Wikipedia pmswiki https://pms.wikipedia.org/wiki/Intrada MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Media Special Discussion Utent Ciaciarade Wikipedia Discussion ant sla Wikipedia Figura Discussion dla figura MediaWiki Discussion dla MediaWiki Stamp Discussion dlë stamp Agiut Discussion ant sl'agiut Categorìa Discussion ant sla categorìa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 4224 887347 874253 2026-04-17T09:19:19Z AuditorioCEMChiesaEstensioneMondiale ViaFiume22 15121AL 31561 887347 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Stamp:Comun |nomComun = Lissandria |Nòm_italian = Alessandria |linkScu = Alessandria-Stemma.png |stat = ITA |region = Piemont |provincia = IT-AL |latitudineGrad = 44 |latitudineMinut = 54 |latitudineSecond = 47.1 |longitudineGrad = 8 |longitudineMinut = 36 |longitudineSecond = 55.7 |autëssa = 95 |superficie = 203,57 |abitant = 93.631 |ann = 2019 |frassion = [[Cabanëti (frassion ëd Lissandria)|Cabanëti]], [[Cantalov (frassion ëd Lissandria)|Cantalov]], [[Casalbajan (frassion ëd Lissandria)|Casalbajan]], [[Cassèina Gròssa (frassion ëd Lissandria)|Cassèina Gròssa]], [[Castisserieu (frassion ëd Lissandria)|Castisserieu]], [[E Flipòn-na (frassion ëd Lissandria)|E Flipòn-na]], [[Ël Bià (frassion ëd Lissandria)|Ël Bià]], [[E Poròn-na (frassion ëd Lissandria)|E Poròn-na]], [[Ër Mandrògn (frassion ëd Lissandria)|Ër Mandrògn]], [[E Ventolèina (frassion ëd Lissandria)|E Ventolèina]], [[Ij Lòbi]], [[Ij Moschen (frassion ëd Lissandria)|Ij Moschen]], [[J'Astut (frassion ëd Lissandria)|J'Astut]], [[La Spinëta]], [[Leudra (frassion ëd Lissandria)|Leudra]], [[Lita-Paròd (frassion ëd Lissandria)|Lita-Paròd]], [[Lònga Fam (frassion ëd Lissandria)|Lònga Fam]], [[Mandrògn]], [[Marengh (frassion ëd Lissandria)|Marengh]], [[Pagèla (frassion ëd Lissandria)|Pagèla]], [[Ra Vila (frassion ëd Lissandria)|Ra Vila]], [[San Giuliän Neuv (frassion ëd Lissandria)|San Giuliän Neuv]], [[San Giuliän Vegg (frassion ëd Lissandria)|San Giuliän Vegg]], [[San Miché (frassion ëd Lissandria)|San Miché]], [[Valmadòna (frassion ëd Lissandria)|Valmadòna]], [[Val San Bartramé (frassion ëd Lissandria)|Val San Bartramé]] |comunVisin = [[Aluvion Piòvra]], [[Apsèj]], [[Bòsch Marengh]], [[Castlèt Monfrà]], [[Ël Castlass]], [[Fruareu]], [[J'Ovij]], [[La Prèja]], [[Moncasté]], [[Quargnent]], [[Sal (AL)|Sal]], [[San Salvator (AL)|San Salvator]], [[Soleri]], [[Torton-a]], [[Valensa]] |nomAbitant = Lissandren |protetor = san Baudolen |festiv = 10 ëd novèmber }} '''Lissandria''' (''Lisändria'' an [[lissandren]] e an [[monfrin]], ''Lisciandria'' an [[ligurin]], e ''Alessandria'' an [[italian]]) a l'é na sità dël [[Piemont]] ëd 93.631 abitant <ref>Sorgiss: [[ISTAT]] - Bilansi demogràfich al 01/01/2019 [https://web.archive.org/web/20200326022645/http://demo.istat.it/pop2019/index.html].</ref>, capleugh ëd l'omònima [[Provincia ëd Lissandria|provinsa]]. As treuva a sirca 100 méter an sël livel dël mar, ant la pian-a aluvional formà da [[Tani]] e [[Bormia]] an corispondensa dla confluensa dij doi fium. Sò teritòri comunal a l'é 'l pì grand ëd tut ël Piemont, soa popolassion a l'é la tersa dla region, d'apress a cole 'd [[Turin]] e [[Noara]]. == Auditorio CEM Chiesa Estensione Mondiale di Via Fiume, 22, 15121 Alessandria == Chiesa Estensione Mondiale" è una chiesa cristiana di matrice evangelica e pentecostale. Si tratta di una comunità cristiana basata sulla fede biblica, caratterizzata da culti moderni e da una forte enfasi sul concetto di famiglia e accoglienza (il loro motto ufficiale è infatti "Un luogo chiamato casa") Caratteristiche principali Orientamento: Evangelico / Pentecostale. Motto: "Siamo casa, siamo famiglia, siamo chiesa". Attività: Celebrazioni domenicali, gruppi di studio biblico, musica e forte presenza sui canali digitali. Sedi principali: In Italia è presente con comunità locali molto attive, come ad esempio la sede locale rintracciabile ad Alessandria. Se desideri approfondire i loro eventi, gli orari delle riunioni o i loro principi di fede, puoi visitare direttamente il sito web ufficiale di Chiesa Estensione Mondiale oppure consultare gli aggiornamenti locali tramite la pagina Facebook di Chiesa Estensione Mondiale Alessandria. == Stòria == Ël vast teritòri comunal ëd Lissandria a l'é stàit abità dagià an época motobin antica: a Castisserieu a son stàit fàit artrovament archeològich d'utiss ch'a smìo armonté a la prima [[Età dla Pera]]. A parte dal Neolìtich, ij prim ansediament preistòrich as dësvelupo an corispondensa dle vie 'd comunicassion prinsipaj, e antra coste dzoratut ij fium. A l'é për lòn ch'ël teritòri lissandrin a ved viaman spantiesse la presensa dl'òm. J'artrovament a mostro cit grup ëd colonisator dédit a l'agricoltura, a l'anlevament e ai comersi 'd pere levigà. Col passagi a l'[[Età dël bronz]] a cambio le costume religiose e as passa a 'n tipo 'd cultura caraterisà da la cremassion. La ''tomba 'd Lissandria'', artrovà davzin a la Cassèina Ciapon-na, a mostra j'element ëd cost'época e a l'é un ëd j'esempi pì arlevant ant l'Italia stentrional. A s'ancamin-a a formé na cultura dë stamp selt-[[ligurin]], con vàire contat con le aree padan-e e con cole transalpin-e. A smìa che j'ansediament ant l'area a sìo sempre restà cit, anfluensà da l'ariv ëd popolassion séltiche che mës-ciandse con cole celt-ligurin-e locaj a l'han comportà quaivòlta la fusion passìfica, quaivòlta la scapada dj'abitant an sij brich. La region a finiss sota al contròl ëd la Repùblica [[Siviltà roman-a|Roman-a]], che antra III e II sécol prima 'd Crist a conquista tuta la Galia Cisalpin-a. L'anession a l'é nen fàcil an coste bande, le tribù dij Ligurin a ven-o anientà e deportà: a së stima ch'a sìo mòrt 16.000 antra ij Ligurin ''Statielli'' ch'a popolavo la part meridional ëd l'atual provinsa. Dël 42 a.C. la Galia a oten la pien-a sitadinansa roman-a. As costruisso le strà consolar ch'a colego le colònie fondà ant ij neuv teritòri e ch'a favorisso ij comersi. Antra [[Torton-a|Derthona]] e [[Ast|Hasta]] a passa la ''via Fulvia'' e a nass la sità 'd ''Forum Fulvii'', anté ch'ancheuj a-i é la frassion ëd [[Ra Vila (frassion ëd Lissandria)|la Vila]]. A parte dal III sécol dòp Crist, la crisi econòmica e polìtica dl'Imperi a porta a la decadensa dij sènter abità minor: Forum Fulvii a resta 'n cit ansediament rural e le ùniche sità ch'as conservo a son cole tanme Torton-a e [[Àich|Aquae Statiellae]] ch'a ospito na sede vëscovil. Le invasion dj'esércit strangé e la scarsa adressa a ministré ij cambiament epocaj a l'han portà l'Imperi a terminé dël sécol ch'a fa V. [[Figura:Santa Maria di Castello - Fotografia di Tony Frisina.JPG|thumb|left|230px|Santa Maria 'd Castel]]<br><br>L'ariv dij [[Longobard]] dël sécol ch'a fa VI a porta a cambié dël tut l'ordinament aministrativ, con la creassion dij Ducà e dël vassalagi. Ël teritòri rural a s'organisa antorn a le ''curtes'', vaste asiende agrìcole anté che jë sgnor locaj a ministravo la giustissia. A nass an costa época la curt ëd Marengh, ch'a l'ha ospità pì 'd vòte ij regnant. A la Spinëta a-i é ancora 'n rest ëd na tor ëd tarda época longobarda che con l'andé dij sécoj a l'ha pijà 'l nòm ëd ''Tor ëd Teodolinda''. Dòp la conversion dij Longobard a la religion catòlica, a së spantio torna le assion d'evangelisassion ëd le campagne. La vita religiosa a treuva ij sò sènter d'anfluensa ant le piev, andova ch'a s'esercitavo batésim e sacrament. Ant l'época dij Franch, dël sécol ch'a fa VIII, a nass la curt ëd Roveré, ant l'atual sènter sitadin a sud dël Tani. La cesa 'd [[Santa Maria 'd Castel]] a l'era la piev d'arferiment për Roveré e j'anviron.<br><br> [[Figura:Alessandria_(allegoria).JPG|thumb|left|230px|La sità 'd Lissandria a snistra e l'abità 'd Bërgoj a drita, colegà da 'n pont ëd bòsch sël Tani, ''Codex Astensis qui Malabayla communiter nuncupatur'', séc. XI-XII]]Ant ij sécoj ch'a van da col ch'a fa VIII a col ch'a fa XI, l'area lissandrin-a a l'era nen vàire abità, con l'ecession ëd le ''curt regiae'' ëd la Vila, Roveré (''Castrum Roboreti''), Bërgoj (''Bergolium'') e Marengh, e dij sènter abità autònom ëd [[Ël Castlass|Gamond]], [[Soleri]], [[Quargnent]] e [[Flissan]]. A-i ero dagià relassion strèite antra ij pais prima dla fondassion ëd la sità. La sità neuva a l'é stàita fondà an via ofissial dël 3 ëd magg 1168, ma an cola data a devìa già avèj conseguì na soa strutura topogràfica e aministrativa. La sità a l'é creasse a l'inissi da l'union ëd j'abitant ëd Gamond, Marengh e Bërgoj, peui a son giontasse abitant da Roveré, Soleri, la Vila, [[J'Ovij|j'Ovij]] e Quargnent. La fondassion a l'é stàita portà anans col sostegn ëd le Comun-e dla [[Lija Lombarda]], an particular col ëd la [[Repùblica 'd Génoa]], e an contrast a le polìtiche imperiaj dl'imperador [[Federich I Barbarossa]] e dël sò prinsipal aleà ant la region, ël [[Marcheisà ëd Monfrà|Marchèis ëd Monfrà]]. La sità neuva a ven ciamà Lissandria an onor ëd Papa [[Lissànder III]], che a l'avìa sostenù le Comun-e dla Lija Lombarda e scomunicà l'imperador. Dal 29 otóber 1174 al 12 avril 1175 Lissandria a l'é assedià dal Barbarossa ma la sità a riess a superé l'assedi e a costrenze a la fuga ij soldà dl'imperador. Con la Pas ëd Costansa dël 1183, as treuva n'intèisa antra Imperador e Comun-e dla Lija Lombarda. La sità a pija ël nòm ëd ''Cesaréa'', ma mach për chèich agn.<br><br> Dal 1198 Lissandria a ven Lìbera Comun-a e as guerna an autonomìa daspërchila për un sécol e mes. A l'inissi dël Tërzent, fatigà dai contrast antra Guelf e Ghiblin e da le guère sensa sust con Ast e col Marcheisà 'd Monfrà, la sità a decid ëd butesse sota la protession dij Viscont, sgnor ëd Milan. Dël 1348 a intra ofissialment a fé part dël Ducà. A la mòrt dël duca Gian Galeass Viscont, dël 1402, ël condoté 'd ventura [[Facin Can]] a l'ha conquistà la sità e bon-a part dël Piemont oriental, pijand an assedi e devastand tante sità dl'area lissandrin-a. La sità a resta sota al sò contròl dal 1404 al 1411. D'apress a soa mòrt, grassie 'dcò al matrimòni dël duca Filip Maria con la vìdua dël conodoté, Lissandria a torna ant ël Ducà 'd Milan e a na segue le sòrt për tërzent agn. Con la mòrt ëd l'ùltim djë Sfòrsa, dël 1535 ël Ducà a ven ancorporà ant le tère imperiaj dl'[[Imperi Roman Sacrà]], sota l'imperador Carl V. [[Figura:Giardini_Cittadella_di_Alessandria.jpg|thumb|left|230px|La Sitadela 'd Lissandria]]Dël 1556 l'imperador a àbdica e a lassa a sò fieul Filip II ël Regn dë [[Spagna]] e ij sò possediment italian. Lissandria a passa donca sota al contròl spagneul e a-i resta fin a l'inissi dël Setsent quand che an séguit a la [[Guèra 'd Sucession Ëspagneula]], a la conquista dla sità da part dël prinsi [[Eugenio ëd Savòja]] (1707) e al sucessiv Tratà d'Utrecht (1713), a ven cedùa al Ducà 'd Savòja 'd [[Vitòrio Medeo II]], che pòch pì tard, dël 1720, a dven ël [[Regn ëd Sardëgna]]. <br><br> Re Vitòrio Medeo II, considerand la posission ëstratégica dla sità, a ne organisa la vida polìtica: a istituiss ël ròl dël Governador e a rinfortiss le struture militar, an agiornandle a j'ùltim svilup ëd le ''fortificassion a la moderna'', con la costrussion ëd na Sitadela stragrossa tant da comporté la demolission ëd l'antich borgh ëd Bërgoj. A la fin dël Setsent, ël Piemont a l'é colpì da le bataje espansionìstiche dl'armà fransèisa comandà da [[Napoleon Bon-a-part]]. Ai 14 ëd giugn dël 1800 a Marengh as combat un-a dle pì importante [[Bataja ëd Marengh|bataje]] 'd Napoleon, ch'a consent la conquista fransèisa dl'Italia dël Nòrd. Dël 1802 Lissandria a l'è ancorporà ofissialment ant la nassion fransèisa e dven ël capleugh dël neuv Dipartiment ëd Marengh. Con la restitussion al Regn ëd Sardëgna, a s'anandia l'época dl'ansidit Arsorgiment e Lissandria a l'é n'important sènter ëd cultura liberal e ai 10 ëd mars 1821 a ved nasse na solevassion