Wikipedia pmswiki https://pms.wikipedia.org/wiki/Intrada MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Media Special Discussion Utent Ciaciarade Wikipedia Discussion ant sla Wikipedia Figura Discussion dla figura MediaWiki Discussion dla MediaWiki Stamp Discussion dlë stamp Agiut Discussion ant sl'agiut Categorìa Discussion ant sla categorìa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 1668 887175 806835 2026-04-09T20:46:50Z Dragonòt 19 887175 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightgreen | name = pëssra | figura = Kuusk Keila-Paldiski rdt ääres.jpg | règn = Plantae | division = Pinophyta | class = Pinopsida | ordo = Pinales | familia = Pinaceae | genus = ''Picea'' | species = ''P. abies'' | binomial = ''Picea abies'' | regolator_binomial = (L.) H.Karst., 1881 }} [[File:Picea abies MHNT.BOT.2010.6.79.jpg|thumb|''Picea abies'']] == La pëssra: Picea abies == === Descrission === La '''pëssra''' a l'é na [[conìfera]]. A riva fin-a a 45 méter d'autëssa. Soa còma sempevërda a l'é a forma ëd [[piràmida]] s-ciassa.<br /> La scòrsa a va dal gris al maròn ciàir; da costa as dëstaco dle scaje ariondà. Ij branchet giovo a son baross e a l'han le guce foratante tut dantorn. Ij branch secondari a son ëspatarà arlongh tut ël tronch. Le rèis a son nen tant ancreuse.<br /> Le pin-e a son barosse, bëslonghe. A casco antreghe apress avèj përdù le [[smens]] con j'alëtte. === Distribussion === A l'é na [[spece]] da teren [[àcid]] e fresch e a peul soporté 'd fòrt sàut ëd [[temperadura]] antra istà e invern. A setentrion a riva fin-a al [[Sìrcol Polar Àrtich]]. A le quòte basse a peul mës-cesse con ël [[abies alba|sapin]], antra j'800 e ij 1600 méter con ij [[larix decidua|malëzzo]] e, dle vire, con ël [[pinus cembra|pin pigné]]; ant ij leu pì sùit con ël [[pinus sylvestris|pin]]. An [[Piemont]] a l'é nen tant ëspantià, gavà ant l'[[Òssola]] e ant la part pì àuta dla [[Valsusa]]; ant le zòne pì meridionaj ëd la region a l'é pì ràira e associà a d'àutre conìfere. A l'é ëdcò present an [[Val d'Osta]]. === Notissie === A peul rivé fin-a a n'età ëd 300 o 400 agn. A l'é n'erbo ch'a arzist bin a la frèid e a le geilà tardisse.<br /> Sò [[bòsch]] a l'é dovrà për ij trav, ij listej, le perlin-e, tanme material da saron, carpentié e minusié, për j'ambalage. A l'é dovrà tanme [[erbo]] ëd [[Natal]]. ==== Ël nòm ==== Variassion dël nòm ëd la pëssra a son ''pëssa'' o ''pecia''. Ant le Combe [[Valsusa|'d Susa]] e dël [[Chison]] a la ciamo ëdcò ''sufia''. Da la [[Comba dla Vràita]] fin-a a l'àuta [[Comba ëd Tane]] as treuva ëdcò la denominassion ''serenta''. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == * '''''Picea abies''''' (L.) H.Karst., 1881 * [''Pinus abies'' L.] * [''Picea excelsa'' Link] {{Fin}} [[Categorìa:Botànica]] [[Categorìa:Picea]] hqhioh2df20odvtovodcj2v6h9vhu43 0 17492 887159 886713 2026-04-09T14:20:26Z ~2026-20731-62 31470 887159 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Haendel.jpg|thumb|right|200px|George Friedrich Händel]] '''George Friedrich Händel''' a l'era nassù a [[Halle (Saale)|Halle]] ai 23 ëd fërvé dël 1685 e a l'é mòrt a [[Londra]] ai 14 d'avril dël 1759.<br /> A l'é stàit un dij pi grand compositor dël period clàssich. == Euvre prinsipaj == * ''Water Music'' (Londra, 1717) * ''Music for the Royal Fireworks'' (Londra, 1749) * 42 òpere lìriche * 24 oratòri * 12 consert për òrgan e orchestra * 3 consert për oboè e orchestra {{Fin}} [[Categorìa:Compositor alman|Handel, George Friedrich]] 4bimio36v4zp59zhugfmyz5pn74ux8c 887160 887159 2026-04-09T14:21:10Z ~2026-20731-62 31470 887160 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Haendel.jpg|thumb|right|200px|George Friedrich Händel]] '''George Friedrich Händel''' a l'era nassù a [[Halle (Saale)|Halle]] ai 23 ëd fërvé dël 1685 e a l'é mòrt a [[Londra]] ai 14 d'avril dël 1759.