Wikipedia pmswiki https://pms.wikipedia.org/wiki/Intrada MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Media Special Discussion Utent Ciaciarade Wikipedia Discussion ant sla Wikipedia Figura Discussion dla figura MediaWiki Discussion dla MediaWiki Stamp Discussion dlë stamp Agiut Discussion ant sl'agiut Categorìa Discussion ant sla categorìa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 27859 887191 107111 2026-04-10T20:23:49Z EmausBot 4105 Trigomiro: Coression ëd na ridiression dobia a [[Lenga kewat]] 887191 wikitext text/x-wiki #RINVIA [[Lenga kewat]] 3bqznthk1d9r9l8mpodqtskc96tk9ts 0 49266 887183 788677 2026-04-10T14:54:38Z Ziv 27545 ([[c:GR|GR]]) [[File:Matran-coat of arms.svg]] → [[File:CHE Matran COA.svg]] → File replacement: update to new version ([[c:c:GR]]) 887183 wikitext text/x-wiki <!--'''Matran'''--> {{Prinsipi}} {{Comun(CH)| |nome = Matran |bfs = 2208 |canton = Friborgh |distret = Sarine |imagem = 2013-05-07 Friburgo (Foto Dietrich Michael Weidmann) 015.JPG |legenda = |stemma = CHE Matran COA.svg |surfassa = 2,89 |autëssa = 589 |popolassion = 1.329 |densità = 460 |censiment = [[2004]] |comun vzin = Avry, Corminboeuf, Hauterive, Neyruz, Villars-sur-Glâne |frassion = |prefiss_tel = 026 |cod_postal = 1753 |coordinà = 46° 47' N 7° 05' E |lenghe = Fransèis |mapa = Karte Gemeinde Matran 2007.png |website = }} '''Matran''' a l'é na comun-a dla [[Svìssera]], ant ël [[canton ëd Friborgh]], con sirca 1.329 abitant. A së stend su na surfassa ëd 2,89 km², con na densità ëd popolassion ëd 460 abitant për chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: [[Avry]], [[Corminboeuf]], [[Hauterive]], [[Neyruz]], [[Villars-sur-Glâne]]. La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é ël [[Lenga fransèisa|Fransèis]]. {{Fin}} [[Categorìa:Comun-e dël canton ëd Friborgh]] d2pqauip88z23t463jnuwjnhe7vlb8q 0 49272 887182 852263 2026-04-10T14:44:44Z Ziv 27545 ([[c:GR|GR]]) [[File:Oberschrot-coat of arms.svg]] → [[File:CHE Oberschrot COA.svg]] → File replacement: update to new version ([[c:c:GR]]) 887182 wikitext text/x-wiki <!--'''Oberschrot'''--> {{Prinsipi}} {{Comun(CH)| |nome = Oberschrot |bfs = 2298 |canton = Friborgh |distret = Sense |imagem = |legenda = |stemma = CHE Oberschrot COA.svg |surfassa = 5,28 |autëssa = 863 |popolassion = 1.040 |densità = 197 |censiment = [[2004]] |comun vzin = Brünisried, Giffers, Plaffeien, Plasselb, Rechthalten, Zumholz |frassion = Plötscha, Ried |prefiss_tel = 026 |cod_postal = 1716 |coordinà = 46° 44' N 7° 17' E |lenghe = Alman |mapa = Karte Gemeinde Oberschrot.png |website = https://www.plaffeien.ch }} '''Oberschrot''' a l'é na comun-a dla [[Svìssera]], ant ël [[canton ëd Friborgh]], con sirca 1.040 abitant. A së stend su na surfassa ëd 5,28 km², con na densità ëd popolassion ëd 197 abitant për chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: [[Brünisried]], [[Giffers]], [[Plaffeien]], [[Plasselb]], [[Rechthalten]], [[Zumholz]]. La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'[[Lenga tedësca|Alman]]. {{Fin}} [[Categorìa:Comun-e dël canton ëd Friborgh]] 0sm47rp1na75ovqqfjskikt9g2txk6g 0 69679 887199 814735 2026-04-11T07:24:16Z Dragonòt 19 887199 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Info/Comun-a dla Fransa| |nòm = Étais |region = Borgògna |dipartiment = Côte-d'Or |aira = 13.71 |autitudin = |latP = N | latG = 47 | latM = 42 | latS = 0 |lonP = E | lonG = 4 | lonM = 26 | lonS = 0 |popolassion = 96 |densità = auto |censiment = 1999 |insee = 21252 |codpostal = 21500 |mapa = |scu = |bandiera = |figura = |legenda = |gentilissi = |website = |nòte = }} '''Étais''' a l'é na comun-a fransèisa ant la [[Region fransèise|region aministrativa]] ëd [[Borgògna]], ant ël [[dipartiment fransèis|dipartiment]] ëd [[Côte-d’Or]]. A së stend për na surfassa ëd 13,71 [[Kilòmetr quàder|km²]], con 96 abitant, scond ël [[censiment]] dël 1999, con na [[densità ëd popolassion|densità]] ëd 7 ab/km². == Geografìa == Étais as treuva ant la part setentrional dël dipartiment ëd Côte-d’Or, ant la region stòrica dël Châtillonais. Ël teritòri comunal a l'é caraterisà da 'd bòsch e da 'd prà, con n'autëssa comprèisa antra 280 e 370 méter. La comun-a a confin-a con Chemin-d'Aisey, Billy-lès-Chanceaux, Villaines-en-Duesmois, Coulmier-le-Sec e Chaugey. [[Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Còsta d'Òr]] {{Fin}} rbeocreuxshsysx0n5au1sg4a6v26o9 0 81165 887188 769255 2026-04-10T17:59:19Z Dragonòt 19 887188 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} '''Enrico Coveri''' (nassù a Prato ël 26 ëd fërvé dël 1952, mòrt a Firense ël 7 dë dzèmber dël 1990) a l'é stàit un creator ëd mòda e amprenditor italian, fondador dl'omònima ca ëd mòda fiorentin-a . == Biografìa == Coveri a l'era fieul ëd Gino Coveri, fabricant ëd biciclëtte, e Diana Lastrucci, venditris ëd màchine da cuse . A l'ha frequentà l'Academia dle Bele Art ëd Firense, andoa a l'ha studià scenografìa e costum . A l'é avzinasse al mond dla mòda anans com model . Dël 1977, a 25 agn, a l'é stàit ël prim creator italian a sfilé a la sman-a dla mòda ëd Paris con soa prima colession prêt-à-porter . La stampa fransèisa a l'ha batesalo sùbit "l'enfant prodige" dla mòda italian-a . == Stil e amportansa == Coveri a l'é avosà për l'usagi ëd color viv (fucsia, turchèis) e dle '''paillettes''', dventà sò march ëd fàbrica . Ël giornal "Le Figaro" a l'ha scrivù: "Le paillettes a stan a Coveri com le caden-e a [[Chanel]]" . Sò stil a l'é stàit anfluensà da la Pop Art (Andy Warhol, Keith Haring) e da la Transavanguardia italian-a . A l'ha arseivù la "Grande Médaille de Vermeille" da François Mitterrand dël 1987 e a l'é stàit nominà Comendator dla Repùblica (27 dzèmber 1986), l'ùnich sota ij 35 agn a otnì cost arconossiment . == Ca ëd mòda == La "Maison Enrico Coveri" a l'é stàita fondà dël 1980 a Firense . Dël 1982 a l'ha lansà "Paillettes", un dij pì longev profum ëd la mòda italian-a . D'àutre lìnie a son "You Young Coveri" (1984) e "Coloratissima" (1989). Dël 1988 a l'ha conquistà ël mercà giaponèis con na partnership con Itochu . == Mòrt == Coveri a l'é mòrt a 38 agn a soa ca an sël Lungarno Guicciardini 19 a Firense për n'ictus cerebral . A l'é sotrà ant ël simiteri monumental dle Porte Sante a Firense . A l'ha suceduje la sorela Silvana Coveri, peui ël novod Francesco Martini Coveri . == Anliure == * [[Mòda]] {{Fin}} [[Categorìa:Biografìe|Coveri, Enrico]] ac8spudk6t401hf5696gu1iqz97ktpd 0 87768 887198 778652 2026-04-10T21:03:19Z Dragonòt 19 887198 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} '''Gitta Sereny''' (nassùa Gitta Serényi a [[Vien-a]] ël 13 ëd mars dël [[1921]], mòrta a [[Cambridge]] ël 14 ëd giugn dël [[2012]]) a l'é stàita na giornalista, biografa