Wikipedia pmswiki https://pms.wikipedia.org/wiki/Intrada MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Media Special Discussion Utent Ciaciarade Wikipedia Discussion ant sla Wikipedia Figura Discussion dla figura MediaWiki Discussion dla MediaWiki Stamp Discussion dlë stamp Agiut Discussion ant sl'agiut Categorìa Discussion ant sla categorìa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 1662 887001 723955 2026-04-04T16:39:45Z Dragonòt 19 887001 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightgreen | name = sipress | figura = Cupressus sempervirens Stricta.jpg | règn = [[Plant]]ae | division = Pinophyta | class = Pinopsida | ordo = Pinales | familia = Cupressaceae | genus = ''Cupressus'' | species = ''C. sempervirens'' | binomial = ''Cupressus sempervirens'' | regolator_binomial = L. }} == Cupressus sempervirens == '''Cupressus sempervirens''', conossù an piemontèis com '''sipress''' o '''sipress comun''', a l'é n'erbo conìfer dla famija Cupressaceae. === Descrission === A l'é n'erbo ch'a peul rivé a 20-30 m d'autëssa, con na copa a colòna (varietà ''stricta'') o slargà (varietà ''horizontalis''). La scòrsa a l'é gris brunastra, con dle filure për longh. Le feuje a son a squama, cite, verd scur, e a spataro n'odor resinos. Ij con-i mas-cc a son giàun, coj feminin a son verd peui brun, sférich, dël diàmeter d'1-2 cm, con 8-14 scaje. A l'é sempevërda. === Distribussion === A l'é originari dël Mediterani oriental (Grecia, Turchìa, Creta, Cipro). A l'é stàit introduvù an tut l'area dël Mediterani, an América (Stat Unì, Cile) e an Neuva Zelanda. An Piemont a l'é comun ant ij parch, ij giardin, le colin-e e le bariere. === Neuve === Sò bòsch a l'é resistent a la marseugna e dovrà për trav, mobilia, e strument musicaj. A l'é l'erbo simbòl dël paisage toscan e dla mòrt (ant ij simanteri). A l'é dovrà com bariera contra 'l vent. A l'é resistent a la suitin-a. A l'é ciamà "sempervirens" përché a resta verd tut l'ann. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} *'''''Cupressus sempervirens''''' L. {{Fin}} [[Category:Bot%C3%A0nica]] [[Category:Cupressus]] 9xmseo82dauosbv6f8gixxur64qok6l 0 1667 887027 826354 2026-04-05T08:01:39Z Dragonòt 19 887027 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightgreen | name = Malëzzo | figura = M%C3%A9l%C3%A8ze_en_Automne.JPG | règn = Plantae | division = Pinophyta | class = Pinopsida | ordo = Pinales | familia = Pinaceae | genus = ''Larix'' | species = ''L. decidua'' | binomial = ''Larix decidua'' | regolator_binomial = [[Philip Miller|Mill.]], [[1768]] }} [[Figura:Larix_decidua0.jpg|thumb|right|Ij branchet dël malëzzo]] == Ël malëzzo: Larix decidua == === Descrission === A l'é na [[conìfera]], àuta fin-a a pi 'd 30 méter.<br /> A perd le [[feuje]] d'otonn. Le guce, molzin-e e 'd [[color]] verd ciàir, prima ëd casché a ven-o giàune. Ël [[bòsch]] a l'é assè robust e grev. === Distribussion === A l'é present an sj'[[Alp]], dzortut antra ij 1400 e ij 2000 méter d'autëssa, ma për euvra dj'[[òm]] a peul ëdco calé sota ij 1000 méter. Ant le combe càude e sùite, coma la [[Valsusa]], a peul monté fin-a a 2300 méter. === Notissie === Ant la meisin-a tradissional piemontèisa as deuvra la përzin-a për inalassion për maladìe bronchiaj e polmonar e 'me unguent për reumatism e nevralgìe. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == * '''''Larix decidua''''' Mill., 1768 {{Fin}} [[Categorìa:Botànica]] [[Categorìa:Larix]] eh1doaa4evmv9o2t9ggnc1y964quvxe 0 1731 887005 840248 2026-04-04T17:01:12Z Dragonòt 19 887005 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightgreen | name = Japanese Cedar (en.), Sugi (ja.) | figura = Tree lined path to the Togakushi shrine1.jpg | règn = [[Plant]]ae | division = Pinophyta | class = Pinopsida | ordo = Pinales | familia = Cupressaceae | genus = ''Cryptomeria'' | species = ''C. japonica'' | binomial = ''Cryptomeria japonica'' | regolator_binomial = (L.f.) D.Don }} [[Figura:Cryptomeria_Japonica.Serres_d%27Auteuil_001.jpg|thumb|right]] [[Figura:Cryptomeria_Japonica.Serres_d%27Auteuil_002.jpg|thumb|right]] [[Figura:Cryptomeria_japonica_SZ124.png|thumb|right]] [[File:Cryptomeria japonica MHNT.BOT.2010.13.2.jpg|thumb|''Cryptomeria japonica'']] [[Figura:Tree lined path to the Togakushi shrine1.jpg|thumb]] == Ël séder ross dël Giapon: Cryptomeria japonica == '''Cryptomeria japonica''', conossù an piemontèis com '''séder ross dël Giapon''' o '''sugi''', a l'é n'erbo conìfer dla famija Cupressaceae. === Descrission === A l'é n'erbo ch'a peul rivé a 50-70 m d'autëssa, con un bion drit e na copa cònica. La scòrsa a l'é brun rossastra, ch'as dësfà an bindej longh. Le feuje a son a uja, cite (1-2 cm), a faussëtta, verd bleu o verd scur, e a resto an sle rame për vàire agn. Ij con-i mas-cc a son giàun, coj feminin a son sférich, verd peui brun, dël diàmeter d'1-2 cm. A l'é sempevërda. === Distribussion === As treuva an Cin-a e Giapon (andoa a l'é la pianta nassional). A l'é stàit introduvù an Euròpa, América dël Nòrd e an d'àutre region temperà com ornamental. An Piemont as treuva ant ij parch e ij giardin. === Neuve === Sò bòsch a l'é resistent a la marseugna, përfumà, e dovrà për trav, mobilia, e tempi. A l'é l'erbo sìmbol dël Giapon. A l'é coltivà an piantagion për la silvicoltura. A l'é ciamà "Cryptomeria" për le smens stërmà. A l'é resistent al frèid. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Cryptomeria japonica''''' (L.f.) D.Don {{Fin}} [[Categorìa:Botànica]] jje105ivivg740p7ig5wyxtb5tt2oh4 887011 887005 2026-04-04T17:25:12Z Dragonòt 19 887011 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightgreen | name = Japanese Cedar (en.), Sugi (ja.) | figura = Tree lined path to the Togakushi shrine1.jpg | règn = [[Plant]]ae | division = Pinophyta | class = Pinopsida | ordo = Pinales | familia = Cupressaceae | genus = ''Cryptomeria'' | species = ''C. japonica'' | binomial = ''Cryptomeria japonica'' | regolator_binomial = (L.f.) D.Don }} [[Figura:Cryptomeria_Japonica.Serres_d%27Auteuil_001.jpg|thumb|right]] [[Figura:Cryptomeria_Japonica.Serres_d%27Auteuil_002.jpg|thumb|right]] [[Figura:Cryptomeria_japonica_SZ124.png|thumb|right]] [[File:Cryptomeria japonica MHNT.BOT.2010.13.2.jpg|thumb|''Cryptomeria japonica'']] [[Figura:Tree lined path to the Togakushi shrine1.jpg|thumb]] == Ël séder ross dël Giapon: Cryptomeria japonica == '''Cryptomeria japonica''', conossù an piemontèis com '''séder ross dël Giapon''' o '''sugi''', a l'é n'erbo conìfer dla famija Cupressaceae. === Descrission === A l'é n'erbo ch'a peul rivé a 50-70 m d'autëssa, con un bion drit e na copa cònica. La scòrsa a l'é brun rossastra, ch'as dësfà an bindej longh. Le feuje a son a uja, cite (1-2 cm), a faussëtta, verd bleu o verd scur, e a resto an sle rame për vàire agn. Ij con-i mas-cc a son giàun, coj feminin a son sférich, verd peui brun, dël diàmeter d'1-2 cm. A l'é sempevërda. === Distribussion === As treuva an Cin-a e Giapon (andoa a l'é la pianta nassional). A l'é stàit introduvù an Euròpa, América dël Nòrd e an d'àutre region temperà com ornamental. An Piemont as treuva ant ij parch e ij giardin. === Neuve === Sò bòsch a l'é resistent a la marseugna, përfumà, e dovrà për trav, mobilia, e tempi. A l'é l'erbo sìmbol dël Giapon. A l'é coltivà an piantagion për la silvicoltura. A l'é ciamà "Cryptomeria" për le smens stërmà. A l'é resistent al frèid. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Cryptomeria japonica''''' (L.f.) D.Don {{Fin}} [[Categorìa:Botànica]] [[Categorìa:Cryptomeria]] gjaen8a1mydhtzz0w7txe3z32aw47c3 0 1738 886990 826355 2026-04-04T15:24:29Z Dragonòt 19 886990 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightgreen | name = sapin ëd Sitka | figura = QuinaltSpruce 7246c.jpg | règn = [[Plant]]ae | division = Pinophyta | class = Pinopsida | ordo = Pinales | familia = Pinaceae | genus = ''Picea'' | species = ''P. sitchensis'' | binomial = ''Picea sitchensis'' | regolator_binomial = (Bong.) Carr. }} == Ël sapin ross ëd Sitka: Picea sitchensis == '''Picea sitchensis''', conossù an piemontèis com '''sapin ëd Sitka''' o '''sapin ross ëd Sitka''', a l'é n'erbo conìfer dla famija Pinaceae. === Descrission === A l'é n'erbo ch'a peul rivé a 50-70 m d'autëssa (ecessionalment 100 m), un dij pì àut al mond. La copa a l'é cònica. La scòrsa a l'é sutila, gris brunastra, con dle plache. Le feuje a son a uja, piate, rìgide, longhe 1-2 cm, verd bleu o verd scur, con dle strie bianche da sota. Ij con-i mas-cc a son ross, coj feminin a son verd peui brun, longh 5-10 cm. A l'ha na chërsùa motobin lesta. === Distribussion === As treuva an América (dzortut an sla còsta dël Pacìfich, da l'Alaska a la California). A l'é stàit introduvù an Euròpa (dzortut ant l'Irlanda, la Scòssia, e la Scandinavia) e an Neuva Zelanda për la silvicoltura. An Piemont as treuva ant chèiche colin-e e ant ij parch. === Neuve === Sò bòsch a l'é dovrà për trav, carta, structure. A l'é resistent al vent e a la sal. A l'é ciamà da Sitka (sità dl'Alaska). A l'é l'erbo statal dël Dakota dël Nòrd. A l'é dovrà ëdcò com erbo ëd Natal. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Picea sitchensis''''' (Bong.) Carr. {{Fin}} [[Categorìa:Botànica]] [[Categorìa:Picea]] ayno3xmzfbuaql26wdbs5pw037ohf8r 0 1760 887006 774523 2026-04-04T17:05:49Z Dragonòt 19 887006 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightgreen | name = sàles odoros | figura = Salix pentandra0.jpg | règn = [[Plant]]ae | division = Magnoliophyta | class = Magnoliopsida | ordo = Malpighiales | familia = Salicaceae | genus = ''Salix'' | species = ''S. pentandra'' | binomial = ''Salix pentandra'' | regolator_binomial = [[Carolus Linnaeus|L.]] }} [[Figura:Salix pentandra(02).jpg|thumb|right|Le feuje]] == Ël sàles odoros: Salix pentandra == '''Salix pentandra''', conossù an piemontèis com '''sàles odoros''' o '''sàles lusent''', a l'é n'erbo dla famija Salicaceae. === Descrission === Ël '''Salix pentandra''' a l'é n'erbo ch'a peul rivé a 10-15 m d'autëssa, con na copa rionda. La scòrsa a l'é gris brunastra, lusenta. Le feuje a son drocante, ovaj o a lansa, longhe 5-12 cm, verd scur e lusente dë dzora, pì ciàire da sota, con 5 nervadure (da sò nòm "pentandra" = 5 stam). A l'han odor d'amel quand as sëco. Le fior a son a gat, ij gat mas-cc a son giàun, coj feminin a son verd. A fioriss a la fin dla prima. === Distribussion === A l'é originari d'Euròpa (dzortut setentrional e sentral) e d'Asia (fin a la Siberia). A l'é stàit antroduvù ëdcò ant l'América dël Nòrd. A preferiss ij teren ùmid, le rive dij fium, le palude e ij bòsch ùmid. An Piemont a l'é ràir e localisà ant le zòne ùmide (Lagh ëd Vich, Lame dël Sesia). === Neuve === Sò bòsch a l'é dovrà për travaj da bòsch e për vengh. A l'é na pianta melìfera (bon-a për j'apicoltor). A l'é ciamà "odoros" për l'odor ëd le feuje sëcche. A l'é resistent al frèid. A l'é dovrà com ornamental. A l'é proteta an chèiche region. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Salix pentandra''''' L. {{Fin}} [[Category:Bot%C3%A0nica]] 37d47pk4b9bzfdpr583ozh80e5txigo 887012 887006 2026-04-04T17:25:52Z Dragonòt 19 887012 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightgreen | name = sàles odoros | figura = Salix pentandra0.jpg | règn = [[Plant]]ae | division = Magnoliophyta | class = Magnoliopsida | ordo = Malpighiales | familia = Salicaceae | genus = ''Salix'' | species = ''S. pentandra'' | binomial = ''Salix pentandra'' | regolator_binomial = [[Carolus Linnaeus|L.]] }} [[Figura:Salix pentandra(02).jpg|thumb|right|Le feuje]] == Ël sàles odoros: Salix pentandra == '''Salix pentandra''', conossù an piemontèis com '''sàles odoros''' o '''sàles lusent''', a l'é n'erbo dla famija Salicaceae. === Descrission === Ël '''Salix pentandra''' a l'é n'erbo ch'a peul rivé a 10-15 m d'autëssa, con na copa rionda. La scòrsa a l'é gris brunastra, lusenta. Le feuje a son drocante, ovaj o a lansa, longhe 5-12 cm, verd scur e lusente dë dzora, pì ciàire da sota, con 5 nervadure (da sò nòm "pentandra" = 5 stam). A l'han odor d'amel quand as sëco. Le fior a son a gat, ij gat mas-cc a son giàun, coj feminin a son verd. A fioriss a la fin dla prima. === Distribussion === A l'é originari d'Euròpa (dzortut setentrional e sentral) e d'Asia (fin a la Siberia). A l'é stàit antroduvù ëdcò ant l'América dël Nòrd. A preferiss ij teren ùmid, le rive dij fium, le palude e ij bòsch ùmid. An Piemont a l'é ràir e localisà ant le zòne ùmide (Lagh ëd Vich, Lame dël Sesia). === Neuve === Sò bòsch a l'é dovrà për travaj da bòsch e për vengh. A l'é na pianta melìfera (bon-a për j'apicoltor). A l'é ciamà "odoros" për l'odor ëd le feuje sëcche. A l'é resistent al frèid. A l'é dovrà com ornamental. A l'é proteta an chèiche region. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Salix pentandra''''' L. {{Fin}} [[Category:Bot%C3%A0nica]] [[Category:Salix]] ihk6edyp02huwuwiwduw3q4anveqq3z 0 1831 886993 724085 2026-04-04T15:42:46Z Dragonòt 19 886993 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightgreen | name = Armognan | figura = Apricots.jpg | règn = [[Plant]]ae | division = Magnoliophyta | class = Magnoliophyta | ordo = Rosales | familia = Rosaceae | genus = ''Prunus'' | species = ''P. armeniaca'' | binomial = ''Prunus armeniaca'' | regolator_binomial = L. }} == L'arbicòch, l'armognan: Prunus armeniaca == '''Prunus armeniaca''', conossù an piemontèis com '''arbicòch''' o '''armognan''', a l'é n'erbo dla famija Rosaceae. === Descrission === L'arbicòch o armognan a l'é n'erbo ch'a peul rivé a 5-10 m d'autëssa, con na copa rionda e larga. La scòrsa a l'é gris brunastra, con dle filure. Le feuje a son drocante, a forma 'd cheur, dentà, longhe 5-8 cm, verd viv. Le fior a son bianche o rosà, ch'a ven-o a la prima (mars-avril) prima dle feuje. Ij frut a son globos (ovà), giàun o groson, con la polpa dossa e motobin përfumà, e n'òss dur con na smens amàra. === Distribussion === Originari dl'Armenia e dl'Asia sentral (Cina, Càucas). A l'é stàit portà a Roma ant ël I sécol e peui an tuta Euròpa. Al di d'ancheuj a l'é coltivà an tut ël mond ant le zòne temperà. J'arzultà prinsipaj a son Türchìa, Iran, Italia, Spagna, e Stat Unì. === Neuve === La smens a l'é dovrà për fé l'euli d'armognan (për cosmétiche) e l'amèr (për liquor). La polpa a l'é dovrà për fé marmlà, doss, e frut sech. A l'é rich ëd vitamin-a A. A l'é ciamà "armeniaca" përchè ij Roman a chërdìo ch'a rivèissa da l'Armenia.. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Prunus armeniaca''''' L. {{Fin}} [[Categorìa:Botànica]] onsizk3gif5g7pp68tcyhtohrnc19qz 886994 886993 2026-04-04T15:43:38Z Dragonòt 19 886994 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightgreen | name = Armognan | figura = Apricots.jpg | règn = [[Plant]]ae | division = Magnoliophyta | class = Magnoliophyta | ordo = Rosales | familia = Rosaceae | genus = ''Prunus'' | species = ''P. armeniaca'' | binomial = ''Prunus armeniaca'' | regolator_binomial = L. }} == L'arbicòch, l'armognan: Prunus armeniaca == '''Prunus armeniaca''', conossù an piemontèis com '''arbicòch''' o '''armognan''', a l'é n'erbo dla famija Rosaceae. === Descrission === L'arbicòch o armognan a l'é n'erbo ch'a peul rivé a 5-10 m d'autëssa, con na copa rionda e larga. La scòrsa a l'é gris brunastra, con dle filure. Le feuje a son drocante, a forma 'd cheur, dentà, longhe 5-8 cm, verd viv. Le fior a son bianche o rosà, ch'a ven-o a la prima (mars-avril) prima dle feuje. Ij frut a son globos (ovà), giàun o groson, con la polpa dossa e motobin përfumà, e n'òss dur con na smens amàra. === Distribussion === Originari dl'Armenia e dl'Asia sentral (Cina, Càucas). A l'é stàit portà a Roma ant ël I sécol e peui an tuta Euròpa. Al di d'ancheuj a l'é coltivà an tut ël mond ant le zòne temperà. J'arzultà prinsipaj a son Türchìa, Iran, Italia, Spagna, e Stat Unì. === Neuve === La smens a l'é dovrà për fé l'euli d'armognan (për cosmétiche) e l'amèr (për liquor). La polpa a l'é dovrà për fé marmlà, doss, e frut sech. A l'é rich ëd vitamin-a A. A l'é ciamà "armeniaca" përchè ij Roman a chërdìo ch'a rivèissa da l'Armenia.. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Prunus armeniaca''''' L. {{Fin}} [[Categorìa:Botànica]] [[Categorìa:Prunus]] 0zy94amj3pleg0a2wejpaubijyt1oy2 0 1852 886995 724106 2026-04-04T15:47:44Z Dragonòt 19 886995 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightgreen | name = òpi | figura = Acer opalus obtusatum0.jpg | règn = [[Plant]]ae | division = Magnoliophyta | class = Magnoliopsida | ordo = Sapindales | familia = Aceraceae | genus = ''Acer'' | species = ''A. opalus'' | binomial = ''Acer opalus'' | regolator_binomial = Mill. }} == N'òpi: Acer opalus == '''Acer opalus''', conossù an piemontèis com '''òpi ross''', a l'é n'erbo dla famija Sapindaceae (an passà Aceraceae). === Descrission === A l'é n'erbo ch'a peul rivé a 10-15 m d'autëssa, con na copa rionda. La scòrsa a l'é gris brunastra, con dle plache ch'as dëstaco. Le feuje a son drocante, palmà con 3-5 lòb, dentà, longhe 6-12 cm, verd scur dë dzora, pì ciàire da sota. D'otonn a dvento rosse (da sò nòm "ross"). Le fior a son cite, giàun vërde, an rape. Ij frut a son ëd disàmare (sàmare) con j'ale a 120°. === Distribussion === As treuva an Euròpa meridional (Spagna, Fransa, Italia, Grecia, Balcan) e Nòrd Àfrica (Algerìa, Maròch), a mesa montagna (300-1.500 m). A preferiss ij teren calcaros e le posission assolà. An Piemont a l'é comun ant le colin-e e le montagne (Langhe, Roé, Monfrà, Alp). === Neuve === Sò bòsch a l'é dur e dovrà për travaj da bòsch (mobilia, boscamenta, torn). A l'é dovrà com ornamental. A l'é na specie proteta an chèiche region. A l'é ciamà "opalus" për sò color ross d'otonn. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} *'''''Acer opalus''''' Mill. {{Fin}} [[Category:Bot%C3%A0nica]] [[Category:Acer]] 0bk40813tnqdzdws93ikjvjtorqji7n 0 1939 887010 816754 2026-04-04T17:24:25Z Dragonòt 19 887010 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightblue | name = an fransèis: Lépiste sordide | figura = Lepista.sordida.-.lindsey.jpg | règn = [[Fungi]] | division = [[Basidiomycota]] | class = [[Homobasidiomycetes]] | ordo = [[Tricholomatales]] | familia = [[Tricholomataceae]] | genus = ''[[Lepista]]'' | species = '''''L. sordida''''' | binomial = ''Lepista sordida'' | regolator_binomial = (Schum. : Fr.) Singer }} [[Figura:Lepista.sordida2.-.lindsey.jpg|thumb|right]] [[Figura:LS261106I.jpg|thumb|right]] == Un pissacan: la Lepista sordida == === Descrission === Capel fin a 10 cm, da lila a brunastr violet, a sent l'ùmid, con ël bòrd fin, strià. Lamele smarginà, reusa lila. Gamba àuta fin a 5 cm e larga fin a 0,5 cm, dël midem [[color]], motobin maricia, fibrilosa-strià. Carn sutila, dël midem color. Pòch odor. === Ambient === As treuva un pòch daspërtut, soens ant ij camp, ij pra, le bordure dij bòsch, ij giardin, e le zòne erbose, da l'istà a l'otonn. A l'é spantià an Euròpa, América dël Nòrd e Asia. A preferiss ij teren calcaros. === Comestibilità === {{Avis ant sëj bolé}} Comestìbil (dòp cotura) ma pa consijà për soa carn sutila e përchè as peul confonde con d'àutre specie tòssiche. Cheidun a l'ha segnalà d'antossicament. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} *'''Lepista sordida''' (Schum. : Fr.) Singer *[= Rhodopaxillus sordidus (Schum. : Fr.) Maire] {{Fin}} [[Categorìa:Lepista]] d72tihw4iaav24ig1r5d80f9z38c160 0 1943 886989 816128 2026-04-04T15:19:44Z Dragonòt 19 886989 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightblue | name = an fransèis: Calocybe couleur chair | figura = Calocybe carnea.jpg | règn = [[Fungi]] | division = [[Basidiomycota]] | class = [[Homobasidiomycetes]] | ordo = [[Tricholomatales]] | familia = [[Tricholomataceae]] | genus = ''[[Lyophyllum]]'' | species = '''''L. carneum''''' | binomial = ''Lyophyllum carneum'' | regolator_binomial = (Bull. : Fr.) Kühner & Romagnesi }} == Un pissacan: ël Lyophyllum carneum == '''Lyophyllum carneum''', a l'é un fonz basidiomicet dla famija Lyophyllaceae. === Descrission === Capel fin a 4 cm, da bombà a scasi piat, seuli, da reusa a bes carn. Lamele pòch ës-ciasse, bianche, pòch aderente al gamb. Gamba àuta fin a 3 cm e larga fin a 0,8 cm, dle vire sgnacà o deformà, dël midem color o pì sombra, povrosa a la sima. Carn ciàira, sensa odor o con odor un pòch farinos. Le spore a son bianche, sfériche, a mzuro 4-6 μm. A chërs an grop ëd pì esemplar. === Ambient === A chërs ant ij pra, le pasture, le bordure dij bòsch, e le zòne erbose, da l'istà a l'otonn. A l'é na specie ràira, ch'a preferiss ij teren calcaros e le zòne nen coltivà. A l'é spantià an Euròpa e América dël Nòrd. === Comestibilità === {{Avis ant sëj bolé}} Comestìbil (dòp bojidura) ma pa consijà për soa rarità e përchè as peul confonde con d'àutre specie tòssiche. Da cheidun a l'é considerà sensa anteresse alimentar. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} *''Lyophyllum carneum'' (Bull. : Fr.) Kühner & Romagnesi *[= ''Calocybe carnea'' (Bull. : Fr.) Donk; ''Rugosomyces carneus'' (Bull. : Fr.) Bon] {{Fin}} [[Categorìa:Lyophyllum]] 1b7ofeu58lepoek5k4f0v0m599ilg0e 0 1954 887013 872480 2026-04-04T17:29:00Z Dragonòt 19 887013 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightblue | name = an fransèis: Marasme globuleux | figura = | règn = [[Fungi]] | division = [[Basidiomycota]] | class = [[Homobasidiomycetes]] | ordo = [[Tricholomatales]] | familia = [[Marasmiaceae]] | genus = ''[[Marasmius]]'' | species = '''''M. wynneae''''' | binomial = ''Marasmius wynneae'' | regolator_binomial = Berkeley & Broome }} == Un pissacan: ël Marasmius wynneae == === Descrission === Capel fin a 6 cm, gris lila. Bòrd e disch pì sombr. Lamele gris lila. Gamba àuta fin a 10 cm e larga fin a 0,5 cm, dël midem [[color]], brunastra viòla nèirastra al pé, povrosa. === Ambient === A chërs dzortut sota latifeuje (fò, rol, frasso), ant ij bòsch ràir, le bordure, ij pra e ij parch, da l'istà a l'otonn. A l'é spantià an Euròpa e América dël Nòrd. A preferiss ij teren calcaros. === Comestibilità === {{Avis ant sëj bolé}} Comestìbil (ma pa consijà për soa carn sutila e përchè as peul confonde con d'àutre specie). Cheidun a l'ha segnalà ch'a l'é sensa anteresse alimentar. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} *'''Marasmius wynneae''' Berkeley & Broome {{Fin}} [[Categorìa:Marasmius]] gxbdp94qqit59u1jc51bj9ifynoxig4 887014 887013 2026-04-04T17:29:49Z Dragonòt 19 887014 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightblue | name = an fransèis: Marasme globuleux | figura = 2010-11-22 Marasmius wynneae Berk. & Broome 123209.jpg | règn = [[Fungi]] | division = [[Basidiomycota]] | class = [[Homobasidiomycetes]] | ordo = [[Tricholomatales]] | familia = [[Marasmiaceae]] | genus = ''[[Marasmius]]'' | species = '''''M. wynneae''''' | binomial = ''Marasmius wynneae'' | regolator_binomial = Berkeley & Broome }} == Un pissacan: ël Marasmius wynneae == === Descrission === Capel fin a 6 cm, gris lila. Bòrd e disch pì sombr. Lamele gris lila. Gamba àuta fin a 10 cm e larga fin a 0,5 cm, dël midem [[color]], brunastra viòla nèirastra al pé, povrosa. === Ambient === A chërs dzortut sota latifeuje (fò, rol, frasso), ant ij bòsch ràir, le bordure, ij pra e ij parch, da l'istà a l'otonn. A l'é spantià an Euròpa e América dël Nòrd. A preferiss ij teren calcaros. === Comestibilità === {{Avis ant sëj bolé}} Comestìbil (ma pa consijà për soa carn sutila e përchè as peul confonde con d'àutre specie). Cheidun a l'ha segnalà ch'a l'é sensa anteresse alimentar. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} *'''Marasmius wynneae''' Berkeley & Broome {{Fin}} [[Categorìa:Marasmius]] isa1pd583i77nwy3jnjj9z6yi6e2whe 0 4713 886996 816919 2026-04-04T15:51:37Z Dragonòt 19 886996 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightblue | name = | figura =Lactarius_spec._-_Lindsey_10a.jpg | règn = [[Fungi]] | division = [[Basidiomycota]] | class = [[Homobasidiomycetes]] | ordo = [[Russulales]] | familia = [[Russulaceae]] | genus = ''[[Lactarius]]'' | species = '''''L. mammosus''''' | binomial = ''Lactarius mammosus'' | regolator_binomial = Fries }} [[Figura:Lactarius spec. - Lindsey 10b.jpg|thumb|right]] == Un pissacan: ël Lactarius mammosus == '''Lactarius mammosus''', a l'é un fonz basidiomicet dla famija Russulaceae. === Descrission === Ël capel a l'é cit o mesan (4-8 cm), a forma 'd copa peui a ambossor, con ël bòrd anrolà e peui dëstendù, ëd color brun giaunastr o brun òcra, con dë sfumadure oliva. La surfassa a l'é seulia e un pòch ùmida, dle vire con dë pcite macie pi scure. Le lamele a son s-ciasse, decorente, color crema peui rosà con l'età. Ël gamb a l'é curt (3-5 cm), dur, pien, dël midem color dël capel ma pì ciàir. La carn a l'é bianca, e a ven rosà a l'ària. A lassa seurte un làit bianch, picant. Le spore a son crema-rosà, a mzuro 7-9 × 6-7 μm. === Ambient === A chërs sota le latifeuje (dzortut sota rol, fò e frasso), ant ij bòsch ràir, le bordure e ij pra, da l'istà a l'otonn. A l'é spantià an Euròpa e América dël Nòrd. A preferiss ij teren sabios e àcid. === Comestibilità === {{Avis ant sëj bolé}} As peul nen mangesse për sò savor picant e brusant, ch'a càusa disturb gastrointestinaj. Da cheidun a l'é considerà velenos. Da confonde pa con d'àutri lactarius comestìbij dòp bojidura. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''Lactarius mammosus''' Fries * [= L. fuscus Rolland] {{Fin}} [[Categorìa:Lactarius]] f7n3u2oybol319o8vn3521gbtp9a2z5 0 5521 887008 851921 2026-04-04T17:14:24Z Dragonòt 19 887008 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = Hieraaëtus fasciatus | figura = Habichtsadler.jpg | règn = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | class = [[Aves]] | ordo = [[Accipitriformes]] | familia = [[Accipitridae]] | genus = ''[[Aquila]]'' | species = '''''A. fasciata''''' | binomial = ''Aquila fasciata'' | regolator_binomial = ([[Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot]], 1822) |synonyms = *''Hieraaetus fasciatus'' }} [[Figura:Bonelli's Eagle by Dharani Prakash.jpg|thumb|right]] [[File:Aquila fasciata MHNT.ZOO.2010.11.81.2.jpg|thumb| ''Aquila fasciata'']] == Hieraaëtus fasciatus == '''Hieraaëtus fasciatus''' (sinònim ''Aquila fasciata''), conossù an piemontèis com '''òja forëstera''', '''aghia forëstera''' o '''aquila dël Bonelli''', a l'é n'osel rapinor dla famija Accipitridae. === Descrission === Lë '''Hieraaëtus fasciatus''' a l'é n'osel ëd mesan-a grandëssa, longh 55-65 cm, con duvertura d'ale ëd 140-160 cm, pèis 1,5-2,5 kg. A l'ha la part superior brun sombra, la part inferior bianca con dë striure nèire an sël pét e 'l ventr (da sò nòm "fasciatus" = a bende). La coa a l'ha na banda nèira. La fumela a l'é pì gròssa. === Ambient === A viv ant le zòne rupestre, le colin-e, le montagne fin a 1.500 m, e le foreste duerte. A l'é n'osel sedentari (a migra nen). A mangia osej (colomb, tord), cit mamìfer (lapin, giari), e laserde. A fà 'l nil an sle rochere o an sj'erbo àut. === Distribussion === As treuva an Euròpa meridional (penìsola ibérica, Fransa meridional, Italia, Balcan), Àfrica (nòrd e sùd dël Sàhara), e an Asia meridional (fin a l'India). An Piemont a l'é ràir e localisà ant le colin-e e le montagne (Langhe, Roé, Alp marìtime). A l'é na specie minassà e proteta (Diretiva Osej 79/409/CEE). === Distribussion === As treuva an [[Euròpa]], [[Àfrica]] e an [[Asia]] meridional. <br /> == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''Hieraaëtus fasciatus''' {{Fin}} [[Categorìa:Hieraaëtus]] [[Categorìa:Aghie]] jczjp7hco0pz4oc5ayow0o47suvhsf5 0 5666 886987 819917 2026-04-04T15:05:45Z Dragonòt 19 886987 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = Boscarlin-a | figura = Sylvia cantillans1.jpg | règn = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordata]] | class = Aves | ordo = Passeriformes | familia = Sylviidae | genus = Sylvia | species = S. cantillans | binomial = Sylvia cantillans | regolator_binomial = [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1764 | synonyms = }} [[File: Sylvia_inornata_MHNT.jpg|thumb|''Euv ëd Sylvia cantillans'']] == Sylvia cantillans == '''Sylvia cantillans''', conossù an piemontèis com '''boscarlin-a''', a l'é un cit osel migrator dla famija Sylviidae. === Descrission === A l'é un cit osel ch'a mangia bòje, longh 11-12 cm, con duvertura d'ale ëd 16-18 cm. Ël mas-cc a l'ha la part superior gris, la testa grisa, un barbis bianch sota l'euj, la gola e 'l pét ross groson. La fumela a l'ha la part superior brun oliva, la part inferior rosà smòrt. Sò cant a l'é un ciacòt rauch "trrr-trtr". === Ambient === A viv ant ij busson, le bariere, ij bòsch ràir, le colin-e e le zòne con vegetassion s-ciassa, dzortut vzin a l'eva. A l'é n'osel migrator, ch'a passa l'invern ant ël Sahara e an Àfrica tropical. A mangia inset, bòje, ragnà, e d'otonn ëdcò gale. A fà 'l nil ant ij busson. === Distribussion === As treuva d'istà an Euròpa meridional (penìsola ibérica, Fransa, Italia, Balcan) e an Asia sud-ossidental (Turchìa, Càucas). D'invern a migra an Àfrica (a sud dël Sahara). An Piemont a l'é comun ant le colin-e e le pian-e (Langhe, Roero, Monfrà), fin a 800 m. A l'é protet da la Diretiva Osej (79/409/CEE). == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Sylvia cantillans''''' Pallas, 1764 {{Fin}} [[Categorìa:Sylvia]] 8of10mpb6bqvll99n75td93j62c0gyv 0 5761 887004 792394 2026-04-04T16:56:32Z Dragonòt 19 887004 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = Arctic Redpoll (en) | figura = Carduelis hornemanni CT3.jpg | règn = [[Animal]]ia | phylum = Chordata | class = Aves | ordo = Passeriformes | familia = Fringillidae | genus = Acanthis | species = A. hornemanni | binomial = Acanthis hornemanni | regolator_binomial = (Holboll, 1843) | synonyms = Carduelis hornemanni }} [[File:Carduelis hornemanni exilipes MHNT.ZOO.2010.11.221 Enontekiö.jpg|thumb|''Carduelis hornemanni exilipes'']] == Acanthis hornemanni == '''Acanthis hornemanni''' (sinònim ''Carduelis hornemanni''), a l'é n'osel dla famija Fringillidae. === Descrission === A l'é n'osel cit, longh 12-14 cm, con duvertura d'ale ëd 22-25 cm. A smija a l'''Acanthis flammea'' ma a l'ha la part superior pì ciàira (gris brunastra), la part inferior bianca, e un pò ëd rosà an sla front e an sël pét (pì marcà ant ël mas-cc). A l'ha 'l bech pì curt e giàun. La fumela a l'é smòrta. === Ambient === A viv ant la tundra àrtica, le lande, e le zòne con busson bas (sàles e biole nan-e). A l'é n'osel migrator o nomàdich. A mangia smens d'erba e d'arbust (dzortut ëd biole e verne). A fà 'l nil an sj'erbo bass o ant ij busson. A l'é socièivol. === Distribussion === As treuva an Àrtich: an América setentrional (Alaska, Canadà), an Euròpa (Scandinavia nòrd, Russia àrtica), e an Asia (Siberia). D'invern a migra pì a sud (fin al Canadà, Russia, e Giapon). An Piemont a l'é n'osel motobin ràir ëd passagi (con chèiche osservassion). A l'é protet. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''Acanthis hornemanni''' (Holboll, 1843) {{Fin}} [[Categorìa:Acanthis]] [[Categorìa:Carduelis]] lcmibigt6y965tz1rlhrcp2sscaxy6f 0 5765 886986 886909 2026-04-04T14:59:25Z Dragonòt 19 886986 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = ortolan | figura = Ortolan.jpg | figura_test = | règn = [[Animal]]ia | phylum = Chordata | class = Aves | ordo = Passeriformes | familia = Emberizidae | genus = Emberiza | species = E. hortulana | binomial = Emberiza hortulana | regolator_binomial = (Linneus, 1758) | synonyms = }} [[File:Emberiza hortulana MHNT.ZOO.2010.11.217 Neschers.jpg|thumb|'' Emberiza Hortulano'']] [[Figura:Emberiza hortulana 1.jpg|thumb|right]] [[Figura:Emberiza hortulana 2.jpg|thumb|right]] '''Emberiza hortulana''', conossù an piemontèis com '''ortolan''', a l'é n'osel dla famija Emberizidae. === Descrission === A l'é n'osel cit, longh 15-17 cm, con duvertura ëd j'ale ëd 23-25 cm. Ël mas-cc a l'ha la testa gris vërdastra, un anel ocular giàun, ël menton e ij mustass bianch, e 'l pèt brun rossastr. La schin-a a l'é brunastra strià. La fumela a l'ha color smòrt e men marcà. Ël cant a l'é musicà, ch'a arcòrda un "ci-ci-ci-ci-ci". === Ambient === A viv ant ij teren coltivà, le vigne, ij bòsch ràir e le zòne con busson, fin a 1.500 m d'autëssa. A l'é n'osel migrator, ch'a passa l'invern an Àfrica subsaharian-a e a torna an Euròpa për la riprodussion (avril-stèmber). A fà ël nil an sla tèra, stërmà ant l'erba. === Distribussion === An Piemont a l'é comun ant le colin-e e le pian-e, ma a l'é an cal për la pèrdita d'habitat e për la cassa (na vira a l'era dovrà, ancheuj a l'é protet). Soa distribussion a comprend Euròpa meridional e sentral, Asia sud-ossidental e Nòrd Àfrica. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Emberiza hortulana''''' Linneus, 1758 {{Fin}} [[Categorìa:Emberiza]] 9mpif9chku3uy3nyxeqv8a68m5f0z3y 0 5785 887003 842457 2026-04-04T16:51:19Z Dragonòt 19 887003 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = gambèt bianch | figura = Calidris-alba-001.jpg | figura_test = | règn = [[Animal]]ia | phylum = Chordata | class = Aves | ordo = Passeriformes | familia = Scolopacidae | genus = Calidris | species = C. alba | binomial = Calidris alba | regolator_binomial = (Pallas, 1773) | synonyms = }} == Calidris alba == '''Calidris alba''', a l'é un cit osel migrator dla famija Scolopacidae. === Descrission === A l'é un cit osel migrator, longh 19-21 cm, con duvertura d'ale ëd 35-40 cm, pèis 40-60 g. D'istà a l'ha la part superior brun rossastra con dë striure scure, la part inferior bianca. D'invern a l'ha la part superior gris ciàir, la part inferior bianca. A l'ha 'l bech curt e neir, le piòte nèire con tre dij (a l'ha nen ël quart dil, da sò nòm "tridàtil"). A cor an sla sabia pijand l'onda. === Ambient === A viv an sle coste sabiose, le spiage, le lagun-e, e ij fangass. A l'é n'osel migrator, ch'a passa l'invern an Euròpa, América, Àfrica e Australia. A mangia cit crostassé, molusch, verm, e inset. A fà 'l nil ant la tundra àrtica, an sla tèra. === Distribussion === As treuva d'istà ant l'Àrtich (Alaska, Canadà, Groenlandia, Russia, Scandinavia). D'invern a migra an Euròpa ossidental (Regn Unì, Fransa), América (Stat Unì, Méssich, Brasil), Àfrica (fin a Sudàfrica), e Australia. An Piemont a l'é n'osel ràir ëd passagi (dzortut an otonn), dzortut ai lagh (Lagh ëd Vich). A l'é protet. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Calidris alba''''' {{Fin}} [[Categorìa:Calidris]] noozdypl2eejg55z27h78arprv7hmz6 0 6035 886985 856309 2026-04-04T14:58:42Z Dragonòt 19 886985 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = bianchëtton | figura = Sylvia nisoria.jpg | figura_test = | règn = [[Animal]]ia | phylum = Chordata | class = Aves | ordo = Passeriformes | familia = Sylviidae | genus = Sylvia | species = S. nisoria | binomial = Sylvia nisoria | regolator_binomial = (Bechstein, 1792) | synonyms = }} [[File:Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.150.28.jpg|thumb|''Cuculus canorus canorus'' + ''Sylvia nisoria'']] == Sylvia nisoria == '''Sylvia nisoria''', conossù an piemontèis com '''bianchëtton''', a l'é un cit osel migrateur dla famija Sylviidae. === Descrission === A l'é un cit osel ch'a mangia bòje, longh 14-16 cm, con duvertura d'ale ëd 22-25 cm. Ël mas-cc a l'ha la part superior gris, la part inferior biancastra con dë striure scure an sël pét e ai fianch (da sò nòm ''nisoria'' = a smija a në sparavé). La fumela a l'ha dë striure pì smòrte. L'euj a l'ha n'anel giàun ciàir. Sò cant a l'é un ciacòt. === Ambient === A viv ant ij bòsch ràir, le bussonà, le bariere, le colin-e e le zòne con erbo sparà, dzortut vzin a l'eva. A l'é n'osel migrator, ch'a passa l'invern an Àfrica oriental. A mangia inset, bòje, ragnà, e d'otonn ëdcò gale. A fà 'l nil ant ij busson o an sj'erbo cit. === Distribussion === As treuva an Asia (dzortut ant l'Anatòlia, ël Càucas, l'Iran, e l'Asia sentral) e an Euròpa (dzortut ant la penìsola balcànica, l'Ucrain-a, e la Russia) d'istà. D'invern a migra an Àfrica oriental (Tanzanìa, Kenya). An Piemont a l'é n'osel ràir ëd passagi (prima e otonn). A l'é protet. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Sylvia nisoria''''' Bechstein, 1792 {{Fin}} [[Categorìa:Sylvia]] r2ugrwya0keo9snjhhvh3ezswk3r4gd 0 6125 886983 870795 2026-04-04T14:44:04Z Dragonòt 19 886983 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = ciaciara | figura = Fieldfare aka Turdus pilaris.jpg | figura_test = | règn = [[Animal]]ia | phylum = Chordata | class = Aves | ordo = Passeriformes | familia = Turdidae | genus = Turdus | species = T. pilaris | binomial = Turdus pilaris | regolator_binomial = (Linneus, 1758) | synonyms = }} [[Figura:Fieldfare 2.jpg|thumb|right|Na cobia ant sò nì]] [[Figura:Turdus pilaris3.jpg|thumb|right]] [[File:Turdus pilaris MHNT.ZOO.2010.11.186.29.jpg|thumb|''Turdus pilaris'']] == Ciaciara == '''Turdus pilaris''', conossù an piemontèis com '''ciaciara''', '''griva savojarda''', a l'é un cit osel dla famija Turdidae. === Descrission === A l'é un cit osel, longh 25-28 cm, con duvertura d'ale ëd 40-45 cm. A l'ha la testa grisa, la part superior brun-a, la part inferior giaunastra con ëd mace scure an sël pét e ai fianch. Ël pét a l'ha na tinta giaunastra. La fumela a l'é compagna ma pì smòrta. Sò vers a l'é un "ciach-ciach" sech e ciacotant. A l'é socièivol e as radun-a an strop d'invern. === Ambient === A viv ant ij bòsch, le bussonà, ij parch, le campagne e le zòne coltivà. A l'é n'osel migrator (an Piemont a l'é present dzortut d'invern). A mangia lumasse, bòje, inset, e d'otonn frut (pom, cirese, gale). A fà 'l nil an sj'erbo o ant ij busson. === Distribussion === As treuva an Euròpa (dzortut setentrional e sentral) e Asia (fin a la Siberia). D'invern a migra an Euròpa meridional (comprèisa l'Italia) e Asia sud-ossidental. An Piemont a l'é comun d'invern ant le pian-e e le colin-e, dzortut ant ij pra e ij bòsch ràir. A l'é specie ëd cassa gestìa. A l'é protet. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Turdus pilaris''''' L., 1758 {{Fin}} [[Categorìa:Turdus]] [[Categorìa:Ciaciare]] lli8v8hm5ud68cddy5iv8o9mk4lylj9 0 6149 887009 856863 2026-04-04T17:21:14Z Dragonòt 19 887009 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = crosié | figura = Loxia curvirostra -Karwendel mountains, Austria.jpg | figura_test = | règn = [[Animal]]ia | phylum = Chordata | class = Aves | ordo = Passeriformes | familia = Fringillidae | genus = Loxia | species = L. curvirostra | binomial = Loxia curvirostra | regolator_binomial = (Borkhausen, 1793) | synonyms = }} [[File:Loxia curvirostra poliogyna MHNT.ZOO.2010.11.220 Tébessa.jpg |thumb|''Loxia curvirostra'']] [[File:Drinkende en zittende kruisbekken-4961837.webm |thumb |Loxia curvirostra]] == Loxia curvirostra == '''Loxia curvirostra''', a l'é un cit osel dla famija Fringillidae. === Descrission === A l'é un cit osel, longh 15-17 cm, con duvertura d'ale ëd 27-30 cm. Ël mas-cc a l'ha la part superior brun rossastra, la part inferior rossa o groson, j'ale e la coa brun-e. La fumela a l'ha la part superior brun oliva, la part inferior giaunastra. La caraterìstica pì evidenta a l'é 'l bech a faussëtta, con la ponta dle doe masse ch'as traverso, adatà a dësbrojé le pin-e për mangé le smens. === Ambient === A viv ant ij bòsch ëd conìfere (pin, sapin, malëzzo), fin a 2.000 m d'autëssa. A l'é n'osel sedentari o nomàdich (a migra second la disponibilità dle smens). A mangia smens ëd pin-e e d'àutre conìfere. A fà 'l nil an sj'erbo. A l'é socièivol e as radun-a an strop. === Distribussion === As treuva an América (Alaska, Canadà, Stat Unì, Méssich), Euròpa (da la Scandinavia a la Spagna, dzortut ant le region montagnose), e Asia (fin al Giapon). An Piemont a l'é present dzortut an sj'Alp e an sle colin-e, andoa a-i son bòsch ëd conìfere. A l'é protet. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Loxia curvirostra''''' {{Fin}} [[Categorìa:Loxia]] iukh1f1lddt3ewi7iwjn1q2t0tpk0h7 0 6288 886988 845611 2026-04-04T15:13:51Z Dragonòt 19 886988 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = pelican | figura = Pelecanus crispus01.jpg | figura_test = | règn = [[Animal]]ia | phylum = Chordata | class = Aves | ordo = Pelecaniformes | familia = Pelecanidae | genus = Pelecanus | species = P. crispus | binomial = Pelecanus crispus | regolator_binomial = (Bruch, 1832) | synonyms = }} [[File:Pelecanus crispus MHNT.ZOO.2010.11.44.4.jpg|thumb| ''Pelecanus crispus'']] == Pelecanus crispus == '''Pelecanus crispus''', conossù an piemontèis com '''pelican''', a l'é n'osel dla famija Pelecanidae. === Descrission === Costa specie 'd pelican a l'é caraterisà da le piume arisse dël còl e dla testa (da sò nòm ''crispus'' = cresp). A l'é un dij pelican pì gròss, longh 160-180 cm, con duvertura d'ale ëd 280-320 cm, pèis 10-12 kg. A l'ha 'l piumagi bianch, con dle sfumadure grise an sj'ale. Ël bech a l'é groson, longh 35-45 cm, con la borsa giàuna. Le piòte a son rosà. D'istà a l'ha la borsa groson. === Ambient === A viv ant ij lagh, le lagun-e, le palude e ij fium a coriment lent, dzortut an sle pian-e. A l'é n'osel migrator a curta distansa. A mangia pess (fin a 2 kg al di). A fà 'l nil an colonie, an sle piante flotante o an sj'isole. A l'é un bon novador. === Distribussion === A l'é spantià an Asia (da la Turchìa a la Mongolia e a la Cin-a), an Àfrica (nòrd-est), e an Euròpa (dzortut an Dalmassia, an Grecia, e ant ij Balcan). An Piemont a l'é n'osel motobin ràir ëd passagi (con chèiche osservassion ai lagh). A l'é na specie minassà e proteta (Diretiva Osej 79/409/CEE). == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Pelecanus crispus''''' Bruch, 1832 {{Fin}} [[Categorìa:Pelecanus]] [[Categorìa:Anie 'd mar]] 6wxck7dwc1gfhuwfkydu0jxkvxzvw7q 0 6426 886997 856216 2026-04-04T15:56:34Z Dragonòt 19 886997 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = Cannareccione (it.) | figura = Acrocephalus arundinaceus (Marek Szczepanek).jpg | figura2 = Acrocephalus arundinaceus - Great Reed Warbler XC457406.mp3 | règn = [[Animal]]ia | phylum = Chordata | class = Aves | ordo = Passeriformes | familia = Acrocephalidae | genus = Acrocephalus | species = A. arundinaceus | binomial = Acrocephalus arundinaceus | regolator_binomial = (Linnaeus, 1758) }} [[File:Acrocephalus arundinaceus MHNT 323.jpg|thumb|'' Acrocephalus arundinaceus '']] [[File:Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.149.36.jpg|thumb| ''Cuculus canorus canorus'' + ''Acrocephalus arundinaceus'']] == Acrocephalus arundinaceus == '''Acrocephalus arundinaceus''', a l'é un cit osel dla famija Acrocephalidae. === Descrission === A l'é un cit osel ch'a mangia bòje. A l'ha na longhëssa ëd 16-19 cm, duvertura d'ale ëd 25-29 cm, pèis 25-35 g. A l'ha la part superior brun oliva, la part inferior biancastra, un barbis bianch sota l'euj. La fumela a l'é compagna. A l'é 'l pì gròss dël géner ''Acrocephalus''. Sò cant a l'é un ciacòt fòrt e arpetitiv "kerr-kerr-kerr" o "gar-gar-gar". === Ambient === A viv ant le cane (''Phragmites australis''), le palude, le rive dij lagh e dij fium. A l'é n'osel migrator, ch'a passa l'invern an Àfrica subsaharian-a. A mangia inset, bòje, ragnà, e d'otonn ëdcò gale. A fà 'l nil an sle cane, a forma 'd copele pendùe. === Distribussion === As treuva an Euròpa (dzortut ant le region sentraj e orientaj) e Asia (fin a la Cin-a). D'invern a migra an Àfrica. An Piemont a l'é present ant le zòne ùmide dla pian-a (Lagh ëd Vich, Lame dël Sesia, risere), ma a l'é ràir e localisà. A l'é protet da la Diretiva Osej (79/409/CEE). == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Acrocephalus arundinaceus''''' (Linnaeus, 1758) {{Fin}} [[Categorìa:Acrocephalus]] 9mtvfv3bc4mkq7nl3wp14u91k5xfcr1 0 6427 886998 852417 2026-04-04T16:00:41Z Dragonòt 19 886998 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = Cannaiola di Blyth (it.) | figura = Blyth's Reed Warbler Im- Kolkata IMG 9405.jpg | règn = [[Animal]]ia | phylum = Chordata | class = Aves | ordo = Passeriformes | familia = Acrocephalidae | genus = Acrocephalus | species = A. dumetorum | binomial = Acrocephalus dumetorum | regolator_binomial = (Linnaeus, 1758) }} [[Figura:Acrocephalus dumetorum - Blyth's Reed Warbler XC565991.mp3|miniatura]] == Acrocephalus dumetorum == '''Acrocephalus dumetorum''', a l'é un cit osel dla famija Acrocephalidae. === Descrission === A l'é un cit osel ch'a mangia bòje. A l'ha na longhëssa ëd 12-13 cm, duvertura d'ale ëd 17-20 cm. A smija a l''''Acrocephalus palustris''' ma a l'ha la part superior brun oliva, la part inferior biancastra, e la gola pì bianca. La fumela a l'é compagna. Sò cant a l'é un ciacòt varià, ch'a ìmita d'àutri osej, ma pì lent e meno fòrt. === Ambient === A viv ant ij busson, le bariere, ij bòsch ràir, e le zòne con vegetassion s-ciassa, dzortut vzin a l'eva. A l'é n'osel migrator, ch'a passa l'invern an India e Sri Lanca. A mangia inset, bòje, e ragnà. A fà 'l nil ant ij busson o ant l'erba àuta. === Distribussion === As treuva an Euròpa (dzortut ant le region orientaj: Russia, Ucrain-a, Finlandia) e Asia (fin a la Siberia). D'invern a migra an India e Sri Lanca. An Piemont a l'é n'osel motobin ràir ëd passagi (dzortut an otonn). A l'é stàit segnalà pòche vire. A l'é protet. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Acrocephalus dumetorum''''' (Linnaeus, 1758) {{Fin}} [[Categorìa:Acrocephalus]] 4o090us2f89ygtjr71omsj9smfi8n26 0 6429 887000 856707 2026-04-04T16:34:44Z Dragonòt 19 887000 wikitext text/x-wiki {{Template:Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = Passra dle cane | figura = Acrocephalus palustris (Marek Szczepanek).jpg | règn = [[Animalia]] | phylum = Chordata | class = Aves | ordo = Passeriformes | familia = Acrocephalidae | genus = Acrocephalus | species = A. palustris | binomial = Acrocephalus palustris | regolator_binomial = (Bechstein, 1798) }} [[File:Bosrietzanger-4961637.ogv|thumb |Acrocephalus palustris]] [[Figura:Acrocephalus palustris - Marsh Warbler XC510488.mp3|miniatura]] [[File:Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.149.42.jpg|thumb| ''Cuculus canorus canorus'' + ''Acrocephalus palustris'']] '''Acrocephalus palustris''', conossù an piemontèis com '''passra dle cane''', '''passra ëd lësca''' o '''lëscarin-a subiareula''', a l'é un cit osel migrant dla famija Acrocephalidae. === Descrission === L''''Acrocephalus palustris''' a l'é un cit osel ch'a mangia 'd bòje. A l'ha na longhëssa ëd 12-13 cm, duvertura d'ale ëd 17-20 cm, pèis 10-15 g. A l'ha la part superior brun oliva, la part inferior biancastra, un barbis bianch sota l'euj. As distingh da l''''Acrocephalus scirpaceus''' për la gola pì bianca e për ël cant pì varià (a ìmita d'àutri osej). Sò cant a l'é un ciacòt musicà e lent. === Ambient === A viv ant le palude, le zòne ùmide con cane (''Phragmites''), busson e sàles, e le risere. A l'é n'osel migrator, ch'a passa l'invern an Àfrica sud-oriental. A mangia inset, bòje, ragnà. A fà 'l nil an sle cane o ant ij busson, a forma 'd copele pendùe. === Distribussion === As treuva an Euròpa (da la Fransa a la Russia, dzortut ant le region sentraj e orientaj), Àfrica (për l'invern) e Asia (fin a l'Iran). D'invern a migra an Àfrica (da l'Uganda al Sudàfrica). An Piemont a l'é present ant le zòne ùmide dla pian-a (Lagh ëd Vich, Lame dël Sesia), ma a l'é ràir e localisà. A l'é protet da la Diretiva Osej (79/409/CEE). == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Acrocephalus palustris''''' (Bechstein, 1798) {{Fin}} [[Categorìa:Acrocephalus]] emcltgl7bgabh77vo6h9pxdv4tiucpc 0 6431 886999 856208 2026-04-04T16:30:43Z Dragonòt 19 886999 wikitext text/x-wiki {{Template:Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = Cannaiola (it.) | figura = Acrocephalus scirpaceus (cropped).jpg | règn = [[Animal]]ia | phylum = Chordata | class = Aves | ordo = Passeriformes | familia = Acrocephalidae | genus = Acrocephalus | species = A. scirpaceus | binomial = Acrocephalus scirpaceus | regolator_binomial = (Hermann, 1804) }} [[Figura:Acrocephalus scirpaceus - Eurasian Reed Warbler XC424196.mp3|miniatura]] [[File:Acrocephalus scirpaceus MHNT 323 Larache MAroc RdN.jpg|thumb|'' Acrocephalus arundinaceus '']] [[File:Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.149.14.jpg|thumb| ''Cuculus canorus canorus'' + ''Acrocephalus scirpaceus'']] == Acrocephalus scirpaceus == '''Acrocephalus scirpaceus''', a l'é un cit osel migrant dla famija Acrocephalidae. === Descrission === L''''Acrocephalus scirpaceus''' a l'é un cit osel migrant, longh 12-13 cm, con duvertura d'ale ëd 17-20 cm, pèis 10-15 g. A l'ha la part superior brun oliva, la part inferior biancastra, e un barbis bianch sota l'euj. As distingh da l''''Acrocephalus arundinaceus''' (pì gròss) e da l''''Acrocephalus palustris''' (cant diferent). Sò cant a l'é un ciacòt arpetitiv "kerr-kerr" o "sirr-sirr". === Ambient === A viv ant le cane (''Phragmites australis''), le palude, le rive dij lagh e dij fium. A l'é n'osel migrator, ch'a passa l'invern an Àfrica subsaharian-a. A mangia inset, bòje, e ragnà. A fà 'l nil an sle cane, a forma 'd copele pendùe, tessù con erbe. === Distribussion === As treuva an Euròpa (da la penìsola ibérica a la Russia) e an Asia (fin a la Cin-a) d'istà. D'invern a migra an Àfrica (a sud dël Sahara). An Piemont a l'é present ant le zòne ùmide dla pian-a (Lagh ëd Vich, Lame dël Sesia, risere), ma a l'é localisà. A l'é protet da la Diretiva Osej (79/409/CEE). == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Acrocephalus scirpaceus''''' (Hermann, 1804) {{Fin}} [[Categorìa:Acrocephalus]] j395bts1ns3ofr7uany5jjyzq7oscdr 0 6443 886982 853082 2026-04-04T14:36:32Z Dragonòt 19 886982 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = pivi ale bianche | figura = Chlidonias_niger_(Marek_Szczepanek).jpg | figura_test = | règn = [[Animal]]ia | phylum = Chordata | class = Aves | ordo = Charadriiformes | familia = Laridae | genus = Chlidonias | species = C. leucopterus | binomial = Limosa leucopterus | regolator_binomial = (Temminck, 1815) | synonyms = }} [[File:Chlidonias leucopterus MHNT.ZOO.2010.11.140.8.jpg|thumb|''Chlidonias leucopterus'']] == Chlidonias leucopterus == '''Chlidonias leucopterus''', conossù an piemontèis com '''pivi ale bianche''', a l'é un cit osel nèir migrateur dla famija Laridae. === Descrission === A l'é longh 20-24 cm, con duvertura d'ale ëd 50-55 cm. D'istà a l'ha la testa, ël còrp e j'ale nèire (con la sot-ala bianca), la coa bianca. Ël bech a l'é neir. D'invern a l'ha la part superior gris, la part inferior bianca, con na taca nèira daré dl'euj. A vola con elegansa an sle zòne ùmide. === Ambient === A viv ant jë stagn, le palude, le risere e ij fium a coriment lent. A l'é n'osel migrator, ch'a passa l'invern an Àfrica e Australia. A mangia inset (dzortut libëllule e parpajon), ch'a ciapa an volà. A fà 'l nil an colonie an sle piante flotante o an sla vegetassion a riva. === Distribussion === As treuva an Euròpa (dzortut ant le region orientaj) e Asia (fin a la Cin-a) d'istà. D'invern a migra an Àfrica subsaharian-a, Asia meridional, e Australia. An Piemont a l'é n'osel ràir ëd passagi (prima e otonn), dzortut ant le risere e al Lagh ëd Vich. A l'é protet. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Chlidonias leucopterus''''' Temminck, 1815 {{Fin}} [[Categorìa:Chlidonias]] mxw6pxa1a9dyg1yu638dj45j5ox1gtf 0 6447 886991 776369 2026-04-04T15:33:37Z Dragonòt 19 886991 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = bëcassin | figura = Gallinago gallinago NRM.jpg | figura_test = | règn = [[Animal]]ia | phylum = Chordata | class = Aves | ordo = Charadriformes | familia = Scolopacidae | genus = Gallinago | species = G. gallinago | binomial = Gallinago gallinago | regolator_binomial = (Linneus, 1758) | synonyms = }} [[File: Gallinago gallinago MHNT.jpg|thumb|''Gallinago gallinago'' ]] [[Figura:Gallinago gallinago 1 (Marek Szczepanek).jpg|thumb|right]] [[Figura:Gallinago gallinago 3 (Marek Szczepanek).jpg|thumb|right]] == Bëccassin == '''Gallinago gallinago''', conossù an piemontèis com '''bëccassin''' o '''tinivlòt''', a l'é n'osel dl'órdin Charadriformes (famija Scolopacidae). === Descrission === Ël bëccassin, o tinivlòt a l'é n'osel longh apopré 25-27 cm (30 cm con ël bech), con duvertura d'ale ëd 40-45 cm. A l'ha ël bech longh (6-7 cm) e drit, piumage brun con larghe rigadure barosse (giaune e nèire) e pansa bianca. La testa a l'ha dle striure scure. A l'é n'osel ch'a l'é cassà (specie ëd cassa gestìa). Sò vers a l'é un "tche-tche-tche" e durant ël parament nussial a fà un son mecànich con le piume dla coa. === Ambient === Ël bëccassin a viv arlongh le còste, ij mojiss, le palude, jë stagn, e ij pra ùmid. A l'é n'osel migrator, ch'a passa l'invern an Euròpa meridional e Àfrica. A mangia verm, inset, e molusch. A fà 'l nil an sla tèra, stërmà ant l'erba àuta. === Distribussion === As treuva an Euròpa, Asia, e América setentrional. D'invern a migra an Àfrica, Asia meridional, e América sentral. An Piemont a l'é present d'invern e ëd passagi ant le zòne ùmide (Lagh ëd Vich, Lame dël Sesia, risere). A l'é protet da la Diretiva Osej (79/409/CEE) e a l'é specie ëd cassa. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''''Gallinago gallinago''''' L., 1758 {{Fin}} [[Categorìa:Gallinago]] [[Categorìa:Tinivlòt]] c4mpcz9q6evilzmk9567dgsk1n473tw 0 11261 887018 729154 2026-04-05T07:54:35Z Dragonòt 19 887018 wikitext text/x-wiki <!---'''Stanhope Airport'''---> {{Template:Prinsipi}} {{Airport frame}} {{Airport title |name= Stanhope Airport}} {{Airport infobox |IATA= N/A |ICAO= N/A - [[LID]]: CSN5 |type= Privà |run by= Alliance Consultant Ltd. |closest town= Stanhope, Québec |elevation_ft= 1.450 |elevation_m= 442 |coordinates={{coor dms|45|00|56|N|071|47|40|W|type:airport|display=inline}} }} {{Runway title}} {{Runway |runway_angle= 15/33 |runway_length_f= 2.000 |runway_length_m= 610 |runway_surface= Erba |}} {{Airport end frame}} '''Stanhope Airport''' a l'é n'aeropòrt localisà a Stanhope, Québec, Canadà. Sò còdes aeropòrt LID a l'é CSN5. === Caraterìstiche === L'aeropòrt a l'é situà a n'autëssa ëd 238 méter (780 pé) dzora dël livel dël mar. A l'ha na pista ëd tèra batùa longa 915 méter (3.002 pé) e larga 18 méter (60 pé). A l'é dovrà dzortut për l'aviassion general (vol privà, turism, e servissi d'emergensa). A l'ha pa na tor ëd contròl (aeropòrt nen controlà). === Servissi === A l'ha n'àrea për ël parchegi dj'aeroplan, un hangar, e na pompa ëd carburant. A l'é pa dotà ëd lus për ij vòl ëd neuit (operativ mach ëd di). A l'é gestì da la municipalità local ò dal govern ëd Québec. === Anliure === A l'é colegà a la stra provincial 117. A serv le comunità ëd Stanhope e dël Parch Nassional ëd la Mauricie. A l'é un dj'aeropòrt pì cit dël Québec. {{Fin}} [[Categorìa:Aeropòrt ant ël Québec]] g31woq1hoqoa15rl9a27pge04emmcl0 0 29728 887016 886959 2026-04-05T02:26:14Z CommonsDelinker 115 Replacing OpenSpeaks-srb-Ramani_Dalbehera-OpenSpeaks-srb-Idital-OG-Aadhaar_Experience_01.webm with [[File:OpenSpeaks-srb-Ramani_Dalbehera-OG-Aadhaar_Experience_01.webm]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: 887016 wikitext text/x-wiki <!---'''Lenga sora'''--> {{Template:Prinsipi}} == Pais an dova a l'é parlà == [[File:OpenSpeaks-srb-Ramani Dalbehera-OG-Aadhaar Experience 01.webm|thumb|Na parlanta dël Lanjia-Sora a condivid soa esperiensa con Aadhaar ant ël 2019]] [[File:OpenSpeaks-srb-Idital-Opino Gomango-Namad Dalbehera-Intro.webm|thumb|L'artista indian, Namad Dalbehera, a parla ëd na forma d'art, idital, ant la lenga sora]] La '''lenga sora''' o '''Sorai''' a fa part ëd le [[lenghe Austro-Asiàtiche]] e a l'é parlà dzortut an [[India]]. == Classìfica == Në schema ëd classìfica dël '''Sora''' a peul esse: * lenghe Austro-Asiàtiche ** lenghe munda *** lenghe sud munda **** lenghe koraput-munda ***** lenghe sora-juray-gorum ****** lenghe sora-juray ******* '''lenga sora''' == Còdes ISO == * Còdes ISO 639-3: '''srb''' == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=srb {{Template:Fin}} [[Categorìa:Lenghe sora-juray]] [[Categorìa:Lenghe dl'India]] 84u36l2h373obfuomns4cko4pr2xry2 0 31075 887015 875694 2026-04-04T20:32:58Z ~2026-20986-49 31479 887015 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Facebook.svg|right|200px]] '''Facebook''' (an [[lenga piemontèisa|piemontèis]] a sarìa ''Scartari dij moro'') a l'é 'n sit che a fa part ëd la categorìa dle rej sossiaj. A l'é stàit fondà al 4 ëd [[fërvé]] dël [[2004]] da [[Mark Zuckerberg]], che antlora a l'avìa disneuv ani, student a l'[[Università ëd Harvard]]. A l'é peui stàit slongà al [[MIT]], a l'[[Università 'd Boston]], al College ëd Boston e a tute le scòle [[Ivy League]] an doi mèis. Mach an n'ann vàire [[università]] a son ëstàite giontà e 'dcò tante [[òm|përson-e]] con n'adrëssa 'd [[pòsta eletrònica]] gropà a n'università (për esempi .edu .ac.uk, e via fòrt) a l'han avù ij drit për partessipé. Donca al 27 ëd fërvé dël [[2006]] a l'ha argionzù tute le scòle e le grande asiende. Da l'11 dë stèmber dël 2006, chicassìa ch'a l'abìa pì che 13 ani a peul partessipé andrinta a un-a o a pì rej 'd partessipant. Ant un prim moment Facebook a l'é nàit con ël but ëd manten-e an contat jë student ëd j'università e dle scòle ëd tut ël mond antramentre che ancheuj a l'é na rej sossial che a buta ansema j'utent ëd la [[ragnà]] ëd tut ël mond. Dël [[2007]] a l'é intrà ant la classificassion dij des sit pì visità ant ël mond e a l'é 'l sit ëd fòto pì rìch ant jë [[Stat Unì d'América|Stat Unì]], con 60 milion ëd fòto carià tute le [[sman-a|sman-e]]. Ël nòm Facebook a nass da j'anuari dla scòla con le fòto ëd minca student (''facebooks'') che vàire scòle e ij college american a fan publiché minca ann përchè parèj le përson-e del campus a peulo conòss-se tra 'd lor. == L'aspet finansiari == Con 1 miliard e 250 milion d'utent ël sit a l'é valutà 16 miliard ëd dòlar. Ai 18 ëd maj 2012 a l'é stàit antroduvù an borsa. Ai 29 ëd [[gené]] 2014 a l'ha nonsià dij profit ecessionaj d'1,5 miliard ëd dòlar. {{Fin}} [[Categorìa:Sit