Linneus, 1758) | synonyms = }} [[Figura:Cernicalo comun.JPG|thumb|right]] [[Figura:Faucon crécerelle MHNT.jpg|thumb|''Falco tinnunculus'']] [[Figura:Falco tinnunculus NRM.jpg|thumb|right]] [[Figura:Falco tinnunculus ditsr.png|thumb|right|Na carta ëd sò spantiament. An giàun ij pòst andoa a lë sta mach l'istà, an verd coj andoa a lë sta tut l'ann]] == Torieul == '''Falco tinnunculus''', conossù an piemontèis com '''torieul''', '''farchèt ëd le tor''', a l'é n'osel rapinant dla famija Falconidae. === Descrission === A l'é longh apopré 35 cm, con duvertura d'ale ëd 70-80 cm, pèis 200-300 g. Ël mas-cc a l'ha la testa e la coa grise, ël doss color castagn con mace scure, la pansa barossa con mace scure. La fumela a l'ha ël doss brun rossastr con barëtte nèire. A mangia 'd preferensa rat e giari, ma ëdcò laserde, ran-e, gròsse bòje e osej cit. A l'ha l'abilità ëd resté sospèis an vòl (''stà an sël vent'') për cassé. === Ambient === A viv ant ij paisage duvert: campagne, pra, colin-e, montagne fin a 2.500 m, e ëdcò ant ij sénter abità (tor, gesie, palass). A fà 'l nil an sle rochere, an sij palass o ant ij përtus dj'erbo. A l'é n'osel sedentari o migrator a curta distansa. === Distribussion === A l'é spantià an Euròpa, Asia, Àfrica (escludend le foreste pluviaj). A l'é un dij falcon pì comun. An Piemont a l'é present tut l'ann ant le colin-e e le pian-e, con chèiche popolassion an sj'Alp. A l'é protet da la lej 157/92. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Falco tinnunculus''''' L., 1758 {{Fin}} [[Categorìa:Falco]] [[Categorìa:Farchèt]] tku7qv5f1bz5jvri6ypvigilqokhuaj 0 5481 886921 856769 2026-04-02T16:51:44Z Dragonòt 19 886921 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = lodnin | figura = Woodlark57.jpg | figura_test = | règn = [[Animal]]ia | phylum = Chordata | class = Aves | ordo = Passeriformes | familia = Alaudidae | genus = Lullula | species = L. arborea | binomial = Lullula arborea | regolator_binomial = (Linneus, 1758) | synonyms = }} [[File: Lullula arborea MHNT.jpg|thumb|'' Lullula arborea'']] [[File:Boomleeuwerik-4961640.webm| thumb|Lullula arborea]] '''Lullula arborea''', conossù an piemontèis com '''lodnin''', a l'é n'osel dla famija Alaudidae. === Descrission === A l'é un cit osel ch'a mangia bòje, gran e smens. Longh 13-15 cm, con duvertura d'ale ëd 25-30 cm. A l'ha la part superior brunastra strià, e la part inferior biancastra. As distingh da la lodna (''Alauda arvensis'') për la coa pì curta, për un barbis bianch daré dl'euj, e për le striure scure an sla part dël pét. Sò cant a l'é un "lullu-lullu" da sò nòm. === Ambient === A viv ant ij bòsch ràir, le lande, le colin-e sabiose e ij teren con busson. A l'é n'osel sedentari o migrator a curta distansa. A fà 'l nil an sla tèra, stërmà ant l'erba. A preferiss le zòne con erbe basse e chèich erbo isolà. === Distribussion === A l'é spantià an Euròpa (da la penìsola ibérica a la Russia), Àfrica dël Nòrd e Asia sud-ossidental. An Italia a l'é present dzortut ant le region setentrionaj e sentral. An Piemont a l'é comun ant le colin-e e le montagne basse, fin a 1.500 m. A l'é protet da la Diretiva Osej (79/409/CEE). == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Lullula arborea''''' L., 1758 {{Fin}} [[Categorìa:Lullula]] [[Categorìa:Lòdne]] 3v0dmn4qrynabgqxsqukykkjia4eghe 0 5524 886926 849374 2026-04-02T17:11:31Z Dragonòt 19 886926 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = Aghia minor | figura = Booted Eagle NAUMANN.jpg | règn = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | class = [[Aves]] | ordo = [[Accipitriformes]] | familia = [[Accipitridae]] | genus = ''[[Aquila]]'' | species = '''''A. pennata''''' | binomial = ''Aquila pennata'' | regolator_binomial = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1788) | synonyms = * ''Hieraaetus pennatus'' }} [[File:Hieraaetus pennatus MHNT.ZOO.2010.11.87.1.jpg|thumb| ''Hieraaetus pennatus'']] [[Figura:Hieraaetus pennatus sal.jpg|thumb|right]] == Aghia minor == '''Hieraaëtus pennatus''', conossù an piemontèis com '''aghia minor''' o '''aquila minor''', a l'é n'osel dla famija Accipitridae. === Descrission === Lë '''Hieraaëtus pennatus''' a l'é n'osel rapinant ëd mesan-a grandëssa. A l'ha na longhëssa ëd 45-55 cm e na duvertura d'ale d'1,1-1,3 m. A esisto doe varietà ëd color: un-a ciàira (pét bianch, doss scur) e un-a sombra (pét brun uniform). La coa a l'é longa e drita. La fumela a l'é pì gròssa dël mas-cc. === Ambient === A viv ant ij bòsch ëd latifeuje e mës-cià, dzortut con rol, fò e pin. A l'é n'osel migrator, ch'a passa l'invern an Àfrica subsaharian-a. A fà 'l nil an sj'erbo àut. A mangia osej cit, ratavolòire, laserde, bòje e gròss inset. === Distribussion === A fà 'l nil an Euròpa meridional (Spagna, Fransa, Italia, Balcan), Àfrica dël Nòrd e Asia sud-ossidental. An Italia a l'é present dzortut ant ij parch naturaj. An Piemont as treuva ant le colin-e e le montagne (Langhe, Roero, Valsusa), ma a l'é ràir. A l'é na specie proteta. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''Hieraaëtus pennatus''' Gmelin, 1788 {{Fin}} [[Categorìa:Hieraaëtus]] [[Categorìa:Aghie]] flc08dh8aj6vaoxi2w7kn4uifavnt5t 0 5758 886930 809418 2026-04-02T17:29:38Z Dragonòt 19 886930 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = linnet (en.), fanello (it.) | figura = Bluthaenfling.jpg | règn = [[Animal]]ia | phylum = Chordata | class = Aves | ordo = Passeriformes | familia = Fringillidae | genus = Acanthis | species = A. cannabina | binomial = Acanthis cannabina | regolator_binomial = Linnaeus, 1758 }} [[Figura:Carduelis cannabina female.jpg|thumb|right|La fomela]] [[File: Carduelis cannabina cannabina MHNT 223 St Moré.jpg|thumb|'' Carduelis cannabina cannabina '']] == Acanthis cannabina == '''Acanthis cannabina''' (sinònim ''Linaria cannabina''), a l'é n'osel dla famija Fringillidae. === Descrission === La '''Acanthis cannabina''' a l'é un cit osel, longh 12-14 cm, con duvertura d'ale ëd 21-25 cm. Ël mas-cc d'istà a l'ha la front e 'l pét ross viv, la part superior brunastra, e la part inferior biancastra. La fumela a l'ha pa 'l ross, a l'é brunastra strià. D'invern ij color a son smòrt. Ël cant a l'é un ciacòt armonios. === Ambient === A viv ant ij teren coltivà, le bussonà, ij bòsch ràir, le colin-e e le pian-e, fin a 1.500 m. A l'é n'osel migrator o sedentari. A mangia smens d'erba (dzortut ëd cavna, da sò nòm). A fà 'l nil ant ij busson o an sj'erbo cit. A l'é sociévol e as radun-a an strop. === Distribussion === A l'é spantià an Euròpa (da l'Irlanda a l'Ucrain-a), Àfrica dël Nòrd e Asia sud-ossidental. An Italia a l'é comun an tut ël teritòri. An Piemont a l'é n'osel motobin comun ant le campagne e le colin-e, ma a l'é an cal për l'agricoltura intensiva. A l'é protet. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''Acanthis cannabina''' Linnaeus, 1758 {{Fin}} [[Categorìa:Acanthis]] [[Categorìa:Carduelis]] b05kanvpmjieu3bipnxqg1skgycrnyh 0 5759 886941 856743 2026-04-03T10:11:05Z Dragonòt 19 886941 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = Common Redpoll (en.), Organetto (it.) | figura = Carduelis flammea Oulu 20120409b.JPG | règn = [[Animal]]ia | phylum = Chordata | class = Aves | ordo = Passeriformes | familia = Fringillidae | genus = Acanthis | species = A. flammea | binomial = Acanthis flammea | regolator_binomial = Linnaeus, 1758 | synonyms = Carduelis flammea }} [[Figura:Acanthis flammea - Common Redpoll XC552770.mp3|miniatura]] [[File:Carduelis flammea cabaret MHNT.ZOO.2010.11.221 Naurois HdB Tolborough.jpg|thumb|''Carduelis flammea cabaret'']] [[File:Grote barmsijs in bomen-4961649.webm| thumb|Acanthis flammea]] == Acanthis flammea == '''Acanthis flammea''' (sinònim ''Carduelis flammea''), a l'é un cit osel dla famija Fringillidae. === Descrission === L''''Acanthis flammea''' a l'é un cit osel, longh 12-14 cm, con duvertura d'ale ëd 22-25 cm. D'istà ël mas-cc a l'ha la front e 'l pét ross viv (da sò nòm ''flammea''), la part superior brunastra, e la part inferior biancastra con striure scure. La fumela a l'ha pa 'l ross, a l'é brunastra strià. D'invern ij color a son smòrt. A l'ha 'l bech curt e giàun. === Ambient === A viv ant le zòne àrtiche e boreaj, dzortut ant le tundre, le lande, ij bòsch ëd biole e conìfere. A l'é n'osel migrator o nomàdich. A mangia smens d'erba e 'd busson (dzortut d'ontan, biole, e cane). A fà 'l nil an sj'erbo bass o ant ij busson. A l'é sociévol e as radun-a an strop ëd milen-e d'individuaj. === Distribussion === As treuva an Euròpa setentrional (Scandinavia, Russia), Asia nòrd (Siberia) e América dël Nòrd (Alaska, Canadà). D'invern a migra pì a sud (Euròpa sentral, Stat Unì nòrd). An Piemont a l'é n'osel ràir ëd passagi o d'invern, dzortut ant le zòne montagnose e le colin-e. A l'é protet. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''Acanthis flammea''' Linnaeus, 1758 {{Fin}} [[Categorìa:Carduelis]] [[Categorìa:Acanthis]] 6eb8volefvcho7a9azypz0e3hfpac3o 0 5760 886929 811649 2026-04-02T17:25:38Z Dragonòt 19 886929 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = Twite (en), fanello nordico (it.) | figura = Carduelis flavirostris.jpg | règn = [[Animal]]ia | phylum = Chordata | class = Aves | ordo = Passeriformes | familia = Fringillidae | genus = Acanthis | species = A. flavirostris | binomial = Acanthis flavirostris | regolator_binomial = Linnaeus, 1758 | synonyms = Carduelis flavirostris }} [[File:Linaria flavirostris MHNT 223 Ecosse.jpg|thumb|''Carduelis flavirostris '']] == Acanthis flavirostris == '''Acanthis flavirostris''' (sinònim ''Linaria flavirostris''), a l'é n'osel dla famija Fringillidae. === Descrission === A l'é n'osel cit, longh 12-14 cm, con duvertura d'ale ëd 22-25 cm. A l'ha la part superior brunastra strià, la part inferior biancastra con ëd striure scure an sël pét. As distingh dal fanel (''Linaria cannabina'') për ël bech curt e giàun d'invern (color còrn d'istà), për la testa pì grisa, e për la mancansa dël ross an sla front. La fumela a l'é compagna. === Ambient === A viv ant le zòne àrtiche e boreaj, dzortut ant le tundre, le lande, le coste rupestre e ij teren con busson. A l'é migrator o sedentari a scond ëd la latitùdin. A mangia smens d'erba e d'arbust. A fà 'l nil an sle rochere o ant ij busson. === Distribussion === A fà 'l nil ant l'Euròpa setentrional (Islanda, Regn Unì, Scandinavia, Russia), e ant l'Asia sentral. D'invern a migra pì a sud (Euròpa sentral, Ucrain-a, Mongolia). An Piemont a l'é n'osel ràir ëd passagi (otonn e prima), dzortut an sj'Alp. A l'é protet. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} *'''Acanthis flavirostris''' Linnaeus, 1758 {{Fin}} [[Categorìa:Acanthis]] [[Categorìa:Carduelis]] 68wxm9gwcotxsor35vu59lac2u08r18 0 5765 886909 780076 2026-04-02T14:49:55Z Dragonòt 19 886909 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = ortolan | figura = Ortolan.jpg | figura_test = | règn = [[Animal]]ia | phylum = Chordata | class = Aves | ordo = Passeriformes | familia = Emberizidae | genus = Emberiza | species = E. hortulana | binomial = Emberiza hortulana | regolator_binomial = (Linneus, 1758) | synonyms = }} [[File:Emberiza hortulana MHNT.ZOO.2010.11.217 Neschers.jpg|thumb|'' Emberiza Hortulano'']] [[Figura:Emberiza hortulana 1.jpg|thumb|right]] [[Figura:Emberiza hortulana 2.jpg|thumb|right]] '''Emberiza hortulana''', conossù an piemontèis com '''ortolan''', a l'é n'osel dla famija Emberizidae. === Descrission === A l'é n'osel cit, longh 15-17 cm, con duvertura ëd j'ale ëd 23-25 cm. Ël mas-cc a l'ha la testa gris vërdastra, un anel ocular giàun, ël menton e ij mustass bianch, e 'l pèt brun rossastr. La schin-a a l'é brunastra strià. La fumela a l'ha color pàlid e men marcà. Ël cant a l'é musicà, ch'a arcòrda un "ci-ci-ci-ci-ci". === Ambient === A viv ant ij teren coltivà, le vigne, ij bòsch ràir e le zòne con busson, fin a 1.500 m d'autëssa. A l'é n'osel migrator, ch'a passa l'invern an Àfrica subsaharian-a e a torna an Euròpa për la riprodussion (avril-stèmber). A fà ël nil an sla tèra, stërmà ant l'erba. === Distribussion === An Piemont a l'é comun ant le colin-e e le pian-e, ma a l'é an cal për la pèrdita d'habitat e për la cassa (na vira a l'era dovrà, ancheuj a l'é protet). Soa distribussion a comprend Euròpa meridional e sentral, Asia sud-ossidental e Nòrd Àfrica. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Emberiza hortulana''''' Linneus, 1758 {{Fin}} [[Categorìa:Emberiza]] iq6hhlkcsngqr9ffahnj1uybseuyx6c 0 5887 886916 853043 2026-04-02T16:17:42Z Dragonòt 19 886916 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = | figura = Koajisashi 05a2432s.jpg | figura_test = | règn = [[Animal]]ia | phylum = Chordata | class = Aves | ordo = Passeriformes | familia = Laridae | genus = Sterna | species = S. albifrons | binomial = Sterna albifrons | regolator_binomial = (Pallas, 1764) | synonyms = }} [[File:Sternula albifrons albifrons MHNT.ZOO.2010.11.138.3.jpg|thumb| ''Sternula albifrons albifrons'']] '''Sterna albifrons''' (rondola 'd mar), a l'é n'osel dla famija Laridae. === Descrission === A l'é n'osel blanch e gris, longh 22-24 cm, con duvertura d'ale ëd 50-55 cm. D'istà, ël capel a l'é neir con un frontal bianch (da sò nòm ''albifrons''), ël bech a l'é giàun con ponta nèira, e le piòte a son ross viv. D'invern ël capel a l'é bianch con na taca nèira daré dl'euj. La fumela a l'é compagna. === Ambient === A viv an sle coste marine sabiose, le lagun-e, ij fium a coriment lent, e le risere. A fà 'l nil an colonie an sla tèra o an sle giaire. A mangia cit pess, crostassé, anset e verm. A l'é migrator: a passa l'invern an Àfrica e an Asia tropical. === Distribussion === A fà 'l nil an Euròpa (dzortut ant ël Mediterani e l'Atlàntich), Asia temperà, e América setentrional. An Italia a fà 'l nil an pòche zòne costiere (Véneto, Friul, Pulia, Sardëgna). An Piemont a l'é present mach ëd passagi (prima e otonn), dzortut ai lagh ëd Vich e a la Venarìa Real. A l'é na specie minassà për la pèrdita d'habitat. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Sterna albifrons''''' Pallas, 1764 {{Fin}} [[Categorìa:Sterna]] 6dmxvaollndvu7yape4e016noun1aqp 0 6157 886936 852365 2026-04-03T09:50:30Z Dragonòt 19 886936 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = Organetto minore (it.) | figura = Carduelis cabaret1.jpg | règn = [[Animal]]ia | phylum = Chordata | class = Aves | ordo = Passeriformes | familia = Fringillidae | genus = Acanthis | species = A. flammea cabaret | binomial = Acanthis flammea cabaret | regolator_binomial = | synonyms = }} [[Figura:Acanthis cabaret - Lesser Redpoll XC482789.mp3|miniatura]] [[File:Carduelis flammea cabaret MHNT.ZOO.2010.11.221 Naurois HdB Tolborough.jpg|thumb|''Carduelis cabaret'']] == Acanthis flammea cabaret == '''Acanthis flammea cabaret''' (sinònim ''Carduelis flammea cabaret''), a l'é un cit osel dla famija Fringillidae. === Descrission === L''''Acanthis flammea cabaret''' a l'é un cit osel, longh 11-12 cm, con duvertura d'ale ëd 20-23 cm. A l'ha la part superior brunastra strià, la part inferior biancastra con striure scure, e un pò ëd ross an sla front e an sël pét (pì marcà ant ël mas-cc). As distingh da la sotspece nominal (''A. f. flammea'') për le dimension pì cite, ël bech pì curt e la color pì sombra. A l'é na sotspece ëd [[Acanthis flammea]]. === Ambient === A viv ant le zòne àrtiche e boreaj, dzortut ant le tundre, le lande, ij bòsch ëd biole e conìfere. A l'é n'osel migrator o nomàdich. A mangia smens d'erba e d'arbust (dzortut d'ontan e biole). A fà 'l nil an sj'erbo bass o ant ij busson. === Distribussion === A fà 'l nil ant l'Euròpa setentrional (Scandinavia, Russia nòrd-ossidental) e ant le montagne dl'Euròpa sentral (Alp, Carpats). D'invern a migra pì a sud (Euròpa sentral e ossidental). An Piemont a l'é n'osel ràir ëd passagi o d'invern, dzortut ant le zòne montagnose (Val d'Osta, Alp Còssie). A l'é protet. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * Acanthis flammea cabaret {{Fin}} [[Categorìa:Acanthis]] pctqqjsy40mgzssfbtr4mihh1vhske7 0 6320 886914 844695 2026-04-02T15:27:59Z Dragonòt 19 886914 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = cign | figura = Alarch y Gogledd.JPG | figura_test = | règn = [[Animal]]ia | phylum = Chordata | class = Aves | ordo = Anseriformes | familia = Anatidae | genus = Cygnus | species = C. cygnus | binomial = Cygnus cygnus | regolator_binomial = (Linneus, 1758) | synonyms = }} [[Figura:Cygnus cygnus from zh.JPG|thumb|right]] [[Figura:Whoopers.jpg|thumb|right]] [[File:Cygnus cygnus MHNT.ZOO.2010.11.12.1.jpg|thumb| ''Cygnus cygnus'']] [[Figura:Cygnus-cygnus.png|thumb|right|Na carta ëd sò spantiament. An giàun ij pòst andoa a fa la nià, an bleu coj andoa as passa l'invern. Chèich part ëd la popolassion ëd l'Islanda a passa l'invern bele che andoa a fa la nià, e lë spostament a l'é marcà an verd]] == Cign == '''Cygnus cygnus''', conossù an piemontèis com '''cign''' o '''ania cigna''', a l'é n'osel dla famija Anatidae. === Descrission === Ël '''Cign''', o '''Cygnus cygnus''' (nòm corèt) a l'é n'osel bianch, longh 140-160 cm (con ël còl drit), duvertura d'ale ëd 205-235 cm, e peis ëd 7-14 kg. A diferensa dël cign mut (''Cygnus olor''), a l'ha 'l bech giàun con ponta nèira e a ten ël còl drit. La fumela a l'é pì cita. A l'ha un cant fòrt, ch'a arcòrda na tromba. === Ambient === A viv ant ij lagh, jë stagn, ij fium a coriment lent, le palude e le coste marine. A fa la nià an sle rive, an dzora a 'd mont ëd vegetassion. A l'é migrator: a passa l'invern an Euròpa ossidental e meridional, e a torna al nòrd për la riprodussion. === Distribussion === A fà 'l nil ant le region àrtiche e boreaj d'Euròpa (Islanda, Scandinavia, Russia) e dl'Asia. D'invern a migra an Euròpa sentral e meridional (comprèisa l'Italia setentrional), an Cin-a e al Giapon. An Piemont as treuva dzortut ant ij lagh ëd la pian-a (për esempi ël Lagh ëd Vich). == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == * '''''Cygnus cignus''''' {{Template:Fin}} [[Categorìa:Cygnus]] [[Categorìa:Cign]] hwf3msiz88jiaakac5hc9bkjlbl646r 0 6439 886942 856801 2026-04-03T10:19:50Z Dragonòt 19 886942 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = grijèt | figura = Littlestint86.jpg | figura_test = | règn = [[Animal]]ia | phylum = Chordata | class = Aves | ordo = Passeriformes | familia = Scolopacidae | genus = Calidris | species = C. minuta | binomial = Calidris minuta | regolator_binomial = (Pallas, 1773) | synonyms = }} [[File:Foeragerende kleine strandloper-4961756.webm|thumb |Calidris minuta]] [[File:Calidris minuta MHNT.ZOO.2010.11.119.19.jpg|thumb|''Calidris minuta'']] == Calidris minuta == '''Calidris minuta''', conossù an piemontèis com '''grijèt''', a l'é un cit osel migrant dla famija Scolopacidae. === Descrission === A l'é un cit osel migrator, longh 12-14 cm, con duvertura d'ale ëd 28-32 cm, e pèis ëd 20-30 g. D'istà a l'ha la part superior brun rossastra con dë striure scure, la part inferior bianca. D'invern a l'ha la part superior gris brunastra. Ël bech a l'é curt e drit, le piòte a son nèire. As distingh dal grijèt cit american (''Calidris minutilla'') për le piòte piate. === Ambient === A viv an sle còste, ant le lagun-e, le palude, jë stagn e ij fium a coriment lent. A l'é n'osel migrator ch'a passa l'invern an Àfrica e Asia tropical. A mangia cit inset, crutassé, verm e molusch. A fà 'l nil ant la tundra àrtica, an sla tèra. === Distribussion === A fà 'l nil ant ël Nòrd d'Euròpa (Scandinavia, Russia àrtica) e Nòrd dl'Asia (Siberia). D'invern a migra an Àfrica subsaharian-a, Àfrica dël Nòrd, e Asia meridional. An Piemont a l'é n'osel ràir ëd passagi (prima e otonn), dzortut ai lagh ëd Vich e a le risere. A l'é protet. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Calidris minuta''''' Pallas, 1773 {{Fin}} [[Categorìa:Calidris]] jl3ub59k44fq4i0mp8dd541m49e6ec5 0 10176 886932 871929 2026-04-03T09:29:55Z Dragonòt 19 886932 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Template:Comun |nomComun = Balmucia |Nòm_italian = Balmuccia |linkScu = Balmuccia-Stemma.png |siglaProvincia = VC |latitudineGrad = |latitudineMinut = |latitudineSecond = |longitudineGrad = |longitudineMinut = |longitudineSecond = |autëssa = |superficie = |abitant = |ann = |frassion = |comunVisin = [[Cravajan-a]], [[Scòpa]], [[Biciolèit]], [[Rossa]], [[Voca]] |cap = |prefiss = |istat = |fiscal = |nomAbitant = |patrono = |festivo = |sit = https://www.comune.balmuccia.vc.it }} [[Figura:Balmuccia Municipio.jpg|thumb|Munissipi]] '''Balmucia''' (''Balmuccia'' an italian) a l’é un comun ëd 103 abitant <ref>Sorgiss: [[ISTAT]] - Bilansi demogràfich al 30/06/2008 [https://web.archive.org/web/20180707173320/http://demo.istat.it/bilmens2008gen/index.html].</ref> dla [[provincia ëd Vërsèj]]. === Geografìa === Balmucia as treuva ant la Valsesia, an sla riva drita dël fium Sesia, a n'autëssa ëd 560 méter. Ël teritòri comunal a l'é an part ant ël Parch Natural dl'Alta Valsesia. A confin-a con ij comun ëd Scòpa (Scopa), Rossa, Vardaboson (Guardabosone), e Pila (Pila). La frassion prinsipal a l'é Forgnach. === Stòria === Ël nòm a ven dal latin "Balma" (balma, ripar sota le rochere), për la posission sota ël mont Camoscio. Ant ël passà a l'era n'ansediament d'antiche borgà, peui féod dij cont Avogadro e d'àutre famije nòbij. La cesa parochial, dedicà a San Giòrs, a l'é stàita costruìa dël 1622 e a conten d'euvre d'art d'importansa local. === Aministrassion === Ël sìndich a l'é Moreno Uffredi (dal 30/05/2006). La comun-a a l'é part ëd l'Union ëd Comun ëd la Valsesia. === Economìa === L'economìa a l'é basà dzortut an sl'agricoltura (bòsch e fruta) e an sël turism, dzortut për l'andustria dla pera (cava ëd granit). == Arferiment == {{listadlereferense}} {{Fin}} [[Categorìa:Comun dla provincia ëd Vërsèj]] ou6enipxybdm2u5hrx09zns06ircdob 0 12592 886933 864240 2026-04-03T09:34:33Z Dragonòt 19 886933 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Comun-a| |region = [[Piemont]] |provincia = [[Turin]] |nome = Coasseul d'Ivrèja |mapa = |mapaX = |mapaY = |bandeira = |brasao = Quassolo-Stemma.png|centre |imagem = [[Figura:Quassolo Panorama dal Castello.JPG|thumb|centre|200px|Panorama]] |latitude = 45° 32' N |longitude = 7° 50' E |altitude = |area = 3,88 |popolassion = 366 |densità = 94,3 |comun vzin = |cap = 10010 |pref_tel = 0125 |istat = 001209 |fiscal = H120 |abitant = |nomepatrono = |datapatrono = |site = [http://www.comune.quassolo.to.it/ Sit istitussional] }} '''Coasseul''' (''Quassolo'' an italian) a l’é un comun ëd 364 abitant <ref>Sorgiss: [[ISTAT]] - Bilansi demogràfich al 31/01/2009 [https://web.archive.org/web/20100120110924/http://demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html].