e stòrica [[Àustria|austrìaca]] d'origin [[Ungherìa|ungherèisa]], naturalisà [[Regn Unì|britànica]] . A l'é arnomà për ij sò studi an sël [[Olocàust]] e la maltratassion dle masnà, e për avèj intervistà 'd personagi controvers coma Franz Stangl (comandant dël camp dë stermini ëd Treblinka), Albert Speer (architet dël Terz Reich), e Mary Bell (masnà sassin-a) . == Biografìa == A l'era fija d'un aristocràtich ungherèis protestant, Ferdinand Serény (mòrt dël 1923), e d'un'atriss tedësca d'origin ebràica, Margit Herzfeld . L'economista Ludwig von Mises, a l'ha marià soa mare dòp la mòrt dël pare . A l'é stàita educà an Anghiltèra, a l'ha studià art dramàtica a Vienna con Max Reinhardt e a la Sorbonne . A 13 agn a l'ha asistì a 'n comissi dël partì nasista a Norimberga . Dòp l'Anschluss dël 1938, a l'é trasferisse an [[Fransa]], andoa a l'ha travajà con d'orfanin durant l'ocupassion tedësca . Dël 1941 a l'é scapà travers ij Pirené për rivé ant jë [[Stat Unì]] . Dòp la guèra, a l'ha colaborà con l'UNRRA për riunì le masnà seguestrà dai nasista a soe famije . A l'ha marià Donald Honeyman (fotògraf) dël 1948, e a l'ha tramudà a [[Londra]] . A l'é mòrta dòp na longa maladìa a l'Addenbrooke's Hospital ëd Cambridge . == Euvre == A l'ha scrivù për vàire giornaj (''Sunday Times'', ''The Daily Telegraph'', ''Die Zeit''). Sò prim lìber a l'é stàit ''The Case of Mary Bell'' (1972) . Sò caplavor a l'é ''Into That Darkness'' (1974), basà an dzora a 70 ore d'antreviste con Franz Stangl . A l'ha ëdcò publicà la biografìa d'Albert Speer (''Albert Speer: His Battle with Truth'', 1995), ch'a l'ha vagnà 'l Duff Cooper Prize e 'l James Tait Black Memorial Prize . A l'é stàita nominà Comandant ël'Órdin dl'Imperi Britànich (CBE) dël 2004 . {{Fin}} [[Categorìa:Giornalista|Sereny, Gitta]] f98xwa5yjg3e6sb0rzz4ghowtfmb4es 0 89944 887200 786569 2026-04-11T08:12:54Z Dragonòt 19 887200 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} '''Horst Tappert''' (nassù a Elberfeld, ancheuj [[Wuppertal]], ël 26 ëd magg dël 1923, mòrt a Planegg ai 13 dë dzèmber dël [[2008]]) a l'é stàit n'ator e regista [[Gërmania|tedesch]] . A l'é avosà dzortut për l'interpretassion dl'ispetor Stephan Derrick ant l'omònima serie televisiva ''Derrick'', ch'a l'ha girà për 24 agn . == Biografìa == Tappert a l'ha fàit na formassion comersial e dël 1940 a l'é stàit ciamà a la Wehrmacht. Dël 1942 a l'é stàit anlevà al Waffen-SS (SS-Panzergrenadier-Regiment 1 "Totenkopf") e dël 1943 a l'é stàit ferì an Ucrain-a . Dòp la guèra a l'é stàit përzoné 'd guèra . A l'ha studià recitassion con Paul Rose e a l'ha recità an vàire teàter, comprèis le Münchner Kammerspiele . == Cariera == Tappert a l'ha ancaminà soa cariera cinematogràfica a la fin dj'agn Sinquanta. La svolta a l'é rivà dël 1966 con la serie ''Die Gentlemen bitten zur Kasse'', anté ch'a l'ha interpretà ël rapinador Michael Donegan . Dël 1968 a l'ha tacà a interpreté l'ispetor ëd Scotland Yard Perkins ant ij film ëd [[Edgar Wallace]] . Dël 1974 a l'é stàit sernù për la part ëd l'ispetor Stephan Derrick, ch'a l'ha interpretà fin al 1998 për un total ëd 281 episòdi . La serie a l'é stàita vendùa an 104 pais . == Vita privà e controversie == Tappert a l'é stàit marià tre vire, an ùltime nòsse con l'atris Ursula Pistor dël 1957. A l'avìa tre fieuj da ij prim mariage . A l'é mòrt dël 2008 e a l'é sotrà a Gräfelfing . Dòp soa mòrt (2013) a l'é vnùit a savèj ch'a l'avìa fàit part dla Waffen-SS durant la guèra . Për sòn, ël ZDF a l'ha chità le répliche ëd ''Derrick'' . == Premi == * Bambi (1979, 1998) * Telegatto (1986) * Bundesverdienstkreuz am Bande (1988) * Bundesverdienstkreuz 1. Klasse (1997) * Telestar (1998) * Platin Romy (1998) * Willy-Brandt-Preis (2002) * Bayerischer Fernsehpreis (2003) {{Fin}} [[Categorìa:Ator dla television|Tappert, Horst]] a5muvvg52le0gudx1z01nlqtf808vp4 887201 887200 2026-04-11T08:14:28Z Dragonòt 19 887201 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Horst_Tappert_(1969).jpg|thumb|Horst Tappert (1979)]] '''Horst Tappert''' (nassù a Elberfeld, ancheuj [[Wuppertal]], ël 26 ëd magg dël 1923, mòrt a Planegg ai 13 dë dzèmber dël [[2008]]) a l'é stàit n'ator e regista [[Gërmania|tedesch]] . A l'é avosà dzortut për l'interpretassion dl'ispetor Stephan Derrick ant l'omònima serie televisiva ''Derrick'', ch'a l'ha girà për 24 agn . == Biografìa == Tappert a l'ha fàit na formassion comersial e dël 1940 a l'é stàit ciamà a la Wehrmacht. Dël 1942 a l'é stàit anlevà al Waffen-SS (SS-Panzergrenadier-Regiment 1 "Totenkopf") e dël 1943 a l'é stàit ferì an Ucrain-a . Dòp la guèra a l'é stàit përzoné 'd guèra . A l'ha studià recitassion con Paul Rose e a l'ha recità an vàire teàter, comprèis le Münchner Kammerspiele . == Cariera == Tappert a l'ha ancaminà soa cariera cinematogràfica a la fin dj'agn Sinquanta. La svolta a l'é rivà dël 1966 con la serie ''Die Gentlemen bitten zur Kasse'', anté ch'a l'ha interpretà ël rapinador Michael Donegan . Dël 1968 a l'ha tacà a interpreté l'ispetor ëd Scotland Yard Perkins ant ij film ëd [[Edgar Wallace]] . Dël 1974 a l'é stàit sernù për la part ëd l'ispetor Stephan Derrick, ch'a l'ha interpretà fin al 1998 për un total ëd 281 episòdi . La serie a l'é stàita vendùa an 104 pais . == Vita privà e controversie == Tappert a l'é stàit marià tre vire, an ùltime nòsse con l'atris Ursula Pistor dël 1957. A l'avìa tre fieuj da ij prim mariage . A l'é mòrt dël 2008 e a l'é sotrà a Gräfelfing . Dòp soa mòrt (2013) a l'é vnùit a savèj ch'a l'avìa fàit part dla Waffen-SS durant la guèra . Për sòn, ël ZDF a l'ha chità le répliche ëd ''Derrick'' . == Premi == * Bambi (1979, 1998) * Telegatto (1986) * Bundesverdienstkreuz am Bande (1988) * Bundesverdienstkreuz 1. Klasse (1997) * Telestar (1998) * Platin Romy (1998) * Willy-Brandt-Preis (2002) * Bayerischer Fernsehpreis (2003) {{Fin}} [[Categorìa:Ator dla television|Tappert, Horst]] 5mrilbltpwej7lmafay3ppk20ahhcfb 0 109803 887193 880249 2026-04-10T20:33:48Z ~2026-22128-99 31515 887193 wikitext text/x-wiki La '''Television''' a l'é un sistema ëd telecomunicassion ch'a përmëtt ëd tramëtte e arsèive d'imàgini an moviment e son a distansa. Nassùa ant la prima mità dël sécol XX, a l'é dventà un dij médium pì amportant për l'anformassion, l'intrateniment, e la condivision cultural an tut ël mond. ==Stòria== [[Figura:Braun HF 1.jpg|thumb|200px|left|Televisol Braun HF 1, un mudellu tedescu di l'anni 1950]] Ij prim esperiment ëd television a armonto ai travaj dël sécol XIX, con l'ariv dël disco ëd Nipkow (1884), na técnica mecànica për scanelé d'imagini. Ant j'agn 1920, John Logie Baird e Philo Farnsworth a l'han realisà ij prim sistema ëd trasmission eletrònica. La prima emission pùblica a l'é stàita