<br /> A l'é stàit un dij pi grand compositor dël period clàssich. == Euvre prinsipaj == * ''Water Music'' (Londra, 1717) * ''Music for the Royal Fireworks'' (Londra, 1749) * 42 òpere lìriche * 24 oratòri * 12 consert për òrgan e orchestra * 3 consert për oboé e orchestra {{Fin}} [[Categorìa:Compositor alman|Handel, George Friedrich]] oo7q8yud7e2i0if00iqnwz7qx34nug7 0 41667 887180 847364 2026-04-10T07:09:21Z Dragonòt 19 887180 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightblue | name = an fransèis: Higrophore olivacé | figura = Hygrocybe olivaceonigra 505748.jpg | règn = [[Fungi]] | division = [[Basidiomycota]] | class = [[Homobasidiomycetes]] | ordo = [[Tricholomatales]] | familia = [[Hygrophoraceae]] | genus = ''[[Hygrocybe]]'' | species = '''''H. olivaceonigra''''' | binomial = ''Hygrocybe olivaceonigra'' | regolator_binomial = (Orton) Moser (1967) | synonyms = [[Hygrocybe conica]] }} == Un pissacan: la Hygrocybe olivaceonigra == === Descrission === Capel fin a 5 cm, cònich-bombà, gris oliva peui nèir. Lamele vërdastre ciàire, angrisente, montante. Gamba àuta fin a 10 cm e larga fin a 1 cm, ciàira, an-neirenta, motobin ansabià. Carn fràgil, pien-a d'[[eva]]. === Ambient === A chërs ant ij prà sabios arlongh ël mar e ant le [[graminose]]. === Comestibilità === {{Avis ant sëj bolé}}<br> Sensa anteresse alimentar. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == * '''Hygrocybe olivaceonigra''' (Orton) Moser (1967) * [[Hygrocybe conica]] (Schaeff.) P. Kumm. (1871) {{Fin}} [[Categorìa:Hygrocybe]] c911en94fku9zj641awl1ofb313igzi 0 41752 887181 819790 2026-04-10T07:14:16Z Dragonòt 19 887181 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = lightblue | name = an fransèis: Hygrophore pelure d'oignon | figura = 2012-10-22 Hygrocybe psittacina var. perplexa (A.H. Sm. & Hesler) Boertm 274513.jpg | règn = [[Fungi]] | division = [[Basidiomycota]] | class = [[Homobasidiomycetes]] | ordo = [[Tricholomatales]] | familia = [[Hygrophoraceae]] | genus = ''[[Hygrocybe]]'' | species = '''''H. perplexa''''' | binomial = ''Hygrocybe perplexa'' | regolator_binomial = (Smith & Hesler) Arnolds | synonyms = [[Hygrocybe psittacina]] }} == Un pissacan: Hygrocybe perplexa == === Descrission === Capel fin a 3 cm, bombà, rossa a pèil ëd siola o un pòch oliva. Bòrd unì. Lamele un pòch decorente, un pòch dël midem [[color]]. Gamba àuta fin a 4 cm e larga fin a 0,3 cm, dël midem color ma oliva dëstiss an sima. === Ambient === A chërs ant ij pra e ant le [[graminose]]. === Comestibilità === {{Avis ant sëj bolé}}<br> Sensa anteresse alimentar. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == * '''Hygrocybe perplexa''' (Smith & Hesler) Arnolds * [[Hygrocybe psittacina]] (Schaeff. : Fr.) Kummer {{Fin}} [[Categorìa:Hygrocybe]] 03m8hzn7rtpz6jlj0574vmx8710nk10 0 49907 887178 851654 2026-04-09T21:48:00Z SpinnerLaserzthe2nd 25489 ([[c:GR|GR]]) [[File:CHE Eschenbach (Luzern) COA.png]] → [[File:CHE Eschenbach LU COA.svg]] 887178 wikitext text/x-wiki <!--'''Eschenbach'''--> {{Prinsipi}} {{Comun(CH)| |nome = Eschenbach |bfs = 1026 |canton = Luserna |distret = Hochdorf |imagem = 2012-08-28 Regiono Seetal (Foto Dietrich Michael Weidmann) 335.JPG |stemma = CHE Eschenbach LU COA.svg |surfassa = 13,21 |autëssa = 473 |popolassion = 3.174 |densità = 240 |censiment = [[2004]] |comun vzin = Ballwil, Buchrain, Emmen, Hochdorf, Inwil, Rain, Rothenburg |frassion = Blatten, Mettlen |prefiss_tel = 041 |cod_postal = 6274 |coordinà = 47° 07' N 8° 19' E |lenghe = Alman |mapa = Karte Gemeinde Eschenbach LU 2009.png |website = www.eschenbach-luzern.ch }} '''Eschenbach''' a l'é na comun-a dla [[Svìssera]], ant ël [[canton ëd Luserna]], con sirca 3.174 abitant. As dëstend an sna surfassa ëd 13,21 km², con na [[densità ëd popolassion]] ëd 240 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: [[Ballwil]], [[Buchrain]], [[Emmen]], [[Hochdorf]], [[Inwil]], [[Rain]], [[Rothenburg]]. La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'[[Lenga tedësca|Alman]]. {{Fin}} [[Categorìa:Comun-e dël canton ëd Luserna]] r84vem6mjs0hgt4csqyh9ua7zy1qv85 0 79588 887162 887104 2026-04-09T14:24:20Z ~2026-20731-62 31470 887162 