mnà da l'ufissial [[Santor ëd Santa Reusa]] stansià a la Sitadela, con l'istansa 'd na Costitussion e l'esposission dël drapò italian. <br><br> [[Figura:Alessandria - Lo Stabilimento Borsalino. Coll. Tony Frisina.jpg|thumb|250px|La fàbrica ''Borsalin'', 1910-1915]]Con la riorganisassion aministrativa dël [[Decret Rattazzi]] (Lèj n.3702, 23 otóber 1859), Lissandria a l'é 'l capleugh ëd na Division (peui Provinsa), dont a dipendìo le Provinse (peui Sircondari) d'Àich, Ast, Casal, Lissandria, Neuve e Torton-a. Ël Sircondari 'd Lissandria a l'era a cap d'óndes Mandament, doi dij quaj comprendent l'atual teritòri comunal: Lissandria ''intra muros'' (la sità) e Lissandria ''extra muros'' (ij pais e le borgià lissandrin-e dj'anviron). La sconda metà dl'Eutsent a ved nasse an Piemont la rèj feroviaria ch'a ved Lissandria ant na posission ëstratégica al sènter antra Turin, Milan e Génoa. Ij comersi e le industrie a së spantio an pressa e la sità a subiss n'espansion edilissia sensa precedent. A nasso industrie ant ij setor dla cosmética, dij përfum, dj'argent, dij capej, dla mecànica e alimentar. Ant ël Neuvsent lë svilup industrial as consòlida e ant le scond Dòp-guèra Lissandria a riva a superé ij 100.000 abitant. La crisi industrial ëd la fin dël sécol a porta a 'n decrement demogràfich e al riassstament ëd l'economìa local pì basà sël tersiari. == Monument == === ''Edifissi sivil e militar'' === [[Figura:Alessandria-palazzo Ghilini1.jpg|thumb|230px|Palass Ghilini]] * [[Sitadela ëd Lissandria]] * [[Palass Ghilini]] * [[Palass Vèj (Lissandria)|Palass Vèj]] * [[Palass Ross]] * [[Palass Cùtica 'd Cassèine]] * [[Palass Guasch]] [[Figura:Municipio Alessandria.jpg|thumb|230px|Ël Munissipi o Palass Ross]] * [[Arch ëd Trionf ëd Lissandria|Arch ëd Trionf]] === ''Edifissi religios'' === * [[Catedral ëd Lissandria]] * [[Cesa ëd Santa Maria ëd Castel]] * [[Cesa ëd Santa Maria dël Càrmin]] * [[Sinagòga ëd Lissandria|Sinagòga]] == Coltura == A Lissandria a-i é l'[[Università dël Piemont Oriental Amedeo Avogadro]]. A-i é 'dcò na scòla dëstacà dël [[Politécnich ëd Turin]]. == Frassion == {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="1" !'''Nòm nativ''' !'''an Italian''' |- |colspan="2"| ''Piemontòfone'' |- |[[J'Astut (frassion ëd Lissandria)|J'Astut]] || Astuti |- |[[San Miché (frassion ëd Lissandria)|San Miché]] || San Michele |- |[[Valmadòna (frassion ëd Lissandria)|Valmadòna]] || Valmadonna |- |[[Val San Bartramé (frassion ëd Lissandria)|Val San Bartramé]] || Valle San Bartolomeo |- |[[Casalbajan (frassion ëd Lissandria)|Casalbajan]] || Casalbagliano |- |[[Ra Vila (frassion ëd Lissandria)|Ra Vila]] || Villa del Foro |- |[[Cantalov (frassion ëd Lissandria)|Cantalov]] || Cantalupo |- |[[Cabanëti (frassion ëd Lissandria)|Cabanëti]] || Cabanette |- |[[La Spinëta (frassion ëd Lissandria)|La Spinëta]] || Spinetta Marengo |- |[[Ël Bià (frassion ëd Lissandria)|Ël Bià]] || Bettale |- |[[Lònga Fam (frassion ëd Lissandria)|Lònga Fam]] || Lungafame |- |[[Marengh (frassion ëd Lissandria)|Marengh]] || Marengo |- |colspan="2"| ''Nen piemontòfone'' |- |[[San Giuliän Neuv (frassion ëd Lissandria)|San Giuliän Neuv]] || San Giuliano Nuovo |- |[[San Giuliän Vegg (frassion ëd Lissandria)|San Giuliän Vegg]] || San Giuliano Vecchio |- |[[Castisserieu (frassion ëd Lissandria)|Castisserieu]] || Castelceriolo |- |[[Ij Lòbi (frassion ëd Lissandria)|Ij Lòbi]] || Lobbi |- |[[Pagèla (frassion ëd Lissandria)|Pagèla]] || Pagella |- |[[E Ventolèina (frassion ëd Lissandria)|E Ventolèina]] || Ventolina |- |[[Mandrògn|Ër Mandrògn]] || Mandrogne |- |[[Cassèina Gròssa (frassion ëd Lissandria)|Cassèina Gròssa]] || Cascina Grossa |- |[[Lita-Paròd (frassion ëd Lissandria)|Lita-Paròd]] || Litta-Parodi |- |[[E Flipòn-na (frassion ëd Lissandria)|E Flipòn-na]] || Filippona |- |[[Ij Moschen (frassion ëd Lissandria)|Ij Moschen]] || Moschini |- |[[E Poròn-na (frassion ëd Lissandria)|E Poròn-na]] || Porrona |- |[[Leudra (frassion ëd Lissandria)|Leudra]] || Lodra |} [[Figura:Alessandria03.jpg|thumb|right|230px|L'orlògi ëd piassa Garibaldi]] == Aministrassion == La ca dla comun-a as treuva ant lë stòrich Palass ross, an piassa dla Libertà. Ël sìndich a l'é Giorgio Abonante (PD) dal 28-6-2022. == Sità gemelà == Lissandria a l'é gemelà con: * [[Figura:Flag of France.svg|border|20px]] [[Argenteuil]], [[Fransa]] * [[Figura:Flag of Palestine.svg|border|20px]] [[Gèrico]], [[Palestin-a]] * [[Figura:Flag of the Czech Republic.svg|border|20px]] [[Hradec Králové]], [[Repùblica Ceca]] * [[Figura:Flag of Croatia.svg|border|20px]] [[Karlovac]], [[Croassia]] * [[Figura:Flag of Argentina.svg|border|20px]] [[Rosario]], [[Argentin-a]] * [[Figura:Flag of Romania.svg|border|20px]] [[Alba Iulia]], [[Romanìa]] * [[Figura:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Siracusa]], [[Italia]] == Anliure esterne == {{Interprogetto}} * [http://www.comune.alessandria.it/ Sit istitussional] == Arferiment == {{listadlereferense}} [[Figura:Alessandria piazzaduomo.jpg|thumb|300px|left|Piassa dla Catedral]] {{Fin}} [[Categorìa:Lissandria| ]] 6ivqbaob0db6gld4zzzait8j5pazyv4 887348 887347 2026-04-17T09:19:38Z AuditorioCEMChiesaEstensioneMondiale ViaFiume22 15121AL 31561 887348 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Stamp:Comun |nomComun = Lissandria |Nòm_italian = Alessandria |linkScu = Alessandria-Stemma.png |stat = ITA |region = Piemont |provincia = IT-AL |latitudineGrad = 44 |latitudineMinut = 54 |latitudineSecond = 47.1 |longitudineGrad = 8 |longitudineMinut = 36 |longitudineSecond = 55.7 |autëssa = 95 |superficie = 203,57 |abitant = 93.631 |ann = 2019 |frassion = [[Cabanëti (frassion ëd Lissandria)|Cabanëti]], [[Cantalov (frassion ëd Lissandria)|Cantalov]], [[Casalbajan (frassion ëd Lissandria)|Casalbajan]], [[Cassèina Gròssa (frassion ëd Lissandria)|Cassèina Gròssa]], [[Castisserieu (frassion ëd Lissandria)|Castisserieu]], [[E Flipòn-na (frassion ëd Lissandria)|E Flipòn-na]], [[Ël Bià (frassion ëd Lissandria)|Ël Bià]], [[E Poròn-na (frassion ëd Lissandria)|E Poròn-na]], [[Ër Mandrògn (frassion ëd Lissandria)|Ër Mandrògn]], [[E Ventolèina (frassion ëd Lissandria)|E Ventolèina]], [[Ij Lòbi]], [[Ij Moschen (frassion ëd Lissandria)|Ij Moschen]], [[J'Astut (frassion ëd Lissandria)|J'Astut]], [[La Spinëta]], [[Leudra (frassion ëd Lissandria)|Leudra]], [[Lita-Paròd (frassion ëd Lissandria)|Lita-Paròd]], [[Lònga Fam (frassion ëd Lissandria)|Lònga Fam]], [[Mandrògn]], [[Marengh (frassion ëd Lissandria)|Marengh]], [[Pagèla (frassion ëd Lissandria)|Pagèla]], [[Ra Vila (frassion ëd Lissandria)|Ra Vila]], [[San Giuliän Neuv (frassion ëd Lissandria)|San Giuliän Neuv]], [[San Giuliän Vegg (frassion ëd Lissandria)|San Giuliän Vegg]], [[San Miché (frassion ëd Lissandria)|San Miché]], [[Valmadòna (frassion ëd Lissandria)|Valmadòna]], [[Val San Bartramé (frassion ëd Lissandria)|Val San Bartramé]] |comunVisin = [[Aluvion Piòvra]], [[Apsèj]], [[Bòsch Marengh]], [[Castlèt Monfrà]], [[Ël Castlass]], [[Fruareu]], [[J'Ovij]], [[La Prèja]], [[Moncasté]], [[Quargnent]], [[Sal (AL)|Sal]], [[San Salvator (AL)|San Salvator]], [[Soleri]], [[Torton-a]], [[Valensa]] |nomAbitant = Lissandren |protetor = san Baudolen |festiv = 10 ëd novèmber }} '''Lissandria''' (''Lisändria'' an [[lissandren]] e an [[monfrin]], ''Lisciandria'' an [[ligurin]], e ''Alessandria'' an [[italian]]) a l'é na sità dël [[Piemont]] ëd 93.631 abitant <ref>Sorgiss: [[ISTAT]] - Bilansi demogràfich al 01/01/2019 [https://web.archive.org/web/20200326022645/http://demo.istat.it/pop2019/index.html].</ref>, capleugh ëd l'omònima [[Provincia ëd Lissandria|provinsa]]. As treuva a sirca 100 méter an sël livel dël mar, ant la pian-a aluvional formà da [[Tani]] e [[Bormia]] an corispondensa dla confluensa dij doi fium. Sò teritòri comunal a l'é 'l pì grand ëd tut ël Piemont, soa popolassion a l'é la tersa dla region, d'apress a cole 'd [[Turin]] e [[Noara]]. == Auditorio CEM Chiesa Estensione Mondiale di Via Fiume, 22, 15121 Alessandria == Chiesa Estensione Mondiale" è una chiesa cristiana di matrice evangelica e pentecostale. Si tratta di una comunità cristiana basata sulla fede biblica, caratterizzata da culti moderni e da una forte enfasi sul concetto di famiglia e accoglienza (il loro motto ufficiale è infatti "Un luogo chiamato casa") Caratteristiche principali Orientamento: Evangelico / Pentecostale. Motto: "Siamo casa, siamo famiglia, siamo chiesa". Attività: Celebrazioni domenicali, gruppi di studio biblico, musica e forte presenza sui canali digitali. Sedi principali: In Italia è presente con comunità locali molto attive, come ad esempio la sede locale rintracciabile ad Alessandria. Se desideri approfondire i loro eventi, gli orari delle riunioni o i loro principi di fede, puoi visitare direttamente il sito web ufficiale di Chiesa Estensione Mondiale oppure consultare gli aggiornamenti locali tramite la pagina Facebook di Chiesa Estensione Mondiale Alessandria. == Auditorio CEM Chiesa Estensione Mondiale di Via Fiume, 22, 15121 Alessandria == Chiesa Estensione Mondiale" è una chiesa cristiana di matrice evangelica e pentecostale. Si tratta di una comunità cristiana basata sulla fede biblica, caratterizzata da culti moderni e da una forte enfasi sul concetto di famiglia e accoglienza (il loro motto ufficiale è infatti "Un luogo chiamato casa") Caratteristiche principali Orientamento: Evangelico / Pentecostale. Motto: "Siamo casa, siamo famiglia, siamo chiesa". Attività: Celebrazioni domenicali, gruppi di studio biblico, musica e forte presenza sui canali digitali. Sedi principali: In Italia è presente con comunità locali molto attive, come ad esempio la sede locale rintracciabile ad Alessandria. Se desideri approfondire i loro eventi, gli orari delle riunioni o i loro principi di fede, puoi visitare direttamente il sito web ufficiale di Chiesa Estensione Mondiale oppure consultare gli aggiornamenti locali tramite la pagina Facebook di Chiesa Estensione Mondiale Alessandria. == Stòria == Ël vast teritòri comunal ëd Lissandria a l'é stàit abità dagià an época motobin antica: a Castisserieu a son stàit fàit artrovament archeològich d'utiss ch'a smìo armonté a la prima [[Età dla Pera]]. A parte dal Neolìtich, ij prim ansediament preistòrich as dësvelupo an corispondensa dle vie 'd comunicassion prinsipaj, e antra coste dzoratut ij fium. A l'é për lòn ch'ël teritòri lissandrin a ved viaman spantiesse la presensa dl'òm. J'artrovament a mostro cit grup ëd colonisator dédit a l'agricoltura, a l'anlevament e ai comersi 'd pere levigà. Col passagi a l'[[Età dël bronz]] a cambio le costume religiose e as passa a 'n tipo 'd cultura caraterisà da la cremassion. La ''tomba 'd Lissandria'', artrovà davzin a la Cassèina Ciapon-na, a mostra j'element ëd cost'época e a l'é un ëd j'esempi pì arlevant ant l'Italia stentrional. A s'ancamin-a a formé na cultura dë stamp selt-[[ligurin]], con vàire contat con le aree padan-e e con cole transalpin-e. A smìa che j'ansediament ant l'area a sìo sempre restà cit, anfluensà da l'ariv ëd popolassion séltiche che mës-ciandse con cole celt-ligurin-e locaj a l'han comportà quaivòlta la fusion passìfica, quaivòlta la scapada dj'abitant an sij brich. La region a finiss sota al contròl ëd la Repùblica [[Siviltà roman-a|Roman-a]], che antra III e II sécol prima 'd Crist a conquista tuta la Galia Cisalpin-a. L'anession a l'é nen fàcil an coste bande, le tribù dij Ligurin a ven-o anientà e deportà: a së stima ch'a sìo mòrt 16.000 antra ij Ligurin ''Statielli'' ch'a popolavo la part meridional ëd l'atual provinsa. Dël 42 a.C. la Galia a oten la pien-a sitadinansa roman-a. As costruisso le strà consolar ch'a colego le colònie fondà ant ij neuv teritòri e ch'a favorisso ij comersi. Antra [[Torton-a|Derthona]] e [[Ast|Hasta]] a passa la ''via Fulvia'' e a nass la sità 'd ''Forum Fulvii'', anté ch'ancheuj a-i é la frassion ëd [[Ra Vila (frassion ëd Lissandria)|la Vila]]. A parte dal III sécol dòp Crist, la crisi econòmica e polìtica dl'Imperi a porta a la decadensa dij sènter abità minor: Forum Fulvii a resta 'n cit ansediament rural e le ùniche sità ch'as conservo a son cole tanme Torton-a e [[Àich|Aquae Statiellae]] ch'a ospito na sede vëscovil. Le invasion dj'esércit strangé e la scarsa adressa a ministré ij cambiament epocaj a l'han portà l'Imperi a terminé dël sécol ch'a fa V. [[Figura:Santa Maria di Castello - Fotografia di Tony Frisina.JPG|thumb|left|230px|Santa Maria 'd Castel]]<br><br>L'ariv dij [[Longobard]] dël sécol ch'a fa VI a porta a cambié dël tut l'ordinament aministrativ, con la creassion dij Ducà e dël vassalagi. Ël teritòri rural a s'organisa antorn a le ''curtes'', vaste asiende agrìcole anté che jë sgnor locaj a ministravo la giustissia. A nass an costa época la curt ëd Marengh, ch'a l'ha ospità pì 'd vòte ij regnant. A la Spinëta a-i é ancora 'n rest ëd na tor ëd tarda época longobarda che con l'andé dij sécoj a l'ha pijà 'l nòm ëd ''Tor ëd Teodolinda''. Dòp la conversion dij Longobard a la religion catòlica, a së spantio torna le assion d'evangelisassion ëd le campagne. La vita religiosa a treuva ij sò sènter d'anfluensa ant le piev, andova ch'a s'esercitavo batésim e sacrament. Ant l'época dij Franch, dël sécol ch'a fa VIII, a nass la curt ëd Roveré, ant l'atual sènter sitadin a sud dël Tani. La cesa 'd [[Santa Maria 'd Castel]] a l'era la piev d'arferiment për Roveré e j'anviron.