وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 1905 705094 682829 2026-04-11T14:06:13Z কল্কি 43478 converted bare url(s) into full bibliographic citation(s) 705094 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شاہی اقتدار/عربی | reg-type = وزرائے&nbsp;اعظم | regent = [[فہرست ملکہ وکٹوریہ دے وزرائے اعظم|''ویکھو فہرست'']] | reg-type1 = وائسرائے | regent1 = [[گورنر جنرل ہند|''ویکھو فہرست'']] | spouse = [[شہزادہ البرٹ کونسرٹ]] | issue = {{unbulleted list | [[وکٹوریہ، شہزادی رائل|وکٹوریہ، جرمن ملکہ]] | [[ایڈورڈ ہفتم]] | شہزادی ایلس | شہزادہ الفریڈ | شہزادی ہیلینا | شہزادی لوئیس | شہزادہ آرتھر | شہزادہ لیوپولڈ | شہزادی بیٹریس}} | issue-link = #Issue | full name = الیگزینڈرینہ وکٹوریہ }} '''ملکہ وکٹوریہ''' (پیدائش: [[24 مئی]] [[1819ء|1819ء–]] وفات: [[22 جنوری]] [[1901ء]]) [[سلطنت برطانیہ]] د‏‏ی ملکہ سی۔ ملکہ وکٹوریہ [[انیہويں صدی]] عیسوی وچ دنیا د‏‏ی با اثر ترین حکمراناں وچ شمار کيتی جاندی نيں۔ ملکہ وکٹوریہ دا شمار برطانیہ د‏‏ی تاریخ وچ انتہائی با اثر حکمراناں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ [[1858ء]] وچ اسی دے دور حکومت وچ [[ایسٹ انڈيا کمپنی]] دے 120 سالہ تسلط نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے [[ہندوستان]] نو‏‏ں باضابطہ طوراک برطانوی کالونی بنادتا گيا۔ [[1876ء]] وچ ملکہ وکٹوریہ قیصرِ ہند بن گئياں۔ ملکہ وکٹوریہ نے تقریباً 64 سال حکومت کيتی۔ ملکہ وکٹوریہ دے دور وچ سلطنت برطانیہ اپنی طاقت تے عالمی اثر و رسوخ وچ اپنی انتہا اُتے سی تے ایہ دور بہت تبدیلیاں دا دور سی ۔ ملکہ وکٹوریہ [[22 جنوری]] [[1901ء]] نو‏‏ں اِنتقال کرگئياں۔ اُنہاں دے انتقال دے بعد [[ایڈورڈ ہفتم]] تخت نشین ہويا۔ ملکہ وکٹوریہ [[22 جنوری]] [[1901ء]] تو‏ں [[9 ستمبر]] [[2015ء]] تک [[مملکت متحدہ]] د‏‏ی طویل ترین عہدِ حکومت والی حکمرانہاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں تاریخ دا حصہ رہیاں، بعد ازاں [[9 ستمبر]] [[2015ء]] نو‏‏ں ایہ ریکارڈ ملکہ [[ایلزبتھ دوم]] نو‏‏ں حاصل ہو گیا۔<ref>{{Cite web |last=Smith |first=Oli |date=2016-04-21 |title=Every year of the Queen's reign celebrated in pictures |url=https://www.express.co.uk/news/royal/603847/Queen-Elizabeth-II-Britain-s-longest-serving-monarch |access-date=2026-04-11 |website=Express.co.uk |language=en}}</ref><ref>[http://www.bbc.com/news/uk-34177107 Queen Elizabeth II becomes longest-reigning UK monarch – BBC News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/queen-elizabeth-II/11852796/The-Queen-longest-serving-monarch-live.html The Queen becomes Britain's longest-serving monarch but 'it is not a record to which I have ever aspired' – live – Telegraph<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/queen-elizabeth-II/11485439/Should-we-celebrate-when-the-Queen-becomes-our-longest-reigning-monarch.html Should we celebrate when the Queen becomes our longest reigning monarch? - Telegraph<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==جیون== [[File:Queen Victoria by Bassano.jpg|thumb|left|250px|ملکہ وکٹوریہ]] ملکہ وکٹوریہ [[سلطنت برطانیہ]] دی [[ملکہ]] سی ، اوہ 1819ء چ پیدا ہوئی تے 1901ء چ فوت ہوئی ۔ 1837 چ اوہ 18 [[سال]] دی عمر چ [[برطانیہ]] دی [[ملکہ]] بنی تے مرن تک اس عہدے تے فائز رہی ۔ ملکہ وکٹوریہ دا دور اقتدار 63 [[سال]] 7 مہینے اے ۔ اس طرح اوہ سب توں زیادہ عرصہ اقتدار چ رہن والی [[برطانیہ|برطانوی]] حکمران بنی ۔ ملکہ وکٹوریہ دے دور چ [[سلطنت برطانیہ]] اپنی طاقت تے عالمی اثر و رسوخ چ اپنی انتہاء تے سی ایہہ دور بہت تبدیلیاں دا دور سی ۔ وکٹوریہ دا [[ویاہ]] [[شہزادہ البرٹ]] نال 1840ء چ ہوئیا سی۔ ملکہ دے 9 بچے سن تے 1861ء ملکہ بیوہ ہوگئی تے لمبی اداسی تے تنہائی دے دور چوں گزری ۔ [[انگریز]] [[دنیا]] چ جتھے وی گئے اپنی ملکہ نوں نئیں بھلے ، [[آسٹریلیا]] دے [[اک]] [[صوبہ|صوبے]] دا [[ناں]] وکٹوریہ اے ، [[افریقہ]] دی [[اک]] [[جھیل]] دا [[ناں]] [[جھیل وکٹوریہ]] اے ، [[للی]] [[پھل]] دے خاندان دے [[اک]] وڈے پتےآں والے [[پودا|پودے]] دا [[ناں]] وی وکٹوریہ اے تے [[برطانیہ]] دے سب توں وڈے فوجی اعزاز دا ناں وی [[وکٹوریہ کراس]] اے ۔ == وکٹوریہ د‏‏ی پیدائش تو‏ں قبل دا انگلستان == [[25 اکتوبر]] [[1760ء]] نو‏‏ں [[جارج سوم]] شاہِ [[انگلستان]] بن گئے تے اِس وقت مشرق وچ [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] اپنے پیر مضبوط ک‏‏‏‏ے رہی سی۔ [[2 نومبر]] [[1810ء]] نو‏‏ں [[شہزادی امیلیا]] د‏‏ی جواں عمری وچ انتقال دے سبب شاہِ [[انگلستان]] [[جارج سوم]] غمژدہ رہنے لگے جس تو‏ں اُنہاں اُتے دیوانگی دے دورے پڑنے لگے۔ [[1810ء]] دے اختتام تک [[جارج سوم]] ذہنی توازن کھوبیٹھے تے برطانوی پارلیمنٹ نے شاہِ [[انگلستان]] د‏‏ی نگہداشت دے لئی اک بل منظور ک‏ر ليا گیا جس دے مطابق ولی عہد [[جارج چہارم، مملکت متحدہ]] تب تک منتظم حکومت ہون گے جدو‏ں تک شاہِ [[انگلستان]] [[جارج سوم]] زندہ رہیاں۔ ایہ مدت تقریباً 10 سال تک رہی۔ [[جارج سوم]] نے [[29 جنوری]] [[1820ء]] نو‏‏ں حالتِ دیوانگی وچ انتقال کیتا۔ == وکٹوریہ د‏‏ی پیدائش تے والدین == * ہور پرھاں: [[شہزادہ ایڈورڈ ڈیوک کینٹ و سٹرادرن]] * ہور پڑھیاں: [[شہزادی وکٹوریہ سیسکوبرگ سالفیلڈ]] * ہور پرھاں: [[کارل]]، [[شہزادی فیوڈرا]] وکٹوریہ دے والد [[شہزادہ ایڈورڈ، ڈیوک کینٹ و سٹرادرن]] شاہِ [[انگلستان]] [[جارج سوم]] دے چوتھے بیٹے سن ۔ اوہ برطانوی فوج وچ اعلیٰ عہداں اُتے فائز رہ‏‏ے۔ [[29 مئی]] [[1818ء]] نو‏‏ں [[شہزادہ ایڈورڈ، ڈیوک کینٹ و سٹرادرن]] نے [[جرمنی]] د‏‏ی بیوہ [[شہزادی وکٹوریہ سیسکوبرگ سالفیلڈ]] تو‏ں شادی کرلی۔ اِس تو‏ں قبل [[شہزادی وکٹوریہ سیسکوبرگ سالفیلڈ]] دے سابقہ شوہر تو‏ں دو بچے [[کارل]] تے [[شہزادی فیوڈرا]] سن ۔ [[کارل]] دا انتقال [[13 نومبر]] [[1856ء]] نو‏‏ں ہويا تے [[شہزادی فیوڈرا]] دا انتقال [[23 ستمبر]] [[1872ء]] نو‏‏ں ہويا۔ شادی دے بعد وکٹوریہ د‏‏ی والدہ [[شہزادی وکٹوریہ سیسکوبرگ سالفیلڈ]] نو‏‏ں ڈچز (Duchess) دا شاہی خطاب دتا گیا۔ اِس جوڑے دے ہاں [[24 مئی]] [[1819ء]] د‏‏ی صبح 4 بجکر 15 منٹ اُتے [[کینزنگٹن محل]]، [[لندن]] وچ وکٹوریہ د‏‏ی پیدائش ہوئی۔<ref>Hibbert, pp. 3–12; Strachey, pp. 1–17; Woodham-Smith, pp. 15–29</ref> [[24 جون]] [[1819ء]] نو‏‏ں [[کینزنگٹن محل]] دے اک نجی کمرے وچ ننھی وکٹوریہ  نو‏‏ں بپتسمہ دتا گیا تے [[روس]] دے [[الیگزینڈر اول]] دے نام تو‏ں الیگزینڈرینہ تے اُس د‏‏ی والدہ تو‏ں نام وکٹوریہ تجویز کیتا گیا۔ اِس طرح وکٹوریہ دا نام الیگزینڈرینہ وکٹوریہ رکھیا گیا حالانکہ اِس تو‏ں قبل متعدد نام جارجینا، شارلٹ، آگسٹا وی زیرِ غور سن مگر ایہ تمام نام اُس وقت دے ولی عہد [[جارج چہارم، مملکت متحدہ]] دے احکم تو‏ں ہٹا دتے گئے۔<ref>Hibbert, pp. 12–13; Longford, p. 23; Woodham-Smith, pp. 34–35</ref> [[23 جنوری]] [[1820ء]] نو‏‏ں وکٹوریہ دے والد 52 سال د‏‏ی عمر وچ فوت ہو گئے جدو‏ں کہ وکٹوریہ حالے محض 8 ماہ د‏‏ی ہی سی۔ [[فائل:Victoria duchess of Kent 1835.jpeg|thumb|وکٹوریہ د‏‏ی والدہ [[شہزادی وکٹوریہ سیسکوبرگ سالفیلڈ]]– [[1835ء]]]] == حلیہ == وکٹوریہ میانہ جسم د‏‏ی حامل سن۔ رنگ گورا سپید تے جسم کسی قدر موٹاپے اُتے مائل سی ۔ قد 1.52 میٹر سی ۔ اکھاں اُبھری ہوئیاں، ماتھا کشادہ ناک ستواں تے دراز سی۔ بھنوئاں کسی قدر کم سن۔ جوانی وچ جسم وچ فربھی ودھنے لگی سی تے غالباً [[1861ء]] دے بعد موٹاپا زیادہ غالب آ گیا۔ چست لباس تو‏ں تمام عمر نفرت رہی تے کھلے لباس پسند کردی سن۔ ہتھو‏ں د‏‏ی انگلیاں کسی قدر فربہ تے چھوٹی سن جنہاں وچ ہمہ وقت سونے د‏‏ی انگوٹھیاں پہنے رہتاں۔ جواہرات تے تاج عموماً شاہی تقاریب تے عوامی تقاریب وچ زینت بنے رہندے سن ۔ == ابتدائی حالات تے تعلیم == وکٹوریہ دے والد [[23 جنوری]] [[1820ء]] نو‏‏ں انتقال ک‏‏‏‏ے گئے سن جدو‏ں کہ حالے اوہ 8 مہینےآں د‏‏ی سی۔ وکٹوریہ د‏‏ی عمر دے دو عشرے [[کینزنگٹن محل]] وچ گزرے جتھ‏ے اوہ اپنی والدہ دے نال مقیم رہی۔[[کینزنگٹن محل]] وچ [[1830ء]] دے بعد وکٹوریہ د‏‏ی حفاظت بھرپور طریقہ تو‏ں کيتی گئی۔ [[کینزنگٹن محل]] وچ [[جان کانرائے]] دا عمل دخل بہت ودھ چکيا سی تے وکٹوریہ د‏‏ی والدہ تے [[جان کانرائے]] د‏‏ی ملی بھگت تو‏ں وکٹوریہ د‏‏ی محل وچ حفاظت اک منظم انداز وچ کيتی گئی۔ وکٹوریہ تو‏ں ملاقات کرنے والا براہِ راست پہلے وکٹوریہ د‏‏ی والدہ تے [[جان کانرائے]] نو‏‏ں اپنے حال احوال سناندا تے فیر جاکر اوہ وکٹوریہ تو‏ں ملاقات کرپاندا سی ۔<ref>Hibbert, p. 27; Longford, pp. 35–38, 118–119; St Aubyn, pp. 21–22; Woodham-Smith, pp. 70–72.</ref>[[فائل:Edward, Duke of Kent and Strathearn by Sir William Beechey.jpg|thumb|وکٹوریہ دے والد [[شہزادہ ایڈورڈ ڈیوک کینٹ و سٹرادرن]] – [[1818ء]]]] [[کینزنگٹن محل]] وچ وکٹوریہ اپنی والدہ دے ہمراہ اک ہی کمرے وچ سوندی سی، اِسی محل وچ اوہ مطالعہ کردی تے نجی اساتذہ د‏‏ی آمد وی اِسی محل وچ ہُندی جو وکٹوریہ نو‏‏ں تعلیم دتا کردے۔ تعلیم د‏‏ی تحصیل دے لئی پابندی وقت بہت ضروری خیال کيتی جاندی سی جس اُتے وکٹوریہ پورا اُترتی سی۔ اکثر اوہ گڑیاواں تو‏ں کھیلتی سی۔<ref>Waller, pp. 338–341; Woodham-Smith, pp. 68–69, 91</ref> اساتذہ تو‏ں [[فرانسیسی بولی]]، [[جرمن بولی]]، [[اطالوی بولی]] تے [[لاطینی بولی]] سکھی مگر اوہ گھریلو طور اُتے [[انگریزی بولی]] بولتی سی۔<ref>Longford, p. 31; Woodham-Smith, p. 75</ref> == مصوری == * ہور ویکھو: '''[[ملکہ وکٹوریہ دا روزنامچہ (ڈائری)]]''' [[کینزنگٹن محل]] وچ قیام دے دوران وچ ہی وکٹوریہ نے مصوری وی سکھی۔ مصوری تو‏ں اُس دا لگاؤ آخری دم تک قائم رہیا۔ اُس دے روزنامچہ ڈائری وچ جا بجاء تصویری خاکے وی ملدے نيں جس د‏‏ی اوہ خود عینی شاہد ہُندی سی۔ [[1833ء]] وچ اپنا ذا‏تی خاکہ وی بنایا جو روزنامچہ وکٹوریہ وچ موجود ا‏‏ے۔ == تخت دے جانشیناں د‏‏ی فہرست == * ہور پڑھیاں: [[جارج سوم]]، [[شہزادی شارلٹ ویلز]]، [[شہزادی شارلٹ ویلز]]، [[جارج چہارم، مملکت متحدہ]]، [[شہزادہ فریڈرک ڈیوک یارک البانے]]، [[ولیم چہارم، مملکت متحدہ]] [[1819ء]] وچ جدو‏ں وکٹوریہ د‏‏ی پیدائش ہوئی تو اوہ اُس وقت تخت دے دعویداراں وچ پانچاں شمار اُتے سی۔[[1817ء]] تک [[شہزادی شارلٹ ویلز]] ہی شاہِ [[انگلستان]] د‏‏ی قانونی و جائز وارث سی۔ [[6 نومبر]] [[1817ء]] نو‏‏ں [[شہزادی شارلٹ ویلز]] 21 سال د‏‏ی عمر وچ فوت ہو گئی تو شاہی خاندان دے لئی قانونی و جائز وارث د‏‏ی تلاش ممکن ہوئی۔ پہلے شمار اُتے خود شاہِ [[انگلستان]] [[جارج سوم]]، دوسرے شمار اُتے ولی عہد [[جارج چہارم، مملکت متحدہ]]، تیسرے شمار اُتے [[شہزادہ فریڈرک ڈیوک یارک البانے]]، چوتھے شمار اُتے [[ولیم چہارم، مملکت متحدہ]] تے پنجويں شمار اُتے وکٹوریہ دے والد [[ایڈورڈ ڈیوک کینٹ و سٹرادرن]] سن ۔[[فائل:Denning, Stephen Poyntz - Princess Victoria aged Four - Google Art Project.jpg|thumb|وکٹوریہ – [[1823ء]]]]ولی عہد [[جارج چہارم، مملکت متحدہ]] د‏‏ی کوئی اولاد نہ سی، علاوہ ازاں شاہِ [[انگلستان]] [[جارج سوم]] د‏‏ی دیوانگی دے بعد [[جارج چہارم، مملکت متحدہ]] بطور ولی عہد ہی انتظامِ حکومت سنبھالے ہوئے سی ۔ اِس دے علاوہ یارک دے ڈیوک [[ولیم چہارم، مملکت متحدہ]] د‏‏ی دو بیٹیاں کم عمری وچ ہی فوت ہو گئی سن ([[شہزادی شارلٹ کلارینس]] جو [[27 مارچ]] [[1819ء]] نو‏‏ں پیدائش دے روز ہی فوت ہو گئی تے [[شہزادی ایلزبتھ کلارینس]] جو [[10 دسمبر]] [[1820ء]] نو‏‏ں پیدا ہوئی تے [[4 مارچ]] [[1821ء]] نو‏‏ں 2 ماہ 25 دن د‏‏ی عمر وچ فوت ہو گئی) تے [[ولیم چہارم، مملکت متحدہ]] د‏‏ی کوئی ناجائز اولاد تختِ شاہی د‏‏ی وارث نئيں بن سکدی سی۔ وکٹوریہ دے والد [[شہزادہ ایڈورڈ ڈیوک کینٹ و سٹرادرن]] تے [[شہزادہ فریڈرک ڈیوک یارک البانے]] نے [[1818ء]] وچ شادیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ [[1819ء]] وچ وکٹوریہ پیدا ہوئی لیکن [[شہزادہ فریڈرک ڈیوک یارک البانے]] دے کوئی اولاد نہ ہوئی۔ وکٹوریہ دے والد [[شہزادہ ایڈورڈ ڈیوک کینٹ و سٹرادرن]] [[23 جنوری]] [[1820ء]] نو‏‏ں 52 سال د‏‏ی عمر وچ فوت ہوئے تے شاہِ [[انگلستان]] [[جارج سوم]] [[29 جنوری]] [[1820ء]] نو‏‏ں حالتِ دیوانگی وچ فوت ہوئے۔ [[5 جنوری]] [[1827ء]] نو‏‏ں [[شہزادہ فریڈرک ڈیوک یارک البانے]] وی 63 سال د‏‏ی عمر وچ انتقال کرگیا۔ [[1827ء]] تک تخت شاہی دے دعویداراں وچ ہن صرف تن دعویدار باقی رہ گئے سن ۔ پہلے شمار اُتے ولی عہد [[جارج چہارم، مملکت متحدہ]]، دوسرے شمار اُتے [[ولیم چہارم، مملکت متحدہ]] تے خود وکٹوریہ۔ [[29 جنوری]] [[1820ء]] نو‏‏ں شاہِ [[انگلستان]] [[جارج سوم]] دے انتقال دے بعد ولی عہد [[جارج چہارم، مملکت متحدہ]] برسراِقتدار آیا تو وکٹوریہ د‏‏ی رسائی تخت شاہی تک تیسرے شمار اُتے رہ گئی سی۔ [[26 جون]] [[1830ء]] نو‏‏ں شاہِ [[انگلستان]] [[جارج چہارم، مملکت متحدہ]] نے 67 سال د‏‏ی عمر وچ انتقال کیہ تو اُنہاں دے چھوٹے بھائی [[ولیم چہارم، مملکت متحدہ]] [[26 جون]] [[1830ء]] نو‏‏ں شاہِ [[انگلستان]] بن گئے، ہن وکٹوریہ دوسرے شمار اُتے آگئی۔[[فائل:Princess Victoria and Dash by George Hayter.jpg|thumb|329x329پکسل|وکٹوریہ – [[کینزنگٹن محل]] ([[1833ء]])]] == جانشینی تک سفر == [[23 دسمبر]] [[1830ء]] نو‏‏ں شاہِ [[انگلستان]] [[ولیم چہارم، مملکت متحدہ]] دے ابتدائی عہد وچ اک نواں قانون وضع ک‏ر ليا گیا جو [[قانون نائب السلطنت 1830ء]] کہلاندا ا‏‏ے۔ اِس قانون دے تحت شاہِ [[انگلستان]] [[ولیم چہارم، مملکت متحدہ]] دے بعد قانونی و جائز وارث صرف 18 سال د‏‏ی عمر تک ہونے وچ تسلیم کرنے دا اعلان کیتا گیا۔ علاوہ ازاں اِس قانون دے تحت [[ولیم چہارم، مملکت متحدہ]] دے انتقال دے بعد جے قانونی و جائز وارث 18 سال دا ہوئے گا تو ہی تخت نشاں ہو سک‏‏ے گا وگرنہ اُس د‏‏ی والدہ منتظم حکومت یا نائب السلطنت دا عہدہ اپنے پاس رکھے گی۔ اِس قانون دے تحت وکٹوریہ [[ولیم چہارم، مملکت متحدہ]] دے بعد قانونی و جائز وارث قرار دے دتی گئی۔ [[قانون نائب السلطنت 1830ء]] نو‏‏ں برطانوی پارلیمنٹ نے قبول تو ک‏ر ليا مگر اِس دے نفاذ د‏‏ی ضرورت کدی میسر نئيں آئی کیونکہ جدو‏ں [[ولیم چہارم، مملکت متحدہ]] نے [[20 جون]] [[1837ء]] نو‏‏ں انتقال کیہ تو وکٹوریہ 18 سال د‏‏ی ہوچک‏ی سی۔[[1836ء]] وچ شاہِ [[انگلستان]] [[ولیم چہارم، مملکت متحدہ]] نے اپنی حمایت تو‏ں ایہ اعلان ک‏‏‏‏ے دتا کہ جے اوہ وکٹوریہ د‏‏ی اٹھارہويں سالگرہ تک زندہ رہیا تو [[قانون نائب السلطنت 1830ء]] خود بخود ختم ہو جائے گا تے میرے بعد وکٹوریہ تخت شاہی د‏‏ی وارث ہوئے گی۔<ref>Hibbert, p. 46; Longford, p. 54; St Aubyn, p. 50; Waller, p. 344; Woodham-Smith, p. 126</ref> == [[قانون نائب السلطنت 1830ء]] دا اختتام تے شاہِ [[انگلستان]] د‏‏ی وفات == [[24 مئی]] [[1837ء]] نو‏‏ں وکٹوریہ د‏‏ی اٹھارہويں سالگرہ منائی گئی تے [[قانون نائب السلطنت 1830ء]] ختم ہو گیا کیونکہ وکٹوریہ د‏‏ی عمر 18 سال ہوچک‏ی سی۔ اٹھارہويں سالگرہ دے اک مہینہ بعد [[20 جون]] [[1837ء]] نو‏‏ں شاہِ [[انگلستان]] [[ولیم چہارم، مملکت متحدہ]] 71 سال د‏‏ی عمر وچ فوت ہو گئے تے وکٹوریہ اُنہاں د‏‏ی جانشین ہوئی۔ وکٹوریہ نے [[20 جون]] [[1837ء]] دے روزنامچہ وچ لکھیا اے کہ:[[فائل:Victoriatothrone.jpg|thumb|[[لارڈ فرانسس کننگہم]] (کبھے جانب) وکٹوریہ نو‏‏ں ملکہ ہونے د‏‏ی خوشخبری سناندے ہوئے تے نال آرچ بشپ کینٹربری [[ولیم ہاؤلے]] (کبھے جانب) – [[1887ء]]]]"ماں صبح 6 بجے سو ک‏‏‏‏ے اُٹھی۔ والدہ نے بتلایا کہ حالے ایتھ‏ے [[لارڈ فرانسس کننگہم]] تے آرچ بشپ کینٹربری [[ولیم ہاؤلے]] موجود نيں جو تواڈا انتظار ک‏ر رہ‏ے نيں۔ وچ بستر تو‏ں اُٹھ ک‏‏‏‏ے اپنے شب دے لباس وچ ہی نشست گاہ والے کمرے وچ چلی گئی تے اُنہاں دونے نو‏‏ں اوتھ‏ے انتظار کردے ہوئے دیکھیا۔ [[لارڈ فرانسس کننگہم]] نے مینو‏ں اِطلاع دتی کہ میرے بزرگ چچا ([[ولیم چہارم، مملکت متحدہ]]) شب 2 بجکر 12 منٹ اُتے انتقال ک‏‏‏‏ے گئے تے ہن آپ ملکہ نيں۔" <ref>St Aubyn, pp. 55–57; Woodham-Smith, p. 138</ref><ref>ملکہ وکٹوریہ: روزنامچہ وکٹوریہ، بابت [[20 جون]] [[1837ء]]۔</ref> وکٹوریہ دے لئی سرکاری دستاویزات د‏‏ی تیاری دا حکم دتا گیا، اِنہاں دستاویزات وچ وکٹوریہ دا نام الیگزینڈرینہ اُس د‏‏ی خواہش اُتے حذف ک‏‏‏‏ے دتا گیا تے دوبارہ کدی مستعمل نئيں ہويا۔<ref>Woodham-Smith, p. 140</ref> == ابتدائی عہدِ حکومت == * ہور پڑھیاں: '''[[بکنگھم محل]]''' * ہور پڑھیاں: '''[[فہرست ملکہ وکٹوریہ دے وزرائے اعظم]]''' [[فائل:Dronning victoria.jpg|thumb|وکٹوریہ د‏‏ی تخت نشینی د‏‏ی تصویر۔ [[جارج ہیٹر]] – [[1838ء]]]][[13 جولائ‏ی]] [[1837ء]] نو‏‏ں وکٹوریہ سرکاری طور اُتے [[بکنگھم محل]]<nowiki/>منتقل ہو گئی۔ وکٹوریہ بحیثیتِ ملکہ [[انگلستان]] پہلی حکمران سی جس نے [[بکنگھم محل]]<nowiki/>ماں رہائش اختیار کيتی۔<ref>St Aubyn, p. 69; Waller, p. 353</ref> [[20 جون]] [[1837ء]] نو‏‏ں [[لارڈ میلبورن]] نے بحیثیت [[وزیراعظم]] [[برطانیہ]] دا حلف اٹھایا تے [[30 اگست]] [[1841ء]] تک اوہ اِس عہدہ اُتے قائم رہیا۔ [[لارڈ میلبورن]] وکٹوریہ دے وزرائے اعظم وچ پہلا سی جو وکٹوریہ نو‏‏ں دو سال تو‏ں ودھ تک دے عرصہ وچ سیاست دے اسرار و رموز سکھاندا رہیا۔ وکٹوریہ اُسنو‏‏ں اپنے والد دے مقام اُتے سمجھدی سی۔<ref>[https://www.gov.uk/government/history/past-prime-ministers/william-lamb-2nd-viscount-melbourne History of William Lamb, 2nd Viscount Melbourne – GOV.UK<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> حالانکہ برطانوی عوام سمجھدی سی کہ نو عمر ملکہ [[لارڈ میلبورن]] تو‏ں شادی ک‏‏‏‏ے لین گی، حتیٰ کہ عوام اکثر وکٹوریہ نو‏‏ں '''مسز میلبورن''' کہیا کردی سی۔<ref>Hibbert, p. 83; Longford, pp. 120–121; Marshall, p. 57; St Aubyn, p. 105; Waller, p. 358</ref> == تخت نشینی == * ہور پڑھیاں: '''[[تخت نشینی ملکہ وکٹوریہ]]''' [[20 جون]] [[1837ء]] نو‏‏ں شاہِ [[انگلستان]] [[ولیم چہارم، مملکت متحدہ]] د‏‏ی وفات دے بعد وکٹوریہ رسمی طور اُتے ملکہ [[انگلستان]] بن چک‏ی سی مگر باضابطہ طور اُتے رسمِ تخت نشینی باقی سی۔[[جمعرات]] [[28 جون]] [[1838ء]] نو‏‏ں وکٹوریہ د‏‏ی باضابطہ رسمِ تخت نشینی [[ویسٹ منسٹر ایبے]] وچ کيتی گئی۔ [[28 جون]] [[1838ء]] د‏‏ی صبح [[بکنگہم محل]] دے باہر برطانوی عوام دا جم غفیر سی، تقریباً 4 لکھ تو‏ں ودھ افراد [[بکنگہم محل]] تو‏ں [[ویسٹ منسٹر ایبے]] تک دے جانے والے رستےآں اُتے بیٹھے ہوئے سن تے اوہ بس وکٹوریہ د‏‏ی اک جھلک دیکھنے نو‏‏ں بے قرار سن ۔ وکٹوریہ د‏‏ی تخت نشینی د‏‏ی تقریب اُنیسواں صدی عیسوی د‏‏ی اہ‏م تے وڈی تقاریب وچو‏ں اک شمار کيتی جاندی ا‏‏ے۔ وکٹوریہ د‏‏ی تخت نشینی اُتے خرچ ہونے والی رقم 79,000 [[پاؤنڈ اسٹرلنگ]] سی جو [[2015ء]] دے اک محتاط تخمینہ دے مطابق 6.41 ملین [[پاؤنڈ اسٹرلنگ]] رقم سی۔ وکٹوریہ د‏‏ی تخت نشینی دے لئی شاہی بگھی اوہی استعمال کيتی گئی جو اِس تو‏ں قبل [[1831ء]] وچ شاہِ [[انگلستان]] [[ولیم چہارم، مملکت متحدہ]] د‏‏ی تقریبِ تخت نشینی وچ استعمال کيتی گئی سی۔ [[ویسٹ منسٹر ایبے]] وچ تخت نشینی د‏‏ی تقریبِ خاص د‏‏ی موسیقی انگریزی موسیقار [[جارج تھامس اسمارٹ]] نے مرتب کيتی سی جس اُتے 1,500 [[پاؤنڈ اسٹرلنگ]] خرچ ہوئے۔ وکٹوریہ دے لئی نواں تاج [[رنڈیل اینڈ برج]] نامی کمپنی نے تیار کیتا سی جو [[شاہی تاج ریاست]] کہلایا، اِس تاج وچ 3,093 بیش قیمت جواہرات جڑے ہوئے سن، جدو‏ں کہ تاج دے عین وسط وچ اک سرخ وڈا یاقوت جڑا گیا۔ تاج اُتے واقع شاہی صلیب اُتے ہشت پہلو تراشا ہويا [[سینٹ ایڈورڈ نیلم]] جڑا گیا۔[[1859ء]] وچ اِس تاج شاہی نو‏‏ں بعد ازاں وکٹوریہ نے دوبارہ پہنا تاکہ مصور [[فرانز ژوئیر ونٹرہالٹر]] تخت نشینی د‏‏ی تصویر بناس دے۔ [[فائل:Prince Albert - Partridge 1840.jpg|thumb|[[شہزادہ البرٹ کونسرٹ]] – [[1840ء]]]] == مقبولیت وچ کمی == وکٹوریہ اپنے عہدِ تخت نشینی دے اولین دور وچ عوام د‏‏ی بھرپور توجہ دا مرکز بنی ہوئی تھی<ref>Marshall, p. 42; St Aubyn, pp. 63, 96</ref> کہ اُس د‏‏ی شہرت و مقبولیت نو‏‏ں [[1839ء]] وچ اُس وقت دھچکيا لگیا جدو‏ں اُس د‏‏ی والدہ د‏‏ی کنیزےآں وچو‏ں اک کنيز [[لیڈی فلورا ہیسٹنگز]] ماں بننے دے قابل ہو گئی۔ 33 سالہ [[لیڈی فلورا ہیسٹنگز]] محل وچ شک و شبہہ د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھی جانے لگی، مشہور ہو گیا سی کہ [[جان کانرائے]] دے اِس کنيز دے نال تعلقات نيں۔<ref>Marshall, p. 47; Waller, p. 356; Woodham-Smith, pp. 164–166</ref> افواہاں نے محل وچ بازار گرم ک‏‏‏‏ے رکھیا سی تے نو عمر وکٹوریہ نے افواہ اُتے یقین ک‏ر ليا۔<ref>Hibbert, pp. 77–78; Longford, p. 97; St Aubyn, p. 97; Waller, p. 357; Woodham-Smith, p. 164</ref> معاملات طبی معائنہ جات اُتے ٹھہرے، اولاً [[لیڈی فلورا پیسٹنگز]] نے معائنہ کروانے تو‏ں انکار ک‏‏‏‏ے دتا، لیکن وسط ماہِ [[فروری]] [[1839ء]] وچ اوہ طبی معائنے اُتے راضی ہو گئی تے طبی معائنہ دے بعد کنواری پائی گئی۔<ref>Hibbert, p. 79; Longford, p. 98; St Aubyn, p. 99; Woodham-Smith, p. 167</ref> [[27 جون]] [[1839ء]] نو‏‏ں وکٹوریہ [[لیڈی فلورا ہیسٹنگز]] نو‏‏ں دیکھنے وی گئی مگر اوہ بہت لاغر تے نڈھال ہوچک‏ی سی۔<ref>Rappaport, Helen, ''Queen Victoria: A Biographical Companion''، ABC-CLIO, 2003, p.188.</ref> [[5 جولائ‏ی]] [[1839ء]] نو‏‏ں [[لیڈی فلورا ہیسٹنگز]] 33 سال د‏‏ی عمر وچ فوت ہوئی تو جراحی بعد از وفات د‏‏ی اطلاع دے مطابق اُس دے جگر وچ اک وڈی رسولی اندرونی جانب موجود سی جو دراصل شکم دے ودھ جانے دا سبب بنی سی۔<ref>Longford, p. 122; Marshall, p. 57; St Aubyn, p. 104; Woodham-Smith, p. 180</ref> وکٹوریہ نو‏‏ں اِس معاملہ وچ دکھ ہويا مگر وکٹوریہ د‏‏ی مقبولیت وچ کمی ہُندتی گئی۔ [[فائل:Edward Oxford shoots at H. M. the Queen, 1840.jpg|thumb|وکٹوریہ اُتے [[ایڈورڈ آکسفورڈ]] دا قاتلانہ حملہ – [[10 جون]] [[1840ء]]]] [[فائل:Winterhalter - Queen Victoria 1843.jpg|thumb|وکٹوریہ – [[1843ء]]]] [[فائل:Queen Victoria the Princess Royal Victoria c1844-5.png|thumb|وکٹوریہ د‏‏ی سب تو‏ں پہلی کیمرا تو‏ں لی گئی تصویر جس وچ اُنہاں د‏‏ی وڈی بیٹی [[وکٹوریہ، جرمن ملکہ]] وی نال اے – [[1845ء]]]] [[فائل:Queen Victoria and Prince Albert 1854.jpg|thumb|وکٹوریہ اپنے شوہر [[شہزادہ البرٹ کونسرٹ]] دے ہمراہ [[بکنگہم محل]] وچ – [[30 جنوری]] [[1854ء]]]] == شادی == ملکہ [[انگلستان]] [[ایلزبتھ اول]] دے بعد وکٹوریہ پہلی ملکہ سی جو تخت شاہی اُتے کنوارگی د‏‏ی حالت وچ برسر اِقتدار آئی سی۔ [[1839ء]] وچ [[لارڈ میلبورن]] دے نال خوشگوار تعلقات اُتے برطانوی عوام سمجھنے لگی سی کہ عمر رسیدہ [[لارڈ میلبورن]] تو‏ں ملکہ شادی ک‏‏‏‏ے لین گی مگر ایہ خیال خام خیال ہی رہیا۔ [[10 اکتوبر]] [[1839ء]] وچ وکٹوریہ دا عم زاد [[شہزادہ البرٹ کونسرٹ]] [[ونڈسر محل]] [[لندن]] آیا۔ محض پنج روز وکٹوریہ دے نال گزارنے اُتے [[شہزادہ البرٹ کونسرٹ]] نے وکٹوریہ نو‏‏ں شادی دے لئی آمادہ ک‏ر ليا۔<ref>Hibbert, pp. 107–110; St Aubyn, pp. 129–132; Weintraub, pp. 77–81; Woodham-Smith, pp. 182–184, 187</ref> [[23 نومبر]] [[1839ء]] نو‏‏ں [[خصوصی مجلس شوریٰ برطانیہ]] نے وکٹوریہ د‏‏ی شادی دا قانونی و شاہی بل منظور ک‏ر ليا۔ [[10 فروری]] [[1840ء]] نو‏‏ں شادی د‏‏ی ایہ تقریب [[سینٹ جیمز محل]] وچ معنقد ہوئی۔ وکٹوریہ اِس شام بہت مسحور سی تے اِس تمام کیفیت نو‏‏ں اُس نے [[10 فروری]] [[1840ء]] دے روزنامچہ وچ تحریر وی کیتا ا‏‏ے۔<ref>Hibbert, p. 123; Longford, p. 143; Woodham-Smith, p. 205</ref> محض پنج روز وچ تخلیق ہونے والا ایہ رشتہ آمادگی و خوشگواری آئندہ 21 سال 10 ماہ 4 دن تک مضبوطی تو‏ں قائم رہیا تے 9 بچےآں د‏‏ی پیدائش ہوئی جو بعد ازاں [[یورپ]] دے مختلف شاہی خانداناں وچ بیاہے گئے، اِس طرح وکٹوریہ نو‏‏ں '''[[یورپ]] د‏‏ی ساس''' وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[شہزادہ البرٹ کونسرٹ]] د‏‏ی [[بکنگھم محل]] آمد دے بعد وکٹوریہ اُتے تو‏ں [[لارڈ میلبورن]] د‏‏ی سرپرستی اُٹھ گئی، ہن [[شہزادہ البرٹ کونسرٹ]] براہِ راست ریاستی و سیاسی معاملات وچ وکٹوریہ نو‏‏ں رائے تے مشورہ دینے لگیا۔ [[لارڈ میلبورن]] دا عمل دخل سیاسی معاملات تو‏ں ختم ہو گیا تے اوہ [[اگست]] [[1841ء]] وچ اپنے عہدہ وزارت تو‏ں برخاست ہو گیا۔ == قاتلانہ حملہ == [[1840ء]] تو‏ں [[1882ء]] تک وکٹوریہ اُتے 7 قاتلانہ حملے ہوئے جنہاں وچ ملکہ بالکل محفوظ رہیاں۔ == 1840ء تو‏ں 1861ء تک دا زمانہ == == ہندوستان وچ جنگ آزادی 1857ء == * ہور پڑھو: [[ہندوستان وچ 1857ء]] * ہور پڑھو: '''[[جنگ آزادی ہند 1857ء]]''' == اعلان وکٹوریہ == * ہور پڑھو: '''[[ہندوستان وچ 1858ء]]''' [[فائل:Queen Victoria, Prince Albert & royal children at Buckingham Palace, 1854.jpg|thumb|وکٹوریہ اپنے شوہر [[شہزادہ البرٹ کونسرٹ]] بچےآں دے ہمراہ [[بکنگہم محل]] وچ – [[30 جنوری]] [[1854ء]]]] == [[شہزادہ البرٹ کونسرٹ]] د‏‏ی وفات == * ہور ویکھو: '''[[شہزادہ البرٹ کونسرٹ]]''' [[دسمبر]] [[1861ء]] وچ [[شہزادہ البرٹ کونسرٹ]] بیمار ہوئے تے اِس دوران وکٹوریہ مسلسل پاس تیمارداری کردی رہی۔ [[14 دسمبر]] [[1861ء]] نو‏‏ں [[شہزادہ البرٹ کونسرٹ]] نے [[تپ محرقہ]] وچ انتقال کیتا۔ [[شہزادہ البرٹ کونسرٹ]] د‏‏ی وفات دے بعد وکٹوریہ غمگین رہنے لگی تے تن سال تک ملکہ نے عوامی تقریبات وچ شرکت نئيں کيت‏‏ی۔ == حالت بیوگی == == وزرائے اعظم برطانیہ == * ہور پڑھیاں: '''[[فہرست ملکہ وکٹوریہ دے وزرائے اعظم]]''' وکٹوریہ دے 63 سالہ عہدِ حکومت وچ 10 برطانوی وزرائے اعظم اِقتدار وچ آئے۔ [[لارڈ میلبورن]]، [[رابرٹ پیل]]، [[لارڈ ابرڈین]] تے [[لارڈ روزبری]] 1 بار، [[لارڈ جان رسل]] 2 بار، [[لارڈ ڈربی]] 3 بار، [[لارڈ پامرسٹن]]، [[بینجمن ڈزرائیلی]] 2 بار، [[لارڈ سالسبری]] 3 بار، [[ولیم ایورٹ گلیڈسٹون]] 4 بار اِقتدار وچ آئے۔ * [[لارڈ میلبورن]]– [[18 اپریل]] [[1835ء]] تا [[30 اگست]] [[1841ء]] * [[رابرٹ پیل]]– [[30 اگست]] [[1841ء]] تا [[29 جون]] [[1846ء]] * [[لارڈ جان رسل]]– [[30 جون]] [[1846ء]] تا [[21 فروری]] [[1852ء]] * [[لارڈ ڈربی]]– [[23 فروری]] [[1852ء]] تا [[17 دسمبر]] [[1852ء]] * [[لارڈ ابرڈین]]– [[19 دسمبر]] [[1852ء]] تا [[30 جنوری]] [[1855ء]] * [[لارڈ پامرسٹن]]– [[6 فروری]] [[1855ء]] تا [[19 فروری]] [[1858ء]] * [[لارڈ ڈربی]]– [[20 فروری]] [[1858ء]] تا [[11 جون]] [[1859ء]] * [[لارڈ پامرسٹن]]– [[12 جون]] [[1859ء]] تا [[18 اکتوبر]] [[1865ء]] * [[لارڈ جان رسل]]– [[29 اکتوبر]] [[1865ء]] تا [[26 جون]] [[1866ء]] * [[لارڈ ڈربی]]– [[28 جون]] [[1866ء]] تا [[25 فروری]] [[1868ء]] * [[بینجمن ڈزرائیلی]]– [[27 فروری]] [[1868ء]] تا [[یکم دسمبر]] [[1868ء]] * [[ولیم ایورٹ گلیڈسٹون]]– [[3 دسمبر]] [[1868ء]] تا [[17 فروری]] [[1874ء]] * [[بینجمن ڈزرائیلی]]– [[20 فروری]] [[1874ء]] تا [[21 اپریل]] [[1880ء]] * [[ولیم ایورٹ گلیڈسٹون]]– [[23 اپریل]] [[1880ء]] تا [[9 جون]] [[1885ء]] * [[لارڈ سالسبری]]– [[23 جون]] [[1885ء]] تا [[28 جنوری]] [[1886ء]] * [[ولیم ایورٹ گلیڈسٹون]]– [[یکم فروری]] [[1886ء]] تا [[20 جولائ‏ی]] [[1886ء]] * [[لارڈ سالسبری]]– [[25 جولائ‏ی]] [[1886ء]] تا [[11 اگست]] [[1892ء]] * [[ولیم ایورٹ گلیڈسٹون]]– [[15 اگست]] [[1892ء]] تا [[2 مارچ]] [[1894ء]] * [[لارڈ روزبری]]– [[5 مارچ]] [[1894ء]] تا [[22 جون]] [[1895ء]] * [[لارڈ سالسبری]]– [[25 جون]] [[1895ء]] تا [[11 جولائ‏ی]] [[1902ء]] == قیصرِ ہند 1877ء == * ہور پڑھیاں: [[ہندوستان وچ 1877ء]] * ہور پڑھیاں: [[شہنشاہ ہند]] == [[منشی عبد الکریم]] د‏‏ی آمد تے ملکہ وکٹوریہ د‏‏ی اتالیقی == * ہور پڑھیاں: [[منشی عبد الکریم]] [[فائل:Queen Victoria - Winterhalter 1859.jpg|thumb|وکٹوریہ – [[1859ء]]]] == حکومت دے آخری سال == == وفات == جنوری [[1901ء]] دے اوائل وچ ملکہ وکٹوریہ علیل ہوئیاں تے عمر دے 81 واں سال وچ اوہ اپنے مشاغل وچ مصروف سن حتیٰ کہ اپنے روزنامچہ دے آخری صفحہ وفات تو‏ں 7 روز قبل لکھیا۔ [[جنوری]] [[1901ء]] دے دوسرے ہفتے وچ اُنہاں اُتے فالج دے اثرات نظر آنے لگے تے بینائی کمزور ہو گئی تے وکٹوریہ نو‏‏ں چلنے پھرنے وچ دقت پیش آنے لگی۔ [[22 جنوری]] [[1901ء]] نو‏‏ں وکٹوریہ د‏‏ی علالت وچ شدت آگئی، بستر مرگ دے قریب [[ایڈورڈ ہفتم]] تے [[ولہم دوم]] بیٹھے ہوئے سن کہ شام 6 بجکر 30 منٹ اُتے وکٹوریہ انتقال کرگئياں۔ بوقت انتقال عمر 81 سال 7 ماہ 29 دن شمسی سی۔ ملکہ وکٹوریہ [[22 جنوری]] [[1901ء]] نوں 81 ورہے چ فوت ہوئی۔ == تدفین == [[فائل:Queen Victoria by JJE Mayall, 1860.png|thumb|وکٹوریہ – [[15 مئی]] [[1860ء]]]][[ہفتہ]] [[2 فروری]] [[1901ء]] نو‏‏ں وکٹوریہ د‏‏ی میت نو‏‏ں [[سینٹ جارج چیپل، ونڈسر قلعہ]] وچ رکھ دتا گیا تاکہ عوام انہاں دا آخری بار دیدار کرسکن۔ [[پیر]] [[4 فروری]] [[1901ء]] نو‏‏ں [[فراگمور]]، [[ونڈسر، بارکشائر]] وچ آخری رسومات اداء کيتیاں گئیاں جنہاں وچ [[یورپ]] دے شاہی خاندان شریک ہوئے۔ وکٹوریہ [[یورپ]] وچ واحد تے آخری ملکہ سن جنہاں د‏‏ی آخری رسومات وچ تقریباً [[یورپ]] دے تمام شاہی خاندان شریک ہوئے، بعد ازاں ایہ موقع کسی ملکہ یا بادشاہ نو‏‏ں میسر نئيں آیا۔[[فائل:Queen Victoria Albert.JPG|thumb|وکٹوریہ اپنے شوہر [[شہزادہ البرٹ کونسرٹ]] دے ہمراہ عروسی شاہی لباس وچ – [[بکنگہم محل]]، [[30 جنوری]] [[1854ء]]]] [[فائل:Princess Beatrice mourning.jpg|thumb|وکٹوریہ د‏‏ی پنج بیٹیاں حالت غم وچ اپنے والد [[شہزادہ البرٹ کونسرٹ]] دے مجسمہ دے پاس– [[مارچ]] [[1862ء]]]] == وراثت == * ہور پڑھو: [[متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ]] * ہور پڑھو: [[برطانوی راج]] * ہور پڑھو: [[ایمپریس آف انڈیا میڈل]] * ہور پڑھو: [[وکٹوریہ کراس]] == شاہی خطابات == * ہور پڑھیاں: [[قانون خطابات شاہی 1876ء]] [[فائل:Queen Victoria, photographed by George Washington Wilson (1863).jpg|thumb|وکٹوریہ تے گھڑ سوار [[جان براؤن]] – [[1863ء]]]] == اولاد == [[فائل:Franz Xaver Winterhalter Family of Queen Victoria.jpg|وسط|thumb|695x695پکسل|ملکہ وکٹوریہ تے * [[شہزادی ایلس، مملکت متحدہ]] اپنے پنج بچےآں دے ہمراہ– [[شہزادی ایلس، مملکت متحدہ]]، * [[شہزادہ الفریڈ]]]] * [[وکٹوریہ، جرمن ملکہ]] * [[ایڈورڈ ہفتم]] * [[شہزادی ایلس، مملکت متحدہ]] * [[شہزادہ الفریڈ]] * [[شہزادی ہیلینا]] * [[شہزادی لوئیس]] * [[شہزادہ آرتھر، ڈیوک ناٹ و سٹرادرن]] * [[شہزادہ لیوپولڈ، ڈیوک البانے]] * [[شہزادی بیٹرس]] [[فائل:Albert, Prince Consort by JJE Mayall, 1860.png|thumb|[[شہزادہ البرٹ کونسرٹ]] – [[بکنگہم محل]]، [[15 مئی]] [[1860ء]]]] == نگارخانہ == <gallery widths="150" heights="150"> فائل:Coronation portrait of Queen Victoria - Hayter 1838.jpg|وکٹوریہ د‏‏ی تخت نشینی د‏‏ی تصویر، مصور: [[جارج ہیٹر]] – [[1838ء]] فائل:Victoria sketch 1835.jpg|وکٹوریہ دے ہتھ دا بنیا ہویا ذا‏تی خاکہ – 1835ء </gallery> [[فائل:Victoria farthing.jpg|thumb|برطانوی سکہ [[15 مئی]]– [[1860ء]]]][[فائل:1 Indian rupee (1862).jpg|thumb|ہندوستانی روپیہ جس اُتے وکٹوریہ د‏‏ی شبیہ اے – [[ایڈورڈ ہفتم]]]] [[فائل:Queen Victoria by Julia Abercromby.jpg|thumb|وکٹوریہ – [[1883ء]]]] == ہور ویکھو == * [[ایڈورڈ ہفتم]] * [[منشی عبد الکریم]] * [http://www1.voanews.com/urdu/news/arts-entertainment/victoria-and-abdul-book-review-2feb10-83337407.html برطانیہ د‏‏ی ملکہ وکٹوریا تے انہاں دے ہندوستانی خدمت گار د‏‏ی عجیب و غریب داستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100206072110/http://www1.voanews.com/urdu/news/arts-entertainment/victoria-and-abdul-book-review-2feb10-83337407.html |date=2010-02-06 }} {{S-start}} {{S-hou|[[ہینوور خاندان]]|[[24 مئی]] |[[1819ء]]|[[22 جنوری]]|[[1901ء]]|[[ویلف خاندان]]}} {{S-reg}} {{S-bef|before=[[ولیم چہارم، مملکت متحدہ]]}} {{S-ttl|title=ملکہ [[مملکت متحدہ]]|years=[[20 جون]] [[1837ء]]– [[22 جنوری]] [[1901ء]]}} {{S-aft|rows=2|after=[[ایڈورڈ ہفتم]]}} {{s-break}} {{s-vac|last=[[بہادر شاہ ظفر]]|as=[[مغل شہنشاہ]] [[سلطنت مغلیہ]]}} {{S-ttl|title=[[شہنشاہ ہند]]|years=[[یکم مئی]] [[1876ء]]– [[22 جنوری]] [[1901ء]]}} {{S-end}} {{sisterlinks|n=no|d=Q9439|wikt=no|b=no|voy=no|v=no|mw=no|m=no|species=no|s=Author:Queen Victoria}} == حوالے == {{حوالے|2}} {{انگریز، اسکاٹش تے برطانوی شاہی حکمران}} {{معلومات کتب خانہ}} [[گٹھ:ملکہ وکٹوریہ]] [[گٹھ:1819 دے جم]] [[گٹھ:1901 دیاں موتاں]] [[گٹھ:اقدام قتل تو‏ں زندہ بچ جانے والے]] [[گٹھ:انگریز روزنامچہ نگار]] [[گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی برطانوی شخصیتاں]] [[گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی خواتین حکمران]] [[گٹھ:انیہويں صدی وچ یورپ دے شاہی حکمران]] [[گٹھ:برطانوی شہزادیاں]] [[گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی برطانوی شخصیتاں]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے برطانوی شاہی حکمران]] [[گٹھ:پروٹسٹنٹ شاہی حکمرانان]] [[گٹھ:خاندان ہانوور]] [[گٹھ:شاہی گھرانہ سیسکوبرگ و گوتھا (مملکت متحدہ)]] [[گٹھ:عہد وکٹوریہ]] [[گٹھ:عہد وکٹوریہ د‏‏ی خواتین]] [[گٹھ:مملکت متحدہ دے شاہی حکمران]] [[گٹھ:نیوزی لینڈ دے سربراہان ریاست]] [[گٹھ:ہندوستانی ملکائاں]] [[گٹھ:برطانوی شہنشاہان ہند]] [[گٹھ:شخصیتاں]] [[گٹھ:تریخی شخصیتاں]] [[گٹھ:مشہور لوک]] [[Category:سلطنت برطانیہ]] [[گٹھ:شخصیتاں]] [[گٹھ:تریخی شخصیتاں]] [[گٹھ:مشہور لوک]] [[Category:ملکہ]] [[گٹھ:یورپ]] [[گٹھ:یورپی شخصیتاں]] [[Category:مشہور زنانیاں]] 06yjg81dudr2057pslavprj4zi57ozt 0 9968 705093 498096 2026-04-11T13:26:42Z Amherst99 2127 705093 wikitext text/x-wiki [[File:Elixir M2U51264DS8HC3G-5T 20060320.jpg|thumb|left|250px]] '''ریم''' ([[انگریزی]]:random-access memory) [[کمپیوٹر]] ڈیٹا دا گودام اے۔ [[Category:کمپیوٹر]] ikqthzokp3oop36sp10nb13ywqrjppo 0 52496 705117 640784 2026-04-12T05:05:04Z CommonsDelinker 60 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 705117 wikitext text/x-wiki {{Infobox War Faction |name = ‎ چڑھدا ترکستان اسلامی تحریک |image = [[فائل:Etim tip logo.JPG|278px]] |caption = ‎ چڑھدا ترکستان اسلامی تحریک |active = 1997 – ہن تک |leaders = [[حسن ماہسم]] [[لڑائی چ مقتول|†]]<br /> [[عبدالحق (چڑھدا ترکستان اسلامی تحریک)|عبدالحق]]<ref name="longwarjournal.org">http://www.longwarjournal.org/archives/2015/06/turkistan-islamic-party-emir-thought-killed-in-2010-reemerged-to-lead-group-in-2014.php</ref><br /> [[ عبدالشکور الترکستانی]] [[لڑائی چ مقتول|†]]<br />[[عبداللہ منصور]]<ref>{{cite news| url=http://www.reuters.com/article/2013/11/23/us-china-attack-claim-idUSBRE9AM0B520131123 | work=Reuters | first=William | last=MacLean | title=Islamist group calls Tiananmen attack 'jihadi operation': SITE | date=23 November 2013}}</ref> |motives = An [[East Turkestan|Islamic state]] in [[Xinjiang]] |headquarters=[[شمالی وزیرستان]], [[پاکستان]] |area = [[چین]] ([[سنکیانگ]]) <br /> [[پاکستان]] ([[شمالی وزیرستان]])<br /> [[افغانستان]]<br />[[وشکارلا ایشیا]]<br />[[شام]]<ref name="turkestan">{{cite web|url=https://news.siteintelgroup.com/Jihadist-News/tip-division-in-syria-releases-video-promoting-cause-inciting-for-jihad.html|title=TIP Division in Syria Releases Video Promoting Cause, Inciting for Jihad|publisher=SITE Institute|date=6 June 2014|accessdate=26 June 2014}}</ref> |ideology = [[چڑھدا ترکستان آزادی تحریک|ایغور قوم پرستی]] <br /> [[اہل سنت|سنی]] [[اسلام ازم]] <br /> [[اسلامی بنیادپرستی]] <br /> [[اتحاد اسلامیت]] |allies={{flagicon image|Flag of Tehrik-i-Taliban.svg}} [[تحریک طالبان پاکستان]]<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[القاعدہ]]<br />{{Flagicon image|Flag of the Al-Nusra Front.svg}} [[نصرت فرنٹ]]<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[اسلامی تحریک ازبکستان]]<ref name="Jamestown Foundation">{{cite web|url=http://www.jamestown.org/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=42416&tx_ttnews%5BbackPid%5D=13&cHash=3537435877336eb86052d24d34622e98#.VDSR9ek9Imw|title=Beijing, Kunming, Urumqi and Guangzhou: The Changing Landscape of Anti-Chinese Jihadists|publisher=[[Jamestown Foundation]]|date=23 May 2014}}</ref><br />[[East Turkistan Education and Solidarity Association]] (ETESA)<ref>{{cite journal|last1=Zenn|first1=Jacob|title=An Overview of Chinese Fighters and Anti-Chinese Militant Groups in Syria and Iraq|journal=China Brief|date=10 October 2014<!-- 04:11 PM-->|volume=14|issue=19|url=http://www.jamestown.org/regions/middleeast/single/?tx_ttnews[tt_news]=42944&tx_ttnews[backPid]=49&cHash=266cbf52f118868715823bbffd809caf#.VX3kqEZGR9g|accessdate=14 June 2015|publisher=The Jamestown Foundation}}</ref><br />{{flag|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} |opponents=[[فائل:Flag of China.svg|22px]] [[چین]]<br />[[فائل:Flag of Pakistan.svg|22px]] [[پاکستان]]<ref>http://tribune.com.pk/story/791954/zarb-e-azb-army-says-90-of-north-waziristan-cleared/</ref><ref>http://tribune.com.pk/story/722202/army-launches-operation-in-north-waziristan/</ref><br />[[فائل:Flag of the United Arab Republic.svg|22px]] [[شام]]<ref name="turkestan" /><br />{{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]] ([[شام]] چ)<ref name="The Fiscal Times">{{cite web|url=http://www.thefiscaltimes.com/latestnews/2015/10/13/Syrian-rebels-pour-men-and-missiles-frontlines|title=Syrian rebels pour men and missiles into frontlines|work=The Fiscal Times|accessdate=17 October 2015}}</ref><br />{{flagicon|Iran}} [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|Iranian Revolutionary Guard Corps]] (in Syria)<ref name="The Fiscal Times" /> <br />[[فائل:Flag of Afghanistan.svg|22px]] [[افغانستان]]<ref name="afghanistan24h.appspot.com">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://afghanistan24h.appspot.com/mps-question-ansf-effectiveness-amid-growing-threats.html |access-date=2016-03-31 |archive-date=2015-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151118022514/http://afghanistan24h.appspot.com/mps-question-ansf-effectiveness-amid-growing-threats.html |dead-url=yes }}</ref><br />[[فائل:Flag of Kazakhstan.svg|22px]] [[قازقستان]]<br />[[فائل:Flag of Uzbekistan.svg|22px]] [[ازبکستان]]<br />[[فائل:Flag of Kyrgyzstan.svg|22px]] [[کرغیزستان]]<ref>{{cite news |last= |first= |date=Jan 24, 2014 <!-- 11:05am EST --> |title=Kyrgyzstan says kills 11 Uighur militants near Chinese border |url=http://www.reuters.com/article/2014/01/24/us-kyrgyzstan-uighurs-idUSBREA0N16J20140124 |newspaper=Reuters |location=BISHKEK |access-date= }}</ref><ref>{{cite news |last=Blanchard |first=Ben |date=Feb 14, 2014 <!-- 9:46am EST --> |title= China says 11 'terrorists' killed in new Xinjiang unrest |url=http://www.reuters.com/article/2014/02/14/us-china-xinjiang-idUSBREA1D0IE20140214 |newspaper=Reuters |location=BEIJING |access-date= }}</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=XzkR-MuS7XI</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=fbUFt_G1580</ref><ref>http://www.liveleak.com/view?i=ccb_1390740701</ref><br />{{flagicon|Russia}} [[روس]] (شام چ) |crimes = |attacks = |status = No longer designated as a [[U.S. State Department list of Foreign Terrorist Organizations|Foreign Terrorist Organization]] by the US. It was proscribed by the [[United Nations]] and five other governments ([[#Designation as terrorist organization|see below]]) |size = About 1000 operatives<ref name="newface" /> |revenue = |financing= }} [[سنکیانگ]] رقبے دے لحاظ نال [[چین]] دا سب توں وڈا صوبہ اے جتھے [[ایغور]] مسلماناں دی اکثریت اے جو کہ ناراض نیں تے چڑھدا ترکستان مومنٹ انہاں دی نمائندگی دا دعوی کردی اے۔ افغان جہاد دے دوران ایہ لوگ [[ افغانستان]] آگئے سن تے [[طالبان ]]نے وی اینہاں نوں پناہ دتی۔طالبان حکومت دے خاتمے دے بعد ایہ لوک [[پاکستان]] دے قبائلی علاقےآں چ منتقل ہوئے جتھے انہاں دا الحاق [[القاعدہ ]] تے [[اسلامی تحریک ازبکستان|اسلامک مومنٹ آف ازبکستان ]]نال ہوئیا۔ انہاں دے کچھ لوک وی فوجی کارروائیواں چ مارے گئے۔ == پس منظر == ایہ لوک سمجھدے نیں کہ پہلے ایتھے [[چڑھدا ترکستان]] ناں نال اک اسلامی ملک قائم سی جس اتے [[چین ]]نے قبضہ کر لیا سی۔اوہ سمجھدے نیں کہ چین نے انہاں نوں برابری دے حق نہیں دتے تے انہاں دے نال کافی زیادتی ہو رہی اے۔ہن انھاں نے مسلح جدوجہد شروع کر دتی اے جس دکا دائرہ کار ہن انھاں نے چین چ [[سنکیانگ]] توں [[بیجنگ]] تک ودھا دتا اے۔انہاں نوں اوتھے اسلحہ نہیں لبھدا لیکن ایہ لوگ چاقوآں دی مدد نال چینی افسراں تے تھانےآں وغیرہ اتے حملہ آور ہوندے نیں۔ == پاک چین تعلقات == پاکستانی حکام تے انٹیلیجنس ادارے چینی حکام نال کافی تعاون کر رہے نیں۔ اطلاعواں دے مطابق چینی انٹیلیجنس نوں [[پاکستان]] چ رسائی وبھی حاصل اے تا کہ انہاں لوکاں دا پتہ چلا کے انہاں نوں مار دتیا جائے۔چینی حکام دا دعوی اے کہ انہاں دی گنتی 40 تے 80 دے وچکار اے لیکن کچھ دا خیال اے کہ انہاں شدت پسنداں دی تعداد 230 تک اے۔انہاں لوکاں دی موجودگی دی نشاندہی [[وزیرستان]] دے علاوہ [[افغانستان]] دے علاقےآں کنڑ تے [[صوبہ نورستان|نورستان]] چ وی ہوئی اے۔ تے چین ایہ چاہندا اے کہ پاکستان انہان دے خلاف ہور کارروائی کرے۔ == چین افغانستان تعلقات == چین دا خیال اے کہ بین الاقوامی افواج دے نکلن دے بعد [[طالبان]]، [[القاعدہ]] تے چین مخالف مشرقی ترکستان مومنٹ [[افغانستان]] چ اپنے قدم دوبارہ جما سکدے نیں۔ایسٹ ترکستان مومنٹ دی موجودگی دی نشاندہی وزیرستان دے علاوہ افغانستان دے علاقےآں کنڑ تے نورستان چ وی ہوئی اے۔چین نے افغان صدر اشرف غنی دے حالیہ دورہ چین دے موقع اتے وی اپنے تحفظات انہاں دے سامنے رکھے۔چینی حکام کافی پریشان نیں تے اسی لیے افغانستان چ اپنا اثرورسوخ ودھا رہے نیں تے اوتھے سرمایہ کاری وی کر رہے نیں۔سیاسی طور اتے وی تے ہن سکیورٹی دے لحاظ نال وی چین نے افغانستان چ دلچسپی لینا شروع کیتی اے۔ تے چین چاہندا اے کہ پاکستان اس سلسلے چ چین نال تعاون کرے۔ == حوالے == {{حوالے}} {{القاعدہ دے براہ راست اتحادی}} [[گٹھ:اسلام نال منسوب دہشت گرد تنظیماں]] [[گٹھ:امریکہ ولوں دہشت گرد قرار دتیاں تنظیماں]] [[گٹھ:دہشت گرد تنظیماں]] [[گٹھ:چین چ دہشت گردی]] [[گٹھ:ایشیا چ دہشت گرد قرار دتیاں جان والیاں تنظیماں]] [[گٹھ:چین چ دہشت گردی]] [[گٹھ:جہادی تنظیماں]] [[گٹھ:چین]] [[گٹھ:چین دی تریخ]] [[گٹھ:طالبان]] pifceintxmaeydahe3nxwoc8782qv1l 0 53426 705118 678895 2026-04-12T05:05:21Z CommonsDelinker 60 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 705118 wikitext text/x-wiki {{infobox war faction |name =لواء زينبیٌ<br /> لشکر زینبیون |war = [[شام دی داخلی جنگ]] |image = |caption = |active = ابتدائی ۲۰۱۵ – حال<ref name=iraqeye /> |leders = |ideology = [[شیعہ]] [[جہادیت]] |founder = |groups = |headquarters = |area = [[سیدہ زینب]]<br />[[حلب]] |strength =چند سینکڑے<ref>{{cite web|url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/syria-civil-war-state-of-the-art-technology-gives-president-assad-s-army-the-edge-a6898741.html|title=Syria civil war: State-of-the-art technology gives President Assad’s army the edge|author=Robert Fisk|date=26 February 2016|work=The Independent}}</ref><small>(فروری ۲۰۱۶ء) |partof = |previous = |next = |allies = {{flagicon image|Flag of the Syrian Arab Armed Forces (1980–2024).svg}} [[شامی عرب فوج]]<br /> {{flagicon image|Seal of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg}} [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی]]<br /> {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]]<br /> {{flagicon image| fatimiyun.jpg}} [[لواء فاطمیون]] |opponents = {{flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} [[ آزاد شامی فوج]]<br />{{flagicon image|Flag of the Islamic Front (Syria).svg}} [[اسلامی فرنٹ (Syria)|اسلامی فرنٹ]]<br />{{Flagicon image|Flag of the Al-Nusra Front.svg}} [[النصرۃ فرنٹ]]<br />{{flagicon image|AQMI Flag.svg}} [[داعش]] |battles = [[Battle of Aleppo (2012–present)|حلب دی لڑائی]] }} لشکر زینبیون دے ارکان شیعہ پاکستانیاں اتے مشتمل [[شام]] چ حکومت نواز لڑاکے نیں ۔<ref name="Jihad">{{cite web|url=http://jihadintel.meforum.org/group/184/liwa-zainebiyoun|title=Liwa Zainebiyoun|publisher=}}</ref><ref name="OSINT" /> ایہ لشکر پاکستان چ رہن والے شیعہ ہزارہ پناہ گزیناں ، [[ایران]] چ رہن والے پاکستانی شیعاں تے خیبر پختونخواہ<ref name=iraqeye>{{cite web|url=https://iraqeye.wordpress.com/2016/03/11/liwa-zainebiyoun-syrias-pakistani-fighters/|title=Liwa Zainebiyoun: Syria’s Pakistani Fighters|work=iraqeye}}</ref>دے مقامی پاکستانی شیعاں توں بھرتی کردا اے ۔اگرچہ پاکستانی نومبر ۲۰۱۴ء دے بعد توں شام چ لڑ رہے نیں، افغان لواء فاطمیون دے حصے ھے طور اتے ، پر الگ لشکر دے طور پر قابل شماریہ صرف ابتدائی۲۰۱۵ء چ ہو سکے نیں ۔ یہ لشکر ایرانی انقلابی گارڈز ولوں قائم تے تربیت کیتا گیا سی تے اس ہی دے زیر کمان چلدا اے۔<ref name="OSINT">{{cite web|url=https://theosintblog.com/2016/04/28/meet-the-zainebiyoun-brigade-an-iranian-backed-pakistani-shia-militia-fighting-in-syria/|title=Meet the Zainebiyoun Brigade: An Iranian Backed Pakistani Shia Militia Fighting in Syria|accessdate=28 April 2016|archive-date=2 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160502213753/https://theosintblog.com/2016/04/28/meet-the-zainebiyoun-brigade-an-iranian-backed-pakistani-shia-militia-fighting-in-syria/}}</ref> اس نوں ابتدائی طور اتے حضرت زینب (س) دے حرم دا دفاع کرن دا کم سونپیاگیا سی ، <ref name="KONFLICTCAM">{{cite web|url=http://www.konflictcam.com/photo-report/48/funeral-service-for-seven-pakistani-militants-killed-in-syria-qom-iran-apr-2015|title=Funeral Service for Seven Pakistani Militants Killed in Syria; Qom, Iran, Apr 2015|work=Konflictcam}}</ref>تاہم اس دے بعد ایہ حلب دی لڑائی چ داخل ہو گیا اے، دوسرے غیر ملکی شیعہ جنگجواں سمیت۔ اس لشکر دے شہداءبنیادی طور اتے ایران چ دفن کیتے جاندے نیں۔ == حوالے == {{حوالے}} [[Category:شامی خانہ جنگی]] [[Category:شامی حکومت دے حامی جنگجو گروہ]] [[گٹھ:شام]] kqhpoixpom2ksnvsl6k4re5e6128o8h 0 58581 705095 466144 2026-04-11T15:38:55Z ~2026-22259-06 43969 705095 wikitext text/x-wiki [[فائل:2018_Ford_Mustang_GT_5.0_Front.jpg|thumb]] '''فورڈ مسٹانگ''' [[امریکہ|امریکی]] کمپنی [[فورڈ]] دی بنائی ہوئی گڈیاں دے ٹبر دا ناں اے۔ پہلی مسٹانگ 1963 وچ بنی جینے امریکی مسل گڈیاں وچ اک نواں ڈیزائن لیائی جینوں پونی گڈی آخدے نیں۔ فورڈ مسٹانگ 50 وریاں توں وکی جارئی اے تے اس ویلے وچ ایدے کئی ڈیزائن آۓ۔ [[گٹھ:کھیڈ کاراں]] m1kzef34wnju3r3dgyd1oz2qbqt718e 10 64471 705119 595530 2026-04-12T05:06:03Z CommonsDelinker 60 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 705119 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|main | conflict = عراقی خانہ جنگی (2014ء–ہن تک) | partof = [[عراق تنازع (2003ء–تاحال)|عراقی تنازع]]، [[عرب ونٹر]]، تے [[شامی خانہ جنگی دا پھیلاؤ]] | image = [[file:Iraq war map.png|300px]] | caption = <div style="text-align: right;">عراق وج عسکری صورتحال، 12 دسمبر 2017 تک {{legend|#cc829b|زیر قبضہ [[وفاقی حکومت عراق|عراقی حکومت]]}}{{legend|#b4b2ae|زیر قبضہ [[داعش]]}}{{legend|#e3da75|زیر قبضہ [[سنجر ریزسٹنس یونٹس]] jsd [[کردستار ورکرز پارٹی|پی دے کے]] سنجر وچ فورسز}}{{legend|#d2cd7e|زیر قبضہ [[پیشمرگہ]] تے [[عراقی کردستان]]}} <small>(عراق دی موجودہ صورتحال لئی نقشہ، دیکھو [[سانچہ:عراق وچ شورش دا تفصیلی نقشہ]]۔)</small> | date = 1 جنوری 2014<ref>{{cite web|url=http://www.globalsecuritystudies.com/Gulmonhamad%20ISIS%20AG.pdf|title=The Rise and Fall of the Islamic State of Iraq and Al-Sham (Levant) ISIS|publisher=|quote=The continued and even escalating sectarian tensions and acts like the demolition of demonstration camps led to an all-out revolt against the government institutions on the eve of the New Year 2014 in the western province Ramadi. ISIS seized this golden opportunity and gained control over a swath of territories in Anbar province, especially its two large cities, Ramadi and Fallujah.|accessdate=11 جون 2017}}</ref><ref>[http://www.newyorker.com/news/news-desk/watching-isis-flourish-where-we-once-fought WATCHING ISIS FLOURISH WHERE WE ONCE FOUGHT]<br />[http://www.aina.org/news/20150504233630.htm The Rise of ISIS And the Fading Away of the Rest of the Iraqi Insurgency]<br />[http://www.slate.com/blogs/the_world_/2014/01/08/the_rise_of_isis.html The Rise of ISIS]<br />[http://www.thedailybeast.com/why-obama-cant-say-his-spies-underestimated-isis Why Obama Can’t Say His Spies Underestimated ISIS]<br />[https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/iraqi-troops-in-mosul-mark-gains-in-final-stretch/2017/07/09/f8f491e4-6494-11e7-94ab-5b1f0ff459df_story.html?utm_term=۔764b64cfa4bf Iraqi leader congratulates troops in Mosul; fight goes on]</ref> – تاحال<br />({{Age in months, weeks and days |month1=01|day1=01|year1=2014|month2=12|day2=09|year2=2017}}) | place = عراق | status = جاری * عراقی [[علاقائی سالمیت]] محفوظ * داعشنوں تمام ٹھکانےآں توں ندور دتا گیا بشمول [[شامی صحرا|مغربی صحرا]] دے<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/11/12/world/middleeast/iraq-kurds-autonomous-borders.html|title=With Iraqi-Kurdish Talks Stalled, Phone Diplomacy Averts New Clashes|publisher=New York Times}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.itv.com/news/2017-11-17/troops-force-so-called-islamic-state-from-their-final-stronghold-in-iraq/|title=Troops force so-called Islamic State from their final stronghold in Iraq|publisher=ITV News}}</ref> * داعش نے 2014ء وچ [[داعش دی یزیدیاں دی نسل کشی|یزیدی]]، [[داعش دی شیعاں دی نسل کشی|شیعہ]]، تے [[داعش دی عیسائیاں دی نسل کشی|عیسائیاں]] دی نسل کشی کیتی * [[کردستان علاقائی حکومت|کے آر جی]] توں عراقی وفاقی حکومت نے 20 فیصد علاقے تے اختیار واپس لے لیا<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/11/12/world/middleeast/iraq-kurds-autonomous-borders.html|title=With Iraqi-Kurdish Talks Stalled, Phone Diplomacy Averts New Clashes|publisher=New York Times}}</ref> | combatants_header = [[List of armed groups in the Iraqi Civil War| Main belligerents]] | combatant2 = '''{{flagcountry|Islamic State of Iraq and the Levant}}'''<ref name="IsisIraqiArmyPeshmerga">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2014/jun/12/how-battle-ready-isis-iraqi-army-peshmerga|title=How effective is Isis compared with the Iraqi army and Kurdish peshmerga?|newspaper=The Guardian|date=12 جون 2014}}</ref> * [[Military of the Islamic State of Iraq and the Levant|Military of ISIL]] ---- '''ہور حکومت مخالف گروہ''' * [[General Military Council for Iraqi Revolutionaries|GMCIR]] * [[Political Council for the Iraqi Resistance|PCIR]] * [[Jihad and Reform Front]] * Various [[Ba'ath Party (Iraqi-dominated faction)|Ba'athist]] factions | combatant1 = '''{{flag|Iraq}}'''<ref name="IsisIraqiArmyPeshmerga" /> * [[Iraqi Armed Forces]] * [[Popular Mobilization Forces]] '''اتحادی گروہ:''' * [[Iraqi Turkmen Front]] * [[العباس برگیڈ]] * [[Iraqi Communist Party]] {{flag|Iran}}<br /> {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|size=23px}} [[حزب اللہ]]<br /> {{flag|Syria}} <small>(2014)</small><ref name="syria">[http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2014/Jun-15/260207-syria-pounds-isis-bases-in-coordination-with-iraq.ashx#axzz34iMf1fQX Syria pounds ISIS bases in coordination with Iraq|News, Middle East|THE DAILY STAR] * [http://online.wsj.com/articles/sunni-rebels-take-complete-control-of-iraqs-largest-oil-refinery-1403605510 Syrian Warplanes Strike in Western Iraq, Killing at Least 50 People] * {{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-28033684 |title=BBC News – Iraqi PM welcomes Syria air strike on border crossing |publisher=Bbc.com |date=2014-06-26 |accessdate=2014-07-31}}</ref><br /> <!--{{flag|Russia}}<br /> Need source if direct involvement exists--> ---- {{flagdeco|Kurdistan}} '''[[عراقی کردستان]]'''<ref name="IsisIraqiArmyPeshmerga" /> * [[Peshmerga]] [[Kurdish National Council]]<ref>{{cite web|url=https://warisboring.com/politics-keep-syrian-kurdish-troops-from-fighting-in-their-homeland-adc2ef3897fd#۔e6fd4v0cu|title=Politics Keep Syrian Kurdish Troops From Fighting in Their Homeland. Never mind Islamic State—one faction rejects another’s fighters|author=Vager Saadullah|publisher=|date=14 اکتوبر 2015|accessdate=10 نومبر 2017}}</ref><br /> {{flagicon image|Flag of HPŞ.svg}} [[Sinjar Alliance]]<br /> {{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers' Party.svg}} [[Kurdistan Workers' Party|PKK]]<ref name="pkkypg">{{cite news|title=YNK: PKK and YPG are fighting in Şengal and Rabia against ISIS|url=http://www.diclehaber.com/en/news/content/view/414000?from=2082207090|accessdate=6 اگست 2014 |date=6 اگست 2014}}</ref><br /> {{flagicon|Rojava}} [[Rojava]]<ref name="pkkypg" /><br /> ---- {{nowrap|{{Dodseal|CJTFOIR|25}} '''[[Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve|CJTF–OIR]]'''}}<br /> {{Flag|United States}}<br /> {{flag|United Kingdom}}<br /> {{flag|Australia}}<ref name="auto6">{{cite web|author=Adam Vidler|url=http://www.9news.com.au/national/2014/08/31/14/59/tony-abbott-commits-australia-to-iraq-conflict|title=Australia to take up military role in Iraq conflict|accessdate=2014-08-31}}</ref><br /> {{Flag|France}}<br /> {{flag|Jordan}}<br /> {{flag|Kuwait}}<br /> {{Flag|Netherlands}}<br /> {{flag|Belgium}} <small>(2014–17)</small><br /> {{flag|Turkey}} <small>(2014–17)</small><br /> {{flag|Canada}} <small>(2014–16)</small><ref name="militaryaid">{{cite news|title=Seven Countries to sell weapons to Kurds|url=http://basnews.com/en/News/Details/Seven-Countries-to-sell-weapons-to-Kurds/30439|accessdate=24 اگست 2014|agency=BasNews|date=14 اگست 2014}}</ref><br /> {{Flag|Denmark}} <small>(2014–16)</small><ref name="auto7">{{cite news|title=Enhedslisten støtter dansk våbenfly til kurdere i Irak|url=http://www.dr.dk/Nyheder/Politik/2014/08/24/0824174721.htm|accessdate=24 اگست 2014|agency=DR|publisher=DR|date=24 اگست 2014|language=Danish}}</ref><br /> {{flag|Morocco}} <small>(2014–16)</small><br /> {{Collapsible list | title = '''ہور حمایت:''' | 1 = {{flag|Albania|size=20px}}<ref name="auto11">{{cite news|title=Albania sending weapons to Kurdish forces in Iraq|url=https://now.mmedia.me/lb/en/mena/561801-albania-sending-weapons-to-kurdish-forces-in-iraq|accessdate=28 اگست 2014|agency=NOW News|date=28 اگست 2014}}</ref> | 2 = {{flag|Bosnia and Herzegovina|size=20px}}<ref name="Armed Forces of Bosnia and Heregovina will donate 15 million bullets to Iraq.">{{cite web|last1=Klix.ba|title=BiH ce Iraku donirati više od 15 miliona metaka za borbu protiv IDIL-a|url=http://www.klix.ba/vijesti/bih/bih-ce-iraku-donirati-vise-od-15-miliona-metaka-za-borbu-protiv-idil-a/141128081|website=klix.ba'' (In Bosnian)''|accessdate=6 جنوری 2015|location=Bosnia and Herzegovina}}</ref> | 3 = {{flag|Croatia|size=20px}}<ref name="auto12">{{cite news|title=Hrvatska u borbi protiv islamista: Na zahtjev SAD-a šaljemo oružje za iracku vojsku|url=http://www.jutarnji.hr/hrvatska-u-borbi-protiv-islamista-na-zahtjev-sad-a-saljemo-oruzje-za-iracku-vojsku/1214692/|newspaper=Jutarnji list|date=21 اگست 2014|accessdate=22 اگست 2014 |language=Croatian}}</ref> | 4 = {{flag|Czech Republic|size=20px}}<ref name="auto13">{{cite news|title=Iraq crisis: Britain ready to arm Kurds as EU meets – live updates|url=https://www.theguardian.com/world/middle-east-live/live/2014/aug/15/iraq-crisis-britain-ready-to-arm-kurds-as-eu-meets-live-updates|accessdate=15 اگست 2014|work=The Guardian}}</ref> | 5 = {{flag|Estonia|size=20px}}<ref name="auto14">{{cite news|title=Estonia donates small-arms ammo to Iraqi Kurds|url=http://www.janes.com/article/42682/estonia-donates-small-arms-ammo-to-iraqi-kurds#۔