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Bach.jpg|thumb|right|200px|Johann Sebastian Bach]] '''Johann Sebastian Bach''' ([[Eisenach]], 31 mars 1685 – [[Lipsia]], 28 luj 1750) a l'é stàit un compositor [[almagna|alman]], arconossù come un dij pì grand geni musicaj ëd tùit ij temp. == Euvre prinsipaj == * 13 consert për clavicèmbal e orchestra * 3 consert për [[violin]] e orchestra * 6 sonade për violin e clavicèmbal * 3 sonade për [[viola da gamba]] e clavicèmbal {{Fin}} [[Categorìa:Compositor alman|Bach, Johann Sebastian]] 0fx34zq4rirr1m4521j32exskmtd0op 887163 887162 2026-04-09T14:24:36Z ~2026-20731-62 31470 887163 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Bach.jpg|thumb|right|200px|Johann Sebastian Bach]] '''Johann Sebastian Bach''' ([[Eisenach]], 31 mars 1685 – [[Lipsia]], 28 luj 1750) a l'é stàit un compositor [[almagna|alman]], arconossù come un dij pì grand geni musicaj ëd tùit ij temp. == Euvre prinsipaj == * 13 consert për clavicèmbal e orchestra * 3 consert për [[violin]] e orchestra * 6 sonade për violin e clavicèmbal * 3 sonade për viola da gamba e clavicèmbal {{Fin}} [[Categorìa:Compositor alman|Bach, Johann Sebastian]] 7cbejvatyqeyh99o3ukv0yzqk2epabl 0 94109 887176 848734 2026-04-09T20:54:34Z Dragonòt 19 887176 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} '''Jacopo Peri''' (nassù a Roma o a Firense ël 20 d'agost dël 1561 , mòrt a [[Firense]] ël 12 d'agost dël 1633 ) a l'é stàit un compositor, cantant (tenor) e organista [[Italia]]n dël períod ëd transission antra ël Rinassiment e 'l [[Baròch]] . A l'é considerà l'anventor dl'[[òpera]] . == Biografìa == Peri a l'era stranomà "lo Zazzerino" (ël cavej longh) për ij sò cavej biond . A l'é stàit anlev musical ëd Cristofano Malvezzi . Dal 1588 a l'ha travajà a la cort dij Medici prima com cantant tenor, peui com organista e sopranista, e anfin com "diretor prinsipal ëd la mùsica" . A l'é sotrà ant la gesia ëd Santa Maria Novella a Firense . == La nàssita dl'òpera == Ant j'agn 1590, Peri a l'ha ancaminà a colaboré con Jacopo Corsi, ël pì important mecenà ëd la mùsica a Firense . Ansema a l'han decidù d'arsërché l'antica tragedia greca, an ispirand-se a j'esperiment ëd la '''Camerata Fiorentina''' . A l'han anandiasse a scrive an ''monodìa'' (cant solista con bass continuà), ch'a l'ha peui dàit orìgin al ''recitativ'' e a l'aria. Con ël poeta Ottavio Rinuccini, a l'han realisà: * '''''La Dafne''''' (1597) – considerà la prima òpera dla stòria, ma soa mùsica a l'é andàita përdùa (a resto mach pòch frament) . * '''''L'Euridice''''' (1600) – prima òpera dont la mùsica a l'é rivà fin-a a noi. A l'é stàita eseguìa a Palass Pitti për le nòsse ëd Maria de' Medici con Enrich IV ëd Fransa . == Euvre == * ''La Dafne'' (1597, perdùa) * ''L'Euridice'' (1600) * ''Le Varie Musiche'' (1609) * ''La Flora'' (1628, con Marco da Gagliano) == Amportansa == Peri a l'ha anfluensà generassion ëd compositor, an primis Claudio Monteverdi. Ancheuj soe euvre a son pòch eseguìe, ma sò contribù a l'é stàit fondamental për la nàssita dël melodrama . {{Fin}} [[Categorìa:Compositor italian|Peri, Jacopo]] f5wjdssjrabk12438e243s4rdocuwda 887177 887176 2026-04-09T20:55:41Z Dragonòt 19 887177 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Jacopo_Peri_1.jpg|thumb|Jacopo Peri an costum]] '''Jacopo Peri''' (nassù a Roma o a Firense ël 20 d'agost dël 1561 , mòrt a [[Firense]] ël 12 d'agost dël 1633 ) a l'é stàit un compositor, cantant (tenor) e organista [[Italia]]n dël períod ëd transission antra ël Rinassiment e 'l [[Baròch]] . A l'é considerà l'anventor dl'[[òpera]] . == Biografìa == Peri a l'era stranomà "lo Zazzerino" (ël cavej longh) për ij sò cavej biond . A l'é stàit anlev musical ëd Cristofano Malvezzi . Dal 1588 a l'ha travajà a la cort dij Medici prima com cantant tenor, peui com organista e sopranista, e anfin com "diretor prinsipal ëd la mùsica" . A l'é sotrà ant la gesia ëd Santa Maria Novella a Firense . == La nàssita dl'òpera == Ant j'agn 1590, Peri a l'ha ancaminà a colaboré con Jacopo Corsi, ël pì important mecenà