Wikipedia pmswiki https://pms.wikipedia.org/wiki/Intrada MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Media Special Discussion Utent Ciaciarade Wikipedia Discussion ant sla Wikipedia Figura Discussion dla figura MediaWiki Discussion dla MediaWiki Stamp Discussion dlë stamp Agiut Discussion ant sl'agiut Categorìa Discussion ant sla categorìa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 2365 888547 884823 2026-06-18T00:18:58Z InternetArchiveBot 23399 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 888547 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Tilèt Lenga |nòm=Parlà dla Galia |color_dla_famija=Indo-Europengh |region=[[Galia]] |fam1=[[Lenghe indoeuropenghe|Indo-Europengh]] |fam2=[[Lenghe séltiche|Séltich]] |fam3=[[Lenghe séltiche continentaj|Séltich continental]] |estint=dapress al secol che a fa VI dGC |scritura=alfabet ëd Lugan, alfabet grech e alfabet latin |iso2=cel }} La '''Parlà dla Galia''' a l'é la lenga dij [[Selt]] che as parlava an [[Galia]] d'nans che 'l [[Latin volgar]] ëd j'ùltim temp dl'[[Imperi Roman]] a l'avnisèissa a esse dominant ant la [[Galia Roman-a]]. La lenga i la conossoma da vàire sent iscrission ant sij [[Ròch (geologìa)|ròch]], ant sla [[siràmica]] e vàire d'àutre ròbe dël dovré comun, e ansima a dij [[sòld]]. Pì ëd rèir ansima a dël [[piomb]], e mach na vira ansima a dlë [[zinch]]). A son stàite trovà daspërtut për la [[Galia Roman-a]], visadì dzortut ant lòn che al dì d'ancheuj as ciama [[Fransa]], ma ëdcò an vàire part dla [[Svìssera]], dl'[[Italia]], dla [[Gërmania]] e dël [[Belgi]]. (Meid 1994). La parlà dla Galia a l'é gropà an manera [[parafilesi|parafilètica]] con le [[lenghe selt-ibèriche]], ël [[Lepontin]] e la [[Lenga Galata]] con ël nòm ëd [[Séltich continental]]. == Stòria == Le pì veje iscrission an séltich continental, che a fan data bele che a 6 secoj aGC, a son an Lepontin (che chèich vira a diso dialet dla parlà dla Galia). A son stàite trovà ant la [[Galia Cisalpin-a]] e a dòvro na forma ëd [[Vej Alfabet Itàlich]]. Iscrission ant l'[[Alfabet Grech]] dël [[III secol aGC]] a son stàite trovà anviron a le boche dël [[Fium Ròno|Ròno]], [[nopà]] che cole iscrission che a fan data a l'época dla Galia Roman-a a resto dzortut an [[Alfabet Latin]]. [[Gregòri ëd Tours]] a scrivìa ant ël [[VI sécol dGC]], che dla gent ëd le soe bande a parlava ancó a la manera dla Galia. == La lenga == === Fonologìa === * vocaj: ** curte: a, e, i, o u ** longhe ā, ē, ī, (ō), ū * semivocaj: w, y * oclusive: ** mute: p, t, k ** vosà: b, d, g * arsonante ** nasaj: m, n ** lìquide r, l * sibilante: s * africà: t^s [χ] a l'é n'alòfon ëd /k/ anans ëd /t/. === Legi sonòre === * Ant la parlà dla Galia le [[consonant labiovelar|labiovelar]] [[consonant nen vosà|nen vosà]] dla parlà [[Pròto-IndoEuropengh|Proto-IndoEuropenga]] ''k^w'' a son passà a ''p'' (e për lolì as dis [[Parlà Proto-Séltica|Séltich ëd la P]]). Sòn as sent ëdcò ant le [[lenghe Britòniche]] (coma pura an [[lenga Greca|Grech]] e an vàire [[lenghe Itàliche]]), dëmentrè che n'àutra branca dël séltich, ël 'Séltic ëd la Q', a l'ha tenusse la labiovelar. Parèj a-i càpita che la paròla dla Galia për "fieul" a fussa ''mapos'' (Delmarre 2003: 216-217), an contrast con ël ''maqi'' ëd la [[parlà Irlandèisa Primitiva]], che peui a l'é avnuit ''mac'' ant l'[[lenga irlandèisa|irlandèis modern]]. Ant la midema manera la paròla dla Galia për "caval" a l'era ''epos'' dëmentrè che la [[Veja Lenga Irlandèisa]] a l'ha ''ech''; tùit e doi derivà dal pròto-indoeuropengh ''*ekuos'' (Delmarre 2003: 163-164) * La labiovelar vosà ''g^w'' a l'é avnùita ''w'', pr'esempi ''g^wediūmi'' > ''uediiumi'' "I pregh" (vardé ëdcò la paròla dël Vej Irlandèis ''guidiu'' "I pregh" e dël galèis ''gweddi'' "preghé"). * Ël son proto-europengh ''t^st'' a l'é avnùit /t^s/, scrit ''ð'', pr'esempi ''*nedz-tamo'' > ''neððamon'' (vardé ëdcò la paròla dël Vej Irlandèis ''nessam'' "pì davzin", e dël galèis ''nesaf'' "tacà"). * Ël son proto-europengh ''ew'' a l'é avnùit ''ow'', e peui ''ō'', pr'esempi ''*teutā'' > ''touta'' > ''tōta'' "tribù" (vardé la paròla dël Vej Irlandèis ''tuath'' "clan", e dël galèis ''tud'' "gent"). === Ortografìa === [[Figura:RIG G-172.jpg|thumb|300px|RIG G-172 iscrission ϹΕΓΟΜΑΡΟϹ ΟΥΙΛΛΟΝΕΟϹ ΤΟΟΥΤΙΟΥϹ ΝΑΜΑΥϹΑΤΙϹ ΕΙωΡΟΥ ΒΗΛΗ ϹΑΜΙ ϹΟϹΙΝ ΝΕΜΗΤΟΝ "Segomaros, fieul d'Uillo, ''toutious'' (cap tribù) ëd Namausos, a-j dédica 's santuari-sì a Belesama"]] ==== Alfabet ëd Lugan ==== L'[[alfabet ëd Lugan]], dovrà an Galia Cisalpin-a për ël Lepontin: :AEIKLMNOPRSTΘUVXZ L'alfabet ëd Lugan a ten pa separà [[consonant vosà|vosà]] e [[oclusive]] mute, pr'esempi P a val tant për /b/ che për /p/, T as dòvra tant par /t/ che për /d/, K për /g/ ò pura /k/. Z a l'r belfé che a sia për /t^s/. U /u/ e V /w/ a son distinte antra lor mach ant j'iscrission pì veje. Θ a l'é belfé che a vala /t/ e che X a la sia /g/ (Lejeune 1971, Solinas 1985). ==== Alfabet grech oriental ==== L'alfabet dël [[Grech oriental]], dovrà ant ël mesdì dla [[Galia Transalpin-a]]: :αβγδεζηθικλμνξοπρστυχω χ a val [χ], θ a val /t^s/, ου a sta për /u/, /ū/, /w/, η e ω a valo tant për le vocaj corte che për le longhe /e/, /ē/ e /o/, /ō/, dëmentrè che ι a l'é na /i/ curta e ει a sta për /ī/. Noté che la [[Sigma (littra)|Sigma]] ant ël Grech Oriental a jë smija a na C (as dis che a l'é na sigma lunà). Tute le litre greche as dovravo, gavà [[phi]] e [[psi]]. ==== Alfabet latin dla Galia ==== Alfabet latin (monumental e corsiv) dovrà ant la Galia Roman-a: :ABCDÐEFGHIKLMNOPQRSTUVXZ :''abcdðefghiklmnopqrstuvxz'' G e K a son dle vire dovrà an manera che a smija a sio equivalent antra lor (dzortut dapress a na R). ''Ð''/''ð'', ''ds'' e ''s'' a peulo rapresenté /t^s/. X, ''x'' a stan për [χ] ò pura /ks/. Q as dòvra mach da rèir (pr'esempi ''Sequanni'', ''Equos'') e a peul esse che a sia n'arcaism (na *k^w resta lì). Ð e ð a son dovrà ambelessì për rapresenté la litra ''Tau Gallicum'' (la dental africativa dla Galia), che a l'é ancó nen stàita giontà ant l'[[unicode]]. Ant ël sìmbol vèir la barëtta sentral a tira longh për tut ël [[glif]]. === Gramàtica === Për vàire rason (vardé ëdcò [[Italo-Séltich]]) as peul disse che la gramàtica latin-a e cola dla Galia a së smijèisso antra lor. Lë stòrich fransèis A. Lot a dis che cost a peul esse stàit un