</ref> dla [[provincia ëd Turin]]. === Geografìa === Coasseul as treuva ant la part setentrional dla provincia, an sla colin-a an sla riva snistra dël torent Chiusella, a n'autëssa ëd 375 méter. A l'é bagnà dal fium Dòira Bàutia. A confin-a con ij comun d'Ivreja, Bòrgh ëd Bèl, e Tavagnà (Tavagnasco). A l'é part ëd la Comunità Montan-a dle Val ëd la Dòira Bàutia. === Stòria === Ël nòm a ven dal latin ''Coassolum'', peui "Coasseul". Ant ël Medioev a l'era un féod dij cont ëd Bòrgh ëd Bèl. La cesa parochial, dedicà a San Giòrs, a l'é dël sécol ch'a fa XV, ma a l'é stàita restaurà dël Setsent. Ant ël castel (ancheuj ruinà) a l'é staje na bataja antra Ivrea e Bòrgh ëd Bèl dël 1231. === Aministrassion === Ël sìndich a l'é Elena Irma Parisio (dal 14/06/2004 - second mandà: 2009-). La comun-a a l'é stàita part ëd la Comunità Montan-a dle Val ëd la Dòira Bàutia fin al 2010. === Economìa === L'economìa a l'é basà an sl'agricoltura (vigne, fruta) e an sl'andustria cita. A l'é conossù për la produssion ëd vin (Erbalus) e për le viste panoràmiche an sla pian-a d'Ivreja. === Anliure esterne === * [http://www.comune.quassolo.to.it/ Sit istitussional] == Arferiment == {{listadlereferense}} {{Fin}} [[Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin]] tbgklankfcv1imcsnkz024zyf5cdnwa 0 22955 886907 733774 2026-04-02T14:35:49Z Dragonòt 19 886907 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Mendeleev%27s_1869_periodic_table.png|thumbnail|destra|Na pàgina dl'edission original dla classìfica sistemàtica dj'element chìmich fàita da Mendelev.]] J' '''element chìmich''' a son ëd sostanse "pure" dont la [[molécola]] a l'é constituìa da mach un tipo d'[[àtom]]. J'element as presento sota forme diferente: * forma monoatòmica: ij [[gas nòbij]], coma l'[[elio]], ël [[néon]], l'[[àrgon]]. * forma molecolar: coma l'[[idrògen]] e l'[[ossìgen]] dont la molécola a l'ha doi àtom. * forma d'ansem continuà ([[Cristal|cristalin]] o amòrf) d'àtom gropà 'd manera [[covalenta]]: për esemî ël [[carbòni]], ël [[silissi]]. * forma [[Metal|metàlica]]: a comprend la pì part dj'element, coma ël [[fer]], ël [[sòdio]], l'[[òr (element)|òr]], ël [[càuss (element)|càuss]], l'[[urani]]. L'istess element a peul presentesse bele sota [[alòtrop|forme alotròpiche]]: për esempi ël carbòni a peul presentesse coma [[diamant]] ò coma [[grafite]], con doe struture cristalin-e diferente, ò bin l'ossìgen diatòmich (O₂) ch'a l'ha na strutura molecolar diferenta da l'[[oson]] (O₃).<br /> Për classifiché da bin j'element chìmich as deuvra la [[Tàula periòdica|tàula periòdica]], ch'a l'é na manera bin vajanta 'd sintetisene, sota un colp d'euj seul, le caraterìstiche prinsipaj. <br /> J'àtom dël midem element a peulo diferì për ël [[nùmer ëd massa]] (A), visadì për ël nùmer dij [[nucleon]]. Coste varietà a son ciamà [[isòtop]], dagià ch'a òcupo l'istess pòst ant la tàula periòdica.<br /> J'element conossù ò teorisà a son 117. Ëd costi-sì, coj ch'a esisto an natura an sla [[Tèra]] a son 90, dont 81 a l'han almanch n'isòtop ëstàbil. J'àutri 27 a son stàit sintetisà an laboratòri, gavà l'[[ununoctium]] dont l'esistensa a l'é ancor mach n'ipòtesi. {{Fin}} [[Categorìa:Chìmica]] bemwnwxjnpgdpki9s8abqtmmh0jtthi 0 36186 886918 854766 2026-04-02T16:19:59Z Dragonòt 19 Dragonòt a l'ha tramudà la pàgina [[Pirenopeziza nervicola]] a [[Pyrenopeziza nervicola]] sensa lassé na ridiression 854766 wikitext text/x-wiki <!---'''Pirenopeziza nervicola'''--> {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightblue | name = | figura = | règn = [[Fungi]] | division = [[Ascomycota]] | class = [[Leotiomycetes]] | ordo = [[Helotiales]] | familia = [[Dermateaceae]] | genus = ''[[Pirenopeziza]]'' | species = '''''P. nervicola''''' | binomial = ''Pirenopeziza nervicola'' | regolator_binomial = (Desm.) Boud. }} == Un pissacan: Pirenopeziza nervicola == === Descrission === Fonz a forma 'd copëtta, fin a 0,5 mm ëd diàmetr, un pòch ancavà. Surfassa dë dzora seulia, da ocra ciar a brun, surfassa da fòra seulia o na frisa farinosa, dël midem color. Orl ondulà, nen sempre regolar, pen-e pi ciair. Carn sutila, brunastra. === Ambient === A seurt a boss da le feuje ëd castagna e ëd [[quercus petraea|rol]], a la prima. === Comestibilità === {{Avis ant sëj bolé}}<br> Sensa anteresse alimentar. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == *'''Pirenopeziza nervicola''' (Desm.) Boud. {{Fin}} [[Categorìa:Pirenopeziza]] [[Categorìa:Figure da buté]] hsg1hhpif797zfruzurwpnnwld1i0y4 886919 886918 2026-04-02T16:20:26Z Dragonòt 19 886919 wikitext text/x-wiki <!