ëd la mùsica a Firense . Ansema a l'han decidù d'arsërché l'antica tragedia greca, an ispirand-se a j'esperiment ëd la '''Camerata Fiorentina''' . A l'han anandiasse a scrive an ''monodìa'' (cant solista con bass continuà), ch'a l'ha peui dàit orìgin al ''recitativ'' e a l'aria. Con ël poeta Ottavio Rinuccini, a l'han realisà: * '''''La Dafne''''' (1597) – considerà la prima òpera dla stòria, ma soa mùsica a l'é andàita përdùa (a resto mach pòch frament) . * '''''L'Euridice''''' (1600) – prima òpera dont la mùsica a l'é rivà fin-a a noi. A l'é stàita eseguìa a Palass Pitti për le nòsse ëd Maria de' Medici con Enrich IV ëd Fransa . == Euvre == * ''La Dafne'' (1597, perdùa) * ''L'Euridice'' (1600) * ''Le Varie Musiche'' (1609) * ''La Flora'' (1628, con Marco da Gagliano) == Amportansa == Peri a l'ha anfluensà generassion ëd compositor, an primis Claudio Monteverdi. Ancheuj soe euvre a son pòch eseguìe, ma sò contribù a l'é stàit fondamental për la nàssita dël melodrama . {{Fin}} [[Categorìa:Compositor italian|Peri, Jacopo]] 9k0z0l88ix4tir9tfk99ozbx7a2hbof 0 103098 887157 852821 2026-04-09T13:56:09Z Dragonòt 19 887157 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} Le '''The Go-Go's''' (spess scrivù '''Go-Go's''') a son na formassion rock pop e [[new wave|new wave]] formasse a [[Los Angeles]], [[Califòrnia]] ([[Stat Unì d'América|Stat Unì]]) dël 1978 . A son avosà për esse stàit ël prim grup mach feminin a rivé al nùmer 1 dla classìfica Billboard con n'album scrivù e sonà da lor . La banda a l'era formà màch da fomne: la cantant [[Belinda Carlisle]] (vos), Charlotte Caffey (tastadura, ghitara, vos), Gina Schock (baterìa), Kathy Valentine (bass e vos), e Jane Wiedlin (ghitara e vos) . J'àutri member originaj a j'ero Margot Olavarria e Elissa Bello . == Euvre prinsipaj == * 1981 - ''Beauty and the Beat'' (N°1 djë Stat Unì, con ij sìngoj "Our Lips Are Sealed" e "We Got the Beat") * 1982 - ''Vacation'' (sìngol ant ël Top 10) * 1984 - ''Talk Show'' (con ij sìngoj "Head over Heels" e "Turn to You") * 1990 - ''Greatest'' (racòlta) * 1994 - ''Return to the Valley of the Go-Go's'' (racòlta con neuve canson) * 2001 - ''God Bless the Go-Go's'' (l'ùltim album an studi) == Arconossiment == Ël grup a l'ha vendù pì che 7 milion ëd disch ant ël mond . Dël 2011 a l'ha arseivù na stèila an sla Hollywood Walk of Fame . Dël 2021 a l'é stàita anandià ant la ''Rock and Roll Hall of Fame''. {{Fin}} [[Categorìa:Formassion musicaj djë Stat Unì d'América]] cn7laqe6dom3ti6tdnh7uuygdj3ueof 887158 887157 2026-04-09T13:57:09Z Dragonòt 19 887158 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:The_Go-Go's_(1981_I.R.S._publicty_photo_03).jpg|thumb|The Go-Go's]] Le '''The Go-Go's''' (spess scrivù '''Go-Go's''') a son na formassion rock pop e [[new wave|new wave]] formasse a [[Los Angeles]], [[Califòrnia]] ([[Stat Unì d'América|Stat Unì]]) dël 1978 . A son avosà për esse stàit ël prim grup mach feminin a rivé al nùmer 1 dla classìfica Billboard con n'album scrivù e sonà da lor . La banda a l'era formà màch da fomne: la cantant [[Belinda Carlisle]] (vos), Charlotte Caffey (tastadura, ghitara, vos), Gina Schock (baterìa), Kathy Valentine (bass e vos), e Jane Wiedlin (ghitara e vos) . J'àutri member originaj a j'ero Margot Olavarria e Elissa Bello . == Euvre prinsipaj == * 1981 - ''Beauty and the Beat'' (N°1 djë Stat Unì, con ij sìngoj "Our Lips Are Sealed" e "We Got the Beat") * 1982 - ''Vacation'' (sìngol ant ël Top 10) * 1984 - ''Talk Show'' (con ij sìngoj "Head over Heels" e "Turn to You") * 1990 - ''Greatest'' (racòlta) * 1994 - ''Return to the Valley of the Go-Go's'' (racòlta con neuve canson) * 2001 - ''God Bless the Go-Go's'' (l'ùltim album an studi) == Arconossiment == Ël grup a l'ha vendù pì che 7 milion ëd disch ant ël mond . Dël 2011 a l'ha arseivù na stèila an sla Hollywood Walk of Fame . Dël 2021 a l'é stàita anandià ant la ''Rock and Roll Hall of Fame''. {{Fin}} [[Categorìa:Formassion musicaj djë Stat Unì d'América]] 4yq6ndrr6frsyn5gf88ggnwyrutozlj 0 109594 