<br><br> [[Figura:Alessandria_(allegoria).JPG|thumb|left|230px|La sità 'd Lissandria a snistra e l'abità 'd Bërgoj a drita, colegà da 'n pont ëd bòsch sël Tani, ''Codex Astensis qui Malabayla communiter nuncupatur'', séc. XI-XII]]Ant ij sécoj ch'a van da col ch'a fa VIII a col ch'a fa XI, l'area lissandrin-a a l'era nen vàire abità, con l'ecession ëd le ''curt regiae'' ëd la Vila, Roveré (''Castrum Roboreti''), Bërgoj (''Bergolium'') e Marengh, e dij sènter abità autònom ëd [[Ël Castlass|Gamond]], [[Soleri]], [[Quargnent]] e [[Flissan]]. A-i ero dagià relassion strèite antra ij pais prima dla fondassion ëd la sità. La sità neuva a l'é stàita fondà an via ofissial dël 3 ëd magg 1168, ma an cola data a devìa già avèj conseguì na soa strutura topogràfica e aministrativa. La sità a l'é creasse a l'inissi da l'union ëd j'abitant ëd Gamond, Marengh e Bërgoj, peui a son giontasse abitant da Roveré, Soleri, la Vila, [[J'Ovij|j'Ovij]] e Quargnent. La fondassion a l'é stàita portà anans col sostegn ëd le Comun-e dla [[Lija Lombarda]], an particular col ëd la [[Repùblica 'd Génoa]], e an contrast a le polìtiche imperiaj dl'imperador [[Federich I Barbarossa]] e dël sò prinsipal aleà ant la region, ël [[Marcheisà ëd Monfrà|Marchèis ëd Monfrà]]. La sità neuva a ven ciamà Lissandria an onor ëd Papa [[Lissànder III]], che a l'avìa sostenù le Comun-e dla Lija Lombarda e scomunicà l'imperador. Dal 29 otóber 1174 al 12 avril 1175 Lissandria a l'é assedià dal Barbarossa ma la sità a riess a superé l'assedi e a costrenze a la fuga ij soldà dl'imperador. Con la Pas ëd Costansa dël 1183, as treuva n'intèisa antra Imperador e Comun-e dla Lija Lombarda. La sità a pija ël nòm ëd ''Cesaréa'', ma mach për chèich agn.<br><br> Dal 1198 Lissandria a ven Lìbera Comun-a e as guerna an autonomìa daspërchila për un sécol e mes. A l'inissi dël Tërzent, fatigà dai contrast antra Guelf e Ghiblin e da le guère sensa sust con Ast e col Marcheisà 'd Monfrà, la sità a decid ëd butesse sota la protession dij Viscont, sgnor ëd Milan. Dël 1348 a intra ofissialment a fé part dël Ducà. A la mòrt dël duca Gian Galeass Viscont, dël 1402, ël condoté 'd ventura [[Facin Can]] a l'ha conquistà la sità e bon-a part dël Piemont oriental, pijand an assedi e devastand tante sità dl'area lissandrin-a. La sità a resta sota al sò contròl dal 1404 al 1411. D'apress a soa mòrt, grassie 'dcò al matrimòni dël duca Filip Maria con la vìdua dël conodoté, Lissandria a torna ant ël Ducà 'd Milan e a na segue le sòrt për tërzent agn. Con la mòrt ëd l'ùltim djë Sfòrsa, dël 1535 ël Ducà a ven ancorporà ant le tère imperiaj dl'[[Imperi Roman Sacrà]], sota l'imperador Carl V. [[Figura:Giardini_Cittadella_di_Alessandria.jpg|thumb|left|230px|La Sitadela 'd Lissandria]]Dël 1556 l'imperador a àbdica e a lassa a sò fieul Filip II ël Regn dë [[Spagna]] e ij sò possediment italian. Lissandria a passa donca sota al contròl spagneul e a-i resta fin a l'inissi dël Setsent quand che an séguit a la [[Guèra 'd Sucession Ëspagneula]], a la conquista dla sità da part dël prinsi [[Eugenio ëd Savòja]] (1707) e al sucessiv Tratà d'Utrecht (1713), a ven cedùa al Ducà 'd Savòja 'd [[Vitòrio Medeo II]], che pòch pì tard, dël 1720, a dven ël [[Regn ëd Sardëgna]]. <br><br> Re Vitòrio Medeo II, considerand la posission ëstratégica dla sità, a ne organisa la vida polìtica: a istituiss ël ròl dël Governador e a rinfortiss le struture militar, an agiornandle a j'ùltim svilup ëd le ''fortificassion a la moderna'', con la costrussion ëd na Sitadela stragrossa tant da comporté la demolission ëd l'antich borgh ëd Bërgoj. A la fin dël Setsent, ël Piemont a l'é colpì da le bataje espansionìstiche dl'armà fransèisa comandà da [[Napoleon Bon-a-part]]. Ai 14 ëd giugn dël 1800 a Marengh as combat un-a dle pì importante [[Bataja ëd Marengh|bataje]] 'd Napoleon, ch'a consent la conquista fransèisa dl'Italia dël Nòrd. Dël 1802 Lissandria a l'è ancorporà ofissialment ant la nassion fransèisa e dven ël capleugh dël neuv Dipartiment ëd Marengh. Con la restitussion al Regn ëd Sardëgna, a s'anandia l'época dl'ansidit Arsorgiment e Lissandria a l'é n'important sènter ëd cultura liberal e ai 10 ëd mars 1821 a ved nasse na solevassion mnà da l'ufissial [[Santor ëd Santa Reusa]] stansià a la Sitadela, con l'istansa 'd na Costitussion e l'esposission dël drapò italian. <br><br> [[Figura:Alessandria - Lo Stabilimento Borsalino. Coll. Tony Frisina.jpg|thumb|250px|La fàbrica ''Borsalin'', 1910-1915]]Con la riorganisassion aministrativa dël [[Decret Rattazzi]] (Lèj n.3702, 23 otóber 1859), Lissandria a l'é 'l capleugh ëd na Division (peui Provinsa), dont a dipendìo le Provinse (peui Sircondari) d'Àich, Ast, Casal, Lissandria, Neuve e Torton-a. Ël Sircondari 'd Lissandria a l'era a cap d'óndes Mandament, doi dij quaj comprendent l'atual teritòri comunal: Lissandria ''intra muros'' (la sità) e Lissandria ''extra muros'' (ij pais e le borgià lissandrin-e dj'anviron). La sconda metà dl'Eutsent a ved nasse an Piemont la rèj feroviaria ch'a ved Lissandria ant na posission ëstratégica al sènter antra Turin, Milan e Génoa. Ij comersi e le industrie a së spantio an pressa e la sità a subiss n'espansion edilissia sensa precedent. A nasso industrie ant ij setor dla cosmética, dij përfum, dj'argent, dij capej, dla mecànica e alimentar. Ant ël Neuvsent lë svilup industrial as consòlida e ant le scond Dòp-guèra Lissandria a riva a superé ij 100.000 abitant. La crisi industrial ëd la fin dël sécol a porta a 'n decrement demogràfich e al riassstament ëd l'economìa local pì basà sël tersiari. == Monument == === ''Edifissi sivil e militar'' === [[Figura:Alessandria-palazzo Ghilini1.jpg|thumb|230px|Palass Ghilini]] * [[Sitadela ëd Lissandria]] * [[Palass Ghilini]] * [[Palass Vèj (Lissandria)|Palass Vèj]] * [[Palass Ross]] * [[Palass Cùtica 'd Cassèine]] * [[Palass Guasch]] [[Figura:Municipio Alessandria.jpg|thumb|230px|Ël Munissipi o Palass Ross]] * [[Arch ëd Trionf ëd Lissandria|Arch ëd Trionf]] === ''Edifissi religios'' === * [[Catedral ëd Lissandria]] * [[Cesa ëd Santa Maria ëd Castel]] * [[Cesa ëd Santa Maria dël Càrmin]] * [[Sinagòga ëd Lissandria|Sinagòga]] == Coltura == A Lissandria a-i é l'[[Università dël Piemont Oriental Amedeo Avogadro]]. A-i é 'dcò na scòla dëstacà dël [[Politécnich ëd Turin]]. == Frassion == {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="1" !'''Nòm nativ''' !'''an Italian''' |- |colspan="2"| ''Piemontòfone'' |- |[[J'Astut (frassion ëd Lissandria)|J'Astut]] || Astuti |- |[[San Miché (frassion ëd Lissandria)|San Miché]] || San Michele |- |[[Valmadòna (frassion ëd Lissandria)|Valmadòna]] || Valmadonna |- |[[Val San Bartramé (frassion ëd Lissandria)|Val San Bartramé]] || Valle San Bartolomeo |- |[[Casalbajan (frassion ëd Lissandria)|Casalbajan]] || Casalbagliano |- |[[Ra Vila (frassion ëd Lissandria)|Ra Vila]] || Villa del Foro |- |[[Cantalov (frassion ëd Lissandria)|Cantalov]] || Cantalupo |- |[[Cabanëti (frassion ëd Lissandria)|Cabanëti]] || Cabanette |- |[[La Spinëta (frassion ëd Lissandria)|La Spinëta]] || Spinetta Marengo |- |[[Ël Bià (frassion ëd Lissandria)|Ël Bià]] || Bettale |- |[[Lònga Fam (frassion ëd Lissandria)|Lònga Fam]] || Lungafame |- |[[Marengh (frassion ëd Lissandria)|Marengh]] || Marengo |- |colspan="2"| ''Nen piemontòfone'' |- |[[San Giuliän Neuv (frassion ëd Lissandria)|San Giuliän Neuv]] || San Giuliano Nuovo |- |[[San Giuliän Vegg (frassion ëd Lissandria)|San Giuliän Vegg]] || San Giuliano Vecchio |- |[[Castisserieu (frassion ëd Lissandria)|Castisserieu]] || Castelceriolo |- |[[Ij Lòbi (frassion ëd Lissandria)|Ij Lòbi]] || Lobbi |- |[[Pagèla (frassion ëd Lissandria)|Pagèla]] || Pagella |- |[[E Ventolèina (frassion ëd Lissandria)|E Ventolèina]] || Ventolina |- |[[Mandrògn|Ër Mandrògn]] || Mandrogne |- |[[Cassèina Gròssa (frassion ëd Lissandria)|Cassèina Gròssa]] || Cascina Grossa |- |[[Lita-Paròd (frassion ëd Lissandria)|Lita-Paròd]] || Litta-Parodi |- |[[E Flipòn-na (frassion ëd Lissandria)|E Flipòn-na]] || Filippona |- |[[Ij Moschen (frassion ëd Lissandria)|Ij Moschen]] || Moschini |- |[[E Poròn-na (frassion ëd Lissandria)|E Poròn-na]] || Porrona |- |[[Leudra (frassion ëd Lissandria)|Leudra]] || Lodra |} [[Figura:Alessandria03.jpg|thumb|right|230px|L'orlògi ëd piassa Garibaldi]] == Aministrassion == La ca dla comun-a as treuva ant lë stòrich Palass ross, an piassa dla Libertà. Ël sìndich a l'é Giorgio Abonante (PD) dal 28-6-2022. == Sità gemelà == Lissandria a l'é gemelà con: * [[Figura:Flag of France.svg|border|20px]] [[Argenteuil]], [[Fransa]] * [[Figura:Flag of Palestine.svg|border|20px]] [[Gèrico]], [[Palestin-a]] * [[Figura:Flag of the Czech Republic.svg|border|20px]] [[Hradec Králové]], [[Repùblica Ceca]] * [[Figura:Flag of Croatia.svg|border|20px]] [[Karlovac]], [[Croassia]] * [[Figura:Flag of Argentina.svg|border|20px]] [[Rosario]], [[Argentin-a]] * [[Figura:Flag of Romania.svg|border|20px]] [[Alba Iulia]], [[Romanìa]] * [[Figura:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Siracusa]], [[Italia]] == Anliure esterne == {{Interprogetto}} * [http://www.comune.alessandria.it/ Sit istitussional] == Arferiment == {{listadlereferense}} [[Figura:Alessandria piazzaduomo.jpg|thumb|300px|left|Piassa dla Catedral]] {{Fin}} [[Categorìa:Lissandria| ]] n9till3wfhgypok2lws2qaeo0v30f12 887349 887348 2026-04-17T09:20:38Z NDG 30148 Reverted edits by [[Special:Contribs/AuditorioCEMChiesaEstensioneMondiale ViaFiume22 15121AL|AuditorioCEMChiesaEstensioneMondiale ViaFiume22 15121AL]] ([[User talk:AuditorioCEMChiesaEstensioneMondiale ViaFiume22 15121AL|talk]]) to last version by Franjklogos: unnecessary links or spam 874253 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Stamp:Comun |nomComun = Lissandria |Nòm_italian = Alessandria |linkScu = Alessandria-Stemma.png |stat = ITA |region = Piemont |provincia = IT-AL |latitudineGrad = 44 |latitudineMinut = 54 |latitudineSecond = 47.1 |longitudineGrad = 8 |longitudineMinut = 36 |longitudineSecond = 55.7 |autëssa = 95 |superficie = 203,57 |abitant = 93.631 |ann = 2019 |frassion = [[Cabanëti (frassion ëd Lissandria)|Cabanëti]], [[Cantalov (frassion ëd Lissandria)|Cantalov]], [[Casalbajan (frassion ëd Lissandria)|Casalbajan]], [[Cassèina Gròssa (frassion ëd Lissandria)|Cassèina Gròssa]], [[Castisserieu (frassion ëd Lissandria)|Castisserieu]], [[E Flipòn-na (frassion ëd Lissandria)|E Flipòn-na]], [[Ël Bià (frassion ëd Lissandria)|Ël Bià]], [[E Poròn-na (frassion ëd Lissandria)|E Poròn-na]], [[Ër Mandrògn (frassion ëd Lissandria)|Ër Mandrògn]], [[E Ventolèina (frassion ëd Lissandria)|E Ventolèina]], [[Ij Lòbi]], [[Ij Moschen (frassion ëd Lissandria)|Ij Moschen]], [[J'Astut (frassion ëd Lissandria)|J'Astut]], [[La Spinëta]], [[Leudra (frassion ëd Lissandria)|Leudra]], [[Lita-Paròd (frassion ëd Lissandria)|Lita-Paròd]], [[Lònga Fam (frassion ëd Lissandria)|Lònga Fam]], [[Mandrògn]], [[Marengh (frassion ëd Lissandria)|Marengh]], [[Pagèla (frassion ëd Lissandria)|Pagèla]], [[Ra Vila (frassion ëd Lissandria)|Ra Vila]], [[San Giuliän Neuv (frassion ëd Lissandria)|San Giuliän Neuv]], [[San Giuliän Vegg (frassion ëd Lissandria)|San Giuliän Vegg]], [[San Miché (frassion ëd Lissandria)|San Miché]], [[Valmadòna (frassion ëd Lissandria)|Valmadòna]], [[Val San Bartramé (frassion ëd Lissandria)|Val San Bartramé]] |comunVisin = [[Aluvion Piòvra]], [[Apsèj]], [[Bòsch Marengh]], [[Castlèt Monfrà]], [[Ël Castlass]], [[Fruareu]], [[J'Ovij]], [[La Prèja]], [[Moncasté]], [[Quargnent]], [[Sal (AL)|Sal]], [[San Salvator (AL)|San Salvator]], [[Soleri]], [[Torton-a]], [[Valensa]] |nomAbitant = Lissandren |protetor = san Baudolen |festiv = 10 ëd novèmber }} '''Lissandria''' (''Lisändria'' an [[lissandren]] e an [[monfrin]], ''Lisciandria'' an [[ligurin]], e ''Alessandria'' an [[italian]]) a l'é na sità dël [[Piemont]] ëd 93.631 abitant <ref>Sorgiss: [[ISTAT]] - Bilansi demogràfich al 01/01/2019 [https://web.archive.org/web/20200326022645/http://demo.istat.it/pop2019/index.html].