dij fator che a l'han giutà a spantié ël [[lenga latin-a|latin]] an tuta la Galia Roman-a. ==== Ij cas ==== Ant la parlà dla Galia a-i son 6 [[lenghe con ij cas|cas]] (Lambert 2003 pp.51-67). An comun con ël latin a l'ha [[cas nominativ|nominativ]], [[cas acusativ|acusativ]], [[cas vocativ|vocativ]], [[cas genitiv|genitiv]] e [[cas dativ]]. Andoa ël Latin a l'ha sò [[cas ablativ|ablativ]], ant la parlà dla Galia a-i é në [[cas strumental|strumental]] e a podrìa 'cò ess-ie stàit un [[cas locativ|locativ]]. Ël material trovà an lassa studié dzortut ij cas pì comun (nominativ e acusativ) e le rèis pì spantià (an -o- e -a-). Motobin pì malfé a l'é studié ij cas nen tant dovrà ant j'iscrission, ò le rèis pì rèire, coma -i-, -n- e cole con n'oclusiva. La tàola ambelessì sota a smon ij cas dont i soma pì sigur. Un veujd a veul dì che la forma a l'é mai stàita trovà da gnun-e part. {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-style:collapse; border-color: #AAA" !&nbsp;||colspan="2"|Singolar||colspan="2"|Plural |- ! Cas||rèis -a||rèis -o ||rèis -a||rèis -o |- | '''Nominativ''' | Epona | Maponos | Eponias | Maponi |- | '''Vocativ''' | Epona | Mapone | &nbsp; | &nbsp; |- | '''Acusativ''' | Eponin | Maponon | Eponas | Maponus |- | '''Genitiv''' | Eponias | Maponi | Eponanon | Maponon |- | '''Dativ''' | Eponai | Maponu | Eponabo | Maponobo |- | '''Strumental''' | Eponia | Maponu | &nbsp; | Maponus |- | '''Locativ''' | &nbsp; | Mapone | &nbsp; | &nbsp; |} Vàire vire a-i é n'evolussion stòrica che i l'oma podù vëdde, pr'esempi ël dativ singolar ëd na rèìs -a- a l'é -ai ant j'iscrission pì veje, peui a ven -e e donca -i. Notaman anteressant a l'é la corispondensa antra genitiv singolar e nominativ plural, che a podrìa esse na forma ëd partitiv nominalisà. ==== Ij numeraj ==== Numeraj ordinaj da le [[gravure]] ëd [[La Graufesenque]] con un rafront al latin d'antlora e a dj'àutre lenghe séltiche {|border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-style:collapse; border-color: #AAA" |- | posission | parlà dla Gaja | latin | galèis | breton | vej irlandèis | irlandèis modern | seltibérich |- | 1 | ''cintus'' |''primus'' | ''cyntaf'' | ''kentañ'' | ''cétna'' | ''céad'' | &nbsp; |- | 2 | ''allos'' |''secundus''/''alter'' | ''ail'' | ''eil'' | ''aile'' | &nbsp; | &nbsp; |- | 3 | ''tritios'' | ''tertius'' | ''trydydd'' | ''trede'' | ''treide'' | &nbsp; | &nbsp; |- | 4 | ''pentuarios'' | ''quartus'' | ''pedwerydd'' | ''pevare'' | ''cethramad'' | &nbsp; | &nbsp; |- | 5 | ''pinpetos'' | ''quintus'' | ''pumed'' | ''pempet'' | ''cóiced'' | &nbsp; | &nbsp; |- | 6 | ''suexos'' (''suextos''?) | ''sextus'' | ''chweched'' | ''c'hwec'hved'' | ''seissed'' | &nbsp; | &nbsp; |- | 7 | ''sextametos'' | ''septimus'' | ''seithfed'' | ''seizhved'' | ''sechtmad'' | &nbsp; | &nbsp; |- | 8 | ''oxtumetos'' | ''octavus'' | ''wythfed'' | ''eizhved'' | ''ochtmad'' | &nbsp; | &nbsp; |- | 9 | ''nametos'' | ''nonus'' | ''nawfed'' | ''naved'' | ''nómad'' | &nbsp; | &nbsp; |- | 10 | ''decametos''/''decometos'' | ''decimus'' | ''degfed'' | ''degvet'' | ''dechmad'' | &nbsp; | ''dekametam'' |} La veja parlà dla Galia a jë smijava al latin motobin dë pì che nen lòn che le lenghe séltiche moderne a jë smijo a le lenghe romanse. == Còrpus == Ël Còrpus dla parlà dla Galia a l'é publicà ant ël ''Receuil des Inscriptions Gauloises'' (R.I.G.), an quatr volum: * Vol. 1: Iscrission ant l'[[alfabet grech]], soagnà da Michel Lejeune (element G-1 –G-281) * Vol. 2.1: Iscrission ant l'[[alfabet etrusch]] ([[Lepontin]], element E-1 – E-6), e iscrission ant sla pera ant l'[[alfabet latin]] (element l. 1 – l. 16), soagnà da Michel Lejeune * Vol. 2.2: Iscrission ant l'alfabet latin ansima dj'utiss (ceràmica, piomb, véder e v.f.), soagnà da Pierre-Yves Lambert (element l. 18 – l. 139) * Vol. 3: Ij [[calendari ëd Coligny]] (73 frament) e [[Villards d'Heria]] (8 frament), soagnà da Paul-Marie Duval e Georges Pinault * Vol. 4: iscrission ant sij sòld, soagnà da Jean-Baptiste Colbert de Beaulieu e Brigitte Fischer (338 element) Ël pì longh test an parlà dla Galia che as conòssa a l'é stàit trovà ant ël 1983 a [[L'Hospitalet-du-Larzac]] ({{coor dm|43|58|N|3|12|E|}}) ant l'[[Aveyron]]. A l'é scrivù n'alfabet latin [[corsiv]] ansima a doe cite feuje ëd piomb. Ël contnù a l'é na [[mascarìa]], tirà a còl a na chèich Severa Tertionicna e a na partìa d'àutre fomne (vàire a chërdo che a fusso na partìa ëd masche che as rusavo con cole che a l'han scrivù sto mascheugn-sì), ma ël sust giust d'ës test a resta nen tant ciàir. Ël [[calendari ëd Coligny]] a l'é stàit trovà a Coligny, tacà a [[Lion]] (Fransa) ansema a na statua che a l'é stàita identificà coma [[Apòlo]]. Ël ''Calendari ëd Coligny'' a l'é un [[calendari lun-a-solar]], che a divid l'ann an doe part, con ij mèis marcà sota. SAMON "istà" and GIAMON "anvern". La data dël SAMON- xvii a resta marcà coma TRINVX[tion] SAMO[nii] SINDIV. N'àutr test amportant a l'é la feuja an piomb ëd [[Chamalières]] (elem. 100), gravà ant sël piomb an latin corsiv, an dódes righe, che a smija torna esse un [[mascheugn]] ò pura n'evocassion adrëssà a la divinità ''[[Maponos]]''. La feuja ëd piomb a l'era starmà ant na sorgiss, coma soèns a-i càpita con ste sòrt d'iscrission. La gravura ëd [[La Graufesenque]], [[Millau]] ([https://web.archive.org/web/20050305121013/http://pedagogie.ac-toulouse.fr/culture/divers/lagraufesenque.htm] {{coor dms|44|05|36|N|3|05|33|E|}}), scrivùa an latin corsiv ansima a na sieta ëd siràmica, a l'é la sorgiss fondamental ëd numeraj dla Gaja. A l'é belfé che a la sia stàita scrivùa ant na bòita ëd vasarìa e che ij nùmer a-j feìsso arferiment a ij [[forn ëd cheuita]], numerà da 1 a 10. Vàire iscrission curte a son stàite trovà ansima a dj'ornament a [[spiral]]. Coste a son antra j'ùltime marche lassà da la parlà dla Galia. Sti ornament as pensa che a fusso dait an cadò a le fije daj giovo che a-j andavo dapress, e a l'han ëdzora dj'iscrission coma ''moni gnatha gabi / buððutton imon'' (elem. 119) "bela fija, ciapa un basin" and ''geneta imi / daga uimpi'' (elem. 120) '"I son na fija, brava (e) bela". Ant la Svìssera a son stàite trovà iscrission motobin da rèir, ma a-i é un përfond ëd topònim modern derivà da nòm an stil gàlich, coma an tut ël rest dla Galia. A-i é na