887166 879745 2026-04-09T19:46:24Z Dragonòt 19 887166 wikitext text/x-wiki [[Figura:Marketvegetables.jpg|thumb|Vërdure]] La '''vërdura''' a l'é na categorìa d'aliment vegetaj, part ëd le part comestìbij ëd piante (feuje, reis, gamba, fior, o frut) che a son consumà crùe, cheuite, o conservà. An [[Piemont]], la vërdura a l'ha un ròl essensial ant la dieta mediterania e ant la cusin-a tradissional, con dle preparassion arnomà com la bagna càuda, la povronà, e le mnestre ëd legum. La coltivassion ëd vërdura a l'é antëgrà ant l'economìa rural e ant la cultura locaj. ==Botànica== Da na mira sientìfica, la vërdura as definiss coma tute le part comestìbij ëd le piante ch'a fiorisso, esclus ij frut doss (es. pom, pera). As peul classifichesse an: * Feuje: Salade, spinass, biarave. * Rèis e tùber: Caròte, ravanin, patate. * Gamba e siòle: Séleri, aj, siole. * Fior: Còj, caulifior. * Legum: Fave, pòis, faseuj. * Frut vegetaj: marzan-e, tomàtiche, povron. ==Varietà piemontèise== Ël Piemont a l'é famos për vàire vërdure tradissionaj, coltivà ant sò teritòri: * Card gheub ëd [[Nissa Monfrà]]: Card coltivà sota tèra për rend-lo tënner, dovrà ant la bagna cauda. * Povrot ëd [[Carmagnòla]] (IGP): Povron doss ëd color ross, giaun, o verd, arnomà për sò savor. * Còj ëd Tijon: Còj verd tradissional dël Cuneèis. * Tapinabò: Rèis coltivà për sò gust ëd arciciòch, dovrà ant le supe. ==Usagi ant la cusin-a== Le vërdure piemontèise a son dovrà ant: * Antipast: Crudité ëd siole, povron rustì, o sòma d'aj (aj gratà sul pan). * Prim piat: Minestron con legum ëd stagion, risòt a le pomàtiche, o panissa verselèisa (ris, faseuj, e salamin). * Piat prinsipaj: Bagna càuda (sàussa càuda ëd aj e ancioe con vërdura), povronà, e ratatoja. * Conserve: Giardinera (vërdura sota asil), pomàtiche sëcche. * Dessert: Torta ëd spinass o caròte. ==Salute== Le verdure a son na sorgiss amportanta ëd vitamin-e (A, C, K), fibra, mineraj (potassi, magnesi), e antiossidant. A giuto a riduve l'arzigh ëd maladìe cardiovascolar, diabet, e chèich tipo ëd tumor. Contut, cheidun (es. spinass) a peul conten-e ossalat, ch'a peul antëferì con l'assorbiment dël causi. A consijo ëd consumé vërdura ëd color divers për otnì tùit ij benefissi. ==Stòria== La coltivassion ëd vërdura an Piemont a armonta a j'époche roman-e, con j'ort dij soldà e dij monio. Ant ël Médi Ev, le feuje amère (es. sicòria) a j'ero base dël mangé popolar. Ant ël sécol ch'a fa XIX, l'introdussion ëd pomàtiche e patate a l'ha rivolussionà la dieta. Dòp la Sconda Guèra Mondial, la mecanisassion agrìcola a l'ha cambià ij métod ëd coltivassion, ma le varietà locaj a son stàite preservà. ==Coltivassion== An Piemont, le verdure a chërso ant le colin-e assolà, le pianure irigà, e j'ort urban. Le tècniche a son sia tradissionaj (rotassion dle colture, compost) che moderne (sere, agricoltura biològica). Le sfide prinsipaj a son le maladìe (es. peronòspora dle patate) e la concorensa dij prodòt strangé. ==Cultura== La vërdura a l'é un sìmbol ëd sust e tradission. A l'é protagonista ëd feste com la Fera dël Povron a Carmagnòla e la Sagra dël Card a Nissa Monfrà. [[Categorìa:Mangé e bèive]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] ja6q5sgjr3d3m342mp93wrfov5pj3t6 0 109805 887161 887096 2026-04-09T14:22:24Z ~2026-20731-62 31470 /* Stòria e Perìod Prinsipaj */ 887161 wikitext text/x-wiki [[Figura:BJO_Konzert_Phil_MR_098.jpg|thumb|N'orchestra 'd mùsica clàssica]] La '''mùsica clàssica''' a l'é na tradission musical ocidental ch'a comprend ëd composission coltivà për sécoj, caraterisà da në strumentassion complessa e na strutura formal. A l'é stàita dësvlupà antra ël sécol ch'a fa XI e ël di d'ancheuj, con d'influense an tut ël mond. Ant ël [[Piemont]], costa mùsica a l'ha trovà un teren dru, tant ant j'euvre dij compositor locaj che ant le manifestassion culturaj. ==Definission e Caraterìstiche== La mùsica clàssica as diferensia për sò usagi d'armonìe, contrapont e forme struturaj (com la sonà o la sinfonìa). A l'é spantià për ël mond grassie