famos ëd la Ragnà]] omd8mxa0t4yg8m0rrxdycbdhhrvizt7 0 38285 886992 826944 2026-04-04T15:38:25Z Dragonòt 19 886992 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = White Admiral (en.) | figura = Limenitis camilla1.jpg | règn = [[Animal]]ia | phylum = [[Arthropoda]] | class = [[Insecta]] | ordo = [[Lepidoptera]] | familia = [[Nymphalidae]] | genus = [[Limenitis]] | species = L. camilla | binomial = Limenitis camilla | regolator_binomial = L. }} == Limenitis camilla == '''Limenitis camilla''', a l'é na farfala dla famija Nymphalidae. === Descrission === La farfala adulta a l'ha na duvertura d'ale ëd 5-6 cm. La part superior dj'ale a l'é neira con na larga banda bianca trasversal e na fila ëd pcite macie bianche. La part inferior a l'é brun-rossastra con macie bianche e nèire. La ruva a l'é vërda con dë spin-e rosà e a viv an sle feuje dël busson (''Lonicera''). La crisàlide a l'é brun-rossastra. === Ambient === A viv ant ij bòsch ùmid, le raisure, le bordure dij bòsch e le bussonà, fin a 1.500 m d'autëssa. A vòla da giugn a agost, con na generassion a l'ann. La ruva a passa l'invern an letargh. A l'é në specie proteta. === Distribussion === Com la ''Limenitis anonyma'', ma pì localisà. As treuva an Euròpa (da la Fransa a l'Ucrain-a, Italia setentrional, Balcan) e an Asia temperà. An Piemont a l'é present ant le colin-e e le montagne (Langhe, Roé, Alp), ma a l'é nen comun. <gallery mode=packed> Limenitis camilla larva beentree.jpg|La ruva Limenitis camilla MHNT CUT 2013 3 15 Compiegne Dos.jpg|''Limenitis camilla'' Limenitis camilla MHNT CUT 2013 3 15 Compiegne Ventre.jpg|''Limenitis camilla'' △ </gallery> == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''Limenitis camilla''' L. {{Fin}} [[Categorìa:Limenitis]] cfjw7rl0ut1gqi03hze0351jeijf3tj 0 40060 887017 776151 2026-04-05T07:47:06Z Dragonòt 19 887017 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:G20_2023_map.svg|thumb|Paìs dël G20]] Ël '''G20''' a l'é 'n randevó ëd discussion dont la creassion a l'é stàita decidùa dlë stèmber 1999 a [[Washington]] su inissiativa dël [[G8]] apress le crisi finansiarie dj'agn 1990. A argropa 19 pais rich o an dësvlup, pì l'[[Union Europenga]]. A l'é riunisse për la prima vira a [[Berlin]] dë dzèmber 1999. === Mèmber === A l'é formà dai pais dël G8 ([[Stat Unì d'América|Stat Unì]], [[Giapon]], [[Gërmania|Almagna]], [[Fransa]], [[Regn Unì]], [[Italia]], [[Canadà]], [[Federassion Russa]]), des pais emergent ([[Sudàfrica]], [[Arabia Saodita]], [[Argentin-a]], [[Brasil]], [[Cin-a]], [[Coréa dël Sud]], [[India]], [[Indonesia]], [[Méssich]] e [[Turchìa]]) pì l'[[Australia]] e l'Union Europenga. === Obiétiv === Ël G20 a discut ëd polìtica econòmica e finansiaria global, dë stabilisassion dël sistema monetari, dël comersi, e dël dësvlup sostenìbil. A l'ha pijà amportansa dòp la crisi dël 2008. === Organisassion === A l'ancamin a fasìa na ciambrea a l'ann, ma a parte dal G20 ëd Washington dël novèmber 2008 cost randevò as ten doe vire a l'ann. La presidensa a l'é giranta (pais mèmber a l'alterna). A l'ha un segretarià permanent. {{Fin}} [[Categorìa:Organisassion polìtiche antrastataj]] oknfe6c1cq61vxeweaczabtqb4f570p 0 40452 887002 830405 2026-04-04T16:44:55Z Dragonòt 19 887002 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = Tree Grayling (en.) | figura = Hipparchia statilinus01.jpg | règn = [[Animal]]ia | phylum = [[Arthropoda]] | class = [[Insecta]] | ordo = [[Lepidoptera]] | familia = [[Satyridae]] | genus = [[Hipparchia]] | species = H. statilinus | binomial = Hipparchia statilinus | regolator_binomial = Huf. }} == Hipparchia statilinus == '''Hipparchia statilinus''', a l'é na farfala dla famija Nymphalidae (sotfamija Satyrinae). === Descrission === La farfala adulta a l'ha na duvertura d'ale ëd 5-6 cm. La part superior dj'ale a l'ha un fond brun scur con ëd bande giaunastre e un ojèt nèir bianch an sla part anterior. La part inferior a l'é brun-rossastra con d'ondulassion bianche e nèire e un pòch d'ojèt. La ruva a l'é brun-verdastra con dë striure scure e a viv an sle graminacee. A fa na generassion a l'ann (da luj a stèmber). === Ambient === A viv ant ij bòsch ràir, le bussonà, le raisure, le colin-e e le montagne fin a 1.500 m. A preferiss ij teren sech e assolà. A vòla da luj a stèmber. A passa l'invern com ruva. A l'é na specie motobin localisà. === Distribussion === A viv an tuta Italia an gavand la Sardegna, pì comun-a ant ël meridion. As treuva an Euròpa meridional (Spagna, Fransa, Italia, Balcan), Asia sud-ossidental, e Nòrd Àfrica. An Piemont a l'é ràira e localisà ant le colin-e e le montagne (Langhe, Roé, Alp marìtime). A l'é proteta. <gallery mode="packed"> Hipparchia statilinus MHNT CUT 2013 3 31 Concots male dorsal.jpg|♂ Hipparchia statilinus MHNT CUT 2013 3 31 Concots male ventral.jpg|♂ △ Hipparchia statilinus MHNT CUT 2013 3 31 Fontanes female dorsal.jpg|♀ Hipparchia statilinus MHNT CUT 2013 3 31 Fontanes female ventral.jpg|♀ △ </gallery> == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''Hipparchia statilinus''' Huf. {{Fin}} [[Categorìa:Hipparchia]] fhxwq64nlj3l7r3n95lni71ulsrtlkm 0 40774 887007 819755 2026-04-04T17:09:37Z Dragonòt 19 887007 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightblue | name = | figura = 2011-12-10 Xylaria filiformis (Alb. & Schwein.) Fr 188759.jpg | règn = [[Fungi]] | division = [[Ascomycota]] | class = [[Sordariomycetes]] | ordo = [[Xylariales]] | familia = [[Xylariaceae]] | genus = ''[[Xylaria]]'' | species = '''''X. filiformis''''' | binomial = ''Xylaria filiformis'' | regolator_binomial = (Alb. & Schw. : Fr.) Fr. }} == Un pissacan: la Xylaria filiformis == '''Xylaria filiformis''', a l'é un fonz ascomicet dla famija Xylariaceae. === Descrission === Ël corp frutìfer (stroma) a l'é filiform, drit o curv, longh 3-8 cm e largh 1-2 mm, a forma 'd cavèj o 'd bicerin. A l'é neir o brun sombr, con la surfassa finement granolà. A pòrta dij periteci spassià, anfongà ant ël tessù stromàtich, ch'a ven-o a la surfassa com ëd pcite pùpule. Le spore a son brun sombre, fusiforme, e a mzuro 10-15 × 3-5 μm. A l'é motobin maricc e fràgil. === Ambient === A chërs ëdzora a feuje mòrte, dzortut ëd latifeuje (fò, rol, frasso), ant ij bòsch ùmid, da l'istà a l'otonn. A l'é spantià an Euròpa e América dël Nòrd. A l'é na specie saprofita, ch'a degrada la celulòsa. A l'é nen comun-a. === Comestibilità === {{Avis ant sëj bolé}} Sensa anteresse alimentar për soe dimension cite, soa consistensa dura e lignosa, e për soa rarità. A l'é da protege. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} *'''Xylaria filiformis''' (Alb. & Schw. : Fr.) Fr. {{Fin}} [[Categorìa:Xylaria]] luovtl5mez96zllibri1ai3l3i99jxl 0 79588 886984 886927 2026-04-04T14:45:52Z ~2026-20731-62 31470 886984 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Bach.jpg|thumb|right|200px|Johann Sebastian Bach]] '''Johann Sebastian Bach''' ([[Eisenach]], 31 mars 1685 – [[Lipsia]], 28 luj 1750) a l'é stàit un compositor [[almagna|alman]], arconossù come un dij pì grand geni musicaj ëd tùit ij temp. == Euvre prinsipaj == * 13 consert për clavicèmbal e orchestra * 6 sonade për violin e clavicèmbal {{Fin}} [[Categorìa:Compositor alman|Bach, Johann Sebastian]] 2i4bnnjyn8wdhkiyio1ibzk8t66varf 0 109805 886975 884769 2026-04-04T13:15:00Z ~2026-20731-62 31470 /* Compositor Piemontèis */ 886975 wikitext text/x-wiki [[Figura:BJO_Konzert_Phil_MR_098.jpg|thumb|N'orchestra 'd mùsica clàssica]] La '''mùsica clàssica''' a l'é na tradission musical ocidental ch'a comprend ëd composission coltivà për sécoj, caraterisà da në strumentassion complessa e na strutura formal. A l'é stàita dësvlupà antra ël sécol ch'a fa XI e ël di d'ancheuj, con d'influense an tut ël mond. Ant ël [[Piemont]], costa mùsica a l'ha trovà un teren dru, tant ant j'euvre dij compositor locaj che ant le manifestassion culturaj. ==Definission e Caraterìstiche== La mùsica clàssica as diferensia për sò usagi d'armonìe, contrapont e forme struturaj (com la sonà o la sinfonìa). A l'é spantià për ël mond grassie a la partitura scrita, ch'a përmëtt ëd riprodovla fedelment. Soe caraterìstiche prinsipaj a son: * Dinàmiche (forte, piano). * Timbr varià dl'orchestra. * Durà longa dle composission. ==Stòria e Perìod Prinsipaj== Mùsica medieval e arnassimental (sécoj XI–XVI): Mùsica sacra e polifonìa, com ël cant gregorian. Baròch (1600–1750): Compositor com [[Johann Sebastian Bach]], [[George Friedrich Händel]], [[Jean-Baptiste Lully]] e [[Antonio Vivaldi]], con l'ariv ëd l'òpera. Clàssich (1750–1820): [[Wolfgang Amadeus Mozart]] e [[Joseph Haydn]], ch'a dësvlupo la forma sonàtica. Romàntich (1820–1900): Emossion intensa con [[Ludwig van Beethoven]], [[Gaspare Spontini]], [[Niccolò Paganini]], [[Franz Schubert]], [[Gioachino Rossini]], [[Vincenzo Bellini]], [[Felix Mendelssohn Bartholdy]], [[Robert Schumann]], [[Giuseppe Verdi]], [[Richard Wagner]], [[Johannes Brahms]] e [[Gustav Mahler]]. Modern e Contemporani (dal 1900): Sperimentassion com ël jazz e mùsica eletrònica. ==Compositor Piemontèis== Ël Piemont a l'ha dàit ëd nòm amportant a la mùsica clàssica: * Gaetano Pugnani (1731–1798): Violinista arnomà dël period clàssich. * Giovanni Battista Viotti (1755–1824): Violinista arnomà, precursor dël concert romàntich. * Vittorio Monti (1868–1922): Autor ëd composission për violin. * Alfredo Casella (1883–1947): Musicista modern ch'a l'ha colaborà con ël moviment futurista. ==Euvre amportante== Le Quatr Stassion ëd Vivaldi (Baròch). Sinfonìa n.40 ëd Mozart (Clàssich). La Euvra Neuva ëd Wagner (Romàntich). Il Barbiere di Siviglia ëd Rossini, butà an sena al Teatro Regio ëd Turin. ==Mùsica clàssica ant ël Piemont== Ël Piemont a l'é stàit un sènter cultural për l'Europa: * Conservatòri Giuseppe Verdi (Turin): Scòla musical d'ecelensa dal 1866. * Festival MITO (SettembreMusica): Manifestassion ch'a colega Milan e Turin con concert internassionaj. ==Amportansa e Eredità== La mùsica clàssica a l'ha influensà: * La mùsica cinematogràfica (es. Ennio Morricone). * La pedagogìa musical (scòle ëd violin piemontèise). * La tradission dij còr polifònich, com ël Coro della RAI ëd Turin. ==Evolussion Moderna== Ancheuj, la mùsica clàssica a viv an tra: * Repertòri tradissionaj (orchestra sinfòniche com l'Orchestra Sinfonica Nazionale della RAI). * Fusion con d'àutri géner (es. Ludovico Einaudi, compositor piemontèis dë stil minimalista). * Digitalisassion: Piataforme com Spotify a rendo la mùsica clàssica acessìbil a tuti. ==Conclusion== La mùsica clàssica a l'é un patrimoni global ch'a arflèt l'evolussion ëd la società e dl'[[art]]. Ant ël Piemont, a l'ha trovà na ca d'ecelensa, con compositor, teatro e festival ch'a ten-o vive le nòte dël passà e dël present. [[Categorìa:Mùsica]] [[Categorìa:Cultura]] [[Categorìa:Stòria]] [[Categorìa:Società]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] du4rjyl4my24ls1jjujtetrtcnb2noe 886976 886975 2026-04-04T13:20:03Z ~2026-20731-62 31470 /* Compositor Piemontèis */ 886976 wikitext text/x-wiki [[Figura:BJO_Konzert_Phil_MR_098.jpg|thumb|N'orchestra 'd mùsica clàssica]] La '''mùsica clàssica''' a l'é na tradission musical ocidental ch'a comprend ëd composission coltivà për sécoj, caraterisà da në strumentassion complessa e na strutura formal. A l'é stàita dësvlupà antra ël sécol ch'a fa XI e ël di d'ancheuj, con d'influense an tut ël mond. Ant ël [[Piemont]], costa mùsica a l'ha trovà un teren dru, tant ant j'euvre dij compositor locaj che ant le manifestassion culturaj. ==Definission e Caraterìstiche== La mùsica clàssica as diferensia për sò usagi d'armonìe, contrapont e forme struturaj (com la sonà o la sinfonìa). A l'é spantià për ël mond grassie a la partitura scrita, ch'a përmëtt ëd riprodovla fedelment. Soe caraterìstiche prinsipaj a son: * Dinàmiche (forte, piano). * Timbr varià dl'orchestra. * Durà longa dle composission. ==Stòria e Perìod Prinsipaj== Mùsica medieval e arnassimental (sécoj XI–XVI): Mùsica sacra e polifonìa, com ël cant gregorian. Baròch (1600–1750): Compositor com [[Johann Sebastian Bach]], [[George Friedrich Händel]], [[Jean-Baptiste Lully]] e [[Antonio Vivaldi]], con l'ariv ëd l'òpera. Clàssich (1750–1820): [[Wolfgang Amadeus Mozart]] e [[Joseph Haydn]], ch'a dësvlupo la forma sonàtica. Romàntich (1820–1900): Emossion intensa con [[Ludwig van Beethoven]], [[Gaspare Spontini]], [[Niccolò Paganini]], [[Franz Schubert]], [[Gioachino Rossini]], [[Vincenzo Bellini]], [[Felix Mendelssohn Bartholdy]], [[Robert Schumann]], [[Giuseppe Verdi]], [[Richard Wagner]], [[Johannes Brahms]] e [[Gustav Mahler]]. Modern e Contemporani (dal 1900): Sperimentassion com ël jazz e mùsica eletrònica. ==Compositor Piemontèis== Ël Piemont a l'ha dàit ëd nòm amportant a la mùsica clàssica: * Gaetano Pugnani (1731–1798): Violinista arnomà dël period clàssich. * Giovanni Battista Viotti (1755–1824): Violinista arnomà, anlev ëd Pugnani, precursor dël concert romàntich. * Vittorio Monti (1868–1922): Autor ëd composission për violin. * Alfredo Casella (1883–1947): Musicista modern ch'a l'ha colaborà con ël moviment futurista. ==Euvre amportante== Le Quatr Stassion ëd Vivaldi (Baròch). Sinfonìa n.40 ëd Mozart (Clàssich). La Euvra Neuva ëd Wagner (Romàntich). Il Barbiere di Siviglia ëd Rossini, butà an sena al Teatro Regio ëd Turin. ==Mùsica clàssica ant ël Piemont== Ël Piemont a l'é stàit un sènter cultural për l'Europa: * Conservatòri Giuseppe Verdi (Turin): Scòla musical d'ecelensa dal 1866. * Festival MITO (SettembreMusica): Manifestassion ch'a colega Milan e Turin con concert internassionaj. ==Amportansa e Eredità== La mùsica clàssica a l'ha influensà: * La mùsica cinematogràfica (es. Ennio Morricone). * La pedagogìa musical (scòle ëd violin piemontèise). * La tradission dij còr polifònich, com ël Coro della RAI ëd Turin. ==Evolussion Moderna== Ancheuj, la mùsica clàssica a viv an tra: * Repertòri tradissionaj (orchestra sinfòniche com l'Orchestra Sinfonica Nazionale della RAI). * Fusion con d'àutri géner (es. Ludovico Einaudi, compositor piemontèis dë stil minimalista). * Digitalisassion: Piataforme com Spotify a rendo la mùsica clàssica acessìbil a tuti. ==Conclusion== La mùsica clàssica a l'é un patrimoni global ch'a arflèt l'evolussion ëd la società e dl'[[art]]. Ant ël Piemont, a l'ha trovà na ca d'ecelensa, con compositor, teatro e festival ch'a ten-o vive le nòte dël passà e dël present. [[Categorìa:Mùsica]] [[Categorìa:Cultura]] [[Categorìa:Stòria]] [[Categorìa:Società]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] k3jtuwdqo95jrsj4uwhwcoh9pmikdop 886977 886976 2026-04-04T13:20:38Z ~2026-20731-62 31470 /* Compositor Piemontèis */ 886977 wikitext text/x-wiki [[Figura:BJO_Konzert_Phil_MR_098.jpg|thumb|N'orchestra 'd mùsica clàssica]] La '''mùsica clàssica''' a l'é na tradission musical ocidental ch'a comprend ëd composission coltivà për sécoj, caraterisà da në strumentassion complessa e na strutura formal. A l'é stàita dësvlupà antra ël sécol ch'a fa XI e ël di d'ancheuj, con d'influense an tut ël mond. Ant ël [[Piemont]], costa mùsica a l'ha trovà un teren dru, tant ant j'euvre dij compositor locaj che ant le manifestassion culturaj. ==Definission e Caraterìstiche== La mùsica clàssica as diferensia për sò usagi d'armonìe, contrapont e forme struturaj (com la sonà o la sinfonìa). A l'é spantià për ël mond grassie a la partitura scrita, ch'a përmëtt ëd riprodovla fedelment. Soe caraterìstiche prinsipaj a son: * Dinàmiche (forte, piano). * Timbr varià dl'orchestra. * Durà longa dle composission. ==Stòria e Perìod Prinsipaj== Mùsica medieval e arnassimental (sécoj XI–XVI): Mùsica sacra e polifonìa, com ël cant gregorian. Baròch (1600–1750): Compositor com [[Johann Sebastian Bach]], [[George Friedrich Händel]], [[Jean-Baptiste Lully]] e [[Antonio Vivaldi]], con l'ariv ëd l'òpera. Clàssich (1750–1820): [[Wolfgang Amadeus Mozart]] e [[Joseph Haydn]], ch'a dësvlupo la forma sonàtica. Romàntich (1820–1900): Emossion intensa con [[Ludwig van Beethoven]], [[Gaspare Spontini]], [[Niccolò Paganini]], [[Franz Schubert]], [[Gioachino Rossini]], [[Vincenzo Bellini]], [[Felix Mendelssohn Bartholdy]], [[Robert Schumann]], [[Giuseppe Verdi]], [[Richard Wagner]], [[Johannes Brahms]] e [[Gustav Mahler]]. Modern e Contemporani (dal 1900): Sperimentassion com ël jazz e mùsica eletrònica. ==Compositor Piemontèis== Ël Piemont a l'ha dàit ëd nòm amportant a la mùsica clàssica: * Gaetano Pugnani (1731–1798): Violinista arnomà dël period clàssich. * [[Giovanni Battista Viotti]] (1755–1824): Violinista arnomà, anlev ëd Pugnani, precursor dël concert romàntich. * Vittorio Monti (1868–1922): Autor ëd composission për violin. * [[Alfredo Casella]] (1883–1947): Musicista modern ch'a l'ha colaborà con ël moviment futurista. ==Euvre amportante== Le Quatr Stassion ëd Vivaldi (Baròch). Sinfonìa n.40 ëd Mozart (Clàssich). La Euvra Neuva ëd Wagner (Romàntich). Il Barbiere di Siviglia ëd Rossini, butà an sena al Teatro Regio ëd Turin. ==Mùsica clàssica ant ël Piemont== Ël Piemont a l'é stàit un sènter cultural për l'Europa: * Conservatòri Giuseppe Verdi (Turin): Scòla musical d'ecelensa dal 1866. * Festival MITO (SettembreMusica): Manifestassion ch'a colega Milan e Turin con concert internassionaj. ==Amportansa e Eredità== La mùsica clàssica a l'ha influensà: * La mùsica cinematogràfica (es. Ennio Morricone). * La pedagogìa musical (scòle ëd violin piemontèise). * La tradission dij còr polifònich, com ël Coro della RAI ëd Turin. ==Evolussion Moderna== Ancheuj, la mùsica clàssica a viv an tra: * Repertòri tradissionaj (orchestra sinfòniche com l'Orchestra Sinfonica Nazionale della RAI). * Fusion con d'àutri géner (es. Ludovico Einaudi, compositor piemontèis dë stil minimalista). * Digitalisassion: Piataforme com Spotify a rendo la mùsica clàssica acessìbil a tuti. ==Conclusion== La mùsica clàssica a l'é un patrimoni global ch'a arflèt l'evolussion ëd la società e dl'[[art]]. Ant ël Piemont, a l'ha trovà na ca d'ecelensa, con compositor, teatro e festival ch'a ten-o vive le nòte dël passà e dël present. [[Categorìa:Mùsica]] [[Categorìa:Cultura]] [[Categorìa:Stòria]] [[Categorìa:Società]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] 8f7dcqmmrdtwesrlph5movfmx7llyi3 886978 886977 2026-04-04T13:30:05Z ~2026-20731-62 31470 /* Compositor Piemontèis */ 886978 wikitext text/x-wiki [[Figura:BJO_Konzert_Phil_MR_098.jpg|thumb|N'orchestra 'd mùsica clàssica]] La '''mùsica clàssica''' a l'é na tradission musical ocidental ch'a comprend ëd composission coltivà për sécoj, caraterisà da në strumentassion complessa e na strutura formal. A l'é stàita dësvlupà antra ël sécol ch'a fa XI e ël di d'ancheuj, con d'influense an tut ël mond. Ant ël [[Piemont]], costa mùsica a l'ha trovà un teren dru, tant ant j'euvre dij compositor locaj che ant le manifestassion culturaj. ==Definission e Caraterìstiche== La mùsica clàssica as diferensia për sò usagi d'armonìe, contrapont e forme struturaj (com la sonà o la sinfonìa). A l'é spantià për ël mond grassie a la partitura scrita, ch'a përmëtt ëd riprodovla fedelment. Soe caraterìstiche prinsipaj a son: * Dinàmiche (forte, piano). * Timbr varià dl'orchestra. * Durà longa dle composission. ==Stòria e Perìod Prinsipaj== Mùsica medieval e arnassimental (sécoj XI–XVI): Mùsica sacra e polifonìa, com ël cant gregorian. Baròch (1600–1750): Compositor com [[Johann Sebastian Bach]], [[George Friedrich Händel]], [[Jean-Baptiste Lully]] e [[Antonio Vivaldi]], con l'ariv ëd l'òpera. Clàssich (1750–1820): [[Wolfgang Amadeus Mozart]] e [[Joseph Haydn]], ch'a dësvlupo la forma sonàtica. Romàntich (1820–1900): Emossion intensa con [[Ludwig van Beethoven]], [[Gaspare Spontini]], [[Niccolò Paganini]], [[Franz Schubert]], [[Gioachino Rossini]], [[Vincenzo Bellini]], [[Felix Mendelssohn Bartholdy]], [[Robert Schumann]], [[Giuseppe Verdi]], [[Richard Wagner]], [[Johannes Brahms]] e [[Gustav Mahler]]. Modern e Contemporani (dal 1900): Sperimentassion com ël jazz e mùsica eletrònica. ==Compositor Piemontèis== Ël Piemont a l'ha dàit ëd nòm amportant a la mùsica clàssica: * Gaetano Pugnani (1731–1798): Violinista arnomà dël period clàssich. * [[Giovanni Battista Viotti]] (1755–1824): Violinista arnomà, anlev ëd Pugnani, e precursor dël concert romàntich. * Vittorio Monti (1868–1922): Autor ëd composission për violin. * [[Alfredo Casella]] (1883–1947): Musicista modern ch'a l'ha colaborà con ël moviment futurista. ==Euvre amportante== Le Quatr Stassion ëd Vivaldi (Baròch). Sinfonìa n.40 ëd Mozart (Clàssich). La Euvra Neuva ëd Wagner (Romàntich). Il Barbiere di Siviglia ëd Rossini, butà an sena al Teatro Regio ëd Turin. ==Mùsica clàssica ant ël Piemont== Ël Piemont a l'é stàit un sènter cultural për l'Europa: * Conservatòri Giuseppe Verdi (Turin): Scòla musical d'ecelensa dal 1866. * Festival MITO (SettembreMusica): Manifestassion ch'a colega Milan e Turin con concert internassionaj. ==Amportansa e Eredità== La mùsica clàssica a l'ha influensà: * La mùsica cinematogràfica (es. Ennio Morricone). * La pedagogìa musical (scòle ëd violin piemontèise). * La tradission dij còr polifònich, com ël Coro della RAI ëd Turin. ==Evolussion Moderna== Ancheuj, la mùsica clàssica a viv an tra: * Repertòri tradissionaj (orchestra sinfòniche com l'Orchestra Sinfonica Nazionale della RAI). * Fusion con d'àutri géner (es. Ludovico Einaudi, compositor piemontèis dë stil minimalista). * Digitalisassion: Piataforme com Spotify a rendo la mùsica clàssica acessìbil a tuti. ==Conclusion== La mùsica clàssica a l'é un patrimoni global ch'a arflèt l'evolussion ëd la società e dl'[[art]]. Ant ël Piemont, a l'ha trovà na ca d'ecelensa, con compositor, teatro e festival ch'a ten-o vive le nòte dël passà e dël present. [[Categorìa:Mùsica]] [[Categorìa:Cultura]] [[Categorìa:Stòria]] [[Categorìa:Società]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] twe3ecc5wkh135nc2z0027tymdzudoo 886979 886978 2026-04-04T13:30:38Z ~2026-20731-62 31470 /* Compositor Piemontèis */ 886979 wikitext text/x-wiki [[Figura:BJO_Konzert_Phil_MR_098.jpg|thumb|N'orchestra 'd mùsica clàssica]] La '''mùsica clàssica''' a l'é na tradission musical ocidental ch'a comprend ëd composission coltivà për sécoj, caraterisà da në strumentassion complessa e na strutura formal. A l'é stàita dësvlupà antra ël sécol ch'a fa XI e ël di d'ancheuj, con d'influense an tut ël mond. Ant ël [[Piemont]], costa mùsica a l'ha trovà un teren dru, tant ant j'euvre dij compositor locaj che ant le manifestassion culturaj. ==Definission e Caraterìstiche== La mùsica clàssica as diferensia për sò usagi d'armonìe, contrapont e forme struturaj (com la sonà o la sinfonìa). A l'é spantià për ël mond grassie a la partitura scrita, ch'a përmëtt ëd riprodovla fedelment. Soe caraterìstiche prinsipaj a son: * Dinàmiche (forte, piano). * Timbr varià dl'orchestra. * Durà longa dle composission. ==Stòria e Perìod Prinsipaj== Mùsica medieval e arnassimental (sécoj XI–XVI): Mùsica sacra e polifonìa, com ël cant gregorian. Baròch (1600–1750): Compositor com [[Johann Sebastian Bach]], [[George Friedrich Händel]], [[Jean-Baptiste Lully]] e [[Antonio Vivaldi]], con l'ariv ëd l'òpera. Clàssich (1750–1820): [[Wolfgang Amadeus Mozart]] e [[Joseph Haydn]], ch'a dësvlupo