fàita dël 1927 ant jë [[Stat Unì]], e ant j'agn 1930 vàire pais (Anghiltèra, Germania, [[URSS]]) a l'han ancaminà servissi regolar. La television a color a l'é stàita svilupà ant j'agn 1950, con ël sistema NTSC adotà ant jë Stat Unì dël 1953. Ant j'agn 1960-1970, la television a l'ha vivù soa "época d'òr", con program arnomà com ij telegiornaj, serie dramàtiche, e spetàcoj ëd varietà. L'introdussion dij satélit e dël cav (ant j'agn 1980) a l'ha slargà l'oferta ëd canal e contenù. Ant ël sécol XXI, la television digital terestr (TDT) e ij servissi ëd streaming (Netflix, YouTube) a l'han trasformà l'usagi tradissional. ==Tecnologìa== La television a deuvra ëd signal eletrònich për convertì d'imàgini e son an onde eletromagnétiche, peui arseivùe da n'aparat ch'a-j trasforma torna an figura e audio. Ij prinsipaj sistema a son: * Television analògica: trasmission continuà d'onde, sostituìa dal digital për mej qualità e efissiensa. * Television digital: conversion dij dat an còdes binari (es. DVB-T për la terestr, DVB-S për satélit). * Display: da ij vej tub catòdich (CRT) a jë scherm LCD, LED, e OLED, pì sutij e con resolussion àuta (HD, 4K). Ij servissi modern a comprendo Smart TV (conession a Internet), television a la ciamà (on-demand), e piataforme ëd streaming. ==Significà Cultural== La television a l'ha unificà la cultura ëd massa, smonend ëd program condividù da milion ëd përson-e. A l'ha giutà a formé l'opinion pùblica con ij telegiornaj, ma a l'ha ëdcò critiche për ël sensassionalism o la propaganda. Genere popolar a son: * Drama e serie TV: stòrie ch'as dësrolo an pì episòdi (es. Friends, Game of Thrones). * Reality show: vita real ëd përson-e com Big Brother. * Documentari: aprofondiment sël mond natural o stòria. * Sport: trasmission an direta d'event com ël Mondial ëd Fótbal. La television a l'ha influensà la lenga, la moda, e ij comportament sossiaj, creand d'icòne popolar e discutend ëd problema com l'emancipassion ëd genre o ël rassism. ==Stat Atual== Malgré la concorensa dël digital, la television a manten un ròl sentral. Le piataforme ëd streaming a eufro pì flessibilità, ma le trasmission an direta (es. neuve, spòrt) a resto motobin seguìe. Le television locaj e comunitarie a dan spassi a le realtà minoritarie. Ij cambiament tecnològich a introdùo ëd sfide com la dipendensa da j'algoritm o la question dij dat personaj ant le Smart TV. La transission vers ël 8K e la realtà virtual a l'é an cors dë studi. ==Arferiment== La television a resta un pont ëd conession antra le generassion e le colture. Soa capacità ëd conté stòrie e informé an temp real a-j garantiss un leu essensial ant la società, combin ch'a deuv evolvse për andé dré a j'aspetativ neuve djë spetador. [[Categorìa:Television]] [[Categorìa:Cultura]] [[Categorìa:Stòria]] [[Categorìa:Società]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] ie9g6crmzw3n6dppv9supzbbmzuqskk 887194 887193 2026-04-10T20:34:28Z ~2026-22128-99 31515 887194 wikitext text/x-wiki La '''Television''' a l'é un sistema ëd telecomunicassion ch'a përmëtt ëd tramëtte e arsèive d'imàgini an moviment e son a distansa. Nassùa ant la prima mità dël sécol XX, a l'é dventà un dij médium pì amportant për l'anformassion, l'intrateniment, e la condivision cultural an tut ël mond. ==Stòria== [[Figura:Braun HF 1.jpg|thumb|150px|left|Televisol Braun HF 1, un mudellu tedescu di l'anni 1950]] Ij prim esperiment ëd television a armonto ai travaj dël sécol XIX, con l'ariv dël disco ëd Nipkow (1884), na técnica mecànica për scanelé d'imagini. Ant j'agn 1920, John Logie Baird e Philo Farnsworth a l'han realisà ij prim sistema ëd trasmission eletrònica. La prima emission pùblica a l'é stàita fàita dël 1927 ant jë [[Stat Unì]], e ant j'agn 1930 vàire pais (Anghiltèra, Germania, [[URSS]]) a l'han ancaminà servissi regolar. La television a color a l'é stàita svilupà ant j'agn 1950, con ël sistema NTSC adotà ant jë Stat Unì dël 1953. Ant j'agn 1960-1970, la television a l'ha vivù soa "época d'òr", con program arnomà com ij telegiornaj, serie dramàtiche, e spetàcoj ëd varietà. L'introdussion dij satélit e dël cav (ant j'agn 1980) a l'ha slargà l'oferta ëd canal e contenù. Ant ël sécol XXI, la television digital terestr (TDT) e ij servissi ëd streaming (Netflix, YouTube) a l'han trasformà l'usagi tradissional. ==Tecnologìa== La television a deuvra ëd signal eletrònich për convertì d'imàgini e son an onde eletromagnétiche, peui arseivùe da n'aparat ch'a-j trasforma torna an figura e audio. Ij prinsipaj sistema a son: * Television analògica: trasmission continuà d'onde, sostituìa dal digital për mej qualità e efissiensa. * Television digital: conversion dij dat an còdes binari (es. DVB-T për la terestr, DVB-S për satélit). * Display: da ij vej tub catòdich (CRT) a jë scherm LCD, LED, e OLED, pì sutij e con resolussion àuta (HD, 4K). Ij servissi modern a comprendo Smart TV (conession a Internet), television a la ciamà (on-demand), e piataforme ëd streaming. ==Significà Cultural== La television a l'ha unificà la cultura ëd massa, smonend ëd program condividù da milion ëd përson-e. A l'ha giutà a formé l'opinion pùblica con ij telegiornaj, ma a l'ha ëdcò critiche për ël sensassionalism o la propaganda. Genere popolar a son: * Drama e serie TV: stòrie ch'as dësrolo an pì episòdi (es. Friends, Game of Thrones). * Reality show: vita real ëd përson-e com Big Brother. * Documentari: aprofondiment sël mond natural o stòria. * Sport: trasmission an direta d'event com ël Mondial ëd Fótbal. La television a l'ha influensà la lenga, la moda, e ij comportament sossiaj, creand d'icòne popolar e discutend ëd problema com l'emancipassion ëd genre o ël rassism. ==Stat Atual== Malgré la concorensa dël digital, la television a manten un ròl sentral. Le piataforme ëd streaming a eufro pì flessibilità, ma le trasmission an direta (es. neuve, spòrt) a resto motobin seguìe. Le television locaj e comunitarie a dan spassi a le realtà minoritarie. Ij cambiament tecnològich a introdùo ëd sfide com la dipendensa da j'algoritm o la question dij dat personaj ant le Smart TV. La transission vers ël 8K e la realtà virtual a l'é an cors dë studi. ==Arferiment== La television a resta un pont ëd conession antra le generassion e le colture. Soa capacità ëd conté stòrie e informé an temp real a-j garantiss un leu essensial ant la società, combin ch'a deuv evolvse për andé dré a j'aspetativ neuve djë spetador. [[Categorìa:Television]] [[Categorìa:Cultura]] [[Categorìa:Stòria]] [[Categorìa:Società]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] 4uaet1g1s7bc0gp179m1zmkwu84rxwd 887197 887194 2026-04-10T20:55:16Z Dragonòt 19 887197 wikitext text/x-wiki [[Figura:Braun HF 1.jpg|thumb|Televisor Braun