Wikipedia pmswiki https://pms.wikipedia.org/wiki/Intrada MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Media Special Discussion Utent Ciaciarade Wikipedia Discussion ant sla Wikipedia Figura Discussion dla figura MediaWiki Discussion dla MediaWiki Stamp Discussion dlë stamp Agiut Discussion ant sl'agiut Categorìa Discussion ant sla categorìa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 5899 887217 876467 2026-04-12T12:01:17Z InternetArchiveBot 23399 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 887217 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:La Ruata.JPG|miniatura|sinistra]] [[Figura:Pramollo-Stemma.png|right|140px]] '''Pramòl''' (''Pramollo'' an [[italian]], ''Pramol'' an [[lenga ossitan-a|ossitan]]) a l’é un comun ëd 248 abitant <ref>Sorgiss: [[ISTAT]] - Bilansi demogràfich al 28/02/2009 [https://web.archive.org/web/20100120110924/http://www.demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html].</ref> dla [[provincia ëd Turin]]. == Aministrassion == Ël sìndich a l'é Andrea Garrone (da l' 8/06/2009). == Anliure esterne == * [https://web.archive.org/web/20100118132743/http://www.comune.pramollo.to.it/ Sit istitussional] ==Arferiment== {{listadlereferense}} {{Fin}} [[Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin]] ous3aby06fag0byrhmy20idhwucvw71 0 7267 887221 726596 2026-04-12T18:46:41Z Dragonòt 19 887221 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} == Pais an dova a l'é parlà == La '''lenga urdu''' (o '''urdù''') a fa part dle [[lenghe indoarian-e]] e a l'é parlà dzortut an [[Pakistan]] (andoa a l'é lenga ufissial ansema a l'[[lenga anglèisa|anglèis]]) e an [[India]] (andoa a l'é un-a dle 22 lenghe ufissiaj). A l'é la lenga 'd [[Pakistan]] e a l'é motobin davzin-a a l'[[lenga hindi|hindi]], con la qual a forma un diasistema ciamà '''hindustan'''. A l'é parlà da pì che 70 milion ëd person-e com lenga mare e da 100 milion com sconda lenga. == Stòria == L'urdu a l'é nassùa da l'ancontr antra le lenghe locaj indian-e (apabhramsa) e l'[[lenga aràbica|aràb]] e 'l [[lenga persian-a|persian]] portà dai conquistador mussulman. A l'ha ancaminà a dësvlupesse ant le cort dl'[[Imperi Moghul]] (sécoj XVI-XIX) com lenga dla poesìa e dl'aministrassion. A l'é stàita standardisà ant ël sécol ch'a fa XIX, dzortut al Fort William College ëd Calcutta. Dòp la Partission dl'India dël 1947, l'urdu a l'é dventà la lenga nassional dël Pakistan (malgré che la pì part dla popolassion a parlèissa pangiàb, pashton o sindhi). An India, a l'é restà un-a dle lenghe ufissiaj, dzortut ant jë stat d'[[Uttar Pradesh]], dël [[Bihar]], dël [[Telangana]] e dël [[Jammu e Kashmir]]. == Alfabet == L'urdu a së scriv con na version modificà dl'[[alfabet àrab]], ciamà ''nastaʿlīq'', ch'a l'é scrivù da drita a snistra. A comprend 39 litre e 11 sìmboj për le vocaj. A diferensa dl'àrab, l'urdu a l'ha litre për ij son "p", "tch", "dj", "g" e "ng". L'hindi, al contrari, a së scriv con l'[[alfabet devanagari]]. == Diferense antra urdu e hindi == Malgré ch'a sio reciprocament comprensìbij ant la parlà, urdu e hindi a diferisso për: * '''Scritura''': urdu an nastaʿlīq, hindi an devanagari. * '''Lèssich''': urdu a l'ha pi 'd préstit da l'àrab e dal persian (60% dël lèssich), l'hindi a l'ha pi 'd préstit dal [[sanscrit]]. * '''Registr''': l'urdu literari a l'é pì formulà e a deuvra 'd costrussion persian-e; l'hindi literari a deuvra 'd costrussion sànscrite. == Geografìa == L'urdu a l'é parlà dzortut an Pakistan (8% com lenga mare, ma la pì part dla popolassion a lo capiss) e an India (anviron 5% dla popolassion, dzortut ant le zòne a majoransa musulman-a). A-i son ëdcò 'd comunità 'd parlant ant l'[[Afghanistan]], ant ël [[Bangladesh]], ant j'[[Emirà Àrab Unì]], ant l'[[Arabia Saudita]], ant jë [[Stat Unì]] e ant ël [[Regn Unì]]. == Literatura == L'urdu a l'ha na rica tradission poética, dzortut con le forme dël '''ghazal''' (poesìa d'amor) e dla '''nazm''' (poesìa narrativa). Ij pì grand poeta a son: * Mirza Ghalib (1797-1869) * Muhammad Iqbal (1877-1938) * Faiz Ahmed Faiz (1911-1984) * Mir Taqi Mir (1723-1810) Ant la prosa, ij pì important scritor a son: * Saadat Hasan Manto (1912-1955) * Ismat Chughtai (1915-1991) * Qurratulain Hyder (1927-2007) == Classìfica == Në schema ëd classìficassion ëd l<nowiki>'</nowiki>'''Urdu''' a peul esse: * [[lenghe indoeuropenghe]] ** lenghe indoarian-e *** lenghe indoarian-e sentraj **** lenghe hindi ossidentaj ***** '''lenga urdu''' == Còdes ISO == * Còdes ISO 639-1: '''UR''' * Còdes ISO 639-2: '''URD''' == Anliure == * [[Lenga hindi]] * [[Pakistan]] == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=urd {{Fin}} [[Categorìa:Lenghe hindi ossidentaj|urdu]] [[Categorìa:Lenghe dl'India|urdu]] [[Categorìa:Lenghe dël Pakistan|urdu]] d2vwloxwfags605fcsk6hly0b3vmm8b 887225 887221 2026-04-12T20:57:53Z Dragonòt 19 887225 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Urdu_official-language_areas.png|thumb|An arancion anté l'urdu a l'é ufissial]] == Pais an dova a l'é parlà == La '''lenga urdu''' (o '''urdù''') a fa part dle [[lenghe indoarian-e]] e a l'é parlà dzortut an [[Pakistan]] (andoa a l'é lenga ufissial ansema a l'[[lenga anglèisa|anglèis]]) e an [[India]] (andoa a l'é un-a dle 22 lenghe ufissiaj). A l'é la lenga 'd [[Pakistan]] e a l'é motobin davzin-a a l'[[lenga hindi|hindi]], con la qual a forma un diasistema ciamà '''hindustan'''. A l'é parlà da pì che 70 milion ëd person-e com lenga mare e da 100 milion com sconda lenga. == Stòria == L'urdu a l'é nassùa da l'ancontr antra le lenghe locaj indian-e (apabhramsa) e l'[[lenga aràbica|aràb]] e 'l [[lenga persian-a|persian]] portà dai conquistador mussulman. A l'ha ancaminà a dësvlupesse ant le cort dl'[[Imperi Moghul]] (sécoj XVI-XIX) com lenga dla poesìa e dl'aministrassion. A l'é stàita standardisà ant ël sécol ch'a fa XIX, dzortut al Fort William College ëd Calcutta. Dòp la Partission dl'India dël 1947, l'urdu a l'é dventà la lenga nassional dël Pakistan (malgré che la pì part dla popolassion a parlèissa pangiàb, pashton o sindhi). An India, a l'é restà un-a dle lenghe ufissiaj, dzortut ant jë stat d'[[Uttar Pradesh]], dël [[Bihar]], dël [[Telangana]] e dël [[Jammu e Kashmir]]. == Alfabet == L'urdu a së scriv con na version modificà dl'[[alfabet àrab]], ciamà ''nastaʿlīq'', ch'a l'é scrivù da drita a snistra. A comprend 39 litre e 11 sìmboj për le vocaj. A diferensa dl'àrab, l'urdu a l'ha litre për ij son "p", "tch", "dj", "g" e "ng". L'hindi, al contrari, a së scriv con l'[[alfabet devanagari]]. == Diferense antra urdu e hindi == Malgré ch'a sio reciprocament comprensìbij ant la parlà, urdu e hindi a diferisso për: * '''Scritura''': urdu an nastaʿlīq, hindi an devanagari. * '''Lèssich''': urdu a l'ha pi 'd préstit da l'àrab e dal persian (60% dël lèssich), l'hindi a l'ha pi 'd préstit dal [[sanscrit]]. * '''Registr''': l'urdu literari a l'é pì formulà e a deuvra 'd costrussion persian-e; l'hindi literari a deuvra 'd costrussion sànscrite. == Geografìa == L'urdu a l'é parlà dzortut an Pakistan (8% com lenga mare, ma la pì part dla popolassion a lo capiss) e an India (anviron 5% dla popolassion, dzortut ant le zòne a majoransa musulman-a). A-i son ëdcò 'd comunità 'd parlant ant l'[[Afghanistan]], ant ël [[Bangladesh]], ant j'[[Emirà Àrab Unì]], ant l'[[Arabia Saudita]], ant jë [[Stat Unì]] e ant ël [[Regn Unì]]. == Literatura == L'urdu a l'ha na rica tradission poética, dzortut con le forme dël '''ghazal''' (poesìa d'amor) e dla '''nazm''' (poesìa narrativa). Ij pì grand poeta a son: * Mirza Ghalib (1797-1869) * Muhammad Iqbal (1877-1938) * Faiz Ahmed Faiz (1911-1984) * Mir Taqi Mir (1723-1810) Ant la prosa, ij pì important scritor a son: * Saadat Hasan Manto (1912-1955) * Ismat Chughtai (1915-1991) * Qurratulain Hyder (1927-2007) == Classìfica == Në schema ëd classìficassion ëd l<nowiki>'</nowiki>'''Urdu''' a peul esse: * [[lenghe indoeuropenghe]] ** lenghe indoarian-e *** lenghe indoarian-e sentraj **** lenghe hindi ossidentaj ***** '''lenga urdu''' == Còdes ISO == * Còdes ISO 639-1: '''UR''' * Còdes ISO 639-2: '''URD''' == Anliure == * [[Lenga hindi]] * [[Pakistan]] == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=urd {{Fin}} [[Categorìa:Lenghe hindi ossidentaj|urdu]] [[Categorìa:Lenghe dl'India|urdu]] [[Categorìa:Lenghe dël Pakistan|urdu]] cqfjwhs98j5pjbd8cd9rj24xxjnov6l 0 18872 887220 865965 2026-04-12T14:32:22Z CommonsDelinker 115 Replacing Tanaro01.jpg with [[File:Tanaro_ad_Alessandria,_Piemonte.