</ref>, capleugh ëd l'omònima [[Provincia ëd Lissandria|provinsa]]. As treuva a sirca 100 méter an sël livel dël mar, ant la pian-a aluvional formà da [[Tani]] e [[Bormia]] an corispondensa dla confluensa dij doi fium. Sò teritòri comunal a l'é 'l pì grand ëd tut ël Piemont, soa popolassion a l'é la tersa dla region, d'apress a cole 'd [[Turin]] e [[Noara]]. == Stòria == Ël vast teritòri comunal ëd Lissandria a l'é stàit abità dagià an época motobin antica: a Castisserieu a son stàit fàit artrovament archeològich d'utiss ch'a smìo armonté a la prima [[Età dla Pera]]. A parte dal Neolìtich, ij prim ansediament preistòrich as dësvelupo an corispondensa dle vie 'd comunicassion prinsipaj, e antra coste dzoratut ij fium. A l'é për lòn ch'ël teritòri lissandrin a ved viaman spantiesse la presensa dl'òm. J'artrovament a mostro cit grup ëd colonisator dédit a l'agricoltura, a l'anlevament e ai comersi 'd pere levigà. Col passagi a l'[[Età dël bronz]] a cambio le costume religiose e as passa a 'n tipo 'd cultura caraterisà da la cremassion. La ''tomba 'd Lissandria'', artrovà davzin a la Cassèina Ciapon-na, a mostra j'element ëd cost'época e a l'é un ëd j'esempi pì arlevant ant l'Italia stentrional. A s'ancamin-a a formé na cultura dë stamp selt-[[ligurin]], con vàire contat con le aree padan-e e con cole transalpin-e. A smìa che j'ansediament ant l'area a sìo sempre restà cit, anfluensà da l'ariv ëd popolassion séltiche che mës-ciandse con cole celt-ligurin-e locaj a l'han comportà quaivòlta la fusion passìfica, quaivòlta la scapada dj'abitant an sij brich. La region a finiss sota al contròl ëd la Repùblica [[Siviltà roman-a|Roman-a]], che antra III e II sécol prima 'd Crist a conquista tuta la Galia Cisalpin-a. L'anession a l'é nen fàcil an coste bande, le tribù dij Ligurin a ven-o anientà e deportà: a së stima ch'a sìo mòrt 16.000 antra ij Ligurin ''Statielli'' ch'a popolavo la part meridional ëd l'atual provinsa. Dël 42 a.C. la Galia a oten la pien-a sitadinansa roman-a. As costruisso le strà consolar ch'a colego le colònie fondà ant ij neuv teritòri e ch'a favorisso ij comersi. Antra [[Torton-a|Derthona]] e [[Ast|Hasta]] a passa la ''via Fulvia'' e a nass la sità 'd ''Forum Fulvii'', anté ch'ancheuj a-i é la frassion ëd [[Ra Vila (frassion ëd Lissandria)|la Vila]]. A parte dal III sécol dòp Crist, la crisi econòmica e polìtica dl'Imperi a porta a la decadensa dij sènter abità minor: Forum Fulvii a resta 'n cit ansediament rural e le ùniche sità ch'as conservo a son cole tanme Torton-a e [[Àich|Aquae Statiellae]] ch'a ospito na sede vëscovil. Le invasion dj'esércit strangé e la scarsa adressa a ministré ij cambiament epocaj a l'han portà l'Imperi a terminé dël sécol ch'a fa V. [[Figura:Santa Maria di Castello - Fotografia di Tony Frisina.JPG|thumb|left|230px|Santa Maria 'd Castel]]<br><br>L'ariv dij [[Longobard]] dël sécol ch'a fa VI a porta a cambié dël tut l'ordinament aministrativ, con la creassion dij Ducà e dël vassalagi. Ël teritòri rural a s'organisa antorn a le ''curtes'', vaste asiende agrìcole anté che jë sgnor locaj a ministravo la giustissia. A nass an costa época la curt ëd Marengh, ch'a l'ha ospità pì 'd vòte ij regnant. A la Spinëta a-i é ancora 'n rest ëd na tor ëd tarda época longobarda che con l'andé dij sécoj a l'ha pijà 'l nòm ëd ''Tor ëd Teodolinda''. Dòp la conversion dij Longobard a la religion catòlica, a së spantio torna le assion d'evangelisassion ëd le campagne. La vita religiosa a treuva ij sò sènter d'anfluensa ant le piev, andova ch'a s'esercitavo batésim e sacrament. Ant l'época dij Franch, dël sécol ch'a fa VIII, a nass la curt ëd Roveré, ant l'atual sènter sitadin a sud dël Tani. La cesa 'd [[Santa Maria 'd Castel]] a l'era la piev d'arferiment për Roveré e j'anviron.<br><br> [[Figura:Alessandria_(allegoria).JPG|thumb|left|230px|La sità 'd Lissandria a snistra e l'abità 'd Bërgoj a drita, colegà da 'n pont ëd bòsch sël Tani, ''Codex Astensis qui Malabayla communiter nuncupatur'', séc. XI-XII]]Ant ij sécoj ch'a van da col ch'a fa VIII a col ch'a fa XI, l'area lissandrin-a a l'era nen vàire abità, con l'ecession ëd le ''curt regiae'' ëd la Vila, Roveré (''Castrum Roboreti''), Bërgoj (''Bergolium'') e Marengh, e dij sènter abità autònom ëd [[Ël Castlass|Gamond]], [[Soleri]], [[Quargnent]] e [[Flissan]]. A-i ero dagià relassion strèite antra ij pais prima dla fondassion ëd la sità. La sità neuva a l'é stàita fondà an via ofissial dël 3 ëd magg 1168, ma an cola data a devìa già avèj conseguì na soa strutura topogràfica e aministrativa. La sità a l'é creasse a l'inissi da l'union ëd j'abitant ëd Gamond, Marengh e Bërgoj, peui a son giontasse abitant da Roveré, Soleri, la Vila, [[J'Ovij|j'Ovij]] e Quargnent. La fondassion a l'é stàita portà anans col sostegn ëd le Comun-e dla [[Lija Lombarda]], an particular col ëd la [[Repùblica 'd Génoa]], e an contrast a le polìtiche imperiaj dl'imperador [[Federich I Barbarossa]] e dël sò prinsipal aleà ant la region, ël [[Marcheisà ëd Monfrà|Marchèis ëd Monfrà]]. La sità neuva a ven ciamà Lissandria an onor ëd Papa [[Lissànder III]], che a l'avìa sostenù le Comun-e dla Lija Lombarda e scomunicà l'imperador. Dal 29 otóber 1174 al 12 avril 1175 Lissandria a l'é assedià dal Barbarossa ma la sità a riess a superé l'assedi e a costrenze a la fuga ij soldà dl'imperador. Con la Pas ëd Costansa dël 1183, as treuva n'intèisa antra Imperador e Comun-e dla Lija Lombarda. La sità a pija ël nòm ëd ''Cesaréa'', ma mach për chèich agn.<br><br> Dal 1198 Lissandria a ven Lìbera Comun-a e as guerna an autonomìa daspërchila për un sécol e mes. A l'inissi dël Tërzent, fatigà dai contrast antra Guelf e Ghiblin e da le guère sensa sust con Ast e col Marcheisà 'd Monfrà, la sità a decid ëd butesse sota la protession dij Viscont, sgnor ëd Milan. Dël 1348 a intra ofissialment a fé part dël Ducà. A la mòrt dël duca Gian Galeass Viscont, dël 1402, ël condoté 'd ventura [[Facin Can]] a l'ha conquistà la sità e bon-a part dël Piemont oriental, pijand an assedi e devastand tante sità dl'area lissandrin-a. La sità a resta sota al sò contròl dal 1404 al 1411. D'apress a soa mòrt, grassie 'dcò al matrimòni dël duca Filip Maria con la vìdua dël conodoté, Lissandria a torna ant ël Ducà 'd Milan e a na segue le sòrt për tërzent agn. Con la mòrt ëd l'ùltim djë Sfòrsa, dël 1535 ël Ducà a ven ancorporà ant le tère imperiaj dl'[[Imperi Roman Sacrà]], sota l'imperador Carl V. [[Figura:Giardini_Cittadella_di_Alessandria.jpg|thumb|left|230px|La Sitadela 'd Lissandria]]Dël 1556 l'imperador a àbdica e a lassa a sò fieul Filip II ël Regn dë [[Spagna]] e ij sò possediment italian. Lissandria a passa donca sota al contròl spagneul e a-i resta fin a l'inissi dël Setsent quand che an séguit a la [[Guèra 'd Sucession Ëspagneula]], a la conquista dla sità da part dël prinsi [[Eugenio ëd Savòja]] (1707) e al sucessiv Tratà d'Utrecht (1713), a ven cedùa al Ducà 'd Savòja 'd [[Vitòrio Medeo II]], che pòch pì tard, dël 1720, a dven ël [[Regn ëd Sardëgna]]. <br><br> Re Vitòrio Medeo II, considerand la posission ëstratégica dla sità, a ne organisa la vida polìtica: a istituiss ël ròl dël Governador e a rinfortiss le struture militar, an agiornandle a j'ùltim svilup ëd le ''fortificassion a la moderna'', con la costrussion ëd na Sitadela stragrossa tant da comporté la demolission ëd l'antich borgh ëd Bërgoj. A la fin dël Setsent, ël Piemont a l'é colpì da le bataje espansionìstiche dl'armà fransèisa comandà da [[Napoleon Bon-a-part]]. Ai 14 ëd giugn dël 1800 a Marengh as combat un-a dle pì importante [[Bataja ëd Marengh|bataje]] 'd Napoleon, ch'a consent la conquista fransèisa dl'Italia dël Nòrd. Dël 1802 Lissandria a l'è ancorporà ofissialment ant la nassion fransèisa e dven ël capleugh dël neuv Dipartiment ëd Marengh. Con la restitussion al Regn ëd Sardëgna, a s'anandia l'época dl'ansidit Arsorgiment e Lissandria a l'é n'important sènter ëd cultura liberal e ai 10 ëd mars 1821 a ved nasse na solevassion mnà da l'ufissial [[Santor ëd Santa Reusa]] stansià a la Sitadela, con l'istansa 'd na Costitussion e l'esposission dël drapò italian. <br><br> [[Figura:Alessandria - Lo Stabilimento Borsalino. Coll. Tony Frisina.jpg|thumb|250px|La fàbrica ''Borsalin'', 1910-1915]]Con la riorganisassion aministrativa dël [[Decret Rattazzi]] (Lèj n.3702, 23 otóber 1859), Lissandria a l'é 'l capleugh ëd na Division (peui Provinsa), dont a dipendìo le Provinse (peui Sircondari) d'Àich, Ast, Casal, Lissandria, Neuve e Torton-a. Ël Sircondari 'd Lissandria a l'era a cap d'óndes Mandament, doi dij quaj comprendent l'atual teritòri comunal: Lissandria ''intra muros'' (la sità) e Lissandria ''extra muros'' (ij pais e le borgià lissandrin-e dj'anviron). La sconda metà dl'Eutsent a ved nasse an Piemont la rèj feroviaria ch'a ved Lissandria ant na posission ëstratégica al sènter antra Turin, Milan e Génoa. Ij comersi e le industrie a së spantio an pressa e la sità a subiss n'espansion edilissia sensa precedent. A nasso industrie ant ij setor dla cosmética, dij përfum, dj'argent, dij capej, dla mecànica e alimentar. Ant ël Neuvsent lë svilup industrial as consòlida e ant le scond Dòp-guèra Lissandria a riva a superé ij 100.000 abitant. La crisi industrial ëd la fin dël sécol a porta a 'n decrement demogràfich e al riassstament ëd l'economìa local pì basà sël tersiari. == Monument == === ''Edifissi sivil e militar'' === [[Figura:Alessandria-palazzo Ghilini1.jpg|thumb|230px|Palass Ghilini]] * [[Sitadela ëd Lissandria]] * [[Palass Ghilini]] * [[Palass Vèj (Lissandria)|Palass Vèj]] * [[Palass Ross]] * [[Palass Cùtica 'd Cassèine]] * [[Palass Guasch]] [[Figura:Municipio Alessandria.jpg|thumb|230px|Ël Munissipi o Palass Ross]] * [[Arch ëd Trionf ëd Lissandria|Arch ëd Trionf]] === ''Edifissi religios'' === * [[Catedral ëd Lissandria]] * [[Cesa ëd Santa Maria ëd Castel]] * [[Cesa ëd Santa Maria dël Càrmin]] * [[Sinagòga ëd Lissandria|Sinagòga]] == Coltura == A Lissandria a-i é l'[[Università dël Piemont Oriental Amedeo Avogadro]]. A-i é 'dcò na scòla dëstacà dël [[Politécnich ëd Turin]]. == Frassion == {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="1" !'''Nòm nativ''' !'''an Italian''' |- |colspan="2"| ''Piemontòfone'' |- |[[J'Astut (frassion ëd Lissandria)|J'Astut]] || Astuti |- |[[San Miché (frassion ëd Lissandria)|San Miché]] || San Michele |- |[[Valmadòna (frassion ëd Lissandria)|Valmadòna]] || Valmadonna |- |[[Val San Bartramé (frassion ëd Lissandria)|Val San Bartramé]] || Valle San Bartolomeo |- |[[Casalbajan (frassion ëd Lissandria)|Casalbajan]] || Casalbagliano |- |[[Ra Vila (frassion ëd Lissandria)|Ra Vila]] || Villa del Foro |- |[[Cantalov (frassion ëd Lissandria)|Cantalov]] || Cantalupo |- |[[Cabanëti (frassion ëd Lissandria)|Cabanëti]] || Cabanette |- |[[La Spinëta (frassion ëd Lissandria)|La Spinëta]] || Spinetta Marengo |- |[[Ël Bià (frassion ëd Lissandria)|Ël Bià]] || Bettale |- |[[Lònga Fam (frassion ëd Lissandria)|Lònga Fam]] || Lungafame |- |[[Marengh (frassion ëd Lissandria)|Marengh]] || Marengo |- |colspan="2"| ''Nen piemontòfone'' |- |[[San Giuliän Neuv (frassion ëd Lissandria)|San Giuliän Neuv]] || San Giuliano Nuovo |- |[[San Giuliän Vegg (frassion ëd Lissandria)|San Giuliän Vegg]] || San Giuliano Vecchio |- |[[Castisserieu (frassion ëd Lissandria)|Castisserieu]] || Castelceriolo |- |[[Ij Lòbi (frassion ëd Lissandria)|Ij Lòbi]] || Lobbi |- |[[Pagèla (frassion ëd Lissandria)|Pagèla]] || Pagella |- |[[E Ventolèina (frassion ëd Lissandria)|E Ventolèina]] || Ventolina |- |[[Mandrògn|Ër Mandrògn]] || Mandrogne |- |[[Cassèina Gròssa (frassion ëd Lissandria)|Cassèina Gròssa]] || Cascina Grossa |- |[[Lita-Paròd (frassion ëd Lissandria)|Lita-Paròd]] || Litta-Parodi |- |[[E Flipòn-na (frassion ëd Lissandria)|E Flipòn-na]] || Filippona |- |[[Ij Moschen (frassion ëd Lissandria)|Ij Moschen]] || Moschini |- |[[E Poròn-na (frassion ëd Lissandria)|E Poròn-na]] || Porrona |- |[[Leudra (frassion ëd Lissandria)|Leudra]] || Lodra |} [[Figura:Alessandria03.jpg|thumb|right|230px|L'orlògi ëd piassa Garibaldi]] == Aministrassion == La ca dla comun-a as treuva ant lë stòrich Palass ross, an piassa dla Libertà. Ël sìndich a l'é Giorgio Abonante (PD) dal 28-6-2022. == Sità gemelà == Lissandria a l'é gemelà con: * [[Figura:Flag of France.svg|border|20px]] [[Argenteuil]], [[Fransa]] * [[Figura:Flag of Palestine.svg|border|20px]] [[Gèrico]], [[Palestin-a]] * [[Figura:Flag of the Czech Republic.svg|border|20px]] [[Hradec Králové]], [[Repùblica Ceca]] * [[Figura:Flag of Croatia.svg|border|20px]] [[Karlovac]], [[Croassia]] * [[Figura:Flag of Argentina.svg|border|20px]] [[Rosario]], [[Argentin-a]] * [[Figura:Flag of Romania.svg|border|20px]] [[Alba Iulia]], [[Romanìa]] * [[Figura:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Siracusa]], [[Italia]] == Anliure esterne == {{Interprogetto}} * [http://www.comune.alessandria.it/ Sit istitussional] == Arferiment == {{listadlereferense}} [[Figura:Alessandria piazzaduomo.jpg|thumb|300px|left|Piassa dla Catedral]] {{Fin}} [[Categorìa:Lissandria| ]] t5h8qqitai9kzkejs59norybczfs1uf 0 7980 887319 865895 2026-04-17T07:13:45Z Dragonòt 19 887319 wikitext text/x-wiki {{Template:Prinsipi}} [[Figura:Hausa language map.png|frameless|border|right]] La '''lenga Hausa''' (o '''Hausa''') a l'é na lenga d'orìgin afro-asiàtica, ch'a fa part dle [[lenghe siàdiche]] . A l'é la lenga pì parlà d'[[Àfrica]] ossidental e a serv com [[lenga franca]] për milioni 'd përson-e an tuta la region. == Pais an dova a l'é parlà == La lenga Hausa a l'é parlà dzortut an [[Nigeria]] , andoa a l'é la lenga dël [[popol Hausa]], l'etnìa pì numerosa dël pais (con ël 29% dla popolassion) . A l'é parlà ëdcò an [[Nìger]], e a l'é dovrà com lenga dë scambi an [[Benin]], [[Cameron]], [[Tògo]], [[Ghana]], e an [[Ciad]] . An Nigeria, la lenga Hausa a l'é un-a dle tre lenghe regionaj prinsipaj ansema a [[lenga Yoruba|Yoruba]] e [[lenga Igbo|Igbo]], ma a l'é cola con ël pì àut nùmer ëd parlant . A l'é 'dcò dovrà ant ij mèdia (radio, television) e ant l'ansegnament primari . == Nùmer ëd parlant == Ël Hausa a l'é parlà da anviron 70 milion ëd përson-e com lenga mare, e da 50 milion com sconda lenga, për un total d'apopré 120 milion ëd parlant . == Sistema dë scritura == Ël Hausa as peul scrive con doi sistema: * '''Ajami''': n'[[alfabet]] derivà da l'[[alfabet àrab]], dovrà dzortut për test religios e tradissionaj . * '''Boko''': n'alfabet latin, dovrà për l'ansegnament, ij giornaj e la literatura moderna . == Classificassion == Në schema ëd classificassion dël '''Hausa''' a peul esse: * [[lenghe afro-asiàtiche]] ** [[lenghe siàdiche]] *** lenghe siàdiche ossidentaj **** division A ***** '''lenga Hausa''' == Còdes ISO == * Còdes ISO 639-3: '''HAU''' == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=hau {{Template:Fin}} [[Categorìa:Lenghe siàdiche]] 41wcibv3dtqdv5emx9p847fd3ypaph6 0 11565 887337 804016 2026-04-17T08:35:12Z Dragonòt 19 887337 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:JohnvonNeumann-LosAlamos.jpg|thumb|right|200px|John von Neumann]] '''John von Neumann''' (nassù '''János Lajos Neumann''' a [[Bùdapest]], Ungherìa, ël 28 dë dzèmber dël 1903, mòrt a [[Washington]] l'8 ëd fërvé dël 1957) a l'é stàit un matemàtich, fìsich e informàtich ungherèis naturalisà [[Stat Unì d'América|american]]. A l'é considerà un dij pì grand siensià dël sécol ch'a fa XX . == Sò travaj == Von Neumann a l'ha dàit contribussion fondamentaj an vàire setor: === Matemàtica === A l'ha smonù na formulassion assiomàtica dla mecànica dij quant, basà an sël teorema spetral. A l'ha 'dcò travajà an sla [[teorìa dj'ansem]], an sj'operator linear ant jë spassi ëd Hilbert, e a l'ha fondà la teorìa dij retìcoj . === Teorìa dij gieugh === Ansema a Oskar Morgenstern, a l'ha elaborà la teorìa dij gieugh e a l'ha generalisala e aplicala ai problema econòmich. Sò lìber ''Theory of Games and Economic Behavior'' (1944) a l'é considerà n'euvra fondamental . === Anformàtica === Basandse an sj'arserche e j'idèje d'[[Alan Turing]], dël 1945 a l'ha progetà l'architetura dël prim [[ordinator]] tut afàit eletrònich: l'[[ENIAC]]. A l'ha 'dcò dësvlupà ël model ëd von Neumann (architetura a programa memorisà) e a l'ha contribuì a la teorìa dj'autòma . == Onorificense == A l'ha arseivù la Medaja Albert Einstein (1956) e l'Enrico Fermi Award (1956). A l'é stàit mèmber ëd la Royal Society (1944) e dla National Academy of Sciences . == A pòrto sò nòm == *[[Àlgebra ëd von Neumann]] *[[Model ëd von Neumann]] * [[Ordinal ëd von Neumann]] *[[Teorema ëd comutassion ëd von Neumann]] == Euvre prinsipaj == *The mathematical foundations of quantic mechanics (1932). *Theory of games and economic behavior (con Oskar Morgenstern, 1944 e 1947). *The computer and the brain (1958). == Anliure == * [[Alan Turing]] {{Fin}} [[Categorìa:Matemàtich|Neumann, John von]] [[Categorìa:Siensià dël 1900|Neumann, John von]] kw58q8v7596d73vv9t90axeoe30x1cc 0 19113 887318 883880 2026-04-17T06:50:00Z Dragonòt 19 887318 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Coat of arms of Yerevan.svg|150px|right]] [[Figura:Yerewan with Ararat.jpg|thumb|right|200px|Panorama con ël mont [[Ararat]]]] '''Erevan''' (an [[lenga armen-a|armen]]: Երևան, Yerevan) a l'é la capital e la pì granda sità dl'[[Armenia]] . A conta 1.088.000 abitant (sorgiss: dàit dël 2025) . A l'é un-a dle pì antiche sità dël mond, fondà an sla colin-a d'Arin Berd dël 782 a.C. . == Geografìa == Erevan as treuva a òvest dël paìs, an sla riva dël fium Hrazdan, ai pé dël mont Ararat (ancheuj an [[Turchìa]]) . A l'ha na surfassa ëd 223 km² e a l'é a n'autëssa media ëd 900-1.300 méter. La sità a l'é dividùa an 12 distret aministrativ. == Stòria == Fondà da 'l re Argishti I d'[[Urartu]] com la fortëssa d'Erebuni, Erevan a l'é stàit për sécoj un sènter comersial ant le rote dla seda . A l'é stàit dominà da Persian, Roman, Àrab, Mòngoj, Otoman, e Russ. Dël 1918 a l'é dventà la capital dla prima repùblica armen-a indipendenta. Dël 1920 a l'é stàita ancorporà a l'[[Union Soviética]] e a l'é dësvlupasse 'd fasson industrial . Dël 1991, dòp la dësgregassion dl'URSS, a l'é confermasse capital dl'Armenia indipendenta. == Economìa == Erevan a l'é 'l sènter industrial e coltural dël paìs. Le produssion prinsipaj a son la gòma, la plàstica, le màchine utensij, la bijgioterìa, e ij tessù. A l'é avosà për ij sò cògnach (brandy) e 'l vin. A l'ha 'l mërcà pì important dla repùblica . == Leu d'anteresse == * La fortëssa d'Erebuni (fondà dël 782 a.C.) * La Piassa dla Repùblica * L'Opera e ël Balet * Ël monument al Genocidi Armen (Tsitsernakaberd) * Ël Matenadaran (archivi 'd man-scrit antich) * La Moschea Blava == Sità gemelà == Erevan a l'é gemelà con: {| |----- | width="34%" valign="top" | * [[Figura:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Mosca]], [[Russia]] * [[Figura:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Rostov an sël Dòn]], [[Russia]] * [[Figura:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[San Peroborgh]], [[Russia]] * [[Figura:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Stavropol']], [[Russia]] * [[Figura:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Volgograd]], [[Russia]] * [[Figura:Flag of France.svg|border|20px]] [[Lion]], [[Fransa]] * [[Figura:Flag of France.svg|border|20px]] [[Marsèja]], [[Fransa]] * [[Figura:Flag of France.svg|border|20px]] [[Paris]], [[Fransa]] * [[Figura:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Carara]], [[Italia]] * [[Figura:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Firense]], [[Italia]] * [[Figura:Flag of Ukraine.svg|border|20px]] [[Kijv]], [[Ucrain-a]] * [[Figura:Flag of Ukraine.svg|border|20px]] [[Odessa]], [[Ucrain-a]] * [[Figura:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Los Angeles]], [[Stat Unì d'América]] * [[Figura:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Cambridge (Massachusetts)]], [[Stat Unì d'América]] | width="33%" valign="top" | <ol start=> * [[Figura:Flag of Argentina.svg|border|20px]] [[Buenos Aires]], [[Argentin-a]] * [[Figura:Flag of Brazil.svg|border|20px]] [[São Paulo]] , [[Brasil]] * [[Figura:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Montréal]], [[Canadà]] * [[Figura:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Atene]], [[Grecia]] * [[Figura:Flag of Slovakia.svg|border|20px]] [[Bratislava]], [[Slovachia]] * [[Figura:Flag of Moldova.svg|border|20px]] [[Chişinău]],[[Moldavia]] * [[Figura:Flag of Belarus.svg|border|20px]] [[Minsk]], [[Bielorussia]] * [[Figura:Flag of Montenegro.svg|border|20px]] [[Podgorica]], [[Montnèigr]] * [[Figura:Flag of Georgia.svg|border|20px]] [[Tbilisi]], [[Geòrgia]] * [[Figura:Flag of Lebanon.svg|border|20px]] [[Beirut]], [[Lìban]] * [[Figura:Flag of the United Arab Republic.svg|border|20px]] [[Damasch]], [[Siria]] * [[Figura:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Esfahān]], [[Iran]] * [[Figura:Flag of Madagascar.svg|border|20px]] [[Antananarivo]], [[Madagascar]] </ol> |} == Anliure esterne == {{Interprogetto}} * [http://www.yerevan.am/ Sit istitussional] {{Fin}} [[Categorìa:Sità asiàtiche]] [[Categorìa:Armenia]] jd9kbv08ye8xnt7ygb3an6qev5pype1 0 39668 887320 847120 2026-04-17T07:18:23Z Dragonòt 19 887320 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tassonomìa | color = pink | name = Old World Swallowtail (en.), macaone (it.) | figura = Thomas Bresson - Machaon-1 (by) edit.jpg | règn = [[Animal]]ia | phylum = [[Arthropoda]] | class = [[Insecta]] | ordo = [[Lepidoptera]] | familia = [[Papilionidae]] | genus = [[Papilio]] | species = P. machaon | binomial = Papilio machaon | regolator_binomial = L. }} [[Figura:Papilio machaon - Daucus carota - Keila.jpg|miniatura]] == Papilio machaon == La '''Papilio machaon''' a l'é na farfala dla famija [[Papilionidae]]. A l'é avosà për sò color giàun viv e le soe ale decorative. A l'é un-a dle specie ëd farfale pi spantià dël mond. === Ambient === La ruva a vin dzora a piante dla famija dle [[Ombrellifere]] (Apiaceae), coma la caròta, ël fnoj, 'l séleri, e la cicuta. Le piante òspit a son motobin, an