HF 1, un model alman dj'agn 1950]] La '''Television''' a l'é un sistema ëd telecomunicassion ch'a përmëtt ëd tramëtte e arsèive d'imàgini an moviment e son a distansa. Nassùa ant la prima mità dël sécol XX, a l'é dventà un dij médium pì amportant për l'anformassion, l'intrateniment, e la condivision cultural an tut ël mond. ==Stòria== Ij prim esperiment ëd television a armonto ai travaj dël sécol XIX, con l'ariv dël disco ëd Nipkow (1884), na técnica mecànica për scanelé d'imagini. Ant j'agn 1920, John Logie Baird e Philo Farnsworth a l'han realisà ij prim sistema ëd trasmission eletrònica. La prima emission pùblica a l'é stàita fàita dël 1927 ant jë [[Stat Unì]], e ant j'agn 1930 vàire pais (Anghiltèra, Germania, [[URSS]]) a l'han ancaminà servissi regolar. La television a color a l'é stàita svilupà ant j'agn 1950, con ël sistema NTSC adotà ant jë Stat Unì dël 1953. Ant j'agn 1960-1970, la television a l'ha vivù soa "época d'òr", con program arnomà com ij telegiornaj, serie dramàtiche, e spetàcoj ëd varietà. L'introdussion dij satélit e dël cav (ant j'agn 1980) a l'ha slargà l'oferta ëd canal e contenù. Ant ël sécol XXI, la television digital terestr (TDT) e ij servissi ëd streaming (Netflix, YouTube) a l'han trasformà l'usagi tradissional. ==Tecnologìa== La television a deuvra ëd signal eletrònich për convertì d'imàgini e son an onde eletromagnétiche, peui arseivùe da n'aparat ch'a-j trasforma torna an figura e audio. Ij prinsipaj sistema a son: * Television analògica: trasmission continuà d'onde, sostituìa dal digital për mej qualità e efissiensa. * Television digital: conversion dij dat an còdes binari (es. DVB-T për la terestr, DVB-S për satélit). * Display: da ij vej tub catòdich (CRT) a jë scherm LCD, LED, e OLED, pì sutij e con resolussion àuta (HD, 4K). Ij servissi modern a comprendo Smart TV (conession a Internet), television a la ciamà (on-demand), e piataforme ëd streaming. ==Significà Cultural== La television a l'ha unificà la cultura ëd massa, smonend ëd program condividù da milion ëd përson-e. A l'ha giutà a formé l'opinion pùblica con ij telegiornaj, ma a l'ha ëdcò critiche për ël sensassionalism o la propaganda. Genere popolar a son: * Drama e serie TV: stòrie ch'as dësrolo an pì episòdi (es. Friends, Game of Thrones). * Reality show: vita real ëd përson-e com Big Brother. * Documentari: aprofondiment sël mond natural o stòria. * Sport: trasmission an direta d'event com ël Mondial ëd Fótbal. La television a l'ha influensà la lenga, la moda, e ij comportament sossiaj, creand d'icòne popolar e discutend ëd problema com l'emancipassion ëd genre o ël rassism. ==Stat Atual== Malgré la concorensa dël digital, la television a manten un ròl sentral. Le piataforme ëd streaming a eufro pì flessibilità, ma le trasmission an direta (es. neuve, spòrt) a resto motobin seguìe. Le television locaj e comunitarie a dan spassi a le realtà minoritarie. Ij cambiament tecnològich a introdùo ëd sfide com la dipendensa da j'algoritm o la question dij dat personaj ant le Smart TV. La transission vers ël 8K e la realtà virtual a l'é an cors dë studi. ==Arferiment== La television a resta un pont ëd conession antra le generassion e le colture. Soa capacità ëd conté stòrie e informé an temp real a-j garantiss un leu essensial ant la società, combin ch'a deuv evolvse për andé dré a j'aspetativ neuve djë spetador. [[Categorìa:Television]] [[Categorìa:Cultura]] [[Categorìa:Stòria]] [[Categorìa:Società]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] 8vqblcus9u198aqlzuj7rgl22lrayy1 0 111462 887184 2026-04-10T15:44:43Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Figura:SilverMorgan.jpg|thumb|Un caval Morgan]] '''Cavaj Morgan''' a l'é na rassa ëd [[caval|cavaj]] da sela originaria djë [[Stat Unì d'América|Stat Unì]], considerà un-a dle pì antiche rasse american-e . A l'é avosà për sò còrp compat, sò caràter enérgich e soa versatilità ant le dissiplin-e equestre . == Stòria == Tuti ij Morgan a derivo da n'ùnich stalon fondador, un caval ciamà '''Figure''', nassù dël 1789 an Massachusetts . Dël 1792 a l...' 887184 wikitext text/x-wiki [[Figura:SilverMorgan.jpg|thumb|Un caval Morgan]] '''Cavaj Morgan''' a l'é na rassa ëd [[caval|cavaj]] da sela originaria djë [[Stat Unì d'América|Stat Unì]], considerà un-a dle pì antiche rasse american-e . A l'é avosà për sò còrp compat, sò caràter enérgich e soa versatilità ant le dissiplin-e equestre . == Stòria == Tuti ij Morgan a derivo da n'ùnich stalon fondador, un caval ciamà '''Figure''', nassù dël 1789 an Massachusetts . Dël 1792 a l'é stàit dàit com pagament d'un débit a '''Justin Morgan''', n'ansëgnant e musicista dël Vermont; da sò nòm a l'ha pijà la rassa . Figure a l'era àut anviron 142 cm al garèt, a l'era motobin resistent e a l'avìa la capacità ëd tramandé soe caraterìstiche a la dissendensa . Ij sò tre fieuj pì amportant a son '''Sherman''', '''Bulrush''' e '''Woodbury''', ch'a l'han përpetuà la rassa . Dël sécol ch'a fa XIX, ij Morgan a j'ero dovrà për le corse al tròt, për tiré le diligense, com cavaj da cavalerìa durant la Guèra civil american-a, e dai minator durant la Corsa a l'òr an California. La rassa a l'ha anfluensà d'àutre rasse american-e com ël Quarter Horse, ël Tennessee Walking Horse e lë [[Standardbred]] . Ël prim registr ëd rassa a l'é stàit publicà dël 1894 dal colonel Joseph Battell, e dël [[1909]] a l'é stàita fondà l'American Morgan Horse Association . Dël 1907, ël Dipartiment dl'Agricoltura djë Stat Unì a l'ha creà n'anlevament për la conservassion dla rassa, peui passà a l'Università dël Vermont . == Caraterìstiche == * '''Autëssa''': antra 145 e 157 cm (14.1-15.2 mans) al garèt . * '''Pèis''': 400-500 kg . * '''Mantèj''': bài, nèir, castan; a esist ëdcò 'd varietà meno comun-e com gris, palomin, e pint . * '''Testa''': espressiva, con profil drit o legerment bombà, e front larga . * '''Còrp''': compat e muscolos, con còl àut e arcà, dòss curt e gropa potent . * '''Caràter''': inteligent, coragios, dòcil, e motobin enérgich . == Ampiegh == Ël Morgan a l'é versàtil e a l'é dovrà an vàire dissiplin-e: dressage, sàut a ostàcoj, complet, endurance, tir dël chèr, e equitassion western . A l'é ël '''mamìfer ufissial''' dël Vermont e 'l '''caval ufissial''' dël Massachusetts . == Anliure == * [[Anlevament]] * [[Caval]] * [[Quarter Horse]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Siense agrìcole]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] bxmpxkd8vvblmnu7p83dtdjpmcmflz3 0 111463 887185 2026-04-10T15:58:56Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Figura:Danpatch1.jpg|thumb|Standardbred (1910)]] '''Standardbred''' a l'é na rassa ëd [[caval|cavaj]] da corsa al trot e al galop (''pace'') originaria djë [[Stat Unì d'América|Stat Unì]]. A l'é un dij cavaj pì lest al mond ant le andadure lateraj . == Stòria == La rassa a l'é dësvlupà a la fin dël sécol ch'a fa XVIII an crosiand dij Pur-sangh Anglèis (''Thoroughbred'') con d'àutre rasse (Narragansett Pacer, Canadian Pacer, Morgan) . ël registr gen...' 887185 wikitext text/x-wiki [[Figura:Danpatch1.jpg|thumb|Standardbred (1910)]] '''Standardbred''' a l'é na rassa ëd [[caval|cavaj]] da corsa al trot e al galop (''pace'') originaria djë [[Stat Unì d'América|Stat Unì]]. A l'é un dij cavaj pì lest al mond ant le andadure lateraj . == Stòria == La rassa a l'é dësvlupà a la fin dël sécol ch'a fa XVIII an crosiand dij Pur-sangh Anglèis (''Thoroughbred'') con d'àutre rasse (Narragansett Pacer, Canadian Pacer, Morgan) . ël registr genealògich a l'é anandià dël 1879 con la fondassion dël '''National Trotting Registry''' (ancheuj United States Trotting Association) . Lë '''Standardbred''' a l'ha pijà sò nòm da lë "standard" (norma) për intré ant ël registr: podèj core un mija (1.609 m) an men che 2 min e 30 second (o vagné na corsa ufissial) . La rassa a l'ha anfluensà d'àutre rasse com l'Orlov Trotter (russ) e 'l French Trotter. == Caraterìstiche == * '''Autëssa''': antra 152 e 165 cm al garèt . * '''Pèis''': 450-550 kg . * '''Mantèj''': bai, nèir, castan, gris (soens a son present ëd bajëtte bianche) . * '''Testa''': longa, con profil drit, e front larga . * '''Còrp''': longh, con còste bin arcà, schin-a curta e gropa muscolosa . * '''Caràter''': tranquil, dòcil, e motobin robust . Na diferensa amportanta rëspet al Pur-sangh Anglèis a l'é ch'a l'ha le '''gambe pì fòrte''' e ij '''sòch pì dur''', adatà a core su piste sabiose sensa fërisse . == Andadure == Jë Standardbred a son selessionà për doe andadure lateraj: * '''Tròt''' (andatura a doi temp: la gamba anterior snistra e la posterior drita a van ansema). * '''Pace''' (andatura a doi temp lateral: le gambe dla midema banda a van ansema, pì lest dël tròt) . Ij cavaj ch'a preferisso ël ''pace'' a son ëd sòlit pì lest d'un trotador, ma a son ëdcò pì sensibij a le virade. Tuti e doi a peulo core an '''sël brìcol''' (''harness racing'') an tirand un carèt ciamà "sulky" . == Ampiegh == Ancheuj jë Standardbred a son dovrà dzortut ant le '''corse al tròt e al galòp''' (''harness racing'') ant jë Stat Unì, Canadà, Australia, Neuva Zelanda, Europa (dzortut Italia, Fransa, Svessia). Dòp la cariera 'd corsa, a son motobin apresià com cavaj da equitassion për la famija (grassie a sò caràter tranquil) e ant le dissiplin-e ëd l'endurance e dël complet. == Anliure == * [[Anlevament]] * [[Caval]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Siense agrìcole]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] 5a1164ikuip7k37vqqr2akymdkcrc7q 0 111464 887186 2026-04-10T17:10:56Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Figura:Applebite-Gentlemen.jpg|thumb|Un pur-sangh]] '''Pur-Sangh''' (o '''Thoroughbred''' an anglèis, o '''Purosangue''' an italian) a l'é na rassa ëd [[caval|cavaj]] da corsa originaria dl'[[Anghiltèra]], avosà për esse la pì lesta dël mond an sla curta e media distansa . A l'é dovrà dzortut ant le corse piate (galop) e ant l'anlevament për mijoré d'àutre rasse . == Stòria == La rassa a l'é dësvlupà an Anghiltèra a l'inissi dël sécol ch'a fa XV...' 887186 wikitext text/x-wiki [[Figura:Applebite-Gentlemen.jpg|thumb|Un pur-sangh]] '''Pur-Sangh''' (o '''Thoroughbred''' an anglèis, o '''Purosangue''' an italian) a l'é na rassa ëd [[caval|cavaj]] da corsa originaria dl'[[Anghiltèra]], avosà për esse la pì lesta dël mond an sla curta e media distansa . A l'é dovrà dzortut ant le corse piate (galop) e ant l'anlevament për mijoré d'àutre rasse . == Stòria == La rassa a l'é dësvlupà an Anghiltèra a l'inissi dël sécol ch'a fa XVII an crosiand le fumele locaj anglèise con tre stalon orientaj (àrab, turch, berber) . Ij tre fondador ëd la rassa a son: * '''Byerley Turk''' (1680) – portà an Anghiltèra dal capitan Byerley . * '''Darley Arabian''' (1704) – catà an Siria e portà an Anghiltèra da Thomas Darley . * '''Godolphin Barb''' (1729) – portà an Anghiltèra dal lord Godolphin . Ël prim registr genealògich (''General Stud Book'') a l'é stàit publicà dël [[1791]] da James Weatherby e a l'é ancor al dì d'ancheuj l'autorità prinsipal për la rassa . Tuti ij Pur-Sangh d'ancheuj a rivo diretament da un ëd costi tre stalon . == Caraterìstiche == * '''Autëssa''': antra 157 e 173 cm al garèt . * '''Pèis''': 450-550 kg . * '''Mantèj''': bai, castan, nèir, gris . A esist ëdcò 'l color "sabin" (macie bianche) . * '''Testa''': fin-a, con profil drit, naris larghe (për pijé pì ossìgen), e euj gròss . * '''Còrp''': longh, con còl àut, schin-a curta, spale inclinà, e gropa muscolosa . * '''Caràter''': enérgich, coragios, sensìbil, e dle vire nervos . * '''Cheur e polmon''': a l'ha un cheur pì gròss e na capassità polmonar superior a j'àutre rasse (për la selession) . == Ampiegh == Ël Pur-Sangh a l'é dovrà dzortut ant le '''corse piat''' (galòp) për giovo e castrà . Ij cavaj pì amportant a van a fé stalon a la fin dla cariera (con tarife che a peulo rivé a senten-e 'd mila 'd euro). Dòp la cariera 'd corsa, a son dovrà për l'equitassion ëd leiser, ël sàut a ostàcoj, e për l'anlevament ëd d'àutre rasse (Quarter Horse, Standardbred, Warmblood) . == Anliure == * [[Anlevament]] * [[Caval]] * [[Standardbred]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Siense agrìcole]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] b8qx7ush4ag5tbwqmjtpxipf9thosa5 0 111465 887187 2026-04-10T17:20:06Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Figura:USMC-120412-M-GL246-003.jpg|thumb|Pony cavalcà da na masnà]] '''Pony''' a l'é n'ansem ëd rasse ëd [[caval|cavaj]] ëd cite dimension, con autëssa al garèt generalment nen superior a 148 cm. A diferensa dij cavaj, ij pony a l'han ëd caraterìstiche morfològiche e fisiològiche particolar: còrp pì robust, còl pì curt, gambe piate, mantèj pì spess, e na resistensa superior a le condission climàtiche e alimentar dificile . == Stòria == Ij pony a...' 887187 wikitext text/x-wiki [[Figura:USMC-120412-M-GL246-003.jpg|thumb|Pony cavalcà da na masnà]] '''Pony''' a l'é n'ansem ëd rasse ëd [[caval|cavaj]] ëd cite dimension, con autëssa al garèt generalment nen superior a 148 cm. A diferensa dij cavaj, ij pony a l'han ëd caraterìstiche morfològiche e fisiològiche particolar: còrp pì robust, còl pì curt, gambe piate, mantèj pì spess, e na resistensa superior a le condission climàtiche e alimentar dificile . == Stòria == Ij pony a son ëd rasse antiche, selessionà për sécoj ant le region setentrionaj e montagnose d'Euròpa e d'Asia . Sò nòm a ven dal fransèis