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]]). 887220 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} __TOC__ [[Figura:IMG 6695 - Milano - Anfora nel cortile di Palazzo Stampa di Soncino - Foto Giovanni Dall'Orto - 8-Mar-2007.jpg|thumb|right|250px|Ànfora roman-a conservà a Milan. Për vàire sécoj ël vin a l'é mantnusse e spedisse andrinta a dj'ànfore parej.]] Antra 'l 134 aGC e 'l 125 aGC ël teritòri astësan a passa sota ij [[siviltà roman-a|roman]], sò abitant [[ligurin]] a ven-o scrivù ant la [[Tribù Pòlia]] e a ven anglobà ant la [[IX Regio Augustea|IX Regio]], la ''Liguria''. Ëd la fondassion dla colònia as sa nen vàire, ma sò nòm sota ij roman a l'é '''''Hasta'''''. [[Ast]] an época roman-a a l'é nominà ant jë scrit ëd [[Toloméo]], [[Plinio]] e [[Claudian]], ma gnun ëd lor an ësmon ëd detaj ansima a la sità. As sa nen vàire dl'evolussion dla sità sota a la [[darié|dariera]] [[repùblica (antica Roma)|repùblica]] e sota l'[[Imperi Roman|imperi]]. J'[[epìgrafe]] ch'a son restane an lasso nen capì che livel d'arconossiment ch'a l'avèissa Ast, dzortut përchè viaman ch'a-i passava ël temp le veje distinsion normative republican-e a drocavo, e rivà a [[Teodòsio]] an pràtica tut lòn ch'a l'avìa na soa aministrassion a l'èra vnùit a portesse coma ''municipium'' bele che quand ël tìtol ëd ''municipium'' a 'l l'avìa nen. ''Hasta'' a-j da dapress al destin ëd soa region. Con j'arforme ëd [[Dioclessian]], antra 'l 290 dGC e 'l 300 dGC, la ''Liguria'' a ven ciapà andrinta a la ''diòcesi italissian-a'', peui, dël 297 a-i riva l'arforma dij confin, e la ''Liguria'' a la ven tacà ansema a l'Emilia a fé la ''Italia regionis citra Padum'' ("region dl'Italia dadsà da Pò"). Dël [[IV sécol dGC|IV sécol]] le provinse dla diòcesi a son viaman chërsùe, e la ''Liguria'' a taca torna a aministresse daspërchila. ==Ël teritòri== [[Figura:Tabula_Peutinger_by_Scheyb_-_Sheet_2.jpg|thumb|right|250px|La ''Tàola Pevtingerian-a'' a l'é na còpia medioeval ëd na carta stradal roman-a ch'a l'é rivà fin al dì d'ancheuj. Se a-i bat un colp ansima col rat për deurbla e peui a varda sota a la man drita as ës-ciàira la stra che për Àich e Alba a men-a an Ast. A l'é dzortut belfé trové Àich (marcà con na ca rossa e giàona) pen-a dzora a lòn ch'a smija na gròssa dòira, ma an efet a l'é ël Mar Mediteran, com a lo dissegnavo ij geògrafo roman.]] Ël teritòri dël [[municipium (antica Roma)|municipium]] d'Ast as chërd ch'a restèissa ciapà antra coj d'àutri munissipi roman: *a ossident, [[Cher|Karreo]] (Cher) e [[Polèns (frassion ëd Bra)|Pollentia]] (Polèns, a Bra), **con Cher ij confin a dovrìo esse mantnusse fin al [[medioev]], coma confin antra [[Arcidiòcesi ëd Turin|Diòcesi ëd Turin]] e [[Diòcesi d'Ast|Diòcesi d'Ast]], ën restand-je [[Isolabela]] e [[Vilaneuva d'Ast|Vilaneuva]] aj cherèis, con ël confin ch'a tajava an doj [[San Pàul Subrì]] (dont doj borgh, d'àutra part, a son unisse mach motobin pì tard) e da lì as virava anvers a ''Industria'' (Montèu). *a setentrion [[Montèu|Industria]] (Montèu) e [[Trugia|Vardagate]] (Trugia), **a ''Industria'' a-j restavo [[Gran-a]], [[Calian]], [[Alfian]], [[La Vila dj'Ati]] e [[Montij]]. *a orient [[Ra Vila (frassion ëd Lissandria)|Forum Fulvii]] (Ra Vila, a Lissandria) e miraco [[Valensa|Valentia]] (Valensa), **anvers a ''Forum Fulvii'' a restavo d'Ast [[j'Ovij]], [[Flissan]] e [[Quargnent]] *a meridion a-i era un chèich cit borgh ò vila (''pagum attributum'') ëd [[Pavìa|Ticinum]] (Pavìa), e dadlà dë sta lenga ëd tera pavèisa a dovìo ess-ie ij munissipi d'[[Alba|Alba Pompea]] (Alba) e d'[[Àich|Aquae Statiellae]] (Àich). **la tera ëd ''Ticinum'' a l'é belfé ch'a fussa cola ëd [[Costiòle d'Ast|Costiòle]], [[Ajan]] e [[Mombërsèj]] ==Comunicassion== [[Figura:Via Appia Antica Rome 2006.jpg|thumb|right|250px|Un tòch ëd l'Apia Antica a Roma. Le stra roman-e dl'astësan a dovìo smijeje a costa.]] A la rèis dël gran boneur d<nowiki>'</nowiki>''Hasta'' e peui d'Ast medioeval a-i é dzortut soa posission stratégica ant la rej dle stra ëd comersi. Sò tracià as peulo anco' capisse da 'nt ij topònim ch'a l'han lassà. ===La via Fulvia=== La stra roman-a pì amportanta ch'a passava për Ast a l'era la '''Via Fulvia''' (dont a vnisìa ëdcò ël nòm ëd ''Forum Fulvii'', "ël mërcà ëd Fulvio"). A la mnava a ''Pollentia'' da [[Torton-a|Dertona]], ën passand për Ast. Coma topònim a l'ha lassane: *[[Quart d'Ast|Quart]] (''ad quartum lapidem'', visadì "a la quarta pera miliar"), *[[Castel d'Anon|Anon]] (''ad nonum'', "a la pera miliar ch'a fa neuv"), *[[Quatòrdi]] (''ad quartum decimum'', "a la pera miliar ch'a fa quatòrdes"). ===Àutre stra=== [[Figura:Tanaro ad Alessandria, Piemonte.jpg|right|thumb|250px|Tani, ch'a l'é belfé ch'a fussa l'àutra via dël comersi d<nowiki>'</nowiki>''Hasta''.]] Ël rest dël sistema stradal a colegava con *'''''Karreo''''' (Cher), ën passand për [[Dusin]] (''ad duodecimum lapidem'', "a la pera miliar ch'a fa dódes") *'''''Industria''''' (Montèu) ën passand për [[Sesant (frassion d'Ast)|località Tèrs]] (ant la frassion ëd Sesant), peui [[Setmi]] (''ad septimum'', "a la pera miliar ch'a fa set"). Dapress a Setmi, anvers a Montèu a l'è resta-ie un topònim ''Mijarin'', ch'a peul esse ch'a fussa arferì a la pera ch'a fasìa eut. *'''''Vardagate''''' (Trugia) ën passand për [[Calian]] e [[Grassan]] (da 'nt ij nòm gentilissi ''Callius'' ò ''Catilius'' e ''Grattius''), *'''''Alba Pompeia''''' (Alba) ** la stra pì drita a la passava da [[Revignan]], [[Antignan]] e [[Majan (ant ël Roé) |Majan]], ** an Alba as podìa rivesse ëdcò ën passand për [[Ajan]] e [[Trèis]] (''ad tertium'', "a la tersa pera miliar") ===Tani=== Butand an consideran la presensa medioeval d'un pòrt fluvial motobin amportant già fin dadnans dij [[Comun d'Ast (medioev)|temp comunaj]], a l'é belfé pensesse che n'àutra dle vie ëd comunicassion dovrà da ''Hasta'' a fussa pròpi [[Tani]]. Però al dì d'ancheuj i l'oma gnun-a preuva ch'a-i fussa già un chèich pòrt dësvlupà ai temp d<nowiki>'</nowiki>''Hasta''. Ël pòrt medioeval pì vej a sarà nen a Tani, ma a [[Borbor]] e miraco costa a podrìa esse na marca dla posission dël port d<nowiki>'</nowiki>''Hasta'' original. D'àutra part, cola dë buté ij pòrt sitadin nen ant sël cors prinsipal a l'é na costuma local confermà da la posission dël [[Pòrt ëd Turin]], ch'a l'era ant sla [[Dòira]], pa a [[Pò]]. ==Conomìa e teritòri== [[Figura:Römisches Tonschälchen.jpg|thumb|right|250px|Na teracheujta dël temp dij roman]] A dovìo ess-ie motobin tanti bòsch e vàire pra, ch'a lassavo anlevé ëd bes-ce. Da 'nt la presensa atestà d'un ''colegi dij