VAdg7017KJ0.twitter|accessdate=3 ستمبر 2014|date=2 ستمبر 2014}}</ref> | 6 = {{flag|Finland|size=20px}}<ref name="militaryaid" /> | 7 = {{flag|Hungary|size=20px}}<ref name="auto15">{{cite web|url=http://www.politics.hu/20140821/hungary-to-send-ammunitions-to-iraq/|title=Hungary to send ammunitions to Iraq|work=Politics.hu|accessdate=14 اکتوبر 2014}}</ref> }} | commander2 = '''{{Flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[ابوبکر البغدادی]]''' <br /><small>(داعش رہنما)</small><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/08/28/world/middleeast/army-know-how-seen-as-factor-in-isis-successes.html|title=Military Skill and Terrorist Technique Fuel Success of ISIS|date=27 اگست 2014|work=[[نیو یارک ٹائمز]]|accessdate=21 اکتوبر 2014}}</ref><br /> {{Flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[ابو فاطمہ جحیشی]] <br /><small>(عراق وچ نائب رہنما)</small><ref>http://www.aymennjawad.org/2016/01/an-account-of-abu-bakr-al-baghdadi-islamic-state</ref><br /> {{Collapsible list | bullets = on | title = '''ہلاک:''' | 1 = {{Flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[ابو مسلم الترکمانی]]{{KIA}} <small>(عراق وچ نائب رہنما)</small><ref name="ISIL top Iraqi commander killed in airstrike on Mosul">{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/u-s-airstrikes-in-iraq-raise-questions-over-islamic-state-leader-1415540605|title=Coalition Airstrikes Targeted Islamic State Leaders Near Mosul|author=Matt Bradley and Ghassan Adnan in Baghdad, and Felicia Schwartz in Washington|date=10 نومبر 2014|work=WSJ}}</ref> | 2 = {{Flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[ابو عبد الرحمان البلاوی]]{{KIA}} <small>(عسکری کونسل دا سابق سربراہ)</small><ref name=soufan>{{cite web|title=The Islamic State of Iraq and Greater Syria: A Primer|url=http://soufangroup.com/tsg-intelbrief-the-islamic-state-of-iraq-and-greater-syria-a-primer/|publisher=The Soufan Group|date=13 جون 2014 |accessdate=23 اکتوبر 2014}}</ref> | 3 = {{Flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[ابو احمد الالوانی]]{{KIA}} <small>(عسکری کونسل دا سابق سربراہ)</small><ref>{{cite web| title = Half of I.S. chiefs are wiped out in air raids| url = http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/news/6317660/EXCLUSIVE-Half-of-Islamic-State-chiefs-are-wiped-out-in-air-raids-The-Sun-reveals.html| date = 2 فروری 2015| accessdate = 10 اگست 2016}}</ref> | 4 = {{Flagdeco|ISIL}} [[ابو وہاب]]{{KIA}} <small>(الانبار وچ کمانڈر)</small><ref name="pentagon">{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-36252776|title=Islamic State leader in Iraq's Anbar killed, Pentagon says|work=BBC News}}</ref> }} ---- {{flagicon image|Flag of the Ba'ath Party.svg}} [[Izzat Ibrahim al-Douri]] | commander1 = {{flagdeco|Iraq}} '''[[حیدر العبادی]]'''<br /> {{flagdeco|Iraq}} [[Fuad Masum]]<br /> {{flagdeco|Iraq}} [[نوری المالکی]] (2014–2015)<br /> {{flagdeco|Iraq}} [[Babaker Shawkat B. Zebari]] (2014–2015)<br /> {{flagdeco|Iraq}} [[Ahmad Abu Risha]] ---- {{flagicon image|Flag of Promised Day Brigades.svg|size=23px}} [[Muqtada al-Sadr]]<br /><!-- File was deleted from English Wikipedia – 19 نومبر 2015 {{flagicon image|Asa'ib Ahl al-Haq flag.svg|size=20px}} --> [[Qais al-Khazali]]<br /><!-- File was deleted from English Wikipedia – 19 نومبر 2015 {{flagicon image|Asa'ib Ahl al-Haq flag.svg|size=20px}} --> اکرم الکعبی<br />[[File:Shiism arabic blue.svg|25px|link=]] [[Abu Mustafa al-Sheibani]]<br />{{flagicon image|Kata'ib Hezbollah flag.svg}} [[Abu Mahdi al-Muhandis]]<br />{{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Wathiq al-Battat]]{{POW}}<ref>{{cite web|author=|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2014/Jan-02/242895-iraqi-security-forces-arrest-shiite-militia-leader.ashx#axzz2oNa3sbT8 |title=Iraqi security forces arrest Shiite militia leader |publisher=The Daily Star|date= |accessdate=2 جنوری 2014}}</ref> ---- {{flagdeco|Kurdistan}} '''[[Massoud Barzani]]''' | strength2 = {{flagcountry|Islamic State of Iraq and the Levant}}: * 30,000–100,000 fighters<ref name="ISForceAljazeera">{{cite news|title=Islamic State 'has 50,000 fighters in Syria'|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2014/08/islamic-state-50000-fighters-syria-2014819184258421392.html|accessdate=19 اگست 2014|publisher=Al Jazeera|date=19 اگست 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rt.com/news/183048-isis-grow-expand-jihadist/|title=ISIS has 100,000 fighters, growing fast – Iraqi govt adviser|publisher=RT|accessdate=2 اکتوبر 2014}}</ref><ref name=el-balad.com1>{{cite web|title=ISIS militants have army of 200,000, claims senior Kurdish leader|url=http://www.el-balad.com/1247637|publisher=El-balad.com|accessdate=16 نومبر 2014}}</ref> ---- {{flagicon image|Flag of the Ba'ath Party.svg}} [[Arab Socialist Ba'ath Party – Iraq Region|Ba'ath Party Loyalists]] * [[Army of the Men of the Naqshbandi Order]]: 5,000+<ref>{{cite web|title=Izzat Ibrahim al-Douri: the King of Clubs is back, and he may yet prove to be Saddam Hussein's trump card|author=Colin Freeman|publisher=[[روزنامہ ٹیلی گراف]]|date=18 مئی 2013 |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/10065919/Izzat-Ibrahim-al-Douri-the-King-of-Clubs-is-back-and-he-may-yet-prove-to-be-Saddam-Husseins-trump-card.html}}</ref> * [[Islamic Army in Iraq]]: 10,400 <small>(2007)</small><ref>{{cite web|author=Daniel Cassman |url=http://www.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/5 |title=Islamic Army in Iraq &#124; Mapping Militant Organizations |publisher=Stanford.edu |date= |accessdate=2012-09-14}}</ref> * [[Supreme Command for Jihad and Liberation|SCJL]]: 10,000+ * [[General Military Council for Iraqi Revolutionaries|MCIR]]: 75,000<ref name="The Jamestown Foundation">{{cite web|last1=Heras|first1=Nicholas A.|title=The Tribal Component of Iraq’s Sunni Rebellion: The General Military Council for Iraqi Revolutionaries|url=http://www.jamestown.org/programs/tm/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=42554&cHash=5ce0babbb2face2fa0e67b07a91048c5#۔VBM2RvmSxDA|website=The Jamestown Foundation|accessdate=12 ستمبر 2014}}</ref> * [[Free Iraqi Army]]: 2,500<ref name="aljazeera.com">{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/11/20121112193038751565.html |title=How Syria's civil war is spilling over – Middle East |publisher=Al Jazeera English |date= |accessdate=2014-08-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2012/10/09/al-qaeda-iraq/1623297/|title=Al-Qaeda making comeback in Iraq, officials say|author=usatoday.com|date=اکتوبر 9, 2012|publisher=Qassim Abdul-Zahra, Associated Press}}</ref> | strength1 = {{flagdeco|Iraq}} عراقی سیکورٹی فورسز<br />600,000 (300,000 [[New Iraqi Army|Army]] and 300,000 [[Iraqi Police|Police]])<ref>{{cite news|last=Collins|first=Chris|date=19 اگست 2007|url=http://www.mcclatchydc.com/iraq/story/19049.html|title=U.S. says Iranians train Iraqi insurgents|publisher=McClatchy Newspapers}}</ref><br />[[Awakening movements in Iraq|Awakening Council]] militias – 30,000<ref>{{cite web|title=A Dark Side to Iraq 'Awakening' Groups|url=http://www.military.com/NewsContent/0,13319,159357,00.html|work=International Herald Tribune|publisher=www.military.com|accessdate=22 اپریل 2012|date=4 جنوری 2008}}</ref><br />[[Private military company|Contractors]] ~7,000<ref name=LATcontractors>{{cite news|url=http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-na-private4jul04,0,5419234,full.story|title=Private contractors outnumber U.S. troops in Iraq|first=T. Christian|last=Miller|work=[[Los Angeles Times]]|date=4 جولائی 2007}}</ref><ref name=contractorsguardian>{{cite news|url=http://www.deseretnews.com/dn/view/0,1249,660198347,00.html|title=Contractor deaths add up in Iraq|first=Michelle|last=Roberts|work=[[Deseret Morning News]]|date=24 فروری 2007}}</ref><br />[[امریکی مسلح افواج]]: 5,000<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/06/12/world/middleeast/iraq-isis-us-military-bases-martin-e-dempsey.html|title=Obama Looks at Adding Bases and Troops in Iraq, to Fight ISIS|work=The New York Times|accessdate=جون 12, 2015}}</ref><br />[[Canadian Forces]]: 600<ref>{{cite web|url=http://www.forces.gc.ca/en/operations-abroad-current/op-impact.page|title=Operation IMPACT|publisher=|accessdate=11 جون 2015}}</ref><br />[[French Forces]]: 500<ref>https://www.reuters.com/article/us-france-iraq-iraq-idUSKCN12B2QI</ref><br />[[British Forces]]: 500 ---- [[Popular Mobilization Forces (Iraq)|Popular Mobilization Forces]]: 60,000-90,000<ref>{{cite web|url=http://www.niqash.org/en/articles/security/3614/Are-Shiite-Militias-Growing-More-Powerful-Than-Iraqi-Army.htm|title=Are Shiite Militias Growing More Powerful Than Iraqi Army?|author=Mustafa Habib|work=Niqash|accessdate=11 جون 2015}}</ref> * بدر بریگیڈ: 10,000<ref>{{cite web|url=http://www.cfr.org/iraq/iraq-militia-groups/p8175|title=IRAQ: Militia Groups|first=Lionel|last=Beehner|date=9 جون 2005|publisher=Council on Foreign Relations}}</ref> * ترکمان بریگیڈ: 30,000<ref>[http://www.tasnimnews.com/ar/news/2016/10/20/1216412/اردوغان-ارسل-جیشه-الى-العراق-تجنبا-لانقلاب-ثانٍ-لا-حاجة-للترکمان-بترکیا] اردوغان ارسل جيشہ الى العراق تجنبا لانقلاب ثانٍ۔۔ لا حاجة للتركمان بتركيا</ref><ref>{{cite web|url=http://www.almadapaper.net/ar/news/483294/التركمان-يشاركون-في-معركة-تحرير-تكريت-بل%7|title=التركمان يشاركون في معركة تحرير تكريت بلواء من 4 آلاف مقاتل|work=Almada|date=23 مارچ 2015}} Retrieved 3 جون 2016.</ref> ---- {{flagdeco|Kurdistan}} Peshmerga: 200,000<ref>{{cite web|url=http://www.latimes.com/world/middleeast/la-fg-iraq-peshmerga-training-20141009-story.html#page=1|title=Are Iraq's renowned peshmerga fighters any match for Islamic State?|author=Los Angeles Times|date=9 اکتوبر 2014|work=latimes.com|accessdate=11 جون 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://uk.reuters.com/article/2014/08/13/uk-iraq-security-peshmerga-idUKKBN0GD1N820140813|title=Outgunned and untested for years, Kurdish peshmerga struggle|work=Reuters UK|accessdate=11 جون 2015}}</ref> | casualties1 = {{flagdeco|عراق}} '''[[عراقی سیکورٹی فورسز]] اور عسکریت پسند''':<br />16,457 ہلاک اور 13,399 زخمی{{ref label|casualties2|a}}<ref>UN Casualty Figures * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=1594:un-casualty-figures-for-جنوری-2014-anbar-province-excluded&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ جنوری 2014] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=1677:un-casualty-figures-for-فروری-2014-anbar-province-excluded&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ فروری 2014] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=1812:un-casualty-figures-for-مارچ-2014-anbar-province-excluded&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ مارچ 2014] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=1942:un-casualty-figures-for-اپریل-2014-anbar-province-excluded&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ اپریل 2014] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=2055:un-casualty-figures-for-may-2014-anbar-province-excluded&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ مئی 2014] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=2155:un-casualty-figures-for-جون-2014-the-highest-number-of-civilian-casualties-in-2014-anbar-province-excluded&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ جون 2014] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=2300:un-casualty-figures-for-جولائی-2014-anbar-province-excluded&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ جولائی 2014] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=2533:un-casualty-figures-for-اگست-2014-anbar-province-excluded&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ اگست 2014] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=2695:un-casualty-figures-for-ستمبر-2014-anbar-province-excluded&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ ستمبر 2014] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=2831:un-casualty-figures-for-اکتوبر-2014-anbar-province-excluded&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ اکتوبر 2014] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=2963:casualty-figures-for-نومبر-2014&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ نومبر 2014] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=3141:un-casualty-figures-for-دسمبر-2014-deadliest-since-2008-in-iraq&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ دسمبر 2014] 3,689 killed and 4,181 wounded in 2014 * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=3245:un-casualty-figures-for-جنوری-2015&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ جنوری 2015] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=3344:un-casualty-figures-for-فروری-2015&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ فروری 2015] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=3565:un-casualty-figures-for-مارچ-2015&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ مارچ 2015] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=3697:civilians-continue-to-pay-a-heavy-price-due-to-terrorism-violence-and-armed-conflict&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ اپریل 2015] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=3872:security-situation-and-violence-continue-to-take-a-terrible-toll-on-the-men-women-and-children-from-all-of-iraq-s-communities&Itemid=605&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ مئی 2015] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=4031:casualty-figures-for-the-month-of-جون-2015-in-iraq-continue-to-be-on-the-high-side&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ جون 2015] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=4111:casualty-figures-for-the-month-of-جولائی-2015&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ جولائی 2015] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=4230:un-casualty-figures-for-the-month-of-اگست-in-grievous-increase&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ اگست 2015] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=4344:un-casualty-figures-for-the-month-of-ستمبر-2015&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ ستمبر 2015] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=4454:un-casualty-figures-for-the-month-of-اکتوبر-2015&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ اکتوبر 2015] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=4610:un-casualty-figures-for-the-month-of-نومبر-2015&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ نومبر 2015] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=5064:un-casualty-figures-for-the-month-of-دسمبر-2015&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ دسمبر 2015] 5,225 killed and 5,829 wounded in 2015 * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=5147:un-casualty-figures-for-the-month-of-جنوری-2016&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ جنوری 2016] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=5284:un-casualty-figures-for-iraq-for-the-month-of-فروری-2016&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ فروری 2016] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=5419:un-casualty-figures-for-iraq-for-the-month-of-مارچ-2016&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ مارچ 2016] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=5580:un-casualty-figures-for-iraq-for-the-month-of-اپریل-2016&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ اپریل 2016] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=5704:un-casualty-figures-for-iraq-for-the-month-of-may-2016&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ مئی 2016] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=5848:un-casualty-figures-for-iraq-for-the-month-of-جون-2016&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ جون 2016] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=5931:un-casualty-figures-for-iraq-for-the-month-of-جولائی-2016&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ جولائی 2016] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=6041:un-casualty-figures-for-iraq-for-the-month-of-اگست-2016&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ اگست 2016] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=6144:un-casualty-figures-for-iraq-for-the-month-of-ستمبر-2016&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ ستمبر 2016] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=6267:un-casualty-figures-for-iraq-for-the-month-of-اکتوبر-2016&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ اکتوبر 2016] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=6455:un-casualty-figures-for-iraq-for-the-month-of-نومبر-2016&Itemid=633&lang=en اقوام متحدہ دے اعداد و شمار برائے متاثرین ماہ نومبر 2016] * [http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=6611:un-casualties-figures-for-iraq-for-the-month-of-دسمبر-2016&Itemid=633&lang=en UN Casualties Figures for Iraq for the Month of دسمبر 2016] 5,546 killed and 3,389 wounded in 2016</ref><ref>{{cite web|url=http://rudaw.net/arabic/middleeast/iraq/011120148|title=احصائية رسمية: 1997 العدد الكلي لمفقودي مجزرتي سبايكر وباالزام|work=Rudaw|accessdate=11 جون 2015}}</ref> '''[[Popular Mobilization Forces]]''':<br />7,500 killed<ref>{{cite web|url=http://iraqnewsapp.com/1/Article/2244/142509531|title= شمول 7500 من شهداء الحشد بقانون التقاعد - شبكة الاعلام العراقي|website=Iraq News|date=15 اگست 2017|accessdate=25 نومبر 2017|language=Arab}}</ref> {{flagdeco|Kurdistan}} '''پیشمرگہ جنگجو''':<br />1,760 killed<ref>[http://www.iraqinews.com/iraq-war/kurdistan-1760-peshmerga-soldiers-killed-anti-war-since-2014/ Kurdistan: 1760 Peshmerga soldiers killed in anti-IS war since 2014] 4 جون 2017</ref><br />9,725 wounded<ref>[http://www.basnews.com/index.php/en/news/kurdistan/326179 Barzani Reveals Updated Figures on Peshmerga Casualties]</ref><br />63 missing or captured<ref>[http://aranews.net/2016/06/1400-peshmerga-soldiers-killed-far-war-isis-north-iraq/ Over 1400 Peshmerga soldiers killed so far in war on ISIS north Iraq]</ref> [[File:Flag of Kurdistan Workers Party (PKK).svg|border|20px]] '''[[Kurdistan Workers' Party]]''':<br />180 killed <small>(from 2014 to جنوری 2016, according to PKK)</small><ref>{{cite web|url=https://news.vice.com/fr/article/lhomme-le-plus-recherche-de-turquie-vice-news-rencontre-le-leader-du-pkk-cemil-bayik?utm_source=vicenewsfrtw|title=L’homme le plus recherché de Turquie : VICE News rencontre le leader du PKK, Cemil Bayik|website=Vice News|date=26 جنوری 2016|accessdate=25 نومبر 2017|language=French}}</ref> {{flagdeco|Iran}} '''IRGC militia''':<br />38 killed<ref>[https://twitter.com/Alfoneh/status/836478270484922368 Iranian combat fatalities in Iraq since اپریل 4, 2014: 38. فروری 2017: 2.]</ref> {{flagicon image|Seal of Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve.svg|size=23px}} '''[[Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve|CJTF–OIR]]:''' * {{flagdeco|United States}} 48 killed (35 non-hostile)، 53 wounded<ref name=defGov>{{cite web|url=http://www.defense.gov/casualty.pdf|title=OPERATION INHERENT RESOLVE (OIR) U.S. CASUALTY STATUS|work=defense.gov|date=9 ستمبر 2015}}</ref> * {{flagdeco|United Kingdom}} 1 killed (non-hostile)<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/amp/38500127?|title=L/Cpl Scott Hetherington: UK soldier died 'in shooting accident'}}</ref> * {{flagdeco|Canada}} 1 killed<ref>[https://www.thestar.com/news/canada/2015/03/07/canadian-soldier-killed-by-friendly-fire-in-iraq.html Canadian soldier killed by friendly fire in Iraq]</ref> * {{flagdeco|Germany}} 1 dead<ref>[http://www.nbcnews.com/news/world/anti-isis-coalition-personnel-dies-iraqs-city-irbil-n432291 German Anti-ISIS Coalition Chief Found Dead in Iraq Hotel]</ref> | casualties2 = {{flagicon|ISIL}} '''داعش جنگجو''':<br />25,000+ ہلاک اور 5,841 گرفتار<ref name="docs.google.com">{{cite web|url=https://docs.google.com/spreadsheet/ccc?key=0Aia6y6NymliRdEZESktBSWVqNWM1dkZOSGNIVmtFZEE#gid=4 |title=Iraq Government Casualty Figures via AFP (Google Docs)|publisher=Docs.google.com|date= |accessdate=2014-07-31}}</ref><ref>[http://usatoday.com/story/news/world/2016/01/20/us-airstrikes-against-islamic-state-grow-more-lethal-iraq/79067908/ U.S. airstrikes against Islamic State grow more lethal in Iraq]</ref><ref>[https://www.theguardian.com/world/2016/jan/20/russian-airstrikes-in-syria-have-killed-more-than-1000-civilians Russian airstrikes in Syria have 'killed more than 1,000 civilians']</ref> | casualties3 = 29,470 civilians killed and 54,111 wounded<br /><small>(UN figures, جنوری 2014 – اگست 2017)</small><ref>[http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=7865:un-casualty-figures-for-iraq-for-the-month-of-اگست-2017&Itemid=633&lang=en UN Casualty Figures for Iraq for the Month of اگست 2017]</ref><br />66,737 civilians killed<br /><small>(Iraq body count figures, جنوری 2014 – اکتوبر 2017)</small><ref name=ibcdatabase>{{cite web|url=http://www.iraqbodycount.org/database/ |title=Documented civilian deaths from violence | work=Iraq Body Count database | publisher=Iraq Body Count |date=2012-07-24 |accessdate=2012-09-02}}</ref><br /> 4,525,968 displaced <small>(IOM Iraq figures, جنوری 2014 – فروری 2017)</small><ref>{{cite web|url=http://www.iom.int/news/displacement-iraq-exceeds-33-million-iom|title=Displacement in Iraq Exceeds 3.3 Million: IOM}}</ref><ref>[http://iraqdtm.iom.int] 3,030,006 displaced and 1,495,962 returnees</ref> ---- '''کل موتاں:''' 80,456–117,723<br /><small>(as of اکتوبر 2017)<small> |notes= {{notelist}} {{Note label|casualties2|a}} Numbers include Peshmerga killed and wounded, and do not include ISF killed and wounded in the [[محافظہ الانبار]] }}<noinclude> == حوالے == {{حوالے|colwidth=30em}} {{documentation}} [[گٹھ:Iraqi Civil War (2014–present)|τ]] </noinclude> ioi4y77c4pcp23yuxhbk86fhw8yvr6z 0 67545 705120 693570 2026-04-12T05:06:24Z CommonsDelinker 60 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 705120 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | partof=the [[Israeli–Lebanese conflict]] and the [[Iran–Israel proxy conflict]]<ref name=zisser/> | conflict=2006 Lebanon War | image=[[FIle:Tyre air strike.jpg|300px]] | image_size = 300px | caption=Bombed-out buildings in Lebanon, 2006 | date=12 July – 14 August 2006<br/><small>(Israeli blockade of Lebanon ended on 8 September 2006)</small> | place=[[Lebanon]], Northern [[Israel]] and the [[Golan Heights]]<ref>Uzi Rubin. [http://www.biu.ac.il/Besa/MSPS71.pdf ''The Rocket Campaign against Israel during the 2006 Lebanon War'']. p. 12. The Begin-Sadat Center for Strategic Studies Bar-Ilan University</ref> | result= Stalemate,<ref>Matthews, Matt M. We Were Caught Unprepared: The 2006 Hezbollah-Israeli War, DIANE Publishing, 2011.</ref> both sides claim victory<ref name="foxnews-victory">{{cite web | url=http://www.foxnews.com/story/2006/08/14/both-hezbollah-and-israeli-leaders-declare-victory.html | title=Both Hezbollah and Israeli Leaders Declare Victory | accessdate=13 October 2015}}</ref><ref name="jewishvirtuallibrary-victory">{{cite web | url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/talking/50_hizwar.html | title=Israeli Gains in the Second Lebanon War | accessdate=13 October 2015}}</ref> * [[Ceasefire]] through [[United Nations Security Council Resolution 1701|UNSC Resolution 1701]] * The [[Lebanese Army]] is introduced into South Lebanon and [[UNIFIL]] deployments reinforced | territory= | casus=[[2006 Hezbollah cross-border raid]] | combatant1='''{{flag|Israel}}'''<br/>{{collapsible list | bullets=no | title=Supported by: | {{flag|United States}}<ref>{{cite web|url=https://www.wsj.com/public/article/SB115306760246608000-fL7werP3z8be6sp5glfKY2bil9I_20070721.html?mod=tff_main_tff_top|title=Rebuilding and Security in Focus|date=11 September 2006|work=Wall Street Journal|accessdate=20 September 2014|archive-date=18 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160218234105/http://www.wsj.com/public/article/SB115306760246608000-fL7werP3z8be6sp5glfKY2bil9I_20070721.html?mod=tff_main_tff_top|dead-url=yes}}</ref>}} | commander1={{flagicon|Israel}} '''[[Ehud Olmert]]''' {{small|([[Prime Minister of Israel]])}} <br /> {{flagicon|Israel}} [[Amir Peretz]]<br /> {{flagicon|Israel}} [[Dan Halutz]]<br /> {{flagicon|Israel}} [[Moshe Kaplinsky]]<br /> {{flagicon|Israel}} [[Udi Adam]]<br /> {{flagicon|Israel}} [[Eliezer Shkedi]]<br /> {{flagicon|Israel}} [[David Ben Ba'ashat]] | strength1=Up to<!