statua ëd na divinità fumela setà con n'[[ors]], che a diso [[Artio]], trovà a [[Muri]], davsin a [[Berna]], con n'iscrission latin-a DEAE ARTIONI LIVINIA SABILLINA, che a jë smija a al gàlich ''Artiyon-'' "divinità fomela dl'ors". Vàire sòld con iscrission gàliche ant l'alfabet grech a son stàite trovà an Svìssera, pr'esempi RIG IV Nrs. 92 ([[Lingones]]) e 267 ([[Leuci]]). Na spa che a fa data a la [[Coltura ëd La Tène]] a l'é stàita trovà a [[Port, Berna|Port]] davsin a [[Bienne]]. Ansima a la lama a-i é scrit-je KORICIOC (Korisos), che a l'é belfé che a sia ël nòm dël frè che a l'ha fala. L'iscrission pì avosà che a sia trovasse ant le bande svìssere a l'é la ''[[Taolëtta ëd Zinch ëd Berna]]'', andoa a-i é gravà ΔΟΒΝΟΡΗΔΟ ΓΟΒΑΝΟ ΒΡΕΝΟΔΩΡ ΝΑΝΤΑΡΩΡ, e che a smija dedicà a [[Gobannus]], la divinità séltica dij [[frè]]. Sésar a conta che dij catast fiscaj scrivù ant l'alfabeth grech a j'ero trovasse ant le bande dj'[[Helvetii]]. == Arferiment == * Delamarre, X. (2003). ''Dictionnaire de la langue gauloise'' (2nd ed.). Paris: Editions Errance. ISBN 2-287772-237-6 * Lambert, Pierre-Yves (2003) ''La langue gauloise'' (2nd ed.) Paris: Editions Errance. ISBN 2-87772-224-4 * Lejeune, Michel (1971). ''Lepontica'' (Monographies linguistiques, 1). Paris: Société d’édition “les Belles Lettres” * Meid, Wolfgang (1994) ''Gaulish Inscriptions''. Budapest: Archaeolingua. ISBN 963-846-06-6 * ''Recueil des inscriptions gauloises'' (XLVe supplément à «GALLIA»), ed. Paul-Marie Duval et al. 4 vols. Paris: CNRS, 1985-2002. ISBN 2-271-05844-9 * Solinas, Patrizia (1995). ‘Il celtico in Italia’. ''Studi Etruschi'' 60:311-408 == Vardé ëdcò == * [[Lenghe dla Fransa]] == Anliure esterne == * [http://www.orbilat.com/Encyclopaedia/G/Gaulish_language.html L.A. Curchin, "Gaulish language"] * [https://web.archive.org/web/20050310221937/http://indoeuro.bizland.com/tree/celt/gaulish.html Gaulish language on TIED] * [https://web.archive.org/web/20121013234704/http://technovate.org/web/coligny.htm The Coligny Calendar] * [http://www.tartanplace.com/hcustom/allsaints.html All Saints Day: Coligny Calendar] * [http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/didact/idg/kelt/gallbs.htm two sample inscriptions on TITUS] * [https://web.archive.org/web/20061124071826/http://www.musee-antiquitesnationales.fr/documents/FPlangues.pdf Langues et écriture en Gaule Romaine] autor Hélène Chew dël Musés des Antiquites Nationale (an fransèis) {{Lenghe séltiche}} {{Fin}} [[Categorìa:Lenghe séltiche continentaj]] [[Categorìa:Lenghe dla Fransa]] [[Categorìa:Lenghe dël Piemont]] [[Categorìa:Galia antica]] [[Categorìa:Lenghe séltiche estinte]] qvjbpdt66oggi50qgspg19wgqre8p99 0 7978 888542 831523 2026-06-17T16:12:15Z Dragonòt 19 888542 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Comun(FIN)| |nòm = Helsinki<br />Helsingfors |scu = |gentilissi = |mòt = |latitudineGrad = 60 |latitudineMinut = 10 |latitudineSecond = 15 |longitudineGrad = 24 |longitudineMinut = 56 |longitudineSecond = 15 |mapa = Location of Helsinki in Finland.png |mapa_dimension = 150px |bfs = |provinsa = |region = [[Uusimaa]] |distret = |imagem = |legenda = |ansëgna = Helsinki.vaakuna.svg |surfassa = |autëssa min = 0 |autëssa max = 62 |popolassion = 584420 |densità = 2.743,76 |censiment = 31-03-2010 |comun-e davzin-e = |frassion = |prefiss_tel = |cod_postal = |lenghe = |carta = |website = [http://www.hel.fi/ Sit istitussional] }} '''Helsinki''' (an [[lenga finlandèisa|finlandèis]]: ''Helsinki''; an [[lenga svedèisa|svedèis]]: ''Helsingfors'') a l’é la capital e la pì granda sità dla [[Finlandia]]. A l’é 'l pì important port e sènter industrial dël pais, e a l'é stàita definìa "la fija dël Bàltich" o "la sità bianca dël nòrd" për soe costruzioni an granit ciàir. A l’ha 684.589 abitant (2024) e l'area metropolitan-a a n'ha 1,6 milion. == Geografìa == Helsinki as treuva an sla còsta meridional dël pais, an sël Gòlf ëd Finlandia, a 80 km a nòrd ëd [[Tallinn]] ([[Estònia]]). La sità a l'é costruìa su na penìsola e su 315 ìsole, con na surfassa total ëd 715 km², dont 501 km² d'eva. == Stòria == La sità a l'é stàita fondà ai 12 ëd giugn 1550 dal re dë Svessia Gustav I Vasa. Dël 1640 a l'é stàita tramudà pì a sud, ant la posission atual, për avèj un port pì acessìbil. Dël 1748 a l'é stàit costruìa la fortëssa 'd Suomenlinna. Dël 1808-1809, la Finlandia a l'é stàita anetùa a la [[Russia]] e dël 1812 l'imperator Alessandr I a l'ha tramudà la capital da [[Turku]] a Helsinki, për diminuì l'anfluss svedèis. La sità a l'é stàita arcostruìa an stil neoclàssich da l'architet Carl Ludvig Engel. Dël 1917 la Finlandia a l'é dventà indipendenta e Helsinki a l'é restà la capital. Dël 1952 a l'ha ospità ij Gieugh Olìmpich. == Leu d'anteresse == * La '''Catedral ëd Helsinki''' (sìmbol dla sità). * La '''Piassa dël Senà'''. * La '''Fortëssa 'd Suomenlinna''' (Patrimòni UNESCO). * La '''Cesa ëd la Ròca''' (Temppeliaukio, scavà ant la pera). * La '''Catedral Uspenski''' (la pì granda cesa ortodòssa d'Euròpa ossidental). * Il '''Mercà dla Piassa dël Port''' e la statua dla "Fija dël Bàltich". == Sità gemelà == Helsinki a l'é gemelà con: * [[Figura:Flag of Denmark.svg|20px]] [[Copenàghen]], [[Danimarca]] * [[Figura:Flag of Greenland.svg|border|20px]] [[Nuuk]], [[Groenlandia]] * [[Figura:Flag of Norway.svg|20px]] [[Òslo]], [[Norvegia]] * [[Figura:Flag of Iceland.svg|20px]] [[Reykjavík]], [[Islanda]] * [[Figura:Flag of Sweden.svg|20px]] [[Stocòlma]], [[Svessia]] * [[Figura:Flag of the Faroe Islands.svg|border|20px]] [[Tórshavn]], [[Faròe]] == Anliure esterne == [[Figura:Senate Square and Lutheran Cathedral in Helsinki.jpg|thumb|right|200px|Ël dòm luteran]] * [http://www.hel.fi/ Sit istitussional] {{Fin}} [[Categorìa:Sità finlandèise]] arzrfp4d9adyrpz9euhp5elm57tr53v 0 10014 888541 845280 2026-06-17T16:02:35Z Dragonòt 19 888541 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Flag of Myanmar.svg|thumb|right|160px]] Ël '''Myanmar''' (an birman: မြန်မာ) a l'é un pais dl'[[Asia]] sud-oriental. A confin-a a nòrd-òvest con [[Bangladesh]] e [[India]], a nòrd con la [[Cin-a]], a est con [Làos]] e a sud-est con [[Thailandia]], e a l'é bagnà a sud-ovest dal Gòlf dël Bengala e a sud dal Mar d'Andaman. La capital a l'é [[Naypyidaw]], ma la pì granda sità a l'é Yangon (Rangoon). A