pentnor'' i soma ch'as fasìa ëdcò ëd pann. [[Columella]] a scriv che ij formagg dla val Tani a vnisìo esportà a [[Roma]] e [[Polibio]], [[Enòbio]], [[Plinio]] e [[Strabon]] a parlo dij [[vin]], dzortut dla region d'Alba. La fantasìa djë scritor roman a l'era dzortut colpìa da l'amzura motobin pì granda dël sòlit dij botaj da vin ch'as dovravo ambelessì. [[Tito Livio]] e [[Pàul Diacon]] a conto coma vrità stòrica che ij [[Gaj]], a sò temp, a l'avèisso anvadù la [[Galia Cisalpin-a]] dzortut për via dij vin dla region. Sempe colegà a l'industria e al comersi dël vin a dovrìa esse la produssion ëd vas an teracheujta, dont a parla Plinio, për dì ch'a-j fasìo dzortut an ''Hasta'' e a Polèns. Antra lòn ch'a l'é rivane a-i é nen mach dj'ànfore, ma ëdcò vàire sòrt d'oget ëd lusso motobin finì, che a quadro con l'esportassion për tut l'imperi dont a conta l'autor latin. {{Citassion|''haec quoque per maria terrasque asportantur''<BR />[sti vas] a-j mando për ël mond për via ëd mar e ëd tèra|Plinio, Nat. Hist. XXXV - 46|480}} Na marca dle tecnologìe [[enologìa|enològiche]] dij temp roman ch'a podrìa esse restà ant la lenga piemontèisa a l'é la costuma 'd ciamé ''vas vinari'' le botale<ref name="Gribaud">[[Gianfranch Gribaud]] - Ël neuv Gribaud Dissionari piemontèis, pag. 926 - Editor: Daniela Piazza Editore - ISBN 887889057X</ref>. [[Figura:Tor-rossa.jpg|right|thumb|250px|Tor Rossa e cesa ëd Santa Catlin-a]] ==Colonisassion e dësvlup urban== As sa nen ëd precis quand a sia anandiasse la colonisassion, ma as pensa ch'as debia parlesse ëd na data anviron al 100 aGC, an coincidensa con la colonisassion d'[[Ivrèja|Eporedia]], fàita da [[Gaio Mario|Mario]]. L'antegrassion sivil antra colòni e locaj a l'ha peui ëmnà ij locaj a passé da 'nt la condission ëd [[peregrinitas (drit roman)|peregrinitas]] a cola ëd [[latinitas (drit roman)|latinitas]] e a la fin dle fin a cola d'[[optimo jure (drit roman)|optimo jure]], visadì a la pijn-a parificassion. Ën rivand-ie ij colòni roman, ël vej borgh ligurin a l'ha d'avej tacà a slarghesse, ën caland giù daj brich anvers a la pian-a, lòn ch'a spiegherìa la forma fòra via dla planimetrìa d<nowiki>'</nowiki>''Hasta'', ch'a l'ha nen la strutura perpendicolar a [[càrdin (architetura roman-a)|càrdin]] e [[decuman (architetura roman-a)|decuman]] ch'as ës-ciàira, pr'esempi, a [[Turin]] e [[Osta]]. La pianta d'Ast a l'é vnùita a truch e branca esagonal, a vorej giudiché da 'nt la forma dij mur medioevaj pì vej. As sa nen quand a sio stàit tirà sù ij mur ëd cinta, ma as pensa che la costrussion a sia anandiasse da 'nt j'abità preroman, ch'a podrìo esse stàit ant j'anviron dël [[Castel dël Varon (Ast)|Castel dël Varon]] e dël [[Castel Vej (Ast)|Castel Vej]]. Sti doj pòst-sì a son ëdcò coj che, ën restand pì àut che 'l rest dla sità, a l'é pì belfé ch'a smon-o anco' chèich resta dla planimetrìa roman-a, che da 'nt j'àutre bande a sarà coatà sot a vàire méter ëd tera. [[Belavans]], nen essend-ie gnun-a [[rua]] ortogonal a l'é malfé capì lòn ch'a resta medioeval e lòn ch'a peula esse na ròba roman-a fòra via. La muraja a l'é motobin robusta aj temp ëd [[Claudian]], ch'a në dis ''moenia vindicis Hastae'', "ij mur d'Ast ch'a fa vendeta". Con sòn a fortiss ch'a sarìo stàit ij mur d'Ast a fërmé [[Alarich]] për assé 'd temp da lassé rivé [[Stilicon]], che peui a l'avrìa batulo ant la [[Polèns (frassion ëd Bra)|bataja ëd Polèns]], dël 402. Ëd l'atività militar dij sitadin roman d<nowiki>'</nowiki>''Hasta'' a son restane vàire tombe ëd soldà astësan trovà an [[Germania]], dzortut a [[Magonza]] e a [[Bonn]]. Con l'andé dël temp 'cò vàire tòch ëd mur roman a son restà coatà da tera e rumenta ambaronà, e/ò ciapà andrinta a dle costrussion pì giovne, pr'esempi a son trovass-ne ant la [[Gesia ëd San Sgond (Ast)|Cripta ëd San Sgond]], che pròpe ant sëj mur roman a l'é pogià. Dle costrussion roman-e an Ast a l'é resta-ie motobin pòch, dzortut: * la [[Tor Rossa]], dont basament a l'é roman e a-j ësmija a lë stil poligonal dle tor ëd la [[Pòrta palatin-a]] ëd Turin, * chèich part dl'[[anfiteatr roman (Ast)|anfiteatr]] (an via Màssim d'Azej), * na [[domus roman-a (Ast)|domus]] (an via dël Varon), * na [[necròpoli]] trovà dël 1879 an contrà Toreta, * vàire tombe trovà fòra 'd [[Pòrta San Pé (Ast)|Pòrta San Pé]] ==La religion== [[Figura:La Maison carrée.JPG|thumb|right|250px|La [[Maison Carrée]], ël templi roman pì bin conservà a ch'a sia rivane, a [[Nîmes]], an [[Fransa]]. Ëd templi parej a dovìo ess-ijne ëdcò an ''Hasta'']] Dij temp pagan as sa mach lòn ch'an diso j'epìgraf. A smija che an ''Hasta'' a fusso venerà an vàire forme [[Giunon]], [[Giòve]] e miraco [[Netun]]. A-i era ëdcò dle congregassion basà ansima a [[religion]] e mësté ch'as disìo ''colegi'', dont a l'é restane chèich inscrission. Pr'esempi dël ''colegi ëd Minerva'' e dël ''colegi dij Dendròfor''. Cola dij [[Dendròfor]] a l'era na venerassion dle piante, dont a son restane vàire marche ant ël [[Monfrà]] roman. Na làpide ch'a l'é përdusse a l'era dedicà a le sirimònie d'un colegi ëd [[pentnor]], prima marca dla presensa ëd na produssion ëd [[pann]] ant la region. ===Ël Cristianésim=== Ël [[cristianésim|moviment cristian]] a dovrìa avej tacà a spantiesse ant l'astësan dla fin dël [[I sécol dGC|I sécol]], as pensa dzortut apress a la predicassion ëd [[San Nasari]] e [[San Siro]], për via che dl'àuta età 'd mes a j'ero costi-sì ij sant dont la venerassion a restava pì spantià ant l'astësan. Dapress a lor coma spantiament a vnisìo [[San Calòger (sant)|San Calòger]] e [[San Marsan (sant)|San Marsan]]. San Marsan a l'é ëdcò colegà a la figura ëd [[San Sgond (sant)|San Sgond]], ch'a vnirà peui sant protetor d'Ast. Comsëssìa, as trata nen ëd na burà ch'a cambia le costume locaj tut d'un colp, ma pitòst ëd në spantiament ch'a va motobin dossman, d'ant le class dominante dle sità anvers ai [[bonòm]]. A l'é belfé che ant la campagna a sia rivà mach motobin pì tard. Ël prim [[vësco (paleocristian)|vësco]] d'Ast atestà a l'é [[Sant Evasi (sant)|Sant Evasi]], martirisà davzin a [[Casal Monfrà]] dël 362, ma a venta dì che lòn ch'a l'é rivane rësgoard a 's vësco-sì a podrìa esse anventà ëd pianta. Dapress a Sant Evasi a son ëd sigura atestà *[[Pastor (vësco d'Ast)|Pastor]], dont a resta soa firma ant s'un papé dël 451, *[[Majoran (vësco d'Ast)|Majoran]], ch'a l'é stàit al [[Concili Roman dël 465]] Passa-ie lor-sì i l'oma pì gnun-a neuva sigura ëd vësco d'Ast fin aj temp dij [[Longobard]]. ==Antra la fin dl'Imperi Roman e la calà dij Longobard== A l'é belfé che la concentrassion dle proprietà ant le man dij latifondista che a l'ha mnà a droché l'[[imperi roman d'ossident|imperi d'ossident]] ën vujdand viaman la cassia dlë stat a sia rivà ëdcò ambelessì, ansema al dëspopolament ëmnà da j'[[Vair%C3%B2le#Scond_s.C3.A9col|epidemìe ëd vairòle]] e ëd [[Rossaso#T.C3.A8rs_s.C3.A9col|rossaso]]. L'imperi sensa sòld a pagava giumaj sò soldà coj ben imòbij dij privà, pr'esempi con cola ''cession dla tersa part'' dj'imòbij ch'a l'é dovrasse për paghé ij ''foederati'' d'[[Odoacr]]. Sòn a l'é belfé ch'a l'abia anteressà ëdcò l'astësan, ma a va dit che ant j'ùltim temp dl'imperi ij possediment imòbij a restavo concentrà ant le man ëd motobin pòche famije, col gròss dla gent già butà bele che an condission dë s-ciav. Miraco për via dë sta forma ëd pagament a podrìa esse sta-ie chèich stansiament ëd [[tribù germàniche]], coma jë [[Schiri]] (dont a resterìa na marca ant ël topònim dë [[Scurslengh]]) e j'[[Ostrogòt]] ëd [[Teodorich]], ma sempe che sòn a sia rivà d'autut a peul nen esse stàita tanta gent. Dapress a Odoacr a l'é riva-ie Teodorich ansema a sò Ostrogòt, peui ij [[Visigòt]] a son andàit e vnùit për l'astësan ën caland giù da 'nt j'[[Alp marìtime]], ij [[Borgond]] a son passà a depredé la ''Liguria'' roman-a, ma bele con tut ës tràfich a smija che a sté fiss ant l'astësan a sio pa fërmasse an vàire. Ij papé dë st'época-sì a l'han lassane squasi gnun-a neuva d'Ast, coma d'àutra part a l'é riva-ie con squasi tute le sità dla ''Liguria''. L'ùnica mension con un chèich sust a l'é dij temp ëd Teodorich, ant na litra ëd [[Cassiodòr]], che dël 534 a jë scriv a coj d'Ast për dije che a-j faran në scont ant sla prima rata dj'ampòste ëd 100 [[lira|lire]] d'òr. {{citassion|''Hastensis autem civitas, quae super ceteras suggeritur ingravata...''