--sic--> 10,000 soldiers by August 2;<ref>{{citation |contribution-url=http://usatoday30.usatoday.com/news/world/2006-08-01-mideast-fighting_x.htm |contribution=Israel captures guerillas in Hezbollah hospital raid |title=USA Today |url=https://www.usatoday.com |date=2 August 2006 |publisher=reprinted from the Associated Press |accessdate=12 September 2015 |location=Beirut }}</ref> 30,000 soldiers in the last few days.<ref name=Reuters-130806>{{cite news |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080215135534/http://asia.news.yahoo.com/060813/3/2of6v.html |archivedate=15 February 2008 |deadurl=yes |url=http://asia.news.yahoo.com/060813/3/2of6v.html |title=Some 30,000 Israeli troops in Lebanon – army radio |work=[[Yahoo! News]] |agency=Reuters |date=13 August 2006}}</ref> | casualties1='''Israel Defense Forces:'''<br/> Killed: 121 killed<br/> Wounded: 1,244 <ref>{{cite news|url=http://ico.walla.co.il/w6/v/special/vinograd.pdf|title=''The Final Winograd Commission report'', pp. 598–610|language=Hebrew|accessdate=23 September 2013|archivedate=3 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003191815/http://ico.walla.co.il/w6/v/special/vinograd.pdf}} 628 wounded according to [[Northern Command (Israel)|Northern Command]] medical census of 9 November 2006 (The Final Winograd Commission Report, page 353)</ref><br/> '''Israeli civilians:'''<br/> Killed: 44 <ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3443979,00.html |title=State snubbed war victim, family says |accessdate=13 July 2008 |date=30 August 2007 |publisher=ynetnews.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080602073716/http://www.ynetnews.com/articles/0%2C7340%2CL-3443979%2C00.html |archivedate=2 June 2008 |deadurl=yes |df= }}</ref> <ref name="BBC_preplanned">BBC News Online (8 March 2007). [http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6431637.stm "PM 'says Israel pre-planned war'"]. Retrieved 9 March 2007.</ref><br/> Wounded:1,384 <ref>{{cite news|url=http://ico.walla.co.il/w6/v/special/vinograd.pdf|title=''The Final Winograd Commission report'', pp. 598–610|language=Hebrew|accessdate=23 September 2013|archivedate=3 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003191815/http://ico.walla.co.il/w6/v/special/vinograd.pdf}}</ref> '''Foreign civilians:'''<br/>2 dead <ref name="ReferenceC">See [[Casualties of the 2006 Lebanon War#Foreign civilian casualties in Israel]] and [[Casualties of the 2006 Lebanon War#Foreign civilian casualties]] in Lebanon for a complete and adequately sourced list</ref> | combatant2={{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} '''[[حزب اللہ]]'''<br> {{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} [[امل]]<ref name=DailyStarTimeline /><br> {{flagicon image|Flag of the Lebanese Communist Party.svg}} [[Lebanese Communist Party|LCP]]<ref>{{cite news|url=http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HH17Ak02.html|title=Amid the bombs, unity is forged|author=Herbert Docena|work=[[Asia Times]]|date=17 August 2006|quote=The LCP ... has itself been very close to Hezbollah and fought alongside it in the frontlines in the south. According to Hadadeh, at least 12 LCP members and supporters died in the fighting.|accessdate=25 November 2011|archivedate=31 August 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060831215221/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HH17Ak02.html}}</ref><br> {{flagicon image|PFLP-GC Flag.svg}} [[Popular Front for the Liberation of Palestine – General Command|PFLP-GC]]<ref>{{Cite news|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120203070450/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1154525814854&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull|archivedate=3 February 2012 |deadurl=yes|url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1154525814854&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull|title=PFLP claims losses in IDF strike on Lebanon base|agency=Associated Press|work=[[The Jerusalem Post]]|date=6 August 2006}}</ref> {{collapsible list | bullets=no | title=Supported by: | {{flag|Iran}}<ref name="zisser"/> | {{flag|Syria}}<ref name="iht_vio_challenge"/> | {{flag|Lebanon}} }} | commander2={{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} '''[[حسن نصر اللہ]]''' {{small|([[Secretary-General of Hezbollah]])}}<br /> {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Imad Mughniyeh]]<br /> {{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} [[Nabih Berri]]<br /> {{flagicon image|Flag of the Lebanese Communist Party.svg}} [[Khaled Hadadi]]<br /> {{flagicon image|PFLP-GC Flag.svg}} [[Ahmed Jibril]] | strength2= Several hundred<br /> (south of the [[Litani River]])<ref name="Nicholas Blanford">{{cite news |url=http://www.csmonitor.com/2006/0811/p01s01-wome.html |title=Hizbullah's resilience built on years of homework |work=The Christian Science Monitor |author=Nicholas Blanford |date=11 August 2006 |accessdate=23 January 2012}}</ref><ref>[[#citeHI|Harel and Issacharoff]], p. 172</ref> | casualties2='''Hezbollah Fighters:'''<br /> Killed: 250 (Hezbollah claim)<ref name=Ghattas/><br/> ≤500 <small>(Lebanese officials' est.)</small><ref name="Leb_est">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2006/08/04/wmid404.xml |title=Teheran fund pays war compensation to Hizbollah families |author=Con Coughlin |work=The Daily Telegraph |location=London |date=4 August 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070530003725/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2006%2F08%2F04%2Fwmid404.xml |archivedate=30 May 2007 |accessdate=2 March 2007 |deadurl=yes |df= }}</ref><br /> 500 <small>(UN officials' est.)</small><ref name="UN_est">{{cite news|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080305095215/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2006%2F08%2F22%2Fwmid122.xml |archivedate=5 March 2008 |deadurl=yes |url=https://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2006/08/22/wmid122.xml |title=Peacekeeping force won't disarm Hizbollah |author=Patrick Bishop |work=The Daily Telegraph |location=London |date=22 August 2006 |accessdate=30 April 2007 |quote="A UN official estimated the deaths at 500" |df= }}</ref><br /> 600–800 (IDF claim)<ref>''Lessons of the 2006 Israeli-Hezbollah War'', by Anthony H. Cordesman, William D. Sullivan, CSIS, 2007, page 16</ref><ref name="apstats"/><br /> Captured: 4 fighters<ref name="Yossi Melman">{{cite news|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-to-hezbollah-forget-palestinian-prisoners-in-swap-for-idf-soldiers-1.246116|title=Israel to Hezbollah: Forget Palestinian prisoners in swap for IDF soldiers|author=Yossi Melman|date=19 May 2008|accessdate=20 October 2011}}</ref> '''Amal militia:''' 17 dead '''LCP militia:''' 12 dead '''PFLP-GC militia:''' 2 dead '''[[Iranian Revolutionary Guard|IRGC]]:''' ≈6–9 dead (Lebanese officials' est.)<ref name="nysun1"/><ref name="ynetnews1"/> '''[[Lebanese Armed Forces]] and [[Internal Security Forces]]:''' 43 dead<ref name=DailyStarTimeline /><br><br> '''Lebanese civilians (combatants included) and foreign civilians:'''<br /> Dead:*<br /> 1,191 <small>(Amnesty International)</small><ref name=AI2007>{{cite web|title=Lebanon – Amnesty International Report 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150217122530/https://www.amnesty.org/en/region/lebanon/report-2007|archivedate=17 February 2015|deadurl=yes|url=https://www.amnesty.org/en/region/lebanon/report-2007|work=Human Rights in LEBANESE REPUBLIC|publisher=Amnesty International}}</ref> <br /> 1,109 <small>(including 250 Hezbollah fighters)</small><small>(Human Rights Watch)</small><ref name="news.bbc.co.uk">[http://news.bbc.co.uk/1/shared/bsp/hi/pdfs/06_09_07_hrwlebanon.pdf Why They Died: Civilian Casualties in Lebanon during the 2006 War], Human Rights Watch, September 2007</ref><ref name="Cambridge University Press">{{cite book|url=https://books.google.com/?id=BYVlQkSBxn8C&pg=PA171&dq=1,109+lebanon+2006#v=onepage&q&f=false|title=Moral Dilemmas of Modern War: Torture, Assassination, and Blackmail in an Age of Asymmetric Conflict|publisher=Cambridge University Press|accessdate=20 September 2014|isbn=9780521866156|year=2010}}</ref><br /> 1,191 <small>(Lebanese government est.)</small><ref name="Lebanon 2006">[http://news.bbc.co.uk/1/shared/bsp/hi/pdfs/21_11_06_amnesty.pdf Israel/Lebanon: Out of all proportion – civilians bear the brunt of the war], Amnesty International, November 2006.</ref><ref name="www2.ohchr.org">{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130617180405/http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/specialsession/A.HRC.3.2.pdf|archivedate=17 June 2013|deadurl=yes|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/specialsession/A.HRC.3.2.pdf |title=Implementation of General Assembly Resolution 60/251 of March 2006 entitled "Human Rights Council" |publisher=United Nations Human Rights Council |date=23 November 2006}}</ref><ref name="books.google.co.uk">{{cite book|url=https://books.google.com/?id=T5bicg3ETnsC&pg=PA241&dq=1,191+lebanon+2006#v=onepage&q&f=false|title=CANADIAN YEARBOOK OF INTERNATIONAL LAW: 2008|accessdate=20 September 2014|isbn=9780774859172|author1=McRae|first1=D.M|last2=De Mestral|first2=A.L.C|date=2010-02-01}}</ref><ref name="Ys0bJwNfF_MC page 69">[https://books.google.com/books?id=Ys0bJwNfF_MC&pg=PA69&dq=1,191+lebanon+2006&hl=en&sa=X&ei=vS-SUYjwBMrR0QXGg4GQDg&ved=0CEwQ6AEwBQ#v=onepage&q&f=false SIPRI Yearbook 2007: Armaments, Disarmament, And International Security], Oxford University Press, page 69.</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=4Dk_AQAAIAAJ&q=1,191+lebanon+2006&dq=1,191+lebanon+2006|title=Yearbook of International Humanitarian Law:Volume 9; Volume 2006|publisher=|accessdate=20 September 2014|isbn=9789067042697|year=2006}}</ref><br>Wounded: <br/>4,409 '''Foreign civilians:'''<br/> 51 dead<ref name="ReferenceC"/><br/>25 wounded '''United Nations:'''<br/>5 dead<br/>12 wounded<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unifil/index.shtml|title=United Nations Interim Force in Lebanon (UNIFIL)|publisher=United Nations|date=6 August 2009|accessdate=16 January 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101210081548/http://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unifil/index.shtml|archivedate=10 December 2010|deadurl=no}}</ref> | notes= &#42;The Lebanese government does not differentiate between civilians and combatants in death toll figures.<ref name="apstats">{{Cite news|title=Lebanon Sees More Than 1,000 War Deaths |work=usti.net |agency=Associated Press |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120206055402/http://news.usti.net/home/news/cn/?%2Fworld.mideast.misc%2F1%2Fwed%2Fbq%2FAlebanon-war-deaths.RYBR_GDS.html |archivedate=6 February 2012 |deadurl=yes |url=http://news.usti.net/home/news/cn/?/world.mideast.misc/1/wed/bq/Alebanon-war-deaths.RYBR_GDS.html |quote="Israel initially said 800 Hezbollah fighters died but later lowered that estimate to 600." |df= }}</ref><br/>For total casualty figures, see: [[Casualties of the 2006 Lebanon War]] }} {{Campaignbox 2006 Lebanon War}} {{Campaignbox Israel–Lebanon conflict}} [[File:Final day of the war sees Katyusha rockets in Haifa.jpg|thumb|Smoke over [[Haifa]], Israel, after a rocket launched by [[Hezbollah]] hit the city near Bnei-Zion hospital]] '''2006 اسرائیلی لیبنانی لڑائی''' [[اسرائیل]] اتے [[لبنان]] دے وچکار اک فوجی تصادم سی ، مکھ طور تے [[اسرائیل]] اتے [[حزب اللہ]] وچکار لڑیا گیا ۔ ایہہ 12 جولائی 2006 نوں شروع ہویا، 14 اگست، 2006 نوں جنگ بندی ہوئی۔ اسرائیل - لبنان لڑائی 2006 ؛([[انگریزی]] Israel Lebanon War 2006 ) ایہہ لڑائی [[ اسرائیل]] اتے [[ لبنان ]] دے وچکار لڈی گئی سی ۔ لڑائی دے ترنت بعد دوناں دیساں نے اپنے آپ نوں فاتح دسیا سی پر بعد وچ اسرائیلی پکھ نے ہار قبول کر لئی سی ۔ اس لڑائی وچ [[اسرائیل]] نوں [[حزب اللہ]] نے اپنی فوجی گنجائش دا چنگیرے نمائش کردے ہوئے [[اسرائیل]] نوں پہلی وار ہار دا سواد چکھایا سی ۔ اسدے بعد ولوں ہی [[اسرائیل]] [[حزب اللہ]] نوں [[ایران]] دے بعد اپنا سبھتوں بہت دشمن مانتا اے ۔ جدوں کہ [[حزب اللہ]] اج [[مشرق وسطی]] دی سبھتوں مضبوط اتے ناشکشت فوجاں وچوں اک اے ۔ اس لڑائی دے بعد حسن نصراللہ [[مشرق وسطی]] دے ہیرو بنّ گئے سن ۔ ==فوجی اگواہ == 2004 وچ ہوئے فوجیاں دی ادلی - بدلی وچ اپنے دو ساتھیاں نوں نہیں چھڈو جان دے بعد 2006 وچ [[حزب اللہ]] نے 2 اسرائیلی فوجیاں نوں اٹھا لیا اتے استوں بدلے وچ اپنے 3 ساتھیاں نوں رہا کرن دی منگ کیتی ۔ اس منگ نوں [[اسرائیل]] نے اپنی بے عزتی منیا ۔ جسدے بعد [[اسرائیل]] نے لیبنان وچ ہوائی حملے کیتے اتے لیبنان دے خلاف لڑائی چھیڑ دتا اتے رہائشی اتے ہجبلاہ دے ٹھکانیاں اتے ہوائی حملے کیتے ۔ اسرائیلی ہوائی ہملیاں وچ بہت سارے لیبنانی شہری مارے گئے ۔ اسدے بعد ہجبلاہ نے اسرائیلی فوجیاں ، الاکیاں نوں اپنی مسائلاں ولوں نشانہ بنایا جنہاں نوں اسرائیلی ڈپھینس سسٹم ڈٹیکٹ کرن وچ ااہل سی ۔ اس لڑائی دے دوران [[اسرائیل]] ارباں ڈالر خرچ کرن دے بعد وی کوئی سفلتا حاصل نہیں کر سکیا ۔ دنیا دی سبھتوں مضبوط ٹینک کہی جان والی ٹینک نوں نوں ہجبلاہ نے نشٹ کر دتا ۔ اتے 8 ہیلکاپٹروں 20 [[ٹینک]]اں اتے 3 لڑاکو پوتریاں نوں پھوڑ دتا ۔ [[حزب اللہ]] دے کول کوئی جہاز اتادِ نہیں ہون دے کارن اسنوں کسے اکوپمینٹ دا نقصان نہیں ہویا ۔ ==نقصان== لڑائی دے شروع وچ [[اسرائیل]] نے لیبنان وچوں [[حزب اللہ]] نوں ختم کرن لئی 1 جاں 2 دن دا وقت منگیا سی ۔ پر 33 دناں لڑائی وچ ہار دا سامنا کرنا پیا سی ۔ اس دوران لگبھگ 200 ولوں 250 اسرائیلی فوجی ، 20ٹینک ، 8 ہیلیکاپٹر ، 1 پوت ، 3 جہاز ، لگبھگ 550 اسرائیلی شہری اتے 150 ولوں 200 [[حزب اللہ]] لڑاکے ، لگبھگ 600 لیبنانی شہری مارے گئے ۔ اس لڑائی دے بعد ہجبلاہ نویں وچکار مشرقی طاقت دے روپ وچ مشہور ہویا ۔ اس لڑائی وچ ایہہ گل سدھ ہوئی دے لڑائی نوں ہتھیاراں دے زور اتے نہیں سگوں رنپالیسی دے دے زور اتے ہی جتیا جا سکدا اے ۔ اسرائل اتے اس لڑائی دے دوران ہجبلاہ نے تقریباً تن ہزار مسائلاں داغی سی ۔ جسدے کارن [[اسرائیل]] نوں کئی سو عرب ڈالر دا نقصان ہویا سی ۔ جدوں کہ ہجبلاہ دے خلاف کاروائی کرن وچ وی اسدے کئی سو عرب ڈالر دا نقصان ہویا سی ۔ اس لڑائی وچ ہجبلاہ دے دوارے ہائپھا سٹی اتے سبھتوں مضبوط کہی جان والی ٹینکاں نوں مسائلاں ولوں نشانہ بناؤن دے کارن ہجبلاہ نے کافی سرخیاں بٹوری اتے دنیا نوں حیران کیتا سی ۔ ==حوالہ== اس لڑائی وچ ہجبلاہ دے گھٹ فوجیاں دے ہون دے باو جود ملی جت دے بعد ایہہ لڑائی اس گل نوں پھر ولوں سدھ کردا اے کہ صرف زیادہ فوجیاں اتے ہتھیاراں ولوں لڑائی نہیں جتیا جاندا اے سگوں لڑائی جتن لئی اک چنگی رنپالیسی اتے فوجی کشلتا دی لوڑ ہندی اے ۔ اس کارن ایہہ لڑائی ہمیشہ یاد رکھیا جاویگا ۔ اس لڑائی دے بعد ایران دی فوجی کشلتا دا دنیا نوں پتہ لگ گیا ۔ جو ہجبلاہ دی مدد کر رہا سی جدوں کہ امریکہ اتے یوروپ دے دیساں نے [[اسرائیل]] دی مدد کیتی سی ۔ == دیساں دی حمایت== *امریکہ اتے بوہتے یورپی [[اسرائیل]] دے نال سن ۔ *ایران اپنے گھٹک [[حزب اللہ]] دے حمایت وچ سی ۔ === Israeli civilians === {| class="infobox bordered" |- | colspan="colnum" style="text-align:center;"|Israeli civilians killed by Hezbollah rocket attacks, 12 July – 13 August 2006 (black)<br> vs. the ethnic composition at the North of Israel (pink).<ref>[[:commons:File:Israeli civilians killed.svg]]</ref> <timeline> ImageSize = width:400 height:400 PlotArea = width:300 height:300 left:50 bottom:50 AlignBars = late DateFormat = x.y Period = from:0 till:25 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:1 start:0 BarData= bar:1 text:"Jews" bar:2 bar:3 bar:4 text:"Sunni Muslims" bar:5 bar:6 bar:7 text:"Christians" bar:8 bar:9 bar:10 text:"Druze" bar:11 bar:12 bar:13 text:"Unclassified" bar:14 PlotData= width:15 bar:1 color:black from:0 till:24 bar:2 color:pink from:0 till:24.26 bar:3 bar:4 color:black from:0 till:14 bar:5 color:pink from:0 till:11.42 bar:6 bar:7 color:black from:0 till:4 bar:8 color:pink from:0 till:2.73 bar:9 bar:10 color:black from:0 till:1 bar:11 color:pink from:0 till:2.85 bar:12 bar:13 color:black from:0 till:0 bar:14 color:pink from:0 till:1.73 </timeline> |} == آکو== ==== اسرائیلی آگو==== #اہد اولمرٹ (وزیر اعظم) #آمر پیرینٹس #ڈین ہولٹج #مموضوع کپلنسکائی #ادی ایڈم #الیجر شکیڈِی #امیرکا تے یوروپی دیس ==== لینانی آگو==== #حسن نصر اللہ(جنرل [[حزب اللہ]] ) #ایماد مگھائی نبی بہرِ #خالد ہدادی #احمد جبریل ایران ==حوالے== {{حوالے}} == زریعے == {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Cordesman |first=Anthony H. |title=Lessons of the 2006 Israeli–Hezbollah War |author2=George Sullivan |author3=William D. Sullivan |year=2007|publisher=CSIS |location=Washington}} * Cambanis, Thanassis, ''A Privilege to Die: Inside Hezbollah's Legions and Their Endless War Against Israel'', Free Press, New York, 2010 * {{cite book|last1=Harel|first1=Amos|last2=Issacharoff|first2=Avi|title=34 Days: Israel, Hezbollah, and the War in Lebanon|publisher=Palgrave Macmillan|location=New York|year=2008|ref=citeHI/}} * Human Rights Watch (HRW), [https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/lebanon0907.pdf ''"Why They Died"''], Civilian Casualties in Lebanon during the 2006 War, September 2007 * Human Rights Watch (HRW), [https://www.hrw.org/reports/2007/08/28/civilians-under-assault ''Civilians under Assault''], Hezbollah's Rocket Attacks on Israel in the 2006 War, August 2007 Volume 19, No. 3 * {{cite journal|last1=Kober |first1=Avi |title=The Israel Defense Forces in the Second Lebanon War: Why the Poor Performance?|journal=The Journal of Strategic Studies |volume=31|issue=1|pages=3–40|year=2008|ref=Kober/}} * {{cite book| last=Matthews |first=Matt M. |title=We Were Caught Unprepared: The 2006 Hezbollah-Israeli War |url=http://usacac.army.mil/cac2/cgsc/carl/download/csipubs/matthewsOP26.pdf |publisher=The Long War Series Occasional Paper 26, U.S. Army Combined Arms Center Combat Studies Institute Press Fort Leavenworth, Kansas |year=2006|ref=Matthews/}} * Rapaport, Amir, "The IDF and the Lessons of the Second Lebanon War", Mideast Security and Policy Studies No. 85, The Begin-Sadat Center for Strategic Studies, Bar-Ilan University, Ramat Gan, 2010 *{{cite web|url=http://go.ynet.co.il/pic/news/vinograd/vinograd.pdf |title=''The final Winograd Commission report'' (Hebrew) |accessdate=4 December 2011 |dead-url=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120830094827/http://go.ynet.co.il/pic/news/vinograd/vinograd.pdf |archivedate=30 August 2012 }} * Lubotzky, Asael, ''[[From the Wilderness and Lebanon]]'', [[Koren Publishers Jerusalem]], 2016 {{refend}} == باہرلے جوڑ == {{Sister project links |wikt=no |q=no |s=no |b=no |v=no}} *[https://www.un.org/press/en/2006/sc8808.doc.htm Security Council Resolution 1701]. [[United Nations]] *[http://www.mfa.gov.il/mfa/mfa-archive/2008/pages/winograd%20committee%20submits%20final%20report%2030-jan-2008.aspx Winograd Committee submits final report]. [[Ministry of Foreign Affairs (Israel)|Israel Ministry of Foreign Affairs]] *[https://www.idf.il/en/minisites/wars-and-operations/second-lebanon-war-2006/ Second Lebanon War]. [[Israel Defense Forces]] *[http://www.aljazeera.com/archive/2006/08/200849141752287545.html Timeline: Lebanon conflict]. [[Aljazeera.com]] *[https://english.alarabiya.net/en/perspective/features/2016/07/15/The-2006-Lebanon-War-Hezbollah-s-expensive-victory-ten-years-on.html The 2006 Lebanon War: Hezbollah’s expensive ‘victory’ ten years on]. [[Al Arabiya]] *[http://time.com/4398489/lebanon-war-10-years-later-photos/ 10 Years After the Lebanon War: The Photos That Moved Them Most] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181230061026/http://time.com/4398489/lebanon-war-10-years-later-photos/ |date=2018-12-30 }}. ''[[Time (magazine)|Time]]'' *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5257128.stm Middle East crisis: Facts and figures]. [[BBC News]] *[http://www.jewishvirtuallibrary.org/second-lebanon-war Second Lebanon War]. [[Jewish Virtual Library]] {{2006 Lebanon War}} [[گٹھ:لبنان دی تریخ]] [[گٹھ:اسرائیل دی تریخ]] [[گٹھ:لڑائیاں]] 7nj21dp4p0mz0do9k75sy41c4k6nsr5 0 68792 705121 700158 2026-04-12T05:06:43Z CommonsDelinker 60 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 705121 wikitext text/x-wiki {{Infobox War Faction |name=حوثی <br/>الحوثيون |war= [[یمن وچ حوثی بغاوت]]، [[یمنی انقلاب]]، تے [[شامی خانہ جنگی]]<ref>{{Cite news|author=Solomon, Ariel Ben|title=Report: Yemen Houthis fighting for Assad in Syria|newspaper=The Jerusalem Post |date=31 May 2013 |url=http://www.jpost.com/Middle-East/Report-Yemen-Houthis-fighting-for-Assad-in-Syria-315005 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130531122132/http://www.jpost.com/Middle-East/Report-Yemen-Houthis-fighting-for-Assad-in-Syria-315005 |archivedate=31 May 2013 |deadurl=no}}</ref> |image=[[فائل:Houthis Logo.png|275px]] |caption= حوثیاں دا [[لوگو]] جس وچ درج اے '''اللہ ہی سب توں وڈا اے، امریکہ مردہ باد، اسرائیل مردہ باد، یہود اُuc لعنت، اسلام فتحیاب ہو'''. |active=1994–تاحال (مسلح از 2004ء) |leaders= *[[حسین بدر الدین الحوثی]]{{KIA}} *[[عبدالملک حوثی]] |clans=حوثی، حلیف صعدہ دے زیدی قبائل |headquarters=[[صعدہ]]، [[یمن]] |area= *[[شمالی یمن]] *جنوب مغربی [[سعودی عرب]] |ideology=[[زیدیہ شیعہ|زیدیہ اسلام]]<ref>{{Cite web |title = What is the Houthi Movement? |publisher=Tony Blair Faith Foundation|url = http://tonyblairfaithfoundation.org/religion-geopolitics/commentaries/backgrounder/what-houthi-movement |date = 25 September 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006141708/http://tonyblairfaithfoundation.org/religion-geopolitics/commentaries/backgrounder/what-houthi-movement |archivedate=6 October 2014 |deadurl=no}}</ref><br/> [[شہنشاہیت مخالف]]<ref>interview with Scott Rickard {{cite news | title = Houthis fighting ‘Western imperialism | date = January 13, 2014 |newspaper=Press TV | url = http://www.presstv.com/detail/2014/01/13/345317/houthis-fighting-western-imperialism/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140113085702/http://presstv.com/detail/2014/01/13/345317/houthis-fighting-western-imperialism/ |archivedate=13 January 2014}}</ref><br/>[[صیہونیت مخالف]] |strength= 100,000 جنگجو<ref name="Almasmari">{{cite news|author=Almasmari, Hakim |title=Editorial: Thousands Expected to die in 2010 in Fight against Al-Qaeda |date=10 April 2010|newspaper=Yemen Post |url=http://yemenpost.net/Detail123456789.aspx?ID=3&SubID=1749&MainCat=2 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110303112426/http://yemenpost.net/Detail123456789.aspx?ID=3&SubID=1749&MainCat=2 |archivedate=3 March 2011|deadurl=no}}</ref> |allies='''ملک دے اتحادی'''<br/> * {{flagicon|Yemen}} [[یمن]] ([[علی عبداللہ صالح|صالح نواز]])<ref name=Iran_support/> * {{flag|Iran}}<ref name=Iran_support/> * {{flag|Syria}}<ref>{{cite news|url=http://aranews.net/2015/03/syrian-regime-coordinates-military-training-with-yemeni-houthis|title=Syrian regime coordinates military training with Yemeni Houthis|publisher=ARA News|date=9 March 2015|accessdate=9 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225101217/http://aranews.net/files/2015/03/syrian-regime-coordinates-military-training-with-yemeni-houthis/|archivedate=25 December 2018}}</ref> * {{flag|Iraq}} *{{flag|North Korea}}<ref name="North Korea">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/samuel-ramani/north-koreas-balancing-ac_b_7995688.html|date=17 August 2015|accessdate=17 August 2015|title=North Korea's Balancing Act in the Persian Gulf|agency=The Huffington Post|quote="North Korea's military support for Houthi rebels in Yemen is the latest manifestation of its support for anti-American forces."|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225101242/https://www.huffingtonpost.com/samuel-ramani/north-koreas-balancing-ac_b_7995688.html?ec_carp=2145139558346976131|archivedate=25 December 2018}}</ref> *{{flag|Russia}}<ref name="Russian support for the Houthis">{{cite web|url=http://www.ibtimes.com/putins-latest-moves-military-alliance-among-iran-hezbollah-russia-syria-could-spread-2113386|date=25 September 2015|accessdate=25 September 2015|title=Putin's Latest Moves: The Military Alliance Among Iran, Hezbollah And Russia In Syria Could Spread To Yemen|work=International Business Times|quote="Moscow is now supporting the Tehran-backed Houthi rebels who are fighting forces loyal to the U.S.-supported exiled president."