antich ''poulenet'' (polinet), peui ''poney'' . Ant l'[[Età dël bronz]] a j'ero dovrà për tiré ij chèr e për ij trasport. Ant ël sécol ch'a fa XIX, l'industrialisassion a l'ha ridovù l'anlevament dij pony, ma apress a l'é torna dventà popolar për l'equitassion dij cit e për lë spòrt . == Caraterìstiche == Arspet a un caval, un pony a l'ha: * '''Testa pì gròssa''' e profil pì drit . * '''Còrp pì curt''' e pì largh . * '''Gambe pì curte''' ma con ij sòch pì dur . * '''Mantèl pì spess''' (për l'invern) e dle vire criniera . * '''Caràter pì testard''' ma ëdcò pì atent a la sicurëssa . L'autëssa a l'é l'ùnich criteri ufissial: a son pony ij cavaj ch'a mzuro men che 148 cm . Soens a son anlevà an condission estensive e a son bon a trové da mangé ëdcò an teren pòver . == Rasse ëd pony == A esisto dësen-e 'd rasse ëd pony ant ël mond. Le pì famose: * '''Shetland Pony''' (orìgin Scòssia): autëssa 70-107 cm, motobin robust e resistent. * '''Welsh Pony''' (orìgin Gàles): autëssa 110-148 cm, elegant e versàtil. * '''Connemara Pony''' (orìgin Irlanda): autëssa 128-148 cm, bon për sàut e complet. * '''Haflinger''' (orìgin Àustria): autëssa 135-148 cm, mantèl bài con criniera bionda. * '''Hautes Fagnes''' (orìgin Belgi): autëssa 135-148 cm, mantèl nèir o bài scur. * '''Pony dle Landes''' (orìgin Fransa): autëssa 115-135 cm, mantèl bài o gris. == Ampiegh == Ij pony a son dovrà dzortut për: * '''Equitassion dij cit''' (scòle d'equitassion) . * '''Tir dël chèr'' (competission e leiser) . * '''Pony Games''' (gare 'd velocità e destrëssa) . * '''Therapy pony''' (pet-therapy për masnà con disabilità) . * '''Anlevament ëd carn''' (ant ij pais pòver) . == Anliure == * [[Anlevament]] * [[Caval]] * [[Pur-sangh]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Siense agrìcole]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] 3zk4gsya43i3t7d1sdk430jvve0vrtp 0 111466 887189 2026-04-10T19:15:20Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Figura:Тайский_кот_Луламей_Тайская_Легенда,_Чемпион_мира_по_системе_WCF,_окрас_блю_поинт_01_(cropped).jpg|thumb|Un gat siamèis]] '''Gat siamèis''' (''Siamese cat'' an anglèis) a l'é na rassa ëd [[gat]] doméstich originaria dla [[Tailandia]] (an passà ciamà Siam) . A l'é un-a dle rasse pì veje e pì avosà dël mond, arconossùa për sò aspet elegant, ij sò euj bleu a mandorla e sò caràter...' 887189 wikitext text/x-wiki [[Figura:Тайский_кот_Луламей_Тайская_Легенда,_Чемпион_мира_по_системе_WCF,_окрас_блю_поинт_01_(cropped).jpg|thumb|Un gat siamèis]] '''Gat siamèis''' (''Siamese cat'' an anglèis) a l'é na rassa ëd [[gat]] doméstich originaria dla [[Tailandia]] (an passà ciamà Siam) . A l'é un-a dle rasse pì veje e pì avosà dël mond, arconossùa për sò aspet elegant, ij sò euj bleu a mandorla e sò caràter estrovers . == Stòria == La prima documentassion dël gat siamèis as treuva ant ël ''Tamra Maew'' (Lìber dle Poesìe dij Gat), na colession ëd man-scrit tailandèis ch'a armonta al Regn d'Ayutthaya (1351-1767) . Antlora a j'ero gat riservà a la famija real e ai monio . Ij prim siamèis a son rivà an Euròpa dël 1884, quand ël cònsol general britànich a Bangkok, Edward Blencowe Gould, a l'ha portà an Anghiltèra na cobia riprodutiva ciamà ''Pho'' e ''Mia'' . La seure Gould a l'ha mostrà ij gat a la esposission dël Crystal Palace dël 1885, e dël 1901 a l'ha co-fondà ël ''Siamese Cat Club'' . Ant jë Stat Unì, ël prim siamèis documentà a l'é stàit un regal dël rè 'd Siam al president Rutherford B. Hayes dël 1878 . == Caraterìstiche == Ël gat siamèis a l'ha un còrp longh, elegant e muscolos, con gambe fin-e e piòte cite . La testa a l'é a forma 'd cun-i, con ël musèt longh e drit, j'orije gròsse e àute, e j'euj a màndorla ëd un [[bleu]] viv . La coa a l'é longa e a fin-a a ponta . Ël mantel a l'é curt, fin, lusent e tacà al còrp . La colorassion a l'é dël tipo '''pointed''' (o '''colourpoint''') : ël còrp a l'é ciàir (crema o bianch) e le estremità (orije, musèt, piòte, coa) a son pi scur . Sòn a ven da na mutassion genética ch'a rend la melanin-a sensìbil a la temperadura: le part pì frèide dël còrp a dvento pi scur . Ij gatin a nasso bianch e a dësvlupo ij color con la chërsùa . Le varietà 'd colorassion pì comun-e a son: ''Seal point'' (march brun scur), ''Blue point'' (gris bleu), ''Chocolate point'' (march brun doss), e ''Lilac point'' (gris rosà) . == Varietà: modern e tradissional == A esisto doi tipo prinsipaj: * '''Siamèis modern''': a l'é la version pì stilà, con còrp motobin longh e sech, testa triangolar e orije enorm. A l'é la varietà pì comun ant j'esposission . * '''Siamèis tradissional''' (o ''Thai''): a l'ha forme pì ariondà, còrp pì robust, testa rionda e orije pì cite . A l'é pì avzin a l'original stòrich . == Caràter == Ël gat siamèis a l'é avosà për esse '''estrovers, vocal e motobin atacà ai sò padron''' . A l'é anteligent, curios e a ampara a fé dij truch e a marcé al guinzaj. A l'ha na vos fòrta e a "ciacòta" soens për comuniché . A l'ha da manca 'd companìa e a peul patì l'ansia da separassion se lassà sol tròp temp . A l'é ëdcò un brav sautador e a-j pias esse an post àut . == Salute == La speransa ëd vita a l'é generalment antra 8 e 15 agn . Le maladìe pi comùn ant la rassa a son: l'atrofia progressiva dla rétina, le maladìe da depòsit lisosomal (mucopolisacaridosi, gangliosidosi), l'asma felin-a, e ij linfoma . A l'é 'dcò comun lë '''strabism''' (euj birichin), ch'a l'é stàit selessionà për sécoj ma a l'é considerà un difèt ant jë standard modern . == Anliure == * [[Gat]] * [[Rassa]] * [[Tailandia]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Siense agrìcole]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] a8j9fam9u4oivy6poy258wiy1wsneeb 0 111467 887190 2026-04-10T19:27:39Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Figura:Rumpy_Riser_Manx_Kitten.jpg|thumb|Un Manx Rumpy-riser]] '''Gat Manx''' (''Manx cat'' an anglèis) a l'é na rassa ëd [[gat]] doméstich originaria dl'[[Ìsola ëd Man]] (ant ël Mar d'Irlanda), avosà për esse '''sensa coa''' o avèj na coa motobin curta . La mancansa dla coa a l'é l'arzultà 'd na mutassion genética natural ch'a l'é fërmasse ant l'isolà popolassion felin-a dl'ìsola . == Stòria == Ël gat Manx a l'é un dle rasse pì veje dël mond....' 887190 wikitext text/x-wiki [[Figura:Rumpy_Riser_Manx_Kitten.jpg|thumb|Un Manx Rumpy-riser]] '''Gat Manx''' (''Manx cat'' an anglèis) a l'é na rassa ëd [[gat]] doméstich originaria dl'[[Ìsola ëd Man]] (ant ël Mar d'Irlanda), avosà për esse '''sensa coa''' o avèj na coa motobin curta . La mancansa dla coa a l'é l'arzultà 'd na mutassion genética natural ch'a l'é fërmasse ant l'isolà popolassion felin-a dl'ìsola . == Stòria == Ël gat Manx a l'é un dle rasse pì veje dël