---'''Pirenopeziza nervicola'''--> {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightblue | name = | figura = | règn = [[Fungi]] | division = [[Ascomycota]] | class = [[Leotiomycetes]] | ordo = [[Helotiales]] | familia = [[Dermateaceae]] | genus = ''[[Pirenopeziza]]'' | species = '''''P. nervicola''''' | binomial = ''Pirenopeziza nervicola'' | regolator_binomial = (Desm.) Boud. }} == Un pissacan: Pirenopeziza nervicola == === Descrission === Fonz a forma 'd copëtta, fin a 0,5 mm ëd diàmetr, un pòch ancavà. Surfassa dë dzora seulia, da ocra ciar a brun, surfassa da fòra seulia o na frisa farinosa, dël midem color. Orl ondulà, nen sempre regolar, pen-e pi ciair. Carn sutila, brunastra. === Ambient === A seurt a boss da le feuje ëd castagna e ëd [[quercus petraea|rol]], a la prima. === Comestibilità === {{Avis ant sëj bolé}}<br> Sensa anteresse alimentar. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == *'''Pirenopeziza nervicola''' (Desm.) Boud. {{Fin}} [[Categorìa:Pyrenopeziza]] [[Categorìa:Figure da buté]] cf10bicstfk6t2yhrf2sg1zdpbojvjr 0 79588 886927 859026 2026-04-02T17:13:53Z ~2026-20385-97 31461 886927 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Bach.jpg|thumb|right|200px|Johann Sebastian Bach]] '''Johann Sebastian Bach''' ([[Eisenach]], 31 mars 1685 – [[Lipsia]], 28 luj 1750) a l'é stàit un compositor [[almagna|alman]], arconossù come un dij pì grand geni musicaj ëd tùit ij temp. == Euvre prinsipaj == * 13 consert për clavicembal e orchestra {{Fin}} [[Categorìa:Compositor alman|Bach, Johann Sebastian]] gi3jxkho1tx8lrzdkw8lmouuxx34lx9 0 109807 886922 886901 2026-04-02T16:55:02Z ~2026-18233-70 31387 /* Stòria dla Sinfonìa */ 886922 wikitext text/x-wiki [[Figura:8th_symphony_of_Mahler,_Kölner_Philharmonie,_27-6-2009.JPG|thumb|Un teàter sinfònich]] Na '''sinfonìa''' a l'é na composission musical për orchestra, ëd sòlit dividùa an quatr moviment, ch'a rapresenta un dij géner pì amportant ëd la mùsica clàssica ocidental. Soa strutura complessa e soa capacità d'esprimì emossion e narassion a l'han fane un sìmbol ëd l'evolussion ëd la mùsica coltivà. Ant ël [[Piemont]], le sinfonìe a son ëstàite interpretà e valorisà da orchestre e teatro d'eccelensa, com l'Orchestra Sinfònica Nassional ëd la RAI ëd Turin. ==Definission e Strutura== Na sinfonìa a l'é na composission estèisa për orchestra, organisà an moviment ch'a seguo n'órdin tradissional: * Prim moviment (Allegro): An forma sonà-allegro, con esposission, dësvlup e arpijada. * Second moviment (Adagio o Andante): Pì lent e lìrich, d'ànima riflessiva. * Ters moviment (Scherzo o Menuet): Ritm viv o dansant. * Quart moviment (Finale): ConclusiOn enérgica o trionfanta. Le sinfonìe a peulo varié ant la durà, da 20 minute (sinfonìe clàssiche) a pì ëd n'ora (romàntiche o moderne). ==Stòria dla Sinfonìa== Òrìgin ant ël Baròch (sécol XVIII): Ël termo "sinfonìa" a indicava na composission strumental d'intrada. [[Joseph Haydn]] a l'é considerà ël pare dla sinfonìa con ij sò 104 travaj. Età Clàssica (sécol XVIII): [[Wolfgang Amadeus Mozart]] e [[Ludwig van Beethoven]] a dësvlupo la sinfonìa an giontand complessità emossional (es. Sinfonìa n.40 ëd Mozart). Età Romàntica (sécol XIX): Compositor com [[Johannes Brahms]] e [[Gustav Mahler]] a esploro temàtiche filosòfiche e a estendo l'orchestra. Sécol XX e Modern: Sperimentassion con dissonanse e neoclassicism (es. [[Igor' Stravinskij]]) o sinfonìe eletròn-e. ==Sinfonìe Amportante== Sinfonìa n.9 ëd Beethoven (1824): Prima sinfonìa con cor e vos solista (Inno a la Gioia). Sinfonìa n.5 ëd Mahler (1902): Un viage tra drama e speransa. Sinfonìa n.7 ëd Šostakovič (1941): Ciamà Leningrad, simbol ëd resistensa ant la guèra. Sinfonìa n.3 ëd Henryk Górecki (1976): Ciamà dle plente, basà su test medieval polonèis. ==Sinfonìa e Piemont== Ël Piemont a l'ha sempe avù un ròl amportant ant l'esecussion e valorisassion dle sinfonìe: * Orchestra Sinfònica Nassional ëd la RAI: Fondà dël 1994 a Turin, a l'é stàita protagonista ëd concert e registrassion stòriche. * Teatro Regio ëd Turin: Sala tradissional për esecussion sinfòniche, ospitand direttor com Arturo Toscanini. * Festival MITO: Manifestassion ch'a colega Turin e Milan con concert ëd mùsica clàssica e contemporania. ==Amportansa Cultural== La sinfonìa a l'é stàita: * Në strument ëd comunicassion universal, bon-a ëd rapresenté ideje filosòfiche o polìtiche. * Na base për la pedagogìa musical, con scòle piemontèise ch'a studio partiture sinfòniche. * N'ispirassion për ël cìnema, con compositor com Ennio Morricone ch'a deuvro element sinfònich. ==Evolussion Moderne== Ancheuj, la sinfonìa a viv ant na tension tra tradission e sperimentassion: * Orchestre giovo: Proget com l'Orchestra Giovani di Torino a pòrto la mùsica clàssica ai neuv pùblich. * Fusion con àutri géner: Esecussion ëd sinfonìe con element jazz, rock o eletrònich. * Tecnologìa: Registrassion ëd