|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225101218/https://www.ibtimes.com/putins-latest-moves-military-alliance-among-iran-hezbollah-russia-syria-could-spread-2113386|archivedate=25 December 2018|dead-url=no}}</ref> '''غیر ملکی اتحادی'''<br/> * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]]<ref>{{cite web | url= http://www.haaretz.com/news/middle-east/1.617924 | title= Source: Hezbollah, Iran helping Hawthi rebels boost control of Yemen's capital | website= | publisher= Haaretz | date= 27 September 2014 | accessdate= 31 March 2015 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20181225101241/https://www.haaretz.com/middle-east-news/1.617924%20 | archivedate= 25 December 2018 | dead-url= no }}</ref> |opponents='''ملک rے مخالفین'''<br/> *{{flagicon|Yemen}} [[یمن|جمہوریہ یمن]] *{{flag|Saudi Arabia|size=22px}} '''غیر ملکی مخالفین'''<br/> *[[فائل:ShababFlag.svg|22px|حدود]] [[جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ]]<ref>[http://yemenpost.net/Detail123456789.aspx?ID=3&SubID=3077 Al-Qaeda Announces Holy War against Houthis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171021204912/http://yemenpost.net/Detail123456789.aspx?ID=3&SubID=3077 |date=2017-10-21 }}</ref> *{{flagicon image|Flag of the Yemeni Congregation for Reform (al-Islah).svg}} [[Al-Islah (Yemen)|الاصلاح]] *{{Flag|عراق تے شام وچ اسلامی ریاست}}<ref>{{cite web|url=http://www.reuters.com/article/2014/11/13/us-mideast-crisis-baghdadi-idUSKCN0IX1Y120141113|title=Islamic State leader urges attacks in Saudi Arabia: speech|work=Reuters|accessdate=26 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225101238/https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-baghdadi/islamic-state-leader-urges-attacks-in-saudi-arabia-speech-idUSKCN0IX1Y120141113|archivedate=25 December 2018|dead-url=no}}</ref> |battles='''[[یمن وچ حوثی بغاوت]]'''<br/> *[[Operation Scorched Earth]] *[[Operation Blow to the Head]] *[[Battle of Sa'dah]] *[[Siege of Dammaj]] *[[Battle of Sana'a (2014)|Battle of Sana'a]] *[[2014–15 Yemeni coup d'état|Yemeni coup d'état]] '''[[شامی خانہ جنگی]]'''<ref>{{cite web|url=http://digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=86494&eid=836|title=وجود الحوثيين في النجف يثير أزمة بين الرئيس اليمني والتيار الصدري|work=الاهرام الرقمى|accessdate=14 November 2014|archive-date=6 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101906/http://digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=86494&eid=836|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite news |author=ARIEL BEN SOLOMON |url=http://www.jpost.com/Middle-East/Report-Yemen-Houthis-fighting-for-Assad-in-Syria-315005 |title=Report: Yemen Houthis fighting for Assad in Syria |agency=Jerusalem Post |date=31 May 2013 |accessdate=5 June 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225101233/https://www.jpost.com/Middle-East/Report-Yemen-Houthis-fighting-for-Assad-in-Syria-315005%20 |archivedate=25 December 2018 }}</ref> |url=http://www.ansarallah.net }} '''تحریک انصار اللہ''' جاں '''حوثی جماعت''' [[یمن]] دے [[زیدی شیعہ ]] (جنہاں دے نظریات شیعہ دی نسبت [[اہل سنت]] دے قریب نیں۔<ref>[[زیدیہ#اہل سنت نال مطابقت]]</ref>) دی اک تحریک اے، جو [[دين]] تے [[سياست]] دوناں وچ [[حزب اللہ]] دے نقش قدم اُتے چلدی اے، جدونکہ انہاں دے کچھ افکار [[رافضی|رافضیاں]] نال وی ملدے نیں۔ تحریک دے زعیم اول [[حسین بدر الدین الحوثی]] جس نے حکومت یمن تے اپنے حمایتیاں دے درمیان اختلافات نوں ہوا دے کے فتنہ کھڑا کیتا سی، ول نسبت دی وجہ توں انہاں حوثی کہیا جاندا اے، جدونکہ خود انہاں دا اپنی تنظیم دے لئی تجویز کردہ ناں ’’ الشباب المومن ’’ اے۔ == ابتدائی معلومات == اس جماعت دا سن تأسیس 1991ء اے تے اس دے بانی بدر الدبن بن أمیر الدین الحوثی جو زیدی شیعاں دے اس وقت دے کبار علما وچوں سی، جارودی المذہب سی، ابو بکر، عمر، عائشہ رضی اللہ عنہم دے ناں دے نال ’’ رضی اللہ عنہم ’’ لکھنا جائز نئی‏‏ں سمجھدا سی۔ اسی طرح کسے صحابی تے خلفاء نوں برا بھلا کہنا وی جائز نئی‏‏ں سمجھدا سی۔ اس دے علاوہ اپنی تالیفات دے اندر [[صحیحین]] وغیرہ حدیث دیاں کتاباں اُتے وی حملہ آور ہویا تے [[امام بخاری]] تے [[امام مسلم]] نوں بادشاہاں نوں خوش کرنے دے لئی جھوٹھ بولنے والے ’’ ملاواں ’’ وچ شمار کیتا ۔ == مقصد تاسیس == اس تنظیم دا مقصد [[صعدہ]] وغیرہ تے یمن دے ہور علاقیاں وچ زیدی علما نوں اک پرچم تلے اکٹھا تے اس وقت دی اک تے زیدی تنظیم ’’ حزب الحق ’’ دی حمایت کرنا سی۔ لیکن جلد ای بدر الدین نے ’’ حزب الحق ’’ توں علیحدگی دا اعلان کر دتا، جس دا سبب دوناں تنظیماں وچ منہجی تے انتظامی قسم دے اختلافات سن، کیونجے حوثی لوک، [[رافضی|رافضیاں]] دے اعتقادات دی جانب وی کچھ مائل سن۔ تے ایوی‏‏ں‏ 2000ء وچ حوثی تحریک اک مستقل حیثیت توں سامنے آئی۔ بدر الدین دے بعد اس دے بیٹے [[عبدالملک حوثی]] نے قیادت سنبھالی ۔ تے تحریک دا دائرہ کار ’’ صعدہ ’’ توں ودھا کے [[یمن]] دے ہور علاقیاں تک پھیل گیا۔ == اہم سرگرمیاں == # جمعے دے بعد مساجد و مراکز وچ اسرائیل تے امریکا دی بزعم خود مخالفت وچ پرچم لہرانا ۔ # فلسطین تے یہودیاں دے معاملے نوں زیر بحث لیانا ۔ # ملک دے اندر نرخاں دی زیادتی ،معاشی بحران تے غریب و مساکین دے حقوق دا سہارا لیندے ہوئے امن و امان دی صورت نوں بگاڑنے دی کوشش کرنا۔{{حوالہ درکار}} # اسلامی تریخ دے نازک ادوار نوں زیر بحث لیاکے لوگاں وچ تفرقہ بازی نوں ہوا دینا تے ’’ آل بیت ’’ دی محبت و نصرت دے بہانے لوگاں وچ نفرتاں پھیلانا۔{{حوالہ درکار}} # مختلف دینی مناسبات مثلا عید غدیر تے یوم عاشوراء اُتے وچ ایسی مصروفیات سر انجام دینا جنہاں توں قوت بازو تے چیلنج نمایاں ہو۔{{حوالہ درکار}} # وہابیاں، سلفیاں دے خطرات توں لوگاں نوں آگاہ کرنا۔ == سرکردہ افراد == * بدر الدین الحوثی (بانی) * (بیٹا) حسین بن بدر الدین الحوثی (روحانی پیشوا 2004ء وچ قتل ہویا) * (بیٹا) یحیی بن بدر الدین الحوثی (شعبہ تعلقات عامہ) * (بیٹا) عبد الملک بن بدر الدین الحوثی (موجودہ پیشوا) == حالات == یمن دے صعدہ علاقے توں ایہ تحریک [[روح اللہ خمینی|امام خمینی]] دے [[انقلاب اسلامی ایران|اسلامی انقلاب]] دے بعد شروع ہوئی، ابتدا وچ اس دا ناں "شباب مؤمن" سی، اسنوں بعد وچ "انصار اللہ" دا ناں دتا گیا، ابتدائی طور اُتے اس تحریک وچ صرف نوجواناں دی عملی و علمی تربیت دا اہتمام کیتا جاندا سی، جو بعد وچ عسکری تربیت تے مشقاں وچ تبدیل ہو گئی، فیر حکومت توں اپنے مطالبات بزور طاقت منوانا شروع کیتے تے اختلاف ودھدا گیا، حتی کہ اپنے ای ہم مذہب [[صالح عبد اللہ]] (سابق یمنی صدر) دے 32 سالہ طولانی دور دا خاتمہ وی کر دتا۔ فیر [[منصور ہادی عبد ربہ]] عبوری صدر بنے جو انہاں دے مذہب توں نئی‏‏ں نیں، ہن دی بار سابقہ صدر نے اپنے 32 سالہ اثر و رسوخ نوں استعمال کیتا تے موجودہ صدر دے بارے وچ بغاوت شروع کیتی تے معاملہ ایتھے تک آ پہنچا کہ انہاں حوثیاں نے [[حرمین شریفین]] اُتے قبضہ دا عندیہ دے دتا۔{{حوالہ درکار}} == ہور ویکھو == * [[یمن وچ حوثی بغاوت]] * [[یمنی انقلاب]] == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:حوثی]] [[گٹھ:اسلامی تنظیماں]] [[گٹھ:امریکیت مخالف]] [[گٹھ:ایشیا وچ دہشت گرد قرار دتیاں جانے والیاں تنظیماں]] [[گٹھ:حکومت یمن]] [[گٹھ:زیدیہ]] [[گٹھ:شیعی تنظیماں]] [[گٹھ:ضد سامراجیت]] [[گٹھ:ضد سامیت]] [[گٹھ:مذہبی قوم پرستی]] [[گٹھ:مزاحمتی تحریکاں]] [[گٹھ:یمن وچ باغی گروہ]] [[گٹھ:یمن وچ دہشت گردی]] [[گٹھ:یمنی انقلاب]] [[گٹھ:یمنی زیدی]] [[گٹھ:یمن]] [[گٹھ:قوم قبیلے]] of6ivbfvwq69l3cq3bm5osi1br8uvf9 0 78752 705122 695734 2026-04-12T05:07:05Z CommonsDelinker 60 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 705122 wikitext text/x-wiki ذیل وچ انہاں تمام جنگاں تے جھڑپاں د‏‏ی فہرست اے جنہاں وچ [[اسلامی جمہوریہ ایران]] شامل رہیا ا‏‏ے۔ ایہ فہرست حالے مکمل نئيں ا‏‏ے۔ {{ ایران دی تریخ}} {| class="wikitable" |- ! style="background:#88FFFF" rowspan="1" | <span style="color: #CC0000">تصادم</span> ! style="background:#88FFFF" rowspan="1" | <span style="color: #CC0000">ایران<br />تے اتحادی</span> ! style="background:#88FFFF" rowspan="1" | <span style="color: #CC0000">مخالفین</span> ! style="background:#88FFFF" rowspan="1" width=355px| <span style="color: #CC0000">نتائج</span> |- ! style="background:#88FFFF" colspan="4" | <span style="color: #CC0000">'''حخامنشی سلطنت<br />(550–330 BCE)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[پارسیاں د‏‏ی بغاوت]]<br />(552–549 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[صوبہ فارس]] |style="background:#efefef"| [[ماد]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * میڈیا اُتے قبضہ کرکے، ایران سلطنت بن گیا۔ |- |style="background:#efefef"| [[کورش اعظم|فتح لیڈیا]]<br />(547 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[ہخامنشی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[لیڈیا|سلطنت لیڈیا]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * لیڈیا ایران وچ شامل ہويا۔ |- |style="background:#efefef"| [[کورش اعظم|فتح بابل]]<br />(540–539 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[ہخامنشی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[جدید بابلی سلطنت]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * جدید بابلی سلطنت ایران وچ شامل ہوئی۔ |- |style="background:#efefef"| [[Battle of Pelusium (525 BC)|فتح مصر]]<br />(525 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[ہخامنشی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[Twenty-sixth Dynasty of Egypt|مملکت مصر]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * مصر، ایران وچ شامل ہويا۔ |- |style="background:#efefef"| [[Achaemenid invasion of Indus Valley|وادی سندھ اُتے حملہ]]<br />(518 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[ہخامنشی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[Haryanka dynasty]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * [[گندھارا]] تے [[ٹیکسلا]] ایران وچ شامل ہوئے۔ |- |style="background:#efefef"| [[یونان-ایران جنگ]]<br />(499–449 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[ہخامنشی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[قدیم یونان|ریاستہائے شہر یونان]]<br />[[Delian League]] |style="background:#efefef"| '''شکست''' * [[مقدونیہ (قدیم مملکت)]]، [[تھریس]] تے [[Ionia]] نے آزادی حاصل کيتی۔ |- |style="background:#efefef"| [[معرکہ کونکاسا]]<br />(401 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[ہخامنشی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[کورش اصغر]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * [[Artaxerxes II of Persia|اردشیر دوم]] ہن وی مکمل اقتدار وچ ۔ |- |style="background:#efefef"| [[Artaxerxes' II Cadusian Campaign]]<br />(385 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[ہخامنشی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[کادوسی]] |style="background:#efefef"| '''شکست'''، لیکن سیاسی فتح * مخالف سرداران تو‏ں مصالحتی گفتگو۔ |- |style="background:#efefef"| [[ساتراپاں د‏‏ی بغاوت]]<br />(372–362 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[ہخامنشی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[ساتراپ|باغی ساتراپ]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * بغاوت کچل دتی گئی۔ |- |style="background:#efefef"| [[Wars of Alexander the Great|ایران اُتے مقدونی حملہ]]<br />(355–328 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[ہخامنشی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[مقدونیہ (قدیم مملکت)|مقدونیہ]] |style="background:#efefef"| '''شکست''' * [[سکندر اعظم]] دے لشکر نے ایران فتح ک‏ر ليا۔ |- ! style="background:#CC0000" colspan="4" | <span style="color: white">'''سلطنت اشکانیان<br />(247 BCE–224 BC)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[Seleucid–Parthian wars|سلوقی اشکانی جنگاں]]<br />(238 BCE–129 BCE) |style="background:#efefef"| [[سلطنت اشکانیان]] |style="background:#efefef"| [[سلوقی سلطنت]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * سلوقیاں دا [[ایران]] تو‏ں اخراج۔ |- |style="background:#efefef"| [[Armenian–Parthian War]]<br />(87–85 BCE) |style="background:#efefef"| [[سلطنت اشکانیان]] |style="background:#efefef"| [[مملکت آرمینیا (قدیم دور)|Kingdom of Armenia]] |style="background:#efefef"| '''شکست''' * [[Osroene]] تے [[Atrpatakan]] loyalty to [[تگرین اعظم]]. |- |style="background:#efefef"| [[Roman–Parthian Wars]]<br />(66 BCE–217 CE) |style="background:#efefef"| [[سلطنت اشکانیان]]<br />[[مملکت آرمینیا (قدیم دور)|Kingdom of Armenia]] |style="background:#efefef"| [[رومی جمہوریہ]]<br />[[Pontus]] |style="background:#efefef"| '''''[[Status quo ante bellum]]''''' * سرحداں کئی بار تبدیل ہوئیاں۔ |- ! style="background:#990000" colspan="4" | <span style="color: yellow">'''ساسانی سلطنت<br />(224–651)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[Roman–Persian Wars#Early Roman–Sassanid conflicts|Roman-Sassanid Wars]]<br />(232–440) |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Derafsh Kaviani.png|size=20px}} [[ساسانی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[رومی سلطنت]] |style="background:#efefef"| '''''[[Status quo ante bellum]]''''' * سرحداں کئی بار تبدیل ہوئیاں۔ |- |style="background:#efefef"| [[Byzantine–Sasanian wars|Byzantine–Sassanid Wars]]<br />(502–628) |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Derafsh Kaviani.png|size=20px}} [[ساسانی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[بازنطینی سلطنت]] |style="background:#efefef"| '''''[[Status quo ante bellum]]''''' * سرحداں کئی بار تبدیل ہوئیاں۔ |- |style="background:#efefef"| [[Ethiopian–Persian wars|Ethiopian–Persian Wars]]<br />(570–578) |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Derafsh Kaviani.png|size=20px}} [[ساسانی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[مملکت اکسوم]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * Ethiopians expelled from the [[Himyarite Kingdom]]. |- |style="background:#efefef"| [[پہلی ایرانی ترکی جنگ]]<br />(588–589) |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Derafsh Kaviani.png|size=20px}} [[ساسانی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[Hephthalite Empire]]<br />[[Göktürks]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * ساسانیاں نے [[بلخ]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ |- |style="background:#efefef"| [[دوسری ایرانی ترکی جنگ]]<br />(588–589) |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Derafsh Kaviani.png|size=20px}} [[ساسانی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[Western Turkic Khaganate]]<br />[[Hephthalite Empire]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * Turkic invasion of Iran repelled. |- |style="background:#efefef"| [[دوسری ایرانی ترکی جنگ]]<br />(627–629) |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Derafsh Kaviani.png|size=20px}} [[ساسانی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[Western Turkic Khaganate]]<br />[[بازنطینی سلطنت]] |style="background:#efefef"| '''شکست''' * [[جارجیا]] اُتے بازنطینی قبضہ۔ |- |style="background:#efefef"| [[اسلامی فتوحات ایران]]<br />(633–644) |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Derafsh Kaviani.png|size=20px}} [[ساسانی سلطنت]]<br />{{flagicon image|Derafsh Kaviani.png|size=20px}} [[مسیحی عرب]] |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Black flag.svg|size=23px}} [[خلافت راشدہ]] |style="background:#efefef"| '''شکست''' * [[ساسانی سلطنت دا سقوط]] |- ! style="background:#009E49" colspan="4" | <span style="color: white">'''آل صفاریان<br />(861–1003)'''</span> |- ! style="background:#009E49" colspan="4" | <span style="color: white">'''سلطنت غزنویہ<br />(962–1186)'''</span> |- ! style="background:#009E49" colspan="4" | <span style="color: white">'''خوارزم شاہی سلطنت<br />(1077–1231)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[خورازمی منگولاں دا حملہ تے مشرقی ایران|خوارزمیہ اُتے منگول حملہ]]<br />(1218–1221) |style="background:#efefef"| [[خوارزم شاہی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[مغول سلطنت]] |style="background:#efefef"| '''شکست''' * خوارزمیہ منگول سلطنت وچ شامل۔ |- ! style="background:black" colspan="4" | <span style="color: #D11600">'''تیموری سلطنت<br />(1370–1507)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[تیموری سلطنت|تیمور د‏‏ی مہمات]]<br />(1380–1402) |style="background:#efefef"| [[فائل:Timurid.svg|23px|border]] [[تیموری سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[فائل:Golden Horde flag 1339.svg|23px|border]] [[اردوئے زريں]]<br />{{flagicon|Ottoman Empire|1383|size=26px}} [[سلطنت عثمانیہ]]<br />[[آل مظفر]]<br />[[جلائر]]<br />[[تغلق]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * ایران وچ [[تیموری سلطنت]] دا عروج۔ * [[سلطنت دہلی]] ایرانی ماتحت بن گئی۔ * [[عثمانی زمانہ تعطل|عثمانی خانہ جنگی]] دا آغاز۔ |- |style="background:#efefef"| [[تیموری سلطنت|تیموری خانہ جنگی]]<br />(1405–~1501) |style="background:#efefef"| [[فائل:Timurid.svg|23px|border]] [[تیموری سلطنت|مختلف دھڑے]] |style="background:#efefef"| [[فائل:Timurid.svg|23px|border]] [[تیموری سلطنت|مختلف دھڑے]] |style="background:#efefef"| '''سلطنت دا خاتمہ''' * [[اہل تشیع]] [[صفوی سلطنت]] دا عروج |- ! style="background:#088A08" colspan="4" | <span style="color: #FFFF00">'''صفوی سلطنت<br />(1501–1736)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[Persian-Uzbek Wars]]<br />(1502–1510) |style="background:#efefef"| [[فائل:Flag of Persia 1502-1524.svg|23px|border]] [[صفوی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[سلسلہ شیبانیان]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * شیبانیاں دا سقوط۔ |- |style="background:#efefef"| [[جنگ چالدران]]<br />(1514) |style="background:#efefef"| [[فائل:Flag of Persia 1502-1524.svg|23px|border]] [[صفوی سلطنت]] |style="background:#efefef"| {{flag|Ottoman Empire|1453|size=26px}} |style="background:#efefef"| '''شکست''' * سلطنت عثمانیہ وچ شیعی بغاوتاں دا اختتام |- |style="background:#efefef"| [[عثمانی-صفوی جنگ (1532–55)|Ottoman–Safavid War of 1523]] <br />(1532–1555) |style="background:#efefef"| [[فائل:Flag of Shah Tahmasp I.svg|23px|border]] [[صفوی سلطنت]] |style="background:#efefef"| {{flag|Ottoman Empire|1453|size=26px}} |style="background:#efefef"| '''شکست''' * عثمانیاں نے تحتی [[بین النہرین]] تے [[بغداد]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ایرانیاں تے عثمانیاں دے درمیان قفقاز د‏‏ی پہلی تقسیم۔ [[مغربی آرمینیا]] عثمانیاں دے قبضہ وچ چلا گیا، جدو‏ں کہ [[مشرقی آرمینیا]] ایرانیاں دے پاس رہیا۔ |- |style="background:#efefef"| [[Ottoman–Safavid War (1578–90)|Ottoman–Safavid War of 1578]] <br />(1578–1590) |style="background:#efefef"| [[فائل:Flag of Shah Tahmasp I.svg|23px|border]] [[صفوی سلطنت]] |style="background:#efefef"| {{flag|Ottoman Empire|1453|size=26px}} |style="background:#efefef"| '''شکست''' * [[Treaty of Constantinople (1590)]]. |- |style="background:#efefef"| [[Ottoman–Safavid War (1603–18)|Ottoman–Safavid War of 1603]] <br />(1603–1618) |style="background:#efefef"| [[فائل:Flag of Shah Tahmasp I.svg|23px|border]] [[صفوی سلطنت]] |style="background:#efefef"| {{flag|Ottoman Empire|1453|size=26px}} |style="background:#efefef"| '''فتح''' * ایرانیاں نے [[قفقاز]]، [[بین النہرین]] تے [[مشرقی اناطولیہ علاقہ]] دے پورے علاقہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ |- |style="background:#efefef"| [[Ottoman–Safavid War (1623–1639)|Ottoman–Safavid War of 1623]] <br />(1623–1639) |style="background:#efefef"| [[فائل:Flag of Shah Tahmasp I.svg|23px|border]] [[صفوی سلطنت]] |style="background:#efefef"| {{flag|Ottoman Empire|1453|size=26px}} |style="background:#efefef"| '''شکست''' * Permanent partition of the [[قفقاز]]; مغربی [[جارجیا]] تے [[Western Armenia]] goes to the Ottomans, while [[Eastern Armenia]]، [[داغستان]]، مشرقی تے شمالی جورجیا تے [[آذربائیجان]] remain under Persian rule. Ottomans gain control over [[بین النہرین]]. |- |style="background:#efefef"| [[ہوتکی سلطنت|ہوتکی-صفوی جنگ]] <br />(1709–~1722) |style="background:#efefef"| [[فائل:Flag of Shah Tahmasp I.svg|23px|border]] [[صفوی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[فائل:Black flag.svg|23px|border]] [[ہوتکی سلطنت]] |style="background:#efefef"| '''اقتدار وچ تبدیلی''' * [[افغانستان|افغانیاں]] نے ایران دے وڈے حصہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ |- |style="background:#efefef"| [[Russo-Persian War (1722–1723)|Russo-Persian War of 1722]]<br />(1722–1723) |style="background:#efefef"| [[فائل:Flag of Shah Tahmasp I.svg|23px|border]] [[صفوی سلطنت]] |style="background:#efefef"| {{flag|Russian Empire|size=23px}}<br />[[فائل:Flag of the Cossack Hetmanate.svg|23px|border]] [[Cossack Hetmanate]]<br />[[فائل:Sakartvelo - drosha.svg|23px|border]] [[جارجیا|Georgia]]<br />[[فائل:Bagratuni flag.svg|23px|border]] [[آرمینیا]] |style="background:#efefef"| '''شکست''' * Russians capture [[Derbent]]، [[باکو]] تے the provinces of [[شروان]]، [[صوبہ جیلان]]، [[صوبہ مازندران]] تے [[گرگان]]۔ |- ! style="background:black" colspan="4" | <span style="color: white">'''ہوتکی سلطنت<br />(1709–1738)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[Ottoman–Persian War (1722–27)|Ottoman-Hotaki War of 1722]] <br />(1722–1727) |style="background:#efefef"| [[فائل:Black flag.svg|23px|border]] [[ہوتکی سلطنت]] |style="background:#efefef"| {{flag|Ottoman Empire|1453|size=26px}} |style="background:#efefef"| '''فتح'''، لیکن سیاسی شکست * Persian territorial cessions to the Ottomans. |- |style="background:#efefef"| [[Afsharid dynasty#Foundation of the dynasty|Afsharid-Hotaki War]] <br />(1720s–1738) |style="background:#efefef"| [[فائل:Black flag.svg|23px|border]] [[ہوتکی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[فائل:Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg|23px]] [[خاندان افشار]] |style="background:#efefef"| '''اقتدار وچ تبدیلی''' * ایران وچ [[ہوتکی سلطنت|افغان]] حکومت دا خاتمہ۔ |- ! style="background:#FFCC00" colspan="4" | <span style="color: #B40404">'''خاندان افشار<br />(1736–1796)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[Afsharid–Ottoman War (1730–35)|Afsharid–Ottoman War War of 1730]] <br />(1730–1735) |style="background:#efefef"| [[فائل:Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg|23px]] [[خاندان افشار]] |style="background:#efefef"| {{flag|Ottoman Empire|1453|size=26px}} |style="background:#efefef"| '''فتح''' * ایران د‏‏ی دوبارہ مکمل [[قفقاز]] اُتے فتح۔ |- |style="background:#efefef"| [[نادر شاہ دا مغلیہ سلطنت اُتے حملہ]] <br />(1738–1739) |style="background:#efefef"| [[فائل:Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg|23px]] [[خاندان افشار]] |style="background:#efefef"| {{flag|Mughal Empire|size=23px}} |style="background:#efefef"| '''فتح''' * ایران د‏‏ی ہندوستان وچ تاراجی۔ |- |style="background:#efefef"| [[Ottoman–Persian War (1743–46)|Afsharid–Ottoman War War of 1743]] <br />(1743–1746) |style="background:#efefef"| [[فائل:Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg|23px]] [[خاندان افشار]] |style="background:#efefef"| {{flag|Ottoman Empire|1453|size=26px}} |style="background:#efefef"| '''تعطل''' * [[Treaty of Kerden]] |- |style="background:#efefef"| [[Afsharid dynasty#Civil war تے downfall of the Afsharids|Civil War between Afsharid تے Qajar]] <br />(1747–1796) |style="background:#efefef"| [[فائل:Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg|23px]] [[خاندان افشار]] |style="background:#efefef"| [[فائل:Flag of Agha Mohammad Khan.svg|23px|border]] [[قاجار خاندان]] |style="background:#efefef"| '''اقتدار وچ تبدیلی''' * [[محمد خان قاجار]] ایران دے [[شاہ]] بن گئے۔ |- ! style="background:#B40404" colspan="4" | <span style="color: #F2F5A9">'''خاندان قاچار<br />(1785–1925)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[Battle of Krtsanisi]]<br />(1795) |style="background:#efefef"| [[فائل:Flag of Agha Mohammad Khan.svg|23px|border]] [[قاجار خاندان]] |style="background:#efefef"| [[فائل:Flag of Kingdom of Kartli-Kakheti.svg|border|23px|border]] [[Kartli-Kakheti]]<br />[[فائل:Imereti - drosha.svg|border|23px|border]] [[Kingdom of Imereti|Imereti]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * [[تبلیسی]] sacked by Iranian troops. Persian reconquest of the [[قفقاز]] تے Georgia. |- |style="background:#efefef"| [[Persian Expedition of 1796|Persian Expedition]]<br />(1796) |style="background:#efefef"| [[فائل:Flag of Agha Mohammad Khan.svg|23px|border]] [[قاجار خاندان]] |style="background:#efefef"| {{flag|Russian Empire|size=23px}} |style="background:#efefef"| '''فتح''' * Tactical Russian withdrawal from Iran. |- |style="background:#efefef"| [[Russo-Persian War (1804–1813)|Russo-Persian War of 1804]]<br />(1804–1813) |style="background:#efefef"| [[فائل:War Flag of Fath Ali Shah.svg|23px|border]] [[قاجار خاندان]] |style="background:#efefef"| {{flag|Russian Empire|size=23px}} |style="background:#efefef"| '''شکست''' * Russia held on to disputed territories. |- |style="background:#efefef"| [[Ottoman–Persian War (1821–23)|Ottoman–Persian War of 1821]]<br />(1821–1823) |style="background:#efefef"| [[فائل:War Flag of Fath Ali Shah.svg|23px|border]] [[قاجار خاندان]] |style="background:#efefef"| {{flag|Ottoman Empire|size=23px}} |style="background:#efefef"| '''تعطل''' * [[Treaty of Erzurum]], ''[[status quo ante bellum]]''. |- |style="background:#efefef"| [[Russo-Persian War (1826–1828)|Russo-Persian War of 1826]]<br />(1826–1828) |style="background:#efefef"| [[فائل:War Flag of Fath Ali Shah.svg|23px|border]] [[قاجار خاندان]] |style="background:#efefef"| {{flag|Russian Empire|size=23px}} |style="background:#efefef"| '''شکست''' * [[Treaty of Turkmenchay]]. |- |style="background:#efefef"| [[Siege of Herat (1838)|Siege of Herat]]<br />(1838) |style="background:#efefef"| [[فائل:Mohammad Shah Qajar Flag.svg|23px|border]] [[قاجار خاندان]] |style="background:#efefef"| [[فائل:Flag of Afghanistan (1880–1901).svg|23px|border]] [[افغانستان]] |style="background:#efefef"| '''شکست''' * [[ہرات]] تو‏ں فارسی فوجاں د‏‏ی واپسی |- |style="background:#efefef"| [[Anglo-Persian War]]<br />(1856–1857) |style="background:#efefef"| [[فائل:Amir Kabir Flag.svg|23px|border]] [[قاجار خاندان]] |style="background:#efefef"| {{flagicon|برطانیہ|1922|size=23px}} [[مملکت متحدہ]]<br />[[فائل:Flag of the British East India Company (1801).svg|23px|border]] [[ایسٹ انڈیا کمپنی]]<br />[[فائل:Flag of Afghanistan (1880–1901).svg|23px|border]] [[افغانستان]] |style="background:#efefef"| '''شکست''' * [[ہرات]] تو‏ں فارسی فوجاں د‏‏ی واپسی |- ! style="background:#009E49" colspan="4" | <span style="color: white">'''پہلوی خاندان<br />(1925–1979)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[Anglo-Soviet invasion of Iran]]<br />(1941) |style="background:#efefef"| [[فائل:State Flag of Iran (1964-1980).svg|23px|border]] [[ایران]] |style="background:#efefef"| {{flagcountry|Soviet Union|1941|size=23px}}<br />{{flagicon|برطانیہ|1922|size=23px}} [[مملکت متحدہ]]<br />{{flagcountry|British Raj|size=23px}} |style="background:#efefef"|'''شکست''' * Abdication of [[رضا شاہ پہلوی]], [[Allies of World War II|Allied]] occupation of Iran. |- |style="background:#efefef"| [[Iran crisis of 1946|Iran-Azerbaijan Crisis]]<br />(1945–1946) |style="background:#efefef"| [[فائل:State Flag of Iran (1964-1980).svg|23px|border]] [[ایران]] |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Flag of the Republic of Mahabad.svg|size=23px}} [[جمہوریہ مہاباد|مہاباد]]<br />{{flagicon image|Azerbaijan people's government flag.svg|size=23px}} [[Azerbaijan People's Government|آذربائیجان]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * تحلیل [[جمہوریہ مہاباد|مہاباد]] تے [[Azerbaijan People's Government|آذربائجان]]۔ |- |style="background:#efefef"| [[Dhofar Rebellion]]<br />(1973–1976)<ref>The rebellion started already in 1962, but Iran did not intervene before 1973.</ref> |style="background:#efefef"| [[فائل:State Flag of Iran (1964-1980).svg|23px|border]] [[ایران]]<br />{{flag|Oman|1970|size=23px}} |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Flag of the Popular Front for the Liberation of the Occupied Arabian Gulf.svg|size=23px}} [[Popular Front for the Liberation of the Occupied Arabian Gulf|PFLOAG]]<br />{{flagicon image|Flag of the Popular Front for the Liberation of Oman.svg|size=23px}} [[Popular Front for the Liberation of Oman|PFLO]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * Defeat of insurgents, modernization of Oman. |- ! style="background:#009E49" colspan="4" | <span style="color: white">'''اسلامی جمہوریہ ایران<br />(1979–)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[ایران عراق جنگ]]<br />(1980–1988) |style="background:#efefef"| {{flag|Iran|1980|size=23px}}<br />{{flagicon image|Former Flag of KDP.svg|size=23px}} [[Kurdistan Democratic Party|KDP]]<br />{{flagicon image|Flag of PUK.png|size=23px}} [[Patriotic Union of Kurdistan|PUK]]<br />{{flagicon image|Badr Organisation Military flag.svg|size=23px}} [[Badr Organization|Badr Brigades]] |style="background:#efefef"| {{Flagicon|Iraq|1963|size=23px}} [[Ba'athist Iraq|Iraq]]<br />{{Flagicon image|Ir mohajedin.gif|size=23px}} [[مجاہدین خلق|MEK]]<br />{{flagicon image|Flag of KDP-I.png|size=23px}} [[Kurdish Democratic Party of Iran|PDKI]] |style="background:#efefef"| '''تعطل''' * Both Iraq تے Iran accepted [[United Nations Security Council Resolution 598|UNSC Resolution 598]]. * Return to status quo, observed by UNIIMOG . |- |style="background:#efefef"| [[Iran–PJAK conflict|Iran–PJAK Conflict]]<br />(2004–تاحال) |style="background:#efefef"| {{flag|Iran|1980|size=23px}} |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Flag of Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê.png|size=23px}} [[Party for a Free Life in Kurdistan|PJAK]] |style="background:#efefef"| '''جاری''' * Clashes renew in 2013. |- |style="background:#efefef"| [[شامی خانہ جنگی]] <br /> (2011–تاحال) |style="background:#efefef"| {{Flagicon|Syria|size=23px}} [[Council of Ministers (Syria)|Syria]]<br />[[فائل:Single Color Flag - FFFF00.svg|23px|border]] [[حزب اللہ]]<br />{{Flag|Iran|size=23px}} |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Flag of the Islamic Front (Syria).svg|size=23px}} [[Islamic Front (Syria)|Islamic Front]]<br />{{flagicon|Syria|1932|size=23px}} [[Free Syrian Army]]<br />{{flagicon image|Flag of Jabhat al-Nusra.jpg|size=23px}} [[al-Nusra Front]]<br />{{flagicon image|Flag of the Islamic State in Iraq.svg|size=23px}} [[عراق تے الشام وچ اسلامی ریاست|اسلامی ریاست]] |style="background:#efefef"| '''جاری''' * Rebel تے Islamist uprising in much of Syria * Much of Syria controlled by the Islamic State. |- |style="background:#efefef"| [[Iranian intervention in Iraq (2014–present)|Iranian intervention in Iraq]]<br />(2014–تاحال) |style="background:#efefef"| {{flag|Iraq|size=23px}}<br />{{flag|Iraqi Kurdistan|size=23px}}<br />{{flag|Iran|size=23px}}<br />{{flagicon image|}} [[Asa'ib Ahl al-Haq]]<br />{{Flagicon image|Badr Organisation Military flag.svg}} [[Badr Organization]]<br />{{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]]<br />{{flagicon image|Kata'ib Hezbollah flag.svg}} [[Kata'ib Hezbollah]]<br /> |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Flag of the Islamic State in Iraq.svg|size=23px}} [[عراق تے الشام وچ اسلامی ریاست]] |style="background:#efefef"| '''جاری''' * Iran launches airstrikes on ISIL positions in Iraq. * Iranian military troops engage ISIL on ground. * Much of Iraq controlled by the Islamic State. |} == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.bbc.co.uk/ww2peopleswar/search/index.shtml?scope=ww2peopleswar&q=persia&x=0&y=0 BBC WW2 People's War – Persia Invaded] * [http://legacy.wilsoncenter.org/va2/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=home.browse&sort=Collection&item=1945-46%20Iranian%20Crisis The Document Collection on the 1945–46 Iranian Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103065508/http://legacy.wilsoncenter.org/va2/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=home.browse&sort=collection&item=1945%2D46%20Iranian%20Crisis |date=2011-11-03 }} at the [[Cold War International History Project]] * [http://www.iranchamber.com/history/mmosaddeq/mohammad_mosaddeq.php Dr. Mohammad Mosaddeq: Symbol of Iranian Nationalism تے Struggle Against Imperialism by the Iran Chamber Society] * [http://www.globalsecurity.org/military/library/report/1984/CSA.htm GlobalSecurity.org] [[گٹھ:ایرانی جنگاں د‏‏ی لسٹ]] [[گٹھ:ایران د‏‏ی تاریخ متعلقہ لسٹاں]] [[گٹھ:ایران د‏‏یاں جنگاں]] [[گٹھ:لسٹاں]] [[گٹھ:جنگاں]] rfzbowyfjuc6rwp6bl4a6ec4tecodz1 0 79898 705123 662180 2026-04-12T05:07:25Z CommonsDelinker 60 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 705123 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict=1982 Lebanon War |partof=the [[Palestinian insurgency in South Lebanon]] ([[Israeli–Palestinian conflict]]) and [[Lebanese Civil War]] |image=[[فائل:Lebanese Army, Beirut, Lebanon 1982.jpg|300px]] |caption=Lebanese troops in Beirut, 1982 |date=6 June 1982 – June 1985<br /><small>(main phase June–September 1982)</small> |place=Southern [[لبنان]] |result=Israeli strategic failure<ref>[http://mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/History/Pages/Operation%20Peace%20for%20Galilee%20-%201982.aspx The Lebanon War: Operation Peace for Galilee (1982)], Israel Ministry of Foreign Affairs. Retrieved 4 February 2014.</ref><br />Syrian political advantage<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/library/report/1987/SGC.htm Globalsecurity.org, THE ISRAELI EXPERIENCE IN LEBANON, 1982–1985], Major George C. Solley, Marine Corps Command and Staff College, 10 May 1987. Retrieved 7 February 2014. :''"The third goal was to remove Syrian presence from Lebanon. The recognition that this goal was obviously unsuccessful must betempered by an awareness of the Lebanese situation since 1982. Even when the first two aims seemed to have been met, Syrian recalcitrance acted as a stumbling blocks the Syrians would by nomeans agree to a withdrawal from Lebanon in conjunction with the Israelis and therefore were able to effectively scuttle the 17 May, Agreement between Israel and Lebanon before it had any chance of fulfillment; Syria offered a haven for PLO fighters in the Bekaa Valley from which they could stage raids on the IDF in Lebanon and from which many have now moved back into Beirut and Sidon; and despite having taken severe losses during the June fighting, Syria was able to quickly replace those losses with better Soviet equipment accompanied by a number of Soviet advisors."''</ref> * [[تنظیم آزادی فلسطین|PLO]] expulsion from Lebanon<ref>{{cite book|last=Hirst|first=David|title=Beware of Small States|publisher=NationBooks|year=2010|isbn=978-1-56858-657-1|pages= 144–145|quote=In time, however, Arafat and his guerrilla leadership decided that they would have to withdraw, leaving no military and very little political or symbolic presence behind. Their enemy's firepower and overall strategic advantage were too great and it was apparently ready to use them to destroy the whole city over the heads of its inhabitants. The rank and file did not like this decision, and there were murmurings of 'treason' from some of Arafat's harsher critics. Had they not already held out, far longer than any Arab country in any former war, against all that the most powerful army in the Middle East – and the fourth most powerful in the world, according to Sharon – could throw against them? (…) But [Palestinians] knew that, if they expected too much, they could easily lose [Lebanense Muslim support] again. 'If this had been Jerusalem', they said, 'we would have stayed to the end. But Beirut is not outs to destroy.}}</ref> * Collapse of [[Maronite]]-Israeli alliance, failure to achieve Lebanese-Israeli peace<ref name="Morris">[[#refMorris1999|Morris, p. 559]]</ref> * Increased Syrian influence in Lebanon * [[South Lebanon conflict (1982–2000)|Continued conflict]] between Israel & [[South Lebanon Army|SLA]] vs [[حزب اللہ]] over South Lebanon |casus=Two main causes: * [[Palestinian insurgency in South Lebanon|Guerilla raids]] on northern Israel by [[تنظیم آزادی فلسطین|PLO]] [[گوریلا جنگ]] based in Lebanon * the [[Shlomo Argov|shooting of Israel's ambassador]] by the [[Abu Nidal Organization]]<ref>"Israel invades Lebanon in response to terrorist attacks by PLO guerrillas based there", ''[[USA Today]]'' (cited in guardian.co.uk, Facts on File, AP).</ref><ref>{{cite book |author = Carnes, Mark C.; Garraty, John A. |title = The American Nation |publisher = Pearson Education |year = 2006 |location = US |page = 903 |isbn = 0-321-42606-1 }}</ref><ref>{{cite book |author= ''[[ٹائم (رسالہ)|Time]]'' |title = The Year in Review |publisher = Time Books |year = 2006 |location = New York |id = ISSN 1097-5721 }} "For decades now, Arab terrorists operating out of southern Lebanon have staged raids and fired mortar shells into northern Israel, denying the Israelis peace of mind. In the early 1980s, the terrorists operating out of Lebanon were controlled by Yasser Arafat's [[تنظیم آزادی فلسطین]] (P.L.O.). After Israel's ambassador to Britain, Shlomo Argov, was shot in cold blood and seriously wounded by the Palestinian terror group Abu Nidal in London in 1982, fed-up Israelis sent tanks and troops rolling into Lebanon to disperse the guerrillas." (pp. 44–45)</ref> The Palestine Liberation Organization (PLO) had been launching guerrilla attacks against Israel since the 1960s (see [[تنظیم آزادی فلسطین]]). After the PLO was [[Black September in Jordan|driven]] from Jordan in 1971, the organization established bases in southern Lebanon, from which it continued to attack Israel. In 1981 heavy PLO rocket fire on Israeli settlements led Israel to conduct air strikes in Lebanon. The Israelis also destroyed Iraq's nuclear reactor at [[داورا]] near [[بغداد]]. Israel attempted to destroy the PLO forces by bombing southern Lebanon and Beirut on 5 June 1982.<ref>[http://www.britannica.com/ebi/article-203066 "Israel – War in Lebanon"]. ''Britannica Student Encyclopedia''. 2007. Encyclopædia Britannica Online. Retrieved on 13 April 2007.</ref><ref>[http://www.photius.com/countries/israel/national_security/israel_national_security_1982_invasion_of_leb~47.html "Israel 1982 Invasion of Lebanon"], The [[ک‏‏تب خانہ کانگریس مطالعہ ملکاں]]; [[کتاب حقائق عالم]] via [[Photius Coutsoukis]]. "Since 1970, Israeli settlements near the southern border of Lebanon had been exposed to harassing attacks from forces of the Palestine Liberation Organization (PLO), which had been driven out of Jordan. On three occasions, in 1970, 1972, and 1978, Israel had retaliated by ground operations carried out up to Lebanon's Litani River. … Meanwhile Israel had conducted preemptive shelling and air strikes to deter PLO terrorist attacks on settlements in Galilee in northern Israel."</ref><ref>[http://www.infoplease.com/ipa/A0107652.html Israel], [[Infoplease]]. "The PLO had long plagued Israelis with terrorist actions."</ref> | territory=Self-proclaimed [[Free Lebanon State]] slowly transforms into [[South Lebanon security belt|South Lebanon Security Zone]] |combatant1={{flag|Israel|size=22px}}<br />{{flagicon|Lebanon}} [[Lebanese Front]] * {{flagicon image|Flag of Kataeb Party.svg|size=20px}} [[Kataeb Party|Phalange]] * [[فائل:Al-Tanzim logo.png|15px]] [[al-Tanzim]] [[Free Lebanon State]] |combatant2=[[فائل:Flag of Palestine.svg|23px|حدود]] [[تنظیم آزادی فلسطین|PLO]]<br />{{flagicon|Syria}} [[شام]]<br />{{flagicon|Lebanon}} [[Lebanese National Resistance Front|Jammoul]]<br /> [[فائل:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px|حدود]] [[حزب اللہ]]<br /> [[فائل:Flag of the Amal Movement.svg|22px|حدود]] [[Amal Movement|Amal]]<br /> [[فائل:Flag of Mourabitoun.svg|22px|حدود]] [[Al-Mourabitoun]] {{collapsible list | title = <small>And others...</small> |[[فائل:Flag of the Amal Movement.svg|20px|حدود]] [[Islamic Amal]] |[[فائل:Flag of ASALA.png|20px|حدود]] [[Armenian Secret Army for the Liberation of Armenia|ASALA]] |[[فائل:Flag of Jihad.svg|20px|حدود]] [[Islamic Unification Movement|Al-Tawhid]] |[[فائل:Flag of the Kurdistan Workers' Party (1978-1995).svg|20px|حدود]] [[Kurdistan Workers' Party|PKK]]<ref name="PKK1">{{cite web |url=http://www.cdi.org/terrorism/pkk-pr.cfm |title=In the Spotlight: PKK (A.k.a KADEK) Kurdish Worker's Party |publisher=Cdi.org |accessdate=29 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181223202410/http://www.cdi.org/terrorism/pkk-pr.cfm%20 |archivedate=23 December 2018 |dead-url=no }}</ref><ref name="PKK2">{{cite web |url=http://www.xs4all.nl/~kicadam/kurdistan/2_99/ocalan.html |title=Abdullah Öcalan en de ontwikkeling van de PKK |publisher=Xs4all.nl |accessdate=29 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181223202414/https://kicadam.home.xs4all.nl/kurdistan/2_99/ocalan.html%20 |archivedate=23 December 2018 |dead-url=no }}</ref><ref name="PKK3">{{cite web |url=http://www.niqash.org/content.php?contentTypeID=75&id=2285&lang=0 |title=a secret relationship |publisher=Niqash.org |accessdate=29 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181223202416/http://www.niqash.org/content.php?contentTypeID=75&id=2285&lang=0%20 |archivedate=23 December 2018 |dead-url=no }}</ref> }} |commander1='''Israel:'''<br />[[مناخم بیگن]] <br />(Prime Minister)<br />[[آرئیل شارون]]<br /> (Ministry of Defence)<br /> [[Rafael Eitan]] <br />(Army Chief of Staff)<br />[[David Ivry]]<br /> (Israeli Air Force)<br />[[Ze'ev Almog]]<br /> (Israeli Sea Corps)<hr/>'''Phalange:'''<br /> [[Bachir Gemayel]] <br /> [[Fadi Frem]] <br />[[Elie Hobeika]]<hr/> '''Al-Tanzim:''' <br />[[Fawzi Mahfuz]]<hr/>'''SLA:'''<br />[[Saad Haddad]] |commander2='''PLO:'''<br />[[یاسر عرفات]]<br />(Chairman of the PLO)<hr/>'''Syria:'''<br /> [[حافظ الاسد]]<br />(President)<br />[[Mustafa Tlass]]<br />(Minister of Defense)<hr/>'''LCP:'''<br />[[George Hawi]] <br />[[Elias Atallah]]<hr/>'''Hezbollah:'''<br />[[Abbas al-Musawi]]<hr/>'''Al-Mourabitoun:'''<br />[[Ibrahim Kulaylat]]<hr/>'''Amal:'''<br /> [[Nabih Berri]]<hr/>'''ASALA:'''<br />[[Monte Melkonian]]<hr/>'''PKK:'''<br />[[Mahsum Korkmaz]]<hr/>'''Others:''' <br /> Muhsin Ibrahim <br />[[Abbas al-Musawi]]<br /> [[Ragheb Harb]]<br />[[Murat Karayılan]]<br />[[Inaam Raad]]<br />[[Said Shaaban]] |strength1='''Israel:'''<br />78,000 troops<br />800 tanks<br />1,500 APCs<br />634 aircraft<br />'''LF''':<br />30,000 troops<br />'''SLA''':<br />5,000 troops<br />97 tanks |strength2='''Syria:'''<br />22,000 troops<br />352 tanks<br />300 APCs<br />450 aircraft<br />300 artillery pieces<br />100 anti-aircraft guns<br />125 SAM batteries<br />'''PLO:'''<br />15,000 troops<br />80 tanks<br />150 APCs<br />350+ artillery pieces<br />250+ anti-aircraft guns |casualties1='''Israel''': 657 dead, 3,887 wounded<ref name="books.google.no">[http://books.google.no/books?id=MByXVROQBn0C&pg=PA148&lpg=PA148&dq=657+israel+lebanon+war&source=bl&ots=5Rs1ppoDcZ&sig=or2nh4muiOwdD8IFQBMPCUgKfq4&hl=no&sa=X&ei=mdvwUqq1E8SStAa3wYHQDA&ved=0CIsBEOgBMAk#v=onepage&q=657%20israel%20lebanon%20war&f=false Wars, Internal Conflicts, and Political Order: A Jewish Democracy in the Middle East], Gad Barzilai, pp. 148</ref> |casualties2='''Syrian & Palestinian combatants''':<br /> See [[#Casualties|Casualties]] below. |casualties3='''Civilians:''' See [[#Casualties|Casualties]] below. }}جنگ لبنان 1982 تو‏ں مراد لبنان اُتے اسرائیلی حملے نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو 6 جون 1982ء نو‏‏ں شروع ہويا جدو‏ں اسرائیل نے جنوبی لبنان تو‏ں حملہ کیتا۔ جس دا مقصد ابو ندال نامی تنظیم دے خلاف قدم اٹھانا سی ۔ == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:1982ء دے تنازعات]] [[گٹھ:اسرائیل فلسطین تنازع]] [[گٹھ:اسرائیل وچ 1982ء]] [[گٹھ:فلسطینی پناہ گزیناں د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:لبنان وچ 1982ء]] [[گٹھ:لبنانی خانہ جنگی]] [[گٹھ:جنگاں]] ael79ge0074pjhos06vaw4fquv033na 0 88070 705124 694929 2026-04-12T05:07:46Z CommonsDelinker 60 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 705124 wikitext text/x-wiki یہ مضمون '''عراقی خانہ جنگی وچ شامل مسلح گروہاں کی''' اک '''لسٹ اے ''' ۔ [[عراقی خانہ جنگی (2014ء–تاحال)|خانہ جنگی دا آغاز]] 2014– وچ ہويا سی ، 2011–2013 د‏‏ی شورش دے بعد ، تے اس وقت وی زیر کنٹرول اے ۔ جنگ دے دوران [[داعش|دولت اسلامیہ عراق تے لیونٹ]] (داعش) د‏‏ی اک وڈی شمولیت سی ، ایتھ‏ے تک کہ دسمبر 2017 وچ اسنو‏ں عراق وچ فوجی طور اُتے شکست دتی گئی سی۔ بعثت دے حامیاں تے کچھ [[اہل سنت|سنی]] گروہاں نے حکومت عراق تے اس دے اتحادیاں دے خلاف لڑائی لڑی ا‏‏ے۔ پیشمرگہ نے خانہ جنگی دے دوران داعش تے ہور قوتاں دے خلاف لڑائی کيتی۔ اگرچہ اوہ حکومت دے خلاف نئيں ، اوہ عراقی افواج وچ شامل نئيں ہوئے ۔ عراقی کردستان دے مستقب‏‏ل ، داخلی و خارجی تنازعات ، تے [[عراق|ملک]] تے [[مشرق وسطی|خطے دی]] سلامتی تو‏ں متعلق جاری مذاکرات جاری [[مشرق وسطی|نيں]] ۔ == عراقی خانہ جنگی (2014–2017) == {| class="wikitable" |- ! {{flagicon|Iraq}} [[عراق]] and allies<br />{{flagicon image|Iranwiqu31.jpg|border=}} [[Russia–Syria–Iran–Iraq coalition]] !! {{flagicon|Kurdistan}} [[Iraqi Kurdistan]] and allies !! {{flagicon image|Flag of the Ba'ath Party.svg}}{{flagdeco|Ba'athist Iraq}} [[Arab Socialist Ba'ath Party – Iraq Region|Iraqi Opposition]]<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Political Council for the Iraqi Resistance|Sunni Iraqi insurgents]] and allies!! {{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[داعش]] and allies |- |valign=top| {{flagicon|Iraq}} '''[[Iraqi government]] forces''' * {{flagicon image|Coat of arms (emblem) of Iraq 2008.svg|size=22px|border=}} [[Iraqi Armed Forces]] ** {{army|Iraq}} *** {{flagicon image|Flag of the 1st Division (Iraq).svg}} [[1st Division (Iraq)|1st Division]]<ref name="multiple fronts">{{Cite web|url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/10/mosul-operation-iraq-nineveh.html|title=Anti-IS troops are gaining ground on multiple fronts in Iraq|date=October 10, 2017|website=web.archive.org|access-date=July 1, 2020|archive-date=October 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010053548/https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/10/mosul-operation-iraq-nineveh.html|dead-url=}}</ref> *** {{flagicon image|Flag of the Iraqi 2nd Infantry Division.svg}} [[2nd Division (Iraq)|2nd Division]] (2014)<ref>{{Cite web |url=https://warontherocks.com/2014/07/inside-the-collapse-of-the-iraqi-armys-2nd-division/ |title=Archived copy |access-date=2018-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180629021953/https://warontherocks.com/2014/07/inside-the-collapse-of-the-iraqi-armys-2nd-division/ |archive-date=2018-06-29 |url-status=live}}</ref> *** [[8th Division (Iraq)|8th Division]]<ref>{{Cite web |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/iraq/nia-8id.htm |title=Archived copy |access-date=2018-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712183834/https://www.globalsecurity.org/military/world/iraq/nia-8id.htm |archive-date=2018-07-12 |url-status=live}}</ref> *** [[9th Division (Iraq)|9th Division]]<ref name="multiple fronts" /> *** [[15th Infantry Division (Iraq)|15th Division]]<ref name="multiple fronts" /> *** 16th Division<ref name="multiple fronts" /> ** {{flagicon image|Flag of the Iraqi Counter Terrorism Bureau.svg}} [[Iraqi Counter Terrorism Service]] *** {{flagicon image|Special Operations Iraq Flag.svg|size=22px}} [[Iraqi Special Operations Forces]] ** {{air force|Iraq}} ** {{flagicon image|Flag of the Iraqi Navy.svg|size=22px|border=}} [[Iraqi Navy]] * {{flagicon image|Iraqi Federal Police Flag.svg}} [[Iraqi Police|Federal Police]]<ref name="multiple fronts" /> '''Allied armed groups:''' * {{flagicon image|Flag of the Iraqi Turkmen Front.svg|size=22px|border=}} [[Iraqi Turkmen Front]] * [[Mosul Battalions]] * {{flagicon image|Liwa Abu al-Fadhal al-Abbas SSI.svg}} [[العباس برگیڈ]]<ref name="jihadology">{{cite web|url=http://jihadology.net/2014/06/18/hizballah-cavalcade-from-najaf-to-damascus-and-onto-baghdad-iraqs-liwa-abu-fadl-al-abbas/|title=Hizballah Cavalcade: From Najaf to Damascus and Onto Baghdad: Iraq's Liwa Abu Fadl al-Abbas|last=phillsmyth|date=18 June 2014|website=Jihadology.net|accessdate=29 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160402210150/http://jihadology.net/2014/06/18/hizballah-cavalcade-from-najaf-to-damascus-and-onto-baghdad-iraqs-liwa-abu-fadl-al-abbas/|archive-date=2 April 2016|url-status=live}}</ref> * [[Free Mosul Movement]]<ref>{{cite web|url=http://www.rubincenter.org/2014/09/sunni-opposition-to-the-islamic-state/|title=Sunni opposition to the Islamic State|work=Rubin Center|date=28 September 2014|access-date=30 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301010246/http://www.rubincenter.org/2014/09/sunni-opposition-to-the-islamic-state/|archive-date=1 March 2016|url-status=live}} Retrieved 30 May 2016.</ref> * [[Martyrs of Salahuddin]]<ref>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/5000-sunni-militiamen-fighting-alongside-iraqi-security-forces-tikrit/|title=5,000 Sunni Militiamen Fighting Alongside the Iraqi Security Forces in Tikrit|first=Leith|last=Fadel|date=4 March 2015|website=Almasdarnews.org|accessdate=29 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160522093413/http://www.almasdarnews.com/article/5000-sunni-militiamen-fighting-alongside-iraqi-security-forces-tikrit/|archive-date=22 May 2016|url-status=live}}</ref> * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]]<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/lebanons-hezbollah-acknowledges-battling-the-islamic-state-in-iraq/2015/02/16/4448b21a-b619-11e4-bc30-a4e75503948a_story.html|title=Lebanon's Hezbollah acknowledges battling the Islamic State in Iraq|website=Washington Post|accessdate=29 September 2016|archive-url=https://archive.today/20150217200742/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/lebanons-hezbollah-acknowledges-battling-the-islamic-state-in-iraq/2015/02/16/4448b21a-b619-11e4-bc30-a4e75503948a_story.html|archive-date=17 February 2015|url-status=live}}</ref> * {{flagicon image|Single Color Flag - F6002F.svg}} [[Iraqi Communist Party]] * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Mukhtar Army]] * [[al-Jiburi]] tribe militias * {{flagicon image|Single Color Flag - 000000.svg}} Nineveh Guards<ref>{{Cite web |url=http://www.shafaaq.com/ar/ar_newsreader/9e1c61bd-f862-45c0-b19f-ea4a6ca0f574 |title=Archived copy |access-date=2018-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180629211318/http://www.shafaaq.com/ar/ar_newsreader/9e1c61bd-f862-45c0-b19f-ea4a6ca0f574 |archive-date=2018-06-29 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.rudaw.net/arabic/middleeast/iraq/0511201621 |title=Archived copy |access-date=2018-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180629155233/http://www.rudaw.net/arabic/middleeast/iraq/0511201621 |archive-date=2018-06-29 |url-status=live}}</ref> (formally National Mobilization)<ref>{{Cite web |url=https://www.alsumaria.tv/news/182408/iraq-news/ar |title=Archived copy |access-date=2018-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180629155420/https://www.alsumaria.tv/news/182408/iraq-news/ar |archive-date=2018-06-29 |url-status=live}}</ref> {{flagicon image|Flag of Assyria.svg}} '''[[آشوری قوم]]''' * {{flagicon image|Emblem of the Nineveh Plain Protection Units.svg|border=no}} [[Nineveh Plain Protection Units]]<ref>{{cite web|url=http://www.prweb.com/releases/2014/12/prweb12366290.htm|title=The American Mesopotamian Organization Announces a Call to Arms against ISIS|website=Prweb.com|accessdate=12 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018104841/http://www.prweb.com/releases/2014/12/prweb12366290.htm|archive-date=18 October 2017|url-status=live}}</ref> * [[Qaraqosh Protection Committee]] {{flagicon image|Popular Mobilization Forces (Iraq) logo.jpg}} '''[[Popular Mobilization Forces]]''' * {{flagicon image|Badr Organisation Military flag.svg|size=22px}} [[Badr Organization]] ** Liwa al-Imam Muhammad al-Jawad<ref name="numbers">{{Cite web |url=http://www.rubincenter.org/2017/10/hashd-brigade-numbers-index/ |title=Archived copy |access-date=2018-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180717153927/http://www.rubincenter.org/2017/10/hashd-brigade-numbers-index/ |archive-date=2018-07-17 |url-status=dead}}</ref> ** Liwa Karbala<ref name="numbers" /> ** Tashkil al-Karar<ref name="numbers" /> ** The Turkmen Brigade Northern Front<ref name="numbers" /> ** Quwat al-Shaheed al-Qa'id Abu Muntadhar al-Muhammadawi<ref name="numbers" /> ** Tashkil Malik al-Ashtar<ref name="numbers" /> * {{flagicon image|Kata'ib Hezbollah flag.svg|size=22px}} [[Kata'ib Hezbollah]] ** {{flagicon image|Single Color Flag - ffd700.png}} Saraya al-Dafa al-Shaabi<ref>http://www.ahewar.org/s.asp?aid=435424&r=0{{dead link|date=March 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> * {{flagicon image|Flag of the Abu al-Fadl al-Abbas Forces.svg|size=22px|border=}} [[ابو الفضل العباس فورسز]] * [[Harakat Hezbollah al-Nujaba]] * {{flagicon image|Shabak Flag.jpg|size=22px|border=}} [[Shabak Militia|Quwwat Sahl Ninawa]]<ref name="Shabak">{{cite web|url=http://defence.pk/threads/iraq%E2%80%99s-shabak-get-their-own-militia.353433/|title=Iraq's Shabak get their own militia|work=Pakistan Defence|date=13 January 2015|access-date=2 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160813224358/http://defence.pk/threads/iraq%E2%80%99s-shabak-get-their-own-militia.353433/|archive-date=13 August 2016|url-status=live}} Retrieved 3 June 2016.