a la partitura scrita, ch'a përmëtt ëd riprodovla fedelment. Soe caraterìstiche prinsipaj a son: * Dinàmiche (forte, piano). * Timbr varià dl'orchestra. * Durà longa dle composission. ==Stòria e Perìod Prinsipaj== Mùsica medieval e arnassimental (sécoj XI–XVI): Mùsica sacra e polifonìa, com ël cant gregorian. Baròch (1600–1750): Compositor com [[Johann Sebastian Bach]], [[George Friedrich Händel]], [[Jean-Baptiste Lully]] e [[Antonio Vivaldi]], con l'ariv ëd l'òpera. Clàssich (1750–1820): [[Joseph Haydn]] e [[Wolfgang Amadeus Mozart]], ch'a dësvlupo la forma sonàtica. Romàntich (1820–1900): Emossion intensa con [[Ludwig van Beethoven]], [[Gaspare Spontini]], [[Niccolò Paganini]], [[Gioachino Rossini]], [[Franz Schubert]], [[Vincenzo Bellini]], [[Hector Berlioz]], [[Felix Mendelssohn Bartholdy]], [[Robert Schumann]], [[Frédéric Chopin]], [[Giuseppe Verdi]], [[Richard Wagner]], [[Johannes Brahms]] e [[Gustav Mahler]]. Modern e Contemporani (dal 1900): Sperimentassion com ël jazz e mùsica eletrònica. ==Compositor Piemontèis== Ël Piemont a l'ha dàit ëd nòm amportant a la mùsica clàssica: * Gaetano Pugnani (1731–1798): Violinista arnomà dël period clàssich. * [[Giovanni Battista Viotti]] (1755–1824): Violinista arnomà, anlev ëd Pugnani e precursor dël period romàntich. * Vittorio Monti (1868–1922): Autor ëd composission për violin. * [[Alfredo Casella]] (1883–1947): Musicista modern ch'a l'ha colaborà con ël moviment futurista. ==Euvre amportante== Le Quatr Stassion ëd Vivaldi (Baròch). Sinfonìa n.40 ëd Mozart (Clàssich). L'anel dël Nibelung ëd Wagner (Romàntich). ==Mùsica clàssica ant ël Piemont== Ël Piemont a l'é stàit un sènter cultural për l'Europa: * Conservatòri Giuseppe Verdi (Turin): Scòla musical d'ecelensa dal 1866. * Festival MITO (SettembreMusica): Manifestassion ch'a colega Milan e Turin con concert internassionaj. ==Amportansa e Eredità== La mùsica clàssica a l'ha influensà: * La mùsica cinematogràfica (es. Ennio Morricone). * La pedagogìa musical (scòle ëd violin piemontèise). * La tradission dij còr polifònich, com ël Coro della RAI ëd Turin. ==Evolussion Moderna== Ancheuj, la mùsica clàssica a viv an tra: * Repertòri tradissionaj (orchestra sinfòniche com l'Orchestra Sinfonica Nazionale della RAI). * Fusion con d'àutri géner (es. Ludovico Einaudi, compositor piemontèis dë stil minimalista). * Digitalisassion: Piataforme com Spotify a rendo la mùsica clàssica acessìbil a tuti. ==Conclusion== La mùsica clàssica a l'é un patrimoni global ch'a arflèt l'evolussion ëd la società e dl'[[art]]. Ant ël Piemont, a l'ha trovà na ca d'ecelensa, con compositor, teatro e festival ch'a ten-o vive le nòte dël passà e dël present. [[Categorìa:Mùsica]] [[Categorìa:Cultura]] [[Categorìa:Stòria]] [[Categorìa:Società]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] qqbvcf0j20ewvm160hu9l8zj7z8manc 2 111452 887164 2026-04-09T19:22:05Z 配合比全额更好（说说而已） 31508 Creà la pàgina con 'Ciao!Io sono 配合比全额更好（说说而已）.' 887164 wikitext text/x-wiki Ciao!Io sono 配合比全额更好（说说而已）. 99mg6mm9pht2hu04zkduhlrxuzv59ou 0 111453 887165 2026-04-09T19:43:30Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Figura:Marketvegetables.jpg|thumb|Vërdure]] '''Vërdure''' (o '''verdure''') a l'é n'ansem ëd piante coltivà për l'alimentassion uman-a, dont as consumo dzortut le feuje, le rèis o ij frut nen doss. A son un component essensial dla ''dieta mediterania'' e a son a base 'd minestre, contorn, e piat ùnich. == Sòrt ëd vërdure == Le vërdure as classìfico an base a la part dla pianta ch'as mangia: * '''Feuje''': laituga, spinass, bieta, rampon, ruga, còj. *...' 