<BR />Gavà la sità d'Ast, ch'an diso che pì che j'àutre a la sia stàita sagrinà|Cassiodòr, Var. Lib. XI}} As sa gnente ëd lòn ch'a sia riva-ie al moment dl'artorn dij roman sot a [[Giustinian]], ma ' d sigura la [[guèra gòtica]] a peul nen avej mancà dë feje darmagi 'cò a Ast, ën rovinand col pòch ch'a-i restava anco' 'd comersi. As peul mach buté na data genèrica për ël passagi sot ai [[Longobard]], dël 568, ansema a tut ël rest dla [[pian-a padan-a]] (ai Roman d'Orient a-j restavo mach le sità dla còsta ligurin-a, che peui viaman a l'han përdù). La sità a l'é belfé ch'a l'abia patì 'cò chila l'epidemìa 'd [[pest]] antra 'l 569 e 'l 570, con la fam ch'a l'é vnu-ie dapress dël 571. Comsëssìa, com as vëdd da la conta ant sla [[bataja dël Francó]], la produssion ëd vin a l'é continuà bele che ant ij moment pì pess ëd la stòria dla sità. Con ij Longobard as anandia la [[Ast àut medioeval|fase àut medioeval ëd la stòria dla sità]], che viaman a men-a a la formassion dël podej teritorial dij vësco, che peui a-j passerà al lìber comun. == Bibliografìa == *{{Cité un lìber| first=Lodovico | last=Vergano | title=Storia di Asti | publisher=Gribàud editor | location=Cavlimor | year=1990 }} == Nòte e arferiment == {{listadlereferense}} {{Fin}} [[Categorìa:Ast]] [[Categorìa:Piemont roman]] [[Categorìa:Stòria d'Ast]] kjcuegj268isagwniliqy2k01hxmvrm 0 22996 887227 862405 2026-04-13T08:09:58Z Dragonòt 19 887227 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Coat_of_Arms_of_Balearic_Islands.svg|right|150px]] [[Figura:Localització de les Illes Balears.png|thumb|300px]] [[Figura:Flag of the Balearic Islands.svg|thumb|Ël drapò dla Comunità Autònoma dle Balear]] J' '''Ìsole Balear''' (''Illes Balears'' an [[lenga catalan-a|catalan]]; ''Islas Baleares'' an [[lenga spagneula|ëspagneul]]) a son n'[[arsipélagh]] ch'as treuva a est dla còsta spagneula, an mes al [[mar Mediterani]] ossidental. Politicament a costituisso un-a dle 17 Comunità autònome ch'a formo ël Regn dë [[Spagna]]. A l'han na surfassa ëd 4.992 km² e a conto anviron 1.173.000 abitant (2021). La capital a l'é [[Palma ëd Majòrca]]. == Geografìa == J'ìsole prinsipaj a son quatr: [[Majòrca]] (360.000 ha, la pì granda), [[Minòrca]] (69.000 ha), [[Ibissa]] (57.000 ha) e [[Formentera]] (8.200 ha). D'àutre ìsole cite a son Cabrera, Dragonera, Espalmador, e j'ìsole dël sud d'Ibissa. L'arsipélagh a l'é dividù an doe provinse: '''Provincia d'Ìsole Balear''' (che a comprend Minòrca, Ibissa e Formentera) e '''Provincia 'd Majòrca''' (mach Majòrca, scartà dël 1977). La part pì àuta a l'é '''Puig Major''' (1.436 m) an sla sèra 'd Tramuntana ëd Majòrca. Ël clima a l'é mediterani, con istà càude e sëcche, invern doss e pieuvos. La temperadura media an istà a l'é 25-30°C, an invern 10-15°C. == Stòria == Le Balear a son stàite popolà già dël Neolìtich (testimonianse megalìtiche com le ''talaiot'' a Minòrca e Majòrca). Ij Fenissi a l'han stabilì 'd colonie dël sécol ch'a fa VIII a.C., peui a son vnùit ij Cartaginèis e dël 123 a.C. ij [[Roman]] (che a l'han conquistà l'arsipélagh e a l'han creà le provinse 'd ''Baleares''). Dël 534 d.C. a son passà sota l'Imperi Roman d'Orient, peui dij Visigòt e dël 902 a son stàite ocupà dai Moro (che a l'han dominà fin al 1229, quand Giaco I d'Aragon a l'ha conquistà Majòrca). Dël 1349 l'arsipélagh a l'é stàit anetù a la Coron-a d'Aragon-a, e dël 1715 dòp la Guèra 'd Sucession Spagneula a son passà a la Coron-a ëd Castija. Dël 1983 le Balear a l'han otnù l'autonomìa. == Lenga == La lenga pròpria a l'é 'l [[lenga catalan-a|catalan]] ant soe varietà locaj (''mallorquí'', ''menorquí'', ''eivissenc'', ''formenterer''). Le lenghe ufissiaj a son ël catalan e lë spagneul. Dël 1983 lo Statut d'Autonomìa a l'ha stabilì la co-ofissialità. L'usagi dël catalan a l'é pi fòrt a Ibissa e Formentera, pi débol a Majòrca e Minòrca për l'imigrassion. == Economìa == L'economìa a l'é basà dzortut an sël turism (pì che 10 milion ëd turista a l'ann), ch'a contribuiss al 80% dël PIL. A son amportant ëdcò l'[[agricoltura]] (olive, vigne, màndorle), la pësca e l'artisanà. == Anliure == * [[Spagna]] * [[Mediterani]] == Anliure esterne == * [https://web.archive.org/web/20200530082450/http://www.illesbalears.cat/govern/index.do?lang=ca Sit istitussional] {{Fin}} [[Categorìa:Spagna]] [[Categorìa:Ìsole dl'Euròpa|Balear]] gvomzguso9nrfq9v3h38pznzzpow5ym 0 49843 887226 743823 2026-04-12T22:59:06Z CommonsDelinker 115 Replacing Coat_of_arms_of_Gunzwil.svg with [[File:CHE_Gunzwil_COA.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set)). 887226 wikitext text/x-wiki <!--'''Gunzwil'''--> {{Prinsipi}} {{geocoordinà |47_12_00_N_8_10_00_E|47° 12' N 8° 10' E}} {{Comun(CH)| |nome = Gunzwil |bfs = 1087 |canton = [[canton ëd Lucerna|Lucerna]] |distret = [[distret ëd Sursee|Sursee]] |imagem = |legenda = |stemma = CHE Gunzwil COA.svg |surfassa = 23,26 |autëssa = 665 |popolassion = 1.889 |densità = 81 |censiment = [[2004]] |comun vzin = [[Beromünster]], [[Eich]], [[Ermensee]], [[Geuensee]], [[Menziken]] (AG), [[Neudorf]], [[Rickenbach]], [[Römerswil]], [[Schenkon]] |frassion = Adiswil, Bäch, Kagiswil, Maihusen, Waldi, Wili, Witwil |prefiss_tel = 041 |cod_postal = 6222 |coordinà = 47° 12' N 8° 10' E |lenghe = [[Lenga tedesca|Alman]] |mapa = Karte Gemeinde Gunzwil.png |website = www.gunzwil.ch }} '''Gunzwil''' a l'é na comun-a dla [[Svìssera]], ant ël canton ëd [[canton ëd Lucerna|Lucerna]], con sirca 1.889 abitant. A së stend për na surfassa ëd 23,26 [[Kilòmetr quadrà|km²]], con na densità ëd popolassion ëd 81 ab/km². A confin-a con coste comun-e: [[Beromünster]], [[Eich]], [[Ermensee]], [[Geuensee]], [[Menziken]] (AG), [[Neudorf]], [[Rickenbach]], [[Römerswil]], [[Schenkon]]. La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'[[Lenga tedesca|Alman]]. [[Categorìa:Sità svìssere]] [[Categorìa:Comun-e dël canton ëd Luserna]] {{Fin}} t3lqie7t860j6c873d7ewzepdznleop 0 79588 887219 887209 2026-04-12T12:36:55Z ~2026-22402-96 31526 887219 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Bach.jpg|thumb|right|200px|Johann Sebastian Bach]] '''Johann Sebastian Bach''' ([[Eisenach]], 31 mars 1685 – [[Lipsia]], 28 luj 1750) a l'é stàit un compositor [[almagna|alman]], arconossù come un dij pì grand geni musicaj ëd tùit ij temp. == Euvre prinsipaj == * 13 consert për clavicèmbal e orchestra * 3 consert për [[violin]] e orchestra * 6 sonade për violin e clavicèmbal * 3 sonade për viola da gamba e clavicèmbal * 2 sonade për flaut e clavicèmbal * 6 suites për violonsel {{Fin}} [[Categorìa:Compositor alman|Bach, Johann Sebastian]] stj72s2sylx4gdvhoh7gelrtwtqywz8 887228 887219 2026-04-13T08:14:57Z Dragonòt 19 887228 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Bach.jpg|thumb|right|200px|Johann