</ref> * [[Kata'ib Sayyid al-Shuhada]] * [[Peace Companies]] * {{flagicon image|Asa'ib Ahl Al-Haq flag.png}} [[Asa'ib Ahl al-Haq]] ** Quwat Liwa al-Shaheed al-Qa'id Abu Mousa al-Amiri<ref name="numbers" /> * {{flagicon image|Flag of the Iraqi Turkmen Front.svg|size=22px|border=}} [[Turkmen Brigades (PMU)|Turkmen Brigades]]<ref>{{cite web|url=http://www.almadapaper.net/ar/news/483294/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D9%83%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D9%88%D9%86-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%AA%D9%83%D8%B1%D9%8A%D8%AA-%D8%A8%D9%84|title=التركمان يشاركون في معركة تحرير تكريت بلواء من 4 آلاف مقاتل|work=Almada|date=23 March 2015|access-date=23 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011062818/http://www.almadapaper.net/ar/news/483294/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D9%83%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D9%88%D9%86-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%AA%D9%83%D8%B1%D9%8A%D8%AA-%D8%A8%D9%84|archive-date=11 October 2016|url-status=dead}} Retrieved 3 June 2016.</ref> ** 16th Brigade *** Bashir Regiment *** Sayyid al-Shuhada ** 52nd Brigade *** Taza Regiment ** 92nd Brigade *** Talafar Regiment ** Brigade of Imam Hussein * {{flagicon image|Chaldean flag.svg}} [[Babylon Movement|Babylon Brigades]]<ref>{{cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/08/iraq-nineveh-christians-armed-militias.html|title=Iraqi Christians take up arms to regain lost land|publisher=Al-Monitor|date=19 August 2015|access-date=3 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505081634/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/08/iraq-nineveh-christians-armed-militias.html|archive-date=5 May 2016|url-status=live}} Retrieved 3 June 2016.</ref> * [[Saraya al-Jihad]]<ref>{{cite web|url=http://www.daeshdaily.com/june-3-2016/|title=June 3, 2016|work=Daesh Daily|date=4 June 2016|access-date=5 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820110316/http://www.daeshdaily.com/june-3-2016/|archive-date=20 August 2016|url-status=live}} Retrieved 5 June 2016.</ref> * [[Kata'ib al-Imam Ali]] ** [[Kataib Rouh Allah Issa Ibn Miriam]] * [[Quwat al-Shaheed al-Sadr]] ([[:ar:قوات الشهيد الصدر|ar]]) * Kata'ib al-Fatah al-Mubin * [[Ali the Great Brigade]] * [[Al-Qa'im Regiment]] * [[Abbas al-Qitaliyah Division]]<ref name="Kirkuk frontline militias">{{cite web|url=http://i2.wp.com/imagopyrenaei.files.wordpress.com/2016/02/kirkuk-frontline.png?ssl=1|title=Kirkuk Frontline|work=LCarabinier|date=18 February 2016|access-date=24 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018104722/http://i2.wp.com/imagopyrenaei.files.wordpress.com/2016/02/kirkuk-frontline.png?ssl=1|archive-date=18 October 2017|url-status=live}} Retrieved 24 July 2016.</ref> * Imam Ali Fighting Division * Kata'ib Jund al-Imam * Liwa al-Muntadhar * Saraya Ashura * Liwa Ali al-Akbar * Liwa al-Tafuf * Saraya al-Khorasani ([[:ar:سرايا الخراساني|ar]]) * Liwa al-Taff * Quwat al-Shaheed al-Sadr al-Awal ([[:ar:قوات الشهيد الصدر الأول|ar]]) * Saraya Ansar al-Aqeeda ([[:ar:سرايا أنصار العقيدة|ar]]) * Kata'ib Ansar al-Hujja * Kata'ib al-Tayyar al-Risali * Quwat Waad Allah * Liwa Ansar al-Marja'iyya * Liwa Hashd Shuhada Kirkuk * Fursan al-Jubur * [[Jaysh al-Mu'ammal]] * Liwa'a Zulfiqar<ref>{{Cite web |url=https://www.alghadpress.com/news/%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82/15157/%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%82%D8%A7%D8%B1-%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%84-22-%D9%85%D9%86-%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D8%B4-%D9%88%D9%8A%D8%A4%D9%85%D9%86-%D8%A5%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%82%D9%88%D9%8A-%D9%84%D9%84%D8%AC |title=Archived copy |access-date=2019-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190611132734/https://www.alghadpress.com/news/%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82/15157/%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%82%D8%A7%D8%B1-%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%84-22-%D9%85%D9%86-%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D8%B4-%D9%88%D9%8A%D8%A4%D9%85%D9%86-%D8%A5%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%82%D9%88%D9%8A-%D9%84%D9%84%D8%AC |archive-date=2019-06-11 |url-status=live}}</ref> {{flagdeco|Iraq}} '''[[Tribal Mobilization]]''' ([[:ar:الحشد العشائري|ar]]) * {{flagdeco|Iraq}} [[Hamza Battalions]]<ref>{{Cite web|url=https://www.alsumaria.tv/news/%D9%85%D8%AD%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA/210735/alsumaria-news|title="كتائب الحمزة" تعلن اكمال استعداداتها للمشاركة بتحرير مناطق غرب الأنبار|website=قناه السومرية العراقية}}</ref> {{flagicon image|Seal of Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve.svg|border=no}} '''[[CJTF–OIR]]''' * {{flag|United States}} * {{flag|Canada}} * {{flag|Australia}} * {{flag|Italy}}<ref name="corriere.it">{{Cite web |url=https://www.corriere.it/esteri/17_luglio_13/missioni-militari-italiani-estero-9ecbf1ba-6743-11e7-9cb7-9d56a32dcee8.shtml |title=Archived copy |access-date=2018-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117204810/http://www.corriere.it/esteri/17_luglio_13/missioni-militari-italiani-estero-9ecbf1ba-6743-11e7-9cb7-9d56a32dcee8.shtml |archive-date=2017-11-17 |url-status=live}}</ref> * {{flag|Spain}} * {{flag|Netherlands}} * {{flag|United Kingdom}} ** {{flagicon image|MinistryofDefence.svg|border=no}} [[برطانوی مسلح افواج]] *** {{air force|UK}}<ref>{{Cite web |url=https://www.gov.uk/government/news/latest-iraq-air-strikes#March-26 |title=Archived copy |access-date=2018-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712153423/https://www.gov.uk/government/news/latest-iraq-air-strikes#March-26 |archive-date=2018-07-12 |url-status=live}}</ref> * {{flag|Jordan}}<ref name="SunniInsurgents">{{cite news|title=Beyond the Islamic State:Iraq's Sunni Insurgency|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Sunni%20Insurgency%20in%20Iraq.pdf|accessdate=16 April 2016|agency=Institute for the Study of War|date=October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160429032421/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Sunni%20Insurgency%20in%20Iraq.pdf|archive-date=29 April 2016|url-status=live|archivedate=29 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160429032421/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Sunni%20Insurgency%20in%20Iraq.pdf}}</ref> * {{flag|Belgium}} * {{flag|Kuwait}} * {{flag|Turkey}} * {{flag|Denmark}} (until 2016) * {{flag|Morocco}} (until 2016) {{flagicon image|Flag of Iran.svg}} '''[[ایران]]''' (2014–17) * {{flagicon image|Seal of the General Staff of the Armed Forces of the Islamic Republic of Iran.svg|border=}} [[Armed Forces of the Islamic Republic of Iran]] ** {{flagicon image|Flag of the Islamic Republic of Iran Army.svg}} [[ايرانی فوج]] *** {{air force|Iran}} ** {{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg}} [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی]] *** {{flagicon image|Seal of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|border=}} [[Quds Force]]<ref>{{Cite web |url=https://www.businessinsider.com/what-we-know-about-irans-expanding-military-role-in-iraq-2014-9 |title=Archived copy |access-date=2018-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726234010/https://www.businessinsider.com/what-we-know-about-irans-expanding-military-role-in-iraq-2014-9 |archive-date=2018-07-26 |url-status=live}}</ref> *** {{flagicon image|IRGC-Seal.svg|border=}} [[IRGC Air Force]] *** [[Basij]]<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2014/jun/14/iran-iraq-isis-fight-militants-nouri-maliki |title=Archived copy |access-date=2018-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180701140252/https://www.theguardian.com/world/2014/jun/14/iran-iraq-isis-fight-militants-nouri-maliki |archive-date=2018-07-01 |url-status=live}}</ref> {{flagicon image|Flag of Pakistan.svg}} '''[[پاکستان]]''' (2015–17)<ref name="Pakistan helped Iraq in defeating IS, says Iraqi envoy">{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1345432|title=Pakistan helped Iraq in defeating IS, says Iraqi envoy|first=Baqir Sajjad|last=Syed|date=15 July 2017|website=Dawn|accessdate=12 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171210073158/https://www.dawn.com/news/1345432|archive-date=10 December 2017|url-status=live}}</ref> * {{flagicon image|Flag of the Pakistani Army.svg}} [[پاک فوج]] ** {{flagicon image|Insignia of Pakistan Army Special Service Group (SSG).svg|border=}} [[Special Services Group]] * ISI [[انٹر سروسز انٹلیجنس]] {{flagicon image|Flag of Syria.svg}} '''[[سوریہ]]''' (2013–14) * {{flagicon image|Flag of the Syrian Arab Armed Forces (1980–2024).svg}} [[Syrian Armed Forces]] ** {{air force|Syria}}<ref>{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/sunni-rebels-take-complete-control-of-iraqs-largest-oil-refinery-1403605510|title=Syrian Warplanes Strike in Western Iraq, Killing at Least 50 People|work=Wall Street Journal|date=25 June 2014|access-date=8 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010054343/https://www.wsj.com/articles/sunni-rebels-take-complete-control-of-iraqs-largest-oil-refinery-1403605510|archive-date=10 October 2017|url-status=live}}</ref> ** {{army|Syria}}<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2013/03/201331114024632648.html|title=Al-Qaeda claims killing Syrian troops in Iraq|publisher=Al Jazeera|date=11 March 2013|access-date=17 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20130312175858/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2013/03/201331114024632648.html|archive-date=12 March 2013|url-status=live}}</ref> '''Supported by:''' * {{flagu|Iran}}<ref>{{Cite web |url=https://nytimes.com/2017/07/15/world/middleeast/iran-iraq-iranian-power.html |title=Archived copy |access-date=2018-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709153817/https://www.nytimes.com/2017/07/15/world/middleeast/iran-iraq-iranian-power.html |archive-date=2018-07-09 |url-status=live}}</ref> * {{RUS}}<ref>{{Cite web |url=http://www.alalam.ir/news/1769527/%D8%B1%D9%88%D8%B3%D9%8A%D8%A7-%D8%AA%D8%B2%D9%88%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D9%84%D9%85%D8%AD%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%A9--%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D8%B4- |title=Archived copy |access-date=2019-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809030040/http://www.alalam.ir/news/1769527/%D8%B1%D9%88%D8%B3%D9%8A%D8%A7-%D8%AA%D8%B2%D9%88%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D9%84%D9%85%D8%AD%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%A9--%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D8%B4- |archive-date=2018-08-09 |url-status=live}}</ref> * {{CHN}}<ref>{{Cite web |url=http://elaph.com/Web/News/2015/3/993140.html |title=Archived copy |access-date=2018-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709153815/http://elaph.com/Web/News/2015/3/993140.html |archive-date=2018-07-09 |url-status=live}}</ref> * {{BLR}}<ref>{{Cite web |url=http://khalidalobeidi.com/home/view/98 |title=Archived copy |access-date=2018-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709190004/http://khalidalobeidi.com/home/view/98 |archive-date=2018-07-09 |url-status=live}}</ref> |valign=top| '''{{Flag|Iraqi Kurdistan}}''' * {{Flagdeco|Kurdistan}} [[پیشمرگہ]] ** {{flagicon image|Flag of KDP.png}} [[Kurdistan Democratic Party|KDP-Peshmerga]] ** {{flagicon image|Flag of PUK.png}} [[Patriotic Union of Kurdistan|PUK-Peshmerga]]<ref name="Kirkuk frontline militias" /> ** [[Kurdish National Council#Military wing|Rojava Peshmerga]] ** {{flagicon image|Flag of HPŞ.svg}} [[Êzîdxan Protection Force]]<ref name="Şengal">{{cite web|url=http://www.nationalia.info/new/10682/from-survival-to-diaspora-the-yazidis-in-north-kurdistan|title=From survival to diaspora: the Yazidis in North Kurdistan|work=Nationalia|date=22 December 2015|access-date=16 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160130141212/http://www.nationalia.info/new/10682/from-survival-to-diaspora-the-yazidis-in-north-kurdistan|archive-date=30 January 2016|url-status=live}} Retrieved 16 April 2016.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kurdistan24.net/en/news/84c02995-a87c-404f-b24b-94bf453380f3/Haider-Shesho--Ezidkhan-Units-take-orders-from-President-Barzani--Peshmerga-Ministry-|title=Haider Shesho: Ezidkhan Units take orders from President Barzani, Peshmerga Ministry|agency=Kurdistan24|author=Baxtiyar Goran|date=9 March 2017|access-date=14 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170313233048/http://www.kurdistan24.net/en/news/84c02995-a87c-404f-b24b-94bf453380f3/haider-shesho--ezidkhan-units-take-orders-from-president-barzani--peshmerga-ministry-|archive-date=13 March 2017|url-status=live}}</ref> ** [[Kaka'i]] Battalion<ref>{{Cite web|url=http://rudaw.net/english/kurdistan/240820153|title=Battle-tested Kakai battalion begs to retake villages|agency=Rûdaw|access-date=2016-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817194721/http://rudaw.net/english/kurdistan/240820153|archive-date=2016-08-17|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/en/originals/2015/09/iraq-kakai-religious-beliefs-armed-force-isis.html|title=Iraq's Kakai minority joins fight against Islamic State|publisher=Al-Monitor|access-date=2016-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160806094905/http://www.al-monitor.com/pulse/en/originals/2015/09/iraq-kakai-religious-beliefs-armed-force-isis.html|archive-date=2016-08-06|url-status=live}}</ref> * {{Flagicon|Iraqi Kurdistan}} [[Asayish (Kurdistan Regional Government)|Asayîş]] {{flagicon image|Seal of Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve.svg|border=no}} '''[[CJTF–OIR]]''' * {{flag|United States}} * {{flag|Canada}} * {{flag|Australia}} * {{flag|France}} * {{flag|Italy}}<ref name="corriere.it" /> * {{flag|Netherlands}} * {{flag|United Kingdom}} * {{flag|Jordan}} * {{flag|Belgium}} * {{flag|Kuwait}} * {{flag|Turkey}} * {{flag|Denmark}} (until 2016) * {{flag|Morocco}} (until 2016) '''Allied armed groups:''' * {{flagicon image|Flag of Koma Komalên Kurdistan.svg}} [[Kurdistan Communities Union]] ** {{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers Party (PKK).svg}} [[Kurdistan Workers Party]] (PKK)<ref name="HPG">{{cite web |url=http://en.hawarnews.com/guerrilla-forces-popular-crowd-engage-in-clashes-in-central-kirkuk/ |title=Guerrilla forces, Popular Crowd engage in clashes in central Kirkuk |agency=[[Hawar News Agency]] |date=16 October 2017 |accessdate=17 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017145515/http://en.hawarnews.com/guerrilla-forces-popular-crowd-engage-in-clashes-in-central-kirkuk/ |archive-date=17 October 2017 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://anfenglish.com/kurdistan/hpg-statement-on-kirkuk-22736 |title=HPG statement on Kirkuk |agency=ANF News |date=16 October 2017 |accessdate=17 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017043908/https://anfenglish.com/kurdistan/hpg-statement-on-kirkuk-22736 |archive-date=17 October 2017 |url-status=live}}</ref> *** {{Flagicon image|HPG Flag.svg|border=no}} [[People's Defence Forces]] *** {{flagicon image|Flag of YJA-Star.svg|border=no}} [[Free Women's Units]] ** {{flagicon|Rojava}} [[Democratic Federation of Northern Syria]] *** {{flagicon image|People's Protection Units Flag.svg|border=no}} [[People's Protection Units]]<ref name="pkkypg">{{cite news|title=YNK: PKK and YPG are fighting in Şengal and Rabia against ISIS|url=http://www.diclehaber.com/en/news/content/view/414000?from=2082207090|accessdate=6 August 2014|date=6 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808042230/http://www.diclehaber.com/en/news/content/view/414000?from=2082207090|archive-date=8 August 2014|url-status=live|archivedate=8 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808042230/http://www.diclehaber.com/en/news/content/view/414000?from=2082207090}}</ref> *** {{flagicon image|MFS infobox flag.png}} [[Syriac Military Council]] *** {{flagicon image|YPJ Flag.svg|border=no}} [[Women's Protection Units]]<ref name="pkkypg" /> ** {{flagicon image|Flag of Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê.svg}} [[Kurdistan Free Life Party]] (PJAK)<ref name="pjak">{{cite news|title=Kurdish PKK Forces Gather to Retake Mahmur Camp and Shingal|url=http://kurdistantribune.com/2014/kurdish-pkk-forces-gather-retake-mahmur-camp-shingal/|accessdate=9 August 2014|work=Kurdistan Tribune|date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812092504/http://kurdistantribune.com/2014/kurdish-pkk-forces-gather-retake-mahmur-camp-shingal/|archive-date=12 August 2014|url-status=live}}</ref> *** {{flagicon image|Infobox YRK.svg|border=}} [[Eastern Kurdistan Units]] (YRK) *** {{flagicon image|Infobox HPJ.svg|border=}} [[Women's Defence Forces]] (HPJ) * {{flagicon image|Yezidi Flag SVG.svg}} [[Sinjar Alliance]]<ref name="Şengal" /> ** {{flagicon image|Flag of YBŞ.svg|border=no}} [[Sinjar Resistance Units]] ** {{flagicon image|Sinjar Womens Units flag.svg|border=no}} [[Êzîdxan Women's Units]] ** {{flagicon image|Flag of the Asayîşa Êzîdxanê.svg}} [[Asayîşa Êzîdxanê]]<ref>{{cite web|url=http://ku.hawarnews.com/asayisa-ezdixane-hat-avakirin/|title=Asayîşa Êzdîxanê hat avakirin|publisher=[[Hawar News Agency]]|date=6 July 2016|access-date=24 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160809133958/http://ku.hawarnews.com/asayisa-ezdixane-hat-avakirin/|archive-date=9 August 2016|url-status=dead}} Retrieved 24 July 2016. (in Northern Kurdish language)</ref><ref>{{cite web|url=http://ezidipress.com/blog/sicherheitskraefte-ezidxans-ybs-bildet-eigene-sicherheitskraefte-aus/|title="Sicherheitskräfte Êzîdxans": YBŞ bildet eigene Sicherheitskräfte aus|work=ÊzîdîPress|date=10 July 2016|access-date=24 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160815004034/http://ezidipress.com/blog/sicherheitskraefte-ezidxans-ybs-bildet-eigene-sicherheitskraefte-aus/|archive-date=15 August 2016|url-status=live}} Retrieved 24 July 2016. (in German language)</ref> ** [[Special Forces of Êzîdxan]] (YTÊ)<ref>{{cite web|url=http://anfkurdi.com/kurdistan/operasyonen-taybet-en-li-sengale-edi-kare-yte-ye|title=Operasyonên taybet ên li Şengalê êdî karê YTÊ ye|work=ANF|date=13 July 2016|access-date=24 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817003348/http://anfkurdi.com/kurdistan/operasyonen-taybet-en-li-sengale-edi-kare-yte-ye|archive-date=17 August 2016|url-status=live}} Retrieved 24 July 2016. (in Northern Kurdish language)</ref> * {{flagicon image|Flag of the Kurdistan Freedom Party.png}} [[Kurdistan Freedom Party]] (PAK) * {{flagicon image|Flag of Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê.png}} [[Democratic Party of Iranian Kurdistan]] (PDKI)<ref>{{cite news|title="PDKI Peshmerga Forces Fought Bravely in the Liberation of Makhmour and Gwer"|url=http://pdki.org/english/pdki-peshmerga-forces-fought-bravely-in-the-liberation-of-maxmor-and-gwer/|accessdate=25 October 2016|agency=PDKI.org|date=11 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140825084450/http://pdki.org/english/pdki-peshmerga-forces-fought-bravely-in-the-liberation-of-maxmor-and-gwer/|archive-date=25 August 2014|url-status=dead|archivedate=25 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140825084450/http://pdki.org/english/pdki-peshmerga-forces-fought-bravely-in-the-liberation-of-maxmor-and-gwer/}}</ref> * [[Kurdistan Socialist Democratic Party]] (PSDK)<ref name="Kirkuk frontline militias" /> * {{flagicon image|MLKP Banner.svg}} [[Marxist–Leninist Communist Party (Turkey)|Marxist–Leninist Communist Party of Turkey]] (MLKP)<ref>[http://anfturkce.net/news/news/mlkp-fighter-we-will-be-at-the-front-until-sinjar-is-liberated.htm] {{dead link|date=December 2017}}</ref> * [[Ninewa Falcons Battalion]]<ref>{{cite web|url=http://www.daeshdaily.com/july-26-2016/|title=July 26, 2016|work=Daesh Daily|date=27 July 2016|access-date=27 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160915002738/http://www.daeshdaily.com/july-26-2016/|archive-date=15 September 2016|url-status=live}} Retrieved 27 July 2016.</ref> * {{flagicon image|Flag of Assyria.svg}} [[آشوری قوم]] ** [[Dwekh Nawsha]]<ref>{{cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/christian-iraq-village-kurdish-peshmerga-fighters-bakufa-isis/|title=Christians reclaim Iraq village from ISIS|website=Cbsnews.com|accessdate=12 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171204142127/https://www.cbsnews.com/news/christian-iraq-village-kurdish-peshmerga-fighters-bakufa-isis/|archive-date=4 December 2017|url-status=live}}</ref> ** [[Nineveh Plain Forces]]<ref>{{Cite web|url=https://warisboring.com/inside-the-christian-militias-defending-the-nineveh-plains-fe4a10babeed#.6n1u5kssc|title=Inside the Christian Militias Defending the Nineveh Plains|work=War Is Boring|date=7 March 2015|access-date=3 June 2016|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20160915094021/https://warisboring.com/inside%2Dthe%2Dchristian%2Dmilitias%2Ddefending%2Dthe%2Dnineveh%2Dplains%2Dfe4a10babeed#.6n1u5kssc|archive-date=15 September 2016|url-status=dead}} Retrieved 3 June 2016.</ref> ** [[Tiger Guards]]<ref>{{Cite web|url=http://www.ibtimes.com/iraq-christian-brigade-battle-isis-anti-islamic-state-tiger-guards-will-support-1846070|title=Iraq Christian Brigade To Battle ISIS: Anti-Islamic State 'Tiger Guards' Will Support Kurdish Fighters|work=International Business Times|date=13 March 2015|access-date=3 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160803201117/http://www.ibtimes.com/iraq-christian-brigade-battle-isis-anti-islamic-state-tiger-guards-will-support-1846070|archive-date=3 August 2016|url-status=live}} Retrieved 3 June 2016.</ref><ref>{{Cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/03/13/Iraq-s-first-Christian-brigade-formed-to-battle-ISIS.html|title=Iraq's first Christian brigade to battle ISIS|work=Al Arabiya|date=13 March 2015|access-date=3 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160322052853/http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/03/13/Iraq-s-first-Christian-brigade-formed-to-battle-ISIS.html|archive-date=22 March 2016|url-status=live}} Retrieved 3 June 2016.