887165 wikitext text/x-wiki [[Figura:Marketvegetables.jpg|thumb|Vërdure]] '''Vërdure''' (o '''verdure''') a l'é n'ansem ëd piante coltivà për l'alimentassion uman-a, dont as consumo dzortut le feuje, le rèis o ij frut nen doss. A son un component essensial dla ''dieta mediterania'' e a son a base 'd minestre, contorn, e piat ùnich. == Sòrt ëd vërdure == Le vërdure as classìfico an base a la part dla pianta ch'as mangia: * '''Feuje''': laituga, spinass, bieta, rampon, ruga, còj. * '''Reis''': caròta, rava, séleri, fnoj, siola, pòr. * '''Frut''' (ortagi): tomàtica, marzan-a, cossa. * '''fior''': cavlifior, sparz. * '''Legum''': faseuj, pòis, lentìe, cise. == An Piemont == Ël Piemont a l'é conossù për la produssion ëd vërdure d'autëssa: * '''Caròta 'd Sant'Albàn''': valorisà con la marca "Presidi Slow Food". * '''Tomàtica 'd Coasse''': ràira e local. * '''Card gheub''': consumà ant la tradission natalissia. * '''Fnoj''' e '''arciciòch''' coltivà ant le colin-e ëd Cher e ëd Fossan. Ant la tradission piemontèisa, le vërdure a son dovrà për ij piat tìpich com la [[bagna càuda]], la [[panissa]], e le supe ëd vërdure. == Coltivassion == Le vërdure a peulo esse coltivà: * '''An camp duvert''' (stagional). * '''Sot véder''' o '''an sèra''' (për le varietà fòra stagion). * '''An òrt famijar''' (për autoconsum). La rotassion dle colture a l'é amportanta për evité le maladìe dël teren. == Comersi == Le vërdure a son vendùe crùe ant ij mercà, ant ij supermercà, o a travers dij grup d'aquist coletiv (GAS). La tendensa atual a l'é cola dle '''vërdure a km zero''' (prodòte localman) e dle '''vërdure biològiche''' (sensa pestissidi). == Valor nutrissional == Le vërdure a son pòvre an grass e riche an: * [[Vitamin-e]] (dzortut vitamina C, vitamina A, folate). * [[Mineral|Mineral]] (fer, càussi, potassi). L'Organisassion Mondial dla Sanità a recomanda ël consum ëd almanch 400 g ëd fruta e vërdure al di për prevnì le maladìe cròniche. == Anliure == * [[Fruta]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Siense agrìcole]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] 04yen4s6ixxhx1q2yw7jkpnxh8w95v4 887167 887165 2026-04-09T19:47:32Z Dragonòt 19 Ridiression anvers a [[Vërdura]] 887167 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Vërdura]] 3bwa7xvrpangkaggxbyvc8xvama60l4 0 111454 887168 2026-04-09T20:16:11Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Figura:Halterstandingshotarabianone.jpg|thumb|Un caval àrab]] '''Cavaj àrab''' (''Arabian horse'' an anglèis) a l'é na rassa equin-a originaria dla Penìsola Àraba, considerà un-a dle pì antiche e anfluente dël mond . A l'é avosà për soa resistensa, sò caràter generos e soa blëssa inconfondìbil . == Caraterìstiche == La conformassion dël cavaj àrab a l'é única: * '''Testa''': cita, con ël profil ëd la front a conca, muso fin, naris larghe e...' 887168 wikitext text/x-wiki [[Figura:Halterstandingshotarabianone.jpg|thumb|Un caval àrab]] '''Cavaj àrab''' (''Arabian horse'' an anglèis) a l'é na rassa equin-a originaria dla Penìsola Àraba, considerà un-a dle pì antiche e anfluente dël mond . A l'é avosà për soa resistensa, sò caràter generos e soa blëssa inconfondìbil . == Caraterìstiche == La conformassion dël cavaj àrab a l'é única: * '''Testa''': cita, con ël profil ëd la front a conca, muso fin, naris larghe e euj gròss espressiv . * '''Jibbah''': na sporgenza an sla front antra j'euj, considerà un segn ëd blëssa e 'd purëssa . * '''Còl''': longh e àut, con na curva eleganta (mitbah) . * '''Còrp''': schin-a curta (a l'ha na vertebra lombar men che j'àutre rasse, 5 anvece che 6), còste 17 (contra 18), gropa longa e piatìa, coa àuta . * '''Mantèj''': bài, gris, sor, morel (sémper con la pel nèira). A esist ëdcò 'l sabin (macie bianche) . * '''Autëssa''': antra 145 e 155 cm al garèt . == Stòria == Selessionà për sécoj dai [[Beduin]] ant ël desert për soa resistensa e fedeltà, ël caval àrab a l'é stàit un ben pressios për la sopravivensa dle tribù . L'[[Islam]] a l'ha sacrà soa amportansa, con Maomet ch'a promëttìa la salvëssa a chi a n'anlevava un . Le fumele (mare) a j'ero considerà le pì pressiose e a durmìo ant le tende . Ij Beduin a l'han mantnù la purëssa dla rassa con rigor, an creand tre lìnee prinsipaj: '''Kehilan''' (potent), '''Seglawi''' (elegant) e '''Muniqi''' (lest) . Ël cavaj àrab a l'ha anfluensà squasi tute le rasse moderne, an primis ël [[Pur-sangh Anglèis]] (grassie a stalon com Darley Arabian) . == Ampiegh == Ancheuj a l'é dovrà dzortut ant le '''gare d'endurance''' (resistensa), ant ij '''concors morfològich''' (''show'') e ant l'[[equitassion]]. A l'é 'dcò present ant ël dressage e ant ël sàut. == Anliure == * [[Anlevament]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Siense agrìcole]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] 58lrjg9fs3f3kw3aimen974lnfqxy9m 0 111455 887169 2026-04-09T20:41:51Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Figura:Clydesdales_1.jpg|thumb|Rassa Clydesdale]] '''Cavaj clydesdale''' a l'é na rassa ëd [[caval|cavaj]] da tir pesant (''draught horse'') originaria dla [[Scòssia]], precisaman dla val dël fium Clyde (Lanarkshire) . A l'é un dij pì conossù e amà cavaj da tir al mond, avosà për soa elegansa e sò pass àut . == Caraterìstiche == * '''Autëssa''': antra 163 e 183 cm al garèt . * '''Pèis''': 700-1.000 kg . * '''Mantèj''': bài, nèir, gris (con soens...' 887169 wikitext text/x-wiki [[Figura:Clydesdales_1.jpg|thumb|Rassa Clydesdale]] '''Cavaj clydesdale''' a l'é na rassa ëd [[caval|cavaj]] da tir pesant (''draught horse'') originaria dla [[Scòssia]], precisaman dla val dël fium Clyde (Lanarkshire) . A l'é un dij pì conossù e amà cavaj da tir al mond, avosà për soa elegansa e sò pass àut . == Caraterìstiche == * '''Autëssa''': antra 163 e 183 cm al garèt . * '''Pèis''': 700-1.000 kg . * '''Mantèj''': bài, nèir, gris (con soens ëd macie bianche spantià). La marca pì caraterìstica a son le quatr gambe bianche con dë longhe sfilanse ëd pluch bianch ch'a quato ij sòch. * '''Testa''': longa, con profil drit o legerment bombà, e euj gròss . * '''Còrp''': muscolos, con coste bin arcà, e grop potent. == Stòria == La rassa a l'é stàita dësvlupà a la fin dël sécol ch'a fa XVIII an crosiand le fumele locaj con stalon fiamengh (òlandèis) . Dël 1826 a l'é stàita publicà la prima genealogìa . Durant la Rivolussion industrial, ij cavaj clydesdale a j'ero dovrà për tiré ij chèr dël carbon, le birarìe e le mërcansìe . Dël 1911 a l'é stàita fondà la "Clydesdale Horse Society" . La rassa a l'ha avù un declin dòp la [[Sconda guèra mondial]] con la motorisassion, ma a l'é torna dventà popolar grassie a la Biraria Budweiser ch'a l'ha dovrà 'd clydesdale për soa publicità (1933) . == Ampiegh == Ancheuj a l'é dovrà dzortut për: * '''Publicità e spetàcoj''' (es. le parade e ij carosej). * '''Tir ëd bion e competission ëd tiro''' (''heavy horse pulling''). * '''Travaj forestaj e an agricoltura''' (anlevament estensiv). * '''Equitassion da leiser''' (grassie a sò caràter tranquil). == Anliure == * [[Caval]] * [[Anlevament]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Siense agrìcole]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] e5syu8q3aqrbiubczvij57ize14c68f 14 111456 887170 2026-04-09T20:43:38Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Categorìa:Cupressaceae]]' 887170 wikitext text/x-wiki [[Categorìa:Cupressaceae]] 2apyow0l9krf4ytjtx4tgtq9ok9rjhq 14 111457 887171 2026-04-09T20:44:23Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Categorìa:Pinaceae]]' 887171 wikitext text/x-wiki [[Categorìa:Pinaceae]] qgtyp9h1mo67gd3t34bvbxp5bqflc4u 14 111458 887172 2026-04-09T20:45:06Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Categorìa:Buxaceae]]' 887172 wikitext text/x-wiki [[Categorìa:Buxaceae]] 2lzb0h5oy5f3wu6aan790n636h3bbdh 14 111459 887173 2026-04-09T20:45:22Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Categorìa:Buxales]]' 887173 wikitext text/x-wiki [[Categorìa:Buxales]] 7s4vmtf7vp0218bdeghgv5lx4lrzl69 14 111460 887174 2026-04-09T20:46:00Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Categorìa:Magnoliopsida]]' 887174 wikitext text/x-wiki [[Categorìa:Magnoliopsida]] 8bnuf3qvuj5ttv3io46iaw6am4fng9v 3 111461 887179 2026-04-10T06:52:27Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '{{Bin-ëvnù}} --~~~~' 887179 wikitext text/x-wiki {{Bin-ëvnù}} --[[Utent:Dragonòt|Dragonòt]] ([[Ciaciarade:Dragonòt|ciaciarade]]) 08:52, 10 Avr 2026 (CEST) 5ou106jtvrxqsgz2oe5pomr4gbwfygp