tra cui: Angélica, Artemisia, Daucus, Foeniculum, Heracleum, e Pastinaca . Le ruve giovnòte a mangio le feuje, mentre cole pì veje a preferisso le anfioressense . A-i son doe o tre generassion a l'ann, e la farfala a vòla da mars a stèmber. === Distribussion === A viv an tuta [[Italia]] e ant j'ìsole, da la pian-a a la montagna. A l'é nativa dël regn olàrtich (Euròpa, còsta mediterania dël Nòrd Àfrica, Asia, e Amèrica dël Nòrd) e as treuva fin-a an Asia meridional e Taiwan . La specie a l'é conossùa për esse un migrant e a peul esse osservà an vàire ambient duvert. == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == {{Interprogetto}} * '''Papilio machaon''' L. {{Fin}} [[Categorìa:Papilio]] lsuhl9vnnzkrq4s703z1gmjr4pcpohh 0 59041 887315 857502 2026-04-16T19:55:57Z Dragonòt 19 887315 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Tenerife LANDSAT-Canary Islands.png|thumb|200px|Tenerife]] [[Figura:Echium Wildpretii at The Teide.jpg|200px|thumb|Teide]] '''Tenerife''' a l'é n'ìsola ëd l'[[Océan Atlàntich]], a l'é la pì gròssa ìsola dj'[[Ìsole Canarie]]. A l’é 'dcò la prima ìsola për popolassion dë [[Spagna]]. Sò capleugh a l'é [[Santa Cruz de Tenerife]]. A conta 906.854 abitant e a l'ha na surfassa ëd 2.034,38 km². A l'é na region ëd vulcan, dont ël pì àut a l'é 'l [[Teide]] (3.718 méter). == Geografìa == L'ìsola as treuva a 300 km da la còsta african-a (Maròch, Sahara ossidental). A l'ha na forma triangolar, con na longhëssa màssima d'85 km e na larghëssa ëd 45 km. Ël Teide a l'é 'l pì àut pich ëd la Spagna e 'l ters vulcan pì àut dël mond da soa base oceànica. L'ìsola a l'é dividùa an 31 comun, an tra ij pì amportant: Santa Cruz, San Cristóbal de La Laguna (Patrimòni Mondial ëd l'UNESCO), Arona, Adeje, Puerto de la Cruz, e Los Cristianos. == Stòria == Ij prim abitant a j'ero ij [[Guanche]], un pòpol d'orìgin bèrbera. Dël 1495, le trupe castijan-e comandà da Alonso Fernández de Lugo a l'han conquistà l'ìsola dòp la bataja dla Victoria. Dël 1797, la bataja ëd Santa Cruz de Tenerife a l'ha vist l'armà anglèisa (sota l'almirant [[Horatio Nelson]]) batùa dai spagneuj. Dël 1936, l'ìsola a l'é stàita un dij sènter ëd la congiura ch'a l'ha portà a la [[Guèra Civil Spagneula]]. == Economìa == L'economìa a l'é basà dzortut an sël turism (pì che 5 milion ëd turista a l'ann), ch'a contribuiss al 70% dël PIL. D'àutri setor a son l'agricoltura (banane, tomàtiche, patate, vigne) e l'andustria (rafinaria ëd petròli, cantier naval). Ël pòrt ëd Santa Cruz a l'é un dij pì amportant dël medi Atlàntich. == Coltura == Tenerife a l'ha na rica tradission cultural. Le feste prinsipaj a son: * '''Carnavàl ëd Santa Cruz de Tenerife''' (un dij pì avosà dël mond, dòp col ëd [[Rio]]). * '''Fiesta dël Corpus Domini''' a La Orotava (con tapiss ëd sabia). * '''Romerìa ëd San Benito Abad''' (gran pelerinagi). La cusin-a local a comprend piat com le "papas arrugadas" (patate con salmor), le "mojo" (salse), le "go-fio" (farina 'd graminacee), e 'l pess. == Përsonalità == * [[Pedro de Betancur]] * [[José de Anchieta]] == Anliure == * [[Ìsole Canarie]] * [[Teide]] * [[Santa Cruz de Tenerife]] {{Fin}} [[Categorìa:Ìsole dl'Àfrica]] [[Categorìa:Spagna]] f852ykw28jqhjhcf5uh1x5mqtmtgv76 0 67971 887316 781225 2026-04-16T20:01:30Z Dragonòt 19 887316 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} '''Richard von Mises''' (nòm complet Richard Edler von Mises, nassù a Leòpoli (Lemberg), Imperi Austro-Ungarich (ancheuj Ucrain-a), ël 19 d'avril dël 1883, mòrt a Boston, Stat Unì, ël 14 ëd luj dël 1953) a l'é stàit un matemàtich, fìsich e angenié austrìach naturalisà american . A l'ha dàit contribussion fondamentaj a la mecànica dij flùid, a l'aerodinàmica, a la teorìa dla probabilità e a la statìstica . == Biografìa == A l'era fieul ëd Arthur Edler von Mises, angenié dle ferovìe, e frel pì giovo dl'economista Ludwig von Mises. A l'ha studià a l'Università Técnica ëd Vien-a, andoa a l'ha otnù 'l dotorà dël 1908. A l'ha mostrà a j'Università dë Strasborgh (1909-1918), Dresda (1919-1920), e Berlin (1920-1933), andoa a l'ha dirigiù l'Institut ëd Matemàtica Aplicà . Dël [[1921]] a l'ha fondà la rivista ''Zeitschrift für Angewandte Mathematik und Mechanik'' (ZAMM) . Essend considerà ebràich dal govern nasista, a l'é stàit obligà a chité la Gërmania dël 1933. A l'ha mostrà a l'Università d'Istanbul (1934-1939) e peui a l'Università 'd Harvard (1939-1953) . == Contribussion == * '''Mecànica e aerodinàmica''': A l'ha dësvlupà ël Criteri ëd von Mises (o "teorìa dl'energìa ëd distorsion"), dovrà për calcolé ël rendiment dij materiaj . A l'ha progetà e pilotà personalment n'avion për l'esèrcit austrìach durant la [[Prima guèra mondial]] . * '''Probabilità''': A l'é stàit un dij prinsipaj sostenitor dla '''concession frequentista dla probabilità''' (1919), an definend-la com ël lìmit dla frequensa relativa an sequense 'd preuve . A l'ha 'dcò formulà ël Paradoss dël compleann (''Birthday problem'') dël 1939 . * '''Filosofìa dla siensa''': A l'é stàit esponent dël Neopositivism e mèmber dël Sìrcol ëd Berlin . == Anliure == * [[Probabilità]] * [[Mecànica dij flùid]] {{Fin}} [[Categorìa:Matemàtich dël 1900|Mises, Richardvon]] nj5hxobhm59qavm9akb9pd7en17iifs 887317 887316 2026-04-16T20:02:30Z Dragonòt 19 887317 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Portrait_of_Richard_von_Mises_(1883-1953),_Mathematician_and_Engineer_(2551839576)_(cropped).jpg|thumb|Richard von Mises]] '''Richard von Mises''' (nòm complet Richard Edler von Mises, nassù a Leòpoli (Lemberg), Imperi Austro-Ungarich (ancheuj Ucrain-a), ël 19 d'avril dël 1883, mòrt a Boston, Stat Unì, ël 14 ëd luj dël 1953) a l'é stàit un matemàtich, fìsich e angenié austrìach naturalisà american . A l'ha dàit contribussion fondamentaj a la mecànica dij flùid, a l'aerodinàmica, a la teorìa dla probabilità e a la statìstica . == Biografìa == A l'era fieul ëd Arthur Edler von Mises, angenié dle ferovìe, e frel pì giovo dl'economista Ludwig von Mises. A l'ha studià a l'Università Técnica ëd Vien-a, andoa a l'ha otnù 'l dotorà dël 1908. A l'ha mostrà a j'Università dë Strasborgh (1909-1918), Dresda (1919-1920), e Berlin (1920-1933), andoa a l'ha dirigiù l'Institut ëd Matemàtica Aplicà . Dël [[1921]] a l'ha fondà la rivista ''Zeitschrift für Angewandte Mathematik und Mechanik'' (ZAMM) . Essend considerà ebràich dal govern nasista, a l'é stàit obligà a chité la Gërmania dël 1933. A l'ha mostrà a l'Università d'Istanbul (1934-1939) e peui a l'Università 'd Harvard (1939-1953) . == Contribussion == * '''Mecànica e aerodinàmica''': A l'ha dësvlupà ël Criteri ëd von Mises (o "teorìa dl'energìa ëd distorsion"), dovrà për calcolé ël rendiment dij materiaj . A l'ha progetà e pilotà personalment n'avion për l'esèrcit austrìach durant la [[Prima guèra mondial]] . * '''Probabilità''': A l'é stàit un dij prinsipaj sostenitor dla '''concession frequentista dla probabilità''' (1919), an definend-la com ël lìmit dla frequensa relativa an sequense 'd preuve . A l'ha 'dcò formulà ël Paradoss dël compleann (''Birthday problem'') dël 1939 . * '''Filosofìa dla siensa''': A l'é stàit esponent dël Neopositivism e mèmber dël Sìrcol ëd Berlin . == Anliure == * [[Probabilità]] * [[Mecànica dij flùid]] {{Fin}} [[Categorìa:Matemàtich dël 1900|Mises, Richardvon]] srihql0ht3cu6j3p6bfu8dx6vqscak7 0 94110 887332 828178 2026-04-17T08:08:14Z Franjklogos 3605 887332 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Amerigo Vespucci (with turban) - cropped.jpg|thumb|right|Ritrat ëd Amerigh Vespucci]] '''Amerigh Vespucci''' ([[Firense]], 9 mars 1454 – Sevija, 22 fërvè 1512) a l'è stàit un navigator, n'esplorator e un cartograf italian al servissi dij re spagneul. == A pòrto sò nòm == * [[América|Mérica]] {{Fin}} [[Categorìa:Esplorator|Vespucci, Amerigh]] [[Categorìa:Biografìe|Vespucci, Amerigh]] 9thqez4syf7hydfun8xgoxvu4szrhq0 887341 887332 2026-04-17T08:55:26Z Franjklogos 3605 887341 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Amerigo Vespucci (with turban) - cropped.jpg|thumb|right|Ritrat ëd Amerigh Vespucci]] '''Amerigh Vespucci''' (Amerigo Vespucci), ([[Firense]], 9 mars 1454 – Sevija, 22 fërvè 1512) a l'è stàit un navigator, n'esplorator e un cartograf italian al servissi dij re spagneul. == A pòrto sò nòm == * [[América|Mérica]] {{Fin}} [[Categorìa:Esplorator|Vespucci, Amerigh]] [[Categorìa:Biografìe|Vespucci, Amerigh]] 9yto8nazq7zafjyuuzey7edhfutbb9i 887342 887341 2026-04-17T08:56:47Z Franjklogos 3605 887342 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Amerigo Vespucci (with turban) - cropped.jpg|thumb|right|Ritrat ëd Amerigh Vespucci]] '''Amerigh Vespucci''' (Amerigo Vespucci), ([[Firense]], 9 mars 1454 – Sevija, 22 fërvè 1512) a l'è stàit un navigator, n'esplorator e un cartograf italian al servissi dij re spagneul. == A pòrto sò nòm == * [[América|Mérica]] * [[Amerigo Vespucci (Nav a vela)]] {{Fin}} [[Categorìa:Esplorator|Vespucci, Amerigh]] [[Categorìa:Biografìe|Vespucci, Amerigh]] lk1eo0k0ycuhwekepa1f55ayuvpgu8k 887344 887342 2026-04-17T09:07:03Z Franjklogos 3605 887344 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Amerigo Vespucci (with turban) - cropped.jpg|thumb|right|Ritrat ëd Amerigh Vespucci]] '''Amerigh Vespucci''' (Amerigo Vespucci), ([[Firense]], 9 mars 1454 – Sevija, 22 fërvè 1512) a l'è stàit un navigator, n'esplorator e un cartograf italian al servissi dij re spagneul e portogheis. == Biografìa == A l'era fieul ëd Nastagio Vespucci, nodar et commerciant, e ëd Lisa di Giovanni Mini. Antrames 1497 e 1504 Amerigo Vespucci a completa quatr viag vers ël Neuv Mònd. == A pòrto sò nòm == * [[América|Mérica]] * [[Amerigo Vespucci (Nav a vela)]] {{Fin}} [[Categorìa:Esplorator|Vespucci, Amerigh]] [[Categorìa:Biografìe|Vespucci, Amerigh]] fbwqdjy6m8367uwjdrz8iugqt0lfxsr 887345 887344 2026-04-17T09:08:07Z Franjklogos 3605 887345 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Amerigo Vespucci (with turban) - cropped.jpg|thumb|right|Ritrat ëd Amerigh Vespucci]] '''Amerigh Vespucci''' (Amerigo Vespucci), ([[Firense]], 9 mars 1454 – Sevija, 22 fërvè 1512) a l'è stàit un navigator, n'esplorator e un cartograf italian al servissi dij re spagneul e portughèis. == Biografìa == A l'era fieul ëd Nastagio Vespucci, nodar et commerciant, e ëd Lisa di Giovanni Mini. Antrames 1497 e 1504 Amerigo Vespucci a completa quatr viag vers ël Neuv Mònd. == A pòrto sò nòm == * [[América|Mérica]] * [[Amerigo Vespucci (Nav a vela)]] {{Fin}} [[Categorìa:Esplorator|Vespucci, Amerigh]] [[Categorìa:Biografìe|Vespucci, Amerigh]] 1131pjq6vtzx7be6hm1j34gmobl7ghl 0 100953 887321 841577 2026-04-17T07:23:26Z Franjklogos 3605 887321 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[File:Camille Pissarro 039.jpg|thumb|Camille Pissarro (1898)]] '''Camille Pissarro''' (nòm complet : Jacob Abraham Camille Pissarro) ([[Charlotte Amalie]], 10 luj 1830 - [[Paris]], 13 november 1903) a l'é stàit un pitor [[fransa|franseis]] esponent dì'[[Impressionism]]. == Biografìa == A l'era fieul ëd Frederick Pissarro e ëd Rachel Manzano Pomier Petit. {{Fin}} [[Categorìa:Pitor|Pissarro, Camille]] 06uyg9wfqh3btddwi1vy6p44mhgg80x 0 111497 887313 2026-04-16T15:01:31Z Franjklogos 3605 Creà la pàgina con '{{Prinsipi}} [[File:Alicia Vikander-7756 (cropped).jpg|thumb|Alicia Vikander a Venessia (2025)]] '''Alicia Amanda Vikander''' ([[Göteborg]], 3 otòber dël 1988) a l'è n'atris dël cine svedèisa. A l'é fija ëd Svante Vikander e ëd n'atriss ëd teater, Maria Fahl-Vikander. {{Fin}} [[Categorìa:Ator cinematogràfich|Vikander, Alicia]]' 887313 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[File:Alicia Vikander-7756 (cropped).jpg|thumb|Alicia Vikander a Venessia (2025)]] '''Alicia Amanda Vikander''' ([[Göteborg]], 3 otòber dël 1988) a l'è n'atris dël cine svedèisa. A l'é fija ëd Svante Vikander e ëd n'atriss ëd teater, Maria Fahl-Vikander. {{Fin}} [[Categorìa:Ator