l'ha na surfassa ëd 676.578 km² e a conta 51,4 milion d'abitant (2025). La lenga ufissial a l'é 'l birman. == Anté ch'as treuva == [[Figura:Myanmar in its region.svg|300px|center]] Ël pais a l'é caraterisà da 'n teritòri motobin varià: a nòrd, ij mont dël Myanmar (con ël Hkakabo Razi, 5.881 m, la pì àuta sima dël sud-est asiàtich), e a sud, ël delta dël fium Irrawaddy, ël cors d'eva pì amportant dël pais. == Nòm == Ël pais a l'é stàit ciamà '''Birmania''' fin al 1989, cand la gionta militar a l'ha cangià ël nòm an ''Myanmar''. Mach che ''Birmania'' (o ''Burma'', nòm anglèis dël perìod colonial) a smijava tròp colegà a la pì granda etnìa dël pais (ij ''Bamar'', 68%). Cheidun a sosten che ël nòm ''Myanmar'' a ven dal [[sànscrit]] ''Brahmadesh'', ch'a veul dì ''pais ëd Brahma'' (ël dé hindu dla creassion); àutri a diso che ''Myanmar'' e ''Burma'' a ven-o da l'istess mòt birman: ''Myanma'' (forma scrita) e ''Bama'' (forma oral). == Stòria == Dël 1044 a l'é formasse 'l prim regn unificà (Regn ëd Pagan). Dël [[1886]], dòp tre guère, la Birmania a l'é dventà na colònia britànica (ancorporà a l'[[India]] fin al 1937). Occupà dal [[Giapon]] dël 1942 e liberà dël 1945, a l'é dventà indipendenta dël 4 ëd gené [[1948]], ma a l'é stàit sùbit na guèra civil. Dël [[1962]], un colp dë stat militar a l'ha pijà ël podèj. Dël 1988, dòp na sollevassion popolar, ij militar a l'han torna pijà ël podèj e a l'han cangià ël nòm an Myanmar. Dël 1990 a son ëstàite fàite d'elession, ma la giunta militar a l'ha pa acetà la vitòria d'Aung San Suu Kyi, ch'a l'é stàita për vàire agn ai domissiliar. Dël 2011 a l'é anandiasse na transission democràtica, ma dël 2021 ij militar a l'han torna pijà ël podèj con un colp dë stat. == Organisassion polìtica == Ël Myanmar (nòm ufissial: ''Repùblica dl'Union dël Myanmar'') a l'é na federassion governà da na ditatura militar. Ël cap dla giunta militar a l'é Min Aung Hlaing (dal 2021) e ël prim ministr a l'é Mya Tun Oo (dal 2025). La Liga Nassional për la Democrassìa (NLD) d'Aung San Suu Kyi, vagnant ëd j'elession dël 2020, a l'é stàita dësblà e ij sò cap a son ëstàit arestà. {{Fin}} [[Categorìa:Myanmar| ]] e98y8e1sgyjt5s9xfux43gptluqx2lc 0 13313 888538 860341 2026-06-17T15:34:14Z Dragonòt 19 888538 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Brennero-Stemma.svg|right|140px]] '''Brenner''' (''Brennero'' an italian, ''Prëner'' an dialèt) a l'é un comun ëd 2.105 abitant <ref>Sorgiss: [[ISTAT]] - Bilansi demogràfich al 30/11/2008 [https://web.archive.org/web/20180707173320/http://demo.istat.it/bilmens2008gen/index.html].</ref> dla [[provincia ëd Bolsan]] (Region Autònoma [[Trentin-Sud Tiròl]]). A l'é l'ùltim pais an [[Italia]] prima dël vàlich dël Brenner, ch'a marca ël confin fra l'[[Italia]] e l'[[Àustria]] a 1.374 méter d'autëssa. Ël comun a l'é traversà dal fium Isarch. == Geografìa == Ël teritòri comunal a l'ha na surfassa ëd 114 km² e a comprend le frassion ëd Gossensass (''Colle Isarco''), Stazione di Brennero (''Brennerbad'') e Ponte di Fleres (''Pflersch''). La zòna a l'é caraterisà da 'd [[montagne]] àute (j' Alp Sarentin-e, la Cima di Fleres) e da 'd piste da sghi. Ël comun a l'é traversà da l'autostrà A22 e da la linia ferroviaria dël Brenner (colegà a [[Innsbruck]] e [[Veron-a]]). == Stòria == La zòna a l'é stàita abità da sécoj e a l'ha segnà la via Roma e la via Claudia Augusta. Dël Medi Ev, ël vàlich a l'era un-a dle pì amportante vie 'd comersi antra l'Euròpa setentrional e cola meridional. Dël 1918, dòp la [[Prima guèra mondial]], la zòna a l'é stàita anetùa a l'Italia e a l'é stàita creà la provincia ëd Bolsan. Dël 1943, durant la [[Sconda guèra mondial]], a l'é stàit anandià 'n camp ëd concentrament a Gossensass. Dël 1945 a l'é stàit dësblà. == Demografìa == [[Figura:Brenner-Autobahn mit der Europabrücke bei Patsch.jpg|thumb|right|200px|Ël vàlich dël Brenner]] Ël 79,39% dj'abitant ëd Brenner a l'é 'd [[lenga tedesca]], ël 20,29% a l'é 'd [[lenga italian-a]], lë 0,31% a l'é 'd [[lenga ladin-a]] (dàit dël censiment 2001). La popolassion a l'é stàita an cal dai 2.600 abitant dël 1971 a j'atual 2.105 (2023). == Aministrassion == Ël sìndich a l'é Franz Kompatscher (dal 4/05/2009), rielegiù dël 2015. Ël comun a fa part ëd l'Union ëd Comun ëd l'Aut Val d'Isarch e dla Comunità Comprensorial ëd Bolsan. == Anliure esterne == * [https://www.gemeindebrenner.eu/system/web/default.aspx Sit istitussional] == Arferiment == {{listadlereferense}} {{Fin}} [[Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan]] 8v9lkj5w6e8ugiyqffoep030987mcq9 0 19143 888539 857520 2026-06-17T15:40:07Z Dragonòt 19 888539 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Algiers-COA.svg|150px|right]] '''Algeri''' (an [[lenga aràbica|àrab]]: الجزائر, ''al-Jazāʾir'', an [[lenga fransèisa|fransèis]]: ''Alger'') a l'é la capital e la pì granda sità ëd l'[[Algerìa]]. A conta 1.661.000 abitant (2004) e 2.800.000 ant l'area metropolitan-a (2010). A l'é 'l pì important port dël pais e un dij pì gròss dël [[Mediterani]]. Sò nòm a ven da l'àrab ''al-Jazāʾir'' ("j'isolòt") , për via dle cite ìsole ch'a-i ero dë 'dnans a la còsta. == Geografìa == Algeri as treuva an sël Gòlf d'Algeri, an sla còsta dël Mediterani, ai pé dle montagne dël Tell (ch'a fan part dl'Atlànte). La sità a l'é costruìa an sù na colin-a, con na part bassa (la sità veja, o ''Casbah'') e na part àuta (la sità moderna). == Stòria == Algeri a l'é stàita fondà dai Fenissi (coma ''Ikosim'') e peui a l'é stàita ocupà dai [[Roman]], dai Vàndal e dai Bisantin. Dël sécol ch'a fa X, ij Berber a l'han arcostruì la sità. Dël 1516 a l'é stàita conquistà da [[Hayreddin Barbarossa]] e a l'é dventà un-a dle pì importante basi dij pirata barbaresch e la capital dël Regn d'Algeri (sota l'Imperi Otoman). Dël 1830 a l'é stàita ocupà dai [[Fransèis]], ch'a l'han fane la capital ëd soa colònia algerin-a. Durant la guèra d'Algerìa (1954-1962), a l'é stàit ël sènter dle bataje për l'indipendensa (massacri dël 1955). == Leu d'anteresse == * La '''Casbah''' (Patrimòni Mondial UNESCO) – la sità veja con soe muraje e vieuj. * La '''Moschea Ketchaoua''' – un-a dle pì grande moschee dël pais. * La '''Basilica ëd Notre-Dame d'Afrique''' (1872) – un-a dle pì importante cese catòliche d'[[Àfrica]]. * Ël '''Musé dël Bardo''' – con colession