Sebastian Bach]] '''Johann Sebastian Bach''' ([[Eisenach]], 31 mars 1685 – [[Lipsia]], 28 luj 1750) a l'é stàit un compositor [[almagna|alman]], arconossù come un dij pì grand geni musicaj ëd tùit ij temp. A l'é l'esponent pì important dël [[Baròch]] musical e a l'ha portà la polifonìaa soa màssima espression. == Biografìa == Bach a l'era fieul ëd Johann Ambrosius Bach, musicista dla cort. Restà òrfan a 10 agn, a l'é stàit anlevà dal frel Johann Christoph. A l'ha studià a Lüneburg e a l'ha travajà com organista a Arnstadt (1703), Mühlhausen (1707) e Weimar (1708). Dël 1717 a l'é dventà "Kapellmeister" a Cöthen, andoa a l'ha componù dzortut mùsica strumental. Dal 1723 fin a la mòrt a l'é stàit "Thomaskantor" a Lipsia, andoa a l'ha dirigiù la Scòla ëd San Tomà e le cesie prinsipaj. == Euvre prinsipaj == === Mùsica vocal === * '''Passion second Matthew''' (1727) * '''Passion second John''' (1724) * '''Messa an Si minor''' (1749) * '''Oratòri ëd Natal''' (1734) * '''Oratòri ëd Pasca''' * '''Magnificat''' (1723) * '''Motet''': ''Jesu, meine Freude'', ''Singet dem Herrn ein neues Lied'' === Mùsica për òrgan === * '''Toccata e Fuga an Re minor''' (BWV 565) * '''Passacaglia e Fuga an Do minor''' (BWV 582) * '''Corali''': ''Wachet auf, ruft uns die Stimme'', ''Nun komm, der Heiden Heiland'' === Mùsica strumental === * '''L'Art dla Fuga''' (BWV 1080) * '''L'Ofrenda Musical''' (BWV 1079) * '''13 consert për clavicèmbal e orchestra''' * '''3 consert për violin e orchestra''' (an tra cui BWV 1041-1043) * '''6 sonade për violin e clavicèmbal''' (BWV 1014-1019) * '''6 Suite për violonsel''' (BWV 1007-1012) * '''6 Suites fransèise''' e '''6 Suites anglèise''' për clavicèmbal * '''Ël Claviè bin temperà''' (2 volum, BWV 846-893) - 24 preludi e fuga për minca tonalità == Anliure == * [[Lipsia]] {{Fin}} [[Categorìa:Compositor alman|Bach, Johann Sebastian]] hs6v992ckzvrytmkx6x2kolakccrnoq 887232 887228 2026-04-13T11:34:03Z ~2026-22683-58 31536 887232 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Bach.jpg|thumb|right|200px|Johann Sebastian Bach]] '''Johann Sebastian Bach''' ([[Eisenach]], 31 mars 1685 – [[Lipsia]], 28 luj 1750) a l'é stàit un compositor [[almagna|alman]], arconossù come un dij pì grand geni musicaj ëd tùit ij temp. A l'é l'esponent pì important dël [[Baròch]] musical e a l'ha portà la polifonìaa soa màssima espression. == Biografìa == Bach a l'era fieul ëd Johann Ambrosius Bach, musicista dla cort. Restà òrfan a 10 agn, a l'é stàit anlevà dal frel Johann Christoph. A l'ha studià a Lüneburg e a l'ha travajà com organista a Arnstadt (1703), Mühlhausen (1707) e Weimar (1708). Dël 1717 a l'é dventà "Kapellmeister" a Cöthen, andoa a l'ha componù dzortut mùsica strumental. Dal 1723 fin a la mòrt a l'é stàit "Thomaskantor" a Lipsia, andoa a l'ha dirigiù la Scòla ëd San Tomà e le cesie prinsipaj. == Euvre prinsipaj == === Mùsica vocal === * '''Passion second Matthew''' (1727) * '''Passion second John''' (1724) * '''Messa an Si minor''' (1749) * '''Oratòri ëd Natal''' (1734) * '''Oratòri ëd Pasca''' (1725) * '''Magnificat''' (1723) * '''Motet''': ''Jesu, meine Freude'', ''Singet dem Herrn ein neues Lied'' === Mùsica për òrgan === * '''Toccata e Fuga an Re minor''' (BWV 565) * '''Passacaglia e Fuga an Do minor''' (BWV 582) * '''Corali''': ''Wachet auf, ruft uns die Stimme'', ''Nun komm, der Heiden Heiland'' === Mùsica strumental === * '''L'Art dla Fuga''' (BWV 1080) * '''L'Ofrenda Musical''' (BWV 1079) * '''13 consert për clavicèmbal e orchestra''' * '''3 consert për violin e orchestra''' (an tra cui BWV 1041-1043) * '''6 sonade për violin e clavicèmbal''' (BWV 1014-1019) * '''6 Suite për violonsel''' (BWV 1007-1012) * '''6 Suites fransèise''' e '''6 Suites anglèise''' për clavicèmbal * '''Ël Claviè bin temperà''' (2 volum, BWV 846-893) - 24 preludi e fuga për minca tonalità == Anliure == * [[Lipsia]] {{Fin}} [[Categorìa:Compositor alman|Bach, Johann Sebastian]] eqymq22sloy4gsonefar7omz9ons6sq 0 92985 887230 811510 2026-04-13T08:57:47Z Dragonòt 19 887230 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} '''Thelonious Sphere Monk''' (nassù a Rocky Mount, Carolina dël Nòrd, ël 10 d'otóber dël 1917, mòrt a Weehawken, [[New Jersey]], ël 17 ëd fërvé dël [[1982]]) a l'é stàit un pianista e compositor [[Stat Unì d'América|american]] ëd [[jazz]], un dij pì amportant e original musicista dël sécol ch'a fa XX . A l'é considerà un dij fondador dël bebop e un dij pì grand compositor ëd jazz, con euvre ch'a son dventà dë standard . == Biografìa == Monk a l'é trasferisse a [[New York]] con la famija a sinch agn . A l'ha ancaminà a soné ël pianofòrt a ses agn e, bele ch'a l'abia avù 'd lession formaj, a l'é dzortut autodidat . A l'é stàit anfluensà dai pianista 'd stride piano ëd Harlem, com James P. Johnson . A l'ha frequentà la Stuyvesant High School ma a l'ha pa laureasse . Da giovnòt a l'ha sonà l'òrgan për un predicador e a l'ha fàit 'd tour . Dal 1941 al 1952 a l'é stàit ël pianista dla ca al '''Minton's Playhouse''' a New York, un club legendari andoa a son nassùe le session d'improvvisassion ch'a l'han daje vita al bebop . Ambelelà a l'ha sonà e colaborà con Charlie Parker, Dizzy Gillespie, Kenny Clarke e [[Miles Davis]] . Dël 1944 a l'ha fàit soe prime registrassion an studi con ël Coleman Hawkins Quartet . La cariera 'd Monk a l'é stàita an dificoltà për vàire agn, dzortut përchè dël 1951 a l'ha përdù soa "cabaret card", la licensa për soné ant ij club ëd New York (përchè a l'é arfudasse 'd testimonié contra n'amis), e a l'é stàit obligà a soné fòra sità . Soa música a l'era considerà tròp "difìcil" për ël grand pùblich e a l'é stàit motobin criticà dai musicista conservador . La svolta a l'é rivà a la fin dj'agn Sinquanta e l'inissi dj'agn Sessanta, con na residency 'd ses mèis al '''Five Spot Cafe''' dël 1957 (con [[John Coltrane]] al sax) e la signadura për la Columbia Records dël 1962 . Dël 1964 a l'é stàit an sla cover ëd la rivista Time . Dòp la mòrt dël 1982, Monk a l'ha arseivù na Citation special dël Premi Pulitzer dël 2006 për sò contribut a l'evolussion dël jazz . == Stil musical == Monk a l'avìa në stil pianìstich '''ùnich e inconfondìbil''', caraterisà da: * Dissonanse e "rape d'acòrd" (''tone clusters'') * Un usagi dramàtich dël silensi * Un toch percussiv e angolà * Ritmica inaspetà e spostament d'acent * Melodìe sempie ma geniaj Sò apròcc a l'era considerà "pòch técnich" da cheidun (a dovrava ij dij piat), ma chiel a disìa: "'''A-i é pa 'd nòte sbalià an sël pianofòrt'''" . Sò stil a l'ha anfluensà generassion ëd pianista e compositor . == Composission prinsipaj == Monk a l'ha scrivù pì che 70 composission, dont tante a son dventà dë standard dël jazz: * '''''Round Midnight''''' (1944) - la pì registrà * '''''Blue Monk''''' (1954) * '''''Straight, No Chaser''''' (1951) * '''''Epistrophy''''' (1941) * '''''Well, You Needn't''''' (1944) * '''''Misterioso''''' (1948) * '''''Brilliant Corners''''' (1956) * '''''Ruby, My Dear''''' (1947) * '''''Criss Cross''''' (1951) * '''''Crepuscule with Nellie''''' (1957) == Anliure == * [[Jazz]] * [[John Coltrane]] {{Fin}} [[Categorìa:Pianista|Monk, Theloniussphere]] bwxjd2xybk67hpaj8u4sqmo472atr4c 887231 887230 2026-04-13T08:59:12Z Dragonòt 19 887231 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Thelonious_Monk,_Minton's_Playhouse,_New_York,_N.Y.,_ca._Sept._1947_(William_P._Gottlieb_06191).jpg|thumb|Thelonious Sphere Monk (1947)]] '''Thelonious Sphere Monk''' (nassù a Rocky Mount, Carolina dël Nòrd, ël 10 d'otóber dël 