cinematogràfich|Vikander, Alicia]] q6227t5vz725kh5qyuysca8ubuvkagx 0 111498 887314 2026-04-16T15:06:56Z Franjklogos 3605 Creà la pàgina con '{{Prinsipi}} [[File:EVA GREEN CESAR 2020.jpg|thumb|Eva Green (2020)]] '''Eva Gaëlle Green''' ([[Paris]], 6 luj dël 1980) a l'è n'atris dël cine fransèisa. A l'é fija ëd Walter Green e ëd l'atriss ëd Cine, Marlène Jobert. {{Fin}} [[Categorìa:Ator cinematogràfich|Green, Eva]]' 887314 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[File:EVA GREEN CESAR 2020.jpg|thumb|Eva Green (2020)]] '''Eva Gaëlle Green''' ([[Paris]], 6 luj dël 1980) a l'è n'atris dël cine fransèisa. A l'é fija ëd Walter Green e ëd l'atriss ëd Cine, Marlène Jobert. {{Fin}} [[Categorìa:Ator cinematogràfich|Green, Eva]] 5pj4ll3rf990iagdk2fh64qinysvoan 0 111499 887322 2026-04-17T07:33:29Z Franjklogos 3605 Creà la pàgina con '{{Prinsipi}} [[File:Charlotte Amalie Wade.jpg|thumb|Panorama]] '''Charlotte Amalie''' a l'é la capital dl'[[Ìsole Vërgin American-e]]. A conta 18.481 abitant (2010). {{Fin}} [[Categorìa:Geografìa]]' 887322 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[File:Charlotte Amalie Wade.jpg|thumb|Panorama]] '''Charlotte Amalie''' a l'é la capital dl'[[Ìsole Vërgin American-e]]. A conta 18.481 abitant (2010). {{Fin}} [[Categorìa:Geografìa]] 2q3fijhzyd9cnudd8h74xr16ztiuuw1 0 111500 887323 2026-04-17T07:44:42Z Franjklogos 3605 Creà la pàgina con '{{Prinsipi}} [[File:United_States_Virgin_Islands_on_the_globe_(Americas_centered).svg|thumb|Posission]] L' '''Ìsole Vërgin American-e''' a son un arsipelagh ëd 53 ìsole situà ant l'[[América sentral]] e goernà da jë [[Stat Unì]]. La capital a l'é [[Charlotte Amalie]]. A conto 84.250 abitant an total (2010). {{Fin}} [[Categorìa:Geografìa]]' 887323 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[File:United_States_Virgin_Islands_on_the_globe_(Americas_centered).svg|thumb|Posission]] L' '''Ìsole Vërgin American-e''' a son un arsipelagh ëd 53 ìsole situà ant l'[[América sentral]] e goernà da jë [[Stat Unì]]. La capital a l'é [[Charlotte Amalie]]. A conto 84.250 abitant an total (2010). {{Fin}} [[Categorìa:Geografìa]] ozpodnwfulnlcdiqewwi8vwh9hefafy 887324 887323 2026-04-17T07:46:47Z Franjklogos 3605 887324 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[File:United_States_Virgin_Islands_on_the_globe_(Americas_centered).svg|thumb|Posission]] L' '''Ìsole Vërgin American-e''' a son un arsipelagh ëd 53 ìsole situà ant l'[[América central]] e goernà da jë [[Stat Unì]]. La capital a l'é [[Charlotte Amalie]]. A conto 84.250 abitant an total (2010). {{Fin}} [[Categorìa:Geografìa]] jkqhcauk16s9od2v2tdpxq9nj45qhmi 887325 887324 2026-04-17T07:48:43Z Franjklogos 3605 887325 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[File:United_States_Virgin_Islands_on_the_globe_(Americas_centered).svg|thumb|Posission]] L' '''Ìsole Vërgin American-e''' a son un arsipelagh ëd 53 ìsole situà ant l'[[América central]] e goernà da jë [[Stat Unì]]. La capital a l'é [[Charlotte Amalie]]. A conto 84.250 abitant an total (2010). {{Fin}} [[Categorìa:Geografìa]] [[Categorìa:Ìsole dl'América central]] 1823z6dyajbo8krezudwce00swhw1lx 0 111501 887326 2026-04-17T07:52:53Z Franjklogos 3605 Creà la pàgina con '{{Prinsipi}} [[Figura:America_centrale.jpg|thumb|250px|L'América central da l'àut]] L''''América Central''' a l'é un-a dle tre part dont a l'é spartì për convension ël [[América|continent American]]. A l'ha na surfassa ëd 523.780 km² e a conta apopré 52.176.283 abitant (2022). Ël nòm a ven dal navigator italian [[Amerigh Vespucci]]. {{Fin}} [[Categorìa:América]]' 887326 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:America_centrale.jpg|thumb|250px|L'América central da l'àut]] L''''América Central''' a l'é un-a dle tre part dont a l'é spartì për convension ël [[América|continent American]]. A l'ha na surfassa ëd 523.780 km² e a conta apopré 52.176.283 abitant (2022). Ël nòm a ven dal navigator italian [[Amerigh Vespucci]]. {{Fin}} [[Categorìa:América]] 3ki6cr3w04ow8k76sxer1bxrqc0kn76 887327 887326 2026-04-17T07:55:08Z Franjklogos 3605 887327 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:America_centrale.jpg|thumb|250px|L'América central da l'àut]] L''''América Central''' a l'é un-a dle tre part dont a l'é spartì për convension ël [[América|continent American]]. A l'ha na surfassa ëd 523.780 km² e a conta apopré 52.176.283 abitant (2022). Ël nòm a ven dal navigator italian [[Amerigh Vespucci]]. {{Fin}} [[Categorìa:América]] [[Categorìa:América central]] k4i6zif3f4pjtmgor3rw6krte06usrs 887336 887327 2026-04-17T08:13:58Z Franjklogos 3605 887336 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:America_centrale.jpg|thumb|250px|L'América central da l'àut]] L''''América Central''' a l'é un-a dle tre part dont a l'é spartì për convension ël [[América|continent American]]. A l'ha na surfassa ëd 523.780 km² e a conta apopré 52.176.283 abitant (2022). Ël nòm a ven dal navigator italian [[Amerigo Vespucci]]. {{Fin}} [[Categorìa:América]] [[Categorìa:América central]] cfe6cv5zoo8slo4l7mwfuarw1mp863h 0 111502 887328 2026-04-17T08:03:34Z Franjklogos 3605 Creà la pàgina con '{{Prinsipi}} [[Figura:Amerigo Vespucci (with turban) - cropped.jpg|thumb|right|Ritrat ëd Amerigh Vespucci]] '''Amerigh Vespucci''' ([[Firense]], 9 mars 1454 – Sevija, 22 fërvè 1512) a l'è stàit un navigator, n'esplorator e un cartograf italian al servissi dij re spagneul. == Biografìa == {{Fin}} [[Categorìa:Biografìe|Vespucci, Amerigh]]' 887328 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Amerigo Vespucci (with turban) - cropped.jpg|thumb|right|Ritrat ëd Amerigh Vespucci]] '''Amerigh Vespucci''' ([[Firense]], 9 mars 1454 – Sevija, 22 fërvè 1512) a l'è stàit un navigator, n'esplorator e un cartograf italian al servissi dij re spagneul. == Biografìa == {{Fin}} [[Categorìa:Biografìe|Vespucci, Amerigh]] noatrecp91hfzt7r3q1etj20ufb5jae 887330 887328 2026-04-17T08:06:44Z Franjklogos 3605 887330 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Amerigo Vespucci (with turban) - cropped.jpg|thumb|right|Ritrat ëd Amerigh Vespucci]] '''Amerigh Vespucci''' ([[Firense]], 9 mars 1454 – Sevija, 22 fërvè 1512) a l'è stàit un navigator, n'esplorator e un cartograf italian al servissi dij re spagneul. == A pòrto sò nòm == * [[América|Mérica]] {{Fin}} [[Categorìa:Esplorator|Vespucci, Amerigh] [[Categorìa:Biografìe|Vespucci, Amerigh]] 2wfcql6c7buv9ljyn7uyaog65tj8ggf 887331 887330 2026-04-17T08:07:04Z Franjklogos 3605 887331 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Amerigo Vespucci (with turban) - cropped.jpg|thumb|right|Ritrat ëd Amerigh Vespucci]] '''Amerigh Vespucci''' ([[Firense]], 9 mars 1454 – Sevija, 22 fërvè 1512) a l'è stàit un navigator, n'esplorator e un cartograf italian al servissi dij re spagneul. == A pòrto sò nòm == * [[América|Mérica]] {{Fin}} [[Categorìa:Esplorator|Vespucci, Amerigh]] [[Categorìa:Biografìe|Vespucci, Amerigh]] 9thqez4syf7hydfun8xgoxvu4szrhq0 887333 887331 2026-04-17T08:09:00Z Franjklogos 3605 Franjklogos a l'ha tramudà la pàgina [[Amerigh Vespucci]] a [[Amerigo Vespucci (Nav)]] 887331 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Amerigo Vespucci (with turban) - cropped.jpg|thumb|right|Ritrat ëd Amerigh Vespucci]] '''Amerigh Vespucci''' ([[Firense]], 9 mars 1454 – Sevija, 22 fërvè 1512) a l'è stàit un navigator, n'esplorator e un cartograf italian al servissi dij re spagneul. == A pòrto sò nòm == * [[América|Mérica]] {{Fin}} [[Categorìa:Esplorator|Vespucci, Amerigh]] [[Categorìa:Biografìe|Vespucci, Amerigh]] 9thqez4syf7hydfun8xgoxvu4szrhq0 887335 887333 2026-04-17T08:12:11Z Franjklogos 3605 887335 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Amerigo Vespucci, Portofino 07.jpg|thumb|right|La nav Amerigo Vespucci]] L' '''Amerigo Vespucci''' a l'é 'na nav dla Marina militar italian-a. {{Fin}} [[Categorìa:Nav]] 69ec6qmbt83e8szypu049btij3pbaux 887338 887335 2026-04-17T08:52:33Z Franjklogos 3605 887338 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Amerigo Vespucci, Portofino 07.jpg|thumb|right|La nav Amerigo Vespucci]] L' '''Amerigo Vespucci''' a l'é 'na nav a vela dla Marina militar italian-a. A l'é stàita varà a Castellammare di Stabia dël 1931 'me nav scòla. {{Fin}} [[Categorìa:Nav]] a593kiufcthbj5o9j5ulcrnqfk1yggw 887339 887338 2026-04-17T08:52:51Z Franjklogos 3605 Franjklogos a l'ha tramudà la pàgina [[Amerigo Vespucci (Nav)]] a [[Amerigo Vespucci (Nav a vela)]] 887338 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Amerigo Vespucci, Portofino 07.jpg|thumb|right|La nav Amerigo Vespucci]] L' '''Amerigo Vespucci''' a l'é 'na nav a vela dla Marina militar italian-a. A l'é stàita varà a Castellammare di Stabia dël 1931 'me nav scòla. {{Fin}} [[Categorìa:Nav]] a593kiufcthbj5o9j5ulcrnqfk1yggw 0 111504 887334 2026-04-17T08:09:00Z Franjklogos 3605 Franjklogos a l'ha tramudà la pàgina [[Amerigh Vespucci]] a [[Amerigo Vespucci (Nav)]] 887334 wikitext text/x-wiki #RINVIA [[Amerigo Vespucci (Nav)]] r2ww05qo2cgjgpujmondm96mak80pm2 0 111505 887340 2026-04-17T08:52:51Z Franjklogos 3605 Franjklogos a l'ha tramudà la pàgina [[Amerigo Vespucci (Nav)]] a [[Amerigo Vespucci (Nav a vela)]] 887340 wikitext text/x-wiki #RINVIA [[Amerigo Vespucci (Nav a vela)]] quhbgpo631bpl5mpnws8yjjmb41kqk4 0 111506 887343 2026-04-17T09:04:15Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Figura:Rosemary_chicken.jpg|thumb|Polastr rustì]] '''Carn ëd polastr''' (ò '''carn ëd galin-a''') a l'é la [[carn]] otnùa da le galin- anlevà për la produssion alimentar. A l'é la carn pi consumà dël mond dòp la [[carn ëd crin]] . A l'é apressià për sò savor doss, soa consistensa mòla e sò bass contnù ëd grass . == Sòrt ëd polastr == La carn ëd polastr as distingh an base a l'età e al tipo d'anlevament: * '''Polastr''': da galin-e giovo (70...' 887343 wikitext text/x-wiki [[Figura:Rosemary_chicken.jpg|thumb|Polastr rustì]] '''Carn ëd polastr''' (ò '''carn ëd galin-a''') a l'é la [[carn]] otnùa da le galin- anlevà për la produssion alimentar. A l'é la carn pi consumà dël mond dòp la [[carn ëd crin]] . A l'é apressià për sò savor doss, soa consistensa mòla e sò bass contnù ëd grass . == Sòrt ëd polastr == La carn ëd polastr as distingh an base a l'età e al tipo d'anlevament: * '''Polastr''': da galin-e giovo (70-90 di), carn tènder e dosse . * '''Galin-a veja''' (''galin-a''): da galin-e ëd pì che 1 agn, carn pi dura (adatà për bujì o supe) . * '''Cacan''' (''polastr da carn'', ''broiler''): da galin-e selessionà për la chersùa lesta (40-50 di), carn motobin tènder . * '''Polastr biològich''': da galin-e anlevà a l'aria duverta, sensa antibiòtich e con mangim biològich . * '''Polastr an libertà''': da galin-e ch'a peulo seurte a l'aria duverta, ma a mangio ëdcò mangim industrial . == Anlevament == L'anlevament dël polastr a peul esse: * '''Intensiv''' (''baterìa''): le galin-e a son an gàbia sensa lus natural, con mangim industrial, për massimisé la produssion . S'as trata ëd galin-e da carn, a son massà dòp 40-50 di . * '''Estensiv''': le galin-e a peulo seurte a l'aria duverta, a mangio erba e gran, e a son massà pì tard (70-100 di) . * '''Biològich''': proibìe le gàbie, l'usagi d'antibiòtich e d'OGM, con spassi mìnim ëd 4 m² për galin-a . == Valor nutrissional == Na produssion ëd carn ëd polastr (100 g, a pél) a conten an media: * '''Calorìe''': 150-200 kcal (a sconda dël taj) . * '''Protein-e''': 20-25 g (tute j'aminoàssid essensiaj) . * '''Grass''': 5-10 g (dzortut grass insàtur) . * '''Fer''' (emo): 1-2 mg . * '''Vitamin-a B6''', vitamin-a B12, [[fòsfor]], [[seleni]] . La carn ëd polastr a l'é pì màira dle carn rosse e a l'é consijà për chi a veul controlé ël colesteròl . == Taj prinsipaj == La carcassa dël polastr a l'é dividùa an taj comersiaj: * '''Pét''': la part pi màira e tëndra, adatà për al forn, a la piastra, o a tòch . * '''Cheussa''': la part pi grassa e savorìa, adata për al forn, fricassà, o bujì . * '''Ala''': adata për fricassà, al forn, o a la brasa . * '''Bach''' (''carcassa''): dovrà për fé ël bròd . * '''fricassà''': dovrà për fé supe, farciture, e piat tradissionaj . == Salute == La carn ëd polastr a l'é considerà '''sicura''' se cheuita a temperadura interna d'almach 75°C (për massé la Salmonela e ël Campylobacter) . La carn crùa a peul conten-e bateri pericolos. Për evité la intossicassion alimentar, a venta: * Lavé le man dòp avèj tocà la carn crùa . * Dovré strument e surfasse separà për la carn crùa . * Cheuse la carn fin-a a che a l'é pì nen rosà andrinta . == An Piemont == An Piemont, la carn ëd polastr a l'é dovrà ant la cusin-a tradissional për ij plin (farsì con carn ëd galin-a), për la [[panissa]] (frità ëd ris con carn ëd polastr), e për ël bròd ëd galin-a. La galin-a bianca dle Langhe a l'é na rassa local arnomà për la qualità dla carn. == Anliure == * [[Anlevament]] * [[Carn]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Siense agrìcole]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] lx7tj6byuk3hqcammw9onlnn9gtfc6m 0 111507 887346 2026-04-17T09:17:38Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Figura:Parmaschinken_BMK.jpg|thumb|Giambon cru]] '''Giambon''' (an [[lenga piemontèisa|piemontèis]], ''giambon''; an [[lenga italian-a|italian]] ''prosciutto'') a l'é 'n salum otnù da la cheussa (la part daré) dël [[crin|suin]], ch'a ven salà e stagionà (''giambon crù'') o cheuita (''giambon cheuit''). A l'é un dij prodot pì avosà e consumà dla cusin-a italian-a. == Sòrt ëd giambon == === Giambon crù === Ël '''giambon crù''' (''prosciutto crudo'')...' 