archeològiche e art islàmica. * Ël '''Jardin d'Essai''' (''Giardin ëd Hamma'') – un dij pì gròss giardin botànich dël mond. == Anliure == * [[Algerìa]] * [[Mediterani]] [[Figura:Algiers coast.jpg|200px|thumb|right|Panorama]] == Anliure esterne == {{Interprogetto}} {{Fin}} [[Categorìa:Sità african-e]] [[Categorìa:Algerìa]] 2kjhjh35jzuufbswt5x31on37vhqv07 0 24163 888546 861282 2026-06-18T00:00:03Z InternetArchiveBot 23399 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 888546 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Migliaro-Stemma.png|right|140px]] '''Migliaro''' (''Miàr'' an [[lenga emilian-romagneula|dialet fërarèis]]) a l'é un comun dl'[[Emilia-Romagna]] ëd 2.334 abitant, an [[provincia ëd Fërara]]. == Aministrassion == Ël sìndich a l'é Marco Roverati (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-). == Anliure esterne == * [https://web.archive.org/web/20070815234451/http://www.comune.migliaro.fe.it/ Sit istitussional] {{Fin}} [[Categorìa:Comun dla provincia ëd Fërara]] 2zq23ey4xlmli9y8vl1eifb2z3g3z5y 0 35669 888543 737923 2026-06-17T16:19:06Z Dragonòt 19 888543 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Himalayas.jpg|thumb|200px|Na fòto dl'Himalaya.]] L''''Himalaya''' a l'é na caden-a ëd montagne che as treuva an [[Asia]], an tra 'l subcontinent indian e l'autipian dël Tibet. A l'é la caden-a montagnosa pì àuta dël mond e a conten 9 dle 10 pì àute montagne dël mond. La pì àuta a l'é l'[[Everest]], con 8.848 méter. La caden-a a part dal [[Pakistan]], peui a passa an [[India]] (ant jë stat indian dël Himachal Pradesh e dl'Uttarakhand), an [[Nepal]], an Sikkim e [[Bhutan]], e a la fin an Cin-a (Tibet). Ël nòm "Himalaya" a ven dal [[sànscrit]] ''Himālaya'', ch'a veul dì "abitant dla fiòca" (''hima'' = fiòca, ''ālaya'' = abitant). A l'é dovrà për la prima vira an [[lenga anglèisa|anglèis]] dël 1835. La caden-a a l'é formà da 'd ròce]] [[granìtiche e calcar e a l'é carià ëd giassa e [[fiòca]]. Le montagne a son chërsùe për via dla colision antra la placa indian-a e la placa eurasiàtica, ch'a l'é ancor an cors (l'Himalaya a chërs ëd 5 mm/ann). Ij fium [[Indo]], [[Gange]] e Brahmaputra a nasso ant sta caden-a. La fauna a comprend spece com ël lèopard dle fiòche, l'ors neir asiàtich e lë yak. == Anliure == * [[Everest]] * [[Nanga Parbat]] {{Fin}} [[Categorìa:Montagne]] 48xse9xyb7o2vaxlyutbez2e9mqgme2 0 38683 888549 866599 2026-06-18T01:04:31Z InternetArchiveBot 23399 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 888549 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Tavo Burat.jpg|thumb|Tavo Burat]] Poeta an [[lenga piemontèisa]]<br> '''Tavo Burat''' ('''Gustavo Buratti''' a l'anàgrafe), [[valdèis]], a l'é nassù dël 1932 a [[Stezzano|Stezà]], an [[provincia ëd Bérghem]] e a l'é mòrt al 18 dë dzèmber [[2009]]. Pijà la làurea an lege dël 1956 con na tesi an sël drit pùblich ant ël [[canton dij Grison]], a l'é stàit consijé ant la comun-a 'd [[Biela]] e assessor a l'agricoltura ant la comunità montagnin-a da soa fondassion dël 1994.<br> Professor ëd [[lenga fransèisa|fransèis]] a la scòla mesan-a dal 1968 al 1994, dël 1961 a l'ha fondà a [[Crisseul]], con [[Pinin Pacòt]], l'[[Escolo dóu Po]] për giuté le [[lenga ossitan-a|parlade d'oc]] a dzorvive ant j'àute valade 'd [[Coni]] e [[Turin]]. A l'é stàit tra ij fondador ëd la [[Ca dë Studi Piemontèis]] e a l'é motobin dedicasse a le tradission popolar<ref>[https://web.archive.org/web/20140714154154/http://www.gioventurapiemonteisa.net/?p=3589 ''A cosa “servono” le lingue locali? Parole profonde di Tavo Burat'']</ref> e ai problema dla siviltà alpin-a.<br> Dël 1974 a l'ha fondà [[Alp (arvista)|Alp]], ''vos dl'arvira piemontèisa''. A l'é stàit ël prim diretor dl'arvista [[La slòira (giornal)|La slòira]].<ref>[http://www.coobiz.it/azienda/ivrea-corsi-lingua-letteratura-piemontese-organizzazione-congresso/co9581516 ''La Sloira - Associassion per la tua e la difusion dla Lenga e la Literatura Piemonteisa - Onlus'']</ref>, <ref>[https://web.archive.org/web/20140715025240/http://rifondazionebiella.it/altrobiellese/roberto/e-morto-tavo-burat-che-la-terra-ti-sia-lieve-gustavo ''È morto Tavo Burat. Che la terra ti sia lieve Gustavo''.]</ref>, <ref>[http://biellaprotestante.blogspot.com/2009/12/e-morto-tavo.html ''È morto Tavo Burat'']</ref> == Euvre == === An italian === * ''Diritto pubblico nel Cantone dei Grigioni'' (1957) * ''La situazione giuridica delle minoranze linguistiche in Italia'', an ''I diritti delle minoranze etnico-linguistiche'' (1974) * ''In difesa degli altri'', an U. Bernardi, ''Le mille culture, Comunità locali e partecipazione politica'' (1976) * ''Decolonizzare le Alpi'', an ''Prospettive dell’arco alpino'' (1981) * ''Carlo Antonio Gastaldi. Un operaio biellese brigante dei Borboni'' (1989) * ''Tavo Burat-Rossano Munaretto. Melodie popolari del biellese. Comune di Muzzano'' (1996) * ''Federalismo e autonomie. Comunità e bioregioni'' (1997) * ''Fra Dolcino e gli Apostolici tra eresia, rivolta e roghi'' (2000) * ''L'anarchia cristiana di Fra Dolcino e Margherita'' ([[2002]]) * ''Eretici dimenticati. Dal Medioevo alla modernità'' ([[2004]]) * ''Banditi e ribelli dimenticati. Storie di irriducibili al futuro che viene'' ([[2006]]) A l'ha peui scrivù vàire artìcoj dë [[stòria]] e dzora ij problema lenghìstich ëd le minoranse. === An piemontèis === * ''Prusse mulinere'' ([[Roma]], 1959) * ''Finagi'' (Turin, 1979) * ''Lassomse nen tajé la lenga'' ([[2005]]) * ''Ciri vacior'' ([[Ivrèja]], [[2007]]) Dël [[2008]] la Ca dë studi piemontèis a l'ha cujì soe poesìe ant un sol volum: * ''Poesìe'' (2008) == Arferiment == <references/> {{Fin}} [[Categorìa:Poeta piemontèis|Burat, Tavo]] 32nuw4qn21igqu05xdg3zcagfkdgane 0 39569 888554 738770 2026-06-18T07:47:02Z Dragonòt 19 888554 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} '''Ilulissat''' (an groenlandèis për "iceberg", an [[lenga danèisa|danèis]]: ''Jakobshavn'') a l'é na sità dla [[Groenlandia]] ëd 4.670 abitant (2020). A l'é la tersa sità pì granda dël pais, dòp [[Nuuk]] e Sisimiut, e a l'é 'l capleu ëd la munissipalità d'Avannaata. A l'é situà an sla còsta ossidental dla Groenlandia, a anviron 250 km a nòrd dël Sìrcol Polar Àrtich. == Geografìa == La sità as treuva an sla Baìa ëd Disko, davzin al '''Fiord ëd Giassa