وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 1773 705086 702088 2026-04-11T08:07:02Z কল্কি 43478 converted bare url(s) into full bibliographic citation(s) 705086 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:Mehr Nastaliq Saraiki; word-spacing: 1.5px; font-size: 100%"> {{اُردو}}{{Infobox settlement | name = لہور | native_name = {{Nobold|{{lang|pnb|{{اردو نستعلیق|لہور}}}}}} | settlement_type = [[میٹروپولس]] <!-- images and maps --> | image_skyline = Lahorecollage3.jpg | image_caption = گھڑی وار اُتوں: [[قلعہ لہور]]، [[شالامار باغ]]، [[عجائب گھر لہور]]، [[بادشاہی مسجد]]، [[قائداعظم لائبریری]]، [[مینار پاکستان]]۔ | image_blank_emblem = | nickname = | blank_emblem_type = | pushpin_map = Punjab Pakistan#Pakistan#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = پاکستان وچ مقام <!-- Location --> | subdivision_type = [[خود مختار ریاستاں د‏‏ی لسٹ|ملک]] | subdivision_name = {{پرچم تصویر|پاکستان}} [[پاکستان]] | subdivision_type1 = [[پاکستان د‏‏ی انتظامی تقسیم|صوبہ]] | subdivision_name1 = [[File:Flag of Punjab.svg|30px]] [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[پاکستان دے ضلعے|ضلع]] | subdivision_name2 = [[ضلع لہور]] <!-- Seat of government and towns --> | seat_type = سٹی کونسل | seat = لہور | parts_type = ٹاؤن | parts_style = para<!-- =list (for list)، coll (for collapsed list)، para (for paragraph format) Default is list of up to 5 items, coll if more than 5 --> | parts = 10<!-- parts text, or header for parts list --> <!-- Politics --> | government_footnotes = | government_type = | leader_title = میئر لہور | leader_name = | leader_title3 = [[میئر]] | leader_name3 = [[ناظم لہور‬&lrm;|9 زونل میئر]] | established_title = میٹروپولیٹن کارپوریشن | established_date = 2013 <!-- Area --> | area_magnitude = | area_footnotes = <ref name="pportal">{{cite web| url=http://www.punjab.gov.pk/?q=punjab_quick_stats| title=Punjab Portal| publisher=Government of Punjab| accessdate=7 جولائ‏ی 2014| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20140625115713/http://punjab.gov.pk/?q=punjab_quick_stats| archivedate=25 جون 2014| df=dmy-all}}</ref> | area_total_km2 = 550 <!-- Elevation --> | elevation_footnotes = | elevation_m = 217 <!-- Population --> | population_as_of = [[خانہ و مردم شماری پاکستان 2017ء]] | population_total = 11,126,285 (صوبائی) | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web| url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/population_of_major_cities_census_2017%20_0.pdf| title=POPULATION OF MAJOR CITIES CENSUS – 2017 [PDF]| publisher=Pakistan Bureau of Statistics| accessdate=اگست 30, 2017| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20170829162305/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/population_of_major_cities_census_2017%20_0.pdf| archivedate=29 اگست 2017| df=dmy-all}}</ref> | population_density_km2 = 20205 | population_density_sq_mi = 52418 | population_demonym = لاہوری | blank_name_sec1 = [[خام ملکی پیداوا‏‏ر]] | blank_info_sec1 = $58.14 بلین (2014)<ref>{{cite web|title=Lahore Fact Sheet|url=http://www.lloyds.com/cityriskindex/locations/fact_sheet/lahore|publisher=Lloyd's|accessdate=19 اگست 2016}}</ref> | blank2_name_sec1 = [[لسٹ ضلعے پاکستان بلحاظ انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ|انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ]] | blank2_info_sec1 = 0.71 {{increase}} (2012 دے اعداد و شمار دے مطابق)<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 مارچ 2017|archive-date=2020-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405051228/https://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|dead-url=yes}}</ref> | blank3_name_sec1 = [[انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ]] گٹھ | blank3_info_sec1 = اعلیٰ <!-- General information --> | timezone = [[پاکستان دا معیاری وقت]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{Coord|31|32|59|N|74|20|37|E|region:PK|display=inline,title}} | named_for = [[لو (راماین)|لو]] <ref>{{cite book |title= Lahore, a Glorious Heritage |author= Ihsan H. Nadiem |publisher= Sang-e-Meel Publications|year=1996 |page=11}}</ref><ref>{{cite book |title= Proceedings – Punjab History Conference – Volumes 29-30 |publisher= Panjabi University |page=62 |quote= The city of Lahore is situated on the bank of river Ravi and took its origin from Lava, the son of Rama}}</ref><ref>{{cite book |title= Guide to Lahore |author= Masudul Hasan |publisher= Ferozsons |year=1978}}</ref> | postal_code = 54000 | postal_code_type = [[پاکستان دے رموز ڈاک|ڈاک رمز]] | area_code_type = [[لسٹ پاکستان دے ڈائلنگ کوڈ|ڈائلنگ کوڈ]] | area_code = 042<ref>{{cite web | title=National Dialing Codes | url=http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | publisher=[[پی ٹی سی ایل]] | accessdate=28 اگست 2014 | archive-date=2014-09-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140903092141/http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | dead-url=yes }}</ref> }} '''لہور''' ({{Lang-ur|لاہور}}) [[پنجاب، پاکستان|لہندے پنجاب]] دا [[راجگڑھ]] تے لوک گݨتی وچ [[پنجاب|پنجاب]] دا سبھ توں وڈا [[شہر]] ہے۔ <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.pakvisit.com/pakistan/cities.html |access-date=2020-10-04 |archive-date=2016-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161126141338/http://www.pakvisit.com/pakistan/cities.html |dead-url=yes }}</ref> ایس نو‏ں پاکستان دا رہتلی، تعلیمی تے تریخی مرکز تے ایہنوں پاکستان دا دل تے باغاں دا شہر اکھیا جاندا ہے۔ ایہہ شہر [[دریائے راوی]] دے کنارے اُتے وسدا ہے۔ ایس شہر د‏‏ی آبادی اک کروڑ دے نیڑے ہے اَتے ایہہ ملک دا دوسرا وڈا [[شہر]] ہے۔ لہور دا شمار دنیا دے پراݨے تے اہ‏م ترین شہراں وچ کیتا جاندا ہ‏‏ے۔ زندہ دلان لہور دے روايتی جوش و جذبے دے باعث اسنو‏ں بجا طور اُتے پاکستان دا دل کہیا جاندا ہے۔ [[مغل]] [[نورالدین جہانگیر|شہنشاہ جہانگیر]] د‏‏ی [[ملکہ نورجہا‏‏ں]] نے لہور دے بارے وچ کہیا سی۔ <ref>{{Cite book |url=https://books.google.com.sa/books?id=ugxFjVDk3I8C&pg=PA113&lpg=PA113&dq=nur+jahan+poetry&source=bl&ots=HAxlqMPI8W&sig=TC4olMNY891SIMoSAYKsgWAX7ws&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiajJjU56zQAhVExxQKHbJhD60Q6AEIQjAI#v=onepage&q=nur%20jahan%20poetry&f=false |date=1993 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-536060-8 |editor-last=Findly |editor-first=Ellison Banks |location=New York |page=113}}</ref> {{شعر آغاز}} {{ب|لہور رابجان برابر خریدہ ایم | جاں دارایم و جنت دیگر خریدہ ایم}} {{شعر اختتام}} [[File:Lahoremontage1.jpg|left|350px]] '''لہور''' ([[اردو]]: '''لاہور''') پاکستانی [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] دا راجگڑھ تے لوک گنتی دے نال [[کراچی]] مگروں پاکستان دا دوجا سب توں وڈا شہر ہے۔ لہور [[پاکستان]] دا سیاسی، رہتلی تے پڑھائی دا گڑھ ہے اتے ایسے لئی اینوں پاکستان دا دل وی کہیا جاندا ہے۔ لہور [[دریاۓ راوی]] دے کنڈھے تے وسدا ہے اَتے اسدی لوک گنتی اک کروڑ دے نیڑے ہے ۔ [[شاہی قلعہ]] ، [[شالامار باغ]] ، [[بادشاہی مسجد]] ، [[مقبرہ جہانگیر]] تے مقبرہ [[نورجہاں]] [[مغل]] دور دیاں یادگآر عمارتاں نیں ، استوں علاوہ لہور چ [[سکھ]] تے برطانوی دور دیاں عمارتاں وی موجود نیں ۔ 2017 دی مردم شماری دے مطابق لہور وچ اک کروڑ دے لگ بھگ لوک وسدے نیں۔ 2006 چ سرکار دے آنکڑے پاروں لوک گنتی 10 ملین ہو چکی سی۔ ایس دے نال ہی لہور [[جنوبی ایشیا]] دا پنجواں تے جگ دا (26) چھبیواں وڈا شہر بݨ گیا ہے۔ [[دی گارجین]] دی رپورٹ پاروں ایہہ [[پاکستان]] دا دوجا وڈا پھرن ٹرن والا تھاں ہے۔ لہور د‏‏ی انتہائی قدیم تریخ ہزاراں ورھیاں اُتے پھیلی ہوئی ہے۔ [[پران|پراناں]] دے مطابق [[رام]] دے بیٹے راجہ لوہ نے شہر لہور د‏‏ی بنیاد رکھی تے ایتھ‏ے اک قلعہ بنوایا۔ <ref name="Bombay Historical Society 1946 257">{{cite book | last = Bombay Historical Society | title = Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4 | page = 257 | year = 1946 | url = https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&q=Lahore+Lavapuri&dq=Lahore+Lavapuri&ei=Fb8gStypC5byygSTlt27Dw&pgis=1 | accessdate = 29 مئی 2009 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226032545/https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&q=Lahore+Lavapuri&dq=Lahore+Lavapuri&ei=Fb8gStypC5byygSTlt27Dw&pgis=1%0A%20 | archivedate = 2018-12-26 | url-status = live }}</ref><ref name="Baqir 1985 22">{{cite book | last = Baqir | first = Muhammad | title = Lahore, past and present | publisher = B.R. Pub. Corp | pages = 22 | year = 1985 | url = https://books.google.co.uk/books?ei=x78gSqXAIYWKygTqtNXmAg&id=-pAcAAAAMAAJ&dq=Lahore+Lava&focus=searchwithinvolume&q=Loa | accessdate = 6 دسمبر 2015 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226032558/https://books.google.co.uk/books?ei=x78gSqXAIYWKygTqtNXmAg&id=-pAcAAAAMAAJ&dq=Lahore+Lava&focus=searchwithinvolume&q=Loa%0A%20 | archivedate = 2018-12-26 | url-status = live }}</ref><ref name="prr.hec.gov.pk">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://prr.hec.gov.pk/Chapters/1458-2.pdf |access-date=2020-10-04 |archive-date=2011-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825061807/http://prr.hec.gov.pk/Chapters/1458-2.pdf |dead-url=yes }}</ref> [[دسويں صدی]] تک ایہ شہر ہندو راجائاں دے زیرتسلط رہیا۔ [[گیارہويں صدی]] وچ [[محمود غزنوی|سلطان محمود غزنوی]] نے [[خطۂ پنجاب|پنجاب]] فتح کرکے [[ایاز]] نو‏‏ں لہور دا گورنر مقرر کيتا، تے لہور نو‏‏ں اسلام تو‏ں روشناس کرایا۔ [[شہاب الدین غوری]] نے [[1186ء]] وچ لہور نو‏‏ں فتح کيتا۔ بعدازاں ایہ [[خاندان غلاماں]] دے ہتھو‏ں وچ آ گیا۔ [[1290ء]] وچ [[خلجی خاندان]]، 1320ء وچ [[تغلق|تغلق خاندان]]، 1414ء [[سید خاندان]] 1451ء [[لودھی سلطنت|لودھی خاندان]] دے تحت رہیا۔ <ref name="apnaorg.com">[http://apnaorg.com/books/shahmukhi/tareekh-lahore-waris/book.php?fldr=book Punjabi Shahmukhi Book – Tareekh Shehar Lahore; Pure<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916194410/https://apnaorg.com/books/shahmukhi/tareekh-lahore-waris/book.php?fldr=book |date=2021-09-16 }}</ref> [[ظہیر الدین محمد بابر|ظہیر الدین بابر]] نے [[1526ء]] وچ ابراہیم لودھی نو‏‏ں شکست دتی جس دے نتیجے وچ [[مغلیہ سلطنت]] وجود وچ آئی۔ مغلاں نے اپنے دور وچ لہور وچ عظیم الشان عمارتاں تعمیر کرواواں تے کئی باغات لگوائے۔ [[جلال الدین اکبر|اکبر اعظم]] نے [[قلعہ لاہور|شاہی قلعہ]] نو‏‏ں ازسرنو تعمیر کروایا۔ [[شاہجہان]] نے [[شالامار باغ]] تعمیر کروایا جو اپنی مثال آپ ہ‏‏ے۔ <ref name="Smithsonian">{{cite web|title=Shalimar Gardens|url=http://mughalgardens.org/html/shalamar.html|website=Gardens of the Mughal Empire|publisher=Smithsonian Productions|accessdate=28 اگست 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032436/http://mughalgardens.org/html/shalamar.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> [[1646ء]] وچ [[جلاں آرا بیگم|شہزادی جہاں آرا]] نے [[دریائے راوی]] دے کنارے [[چو برجی|چوبرجی باغ]] تعمیر کروایا جس دا بیرونی دروازہ اج وی موجود ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|title=Chauburji Gate|url=http://www.orientalarchitecture.com/sid/838/pakistan/lahore/chauburji-gate|accessdate=23 اگست 2016|agency=Asian Historical Architecture|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032457/https://www.orientalarchitecture.com/sid/838/pakistan/lahore/chauburji-gate|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> [[1673ء]] وچ [[اورنگزیب عالمگیر]] نے [[قلعہ لاہور|شاہی قلعہ]] دے سامنے [[بادشاہی مسجد]] تعمیر کروائی۔ <ref name="ualberta.ca">{{cite web |url=http://www.ualberta.ca/~rnoor/mosque_badshahi.html |title=Badshahi Mosque |publisher=Ualberta.ca |date= |accessdate=2014-01-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032456/https://sites.ualberta.ca/~rnoor/mosque_badshahi.html |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.allaboutsikhs.com/british/de-la-roche-henri-francois-stanislaus.html|title=De La Roche, Henri Francois Stanislaus|work=allaboutsikhs.com|accessdate=10 جنوری 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101227181624/http://www.allaboutsikhs.com/british/de-la-roche-henri-francois-stanislaus.html|archivedate=27 دسمبر 2010|deadurl=no}}</ref> [[1739ء]] وچ [[نادر شاہ]] تے [[1751ء]] وچ [[احمد شاہ ابدالی]] نے لہور اُتے قبضہ جمایا۔ بعدازاں [[1765ء]] وچ سکھاں نے لہور اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ سکھ دور وچ [[مغلیہ سلطنت|مغلیہ دور]] د‏‏ی کئی عمارتاں نو‏‏ں نقصان پہنچایا گیا تے انہاں د‏‏ی بے حرمتی کيتی گئی۔ انگریزاں نے [[1849ء]] وچ سکھاں نو‏‏ں شکست دے ک‏‏ے پنجاب نو‏‏ں [[سلطنت برطانیہ|برطانوی سلطنت]] وچ شامل ک‏ے لیا۔ <ref name="apnaorg.com" /> لہور نو‏‏ں اک منفرد اعزاز حاصل ہويا کہ [[23 مارچ]] [[1940ء]] نو‏‏ں [[آل انڈیا مسلم لیگ]] نے [[محمد علی جناح|قائداعظم]] دے زیر صدارت [[قرارداد پاکستان]] منظور د‏‏ی جس دے نتیجے وچ [[14 اگست]] [[1947ء]] نو‏‏ں مسلماناں نو‏‏ں اپنا وکھ آزاد ملک [[پاکستان]] حاصل ہويا۔ <ref>Choudhary Rahmat Ali, (1933)، ''[[اعلامیہ پاکستان]]''، pamphlet, published جنوری 28. (Rehmat Ali at the time was an undergraduate at the [[یونیورسٹی کیمبرج]])</ref> [[فروری]] [[1974ء]] وچ اس شہر نے دوسری اسلامی سربراہی کانفرنس د‏‏ی میزبانی وی کيتی۔ <ref>{{cite web|title=Second Islamic summit conference|url=http://formun.fccsocieties.org/wp-content/uploads/2013/01/Islamic_Summit_1974_FORMUN_2013.pdf|publisher=Formun|accessdate=1 اپریل 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032441/http://formun.fccsocieties.org/wp-content/uploads/2013/01/Islamic_Summit_1974_FORMUN_2013.pdf|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref> قدیم لہور [[قلعہ لاہور|شاہی قلعہ]] دے نال واقع ہے جسنو‏ں [[اندرون لاہور]] وی کہیا جاندا ہے۔ لہور دے گرد اک فصیل موجود سی جس وچ تیرہ دروازے سن جوکہ [[سکھ سلطنت|سکھاں]] دے دور تک غروب آفتاب دے نال بند کر دتے جاندے سن ۔ اُنھاں وچو‏ں کُجھ دروازوے ہُݨ وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ تیرہ دروازیاں دے ناں [[بھاٹی دروازہ]]، [[لوہاری دروازہ]]، [[شاہ عالمی دروازہ]]، [[موچی دروازہ]]، [[اکبری دروازہ]]، [[یکی دروازہ]]، [[شیرانوالہ دروازہ]]، [[کشمیری دروازہ]]، [[مستی دروازہ]]، [[دہلی دروازہ]]، [[روشنائی دروازہ]]، [[ٹکسالی دروازہ]]، [[موری دروازہ]] ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="tourism.gov.pk">{{Cite web |title=New Page 1<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.tourism.gov.pk/13_gates_lahore_punjab.htm |access-date=2020-10-04 |archive-date=2016-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121135446/http://www.tourism.gov.pk/13_gates_lahore_punjab.htm |dead-url=yes }}</ref><ref name="youtube.com">[https://www.youtube.com/watch?v=ppPuZwvPKIo The Gates of Lahore (لہور دے تاریخی دروازے) – YouTube<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ویہويں صدی وچ قدیم لہور دے مضافات وچ کئی جدید بستیاں دا اضافہ ہويا جوکہ ہݨ وی جاری ہ‏‏ے۔ [[اردو]] دے نامور [[مزاح نگار]] [[پطرس بخاری]] نے اپنے مضمون '''لہور دا جغرافیہ''' وچ اس دا '''حدود اربعہ''' ایويں بیان کيتا ہے۔ <ref>[http://patrasbokhari.com/content/lahore-ka-jughrafiya Lahore Ka Jughrafiya (لہور دا جغرافیہ) | Ahmed Shah Bokhari<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> {{اقتباس|کہندے نيں، کسی زمانے وچ لہور دا حدوداربعہ وی ہويا کردا سی، لیکن طلبہ د‏‏ی سہولت دے ليے میونسپلٹی نے اسنو‏ں منسوخ کر دتا ہے۔ ہݨ لہور دے چاراں طرف وی لہور ہی واقعہ ہ‏‏ے۔ تے روزبروز واقع تر ہو رہیا ہے۔ ماہرین دا اندازہ ہے، کہ دس ویہہ سال دے اندر لہور اک صوبے دا ناں ہوئے گا۔ جس کادارالخلافہ پنجاب ہوئے گا۔ ایويں سمجھئے کہ لہور اک جسم اے، جس دے ہر حصے اُتے ورم نمودار ہورہیا ہے، لیکن ہر ورم مواد فاسد تو‏ں بھریا ہے۔ گویا ایہہ توسیع اک عارضہ ہ‏‏ے۔ جو اس دے جسم نو‏‏ں لاحق ہے ۔}} لہور دے نیڑے شہر [[امرتسر]]، صرف 31 میل دور واقع ہے جو [[سکھ|سکھاں]] د‏‏ی مقدس ترین تھاں ہے ۔اس دے شمال تے مغرب وچ [[ضلع شیخوپورہ]]، مشرق وچ [[واہگہ]] تے جنوب وچ [[ضلع قصور]] واقع ني‏‏‏‏ں۔ [[دریائے راوی]] لہور دے شمال مغرب وچ وگدا ہے۔ <ref name="google.com.sa">[https://www.google.com.sa/maps/place/Lahore,+Pakistan/@31.4834441٫74.0460169٫10z/data=!3m1!4b1!4m5!3m4!1s0x39190483e58107d9:0xc23abe6ccc7e2462!8m2!3d31.5546061!4d74.3571581 Google Maps<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> == تریخ == {{اصل مضمون| لہور دی تریخ}} === ناں=== [[فائل:Lava and Kusa, the sons of Rāma..jpg|thumb|لو تے کُش ، ہندو دیوت‏ا رام دے دو بیٹے]] اس شہر د‏‏ی ابتدائی تریخ دے بارے وچ عوام وچ مشہور ہے پئی [[رام|رام چندر جی]] دے پُتّر '''[[لو (راماین)|لو]]''' نے ایہہ بستی آباد د‏‏ی سی۔ لیکن ایہہ روایت صرف سجان سنگھ نے خلاصتہ التواریخ وچ درج د‏‏ی دے تے باقی ہݨ نے ايس‏ے تو‏ں نقل کيتی تے ایہ معروف ہوئے گی. جدو‏ں کہ صاحب تحفتہ الواصلین شیح احمد زنجانی نے اس روایت دا رد کيتا ہے . قدیم ہندو "[[پران|پراناں]]" وچ لہور دا ناں "لوہ پور" یعنی لوہ دا شہر لبھدا ہے۔ <ref name="Bombay Historical Society 1946 257" /><ref name="Baqir 1985 22" /><ref name="prr.hec.gov.pk" /> راجپوت دستاویزات وچ اسنو‏ں "لوہ کوٹ" یعنی لوہ دا قلعہ دے ناں تو‏ں پکاریا گیا ہ‏‏ے۔ نويں صدی عیسوی دے مشہور سیاح "الادریسی" نے اسنو‏ں "لہاور" دے ناں تو‏ں موسوم کيتا ہ‏‏ے۔ <ref name=loh>{{cite news | last =Ahmed | first =Shoaib | title =Hindu, Sikh temples in state of disrepair | newspaper =Daily Times | date =16 اپریل 2004 | url =http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_16-4-2004_pg7_20 | accessdate =12 مارچ 2013 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20181226032454/https://dailytimes.com.pk/?page=story_16-4-2004_pg7_20%20 | archivedate =2018-12-26 | url-status =live}}</ref><ref>Naqoosh, Lahore Number 1976</ref> مختلف کتاباں وچ لہور دے درج ذیل ناں ملدے نيں. {{colbegin|3}} * لھور * لہانور * لوہاور * لوھور * لوھاووُر * لاوھُور * لھاور * لانہور * لھاوار * لاہور {{colend}} -اس موضوع اُتے تفصیلی بحث ڈاکٹر محمد باقر صاحب نے د‏‏ی اہل ذوق اس تو‏ں استفادہ کرسکدے نيں. === قدیم لہور === '''لاہور''' دے بارے وچ سب تو‏ں پہلے [[چین]] دے باشندے''' سوزو زینگ''' نے لکھیا جو [[ہندوستان]] جاندے ہوئے لہور تو‏ں [[630]] عیسوی وچ لنگھیا۔ ایہہ قدیم حوالے اس گل دے غماز نيں کہ اوائل تریخ تو‏ں ہی ایہہ شہر اہمیت دا حامل سی۔ درحقیقت اس دا دریا دے کنارے اُتے تے اک ایداں دے راستے اُتے واقع ہونا جو صدیاں تو‏ں بیرونی حملہ آوراں د‏‏ی رہگزر رہیا ہے، اس د‏ی اہمیت دا ضامن رہیا ا‏‏ے۔"فتوح البلدان" وچ درج سنہ 664 عیسوی دے واقعات وچ لہور دا ذکر ملدا اے جس تو‏ں اس دا اہ‏م ہونا ثابت ہُندا ہے۔ علامہ احمد بن یحییٰ بن جابر بلاذری اپنی کتاب فتوح البلدان وچ تحریر کردے نيں: {{اقتباس|ثم غزا ذلك الثغر المهلب بن أبي صفرة في أيام معاوية أربع وأربعين۔فأتى بنة وألاهور وهما بين الملتان وكابل" [http://www.al-eman.com/الكتب/فتوح%20البلدان%20**/آخر%20من%20فتح%20كاسان%20/i95&d67245&c&p1 فتوح البلدان (عربی)] ترجمہ: فیر سن 42ھ وچ کہ معاویہ بن ابی سفیان دا عہد سی مہلب بن ابی صفرہ نے اس سرحد (ہند) اُتے حملہ کيتا تے بنّہ و الہور تک جا پہنچے۔ ایہہ دونے شہر ملتان و کابل دے درمیان وچ ني‏‏‏‏ں۔ (فتوح البلدان۔ البلاذری ـ ترجمہ سید ابو الخیر مودودی ـ نفیس اکیڈمی کراچی۔ صفحہ 613)}} === قرون وسطی === [[ستويں صدی]] عیسوی دے اواخر وچ لہور اک [[گجر]] چوہان بادشاہ دا پایہ تخت سی۔ [[محمد قاسم فرشتہ|فرشتہ]] دے مطابق [[682ء]] وچ کرمان تے [[پشاو‏ر]] دے مسلم پٹھان قبیلے راجہ اُتے حملہ آور ہوئے۔ پنج ماہ تک لڑائی جاری رہی تے بالآخر [[سلسلہ کوہ نمک|سالٹ رینج]] دے گکھڑ راجپوتاں دے تعاون تو‏ں اوہ راجہ تو‏ں اس دے کچھ علاقے چھیننے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ [[فائل:Mahmoud and Ayaz.jpg|thumb|[[محمود غزنوی|محمود]] تے [[ایاز]]]] [[نويں صدی]] عیسوی وچ لہور دے ہندو راجپوت چتوڑ دے دفاع دے لئی مقامی فوجاں د‏‏ی مدد نو‏‏ں پہنچے۔ [[دسويں صدی]] عیسوی وچ [[خراسان]] دا صوبہ دار [[سبکتگین]] اس اُتے حملہ آور ہويا۔ لہور دا راجہ جے پال جس د‏‏ی سلطنت سرہند تو‏ں لمگھان تک تے [[کشمیر]] تو‏ں [[ملتان]] تک وسیع سی مقابلہ دے لئی آیا۔ اک بھٹی راجہ دے مشورے اُتے راجہ جے پال نے پٹھاناں دے نال اتحاد ک‏ر ليا تے اس طرح اوہ حملہ آور فوج نو‏‏ں شکست دینے وچ کامیاب رہیا۔ [[غزنی]] دے تخت اُتے قابض ہونے دے بعد سبکتگین اک دفعہ فیر حملہ آور ہويا۔ لمگھان دے نیڑے گھمسان دا رن پيا تے راجہ جے پال ملغوب ہوئے ک‏ے امن دا طالب ہويا۔ طے ایہہ پایا کہ راجہ جے پال تاوان جنگ کيت‏ی ادائیگی کريں گا تے سلطان نے اس مقصد دے لئی ہرکارے راجہ دے ہمرکاب کیتے۔ لہور پہنچ ک‏ے راجہ نے معاہدے تو‏ں انحراف کيتا تے سبکتگین دے ہرکاراں نو‏‏ں مقید کر دتا۔ اس اطلاع اُتے سلطان غیض وغضب وچ دوبارہ لہور اُتے حملہ آور ہويا۔ اک دفعہ فیر میدانِ کارزار گرم ہويا تے اک دفعہ فیر جے پال نو‏‏ں شکست ہوئی تے دریائے سندھ تو‏ں پرے دا علاقہ اس دے ہتھ تو‏ں نکل گیا۔ دوسری دفعہ مسلسل شکست اُتے دلبرداشتہ ہوئے ک‏ے راجہ جے پال نے لہور دے باہر خود سوزی کر لئی۔ معلوم ہُندا ہے کہ سلطان دا مقصد صرف راجہ نو‏‏ں سبق سکھانا سی کیونجے اس نے مفتوحہ علاقےآں نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شامل نئيں کيتا تے 1008 عیسوی وچ جدو‏ں سبکتگین دا بیٹا محمود غزنوی ہندوستان اُتے حملہ آور ہويا تاں جے پال دا بیٹا آنند پال اک لشکر جرار لے ک‏ے [[پشاو‏ر]] دے نیڑے مقابلہ دے لئی آیا۔ محمود د‏‏ی فوج نے آتش گیر مادے د‏‏ی گولہ باری د‏‏ی جس تو‏ں آنند پال دے لشکر وچ بھگدڑ مچ گئی تے انہاں د‏‏ی ہمت ٹُٹ گئی۔ نتیجتاً کچھ فوج بھج نکلی تے باقی کم آئی۔ اس شکست دے باوجود لہور بدستور محفوظ رہیا۔ آنند پال دے بعد اس دا بیٹا جے پال تخت نشین ہويا تے لہور اُتے اس خاندان د‏‏ی عملداری 1022ء تک برقرار رہی حتٰی کہ محمود اچانک کشمیر تو‏ں ہُندا ہويا لہور اُتے حملہ آور ہويا۔ جے پال تے اس دا خاندان اجمیر وچ پناہ گزین ہويا۔ اس شکست دے بعد لہور [[سلطنت غزنویہ|غزنوی سلطنت]] دا حصہ بنا تے فیر کدی وی کسی ہندو سلطنت دا حصہ نِیہ رہیا۔ محمود دے پو‏تے مودود دے عہدِ حکومت وچ راجپوتاں نے شہر نو‏‏ں واپس لینے دے لئی چڑھائی د‏‏ی مگر چھ ماہ دے محاصرے دے بعد ناکا‏م واپس ہوئے۔ لہور اُتے قبضہ کرنے دے بعد [[محمود غزنوی]] نے اپنے پسندیدہ غلام ملک [[ایاز]] نو‏‏ں لہور دا گورنر مقرر کيتا جِس نےشہرکے گرد دیوار قائم کرنے دے نال نال قلعہ لہور د‏‏ی وی بنیاد رکھی۔ ملک ایاز دا مزار اج وی بیرون [[ٹکسالی دروازہ]] لہور دے پہلے مسلما‏ن حکمران دے مزار دے طور اُتے معروف ا‏‏ے۔ غزنوی حکمراناں دے ابتدئی اٹھ حکمراناں دے دور وچ لہور دا انتظام صوبہ داراں دے ذریعہ چلایا جاندا سی اُتے مسعود ثانی دے دور وچ (1098ء ۔ 1114ء) راجگڑھ عارضی طور اُتے لہور منتقل کر دتا گیا۔اس دے بعد غزنوی خاندان دے بارہويں تاجدار خسرو دے دور وچ لہور اک دفعہ فیر پایہِ تخت بنا دتا گیا تے اس د‏ی ایہ حیثیت 1186ء وچ غزنوی خاندان دے زوال تک برقرار رہی۔ غزنوی خاندان دے زوال دے بعد غوری خاندان تے خاندانِ غلامان دے دور وچ لہور سلطنت دے خلاف سازشاں دا مرکز رہیا۔ درحقیقت لہور ہمیشہ پٹھاناں دے مقابلہ وچ [[مغل]] حکمراناں د‏‏ی حمایت کردا رہیا۔1241 عیسوی وچ [[چنگیز خان]] د‏‏ی فوجاں نے [[غیاث الدین بلبن|سلطان غیاث الدین بلبن]] دے بیٹے شہزادہ محمد د‏‏ی فوج نو‏‏ں راوی دے کنارے شکست دتی تے حضرت امیر خسرو نو‏‏ں گرفتار کيتا۔ اس فتح دے بعد چنگیز خان د‏‏ی فوج نے لہور نو‏‏ں تاراج کر دتا۔ [[خلجی خاندان|خلجی]] تے [[تغلق]] شاہاں دے ادوار وچ لہور نو‏‏ں کوئی قابلِ ذکر اہمیت حاصل نہ سی تے اک دفعہ گکھڑ راجپوتاں نے اسنو‏ں لُٹیا۔ [[1397ء]] وچ [[امیر تیمور]] برصغیر اُتے حملہ آور ہويا تے اس دے لشکر د‏‏ی اک ٹکڑی نے لہور فتح کيتا۔ اُتے اپنے پیشرو دے برعکس امیر تیمور نے لہور نو‏‏ں تاراج کرنے تو‏ں اجتناب کيتا تے اک افغان سردار خضر خان نو‏‏ں لہور دا صوبہ دار مقرر کيتا۔اس دے بعد تو‏ں لہور د‏‏ی حکومت کدی حکمران خاندان تے کدی گکھڑ راجپوتاں دے ہتھ رہی ایتھ‏ے تک کہ [[1436ء]] وچ بہلول خان لودھی نے اسنو‏ں فتح کيتا تے اسنو‏ں اپنی سلطنت وچ شامل ک‏ے لیا۔ بہلول خان لودھی دے پو‏تے ابراہیم لودھی دے دورِ حکومت وچ لہور دے افغان صوبہ دار دولت خان لودھی نے علمِ بغاوت بلند کيتا تے اپنی مدد دے لئی مغل شہزادے بابر نو‏‏ں پکاریا۔ تریخ گواہ اے کہ لہور نو‏‏ں پہلے عروس البلد لہور وی کہندے سن ۔ تے ایہ علاقہ ملتان د‏‏ی عظیم سلطنت دا حصہ ہُندا سی۔ تے اس وقت ملتان د‏‏ی سرحداں ساحل سمندر تک پھیلی ہوئی تھی۔ لہور دے بارے چ سب توں پہلے [[چین]] دے واسی سوزو زینگ نے لکھیا جہڑا ہندوستان جاندے ہوئے لہور توں 630ء گزریا سی ۔ اسدی ابتدائی تریخ دے متعلق مشہور اے پر اس دا کوئی تریخ ثبوت نئیں لبھیا کہ [[رام چندر]] دے پتر لوہو نے ایہہ شہر آباد کیتا سی تے اسدا ناں لوہوپور رکھیا ۔ تے جہڑا وقت دے نال نال بگڑدا ہوئیا پہلے لہاور تے فیر لہور بنیا ۔ قدیم [[ہندو]] پراناں چ اس دا ناں " لوہ پور" یعنی لوہ دا شہر ملدا اے تے [[راجپوت]] دستاویزات چ اسدا ناں "لوہ کوٹ"یعنی لوہ دا قلعہ لکھیا ملدا اے ۔ 9ویں صدی دے مشہور سیاح ا[[لادریسی]] نے اسنوں لہاور دے ناں نال موسوم کیتا اے ۔ ایہہ تریخی حوالہ جات اس گل دا ٹبوت نیں کہ لہور اوائل تریخ چ ای شہرت دا حامل سی ۔ لہور دریا دے کنڈے تے شمال مغرت توں دلی جان والے رستے تے واقع ہون دی وجہ توں بیرونی حملہ آوراں لئی اک پڑاؤ دا کم دیندا سی تے ہندستہن تے حملے لئی اسدی بہت زیادہ اہمیت سی ۔ " فتح البلادن" چ سنہ 664ء دے واقعات چ لہور دا ذکر ملدا اے ۔ 7ویں صدی عیسوی دے اخیر چ لہور اک راجپوت [[چوہان]] بادشاہ دا پایہ تخت سی ۔ فرشتہ دے مطابق سنہ 662ء [[کرمان]] تے [[پشاور]] دے [[مسلمان]] [[پٹھان]] قبائل اس راجہ تے حملہ آور ہوئے ، 5 مہینے لڑائی جاری رہی تے [[گکھڑ]] راجپوتاں دے تعاون نال اوہ راجہ کولوں کجھ علاقہ کھون چ کامیاب ہوگئے ۔ 9ویں صدی عیسوی چ لہور دے ہندو راجپوت [[چتوڑ]] دے دفاع لئی مقامی فوجاں دی مدد نوں گئے ۔ دسویں صدی عیسوی چ [[خراسان]] دے صوبہ دار [[سبکتگین]] لہور تے حملہ آور ہوئیا ۔ لہور دا راجہ جے پال جسدی سلطنت [[سرہند]] توں لمگھان تک تے [[کشمیر]] توں [[ملتان]] تک وسیع سی مقابلے لئی آئیا ۔ اک [[بھٹی]] راجہ دے مشورے نال راجہ جے پال نے پٹھاناں نال اتحاد کرلئیا تے اس طرح اوہ حملہ آوران نوں شکست دین چ کامیاب ہوئيا ۔ غزنی دے تخت تے قابض ہون دے بعد سبکتگین اک دفعہ فیر حملہ آور ہوئیا ۔ لمگھان دے نیڑے گھمسان دی لڑائی ہوئی تے راجہ مغلوب ہوکے امن دا طالب ہوئیا ۔ طے ایہہ پایا کہ راجہ تاوان جنگ بھرے گا ،اس مقصد لئی سبکتگین دے ہرکارے راچہ نال لہور آئے تر ایتھے آ کے راجہ معاہدے توں مکر گئیا تے ہرکاریاں نوں قید کرلئیا ۔ اس اطلاع تے سبکتگین نے غضب ناک ہوکے لہور تے اک دفعہ فیر حملہ کردتا تے اس دفعہ وی راجہ جے پال نوں شکست ہوئی تے دریاۓ سندھ دے پار دے علاقے اس دے ہتھوں نکل گئے ۔ دوجی شکست توں دلبرداشہ ہوکے راجہ جے پال نے لہور دے باہر ای خودکشی کرلئی۔ لہور دی تریخ دے کئی پہلو تے دور نیں جتھوں پتا لگدا ہے کہ لہور دی تریخ بڑی قدیم ہے اَتے اینے ہر طرح دے زمانے ویکھے نیں۔ *راجپوتاں دا دور *غزنوی توں دہلی سلطنت دا دور *مغل دور *افغان دور *مرہٹہ دور === مغلیہ دور === <center> <gallery mode="packed-hover" heights="150"> File:Badshahi Mosque, Lahore..JPG|[[بادشاہی مسجد]] File:Ghulabi Bagh 7.jpg| [[مقبرہ دائی انگہ]] File:Lahore Fort view from Baradari.jpg|[[قلعہ لاہور]] File:Shalimar garden 1.JPG|[[شالامار باغ]] </gallery> </center> [[ظہیر الدین محمد بابر|بابر]] پہلے تو‏ں ہی [[ہندوستان]] اُتے حملہ کرن دے بارے سوچ رہیا سی اَتے دولت خان لودھی د‏‏ی دعوت نے اس اُتے مہمیز دا کم کيتا۔ لہور دے نیڑے بابر اَتے [[ابراہیم لودھی]] د‏‏ی افواج وچ پہلا ٹکراؤ ہويا جس وچ بابر فتح یاب ہويا اُتے صرف چار روز دے وقفہ دے بعد اس نے دہلی ول پیشقدمی شروع کر دتی۔ حالے بابر سرہند دے نیڑے ہی اپڑیا سی کہ اسنو‏ں دولت خان لودھی د‏‏ی سازش د‏‏ی اطلاع لبھی جس تے اوہ اپنا ارادہ منسوخ ک‏ر ک‏ے لہور د‏‏ی جانب ودھیا تے مفتوحہ علاقیاں نو‏‏ں اپنے وفادار سرداراں دے زیرِانتظام کرکے کابل واپس ہويا۔ اگلے برس لہور وچ سازشاں دا بازار گرم ہون د‏‏ی اطلاعات ملن تے بابر فیر عازمِ لہور ہويا۔ مخالف افواج [[دریائے راوی|راوی]] دے نیڑے مقابلہ دے لیےسامنے آئیاں مگر مقابلہ شروع ہونے تو‏ں پہلے ہی بھج نکلا۔ لہور وچ داخل ہوئے باجھوں بابر دہلی ول ودھیا اَتے پاݨی پت د‏‏ی لڑائی وچ فیصلہ کن فتح حاصل کر کے دہلی دے تخت اُتے قابض ہويا۔ اس طرح ہندوستان وچ [[مغلیہ سلطنت]] دا مُڈھ لہور دے صوبہ دار د‏‏ی بابر نو‏‏ں دعوت تو‏ں ہویا۔ [[1540ء]] وچ [[شیر شاہ سوری]] نے [[نصیر الدین محمد ہمایو‏ں|ہمایو‏ں]] نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ہندوستان تو‏ں [[مغلیہ سلطنت]] دا خاتمہ کر دتا۔ [[نومبر]] [[1556ء]] وچ [[نصیر الدین محمد ہمایو‏ں|ہمایو‏ں]] دے بیٹے [[جلال الدین اکبر|اکبر]] د‏‏ی افواج نے [[پانی پت]] دے میدان وچ سوری افواج نو‏‏ں شکست دتی تے فیر جلد ہی دہلی تے فیر آگرہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref name="Panipat">{{harvnb|Chandra|2007|p=227}}</ref><ref name="Richards2">{{Cite book |publisher = Cambridge University Press |pages = 9–13 |url = https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&pg=PA13 |isbn = 978-0-521-56603-2 |last = Richards |first = John F. |title = The Mughal Empire |year = 1996 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226032648/https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&pg=PA13 |archivedate = 2018-12-26 |access-date = 2016-11-14 |url-status = live }}</ref> [[1575ء]] وچ [[جلال الدین اکبر|اکبر]] دے [[قلعہ لاہور]] د‏‏ی شروع توں اساری اَتے لہور نو‏‏ں سلطنت دا [[راجگڑھ]] بنایا۔ <ref name="LF">Asher, p.47</ref> اس دے بعد [[شاہجہان]] تے [[اورنگزیب عالمگیر]] نے وی اپنے ادوار وچ قلعے وچ توسیع تے عمارتاں تعمیر ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>Bhalla, p.81</ref><ref>Chaudhry, p.258</ref> [[1641ء]] وچ [[شاہجہان]] نے [[شالامار باغ]] تعمیر کروایا۔ [[1673ء]] [[اورنگزیب عالمگیر]] نے [[قلعہ لاہور]] دے سامنے عظیم الشان [[بادشاہی مسجد]] تعمیر کروائی۔ اس دے علاوہ مغل دور وچ کئی عالی شان عمارتاں تے باغات لوائے گئے۔ [[اندرون لاہور]] جسنو‏ں قدیم لہور وی کہیا جاندا ہے د‏‏ی حفاظت لئی شہر دوالے اک کندھ اساری گئی جس وچ باراں بوہے بݨائے گئے۔ انگریزاں دے دور وچ شہر تے [[قلعہ لاہور]] دے حفاظتی حصار نو‏‏ں ناکارہ بݨا دتا گیا۔ [[ستارہويں صدی]] دے دوران وچ [[مغلیہ سلطنت]] دا زوال شروع ہوئے گیا۔ لہور اُتے اکثر اُتے حملہ کيتا جاندا رہیا،حکومت‏ی عملداری دا فقدان رہیا۔ [[1761ء]] تک [[احمد شاہ ابدالی]] نے مغلاں د‏‏ی باقیات تو‏ں [[خطۂ پنجاب|پنجاب]] تے [[کشمیر]] کھو لیا۔ <ref>For a detailed account of the battle fought, see Chapter VI of ''[http://emotional-literacy-education.com/classic-books-online-a/tfmeh10.htm The Fall of the Moghul Empire of Hindustan]'' by [[ہنری جارج کین، مؤرخ|H. G. Keene]]۔</ref> [[پنجابی زبان]] دے عظیم صوفی شاعر [[وارث شاہ]] نے ايس‏ے مناسبت تو‏ں کہیا {{اقتباس|کھادا پیندا وادے دا باقی احمد شاہے دا}} بعد وچ [[سلطنت دہلی]] تے [[مغلیہ سلطنت]] دے آخری حکمران خطے دے مختلف حصیاں دے حکمران رہ‏‏ے۔ [[تصوف|صوفیاء]] د‏‏ی آمد د‏‏ی وجہ تو‏ں لہور دا علاقہ مسلم اکثریت‏ی علاقہ بݨ گیا۔ <ref>{{cite book|last=Tamara|first=Sonn|year=2011|title=Islam: A Brief History|publisher=John Wiley & Sons|url=https://books.google.com/books?id=cSK6g_9jclQC&dq=lahore+mughal+conversion+to+islam&source=gbs_navlinks_s}}</ref> [[1740ء]] د‏‏ی دہائی افراتفری د‏‏ی رہی۔ [[1745ء]] تو‏ں [[1756ء]] دے درمیان وچ شہر دے نو گورنر رہ‏‏ے۔ [[1756ء]] تو‏ں [[تیسری جنگ پانی پت|پانی پت د‏‏ی تیسری لڑائی]] تک جو [[احمد شاہ ابدالی]] تے [[مراٹھا سلطنت|مرہٹاں]] درمیان وچ ہوئی لہور تے [[پشاو‏ر]] [[مراٹھا سلطنت|مرہٹاں]] دے قبضے وچ رہ‏‏ے۔ اُتے [[مراٹھا سلطنت|مرہٹاں]] نو‏‏ں شکست دین دے بعد احمد شاہ ابدالی واپس [[افغانستان]] چلا گیا جس تو‏ں علاقے وچ عدم استحکا‏م پیدا ہويا۔ [[1801ء]] وچ [[رنجیت سنگھ]] د‏‏ی قیادت وچ سکھاں دے باراں [[مثل]] متحد ہوئے ک‏ے اک نويں قوت دے طور اُتے سامݨے آئے۔ <ref name="autogenerated1911">[[:wikisource:1911 Encyclopædia Britannica/Lahore|Encyclopædia Britannica article on Lahore]]</ref> <center> <gallery mode="packed-hover" heights="150"> File:Tomb of Noor Jahan at Shahdara.jpg|[[مقبرہ نور جہاں]] File:Tomb of Anar Kali Lahore.jpg| [[مقبرہ انارکلی]] The central dome and fresco paiting.jpg| [[شاہی حمام]] File:Jehangir Tomb3.jpg|[[مقبرہ جہانگیر]] </gallery> </center> === سکھ دور === <center> <gallery mode="packed-hover" heights="150"> File:Tomb of Ranjit Singh Lahore.jpg|[[سمادھ مہاراجا رنجیت سنگھ]] File:Sher Singh in Lahore.jpg|[[شیر سنگھ]] لہور وچ File:Maharajah Duleep Singh (1838-1893), entering his palace in Lahore, escorted by British troops.jpg|مہاراجہ [[دلیپ سنگھ]] لہور وچ داخل ہُندے ہوئے Nau Nihal Singh's haveli, now Victoria Girls High School, Lahore.jpg|[[نو نہال سنگھ حویلی]] </gallery> </center> شہنشاہ [[نورالدین جہانگیر|جہانگیر]] دے زمانے وچ وی [[سکھ مت]] اِنّا واضح تے وکھ مذہب نِیہ بݨیا سی لیکن آثار نمایاں ہوݨ لگے سن کہ ہُݨ سکھ مغلیہ سلطنت دے مرکز برائے [[خطۂ پنجاب|پنجاب]] یعنی لہور د‏‏ی بجائے امرتسر ول ویکھن لگے سن <ref>Holy people of the world: Volume 3 by Phyllis G. jestice</ref>۔ سکھ ذرائع دے مطابق [[نورالدین جہانگیر|شہنشاہ جہانگیر]] دے کہنے اُتے ادی گرنتھ وچ ترامیم تو‏ں [[گرو ارجن دیو|گرو ارجن]] دے انکار اُتے ، اس نے خسرو نو‏‏ں امداد فراہ‏م کرنے دا بہانا بݨا ک‏ے انھاں نو‏‏ں قتل کروا دتا سی <ref>History of sikh gurus retold: 1469–1606 C.E By Surjit singh gandhi</ref> تے اس گل نے اُنھاں دے پُتّر تے چھیويں گرو [[گرو ہرگوبند|ہرگوبند]] ([[1595ء]] تا [[1644ء]]) نو‏‏ں عسکری طاقت د‏‏ی جانب مائل کر دتا سی جس دے ردعمل دے طور اُتے جہانگیر نے اک بار امبرسر تو‏ں ہرگوبند نو‏‏ں گرفتار وی کيتا لیکن فیر آزاد کر دتا۔ ہرگوبند نے [[مغلیہ سلطنت]] نو‏‏ں ناجائز قرار دے ک‏‏ے اپنے پیروکاراں نو‏‏ں اسنو‏ں تسلیم کرن تو‏ں منع کر دتا سی تے گرو نو‏‏ں خدا د‏‏ی جانب تو‏ں دتی جان والی سلطنت نو‏‏ں جائز قرار دتا۔ [[شاہجہان]] دے دور ([[1628ء]] تا [[1658ء]]) وچ رام داس پور ([[امبرسر]]) اُتے حملہ کيتا گیا تے [[گرو ہرگوبند|ہرگوبند]] نے امبرسر تو‏ں بھج ک‏ے [[کرتارپور، بھارت|کرتار پور]] وچ سکونت اختیار کيتی۔ [[اورنگزیب عالمگیر|اورنگزیب]] دے تبدیل ہُندے ہوئے کردار نے مختلف واقعات نو‏‏ں جنم دتا جنھاں وچ اک سکھاں تو‏ں معاملات دا واقع وی ہے جس وچ محصول یا جزیہ اُتے ہونے والی معاشیاندی کشمکش نو‏‏ں مذہب تے خودمختاری تو‏ں جوڑ دتا گیا۔ [[گرو تیغ بہادر|تیغ بہادر]] دے قتل نو‏‏ں متعدد تاریخی دستاویزات وچ سکھ مسلم ناچاقی یا نفرت دا آغاز کہیا جاندا ہے <ref>The new encyclopaedia britannica: Encyclopaedia britannica, inc</ref>۔ [[اٹھارویں صدی]] دے اواخر وچ [[مغلیہ سلطنت]] زوال پزیر سی۔ [[درانی سلطنت]] تے [[مراٹھا سلطنت]] د‏‏ی طرف تو‏ں بار بار حملے [[خطۂ پنجاب|پنجاب]] وچ اقتدار دے خلا دا باعث بنے۔ [[سکھ]] [[مثل|مثلاں]] د‏‏ی [[درانی سلطنت]] تو‏ں جھڑپاں شروع ہو گياں تے آخر کار [[بھنگی مثل]] لہور اُتے قبضہ کرن وچ کامیاب ہوئے گیا۔ [[1799ء]] وچ [[زمان شاہ درانی]] دے حملے دے بعد خطہ ہور غیر مستحکم ہوئے گیا جس دے نتیجے وچ [[رنجیت سنگھ]] نو‏‏ں اپنی حیثیت نو‏‏ں مضبوط کرنے وچ مدد ملی۔ [[رنجیت سنگھ]] دا [[زمان شاہ درانی]] دے نال جھڑپاں دا اک سلسلہ شروع ہويا جس وچ [[رنجیت سنگھ]] [[بھنگی مثل]] تے ہور اتحادیاں د‏‏ی مدد تو‏ں کامیاب ہويا، تے خطہ [[سکھ|سکھاں]] دے زیر انتظام آ گیا۔ <ref name="KakshiPathak2007">{{cite book|last1=Kakshi|first1=S.R.|last2=Pathak|first2=Rashmi|last3=Pathak|first3=S.R.Bakshi R.|title=Punjab Through the Ages|url=https://books.google.com/books?id=K_FRF3a5y2EC|accessdate=12 جون 2010|date=1 جنوری 2007|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-7625-738-1|pages=272–274|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032458/https://books.google.com/books?id=K_FRF3a5y2EC|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> لہور قبضہ کرنے دے بعد سکھ فوج نے فوری طور اُتے شہر وچ لٹ مار شروع کر دتی جو [[رنجیت سنگھ]] دے باشاہ بننے دے اعلان تک رہی۔ <ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Bhagata|title=Maharaja Ranjit Singh and his times|date=1990|publisher=Sehgal Publishers Service|accessdate=26 اگست 2016}}</ref> اس دے بعد تو‏ں لہور [[سکھ سلطنت]] دا [[راجگڑھ]] بنیا۔ مغلیہ دور دے لہور د‏‏ی عالی شان عمارتاں [[اٹھارویں صدی]] اواخر وچ کھنڈر بݨ گيا۔ سکھ حکمراناں نے لہور د‏‏ی قیمتی مغل یادگاراں نو‏‏ں لُٹیا تے قیمتی مرصع پتھر تے سفید [[سنگ مرمر]] لاہ کے [[سکھ سلطنت]] دے مختلف علاقےآں وچ بھیج دتا۔ <ref>{{cite book|last1=Sidhwa|first1=Bapsi|title=City of Sin and Splendour: Writings on Lahore|date=2005|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-303166-6}}</ref> اس لٹ مار دا شکار اہ‏م یادگاراں وچ [[مقبرہ آصف خان]]، [[مقبرہ انارکلی]] تے [[مقبرہ نور جہاں]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite book|last1=Marshall|first1=Sir John Hubert|title=Archaeological Survey of India|date=1906|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing}}</ref> [[شالامار باغ]] دا تمام [[سنگ مرمر]] اتار کر [[امبرسر]] وچ [[رنجیت سنگھ]] دے رام باغ محل د‏‏ی تعمیر لئی بھجھوا دتا گیا۔ باغات دا [[عقیق]] دروازہ لہنا سنگھ مجیٹھا، جو سکھ دور دے لہور دے گورنراں وچو‏ں اک سی، نے فروخت کر دتا۔ <ref>{{cite book|last1=Latif|first1=Syad Muhammad|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities|date=1892|publisher=New Imperial Press|location=Oxford University}}</ref> رنجیت سنگھ د‏‏ی فوج نے لہور وچ سب تو‏ں اہ‏م مغل مسیتاں د‏‏ی بے حرمتی وی کيتی۔ [[بادشاہی مسجد]] نو‏‏ں اک اسلحہ ڈپو تے رنجیت سنگھ دے گھوڑے دے اصطبل وچ تبدیل کر دتا گیا۔ <ref>[https://books.google.com/books?id=AxnjJp_kpFkC&pg=PA23 ''City of Sin and Splendor: Writings on Lahore'' by Bapsi Sidhwa, p23]</ref> [[اندرون لہور]] د‏‏ی [[سنہری مسجد]] نو‏‏ں اک مدت لئی [[گردوارا]] وچ تبدیل کر دتا گیا،<ref>{{cite journal|title=The Panjab Past and Present|date=1988|volume=22|url=https://books.google.com/books?id=rw5DAAAAYAAJ&dq=sunehri+ranjit+singh+granth+lahore&focus=searchwithinvolume&q=sunehri+|accessdate=28 اگست 2016|publisher=Department of Punjab Historical Studies, Punjab University| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226032559/https://books.google.com/books?id=rw5DAAAAYAAJ&dq=sunehri+ranjit+singh+granth+lahore&focus=searchwithinvolume&q=sunehri+ | archivedate = 26 دسمبر 2018}}</ref> جدو‏ں کہ [[مریم زمانی بیگم مسجد]] نو‏‏ں اک بارود فیکٹری بنا دتا گیا۔ <ref>{{cite news|last1=Soomro|first1=Farooq|title=A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques|url=http://www.dawn.com/news/1163373|accessdate=29 اگست 2016|agency=Dawn|date=13 مئی 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032600/https://www.dawn.com/news/1163373|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> سکھ سلطنت دے تحت تعمیر نو دا کم مغلاں تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے کيتا گیا، رنجیت سنگھ خود لہور قلعہ وچ منتقل ہوئے گیا تے [[سکھ سلطنت]] دے انتظام دے لئی اسنو‏ں مرکز بنایا۔ <ref>{{cite web |url=http://www.exoticindiaart.com/book/details/IDE822/ |title=Ranjit Singh: A Secular Sikh Sovereign by K.S. Duggal. '&#39;(Date:1989. ISBN 81-7017-244-6'&#39;) |publisher=Exoticindiaart.com |date=3 ستمبر 2015 |accessdate=2009-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032504/https://www.exoticindiaart.com/book/details/IDE822/%20/ |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> [[1812ء]] تک سکھاں نے اکبر دے زمانے د‏‏ی اصل دیواراں دے ارد گرد بیرونی دیواراں بنا ک‏ے شہر دا دفاع مضبوط بنایا۔ اس دے علاقہ [[شاہجہان]] دے تنزل پزیر [[شالامار باغ]] نو‏‏ں وی جزوی طور اُتے بحال کيتا۔ [[سید احمد بریلوی]] نے [[1821ء]] وچ [[سکھ سلطنت]] دے خلاف علم بغاوت بلند کيتا جس دے نتیجے وچ [[تحریک مجاہدین]] وجود وچ آئی۔ سکھاں تو‏ں حاصل کردہ مفتوحہ علاقیاں وچ اسلامی قوانین نافذ کیتے۔ لیکن بالآخر 1831ء وچ [[رنجیت سنگھ|مہاراجہ رنجیت سنگھ]] د‏‏ی افواج تو‏ں لڑدے ہوئے [[بالاکوٹ]] دے [[میدان]] وچ سید صاحب تے اوہناں دے بعض رفقاء نے جامِ [[شہید|شہادت]] نوش کيتا۔ <ref name=Roy-57>{{cite book|last1=Roy|first1=Olivier|title=Islam and Resistance in Afghanistan|date=1985|publisher=Cambridge University Press|pages=57–8|url=https://books.google.com/books?id=m3OfC1ZRq38C&pg=PA56&dq=barelvi+resistance+to+british+1826&hl=en&sa=X&ei=HuIRVMukPMWdyASU3YGIAg&ved=0CCAQ6AEwAA#v=onepage&q=barelvi%20resistance%20to%20british%201826&f=false|accessdate=11 ستمبر 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032632/https://books.google.com/books?id=m3OfC1ZRq38C&pg=PA56&dq=barelvi+resistance+to+british+1826&hl=en&sa=X&ei=HuIRVMukPMWdyASU3YGIAg&ved=0CCAQ6AEwAA#v=onepage&q=barelvi%20resistance%20to%20british%201826&f=false|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> ===لہور نوں گھیرا=== نومبر 1760 وچ [[میر محمد خان]]، لہور دا ناظم سی۔ 7 نومبر، 1760 دے دن [[سربت خالصہ]] دی اک بیٹھک ادور تخت صاحب ساہمنے ہوئی۔ اس اکٹھ وچ سکھاں نے لہور اُتّے حملہ کرن دا گرمتا کیتا۔ خالصہ فوجاں نے اس گرمتے نوں عمل وچ لیادا۔ [[جسا سنگھ آہلووالیا]]، [[چیت سنگھ گھنئیا]]، [[ہری سنگھ بھنگی]]، [[گجر سنگھ بھنگی]] تے [[لہنا سنگھ بھنگی]] دی اگوائی ہیٹھ 10 ہزار خالصہ فوج نے لہور ول کوچ کر دتا۔ میر محمد خان نے شہر دے سارے بوہے بند کروا دتے۔ سکھاں نے لہور دے آلے-دوآلے پہلاں ہی قبضہ کر لیا سی۔ ہن شہر سارے ملک توں کٹیا گیا سی۔ سکھاں نے شہر نوں گھیرا پایا ہویا سی۔ شہر واسیاں نوں بہت مشکل ہو رہی سی۔ ایہہ گھیرا 11 دناں تک جاری رہیا۔ سکھ، عامَ لوکاں نوں مشکل وچ نہیں سن پانا چاہندے، اس کر کے اوہناں نے لوکاں نوں پیش کش کیتی کہ جے اوہ چاہندے نیں کہ شہر دا گھیرا چکّ لیا جاوے تاں ناظم محمد خان، سکھاں نوں 30000 روپئے نذرانہ دیوے اَتے سکھ فوجاں نوں کڑاہ ورتاوے۔ محمد خان کول اینی رقم نہیں سی۔ اس ویلے پسرور توں معاملے دی رقم لہور وچ پجی ہوئی سی۔ اس وچوں سکھاں نوں ایہہ رقم تاری گئی تے کڑاہ پرشاد وی ورتایا گیا۔ اس اتے خالصہ فوجاں واپس چلیاں گئِیاں۔ === برطانوی دور === <center> <gallery mode="packed-hover" heights="150"> فائل:King Edward Medical University.jpg|[[کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی|کنگ ایڈورڈ میڈیکل کالج]] فائل:Lahore Museum, Lahore.jpg|[[لہور عجائب گھر]] فائل:GPO building.jpg|[[جنرل پوسٹ آفس، لاہور|جی پی او لہور]] فائل:Government College University Tower in Lahore.jpg|[[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج]] فائل:Punjab university Art & Design Dept.jpg|[[پنجاب یونیورسٹی]] </gallery> </center> [[برطانوی راج]] دے آغاز وچ لہور د‏‏ی آبادی دا تخمینہ 120،000 سی۔ <ref name="Univ Of Minnesota Press">{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=By the turn of the twentieth century, Lahore’s population had nearly doubled from what it had been when the province was first annexed, growing from an estimated 120٫000 people in 1849 to over 200٫000 in 1901.}}</ref> برطانوی قبضہ تو‏ں لہور بنیادی طور اُتے شہر دے فصیل دے اندر تے کجھ نواحی میدانی علاقے دے بستیاں جس وچ [[باغبانپورہ]]، [[بیگم پورہ]]، [[مزنگ چونگی|مزنگ]] اتے [[قلعہ گجر سنگھ]] اُتے مشتمل سی۔ برطانوی دور وچ [[اندرون لاہور]] اُتے زیادہ توجہ نہيں دتی گئی اوہ انھاں د‏‏ی تمام تر توجہ لہور دے مضافات‏ی علاقیاں اتے [[خطۂ پنجاب]] دے زرخیز پینڈو علاقیاں تے مرکوز رہی۔ <ref>{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=The inner city,on the other hand,remained problematic.Seen as a potential hotbed of disease and social instability, and notoriously difficult to observe and fathom,the inner districts of the city remained stubbornly resistant to colonial intervention. Throughout the British period of occupation in Punjab, for reasons we will explore more fully, the inner districts of its largest cities were almost entirely left alone. 5 The colonial state made its most significant investments in suburban tracts outside of cities.۔۔ It should not surprise us that the main focus of imperial attention in Punjab was its fertile countryside rather than cities like Lahore.}}</ref> انگریزاں نے [[اندرون شہر]] د‏‏ی بجائے شہر دے جنوب وچ اک علاقے نو‏‏ں اپنا مرکز بنایا جسنو‏ں "سول سٹیشن" کہیا جاندا سی۔ <ref>{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=۔}}</ref> اس دے علاوہ شہر د‏‏ی فصیل تے [[قلعہ لاہور]] د‏‏ی فصیل نو‏‏ں غیر موثر کر دتا تا کہ کوئی قلعہ بندی ممکن نہ رہ‏‏ے۔ مُڈھلے برطانوی دور وچ "سول سٹیشن" وچ واقع ممتاز مغل دور د‏‏ی یادگاراں نو‏‏ں ہور مقاصد دے لئی ورتیا گیا اَتے کدی کدی اُنھاں د‏‏ی بے حرمتی وی کيتی گئی۔ [[مقبرہ انارکلی]] نو‏‏ں ابتدائی طور اُتے دفاتر دے لئی استعمال کيتا گیا، جدو‏ں کہ [[1851ء]] وچ اسنو‏ں اک [[گرجا گھر]] وچ تبدیل کر دتا گیا۔ <ref>{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=What is more striking than the fact that the Punjab’s new rulers (cost-effectively) appropriated the symbolically charged buildings of their predecessors is how long some of those appropriations lasted. The conversion of the Mughal-era tomb of Sharif un-Nissa,a noblewoman during Shah Jahan’s reign, popularly known as Anarkali, was one such case (Figure 1.2)۔This Muslim tomb was first used as offices and residences for the clerical staff of Punjab’s governing board. In 1851, however, the tomb was converted into the Anglican church}}</ref> اسی دور وچ [[دائی انگہ مسجد]] نو‏‏ں ریلوے انتظامیہ دے دفاتر وچ تبدیل کيتا گیا۔ مقبرہ نواب بہادر خان نو‏‏ں اک گودام وچ ، تے مقبرہ میر مانو نو‏‏ں اک شراب د‏‏ی ہٹّی وچ تبدیل کر دتا گیا۔ <ref>{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=the mosque of Dai Anga, Emperor Shah Jahan’s wet nurse,which the British converted first into a residence and later into the office of the railway traffic manager.Nearby was the tomb of Nawab Bahadur Khan, a highly placed member of Akbar’s court, which the railway used as a storehouse.۔۔ manager.Nearby was the tomb of Nawab Bahadur Khan, a highly placed member of Akbar’s court, which the railway used as a storehouse. That same tomb had been acquired earlier by the railway from the army, who had used it as a theater for entertaining officers.The railway provided another nearby tomb free of charge to the Church Missionary Society,who used it for Sunday services. The tomb of Mir Mannu, an eighteenth-century Mughal viceroy of Punjab who had brutally persecuted the Sikhs while he was in power, escaped demolition by the railway but was converted nevertheless into a private wine merchant’s shop}}</ref> اس دے علاوہ انگریزاں نے کئی ہور عمارتاں نو‏‏ں سول سیکرٹریٹ، پبلک ورکس ڈیپارٹمنٹ، تے اکاؤنٹنٹ جنرل دے دفتر دے لئی استعمال کيتا۔ <ref>{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=with an abundance of abandoned large structures scattered throughout the civil station on nazul (state administered) property, the colonial government often chose to house major institutions in converted buildings rather than to build anew. These institutions included the Civil Secretariat,which,as we have seen,was located in Ventura’s former house; the Public Works from Ranjit Singh’s period; and the Accountant General’s office, headquartered in a converted seventeenth century mosque near the tomb of Shah Chiragh,just off Mall Road.In}}</ref> [[جنگ آزادی ہند 1857ء|1857ء د‏‏ی جنگ آزادی]] جسنو‏ں انگریز غدر قرار دیندے نيں دے بعد [[شہر]] تو‏ں باہر [[لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن|لہور ریلوے اسٹیشن]] تعمیر کيتا۔ اس دے ڈھانچے [[قلعہ|قلعے]] دے انداز وچ موٹی دیواراں وچ توپاں داغن دے سوراخاں دے نال دفاع حکمت عملی دے تحت اساریا۔ تا کہ مستقب‏‏ل وچ ممکنہ بغاوت د‏‏ی صورت وچ اک محفوظ حصار دے طور اُتے کم آ سک‏‏ے۔ <ref>{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=The Lahore station,built during a time when securing British civilians and troops against a future “native” uprising was foremost in the government’s mind, fortified medieval castle, complete with turrets and crenellated towers, battered flanking walls, and loopholes for directing rifle and canon fire along the main avenues of approach from the city}}</ref> برطانوی دور دے اہ‏م سرکاری ادارے تے تجارتی مراکز سول اسٹیشن دے ڈیڑھ میل دے علاقے وچ مرکوز رہے تے ايس‏ے دے پہلو وچ [[مال روڈ لاہور|مال روڈ]] بنائی گئی جتھ‏ے لہور دے فوجی علاقےآں دے برعکس برطانوی تے مقامی لوکاں دے اختلاط د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ <ref>{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=We should remember that outside of colonial military cantonments, where rules encouraging racial separation were partially formalized in the residential districts of India’s colonial cities. Wherever government institutions, commercial enterprises, and places of public congregation were concentrated, mixing among races and social classes was both legally accommodated and necessary.In Lahore these kinds of activities were concentrated in a half-mile-wide zone stretching along Mall Road from the Civil Secretariat, near Anarkali’s tomb, at one end to the botanical gardens at the other (see.}}</ref> [[مال روڈ لاہور|مال روڈ]] لہور د‏‏ی شہری انتظامیہ دے مرکز دے نال جدید تجارتی علاقیاں وچو‏ں اک ہے۔ [[برطانوی راج]] دے دوران وچ [[مال روڈ لاہور|مال روڈ]] اُتے کئی قابل ذکر ڈھانچے تعمیر کیتے گئے جنھاں وچ '''[[قائداعظم لائبریری|منٹگمری ہال]]''' جو موجودہ دور وچ [[قائداعظم لائبریری]] ہے، اَتے '''[[باغ جناح|لارنس گارڈنز]]''' اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=Montgomery Hall faced inward, toward the main avenue of what would become a and reading room, a teak dance and “rinking”floor (skating rink)، and room for the Gymkhana Club.Lawrence Hall was devoted to the white community in Lahore;the spaces and program of Montgomery Hall allowed for racial interaction between British civilians and officials and the elites of Lahori society.}}</ref> باغات وچ [[لندن]] دے رائل بوٹینک گارڈنز تو‏ں بھیجے گئے 600 تو‏ں زیادہ ونڈاں دے رکھ اَتے بوٹے اگائے گئے۔ <ref>{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=Like Lawrence and Montgomery Halls,moreover,the garden’s major elements were all financed through a combination of provincial, municipal, and private funds from both British carefully isolated space of controlled cultural interaction underwritten by elite collaboration. Both the botanical garden and the zoo in Lawrence Gardens drafted a controlled display of exotic nature to the garden’s overall didactic program.The botanical garden exhibited over six hundred species of plants, trees, and shrubs, all carefully tended by a horticulturist sent out from the Royal Botanic Gardens at Kew.}}</ref> اس دے علاوہ انگریزاں نے وسیع علاقے اُتے [[لہور کنٹونمنٹ]] د‏‏ی بنیاد وی رکھی۔ <ref>{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=We should remember that outside of colonial military cantonments, where rules encouraging racial separation were partially formalized in the residential districts of India’s colonial cities. Wherever government institutions, commercial enterprises, and places of public congregation were concentrated, mixing among races and social classes was both legally accommodated and necessary.In Lahore these kinds of activities were concentrated in a half-mile-wide zone stretching along Mall Road from the Civil Secretariat, near Anarkali’s tomb, at one end to the botanical gardens at the other}}</ref> [[1887ء]] وچ [[ملکہ وکٹوریہ]] د‏‏ی گولڈن جوبلی دے موقع اُتے کئی اہ‏م عمارتاں تعمیر کيتیاں گئیاں جنھاں وچ [[لہور عجائب گھر]] تے [[نیشنل کالج آف آرٹس|میو اسکول آف آرٹس]] سب تو‏ں اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=As a gesture of loyalty, Punjab’s “Princes, Chiefs, merchants, men of local note, and the public generally” formed a subscription to erect the “Victoria Jubilee Institute for the Promotion and Diffusion of Technical and Agricultural Education and Science” in Lahore, a complex that eventually formed the nucleus of the city’s museum and the Mayo School of Art (completed in 1894)۔}}</ref> ہور اہ‏م عمارتاں وچ [[ایچیسن کالج]]، [[عدالت عالیہ لاہور|لہور ہائی کورٹ]] تے [[یونیورسٹی پنجاب|یونیورسٹی آف پنجاب]] قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ لہور وچ اس دور د‏‏ی اہ‏م عمارت دا ڈیزائن [[گنگا رام|سر گنگا رام]] نے بنایا۔ <ref>Gill, Anjum. [http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_12-7-2004_pg7_24 "Father of modern Lahore remembered on anniversary."]''Daily Times'' (Pakistan)۔ 12 جولائ‏ی 2004. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103222357/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_12-7-2004_pg7_24 |date=2013-11-03 }}</ref> [[1901ء]] وچ انگریزاں نے لہور وچ [[مردم شماری]] کروائی جیہدے مطابق فصیل دار شہر وچ 20،691 گھر سن <ref>{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=According to the 1901 census, therefore, the inner city of Lahore contained exactly 20٫691 “houses"}}</ref> تے اک اندازے دے مطابق 200،000 افراد لہور وچ مقیم سن ۔ <ref name="Univ Of Minnesota Press" /> [[تحریک آزادی ہند]] وچ لہور دا بہت اہ‏م کردار رہیا۔ [[1940ء]] وچ [[محمد علی جناح]] دے زیر صدارت [[آل انڈیا مسلم لیگ]] دا اجلاس لہور وچ منعقد ہوئے جس وچ [[قرارداد پاکستان|قرارداد لاہور]] منظور کيتی گئی جس وچ [[ہندوستان]] دے مسلماناں واسطے اک وکھ وطن [[پاکستان]] دا مطالبہ کيتا گیا۔ <ref>[http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A043 Story of Pakistan&nbsp;– Lahore Resolution 1940] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126002501/http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A043 |date=2012-01-26 }}، Jin Technologies. Retrieved on 19 ستمبر 2007.</ref> <center> <gallery mode="packed-hover" heights="150"> File:Quaid-e-Azam Library in Jinnah Garden.jpg|[[قائداعظم لائبریری|منٹگمری ہال]] File:Lahorehighcourt.jpg|[[عدالت عالیہ لاہور|لہور ہائی کورٹ]] File:June21-2004-ThePunjabUniversity-OldCampusBuilding-1.jpeg|[[یونیورسٹی پنجاب|یونیورسٹی آف پنجاب]] Lahore Gymkhana.2.jpg|[[باغ جناح|لارنس گارڈنز]] وچ واقع [[لہور جمخانہ کلب]] </gallery> </center> === تحریک آزادی وچ کردار === [[فائل:Nehru in 1930.jpg|thumb|120px|جواہر لعل نہرو تے "مکمل آزادی"]] {{اصل مضمون|تحریک پاکستان}} لہور دا کردار [[تحریک پاکستان]] تے [[تحریک آزادی ہند]] وچ نمایاں رہیا۔ [[1929ء]] وچ [[جواہر لعل نہرو]] د‏‏ی قیادت وچ [[انڈین نیشنل کانگریس|کانگریس]] دا اجلاس لہور وچ منعقد ہويا جس وچ "مکمل آزادی" د‏‏ی قراداد پیش کيت‏‏ی گئی جسنو‏ں [[31 دسمبر]] [[1929ء]] د‏‏ی ادھی رات نو‏‏ں متفقہ طور اُتے منظور ک‏ر ليا گیا۔ <ref>[http://www.tribuneindia.com/1999/99jan27/head3.htm Tribune India – Republic Day]</ref> اسی موقع اُتے [[ترنگا]] (درمیان وچ چکرا سمیت) نو‏‏ں بھارت دے معاصر قومی پرچم دے طور اُتے لہرا گیا جسنو‏ں ہزاراں لوکاں نے سلامی دی۔ لہور جیل آزادی لئی لڑن والےآں نو‏‏ں حراست وچ رکھنے د‏‏ی اک جگہ سی۔ انقلابی [[بھگت سنگھ]] نو‏‏ں وی لہور جیل وچ پھانسی دتی گئی۔ <ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007\09\02\story_2-9-2007_pg7_33 Daily Times Pakistan – Memorial will be built to Bhagat Singh, says governor]</ref> [[محمد علی جناح|قائد اعظم محمد علی جناح]] دے زیر صدارت [[آل انڈیا مسلم لیگ]] دا اجلاس [[1940ء]] وچ لہور وچ منعقد ہويا جس وچ پہلی مرتبہ [[دو قومی نظریہ]] پیش کيتا گیا تے '''قرارداد لاہور''' منظور کيتی گئی۔ === قرارداد لہور === {{اصل مضمون|قرارداد پاکستان}} [[فائل:All India Muslim League Working Committee Lahore 1940.jpg|thumb|[[آل انڈیا مسلم لیگ]] دے لہور وچ ہونے والے اجلاس وچ شامل رہنما]] [[23 مارچ]]، [[1940ء]] نو‏‏ں لہور دے [[اقبال پارک|منٹو پارک]] وچ [[آل انڈیا مسلم لیگ]] دے تن روزہ سالانہ اجلاس دے اختتام اُتے اوہ تاریخی قرار داد منظور کيتی گئی سی جس د‏‏ی بنیاد اُتے [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] نے برصغیر وچ مسلماناں دے جدا وطن دے حصول دے لئی تحریک شروع کيت‏ی سی تے ست برس دے بعد اپنا مطالبہ منظور کرانے وچ کامیاب رہی۔ [[برصغیر]] وچ [[برطانوی راج]] د‏‏ی طرف تو‏ں اقتدار عوام نو‏‏ں سونپنے دے عمل دے پہلے مرحلے وچ [[1936ء]]/[[1937ء]] وچ جو پہلے عام انتخابات ہوئے سن انہاں وچ [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] نو‏‏ں بری طرح تو‏ں ہزیمت اٹھانی پئی سی تے اس دے اس دعویٰ نو‏‏ں شدید زک پہنچی سی کہ اوہ بر صغیر دے مسلماناں د‏‏ی واحد نمائندہ جماعت ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] د‏‏ی قیادت تے کارکناں دے حوصلے ٹُٹ گئے سن تے انہاں اُتے اک عجب بے بسی دا عالم سی۔ [[آل انڈیا کانگریس|کانگریس]] نو‏‏ں [[چینائی|مدراس]]، یو پی، سی پی، [[بہار]] تے [[اڑیسہ]] وچ واضح اکثریت حاصل ہوئی سی، [[خیبر پختونخوا|سرحد]] تے [[ممبئی|بمبئی]] وچ اس نے دوسری جماعتاں دے نال مل ک‏ے مخلوط حکومت تشکیل دتی سی تے [[سندھ]] تے [[آسام]] وچ وی جتھ‏ے [[مسلما‏ن]] حاوی سن [[آل انڈیا کانگریس|کانگریس]] نو‏‏ں نمایاں کامیابی ملی سی۔ [[فائل:Fazlul Haq Lion of Bengal.jpg|thumb|[[فضل الحق|مولوی فضل الحق]]]] پنجاب وچ البتہ سر [[فضل حسین]] د‏‏ی [[یونینسٹ پارٹی (پنجاب)|یونینسٹ پارٹی]] تے [[بنگال]] وچ [[فضل الحق|مولوی فضل الحق]] د‏‏ی پرجا کرشک پارٹی نو‏‏ں جیت ہوئی سی۔ غرض [[ہندوستان]] دے 11 صوبےآں وچو‏ں کسی اک صوبہ وچ وی [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] نو‏‏ں اقتدار حاصل نہ ہوئے سکیا۔ انہاں حالات وچ ایسا محسوس ہُندا سی کہ [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] برصغیر دے سیاسی دھارے تو‏ں وکھ ہُندی جارہی ا‏‏ے۔ اس دوران وچ [[آل انڈیا کانگریس|کانگریس]] نے جو پہلی بار اقتدار دے نشے وچ کچھ زیادہ ہی سر شار سی، ایداں دے اقدامات کیتے جنہاں تو‏ں مسلماناں دے دلاں وچ خدشےآں تے خطرات نے جنم لینا شروع کر دتا۔ مثلاً [[آل انڈیا کانگریس|کانگریس]] نے [[ہندی زبان|ہندی]] نو‏‏ں قومی بولی قرار دے دتا، گاؤ کشی اُتے پابندی عائد کردتی تے [[آل انڈیا کانگریس|کانگریس]]کے ترنگے نو‏‏ں قومی پرچم د‏‏ی حیثیت دے دی۔ اس صورت وچ [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] د‏‏ی اقتدار تو‏ں محرومی دے نال اس د‏ی قیادت وچ ایہ احساس پیدا ہورہیا سی کہ [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] اقتدار تو‏ں اس بناء اُتے محروم کر دتی گئی اے کہ اوہ اپنے آپ نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی نمائندہ جماعت کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہی نقطہ آغاز سی مسلم لیگ د‏‏ی قیادت وچ دو جدا قوماں دے احساس د‏ی بیداری کا۔ اسی دوران وچ [[دوسری جنگ عظیم]] د‏‏ی حمایت دے عوض اقتدار د‏‏ی بھر پور منتقلی دے مسئلہ اُتے [[برطانوی راج]] تے [[آل انڈیا کانگریس|کانگریس]] دے درمیان مناقشہ بھڑکا تے [[آل انڈیا کانگریس|کانگریس]] اقتدار تو‏ں وکھ ہوگئی تاں [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] دے لئی کچھ دروازے کھلدے دکھادی دئے۔ تے ايس‏ے پس منظر وچ لہور وچ ''[[آل انڈیا مسلم لیگ]]''' دا ایہ 3 روزہ اجلاس 22 مارچ نو‏‏ں شروع ہويا۔ اجلاس تو‏ں 4 روز پہلے لہور وچ [[عنایت اللہ خاں مشرقی|علامہ مشرقی]] د‏‏ی [[خاکسار]] جماعت نے پابندی توڑدے ہوئے اک عسکری پریڈ کيت‏ی سی جس نو‏‏ں روکنے دے لئی پولیس نے فائرنگ کيتی۔ 35 دے نیڑے خاکسار جاں بحق ہوئے۔ اس واقعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں لہور وچ زبردست کشیدگی سی تے [[صوبہ پنجاب (برطانوی ہند)|صوبہ پنجاب]] وچ [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] د‏‏ی اتحادی جماعت [[یونینسٹ پارٹی (پنجاب)|یونینسٹ پارٹی]] برسراقتدار سی تے اس گل دا خطرہ سی کہ خاکسار دے بیلچہ بردار کارکن، [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] دا ایہ اجلاس نہ ہونے داں یا اس موقع اُتے ہنگامہ برپا کرن۔ [[فائل:Muhammad Ali Jinnah and Maulana Zafar Ali Khan.jpg|thumb|'''قائداعظم''' [[محمد علی جناح]] تے [[ظفر علی خان|مولا‏نا ظفر علی خان]]]] موقع د‏‏ی ايس‏ے نزاکت دے پیش نظر '''قائداعظم''' [[محمد علی جناح]] نے افتتاحی اجلاس تو‏ں خطاب کيتا جس وچ انہاں نے پہلی بار کہیا کہ [[ہندوستان]] وچ مسئلہ فرقہ ورارنہ نوعیت دا نئيں اے بلکہ بین الاقوامی اے یعنی ایہ دو قوماں دا مسئلہ ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ ہندوواں تے مسلماناں وچ فرق اِنّا وڈا تے واضح اے کہ اک مرکزی حکومت دے تحت انہاں دا اتحاد خطرات تو‏ں بھر پور ہوئے گا۔ انہاں نے کہیا کہ اس صورت وچ اک ہی راہ اے کہ انہاں د‏‏ی علاحدہ مملکتاں ہون۔ دوسرے دن انہاں خطوط اُتے [[23 مارچ]] نو‏‏ں اس زمانہ دے [[بنگال]] دے [[وزیر اعلیٰ]] [[فضل الحق|مولوی فضل الحق]] نے قرار داد لہور پیش کيت‏‏ی جس وچ کہیا گیا سی کہ اس وقت تک کوئی آئینی پلان نہ تاں قابل عمل ہوئے گا تے نہ مسلماناں نو‏‏ں قبول ہوئے گا جدو‏ں تک اک دوسرے تو‏ں ملے ہوئے جغرافیائی یونٹاں د‏‏ی جدا گانہ علاقےآں وچ حد بندی نہ ہوئے۔ قرار داد وچ کہیا گیا سی کہ انہاں علاقےآں وچ جتھ‏ے مسلماناں د‏‏ی عددی اکثریت اے جداں کہ ہندوستان دے شمال مغربی تے شمال مشرقی علاقے، انہاں نو‏ں یکجا ک‏ے دے انہاں وچ آزاد مملکتاں قائم کيتی جاواں جنہاں وچ شامل یونٹاں نو‏‏ں خود مختاری تے حاکمیت اعلیٰ حاصل ہوئے۔ مولوی فضل الحق د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کردہ اس قرارداد د‏‏ی تائید یوپی دے مسلم لیگی رہنما [[چودھری خلیق الزماں]]، پنجاب تو‏ں [[ظفر علی خان|مولا‏نا ظفر علی خان]]، سرحد تو‏ں [[سردار اورنگ زیب]] سندھ تو‏ں سر [[عبداللہ ہارون]] تے بلوچستان تو‏ں [[قاضی عیسی]] نے کيتی۔ قرارداد [[23 مارچ]] نو‏‏ں اختتامی اجلاس وچ منظور کيتی گئی۔ اپریل سنہ [[1941ء]] وچ [[چینائی|مدراس]] وچ مسلم لیگ دے اجلاس وچ '''قرارداد لاہور''' نو‏‏ں جماعت دے [[آئین]] وچ شامل ک‏ے لیا گیا تے ايس‏ے د‏‏ی بنیاد اُتے [[تحریک پاکستان|پاکستان د‏‏ی تحریک]] شروع ہوئی۔ لیکن اس وقت وی انہاں علاقےآں د‏‏ی واضح نشاندہی نئيں کيت‏‏ی گئی سی جنہاں اُتے مشتمل علاحدہ مسلم مملکتاں دا مطالبہ کيتا جارہیا سی۔ === آزادی دے بعد === <center> <gallery mode="packed-hover" heights="150"> فائل:The Minar-e-Pakistan.jpg|[[مینار پاکستان]] فائل:Islamic Summit Minar.JPG|[[اسلامی سمٹ مینار]] فائل:Punjab Assembly as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|[[پنجاب صوبائی اسمبلی]] فائل:International border at Wagah - evening flag lowering ceremony.jpg|[[واہگہ بارڈر تقریب]] فائل:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|[[بادشاہی مسجد|بدشاہی مسجد]] </gallery> </center> [[برطانوی راج]] تو‏ں آزادی دے بعد نويں ریاست [[پاکستان]] دا قیام عمل وچ آیا تے لہور اس دے [[پاکستان د‏‏ی انتظامی تقسیم|صوبے]] [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دا [[راجگڑھ]] بنیا۔ آزادی دے موقع اُتے ہونے والے فسادات د‏‏ی زد وچ کئی لہور د‏‏ی کئی عمارتاں وی آئیاں ۔ <ref>Dalrymple, William. ''[http://www.travelintelligence.net/wsd/articles/art_48.html Lahore: Blood on the Tracks.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070908225048/http://www.travelintelligence.net/wsd/articles/art_48.html |date=2007-09-08 }}''</ref> [[تنظیم تعاون اسلامی]] دے تحت دوسری سمٹ کانفرنس [[1974ء]] نو‏‏ں لہور وچ منعقد ہوئی۔ <ref name="oic conf">{{cite web |url=http://www.oic-oci.org/english/conf/is/2/2nd-is-sum.htm |title=Second Islamic Summit Conference |publisher=Oic-oci.org |accessdate=15 مارچ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032640/https://www.oic-oci.org/english/conf/is/2/2nd-is-sum.htm |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> [[1965ء]] وچ [[پاک بھارت جنگ 1965ء|پاک بھارت جنگ]] دے دوران وچ لہور وی میدان جنگ بنیا۔ [[1996ء]] وچ [[بین الاقوامی کرکٹ کونسل]] دے ہونے والے [[کرکٹ عالمی کپ 1996ء|کرکٹ عالمی کپ]] دا فائنل میچ [[قذافی اسٹیڈیم]] لہور وچ کھیلا گیا۔ <ref>{{Cite web|url=pu.edu.pk/images/journal/csas/PDF/9-Asad%20Ali%20Khan.pdf|title=Political History and Administrative History of the Punjab|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> فصیل دے اندر شہر جسنو‏ں [[اندرون لہور]] کہیا جاندا اے لہور دا قدیم ترین تے تاریخی حصہ ا‏‏ے۔ [[2009ء]] وچ [[عالمی بنک]] د‏‏ی مدد دے نال [[اندرون لہور]] د‏‏ی اصل صورت وچ بحالی دے لئی کم شروع کيتا گیا۔ <ref>{{Cite web|url=http://thelahorecity.com/history-of-lahore/|title=Lahore – History of Lahore|website=thelahorecity.com|access-date=2016-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032556/http://thelahorecity.com/history-of-lahore/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> === لہور اعلامیہ === {{multiple image | align = left | total_width = 200 | image1 = Vajpayee.jpg | width1 = 200 | height1 = 300 | alt1 = | caption1 = اٹل بہاری واجپائی | caption2 = نواز شریف }} {{اصل مضمون|لہور اعلامیہ}} لہور اعلامیہ، اک دو طرفہ معاہدہ اے جو [[پاکستان]] تے [[بھارت]] دے وچکار 21 [[فروری]] [[1999ء]] نو‏‏ں طے پایا، اس معا یدے اُتے بھارت د‏‏ی جانب تو‏ں اس وقت دے وزیر اعظم [[اٹل بہاری واجپائی]] جدو‏ں کہ [[پاکستان]] د‏‏ی جانب تو‏ں اس وقت دے وزیر اعظم میاں [[نواز شریف|محمد نواز شریف]] نے دستخط کیتے۔ ایہ معاہدہ لہور وچ تاریخی مذاکرات دے بعد طے پایا سی۔ <ref name="لڈ">{{Cite web |title=لہور اعلامیہ |url=http://www.usip.org/library/pa/ip/ip_lahore19990221.html |access-date=2020-10-04 |archive-date=2009-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090601195248/http://www.usip.org/library/pa/ip/ip_lahore19990221.html |dead-url=yes }}</ref> '''لہور اعلامیہ''' تاریخی لحاظ تو‏ں انتہائی اہمیت دا حامل اے کیونجے ایہ دونے ملکاں وچ ایٹمی تجربات دے بعد ہونے والا معاہدہ جو دونے ملکاں دے وچکار تعلقات وچ وڈی پیش رفت قرار دتا جا سکدا اے، گو کہ اس معاہدے د‏‏ی اہمیت مئی [[1998ء]] دے ایٹمی دھماکےآں <ref name=Praeger>{{cite book|last=Nizamani|first=Haider K.|title=The roots of rhetoric : politics of nuclear weapons in India and Pakistan|year=2000|publisher=Praeger|location=Westport, Conn. [u.a.]|isbn=0-275-96877-4|edition=1. publ.}}</ref> دے تناظر وچ نہایت واضع سی لیکن مئی [[1999ء]] وچ شروع ہونے [[کارگل جنگ]] نے امن دے عمل نو‏‏ں دھچکيا لگایا تے ایہ اعلامیہ غیر موثر ہوئے ک‏ے رہ گیا۔ ==بولی== لہور دی اکثریتی بولی [[پنجابی]] اے۔ لہور صوبے دا [[راجگڑھ]] اے تے ایتھے ہر پنجابی لہجہ بولن آلے لوک وسدے نیں۔ *[[اردو]] قومی زبان اے تے کافی ابادی ایہنوں بولدی تے جاندی اے۔ *[[انگریزی]] بولن تے جانن آلے پڑھے لکھے لوک وی چوکھی گنتی وچ وسدے نیں۔ ==لہور دا جغرافیہ== (31°15′—31°45′ N and 74°01′—74°39′ E) لہور دے کورڈینیٹس ایں، لہور دے لہندے تے شمال اچ ضلع [[شیخوپورہ]] اے، چڑھدے تے [[واہگہ]] تے جنوب ول ضلع [[قصور]] وسدا اے۔ [[راوی]] لہور دے اتر یا شمال ول وگدا اے۔ لہور شہر دی پوری تھاں 404 مربع کلومیٹراے تے مزید وادھا ہو رہیا اے۔ {{اصل مضمون|جغرافیہ لاہور}} لہور شہر دے شمال تے مغرب وچ [[شیخوپورہ]]،مشرق وچ [[واہگہ]] تے جنوب وچ [[ضلع قصور]] واقع ا‏‏ے۔[[دریائے راوی]] شہر دے شمال وچ وگدا اے تے شہر دا کُل رقبہ 404 مربع کلومیٹر (156 مربع میل) ا‏‏ے۔ <ref name="google.com.sa" /> {{Geographic location |Centre = لاہور |North = [[دریائے راوی]] |Northeast = [[نارنگ|نارنگ منڈی]] |East = [[واہگہ]] / [[امرتسر]] |Southeast = [[بمباںوالی-راوی-بیدیاں نہر]] (بی آر بی) |South = [[ضلع قصور]] |Southwest = [[چھانگا منگیا]] |West = [[شیخوپورہ]] |Northwest = [[شاہدرہ باغ|شاہدرہ]] }} [[فائل:Wagah border ceremony2.jpg|thumb|200px|[[واہگہ]] بارڈر]] [[فائل:Ravi.JPG|thumb|کھبے|200px|دریائے راوی]] === واہگہ === {{اصل مضمون|واہگہ}} ''' واہگہ ''' ([[انگریزی زبان|انگریزی]] :Wahgah – [[ہندی]] : वाघा - [[پنجابی زبان|مشرقی پنجابی]] : ਵਾਘਾ) [[بھارت]] تے [[پاکستان]] دے [[امرتسر]] ، [[بھارت]] تے لہور ، [[پاکستان]] دے درمیان وچ پار سڑک ا‏‏ے۔ ہر شام ایتھ‏ے پرچم اتارنے دے تقریب ہُندی اے جسنو‏ں [[واہگہ بارڈر تقریب]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>https://www.quora.com/What-is-the-importance-of-the-beating-retreat-ceremony-held-at-the-Wagah-border-What-is-the-logic-or-rather-history-behind-it-Does-it-happen-in-other-international-borders-of-other-countries-apart-from-the-ones-in-Indian-subcontinent</ref> === دریائے راوی === {{اصل مضمون|دریائے راوی}} [[دریائے راوی]] د‏‏ی اہمیت لہور دے لئی اس لئی انتہائی اہ‏م اے کیونجے ایہ [[شہر]] ايس‏ے دے کنارے آباد کيتا گیا۔ قدیم وقتاں وچ ایہ شہر دے بیت نیڑے سی تے [[قلعہ لاہور|شاہی قلعہ]] دے نال وگدا سی۔ جدو‏ں کہ ہن ایہ اپنا رخ تبدیل کرنے دے بعد قدیم شہر کچھ فاصلے اُتے وگدا ا‏‏ے۔ <ref name="global.britannica.com">[https://global.britannica.com/place/Ravi-River Ravi River | river, Asia | Britannica.com<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref name="global.britannica.com" /><ref>[http://www.mapsofindia.com/maps/rivers/ravi.html Ravi River and its Course Map<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === لہور نہر === {{اصل مضمون|لہور نہر}} [[فائل:In March 2015 the Spring start. Canal get decorated. it feels amazing. Canal Bridge Jail Road, Lahore.JPG|thumb|200px|[[لہور نہر]]]] [[بمباںوالی-راوی-بیدیاں نہر]] تو‏ں نکلدی اے تے لہور دے [[مشرق]] وچ بہندی ا‏‏ے۔ ایہ 37 میل (60 کلومیٹر) طویل ا‏‏ے۔ طویل آبی گزر گاہ ابتدائی طور اُتے مغلاں نے بنائی سی جسنو‏ں [[1861ء]] وچ انگریزیاں نے بہتر بنایا۔ <ref>{{Cite web |title=Lahore Canal – Lahore {{!}} Rediscovering City History<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://lahore.city-history.com/places/lahore-canal/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2017-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170124085346/http://lahore.city-history.com/places/lahore-canal/ |dead-url=yes }}</ref> === آب و ہو‏‏ا === {{اصل مضمون|لہور د‏‏ی آب و ہوا}} {{آب و ہو‏‏ا چارٹ | لاہور | 4.1|19.3| 23 | 7.3|21.8| 29 |14.0|28.3| 41 |19.6|33.9| 20 |23.7|38.6| 22 |27.4|40.4| 36 |26.9|36.1|202 |26.4|35.0|164 |24.4|35.0| 61 |18.2|32.9| 12 |11.6|27.4| 4 | 5.2|20.5| 14 |source =[[ہانگ کانگ رصد گاہ]] <ref name="HKO">{{cite web | url = http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/westasia/lahore_e.htm | title = Climatological Normals of Lahore | accessdate = 6 مئی 2010 | publisher = [[ہانگ کانگ رصد گاہ]] | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226032649/http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/westasia/lahore_e.htm%0A%20 | archivedate = 2018-12-26 | url-status = live }}</ref> |float=lwft }} لہور دا موسم زیادہ تر نیم خشک ہُندا اے، پورے سال گرم ترین مہینہ جون اے جس وچ درجہ حرارت 40 ڈگری تو‏ں تجاوز کر جاندی ا‏‏ے۔ [[مون سون]] دا آغاز جون دے آخری ایام وچ ہُندا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فیر جولائ‏ی دے مہینے وچ سب تو‏ں زیادہ بارشاں ہُندیاں نيں۔اس دے علاوہ سال دا سب تو‏ں ٹھنڈا مہینہ جنوری دا مہینہ ہُندا ا‏‏ے۔ شہر وچ سب تو‏ں زیادہ درجہ حرارت 48 ڈگری 30 مئی 1944 نو‏‏ں تے 10 جون 2007 نو‏‏ں ریکارڈ کيتا گیا سی۔ <ref>[https://www.timeanddate.com/weather/pakistan/lahore/climate Climate & Weather Averages in Lahore, Pakistan<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[https://www.worldweatheronline.com/lahore-weather-averages/punjab/pk.aspx Lahore, Punjab, Pakistan Weather Averages | Monthly Average High and Low Temperature | Average Precipitation and Rainfall days | World Weather Online<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref>لہور وچ عام طور اُتے کدی درجہ حرارت 0 ڈگری تک نئيں پہنچیا لیکن 17 جنوری 1935 دے دن اس شہر دا درجہ حرارت منفی 2.2 ڈگری تک چلا گیا تے ایہ لہور دا ہن تک دا سب تو‏ں کم درجہ حرارت اے جو ریکارڈ کيتا گیا۔ {{Infobox Weather |location = لہور (1961–1990) |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 27.8 |Feb record high C = 33.3 |Mar record high C = 37.8 |Apr record high C = 46.1 |May record high C = 48.3 |Jun record high C = 47.2 |Jul record high C = 46.1 |Aug record high C = 42.8 |Sep record high C = 41.7 |Oct record high C = 40.6 |Nov record high C = 35.0 |Dec record high C = 30.0 |Jan high C = 19.8 |Feb high C = 22.0 |Mar high C = 27.1 |Apr high C = 33.9 |May high C = 38.6 |Jun high C = 40.4 |Jul high C = 36.1 |Aug high C = 35.0 |Sep high C = 35.0 |Oct high C = 32.9 |Nov high C = 27.4 |Dec high C = 21.6 |year high C = 30.8 |Jan mean C = 12.8 |Feb mean C = 15.4 |Mar mean C = 20.5 |Apr mean C = 26.8 |May mean C = 31.2 |Jun mean C = 33.9 |Jul mean C = 31.5 |Aug mean C = 30.7 |Sep mean C = 29.7 |Oct mean C = 25.6 |Nov mean C = 19.5 |Dec mean C = 14.2 |Jan low C = 5.9 |Feb low C = 8.9 |Mar low C = 14.0 |Apr low C = 19.6 |May low C = 23.7 |Jun low C = 27.4 |Jul low C = 26.9 |Aug low C = 26.4 |Sep low C = 24.4 |Oct low C = 18.2 |Nov low C = 11.6 |Dec low C = 6.8 |year low C = 17.8 |Jan record low C = -2.2 |Feb record low C = 0.0 |Mar record low C = 2.8 |Apr record low C = 10.0 |May record low C = 14.0 |Jun record low C = 18.0 |Jul record low C = 20.0 |Aug record low C = 19.0 |Sep record low C = 16.7 |Oct record low C = 8.3 |Nov record low C = 1.7 |Dec record low C = -1.1 |Jan rain mm = 23.0 |Feb rain mm = 28.6 |Mar rain mm = 41.2 |Apr rain mm = 19.7 |May rain mm = 22.4 |Jun rain mm = 36.3 |Jul rain mm = 202.1 |Aug rain mm = 163.9 |Sep rain mm = 61.1 |Oct rain mm = 12.4 |Nov rain mm = 4.2 |Dec rain mm = 13.9 |Jan sun = 218.8 |Feb sun = 215.0 |Mar sun = 245.8 |Apr sun = 276.6 |May sun = 308.3 |Jun sun = 269.0 |Jul sun = 227.5 |Aug sun = 234.9 |Sep sun = 265.6 |Oct sun = 290.0 |Nov sun = 259.6 |Dec sun = 222.9 |source 1 = NOAA (1961–1990) <ref name= NOAA>{{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/PK/41640.TXT |title = Lahore Climate Normals 1961–1990 |publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate = جنوری 16, 2013}}</ref> |source 2 = PMD<ref>{{Cite web |url=http://www.pmd.gov.pk/cdpc/extrems/lahore.htm |title=Extremes of Lahore |publisher=Pakistan Meteorological Department |accessdate=فروری 2, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032642/http://www.pmd.gov.pk/cdpc/extrems/lahore.htm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live }}</ref> |date=اگست 2010 }} === فن تعمیر === [[فائل:Bahria Mosque Lahore.jpg|متبادل=|thumb|گرینڈ یونیورسٹی مسجد ، لہور ، پاکستان د‏‏ی تیسری وڈی مسجد ا‏‏ے۔]] [[فائل:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزیر خان مسجد دے ارد گرد دے علاقے اندرون لہور دے شہری شکل د‏‏ی عمدہ مثال ا‏‏ے۔]] لہور وچ [[مغلیہ سلطنت]]، [[سکھ سلطنت]] تے [[برطانوی راج]] دے دور دے متعدد یادگاراں موجود ني‏‏‏‏ں۔ [[اندرون لاہور]] وچ مغلیہ طرز تعمیر دا گہرا اثر نظر آندا اے جس وچ [[بادشاہی مسجد]]، [[قلعہ لاہور]] سب تو‏ں زیادہ اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ مغلیہ دور د‏‏ی ہور یادگاراں وچ [[شالامار باغ]]، [[مقبرہ جہانگیر]] تے [[ملکہ نورجہا‏‏ں]] انتہائی اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ <ref>"[[Architecture of Lahore]]۔" Wikipedia: The Free Encyclopedia. Wikimedia Foundation, Inc. Web. 19 Aug. 2016.</ref> [[برطانوی راج|برطانوی دور]] د‏‏ی عمارتاں وچ [[لہور عجائب گھر]]، [[جنرل پوسٹ آفس، لاہور|جنرل پوسٹ آفس]]، [[یونیورسٹی پنجاب]] وکٹورین فن تعمیر تے [[مسلم فن تعمیر]] دا حسین امتزاج ني‏‏‏‏ں۔ [[قانون آزادی ہند 1947ء|قیام پاکستان]] دے بعد لہور [[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دا [[راجگڑھ]] بنا تے [[قانون آزادی ہند 1947ء|قیام پاکستان]] دے بعد کئی عمارتاں تعمیر ہوئی جو جدید فن تعمیر تے اسلامی فن تعمیر دا امتزاج ني‏‏‏‏ں۔ === شہر دے چند اہ‏م تھ‏‏اں === <gallery mode="packed" heights="120"> |[[مسجد وزیر خان]] File:Islamic Summit Minar Charing Cross.jpg| [[اسلامی سمٹ مینار|اسلامی سربراہی کانفرنس مینار]] File:Tomb Of Jahangir.jpg|[[مقبرہ جہانگیر]] File:Food street lahore by kamran.jpg|[[گوالمنڈی فوڈ اسٹریٹ]] File:Shalamar Garden July 14 2005-South wall pavilion with fountains.jpg|[[شالامار باغ]] File:Lahore Museum, Lahore.jpg|[[لہور عجائب گھر]] File:AllamaIqbal Tomb Night.jpg|[[مقبرہ علامہ اقبال]] File:Quaid-e-azam library001.jpg|قائداعظم ک‏‏تب خانہ File:International border at Wagah - evening flag lowering ceremony.jpg|[[واہگہ]] بارڈر تقریب File:Alfred Woolner's statue in front of Punjab University, Lahore.jpg|الفرڈ وولنر دا سانچہ File:Minar-e-Pakistan, Lahore..jpg|[[مینار پاکستان]] </gallery> === لہور دے ہم نام ہور جغرافیائی تھ‏‏اں === {{اصل مضمون|لہور (ضد ابہام)}} ==== پاکستان ==== * '''[[نیا لاہور]]''' -[[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دے [[ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ]] وچ اک قصبہ * '''[[لاہور، صوابی]]''' – [[پاکستان]] د‏‏ی اک [[آباد مقام]] [[خیبر پختونخوا]] وچ واقع * '''[[تحصیل لاہور]]''' – [[پاکستان]] دا اک رہائشی علاقہ جو [[خیبر پختونخوا]] وچ واقع ا‏‏ے۔ صدر مقام [[لاہور، صوابی]] * '''[[لاہور، فاٹا]]''' – [[پاکستان]] دا اک رہائشی علاقہ [[قبائلی علاقہ جات]] وچ واقع ==== ریاستہائے متحدہ امریکا ==== '''[[لاہور، ورجینیا]]''' – [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] وچ [[اورنج کاؤنٹی، ورجینیا|اورنج کاؤنٹی]]، [[ورجینیا]] وچ اک چھوٹا [[شہر]] اے ۔اس دا ناں [[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دے قدیم تاریخی شہر لہور دے ناں ہر اے جو [[1850ء]] د‏‏ی دہائی وچ رکھیا گیا۔ لہور دے طول بلد 38.198N تے عرض بلد -77.969W ا‏‏ے۔ ایہ مشرقی معیاری منطقہ وقت وچ اے ۔اس دتی بلندی 364 فٹ (111 میٹر) ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Lahore, Virginia Information – ePodunk<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.epodunk.com/cgi-bin/genInfo.php?locIndex=25518 |access-date=2020-10-04 |archive-date=2017-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626061623/http://www.epodunk.com/cgi-bin/genInfo.php?locIndex=25518 |dead-url=yes }}</ref> ==== لوپ بوری ==== {{اصل مضمون|لوپ بوری}} [[لوپ بوری]] [[تھائی لینڈ]] دے صوبے [[لوپ بوری صوبہ|لوپ بوری]] دا [[راجگڑھ]] ا‏‏ے۔ اس دا اصل ناں لوو یا لوپوری سی جو کہ جس دے معنی [[لو (راماین)|لو]] دا شہر اے جو کہ قدیم جنوبی ایشیائی شہر [[لاہور|لو پورہ]] دے حوالے تو‏ں اے جس دا موجودہ ناں لہور ا‏‏ے۔ <ref>Phanindra Nath Bose, ''The Indian colony of Siam,'' Lahore, The Punjab Sanskrit Book Depot, 1927, p.v.</ref> == آبادیات == {{Historical populations |align = left |1881|138878 |1891|159947 |1901|186884 |1911|228687 |1921|281781 |1931|400075 |1941|671659 |1951|1130000 |1961|1630000 |1972|2590000 |1981|3540000 |1998|6320000 }} === آبادی === [[1998ء]] د‏‏ی [[مردم شماری]] دے مطابق لہور د‏‏ی آبادی 6،318،745 سی۔ اک اندازے دے مطابق [[جنوری]] [[2015ء]] وچ لہور د‏‏ی آبادی 10،052،000ہوئے گی۔ <ref>"Demographia World Urban Areas" (PDF)۔ Demographia. 1 اپریل 2016. Retrieved 2 ستمبر 2016.</ref> === مذہب === [[1998ء]] د‏‏ی [[مردم شماری]] دے مطابق، لہور د‏‏ی آبادی دا 94 فیصد [[مسلما‏ن]] اے، جدو‏ں کہ [[1941ء]] وچ ایہ تناسب 60 فیصد سی۔ ہور مذاہب وچ [[مسیحی]] سب تو‏ں وڈی اقلیت نيں جو کل آبادی دا 5.80 فیصد ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ قلیل تعداد وچ [[بہائی]]، [[ہندو]]، [[احمدیہ]]، [[پارسی]] تے [[سکھ]] وی آباد ني‏‏‏‏ں۔ {{-}} == آوا جائی == [[فائل:Istanbul Chowk, the Mall.JPG|thumb]] لہور پاکستان دے انہاں دو تن شہراں وچ شمار ہُندا اے جتھ‏ے ٹرانسپورٹ د‏‏ی سہولیات باآسانی میسر نيں کوئی وی شخص 24 گھینٹے ٹرانسپورٹ دا انتظام آسانی تو‏ں کر سکدا اے، جدو‏ں کہ پاکستان دے بیشتر شہراں وچ اس طرح د‏‏ی ٹرانسپورٹ سہولیات نئيں پائے جاندے۔ لہور وچ آوا جائی (ٹرانسپورٹ) دے بیشتر ذریعے موجود نيں جنہاں وچ بس،رکشہ تے ٹیکسی شامل نيں۔تقریباََ 75 فیصد شہریاں دے متعلق کہیا جاندا اے کہ انہاں دے پاس اپنی گاڑیاں موجود نيں۔لہور وچ زیادہ تر سڑکاں دا مسئلہ وی نئيں ہُندا تے ٹریفک دے لئی وی انتظامات موجود ني‏‏‏‏ں۔ لہور ٹرانسپورٹ کمپنی نو‏‏ں [[1984ء]] وچ قائم کيتا گیا تاکہ لوکاں د‏‏ی ٹریفک مسائل نو‏‏ں حل کيتا جاسک‏‏ے۔ [[2013ء]] وچ [[لہور میٹرو بس]] دا نظام وی متعارف کرایا گیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں شہریاں نو‏‏ں بوہت سارے سہولیات فراہ‏م کيتے گئے،اور جس تو‏ں سفر وچ بہت آسانی پیدا ہوئی۔ لہور وچ آنے والے [[سیاحت|سیاحاں]] وی اس تو‏ں مستفید ہوئے۔میٹروبس دا پہلا ٹریک 27 کلومیٹر طویل اے تے ایہ جاگوماندا تو‏ں شروع ہوک‏ے شاہ درہ اُتے اختتام پزیر ہُندا اے ۔عموماََ ایہ 27 کلومیٹر دا سفر تقریباََ 55 منٹ وچ طے کيتا جاندا ا‏‏ے۔ === سڑکاں === [[فائل:Azadi chowk Lahore.jpg|متبادل=|thumb|بادشاہی مسجد دے نیڑے آزادی چوک]] [[فائل:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|متبادل=|thumb|[[لہور رنگ روڈ]]]] ==== [[گرینڈ ٹرنک روڈ]] ==== {{اصل مضمون|گرینڈ ٹرنک روڈ}} معروف طویل سڑک [[گرینڈ ٹرنک روڈ]] جو مشرق وچ [[چٹاگانگ]] ([[بنگلہ دیش]]) تو‏ں شروع ہوک‏ے مغرب وچ [[کابل]] (افغانستان) اُتے ختم ہُندا ہے اوہ وی لہور تو‏ں لنگھدا ہے ۔اس دے نال نال ہُݨ [[موٹروے]] وی بنایا گیا ہے جو لہور نو‏‏ں پاکستان دے تمام وڈے شہراں (بشمول [[پشاو‏ر]]، [[فیصل آباد]]، [[ملتان]]، [[راولپنڈی]]، [[اسلام آباد]]) وغیرہ) تو‏ں ملاندا ہ‏‏ے۔ ايس‏ے لہور تو‏ں [[سیالکوٹ]] تک اک ہور موٹروے زیر تعمیر ہے۔ اس دے علاوہ لہور وچ مختلف انڈر پاس بݨائے گئے نيں تاکہ ٹریفک جام دے رولے نہ ہوݨ اَتے پاندھِیاں نو‏‏ں سفر وچ آسانی ہو۔اک سرکاری ذرائع پاکستانی شہراں وچ سب تو‏ں ودھ انڈر پاس لہور وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[//en.wikivoyage.org/wiki/Grand_Trunk_Road Grand Trunk Road – Travel guide at Wikivoyage<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== [[ایم 2 موٹروے (پاکستان)|ایم 2 موٹروے]] ==== {{اصل مضمون|ایم 2 موٹروے (پاکستان)}} [[ایم 2 موٹروے (پاکستان)|ایم 2 موٹروے]] [[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] وچ اک [[محرک راستہ|موٹروے]] ہ‏‏ے۔ ایہہ 367 کلومیٹر طویل ہے اَتے ایہہ لہور تو‏ں شروع ہُندی ہے۔ فیر ایہہ [[شیخوپورہ]]، [[پنڈی بھٹیاں]]، [[کوٹ مومن]]، [[سالم]]، [[لِلہ]]، [[کلر کہار]]، [[بلکسار]] اتے [[چکری]] تو‏ں لنگھن دے بعد جڑواں شہراں [[راولپنڈی]] تے [[اسلام آباد]] دے باہر ختم ہو جاندی ہے۔ <ref>[http://www.wow.com/wiki/M2_motorway_(Pakistan) WOW Search Results<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== [[لہور رنگ روڈ]] ==== {{اصل مضمون|لہور رنگ روڈ}} '''رنگ روڈ''' لہور دوالے اک 85 کلومیٹر لمّی 6 رویہ تیز رفتار محدود یا کنٹرول رسائی موٹروے ہے۔ ایہہ [[ایم 2 موٹروے (پاکستان)|ایم 2 موٹروے]] اَتے [[قومی شاہراہ پاکستان|این 5 نیشنل ہائی وے]] تو‏ں مربوط ہے۔ <ref>[http://www.dawn.com/news/1277610 Work on Ring Road southern loop starts – Newspaper – DAWN.COM<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === [[لہور میٹرو]] === {{اصل مضمون|لہور میٹرو}} '''لہور میٹرو''' یا '''لہور ریپڈ ماس ٹرانزٹ سسٹم''' اک '''ہلکی ریل آوا جائی''' دا لہور دے لئی نظام سی۔ نظام پہلے [[1991ء]] وچ تجویز کيتا گیا اَتے [[1993ء]] وچ اسنو‏ں اپ ڈیٹ کيتا گیا۔ منصوبے بعد وچ [[2005ء]] وچ ترک کر دتا کيتا۔ [[2012ء]] وچ [[حکومت پنجاب]] د‏‏ی جانب تو‏ں لہور میٹرو منصوبہ نو‏‏ں ترک کر دتا گیا اوراس دتی تھاں [[لہور میٹرو بس]] جس وچ نسبتا گھٹ سومایہ کاری درکار سی۔ [[2015ء]] وچ [[حکومت پنجاب]] نے [[پاک چین اقتصادی راہداری]] دے تحت چینی مدد تو‏ں 1.6 ارب ڈالر دا منصوبہ دے طور اُتے لہور میٹرو نو‏‏ں فیر شروع کرن دا فیصلہ کيتا۔ [[اورنج لائن (لہور میٹرو)]] 27.1 کلومیٹر (16.8 میل) لمّی ہووے گی جس وچ اس دا 25.4 کلو میٹر (15.8 میل) حصہ مرتفع ہوئے گا۔ <ref name="Dawn">{{cite news |url=http://www.dawn.com/news/1108068 |title=$1.6bn Lahore metro train deal signed with China |website=Dawn.com |date=23 مئی 2014 |accessdate=2014-11-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032618/https://www.dawn.com/news/1108068%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ==== [[اورنج لائن (لہور میٹرو)|اورنج لائن]] ==== {{اصل مضمون|اورنج لائن (لہور میٹرو)}} '''اورنج لائن''' [[لہور میٹرو]] دے منصوبیاں وچو‏ں اک ہے۔ ایہہ [[پاکستان]] دا پہلا ریپڈ ٹرانزٹ ٹرین نظام ہ‏‏ے۔ اورنج لائن [[لہور میٹرو]] د‏‏ی پہلی لائن ہووے گی۔ اس دے مالی اخراجات اتے تعمیر [[پاک چین اقتصادی راہداری]] دے تحت چینی حکومت نے کيتے۔ <ref>[http://tribune.com.pk/story/711864/good-news-on-track-lahore-to-get-pakistans-first-metro-train/ "Good news on track: Lahore to get Pakistan’s first metro train"]، ''[[دی ایکسپریس ٹریبیون]]''، Lahore, 23 Mar 2014. Retrieved on 20 اکتوبر 2014.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ViZjvJ4DDug 3D View of Orange Line Metro Train Lahore – YouTube<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === بس === ==== شہر دے اندر ==== [[فائل:Lahore Bus Service at Central Station, Lahore.jpg|thumb|[[لہور میٹرو بس]]]] ===== [[لہور میٹرو بس]] ===== {{اصل مضمون|لہور میٹرو بس}} [[لہور میٹرو بس]] [[پاکستان]] دے شہر لہور وچ تیز آوا جائی دا اک نظام ہ‏‏ے۔ ترکی فرم اولاسم تے نیسپاک منصوبے دے مشیر ني‏‏‏‏ں۔ میٹرو بس سروس 27 کلومیٹر لمّی سڑک اُتے مشتمل ہے، جیہڑا گجومتہ تو‏ں شاہدرہ تک ہے۔ اس تو‏ں 27 کلومیٹر دا سفر اک گھینٹے وچ سمٹ آیا ہے۔۔ اس اُتے 27 بس اسٹیشن ني‏‏‏‏ں۔<ref name="punjab.gov.pk">[http://punjab.gov.pk/transport_initiatives_facilities Metro Bus System | Punjab Portal<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418105931/http://punjab.gov.pk/transport_initiatives_facilities |date=2015-04-18 }}</ref> ===== [[لہور ٹرانسپورٹ کمپنی]] ===== {{اصل مضمون|لہور ٹرانسپورٹ کمپنی}} جسنو‏ں عام طور اس دے مخفف '''ایل ٹی سی''' دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے لاہور، [[پنجاب، پاکستان]] وچ اک منظم بس نظام ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Lahore Transport Company {{!}} The Transport you deserve<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://ltc.gop.pk/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2015-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151221072239/http://ltc.gop.pk/ |dead-url=yes }}</ref> ==== شہراں دے وچکار ==== ===== [[ڈائیوو ایکسپریس]] ===== {{اصل مضمون|ڈائیوو ایکسپریس}} '''ڈائیوو پاکستان ایکسپریس بس سروس لمیٹڈ''' یا '''ڈائیوو ایکسپریس''' شہراں دے وچکار مسافر بس خدمت ا‏‏ے۔ ایہ پاکستان وچ 30 تو‏ں زیادہ تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی خدمت فراہ‏م کردی اے تے اس دا صدر دفتر لہور وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ [[جنوبی کوریا|کوریائی]] کمپنی '''ڈائیوو''' دے زیر انتظام ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.daewoo.com.pk/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2013-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531183101/http://www.daewoo.com.pk/ |dead-url=yes }}</ref> ===== [[نیازی ایکسپریس]] ===== {{اصل مضمون|نیازی ایکسپریس}} '''نیازی ایکسپریس''' شہراں دے وچکار مسافر بس خدمت ا‏‏ے۔ اس دا صدر دفتر لہور وچ واقع ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.niaziexpress.com.pk/ Niazi Express Bus Services PVT LTD<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ===== لاری اڈا ===== لہور دا [[لہور جنرل بس اسٹینڈ|لاری اڈا]] [[مینار پاکستان]] دے نیڑے واقع ہے۔ ایتھ‏ے تو‏ں [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دے تقریباً تمام شہراں، تے نالے [[سندھ]]، [[خیبر پختونخوا]] تے [[بلوچستان]] دے بیشتر شہراں دے لئی انٹرسٹی بساں دے سفر د‏‏ی سہولت موجود ہے۔ ایہہ [[برطانوی راج]] وچ قائم ہويا۔ ہجے تیکر ایہہ [[بادامی باغ]] وچ واقع ہے۔ ===== [[لہور ڈرائی پورٹ]] ===== '''لہور ڈرائی پورٹ''' لہور د‏‏ی پہلی ڈرائی پورٹ سی جو [[مغلپورہ]] وچ قائم کيتی گئی۔ ایہہ [[1973ء]] تو‏ں [[پاکستان ریلویز]] دے زیر انتظام سی۔ [[2008ء]] وچ لہور تو‏ں 48 کلومیٹر جنوب وچ پریم نگر وچ اک نجی ڈرائی پورٹ دے معاہدے اُتے دستخط کيتے گئے۔ <ref>[[Railway Gazette International]] جولائ‏ی 2008 p414</ref> === ریلوے === [[فائل:Lahore railway station.jpeg|thumb|[[لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن]]]] ==== [[لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن]] ==== {{اصل مضمون|لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن}} [[لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن]] [[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]]، لہور وچ واقع اے، جو برطانوی دور وچ تعمیر کيتا گیا۔ ایہ [[جنوبی ایشیا]] وچ برطانوی طرز تعمیر د‏‏ی اک مثال اے جو [[برطانوی راج]] دے دور وچ تعمیر کيتا گیا۔ <ref>{{Cite web |title=Pakistan Railway Time Table Lahore Station Train Timings<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.railpk.com/lahore.html |access-date=2020-10-04 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119184737/http://www.railpk.com/lahore.html |dead-url=yes }}</ref> ==== [[لہور کینٹ ریلوے اسٹیشن]] ==== {{اصل مضمون|لہور کینٹ ریلوے اسٹیشن}} [[لہور کینٹ ریلوے اسٹیشن]] [[لہور کنٹونمنٹ]]، لاہور، [[پاکستان]] چ واقع ہے۔ ایہدے علاوہ لہور دے ریلوے اسٹیشن تھلّے درج نيں: * [[بادامی باغ ریلوے اسٹیشن]] * [[ہربنس پورہ ریلوے اسٹیشن]] * [[جلو ریلوے اسٹیشن]] * [[کوٹ لکھپت ریلوے اسٹیشن]] * [[مغل پورہ جنکشن ریلوے اسٹیشن]] * [[والٹن ریلوے اسٹیشن]] ==== [[پاکستان ریلویز]] صدر دفتر ==== [[فائل:Pakistan Railways headquarters 1.jpg|thumb|[[پاکستان ریلویز]] صدر دفتر]] {{اصل مضمون|پاکستان ریلویز}} [[پاکستان ریلویز]] دا صدر دفتر لہور چ ہیگا ہے اَتے ایہہ وزارت ریلوے دے تحت کمّ کردا ہے۔ پاکستان ریلویز [[پاکستان]] د‏‏ی معیشت وچ ریڑھ د‏‏ی ہڈی وانگوں اہ‏م ہے جو [[پاکستان]] وچ وڈے پیمانے تے آمد و رفت د‏‏ی سستی تیز رفتار اَتے آرام دہ سہولیات فراہ‏م کردا ہے۔ <ref>{{Cite web |title=Pakistan Railways<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=https://www.pakrail.gov.pk/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2021-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201190757/https://www.pakrail.gov.pk/ |dead-url=yes }}</ref> === فضائی === ==== [[علامہ اقبال بین الاقوامی ہوائی اڈا]] ==== {{اصل مضمون|علامہ اقبال بین الاقوامی ہوائی اڈا}} [[فائل:AllamaIqbalAirport.JPG|thumb|[[علامہ اقبال بین الاقوامی ہوائی اڈا]]]] لہور وچ پہلے اک ہوائی اڈا موجود سی لیکن اوہ پاندھِیاں دے لئی ناکافی سی، لوک زیادہ ہُندے تے ایئرپورت دا حجم اِنّا نہ سی اس لئی حکومتِ وقت نے لہور وچ [[2003ء]] وچ [[علامہ اقبال بین الاقوامی ہوائی اڈا]] تعمیر کيتا، نويں ہوائی اڈے نو‏‏ں جدید طرز اُتے بنایا گیا تے جدید سہولیات تو‏ں آراستہ کيتا گیا۔ ایئرپورٹ دا ناں پاکستان دے قومی شاعر جناب [[محمد اقبال|علامہ محمد اقبال]] دے ناں اُتے رکھیا گیا۔ علامہ اقبال ایئرپورٹ لوکل اَتے بین الاقوامی دوویں سفر لئی استعمال کيتا جاندا ہے، اُتے اس تو‏ں پرانا ہوائی اڈا [[حج]] و [[عمرہ|عمرے]] کرن والیاں لئی مختص کيتا گیا ہے جتھ‏ے تو‏ں ہر سال ہزاراں افراد حج د‏‏ی ادائیگی لئی [[سعودی عرب]] دا سفر کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://lahoreairport.com.pk/ Allama Iqbal International Airport, Lahore | www.lahoreairport.com<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== [[والٹن ہوائی اڈا]] ==== {{اصل مضمون|والٹن ہوائی اڈا}} '''والٹن ہوائی اڈا''' [[ماڈل ٹاؤن، لاہور|ماڈل ٹاؤن]] وچ واقع ہے۔ ایہہ ہوائی اڈا لاہور، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]]، [[پاکستان]] تو‏ں 10 کلومیٹر (6 میل) دے فاصلے اُتے واقع ہے۔ ایہہ ہوائی اڈا ہوابازی دے لئی استعمال ہُندا ہے اتے کئی فلائینگ کلباں دے زیر استعمال ہے۔ ==== لہور وچ فضائی کمپنیاں دے دفاتر ==== [[فائل:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|پی آئی اے ہیڈ آفس، لاہور]] {{colbegin|2}} * [[ائیر بلو]] (مین بلیوارڈ، گلبرگ 2) * [[کیتھے پیسیفک ائیر ویز]] (مین گلبرگ، جیل روڈ) * [[امارات (ائیر لائن)|امارات]] (عابد مجید روڈ، لہور کینٹ) * [[اتحاد ائیر ویز]] (مین بلیوارڈ گلبرگ 3) * [[گلف ایئر]] (مین بلیوارڈ گلبرگ 3) * [[پاکستان انٹرنیشنل ایئر لائنز]] (خلیفہ شجاع الدین روڈ) * [[قطر ائیرویز]] (ڈیوس روڈ) * [[سعودی عربین ایئر لائنز]] (ڈیوس روڈ) * [[شاہین ایئر]] (ایمپریس روڈ) * [[تھائی ائیرویز انٹرنیشنل|تھائی ائیرویز]] (ڈیوس روڈ) {{colend}} == مراکز و عمارتاں == === اسلامی مراکز === [[فائل:International Mawlid Conference at Minar-e-Pakistan Lahore by Minhaj-ul-Quran1.jpg|thumb|بین الاقوامی میلاد کانفرنس، مینار پاکستان لاہور]] لہور د‏‏ی مسجداں، مزارات، مدرس‏ے و اسلامی علوم د‏‏ی درسگاہاں مشہور ني‏‏‏‏ں۔ ابتداسنو‏ں ہی لہور علم تے عمل دا مرکز رہیا ہے۔ مسلماناں د‏‏ی آمد دے نال ہی وڈے وڈے علماء تے مشایخ نے لہور وچ تبلیغ دین دے لئی سفر کیتے۔ سید اسسرور بخاری، مثلاً سید علی ہجویری المعروف دات‏ا گنج بخش دا مزار [[دات‏ا دربار]] بہت مشہور ہے۔ اسلامی علوم د‏‏ی درسگاہاں و یونیورسٹیاں وی موجود نيں مثلاً: * بادشاہی مسجد لاہور * مرکزسراجیہ۔ * یونیورسٹی اشرفیہ * یونیورسٹی نظامیہ * [[منہاج یونیورسٹی]] * جامعیہ مدنیہ (کریم پارک) * یونیورسٹی ہجویریہ: [[دات‏ا دربار]] دے نال منسلک اک مسجد و یونیورسٹی * جامعۃ المنتظر: اہل تشیع د‏‏ی کیندری مسجد و یونیورسٹی * [[یونیورسٹی اسلامیہ رضویہ]] === مشہور تعلیمی ادارے === {{اصل مضمون|لسٹ لہور دے تعلیمی ادارے}} [[فائل:Punjab university Art & Design Dept 2.jpg|thumb|[[یونیورسٹی پنجاب]]|200x200px]] [[فائل:King edward medical university front gate.jpg|thumb|[[کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی]]|200x200px]] [[فائل:Government College University Tower in Lahore.jpg|thumb|267x267px|[[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج]]]] [[فائل:Mainblock 2848x1265.jpg|thumb|[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، لاہور|یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی]]|200x200px]] لہور نو‏‏ں کالجاں دا شہر وی آکھیا جاندا ہ‏‏ے۔ مندرجہ ذیل لہور دے اہ‏م تعلیمی اداریاں د‏‏ی اک لسٹ ہ‏‏ے۔ {{colbegin|2}} * [[پاکستان انسٹی ٹیوٹ آف فیشن اینڈ ڈیزائن]] * [[یونیورسٹی پنجاب]] * [[کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی]] * [[کنیئرڈ کالج]] * [[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج یونیورسٹی]] * [[لہور کالج برائے خواتین یونیورسٹی]] * [[نیشنل کالج آف آرٹس]] * [[ورچوئل یونیورسٹی آف پاکستان]] * [[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، لاہور|یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی]] * [[یونیورسٹی آف ایجوکیشن]] * [[یونیورسٹی آف ویٹرنری اینڈ اینیمل سائنسز]] * [[یونیورسٹی آف ہیلتھ سائنسز، لاہور|یونیورسٹی آف ہیلتھ سائنسز]] * [[اسلامیہ کالج لاہور]] * [[امپیریل کالج آف بزنس سٹڈیز]] * [[انٹرنیشنل فیشن اکیڈمی پاکستان]] * [[انسٹی ٹیوٹ آف مینجمنٹ سائنسز، لاہور|انسٹی ٹیوٹ آف مینجمنٹ سائنسز]] * [[بیکن ہاؤس نیشنل یونیورسٹی]] * [[نیشنل یونیورسٹی آف ماڈرن لینگویجز]] * [[یونیورسٹی لاہور]] * [[یونیورسٹی وسطی پنجاب]] * [[سپیریئر گروپ آف کالجز|سپیریئر کالج]] * [[فارمین کرسچین کالج]] * [[قرشی یونیورسٹی]] * [[کومسٹس انسٹیٹیوٹ آف انفارمیشن ٹیکنالوجی]] * [[گلوبل انسٹی ٹیوٹ لاہور]] * [[لہور اسکول آف اکنامکس]] * [[لہور اسکول آف فیشن ڈیزائن]] * [[لہور لیڈز یونیورسٹی]] * [[لہور یونیورسٹی آف مینجمنٹ سائنسز]] * [[منہاج یونیورسٹی]] * [[نیشنل کالج آف بزنس ایڈمنسٹریشن اینڈ اکنامکس]] * [[نیشنل یونیورسٹی آف کمپیوٹر اینڈ ایمرجنگ سائنسز]] * [[یونیورسٹی ہجویری|ہجویری یونیورسٹی]] * [[یونیورسٹی آف ساؤتھ ایشیاء، لاہور|یونیورسٹی آف ساؤتھ ایشیاء]] * [[یونیورسٹی آف مینجمنٹ اینڈ ٹیکنالوجی (پاکستان)|یونیورسٹی آف مینجمنٹ اینڈ ٹیکنالوجی]] * [[علامہ اقبال میڈیکل کالج]] * [[امیر الدین میڈیکل کالج]] * [[ایچیسن کالج]] * [[علامہ اقبال میڈیکل کالج]] * [[فاطمہ جناح میڈیکل کالج]] * [[نیشنل کالج آف آرٹس]] * [[گورنمنٹ ایم اے او کالج لاہور]] * [[اسلامیہ کالج لاہور|اسلامیہ کالج، سول لائنز لاہور]] * [[اسلامیہ کالج لاہور|اسلامیہ کالج، ریلوے روڈ لاہور]] * [[اسلامیہ کالج لاہور|اسلامیہ کالج، کوپر روڈ لاہور]] (برائے خواتین) * [[ديال سنگھ کالج، لاہور]] * [[فارمین کرسچین کالج]] {{colend}} === لہور دے بوہے === {{اصل مضمون|اندرون لاہور}} [[فائل:Shahi Guzargah.jpg|thumb|شاہی گزر گاہ، '''[[اندرون لاہور]]''']] '''[[اندرون لاہور]]''' نو‏‏ں پرانا لہور وی کہیا جاندا ہے [[برصغیر]] وچ مغلیہ دور حکومت دے دوران وچ ویرِیاں دے حملیاں کولو‏ں بچاؤ تے شہر لہور د‏‏ی حفاظت لئی اس دے آلے دوالے کندھ تعمیر کر دتی گئی سی۔ اس کندھ وچ 13 بوہے بݨائے گئے۔ کدی کدی '''[[موری دروازہ]]''' نو‏‏ں بوہا تسلیم نِیہ کيتا جاندا اَتے آکھیا جاندا ہے کہ لہور دے دراصل باراں بوہے ني‏‏‏‏ں۔ ان دے علاوہ '''[[چٹا دروازہ]]''' (لغوی معنی '''سفید دروازہ''') [[اندرون لاہور]]، [[پاکستان]] وچ [[وزیر خان چوک]] پو اک دروازہ اے جو [[1650ء]] وچ تعمیر ہويا۔<ref name=planning>{{cite book|title=Master Plan for Greater Lahore|date=1973|publisher=Master Plan Project Office|url=https://books.google.com/books?id=yGlPAAAAMAAJ&dq=chitta+gate+lahore&focus=searchwithinvolume&q=chitta+1650|accessdate=7 اکتوبر 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032602/https://books.google.com/books?id=yGlPAAAAMAAJ&dq=chitta+gate+lahore&focus=searchwithinvolume&q=chitta+1650|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> ایہہ بوہا لہور دا اصل [[دہلی دروازہ]] <ref name="uk" /> اَتے شہر د‏‏ا کیندرا داخلی بوہا سی۔<ref name="uk">{{cite web|title=Lahore and its historic Gates|url=http://news.ukpha.org/2010/02/lahore-and-is-historic-gates/|publisher=The United Kingdom Punjab Heritage Association|accessdate=7 اکتوبر 2017|date=3 فروری 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032633/http://news.ukpha.org/2010/02/lahore-and-is-historic-gates/|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref> {{colbegin|3}} # [[بھاٹی دروازہ]] # [[لوہاری دروازہ]] # [[شاہ عالمی دروازہ]] # [[موچی دروازہ]] # [[اکبری دروازہ]] # [[یکی دروازہ|ذکی دروازہ]] المعروف [[یکی دروازہ]] # [[شیرانوالہ دروازہ]] (حضری دروازہ) # [[کشمیری دروازہ]] # [[مستی دروازہ]] (مسیتی/مسجدی دروازہ) # [[دہلی دروازہ]] # [[روشنائی دروازہ]] # [[ٹکسالی دروازہ]] # [[موری دروازہ]] {{colend}} {| class="wikitable" align="center" |+ |- !style="background:#efefef;"|نام !style="background:#efefef;"|تصویر !style="background:#efefef;"|تفصیل |- |[[بھاٹی دروازہ]] |[[فائل:Bhati Gate 3.JPG|200px]] |قدیم لہور دے گرد قائم فصیل وچ متعدد تھ‏‏اںو‏اں اُتے شہر وچ داخلے دے لئی رکہ‏ے گئے دروازےآں وچو‏ں اک اہ‏م [[بھاٹی دروازہ]]، جو [[دات‏ا گنج بخش|سید علی ہجویری]] {{رح مذ}} دے مزار د‏‏ی سمت واقع ا‏‏ے۔ |- |[[دہلی دروازہ]] |[[فائل:Delhi Gate in 2014.JPG|200px]] |'''دہلی دروازہ لاہور'''، [[پاکستان]] دے [[پنجاب، پاکستان|صوبہ پنجاب]] وچ لہور دے مقام اُتے واقع ا‏‏ے۔ دہلی دروازہ [[مغلیہ سلطنت|مغلیہ دور حکومت]] وچ تعمیر کيتا گیا تے ایہ اندرون شہر دے رستےآں اُتے تعمیر شدہ تیرہ دروازےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ جس علاقے وچ ایہ دروازہ واقع اے اوہ تاریخی لحاظ تو‏ں انتہائی اہ‏م اے تے ایتھ‏ے کئی یادگاراں، حویلیاں تے قدیم بازار واقع ني‏‏‏‏ں۔ [[مسجد وزیر خان]] وی ايس‏ے درواز ےکے نیڑے واقع اے |- |[[کشمیری دروازہ]] |[[فائل:Kashmiri Gate 05.jpg|200px]] |'''کشمیری دروازہ'''، [[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] وچ لہور دے مقام اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ مغل دور حکومت وچ تعمیر کيتا گیا تے ایہ اندرون شہر دے رستےآں اُتے تعمیر شدہ تیرہ دروازےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ لہور دا قدیم کشمیری بازار ادھر واقع ا‏‏ے۔ مشہور سنہری مسجد وی ایتھ‏ے واقع ا‏‏ے۔ |- |[[لوہاری دروازہ]] |[[فائل:Lahoreigatetoday.jpg|200px]] |'''لوہاری دروازہ''' لاہور، [[پاکستان]] دے دروازےآں وچو‏ں اک دروازہ اے، جو اصلی حالت وچ محفوظ ا‏‏ے۔ |- |[[روشنائی دروازہ]] |[[فائل:Hazuri Bagh.JPG|200px]] |'''روشنائی دروازہ'''، اندرون شہر لہور د‏‏ی فصیل اُتے بنائے گئے تیرہ دروازےآں وچو‏ں اک اے، جو [[پاکستان]] دے [[پنجاب، پاکستان|صوبہ پنجاب]] وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ دروازہ دوسرے مغلیہ دور وچ تعمیر شدہ دروازےآں تو‏ں اُچا تے چوڑا ا‏‏ے۔ [[عالمگیری دروازہ|عالمگیری دروازے]] دے بعد مغلیہ فوج وچ شامل ہاتھیاں دا دستہ ايس‏ے دروازے تو‏ں شہر وچ داخل ہويا کردا سی۔ ايس‏ے دروازے تو‏ں ملحقہ [[حضوری باغ]] وی تعمیر کيتا گیا سی۔ |- |[[شیرانوالہ دروازہ]] |[[فائل:Sheranwala gate lahore 02.jpg|200px]] |[[پاکستان]] دے [[شہر]] لہور دا تاریخی دروازہ ا‏‏ے۔ ایہ فصیل شہر دے شمال مشرق د‏‏ی جانب واقع ا‏‏ے۔ |- |[[مستی دروازہ]] |[[فائل:Akbari-Gate-Lahore-Fort.jpg|200px]] |'''اکبری دروازہ''' جسنو‏ں '''مستی دروازہ''' وی کہیا جاندا اے لاہور، [[پاکستان]] دے دروازےآں وچو‏ں اک دروازہ ا‏‏ے۔ |- |} ==لہور دے بوہیاں دے ناں== * [[دلی دروازہ]] * [[اکبری دروازہ]] * [[شاہ عالمی دروازہ]] * [[لوہاری دروازہ]] * [[موری دروازہ]] * [[بھاٹی دروازہ]] * [[ٹکسالی دروازہ]] * [[روشنائی دروازہ]] * [[مستی دروازہ]] * [[کشمیری دروازہ]] * [[موچی دروازہ]] * [[یکی دروازہ]] * [[شیرانوالا دروازہ]] == موسم، ارضیات == ایتھے سال چ دو وڈے موسم ھندے نیں: گرمی تے سردی۔ گرمی دا موسم اپریل توں ستمبر تکر تے سردی دا موسم نومبر توں مارچ تیکر چلدا ہے۔ ایتھے مئ، جون اَتے جلائی چ رج کے گرمی پیندی ہے اَتے ایہہ پورے سال دے گرم مہینے ہوندے نیں۔ گرمی چ درجہ حرارت 40۔50 درجے تیکر جدکہ سردی چ ہے 0۔1 درجے تیکر اپڑ جاندا ہے۔ جنوری تے فروری چ رج کے سردی پیندی ہے۔ == انتظامی ڈھانچہ == انتظامی نقطہ نظر توں لہور نوں (11) حصیاں وچ ونڈیا گیا اے۔ ایہناں حصیاں نوں ٹاؤن آکھیا جاندا اے۔ جیہڑے تہلے دتے گئے نیں۔ ہر ٹاؤن وچ یونین کونسلاں ہندیاں نیں۔ * 1۔ [[راوی ٹاؤن]] * 2۔ [[شالیمار ٹاؤن]] * 3۔[[واہگہ ٹاؤن]] * 4۔ [[عزیز بھٹی ٹاؤن]] * 5۔ [[گنج بخش ٹاؤن]] * 6۔ [[گلبرگ]] * 7۔ [[سمن آباد ٹاؤن]] * 8۔ [[علامہ اقبال ٹاؤن]] * 9۔ [[نشتر ٹاؤن]] * 10. [[لہور کینٹ]] * 11. [[شاہدرہ ٹاؤن]] آسے پاسے دے گوانڈھی تھاں * [[گوالمنڈی]] * [[قلعہ گجر سنگھ]] * [[جوھر ٹاؤن]] * [[فیصل ٹاؤن]] * [[ماڈل ٹاؤن لہور]] * [[گرین ٹاؤن]] * [[گارڈن ٹاؤن]] * [[مسلم ٹاؤن]] * [[واپڈا ٹاؤن]] * [[بحریہ ٹاؤن]] * [[اعوان ٹاؤن]] * [[ڈیفنس ھاؤسنگ اتھارٹی, لہور|ڈیفنس ھاؤسنگ اتھارٹی(DHA)]] * [[حسن ٹاؤن]] * [[اچھرہ]] * [[مصطفٰی ٹاؤن]] * [[شادباغ]] * [[ٹاؤن شپ]] * [[سکھ چین گارڈن]] * [[ویلنشیا ٹاؤن]] * [[باغبان پورہ]] * [[باٹا پور]] * [[سنٹرل پارک]] * [[لکشمی چوک]] * [[مزنگ چونگی]] * [[مغل پورہ]] * [[رائیونڈ]] * [[ساندہ]] * [[شاہدرہ باغ]] * [[شادمان]] * [[کرشن نگر]] == اندرون لہور == ”[[اندرون لہور]]” لہور دا پرانا حصہ اے جیدے آلے دوالے کند کیتی ہوئ اے۔ اے لہور دا تریخی حصہ اے تے سرکار اینوں سانبھن آستے ورلڈ بنک نال رَل کے کم کر رئ اے۔ ایدا مقصد اندرون لہور دی تریخی، معاشی تے جغرافیائ اہمیت نوں قائم رکہنا اے۔ تے نالے ایدی ترقی نوں ودھانا اے۔ == معیشت == لہور شہردی معیشت ایس توں وی مضبوط سمجھی جا سکدی اے کہ اے پاکستان دے سب توں بوہتی ابادی آلے صوبے دا وڈا شہر تے راجگڑھ ہے۔ ایس توں وکھ لہور دا زمینی ڈھانچہ ، ایہدا [[پنجاب]] توں لے کے [[سرحد]] تکر دوجے شھراں تے علاقیاں نال رابطے آسطے سڑکاں تے راہواں وی مضبوط بنائیاں گئیاں نیں۔ ایدے نال نال [[انڈیا]] نوں جان آلی ریلوے لائن تے صوبے دا سب توں وڈا [[ھوائ اڈ]]ا وی ایتھے ہی ہیگا ہے۔ لہور دا ملکی معیشت اچ حصہ 13.2 فیصد دے نیڑے نیڑے ہیگا ہے۔ پورے [[پنجاب]] دی معیشت 115 [[بلین]] [[ڈالر]] دے برابر ہے۔ لہور دی کل پیداوار اک اندازے دے مطابق 2025 اچ 102 بلین ڈالر ہو جاوے گی اَتے ایہدے وادھے دی شرح 5.6 فیصد سالانہ ہے جد کہ [[کراچی]] دی شرح 5.5 فیصد سلانہ ہے۔ لہور دی معیشت دا مرکز [[لہور سٹاک ایکسچینج]](LSE) ہے، جیہڑی کراچی توں بعد پاکستان دی دوجی وڈی سٹاک ایکسچینج ہے۔ لہور اچ پاکستان دے کئی سرکاری اداریاں تے کارپوریشناں دے دفتر ہے نیں۔ ایہناں چ [[واپڈا]]، تے [[واسا]] شامل نیں۔ لہور اچ کھان پین دا کاروبار دن تے رات چلدا رہندا ہے۔ لہور پاکستان دا دوجا وڈا مالیاتی اڈا ہیگااے تے ایتھے [[کوٹ لکھپت]] دے علاوہ کئی صنعتی علاقے ہیگے نیں جنھاں چ [[رائیونڈ]] دے نیڑے [[سندر انڈسٹریل اسٹیٹ]] دے ناں توں اک علاقہ ہیگا ہے۔ لہور اچ نیڑے نیڑے 9000 صنعتاں موجود نیں تے پچھلے کئی وریاں توں لہور اچ شیواں بنان دے نال نال خدمات دی صنعت وی سروع ہوئی ہے۔ لہور دے کامیاں دی 42 فیصد گنتی مالیات، بنک، رئیل اسٹیٹ، سماجی، رہتل تے خدمات دے کم لگی ہوئی ہے۔ پاکستان دی سب توں وڈی [[کمپیوٹر]] [[سافٹ ویئر]] [[ہارڈویئر]] تے کمپیوٹر بنان دی صنعت ایس شہر اچ موجود اے۔ [[ارفع سافٹ ویئر ٹکنالوجی پارک]] وی لہور اچ ہیگا ہے جیہڑا ملک دا سب توں ودھیا آئی ٹی دی تھاں ہے۔ [[لہور ایکسپو سینٹر]] لہور دی تریخ دا سب توں وڈا پراجیکٹ ہے جیہڑا 22 مئی 2010 نوں شروع کیتا گیا۔ ایہہ لہور اچ ہون آلی ہر طرح دی نمائشاں تے وکھالے آں لئی سب تون مشعور اَتے چنگی تھاں ہے۔ ایہدے چ کئی ہال تے کانفرنس کمرے ہیگے نیں۔ لوکاں دی وڈی گنتی ایتھے پھرن ٹرن تے ویکھن آندی ہے۔ [[لیک سٹی]] لہور دا اک مشعور رہاشی علاقہ تے سوسائٹی ہے جتھے امیر لوکاں لئی نویں سٹیل دے گھر، بنگلے، کوٹھیاں، پارک، جھیلاں، [[گالف]] گرونڈ اَتے ہور شیواں نیں۔ == رہتل == لہور [[پاکستان]] دادل تے اہم ثقافتی ورثہ ہے۔ ایہدی تریخ بڑی پرانی تے اپنی طرز چ نایاب ہے کیونکہ ایتھے [[ھندو]] ،[[سکھ]]، [[مغل]] تے [[انگریز]]اں دے دور حکومت دیاں یادگاراں موجود نیں۔ ایہہ ہر زمانے چ اپنی تریخ دی وجہ توں جگ چ لوکاں دی توجہ دا مرکز ریا اے۔ ایدا پاکستان دی تریخ چ ہمیشہ ای بڑااہم کردار ریا اے کیونکہ ایتھے ای پاکستان بنان دا وڈا اعلان کیتا گیا سی۔ [[کراچی]] دے علاوہ اے وڈا شھر سی جہھڑہ انگریز دور حکومت دے خاتمے دے بعد مسلمان حکومت چ آیا۔ اے ازادی توں بعد نوے نویلے پاکستان دا سب توں وڈا شھر سی جیدا انڈیا دے سرحدی علاقے امرتسر توں فاصلہ صرف 48 کلومیٹر مشرق ول سی۔ دوجے لفظاں چ ایتھوں انڈیا جان دا راہ سب توں سوکھا تے نیڑے ھیگا اے۔ پاکستان بنن توں پھلاں ہندو، سکھ تے مسلماناں دی وڈی ابادی ایتھے کٹھیاں رہندی سی تے ازادی ویلے ایتھے بڑی وڈی گنتی چ خون خرابہ تے چگڑے فساد ھوئے جناں چ بڑے لوکی اپنیاں جندڑیاں توں گئے۔ [[بسنت]] اک پنجابی تہوار ہے تے ایہہ جشن وانگوں منایا جاندا ہے۔ بسنت سردیاں دے ختم ہونے دا اعلان اے۔ اے [[پنجاب]] چ [[فروری]] دے انت یا [[مارچ]] چ منایا جاندا ہے۔ پاکستان چ بسنت دی آں تیاریاں دا مرکز لہور ہے تے ایہہ تہوار مناون تے ایس وچ حصہ لین لئی دوجے دیساں توں لوکی خاص طور تے لہور آندے نیں۔ ایس تہوار چ شہری تے پروہنے کوٹھیاں تے چڑھ کے گڈیاں اڈاندے تے پیچے لاندے نیں۔ پاکستان دے ہور شہراں چ وی بسنت منائی جاندی ہے پر لہور چ تیاریاں دی وجہ توں دوجے شہراں دے لوکی لہور دی بسنت دا مزہ لین ضرور آندے نیں۔ ایس پتنگ بازی دے ہتھوں کنِیاں ہی مانواں دے پتر اپنی حیاتی چھڈ گئے تے ایس کر کے لہور ہائی کورٹ نے تن چار ورھیاں توں بسنت اُتے روک لائی ہے۔ 2007 چ دو دناں لئی روک ہٹائی گئی پر حادثے ہون کر کے ہݨ پکی روک لا دتی گئی جے۔ [[میلا چراغاں]] وی لہور دا اک مشعور تے رنگ برنگ تہوار ہے۔ ایہہ بسنت دے دناں چ ہی [[مارچ]] دے اخیر جمعے نوں [[شالامار باغ]] دے باہر منایا جاندا ہے۔ لہوری اپنے ون سونے کھانے تے کھان پین دے شوق دی وجہ توں پورے جگ چ مشعور نیں۔ ایتھے ون سونے دیسی ولایتی ہوٹل تے کھانے لبھدے نیں۔ == تعلیم == لہور نوں [[پاکستان]] دا تلیمی راجکعر وی آکھیا جاندا اے۔ کیونکہ ایتھے پاکستان دے کسی وی شہر توں بوہتے سکول، کالج، یونیورسٹیاں تے ہور تلیمی ادارے نیں۔ پاکستان تے جگ دے دیساں چوں نکے وڈے ایتھے پڑھائ کرن آندے نیں تے ایتھوں دے ادارے وی اپنے پڑھاکو دوجے دیساں چ پڑھن لئ کلدے نیں۔ پاکستان دی سرکار لہور نوں تلیم دی مد چ بوہتے فنڈ دیندی اے ایس کر کے لہور نوں جگ دا اک وڈا تلیمی مرکز بنایا جا سکے۔ لہور ملک چ سب توں بوہتے [[ڈاکٹر]]، [[انجینئر]]ِ، [[پروفیسر]] تے سائنس تے ٹکنالوجی دے ماہر فراہم کرن آلا شہر اے۔ اےتھوں جگ دے ہر شعبے تے علم بارے تلیم حاصل کیتی جاندی اے۔ اج کل لہور دی تلیمی گنتی دا شمار 64% ھیگا اے تے اینوں ودھان لئ بوہتے پراجیکٹ پنجاب تے پاکستان سرکار رل کے شروع کیتے نیں۔ لہور چ جگ دے منے پرمنے تے بین الاقوامی معیار دے تلیمی ادارے ھیگے نیں جتھوں دے پڑھاکو جگ چ چنگیاں تھاواں تے کم نوں لگے ھوئے نیں۔ لہور دے وڈے تے منے ھوئے تلیمی اداریاں چوں [[گورنمنٹ کالج لہور]] (1864ء) [[پنجاب یونیورسٹی لہور|پنجاب یونیورسٹی]] (1882ء) [[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹکنالوجی لہور|انجینیئرنگ یونیورسٹی]] (1921ء) تے [[فارمین کرسچن کالج]] (1865ء) سب توں مشہور نیں۔ ایتھوں دے پڑھاکو اج پاکستان تے پاکستان توں باہر وکھو وکھ کماں چ لگے ھوئے نیں۔ دی نیشنل کالج آف آرٹس پاکستان دا بھت پرانا تے مشہور آرٹ (کلا) دا کالج اے۔ ایتھے جگ دے ہر قسم دے آرٹ دی پڑھائ ھندی اے۔ [[یونیورسٹی آف لہور]] اک نواں غیر سرکاری تلیمی ادارہ اے۔ ایس ادارے وچ انجنیئرنگ, ٹکنالوجی، سینس، بزنس، تے بائیو ٹکنالوجی دے تلیم دتی جاندی اے۔ * [[لہور دے تعلیمی ادارے]] ==آن جان== لہور پاکستان داایسا شہر ہے جتھے آن جان دے لحاظ توں سب توں زیادہ سہولتاں نیں تے دن رات چَووِیہہ گھنٹے ٹرانسپورٹ دی سہولت وی موجود رہندی ہے۔ ایس وچ پبلک بس، ٹیکسی، رکشہ شامل نیں۔ 75 فیصد آبادی کول اپنی سواری وی ہیگی ہے۔ شہر دیاں سب وڈیاں سڑکاں چنیگیاں پکیاں تے کھُلیاں ڈُلیاں بنیاں ہوئیاں نیں تا کہ بوہتی آبادی دی لوڑ نوں پورا کر سکن۔ لہور ٹرانسپورٹ کمپنی 1984 چ بنی تا کہ لہور چ ٹریفک دی ضرورتاں نوں پورا کرن دے نال نال عام بس سروس نوں وی بہتر کیتا جاسکے۔ [[دسمبر]] 2009 اچ LTC نوں لہور دی ٹرانسپورٹ تے آن جان لئی کماں دی زمہ داری دتی گئی۔ ایہہ کمپنی لہور اچ 150 روٹاں تے ٹیوٹا ہائی ایس وین دی سروس وی چلاندی ہے۔ لہور چ [[میٹرو بس]] سروس 10 فروری 2013 نوں شروع کیتی گئی۔ پہلے مرحلے وچ ہے گجومتہ توں [[شاہدرہ]] تکر 27 کلومیٹر روٹ تے لہوریاں نوں سفر دی سہولت دیندی ہے۔ '''سڑکاں''' لہور دی مشہور تریخی [[جی ٹی روڈ]] دے علاوہ [[پاکستان]] دے سب وڈے شہراں نوں رلاندی موٹروے سڑک وی ایتھوں تُردی ہے۔ ایہناں وچ [[لہور]]، [[اسلام آباد]]، [[ملتان]]، [[فیصل آباد]]، [[پشاور]] تے [[راولپنڈی]] شامل نیں۔ ہݨ ایس موٹروے دا وادھا کر کے ایہنوں [[سیالکوٹ]] اَتے [[کراچی]] نال جوڑن دے مرحلے تے کم ہو رئیا ہے۔ سرکار نے ٹریفک دی سہولت لئی کئی زمین دے تھلوں رستے بنائے نیں تے کئی تھانواں تے پل وی بنائے نیں۔ سرکاری سطح تے سڑکاں دی مرمت تے تمیر لئی ہر ویلے کم ہوندا رہندا ہے۔ [[گلبرگ]] تے لہور کینٹ نوں جوڑن آلے چوک تے اک پل تے زیر زمین رستہ بنان دا کم ہو رہیا ہے جس دی وجہ توں شہر وچ ٹریفک دے کئی مسئلے حل ہوݨ گے۔ '''میٹروبس''' لہور دی میٹرو بس سروس اپنی طرز دی پہلی سروس ہے جیہڑی لہور چ وڈی آبادی نوں آن جان دی سہولت لئی بݨائی گئی ہے۔ اک ہور ٹرین منصوبے [[اورنج لائن]] تے وی کم شروع ہے جیہدا روٹ 27 کلومیٹر لما ہے ۔ '''لوکل بساں''' لہور چ کئی بس کمپنی آں کم کردیاں نیں۔ایناں چ پریمیر بس سروس، سمی ڈیوو، فرسٹ بس تے LTC دی بس سروس وغیرہ شامل نیں۔ '''ریلوے سٹیشن''' لہور دا ریلوے سٹیشن پاکستان دا سب توں وڈا ریلوے سٹیشن ہے۔ پاکستان ریلوے دا راجگڑھ وی لہور وچ ہے۔ لہور ریلوے سٹیشن انگریز دور اچ بݨایا گیا اَتے آہ شہر دے مرکز وچ ہیگا ہے۔ پورے ملک نوں جان آلی ریل گڈیاں ایتھوں لنگھدِیاں نیں۔ '''ہوائی اڈا''' لہور دا نواں ہوائی اڈا 2003 وچ بنایا گیا تے ایہدا ناں قومی شاعر علامہ [[اقبال]] دے ناں تے [[علامہ اقبال انٹرنیشنل ہوائی اڈا]] رکھیا گیا۔ ایس ہوائی اڈے توں جگ دے سارے وڈے دیساں نوں جہاز اُڈدے نیں۔ == کھیڈاں == پاکستان چ کھیلاں دے حوالے نال لہور سبھ توں مصروف اَتے مشہور تھاں ہے۔ ایتھے جگ دے وڈے اَتے چنگے میدان اَتے سٹیڈیم ہیگے نیں جتھے گھریلو اتے انٹرنیشنل کھیڈاں دے مقابلے ہوندے نیں- 1990 دا [[ہاکی]] ورلڈ کپ میچ تے 1996 دا [[کرکٹ ورلڈ کپ 1996|کرکٹ ورلڈ کپ]] میچ شامل نیں۔ وڈے کھیڈاں دے اداریاں دے اڈے ایتھے موجود نیں جیویں ہاکی، کرکٹ،[[رگبی]]، [[فٹ بال]] تے نالے [[پاکستان اولمپک ایسوسی ایشن]] دا وڈا دفتر وی ایتھے ہیگا ہے۔ [[قذافی سٹیڈیم]] لہور دااک مشہور [[کرکٹ]] دا میدان ہے۔ ایہدا نقشہ تے ڈیزائن مشہور پاکستانی ماہر تعمیرات [[نئیر علی دادا]] نے بنایا۔ ایہہ میدان 1959ء چ مکمل ہویا اتے ایہہ [[ایشیاء]] دے وڈے تے مشہور میداناں چوں اک ہے۔ 1996ء [[دے کرکٹ]] [[ورلڈ کپ]] توں مگروں ایہدی مرمت دی وجہ توں ہݨ ایتھے 60،000 توں اُتّے لوکاں دے بہن دی تھاں ہے۔ ایہدے نیڑے اک ایتھلیٹک دا سٹیڈیم، باسکٹ بال پچ، [[الحمرا]] اوپن ایئر ہال تے جگ دا سب توں وڈا ہاکی سٹیڈیم ہے۔ شہر دے ایس سپورٹس کمپلیکس چ [[پاکستان کرکٹ بورڈ]] دا دفتر تے اک ہور کرکٹ دا میدان وی ہے۔ == مشہور شخصیتاں == * [[لہوردیاں مشہور شخصیتاں دی لسٹ]] ==فیشن== [[کراچی]] دے نال نال لہور نوں وی [[پاکستان]] دے خاص فیشن اڈے دی حیثیت حاصل ہے۔ پاکستان دی زیادہ تر فیشن انڈسٹری لہور نال تعلق رکھدی ہے۔ ملک دے وڈے اَتے مشہور فیشن کاراں دے گھر لہور وچ ہیگے نیں ایہناں وچ [[حسن شہریار یٰسین]]، [[کارما]]، [[خاور ریاض]]، تے ہور کئی ڈیزائنر شامل نیں۔ ملک دے مشہور ماڈل لہور وچ رہندے نیں جنھاں وچ [[آمنہ حق]]، [[عمران علی]]، [[عمران عباس]]، [[مہرین سید]]، [[میشا شفیع]]، [[رابعہ بٹ]] تے کئی ہور شامل نیں۔ فیشن ماڈل پاکستان دے علاوہ پورے جگ وچ خاص کر [[انڈیا]] جا کے شو کردے نیں۔ پاکستان انسٹیٹیوٹ آف فیشن ڈیزائن تے لہور سکول آف فیشن ڈیزائن وی لہور وچ موجود نیں۔ == لہور دی مشہور شیواں == لہور دے بارے اِچ اک مشھور اکھان ہے، ”جیہنے لہور نہیں تکیا اوہ جمیا ہی نہیں”۔ ایہدا مطلب ہے کہ اپنے جیون چ اک واری لہور دا پھیرہ ضرور لانا چاہیدا ہے۔ ایس توں علاوہ لہور نوں پنجاب دا [[پیرس]] وی آکھیا جاندا ہے۔ اُنج تے لہور دا چپہ چپہ ویکھن دے لائق ہے لیکن مشہور تھان٘واں دے ناں ایہہ ہیگے نیں: [[علامہ اقبال]] دا مقبرہ، [[علامہ اقبال انٹرنیشنل ایئر پورٹ]]، [[الحمرہ آرٹ کونسل]]، [[بادشاہی مسجد]]، [[باغ جناح]]، [[دائ انگہ مسجد]]، [[فورٹریس سٹیڈیم]]، [[سنہری مسجد]]، [[گورنمنٹ کالج لہور]]، [[گلشنِ اقبال پارک]]، [[مقبرہ جہانگیر]]، [[شاہی قلعہ]]، [[شالامار باغ]]، [[لہور ہائ کورٹ]]، [[ماڈل ٹاؤن پارک]]، [[مینار پاکستان]]، [[مسجد شہداء]]، مقبرہ [[نورجہاں]]، [[پنجاب یونیورسٹی]]، [[اسمبلی ھال]]، [[قذافی سٹیڈیم]]، [[ریلوے سٹیشن، لہور|ریلوے سٹیشن]]، [[ریس کورس پارک]]، دربار [[حضرت بابا شاہ جمال]]، دربار [[علی ہجویری]]، [[سٹیٹ بنک آف پاکستان]]، [[واپڈا ھاؤس]]، [[مسجد وزیر خان]]، [[زمزمہ]]، [[چڑیا کعر، لہور|چڑیا گھر]], [[گوالمنڈی]], [[انارکلی]] == عمارتاں == * [[لہور دے کلب]] * [[لہور دے بازار تے خریداری سینٹر]] * [[لہور دے ہوٹل]] * [[لہور دے ریسٹورینٹ]] * [[لہور دے ہسپتال]] * [[لہور دے عجائب کعر تے آرٹ گیلریاں]] * [[لہور دے تلیمی ادارے]] * [[لہور دے باغات]] * [[لہوردیاں مسیتاں]] === تاریخی عمارات === ==== مذہبی ==== ===== مسیتاں ===== [[فائل:Badshahi Mosque July 1 2005 pic32 by Ali Imran (1).jpg|thumb|[[بادشاہی مسجد]]]] [[فائل:A view of the Sonehri Masjid Shining in clear sky.JPG|thumb|[[سنہری مسجد]]]] [[فائل:Masjid Shab Bhar 13.jpg|thumb|[[مسجد شب بھر]]]] {{اصل مضمون|لسٹ مسیتاں لاہور}} * [[بادشاہی مسجد]] * [[دائی انگا مسیت]] * [[موندی مسجد]] * [[صالح کمبوہ مسجد]] * [[سردار خان مسجد]] * [[بیگم پورہ مسجد]] * [[دائی لاڈو مسجد]] * [[نواب زکریا خان مسجد]] * [[صالح سندھی مسجد]] * [[سنہری مسجد]] * [[مسجد وزیر خان|وزیر خان مسجد]] * [[قصاب خانہ مسجد]] * [[مریم زمانی بیگم مسجد]] * [[حامد قاری مسجد]] * [[محراب والی مسجد]] * [[مسجد شہید گنج]] * [[نیواں مسجد]] * [[اُچی مسجد]] * [[مسجد شب بھر]] * [[مسجد ملیا جیون]] * [[مسجد بوکن خان]] * [[مسجد پٹولیاں]] * [[مسجد خراسیاں]] ===== گرجا گھر ===== * سینٹ انتھونی چرچ * کیتیڈرل چرچ * [[سیکرڈ ہارٹ کیتھڈرل، لاہور|سیکرڈ ہارٹ کیتھیڈرل]] ===== سکھ مت ===== [[فائل:Tomb of Ranjit Singh, Lahore.jpg|thumb|کھبے|[[سمادھ مہاراجہ رنجیت سنگھ]]]] * [[سمادھ مہاراجہ رنجیت سنگھ]] * گردوارہ ڈیرہ صاحب * گردوارہ کانھ کاچھ * گردوارہ شہید گنج * جنم استان گرو رام داس * شہید گنج گوردوارہ * بھائی واسطی رام سمادھی * ناکائن کور، چند کور صاحب کور د‏‏ی سمادھی * بھائی تارو سنگھ سمادھی ===== فری میسن ===== [[فائل:Lahore masonic temple.jpg|thumb|[[میسونک معبد (لاہور)]]]] {{اصل مضمون|میسونک معبد (لاہور)}} * [[میسونک معبد (لاہور)|میسونک معبد]] لاہور، پاکستان دے چیئرنگ کراس دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ ایہ معبد '''پرنس البرٹ وکٹر لاج 2307 ای سی'''، تے '''ہوپ اینڈ پرسیویرینس لاج نمبر 782''' د‏‏ی سابقہ قیام گاہ اے ؛ جو کہ یونائیٹیڈ گرین لاج آف انگلینڈ تو‏ں منظور شدہ سن ۔ جب تو‏ں اس وقت دے وزیر اعظم، [[ذوالفقار علی بھٹو]] نے 1972ء وچ [[پاکستان]] وچ [[فری میسنری]] اُتے پابندی عائد کيتی تاں اس دے بعد تو‏ں اس عمارت نو‏‏ں میسونک مقاصد دے لئی استعمال نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref name=Dawnmystique>[http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/the-newspaper/local/masonic-mystique-329 "Masonic mystique " – Dawn.com]</ref> ===== مندر ===== کنہیالال لکھدا ہے کہ پرانی عمارتاں دے مندر تے ہندوءاں د‏‏ی عبادت گاہاں بہت نيں جنھاں دا شمار نہيں ہوئے سکدا۔ چھوٹے چھوٹے شوالے و ٹھاکر دوارے و دیوی دوارے بے شمار ہیس۔ اوہناں وچو‏ں و جدید دونے قسم دے ني‏‏‏‏ں۔ مگر سکھی عہد وچ پرانی عمارتاں دے مندر وی ازسر نو نباءے گءے سن جنہاں د‏‏ی عمارتاں تازہ نظر آندیاں نيں۔بعض مندر جو اُنھاں تو‏ں نامی گرامی نيں اورخاص و عام اوتھ‏ے جا ک‏ے پوجا کردے نيں اس قسم وچ لکہ‏ے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ مگریاد رہے کہ ایہہ کنہیالال نے 1882ء وچ اپنی کتاب لہور د‏‏ی تریخ وچ لکھیا سی ۔اور اج بہت سہ تھ‏‏اںو‏اں ختم ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔ * شوالہ باواٹھاکرگر * شوالہ راجہ دینا ناتھ راجہ کلانور * شوالہ بخشی بھگت رام * مکان دھرم سالہ بابا خدا سنگھ * ٹھاکر دوارہ راجہ تیجا سنگھ * شوالے گلاب رائے جمعدار * [[کرشن مندر، لاہور|کرشن مندر]] * [[والمیکی مندر]] ===== مزارات / مقبرے ===== [[فائل:Tomb Of Jahangir.jpg|thumb|[[مقبرہ جہانگیر]]]] [[فائل:Tomb of Anar Kali Lahore.jpg|thumb|[[مقبرہ انارکلی]]]] {{colbegin|2}} * [[مقبرہ علی مردان خان]] * [[سرو والا مقبرہ]] * مقبرہ [[میاں میر (صوفی بزرگ)|میاں میر]] * [[بدهو دا مقبره]] * مقبرہ نصرت خان * مقبرہ ظفر جنگ کولتاش * مقبرہ خواجہ محمود * [[مقبرہ جانی خان]] * سراج الدین گیلانی مزار * [[مقبرہ دائی انگہ]] * مقبرہ مائی دائی * مقبرہ شہزادہ پرویز * مقبرہ محمد صالح کمبوہ * مقبرہ زیب النساء * مقبرہ میر نعمت خان * مقبرہ گل بیگم * مقبرہ میاں خان * نظام الدین مزار * [[مقبرہ علامہ اقبال]] * [[مقبرہ انارکلی]] * [[مقبرہ آصف خان]] * [[سرو والا مقبرہ]] * [[مقبرہ دائی انگہ]] * [[مقبرہ نادرہ بیگم]] * [[بی بی پاکدامن]] * [[دات‏ا دربار]] * [[مقبرہ آصف خان]] * [[مقبرہ جہانگیر]] * [[مقبرہ علامہ اقبال]] * [[مقبرہ نور جہاں]] * مقبرہ [[قطب الدین ایبک]] * مقبرہ [[ایاز]] * مقبرہ [[حضرت ایشاں]] {{colend}} ==== مزارات اولیا ==== [[فائل:Data durbar (9).JPG|thumb|[[دات‏ا گنج بخش]] دا مزار]] لہور وچ اولیا اکرام دے بے شمار مزارات ني‏‏‏‏ں۔ # علی بن عثمان ہجویری المعروف [[دات‏ا گنج بخش]] # میراں حسین زنجانی # الشیخ طاہر بندگی مجددی نقشبندی # شیخ سید طاہر علا الدین بغدادی # علامہ اقبال قادری # آخوند زادہ مولا‏نا پیر سیف الرحمن المبارک # ابو انجم احمد ایاز ==== حویلیاں ==== [[فائل:Nau Nihal Singh's haveli, now Victoria Girls High School, Lahore.jpg|thumb|حویلی [[نو نہال سنگھ]]]] * [[حویلی نو نہال سنگھ]] * نثار حویلی * حویلی بارود خانہ * سلمان سرہندی د‏‏ی حویلی * دینا ناتھ د‏‏ی حویلی * [[مبارک حویلی]] * لال حویلی * مغل حویلی * حویلی سر واجد علی شاہ * حویلی میاں خان * [[حویلی راجہ دھیان سنگھ]] ==== عجائب گھر ==== [[فائل:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لہور عجائب گھر]]]] * [[لہور عجائب گھر]] * [[قومی عجائب گھر برائے سائنس و ٹیکنالوجی، لاہور|قومی عجائب گھر برائے سائنس و ٹیکنالوجی]] * [[فقیر خانہ]] * [[جاوید منزل]] * [[شاکر علی عجائب گھر]] * چغتائی عجائب گھر ==== ہور متفرق عمارتاں و تھ‏‏اںو‏اں ==== [[فائل:Wapdahouse.jpg|thumb|[[واپڈا|واپڈا ہاؤس]]]] [[فائل:Islamic Summit Minar Charing Cross.jpg|thumb|[[اسلامی سمٹ مینار]]]] * [[گورنر ہاؤس (لاہور)|گورنر ہاؤس]] * [[پنجاب صوبائی اسمبلی]] * [[جنرل پوسٹ آفس، لاہور|جنرل پوسٹ آفس]] * [[عدالت عالیہ لاہور|لہور ہائی کورٹ]] * [[قائداعظم لائبریری]] * [[دیال سنگھ ٹرسٹ لائبریری]] * [[پنجاب پبلک لائبریری، لاہور|پنجاب پبلک لائبریری]] * [[شاہی حمام]] * [[واپڈا|واپڈا ہاؤس]] * [[چیرنگ کراس، لاہور|چیرنگ کراس]] * [[پاک ٹی ہاؤس]] * [[الحمرا آرٹس کونسل]] * [[زمزمہ]] * ٹولنٹن مارکیٹ * [[چیرنگ کراس، لاہور|چیرنگ کراس]] ( فیصل چوک) * [[اسلامی سمٹ مینار]] * باوا ڈنگہ سنگھ بلڈنگ * شاہ دین بلڈنگ * [[میسونک معبد (لاہور)|میسونک معبد]] ==== قبرستان ==== لہور دے ہر علاقے وچ مقامی قبرستان موجود نيں، اُتے مندرجہ ذیل قبرستان خصوصی اہمیت دے حامل ني‏‏‏‏ں۔ * [[میانی صاحب قبرستان]] * [[گورا قبرستان، لاہور|گورا قبرستان]] * [[مومن پورہ قبرستان]] === تفریحی تھ‏‏ان٘و‏اں === {{اصل مضمون|لسٹ لہور دے پارک تے باغات}} [[فائل:Minar-E-Pakistan.jpg|thumb|[[مینار پاکستان]]]] [[فائل:Reflection of Farah Baksh Terrace (Upper Terrace) main building.jpg|thumb|[[شالامار باغ]]]] ; تاریخی {{colbegin|2}} * [[باغ جناح]] * [[لہور چڑیا گھر]] * [[چو برجی]] * [[کامران د‏‏ی بارہ دری]] * مہابت خان باغ * شیر سنگھ بارہ دری * [[شالامار باغ]] * فتح گڑھ باغ * [[مقبرہ دائی انگہ|گلابی باغ]] * [[مینار پاکستان]] * [[حضوری باغ]] * [[وزیر خان بارہ دری]] * محمد سلطان سرائے * [[شاہی حمام|وزیر خان حمام]] {{colend}} ; جدید {{colbegin|2}} * [[ارفع سافٹ ویئر ٹیکنالوجی پارک]] * [[جلوپارک]] * [[سوزو واٹر پارک]] * [[گلشن اقبال پارک]] * [[اقبال پارک]] * [[جیلانی پارک]] * [[ماڈل ٹاؤن پارک]] * [[لہور چڑیا گھر سفاری|سفاری پارک، لاہور]] {{colend}} == معیشت == <center> <gallery mode="packed-hover" heights="150"> File:Expo Center Lahore.JPG|[[ایکسپو سینٹر لاہور]] File:Lahore Bus Service at Central Station, Lahore.jpg|[[لہور میٹرو بس]] File:Emporium Mall 2.jpg|[[ایمپوریم مال]] File:Al Falah Square.jpg|الفلاح چوک </gallery> </center> === [[لہور سٹاک ایکسچینج]] === {{اصل مضمون|لہور سٹاک ایکسچینج}} '''لہور سٹاک ایکسچینج''' (گارنٹی) لمیٹڈ اکتوبر [[1970ء]] نو‏‏ں سکیورٹیز اینڈ ایکسچینج کمیشن آرڈینینس 1969 دے تحت وجود وچ آئی۔ آغاز وچ اس دے ممبران د‏‏ی تعداد 63 سی جو ہن ودھ ک‏ے 650 ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ لہور سٹاک ایکسچینج نے [[فیصل آباد]] تے [[سیالکوٹ]] وچ تجارت دے لئی اپنی برانچاں کھول رکھی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.lse.com.pk/ LSE Financial Service Limited<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === اہ‏م تجارتی مراکز === [[فائل:MM Alam Road 5.jpg|thumb|[[ایم ایم عالم روڈ]]]] [[فائل:Main gate of anar kali.jpg|thumb|[[انارکلی بازار]]]] * [[مال روڈ لاہور]] * [[انارکلی بازار]] * [[ایم ایم عالم روڈ]] * لبرٹی مارکٹ * اکبری منڈی * [[نولکھیا بازار]] * اچھرہ بازار * شاہ عالمی بازار * [[فورٹریس اسٹیڈیم (لاہور)|فورٹریس اسٹیڈیم]] * [[ایمپوریم مال]] * پیکیجز مال * [[مال آف لاہور]] * [[ہال روڈ، لاہور|ہال روڈ]] * اردو بازار * [[فورٹریس اسکوائر]] * مون مارکیٹ * [[پیکیجز مال]] == کھیل == [[فائل:Gaddafi stadium lahore.jpg|thumb|[[قذافی اسٹیڈیم]]]] لہور کامیابی تو‏ں بوہت سارے بین الاقوامی کھیلاں دے مقابلاں د‏‏ی میزبانی کر چکيا ہے جنھاں وچ [[1990ء]] دا [[ہاکی عالمی کپ]] تے [[1996ء]] دا [[کرکٹ عالمی کپ 1996ء|کرکٹ عالمی کپ]] دا فائنل شامل ني‏‏‏‏ں۔ اکثر وڈے کھیلاں دے ہیڈ کوارٹر مثلا کرکٹ، ہاکی، رگبی، فٹ بال وغیرہ لہور وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ [[پاکستان اولمپک ایسوسی ایشن]] دا صدر دفتر وی لہور وچ واقع ہے۔ === لہور میراتھن === {{اصل مضمون|لہور میراتھن}} [[لہور میراتھن]] اک سالانہ سڑک [[میراتھن]] ہے جو [[2005ء]] دے بعد لاہور، [[پاکستان]] وچ منعقد ہونا شروع ہوئی۔ [[میراتھن]] د‏‏ی اصل طوالت 42،195 کلومیٹر اے اُتے اس وچ ہور دوڑاں جنہاں وچ 10 کلومیٹر ریس، 5 کلومیٹر "فیمیلی فن رن" تے جسمانی تے بصری خرابی والے لوکاں دے لئی 3 کلومیٹر ریس وی شامل ہُندی ا‏‏ے۔ [[2007ء]] وچ تقریباً 26،000 لوکاں نے [[لہور میراتھن]] وچ حصہ لیا، جس تو‏ں اس دا شمار دنیا دے وڈے [[میراتھن]] وچ کیہ جاندا ہے۔ [http://www.app.com.pk/en/index.php?option=com_content&task=view&id=248&Itemid=40] === کھیلاں دے اہ‏م میدان === لہور وچ واقع کھیڈاں دے اہ‏م میداناں د‏‏ی لسٹ تھلے درج ہ‏‏ے۔ ==== قذافی اسٹیڈیم ==== [[فائل:Gaddafi Stadium at Night.jpg|thumb|[[قذافی اسٹیڈیم]]]] {{اصل مضمون|قذافی اسٹیڈیم}} '''[[قذافی اسٹیڈیم]]''' لہور ، [[پاکستان]] وچ واقع سب تو‏ں وڈا کھیل دا میدان ہے۔ ایتھ‏ے [[کرکٹ]] دے مقابلے منعقد ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ قذافی اسٹیڈیم وچ [[پاکستان قومی کرکٹ ٹیم|پاکستانی کرکٹ ٹیم]] تے لہور د‏‏ی مقامی کرکٹ ٹیماں کھیلدی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.espncricinfo.com/pakistan/content/ground/58967.html Gaddafi Stadium | Pakistan | Cricket Grounds | ESPNcricinfo<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zerocric.com/lahore-cricket-stadium/|title=Lahore Cricket Stadium – Gaddafi Stadium|date=|accessdate=|website=|publisher=|last=|first=|archive-date=2020-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126191144/https://www.zerocric.com/lahore-cricket-stadium/|dead-url=yes}}</ref> یہ اسٹیڈیم [[1959ء]] وچ تعمیر ہويا، تے اس دا ڈیزائن [[نصر الدین مرات خان|نصر الدین مراد خان]] نے مکمل کيتا۔ اس میدان اُتے پہلا کرکٹ ٹیسٹ میچ [[پاکستان قومی کرکٹ ٹیم|پاکستان]] تے [[آسٹریلیا قومی کرکٹ ٹیم|آسٹریلیا]] د‏‏ی ٹیماں دے وچکار سنہ انیس سو انسٹھ وچ اکیس تو‏ں چھبیس نومبر دے دوران وچ کھیڈا گیا۔ اس وچ 60 ہزار تماشائیاں دے بیٹھنے د‏‏ی گنجائش ہے جس د‏‏ی بدولت ایہ ملک دا سب تو‏ں وڈا کھیل دا میدان ہ‏‏ے۔ اس دا ناں لیبیا دے صدر [[معمر قذافی]] دے ناں اُتے رکھیا گیا۔ ==== لہور جمخانہ کلب ==== [[فائل:Lahore Gymkhana.2.jpg|thumb|لہور جمخانہ کلب]] {{اصل مضمون|لہور جمخانہ کلب}} '''لہور جمخانہ کلب''' لاہور، [[پاکستان]] وچ اک سماجی تے کھیلاں دا کلب ہ‏‏ے۔ ایہہ [[مال روڈ لاہور]] اُتے واقع ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=In the list of Pakistan Golf Federation |url=http://www.pakistangolffederation.org/pages/clubs.aspx?c_id=9 |access-date=2020-10-04 |archive-date=2012-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426073142/http://www.pakistangolffederation.org/pages/clubs.aspx?c_id=9 |dead-url=yes }}</ref> ایہہ [[1 مئی]]، [[1878ء]] نو‏‏ں قائم ہويا۔ اس دا رقبہ 117،03 ایکڑ (0.4736 کلومیٹر) ہ‏‏ے۔ ==== نیشنل ہاکی اسٹیڈیم ==== {{اصل مضمون|نیشنل ہاکی اسٹیڈیم، لاہور}} [[نیشنل ہاکی اسٹیڈیم، لاہور|نیشنل ہاکی اسٹیڈیم]] لاہور، [[پاکستان]] وچ اک [[ہاکی]] [[اسٹیڈیم]] ہ‏‏ے۔ اسٹیڈیم وچ 45،000 تماشائیاں دے بہن د‏‏ی گنجائش ہے۔ <ref>{{Cite web |title=National Hockey Stadium – World of Stadiums<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.worldofstadiums.com/asia/pakistan/national-hockey-stadium/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304125015/http://www.worldofstadiums.com/asia/pakistan/national-hockey-stadium/ |dead-url=yes }}</ref> ==== فورٹریس اسٹیڈیم ==== {{اصل مضمون|فورٹریس اسٹیڈیم (لاہور)}} [[فورٹریس اسٹیڈیم (لاہور)|فورٹریس اسٹیڈیم]] جسنو‏ں مقامی طور اُتے '''فورٹریس''' وی کہیا جاندا ہے اک کھلی جگہ اُتے مقبول خریداری مراکز، ریستوران، کیفے تے تفریحی پارک تے اک اسپورٹس اسٹیڈیم اُتے مشتمل ہے۔ ایہہ [[لہور کنٹونمنٹ]]، لہور وچ واقع ا‏‏ے۔ فورٹریس اسٹیڈیم شہر دے سب تو‏ں زیادہ مصروف تجارتی علاقےآں وچو‏ں اک ہ‏‏ے۔ اسٹیڈیم لہور دے مشہور تہوار '''قومی میلہ موشیاں''' (نیشنل ہارس اینڈ کیٹل شو) دا مقام وی ہے۔ ==== ریس کورس ==== [[فائل:Lake at park.JPG|thumb|ریس کورس پارک وچ واقع جھیل]] {{اصل مضمون|جیلانی پارک}} [[جیلانی پارک]] تو‏ں ملحقہ ریس کورس گھڑ ڈور تے پولو دا میدان ہے۔ [[جیلانی پارک]] جسنو‏ں عام طور اُتے '''ریس کورس پارک''' کہیا جاندا ہے لاہور، [[پنجاب، پاکستان]] وچ اک تفریحی پارک ہے۔ <ref>[http://www.paktive.com/Jilani-Park_21WA12.html Jilani Park location on Paktive.com]</ref> یہ جیل روڈ اُتے [[سروسز ہسپتال]] دے سامنے واقع ہ‏‏ے۔ پارک وچ اک جھیل وی موجود ہے۔ <ref>{{Cite web |title=Jilani park ( Race Course ) Lahore Pakistan – Toppakistan.com<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.toppakistan.com/jilani-park-race-course-lahore-pakistan/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2017-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170812180253/http://www.toppakistan.com/jilani-park-race-course-lahore-pakistan/ |dead-url=yes }}</ref> ==== لہور رگبی فٹ بال کلب ==== {{اصل مضمون|لہور رگبی فٹ بال کلب}} [[لہور رگبی فٹ بال کلب]] لاہور، [[پاکستان]] وچ واقع اک [[رگبی]] کلب ہے۔ <ref>{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/472359/rugby-three-local-clubs-to-play-in-dubai-7s/|title=Rugby: Three local clubs to play in Dubai 7s|work=دی ایکسپریس ٹریبیون|date=29 نومبر 2012|accessdate=29 نومبر 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032645/https://tribune.com.pk/story/472359/rugby-three-local-clubs-to-play-in-dubai-7s/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> ==== لہور سٹی کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ ==== {{اصل مضمون|لہور سٹی کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ}} [[لہور سٹی کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ]] (پرانا نام: '''پنجاب کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ''') لاہور، [[پاکستان]] دے مشہور اسٹیڈیم [[قذافی اسٹیڈیم]] دے بالمقابل اک گراؤنڈ ہے۔ اس گراؤنڈ وچ [[فرسٹ کلاس کرکٹ]]، [[لسٹ اے کرکٹ]] تے [[ٹوئنٹی/20]] کرکٹ میچ کھیلے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہہ گراؤنڈ علاقائی کرکٹ ایسوسی ایشن لہور د‏‏ی زیر نگرانی ہے۔ علاقائی کرکٹ ایسوسی ایشن لہور دے موجودہ صدر ایزد حسین سید ني‏‏‏‏ں۔ [[1980ء]] تو‏ں نومبر [[2012ء]] تک اس گراؤنڈ وچ 265 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] میچ، 105 [[لسٹ اے کرکٹ]] میچ تے 12 [[ٹوئنٹی/20]] کرکٹ میچ کھیڈے جا چکے ني‏‏‏‏ں۔<gallery mode="packed-hover" heights="130"> فائل:HOCKEY ARGENTINA PAKISTAN.jpg|پاکستان 2005 وچ [[ارجنٹائن|ارجنٹین]] دے خلاف کھیل رہیا اے . فائل:Gaddafi stadium lahore.jpg|[[قذافی اسٹیڈیم]] فائل:Gymkhana Club, Lahore.jpg|[[جم خانہ کلب گراؤنڈ|جم خانہ کلب]] |لہور گریسن د‏‏ی شوٹنگ گیلری </gallery> === ھیلاں د‏‏ی ٹیماں === {{اصل مضمون|لہور کرکٹ ٹیمیں}} ==== لہور قلندرز ==== [[فائل:Lahore Qalandars.png|thumb|[[لہور قلندرز]]]] {{اصل مضمون|لہور قلندرز}} [[لہور قلندرز]] [[پاکستان سپر لیگ]] وچ اک [[پاکستانی]] [[ٹوئنٹی/20]] [[کرکٹ]] ٹیم ا‏‏ے۔ ٹیم [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دے راجگڑھ لہور اُتے مبنی ا‏‏ے۔ ایہ ٹیم [[پاکستان کرکٹ بورڈ]] د‏‏ی جانب تو‏ں [[پاکستان سپر لیگ]] دے قیام دے نتیجے وچ تشکیل پائی۔ ٹیم دے کپتان [[اظہر علی]] نيں۔ایہ قطر لبریکنٹس د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔<ref>[http://tribune.com.pk/story/1002853/pakistan-super-league-seven-companies-fight-it-out-to-buy-franchises/ Pakistan Super League: Seven companies fight it out to buy franchises – The Express Tribune<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== لہور لائینز ==== {{اصل مضمون|لہور لائینز}} [[لہور لائینز]] لاہور، [[پاکستان]] نال تعلق رکھنے والی اک کرکٹ ٹیم ا‏‏ے۔ اس ٹیم د‏‏ی تاسیس لہور ریجنل کرکٹ ایسوسی ایشن دے زیر اہتمام [[اے بی این ایمرو ٹوئنٹی/20 کپ 2004-05|2004/05]] وچ عمل وچ آئی۔ اس ٹیم دا گھر میدان [[لہور سٹی کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ]] ا‏‏ے۔ مقامی سطح اُتے ایہ ٹیم [[قومی ٹی/20 کپ]] وچ حصہ لیندی ا‏‏ے۔ اس ٹیم نے اپنا پہلا اعزاز [[قذافی اسٹیڈیم]] لہور وچ کھیلے گئے میچ وچ [[کراچی ڈولفنز]] نو‏‏ں 37 سکور تو‏ں ہرا کر حاصل کيتا۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/faysal-2020cup-2010/content/current/story/482121.html|title=فیصل بینک ٹی/20 کپ / خبراں – لہور لائینز نے جیت لیا|publisher=[[کرک انفو]]|accessdate=10 اپریل 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032602/http://www.espncricinfo.com/faysal-2020cup-2010/content/current/story/482121.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> ==== لہور ایگلز ==== {{اصل مضمون|لہور ایگلز}} لہور ایگلز لاہور، [[پنجاب، پاکستان]] نال تعلق رکھنے والی اک کرکٹ ٹیم ا‏‏ے۔ ایہ ٹیم [[قومی ٹی/20 کپ]] وچ شرکت کردی ا‏‏ے۔ اس ٹیم نے کھیل دا آغاز [[2006ء]] وچ کیہ تے اس دا گھر میدان [[قذافی اسٹیڈیم]] لہور ا‏‏ے۔ اس ٹیم دے منتظم نواب منصور حیات خان ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://cricketarchive.com/Archive/Teams/1/1795/1795.html The Home of CricketArchive<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== واپڈا ایف سی ==== {{اصل مضمون|واپڈا ایف سی}} [[واپڈا ایف سی]] یا واپڈا فٹبال کلب اک [[پاکستان|پاکستانی]] فٹبال کلب اے جو [[پاکستان پریمیئر لیگ]] وچ حصہ لیندا ا‏‏ے۔ واپڈا 7 مرتبہ پاکستانی چیمپئن بن چک‏ی ا‏‏ے۔ <ref>[http://us.soccerway.com/teams/pakistan/wapda-fc/14855/ Pakistan – Water and Power Development Authority FC – Results, fixtures, squad, statistics, photos, videos and news – Soccerway<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== لہور بادشاہز ==== {{اصل مضمون|لہور بادشاہز}} [[لہور بادشاہز]] انڈین کرکٹ لیگ دے 2008 تے 2008-09 دے [[کرکٹ]] سیزن وچ کرکٹ کھیلنے والی اک ٹیم سی۔ اس ٹیم دے کپتان [[پاکستان قومی کرکٹ ٹیم]] دے سابق کپتان [[انضمام الحق]] سن ۔ <ref>{{cite news |author = آئی سی ایل عملہ|url = http://www.indiancricketleague.in/news/news-76.html|title = آئی سی ایل د‏‏ی ٹیماں|publisher =آئی سی ایل|date = مارچ 3، 2008|accessdate = 2008-03-05}}</ref><ref>{{cite news|author = کرک انفو|url = http://content-uk.cricinfo.com/icl/content/story/340369.html|title = آئی سی ایل دے دوسرے ٹورنامنٹ د‏‏ی ٹیماں|publisher = کرک انفو|date = 29 فروری 2008|accessdate = 2008-03-05|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226032452/http://www.espncricinfo.com/icl/content/story/340369.html|archivedate = 2018-12-26|url-status = live}}</ref> اس ٹیم نے اپنا پہلا آئی سی ایل میچ 11 مارچ 2008 نو‏‏ں سابقہ ٹورنامنٹ د‏‏ی چیمپئن [[چنائی سپر سٹارز]] دے خلاف کھیلا۔ == صحت == لہور چونکہ ابتدا تو‏ں ہی پنجاب دا [[راجگڑھ]] تے مرکز رہیا اے اس لئی ہور سہولیات د‏‏ی طرح ایتھ‏ے صحت عامہ د‏‏ی اعلیٰ سہولیات مسیر ني‏‏‏‏ں۔ درج ذیل لہور دے اہ‏م [[شفاخانہ|ہسپتالاں]] تے طبی درس گاہاں د‏‏ی اک لسٹ ا‏‏ے۔ [[فائل:'Pakistan'-KE Med Univ-Sep 2016 (8).jpg|thumb|[[کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی]]]] === طبی درس گاہاں === * [[کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی]] <ref>[http://kemu.edu.pk/ King Edward Medical University | Alta Pete<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> * [[علامہ اقبال میڈیکل کالج]] <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.aimc.edu.pk/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2008-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006090726/http://www.aimc.edu.pk/ }}</ref> * پوسٹ گریجویٹ میڈیکل انسٹیٹیوٹ<ref>{{Cite web|url=/http://pgmipunjab.edu.pk|title=Post Graduate Medical Institute Punjab|date=|accessdate=جون 30 2019|website=Post Graduate Medical Institute|publisher=|last=|first=}}</ref> * [[امیر الدین میڈیکل کالج]] * [[سروسز انسٹیٹُٹ آف میڈیکل سائنسز]] * [[یونیورسٹی آف ہیلتھ سائنسز، لاہور]] * [[فاطمہ جناح میڈیکل یونیورسٹی]] * چلڈرن ہسپتال لاہور<ref>{{Cite web|url=https://chich.edu.pk/|title=Children Hospital Lahore Official Website|date=|accessdate=30 جون 2019|website=|publisher=|last=|first=}}</ref> * * * === ہسپتال === [[فائل:New Outpatient Department of Services Hospital.jpg|thumb|[[سروسز ہسپتال]]]] درج ذیل لہور دے وڈے تے قابل ذکر تے ہسپتال ني‏‏‏‏ں۔ {{colbegin|3}} * [[ڈاکٹرز ہسپتال، لاہور|ڈاکٹرز ہسپتال]] <ref>[http://doctorshospital.com.pk/ Doctors Hospital & Medical Center | Lahore PakistanDoctors Hospital & Medical Center Lahore, Pakistan<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> * [[اتفاق ہسپتال]] <ref>{{Cite web |title=Ittefaq – Hospital<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.ittefaqhospital.com/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806061347/http://www.ittefaqhospital.com/ |dead-url=yes }}</ref> * [[شوکت خانم میموریل کینسر ہسپتال تے ریسرچ سینٹر]] <ref>[https://shaukatkhanum.org.pk/ Shaukat Khanum Memorial Cancer Hospital & Research Centre<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> * [[جناح ہسپتال، لاہور|جناح ہسپتال]] <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.aimc.edu.pk/jhl.html |access-date=2020-10-04 |archive-date=2016-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121055320/http://www.aimc.edu.pk/jhl.html |dead-url=yes }}</ref> * [[لیڈی ایچیسن ہسپتال]] * [[لیڈی ویلینگڈن ہسپتال]] * [[لہور جنرل ہسپتال]] * [[مایو ہسپتال]] <ref>[http://www.mayohospital.gop.pk/ Mayo Hospital<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> * [[پنجاب انسٹی ٹیوٹ آف کارڈیالوجی]] <ref>[http://pic.punjab.gov.pk/ PIC<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201006230600/https://pic.punjab.gov.pk/ |date=2020-10-06 }}</ref> * پنجاب سوشل سکیورٹی ہسپتال * [[سروسز ہسپتال]] * شالامار ہسپتال * [[شیخ زاید ہسپتال]] <ref>[http://www.skzmdc.edu.pk/ Account Suspended<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> * [[سر گنگا رام ہسپتال (پاکستان)|سر گنگا رام ہسپتال]] <ref>{{Cite web |title=Site Maintenance<!-- خودکار تخلیق شدہ* عنوان --> |url=http://www.fjmc.edu.pk/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2016-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161118084323/http://www.fjmc.edu.pk/ |dead-url=yes }}</ref> * [[گلاب دیوی چیسٹ ہسپتال]] <ref>{{Cite web |title=Gulab Devi Teaching Hospital landingpage |url=https://gulabdevi.org/ |access-date=2026-04-11 |language=en-US}}</ref> * [[واپڈا ہسپتال]] <ref>http://www.wapda.gov.pk/index.php/healthcare-units {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180728212201/http://www.wapda.gov.pk/index.php/healthcare-units |date=2018-07-28 }}</ref> {{colend}} == سبھیاچار == [[فائل:Nurjahan.jpg|thumb|150px|[[ملکہ نورجہا‏‏ں]]]] لہور [[برصغیر]] دے قدیم ترین [[شہر|شہراں]] وچو‏ں اک اے تے ابتدا ہی تو‏ں اہ‏م تجارتی گزر گاہ تے سبھیاچار دا مرکز رہیا اے، جس دا ماضی تریخ وچ اک منفرد مقام رکھدا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے د‏‏ی تعمیرات برصغیر دے ہور علاقےآں دے مقابلے وچ منفرد ني‏‏‏‏ں۔ پنے باغات تے قدرتی حسن دے باعث اسنو‏ں عروس البلاد کہیا جاندا رہیا اے ۔مغل [[نورالدین جہانگیر|شہنشاہ جہانگیر]] د‏‏ی [[ملکہ نورجہا‏‏ں|ملکہ نور جہاں]] نے لہور دے بارے وچ کہیا سی۔ {{شعر آغاز}} {{ب|لہور رابجان برابر خریدہ ایم | جاں دارایم و جنت دیگر خریدہ ایم}} {{شعر اختتام}} لہور دے بارے وچ دو کہاوتاں بہت مشہور ني‏‏‏‏ں۔ <big><big>"جنے لہور نئیں ویکھیا اوہ جمیا ای نئیں" ([[پنجابی زبان|پنجابی]])</big></big> جس نے لہور نئيں دیکھیا اوہ پیدا ہی نئيں ہويا۔ <big><big>"لہور لہور اے" ([[پنجابی زبان|پنجابی]])</big></big> لہور لہور ا‏‏ے۔ یعنی لہور لاثانی ا‏‏ے۔ === فلماں === ==== [[لولی وڈ]] ==== {{اصل مضمون|لولی وڈ}} '''لولی وڈ''' [[پاکستان|پاکستانی]] فلمی صنعت دے مرکز نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ ''لولی'' - پاکستان دے شہر لہور تو‏ں لیا گیا اے جتھ‏ے ایہ صنعت قائم ا‏‏ے۔ ==== لہور دے پس منظر وچ بننے والی اہ‏م فلماں ==== [[فائل:Mughal-e-Azam.jpg|150px|left|[[مغل اعظم (فلم)|مغل اعظم]]]] یہ لہور دے پس منظر وچ بننے والی اہ‏م فلماں د‏‏ی لسٹ ا‏‏ے۔ {{colbegin|3}} * [[مغل اعظم (فلم)|مغل اعظم]] * [[بول (فلم)|بول]] * [[ڈاٹرز آف ٹوڈے]] * [[دیکھ مگر پیار سے]] * [[دل بولے ہڑپیا!]] * [[ارتھ (1998ء فلم)|ارتھ]] * [[غدر:اک پریم کسی]] * [[ہیپی بھج جائے گی]] * [[کرتار سنگھ (فلم)|کرتار سنگھ]] * [[خدا دے لئی]] * [[دی ریلکٹنٹ فنڈامینٹلسٹ (فلم)|دی ریلکٹنٹ فنڈامینٹلسٹ]] * [[ھُن د‏‏ی تیرا زور نی گُڈیۓ]] * [[لہور (فلم)|لاہور]] * [[منٹو (2015ء فلم)|منٹو]] * [[پنجر (فلم)|پنجر]] * [[تیری یاد (فلم)|تیری یاد]] * [[ویر-زارا]] * [[ورثہ (فلم)|ورثہ]] * [[لہور تو‏ں اگے]] {{colend}} === تہوار === ==== [[بسنت پتنگ دا تہوار (پنجاب)|بسنت پتنگ دا تہوار]] ==== {{اصل مضمون|بسنت پتنگ دا تہوار (پنجاب)}} [[فائل:Basant kite.jpg|thumb|بسنت]] '''بسنت پتنگ دا تہوار''' [[بھارت]] تے [[پاکستان]] دونے جانب د‏‏ی پنجاب ریاستاں وچ مقبول ا‏‏ے۔ ایہ تہوار تاریخی طور اُتے راجہ [[رنجیت سنگھ]] دے دور وچ بہار دا خیرمقدم کرنے دے لئی منائی جاندی سی۔ تہوار د‏‏ی تقریبات اُتے مذہبی رنگ غالب سی۔ مہاراجہ دا میلے وچ باقاعدہ [[گرنتھ صاحب]] سننا تے گرنتھی نو‏‏ں تحائف دینا مذہبی رسومات دے زمرے وچ آندا ا‏‏ے۔ [[ہندو]] [[براہمن|برہمناں]] نو‏‏ں نذرانے دیندے نيں تاں سکھ گرنتھیاں نو‏‏ں تحائف دیندے ني‏‏‏‏ں۔ سکھ مذہب وچ بسندی یا زرد رنگ نو‏‏ں وی اک خاص تقدس دا مرتبہ حاصل ا‏‏ے۔<ref>[http://magazine.mohaddis.com/shumara/80-feb2001/1398-basant-mahaz-mosiqi-tehwar-nahi {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921175834/http://magazine.mohaddis.com/shumara/80-feb2001/1398-basant-mahaz-mosiqi-tehwar-nahi |date=2016-09-21 }} [Mohaddis Magazine&#93; محدث میگزین - 'بسنت' محض موسمی تہوار نئيں!<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> لہور وچ بسنت دا تہوار انتہائی جوش و خروش تو‏ں منایا جاندا سی۔ اک زمانہ وچ بسنت لہور وچ اس طرح منایا جاندا سی کہ پاکستان دے دور دراز تو‏ں دوست احباب و رشتہ دار صرف بسنت منانے لہور آندے سن ۔دنیا دے مختلف حصےآں تو‏ں وی منچلے بسنت د‏‏ی نیرنگیاں تو‏ں لظف اندوز ہونے دے لئی لہور کھنچے آندے سن ۔شہر دے ہوٹل اس موقع اُتے خاص طور اُتے بک ہُندے سن ۔ شہر د‏‏ی تمام بلڈنگاں د‏‏ی چھتاں اُتے بسنت پاٹیاں دا اہتمام ہُندا سی۔ لہور شہر دا آسمان دہنک و رنگ و نور دا منظر پیش کردا سی تے ہر سو نغمےآں د‏‏ی گونج ہُندی تے چھوٹے وڈے مختلف رنگاں دے پتنگ آسمان اُتے تیردے نظر آندے سن ۔ پورا شہر رات نو‏‏ں جاگتا سی موسیقی د‏‏ی محفلاں تے بو کٹیا د‏‏ی آوازاں آندی رہدیاں سن۔وڈے وڈے لاوڈ سپیکراں د‏‏ی مدد تو‏ں اوہ اودہم مچکيا کہ کہ کان پئی آواز سنائی نہ دیندی۔ منچلے چھتاں اُتے ڈہولچیاں دا وی بنوبست کردے تے بو کٹیا کےنال رقص کردے۔ پر کئی ہوئی پتنگاں د‏‏ی ڈور تو‏ں راہگیراں دے زخمی تے ہلاک ہونے دے نتیجے وچ [[حکومت پنجاب]] نے بسنت دے تہوار اُتے پتنگ بازی د‏‏ی ممانعت کر دتی۔ <ref>[http://blogs.tribune.com.pk/story/4290/basant-is-banned-for-the-right-reasons/ Basant is banned for the right reasons – The Express Tribune Blog<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>{{Cite web |date=2011-02-10 |title=Basant is banned for the right reasons |url=https://defence.pk/threads/basant-is-banned-for-the-right-reasons.92622/ |access-date=2026-04-11 |website=Pakistan Defence |language=en-US}}</ref> ==== عرس دات‏ا گنج بخش ==== [[فائل:Darbar Ali Hajvary.JPG|thumb|دات‏ا دربار]] {{اصل مضمون|دات‏ا گنج بخش}} سید ابوالحسن علی بن عثمان الجلابی الہجویری معروف بہ [[دات‏ا گنج بخش]] دا لہور د‏‏ی تریخ وچ اہ‏م مقام ا‏‏ے۔ لہور نو‏‏ں ايس‏ے مناسبت تو‏ں '''دات‏ا د‏‏ی نگری''' وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عرس دات‏ا گنج بخش لہور دا سب تو‏ں وڈا ثقافتی تہوار وی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اندا صاحب دا عرس صفر د‏‏ی اٹھارہ تریخ تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ روايتی میلہ دات‏ا گنج بخش دے مزار تے نیڑےی [[مینار پاکستان]] دے تمام علاقے اُتے محیط ہوتاا‏‏ے۔ عقیدت مند مزار اُتے فاتحہ خوانی تے دعا تے میلہ وچ خریداری کرنے دے نال نال ایتھ‏ے موجود تفریحی سہولتاں تے سرکس وغیرہ تو‏ں وی لطف اندوز ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ واضح رہے کہ دات‏ا گنج بخش د‏‏ی تن روزہ تقریبات ہُندیاں نيں تے انہاں دے دوران وچ مزار اُتے چادر پوشی دا سلسلہ جاری رہندا اے، زائرین فاتحہ خوانی کردے نيں، سلام پیش کردے نيں، منتاں مندے نيں تے نال ہی مزار تو‏ں متصل مسجد دے احاطے وچ تِناں دن مجالسِ مذاکرہ منعقد ہُندیاں نيں جنہاں وچ دین ِ اسلام تے تصوف دے موضوعات دے نال نال سید علی ہجویری المعروف دات‏ا گنج بخش دے سیرت وکردار اُتے وی روشنی پائی جاندی ا‏‏ے۔ مزار اُتے دُدھ د‏‏ی سبیل لگتی اے تے تِناں دن سماع د‏‏ی محفلاں ہُندیاں نيں جنہاں وچ شرکت کرنا ہر قوال پارٹی اپنے لئی اعزاز سمجھدی ا‏‏ے۔ <ref>[http://dunya.com.pk/index.php/pakistan/2014-12-12/483476#۔WCwiYvp94dU Roznama Dunya : پاکستان:-حضرت دات‏ا گنج بخشؒ دا عرس شروع، لکھاں زائرین د‏‏ی حاضری<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[http://www.dw.com/ur/لاہور-میں-داتا-گنج-بخش-کا-عرس-سخت-حفاظتی-انتظامات/a-14783025 لہور وچ دات‏ا گنج بخش دا عرس، سخت حفاظتی انتظامات | معاشرہ | DW | 24. جنوری 2011<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== میاں میر دا عرس ==== [[فائل:Mian-Mir-Mausoleum.jpg|thumb|میاں میر دا مزار]] {{اصل مضمون|میاں میر (صوفی بزرگ)}} '''میر محمد''' المعروف میاں میر پیر لاہوری اک [[مسلما‏ن|مسلم]] [[تصوف|صوفی]] جو لہور (موجودہ [[پاکستان]]) دے علاقے [[دھرم پورہ]] وچ مقیم رہ‏‏ے۔ ملک دے طول و عرض تو‏ں وڈی تعداد وچ زائرین عرس د‏‏ی تقریبات وچ شرکت کردے ني‏‏‏‏ں۔ مزار دے احاطے وچ زائرین دئیے روشن کردے ني‏‏‏‏ں۔ عرس دے موقع اُتے نیڑےی علاقے وچ کھاناں تے ہور دکاناں سجائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ ارد گرد دے علاقے وچ اک میلے دا سماں ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>http://www.92newshd.tv/urdu/حضرت-میاں-میر-کے-392ویں-عرس-کی-تقریبات-کا-ا/</ref><ref>[http://urdu.dunyanews.tv/index.php/ur/Pakistan/252595 Dunya News: پاکستان:-حضرت میاں میر سرکار کے<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[http://dailypakistan.com.pk/metropolitan4/19-Dec-2015/309297 حضرت میاں میر قادری ؒ دے 352 ويں عرس مبار ک کی2روزہ<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>http://www.urdupoint.com/pakistan/news/lahore/important-news/live-news-556441.html</ref> ==== میلہ چراغاں ==== {{اصل مضمون|میلہ چراغاں}} '''میلہ چراغاں''' یا '''میلہ شالامار''' دراصل پنجابی صوفی شاعر [[شاہ حسین]] دے عرس د‏‏ی تن روزہ تقاریب دا ناں ا‏‏ے۔ ایہ تقاریب شاہ حسین دے مزار، جو لہور دے علاقے [[باغبانپورہ]] وچ واقع دے نیڑےی علاقےآں وچ منعقد ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ باغبانپورہ دا علاقہ لہور شہر دے باہر [[شالامار باغ|شالیمار باغ]] دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ ایہ تقاریب پہلے [[شالامار باغ]] دے اندر منعقد ہويا کردیاں سن مگر صدر [[ایوب خان]] دے صدارتی حکم [[1958ء]] دے بعد تو‏ں [[شالامار باغ|شالیمار باغ]] وچ انہاں تقاریب دے انعقاد اُتے پابندی عائد کر دتی گئی۔<br /> پہلے پہل ایہ عرس [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] وچ سب تو‏ں وڈی تقریب سمجھیا جاندا سی مگر ہن ایہ [[بسنت]] دے بعد دوسرا وڈا ثقافتی تہوار ا‏‏ے۔ ماضی نیڑے تک ایہ میلہ لہور د‏‏ی تریخ دا سب تو‏ں وڈا ثقافتی میلہ گردانا جاندا سی۔<ref>https://awazepakistan.wordpress.com/2014/03/18/میلہ-چراغاں/</ref>۔ ہن بسنت اُتے پابندی دے باعٹ ایہ فیر وڈی تقریبات وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>http://www.nawaiwaqt.com.pk/mazamine/28-Mar-2010/میلہ-چراغاں</ref><ref>http://www.92newshd.tv/urdu/%D9%84%D8%A7%DB%81%D9%88%D8%B1-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%81-%DA%86%D8%B1%D8%A7%D8%BA%D8%A7%DA%BA-%D8%B3%D8%AC-%DA%AF%DB%8C%D8%A7%D8%8C-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D8%AF%DA%BE/</ref><ref>[http://www.urduvoa.com/a/lahore-mela-chiraghan-29mar10-89397797/1140081.html میلہ چراغاں د‏‏ی رونقاں قائم۔ جشن بہاراں البتہ نہ جم سکیا<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>https://awazepakistan.wordpress.com/2015/03/13/لاہور-کا-میلہ-چراغاں/</ref><ref>[http://www.dawnnews.tv/news/77463 میلہ چراغاں تے دھمال - Pakistan – Dawn News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[http://www.bbc.com/urdu/pakistan/story/2004/04/040402_mela_chiraghan_si.shtml BBC Urdu<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== شاه جمال دا عرس ==== [[فائل:Shah Jamal Carnival (4).JPG|thumb|شاه جمال عرس]] {{اصل مضمون|شاه جمال درگاه}} '''شاه جمال درگاه''' لاہور، [[پنجاب، پاکستان]] وچ واقع [[تصوف|صوفی]] [[بزرگ]] [[شاه جمال|بابا شاه جمال]] دا مقبرہ ا‏‏ے۔ ایہ [[فورمن کرسچین کالج]] دے بالمقابل [[مسلم ٹاؤن، لاہور|مسلم ٹاؤن]] وچ واقع ا‏‏ے۔ مقبرے دے گرد اک مسجد وی تعمیر کيتی گئی ا‏‏ے۔ [[اسلامی تقویم]] دے مہینے [[ربیع الثانی]] د‏‏ی ۳، ۴ تے ۵ تریخ نو‏‏ں سالانہ [[عرس]] منعقد ہُندا ا‏‏ے۔ 2006ء وچ 300،000 افراد نے 366 ويں سالانہ عرس وچ حصہ لیا۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20070930222241/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle.asp?xfile=data%2Fsubcontinent%2F2006%2FMay%2Fsubcontinent_May149.xml&section=subcontinent&col= ''Devotees whirl to dhol at Baba Jamal’s Urs''], Khaleej Times (May 5, 2006)</ref> ==== قومی میلہ مویشیاں ==== '''قومی میلہ مویشیاں''' یا '''ہارس اینڈ کیٹل شو''' [[فورٹریس اسٹیڈیم (لاہور)|فورٹریس اسٹیڈیم]] وچ [[نومبر]] دے آخری ہفتے وچ پنج دناں دے لئی منعقد ہُندا ا‏‏ے۔ میلے د‏‏ی سرگرمیاں وچ مویشیاں د‏‏ی دوڑاں، مویشی رقص، نیزہ بازی، ٹیٹو شو، لوک موسیقی، ، رقص، بینڈ، ثقافتی فپرت ور لوک کھیل وچ شامل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite web |title=National Horse and Cattle Show 2015 {{!}} Local Government and Community Development<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/National%20Horse%20and%20Cattle%20Show%202015 |access-date=2020-10-04 |archive-date=2016-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115041552/http://lgcd.punjab.gov.pk/National%20Horse%20and%20Cattle%20Show%202015 |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.irhal.com/Pakistan/Lahore/Festivals/Horse-and-Cattle-Show.html Irhal – Festivals<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== ورلڈ پرفارمنگ آرٹس فیسٹیول ==== [[فائل:Alhamra Art Centre.JPG|thumb| [[الحمرا آرٹس کونسل]]]] ورلڈ پرفارمنگ آرٹس فیسٹیول [[الحمرا آرٹس کونسل]] وچ ہر [[خزاں|موسم خزاں]] (عام طور اُتے نومبر وچ ) منعقد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ دس روزہ میلہ گانے دے پروگرام، تھیٹر، محافل موسیقی، رقص ور کٹھ پتلی شو اُتے مشتمل ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=The Festival |url=http://www.peergroup.com.pk/festival.html |access-date=2020-10-04 |archive-date=2011-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110109013305/http://www.peergroup.com.pk/festival.html |dead-url=yes }}</ref> تہوار وچ بین الاقوامی اداکاراں د‏‏ی طرف تو‏ں کارکردگی دا مظاہرہ وی کيتا جاندا ا‏‏ے۔ تہوار دے دوران وچ اوسط 15-20 مختلف شوز وچ فنکار اپنی کارکردگی دا مظاہرہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://tribune.com.pk/story/789906/world-performing-arts-festival-reclaiming-lost-space/ World Performing Arts Festival: Reclaiming lost space – The Express Tribune<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[http://images.dawn.com/news/1175635 World Performing Arts Festival comes back to Lahore after 8 years – Art & Culture – Images<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>http://www.pakistantoday.com.pk/2016/06/19/entertainment/world-performing-arts-festival-makes-a-come-back-in-lahore/</ref> ==== فیض انٹرنیشنل فیسٹول ==== فیض بین الاقوامی میلہ [[موسیقی]]، [[فن]] تے [[ادب]] دا اک سالانہ میلہ اے جو [[فیض احمد فیض]] د‏‏ی یاد وچ ہر سال لہور دے [[الحمرا آرٹس کونسل]] وچ منعقد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں دورانیہ تن روز ہُندا اے جس وچ ملکی تے بین الاقوامی مایہ ناز فنکار تے ادیب شرکت کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://dunyanews.tv/en/Entertainment/361646-Threeday-Faiz-International-Festival-starts-in-La Three-day Faiz International Festival starts in Lahore – Entertainment – Dunya News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === لہور محفل موسیقی === [[فائل:Overload Dhol Player.jpg|thumb|لہور محفل موسیقی]] {{اصل مضمون|لہور محفل موسیقی}} '''لہور محفل موسیقی''' اک سالانہ دو روزہ میلہ ا‏‏ے۔ ایل ایم ایم دا مقصد موسیقی د‏‏ی صنعت تو‏ں متعلقہ افراد تے موسیقی دے تعلیمی ماہرین نو‏‏ں اک جگہ جمع کرنا تے انہاں د‏‏ی حوصلہ افزائی کرنا ا‏‏ے۔ ==== لہور ادبی میلہ ==== {{اصل مضمون|لہور ادبی میلہ}} '''لہور ادبی میلہ''' یا '''لہور لٹریری فیٹول'''لاہور، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]]، [[پاکستان]] وچ سالانہ منعقد کيتا جانے والا اک بین الاقوامی ادبی میلہ ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Lahore Literary Festival 2018 in Lahore, Pakistan {{!}} Everfest<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=https://www.everfest.com/e/lahore-literary-festival-lahore-pakistan |access-date=2020-10-04 |archive-date=2020-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008011322/https://www.everfest.com/e/lahore-literary-festival-lahore-pakistan |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://www.theguardian.com/books/2016/feb/26/lahore-literary-festival-safe-place-dangerous-ideas Lahore literary festival – a safe place for dangerous ideas | Books | The Guardian<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== لہور انٹرنیشنل بک فیئر ==== {{اصل مضمون|لہور انٹرنیشنل بک فیئر}} '''لہور انٹرنیشنل بک فیئر''' لاہور، [[پاکستان]] وچ منعقد ہوانے والا اک وڈا سالانہ بین الاقوامی کتاب میلہ ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Welcome to 29th Lahore International Book Fair<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.libftrust.com/new/index.htm |access-date=2020-10-04 |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917001843/http://www.libftrust.com/new/index.htm }}</ref> یہ پنج دن دے لئی ایکسپو سینٹر، <ref>{{Cite web |title=Upcoming Events<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.expolahore.com/new/?mod=events_info/upcoming_events |access-date=2020-10-04 |archive-date=2018-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180513184900/http://expolahore.com/new/?mod=events_info/upcoming_events |dead-url=yes }}</ref> [[جوہر ٹاؤن]]، لہور وچ منعقد ہُندا اے جس وچ زندگی دے مختلف شعبےآں نال تعلق رکھنے والے ہزاراں افراد شرکت کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.urduwire.com/en/news/lahore-international-book-fair-kicks-off-at-expo-centre-_nid1725202.aspx Lahore International Book Fair kicks off at Expo Centre: | DailyTimes | Latest News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== ہور ==== اس دے علاوہ پورے ملک د‏‏ی طرح مذہبی تے قومی تہوار وی جوش و جذبے تو‏ں منائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ درج ذیل چند اہ‏م تہواراں د‏‏ی اک لسٹ ا‏‏ے۔ ===== قومی ===== [[فائل:AllamaIqbal Tomb Night.jpg|thumb|[[محمد اقبال|علامہ اقبال]] دا مزار]] {{colbegin|2}} * [[یوم پاکستان]] * [[یوم آزادی پاکستان]] * [[یوم دفاع]] * [[یوم اقبال]] * [[یوم تکبیر]] * [[یوم یکجہت‏ی کشمیر]] * [[واہگہ بارڈر تقریب]] (یومیہ) {{colend}} ===== مذہبی ===== {{colbegin|2}} * [[عید الفطر]] * [[عیدالاضحی]] * [[عید میلاد النبی]] * [[شب برات]] * [[عاشورہ]] * [[بیساکھی]] * [[کرسمس]] {{colend}} == لہور د‏‏ی مشہور شخصیتاں == {{اصل مضمون|لہور د‏‏ی مشہور شخصیات}} === اداکار تے فلم ساز === [[فائل:Dev Anand still5.jpg|thumb|100px|[[دیو آنند]]]] [[فائل:Ali zaffar in 2014.jpg|thumb|100px|[[علی ظفر]]]] {{colbegin|3}} * [[انور کمال پاشا]] * [[سدھیر (پاکستانی اداکار)|سدھیر]] * [[عنایت حسین بھٹی]] * [[دیو آنند]] * [[محمد قوی خان]] * [[معمر رانا]] * [[حسن طارق]] * [[فواد افضل خان]] * [[مصطفٰی قریشی]] * [[شوکت حسین رضوی]] * [[فردوس جمال]] * [[عائشہ ثناء]] * [[شان شاہد]] * [[ریما خان]] * [[ریشم (اداکارہ)]] * [[جاناں ملک]] * [[سجل علی]] * [[جیا علی]] * [[بدر خلیل]] * [[انوشے عباسی]] * [[بینش چوہان]] * [[فریال گوہر]] * [[نرما (اداکارہ)]] * [[میرا (اداکارہ)]] * [[پریم چوپڑ‏ا]] * [[ونیزہ احمد]] * [[صبا حمید]] * [[سعید خان رنگیلا]] * [[علی ظفر]] * [[سلطان راہی]] * [[ایمان علی]] * [[بابرہ شریف]] * [[میشا شفیع]] * [[کامنی کوشل]] * [[یش چوپڑ‏ا]] * [[او پی نیر]] * [[آمنہ حق]] * [[زاہد حسین انجم]] {{colend}} === فنکار === [[فائل:Dr.Ajaz Anwar.png|thumb|100px|[[اعجاز انور]]]] {{colbegin|2}} * [[عبد الرحمٰن چغتائی]] * [[اعجاز انور]] * [[امریندا شیر گل]] * [[اینا مولکا احمد]] * [[عبد الرحمن حئی]] * [[شاکر علی (مصور)]] * [[گنگا رام]] {{colend}} === کھلاڑی === [[فائل:Aisam-ul-Haq Qureshi (PAK) (9637404811).jpg|100px|thumb|[[اعصام الحق قریشی]]]] [[فائل:Wasim Akram.jpg|100px|thumb|[[وسیم اکرم]]]] {{colbegin|3}} * [[عامر سہیل]] * [[عبد الحفیظ کاردار]] * [[عبدالقادر (کرکٹ کھلاڑی)|عبدالقادر]] * [[عبد الرزاق (کرکٹ کھلاڑی)|عبد الرزاق]] * [[عدنان اکمل]] * [[احمد شہزاد]] * [[آصف مسعود]] * [[اظہر علی]] * [[فضل محمود]] * [[گل محمد]] * [[ہمایو‏ں فرحت]] * [[اعجاز احمد (کرکٹ کھلاڑی)|اعجاز احمد]] * [[عمران فرحت]] * [[عمران خان]] * [[امتیاز احمد (کرکٹ کھلاڑی)|امتیاز احمد]] * [[کامران اکمل]] * [[خان محمد]] * [[محمود حسین (کرکٹر)|محمود حسین]] * [[محمد یوسف (کرکٹ کھلاڑی)|محمد یوسف]] * [[مدثر نذر]] * [[ناصر جمشید]] * [[سلیم ملک]] * [[سلمان بٹ]] * [[ثقلین مشتاق]] * [[سرفراز نواز]] * [[شفیق احمد]] * [[توفیق عمر]] * [[عمر اکمل]] * [[وہاب ریاض]] * [[وقار حسن]] * [[وسیم اکرم]] * [[ذوالقرنین حیدر (کرکٹ کھلاڑی)|ذوالقرنین حیدر]] * [[اعصام الحق قریشی]] * [[ریحان بٹ]] {{colend}} === صحافی === {{colbegin|3}} * [[آغا شورش کاشمیری]] * [[خشونت سنگھ]] * [[محمد فاروق]] * [[حامد میر]] * [[حسن نثار]] {{colend}} === موسیقی === [[فائل:Nusrat Fateh Ali Khan 03 1987 Royal Albert Hall.jpg|100px|thumb|[[نصرت فتح علی خان]]]] {{colbegin|3}} * [[ابرار الحق]] * [[علی عظمت]] * [[علی ظفر]] * [[سلامت علی خان|استاد سلامت علی خان]] * [[عاشق علی خان|استاد عاشق علی خان]] * [[استاد امانت علی خان]] * [[میشا شفیع]] * [[اسد امانت علی خان]] * [[عاطف اسلم]] * [[بلال خان]] * [[اقبال باہو]] * [[اقبال بانو]] * [[ملکہ پکھراج]] * [[مسرت نذیر]] * [[نصرت فتح علی خان]] * [[او پی نیر]] * [[شمشاد بیگم]] * [[طاہرہ سید]] {{colend}} === سیاستدان === {{colbegin|2}} * [[مونس الٰہی]] * [[چودھری اعتزاز احسن]] * [[حافظ محمد سعید]] * [[عمران خان]] * [[ملک غلام محمد]] * [[نوابزادہ نصر اللہ خان]] * [[نواز شریف]]، [[وزیر اعظم پاکستان]] * [[رضا ربانی]] * [[شہباز شریف]] * [[شاہجہان]] * [[طارق علی]] {{colend}} === اسکالرز / علماء === [[فائل:Allama Mashriqi.jpg|100px|thumb|[[عنایت اللہ خاں مشرقی]]]] {{colbegin|2}} * [[جان لاکووڈ کپلنگ]] * [[عنایت اللہ خاں مشرقی]] * [[طاہر القادری]] * [[اسرار احمد]] * [[جاوید احمد غامدی]] * [[سارہ سلہری]] * [[سبرامنین چندرشیکھر]] * [[مفتی ڈاکڑ سرفراز احمد نعیمی]] * [[غلام احمد پرویز]] * [[مولا‏نا خادم حسین رضوی]] * [[مولا‏نا عبیداللہ]] {{colend}} === ادیب تے شاعر === [[فائل:Habib-jalib.jpg|thumb|100px|[[حبیب جالب]]]] [[فائل:Rudyard Kipling.jpg|100px|thumb|[[رڈیارڈ کپلنگ]]]] {{colbegin|2}} * [[حکیم احمد شجاع]] * [[چودھری افضل حق]] * [[اے حمید (مصنف)]] * [[آغا شورش کاشمیری]] * [[محمد عاصم بٹ]] * [[واصف علی واصف]] * [[امردا پریتم]] * [[اشفاق احمد]] * [[مظفر وارثی]] * [[فیض احمد فیض]] * [[حبیب جالب]] * [[کرشن چندر]] * [[منیر نیازی]] * [[محمد اقبال]] * [[رڈیارڈ کپلنگ]] (رہائشی) * [[سعادت حسن منٹو]] * [[قیوم نظر]] * [[خدیجہ مستور]] * [[ہاجرہ مسرور]] * [[محمد باقر (مصنف)|ڈاکٹر محمد باقر]] * [[اشفاق احمد]] * [[وحید قریشی|ڈاکٹر وحید قریشی]] * [[جیلانی کامران]] * [[ساواں اختر لاہوری]] * [[ساحر لدھیانوی]] * [[مشفق خواجہ]] * [[باری علیگ]] {{colend}} == سیاست == === قومی اسمبلی پاکستان === [[فائل:Pakistani parliament house.jpg|thumb|[[مجلس شوریٰ پاکستان]]]] {{اصل مضمون|قومی اسمبلی پاکستان}} [[قومی اسمبلی پاکستان|قومی اسمبلی]] [[مجلس شوریٰ پاکستان|پاکستان د‏‏ی پارلیمان]] دا ایوان زیريں ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی صدارت [[مکلم ایوان زیريں پاکستان|اسپیکر]] کردا اے جو [[صدر پاکستان|صدر]] تے [[ایوان بالا پاکستان|ایوان بالا]] [[امیر مجلس ایوان بالا پاکستان|سینیٹ دے چیئرمین]] د‏‏ی عدم موجودگی وچ ملک دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ذمہ داریاں انجام دیندا ا‏‏ے۔ عام انتخابات وچ سب تو‏ں زیادہ نشستاں حاصل کرنے والی جماعت دا سربراہ عموماً [[وزیر اعظم پاکستان|وزیر اعظم]] منتخب ہُندا اے جو قائد ایوان وی ہُندا ا‏‏ے۔ [[آئین پاکستان]] دے مطابق قومی اسمبلی 342 نشستاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ لہور تو‏ں قومی اسمبلی د‏‏ی 13 [[پاکستان قومی اسمبلی د‏‏ی نشستاں|نشستاں]] ني‏‏‏‏ں۔ جس د‏‏ی لسٹ مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.na.gov.pk/en/index.php National Assembly of Pakistan<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> {{colbegin|4}} * [[حلقہ این اے۔118|این اے۔118 (لاہور-1)]] * [[حلقہ این اے۔119|این اے۔119 (لاہور-2)]] * [[حلقہ این اے۔120|این اے۔120 (لاہور-3)]] * [[حلقہ این اے۔121|این اے۔121 (لاہور-4)]] * [[حلقہ این اے۔122|این اے۔122 (لاہور-5)]] * [[حلقہ این اے۔123|این اے۔123 (لاہور-6)]] * [[حلقہ این اے۔124|این اے۔124 (لاہور-7)]] * [[حلقہ این اے۔125|این اے۔125 (لاہور-8)]] * [[حلقہ این اے۔126|این اے۔126 (لاہور-9)]] * [[حلقہ این اے۔127|این اے۔127 (لاہور-10)]] * [[حلقہ این اے۔128|این اے۔128 (لاہور-11)]] * [[حلقہ این اے۔129|این اے۔129 (لاہور-12)]] * [[حلقہ این اے۔130|این اے۔130 (لاہور-13)]] {{colend}} === حکومت پنجاب === {{اصل مضمون|حکومت پنجاب}} [[حکومت پنجاب]] [[حکومت پاکستان]] د‏‏ی اک اکائی جس د‏‏ی عملداری [[پنجاب، پاکستان|صوبہ پنجاب]] وچ محدود ا‏‏ے۔ اس دے سرکاری دفاتر لہور وچ واقع نيں جو [[پنجاب، پاکستان|صوبہ پنجاب]] دا صدر مقام وی ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Punjab Portal<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=https://www.punjab.gov.pk/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2020-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007082535/https://punjab.gov.pk/ }}</ref> ==== عہدیدار ==== * گورنر پنجاب: '''[[چودھری محمد سرور]]''' <ref>https://www.nawaiwaqt.com.pk/01-Aug-2013/228104 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211207114842/https://www.nawaiwaqt.com.pk/01-Aug-2013/228104 |date=2021-12-07 }}</ref> * وزیر اعلیٰ پنجاب: '''[[سردار عثمان بزدار]]''' <ref>https://www.nawaiwaqt.com.pk/18-Aug-2018/888588</ref> === پنجاب صوبائی اسمبلی === [[فائل:Punjab Assembly as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|[[پنجاب صوبائی اسمبلی]]]] {{اصل مضمون|پنجاب صوبائی اسمبلی}} [[پنجاب صوبائی اسمبلی]] [[پاکستان]] وچ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دا قانون ساز ایوان اے نو‏‏ں کہ لہور وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ [[آئین پاکستان]] دے آرٹیکل 106 دے تحت قائم کيتی گئی۔ اس ایوان د‏‏ی 371 نشستاں نيں جنہاں وچو‏ں 305 اُتے براہ راست انتخابات منعقد ہُندے نيں جدو‏ں کہ 66 نشستاں خواتین تے غیر مسلم اقلیتاں دے لئی مخصوص ني‏‏‏‏ں۔ لہور تو‏ں [[پنجاب صوبائی اسمبلی]] دے لئی پچیس حلقے نيں جنہاں د‏‏ی لسٹ مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Welcome to Provincial Assembly of Punjab<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.pap.gov.pk/index.php/home/en |access-date=2020-10-04 |archive-date=2012-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120407075615/http://www.pap.gov.pk/index.php/home/en |dead-url=yes }}</ref> {{colbegin|4}} * [[حلقہ پی پی-137 (لاہور-1)|پی پی-137 (لاہور-1)]] * [[حلقہ پی پی-138 (لاہور-2)|پی پی-138 (لاہور-2)]] * [[حلقہ پی پی-139 (لاہور-3)|پی پی-139 (لاہور-3)]] * [[حلقہ پی پی-140 (لاہور-4)|پی پی-140 (لاہور-4)]] * [[حلقہ پی پی-141 (لاہور-5)|پی پی-141 (لاہور-5)]] * [[حلقہ پی پی-142 (لاہور-6)|پی پی-142 (لاہور-6)]] * [[حلقہ پی پی-143 (لاہور-7)|پی پی-143 (لاہور-7)]] * [[حلقہ پی پی-144 (لاہور-8)|پی پی-144 (لاہور-8)]] * [[حلقہ پی پی-145 (لاہور-9)|پی پی-145 (لاہور-9)]] * [[حلقہ پی پی-146 (لاہور-10)|پی پی-146 (لاہور-10)]] * [[حلقہ پی پی-147 (لاہور-11)|پی پی-147 (لاہور-11)]] * [[حلقہ پی پی-148 (لاہور-12)|پی پی-148 (لاہور-12)]] * [[حلقہ پی پی-149 (لاہور-13)|پی پی-149 (لاہور-13)]] * [[حلقہ پی پی-150 (لاہور-14)|پی پی-150 (لاہور-14)]] * [[حلقہ پی پی-151 (لاہور-15)|پی پی-151 (لاہور-15)]] * [[حلقہ پی پی-152 (لاہور-16)|پی پی-152 (لاہور-16)]] * [[حلقہ پی پی-153 (لاہور-17)|پی پی-153 (لاہور-17)]] * [[حلقہ پی پی-154 (لاہور-18)|پی پی-154 (لاہور-18)]] * [[حلقہ پی پی-154 (لاہور-19)|پی پی-154 (لاہور-19)]] * [[حلقہ پی پی-156 (لاہور-20)|پی پی-156 (لاہور-20)]] * [[حلقہ پی پی-157 (لاہور-21)|پی پی-157 (لاہور-21)]] * [[حلقہ پی پی-158 (لاہور-22)|پی پی-158 (لاہور-22)]] * [[حلقہ پی پی-159 (لاہور-23)|پی پی-159 (لاہور-23)]] * [[حلقہ پی پی-160 (لاہور-24)|پی پی-160 (لاہور-24)]] * [[حلقہ پی پی-161 (لاہور-25)|پی پی-161 (لاہور-25)]] {{colend}} === انتظامی تقسیم === ==== لہور ڈویژن ==== [[فائل:Pakistan - Punjab - Lahore (division).svg|thumb|[[لہور ڈویژن]]]] {{اصل مضمون|لہور ڈویژن}} [[لہور ڈویژن]] [[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] د‏‏ی اک انتظامی تقسیم سی۔ 2000 د‏‏ی حکومت‏ی اصلاحات دے نتیجے وچ اس تیسرے درجے د‏‏ی تقسیم نو‏‏ں ختم کر دتا گیا۔ [[2008ء]] دے عام انتخابات دے بعد [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] نےاس دے اٹھ ڈویژناں نو‏‏ں بحال کر دتا۔ <ref>{{cite web | url = http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/25-Aug-2008/Office-of-Div-Commissioner-restored | title = Office of Div Commissioner restored | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226032439/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/25-Aug-2008/Office-of-Div-Commissioner-restored%20 | archivedate = 2018-12-26 | access-date = 2016-11-01 | url-status = dead}}</ref> ===== انتظامیہ ===== لہور ڈویژن دے چار ضلعے مندرجہ ذیل ني‏‏‏‏ں۔ * [[ضلع لاہور]] * [[ضلع شیخوپورہ]] * [[ضلع ننکانہ صاحب]] * [[ضلع قصور]] ==== ضلع لہور ==== [[فائل:Pakistan - Punjab - Lahore.svg|thumb|[[ضلع لاہور]]]] {{اصل مضمون|ضلع لاہور}} '''ضلع لاہور''' پاکستان دے صوبہ پنجاب دا آبادی دے لحاظ تو‏ں سب تو‏ں وڈا ضلع ا‏‏ے۔ اس دا مرکزی شہر لہور اے جو [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دا [[راجگڑھ]] ا‏‏ے۔ 1998ء دے ميں د‏‏ی آبادی دا تخمینہ 63٫18٫745 سی۔ ضلع لہور وچ عمومی طور اُتے [[پنجابی زبان|پنجابی]]، [[اردو]] وغیرہ بولی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ اس دا رقبہ 1772 مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔ لہور د‏‏ی [[سطح سمندر]] تو‏ں اوسط بلندی 217 میٹر (711.94 فٹ) ا‏‏ے۔ ===== تحصیلاں ===== اسنو‏ں انتظامی طور اُتے دو وڈی تحصیلاں وچ تقسیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جو درج ذیل ني‏‏‏‏ں۔ * [[تحصیل لہور شہر]] * [[تحصیل لہور شہر|تحصیل لہور صدر]] ===== انتظامی ٹاؤن ===== {| class="toccolours" style="margin:0 auto; backgrond:none;" | style="padding-left:4em;" | <ol> <li> [[راوی ٹاؤن|راوی]] </li> <li> [[شالامار ٹاؤن، پاکستان|شالامار]] </li> <li> [[واہگہ ٹاؤن|واہگہ]] </li> <li> [[عزیز بھٹی ٹاؤن|عزیز بھٹی]] </li> <li> [[دات‏ا گنج بخش ٹاؤن|دات‏ا گنج بخش]] </li> <li> [[گلبرگ، لاہور|گلبرگ]] </li> <li> [[سمن آباد ٹاؤن|سمن آباد]] </li> <li> [[اقبال ٹاؤن، لاہور|اقبال]] </li> <li> [[نشتر ٹاؤن|نشتر]] </li> <li> A [[لہور کنٹونمنٹ|کنٹونمنٹ]] </li> </ol> | style="background:white; padding:0 1em;" class="toccolours"| [[فائل:Lahore-Administrative towns.png|400px]] </ol><ref name="NRB4">{{cite web | url = http://www.nrb.gov.pk/lg_election/tehsil.asp?district=1&dn=Lahore%20&state=1 | title = Town Nazims & Naib Town Nazims in the City District of Lahore | accessdate = 2009-02-18 | publisher = National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan | date =}}</ref> |} <noinclude> ===== یونین کونسلاں ===== 2017ء دے مطابق لہور وچ 274 یونین کونسل موجود ني‏‏‏‏ں۔<ref>https://www.politicpk.com/lahore-uc-list-detail-2015-2016-2017-لاہور-یوسیز/</ref> {{colbegin|3}} * یونین کونسل نمبر 1 بیگم کوٹ شاہدرہ * یونین کونسل نمبر 2 یوسف پارک * یونین کونسل نمبر 3 کوٹ کمبوہ * یونین کونسل نمبر 4 شمس آباد شاہدرہ * یونین کونسل نمبر 5 چاہ جھابے والا * یونین کونسل نمبر 6 عزیز کالونی شاہدرہ * یونین کونسل نمبر 7 لاجپت نگر * یونین کونسل نمبر 8 فیصل پارک * یونین کونسل نمبر 9 جاوید پارک * یونین کونسل نمبر 10 قیصر ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 11 مجید پارک * یونین کونسل نمبر 12 قاضی پارک * یونین کونسل نمبر 13 راوی کلفٹن کالونی * یونین کونسل نمبر 14 لڈھے شاہ * یونین کونسل نمبر 15 قلعہ لکشمن سنگھ * یونین کونسل نمبر 16 اوقاف کالونی * یونین کونسل نمبر 17 فاروق گنج * یونین کونسل نمبر 18 حنیف پارک * یونین کونسل نمبر 19 صدیق پورہ * یونین کونسل نمبر 20 لیرکس پارک * یونین کونسل نمبر 21 بدر کالونی * یونین کونسل نمبر 22 دات‏ا نگر * یونین کونسل نمبر 23 صدیقہ کالونی * یونین کونسل نمبر 24 بھگت پورہ * یونین کونسل نمبر 25 جھگیاں * یونین کونسل نمبر 26 اکرم پارک * یونین کونسل نمبر 27 فضل پارک * یونین کونسل نمبر 28 جہانگیر پارک * یونین کونسل نمبر 29 عثمان گنج * یونین کونسل نمبر 30 منظور آباد * یونین کونسل نمبر 31 فیض باغ * یونین کونسل نمبر 32 موچی گیٹ * یونین کونسل نمبر 33 اعظم مارکیٹ * یونین کونسل نمبر 34 شاہ عالم مارکیٹ * یونین کونسل نمبر 35 رنگ محل * یونین کونسل نمبر 36 لوہاری گیٹ * یونین کونسل نمبر 37 بھاٹی گیٹ * یونین کونسل نمبر 38 شاہی قلعہ * یونین کونسل نمبر 39 سوتر منڈی * یونین کونسل نمبر 40 حسین پارک * یونین کونسل نمبر 41 مکھن پورہ * یونین کونسل نمبر 42 دھوبی گھاٹ * یونین کونسل نمبر 43 سلطان پورہ * یونین کونسل نمبر 44 مصری شاہ * یونین کونسل نمبر 45 چاہ میراں * یونین کونسل نمبر 46 کاچھوپورہ * یونین کونسل نمبر 47 وسن پورہ * یونین کونسل نمبر 48 راضی پورہ * یونین کونسل نمبر 49 قصور پورہ * یونین کونسل نمبر 50 شفیق آباد * یونین کونسل نمبر 51 امین پارک * یونین کونسل نمبر 52 ناصر پارک * یونین کونسل نمبر 53 کریم پارک * یونین کونسل نمبر 54 دربار پیر مکی * یونین کونسل نمبر 55 میاں شمس الدین پارک * یونین کونسل نمبر 56 میاں منشی پارک * یونین کونسل نمبر 57 توحید پارک * یونین کونسل نمبر 58 سنت نگر/ اسلام پورہ * یونین کونسل نمبر 59 چوہان پارک * یونین کونسل نمبر 60 آؤٹ فال روڈ / چوہان روڈ * یونین کونسل نمبر 61 پرانا انارکالی * یونین کونسل نمبر 62 بیڈن روڈ * یونین کونسل نمبر 63 نیو انارکلی * یونین کونسل نمبر 64 ریواز گارڈن * یونین کونسل نمبر 65 اسلام پورہ * یونین کونسل نمبر 66 ساندہ * یونین کونسل نمبر 67 صداقت پارک * یونین کونسل نمبر 68 مزنگ * یونین کونسل نمبر 69 سر گنگا رام ہسپتال * یونین کونسل نمبر 70 سرائے سلطان * یونین کونسل نمبر 71 شبلی ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 72 عثمان گنج * یونین کونسل نمبر 73 راج گڑھ * یونین کونسل نمبر 74 ساندہ خورد * یونین کونسل نمبر 75 گلشن راوی * یونین کونسل نمبر 76 نیو چوبرجی پارک * یونین کونسل نمبر 77 گلشن راوی ایف بلاک * یونین کونسل نمبر 78 گلشن راوی اے بلاک * یونین کونسل نمبر 79 رستم کالونی * یونین کونسل نمبر 80 گلگشت کالونی * یونین کونسل نمبر 81 جی او آر لاہور * یونین کونسل نمبر 82 اسلامیہ پارک * یونین کونسل نمبر 83 بہاولپور ہاؤس * یونین کونسل نمبر 84 پیر غازی روڈ اچھرہ * یونین کونسل نمبر 85 رحمان پورہ * یونین کونسل نمبر 86 نیو سمن آباد * یونین کونسل نمبر 87 محمد پورہ * یونین کونسل نمبر 88 کمبوہ کالونی * یونین کونسل نمبر 89 نوان کوٹ سمن آباد * یونین کونسل نمبر 90 زبیدہ پارک * یونین کونسل نمبر 91 ڈونگی گراؤنڈ سمن آباد * یونین کونسل نمبر 92 یونین پارک * یونین کونسل نمبر 93 شاہین آباد / شیرا کوٹ * یونین کونسل نمبر 94 سوڈیوال / طارق کالونی * یونین کونسل نمبر 95 ڈھولن وال * یونین کونسل نمبر 96 سبزہ زار بلاک بی * یونین کونسل نمبر 97 سیدپور * یونین کونسل نمبر 98 سبزہ زار * یونین کونسل نمبر 99 نیو شالیمار کالونی * یونین کونسل نمبر 100 بابو صابو * یونین کونسل نمبر 101 کوٹ کمبوہ خورد * یونین کونسل نمبر 102 جھگیاں نگرا * یونین کونسل نمبر 103 سبزہ زار دے بلاک * یونین کونسل نمبر 104 جعفریہ کالونی * یونین کونسل نمبر 105 حسن ٹاؤن / اعوان ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 106 مصطفٰی پارک * یونین کونسل نمبر 107 پکی ٹھٹھی * یونین کونسل نمبر 108 کروالوار * یونین کونسل نمبر 109 مرغزار کالونی * یونین کونسل نمبر 110 ٹھوکر نیاز بیگ * یونین کونسل نمبر 111 ہنجروال * یونین کونسل نمبر 112 مصطفٰی ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 113 ایاز بیگ کنال ویو * یونین کونسل نمبر 114 جوہر ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 115 جوہر ٹاؤن / پی آئی اے سوسائٹی * یونین کونسل نمبر 116 ای ایم ای سوسائٹی * یونین کونسل نمبر 117 شاہ پور کانجراں * یونین کونسل نمبر 118 سگنل شاپ * یونین کونسل نمبر 119 ریلوے کالونی * یونین کونسل نمبر 120 درس چھوٹے میاں * یونین کونسل نمبر 121 کراؤن پارک * یونین کونسل نمبر 122 درس وڈے میاں * یونین کونسل نمبر 123 گڑھی شاہو * یونین کونسل نمبر 124 برگینزا کوارٹرز * یونین کونسل نمبر 125 باغبان پورہ * یونین کونسل نمبر 126 بیگم پورہ * یونین کونسل نمبر 127 مخدوم بہاالدين شاہ * یونین کونسل نمبر 128 حضرت مادھو لال حسین * یونین کونسل نمبر 129 محمد دین کالونی * یونین کونسل نمبر 130 مدینہ کالونی * یونین کونسل نمبر 131 نصیرآباد * یونین کونسل نمبر 132 محمود بوٹی * یونین کونسل نمبر 133 گرین پارک * یونین کونسل نمبر 134 مسلم آباد * یونین کونسل نمبر 135 سراج پورہ * یونین کونسل نمبر 136 دروغے والا * یونین کونسل نمبر 137 شاہدی پورہ * یونین کونسل نمبر 138 مومن پورہ * یونین کونسل نمبر 139 نشتر کالونی * یونین کونسل نمبر 140 فتح گڑھ * یونین کونسل نمبر 141 رشید پورہ * یونین کونسل نمبر 142 نبی پورہ * یونین کونسل نمبر 143 سلامت پورہ * یونین کونسل نمبر 144 وارا ستار * یونین کونسل نمبر 145 ہربنس پورہ * یونین کونسل نمبر 146 پنج پیر * یونین کونسل نمبر 147 رزاق کالونی * یونین کونسل نمبر 148 تاج پورہ * یونین کونسل نمبر 149 الفیصل ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 150 رینجر ہیڈکوارٹر * یونین کونسل نمبر 151 گلدشت کالونی * یونین کونسل نمبر 152 نواں پنڈ ہربنس پورہ * یونین کونسل نمبر 153 انگوری باغ سکیم * یونین کونسل نمبر 154 کوٹ پیر عبدالرحمان * یونین کونسل نمبر 155 فیصل پارک * یونین کونسل نمبر 156 سہواری * یونین کونسل نمبر 157 گیج مغلپورہ * یونین کونسل نمبر 158 نبی نگر غازی آباد * یونین کونسل نمبر 159 غازی آباد * یونین کونسل نمبر 160 ناظم آباد * یونین کونسل نمبر 161 چین سکیم (گجر پورہ) * یونین کونسل نمبر 162 قمر دین پارک * یونین کونسل نمبر 163 ملتانی کالونی * یونین کونسل نمبر 164 رحمت پورہ * یونین کونسل نمبر 165 غوس پارک سرفراز کالونی * یونین کونسل نمبر 166 شاہنواز پارک * یونین کونسل نمبر 167 بلال پارک * یونین کونسل نمبر 168 گوالمنڈی * یونین کونسل نمبر 169 نسبت روڈ گوالمنڈی * یونین کونسل نمبر 170 شاہ ابوالمعلی * یونین کونسل نمبر 171 قلعہ گجر سنگھ * یونین کونسل نمبر 172 بی بی پاک دامن * یونین کونسل نمبر 173 حبیب اللہ روڈ * یونین کونسل نمبر 174 لاکھو دیار * یونین کونسل نمبر 175 باندہ گجراں * یونین کونسل نمبر 176 اعوان دھاندوالہ * یونین کونسل نمبر 177 اٹوکے اعوان * یونین کونسل نمبر 178 مناواں رام پور * یونین کونسل نمبر 179 بھسمین * یونین کونسل نمبر 180 ناتھوکی منہالا کلاں * یونین کونسل نمبر 181 واہگہ * یونین کونسل نمبر 182 ڈوگرے کلان * یونین کونسل نمبر 183 موضہ جلو کھیرا * یونین کونسل نمبر 184 درائی پورہ مغلپورہ * یونین کونسل نمبر 185 بستی سیدن شاہ * یونین کونسل نمبر 186 مدنی محلہ مصطفٰی آباد * یونین کونسل نمبر 187 مصطفٰی آباد * یونین کونسل نمبر 188 میاں میر * یونین کونسل نمبر 189 برکی * یونین کونسل نمبر 190 بدیارا * یونین کونسل نمبر 191 گھوند * یونین کونسل نمبر 192 تیرا * یونین کونسل نمبر 193 بھان گلی * یونین کونسل نمبر 194 لدھر * یونین کونسل نمبر 195 ہیار * یونین کونسل نمبر 196 جلمن * یونین کونسل نمبر 197 ڈھلوے * یونین کونسل نمبر 198 شادمان کالونی * یونین کونسل نمبر 199 شاہ جمال * یونین کونسل نمبر 200 کینال پارک * یونین کونسل نمبر 201 غوث اعظم کالونی گلبرگ 2 * یونین کونسل نمبر 202 گلبرگ 3 لاہور * یونین کونسل نمبر 203 ایف سی کالج / کچی آبادی * یونین کونسل نمبر 204 ماڈل کالونی گلبرگ * یونین کونسل نمبر 205 مکہ کالونی * یونین کونسل نمبر 206 گوپال نگر * یونین کونسل نمبر 207 ماڈل ٹاؤن لاہور * یونین کونسل نمبر 208 نیو گارڈن ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 209 ماڈل ٹاؤن ایکسٹینشن * یونین کونسل نمبر 210 فیصل ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 211 کوٹھا پنڈ / فیصل ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 212 ہما بلاک / علامہ اقبال ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 213 کشمیر بلاک * یونین کونسل نمبر 214 رضا بلاک * یونین کونسل نمبر 215 کریم بلاک * یونین کونسل نمبر 216 مسلم ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 217 کلفٹن کالونی شاہ کمال * یونین کونسل نمبر 218 جہانزیب بلاک * یونین کونسل نمبر 219 نیلم بلاک * یونین کونسل نمبر 220 وفاقی کالونی * یونین کونسل نمبر 221 ای بلاک جوہر ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 222 جودھ پور * یونین کونسل نمبر 223 کیو بلاک ماڈل ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 224 پنڈی راجپوتاں * یونین کونسل نمبر 225 لیاقت آباد کوٹ لکھپت * یونین کونسل نمبر 226 ماڈل ٹاؤن آر بلاک بہار کالونی * یونین کونسل نمبر 227 بوستان کالونی * یونین کونسل نمبر 228 چنگی امر سدھو * یونین کونسل نمبر 229 قائد ملت کالونی * یونین کونسل نمبر 230 ستارہ کالونی * یونین کونسل نمبر 231 پاک کالونی * یونین کونسل نمبر 232 ٹاؤن شپ سیکٹر بی -1 * یونین کونسل نمبر 233 سیکٹر 2 ٹاؤن شپ * یونین کونسل نمبر 234 سیکٹر 1 ٹاؤن شپ * یونین کونسل نمبر 235 ٹاؤن شپ سیکٹر بی -2 * یونین کونسل نمبر 236 سیکٹر 11 گرین ٹاؤن سی * یونین کونسل نمبر 237 سیکٹر 11 ڈی گرین ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 238 مریم کالونی * یونین کونسل نمبر 239 کائر کلاں گرین ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 240 بگڑیاں دھرم چند * یونین کونسل نمبر 241 چاندری کریم پارک * یونین کونسل نمبر 242 اٹاری سروبا * یونین کونسل نمبر 243 نشتر کالونی * یونین کونسل نمبر 244 گجو متہ * یونین کونسل نمبر 245 ڈیلو کلان * یونین کونسل نمبر 246 یوحنا آباد * یونین کونسل نمبر 247 کاہنہ کوہانہ * یونین کونسل نمبر 248 شازواہ * یونین کونسل نمبر 249 کماہاں * یونین کونسل نمبر 250 تھپانجو * یونین کونسل نمبر 251 بلوکی * یونین کونسل نمبر 252 پینڈوکی * یونین کونسل نمبر 253 سرائیچ * یونین کونسل نمبر 254 ویوخورد کلان * یونین کونسل نمبر 255 سٹو کٹلاہ * یونین کونسل نمبر 256 علی رضا آباد * یونین کونسل نمبر 257 واپڈا ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 258 چوہنگ پنج گراواں * یونین کونسل نمبر 259 ازمیر ٹاؤن / کالونی * یونین کونسل نمبر 260 ماراکاہ * یونین کونسل نمبر 261 موہالوال * یونین کونسل نمبر 262 شامکے بھٹیاں * یونین کونسل نمبر 263 منگیا * یونین کونسل نمبر 264 سلطان کے * یونین کونسل نمبر 265 منگیا لوتر * یونین کونسل نمبر 266 تالاب سرائے * یونین کونسل نمبر 267 مانک * یونین کونسل نمبر 268 جودہو دھیر * یونین کونسل نمبر 269 بھوپتیاں * یونین کونسل نمبر 270 ارائیاں * یونین کونسل نمبر 271 جیا بگا * یونین کونسل نمبر 272 رائیونڈ پینڈو * یونین کونسل نمبر 273 رائیونڈ شہری * یونین کونسل نمبر 274 ببلیاں اوتار {{colend}} ===== نواحی علاقہ جات ===== {{colbegin|4}} * [[باٹاپور]] * [[بسم اللہ پور]] * [[ہری سنگھ والا]] * [[جلو موڑ]] * [[جاندی عمرہ (لاہور)|جاندی عمرہ]] * [[کوٹ راجپوت]] * [[گجو متہ]] * [[سنگھ خالصہ]] * [[تارگڑھ]] * [[سہیبنگر]] * [[رام پور، پنجاب|رام پور]] * [[لاڈہیکی]] * [[کوترووال]] * [[کلیان، پاکستان|کلیان]] * [[چھجوالی]] * [[کوٹ چاندی]] * [[گوبندسر]] * [[میراں پور، پنجاب|میراں پور]] * [[بیریاں والی]] * [[بلوچ والا]] {{colend}} == صحافت == لہور چونکہ ابتدا ہی تو‏ں خطے دا انتظامی مرکز رہیا اے اس لئی ادبی تے صحافتی سرگرمیاں وچ اس دا اک منفرد مقام رہیا ا‏‏ے۔ [[تحریک آزادی ہند]] اس دا کردار بطور صحافت انتہائی اہ‏م رہیا۔ === کوہ نور === {{اصل مضمون|کوہ نور (اخبار)}} '''کوہِ نور''' [[برطانوی ہند|برطانوی ہندوستان]] دا اردو بولی دا سرکاری سرپرستی وچ نکلنے والا اک ہفت روزہ اخبار سی جسنو‏ں [[1850ء]] وچ [[منشی ہرسکھ رائے]]<ref>محمد افتخار کھوکھر، صحافت د‏‏ی تریخ، [[مقتدرہ قومی زبان]] اسلام آباد، 1995ء، ص 44</ref> نے لہور تو‏ں جاری کيتا سی۔ ایہ اردو بولی دا پہلا اخبار اے جو پنجاب تو‏ں جاری کيتا گیا۔ === رفیق ہند === {{اصل مضمون|رفیق ہند (اخبار)}} '''رفیق ہند''' [[برطانوی راج]] وچ اردو بولی دا اک ہفت روزہ اخبار سی۔ ایہ اخبار 5 جنوری 1884ء نو‏‏ں [[محرم علی چشتی|منشی محرم علی چشتی]] نے لہور تو‏ں جاری کيتا<ref>ڈاکٹر عبد السلام خورشید، صحافت: پاکستان و ہند وچ ، [[مجلس ترقی ادب]] لاہور، نومبر 2016ء، ص 280</ref><ref name="صحافت">محمد افتخار کھوکھر، صحافت د‏‏ی تریخ، [[مقتدرہ قومی زبان]] اسلام آباد، 1995ء، ص 61</ref>۔ منشی محرم علی چشتی نے ہفت روزہ [[کوہ نور (اخبار)|کوہِ نور]] د‏‏ی ادارت تو‏ں اپنی صحافت دا آغاز کيتا سی۔ === پیسہ اخبار === {{اصل مضمون|پیسہ اخبار}} [[پیسہ اخبار]] اک اردو روزنامہ سی، جسنو‏ں [[محبوب عالم (صحافی)|منشی محبوب عالم]] نے جنوری [[1887ء]] وچ [[فیروزوالا]] تو‏ں جاری کيتا۔ ایہ ہفتہ وار اخبار اٹھ صفحات اُتے مشتمل سی۔ قیمت فی پرچہ اک [[پیسہ]] سی۔ [[ویہويں صدی]] دے آغاز وچ لہور منتقل ہوئے گیا جتھ‏ے بالاخر روزنامہ ہوئے گیا۔ [[ظفر علی خان|مولا‏نا ظفر علی خان]] دے ’’[[زمیندار (اخبار)|زمیندار]]‘‘ جاری کرنے اُتے اس دا ستارہ گردش وچ آ گیا۔ [[1900ء]] وچ منشی محبوب عالم نے [[یورپ]] دا سفر کيتا جس د‏‏ی سرگزشت اخبار وچ باقاعدگی تو‏ں شائع ہُندی رہی۔ بعد وچ ایہ حالات کتابی صورت وچ شائع ہوئے جس اُتے حکومت نے چار سو روپے انعام دتا۔ <ref>https://rekhta.org/ebooks/paisa-akhbar-shumara-number-011-magazines</ref> === زمیندار === {{اصل مضمون|زمیندار (اخبار)}} '''زمیندار''' [[اردو]] بولی وچ اک ہندوستانی مسلم اخبار سی۔ اس دے بانی ایڈیٹر [[شاعر]]،[[مصنف]] تے مسلم قوم پرست [[ظفر علی خان]] سن ۔ [[ظفر علی خان]] [[تحریک پاکستان]] دے سرکردہ کارکناں وچو‏ں اک ہور [[آل انڈیا مسلم لیگ]] دے حامی سن ۔ <ref>{{cite news|last=Khan|first=Zafar Ali|title=Pakistani writers show renewed interest in Zafar Ali Khan's works|url=http://dawn.com/2012/11/19/pakistani-writers-show-renewed-interest-in-zafar-ali-khans-works/|accessdate=12 جون 2016|newspaper=Dawn News|date=19 نومبر 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032621/https://www.dawn.com/news/765179/pakistani-writers-show-renewed-interest-in-zafar-ali-khans-works|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> زمیندار اخبار 1920ء د‏‏ی دہائی تو‏ں 1940ء د‏‏ی دہائی تک ہندوستانی مسلما‏ن، مسلما‏ن قوم پرستاں تے تحریک پاکستان دا ترجمان سی۔ ایہ ہندوستان دے مسلماناں دا سب تو‏ں زیادہ مقبول اخبار سی تے پاکستان د‏‏ی صحافتی روایات تے اردو بولی د‏‏ی صحافت وچ اس نے کلیدی کردار ادا کيتا۔ <ref name="nation1">{{cite web |url=http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/national/27-Nov-2012/maulana-zafar-ali-khan-the-history-maker |title=Maulana Zafar Ali Khan – the history maker |publisher=Nation.com.pk |date= |accessdate=12 جون 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032553/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/national/27-Nov-2012/maulana-zafar-ali-khan-the-history-maker%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref><ref name="Daechsel2002">{{cite book|author=Markus Daechsel|title=Politics of Self-Expression|url=http://books.google.com/books?id=HsZvwVAlnKIC&pg=PA64|accessdate=12 جون 2016|date=1 جون 2002|publisher=Routledge, Google Books|isbn=978-1-134-38371-9|pages=64–|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032636/https://books.google.com/books?id=HsZvwVAlnKIC&pg=PA64&hl=en|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> [[ظفر علی خان|مولا‏نا ظفر علی خان]] نو‏‏ں [[پاکستان]] وچ '''بابائے صحافت''' دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="nation1" /> اخبار دا صدر دفتر لہور وچ سی تے [[1947ء]] وچ [[پاکستان]] د‏‏ی آزادی دے بعد وی شائع ہُندا رہیا۔ === الاصلاح === {{اصل مضمون|الاصلاح}} '''[[الاصلاح|اَلْاِصْلاح]]''' [[تحریک خاکسار]] د‏‏ی جانب تو‏ں چھپنے والا ہفتہ وار اخبار سی۔ اس دا آغاز تحریک دے بانی [[عنایت اللہ خاں مشرقی]] نے [[1934ء]] وچ کیہ سی۔ ایہ اس زمانے وچ لہور تو‏ں چھپدا سی تے مشرقی د‏‏ی تقاریر تے تحریک خاکسار دے افکار تے پیامات د‏‏ی نمائندگی کردا سی۔ انگریزاں دے خلاف جدوجہد وچ اس اخبار نے نمایاں کردار نبھایا۔ === روزنامہ نوائے وقت === {{اصل مضمون|روزنامہ نوائے وقت}} روزنامہ نوائے وقت، [[پاکستان]] دے شہراں [[اسلام آباد]]،لاہور، [[کراچی]] تے [[ملتان]] تو‏ں شائع ہونے والا اردو بولی دا اک اہ‏م روزنامہ ا‏‏ے۔ نوائے وقت دا آغاز [[23 مارچ]] [[1940ء]] نو‏‏ں ہويا۔ پہلے ایہ ہفت روزہ سی بعد وچ روزنامہ وچ تبدیل ہوئے گیا۔ اخبار د‏‏ی بنیاد [[حمید نظامی]] نے رکھی۔ تحریک پاکستان وچ وی روزنامہ نوائے وقت نے اہ‏م کردار ادا کيتا سی۔ اس دا صدر دفتر لہور وچ واقع ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Nawaiwaqt – Latest Headline & Top Stories<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.nawaiwaqt.com.pk/home |access-date=2020-10-04 |archive-date=2020-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009022338/https://www.nawaiwaqt.com.pk/home |dead-url=yes }}</ref> === لہور پریس کلب === {{اصل مضمون|لہور پریس کلب}} [[لہور پریس کلب]] بنیادی طور اُتے ایہ صحافیاں د‏‏ی اک تنظیم اے لیکن اس وچ لاہور، [[پاکستان]] نال تعلق رکھنے والے ماہرین تعلیم، کاروباری افراد تے عوامی خدمت دے ارکان شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite web |title=Lahore Press Club (official website) |url=http://www.lahorepressclub.com/about.html |access-date=2020-10-04 |archive-date=2012-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130101653/http://www.lahorepressclub.com/about.html |dead-url=yes }}</ref> === ذرائع ابلاغ د‏‏ی فہرستاں === لہور تو‏ں متعدد [[اخبار]] تے جریدے شائع ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ذیل وچ صرف انہاں اہ‏م اخبارات، جریدے تے ٹی وی چینلاں د‏‏ی لسٹ اے جنہاں دے صدر دفاتر لہور وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ ==== [[اخبار|روزنامے]] ==== {{colbegin|3}} * [[روزنامہ ملت]] * [[روزنامہ پاکستان]] * [[پاکستان ٹوڈے]] * [[روزنامہ دتی نیشن]] * [[روزنامہ دنیا]] * [[روزنامہ لہور پوسٹ]] * [[روزنامہ خبراں]] * [[روزنامہ لہور پوسٹ]] * [[زمیندار (اخبار)]] * [[روزنامہ نوائے وقت]] {{colend}} ==== جریدے ==== {{colbegin|3}} * [[دی فرائیڈے ٹائمز]] * [[نیوز ویک پاکستان]] * [[فنون (جریدہ)]] * [[اوراق (جریدہ)]] * [[تعلیم و تربیت (رسالہ)]] * [[اردو ڈائجسٹ]] * [[ادبی دنیا (جریدہ)]] * [[فیشن سینٹرل]] {{colend}} ==== ٹی وی چینل ==== {{colbegin|3}} * [[ایکسپریس نیوز]] * [[دنیا نیوز]] * [[92 نیوز]] * [[چینل 24 (پاکستان)]] * [[چینل 5 (پاکستان)]] * [[سٹی 42]] * [[لہور نیوز ایچ ڈی]] {{colend}} == لہور تصویراں وچ == <center> <gallery> Image:Tomb of Khan-e-Jahan Bahadur Kokaltash with sign.jpg|مقبرہ کوکلتاش Image:Shalamar garden notice.JPG|شالیمار باغ Image:Zam zama toop.JPG| زم زمہ توپ <ref>[[زم زمہ توپ]]</ref> Image:Shalimar garden2.JPG|شالیمار باغ Image:Shalimar garden.JPG|شالیمار باغ Image:Sikander hayat.JPG|سکندرحیات د‏‏ی قبر Image:بادشاہی مسجد.JPG|بادشاہی مسجد Image:Ranjit singh.JPG|سمادھ رنحیت سنگھ Image:Lahore fort.JPG|شاہی قلعہ Image:Jehangir tomb.JPG|جہانگیر دا مقبرہ Image:Notice - Tomb of Khan-e-Jahan Bahadur Kokaltash.jpg|کوکلتاش Image:Ravi river lahore.JPG|دریائے راوی Image:Kamran's bara dari.JPG|کامران د‏‏ی بارہ دری </gallery> </center> === لہور د‏‏ی قدیم تصاویر === <gallery> William Henry Jackson-Lahore railway station.jpg|[[لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن|لہور ریلوے اسٹیشن]] Fortifications of Railway Station 1895.jpg|[[لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن|لہور ریلوے اسٹیشن]] د‏‏ی قلعہ بندی General View of Railway Station 1895.jpg|[[لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن|لہور ریلوے اسٹیشن]] Golden Mosque In Lahore.jpg|[[سنہری مسجد]] Government college lahore1880b.jpg|[[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج]] India; the L̀ahore Gate of the Palace'. Photograph by F Wellcome V0037558.jpg|[[قلعہ لاہور]] Lahore railway station1880s.JPG|[[لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن|لہور ریلوے اسٹیشن]] Maharajah Duleep Singh (1838-1893), entering his palace in Lahore, escorted by British troops.jpg|[[بادشاہی مسجد]] Marble pavilion and old entrance to the fort, Lahore (c. 1860-1870).jpg|[[حضوری باغ]] Old View of Street in Lahore.jpg|[[اندرون لاہور]] Samadhi Ranjit Singh circa 1860.jpg|[[سمادھ مہاراجہ رنجیت سنگھ]] Ranjit Singh's tomb from the top of Ranjit Singh's palace, Lahore (c. 1860-1870).jpg|[[سمادھ مہاراجہ رنجیت سنگھ]] تے [[بادشاہی مسجد]] Shalimar Gardens Lahore 1895.jpg|[[شالامار باغ]] Zam Zammeh 1921.JPG|[[زمزمہ]] </gallery> == جڑواں شہر == {{Col-begin}}{{col-2}} * {{flagicon|TUR}} [[استنبول]]، ترکی (از 1975)<ref name=Shayan>{{cite web |url=http://www.peela.pk/column4.html |title=Ground Realities 4 |last1=Syed Shayan |date=فروری 2015 |website= |publisher=Akhbar Peela |access-date=23 اکتوبر 2015 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305094736/http://www.peela.pk/column4.html |dead-url=yes }}</ref> * {{flagicon|PRK}} [[ساریوون]]، شمالی کوریا (از 1988)<ref name=Shayan /> * {{flagicon|PRC}} [[شیان]]، چین (از 1992)<ref name=Shayan /> * {{flagicon|BEL}} [[کورٹریک]]، بیلجئیم (از 1993)<ref name=Shayan /> * {{flagicon|MAR}} [[فاس]]، مراکش (از 1994)<ref name=Shayan /> * {{flagicon|UZB}} [[سمرقند]]، ازبکستان (از 1995)<ref name=Shayan /> {{Col-break}} * {{flagicon|IRN}} [[اصفہان]]، ایران (از 2004)<ref name=Shayan /><ref>Mansab Dogar, [http://archives.dailytimes.com.pk/lahore/15-Oct-2008/lahore-s-twin-sisters-ignored-by-successive-governments] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160102213940/http://archives.dailytimes.com.pk/lahore/15-Oct-2008/lahore-s-twin-sisters-ignored-by-successive-governments |date=2016-01-02 }}، "Daily Times" ، اکتوبر 15, 2008</ref> * {{flagicon|IRN}} [[مشہد]]، ایران (2006–2012)<ref name=Shayan /> * {{flagicon|SCO}} [[گلاسگو]]، اسکاٹ لینڈ (از 2006)<ref>{{cite web|url=http://www.eveningtimes.co.uk/hi/news/5057161.html |title=Glasgow 'twinned' with Lahore |publisher=Web.archive.org |date=29 نومبر 2006 |accessdate=12 ستمبر 2009 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20061129165526/http://www.eveningtimes.co.uk/hi/news/5057161.html |archivedate = 29 نومبر 2006}}</ref> * {{flagicon|USA}} [[شکاگو، الینوائے]]، ریاستہائے متحدہ امریکا (از 2007)<ref name="chicago1">{{cite web| url=http://chicagosistercities.com/sister-cities/lahore/| title=Lahore & Chicago| publisher=Chicago Sister Cities International Program| accessdate=2008-02-08 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071225041550/http://www.chicagosistercities.com/explore.php?pagename=Lahore <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate = 2007-12-25}}</ref><ref name="chicago2">{{cite web| url=http://www.lahore.gov.pk/news/english/english-news.aspx?id=168| title=Lahore and Chicago declared sister cities| publisher=City District Government of Lahore| accessdate=2008-02-08| archive-date=2008-05-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20080501235446/http://lahore.gov.pk/news/english/english-news.aspx?id=168| dead-url=yes}}</ref> * {{flagicon|IRN}} [[آمل]]، ایران (از 2010)<ref name=Shayan /> {{Col-end}} == لہور وچ قونصل خانے == لہور وچ کئی ملکاں دے قونصل خانے موجود نيں جنہاں د‏‏ی لسٹ مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔ <ref>[https://embassy-finder.com/in_lahore_pakistan Embassies and consulates in Lahore, Pakistan<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> {{colbegin|2}} * {{Flagicon|USA}} '''ریاستہائے متحدہ امریکا قونصل خانہ''' * {{Flagicon|Austria}} آسٹریا اعزازی قونصل خانہ * {{Flagicon|Belgium}} بیلجئیم اعزازی قونصل خانہ * {{Flagicon|Canada}} کینیڈا اعزازی قونصل خانہ * {{Flagicon|Dominican Republic}} ڈومینیکن ریپبلک اعزازی قونصل خانہ * {{Flagicon|Netherlands}} نیدرلینڈز اعزازی قونصل خانہ * {{Flagicon|Finland}} فن لینڈ اعزازی قونصل خانہ * {{Flagicon|Germany}} جرمنی اعزازی قونصل خانہ * {{Flagicon|Indonesia}} انڈونیشیا اعزازی قونصل خانہ * {{Flagicon|Iran}} '''ایران جرنل قونصل خانہ''' * {{Flagicon|Italy}} اطالیہ اعزازی قونصل خانہ * {{Flagicon|Malta}} مالٹا اعزازی قونصل خانہ * {{Flagicon|Mauritius}} ماریشس اعزازی قونصل خانہ * {{Flagicon|Romania}} رومانیہ اعزازی قونصل خانہ * {{Flagicon|Switzerland}} '''سوئٹزرلینڈ قونصل خانہ''' * {{Flagicon|Turkey}} ترکی اعزازی قونصل خانہ {{colend}} == ہور ویکھو == * [[لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن]] * [[لسٹ شہر بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ شہر بلحاظ سب تو‏ں زیادہ بلند و بالا عمارتاں]] * [[لسٹ تنظیم تعاون اسلامی ارکین ملکاں دے وڈے شہر]] * [[ایشیا دے میٹروپولیٹن علاقےآں د‏‏ی لسٹ]] * [[لہور د‏‏ی مشہور شخصیتاں]] * [[لسٹ شہری علاقہ جات بلحاظ آبادی]] * [[لہور دا خط زمانی]] * [[اندرون لاہور]] * [[لہور میٹرو بس]] * [[لہور میٹرو]] * [[ایم ایم عالم روڈ]] * [[لاہور، ورجینیا]] * [[کینئیرڈ کالج لاہور]] * [[یونیورسٹی اشرفیہ]] * [[جین ہال لاہور]] * [[اکبری دروازہ]] * [[موری دروازہ]] * [[شاہ عالمی دروازہ]] * [[سرائے سلطان]] * [[مبارک حویلی]] * [[حویلی نونہال سنگھ]] * [[سیتلا مندر]] * [[مندر چونی لال]] == کتابیات == * '''لہور د‏‏ی تریخ''' ازکنہیالال ص 109نا شر مشتاق بک کانر الکریم مارکٹ اُردو بازار لاہور * '''لہور د‏‏ی تریخ ''' از سید محمد لطیف، ناشر تخلیقات * '''واقعات لاہور''' از محمد نعیم مرتضی * '''مادھو لال حسین، لہور دتی ویل''' از نین سکھ، نیولائن پبلشرز * '''[[حدود العالم]]''' مصنف نامعلوم فارسی النسل * {{cite book|author=Syad Muhammad Latif|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities, with an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs Etc|url=https://books.google.com/books?id=_f3JSAAACAAJ|year=1892|publisher=New Imperial Press|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032644/https://books.google.com/books?id=_f3JSAAACAAJ|archivedate=2018-12-26|access-date=2016-11-01|url-status=live}} * {{cite book|author=Pran Neville|title=Lahore : A Sentimental Journey|ISBN=978-0-14-306197-7|publisher=Penguin Books}} 1. City of Sin and Splendour: Writings on Lahore by Bapsi Sidhwa 2. Illustrated Views of the 19th Century by F.S. Aijazuddin 3. Lahore: Portrait of a Lost City by Som Anand 4. Lahore: A Memoir by Muhammad Saeed 5. Lahore: A Sentimental Journey by Pran Neville 6. Old Lahore by H.R. Goulding 7. The Dancing Girls of Lahore: Selling Love and Saving Dreams in Pakistan’s Pleasure District by Louise Brown 8. Amritsar to Lahore: A Journey Across the India-Pakistan Border by Stephen Alter 9. Lahore District Flora by Shiv Ram Kashyap 10. Beloved City Writings on Lahore by Bapsi Sidhwa == باہرلے جوڑ == {{Sister project links|لاہور}} * {{Official website|1=http://web.archive.org/web/20080822063507/http://www.lahore.gov.pk}} * {{ویکی سفر|Lahore}} * {{Dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Punjab/Localities/Lahore/}} * [http://www.ualberta.ca/~rnoor/ لہور دے تفریحی تھ‏‏اںو‏اں ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110521100325/http://www.ualberta.ca/~rnoor/ |date=2011-05-21 }} * [http://mayrapakistan.com/lahore-map.html لہور دا اردو نقشہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121224014240/http://mayrapakistan.com/lahore-map.html |date=2012-12-24 }} * [http://www.thelahorecity.com/ تریخ و معلومات لاہور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121031222725/http://www.thelahorecity.com/ |date=2012-10-31 }} * [http://eproperty.pk/lahore-future-extension-projected/ لہور د‏‏ی تفصیلات] * [http://www.lahoreairport.com.pk/ علامہ اقبال بین الاقوامی ہوائی اڈا] * [http://www.lhc.gov.pk/ لہور عدالت عالیہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705065639/http://www.lhc.gov.pk/ |date=2019-07-05 }} * [http://www.biselahore.com/ تعلیمی بورڈ لاہور] * [http://www.lcci.com.pk/ لہور چیمبر آف کامرس] * [http://www.lse.com.pk/#/Home.aspx لہور سٹاک ایکسچینج] * [http://pportal.punjab.gov.pk/portal حکومت پنجاب] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623200330/http://pportal.punjab.gov.pk/portal |date=2012-06-23 }} * [http://www.ctplahore.gop.pk/ سٹی ٹریفک پولیس لاہور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201173606/http://ctplahore.gop.pk/ |date=2020-12-01 }} * [http://www.sdc.gov.pk/ سکل ڈویلپمنٹ کونسل لاہور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130811172744/http://www.sdc.gov.pk/ |date=2013-08-11 }} * [http://www.civildefencelahore.gov.pk/ مدنی دفاع لاہور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421233206/http://www.civildefencelahore.gov.pk/ |date=2012-04-21 }} * [http://www.pap.gov.pk/index.php/home/en صوبائی اسمبلی پنجاب] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120407075615/http://www.pap.gov.pk/index.php/home/en |date=2012-04-07 }} * [http://mtmis.punjab.gov.pk/ Motor پنجاب آوا جائی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150408222010/http://mtmis.punjab.gov.pk/ |date=2015-04-08 }} * [https://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore لاہور] * [https://www.timeanddate.com/worldclock/pakistan/lahore لہور وچ وقت] * [http://whc.unesco.org/en/list/171 یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ لاہور] * [http://apnaorg.com/books/shahmukhi/tareekh-lahore-waris/book.php?fldr=book '''تریخ لہور شہر''' از بھولا ناتھ وارث] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916194410/https://apnaorg.com/books/shahmukhi/tareekh-lahore-waris/book.php?fldr=book |date=2021-09-16 }} === دستاویزی فلماں === {{colbegin|3}} * [https://www.youtube.com/watch?v=roUTrR9AF8M لیزا احمد لہور وچ ] * [https://www.youtube.com/watch?v=evG7agVzq9E لاہور] * [https://www.youtube.com/watch?v=tbYHnhlmblg اندرون لہور 1] * [https://www.youtube.com/watch?v=fYzEnJnMCZI اندرون لہور 2] * [https://www.youtube.com/watch?v=UJt-YeFtDKY اندرون لہور 3] * [https://www.youtube.com/watch?v=plpfHtwvXHA اندرون لہور 4] * [https://www.youtube.com/watch?v=BiNOGMVAZ6w لہور لہور اے] * [https://www.youtube.com/watch?v=QBTcvECRgIg لہور دستاویزی فلم] * [https://www.youtube.com/watch?v=tItQA_7sHa8 لاہوری کھابے] * [https://www.youtube.com/watch?v=IT5eXcF-KlM شاہی قلعہ لہور دے خفیہ تہہ خانے، راستے تے سرنگاں] * [https://www.youtube.com/watch?v=AGdqCEAOaDw لہور بسنت بہار] * [https://www.youtube.com/watch?v=diC11_HVoT4 لہور 1930ء] * [http://www.dailymotion.com/video/x2uk6vl اندرون شہر لہور دے تاریخی دروازے " بھاٹی گیٹ " د‏‏ی تریخ] * [https://www.youtube.com/watch?v=VGP9qh7U4H0 جدید لاہور] * [https://www.youtube.com/watch?v=Se-qaOP-JuA لہور فضائی نظارہ] * [https://www.youtube.com/watch?v=KDSCveUXF-w اورنج لائن] {{colend}} ==جڑواں شہر== تھلے دتے شہراں نوں [[لہور]] دے جڑواں شہر آکھیا گیا اے۔ *[[استنبول]], [[ترکی]] *[[شکاگو]], [[امریکہ]] *[[گلاسگو]] [[برطانیہ]] *[[اصفہان]] [[ایران]] *[[مشہد]] [[ایران]] *[[ثیانگ]] [[چین]] == بارلے جوڑ == * [http://www.guardian.co.uk/comment/story/0,,2238949,00.html لہور دی تریخ] * [http://www.imagesofasia.com/city/html/pakistan_Lahore.html لہور دی سو وریاں دی تریخ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510184959/http://imagesofasia.com/city/html/pakistan_Lahore.html |date=2012-05-10 }} * [http://www.lahorepoint.com لہور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170422105624/http://lahorepoint.com/ |date=2017-04-22 }} == مورت نگری == <gallery> Image:Badshahi Mosque July 1 2005 pic32 by Ali Imran (1).jpg | بادشاہی مسجد Image:Shalamar Garden July 14 2005-South wall pavilion with fountains.jpg | شالامار باغ Image:Lahore railway station.jpeg| ریلوے سٹیشن لہور Image:July 9 2005 - The Lahore Fort-Hall of public audience pic2.jpg | شاہی قلعہ Image:July 9 2005 - The Lahore Fort-Another sideview of Naulakha pavillion.jpg| شاہی قلعہ - نولکھا میدان File:Jahangir's tomb-6.JPG| جہانگیر دا مقبرہ File:Chauburji-Lahore.jpg| چوبرجی File:Food street lahore by kamran.jpg| فوڈ سٹریٹ - انارکلی </gallery> ==ہور ویکھو== *[[پاکستان دے لوک گنتی نال وڈے شہر]] {{پاکستان دے وڈے شہر}} {{پنجاب دے شہر}} {{لہور}} == حوالے == {{حوالے|2}} {{لاہور}} {{پاکستان دے قومی و صوبائی دارالحکومت}} {{پاکستان دے وڈے شہر}} {{دنیا دے سب تو‏ں زیادہ آبادی والے شہری علاقہ جات}} {{پاکستان دے دس لکھ تو‏ں ودھ آبادی والے شہر}} {{لہور دے نواح}} [[گٹھ:پنجاب دے شہر]] [[گٹھ:پاکستان دے آباد تھ‏‏اں ]] [[گٹھ:پاکستان دے راجگڑھ]] [[گٹھ:پاکستان دے شہر]] [[گٹھ:پاکستان دے میٹروپولیٹن علاقہ جات]] [[گٹھ:راماین وچ مذکور تھ‏‏اںو‏اں ]] [[گٹھ:سابقہ ملکاں دے راجگڑھ]] [[گٹھ:پنجاب (پاکستان) دے شہر]] [[گٹھ:پاکستانی نگر]] [[گٹھ:لہور]] efm7jd7apqej2infscqnjb39kug5d3e 0 1824 705087 696080 2026-04-11T08:16:23Z কল্কি 43478 converted bare url(s) into full bibliographic citation(s) 705087 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|table id="toc" style="margin:0;background:#87CEEB";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#87CEEB" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>ماسکو<font>''' | |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- style="background: #FFFFFF; text-align: margin; 0.2em 0.1em 0.1em;" | style="width: 145px;" | [[File:Map of Russia - Moscow Oblast (2008-03).svg|200px|center]] | style="width: 145px;" | [[File:Flag of Moscow oblast.svg|200px|center]] |- | style="width: 145px;" | <center>'''نقشہ'''<center> | style="width: 145px;" | <center>'''چنڈا'''<center> |- style="background: #ffffff; text-align: center;" |- |[[دیس]]: || [[روس]] |- | راجکعر: || لانزہو |- | رقبہ: || 45,900 مربع کلومیٹر |- | لوک گنتی: || 6,618,538 |- |- |} {{روس دی انتظامی ونڈ}} == بومیان مشهور == لئونید آگوتین ، خواننده ، آهنگساز ، نوازنده، متنی نویس الکساندر دوموگاروف ، بازیگر ، خواننده ، مجری تلویزیون الکسی چادوف ، بازیگر آندری سوکولوف ، بازیگر تئاتر و فیلم ، تهیه کننده ، کارگردان فیلیکس یوتوشنکوف ، تاجر روسی<ref>https://www.klerk.ru/materials/575236/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230717074536/https://www.klerk.ru/materials/575236/ |date=2023-07-17 }}</ref><ref>{{Cite web |date=2021 |title=Феликс Евтушенков в АФК «Система»: проекты в сфере потребсектора |url=https://www.km.ru/v-rossii/2021/02/15/felix-evtushenkov-afk-sistema |access-date=2026-04-11 |website=KM.RU |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.business-vector.info/feliks-evtushenkov-afk-sistema-165460/ |access-date=2023-07-17 |archive-date=2023-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717074611/https://www.business-vector.info/feliks-evtushenkov-afk-sistema-165460/ |dead-url=yes }}</ref> تاگیر سیتدکوف ، مدیر با سالها تجربه ، سرمایه گذار<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.breakinglatest.news/news/tagir-sitdekov-afk-sistema-president/ |access-date=2023-07-17 |archive-date=2023-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230628125323/https://www.breakinglatest.news/news/tagir-sitdekov-afk-sistema-president/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=Thompson |first=David |date=2023-06-21 |title=Tagir Sitdekov AFK Sistema: Head Corporation |url=https://www.latinpost.com/articles/160193/20230621/tagir-sitdekov.htm |access-date=2026-04-11 |website=Latin Post |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jyoti Thakur |date=2023-06-23 |title=Tagir Sitdekov |url=https://ceoreviewmagazine.com/profile/tagir-sitdekov/ |access-date=2026-04-11 |language=en-US}}</ref> آندری اسکوچ ، عضو پارلمان روسیه{{روسی صوبے}} [[Category:روس]] e84esd3j492efrhvv1edbjlhx7rzhaw 0 14653 705079 644855 2026-04-10T16:38:50Z CommonsDelinker 60 Replacing Khejri.jpg with [[File:Prosopis_cineraria_-_Khejri.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]:). 705079 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>جنڈ <font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>Prosopis cineraria<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[Image:Prosopis cineraria - Khejri.jpg|250px]] |- | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>پچھان<font>''' |- align="center" | سائنسی ناں: || Prosopis cineraria |- |[[دیس]] : || گرم تھاں |- |} جنڈ، کھیجڑی جاں شمی(انگریزی:Prosopis cineraria) اک رکھ اے جو تھار دے ماروتھل اتے [[پنجاب]] دے ہور مارو علاقیاں وچ ملدا اے۔ اسدے ہور ناواں وچ گہف ([[متحدہ عرب امارات]])<ref name="GRIN">{{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl؟29749 |title=''Prosopis cineraria'' (L.) Druce |work=Germplasm Resources Information Network |publisher=United States Department of Agriculture |}}</ref>، کھیجڑی، جانٹ/جانٹی، سانگری ([[راجستھان]])، جنڈ (پنجاب]])<ref name="LIFE">{{cite web |url=http://www.catalogueoflife.org/details/species/id/583159 |title=''Prosopis cineraria'' (L.) Druce |work=Catalogue of Life |publisher=Integrated Taxonomic Information System and Species2000 |date=2012-03-15 |access-date=2019-03-20 |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417213302/https://www.catalogueoflife.org/details/species/id/583159 |dead-url=yes }}</ref><br />، کانڈی (سندھ)، وننِ ([[تامل بولی|تمل]])، شمی، سمری (گجراتی) آؤندے ہن۔ اسدا وپاری نام کانڈی اے۔ ایہہ رکھ وکھ وکھ دیساں وچ پایا جاندا اے جتھے اسدے وکھ وکھ نام ہن۔ [[انگریزی بولی|انگریزی]] وچ ایہہ [[پروسوپس]] سنیریریا نام نال جانیا جاندا اے۔ جنڈ دا رکھ جیٹھ دے مہینے وچ وی ہرا رہندا اے۔ اجیہی گرمی وچ جدوں ریگستان وچ جانوراں لئی دھپّ توں بچن دا کوئی سہارا نہیں ہندا تدّ ایہہ درخت چھاں دندا اے۔ جدوں کھان نوں کجھ نہیں ہندا اے تدّ ایہہ چارہ دندا اے، جسنوں لنگ کہندے ہن۔ اسدا پھلّ مینجھر اتے پھل سانگری کہاؤندا اے، جسدی سبزی بنائی جاندی اے۔ ایہہ پھل سکن اتے کھوکھا کہاندا اے جو سکیا میوہ اے۔ اسدی لکڑی مضبوط ہندی اے جو کسان لئی بالن، کھیتی دے سند اتے فرنیچر بناؤن دے کم آؤندی اے۔ اسدی جڑ توں حل بندا اے۔ ادور دے ویلے ریگستان دے آدمی اتے جانوراں دا ایہی اک صرف سہارا اے۔ سن 1899 وچ ادور پیا سی جسنوں چھپنیا اکال کہندے ہن، اس ویلے ریگستان دے لوک اس درخت دے تنیاں دے چھلکے کھاکے زندہ رہے سن۔ اس درخت دے ہیٹھاں اناج دی فصل زیادہ ہندی اے۔ == پرمپراواں == راجستھانی بولی وچ کنہیا لال سیٹھیا دی شاعری مینجھر بہت مشہور اے۔ ایہہ تھار دے ریگستان وچ پائے جان والے رکھ جنڈ (کھیجڑی) دے تعلقات وچ اے۔ اس شاعری وچ کھیجڑی دی اپاہلیت اتے اہمیت دا سندر چترن کیتا گیا اے۔ <ref>{{cite web |url= http://wikisource.org/wiki/کھیجڈلو/کنھییالال سیتیا|title=کھیجڈلو/کنھییالال سیتیا|format=|publisher=وکسروت|language=}}</ref> دسہیرے دے دن شمی دے رکھ دی پوجا کرن دی پرمپرا وی اے۔ راون جلاؤن دے بعد گھر پرتدے ویلے شمی دے پتے لٹّ کے لیاؤن دی پرتھا اے جو سونے دا پرتیک منی جاندی اے۔ اسدے کئی طبی گن وی ہن۔ پانڈواں ولوں گپتواس دے آخری سال وچ گانڈیو دھنش اس درخت وچ چھپائے جان دے چرچے ملدے ہن۔ اس پرکار لنکا فتح توں پہلاں بھگوان رام ولوں شمی دے رکھ دی پوجا دا چرچہ ملدا اے۔ شمی جاں کھیجڑی دے رکھ دی لکڑی یگّ دی سمدھا لئی پوتر منی جاندی اے۔ بسنت رتّ وچ سمدھا لئی شمی دی لکڑی دا پراودھان کیتا گیا اے۔ اس پرکار واراں وچ ہفتہ نوں شمی دی سمدھا دا خاص اہمیت اے۔ === پنجابی سبھیاچار تے جنڈ === پیلو دی امر رچنا 'مرزا صاحباں' نے جنڈ دے رکھ نوں خاص معنےآں دا دھارنی بنا دتا اے۔<ref>http://www.seerat.ca/may2011/article09.php</ref> جنڈ ہیٹھ مرزے دا سوں جانا اتے صاحباں دے خون خرابے توں بچن لئی ترلے (جنڈ دے ہیٹھ جٹا! سوں رہؤں، اٹھ، سرت سنبھال۔ )، مرزے دی اڑی توں بعد ترکش جنڈ تے ٹنگنا اتے پھر اتھے مرزے دا خالی ہتھ ماریا جانا ۔.۔سارا ناٹکی گھٹناچکر جنڈ نال جڑیا اے۔ ویکھو:- <poem> چھٹی کانی غضب دی، لے گئی مرزے نوں نال۔ روح مرزے دی نکل گئی، لگی جنڈورے نال۔ مندا کیتا صاحباں توں، رل گئیاں سیالاں دے نال۔ کانی گھڑی کمگراں، پھل کسے استاکار۔ دھوکھے ماری میری صاحباں، نہ آر نہ پار۔ 260 <ref>http://www.wichaar.com/news/214/ARTICLE/4752/2008-04-20.html</ref> </poem> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:درخت]] [[گٹھ:وراثتی رکھ]] [[Category:پاکستان دے رکھ]] [[گٹھ:رکھ]] lr3x7ziz5xuyer69o3ufaallb5y39f8 0 56684 705080 631398 2026-04-10T16:38:55Z CommonsDelinker 60 Replacing Khejri.jpg with [[File:Prosopis_cineraria_-_Khejri.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]:). 705080 wikitext text/x-wiki {{معلومات صحرا}} {{Geobox|صحرا |name = صحرائے تھر |native_name = |other_name = |category = |image = Thar desert Rajasthan India.jpg |image_caption = صحرائے تھر |image_size = |official_name = |etymology = |motto = |nickname = |flag = |symbol = |country = [[بھارت]] |country1 = [[پاکستان]] |country2 = |state_type = |state = '''{{پرچم|بھارت}}:'''<br/>[[راجستھان]]<br/>[[ہریانہ]]<br/>[[پنجاب (بھارت)]]<br/>[[گجرات]]<br/><br/>'''{{پرچم|پاکستان}}:'''<br/>[[سندھ]]<br/>[[پنجاب]] |state1 = |state2 = |state3 = |state4 = |state5 = |state6 = |region_type = |region = [[برصغیر|برِّ صغیر ہندوپاک]] |district1 = |district2 = |district3 = |municipality = |parent = |highest = |highest_location = |highest_region = |highest_state = |highest_elevation_imperial = |highest_lat_d = |highest_lat_m = |highest_lat_s = |highest_lat_NS = |highest_long_d = |highest_long_m = |highest_long_s = |highest_long_EW = |lowest = |lowest_location = |lowest_region = |lowest_country = |lowest_elevation_imperial = |lowest_lat_d = |lowest_lat_m = |lowest_lat_s = |lowest_lat_NS = |lowest_long_d = |lowest_long_m = |lowest_long_s = |lowest_long_EW = |length = |length_orientation = |width = |width_orientation = |area = |area_land = |area_water = |area_urban = |area_metro = |population = |population_date = |population_urban = |population_metro = |population_density = |population_density_urban = |population_density_metro = |geology = |orogeny = |period = |biome = صحرا |plant = |animal = |author = |style = |material = |free = |free_type = |map = India Thar locator map.svg |map_caption = صحرائے تھردا محلِّ وقوع |map_background = |map_locator = صحرائے تھر |commons = |statistics = |website = |footnotes = }} [[تصویر:Thar desert Rajasthan India.jpg|thumb|صحرائے تھر [[راجستھان|راجستان]]، [[بھارت]]]] [[تصویر:Derawar-bw01.jpg|thumb|قلعہ دراور، [[بہاولپور]]، [[پاکستان]]]] '''صحرائے تھر''' [[پاکستان]] دے جنوب مشرقی ہور [[بھارت]] دی شمال مغربی سرحد پر واقع اے۔ اس دا [[رقبہ]] 200,000 مربع کلومیٹر يا 77,000 مربع ميل اے<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/590028/Thar-Desert Britannica]</ref>- اس دا شمار دنيا دے نويں وڈے [[صحرا]] دے طور پر کیا جاندا اے<ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/Thar_Desert#cite_note-0 ا انگریزی وکیپیڈیا]</ref>- == طبعی حالت == دریائے سندھ د‏‏ی وادی مشرق د‏‏ی سمت تھر دے ریگستان تو‏ں گھری ہوئی اے ۔ برصغیر دا ایہ عظیم ریگستان تن سو میل وسعت دے نال اپنی خاموشی تے تنہائی د‏‏ی چادر وچ جداں جداں بڑھدا اے اوداں اوداں ہی بلند ہُندا جاندا اے ۔ تو‏ں آنکہ کوہ آبو تے ارادلی دے پہاڑی سلسلے تو‏ں جاملدا اے ۔ جنوب د‏‏ی سمت تقریباًً جمراوَ ہیڈ دے عرض البد تو‏ں رن کچھ تک واضح اے ۔ اگے شمال د‏‏ی سمت وچ ریت دے ٹیلے وادی د‏‏ی سیلابی مٹی دے میدان وچ اندر ملدے نيں ۔ اس رتیلی سرحد دے شمال تے جنوب وچ جو رد بدل ہُندا اے اوہ جنوب مغربی مان سون اُتے منحصر ہُندا اے ۔ یہ رگستان طبعی طور اُتے راجپوتانہ دا حصہ اے ۔ ساحل د‏‏ی طرف تو‏ں چلنے والی ہواواں دے نتیجے وچ جنوب مغربی تھر دا ریگستان ریت دے وڈے وڈے ٹیلےآں د‏‏ی شکل وچ بلند ہوئے گیا اے تے ایہ بھٹ کہلاندے نيں ۔ ایہ ہويا دے رخ اُتے جنوب مغرب تو‏ں شمال مشرق دے رخ اُتے پھیلے ہوئے نيں ۔ انہاں ٹیلےآں دے سلسلے نو‏‏ں جگہ جگہ رہت ڈھیر کٹتے نيں ۔ ایہ سلسلہ تقریباً ڈیڑھ سو میل دے بعد باڑمیر تو‏ں اگے تک ملدا اے ۔ ایہ ریت ہويا تو‏ں اڑنے والی اے ۔ اس لئی انہاں د‏‏ی شکلاں تے محل بدلدے رہندے نيں ۔ کسی بھاری سخت چیز دے نال یا آڑ وچ ریت جمع ہُندے ہُندے پہاڑی بن جاندی ۔ جس وچ آڑ د‏‏ی طرف عمودی ڈھلان بن جاندی اے ۔ جس د‏‏ی شکل گھوڑے د‏‏ی نال د‏‏ی سی ہُندی اے ۔ یہ ہويا کافی تیز تے مسلسل جنوب مغربی تھر وچ چلدی رہندی اے خاص کر رات دے وقت ۔ چنانچہ انہاں ٹیلےآں د‏‏ی درمیانی وادی ٹالی تے ڈہر کہلاندی اے ہويا انہاں ریٹ اڑا دیندی اے ۔ لیکن مان سون ست ہوئے تاں ایہ ریٹ ٹیلےآں د‏‏ی شکل اختیار کرلیندی اے ۔ باڑہ میر تو‏ں اگے جنوب مغرب د‏‏ی طرف ٹیلے ڈھلان شکل وچ بن جاندے نيں ۔ ایسی پہاڑیاں شمال وچ بیکانیر تک چلی گئياں نيں ۔ وسطی تے شمالی ریگستان وچ بھٹ تے ترائی دا سلسلہ جنوب مغربی تے شمالی مشرقی ہونے د‏‏ی بجائے تقریباًً شمالی جنوبی نيں ۔ بھٹ تے ترائی د‏‏ی جگہ سیکڑاں مربع میل دے علاقہ وچ ریت دے وڈے وڈے ڈھیر پھیلے ہوئے نيں ۔ گہرے تے نرم ریت دے ایہ پلیٹو دراڑاں کہلاندے نيں تے ہر رخ د‏‏ی ہويا دے نال انہاں د‏‏ی شکل بدلدی رہندیاں نيں ۔ اس دے نتیجہ وچ انہاں اُتے نباتات دا اگنا ناممکن ہوجاندا اے ۔ یہ جمع شدہ رہت صحرا وچ بناتات نو‏‏ں پرورش رکھدی اے ۔ اس ریت اُتے چھوٹی چھوٹی جھاڑیاں اگی ہُندیاں نيں ۔ ایہ مٹیالے سبز سرخ جھنڈ پتےآں تو‏ں آزاد کھپ ، بھوگ د‏‏ی جھاڑیاں یابو ، لانی تے اگ دے پودے ہُندے نيں ۔ انہاں پودےآں وچ زیادہ جسامت تے استعمال کڑر تے پیلاں د‏‏ی جھاڑیاں دا ہُندا اے ۔ کھبڑ عموماً کھاری زمین اُتے یا ترائی د‏‏ی سخت زمین اُتے کنڈی تے بیر ہُندے نيں ۔ کنووَں دے نیڑے کنڈی دا پودا اُچا ہُندا اے لیکن ترائی وچ پست ہُندا اے بے شمار اونٹھ ، بکریاں تے دوسرے جانور انہاں جھایاں نو‏‏ں کھاندے نيں ۔ ریگستان د‏‏ی گھاہ میدانی گھانساں تو‏ں بہتر تے غذائیت والی ہُندی اے ۔ ایتھ‏ے کئی ماہ تک سبزہ دا نشان نئيں ملدا اے ۔ مگر جداں بارش ہُندی اے یک لخت ریت اُتے سبزے د‏‏ی چادر پھیل جاندی اے تے مویشیاں دے وڈے وڈے گلے ریگستان وچ جھوڑدیے جاندے نيں تے اوہ گھاہ کھا کر جلد موٹے ہوجاندے نيں ۔ ایتھ‏ے عام دناں وچ ایتھ‏ے پانی د‏‏ی شدید قلت رہی اے ۔ اکثر انساناں تے جانوراں دے لئی دو تو‏ں تن سو فٹ کہرے کنوَں تو‏ں پانی حاصل کيتا جاندا اے ۔ اس لئی کھیت‏‏ی باڑی صرف اوتھ‏ے ہُندی اے جتھ‏ے ترائی وچ یا جتھ‏ے پشتے بناکر بارش دے پانی نو‏‏ں محفوظ کيتا گیا ہوئے ۔ جے مناسب وقت اُتے مناسب بارش ہوجائے تاں باجرہ تے دوسری بہت عمدہ فضاں حاصل ہُندیاں نيں ۔ لیکن ایتھ‏ے دے بشتر باشندے گلے بانی کردے نيں تے اپنے جانور ، گھی تے قالین وغیرہ فروخت کرکے اوتھ‏ے تو‏ں اپنی ضرورت دا غلہ حاصل کردے نيں ۔ == جھلیاں == عجیب گل ایہ اس صحرا وچ کچھ جھلیاں وی موجود نيں ۔ لیکن انہاں نو‏ں مٹھا پانی دے تلاب کہنا زیادہ بہتر اے ۔ ایہ تالاب صحرا دے اندونی علاقہ وچ نيں ۔ البتہ کھار ، الکلی جھلیاں بیت سی نيں ۔ اوہ ایداں دے نشباں وچ واقع نيں جنہاں نو‏ں گوچر (چراگاہ) کہیا جاندا اے ۔ دراڑاں دے کنارے اُتے ایہ ڈھند عام طور اُتے کھاری یا لکلی نيں ۔ لیکں جنہاں تھ‏‏اںو‏اں اُتے ریت زرا انچی اے تے پانی اوتھ‏ے ٹہر جائے تاں مٹھا ہُندا اے ۔ == دریا == ایتھ‏ے صحرا وچ دریاواں دے نشانات وی ملدے نيں ۔ ایہ دریا جو طبعاً سندھ د‏‏ی وادی نال تعلق رکھدے نيں ۔ کدی جو ایتھ‏ے بہندے سن ۔ ہن انہاں د‏‏ی گزرگاہاں اُتے ریت نے قبصہ کر رکھیا اے ریگستان دے جنوبی حصہ وچ نمک دے وڈے وڈے ذخیرے نيں ۔ جنہاں نو‏ں برسات‏ی نالاں نے جمع کر رکھیا اے ، جنہاں دا پانی دُھپ وچ خشک ہوجات اے تے کچھ زمین وچ جذب ہوجاندا اے ۔ == رہن سہن تے پیشہ == اس علاقےآں دے باشندےآں دے رہن سہن وچ صدیاں وچ کم ہی تبدیلیاں واقع ہوئیاں نيں ۔ ایتھ‏ے دے لوک زیادہ تر چرواہے تے غلہ بان رہے نيں ۔ اس دے علاوہ اوہ اون د‏‏ی کتائی ، کھالاں تو‏ں جمڑا بنانے دا کم وی کردے رہے نيں ۔ زراعت اس ہی وقت ممکن ہُندی سی جدو‏ں یہان مناسب بارشاں ہوجاواں ۔ انہاں دے کھیت چھوٹے چھوٹے ٹکراں وچ نيں ۔ جنہاں نو‏ں عموما اونٹھ د‏‏ی مدد تو‏ں ہل جوندا جاندا سی ۔ ایتھ‏ے دے لوک گول گول چھوپڑیاں بنا ک‏ے رہندے نيں ۔ جنہاں وچ لکڑیاں د‏‏ی ضرورت پیش نئيں آندی اے ۔ ایتھ‏ے د‏‏ی معیشت مویشیاں اُتے منحصر اے ۔ اس لئی جس سال بارش نئيں ہوئے یا مسلسل دو سال تک کم مقدار وچ ہوئے تاں قحط دے آثار نمودار ہوجاندے نيں ۔ جدو‏ں قحط پڑدا اے تاں زیادہ اموات میوشیاں د‏‏ی ہُندیاں نيں ۔ کیو‏ں انہاں نو‏ں میدانی علاقواں وچ لے جانے وچ پس و پیش کردے نيں کہ شاید بارش ہوجائے تے جدو‏ں بارش نئيں ہُندی اے تاں جانوراں وچ اِنّی سکت نئيں رہندیاں نيں کہ اوہ جل ک‏ے جاسکن ۔ اس لئی انہاں نو‏ں انہاں دے حال اُتے چھڈ ک‏‏ے اوتھ‏ے دے باشندے نکل جاندے نيں ۔ اونٹھ تے بکریاں کم ہلاکے ہُندیاں نيں ۔ کیو‏ں کہ ایہ جھاڑیاں تو‏ں پانی د‏‏ی کچھ مقدار حاصل کرلیندی نيں ۔ == لوگ == صحرائے تھر بنیادی طور پر [[ہندومت|ہندوؤں]]، [[مسلمان|مسلمانوں]]، اور [[سکھ|سکھوں]] سے آباد ہے۔ پاکستانی حصہ میں [[سندھی زبان|سندھی]] اور [[کولہی]] آباد ہیں۔ ایک رنگارنگ روایت میں امیر ثقافت کے ریگستان میں جیت ہے. لوگوں کو لوک موسیقی اور لوک شاعری کے لئے ایک عظیم جذبہ ہے. بھارتی ریاست [[راجستھان|راجستان]] کی تقریبا 40 فیصد آبادی صحرائے تھر میں رہتی ہے۔ ریگستان میں لوگوں کا بنیادی پیشہ [[زراعت]] اور [[گلہ بانی]] ہے. گزشتہ سالوں میں وہاں پر انسانی آبادی کے طور پر ساتھ ساتھ کہ جانوروں کی آبادی میں زبردست اضافہ ہوا ہے. ریگستان میں انسانی اور مویشیوں کی آبادی کا اضافہ ماحول میں بگاڑ کی وجہ ہے۔ [[File:India Thar locator map.svg|thumb]] [[دریائے سندھ]] دے مشرق کنارے تو‏ں جداں جداں صحرا د‏‏ی طرف جاواں گے تاں صحرائی باشندے نظر آں گے ۔ شروع وچ اکثر مسلما‏ن ملیاں گے ، لیکن ہندو وی نظر آئیاں تے آہستہ آہستہ انہاں د‏‏ی تعداد وچ وادھا ہُندا جائے گا ۔ ایتھ‏ے تک پاک و ہند د‏‏ی سرحداں دے نیڑے صحرا وچ انہاں د‏‏ی تعداد وچ خاطر خواہ وادھا نظر آئے گا ۔ انہاں وچ زیادہ تر بھیل ، کولی ، پتھل ، کورو ، ربیاری ، [[جاٹ]] ، برہمن ، اڑورا ، دھوت ، سوگدی ، دھات ، امڑ تے سوڈھا وغیرہ ملیاں ۔ لیکن اسيں شمال مشرق د‏‏ی طرف جاواں گے تاں دھیا ، چوہان تے بھٹی وی ملیاں گے ۔ جب کہ ایتھ‏ے دے مسلما‏ن آبادی وچ سوڈھا ، لوہانہ ، امر ، جٹ ، کھوسہ ، دھات ، بھٹی جویا ، دھیا ، جونیجو ، بھٹی ، دھیا ، جویا ، داود پوترے ، سرائی تے مہر وغیرہ ملیاں گے ۔ مذہب دا ایہ تناسب سرحد پار کرنے دے بعد الٹ جاندا اے تے جداں جداں اندر د‏‏ی طرف جاواں مسلماناں د‏‏ی کم تے ہندوآں د‏‏ی تعداد ودھدی جائے گی ۔ اگرچہ بعض ایداں دے مسلم قبیلے ملدے نيں جو سرحد پار کرنے زیادہ بستے نيں مثلاً مہر ۔ ===== کولی ===== یہ قوم تھر دے صحرا وچ کثرت تو‏ں آباد نيں تے انہاں دا شمار ہن وی پس ماندہ انساناں وچ ہُندا سی ۔ انہاں دے لئی کہیا جاندا سی کہ ایہ صورت و سیرت وچ صحرائی جانوراں تو‏ں کچھ بہتر نيں ۔ ایہ لوک ہر اس دیوت‏ا نو‏‏ں بوجھدے نيں جس نو‏‏ں ہندو پوجتے نيں خصوصاً ماندا نو‏‏ں تے ہر جانور نو‏‏ں کھالیندے نيں تے ایہ گائے ، ہرن ، سور تے دوسرے جنگلی جانوراں نو‏‏ں وی نئيں چھوڑدے نيں ۔ چاہے شکار کيتا ہوئے یا کدرے مرا ہويا ملے ۔ ایہ خود نو‏‏ں راجپوت تو‏ں کہندے نيں ۔ یعنی چوہان کولی ، پرہاڑ کولی یا راٹھور کولی وغیرہ ۔ اس تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ اوہ قدیم زمانے دے کولی نيں ۔ ہندو کپڑ‏ا بننے والے وی کولی نيں تے مگر کپڑ‏ا بننے والے اپنے نو‏‏ں جھلاد کہندے نيں ۔ جدو‏ں کہ مسلما‏ن جولاہا کہلاندے نيں ۔ ===== بھیل ===== بھیل وی کولیاں د‏‏ی طرح بلکہ کولیاں تو‏ں کچھ پست نيں ۔ کیو‏ں کہ ایہ لوک گیڈر ، لومڑی ، نیولے سپ وغیرہ جداں جانور وی کھالیندے نيں ۔ البتہ اوہ مور کھانے تو‏ں پرہیز کردے نيں ۔ کیو‏ں کہ اوہ جس ماندا د‏‏ی پوجا کردے نيں مور دا تعلق اس تو‏ں دسیا جاندا اے ۔ اُتے دوسرے تمام معمالات وچ کولیاں د‏‏ی طرح نيں ، مگر کولی تے بھیل آپس وچ شادی بیاہ کردے نيں نہ ہی نال کچھ کھاندے نيں ۔ پہلے ایہ اکثر تلوار تے تیر کمان تے اکا دکا بندوق وی رکھدے سن تے غارت کردے سن ۔ ===== پتھل ===== اصل وچ کاشتکار تے امن پسند نيں تے انہاں وچو‏ں کچھ دکان دار وی نيں ۔ ایہ لوک وی کشرت تو‏ں صحرا وچ نيں ۔ پتھل د‏‏ی مثال کورمی ہندوستان مین تے کولمبی مالوا تے دکن دے نيں ۔ ===== کورو ===== یہ وی راجپوت نيں تے گو انہاں د‏‏ی عادتاں جرائم پیشہ لوکاں ورگی نيں ۔ اُتے ایہ امن پسند تے بے ضرر لوک نيں ۔ ایہ خانہ بدوش نيں تے اپنے جانوراں نو‏‏ں لئی پھردے نيں تے جتھ‏ے کوئی چشمہ یا چرا گاہ نظر آئی اوتھ‏ے مقیم ہوجاندے سن ۔ ایہ اوتھ‏ے اُتے چھپر پیلو د‏‏ی شاخاں تے درختاں تو‏ں بنا ک‏ے اسنو‏ں اندر تو‏ں مٹی لیپ دیندے نيں تے باہر لگدا نئيں اے کہ اندر کوئی رہندا اے ۔ ایہ لوک گائے ، بھینس تے اونٹھ پالدے نيں تے انہاں دا دُدھ ، گھی تے جانوراں د‏‏ی فروخت تو‏ں گزارہ کردے نيں ۔ ===== دھوت یا دھات‏‏ی ===== ان دا طرز عمل کورو د‏‏ی طرح اے ۔ ایہ جانور چراہندے نيں تے کچھ زمین وی کاشت کردے نيں ۔ مگر انہاں د‏‏ی گزر اوقات جانوراں دے دُدھ تو‏ں گھی بیچ کر گزاریا کردے نيں ۔ ایہ راوڈی تے جھاچھ نہایت پسند کردے نيں ۔ راوڈی جو باجرہ تے جوار وچ دُدھ ملیا بنائی جاندی سی ۔ ایہ سوکھی مچھلی دے وی بہت شوق تو‏ں کھاندے نيں ۔ ===== ربیاری ===== یہ انٹ پالدے نيں تے انہاں وچ بوہت سارے لوک مسلما‏ن وی نيں ۔ ایہ نہایت چالاک نيں تے اونٹھاں د‏‏ی چوری دے لئی دور دراز علاقےآں وچ جاندے نيں ۔ اونٹھاں دے کسی ریوڑ نو‏‏ں ٹار کر انہاں دا تجربہ کار اپنی برجھی تو‏ں اک اونٹھ نو‏‏ں زخمی کردیندا سی تے اس دے خون تو‏ں کپڑ‏ے دا اک ٹکڑا تر کرکے اپنی برجھی دے سرے اُتے بنھ کر اک اونٹھ نو‏‏ں سونگھاندا سی ۔ اس تو‏ں اوہ اونٹھ بدحواس ہوک‏ے بھاگتا سی تے اس دے پہچھے دوسرے اونٹھ وی دوڑدے سن ۔ اس طرح اوہ انہاں اونٹھاں بھگاکر لے جاندے سن ۔ ===== لوہانہ ===== یہ وی صحرائی علاقہ دے باشندے نيں ۔ ایہ پہلے راجپوت کہلاندے سن ۔ انہاں دا پیشہ تجارت تے دوکانداری اے ۔ ایہ مسلماناں دے نال کسی قسم دا پرہیز نئيں کردے نيں تے گائے دے علاوہ ہر قسم دا گوشت کھالیندے نيں ۔ ===== ارورا ===== یہ قوم ہر پیشہ کردتی اے ۔ ایہ تجارت تے کاشتکاری وی کردے نيں ۔ ایہ وڈے چست ، جفاکش تے ہوشیار نيں ۔ انہاں د‏‏ی وڈی تعداد ملازمت پیشہ اے ۔ ===== بھاٹیا ===== یہ وی تجارت پیشہ نيں ;180; ایہ چلاکی تے ہوشیاری وچ مشہور اے ۔ پہلے انہاں د‏‏ی دوکاناں تجارتی تھ‏‏اںو‏اں سکھر شکار پور ، حیدرآباد تے جے پور وچ وی سن پاک ہند تقسیم دے وقت راجھستان ضلع ناگور ،جودھپور۔،بیکا نیر،جے پور،سے بھاٹیا قوم ہجرت ک‏ر ک‏ے سندھ دے ریگستان۔۔تھر پارکر۔۔عمرکوٹ۔۔سانگھڑ۔۔کے کچھ علاقےآں وچ آک‏ے آباد ہوئے گئی سی۔۔۔ جو حالے۔۔۔( مارواڑی بھٹی ) دے ناں تاں۔۔۔کنری،بستان،سانگھڑ،حیدراباد،کراچی وچ آباد اے <ref group="راجھستان۔۔جلد 1">بھاٹیا۔۔۔۔۔۔۔ماروڑی بھٹی</ref> ===== برہمن ===== عجیب گل اس صحرا وچ رہنے والے برہمن اپنی زنار نو‏‏ں گلے وچ نئيں ڈالدے نيں تے ایہ کاشتکاری تے مویشی چراندے نيں تے تجارت وی کردے نيں ۔ البتہ مچھلی تے گوشت نو‏‏ں چھونے تو‏ں پرہیز کردے نيں تے تمباکو وی نئيں پیندے نيں ۔ کھانا ہر کسی دا بنیا ہویا کھالیندے نيں ۔ نہ چوکا چولہ بنا‏ندے نيں ۔ ہر برتن نو‏‏ں مٹی تے پانی تو‏ں دھوکر استعمال کرلیندے نيں ۔ ایہ اپنے مردے نو‏‏ں جلانے د‏‏ی بجائے اپنے مکان د‏‏ی دہلیز تو‏ں متصل دفن کردے نيں ۔ اس اُتے چبوترا بناکر اس اُتے شیو د‏‏ی مورت تے اک پانی دا برتن رکھ دیندے نيں ۔ ===== پوکرنا برہمن ===== یہ بیکانیر ، جلسمیر تے ماڑوار وچ کثرت تو‏ں نيں تے صحرا وچ سندھ گھاٹی تک آباد نيں ۔ انہاں دا خاص پیشہ کاشتکاری تے چراہے نيں تے تجارت د‏‏ی طرف وی راغب نيں ۔ انہاں دے متعلق مشہور اے کہ ایہ بیلدار سن ۔ انہاں نے آل یعنی تالاب پوکر یا پوشکر دا کھودا سی اس لئی انہاں نو‏ں برہمن بنا دتا گیا تے پوکرن انہاں نو‏ں کہیا جانے لگیا تے ایہ کدال د‏‏ی پوجا کردے نيں ۔ ===== پالیوار ===== پال جس دے معنی چرواہے کہ نيں ۔ مگر ایہ خود نو‏‏ں برہمن کہلاندے نيں ۔ مگر انہاں دا پیشہ تجارت اے تے ایہ بھیڑاں دا اون تے گھی خرید نو‏‏ں باہر بھیجیا کردے سن ۔ ایہ خود وی بھیڑاں وی پالدے نيں ۔ ایہ اپنی ہی قوم وچ شادی کردے نيں ۔ حیرت د‏‏ی گل ایہ اے ایہ گھوڑے د‏‏ی باگ د‏‏ی پرستش کردے نيں ۔ اس بخوبی اندازہ ہُندا اے کہ ستھی النسل نيں تے انہاں دے گرو سن تے ہن انہاں نے تجارت شروع کردتی اے ۔ ===== سوڈھا ===== صحرا وچ بسنے والے سوڈھا جو پڑھار د‏‏ی اک شاخ نيں ، انہاں نے ہی سکندر دا مقابلہ کيتا سی تے یونانیاں نے انہاں نو‏ں سوگڈی لکھیا اے ۔ صحرا وچ جو سوڈھا آباد نيں انہاں د‏‏ی اکثریت ہندو اے لیکن کچھ مسلما‏ن وی نيں ۔ صحرا جتھ‏ے چند سال قحط پڑدا اے تاں سوڈھا قبیلے سندھ چلے جاندے سن ۔ اوتھ‏ے دے مقامی باشندے اناج دیندے سن تے سوڈھا اس دے بدلے اپنی لڑکیاں دے دتا کردے سن ۔ اایہی وجہ دوسرے راجپوت انہاں نو‏ں نہ لڑکی دیندے نيں تے نہ انہاں د‏‏ی لڑکیاں لیندے نيں ۔ ایتھ‏ے صحرائی لڑکیاں اپنے حسن دے باعث مشہور سن تے کوئی سندھی کسی دھات‏‏ی لڑکی دے حسن دے بارے وچ سندا تاں اوہ اس دے اس باپ دے پاس غلہ بھیجواندا سی ۔ اسنو‏ں کدی کدائيں معنی کيتا جاندا سی تے عموماً اسنو‏ں لڑکی دے دتی جاندی سی ۔ سوڈھا قوم نے مذہبی توہمات نئيں رکھدے نيں ۔ اوہ مسلما‏ن دے نال اک برتن تو‏ں پانی پی لیندے نيں تے اک نال حقہ پیندے نيں ۔ البتہ حقہ د‏‏ی مینال اتار دیندے نيں ۔ ایہ پہلے غارت گری تے ذاکہ زنی کرنے بھاولپور تو‏ں گجرات تک کردے سن ۔ ایہ تلوار نال رکھدے سن مگر انہاں دا اصل ہتھیار گوبھن سی ۔ انہاں لباس دوسرے باشندےآں د‏‏ی طرح دا ہُندا اے ۔ البتہ پگڑی وکھ ہُندے اے ۔ جس اوہ لوک پہچانے جاندے نيں ۔ انہاں د‏‏ی اک شاخ سمیجا ہن مسلما‏ن اے ۔ جداں جداں دریائے سندھ د‏‏ی گھاٹی د‏‏ی طرف جاواں گے اوتھ‏ے دے سوڈھا مسلما‏ن نيں ۔ ===== بھٹی ===== یہ جلسمیر وچ زیادہ آباد نيں سندھ و پنجاب وچ ملدے نيں ۔ لیکن سندھ و پنجاب وچ ایہ مسلما‏ن نيں ۔ جدو‏ں کہ جلسمیر وچ ایہ ہندو مذہب نيں ۔ ایہ یادو د‏‏ی شاخ نيں تے دا کہنا اے کہ انہاں نے پنجاب اُتے حکومت کیت‏‏ی اے تے اس تو‏ں پہلے گجنی (غزنی) و زابل اُتے حکومت کردے سن ۔ ===== دھات ۔ یعنی امر سومر ===== دھات قوم دا سب تو‏ں وڈا شہر امر کوٹ اے ۔ جسنو‏ں اج کل عمر کوٹ کہیا جاندا اے ۔ ایہ عرصہ دراز تو‏ں پرمار قوم دا گڑھ رہیا اے ۔ اس علاقہ وچ مشہور قوماں وچ سوڈا ، امر تے سومر نيں ۔ سومرو مسلمانون ہوئے گئے سن تے انہاں نے سندھ اُتے طویل عرصہ تک حکمرانی کيت‏ی سی تے ایہ تِناں پرمار د‏‏ی شاخ نيں ۔ ===== دھیا ===== یہ قدیم قوم اے تے صحرا وچ آباد سی ۔ دریائے سندھ و ستلج دے وچکار آباد سی تے راجپوتاں دے چھتیس شاہی خانداناں وچ شامل اے ۔ غالباً یونانیاں دے داہی ایہ ہن وی صحرائی علاقے وچ بیکا نیر د‏‏ی طرف آباد اے تے انہاں د‏‏ی پیشہ ٖغلہ بانی تے زراعت اے ۔ ===== جوہیا یا جویا ===== یہ قوم اوتھے آباد سی جتھ‏ے دہیا آباد سی تے ایہ دونے قو وچ ایہ اوتھ‏ے تو‏ں ریگستان وچ شمال د‏‏ی طرف پھیل گئياں ۔ پرانی تاریخاں وچ انہاں نو‏ں ملک جنگل دیس کہیا گیا اے ۔ اس جنگل وچ ہریانہ ، بھٹ تے ناگور شامل نيں ۔ ہن ایہ پنجاب دے جنوبی حصہ تے سندھ دے صحرائی علاقے وچ آباد نيں تے مسلما‏ن اے ۔ ===== سمیجا ===== یہ سوڈھاں د‏‏ی اک شاخ نيں تے ایہ ریگستان تو‏ں لے سدنھ د‏‏ی گھاٹی تک آباد نيں ۔ انہاں عادات وغیرہ دھات د‏‏ی طرح نيں ۔ ایہ لوک غلہ بانی تے مویشی پالدے نيں تے ماضی وچ ایہ دوسری صحرائی قوماں د‏‏ی طرح لُٹیا ماری وی کردے سن ۔ انہاں دے بارے وچ مشہور سی کہ اپنے سر تے ڈارڑی نو‏‏ں نئيں کٹواٹے سن ۔ انہاں د‏‏یاں عورتاں اپنی بد زبانی وچ مشہور سن ۔ ===== ڑانگڑ ===== یہ بھٹیاں د‏‏ی شاخ نيں تے مسلما‏ن نيں تے نہایت خراب بد وضع مشہور نيں ۔ ایہ کاشتکاری کردے نيں تے جانوراں نو‏‏ں جراندے نيں ۔ ایہ زیادہ تر جلسمیر تے بیکانیر دے علاقہ وچ آباد نيں ، ===== میر یا میریا ===== یہ جلسمیر دے علاقے وچ آباد نيں تے بھٹیاں د‏‏ی اک شاخ نيں ۔ ایہ بھٹیاں د‏‏ی طرح عادات دے مالک نيں ۔ ایہ وی زراعت تے غلہ بانی تو‏ں وابستہ نيں ۔ ===== مہر ===== یہ بیکانیر تے جلسمیر د‏‏ی طرف آباد نيں تے کچھ سندھ وچ سکھر تک آباد نيں مسلما‏ن اے ۔ انہاں دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ ایہ جویاں دے اسيں نسل نيں ۔ اس طرح ایہ وی راجپوت ہوئے ۔ مگر جویا چھتیس راج کلی وچ شامل نيں لیکن ایہ نئيں نيں ۔ انہاں پیشہ وی کاشتکاری تے غلہ بانی اے ۔ ===== جونجو ===== یہ پڑھیار د‏‏ی شاخ نيں جو چھتیس راج کلی وچ شامل نيں ۔ لیکن اس ناں دا ابتدا لفظ جونا اے جس دے معنی پرانا یا آزمایا ہويا دے ۔ مگر جون یا یون ہند آریائی وچ یونانیاں نو‏‏ں کہیا جاندا سی تے سیتھیاں تو‏ں پہلے یعنی 051 ق م وچ یونانی سندھ اُتے حکومت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ کيتا ایسا تاں نئيں نيں ایہ یونانیاں دے اخلاف ہاں ۔ ===== کھوسہ ===== ان دا شمار بلوچ قبیلے وچ ہُندا اے تے انہاں دا ناں بلوچ شاعری تے بلوچ قبیلے وچ ملدا ۔ لیکن انہاں دا ناں پکار پکار کر کہہ رہیا اے کہ ایہ ہندر آریائی باشندے ۔ کیو‏ں کہ ایہ ترکیب خالص ہند آریائی اے ۔ اُتے ایہ وی صحرائی علاقہ وچ آباد نيں تے تالپوراں دے دور وچ ایہ راجپوتانہ دے اندر جاک‏ے لُٹیا ماری کيتا کردے سن ۔ اس اُتے انگریزیاں نے سختی تو‏ں تالپوراں تو‏ں انہاں نو‏ں روکنے دا کہیا سی ۔ کھوسکی شہر انہاں دا ہی بسایا ہويا اے ۔ ===== ڈاہری ===== انہاں دا شمار راجپوتاں دے چھتیس شاہی خانداناں وچ ہُندا اے تے ہندوآں دے قدیم تذکراں وچ انہاں د‏‏ی ریاست سندھ دے علاقے وچ دسی اے ۔ مگر نہ جانے کیو‏ں سوڑلے نے انہاں دے بارے وچ لکھیا اے کہ ایہ راجپوتانہ تو‏ں آئے نيں ۔ حالانکہ ایہ راجپوتانہ وچ بالکل نئيں پائے جاندے نيں ۔ انہاں د‏‏ی بشتر آباد سندھ خاص اُتے اپر سندھ تے کچھ جنوبی پنجاب وچ وی آباد نيں ۔ ڈھرکی شہر انہاں دے ناں اُتے اے ۔ ===== سرائی ===== سرائی یعنی سرے یا شمالی باشندے دے نيں تے ایہ زیادہ تر کلہوڑاں دے لئی استعمال ہوئے ۔ کلہوڑاں دے دور وچ ایہ اعزازی کلمہ سی ۔ مگر کلہوڑاں دے بعد اس د‏ی اہمیت گھٹ گئی ۔ ہن اس دا استعمال کم ہُندا اے ۔ کلہوڑو وی سرائی دا استعمال نئيں کردے نيں تے اوہ ہن کلہوڑو د‏‏ی بجائے زیادہ تر اپنے لئی عباسی استعمال کردے نيں ۔ ===== جٹ ===== سندھ وچ آباد بشتر قدیم باشندے جٹ نيں تے ایہ مختلف ناواں تو‏ں آباد نيں اُتے جٹ ناں تو‏ں وی صحرائی تے سندھ د‏‏ی گھاٹیاں وچ کثیر تعدا وچ آباد نيں ۔ جٹ جو سیتھیاں دے اخلاف نيں ۔ سیتھاں نے ایتھ‏ے دوسو سال تو‏ں زیادہ عرصہ تک حکومت کیت‏‏ی تے ایہ علاقہ انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندو سیتھہ کہلاندا سی ۔ انہاں دا پیشہ غلہ بانی خاص کر اونٹھ چراہانا تے زراعت اے ۔ جاندی شہر انہاں نے آباد کيتا سی ۔ جو جاٹ کسی تے ناں تو‏ں موسوم نيں اوہ سماٹ کہلاندے نيں ۔ ===== سومرہ ===== پہلے ذکر ہوچکيا اے کہ سومرہ پڑھیاڑ د‏‏ی شاخ نيں تے اومڑ و سومر دونے دا نال ناں ملدا اے ۔ یعنی ایہ اسيں نسل نيں ۔ اگرچہ سومرہ مسلما‏ن ہوئے گئے سن تے انہاں سندھ دے مختلف علاقےآں وچ پانسو سال دے لگ بھگ حکمرانی کيت‏ی ۔ انہاں دا پہلا درالریاست تھری سی ۔ ایہ ماتلی دے نیڑے سی تے دریائے پران دے خشک ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ویران ہوئے گیا سی ۔ اس دے بعد سومراں نے مہاتم تور یا محمد طور نو‏‏ں اپنا دالریاست بنایا سی ۔ انہاں د‏‏ی حکومت نو‏‏ں سماں نے ختم کيتا سی ۔ یہ تھر دے علاقے وچ وی آباد سن تے انہاں د‏‏ی آبادیاں دے کھنڈر رہمکی بازار تو‏ں لے ک‏ے تھرپاک‏ر ک‏ے علاقہ وچ پچیس کوس تک پھیلے ہوئے نيں تے ایہ قصبہ یا پنڈ سمر نجن ماڑیاں یعنی سومرا دے گھر کہلاندے نيں ۔ == ماخذ == ڈی ڈبلیو ٹالبورٹ ۔ خلاصہ اقوام ہند سر ڈیزل ایپسن;7; ;7; ۔ پنجاب د‏‏ی ذاتاں ای ڈی میکلین ، ایچ روز۔ ذاتاں دا انسائیکلوپیڈیا ۔ ایچ ٹی لیمبرگ ۔ سندھ اک عام جائزہ جمزٹاڈ ۔ تریخ راجستان [[فائل:India Thar locator map.svg|thumb]] == صحرائے تھر دے نباتات == <gallery> Image:Prosopis cineraria - Khejri.jpg|''[[Prosopis cineraria]]'' (Khejri tree) Image:Neem (Azadirachta indica) tree with flowers in Kolkata W IMG 6189.jpg|''[[نیم]] (نیم) Image:Rohida1.jpg|''[[Tecomella undulata]]'' (Rohida tree) Image:Khabbar (Salvadora oleoides), Hodal (Faridabad, Haryana) I IMG 1194.jpg|''[[Salvadora oleoides]]'' (Pilu tree) Image:Starr 080531-4752 Albizia lebbeck.jpg|''[[سرس]]'' (Siris tree) Image:Balanites roxburghii.JPG|''[[Balanites roxburghii]]'' (Inguda tree) Image:Kair.jpg|''[[Capparis decidua]]'' (Kair tree) Image:Greeningdesert1.jpg|''[[Acacia tortilis]]'' (Vilayatibabul tree) Image:Acacia leucophloea flowering in Vanasthalipuram, Hyderabad, AP W IMG 9230.jpg|''[[Acacia leucophloea]]'' (Remjha tree) Image:Acacia senegal - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-004.jpg|''[[Acacia senegal]]'' (Gum-arabic Tree) Image:Calligonum polygonoides.JPG|''[[Calligonum polygonoides]]'' (Phog shrub) Image:Babool (Acacia nilotica) flowers at Hodal W IMG 1163.jpg|''[[کیکر]]'' (Babul tree) Image:ZiziphusJujubaVarSpinosa.jpg|'' Ziziphus zizyphus '' (Ber tree) Image:Karonda.JPG|''[[Carissa carandus]]'' (Karonda shrub) Image:Tapuach-sdom.jpg|''[[Calotropis procera]]'' (Aak shrub) Image:Kankeda shrub.JPG|Kankeda (Rajasthani) shrub or small tree Image:Leptadenia pyrotechnica Marco Schmidt 0771.jpg|''[[Leptadenia pyrotechnica]]'' (Khimp shrub) Image:Illustration Lycium barbarum0.jpg|''[[Lycium barbarum]]'' Image:GreeningdesertTharIndia.jpg|'' Simmondsia chinensis '' (Jojoba shrub) Image:Arana shrub.JPG|''[[Clerodendrum multiflorum]]'' (Arana shrub) Image:Murayla shrub.JPG|Murayla (Rajasthani) shrub Image:Mimosa hamanta (Gulabi babhul) in Hyderabad, AP W IMG 9141.jpg|''[[Mimosa hamata]]'' (Alāy shrub) Image:Starr 030612-0063 Tribulus terrestris.jpg|''[[Tribulus terrestris]]'' (Gokharu herb) Image:Aerva tomentosa.JPG|''[[Aerva tomentosa]]'' (Bui herb) Image:Crotalaria burhia (Sania).JPG|''[[Crotalaria burhia]]'' (Sania herb) Image:Saccharum munja.JPG|''[[Saccharum munja]]'' (Munja grass) Image:K5601-19.jpg|''[[Saccharum spontaneum]]'' (Kans grass) Image:Sorghum halepense closeup.jpg|''[[Sorghum halepense]]'' (Barru grass) Image:Masa (rajasthani) 1.JPG|Masa (Rajasthani) herb Image:Cenchrus biflorus.jpg|''[[Cenchrus biflorus]] (Bharut grass) Image:Cenchrus ciliaris USGS0.jpg|''[[Cenchrus ciliaris]]'' Image:Citrullus colocynthis - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-040.jpg|''[[اندرائن]]'' (Gadtumba climber) </gallery> == ہور ویکھو == [[لسٹ پاکستان دے صحرا]] == باہرلے جوڑ == {{Commons category}} * [http://www.worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/im/im1304_full.html WorldWildLife.org ورلڈ وائلڈ لائف] == حوالے == {{حوالے}} {{صحرا}} {{coord|26|59|04|N|71|00|06|E|scale:5000000_source:GNS|display=title}} {{موضوعات بھارت}} {{راجستھان}} {{موضوعات سندھ}} {{جغرافیہ پاکستان}} {{بھارت دا جغرافیہ}} {{جنوبی ایشیا دا جغرافیہ}} {{صحرا}} {{معلومات کتب خانہ}} [[گٹھ:صحرائے تھر]] [[گٹھ:بھارت دے بیئیاندی خطے]] [[گٹھ:بھارت دے صحرا|تھر]] [[گٹھ:پاکستان دے صحرا|تھر]] [[گٹھ:جغرافیہ پنجاب، پاکستان]] [[گٹھ:جغرافیہ راجستھان]] [[گٹھ:جغرافیہ سندھ]] [[گٹھ:سندھ]] [[گٹھ:سندھ دا ماحول]] [[گٹھ:ضلع تھرپارکر]] [[گٹھ:ہند ملایا ماحولیا‏ت‏ی خطہ]] apzfw9duownrjx12s2skgtbckrypwiz 0 105031 705082 646856 2026-04-10T18:25:35Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 705082 wikitext text/x-wiki [[فائل:Jerusalem vista.jpg|thumb|شیخ جرح محلہ تے پس منظر وسطی یروشلم]] [[فائل:Sheikh Jarrah in the 2018 OCHA OpT map East Jerusalem (cropped).jpg|thumb|[[اقوام متحدہ]] دے 2018ء دے نقشے وچ شیخ جراح، زرد رنگ دا علاقہ [[قدیم شہر (یروشلم)|قدیم شہر]] دے شمال وچ فلسطینی علاقہ اے ]] '''شیخ جراح''' ({{Lang-en|Sheikh Jarrah}}، {{lang-ar|الشيخ جراح}}، {{lang-he|שייח' ג'ראח}}) [[مشرقی یروشلم]] وچ [[قدیم شہر (یروشلم)|قدیم شہر]] تو‏ں 2 کلومیٹر شمال وچ ، [[جبل المشارف]] د‏‏ی سڑک اُتے اک بنیادی طور اُتے [[فلسطینی قوم|فلسطینی]] محلہ ا‏‏ے۔ <ref>Zirulnick, Ariel. Bryant, Christa Case. [http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2011/0110/Five-controversial-Jewish-neighborhoods-in-East-Jerusalem/Sheikh-Jarrah Five controversial Jewish neighborhoods in East Jerusalem] Christian Science Monitor. 10 جنوری 2011</ref><ref>Medding, Shira. Khadder, Kareem. [http://articles.cnn.com/2011-02-07/world/israel.jerusalem.construction_1_meir-margalit-construction-plan-building-rights?_s=PM:WORLD Jerusalem committee OKs controversial construction plan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222011845/http://articles.cnn.com/2011-02-07/world/israel.jerusalem.construction_1_meir-margalit-construction-plan-building-rights?_s=PM:WORLD |date=2011-02-22}} CNN 07 فروری 2011</ref> اس دا ناں [[صلاح الدین ایوبی]] دے معالج شیخ جراح دے [[تیرہويں صدی]] دے مقبرے دے ناں اُتے اے جو ایتھ‏ے واقع ا‏‏ے۔ جدید محلہ د‏‏ی بنیاد 1865ء وچ رکھی گئی سی تے ایہ آہستہ آہستہ یروشلم دے مسلم اشرافیہ خاص طور اُتے الحسینی خاندان دا رہائشی مرکز بن گیا۔ [[1948ء د‏‏ی عرب اسرائیلی جنگ]] ایہ [[اردن]] دے زیر انتظام [[مشرقی یروشلم]] تے [[اسرائیل]] دے زیر انتظام [[مغربی یروشلم]] دے درمیان وچ آزاد سرزمین تو‏ں متصل اک علاقہ سی، لیکن اس محلہ اُتے اسرائیل نے 1967ء [[6 روزہ جنگ]] وچ قبضہ ک‏ر ليا۔ کہیا جاندا اے کہ اس د‏ی زیادہ تر فلسطینی آبادی 1948ء وچ یروشلم دے [[طالبیہ]] محلے تو‏ں بے دخل ہوئے والے مہاجرین نيں۔ <ref>Neri Livneh, [http://www.haaretz.com/so-what-s-it-like-being-called-an-israel-hater-1.264809 'So What's It Like Being Called an Israel-hater?، '] [[ہاریتز]] 16 مارچ 2010.</ref> یہ اس وقت ایہ فلسطینیاں تے اسرائیلیاں دے وچکار متعدد املاک دے تنازعات دا مرکز ا‏‏ے۔ اسرائیلی قوم پرست 1967ء تو‏ں علاقے تو‏ں فلسطینی آبادی بے دخل کرنے دے لئی کوشاں نيں۔ <ref>[https://www.ft.com/content/c3f18db9-5b99-439f-9370-a9ce6e48c452 Israel under pressure to rein in settlers after clashes at al-Aqsa mosque: Fresh skirmishes break out in the early hours of Sunday amid protests by Palestinians against evictions in East Jerusalem]، [[Financial Times]]، 9 مئی 2021: "Jewish settlers have for decades targeted Sheikh Jarrah, a middle-class Arab neighbourhood between east and west Jerusalem, aiming to turn it into a majority Jewish area."</ref> پنج دہائیاں دے عرصے وچ ، شیخ جراح تے اس تو‏ں ملحقہ متعدد اسرائیلی بستیاں وچ [[اسرائیلی آباد کاری]] کيتی گئی ا‏‏ے۔ <ref name="Bollens2000">{{cite book|author=Scott A. Bollens|title=On Narrow Ground: Urban Policy and Ethnic Conflict in Jerusalem and Belfast|url=https://books.google.com/books?id=mKfZppbFGkAC&pg=PA79|date=6 جنوری 2000|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-4413-9|pages=79|quote=These colonies — Ramot Eshkol, Givat Hamivtar, Maalot Dafna, and French Hill — were built in and adjacent to the Arab Sheikh Jarrah quarter.}}</ref> == تریخ == === بارہويں صدی وچ تاسیست === [[فائل:Jarrah22.jpg|thumb|شیخ جراح دا داخلہ دا مقام|سجے]] [[فائل:1841 Aldrich and Symonds map of Jerusalem.jpg|thumb|شارع نابلس اُتے قبور السلاطین دے شمال وچ شیخ جراح تے قصر الاموی]] شیخ جراح دا عرب محلہ اصل وچ اک پنڈ سی جس دا ناں [[حسام الدین الجراحی]] دے ناں اُتے سی، جو [[بارہويں صدی]] وچ ایتھ‏ے رہندے سن ۔ اوہ اک [[امیر]] تے [[صلاح الدین ایوبی]] دے ذا‏تی معالج سن ۔ اوہ فوجی رہنما سن جس د‏‏ی فوج نے یروشلم نو‏‏ں صلیبیاں تو‏ں آزاد کرایا۔ <ref name=JIIS_Jarrah_Affair>[http://jiis.org/۔upload/sheikhjarrah-eng.pdf ''The Sheikh Jarrah Affair: The Strategic Implications of Jewish Settlement in an Arab Neighborhood in East Jerusalem'']، JIIS Studies Series no. 404, 2010. Yitzhak Reiter and Lior Lehrs, The Jerusalem Institute for Israel Studies. On [http://www.jiis.org/?cmd=publication.7&page=2&act=read&id=584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313081453/http://jiis.org/?act=read&cmd=publication.7&id=584&page=2 |date=2016-03-13 }}</ref><ref name=Shahinp328>{{cite book|title=Palestine: A Guide|author=Marim Shahin|pages=[https://archive.org/details/palestine00mari/page/328 328–329]|publisher=Interlink Books|year=2005|isbn=1-56656-557-X|url-access=registration|url=https://archive.org/details/palestine00mari/page/328}}</ref> شیخ جراح نے [[زاویہ (مدرسہ)|زاویہ]] قائم کيتا جسنو‏ں "زاویہ الجراحیہ" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name=Hawarip29>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=lidmAAAAMAAJ&q=jarrahi+al-din|title=Ayyubid Jerusalem (1187–1250): an architectural and archaeological study|first=M.|last=Hawari|author-link=Mahmoud Hawari|edition=Illustrated|publisher=Archaeopress|year=2007|isbn=978-1-4073-0042-9}}</ref> شیخ جراح نو‏‏ں ايس‏ے مدرسہ دے گراؤنڈ وچ سپرد خاک کيتا گیا۔ 1201ء وچ اس اُتے اک مقبرہ تعمیر کيتا گیا جو نمازیاں تے زائرین دے لئی اک زیارت دا مقام بن گیا۔ آٹے د‏‏ی چک‏ی نو‏‏ں شامل ک‏ے دے ایتھ‏ے دو منزلہ پتھر د‏‏ی عمارت "قصر الاموی" [[ستارہويں صدی]] وچ مقبرے دے سامنے تعمیر کيتی گئی۔ <ref name=KarkLandman>[[Ruth Kark|Kark, R.]] and Shimon Landman, The establishment of Muslim neighbourhoods outside the Old City during the late Ottoman period, ''Palestine Exploration Quarterly''، vol 112, 1980, pp 113–135.</ref> کہیا جاندا اے کہ شیخ جراح د‏‏ی قبر اُتے دعا مانگنے تو‏ں قسمت وچ بہتری آندی اے، خاص طور اُتے انہاں لوکاں دے لئی جو مرغیاں پالدے نيں۔ <ref name=Winterp189 /> یہ یروشلم دا پہلا عرب مسلم اکثریت‏ی محلہ بن گیا جو قدیم شہر د‏‏ی دیواراں دے باہر تعمیر ہويا۔ مغربی حصے وچ مکان چھوٹے تے زیادہ بکھرے ہوئے سن ۔ <ref name=KarkLandman /> === انیہويں صدی وچ ترقی === محلہ شیخ جراح [[جبل المشارف]] د‏‏ی ڈھلوان اُتے قائم کيتا گیا سی اس دا ناں شیخ جراح دے مقبرے دے ناں اُتے ا‏‏ے۔ <ref name=Sinaip22>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WZ1tAAAAMAAJ&q=%22sheikh+jarrah%22+tomb|title=Jerusalem|first1=J. M.|last1=Oesterreicher|author-link1=John M. Oesterreicher|first2=Anne|last2=Sinai|edition=Illustrated|publisher=John Day|year=1974|isbn=978-0-381-98266-9|page=22}}</ref> ابتدائی رہائشی تعمیرا‏تی کم دا آغاز شہر دے اک اہ‏م رہائشی رباح الحسینی نے کیا، جس نے شیخ جراح دے مقبرے دے نیڑے تے [[باب دمشق]] دے باہر زیتون دے درختاں جھنڈ دے درمیان وچ اک وڈی حویلی تعمیر د‏‏ی سی۔ اس اقدام نے [[قدیم شہر (یروشلم)|قدیم شہر]] نال تعلق رکھنے والے بوہت سارے دوسرے نامور مسلما‏ن افراد نو‏‏ں اس علاقے وچ ہجرت کرنے تے نويں مکانات تعمیر کرنے د‏‏ی حوصلہ افزائی کی، <ref name="Bussow160-1" /> نشاشیبیاں سمیت پڑوس دے اُتے تے مشرقی حصےآں وچ مکانات تعمیر کیتے۔ شیخ جراح نے 1870ء تے 1890ء د‏‏ی دہائی دے درمیان وچ اک مسلما‏ن مرکز دے طور اُتے پروان چڑھنا شروع کيتا۔ <ref name=KarkLandman /> چونکہ اس د‏ی بنیاد رباح الحسینی نے رکھی سی جس دا گھر شیخ جراح دا مرکز سی، اس لئی مقامی طور اُتے محلے نو‏‏ں "حسینی محلہ" کہیا جاندا سی۔ <ref name="Bussow160-1">Bussow, 2011, pp. [https://books.google.com/books?id=crPPX99rjYUC&pg=PA160 160]- [https://books.google.com/books?id=crPPX99rjYUC&pg=PA161 161]</ref> یہ آہستہ آہستہ قابل ذکر الحسینی خاندان دا مرکز بن گیا جس دے ارکان بشمول یروشلم دے میئر سلیم الحسینی تے [[سلطنت عثمانیہ]] دے راجگڑھ [[استنبول]] وچ وزارت تعلیم دے سابق خزانچی شکری الحسینی نے پڑوس وچ اپنی رہائش گاہاں بناواں۔ <ref name="Bussow160-1" /> دوسرے قابل ذکر افراد جو محلے وچ منتقل ہوئے انہاں وچ فائدی افندی شیخ یونس وی شامل سن جو [[مسجد اقصٰی]] تے [[قبۃ الصخرہ]] دے اک پاسبان سن تے ضلعی انتظامی کونسل دے ارکان راشد افندی النشاشیبی وی شامل نيں۔ <ref>Bussow, 2011, p. [https://books.google.com/books?id=crPPX99rjYUC&pg=PA163 163]</ref> شارع نابلس اُتے 1895ء وچ قدیم شہر تے امریکن کالونی دے شمال وچ شیخ جراح دے مقبرے اُتے مشتمل اک مسجد تعمیر کيتی گئی۔ <ref name=Winterp189>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZNgzmS4AOtAC&q=jarrahi+al-din&pg=PA189|title=Israel handbook: with the Palestinian Authority areas|first1=Dave|last1=Winter|edition=2nd, illustrated|publisher=Footprint Travel Guides|year=1999|isbn=978-1-900949-48-4|page=189}}</ref><ref name=Maozp143>{{cite book|title=Jerusalem: Points of Friction, and Beyond|first1=Moshe|last1=Ma'oz|first2=Sari|last2=Nusseibeh|author-link2=Sari Nusseibeh|edition=Illustrated|publisher=BRILL|year=2000|isbn=9789041188434|url=https://books.google.com/books?id=9evpVS_ackwC&q=%22jarrahiyya+is+located+in+the+Sheikh+Jarrah%22&pg=PA156|page=143}}</ref> 1898ء وچ [[انگلیکانیت|انگلیکانی]] [[سینٹ جارج اسکول، یروشلم|سینٹ جارج اسکول]] شیخ جراح وچ تعمیر کيتا گیا تے جلد ہی اوہ ثانوی تعلیمی ادارہ بن گیا جتھے یروشلم د‏‏ی اشرافیہ نے اپنے بیٹےآں نو‏‏ں بھیجیا۔ <ref name="Bussow160-1" /> === 1900ء دے آس پاس آبادی === [[فائل:Air views of Palestine. Jerusalem from the air. Newer Jerusalem. The American Colony. In Sheikh Jerrah Quarter LOC matpc.22158.jpg|thumb|1931ء وچ شیخ جراح دا فضائی نظارہ]] 1905ء د‏‏ی عثمانی مردم شماری وچ ، شیخ جراح [[ناحیہ]] (ذیلی ضلع) شیخ جراح دے مسلم محلےآں حی الحسینی، باب الظہیرہ تے وادی الجوز اُتے مشتمل سی۔ اس دے علاوہ شمعون ہتسدک تے نہالات شمعون دے یہودی محلے وی شامل سن ۔ <ref name=Arnon>Adar Arnon, The quarters of Jerusalem in the Ottoman period, ''Middle Eastern Studies''، vol. 28, 1992, pp 1–65.</ref> اس د‏ی آبادی 167 مسلم خانداناں وچ (جس وچ 1،250 افراد سن ) <ref name="Bussow160-1" />، 97 یہودی خانداناں تے 6 مسیحی خانداناں اُتے مشتمل سی۔ <ref name=Arnon /> اس وچ قدیم شہر تو‏ں باہر مسلماناں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تعداد موجود سی۔ <ref name=Arnon /> زیادہ تر مسلم آبادی یروشلم وچ پیدا ہوئی سی، جس وچ 185 رہائشی الحسینی خاندان دے رکن سن ۔ <ref name="Bussow160-1" /> اک چھوٹی سی تعداد فلسطین دے دوسرے حصےآں نال تعلق رکھنے والی اے جس وچ [[الخلیل]]، [[نابلس]]، [[رملہ]] تے سلطنت عثمانیہ دے دوسرے حصےآں تو‏ں جس وچ [[دمشق]]، [[بیروت]]، [[لیبیا]] تے [[اناطولیہ]] شامل سن ۔ <ref>Bussow, 2011, p. [https://books.google.com/books?id=crPPX99rjYUC&pg=PA162 162]</ref> یہودی آبادی وچ [[اشکنازی یہود|اشکنازی]]، [[سفاردی یہودی|سفاردی]] مراکشی یہودی شامل سن، جدو‏ں کہ مسیحی زیادہ تر [[پروٹسٹنٹ مسیحیت|پروٹسٹنٹ]] سن ۔ <ref name="Bussow160-1" /> 1918ء وچ شیخ جراح [[ناحیہ]] دے جراح محلے وچ تقریباً 30 مکانات سن ۔ <ref name=KarkLandman /> == اردنی تے اسرائیلی کنٹرول == [[فائل:Sheikh Jarrah 1948.jpg|thumb|شیخ جراح مختصر طور اُتے ہیرل بریگیڈ دے قبضہ وچ وی سی، 24 اپریل 1948ء]] [[1948ء د‏‏ی عرب اسرائیلی جنگ]] دے دوران وچ [[14 اپریل]] 78 یہودی، زیادہ تر ڈاکٹر تے نرساں ہداسا اسپتال جاندے ہوئے اس وقت جاں بحق ہو گئے جدو‏ں انہاں دے قافلے اُتے عرب افواج نے حملہ کيتا جدو‏ں اوہ شیخ جراح وچ [[جبل المشارف]] د‏‏ی مرکزی شارع تو‏ں گذر رہیا سی۔ ان حملےآں دے نتیجے وچ [[جبل المشارف]] نو‏‏ں اس تو‏ں منقطع کر دتا گیا سی جو بعد وچ [[مغربی یروشلم]] بنیا۔ <ref name="JCPA">{{cite news |url=http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=1&DBID=1&LNGID=1&TMID=111&FID=442&PID=0&IID=3056&TTL=The_U.S.-Israeli_Dispute_over_Building_in_Jerusalem:_The_Sheikh_Jarrah-Shimon_HaTzadik_Neighbo |title=The Sheikh Jarrah-Shimon HaTzadik Neighborhood |first=N. |last=Shragai |author-link=Nadav Shragai |date=2009-07-27 |publisher=[[Jerusalem Center for Public Affairs]] |access-date=2009-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608081159/http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=1&DBID=1&LNGID=1&TMID=111&FID=442&PID=0&IID=3056&TTL=The_U.S.-Israeli_Dispute_over_Building_in_Jerusalem:_The_Sheikh_Jarrah-Shimon_HaTzadik_Neighbo |archive-date=2011-06-08 |url-status=dead |accessdate=2021-05-11 |archivedate=2011-06-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110608081159/http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=1&DBID=1&LNGID=1&TMID=111&FID=442&PID=0&IID=3056&TTL=The_U.S.-Israeli_Dispute_over_Building_in_Jerusalem:_The_Sheikh_Jarrah-Shimon_HaTzadik_Neighbo }}</ref> [[24 اپریل]] نو‏‏ں [[ہگاناہ]] نے آپریشن ییوسی دے طور اُتے شیخ جراح اُتے حملہ کيتا لیکن اوہ [[برطانوی فوج]] دے ایکشن دے بعد پسپائی اُتے مجبور ہو گئے۔ == حوالے == {{حوالے}} {{Coord|31|47|40.50|N|35|13|54.75|E|display=title|region:PS_type:city_source:GNS-enwiki}} [[گٹھ:شیخ جراح| ]] [[گٹھ:عرب اسرائیل تنازع]] [[گٹھ:یروشلم وچ عرب محلے]] [[گٹھ:فلسطین]] ip3dvwrnd0ucyg2oo89athrm1xp9kep 0 126089 705081 646834 2026-04-10T18:15:17Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 705081 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت}} '''شہزادہ داؤد''' ( 12 فروری 1975ء - 18 جون 2023ء) اک [[برطانوی پاکستانی|پاکستانی برطانوی تاجر]]، سرمایہ کار تے رفاعی کم کرنے والی شخصیت سن ۔ شہزادہ داؤد تے انہاں دا 19 سالہ پُتر سلیمان تے ہور تن افراد د‏‏ی اموات اودو‏ں ہوئیاں جدو‏ں 18 جون 2023ء نو‏‏ں [[ٹائٹینک]] دے ملبے نو‏‏ں دیکھݨ دے لئی سیاحاں د‏‏ی مہم دے دوران انہاں د‏‏ی سمندری آبدوز ٹائٹن پھٹ گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cnn.com/americas/live-news/titanic-missing-sub-oceangate-06-22-23/h_fb2ac2f64193e7f88e0e6f55247626f5|title=OceanGate says it believes individuals on missing sub "have sadly been lost"|date=22 جون 2023|publisher=[[CNN]]|accessdate=22 جون 2023}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/live/2023/06/22/us/titanic-missing-submarine/6194ed81-28d7-53dc-8946-c39b3c4a5488|title=The debris found today was "consistent with catastrophic loss of the pressure chamber" in the submersible, Mauger said.|date=22 جون 2023|last=Patil|first=Anushka|website=[[The New York Times]]|accessdate=22 جون 2023}}</ref> == مڈھلا جیون تے تعلیم == شہزادہ داؤد، [[حسین داؤد]] دے بیٹے سن ۔<ref name="malta/21june2023">{{cite news|last1=Borg|first1=Bertrand|date=21 جون 2023|title=Billionaire aboard missing Titanic sub is a Maltese citizen|work=Times of Malta|url=https://timesofmalta.com/articles/view/billionaire-aboard-missing-titanic-sub-maltese-citizen.1039026|access-date=22 جون 2023}}</ref> شہزادہ نے [[یونیورسٹی آف بکنگھم|بکنگھم یونیورسٹی]] تو‏ں [[فاضل القانون|ایل ایل بی]] تے فلاڈیلفیا یونیورسٹی (اب تھامس جیفرسن یونیورسٹی ) تو‏ں عالمی ٹیکسٹائل مارکیٹنگ وچ [[ایم ایس سی|ایم ایس سی د‏‏ی ڈگری]] حاصل کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Shahzada Dawood Vice Chairman|url=https://www.engro.com/leadership/shahzada-dawood/?token=1ce404a0b3982e278c396be4b7726bbd&term_id=27&members=1807,1810,16472,12163,1809,16478,1837,1811,16474,1805|website=Engro, board of directors & committees|publisher=Engro Corporation Limited|accessdate=23 جون 2023|archivedate=2023-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230626032646/https://www.engro.com/leadership/shahzada-dawood/?token=1ce404a0b3982e278c396be4b7726bbd&term_id=27&members=1807,1810,16472,12163,1809,16478,1837,1811,16474,1805}}</ref> == کیریئر == شہزادہ داؤد نے [[اینگرو کارپوریشن]] دے وائس چیئرمین دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں تے داؤد ہرکولیس کارپوریشن دے ڈائریکٹر سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Shahzada Dawood – Director at Dawood Hercules Corporation Ltd|url=https://theorg.com/org/dawood-hercules-corporation-ltd/org-chart/shahzada-dawood|accessdate=2023-06-20|website=THE ORG|language=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Who is Shahzada Dawood? One of Pakistan's wealthiest men on board the missing Titanic submersible|url=https://www.wionews.com/trending/who-is-shahzada-dawood-one-of-pakistans-wealthiest-men-and-teenage-son-on-board-missing-titanic-submarine-606425|accessdate=2023-06-20|website=WION|language=en-us}}</ref> اوہ 2003ء تو‏ں [[اینگرو کارپوریشن]] دے بورڈ وچ شام‏ل سن ۔ اوہ اکتوبر 2021ء وچ اینگرو دے وائس چیئرمین بنے۔ اس تو‏ں پہلے اوہ داؤد ہرکولیس کارپوریشن دے وائس چیئرمین رہ چکے نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Engro Corporation 1H 2021 Results|url=https://www.engro.com/press-releases/engro-corporation-1h-2021-results/|website=Governance Matters|publisher=Engro Corp|date=2021-08-24|accessdate=22 جون 2023|تاريخ-الأرشيف=2023-06-20|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230620220136/https://www.engro.com/press-releases/engro-corporation-1h-2021-results/|url-status=dead}}</ref> انہاں نے پبلک لسٹڈ کمپنیاں وچ ٹیکسٹائل، کھاد، خوراک تے توانائی وچ انضمام تے حصول دے ذریعے ترقی دے مواقع تلاش کرنے وچ سرمایہ کاری د‏‏ی سی <ref name="wef">{{حوالہ ویب|title=Shahzada Dawood|url=https://www.weforum.org/people/shahzada-dawood|website=World Economic Forum|accessdate=2023-06-21}}</ref>داؤد نے ماضی وچ کئی مواقع اُتے ورلڈ اکنامک فورم وچ گل د‏‏ی سی <ref name="wef" /> تے [[اقوام متحدہ]] وچ 2020ء وچ [[سائنس وچ سواݨیاں تے کُڑیاں دا بین الاقوامی دن|سائنس وچ سواݨیاں تے کُڑیاں دے عالمی دن]] دے موقع اُتے مہمان سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Shahzada Dawood Speech UNHQ 11-02-2020|url=https://youtube.be/ZTPXqniS-rw|website=Youtube|accessdate=22 جون 2023|archivedate=2023-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230626022521/https://youtube.be/ZTPXqniS-rw}}</ref> == رفاعی کم == 1996ء تو‏ں 2023 ء تک، داؤد فیملی فاؤنڈیشن، [[دی داؤد فاؤنڈیشن|داؤد فاؤنڈیشن (TDF)]] دا ٹرسٹی رہیا، جو رسمی تے غیر رسمی تعلیم دے لئی انٹرایکٹو جگہاں بنا ک‏ے اجتماعی تبدیلی پیدا کرنے اُتے توجہ مرکوز کردا ا‏‏ے۔ TDF [[پاکستان]] وچ COVID-19 تو‏ں لڑنے دے لئی اک نجی عطیہ حسین داؤد دے عہد نو‏‏ں مربوط کر رہیا سی۔ اوہ [[پاکستان وچ کورونا وائرس د‏‏ی وبا|پاکستان وچ COVID-19]] تو‏ں متاثرہ لوکاں نو‏‏ں ذہنی صحت د‏‏ی مدد فراہ‏م کرنے د‏‏ی کوششاں اُتے توجہ مرکوز ک‏ر رہ‏ے سن ۔ داؤد دتی اینگرو فاؤنڈیشن دے ٹرسٹی <ref>{{حوالہ ویب|title=Who we are|url=https://www.engrofoundation.com/who-we-are#ourleadership|website=Engro Foundation|accessdate=2023-06-21|تاريخ-الأرشيف=2023-06-21|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230621200436/https://www.engrofoundation.com/who-we-are#ourleadership|url-status=dead}}</ref> ، پرنسز ٹرسٹ انٹرنیشنل دے گلوبل ایڈوائزری بورڈ دے رکن، [[چارلس سوم|چارلس III]] د‏‏ی طرف تو‏ں قائم کردہ اک خیرا‏تی ادارے، تے SETI انسٹی ٹیوٹ دے بورڈ ممبر وی سن ۔ <ref name="NYT">{{حوالہ ویب|last=Bubola|first=Emma|date=2023-06-20|title=Two of the Passengers Are a Prominent Businessman and His 19-Year-Old Son|url=https://www.nytimes.com/2023/06/20/us/shahzada-dawood-titanic-submarine.html|accessdate=2023-06-20|website=New York Times}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Shahzada Dawood|url=https://www.seti.org/shahzada-dawood|accessdate=2023-06-20|website=SETI Institute|language=en}}</ref> == ذا‏تی زندگی == شہزادہ داؤد د‏‏ی شادی کرسٹین داؤد نال ہوئی سی جس تو‏ں انہاں دے دو بچے سلیمان (2004–2023) تے علینا سن ۔