mond. A l'é documentà da sécoj an sl'Ìsola ëd Man, e na legenda a dis che a sarìa rivà da le nav dla Armada Spagneula ch'a son naufragà dël 1588 . D'àutre legende a diso che la coa a l'é stàita tajà da ij soldà irlandèis për decoré sò casch, o che Noè a l'avrìa sarà la pòrta dl'arca an sù soa coa . Ij prim gat Manx a son ëstàit mostrà a le esposission felin-e an Anghiltèra a la fin dël sécol ch'a fa XIX, e dël [[1901]] a l'é stàita fondà la ''Manx Cat Club'' . La rassa a l'é stàita arconossùa ant jë Stat Unì dël 1920 . == Caraterìstiche == Ël gat Manx a l'ha un còrp '''robust e riondà''', con le gambe daré pì longhe che le gambe dnans (a smija un pò a un cunij) . A l'ha la testa rionda, j'orije àute e anclinà, j'euj gròss e riond (dël color ch'a corispond al mantel) . Ël mantel a l'é curt e dobi (con un sota-pel spess), për arziste al clima d'ìsola . La caraterìstica pì evidenta a l'é l'assensa o la ridussion dla coa. La rassa a presenta quatr varietà: * '''Rumpy''': sensa coa (na cavità an sò post) . * '''Rumpy-riser''': në sbòss ëd coa (1-2 vèrtebre) . * '''Stumpy''': coa curta (3-6 vèrtebre) . * '''Longy''': coa normal o quasi normal (dovrà për l'anlevament për evité ij problema genétich) . Ël pèis a varia antra 3 e 5 kg për la fumela, e 4 e 6 kg për ël mas-cc . == Genética == La mancansa dla coa a l'é determinà da un gene autosòmich '''dominant''' (M) . L'acòbiament ëd doi gat Manx a peul porté a n'omozigòsi (M/M) ch'a l'é '''letala''' për l'embrion, con conseguent abòrt o nàssita 'd gatin ch'a meuiro prest . Për sòn, a venta mai cobié doi Manx ansema; as deuv cobié un Manx (M/m) con un gat da coa normal (m/m) . La mutassion a l'ha ëdcò d'àutri efet an sël dësvlup dle vèrtebre sacraj e dij tessù neurològich . Sòn a peul causé la '''Sindrome ëd Manx''' (o ''Manxness''), na malformassion dël midol spinal ch'a peul porté a paràlisi, incontinensa, e dificoltà 'd digestion . == Caràter == Ël gat Manx a l'é '''socièivol, fedel e tacà ai sò padron''' . A l'é anteligent e a l'ha na vos pì bassa dël normal . A l'é conossù për esse un brav sautador (grassie a soe gambe daré longhe) e për cissé giari e rat . Dle vire a l'é descrivù com "bastian contrari" (a l'ha caràter ëd can, ch'a pòrta via j'oget e a sà duverté le pòrte) . == Salute == La speransa ëd vita a l'é generalment antra 9 e 13 agn . Le maladìe pi comùn a son la Sindrome ëd Manx (neurològica) e l'artrite (për la conformassion dle gambe) . A son ëdcò predisponù a la ''keratoconjunctivitis sicca'' (euj sech) e a le maladìe da deposit lisosomal . A venta evité l'anlevament ëd doi Manx ansema për evité la forma letala . == Anliure == * [[Gat]] * [[Gat siamèis]] * [[Rassa]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Siense agrìcole]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] 3sqowxbfkuu9a50c5d26lg2u21t7niy 0 111468 887192 2026-04-10T20:28:48Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Figura:Brahman_(EMAPA)_110307_REFON_2.jpg|thumb|Un tòr Brahman]] '''Bocin Brahman''' (''Brahman cattle'' an anglèis) a l'é na rassa ëd bocin (''Bos indicus'') originaria djë [[Stat Unì d'América|Stat Unì]], dësvlupà da 'd bestie importà da l'[[India]] . A l'é arconossùa për soa resistensa al calor, a le maladìe e a j'[[inset]], e a l'é dovrà dzortut ant ij pais tropicaj e subtropicaj për la produssion ëd [[carn]] . == Stòria == La rassa Brahman...' 887192 wikitext text/x-wiki [[Figura:Brahman_(EMAPA)_110307_REFON_2.jpg|thumb|Un tòr Brahman]] '''Bocin Brahman''' (''Brahman cattle'' an anglèis) a l'é na rassa ëd bocin (''Bos indicus'') originaria djë [[Stat Unì d'América|Stat Unì]], dësvlupà da 'd bestie importà da l'[[India]] . A l'é arconossùa për soa resistensa al calor, a le maladìe e a j'[[inset]], e a l'é dovrà dzortut ant ij pais tropicaj e subtropicaj për la produssion ëd [[carn]] . == Stòria == La rassa Brahman a l'é stàita creà ant jë Stat Unì a la fin dël sécol ch'a fa XIX an crosiand quatr rasse ''Bos indicus'' da l'India: '''Guzerat''' (Gujarat), '''Nellore''' (Nelore), '''Gir''' e '''Krishna Valley''' . Ël prim bovin indian a l'é stàit importà dël 1849 an [[Carolin-a dël Sud]] dal dottor James Bolton Davis , ma l'anlevament sistemàtich a l'é ancaminà dël 1885 an [[Texas]] . Dël 1924 a l'é stàita fondà l'American Brahman Breeders Association (ABBA), e ël nòm "Brahman" a l'é stàit sernù da J.W. Sartwelle . La rassa a l'é stàita esportà an pì che 60 pais, an tra cui [[Australia]], [[Brasil]], [[Colombia]] e [[Sudàfrica]] . == Caraterìstiche == Ël Brahman a l'ha 'd caraterìstiche fìsiche motobin marcà: * '''Gheuba''': na gheuba muscolosa e adiposa an sle spale, ch'a serv com arzerva d'energìa e për dissipé ël calor . * '''Orije pèndule''': longhe e larghe . * '''Pèil''': curt, lusent e ëd sòlit gris ciàir, ma a esist ëdcò ross, nèir e bianch . La pel a l'é pigmentà ëd nèir (për protege dai ragg solar) . * '''Pèis''': ij tòr a peulo rivé a 800-1.000 kg, le vache a 450-635 kg . Ij vitej a nasso cit (20-29 kg) ma a chërso lest . * '''Còrn''': a chërso an sù andré, dle vire a son moch (sensa còrn) . == Adatament == Ël Brahman a l'é famos për soa '''toleransa al calor''': a peul soporté temperadure fin-a a 40°C sensa patì, antramentre che le rasse europee a comenso a sofrì dzora dij 21°C . Sòn a l'é possìbil grassie a: * La pel nèira ch'a blòca ij ragg UV . * La pel lassa ch'a aumenta la surfassa për la dissipassion dël calor . * Le giàndole sudorìpaire pì numerose e ative . * La produssion ëd pòch calor intern . A l'é ëdcò resistent ai parassita (zëcche, mosche) e a le maladìe tìpiche dle zòne càude . == Ampiegh == Ël Brahman a l'é dovrà dzortut për la '''produssion ëd carn''' ant ij pais tropicaj. Soa carn a l'ha men grassa rispet a d'àutre rasse, ma a l'é pòch tendra; për sòn as crosia soens con rasse europee (Angus, [[Hereford]], Charolais) për oten-e d'ìbrid com ël '''Brangus''' (Brahman × Angus) , ël '''Braford''' (Brahman × Hereford) , e ël '''Charbray''' (Brahman × Charolais) . A l'é ëdcò dovrà për la produssion ëd làit ant ij sistema a dobi fin (carn e làit) . == Caràter == Ël Brahman a l'é n'animal '''anteligent, curios e tìmid''' . A l'ha da manca d'un tratament doss e afetuos; se tratà bin a dventa dòssil . A l'ha bon istint matern e a produv bon làit ëdcò an condission difìcij . A l'é un dij pòchi bovin ch'a ''suda'' (transpira) për rinfreschesse . == Anliure == * [[Anlevament]] * [[Bestiam]] * [[Rassa]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Siense agrìcole]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] r3yz50b1l7bgkpbc8mqnq49u5a1sbnp 0 111469 887195 2026-04-10T20:39:25Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Figura:Hereford_cattle_in_Quebec_(cropped).jpg|thumb|La rassa