d'Ilulissat''' (''Ilulissat Kangerlua''), un Patrimòni Mondial ëd l'UNESCO dal 2004. La zòna a l'é arnomà për ij sò enorm iceberg ch'a ven-o dal giassé Sermeq Kujalleq (o ''Jakobshavn Isbræ''), ël pì produtiv dl'emisfero nòrd. Ël giassé a produv anviron 20-35 miliard ëd tonelà d'iceberg a l'ann, ch'a së staco e a ven-o portà a la deriva an sl'[[Océan Atlàntich]]. == Stòria == La zòna a l'é stàita abità da j'Inuit për almanch 3.000 agn. L'ansediament abandonà ëd '''Sermermiut''' (2 km a sud) a l'é stàit un dij pì gròss ansediament dla Groenlandia. La sità moderna a l'é stàita fondà dël 1741 dal missionari danèis Poul Egede e dal comersiant Jakob Severin, ch'a l'ha daje 'l nòm danèis ''Jakobshavn'' ("pòrt ëd Jakob"). == Leu d'anteresse == * '''Fiord ëd Giassa''' (Patrimòni UNESCO) * '''Cesa 'd Zion''' (''Zions Kirke''), costruìa dël 1779 * '''Musé ëd Knud Rasmussen''', ant la ca andoa l'esplorator polar a l'é nassù dël 1879 * '''Museo d'Art d'Ilulissat''' * '''Sènter dël Fiord''' (''Ilulissat Icefjord Centre''), un modern musé e sènter d'arserca an sl'ambient == Traspòrt == La sità a l'é servìa da l'Aeropòrt d'Ilulissat con colegament diret da [[Reykjavík]] ([[Islanda]]) e da àutre sità groenlandèise. A l'é 'dcò në scal për le nav da crosiera durant l'istà. == Anliure == * [[UNESCO]] {{Fin}} [[Categorìa:Groenlandia]] [[Categorìa:Sità dl'América setentrional]] p9jetojia7lpxe5axu2u6xf5yvn3hvb 888555 888554 2026-06-18T07:50:15Z Dragonòt 19 888555 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Ilulissat_panorama_from_SW_large.jpg|thumb|800px|Panorama]] '''Ilulissat''' (an groenlandèis për "iceberg", an [[lenga danèisa|danèis]]: ''Jakobshavn'') a l'é na sità dla [[Groenlandia]] ëd 4.670 abitant (2020). A l'é la tersa sità pì granda dël pais, dòp [[Nuuk]] e Sisimiut, e a l'é 'l capleu ëd la munissipalità d'Avannaata. A l'é situà an sla còsta ossidental dla Groenlandia, a anviron 250 km a nòrd dël Sìrcol Polar Àrtich. == Geografìa == La sità as treuva an sla Baìa ëd Disko, davzin al '''Fiord ëd Giassa d'Ilulissat''' (''Ilulissat Kangerlua''), un Patrimòni Mondial ëd l'UNESCO dal 2004. La zòna a l'é arnomà për ij sò enorm iceberg ch'a ven-o dal giassé Sermeq Kujalleq (o ''Jakobshavn Isbræ''), ël pì produtiv dl'emisfero nòrd. Ël giassé a produv anviron 20-35 miliard ëd tonelà d'iceberg a l'ann, ch'a së staco e a ven-o portà a la deriva an sl'[[Océan Atlàntich]]. == Stòria == La zòna a l'é stàita abità da j'Inuit për almanch 3.000 agn. L'ansediament abandonà ëd '''Sermermiut''' (2 km a sud) a l'é stàit un dij pì gròss ansediament dla Groenlandia. La sità moderna a l'é stàita fondà dël 1741 dal missionari danèis Poul Egede e dal comersiant Jakob Severin, ch'a l'ha daje 'l nòm danèis ''Jakobshavn'' ("pòrt ëd Jakob"). == Leu d'anteresse == * '''Fiord ëd Giassa''' (Patrimòni UNESCO) * '''Cesa 'd Zion''' (''Zions Kirke''), costruìa dël 1779 * '''Musé ëd Knud Rasmussen''', ant la ca andoa l'esplorator polar a l'é nassù dël 1879 * '''Museo d'Art d'Ilulissat''' * '''Sènter dël Fiord''' (''Ilulissat Icefjord Centre''), un modern musé e sènter d'arserca an sl'ambient == Traspòrt == La sità a l'é servìa da l'Aeropòrt d'Ilulissat con colegament diret da [[Reykjavík]] ([[Islanda]]) e da àutre sità groenlandèise. A l'é 'dcò në scal për le nav da crosiera durant l'istà. == Anliure == * [[UNESCO]] {{Fin}} [[Categorìa:Groenlandia]] [[Categorìa:Sità dl'América setentrional]] tdckwt49ilgedffteo87hlxd9zc6d4h 0 40468 888556 738912 2026-06-18T07:57:11Z Dragonòt 19 888556 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} '''Bernard Nieuwentijt''' (o Nieuwentyt, nassù a West-Graftdijk l'8 d'ost dël 1654, mòrt a Purmerend ël 30 ëd magg dël 1718) a l'é stàit un fìsich, matemàtich, médich e filòsof [[Pais Bass|olandèis]]. A l'é considerà un dij fondador dla fisicoteologìa an Olanda e a l'é stàit për vàire vire sìndich (''burgemeester'') ëd Purmerend. == Biografìa == Fieul d'un pastor protestant, a l'ha studià medzin-a a Leiden e [[Utrecht]], andoa dël 1675 a l'ha otnù ël dotorà con na tesi an sj'ostrussion. Dël 1682 a l'é stàit nominà médich ëd Purmerend, e dël 1684 a l'é intrà ant ël consèj comunal. Dël 1702 a l'é stàit elegiù sìndich, càrega ch'a l'ha ocupà për 9 mandà. == Euvre sientìfiche == * '''''Analysis infinitorum''''' (1695) – ël prim tratà elementar an sl'[[anàlisi matemàtica]]. A l'ha presentà sò métod basà an sle quantità infinìe e a l'ha criticà l'usagi dj'infinitesim ëd Leibniz, an anandian na controversia. * '''''Het regt gebruik der werelt beschouwingen''''' (1715) – sò caplavor ëd [[fisicoteologìa]]. A l'ha dimostrà l'[[esistensa]] ëd [[Dé]] basand-se ansima a l'órdin e la finalità dla natura, an arfudand l'[[ateism]] dë Spinoza. L'euvra a l'é stàita tradovùa an [[lenga fransèisa|fransèis]], [[lenga anglèisa|anglèis]] e [[lenga tedësca|tedësch]], e a l'ha anfluensà [[Voltaire]] e William Paley. * '''''Gronden van zekerheid''''' (1720, pòstum) – a l'ha criticà 'l métod geométrich dë Spinoza e a l'ha smonù na gnoseologìa modesta, basà an sj'esperiment e sl'osservassion. {{Fin}} [[Categorìa:Fìsich|Nieuwentijt, Bernard]] [[Categorìa:Siensià dël 1600|Nieuwentijt, Bernard]] c9y29de3j3wwp6dd27uk44d9el1uxvs 888557 888556 2026-06-18T07:58:30Z Dragonòt 19 888557 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Bernard_Nieuwentijt_-_niederländischer_Philosoph_und_Mathematiker.jpg|thumb|Ritrat]] '''Bernard Nieuwentijt''' (o Nieuwentyt, nassù a West-Graftdijk l'8 d'ost dël 1654, mòrt a Purmerend ël 30 ëd magg dël 1718) a l'é stàit un fìsich, matemàtich, médich e filòsof [[Pais Bass|olandèis]]. A l'é considerà un dij fondador dla fisicoteologìa an Olanda e a l'é stàit për vàire vire sìndich (''burgemeester'') ëd Purmerend. == Biografìa == Fieul d'un pastor protestant, a l'ha studià medzin-a a Leiden e [[Utrecht]], andoa dël 1675 a l'ha otnù ël dotorà con na tesi an sj'ostrussion. Dël 1682 a l'é stàit nominà médich ëd Purmerend, e dël 1684 a l'é intrà ant ël consèj comunal. Dël 1702 a l'é stàit elegiù sìndich, càrega ch'a l'ha ocupà për 9 mandà. == Euvre sientìfiche == * '''''Analysis infinitorum''''' (1695) – ël prim tratà elementar an sl'[[anàlisi matemàtica]]. A l'ha presentà sò métod basà an sle quantità infinìe e a l'ha criticà l'usagi dj'infinitesim ëd Leibniz, an anandian na