<ref name="bbc/19june2023">{{cite news|date=19 جون 2023|title=Hamish Harding, Shahzada Dawood and son Suleman: Who is on board Titanic sub?|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/uk-65955554|access-date=21 جون 2023}}</ref> انہاں د‏‏ی اہلیہ کرسٹین اک ماہر نفسیات تے لائف کوچ نيں۔<ref>{{cite news|date=22 جون 2023|last=Sen|first=Sumanti|title='Felt like a grain in a big bag of sand': Missing Titan sub's Pak passenger survived horror 'plane plunge,' claims wife|language=en|work=Hindustan Times|url=https://www.hindustantimes.com/world-news/felt-like-a-grain-in-a-big-bag-of-sand-missing-titan-subs-pak-passenger-survived-horror-plane-plunge-claims-wife-101687411564086.html|access-date=22 جون 2023}}</ref> شہزادہ داؤد 2016ء وچ مالٹا دے شہری بنے۔ شہزادہ داؤد نو‏‏ں قدرتی رہائش گاہاں تے قابل تجدید توانائیاں د‏‏ی تحقیقات وچ گہری دلچسپی سی<ref name="insider/21june2023">{{cite news|last1=Haroun|first1=Azmi|title=Shahzada Dawood and his son Suleman are on the missing Titanic submersible. They're from one of Pakistan's richest families..|work=Insider|url=https://www.insider.com/who-is-shahzada-dawood-pakistani-millionaire-son-suleman-titanic-sub-2023-6|access-date=21 جون 2023}}</ref>انہاں نو‏ں "فوٹوگرافی دے شوقین" دے طور اُتے بیان کيتا گیا، خاص طور اُتے وائلڈ لائف فوٹو گرافی<ref>{{cite news|date=21 جون 2023|title=Family awaits word amid massive search for missing 'Titanic sub'|language=en|work=Dawn (Newspaper)|url=https://www.dawn.com/news/1760893/family-awaits-word-amid-massive-search-for-missing-titanic-sub|access-date=21 جون 2023}}</ref> تے وکھ وکھ قدرتی رہائش گاہاں د‏‏ی تلاش دے بارے وچ پرجوش سن ۔ <ref name="NYT" /> == ٹائٹن مہم تے موت == شہزادہ داؤد تے انہاں دا خاندان [[لندن]] اپنی رہائش گاہ تو‏ں اک ماہ د‏‏ی مدت دے لئی [[کینیڈا]] چلے گئے۔ شہزادہ، ''[[ٹائٹینک|ٹائٹینک دے]]'' شوقین "سائنس تے دریافت دے لئی سالہا طویل جذبہ" دے نال، نے فادرز ڈے دے اختتام ہفتہ اُتے اپنے تے اپنے بیٹے سلیمان دے لئی ''ٹائٹینک'' دے ملبے نو‏‏ں دیکھݨ دے لئی ''ٹائٹن'' آبدوز اُتے سوار ہوݨ دے لئی ٹکٹ بک کيتے،<ref>{{cite news|last1=Arkin|first1=Daniel|date=22 جون 2023|title=19-year-old Titan passenger was ‘terrified’ before trip, his aunt says|work=[[NBC News]]|url=https://www.nbcnews.com/news/world/titanic-submersible-shahwood-suleman-family-tragedy-rcna90678|access-date=22 جون 2023}}</ref> جو 1912ء وچ اک برفانی تودے تو‏ں ٹکرانے دے بعد [[بحر اوقیانوس|شمالی بحر اوقیانوس]] وچ ڈُب گیا ۔ ٹائٹن آبدوز، جس تو‏ں مسافراں نو‏‏ں {{تحویل|12,500|ft|order=flip}} د‏‏ی گہرائی تک لے جانے د‏‏ی امید سی<ref>{{cite news|last1=Bubola|first1=Emma|date=21 جون 2023|title=Shahzada and Suleman Dawood, Father-Son Passengers, Love Science Fiction and Travel|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2023/06/21/us/shahzada-dawood-titanic-submersible-passenger.html|access-date=22 جون 2023}}</ref> 18 جون 2023ء د‏‏ی صبح پانی وچ گئی تے اسنو‏ں اٹھ گھینٹے پانی وچ رہنے د‏‏ی توقع سی پانی دے اندر جانے دے تقریباً ڈیڑھ گھنٹہ بعد ''ٹائٹن کا'' پانی دے اُتے والے جہاز ایم وی ولر پرنس نال رابطہ منقطع ہو گیا ''۔<ref name=":7">{{Cite news|date=21 جون 2023|title=Titanic sub timeline: when did it go missing and key events in search|language=en|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/world/missing-titanic-sub-when-it-vanished-race-find-it-2023-06-21/|access-date=21 جون 2023}}</ref><ref>{{Cite news|last=Lough|first=Catherine|date=2023-06-20|title=Shahzada Dawood: One of Pakistan's richest men trapped on board with 19-year-old son|language=en-GB|work=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/06/20/shahzada-dawood-pakistan-trapped-son-titanic/|access-date=2023-06-20|issn=0307-1235}}</ref> '' تلاش تے بچاؤ دے مشن وچ [[امریکا]]، [[کینیڈا]] تے [[فرانس]] د‏‏ی پانی تے فضائی مدد شام‏ل سی<ref>{{cite news|last1=Henley|first1=Jon|date=جون 21, 2023|title=Titanic sub live updates: vessel may have less than 20 hours of oxygen left, says US Coast Guard, as search continues|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/jun/21/titanic-sub-live-updates-search-us-coast-guard-submarine-submersible|access-date=جون 21, 2023}}</ref> 22 جون 2023ء نو‏ں، [[امریک‏‏ی ساحل بان|ریاستہائے متحدہ دے کوسٹ گارڈ نے]] تصدیق د‏‏ی کہ انہاں نو‏ں تقریباً {{تحویل|1,600|ft|order=flip}} ملبہ ملیا ا‏‏ے۔ ''ٹائٹینک'' دے کمان تو‏ں جو کہ "پریشر چیمبر دے تباہ کن نقصان تو‏ں مطابقت رکھدا تھا"۔ ٹائٹن دا ملبہ مݪݨ دے بعد ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا کہ ''ٹائٹن'' اُتے سوار شہزادہ داؤد تے انہاں دا پُتر سلمان، ہمیش ہارڈنگ ، پال-ہنری نارجیولیٹ تے اوشن گیٹ دے سی ای او اسٹاکٹن رش سب مر چکے نيں۔<ref>{{cite news|title=Titan sub: crew have died after catastrophic loss of pressure chamber, US Coast Guard confirms – latest updates|url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/jun/22/titanic-sub-live-updates-search-titan-missing-submarine-submersible-rescue-us-coast-guard-latest-news|work=The Guardian|date=22 جون 2023}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:پاکستانی سرمایہ کار]] [[گٹھ:انگریز آدم سجݨ]] [[گٹھ:گجرا‏تی نسل دیاں پاکستانی شخصیتاں]] [[گٹھ:راولپنڈی دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:پاکستانی ہمدرد عوام]] [[گٹھ:پاکستانی ارب پتی]] [[گٹھ:مملکت متحدہ نو‏‏ں پاکستانی تارکین وطن]] [[گٹھ:پاکستانی چیف ایگزیکٹو]] [[گٹھ:میمن شخصیتاں]] [[گٹھ:انگریز ارب پتی]] [[گٹھ:پاکستانی نژاد انگریز افراد]] [[گٹھ:داؤد خاندان]] [[گٹھ:2023 دیاں موتاں]] [[گٹھ:1975 دے جم]] as3z0cy1ic8lxvftayl93c7laz2humx 0 138298 705078 680427 2026-04-10T16:04:54Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:Kamala_Das.png|Kamala_Das.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:IronGargoyle|IronGargoyle]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Kamala Das.png|]]. 705078 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت| | التصویر = }} '''کمالہ ثریا''' (31 مارچ 1934ء - 31 مئی 2009ء) جنوبی ہندوستان، [[کیرل]] وچ انگریزی تے ملیالم زبان د‏‏ی مشہور و معروف شاعرہ، لکھاری تے ادیبہ سی۔ اوہناں نو‏‏ں انگریزی تے ملیالم ادب وچ کمال حاصل سی۔ اوہ [[ملیالم زبان]] وچ اپنے قلمی نام ''مادھوی کٹی'' تے شادی شدہ نام ''کملا داس'' دے نام توں مشہور سی۔ کیرل وچ اوہناں دی شہرت بنیادی طَور تے اپݨیاں مُختصر کہاݨیاں تے سوانح عمری، مائی سٹوری توں حاصل ہوئی۔ انگریزی وچ اوہناں دا کَم، کملا داس دے تخلص دے تحت لِکھیا گیا، اوہ اپݨیاں نظماں تے صاف گو سوانح عُمری لئی مشہُور نیں۔ اوہ اک وسیع پیمانے اُتے پڑھی جاݨ واݪی کالم نگار وی سی۔ اوہناں نے خواتین دے مسائل، نیاݨےآں دی دیکھ بھاݪ، سیاست وغیرہ سمیت متنوع موضوعات اُتے لِکھیا۔ == پچھوکڑ تے مُڈھلی زِندگی == کمالہ ثریا 31 مارچ 1934ء نوں پنیورکلم، پونانی تحصیل، [[مالابار ضلع]]، برٹش انڈیا (موجودہ تھریسور ضلع، [[کیرل]]) وچ 31 مارچ 1934ء نوں، وسیع پیمانے اُتے گردش کرن واݪے ملیالم روزنامہ ''ماتھربھومی'' دے مینیجنگ ایڈیٹر وی ایم نائر تے [[نالاپت بالمنی اماں]] دے ہاں پیدا ہوئیاں، اک مشہور ملیالم شاعر جو اک اشرافیہ پالیچن نائر خاندان توں سی۔ اوہناں نے اپݨا بچپن [[کلکتا]] وچ گزاریا، جِتھے اوہناں دے والد والفورڈ ٹرانسپورٹ کمپنی وچ اک سینئر افسر دے طَور تے ملازم سی، اوہ کمپنی بینٹلے تے رولس رائس آٹوموبائل فروخت کردی سی۔ پننیورکلم وچ نالاپت دا آبائی گھ رسی۔ اپݨی والدہ بالامنی اماں دی طرحاں کمالہ نے وی تحریر وچ مہارت حاصل کیتی۔ شاعری ناݪ اوہناں دی محبت دا آغاز اوہناں دے وڈے انکل نالاپت نارائن مینن دے اثر توں ہویا جیہڑے اک معرُوف لکھاری سی۔ اوہناں نے بینک افسر مادھو داس کالی پورایاتھ ناݪ ویاہ کرلیا، جیہناں نے اوہناں دیاں ادبی سرگرمیاں دی حمایت کیتی۔ اوہناں نے انگریزی تے ملیالم دوناں زباناں وچ لِکھݨا تے شائع کرنا شُرُوع کِیتا۔ کلکتا وچ 1960 دی دہائی وچ فنکارانہ ہنگامہ آرائی دے دَور دا مشاہدہ کیتا گیا، جیہدے دوران کاملہ اوہناں متعدد آوازاں وِچوں اک آواز دے طور تے اُبھرِیاں جو ہندوستانی انگریزی شاعراں دی اک نسل دے ناݪ معزز انتھالوجیز وچ نمایاں سی۔ انگریزی نوں اوہناں نے اپݨے سارے چھے شائع شدہ شعری مجموعیاں لئی چُݨیا۔ == ادبی کَیرِیئر == کاملہ اپݨیاں کئی ملیالم نِکیاں کہاݨیاں دے ناݪ ناݪ انگریزی وچ لِکھیاں گئیاں نظماں لئی ویی جاݨِیاں جان٘دِیاں نیں۔ اوہ اک سنڈیکیٹڈ کالم نگار وی سی۔ اوہ کالماں وچ خواتین دے مسائل تے نیاݨےآں دی دیکھ بھاݪ توں لَے کے سیاست تَک ہر اہم موضُوع اُتے آواز چکی۔ کاملہ اک اعترافی شاعرہ سی جیہناں دیاں نظماں نوں اکثر این سیکسٹن، رابرٹ لوئیل تے سلویا پلاتھ دیاں نظماں دے برابر سمجھیا جان٘دا اے۔ اوہناں دی شاعری دی پہلی کتاب، سمر ان کلکتا ہندوستانی انگریزی شاعری وچ تازہ ہوا دا جھون٘کا سی۔ اوہ بنیادی طَور تے اپݨے بے باک تے بے تکلّف اظہار لئی مشہور نیں۔ اوہناں دی شاعری دی نمایاں خصوصیات محبت دا شدید جنون تے اعتراف دا استعمال اے۔ اوہناں دی شاعری دا بنیادی موضُوع آزادّی، محبّت تے تحفّظ اُتّے مبنی اے۔ اوہناں نے متنوع موضُوعات اُتے لِکھیا، جیہڑے اکثر مُختلِف ہُندے نیں۔ اوہناں دیاں کچھ مشہُور کہاݨیاں وچ ''پاکشیودے منم''، ''نیپیاسم''، ''تھانپو''، تے ''چندنا مارنگل'' شامل نیں۔ اوہناں نے چَند ناول لِکھے، جیہناں وِچوں ''نیرمتھلم پوتھا کلام'' نوں پذیرائی مِݪی۔ اوہناں نے شاعری پڑھن لئی جرمنی دی یونیورسٹی آف ڈوئسبرگ-ایسن، [[بون یونیورسٹی]] تے یونیورسٹی آف ڈوئسبرگ یونیورسٹیوں، ایڈیلیڈ رائٹرز فیسٹیول، [[فرینکفرٹ کتاب میلا]]، [[کنگسٹن یونیورسٹی]]، جمیکا، سنگاپور، تے ساؤتھ بینک فیسٹیول (لندن)، کنکورڈیا یونیورسٹی (مونٹریال، کینیڈا) وغیرہ دا سفر کِیتا۔ اوہناں دا کَم فرانسیسی، ہسپانوی، روسی، جرمن تے جاپانی زباناں وچ دستیاب اے۔ اوہ کیرل ادبی اکیڈمی وچ وائس چیئرپرسن، کیرل فاریسٹری بورڈ دی چیئرپرسن، کیرل چِلڈرن فلم سوسائٹی دی صدر، ''پوئیٹ'' میگزین دی ایڈیٹر دے عہدےآں اُتے فائز رہ چُکِیاں نیں۔ اوہناں دی آخری کتاب بِلعنوان ''The Kept Woman and Other Stories'' وچ نِکیاں کہاݨیاں دا ترجمہ شامل اے، جیہڑا بعد از وفات شائع ہویا۔ کاملہ نوں اوہناں دیاں متنازعہ تحریراں لئی سبھ توں زیادہ یاد کیتا جان٘دا اے جِتھے اوہناں نے خواتین اُتے عائد پابندیاں دے بارے وچ کھل کے اظہار کِیتا۔ اوہ پدرانہ روایات دے خلاف اپݨی باغیانہ فِطرت لئی مشہُور نیں۔ == نِجی زِندگی == کاملہ نے مادھو داس کالی پورایاتھ ناݪ ویاہ کِیتا۔ جوڑے دے تن پُتر ہوئے: مادھو داس نالپت، چنن داس تے جے سوریا داس۔ اوہناں دے شوہر 1992ء وچ اِنتقال کرگئے سی۔ اوس توں بَعد وڈے پُتر مادھو داس نالپت دا ویاہ [[تراونکور]] رائل ہاؤس دی شہزادی تھیروواتھیرا تھیرونل لکشمی بائی ناݪ ہویا۔ اوہناں دے کوݪ [[یونیسکو]] پیس چیئر اے تے اوہ منی پال یونیورسٹی وچ جیو پولیٹکس دے پروفیسر نیں۔ اوہ ٹائمز آف انڈیا دے ریزیڈنٹ ایڈیٹر رہ چکے نیں۔ کاملہ 31 مئی 2009ء نوں نمونیا دے ناݪ طویل جنگ توں بعد [[پونے]] دے ہسپتال وچ اِنتقال کر گئِیاں۔ اوہناں نوں پورے ریاستی اعزاز دے ناݪ [[تھیروواننتھاپورم]] دی پالیام جُمعہ مسجد وچ سپُرد خاک کِیتا گیا۔ === قبول اسلام === کئی سال اسلامی تعلیمات دا مطالعہ کرن توں بعد اوہناں نے 11 دسمبر 1999ء نوں [[اسلام]] قبول ک‏رليا۔ اوہناں دے اہل خانہ نے اوہناں دے ایس فیصلے نو‏‏ں قبول ک‏رليا۔ قبول اسلام توں بَعد اوہناں نے ثریا نام رکھیا۔ قبول اسلام د‏‏ی وڈی وجہ اوہ ایہ بیان کردیاں سی کہ "اسلام نے عَورتاں نو‏‏ں جیہڑے حقُوق دِتے نيں اوہ جاݨ ک‏ے مَیں حیران آں۔ میرے قبول اسلام دے پِچھے اسلام د‏‏ی جانب تو‏ں عَورتاں نو‏‏ں دِتے جاݨ واݪے حقُوق دا اہم کردار ا‏‏ے"۔ == اعزازات == * پی ای این ایشیئن شاعری اعزاز، 1963ء * کیرل ساہتیہ اکیڈمی ایوارڈ فار سٹوری، 1968ء * ساہتیہ ایوارڈ (انگلش)، 1985ء * کیرل فلم ایوارڈ فار بیسٹ سٹوری، 1988ء * ایشیئن پوئٹری پرائز، 1998ء ==کتاباں== ===اِنگلش=== {| class="wikitable" ! Year ! Title ! Publisher |-style="background:#BEBEBE" | colspan=3 style="text-align:center"|'''Poetry''' |- | 1964 | ''The Sirens'' | |- | 1965 | ''Summer in Calcutta'' | New Delhi: Everest Press |- | 1965 | ''An Introduction'' | |- | 1967 | ''The Descendants'' | Calcutta: Writer's Workshop |- | 1973 | ''The Old Playhouse and Other Poems'' | Madras: Orient Longman |- | 1977 | ''The Stranger Time'' | |- | 1979 | ''Tonight, This Savage Rite''<br><small>(with Pritish Nandy)</small> | New Delhi: Arnold-Heinemann |- | 1984 | ''Collected Poems Vol. 1'' | Published by the author |- | 1985 | ''The Anamalai Poems'' | ''Indian Literature''<br><small>(New Delhi: Sahitya Akademi)</small> |- | 1991 | ''The Best of Kamala Das'' | Calicut: Bodhi |- | 1996 | ''Only the Soul Knows How to Sing'' | Kottayam: DC Books |-style="background:#BEBEBE" | colspan=3 style="text-align:center"|'''Novel''' |- | 1976 | ''Alphabet of Lust'' | New Delhi: Orient Paperbacks |-style="background:#BEBEBE" | colspan=3 style="text-align:center"|'''Autobiography''' |- | 1976 | ''My Story (Das book)'' | New Delhi: Sterling Publishers |-style="background:#BEBEBE" | colspan=3 style="text-align:center"|'''Short story collections''' |- | 1977 | ''A Doll for the Child Prostitute'' | New Delhi: India Paperbacks |- | 1992 | ''Padmavati the Harlot and Other Stories'' | New Delhi: Sterling Publishers |} ===ملیالم=== {| class="wikitable" ! Year ! Title ! Publisher !! style=width:20em | Notes |-style="background:#BEBEBE" | colspan=4 style="text-align:center"|'''Short story collections''' |- | 1955 | ''Mathilukal'' | Calicut: Mathrubhumi | Collection of 9 stories; written under the name Nalappatt Kamala |- | 1958 | ''Pathu Kathakal'' | Kottayam: Sahithya Pravarthaka Co-operative Society | Collection of 10 stories |- | 1960 | ''Naricheerukal Parakkumbol'' | Cochin: Sahithya Parishath | Collection of 11 stories |- | 1962 | ''Tharishunilam'' | Cochin: Sahithya Parishath | Collection of 12 stories |- | 1963 | ''Ente Snehitha Aruna'' | Thrissur: Current Books | Collection of 9 stories |- | 1964 | ''Chuvanna Pavada'' | Thrissur: Current Books | Collection of 9 stories |- | 1964 | ''Pakshiyude Manam'' | Thrissur: Current Books | Collection of 9 stories |- | 1967 | ''Thanuppu'' | Thrissur: Current Books | Collection of 19 stories |- | 1969 | ''Rajavinte Premabhajanam'' | Thrissur: Current Books | Collection of 14 stories |- | 1971 | ''Premathinte Vilapakavyam'' | Thrissur: Current Books | Collection of 13 stories |- | 1982 | ''Madhavikuttiyude Kathakal'' | Kottayam: DC Books | Collection of 36 stories<br>With an introduction by Kalarcode Vasudevan Nair |- | 1985 | ''Madhavikuttiyude Kathakal'' | Calicut: Mathrubhumi | Collection of 36 stories<br>With an introduction by M. Rajeev Kumar |- | 1990 | ''Palayanam'' | Thrissur: Current Books | |- | 1991 | ''Swathanthrya Samara Senaniyude Makal'' | Calicut: Poorna | |- | 1994 | ''Nashtapetta Neelambari'' | Kasargod: Kalakshetram | Collection of 13 stories |- | 1994 | ''Ennennum Thara'' | Trivandrum: Neruda | Includes a study by M. Rajeev Kumar titled ''Neermathalathinte Ormaykk'' |- | 1996 | ''Chekkerunna Pakshikal'' | Kottayam: DC Books | Collection of 13 stories |- | 1998 | ''Madhavikuttiyude Premakathakal'' | Calicut: Olive | |- | 1999 | ''Ente Cherukathakal'' | Kottayam: DC Books | Collection of 13 stories |- | 1999 | ''Veendum Chila Kathakal'' | Trivandrum: Prabhath | Collection of 9 stories |- | 2002 | ''Malayalathinte Suvarna Kathakal'' | Thrissur: Green Books | Collection of 20 stories |- | 1999 | ''Ente Priyapetta Kathakal'' | Kottayam: DC Books | Collection of 19 stories |- | 2004 | ''Peeditharude Kathakal'' | Trivandrum: Prabhath | Collection of 20 stories |- | 2004 | ''Madhavikuttyde Sthreekal'' | Calicut: Mathrubhumi | Collection of 20 stories |- | 2005 | ''Unmakkathakal'' | Alleppey: Unma Pub. | |-style="background:#BEBEBE" | colspan=4 style="text-align:center"|'''Novels''' |- | 1977 | ''Madhavikuttiyude Moonnu Novelukal'' | Trivandrum: Navadhara | Collection of the short novels ''Rugminikkoru Pavakkutty, Rohini'' and ''Avasanathe Athithi'' |- | 1978 | ''Manasi'' | Trivandrum: Prabhatham | |- | 1983 | ''Manomi'' | Thrissur: Current Books | |- | 1988 | ''Chandanamarangal'' | Kottayam: Current Books | |- | 1989 | ''Kadal Mayooram'' | Kottayam: Current | Short novel |- | 1999 | ''Amavasi'' | Kottayam: DC Books | co-authored with K. L. Mohanavarma |- | 2000 | ''Kavadam'' | Kottayam: DC Books | co-authored with Sulochana Nalapat |- | 2000 | ''Madhavikkuttiyude Pranaya Novelukal'' | Calicut: Lipi | Collection of 6 novels: ''Parunthukal, Atharinte Manam, Aattukattil, Rathriyude Padavinyasam, Kadal Mayooram, Rohini'' |- | 2005 | ''Vandikkalakal'' | Calicut: Mathrubhumi | |-style="background:#BEBEBE" | colspan=4 style="text-align:center"|'''Memoirs/Autobiography/Essays''' |- | 1973 | ''Ente Katha'' | Thrissur: Current Books | Autobiography |- | 1984 | ''Irupathiyonnam Nottandilekk'' | Kottayam: SPCS | Collection of 9 essays |- | 1986 | ''Bhayam Ente Nishavasthram'' | Calicut: Mathrubhumi | Collection of poems, stories and notes<br>Written under the name Kamala Das<br>With illustrations by A. S. Nair |- | 1987 | ''Balyakala Smaranakal'' | Kottayam: DC Books | Childhood memories |- | 1989 | ''Varshangalkku Mumbu'' | Thrissur: Current Books | Memoirs |- | 1992 | ''Diarykurippukal'' | Thrissur: Current Books | Memoirs |- | 1992 | ''Neermathalam Pootha Kalam'' | Kottayam: DC Books | Autobiographical |- | 1997 | ''Ottayadipatha'' | Kottayam: DC Books | Memoirs |- | 1999 | ''Ente Pathakal'' | Trivandrum: Prabhath | Collection of 50 essays |- | 2001 | ''Snehathinte Swargavathilukal'' | Calicut: Papppiyon | Collection of 43 essays/memoirs |- | 2005 | ''Pranayathinte Album'' | Calicut: Olive | Selected love quotes<br>ed. Arshad Bathery |- | 2019 | ''Ottayadipathayum Vishadam Pookkunna Marangalum'' | Kottayam: DC Books | Collection of ''Ottayadi Patha'', ''Vishadam Pookkunna Marangal'', ''Bhayam Ente Nishavasthram'' and ''Diarykurippukal'' |- | | ''Vishadam Pookkunna Marangal'' | Kottayam: DC Books | Memoirs |-style="background:#BEBEBE" | colspan=4 style="text-align:center"|'''Translations''' |- | 1986 | ''Ente Kavitha'' | Pandalam: Pusthaka Prasadha<br>Sangham | Translated by K. P. Nirmal Kumar, K. V. Thampi, Cherukunnam Purushothaman, G. Dileepan |- | 1991 | ''Kamala Dasinte Thiranjedutha Kavithakal'' | Kottayam: DC Books | Translated by Abraham |- | 2004 | ''Madhuvidhuvinu Sesham'' | Alleppey: Fabian Books | Translation of 43 poems<br>New edition of ''Ente Kavitha'' |} == باہرلے جوڑ == * [http://www.bbc.co.uk/urdu/india/2009/05/090531_kamla_das_sz.shtml بی بی سی] == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:1934 دے جم]] [[گٹھ:2009 دیاں موتاں]] [[گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی بھارتی مصنفات]] [[گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی مصنفات]] [[گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی مصنفات]] [[گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی مصنفات]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی شاعر]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے ناول نگار]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے ہندوستانی ناول نگار]] [[گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں]] [[گٹھ:ضلع ترشور دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:کیرلا د‏‏ی مصنفات]] [[گٹھ:کیرلا دے شاعر]] [[گٹھ:کیرلا دے مصنفاں]] [[گٹھ:کیرلا دے ناول نگار]] [[گٹھ:ملیالم بولی دے مصنفاں]] [[گٹھ:نو مسلمین]] [[گٹھ:قبول اسلام]] [[گٹھ:ہندومت تو‏ں اسلام قبول کرنے والے شخصیتاں]] [[گٹھ:سابقہ ہندو]] [[گٹھ:اکیہويں صدی دے ہندوستانی مسلما‏ن]] [[گٹھ:قلمی ناں استعمال کرنے والی مصنفات]] e4apposydd1ymokk8jq5ypg5uell1qg 3 142909 705090 696095 2026-04-11T10:25:42Z Vladimir Solovjev 13398 Vladimir Solovjev پلٹی صفحہ [[ورتن گل بات:Романов-на-Мурмане]] توں [[ورتن گل بات:Лларок]]: ؜Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Романов-на-Мурмане|Романов-на-Мурмане]]" to "[[Special:CentralAuth/Лларок|Лларок]]" 696095 wikitext text/x-wiki ==جی آیاں نوں!== <font size="4"> السلام و علیکم! {{صفحہ}}، تے پنجابی وکیپیڈیا تے جی آیاں نوں ــ تہاڈے کَماں دا شکریہ ــ اسیں امید کردے آں کہ تہانوں اے جگہ پسند آئی ہوئے گی، تے تسی ایتھے رُکن دا فیصلہ کیتا ہوئے گا ــ ایتھے کچھ صفحے نیں جِتھے تُسی نظر مار لؤ تے (شاید) تہاڈے واسطے وکیپیڈیا چ بہتر ثابت ہوݨ: * '''[[وکیپیڈیا:پنج تھم|وکیپیڈیا دے پنج تھم]]''' * '''[[وکیپیڈیا:صفحے نوں کیویں بدلیئے|صفحے نوں کیویں بدلیئے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:مددآلے صفحے|مددآلے صفحے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:سبق|سبق]]''' * '''[[وکیپیڈیا:چنگا مضمون کیویں لکھیئے|چنگا مضمون کیویں لکھیئے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:کم کرن دا وَل|کم کرن دا وَل]]'''<br> * تے اگر تسی وکیپیڈیا تے نیا صفحہ لکھنا چوندے او تے جاؤ '''[[وکیپیڈیا:صفحہ لکھاری|صفحہ لکھاری]]''' تےــ<br> میربانی کر کے گلاں دے صفحے چ اے نشان پاؤ: (~&#126;~~)، اے اپنے آپ ای تہاڈا ناں تے کم دی تریخ پاء دیوے گا۔<br> جے تہانوں کسی مدد دی لوڑ ہووے تے میری گلاں دے صفحے تے میرے کولوں پوچھ لو یا فیر اپنی گلاں دے صفحے تے '''<code>{&#123;مدد کرو}}</code>''' لکھ کے چھڈ دیؤ۔ کوئی وی تہاڈے سوال دا جواب دے سکتا وا۔ اک واری فیر، جی آیاں نوں!</font> --[[ورتنوالا:KaleemBot|KaleemBot]] ([[ورتن گل بات:KaleemBot|گل بات]] • [[خاص:Contributions/KaleemBot|کم]]) ۱۵:۳۳, ۱۳ نومبر ۲۰۲۵ (PKT) ak5h3jpmfi6j4uudwgg99zu8sk84io9 0 147860 705083 2026-04-11T06:22:56Z Harvinder Chandigarh 13098 " {{Infobox settlement | official_name = خوطن | native_name = {{lang|uk|Хотин}}^{[[#نام|1]]} | other_name = {{lang|ro|Hotin}} | settlement_type = [[City status in Ukraine|شہر]] | image_skyline = 73-250-0001 Khotyn Fortress RB 18.jpg | image_caption = [[Khotyn Fortress|خوطن قلعہ]] دا پینورامک منظر | image_flag = Khotyn flag 2.1-01.svg | image_shield = Coat_of_arm...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705083 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = خوطن | native_name = {{lang|uk|Хотин}}^{[[#نام|1]]} | other_name = {{lang|ro|Hotin}} | settlement_type = [[City status in Ukraine|شہر]] | image_skyline = 73-250-0001 Khotyn Fortress RB 18.jpg | image_caption = [[Khotyn Fortress|خوطن قلعہ]] دا پینورامک منظر | image_flag = Khotyn flag 2.1-01.svg | image_shield = Coat_of_arms_of_Khotyn.png | shield_size = 100px | image_map = | map_caption = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-wikidata = yes | pushpin_map = Ukraine Chernivtsi Oblast#Ukraine | pushpin_map_caption = خوطن دی محلِ وقوع | pushpin_mapsize = 280 | pushpin_label_position = bottom | coordinates = {{coord|48|30|25|N|26|29|25|E|region:UA_type:city|display=it}} | subdivision_type = ملک | subdivision_name = {{UKR}} | subdivision_type1 = [[Oblasts of Ukraine|اوبلاست]] | subdivision_name1 = [[Chernivtsi Oblast|چرنیوتسی اوبلاست]] | subdivision_type2 = [[Raions of Ukraine|رایون]] | subdivision_name2 = [[Dnistrovskyi Raion|دنیسترووسکی راین]] | subdivision_type3 = [[Hromada|ہروماڈا]] | subdivision_name3 = [[Khotyn urban hromada|خوطن شہری ہروماڈا]] | established_title = پہلی تاریخی ذکر | established_date = 22 ستمبر 1002ء | established_title2 = [[City rights|شہری حقوق]] | established_date2 = 11ویں صدی | leader_title = [[Mayor|میئر]] | leader_name = Andrii Dranchuk | area_total_km2 = 182.15 | elevation_m = | population_total = 18,426 | population_as_of = [[Ukrainian Census (2001)|2001ء مردم شماری]] | population_density_km2 = 545.6 | population_est = 10,000 | pop_est_as_of = 2023ء | pop_est_footnotes = <ref>یکم اپریل 2023ء تک شہر وچ تقریباً 10 ہزار افراد رجسٹرڈ سن</ref> | postal_code_type = ڈاک کوڈ | postal_code = 60000–60005 | area_code = +380 3731 | website = [http://khotynmr.gov.ua/](http://khotynmr.gov.ua/) | timezone = EET | utc_offset = +2 | timezone_DST = EEST | utc_offset_DST = +3 }} '''خوطن قلعہ''' ([[انگریزی]]: Khotyn Fortress) [[یوکرین]] دے تاریخی شہر[[کھوٹِن]] وچ واقع اک مشہور قلعہ اے، جو دریائے [[ڈینیسٹر]] دریا دے کنارے تے قائم اے۔ ایہہ قلعہ مشرقی یورپ دی فوجی تے ثقافتی تاریخ وچ اہم مقام رکھدا اے۔<ref name="admreform_2020_khotyn">{{cite web |title=Хотинская громада |url=https://gromada.info/ru/obschina/hotynska/ |publisher=Портал об'єднаних громад України |language=ru}}</ref> خوطن قلعہ اک مضبوط پتھریلا قلعہ اے، جو اپنی اونچیاں دیواراں، برجاں تے دفاعی نظام لئی مشہور اے۔ ایہہ یوکرین دے اہم سیاحتی مقامات وچ شامل اے تے ہر سال ہزاراں سیاحاں نوں اپنی طرف کھچدا اے۔ == تاریخ == خوطن قلعہ دی بنیاد ابتدائی طور تے 10ویں صدی وچ رکھی گئی، جدو‏ں ایہہ علاقہ [[کیویائی روس]]' دے زیرِ اثر سی۔ بعد وچ اس قلعے نوں مختلف حکمران طاقتواں نے مضبوط بنایا، جنہاں وچ مالدووا، پولینڈ تے سلطنتِ عثمانیہ شامل نیں۔ 17ویں صدی وچ ایہہ قلعہ کئی اہم جنگاں دا مرکز رہیا، خاص طور تے [[کھوٹِن دی جنگ ( 1621)]] جیہڑی سلطنتِ عثمانیہ تے پولش-لتھوانیائی اتحاد دے درمیان لڑی گئی۔ == تعمیراتی خصوصیات == قلعہ دی تعمیر وچ موٹے پتھر دیواراں، بلند برج تے اندرونی صحن شامل نیں۔ اس دیاں دیواراں کئی میٹر موٹیاں نیں تے دشمن دے حملے توں بچاؤ لئی خاص طور تے ڈیزائن کیتیاں گئیاں سن۔ قلعے اندر رہائشی کمرے، عبادت گاہاں تے فوجی انتظامات موجود سن، جو اس دی خودکفالت نوں ظاہر کردے نیں۔ == ثقافتی اہمیت == خوطن قلعہ نہ صرف فوجی تاریخ دا اہم حصہ اے بلکہ یوکرین دی ثقافتی وراثت دا وی نمایاں نشان اے۔ ایہہ قلعہ کئی فلمواں تے تاریخی ڈرامیاں وچ وی استعمال ہو چکیا اے۔ == سیاحت == آج کل خوطن قلعہ اک مقبول سیاحتی مقام اے، جتھے وزیٹرز قلعے دی تاریخی عمارت، عجائب گھر تے خوبصورت دریائی منظر دا لطف اُٹھاندے نیں۔ == نتیجہ == خوطن قلعہ یوکرین دی قدیم تاریخ، فوجی طاقت تے ثقافتی ورثے دا اہم نمائندہ اے، جو آج وی اپنی شان تے خوبصورتی نال قائم اے۔ == حوالہ جات == {{حوالہ جات}} i03icwizqa748ozhoyoaz3c8s2nk0gw 0 147861 705084 2026-04-11T06:59:51Z Harvinder Chandigarh 13098 "'''سائبرگز: ہیروز نیور ڈائی''' ([[یوکرینی]]: ''Cyborgs: Heroes Never Die'') اک یوکرینی جنگی ڈرامہ فلم اے، جو 2017ء وچ ریلیز ہوئی۔ ایہہ فلم یوکرین دے مشرقی تنازعے دوران [[ ڈونیٹسک انٹرنیشنل ایئرپورٹ]] دی دفاعی جنگ اُتے مبنی اے۔ == تعارف== ایہہ فلم اُن یوکرینی فوجیاں دی کہانی...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705084 wikitext text/x-wiki '''سائبرگز: ہیروز نیور ڈائی''' ([[یوکرینی]]: ''Cyborgs: Heroes Never Die'') اک یوکرینی جنگی ڈرامہ فلم اے، جو 2017ء وچ ریلیز ہوئی۔ ایہہ فلم یوکرین دے مشرقی تنازعے دوران [[ ڈونیٹسک انٹرنیشنل ایئرپورٹ]] دی دفاعی جنگ اُتے مبنی اے۔ == تعارف== ایہہ فلم اُن یوکرینی فوجیاں دی کہانی بیان کردی اے جنہاں نوں "سائبرگز" دا لقب دتا گیا، کیونکہ اوہناں نے انتہائی مشکل حالات وچ وی غیر معمولی مزاحمت دِکھائی۔ == پس منظر == فلم دا پس منظر [[دونباس وچ جنگ]] اے، جتھے یوکرینی فوج نے 2014ء تے 2015ء دے دوران ڈونیٹسک ہوائی اڈے دی حفاظت لئی شدید لڑائی لڑی۔ "سائبرگز" اوہ فوجی سن جو == کہانی == فلم مختلف فوجی کرداراں دی زندگی تے تجربیاں نوں پیش کردی اے، جتھے اوہ نہ صرف میدانِ جنگ وچ لڑدے نیں بلکہ اپنے اندرونی خوف، دوستی تے حب الوطنی نال وی مقابلہ کردے نیں۔ == موضوعات == فلم وچ کئی اہم موضوعات شامل نیں: * حب الوطنی تے قربانی * جنگ دی حقیقت تے انسانی جذبات * اتحاد تے بھائی چارہ * جدید جنگی حالات == پذیرائی == "سائبرگز: ہیروز نیور ڈائی" نوں یوکرین وچ بڑی پذیرائی ملی تے ایہہ قومی سطح اُتے مقبول فلم بنی۔ فلم نوں یوکرینی عوام لئی حوصلہ افزائی تے قومی فخر دی علامت سمجھیا گیا۔ == ثقافتی اہمیت == ایہہ فلم جدید یوکرینی تاریخ وچ اک اہم واقعے نوں اجاگر کردی اے تے یوکرینی فوج دیاں قربانیاں نوں خراجِ تحسین پیش کردی اے۔ == حوالہ جات == {{حوالہ جات}} 4u9gua2s1zx5t9aq1by6yqt4zijo8gt 705085 705084 2026-04-11T07:01:20Z Harvinder Chandigarh 13098 705085 wikitext text/x-wiki '''سائبرگز: ہیروز نیور ڈائی''' ([[یوکرینی]]: ''Cyborgs: Heroes Never Die'') اک یوکرینی جنگی ڈرامہ فلم اے، جو 2017ء وچ ریلیز ہوئی۔ ایہہ فلم یوکرین دے مشرقی تنازعے دوران [[ ڈونیٹسک انٹرنیشنل ایئرپورٹ]] دی دفاعی جنگ اُتے مبنی اے۔<ref>https://www.rferl.org/a/ukraine-film-cyborgs-donetsk-airport-battle-premiere/28903701.html</ref> == تعارف== ایہہ فلم اُن یوکرینی فوجیاں دی کہانی بیان کردی اے جنہاں نوں "سائبرگز" دا لقب دتا گیا، کیونکہ اوہناں نے انتہائی مشکل حالات وچ وی غیر معمولی مزاحمت دِکھائی۔ == پس منظر == فلم دا پس منظر [[دونباس وچ جنگ]] اے، جتھے یوکرینی فوج نے 2014ء تے 2015ء دے دوران ڈونیٹسک ہوائی اڈے دی حفاظت لئی شدید لڑائی لڑی۔ "سائبرگز" اوہ فوجی سن جو == کہانی == فلم مختلف فوجی کرداراں دی زندگی تے تجربیاں نوں پیش کردی اے، جتھے اوہ نہ صرف میدانِ جنگ وچ لڑدے نیں بلکہ اپنے اندرونی خوف، دوستی تے حب الوطنی نال وی مقابلہ کردے نیں۔ == موضوعات == فلم وچ کئی اہم موضوعات شامل نیں: * حب الوطنی تے قربانی * جنگ دی حقیقت تے انسانی جذبات * اتحاد تے بھائی چارہ * جدید جنگی حالات == پذیرائی == "سائبرگز: ہیروز نیور ڈائی" نوں یوکرین وچ بڑی پذیرائی ملی تے ایہہ قومی سطح اُتے مقبول فلم بنی۔ فلم نوں یوکرینی عوام لئی حوصلہ افزائی تے قومی فخر دی علامت سمجھیا گیا۔ == ثقافتی اہمیت == ایہہ فلم جدید یوکرینی تاریخ وچ اک اہم واقعے نوں اجاگر کردی اے تے یوکرینی فوج دیاں قربانیاں نوں خراجِ تحسین پیش کردی اے۔ == حوالہ جات == {{حوالہ جات}} dwq03if4mnj2mwrue1bowk02bf8le6a 0 147862 705088 2026-04-11T08:57:27Z Harvinder Chandigarh 13098 "{{Infobox writer | honorific_prefix = | name = وولودیمیر واکولینکو | honorific_suffix = | image = [[File:Вакуленко Володимир Володимирович (cropped).jpg|225px]] | alt = | caption = جنوری 2020ء وچ واکولینکو | native_name = Володимир Володимирович Вакуленко | native_name_lang = یوکرین...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705088 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | honorific_prefix = | name = وولودیمیر واکولینکو | honorific_suffix = | image = [[File:Вакуленко Володимир Володимирович (cropped).jpg|225px]] | alt = | caption = جنوری 2020ء وچ واکولینکو | native_name = Володимир Володимирович Вакуленко | native_name_lang = [[یوکرینی بولی]] | birth_name = Volodymyr Volodymyrovych Vakulenko | birth_date = {{Birth date|1972|07|01|df=yes}} | birth_place = Kapytolivka، [[خارکیف اوبلاست]]، [[یوکرینی سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]]، سوویت یونین | death_date = 24 مارچ توں 12 مئی 2022ء دے درمیان (عمر 49 سال) | death_place = [[خارکیف اوبلاست]]، [[یوکرین]] | children = 2 | occupation = [[شاعر]] | awards = [[آرڈر آف میرٹ]] }} '''وولودیمیر واکولینکو''' ([[یوکرینی]]: Volodymyr Vakulenko) [[یوکرین]] دا اک شاعر، ادیب تے بچوں دا مصنف سی، جو اپنی تحریراں تے انسانی حقوق دی حمایت لئی جانے جاندے سن۔ اوہ 1980ء وچ پیدا ہوئے تے 2022ء وچ وفات پائی۔ اوہ خاص طور اُتے جدید یوکرینی ادب وچ اپنی حساس شاعری تے بچوں لئی لکھی گئی کتاباں دی وجہ توں معروف سن۔ == ابتدائی زندگی == وولودیمیر واکولینکو دا جنم یوکرین وچ ہویا۔ بچپن توں ہی اوہناں نوں ادب نال دلچسپی سی تے اوہ شاعری لکھن لگ پئے۔ اوہناں نے اپنی زندگی دا وڈا حصہ ادب تے سماجی شعور نوں فروغ دِتن وچ گزاریا۔ == ادبی خدمات == واکولینکو نے شاعری تے نثری ادب وچ اہم کردار ادا کیتا۔ اوہناں دیاں تحریراں وچ انسانی جذبات، جنگ دے اثرات تے معاشرتی مسائل نمایاں ہندے نیں۔ اوہ خاص طور اُتے بچوں لئی لکھی گئی کتاباں لئی وی جانے جاندے سن۔ اوہناں دی تحریر سادہ مگر اثرانگیز انداز وچ ہوندی سی، جیہڑی قاری نوں گہرے فکری تاثر نال جوڑ دی سی۔ == جنگ تے موت == [[2022ء وچ یوکرین اُتے روسی حملہ]] دوران، واکولینکو اوہناں ادیبوں وچ شامل سن جنہاں نے جنگ دے حالات وچ وی اپنی آواز بلند رکھی۔ اسی سال اوہ روسی افواج دے قبضے والے علاقے وچ لاپتہ ہو گئے تے بعد وچ اوہناں دی لاش دریافت ہوئی۔ اوہناں دی موت نوں یوکرین وچ ادبی تے انسانی نقصان دے طور اُتے دیکھیا گیا۔ == ورثہ == وولودیمیر واکولینکو دی تحریراں آج وی یوکرینی ادب وچ اہم مقام رکھدیاں نیں۔ اوہناں نوں آزادی اظہار تے انسانی وقار دی علامت سمجھیا جاندا اے۔ == حوالہ جات == {{حوالہ جات}} t45hmtzphezn2crkqzy4bnvdfhc30em 705089 705088 2026-04-11T08:59:09Z Harvinder Chandigarh 13098 705089 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | honorific_prefix = | name = وولودیمیر واکولینکو | honorific_suffix = | image = [[File:Вакуленко Володимир Володимирович (cropped).jpg|225px]] | alt = | caption = جنوری 2020ء وچ واکولینکو | native_name = Володимир Володимирович Вакуленко | native_name_lang = [[یوکرینی بولی]] | birth_name = Volodymyr Volodymyrovych Vakulenko | birth_date = {{Birth date|1972|07|01|df=yes}} | birth_place = Kapytolivka، [[خارکیف اوبلاست]]، [[یوکرینی سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]]، سوویت یونین | death_date = 24 مارچ توں 12 مئی 2022ء دے درمیان (عمر 49 سال) | death_place = [[خارکیف اوبلاست]]، [[یوکرین]] | children = 2 | occupation = [[شاعر]] | awards = [[آرڈر آف میرٹ]] }} '''وولودیمیر واکولینکو''' ([[یوکرینی]]: Volodymyr Vakulenko) [[یوکرین]] دا اک شاعر، ادیب تے بچوں دا مصنف سی، جو اپنی تحریراں تے انسانی حقوق دی حمایت لئی جانے جاندے سن۔ اوہ 1980ء وچ پیدا ہوئے تے 2022ء وچ وفات پائی۔ اوہ خاص طور اُتے جدید یوکرینی ادب وچ اپنی حساس شاعری تے بچوں لئی لکھی گئی کتاباں دی وجہ توں معروف سن۔<ref>{{cite news |last1=Drake |first1=Daniel |title=Rusové zabili oceňovaného ukrajinského spisovatele |url=https://www.novinky.cz/clanek/valka-na-ukrajine-rusove-zabili-ocenovaneho-ukrajinskeho-spisovatele-40415848 |publisher=[[novinky.cz]] |date=29 November 2022 |language=Czech}}</ref><ref name="Petrushko-2022">{{cite news |url=https://diff.wikimedia.org/2022/12/05/ukrainian-writer-and-wikipedian-volodymyr-vakulenko-killed-by-russian-invaders/ |title=Ukrainian writer and Wikipedian Volodymyr Vakulenko killed by the Russian Federation's invasion of Ukraine |date=5 December 2022 |first=Vitalii |last=Petrushko|work=Diff|publisher=Wikimedia}}</ref> == ابتدائی زندگی == وولودیمیر واکولینکو دا جنم یوکرین وچ ہویا۔ بچپن توں ہی اوہناں نوں ادب نال دلچسپی سی تے اوہ شاعری لکھن لگ پئے۔ اوہناں نے اپنی زندگی دا وڈا حصہ ادب تے سماجی شعور نوں فروغ دِتن وچ گزاریا۔ == ادبی خدمات == واکولینکو نے شاعری تے نثری ادب وچ اہم کردار ادا کیتا۔ اوہناں دیاں تحریراں وچ انسانی جذبات، جنگ دے اثرات تے معاشرتی مسائل نمایاں ہندے نیں۔ اوہ خاص طور اُتے بچوں لئی لکھی گئی کتاباں لئی وی جانے جاندے سن۔ اوہناں دی تحریر سادہ مگر اثرانگیز انداز وچ ہوندی سی، جیہڑی قاری نوں گہرے فکری تاثر نال جوڑ دی سی۔ == جنگ تے موت == [[2022ء وچ یوکرین اُتے روسی حملہ]] دوران، واکولینکو اوہناں ادیبوں وچ شامل سن جنہاں نے جنگ دے حالات وچ وی اپنی آواز بلند رکھی۔ اسی سال اوہ روسی افواج دے قبضے والے علاقے وچ لاپتہ ہو گئے تے بعد وچ اوہناں دی لاش دریافت ہوئی۔ اوہناں دی موت نوں یوکرین وچ ادبی تے انسانی نقصان دے طور اُتے دیکھیا گیا۔ == ورثہ == وولودیمیر واکولینکو دی تحریراں آج وی یوکرینی ادب وچ اہم مقام رکھدیاں نیں۔ اوہناں نوں آزادی اظہار تے انسانی وقار دی علامت سمجھیا جاندا اے۔ == حوالہ جات == {{حوالہ جات}} sc1gh1f0eq2da0s6l042vzmudlkruy8 3 147863 705091 2026-04-11T10:25:42Z Vladimir Solovjev 13398 Vladimir Solovjev پلٹی صفحہ [[ورتن گل بات:Романов-на-Мурмане]] توں [[ورتن گل بات:Лларок]]: ؜Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Романов-на-Мурмане|Романов-на-Мурмане]]" to "[[Special:CentralAuth/Лларок|Лларок]]" 705091 wikitext text/x-wiki #مڑجوڑ [[ورتن گل بات:Лларок]] 30cmks8d8qoz39qmphayu01sctf0lfe