Hereford a l'é abituà al frèid]] '''Bocin Hereford''' (''Hereford cattle'' an anglèis) a l'é na rassa ëd bocin da carn (''Bos taurus'') originaria dl'[[Anghiltèra]], precisaman dël Herefordshire . A l'é un-a dle rasse pì spantià dël mond, avosà për soa produssion ëd carn ëd qualità e për sò caràter tranquil. == Stòria == La rassa Hereford a l'é stàita dësvlupà ant la region dl'He...' 887195 wikitext text/x-wiki [[Figura:Hereford_cattle_in_Quebec_(cropped).jpg|thumb|La rassa Hereford a l'é abituà al frèid]] '''Bocin Hereford''' (''Hereford cattle'' an anglèis) a l'é na rassa ëd bocin da carn (''Bos taurus'') originaria dl'[[Anghiltèra]], precisaman dël Herefordshire . A l'é un-a dle rasse pì spantià dël mond, avosà për soa produssion ëd carn ëd qualità e për sò caràter tranquil. == Stòria == La rassa Hereford a l'é stàita dësvlupà ant la region dl'Herefordshire (West Midlands) a la fin dël sécol ch'a fa XVIII, ancrosiand le bestie locaj con d'àutre rasse com ël Bocin Galloway . Ël pionié dl'anlevament a l'é stàit '''Benjamin Tomkins''' (1704-1792), ch'a l'ha selessionà ij prim esemplar con ël mantel ross e la facia bianca (soa euvra pì famosa a l'é stàita 'l tòr ''Silver'' dël 1770) . Sò fieul e sò novod a l'han continuà la selession . Dël 1846 a l'é stàita fondà la '''Hereford Herd Book Society''' (prima herd book dël mond për na rassa da carn) . La rassa a l'é stàita esportà an tut ël mond a parte dal 1817 (prim ant jë Stat Unì, peui an [[Australia]], América dël Sud, [[Àfrica]], e [[Russia]]) . == Caraterìstiche == Ël bocin Hereford a l'ha 'd caraterìstiche fìsiche motobin arconossìbij: * '''Mantèl''': color ross (dla tonalità dal ross viv al ross scur), con la facia, la cresta, ël barabà (la part sota la pansa) e le estremità dle gambe bianche . * '''Còrn''': a chërso an sù e an fòra, peui as piego an bass (a l'é dventà 'd mòda l'eliminassion dij còrn an selessionand dij tòr "polled") . * '''Còrp''': longh, largh e profond, con na bon-a muscolatura . La pansa a l'é gròssa . * '''Pèis''': ij tòr a peulo rivé a 900-1.200 kg, le vache a 550-800 kg . Ij vitej a nasso con 30-45 kg . == Temperadura == Ël Hereford a l'é un bocin '''doss, tranquil, e dòcil''' . A l'é fàcil da gestì, a l'ha bon istint matern e a produv motobin làit për ij vitej . A l'é adatà a j'ambient temperà, ma a patiss ël càud e a l'ha da manca d'ombra . == Produssion == La rassa Hereford a l'é la pì amportant për la '''produssion ëd carn''' ant ij pais temperà. La carn a l'é ben marmorizà (grass anfrà ant le fibre muscolar), dossa, e a l'é vendùa sota le marche "Hereford Beef" . La rassa a l'é ëdcò dovrà për l'anlevament ëd bestie da esposission (show) . == Varietà == A esisto doe varietà prinsipaj: * '''Hereford cornù''': la varietà original, con còrn longh. * '''Polled Hereford''': sensa còrn, selessionà a parte dal 1890 ant jë Stat Unì . Ancheuj a l'é la varietà pì comun ant l'anlevament modern . == Anliure == * [[Anlevament]] * [[Bestiam]] * [[Rassa]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Siense agrìcole]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] k1z6hiapudjdkedblcpslejzu282c26 0 111470 887196 2026-04-10T20:53:04Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Figura:Highland_cattle_Secëda_Gherdëina.jpg|thumb|Bestiam Highland an Val Garden-a]] '''Bocin ëd montagna''' (''Highland cattle'' an anglèis, ëdcò ciamà ''bocin scossèis ëd montagna'') a l'é na rassa ëd bocin (''Bos taurus'') originaria dle Montagne ëd l'Aut-pian (Highlands) dla [[Scòssia]] . A l'é un-a dle rasse pì antiche e pì resistente dël mond, avosà për sò mantel longh e spess e për soa adatabilità ai clima frèid e ai teren pòver . ==...' 887196 wikitext text/x-wiki [[Figura:Highland_cattle_Secëda_Gherdëina.jpg|thumb|Bestiam Highland an Val Garden-a]] '''Bocin ëd montagna''' (''Highland cattle'' an anglèis, ëdcò ciamà ''bocin scossèis ëd montagna'') a l'é na rassa ëd bocin (''Bos taurus'') originaria dle Montagne ëd l'Aut-pian (Highlands) dla [[Scòssia]] . A l'é un-a dle rasse pì antiche e pì resistente dël mond, avosà për sò mantel longh e spess e për soa adatabilità ai clima frèid e ai teren pòver . == Stòria == La rassa a l'é documentà an Scòssia dal sécol ch'a fa XII . A l'é stàita selessionà për sécoj ant le condission difìcile dle montagne scossèise, andoa a l'ha dësvlupà soa resistensa al frèid e a la malnutrission . La prima herd book a l'é stàita publicà dël 1885, e dël 1954 a l'é stàita fondà la Highland Cattle Society . La rassa a l'é stàita esportà an [[Australia]], América dël Nòrd, [[Euròpa]] e [[Argentin-a]] . == Caraterìstiche == Ël bocin ëd montagna a l'ha 'd caraterìstiche fìsiche motobin marcà: * '''Mantel longh''': a l'ha doi mantel: un pèil intern curt e spess (sota-peil), e un pèil estern longh (fin a 30 cm) e filandos ch'a lo protegg da la pieuva e da la fiòca . * '''Color dij mantèj''': a esist an ross, nèir, bion (blond), gris (''dun''), e bianch . * '''Còrn longh''': a l'ha 'd còrn longh ch'a chërso an fòra e peui an sù; ant ij tòr a son pì gròss e a fin-a a ponta . * '''Frangia (''bangs'')''': na s-ciassa frangia an sla front ch'a lo protegg da le mosche e dal frèid . * '''Còrp''': curt e robust, con gambe curte . * '''Pèis''': ij tòr a peulo rivé a 800 kg, le vache a 450-550 kg . Ij vitej a nasso con 25-35 kg . == Adatament == Ël bocin ëd montagna a l'é famos për soa '''resistensa al frèid''' (a peul soporté temperadure fin-a a -30°C) e a la malnutrission (a viv ëd pasture pòvre) . A l'ha un metabolism lent e a acùmula grass sota la pel . A patiss ël càud, për sòn a l'ha da manca d'ombra e d'eva . A l'é ëdcò resistent a vàire maladìe (mastite, pododermatite) e a l'ha na longa vita produtiva (fin a 15 agn) . == Ampiegh == La rassa a l'é dovrà dzortut për la '''produssion ëd carn''' ant ij teren marginaj e an montagna . La carn a l'é maira, savorìa, e a l'é vendùa sota le marche "Highland Beef" . A l'é ëdcò dovrà për la gestion dle pasture e për l'anlevament estensiv . Dle vire a l'é dovrà 'dcò për la produssion ëd làit (për formagg) . == Varietà == A esisto doe varietà prinsipaj: * '''Highland scossèis''': la varietà original, con mantel pì longh e còrn pì largh. * '''Highland biond''': na varietà con mantel biond (blond) e còrn pì curt, selessionà an [[Australia]] . == Caràter == Ël bocin ëd montagna a l'é '''doss, tranquil e dòcil''' . A l'é anteligent e a l'ha un fòrt istint gregari (a stà an strop) . A l'é motobin protetor dij sò vitej (le vache a peulo esse agressive se provocà) . == Anliure == * [[Anlevament]] * [[Bestiam]] * [[Rassa]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Siense agrìcole]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] imib0h0mimekg7f1wnsh1xif7blgkam