887346 wikitext text/x-wiki [[Figura:Parmaschinken_BMK.jpg|thumb|Giambon cru]] '''Giambon''' (an [[lenga piemontèisa|piemontèis]], ''giambon''; an [[lenga italian-a|italian]] ''prosciutto'') a l'é 'n salum otnù da la cheussa (la part daré) dël [[crin|suin]], ch'a ven salà e stagionà (''giambon crù'') o cheuita (''giambon cheuit''). A l'é un dij prodot pì avosà e consumà dla cusin-a italian-a. == Sòrt ëd giambon == === Giambon crù === Ël '''giambon crù''' (''prosciutto crudo'') a l'é otnù mach con la cheussa dël crin, [[sal]] e [[temp]]. A l'é nen cheuit e a ven stagionà për vàire mèis (da 8 a 36 mèis) an ambient controlà . A l'ha un savor compless, pì o men salà a sconda dla stagionadura . Le varietà pi avosà a son: * '''Giambon ëd Parma DOP''': prodovù an sj'[[Apenin]] parmesan, a l'ha un savor doss e delicà . La forma a l'é arionda e la part esterna a l'é coatà da la cona. A l'ha la coron-a a sinch ponte stampà a feu . * '''Giambon ëd San Daniele DOP''': prodovù an [[Friul-Venessia Giulia|Friul]], a l'ha na forma pì slongà (a "ghitara") con l'oss dël pé ancor present . Ël savor a l'é pì intens e aromàtich . * '''Giambon Crù ëd Coni DOP''': l'ùnich DOP dij salum piemontèis . A l'é prodovù con crin anlevà an [[Piemont]] e a l'ha un caràter particolar . * '''Giambon ëd Bosses DOP''' (''Jambon de Bosses''): prodovù an [[Val d'Osta]] (Sant Rhemy-en-Bosses) a 1.600 méter . A l'é stagionà da 12 a 30 mèis e a l'ha un savor doss e përfumà . * '''Giambon ëd Modena DOP''', '''Giambon Toscan DOP''', '''Giambon ëd Carpegna DOP'''. === Giambon cheuit === Ël '''giambon cheuit''' (''prosciutto cotto'') a l'é salmistrà e peui cheuit a temperadura (70°C) . A l'ha un savor doss e delicà, e na consistensa mòla e uniforma . A l'é dovrà dzortut për farciture, e piat al forn . === Giambon afumicà === Ël giambon afumicà a l'é sotponù a fum dël bòsch dòp la salmistradura o la stagionadura . A l'ha un savor decìs e sentor ëd bòsch . == Produssion == La produssion dël giambon crù a séguita un process antich: # '''Selession dla cheussa''': con un pèis antra 9,5 e 14 kg, da crin pesant (160-180 kg) . # '''Saladura''': la cheussa a l'é massagià con sal marin (e dle vire sùcher e spessie) e a l'é lassà arposé për 5-10 di . Për ël San Daniele as deuvra mach sal a sech, për ël Parma a l'é na saladura dobia . # '''Arpos e sugnadura''': dòp esse lavà e suvà, la cheussa a l'é coatà con grass (sugn) për evité che a sëcca tròp lest . # '''Stagionadura''': le cheusse a son pendùe an ambient naturaj (stalaire o cròte) për 8-16 mèis (o pì). La temperadura a l'é controlà (10-15°C) e l'umidità a l'é cola natural dël pòst . # '''Marcadura''': a la fin, ij giambon ch'a passo ij contròj a son marcà con ël logò DOP . == Valor nutrissional == Na porsion ëd giambon crù (28 g) a conten an media: * '''Calorìe''': 60-70 kcal . * '''Protein-e''': 7 g . * '''Grass''': 3-4 g . * '''Sal (sòdi)''': 500-600 mg (23% dël valor giornalier) . == An Piemont == Ël Piemont a l'é conossù për la produssion dël '''Giambon Crù ëd Coni DOP''' (l'ùnich DOP piemontèis) . Ant le valade ëd la provincia ëd Coni a son present diverse giambonerìe artisanal ch'a deuvro crin locaj . D'àutre produssion locaj a son ël '''giambon ëd la Valsusa'''. == Anliure == * [[Crin]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Siense agrìcole]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] swvdofmlp1nnjzpwe3g2ew22a1f0hso 0 111508 887350 2026-04-17T09:31:31Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Figura:Abbacchio_Pasquale.jpg|thumb|Agnel o "abbacchio"]] '''Carn ëd feja''' (an piemontèis ëdcò ''carn d'agnel'' për ij cit, o ''carn ëd moton'' për ij grand) a l'é la [[carn]] otnùa da j'ovin (''Ovis aries''), visadì da feje, moton e agnej . A l'é un-a dle carn pì antiche consumà da l'òm e a l'é apressià për sò savor intens e tìpich . == Sòrt ëd carn == La carn ëd feja as classìfica an base a l'età dl'animaj : * '''Agnel da làit''' (itali...' 887350 wikitext text/x-wiki [[Figura:Abbacchio_Pasquale.jpg|thumb|Agnel o "abbacchio"]] '''Carn ëd feja''' (an piemontèis ëdcò ''carn d'agnel'' për ij cit, o ''carn ëd moton'' për ij grand) a l'é la [[carn]] otnùa da j'ovin (''Ovis aries''), visadì da feje, moton e agnej . A l'é un-a dle carn pì antiche consumà da l'òm e a l'é apressià për sò savor intens e tìpich . == Sòrt ëd carn == La carn ëd feja as classìfica an base a l'età dl'animaj : * '''Agnel da làit''' (italian ''abbacchio''): da agnej ëd 2-3 mèis, alimentà mach con làit, carn bianca e tenerìssima, savor doss . * '''Agnel''': da agnej ëd 4-12 mèis, carn rosà, pì savorìa e consistenta dl'agnel . * '''Moton''': da feje ò moton adult (1-3 agn), carn rossa, savor fòrt e carn pi dura, adatà për coture lente . * '''Feja veja''': da feje ëd pì che 3 agn, carn motobin dura, dovrà dzortut për supe e bujì . == Produssion an Italia == La pì part ëd la carn d'agnel an Italia a ven da la [[Sardëgna]], con la '''DOP Agnello di Sardegna''' , e da l'Italia sentral (Abruss, Lassio, Marche, Romagna, Toscan-a, Umbria) con la '''IGP Agnello del Centro Italia''' . == Taj prinsipaj == Ij tagli prinsipaj ëd la carn ëd feja a son : * '''Caré''': taj pressios dël dòss con le coste, dovrà për aròst o a la piastra. * '''Sela''': part an tra 'l caré e la cheussa, motobin carnosa. * '''Cheussa''': taj pressios, aròst antregh o tajà a fëtte . * '''Spala''': carn pì dura e gelatinosa, adatà për ròst o bujì * '''Còl''': carn dura, për supe e buj. * '''Pét''': carn motobin dura e gelatinosa, për rustì == Valor nutrissional == La carn ëd feja a l'é rica ëd protein-e, fer e vitamin-e B12. A l'ha un contnù ëd grass ch'a varia a sconda dl'età: l'agnel a l'é pi màirel moton a l'é pi grass . A l'é particolarment apressià ant le diete dle person-e con [[anemìa]] për sò contnù 'd fer]] emo . == Usagi an cusin-a == La carn ëd feja as peul cheuse an vàire manere : * '''Coture lente''': për la carn dle feje veje e dël moton (rustì, bujì) . * '''Coture s-cette''': për l'agnel (ròst, a la piastra, a la gratela) . * '''Ant le supe''' e ij bujì (dzortut la carn ëd feja veja) . == An Piemont == An Piemont, la tradission dla carn ëd feja a l'é men radicà rispet al meridion, ma as consumo dzortut j'agnel durant le feste (Pasca). Ant le valade piemontèise a l'é present la '''Feja dle Langhe''' e la '''Feja Sambucan-a''' . == Anliure == * [[Anlevament]] * [[Carn]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Siense agrìcole]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] dm6ynhyecfoavdgitc4dqr2c9xaryuf 0 111509 887351 2026-04-17T09:56:54Z Dragonòt 19 Creà la pàgina con '[[Figura:Smoked_country_style_pork_ribs.jpg|thumb|Carn ëd crin rustì]] '''Carn ëd crin''' (an piemontèis ëdcò ''carn suin-a'') a l'é la [[carn]] otnùa dal [[crin]] doméstich (''Sus scrofa domesticus''). A l'é la carn pì consumà dël mond (36% dël total) . A l'é apressià për sò savor doss, soa versatilità an cusin-a e për la possibilità d'oten-e salum (giambon, salam, lard, pansëtta, ecc.) . == Sòrt ëd carn == La carn ëd crin as classìfica an...' 887351 wikitext text/x-wiki [[Figura:Smoked_country_style_pork_ribs.jpg|thumb|Carn ëd crin rustì]] '''Carn ëd crin''' (an piemontèis ëdcò ''carn suin-a'') a l'é la [[carn]] otnùa dal [[crin]] doméstich (''Sus scrofa domesticus''). A l'é la carn pì consumà dël mond (36% dël total) . A l'é apressià për sò savor doss, soa versatilità an cusin-a e për la possibilità d'oten-e salum (giambon, salam, lard, pansëtta, ecc.) . == Sòrt ëd carn == La carn ëd crin as classìfica an base a l'età e a l'alimentassion : * '''Crinet''': da crin ëd 1-2 mèis, carn tenerìssima, adatà për aròst . * '''Crin bianch''': da crin ëd 5-6 mèis, carn pì màira, adata për consum fresch . * '''Crin a la monton-a''': da crin ëd 8-10 mèis, carn pì dura, adata për salum e taj pressios . * '''Crin an libertà''': da crin anlevà al camp, carn pì savorìa e grassa . == Taj prinsipaj == La carcassa dël crin a l'é dividùa an vàire taj comersiaj : * '''Cheussa''': dovrà për [[giambon]] crù e cheuit . * '''Lonza''': dovrà për aròst e për capocòl . * '''Spala''': dovrà për aròst e për copa . * '''Pansa''' (''pansëtta''): dovrà për pansëta dossa o salà . * '''Lard''': grass sota la pel, dovrà për condiment . * '''Gola''' (''guancial''): dovrà për ij piat ëd pasta (carbonara, amatrician-a) . * '''Còl''': dovrà për salam e aròst . * '''Cona''': pel dël crin, dovrà për supa e minestron . == Prodòt trasformà == La carn ëd crin a l'é la base ëd la pi part dij salum italian e piemontèis : * '''Giambon''' (crù e cheuit) . * '''Salam''' (salam d'la duja, salam piemontèis) . * '''Lard''' (lard d'Arnad DOP, lard ëd Colonà) . * '''Pansëtta''' (dossa, salà, anrotolà) . * '''Copa''' e '''capocòl''' (DOP) . * '''Piotin''' (giambon ëd la spala) . * '''Salam ëd cona''' e '''piotin''' (për le feste) . == Valor nutrissional == Na porsion ëd carn ëd crin (100 g) a conten an media : * '''Calorìe''': 200-300 kcal (a sconda dël taj e dël grass) . * '''Protein-e''': 20-25 g . * '''Grass''': 10-20 g (dzortut grass satur) . * '''Fer''' (emo): 1-2 mg . * '''Vitamin-a B1''' (tiamin-a), B6, B12, [[zinch]] . La carn ëd crin a l'é la sorgiss pì rica ëd tiamin-a (vitamin-a B1) antra le carn . == Salute == L'Organisassion Mondial dla Sanità a classìfica la carn rossa (dont la carn ëd crin) com "probàbil cancerogena" (Grupp 2A) për sò contnù ëd grass sàtur e sòdi (ant ij salum) . Për sòn, a l'é consijà un consum moderà (1-2 vire a la sman-a) . La carn ëd crin a peul conten-e ël parassita ''Trichinella spiralis'' (trichinosi) s'a l'é consumà crùa o mal cheuita . Për evité, a venta cheuse la carn a temperadura interna d'almach 71°C . == An Piemont == An Piemont, la carn ëd crin a l'é dovrà ant la cusin-a tradissional për ij plin (farsì con carn suin-a), për ij salam (salam dla duja), për la [[panissa]] e për ël brasà al Bareul . La rassa Suin Piemontèis a l'é n'antica rassa local, ancheuj a arzigh d'estinsion, arnomà për la qualità dla carn . == Anliure == * [[Crin]] * [[Giambon]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Siense agrìcole]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] japr229edvzuqknou0c2hk1gdbfqoye