controversia. * '''''Het regt gebruik der werelt beschouwingen''''' (1715) – sò caplavor ëd [[fisicoteologìa]]. A l'ha dimostrà l'[[esistensa]] ëd [[Dé]] basand-se ansima a l'órdin e la finalità dla natura, an arfudand l'[[ateism]] dë Spinoza. L'euvra a l'é stàita tradovùa an [[lenga fransèisa|fransèis]], [[lenga anglèisa|anglèis]] e [[lenga tedësca|tedësch]], e a l'ha anfluensà [[Voltaire]] e William Paley. * '''''Gronden van zekerheid''''' (1720, pòstum) – a l'ha criticà 'l métod geométrich dë Spinoza e a l'ha smonù na gnoseologìa modesta, basà an sj'esperiment e sl'osservassion. {{Fin}} [[Categorìa:Fìsich|Nieuwentijt, Bernard]] [[Categorìa:Siensià dël 1600|Nieuwentijt, Bernard]] 4wg2qzvfq5hs2j2ofhc72llskv3s9ba 0 60060 888540 752198 2026-06-17T15:45:16Z Dragonòt 19 888540 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Info/Comun-a dla Fransa| |nòm = Laurie |region = Alvernia |dipartiment = Cantal |aira = 19.86 |autitudin = |latP = N | latG = 45 | latM = 17 | latS = 0 |lonP = E | lonG = 3 | lonM = 6 | lonS = 0 |popolassion = 139 |densità = auto |censiment = 1999 |insee = 15098 |codpostal = 15500 |mapa = |scu = |bandiera = |figura = |legenda = |gentilissi = |website = |nòte = }} '''Laurie''' a l'é na comun-a fransèisa ant la [[Region fransèise|region aministrativa]] dl’[[Alvernia-Ròno-Alp]], ant ël [[dipartiment dël Cantal]]. As dëstend an sna surfassa ëd 19,86 km², con 89 abitant (2022). La densità a l'é anviron 4,5 abitant al chilòmeter quàder. == Geografìa == La comun-a as treuva ant ël Cantal sud-ossidental, ai pé dël Monts du Cantal. A confin-a con [[Sénezergues]], [[Vézac]], [[Cassaniouze]] e [[Sansac-Veinazès]]. Ël pais a l'é travërsà dal fium [[Cère]], afluent ëd la Dordògna. == Stòria == Ël nòm "Laurie" a ven dël [[latin]] ''Lauretum'' ("leu andoa a chërso ij laur"). Ant l'Età dël Fèr, la zòna a l'era popolà dai Gaj e dël sécol ch'a fa I aGC dai [[Roman]]. Dël Medi Ev, Laurie a l'era part dla viscontà d'Aurillac. A l'ha subì dle guère e dj'epidemìe (pest nèira). Dël 1793, la comun-a a l'é stàita creà con ël nòm "Laurie" (an fransèis "Laurie" o "Lauri" an dialèt). == Leu d'anteresse == * La '''Cesa ëd Saint-Pierre-ès-Liens''' (sécol ch'a fa XII). * '''Castel dël sécol ch'a fa XV''' (restaurà). * '''Pont medieval''' an sla Cère. == Anliure == * [[Cantal]] * [[Alvernia-Ròno-Alp]] * [[Sansac-Veinazès]] * [[Cère]] {{Fin}} [[Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Cantal]] 2aa2pildnir8tbl39id9vl6eiz4j726 0 84727 888544 884956 2026-06-17T22:22:52Z InternetArchiveBot 23399 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 888544 wikitext text/x-wiki <!--'''Compiègne'''--> {{Prinsipi}} {{Info/Comun-a dla Fransa| |nòm = Compiègne |region = Picardìa |dipartiment = Oise |aira = 53.10 |autitudin_min= 31 |autitudin_max= 134 |popolassion = 41254 |densità = auto |censiment = 1999 |insee = 60159 |codpostal = 60200 |latP = N | latG = 49 | latM = 24 |latS = 53 |lonP = E | lonG = 02 | lonM = 49 |lonS = 23 |scu = Blason ville fr Compiègne (Oise).svg |bandiera = |figura = Compiegne from the UTC.jpg |legenda = Vista ëd Compiègne |gentilissi = Compiégnois |website = http://www.mairie-compiegne.fr |nòte = }} '''Compiègne''' a l'é na sità [[Fransa|fransèisa]] dël [[dipartiment fransèis|dipartiment]] ëd l'[[Oise (dipartiment)|Oise]], ant la [[Region fransèise|region]] ëd [[Picardìa]]. La sità a l'è an sla drira dël [[ri Oise]], e a l'ha na popolassion ëd 41254 abitant (1999). ==Colegament estern== * [http://www.mairie-compiegne.fr/ Sit dla prefetura ëd Compiègne] * [https://web.archive.org/web/20130102211334/http://www.musee-chateau-compiegne.fr/homes/home_id24350_u1l2.htm Museo dël castel] [[Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Oise]] {{Fin}} aqrk40iwicj36969tyy0pn0rusflua7 0 93415 888550 828113 2026-06-18T07:31:51Z Dragonòt 19 888550 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} '''Thadée Natanson''' (nòm complet '''Thadée Victor Natanson''', nassù dël 1868 a [[Varsavia]], an [[Polònia]], mòrt dël 1951) a l'é stàit n'editor e '''mecenate''' fransèis d'origin polonèisa. Ansema ai sò frej Alexandre e Louis-Alfred, a l'ha dirigù e finansià la prestigiosa rivista La Revue blanche (1889-1903). Sòa fomna, '''Misia''' (Misia Sert), a l'ha colaborà al lansament dla rivista e a l'é stàita modela për vàire ilustrassion. == Biografìa == Natanson a l'era fieul ëd na rica famija ebràica polonèisa (sò pare a l'era banché) e a l'ha studià al licé Condorcet ëd [[Paris]], anté ch'a l'ha conossù ij frej e j'amis che pi tard a l'avrìo colaborà a la rivista. A l'é stàit un dij pì amportant «patron» dl'art e dla literatura a caval antra 'l XIX e XX sécol. Sò salon a l'é dventà un leu d'ancontr për j'artista, an tra cui Pierre Bonnard, Édouard Vuillard, Maurice Félix Vallotton (i ''Nabi''). A l'ha 'dcò sostnù [[Marcel Proust]], [[André Gide]], Alfred Jarry e [[Octave Mirbeau]], ch'a l'han publicà an sj'edission e an sle pàgine dla revue. Dël 1903, la Revue blanche a l'ha chità j'atività. Thadée a l'ha seguità a travajé com editor e '''consulent''' për vàire ca editris. {{Fin}} [[Categorìa:Biografìe|natanson, Thadee]] 0er48hm86yid0kjxh9e3xt001fd39sd 888551 888550 2026-06-18T07:33:16Z Dragonòt 19 888551 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Brooklyn_Museum_-_Portrait_of_Thadée_Natanson_-_Édouard_Vuillard.jpg|thumb|Thadée Natanson]] '''Thadée Natanson''' (nòm complet '''Thadée Victor Natanson''', nassù dël 1868 a [[Varsavia]], an [[Polònia]], mòrt dël 1951) a l'é stàit n'editor e '''mecenate''' fransèis d'origin polonèisa. Ansema ai sò frej Alexandre e Louis-Alfred, a l'ha dirigù e finansià la prestigiosa rivista La Revue blanche (1889-1903). Sòa fomna, '''Misia''' (Misia Sert), a l'ha colaborà al lansament dla rivista e a l'é stàita modela për vàire ilustrassion. == Biografìa == Natanson a l'era fieul ëd na rica famija ebràica polonèisa (sò pare a l'era banché) e a l'ha studià al licé Condorcet ëd [[Paris]], anté ch'a l'ha conossù ij frej e j'amis che pi tard a l'avrìo colaborà a la rivista. A l'é stàit un dij pì amportant «patron» dl'art e dla literatura a caval antra 'l XIX e XX sécol. Sò salon a l'é dventà un leu d'ancontr për j'artista, an tra cui Pierre Bonnard, Édouard Vuillard, Maurice Félix Vallotton (i ''Nabi''). A l'ha 'dcò sostnù [[Marcel Proust]], [[André Gide]], Alfred Jarry e [[Octave Mirbeau]], ch'a l'han publicà an sj'edission e an sle pàgine dla revue. Dël 1903, la Revue blanche a l'ha chità j'atività. Thadée a l'ha seguità a travajé com editor e '''consulent''' për vàire ca editris. {{Fin}} [[Categorìa:Biografìe|natanson, Thadee]] fw5ijwj2ed40qxyioidlmxgyibwkl0t 0 93586 888545 860907 2026-06-17T22:44:33Z InternetArchiveBot 23399 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 888545 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} '''Franco Trappoli''', a l'é n'òm polìtich italian dël [[Partì Sossialista Italian]].