1917, mòrt a Weehawken, [[New Jersey]], ël 17 ëd fërvé dël [[1982]]) a l'é stàit un pianista e compositor [[Stat Unì d'América|american]] ëd [[jazz]], un dij pì amportant e original musicista dël sécol ch'a fa XX . A l'é considerà un dij fondador dël bebop e un dij pì grand compositor ëd jazz, con euvre ch'a son dventà dë standard . == Biografìa == Monk a l'é trasferisse a [[New York]] con la famija a sinch agn . A l'ha ancaminà a soné ël pianofòrt a ses agn e, bele ch'a l'abia avù 'd lession formaj, a l'é dzortut autodidat . A l'é stàit anfluensà dai pianista 'd stride piano ëd Harlem, com James P. Johnson . A l'ha frequentà la Stuyvesant High School ma a l'ha pa laureasse . Da giovnòt a l'ha sonà l'òrgan për un predicador e a l'ha fàit 'd tour . Dal 1941 al 1952 a l'é stàit ël pianista dla ca al '''Minton's Playhouse''' a New York, un club legendari andoa a son nassùe le session d'improvvisassion ch'a l'han daje vita al bebop . Ambelelà a l'ha sonà e colaborà con Charlie Parker, Dizzy Gillespie, Kenny Clarke e [[Miles Davis]] . Dël 1944 a l'ha fàit soe prime registrassion an studi con ël Coleman Hawkins Quartet . La cariera 'd Monk a l'é stàita an dificoltà për vàire agn, dzortut përchè dël 1951 a l'ha përdù soa "cabaret card", la licensa për soné ant ij club ëd New York (përchè a l'é arfudasse 'd testimonié contra n'amis), e a l'é stàit obligà a soné fòra sità . Soa música a l'era considerà tròp "difìcil" për ël grand pùblich e a l'é stàit motobin criticà dai musicista conservador . La svolta a l'é rivà a la fin dj'agn Sinquanta e l'inissi dj'agn Sessanta, con na residency 'd ses mèis al '''Five Spot Cafe''' dël 1957 (con [[John Coltrane]] al sax) e la signadura për la Columbia Records dël 1962 . Dël 1964 a l'é stàit an sla cover ëd la rivista Time . Dòp la mòrt dël 1982, Monk a l'ha arseivù na Citation special dël Premi Pulitzer dël 2006 për sò contribut a l'evolussion dël jazz . == Stil musical == Monk a l'avìa në stil pianìstich '''ùnich e inconfondìbil''', caraterisà da: * Dissonanse e "rape d'acòrd" (''tone clusters'') * Un usagi dramàtich dël silensi * Un toch percussiv e angolà * Ritmica inaspetà e spostament d'acent * Melodìe sempie ma geniaj Sò apròcc a l'era considerà "pòch técnich" da cheidun (a dovrava ij dij piat), ma chiel a disìa: "'''A-i é pa 'd nòte sbalià an sël pianofòrt'''" . Sò stil a l'ha anfluensà generassion ëd pianista e compositor . == Composission prinsipaj == Monk a l'ha scrivù pì che 70 composission, dont tante a son dventà dë standard dël jazz: * '''''Round Midnight''''' (1944) - la pì registrà * '''''Blue Monk''''' (1954) * '''''Straight, No Chaser''''' (1951) * '''''Epistrophy''''' (1941) * '''''Well, You Needn't''''' (1944) * '''''Misterioso''''' (1948) * '''''Brilliant Corners''''' (1956) * '''''Ruby, My Dear''''' (1947) * '''''Criss Cross''''' (1951) * '''''Crepuscule with Nellie''''' (1957) == Anliure == * [[Jazz]] * [[John Coltrane]] {{Fin}} [[Categorìa:Pianista|Monk, Theloniussphere]] qlveav7jhvb2nkgswuwyn2dsk5kd0hq 0 103530 887229 853789 2026-04-13T08:24:24Z -wuppertaler 31533 better photo 887229 wikitext text/x-wiki {{Info/Sità dl'Almagna | nòm = Lottstetten |figura = GER Lottstetten, Schulweg 001.jpg |test dla figura = |lema = |scu = Wappen Lottstetten.png |stat = [[Baden-Württemberg]] |region = [[Friburgh (region)|Friburgh]] |distret = [[Waldshut]] |lat_deg = 47 |lat_min = 37 |lat_sec = 44 |lon_deg = 08 |lon_min = 34 |lon_sec = 20 |Amt = |Gemeindeverwaltungsverband = |Samtgemeinde = |Verbandsgemeinde = |Verwaltungsgemeinschaft = |Verwaltungsverband = |autitùdin = 433 |aira = 13,39 |popolassion = 2191 |censiment = [[31 de Dezembro|31. Dez.]] [[2005]] |densità = 164 |targa = WT |codespostal = 79807 |codestelefon = 07745 |adrëssa = Rathausplatz 1 <br />79807 Lottstetten |end adm central = |website = lottstetten.de |prefet = Jürgen Link |partì = |nuts = |mapa distret = |mapa stat = |email = }} '''Lottstetten''' a l'é na comun-a dl'[[Almagna]], ant ël distret ëd [[Waldshut]], ant la region aministrativa ëd [[Friburgh (region)|Friburgh]], stat dël [[Baden-Württemberg]].<ref>{{Cité la Ragnà|url=http://statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_11001.pdf|title=Bevölkerung und Erwerbstätigkeit 2011|data=|publicado=Statistisches Landesamt Baden-Württemberg|language=alman|accessdate=15 de setembro de 2012|arquivourl=https://web.archive.org/web/20121017132834/http://statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_11001.pdf#|arquivodata=17 de outubro de 2012|urlmorta=yes}}</ref> Lottstetten a l'é na comun-a ant ël distret ëd [[Waldshut]] ant ël [[Baden-Württemberg]]. == Arferiment == <references /> [[Categorìa:Comun-e dël Baden-Württemberg]] t4en3plnyqv4h6ldkjzbpm6fwytfljf 0 109805 887218 887210 2026-04-12T12:21:02Z ~2026-22402-96 31526 /* Stòria e Perìod Prinsipaj */ 887218 wikitext text/x-wiki [[Figura:BJO_Konzert_Phil_MR_098.jpg|thumb|N'orchestra 'd mùsica clàssica]] La '''mùsica clàssica''' a l'é na tradission musical ocidental ch'a comprend ëd composission coltivà për sécoj, caraterisà da në strumentassion complessa e na strutura formal. A l'é stàita dësvlupà antra ël sécol ch'a fa XI e ël di d'ancheuj, con d'influense an tut ël mond. Ant ël [[Piemont]], costa mùsica a l'ha trovà un teren dru, tant ant j'euvre dij compositor locaj che ant le manifestassion culturaj. ==Definission e Caraterìstiche== La mùsica clàssica as diferensia për sò usagi d'armonìe, contrapont e forme struturaj (com la sonà o la sinfonìa). A l'é spantià për ël mond grassie a la partitura scrita, ch'a përmëtt ëd riprodovla fedelment. Soe caraterìstiche prinsipaj a son: * Dinàmiche (forte, piano). * Timbr varià dl'orchestra. * Durà longa dle composission. ==Stòria e Perìod Prinsipaj== Mùsica medieval e arnassimental (sécoj XI–XVI): Mùsica sacra e polifonìa, com ël cant gregorian. Baròch (1600–1750): Compositor com [[Johann Sebastian Bach]], [[George Friedrich Händel]], [[Jean-Baptiste Lully]], [[Jean-Philippe Rameau]] e [[Antonio Vivaldi]], con l'ariv ëd l'òpera. Clàssich (1750–1820): [[Joseph Haydn]] e [[Wolfgang Amadeus Mozart]], ch'a dësvlupo la forma sonàtica. Romàntich (1820–1900): Emossion intensa con [[Ludwig van Beethoven]], [[Niccolò Paganini]], [[Gioachino Rossini]], [[Franz Schubert]], [[Vincenzo Bellini]], [[Hector Berlioz]], [[Felix Mendelssohn Bartholdy]], [[Robert Schumann]], [[Frédéric Chopin]], [[Giuseppe Verdi]], [[Richard Wagner]], [[Johannes Brahms]] e [[Gustav Mahler]]. Modern e Contemporani (dal 1900): Sperimentassion com ël jazz e mùsica eletrònica. ==Compositor Piemontèis== Ël Piemont a l'ha dàit ëd nòm amportant a la mùsica clàssica: * Gaetano Pugnani (1731–1798): Violinista arnomà dël period clàssich. * [[Giovanni Battista Viotti]] (1755–1824): Violinista arnomà, anlev ëd Pugnani e precursor dël period romàntich. * Vittorio Monti (1868–1922): Autor ëd composission për violin. * [[Alfredo Casella]] (1883–1947): Musicista modern ch'a l'ha colaborà con ël moviment futurista. ==Euvre amportante== Le quatr stassion ëd Vivaldi (Baròch). Sinfonìa n.40 ëd Mozart (Clàssich). L'anel dël Nibelung ëd Wagner (Romàntich). ==Mùsica clàssica ant ël Piemont== Ël Piemont a l'é stàit un sènter cultural për l'Europa: * Conservatòri Giuseppe Verdi (Turin): Scòla musical d'ecelensa dal 1866. * Festival MITO (SettembreMusica): Manifestassion ch'a colega Milan e Turin con concert internassionaj. ==Amportansa e Eredità== La mùsica clàssica a l'ha influensà: * La mùsica cinematogràfica (es. Ennio Morricone). * La pedagogìa musical (scòle ëd violin