la forma sonàtica. Romàntich (1820–1900): Emossion intensa con [[Ludwig van Beethoven]], [[Gaspare Spontini]], [[Niccolò Paganini]], [[Franz Schubert]], [[Gioachino Rossini]], [[Vincenzo Bellini]], [[Felix Mendelssohn Bartholdy]], [[Robert Schumann]], [[Giuseppe Verdi]], [[Richard Wagner]], [[Johannes Brahms]] e [[Gustav Mahler]]. Modern e Contemporani (dal 1900): Sperimentassion com ël jazz e mùsica eletrònica. ==Compositor Piemontèis== Ël Piemont a l'ha dàit ëd nòm amportant a la mùsica clàssica: * Gaetano Pugnani (1731–1798): Violinista arnomà dël period clàssich. * [[Giovanni Battista Viotti]] (1755–1824): Violinista arnomà, anlev ëd Pugnani e precursor dël concert romàntich. * Vittorio Monti (1868–1922): Autor ëd composission për violin. * [[Alfredo Casella]] (1883–1947): Musicista modern ch'a l'ha colaborà con ël moviment futurista. ==Euvre amportante== Le Quatr Stassion ëd Vivaldi (Baròch). Sinfonìa n.40 ëd Mozart (Clàssich). La Euvra Neuva ëd Wagner (Romàntich). Il Barbiere di Siviglia ëd Rossini, butà an sena al Teatro Regio ëd Turin. ==Mùsica clàssica ant ël Piemont== Ël Piemont a l'é stàit un sènter cultural për l'Europa: * Conservatòri Giuseppe Verdi (Turin): Scòla musical d'ecelensa dal 1866. * Festival MITO (SettembreMusica): Manifestassion ch'a colega Milan e Turin con concert internassionaj. ==Amportansa e Eredità== La mùsica clàssica a l'ha influensà: * La mùsica cinematogràfica (es. Ennio Morricone). * La pedagogìa musical (scòle ëd violin piemontèise). * La tradission dij còr polifònich, com ël Coro della RAI ëd Turin. ==Evolussion Moderna== Ancheuj, la mùsica clàssica a viv an tra: * Repertòri tradissionaj (orchestra sinfòniche com l'Orchestra Sinfonica Nazionale della RAI). * Fusion con d'àutri géner (es. Ludovico Einaudi, compositor piemontèis dë stil minimalista). * Digitalisassion: Piataforme com Spotify a rendo la mùsica clàssica acessìbil a tuti. ==Conclusion== La mùsica clàssica a l'é un patrimoni global ch'a arflèt l'evolussion ëd la società e dl'[[art]]. Ant ël Piemont, a l'ha trovà na ca d'ecelensa, con compositor, teatro e festival ch'a ten-o vive le nòte dël passà e dël present. [[Categorìa:Mùsica]] [[Categorìa:Cultura]] [[Categorìa:Stòria]] [[Categorìa:Società]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] omeennsojfqhsevcsbgvwmzwlio5bkq 0 109807 886980 886923 2026-04-04T13:41:22Z ~2026-20731-62 31470 886980 wikitext text/x-wiki [[Figura:8th_symphony_of_Mahler,_Kölner_Philharmonie,_27-6-2009.JPG|thumb|Un teàter sinfònich]] Na '''sinfonìa''' a l'é na composission musical për orchestra, ëd sòlit dividùa an quatr moviment, ch'a rapresenta un dij géner pì amportant ëd la mùsica clàssica ocidental. Soa strutura complessa e soa capacità d'esprimì emossion e narassion a l'han fane un sìmbol ëd l'evolussion ëd la mùsica coltivà. Ant ël [[Piemont]], le sinfonìe a son ëstàite interpretà e valorisà da orchestre e teatro d'eccelensa, com l'Orchestra Sinfònica Nassional ëd la RAI ëd Turin. ==Definission e Strutura== Na sinfonìa a l'é na composission estèisa për orchestra, organisà an moviment ch'a seguo n'órdin tradissional: * Prim moviment (Allegro): An forma sonà-allegro, con esposission, dësvlup e arpijada. * Second moviment (Adagio o Andante): Pì lent e lìrich, d'ànima riflessiva. * Ters moviment (Scherzo o Menuet): Ritm viv o dansant. * Quart moviment (Finale): ConclusiOn enérgica o trionfanta. Le sinfonìe a peulo varié ant la durà, da 20 minute (sinfonìe clàssiche) a pì ëd n'ora (romàntiche o moderne). ==Stòria dla Sinfonìa== Òrìgin ant ël Baròch (sécol XVIII): Ël termo "sinfonìa" a indicava na composission strumental d'intrada. Età Clàssica (sécol XVIII): [[Joseph Haydn]] a l'é considerà ël pare dla sinfonìa con ij sò 104 travaj. [[Wolfgang Amadeus Mozart]] e [[Ludwig van Beethoven]] a dësvlupo la sinfonìa an giontand complessità emossional. Età Romàntica (sécol XIX): Compositor com [[Johannes Brahms]] e [[Gustav Mahler]] a esploro temàtiche filosòfiche e a estendo l'orchestra. Sécol XX e Modern: Sperimentassion con dissonanse e neoclassicism (es. [[Igor' Stravinskij]]) o sinfonìe eletròn-e. ==Sinfonìe Amportante== Sinfonìa n.40 ëd Mozart (1788). Sinfonìa n.9 ëd Beethoven (1824): Prima sinfonìa con cor e vos solista (Inno a la Gioia). Sinfonìa n.5 ëd Mahler (1902): Un viage tra drama e speransa. Sinfonìa n.7 ëd Šostakovič (1941): Ciamà Leningrad, simbol ëd resistensa ant la guèra. Sinfonìa n.3 ëd Henryk Górecki (1976): Ciamà dle plente, basà su test medieval polonèis. ==Sinfonìa e Piemont== Ël Piemont a l'ha sempe avù un ròl amportant ant l'esecussion e valorisassion dle sinfonìe: * Orchestra Sinfònica Nassional ëd la RAI: Fondà dël 1994 a Turin, a l'é stàita protagonista ëd concert e registrassion stòriche. * Teatro Regio ëd Turin: Sala tradissional për esecussion sinfòniche, ospitand direttor com Arturo Toscanini. * Festival MITO: Manifestassion ch'a colega Turin e Milan con concert ëd mùsica clàssica e contemporania. ==Amportansa Cultural== La sinfonìa a l'é stàita: * Në strument ëd comunicassion universal, bon-a ëd rapresenté ideje filosòfiche o polìtiche. * Na base për la pedagogìa musical, con scòle piemontèise ch'a studio partiture sinfòniche. * N'ispirassion për ël cìnema, con compositor com Ennio Morricone ch'a deuvro element sinfònich. ==Evolussion Moderne== Ancheuj, la sinfonìa a viv ant na tension tra tradission e sperimentassion: * Orchestre giovo: Proget com l'Orchestra Giovani di Torino a pòrto la mùsica clàssica ai neuv pùblich. * Fusion con àutri géner: Esecussion ëd sinfonìe con element jazz, rock o eletrònich. * Tecnologìa: Registrassion ëd qualità àuta e trasmission an direta për l'antërnèt. ==Conclusion== La sinfonìa a l'é në specc ëd la stòria dla mùsica ocidentàl, na forma ch'a l'ha traversà sécoj sensa perde soa fòrsa espressiva. Ant ël Piemont, l'amor për costa tradission as manifesta ant ij teatro, j'orchestre e ij festival ch'a continuo a fé vive le nòte dij grand compositor dël passà e dël present. [[Categorìa:Mùsica]] [[Categorìa:Cultura]] [[Categorìa:Stòria]] [[Categorìa:Società]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] 49w4xav03cgezl7ijhzlkfh97ropg54 886981 886980 2026-04-04T13:54:25Z ~2026-20731-62 31470 886981 wikitext text/x-wiki [[Figura:8th_symphony_of_Mahler,_Kölner_Philharmonie,_27-6-2009.JPG|thumb|Un teàter sinfònich]] Na '''sinfonìa''' a l'é na composission musical për orchestra, ëd sòlit dividùa an quatr moviment, ch'a rapresenta un dij géner pì amportant ëd la mùsica clàssica ocidental. Soa strutura complessa e soa capacità d'esprimì emossion e narassion a l'han fane un sìmbol ëd l'evolussion ëd la mùsica coltivà. Ant ël [[Piemont]], le sinfonìe a son ëstàite interpretà e valorisà da orchestre e teatro d'eccelensa, com l'Orchestra Sinfònica Nassional ëd la RAI ëd Turin. ==Definission e Strutura== Na sinfonìa a l'é na composission estèisa për orchestra, organisà an moviment ch'a seguo n'órdin tradissional: * Prim moviment (Allegro): An forma sonà-allegro, con esposission, dësvlup e arpijada. * Second moviment (Adagio o Andante): Pì lent e lìrich, d'ànima riflessiva. * Ters moviment (Scherzo o Menuet): Ritm viv o dansant. * Quart moviment (Finale): ConclusiOn enérgica o trionfanta. Le sinfonìe a peulo varié ant la durà, da 20 minute (sinfonìe clàssiche) a pì ëd n'ora (romàntiche o moderne). ==Stòria dla Sinfonìa== Òrìgin ant ël Baròch (sécol XVIII): Ël termo "sinfonìa" a indicava na composission strumental d'intrada. Età Clàssica (sécol XVIII): [[Joseph Haydn]] a l'é considerà ël pare dla sinfonìa con ij sò 104 travaj. [[Wolfgang Amadeus Mozart]] e [[Ludwig van Beethoven]] a dësvlupo la sinfonìa an giontand complessità emossional. Età Romàntica (sécol XIX): Compositor com [[Johannes Brahms]] e [[Gustav Mahler]] a esploro temàtiche filosòfiche e a estendo l'orchestra. Sécol XX e Modern: Sperimentassion con dissonanse e neoclassicism (es. [[Igor' Stravinskij]]) o sinfonìe eletròn-e. ==Sinfonìe Amportante== Sinfonìa n.40 ëd Mozart (1788): Sinfonìa ch'a anticipa ël romanticism. Sinfonìa n.9 ëd Beethoven (1824): Prima sinfonìa con cor e vos solista (Inno a la Gioia). Sinfonìa n.5 ëd Mahler (1902): Un viage tra drama e speransa. Sinfonìa n.7 ëd Šostakovič (1941): Ciamà Leningrad, simbol ëd resistensa ant la guèra. Sinfonìa n.3 ëd Henryk Górecki (1976): Ciamà dle plente, basà su test medieval polonèis. ==Sinfonìa e Piemont== Ël Piemont a l'ha sempe avù un ròl amportant ant l'esecussion e valorisassion dle sinfonìe: * Orchestra Sinfònica Nassional ëd la RAI: Fondà dël 1994 a Turin, a l'é stàita protagonista ëd concert e registrassion stòriche. * Teatro Regio ëd Turin: Sala tradissional për esecussion sinfòniche, ospitand direttor com Arturo Toscanini. * Festival MITO: Manifestassion ch'a colega Turin e Milan con concert ëd mùsica clàssica e contemporania. ==Amportansa Cultural== La sinfonìa a l'é stàita: * Në strument ëd comunicassion universal, bon-a ëd rapresenté ideje filosòfiche o polìtiche. * Na base për la pedagogìa musical, con scòle piemontèise ch'a studio partiture sinfòniche. * N'ispirassion për ël cìnema, con compositor com Ennio Morricone ch'a deuvro element sinfònich. ==Evolussion Moderne== Ancheuj, la sinfonìa a viv ant na tension tra tradission e sperimentassion: * Orchestre giovo: Proget com l'Orchestra Giovani di Torino a pòrto la mùsica clàssica ai neuv pùblich. * Fusion con àutri géner: Esecussion ëd sinfonìe con element jazz, rock o eletrònich. * Tecnologìa: Registrassion ëd qualità àuta e trasmission an direta për l'antërnèt. ==Conclusion== La sinfonìa a l'é në specc ëd la stòria dla mùsica ocidentàl, na forma ch'a l'ha traversà sécoj sensa perde soa fòrsa espressiva. Ant ël Piemont, l'amor për costa tradission as manifesta ant ij teatro, j'orchestre e ij festival ch'a continuo a fé vive le nòte dij grand compositor dël passà e dël present. [[Categorìa:Mùsica]] [[Categorìa:Cultura]] [[Categorìa:Stòria]] [[Categorìa:Società]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] 4vbl2ovi1asajbi67j4xkwrg55fyvni 14 111432 887019 2026-04-05T07:56:14Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Categorìa:Araucariaceae]]' 887019 wikitext text/x-wiki [[Categorìa:Araucariaceae]] cetik86636v5kh4s2zblv2035njlalv 14 111433 887020 2026-04-05T07:56:40Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Categorìa:Pinales]]' 887020 wikitext text/x-wiki [[Categorìa:Pinales]] o2szhb9fq7977chnh911ugn636wmy0v 14 111434 887021 2026-04-05T07:57:38Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Categorìa:Bignoniaceae]]' 887021 wikitext text/x-wiki [[Categorìa:Bignoniaceae]] ox7iv4d5td8q2kfdwoidep9toxlpsf1 14 111435 887022 2026-04-05T07:58:10Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Categorìa:Lamiales]]' 887022 wikitext text/x-wiki [[Categorìa:Lamiales]] elzhiwhr4z99n8nuol5w8ddjoiexr3r 14 111436 887023 2026-04-05T07:58:54Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Categorìa:Betulaceae]]' 887023 wikitext text/x-wiki [[Categorìa:Betulaceae]] hec6tf2qd974kd0tmx4d5dlbgpf2ttt 14 111437 887024 2026-04-05T07:59:34Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Categorìa:Cupressaceae]]' 887024 wikitext text/x-wiki [[Categorìa:Cupressaceae]] 2apyow0l9krf4ytjtx4tgtq9ok9rjhq 14 111438 887025 2026-04-05T08:00:17Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Categorìa:Fabaceae]]' 887025 wikitext text/x-wiki [[Categorìa:Fabaceae]] gt0oywaiywocpphjk58b7jan6lrim6t 14 111439 887026 2026-04-05T08:01:03Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Categorìa:Pinaceae]]' 887026 wikitext text/x-wiki [[Categorìa:Pinaceae]] qgtyp9h1mo67gd3t34bvbxp5bqflc4u