<ref>[https://web.archive.org/web/20160314212819/http://www.viverepesaro.it/index.php?articolo_id=216432&page=articolo ''Partito Socialista, Trappoli si dimette''].</ref> A l'é nassù a [[Orvieto]] a j'11 ëd [[novèmber]] dël 1947, e a l'é laureasse an Sciense econòmiche e commersiaj. Dal 1980 al 1983 a l'é stàit sìndich ëd [[Fano]]<ref>[https://web.archive.org/web/20140222194537/http://oldsite.comune.fano.ps.it/pagina.aspx?pag=1445&Ex=notizia ''Tutti i sindaci che hanno fatto la storia del Comune di Fano'']</ref>. A l'é stàit elegiù për la prima vira diputà al parlament dla [[Italia|repùblica italian-a]] ant ël 1983 al 1987, e per la sconda dal 1992 al 1994. A l'é el prim [[bodism|bodista]] che a fà part del parlament dla repùblica italian-a<ref>[http://www.adnkronos.com/Archivio/AdnAgenzia/1993/03/11/Politica/REFERENDUM-TRAPPOLI-ORGANIZZA-I-SOCIALISTI-PER-IL-NO_180600.php ''Referendum : Trappoli organizza i "Socialisti per il no"'']</ref>. == Arferiment == <references/> {{Fin}} [[Categorìa:Òm polìtich italian (sécoj XX e XXI)|Trappoli, Franco]] 027pig7f63q3ivbw2cvqv2tkuqnidi6 0 93599 888552 828128 2026-06-18T07:38:22Z Dragonòt 19 888552 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} La '''minuta''' (sìmbol: '''min''' ) a l'é n'[[unità dë mzura]] dël [[temp]] ch'a val '''60 second'''. A l'é n'unità ch'a aparten al Sistema Antërnassional (SI), ma che a l'é pa n'unità derivà (a l'é acetà për l'usagi con ël SI). 60 minute a formo n'[[ora]]. == Stòria == La division dël temp an minute e [[second]] a l'é nàita ant l'Età antica, con la division sessagesimal dij Babilonèis. Ant la [[Grecia antica]], l'ora a l'era divisa an 60 ''prima minuta'' (minute) e 60 ''seconda minuta'' (second). La paròla "minuta" a ven dal [[latin]] ''pars minuta prima'' (përchè a l'é la prima partìa dl'ora). La seconda a l'é la ''pars minuta secunda''. == Definission == La definission moderna dla minuta a l'é ancora basà an sla division dl'ora, e a dipend da la definission dël second (basà an sle propietà dj'[[àtom]] ëd [[cesio]]). Na minuta a l'é ''60 vire'' un second ''SI''. == Sot-mùltipl == Dle vire as deuvro: * '''Minuta-lus''' (''light-minute''): la distansa ch'a përcor la lus ant na minuta (anviron 17,987 miliard ëd méter, o 18 milion km). * '''Deciminuta''' (0,1 minuta) = 6 second. * '''Centiminuta''' (0,01 minuta) = 0,6 second. == Anliure == * [[Second]] * [[Ora]] * [[Temp]] {{Fin}} [[Categorìa:Sistema d'amzura dël temp]] 72n1zrn5czmjqneajnmr2vsdjyejhbb 888553 888552 2026-06-18T07:39:22Z Dragonòt 19 888553 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Clock_12-01.svg|thumb|Na minuta]] La '''minuta''' (sìmbol: '''min''' ) a l'é n'[[unità dë mzura]] dël [[temp]] ch'a val '''60 second'''. A l'é n'unità ch'a aparten al Sistema Antërnassional (SI), ma che a l'é pa n'unità derivà (a l'é acetà për l'usagi con ël SI). 60 minute a formo n'[[ora]]. == Stòria == La division dël temp an minute e [[second]] a l'é nàita ant l'Età antica, con la division sessagesimal dij Babilonèis. Ant la [[Grecia antica]], l'ora a l'era divisa an 60 ''prima minuta'' (minute) e 60 ''seconda minuta'' (second). La paròla "minuta" a ven dal [[latin]] ''pars minuta prima'' (përchè a l'é la prima partìa dl'ora). La seconda a l'é la ''pars minuta secunda''. == Definission == La definission moderna dla minuta a l'é ancora basà an sla division dl'ora, e a dipend da la definission dël second (basà an sle propietà dj'[[àtom]] ëd [[cesio]]). Na minuta a l'é ''60 vire'' un second ''SI''. == Sot-mùltipl == Dle vire as deuvro: * '''Minuta-lus''' (''light-minute''): la distansa ch'a përcor la lus ant na minuta (anviron 17,987 miliard ëd méter, o 18 milion km). * '''Deciminuta''' (0,1 minuta) = 6 second. * '''Centiminuta''' (0,01 minuta) = 0,6 second. == Anliure == * [[Second]] * [[Ora]] * [[Temp]] {{Fin}} [[Categorìa:Sistema d'amzura dël temp]] mp6t3iotu6pi9oov1aeyqmcx3nghh5g 0 103338 888548 862734 2026-06-18T01:03:14Z InternetArchiveBot 23399 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 888548 wikitext text/x-wiki {{Info/Sità dl'Almagna |nome = Sulzburg |figura = Sulzburg Stadttor.JPG |test dla figura = |lema = |scu = Wappen Sulzburg.png |stat = [[Baden-Württemberg]] |region = [[Friburgh (region)|Friburgh]] |distret = [[Brisgovia-Auta Foresta Neira]] |lat_deg = 47 |lat_min = 50 |lat_sec = 25 |lon_deg = 07 |lon_min = 42 |lon_sec = 33 |Amt = |Gemeindeverwaltungsverband = |Samtgemeinde = |Verbandsgemeinde = |Verwaltungsgemeinschaft = |Verwaltungsverband = |autitùdin = 337 |aira = 22,73 |popolassion = 2.769 |censiment = 31/12/[[2006]] |densità = 122 |targa = FR |codespostal = 79295 |codestelefon = 07634 |adrëssa = Hauptstraße 60<br />79295 Sulzburg |end adm central = |website = sulzburg.de/ |prefet = Peter Wehrle |partì = FWG |nuts = |mapa distret = Sulzburg-frla.png |mapa stat = |email = }} '''Sulzburg''' é uma cidade dl'[[Almagna]], ant ël distret ëd [[Brisgovia-Auta Foresta Neira]], ant la region aministrativa ëd [[Friburgh (region)|Friburgh]], stat dël [[Baden-Württemberg]].<ref>{{Cité la Ragnà|url=http://statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_11001.pdf|title=Bevölkerung und Erwerbstätigkeit 2011|data=|publicado=Statistisches Landesamt Baden-Württemberg|language=alman|accessdate=2012-09-16|arquivourl=https://web.archive.org/web/20121017132834/http://statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_11001.pdf|arquivodata=2012-10-17|urlmorta=yes}}</ref> == Arferiment == <references /> == Anliure esterne == [https://web.archive.org/web/20130127215222/http://badische-seiten.de/sulzburg/ Fòto ëd Sulzburg(de)] [[Categorìa:Comun-e dël Baden-Württemberg]] 1n8l5t9fj0qlgnp7mtrq5hqwfbjuqj6