piemontèise). * La tradission dij còr polifònich, com ël Coro della RAI ëd Turin. ==Evolussion Moderna== Ancheuj, la mùsica clàssica a viv an tra: * Repertòri tradissionaj (orchestra sinfòniche com l'Orchestra Sinfonica Nazionale della RAI). * Fusion con d'àutri géner (es. Ludovico Einaudi, compositor piemontèis dë stil minimalista). * Digitalisassion: Piataforme com Spotify a rendo la mùsica clàssica acessìbil a tuti. ==Conclusion== La mùsica clàssica a l'é un patrimoni global ch'a arflèt l'evolussion ëd la società e dl'[[art]]. Ant ël Piemont, a l'ha trovà na ca d'ecelensa, con compositor, teatro e festival ch'a ten-o vive le nòte dël passà e dël present. [[Categorìa:Mùsica]] [[Categorìa:Cultura]] [[Categorìa:Stòria]] [[Categorìa:Società]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] 45jqh50g3acpo6n6w37px6648jkt9j8 887233 887218 2026-04-13T11:39:12Z ~2026-22683-58 31536 /* Stòria e Perìod Prinsipaj */ 887233 wikitext text/x-wiki [[Figura:BJO_Konzert_Phil_MR_098.jpg|thumb|N'orchestra 'd mùsica clàssica]] La '''mùsica clàssica''' a l'é na tradission musical ocidental ch'a comprend ëd composission coltivà për sécoj, caraterisà da në strumentassion complessa e na strutura formal. A l'é stàita dësvlupà antra ël sécol ch'a fa XI e ël di d'ancheuj, con d'influense an tut ël mond. Ant ël [[Piemont]], costa mùsica a l'ha trovà un teren dru, tant ant j'euvre dij compositor locaj che ant le manifestassion culturaj. ==Definission e Caraterìstiche== La mùsica clàssica as diferensia për sò usagi d'armonìe, contrapont e forme struturaj (com la sonà o la sinfonìa). A l'é spantià për ël mond grassie a la partitura scrita, ch'a përmëtt ëd riprodovla fedelment. Soe caraterìstiche prinsipaj a son: * Dinàmiche (forte, piano). * Timbr varià dl'orchestra. * Durà longa dle composission. ==Stòria e Perìod Prinsipaj== Mùsica medieval e arnassimental (sécoj XI–XVI): Mùsica sacra e polifonìa, com ël cant gregorian. Baròch (1600–1750): Compositor com [[Johann Sebastian Bach]], [[George Friedrich Händel]], [[Jean-Baptiste Lully]], [[Jean-Philippe Rameau]] e [[Antonio Vivaldi]], con l'ariv ëd l'òpera. Clàssich (1750–1820): [[Joseph Haydn]] e [[Wolfgang Amadeus Mozart]], ch'a dësvlupo la forma sonàtica. Romàntich (1820–1900): Emossion intensa con [[Ludwig van Beethoven]], [[Niccolò Paganini]], [[Gioachino Rossini]], [[Franz Schubert]], [[Vincenzo Bellini]], [[Hector Berlioz]], [[Felix Mendelssohn Bartholdy]], [[Robert Schumann]], [[Frédéric Chopin]], [[Giuseppe Verdi]], [[Richard Wagner]], [[Johannes Brahms]], [[Edvard Grieg]] e [[Gustav Mahler]]. Modern e Contemporani (dal 1900): Sperimentassion com ël jazz e mùsica eletrònica. ==Compositor Piemontèis== Ël Piemont a l'ha dàit ëd nòm amportant a la mùsica clàssica: * Gaetano Pugnani (1731–1798): Violinista arnomà dël period clàssich. * [[Giovanni Battista Viotti]] (1755–1824): Violinista arnomà, anlev ëd Pugnani e precursor dël period romàntich. * Vittorio Monti (1868–1922): Autor ëd composission për violin. * [[Alfredo Casella]] (1883–1947): Musicista modern ch'a l'ha colaborà con ël moviment futurista. ==Euvre amportante== Le quatr stassion ëd Vivaldi (Baròch). Sinfonìa n.40 ëd Mozart (Clàssich). L'anel dël Nibelung ëd Wagner (Romàntich). ==Mùsica clàssica ant ël Piemont== Ël Piemont a l'é stàit un sènter cultural për l'Europa: * Conservatòri Giuseppe Verdi (Turin): Scòla musical d'ecelensa dal 1866. * Festival MITO (SettembreMusica): Manifestassion ch'a colega Milan e Turin con concert internassionaj. ==Amportansa e Eredità== La mùsica clàssica a l'ha influensà: * La mùsica cinematogràfica (es. Ennio Morricone). * La pedagogìa musical (scòle ëd violin piemontèise). * La tradission dij còr polifònich, com ël Coro della RAI ëd Turin. ==Evolussion Moderna== Ancheuj, la mùsica clàssica a viv an tra: * Repertòri tradissionaj (orchestra sinfòniche com l'Orchestra Sinfonica Nazionale della RAI). * Fusion con d'àutri géner (es. Ludovico Einaudi, compositor piemontèis dë stil minimalista). * Digitalisassion: Piataforme com Spotify a rendo la mùsica clàssica acessìbil a tuti. ==Conclusion== La mùsica clàssica a l'é un patrimoni global ch'a arflèt l'evolussion ëd la società e dl'[[art]]. Ant ël Piemont, a l'ha trovà na ca d'ecelensa, con compositor, teatro e festival ch'a ten-o vive le nòte dël passà e dël present. [[Categorìa:Mùsica]] [[Categorìa:Cultura]] [[Categorìa:Stòria]] [[Categorìa:Società]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] 63qtmq9yu57ies747wl46goowjl06wi 0 111472 887222 2026-04-12T20:05:41Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Figura:Holstein_Cow_in_Montérégie,_Quebec.jpg|thumb|Na vaca Holstein]] '''Bocin Holstein''' (o '''Frison-a''') a l'é na rassa ëd bovin (''Bos taurus'') originaria dla Frisia, na region a caval antra [[Pais Bass]] e [[Gërmania]]. A l'é la rassa da làit pì spantià dël mond, present an pì che 160 pais . A l'é avosà për soa produssion ëd làit motobin àuta, bele che soens a l'abia na qualità inferior (pòch grass e pòche protein-e) rispet a d'àutre ra...' 887222 wikitext text/x-wiki [[Figura:Holstein_Cow_in_Montérégie,_Quebec.jpg|thumb|Na vaca Holstein]] '''Bocin Holstein''' (o '''Frison-a''') a l'é na rassa ëd bovin (''Bos taurus'') originaria dla Frisia, na region a caval antra [[Pais Bass]] e [[Gërmania]]. A l'é la rassa da làit pì spantià dël mond, present an pì che 160 pais . A l'é avosà për soa produssion ëd làit motobin àuta, bele che soens a l'abia na qualità inferior (pòch grass e pòche protein-e) rispet a d'àutre rasse. == Stòria == Ij prim antenà dla rassa Holstein a son documentà già dël 100 a.C. an Frisia, andoa ij Frison a anlevavo bestie bianche e nèire . Për sécoj, la rassa a l'é stàita selessionà për la produssion ëd làit e 'd carn (dobia atitùdin). Dël sécol ch'a fa XIX, la Holstein a l'é stàita esportà an América dël Nòrd: dël 1795 a son rivà ij prim cap an [[Stat Unì]], e dël 1884 an [[Canadà]] . Ant jë Stat Unì, la selession a l'é concentrasse mach an sla produssion ëd làit, an creand n'animal pì longhilin e spigolos (''Holstein''). An Euròpa, invece, la selession a l'é mantnùa për un pò 'd temp la dobia atitùdin (''Frison-a'') . Dòp la Sconda guèra mondial, ël "ritorn genétich" a l'ha portà j'anlevator europengh a dovré 'd sangh american për aumenté la produssion ëd làit, an creand l'attual "Holstein-Frisian" . == Caraterìstiche == * '''Mantel''': a peul esse '''pessà nèir''' (color pì comun) o '''pessà ross''' (caràter recessiv) . * '''Pèis''': le vache a peulo rivé a 650-800 kg, ij tòr a 1.100-1.300 kg . * '''Autëssa''': le vache a son àute 130-150 cm, ij tòr 138-155 cm . * '''Còrp''': a l'é longh e spigolos (dolicomorf), con na gròssa pansa për la digestion dj'erbe. * '''Caràter''': viv e nervos . == Produssion == La Holstein a l'é la rassa da làit pì produtiva dël mond. Na vaca an bon-e condission a peul produve '''8.000-10.000 kg ëd làit a l'ann''' (an media 9.200 kg an 305 di 'd latassion) . La qualità dël làit, contut, a l'é nen ecelent: ël contnù ëd grass a l'é anviron dël 3,7% e col dle protein-e dël 3,1% . Për sta rason, soens as dòvra l'anlevament ëd crossbreed (ansem a rasse com la Montbéliarde o la Rossa Scandìnava) për milioré la fertilità e la resistensa a le maladìe, an sacrificand un pòch ëd la produssion . == An Piemont == An [[Piemont]] la rassa Holstein (ciamà "Frison-a") a l'é la pì comun ant j'anlevament ëd pian-a ([[provincia ëd Coni]], [[provincia ëd Turin]] e [[provincia ëd Lissandria]]). A l'é anlevà dzortut an stabulassion lìbera (stala a cucëtte o a