qualità àuta e trasmission an direta për l'antërnèt. ==Conclusion== La sinfonìa a l'é në specc ëd la stòria dla mùsica ocidentàl, na forma ch'a l'ha traversà sécoj sensa perde soa fòrsa espressiva. Ant ël Piemont, l'amor për costa tradission as manifesta ant ij teatro, j'orchestre e ij festival ch'a continuo a fé vive le nòte dij grand compositor dël passà e dël present. [[Categorìa:Mùsica]] [[Categorìa:Cultura]] [[Categorìa:Stòria]] [[Categorìa:Società]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] 61n67i13s0ygafam4xaj0gvwezmffvc 886923 886922 2026-04-02T16:56:31Z ~2026-18233-70 31387 /* Stòria dla Sinfonìa */ 886923 wikitext text/x-wiki [[Figura:8th_symphony_of_Mahler,_Kölner_Philharmonie,_27-6-2009.JPG|thumb|Un teàter sinfònich]] Na '''sinfonìa''' a l'é na composission musical për orchestra, ëd sòlit dividùa an quatr moviment, ch'a rapresenta un dij géner pì amportant ëd la mùsica clàssica ocidental. Soa strutura complessa e soa capacità d'esprimì emossion e narassion a l'han fane un sìmbol ëd l'evolussion ëd la mùsica coltivà. Ant ël [[Piemont]], le sinfonìe a son ëstàite interpretà e valorisà da orchestre e teatro d'eccelensa, com l'Orchestra Sinfònica Nassional ëd la RAI ëd Turin. ==Definission e Strutura== Na sinfonìa a l'é na composission estèisa për orchestra, organisà an moviment ch'a seguo n'órdin tradissional: * Prim moviment (Allegro): An forma sonà-allegro, con esposission, dësvlup e arpijada. * Second moviment (Adagio o Andante): Pì lent e lìrich, d'ànima riflessiva. * Ters moviment (Scherzo o Menuet): Ritm viv o dansant. * Quart moviment (Finale): ConclusiOn enérgica o trionfanta. Le sinfonìe a peulo varié ant la durà, da 20 minute (sinfonìe clàssiche) a pì ëd n'ora (romàntiche o moderne). ==Stòria dla Sinfonìa== Òrìgin ant ël Baròch (sécol XVIII): Ël termo "sinfonìa" a indicava na composission strumental d'intrada. Età Clàssica (sécol XVIII): [[Joseph Haydn]] a l'é considerà ël pare dla sinfonìa con ij sò 104 travaj. [[Wolfgang Amadeus Mozart]] e [[Ludwig van Beethoven]] a dësvlupo la sinfonìa an giontand complessità emossional (es. Sinfonìa n.40 ëd Mozart). Età Romàntica (sécol XIX): Compositor com [[Johannes Brahms]] e [[Gustav Mahler]] a esploro temàtiche filosòfiche e a estendo l'orchestra. Sécol XX e Modern: Sperimentassion con dissonanse e neoclassicism (es. [[Igor' Stravinskij]]) o sinfonìe eletròn-e. ==Sinfonìe Amportante== Sinfonìa n.9 ëd Beethoven (1824): Prima sinfonìa con cor e vos solista (Inno a la Gioia). Sinfonìa n.5 ëd Mahler (1902): Un viage tra drama e speransa. Sinfonìa n.7 ëd Šostakovič (1941): Ciamà Leningrad, simbol ëd resistensa ant la guèra. Sinfonìa n.3 ëd Henryk Górecki (1976): Ciamà dle plente, basà su test medieval polonèis. ==Sinfonìa e Piemont== Ël Piemont a l'ha sempe avù un ròl amportant ant l'esecussion e valorisassion dle sinfonìe: * Orchestra Sinfònica Nassional ëd la RAI: Fondà dël 1994 a Turin, a l'é stàita protagonista ëd concert e registrassion stòriche. * Teatro Regio ëd Turin: Sala tradissional për esecussion sinfòniche, ospitand direttor com Arturo Toscanini. * Festival MITO: Manifestassion ch'a colega Turin e Milan con concert ëd mùsica clàssica e contemporania. ==Amportansa Cultural== La sinfonìa a l'é stàita: * Në strument ëd comunicassion universal, bon-a ëd rapresenté ideje filosòfiche o polìtiche. * Na base për la pedagogìa musical, con scòle piemontèise ch'a studio partiture sinfòniche. * N'ispirassion për ël cìnema, con compositor com Ennio Morricone ch'a deuvro element sinfònich. ==Evolussion Moderne== Ancheuj, la sinfonìa a viv ant na tension tra tradission e sperimentassion: * Orchestre giovo: Proget com l'Orchestra Giovani di Torino a pòrto la mùsica clàssica ai neuv pùblich. * Fusion con àutri géner: Esecussion ëd sinfonìe con element jazz, rock o eletrònich. * Tecnologìa: Registrassion ëd qualità àuta e trasmission an direta për l'antërnèt. ==Conclusion== La sinfonìa a l'é në specc ëd la stòria dla mùsica ocidentàl, na forma ch'a l'ha traversà sécoj sensa perde soa fòrsa espressiva. Ant ël Piemont, l'amor për costa tradission as manifesta ant ij teatro, j'orchestre e ij festival ch'a continuo a fé vive le nòte dij grand compositor dël passà e dël present. [[Categorìa:Mùsica]] [[Categorìa:Cultura]] [[Categorìa:Stòria]] [[Categorìa:Società]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] nguwtd20hi7966y4smcpe0h5n1t8w27 14 111431 886917 2026-04-02T16:18:39Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Categorìa:Dermateaceae]]' 886917 wikitext text/x-wiki [[Categorìa:Dermateaceae]] gwkw6n4v6v5jtozwcz6xgdfipzfxx7v