letiera) . Ël làit prodovù a l'é dovrà për la produssion dël formagg Grana Padan e ëd Bërgonzola. == Anliure == * [[Anlevament]] * [[Bestiam]] * [[Rassa]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Siense agrìcole]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] mjt9c2b6uc2xjtsds64is5wy5s34jjn 0 111473 887223 2026-04-12T20:15:22Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Figura:Beagle_600.jpg|thumb|Un can Beagle tricolor]] '''Can Beagle''' (o '''Beagle''') a l'é na rassa ëd [[can]] da cassa originaria dl'[[Anghiltèra]], avosà për sò nas fin e soa determinassion ant l'arserca dle prede. A l'é un dij can pì popolar dël mond, dzortut për sò caràter doss e soa adatabilità a la vita famijar . == Stòria == Ij prim antenà dël Beagle a son documentà an Anghiltèra già dël sécol ch'a fa XIV, andoa a j'ero dovrà për cis...' 887223 wikitext text/x-wiki [[Figura:Beagle_600.jpg|thumb|Un can Beagle tricolor]] '''Can Beagle''' (o '''Beagle''') a l'é na rassa ëd [[can]] da cassa originaria dl'[[Anghiltèra]], avosà për sò nas fin e soa determinassion ant l'arserca dle prede. A l'é un dij can pì popolar dël mond, dzortut për sò caràter doss e soa adatabilità a la vita famijar . == Stòria == Ij prim antenà dël Beagle a son documentà an Anghiltèra già dël sécol ch'a fa XIV, andoa a j'ero dovrà për cissé le levr a caval . Ël nòm "Beagle" a ven probàbil dal fransèis "''begueule''" (gola doverta), për sò baulé caracterìstich, o da l'anglèis vej "''begele''" (cità) . Dël sécol ch'a fa XIX, ël Reverend Phillip Honeywood a l'ha standardisà la rassa an Selessionand dij can da cassa për la levr. Dël 1890 a l'é stàita fondà la ''Beagle Club'' an Anghiltëra, e dël 1884 l'American Kennel Club (AKC) a l'ha arconossù la rassa . == Caraterìstiche == * '''Autëssa''': antra 33 e 40 cm (13-16 an pòles) al garèt . * '''Pèis''': antra 8 e 14 kg . * '''Mantel''': curt, dur e impermeàbil . Ij color a peulo esse: tricolor (nèir, bianch e maròn), bicolor (bianch e maròn), o "lemon" (bianch e giàun) . * '''Testa''': a l'é larga con ël musèt quadrà, j'orije longhe e basse (a caschëtta), e j'euj gròss espressiv . * '''Còrp''': curt e robust, con na coa àuta (portà drita) . * '''Speransa 'd vita''': 12-15 agn . == Caràter == Ël Beagle a l'é un can '''doss, socievol e alégher''' . A l'é motobin atacà a la famija e a va d'acòrdi con le masnà e con d'àutri can. Contut, a l'ha 'l difet d'esse '''teston e difìcil da eduché''' (përchè selessionà për core dapress a le prede sensa scoté). A l'ha un baulé caracterìstich (''bay'') ch'a dòvra për comuniché durant la cassa. A l'ha da manca 'd motobin d'esercissi e a peul dventé dëstrutiv se lassà sol tròp temp . == Salute == Le maladìe pì comun ant la rassa a son: * [[Epilessìa]] (convit) . * Ipotiroidism. * Glaucoma e atrofia progressiva dla rétina (cecità) . * Displasia dl'anca. * [[Obesità]] (a l'é motobin golos) . * Sìndrome di Cushing. * Maladìa dël disch intervertebral (për la schin-a longa) . == An Piemont == An Piemont ël Beagle a l'é present dzortut com can da cassa (dzortut për la levr) e com can da companìa. A l'é dovrà ëdcò da la [[Guardia 'd Finansa]] com can antidroga, për sò nas fin . == Anliure == * [[Can]] * [[Rassa]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Siense agrìcole]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] fjemtq9tfe7nuearaqc64sbs900lecu 0 111474 887224 2026-04-12T20:53:27Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Figura:Racibórz_2007_082.jpg|thumb|Na varietà 'd bulldòg]] '''Bulldòg''' (o '''Bulldog Anglèis''') a l'é na rassa ëd [[can]] ëd taja media, originaria dl'[[Anghiltèra]], avosà për sò còrp tarchià, soa testa larga e sò muso sgnacà (brachicéfal). A l'é stàit selessionà originariament për ël combatiment contra ij tòr (''bull-baiting''), ma dòp la proibission dë ste pràtiche dël 1835 a l'é dventà un can da companìa doss e afetuos . == Stò...' 887224 wikitext text/x-wiki [[Figura:Racibórz_2007_082.jpg|thumb|Na varietà 'd bulldòg]] '''Bulldòg''' (o '''Bulldog Anglèis''') a l'é na rassa ëd [[can]] ëd taja media, originaria dl'[[Anghiltèra]], avosà për sò còrp tarchià, soa testa larga e sò muso sgnacà (brachicéfal). A l'é stàit selessionà originariament për ël combatiment contra ij tòr (''bull-baiting''), ma dòp la proibission dë ste pràtiche dël 1835 a l'é dventà un can da companìa doss e afetuos . == Stòria == Ël termo "bulldog" a l'é stàit dovrà për la prima vira dël 1630 për designé 'd can dovrà ant le aren-e për combate ij tòr . A j'ero can con le gambe pì longhe e un caràter motobin agressiv, selessionà për esse '''insensìbij al dolor''' e për avèj un mòrs potent (la massëlla inferior a sporzìa, an manera ch'a podèisso morde 'l nas dël tòr sensa perde la pijà) . Dòp la proibission dël 1835, la rassa a l'é press che dësparìa, ma dj'apassionà a l'han selessionà j'esemplar pì doss, ancrosandje con d'àutre rasse (probàbil ël ''Pug'') për oten-e ël temperamento atual . Dël 1860 a l'é stàita esponùa për la prima vira ant le esposission canin-e, e dël 1875 a l'é stàit publicà ël prim standard . A l'é dventà 'l '''can nassional dla Gran Bretagna''' e n'icon-a dla determinassion britànica, associà a la figura dël "John Bull" . == Caraterìstiche == * '''Autëssa''': 31-40 cm al garèt . * '''Pèis''': 23-25 kg (ij mas-cc), 18-23 kg (le fumele) . * '''Mantel''': curt, fin, e aderent. Ij color a peulo esse tigrà, ross, fulv, bianch o pessà . * '''Testa''': larga e gròssa rëspet a la taja, con la front piata e la pel lassa ch'a forma 'd rupie. La massëlla inferior a sporz an fòra (prognatism) e a l'é voltà an sù . * '''Orije''': cite, as piego andré për lassé vëdde ël condot uditiv. * '''Còrp''': curt, largh, e potent, con ël dòrs curt, lë stòmi largh e la pansa retirà . * '''Coa''': curta, bassa, e drita (a carëzza) . * '''Speransa 'd vita''': 8-10 agn . == Caràter == Ël Bulldog a l'ha n'aparensa fiera e minaciosa, ma an realtà a l'é un can '''doss, afetuos, e fedel''' . A l'é particolarman passient con le masnà e a-j veul bin . A l'é '''testard''' e a peul esse difìcil da eduché (a-j pias fé a soa mòda), ma a l'é nen un can agressiv. A l'é un brav can da guardia (a bàula e a dà l'impression d'esse pericolos), ma a l'é tròp amichevol për ataché un foresté. A l'ha na tendensa a la '''pigrissia''' e a veul dorme e fé 'l plandron, ma a l'ha da manca 'd passegé për nen ingrassé . == Salute e cure == A càusa dla conformassion brachicéfala (muso curt), ël Bulldog a patiss la '''Síndrome Ostrutiva dle Vie Aeree dij Brachicéfaj''' (BAOS), ch'a càusa dificoltà respiratòrie, ronf, e intoleransa a l'esercissi e al calor . A l'é motobin sensìbil al '''colp ëd calor''', për lòn a venta mai feje fé 'd sforz ant j'ore pi càude . A l'ha ëdcò 'd problema a la pel (dermatite dle pieghe, alergìe), a j'euj (cherry eye), e a j'articolassion (displasia dl'anca e dël ghëmmo) . A l'ha da manca 'd polissìa regolar dle pieghe dla facia e dla coda për evité j'infession . == Varietà == An famija dij Bulldog a-i son diverse rasse, dont le pi conossùe a son: * '''Bulldog Fransèis''': pi cit (8-14 kg) con orije a ratavolòira. * '''Bulldog American''': pi àut e atlétich (32-70 kg), dovrà com can da travaj . * '''Olde English Bulldogge''': na ricostrussion dël Bulldog antich, pi san e atlétich . * '''Bulldog Australian''': dësvlupà për esse pi resistent al calor . == Anliure == * [[Can]] * [[Rassa]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Siense agrìcole]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] ko59x6bq6o5vaytzbi52laagylekqqe