</ref> '''Further support:''' * {{flag|Albania}}<ref>{{cite news|title=Albania sending weapons to Kurdish forces in Iraq|url=https://now.mmedia.me/lb/en/mena/561801-albania-sending-weapons-to-kurdish-forces-in-iraq|accessdate=28 August 2014|agency=NOW News|date=28 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140904035324/https://now.mmedia.me/lb/en/mena/561801-albania-sending-weapons-to-kurdish-forces-in-iraq|archive-date=4 September 2014|url-status=live|archivedate=4 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140904035324/https://now.mmedia.me/lb/en/mena/561801-albania-sending-weapons-to-kurdish-forces-in-iraq}}</ref> * {{Flag|Czech Republic}}<ref>{{Cite web|url=http://rudaw.net/english/kurdistan/250120161|title=Czech Republic to supply more rifles, ammunition for Peshmerga|work=Rudaw|date=25 January 2016|access-date=16 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401002944/http://rudaw.net/english/kurdistan/250120161|archive-date=1 April 2016|url-status=live}}</ref> * {{flag|Estonia}}<ref>{{cite news|title=Estonia donates small-arms ammo to Iraqi Kurds|url=http://www.janes.com/article/42682/estonia-donates-small-arms-ammo-to-iraqi-kurds#.VAdg7017KJ0.twitter|accessdate=3 September 2014|date=2 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140904062603/http://www.janes.com/article/42682/estonia-donates-small-arms-ammo-to-iraqi-kurds#.VAdg7017KJ0.twitter|archive-date=4 September 2014|url-status=live}}</ref> * {{flag|Finland}}<ref>{{cite web|url=http://www.kurdistan24.net/en/news/35196208-14f6-41a2-888d-645dd997e9fd/Finland-increases-military-support-to-Kurdistan-|title=Finland increases military support to Kurdistan|website=Kurdistan24.net|accessdate=12 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171213010128/http://www.kurdistan24.net/en/news/35196208-14f6-41a2-888d-645dd997e9fd/Finland-increases-military-support-to-Kurdistan-|archive-date=13 December 2017|url-status=live}}</ref> * {{flag|Germany}}<ref>{{cite web|url=http://www.dw.com/en/germany-mulls-sending-more-weapons-to-kurdish-peshmerga/a-18808171|title=Germany mulls sending more weapons to Kurdish peshmerga|work=DW|date=27 October 2015|access-date=16 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160424180046/http://www.dw.com/en/germany-mulls-sending-more-weapons-to-kurdish-peshmerga/a-18808171|archive-date=24 April 2016|url-status=live}}</ref> * {{flag|Iran}}<ref>{{cite web|url=https://news.vice.com/article/iran-was-first-to-supply-iraqs-kurds-with-weapons-to-battle-the-islamic-state|title=Iran Was First to Supply Iraq's Kurds With Weapons to Battle the Islamic State|website=News.vice.com|accessdate=12 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193651/https://news.vice.com/article/iran-was-first-to-supply-iraqs-kurds-with-weapons-to-battle-the-islamic-state|archive-date=12 December 2017|url-status=live}}</ref> * {{flag|Russia}}<ref>{{cite web|url=http://www.kurdistan24.net/en/news/b7e09f8a-b640-4160-98f6-87dd11097675/Russia-delivers-million-rounds-of-ammunition-to-Kurdistan-Peshmerga|title=Russia delivers million rounds of ammunition to Kurdistan Peshmerga|work=Kurdistan 24|date=17 August 2016|access-date=22 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822180717/http://www.kurdistan24.net/en/news/b7e09f8a-b640-4160-98f6-87dd11097675/Russia-delivers-million-rounds-of-ammunition-to-Kurdistan-Peshmerga|archive-date=22 August 2016|url-status=live}}</ref> |valign=top| {{flagicon image|Flag of the Ba'ath Party.svg}} '''[[Arab Socialist Ba'ath Party – Iraq Region|Ba'ath Party]] Loyalists''' * [[File:Emblem of the General Military Council for Iraqi Revolutionaries.svg|25px]] [[General Military Council for Iraqi Revolutionaries|GMCIR]]<ref name="CEIP">{{cite web |last=Hassan |first=Hassan |url=http://carnegieendowment.org/sada/2014/06/17/more-than-isis-iraq-s-sunni-insurgency/hdvi |title=More Than ISIS, Iraq's Sunni Insurgency |website=Carnegie Endowment for International Peace |accessdate=20 June 2014 |date=17 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619164948/http://carnegieendowment.org/sada/2014/06/17/more-than-isis-iraq-s-sunni-insurgency/hdvi |archive-date=19 June 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Military council of the rebels starts setting governors on their captured cities|url=http://www.elaph.com/Web/News/2014/6/913435.html|website=Elaph|publisher=Osama Mahdi|accessdate=13 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140616024407/http://www.elaph.com/Web/News/2014/6/913435.html|archive-date=16 June 2014|url-status=live}}</ref> ** [[1920 Revolution Brigade]] * [[File:Logo of the Supreme Command for Jihad and Liberation.png|25px]] [[Supreme Command for Jihad and Liberation]] ** {{flagicon|Iraq|1991}} [[Army of the Men of the Naqshbandi Order]] * [[Al-Awda (guerrilla organization)|Al-Awda]] * [[Jaysh Muhammad]] ---- {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} '''Sunni jihadist insurgents:''' * {{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[Al-Qaeda in Iraq|Al-Qaeda]] * {{flagicon image|Flag of Ansar al-Islam.svg}} [[Ansar al-Islam]] faction * [[Political Council for the Iraqi Resistance]] ** {{flagicon image|Islamic Army of Iraq (emblem).png}} [[Islamic Army in Iraq]] ** Fallujah Military Council *** [[Hamas of Iraq|Iraqi Hamas]]<ref name="SunniInsurgents" /> ** [[Islamic Front for the Iraqi Resistance]] ** {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Mujahideen Army (Iraq)|Jaish al-Mujahideen]]<ref name="SunniInsurgents" /> * [[Jihad and Reform Front]] ** [[Jaish al-Rashideen]] * {{flagicon image|Flag of Iraq (1991-2004).svg}} [[Free Iraqi Army]] <small>(2014)</small> * {{flagicon image|Flag of the Revolutionary Tribal Council.svg}} [[Ali Hatem al-Suleiman|Council of Revolutionaries of the Tribes of Anbar]] * [[Jamaat Ansar al-Sunna]] faction<ref>{{cite web|url=http://www.aymennjawad.org/15528/jamaat-ansar-al-sunna|title=Jamaat Ansar al-Sunna|author=Aymenn Jawad Al-Tamimi|work=Aymenn Jawad Al-Tamimi|accessdate=7 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141025195039/http://www.aymennjawad.org/15528/jamaat-ansar-al-sunna|archive-date=25 October 2014|url-status=live}}</ref> * Jabhat al-Murabiteen<ref>{{cite web|url=http://www.aymennjawad.org/2014/02/formation-of-new-jihadi-group-jabhat-al|title=Formation of new jihadi group: Jabhat al-Murabiteen in Iraq|first=Aymenn Jawad|last=Al-Tamimi|website=Aymennjawad.org|accessdate=29 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610175746/http://www.aymennjawad.org/2014/02/formation-of-new-jihadi-group-jabhat-al|archive-date=10 June 2016|url-status=live}}</ref> * Army of Pride and Dignity<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2013/04/27/179462354/iraqs-sunnis-form-tribal-army-as-sectarian-violence-builds|title=Iraq's Sunnis Form Tribal Army, As Sectarian Violence Builds|publisher=Npr.org|date=27 April 2013|access-date=5 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201182050/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2013/04/27/179462354/iraqs-sunnis-form-tribal-army-as-sectarian-violence-builds|archive-date=1 December 2017|url-status=live}}</ref> * Sunna Rebel Battalions<ref>{{cite web|url=http://www.aymennjawad.org/14350/comprehensive-reference-guide-to-sunni-militant|title=Comprehensive Reference Guide to Sunni Militant Groups in Iraq|first=Aymenn Jawad|last=Al-Tamimi|website=Aymennjawad.org|accessdate=29 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011052458/http://www.aymennjawad.org/14350/comprehensive-reference-guide-to-sunni-militant|archive-date=11 October 2016|url-status=live}}</ref> |valign=top| '''{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[داعش]]''' * {{Flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[Military of ISIL]] * {{flagicon image|Flag of Ansar al-Islam.svg}} [[Ansar al-Islam]] ---- {{flagicon image|Flag of Taliban (original).svg|border}} [[White Flags]] (since 2017) |} [[File:Iraq war map.png|thumb|right|350px|Military situation in the Iraqi Civil War as of {{#invoke:Iraq Syria map date|iraqdate}}.<br />{{legend|#cc829b|Controlled by the [[Federal government of Iraq|Iraqi Government]] and/or Shi'ite militias}}{{legend|#b4b2ae|Controlled by the [[داعش]] and allies}}{{legend|#d7e074|Controlled by the [[Kurdistan Regional Government]] and allies}}]] === نوٹ === * بعثت دے وفادار تے اتحادی سنی ملیشیا زیادہ تر عراقی فوج اُتے حملہ کردے نيں ، حالانکہ اس تو‏ں پچھلی جنگ تو‏ں شروع ہونے والی آئی ایس دے نال لڑنے د‏‏ی تریخ رہی ا‏‏ے۔ * عراقی حکومت تے کرد فوج دے وچکار اکتوبر 2017 وچ لڑائی شروع ہوگئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/10/iraqi-forces-launch-major-kirkuk-operation-171015220651177.html|title=Iraqi forces launch 'major' Kirkuk operation|publisher=Al Jazeera|date=16 October 2017|accessdate=17 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171016000225/http://www.aljazeera.com/news/2017/10/iraqi-forces-launch-major-kirkuk-operation-171015220651177.html|archivedate=16 October 2017}}</ref> اس تو‏ں پہلے ، دونے نے آئی ایس دے خلاف مل ک‏ے کم کيت‏‏ا سی ، اُتے ، پی ایم ایف وچ کرد فورسز تے ترکمن گروہاں دے وچکار لڑائی 2015 تو‏ں وقفے وقفے تو‏ں جاری سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2016/01/13/iraq-ethnic-fighting-endangers-civilians|title=Iraq: Ethnic Fighting Endangers Civilians|publisher=Human Rights Watch|date=13 January 2016|accessdate=24 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160509105509/https://www.hrw.org/news/2016/01/13/iraq-ethnic-fighting-endangers-civilians|archivedate=9 May 2016}}</ref> * اتحادی فوجاں آئی ایس دے خلاف عراقی حکومت تے کرد فورس دونے د‏‏ی حمایت کردیاں نيں ، لیکن اک دوسرے دے نال اپنے تنازعہ وچ شامل نئيں نيں تے پرامن حل دے لئی زور دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.inherentresolve.mil/News/News-Releases/Article/1343292/coalition-statement-on-military-movements-near-kirkuk/|title=Coalition statement on military movements near Kirkuk|publisher=Operation Inherent Resolve|date=16 October 2017|accessdate=19 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171016215523/http://www.inherentresolve.mil/News/News-Releases/Article/1343292/coalition-statement-on-military-movements-near-kirkuk/|archivedate=16 October 2017}}</ref> * ترکی نے 2017 تک آئی ایس دے خلاف کرد فورسز د‏‏ی حمایت کيت‏ی سی ، لیکن اس دے بعد تو‏ں ہی انہاں نے کرداں دے خلاف لڑائی وچ عراقی فورسز د‏‏ی حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dailysabah.com/diplomacy/2017/10/16/turkey-supports-iraqs-moves-to-restore-peace-order-in-kirkuk-mfa-says|website=Daily Sabah|title=Turkey supports Iraq's moves to restore peace, order in Kirkuk, MFA says|date=16 October 2017|accessdate=19 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171016125923/https://www.dailysabah.com/diplomacy/2017/10/16/turkey-supports-iraqs-moves-to-restore-peace-order-in-kirkuk-mfa-says|archivedate=16 October 2017}}</ref> * مبینہ طور اُتے ایم سی آئی آر نے کرد علاقائی حکومت دے نال کرد سرزمین نو‏‏ں نشانہ نہ بنانے دے لئی اک معاہدہ معاہدہ کيت‏‏ا اے ، اس دے بدلے وچ عراقی حکومت کیت‏‏ی عدم مداخلت دے نتیجے وچ موجودہ عراقی حکومت دے کنٹرول تو‏ں باہر اک خود مختار علاقہ تشکیل دینا۔ <ref name="BBCKurds">{{حوالہ ویب|last=Muir|first=Jim|title=Could Iraq conflict boost Kurdish dreams of independence?|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-27836520|publisher=BBC News|quote="The Kurds … are in touch with other elements, including tribal leaders and commanders of the Military Councils of Iraqi Revolutionaries (MCIR), which includes many experienced former Iraqi army officers. The Kurds have been given assurances from the latter that they will not encroach on the borders of the KRG autonomous region, according to an MCIR spokesman... The Kurdish leadership's message to the MCIR conversely was that [[اربیل]] would not be against the Sunnis taking the road of establishing their own autonomous area, following the lead of Kurdistan itself."|date=June 13, 2014|accessdate=15 June 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140615040035/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-27836520|archivedate=15 June 2014}}</ref> == ایہ وی دیکھو == * [[شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ مسلح گروہاں د‏‏ی لسٹ]] * [[لیبیا خانہ جنگی وچ مسلح گروہاں د‏‏ی لسٹ]] * [[یمنی خانہ جنگی وچ مسلح گروہاں د‏‏ی لسٹ]] * لبنان وچ شام د‏‏ی خانہ جنگی دے اسپلور وچ مسلح گروہاں د‏‏ی لسٹ * [[عراق جنگ دے جنگجو]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:عراق د‏‏ی عسکری تریخ]] [[گٹھ:عراقی خانہ جنگی (2014ء–تاحال)]] [[گٹھ:جنگاں]][[گٹھ:عراق دی تریخ]] c5c2stl746eorwmeasydbub5z4a281e 0 88654 705125 644853 2026-04-12T05:08:05Z CommonsDelinker 60 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 705125 wikitext text/x-wiki {{infobox war faction |name = جنود المهدي |native_name = |native_name_lang = |war = the [[شامی خانہ جنگی]] |image = [[فائل:JunudAlMakhdiFlag.png|300px]] |caption = جنود المہدی دا پرچم |active = 20 مايو 2011 – 22 ديسمبر 2016 Present |ideology = [[Islamism]]<br />Tatar Nationalism |clans = Jamaat Bulgar<br />Jaish al-Shomal al-Islami |leaders = Sayfuddin al-Tatari |headquarters = [[محافظہ لاذقیہ]], [[سوریہ]] |area = [[محافظہ لاذقیہ]], [[سوریہ]] |strength = 400 |partof = |previous = |next = |allies = {{flagicon image|Flag of Hayat Tahrir al-Sham.svg}} [[Tahrir al-Sham]]<br />{{flagicon image|Flag of the Turkistan Islamic Party in Syria.svg}} [[Turkistan Islamic Party in Syria]]<br />{{flagicon image|Flag of Syrian Turkmens.svg}} [[Syrian Turkmen Brigades]] |opponents = {{flag|Syria}}<br />{{flag|Russia}}<br />{{flag|United States}}<br />{{flag|Iran}}<br />{{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]] |battles =[[شامی خانہ جنگی]] * [[2016 Latakia offensive]]<ref name="longwarjournal.org">{{cite web|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2016/07/foreign-jihadists-advertise-role-in-latakia-fighting.php|title=Foreign jihadists advertise role in Latakia fighting|website=FDD's Long War Journal|date=11 July 2016|accessdate=6 August 2018|author=Caleb Weiss}}</ref> }} '''کتائب جنود المهدی''' (عام طور اُتے صرف '''جنود''' '''المہدی کے''' ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) اک فعال مسلح جہادی گروپ اے جو شمالی شام وچ سرگرم دو چھوٹے گروپاں دے انضمام دے ذریعہ تشکیل دتا گیا اے ، جو خصوصی طور اُتے [[تاتارستان]] تے [[باشقیرستان|بشکورستان]] دے نال نال [[روس]] وچ تاتار تے بشکیر آبادی والے دوسرے علاقےآں دے [[تاتاری|تاتار]] تے [[باشقیر|باشکیر]] جنگجوواں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ۔ == تریخ == یہ گروپ جماعت بلغار تے جیش الشمال الاسلام دے انضمام دے ذریعہ 2016 دے وسط وچ بنایا گیا سی (ہر اک روس نال تعلق رکھنے والے تاتار جنگجوواں اُتے مشتمل سی)۔ جماعت بلغار د‏‏ی ابتداء [[داغستان]] دے اک [[آوار قوم (قفقاز)|آوار]] نے [[وزیرستان]] وچ اس دے صدر دفتر دے نال ہی [[افغانستان]] وچ کيت‏ی سی تے اس دے جنگجو 10 سال تک باضابطہ طور اُتے اس دا حصہ نہ بننے دے دوران طالبان دے نال مل ک‏ے لڑے سن ۔ <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.ideals.illinois.edu/bitstream/handle/2142/96239/weiss_caleb.pdf?sequence=2 |access-date=2020-09-22 |archive-date=2018-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180327084337/https://www.ideals.illinois.edu/bitstream/handle/2142/96239/weiss_caleb.pdf?sequence=2 |dead-url=yes }}</ref> تے دوران شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ ملوث بن گیا 2012 وچ آنے والے متعدد جنگجوواں دے نال شروعات۔ دوسرے گروپ د‏‏ی بنیاد [[سوریہ|شام]] وچ [[سوریہ|اسد حکومت]] تو‏ں نمٹنے دے لئی د‏‏ی [[سوریہ|گئی تھی]] ۔ جیش الشمال الاسلام دا قائد جنود المہدی دا موجودہ رہنما ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://syrianwardaily.com/2017/04/11/the-path-of-jihad-from-turkestan-to-syria/|title=The Path of Jihad from Turkestan to Syria|date=11 April 2017|publisher=Syrian War Daily|access-date=22 September 2020|archivedate=27 March 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180327212131/https://syrianwardaily.com/2017/04/11/the-path-of-jihad-from-turkestan-to-syria/}}</ref> یہ گروپ [[ترک زباناں|ترک زباناں]] وچ لسانی مماثلتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں شام وچ ترکستان اسلامی پارٹی دے نال نال [[محافظہ لاذقیہ|لتاکیہ گورنریٹ]] وچ مقامی شامی ترکمن بریگیڈ دے نال تعاون [[ترک زباناں|کردا اے ]] ۔ اس گروپ نے [[روس وچ اسلام|روسی مسلماناں]] تو‏ں وی مطالبہ کيت‏‏ا [[روس وچ اسلام|ہے]] کہ اوہ اپنی صفاں وچ شامل ہونے دے نال نال اندرونی طور اُتے جنگ وی لڑاں ، تے ایہ دعویٰ کيت‏‏ا اے کہ اوہ روس تے [[یمن]] دونے ملکاں وچ سرگرم ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.chechensinsyria.com/?p=25129|title=More Deailed Information & Interview With Newly-Formed Tatar Group Junud Al-Makhdi Whose Amir Trained in North Caucasus With Khattab|website=From Chechnya to Syria|date=3 July 2016|accessdate=6 August 2018|last=Joanna Paraszczuk|archivedate=6 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160906224306/http://www.chechensinsyria.com/?p=25129}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:تاتاری قوم پرستی]] [[گٹھ:2016ء وچ قائم شدہ عسکری اکائیاں تے تشکیلات]] [[گٹھ:سوریہ وچ 2016ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:سوریہ وچ جہادی گروہ]] po2r45lccxjlywgiqu2dhujpi5ia5go 0 88981 705126 701993 2026-04-12T05:08:25Z CommonsDelinker 60 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 705126 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=یمنی خانہ جنگی|combatant3='''[[فائل:ShababFlag.svg|22px|حدود]] [[جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ]]'''<ref name="al-Qaeda" /><ref>{{cite news |title=US allies, Al Qaeda battle rebels in Yemen |url=http://www.foxnews.com/world/2018/08/07/unite-with-devil-yemen-war-binds-us-allies-al-qaida.html |work=Fox News |date=7 August 2018}}</ref><ref name="San Francisco Chronicle">{{cite news |title=Allies cut deals with al Qaeda in Yemen to serve larger fight with Iran |url=https://www.sfgate.com/world/article/Allies-cut-deals-with-al-Qaeda-in-Yemen-to-serve-13135822.php |work=San Francisco Chronicle |date=6 August 2018}}</ref><br /> '''{{flagicon image|ShababFlag.svg}} [[انصار الشریعہ (یمن)|انصار الشریعہ]]''' * [[جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ]] <ref name="auto">name="The Integration Of Southern Yemeni's in Aqap">{{cite news|title=How Saudi Arabia's war in Yemen has made al Qaeda stronger – اورricher|url=https://www.reuters.com/investigates/special-report/yemen-aqap/|work=[[روئٹرز]]|date=8 April 2016|access-date=8 April 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160408194313/http://www.reuters.com/investigates/special-report/yemen-aqap/|archivedate=8 April 2016}}</ref> {{Collapsible list |title='''مبینہ حمایت:''' |1={{flag|Saudi Arabia|size=20px}}<ref name="al-Qaeda">{{cite news |title=Report: Saudi-UAE اتحاد نے یمن وچ القاعدہ دے نال 'معاہدے توڑیا' |url=https://www.aljazeera.com/news/2018/08/report-saudi-uae-coalition-cut-deals-al-qaeda-yemen-180806074659521.html |work=Al-Jazeera |date=6 August 2018}}</ref><ref>{{cite news |title=US allies, Al Qaeda battle rebels in Yemen |url=http://www.foxnews.com/world/2018/08/07/unite-with-devil-yemen-war-binds-us-allies-al-qaida.html |publisher=Fox News |date=7 August 2018}}</ref><br /> |2={{flag|United Arab Emirates|size=20px}}<ref name="San Francisco Chronicle" /><ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/interactive/2019/02/middleeast/yemen-lost-us-arms/|title=US arms sold to Saudi Arabia تےUAE end up in wrong hands|website=www.cnn.com}}</ref> |date=June 2018}} ---- '''{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[دولت اسلامیہ عراق و لیوانت - صوبہ یمن|داعش / یمن صوبہ]]'''<ref name="ISIS gaining ground in Yemen, competing with al-Qaeda">{{cite news|title=ISIS gaining ground in Yemen, competing with al Qaeda|url=http://edition.cnn.com/2015/01/21/politics/isis-gaining-ground-in-yemen/|work=[[سی این این]]|date=21 January 2015|access-date=21 January 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150122035602/http://edition.cnn.com/2015/01/21/politics/isis-gaining-ground-in-yemen/|archivedate=22 January 2015}}</ref><ref name="Yemeni implosion pushes southern Sunnis into arms of al-Qaeda تےIsis">{{cite news|title=Yemeni implosion pushes southern Sunnis into arms of al-Qaeda تےIsis|url=https://www.theguardian.com/world/2015/mar/22/yemen-sunnis-al-qaida-isis-islamic-state-shia-houthis-sanaa|work=[[دی گارڈین]]|date=22 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170201171901/https://www.theguardian.com/world/2015/mar/22/yemen-sunnis-al-qaida-isis-islamic-state-shia-houthis-sanaa|archivedate=1 February 2017}}<br />{{cite web|title=Desknote: The Growing Threat of ISIS in Yemen|url=http://www.criticalthreats.org/yemen/koontz-desknote-growing-threat-isis-in-yemen-may-6-2015|publisher=American Enterprise Institute|date=6 May 2015|accessdate=12 May 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150509124544/http://www.criticalthreats.org/yemen/koontz-desknote-growing-threat-isis-in-yemen-may-6-2015|archivedate=2015-05-09}}</ref>|image=[[فائل:Yemen Warmap with Frontlines.png|300px|frameless|center]]|width=480px|image_size=300px|caption=یکم جون 2020 نو‏‏ں یمن وچ فوجی صورتحال <div style="text-align: right;">{{legend|#cae7c4|[[سپریم پولیٹیکل کونسل]] دے زیر کنٹرول ([[حوثی]])}} {{legend|#f98787| [[یمن د‏‏ی کابینہ|ہادی د‏‏ی زیر قیادت حکومت]] تے [[یمن وچ سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت مداخلت|اتحادیاں]] دے زیر کنٹرول}} {{legend|#e3d975|[[جنوبی عبوری کونسل]] دے زیر انتظام}} {{legend|#b4b2ae|[[دولت اسلامیہ عراق و لیوانت - صوبہ یمن]] دے زیر کنٹرول}} {{legend|#ffffff| [[انصار الشریعہ (یمن)|انصار الشریعہ]] تے [[جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ]] (AQAP) دے زیر کنٹرول}} (یمن تے سعودی عرب وچ سرحدی علاقےآں د‏‏ی فوجی صورتحال دے نقشے دے لئی ملاحظہ کرن [[سانچہ:Yemen Insurgency detailed map]].)</div>|date=19 مارچ 2015 – ''تاحال''<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=03|day1=19|year1=2015}})|place=[[یمن]] ، جنوبی [[سعودی عرب]] ( [[سعودی – یمنی سرحدی تنازع (2015 – تاحال)|سپل اوورز]]))|territory=28 اپریل 2020 ء تک ، پورے [[عربی یمنی جمہوریہ]] اُتے [[محافظہ مآرب|مآرب گورنریٹ]] دے علاوہ ، حوثیاں دا کنٹرول ۔<ref name=95Jawf /><ref name=key />|result=|status= [[جاری تنازعات د‏‏ی لسٹ|جاری اے ]] * [[حوثی]]اں نے یمن دے راجگڑھ ، [[صنعا]] دا کنٹرول سنبھال لیا * سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت اتحادی افواج کی، ہادی د‏‏ی قیادت والی حکومت کیت‏‏ی بحالی دے لئی، [[یمن وچ سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت مداخلت|یمن وچ مداخلت]] * [[2016–2020 یمن ہیضے د‏‏ی وباء]] * سابق صدر [[علی عبد اللہ صالح]] ہلاک ہوگئے * [[جنوبی عبوری کونسل]] نے [[عدن]] اُتے فروری 2018 وچ قبضہ کرلیا ، لیکن جولائ‏ی 2020 وچ خود حکمرانی تو‏ں دستبردار ہوگیا|combatants_header= [[یمنی خانہ جنگی وچ مسلح گروہاں د‏‏ی لسٹ|اہ‏م متجارب]]|combatant1='''{{flagdeco|Yemen}} [[سپریم سیاسی کونسل]]''' * {{flagicon image|Houthis emblem.svg}} [[حوثی]] * {{flagicon image|Yemeni Armed Forces Emblem.svg}} -[[علی عبد اللہ صالح]] نواز [[جمہوریہ یمن د‏‏ی مسلح افواج|افواج]] (2017 تک) * کچھ [[پاپولر کمیٹیاں (یمن)|پاپولر کمیٹیاں]]<ref>{{cite news|url=https://www.ispionline.it/en/pubblicazione/yemens-military-tribal-army-warlords-19919 |title=Yemen's Military: From the Tribal Army to the Warlords |author=Eleonora Ardemagni |publisher=[[Institute for International Political Studies|IPSI]] |date=19 March 2018 |accessdate=29 May 2018}}</ref> * {{flagicon image|General People's Congress flag.svg}} صنعاء [[عوامی پیپلز کانگریس (یمن) {{!}} جی پی سی]] فورسز<ref>{{cite news|url=http://www.middleeasteye.net/news/when-leader-dies-how-yemen-gpc-fell-apart-after-murder-saleh-tareq-saudi-uae-aden-sanaa-1966816018 |title=Death of a leader: Where next for Yemen's GPC after murder of Saleh? |work=[[Middle East Eye]] |date=23 January 2018 |accessdate=31 May 2018}}</ref> {{Collapsible list |title='''حمایت:''' |1={{flag|Iran}}<ref name=IranInfo /><br /> |2={{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]]<ref name=Hezbollah /> |3={{flag|North Korea}}<ref>http://www.huffingtonpost.com/samuel-ramani/north-koreas-balancing-ac_b_7995688.html</ref> |4={{flag|Cuba}}<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.cadenagramonte.cu/english/show/articles/28389:yemeni-deputy-fm-praises-cuba-s-support-for-arab-causes |access-date=2020-09-24 |archive-date=2020-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021094540/http://www.cadenagramonte.cu/english/show/articles/28389:yemeni-deputy-fm-praises-cuba-s-support-for-arab-causes |dead-url=yes }}</ref> }}|combatant2={{nowrap|'''{{flagdeco|Yemen}} [[کابینہ یمن]]'''}} * {{flagicon image|Flag of the Yemen Armed Forces.svg}} -[[عبد ربہ منصور ہادی|ہادی نواز]] [[جمہوریہ یمن د‏‏ی مسلح افواج|افواج]] * یمن نیشنل آرمی (YNA) * [[الاصلاح (یمن)|الاصلاح]] * [[پاپولر مزاحمتی کمیٹیاں (یمن)|پاپولر مزاحمتی کمیٹیاں]]<ref>{{cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/my-enemy-s-enemy-is-my-ally-how-al-qaeda-fighters-are-backed-yemen-government-houthi-saudi-popular-resistance-1047546687|title=My enemy's enemy is my ally: How al-Qaeda fighters are backed by Yemen's government|accessdate=2017-11-13|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171113113031/http://www.middleeasteye.net/news/my-enemy-s-enemy-is-my-ally-how-al-qaeda-fighters-are-backed-yemen-government-houthi-saudi-popular-resistance-1047546687|archivedate=13 November 2017}}</ref> * [[پاپولر کمیٹیاں (یمن)|پاپولر کمیٹیاں]] * [[ریپبلکن گارڈ (یمن)|اسٹریٹجک ریزرو]] (ہادی دے حامی صالح فورسز)<ref>{{cite news|url=https://gulfnews.com/news/gulf/yemen/hadi-counts-on-saleh-kin-to-revive-elite-forces-1.2193444 |title=Hadi counts on Saleh kin to revive elite forces |work=[[گلف نیوز]] |date=23 March 2018 |accessdate=29 May 2018}}</ref><ref name="reshuffle Saleh">{{cite news|url=https://thearabweekly.com/military-reshuffle-yemen-aimed-tackling-saleh-family |title=Military reshuffle in Yemen aimed at tackling Saleh family |work=The Arab Weekly |date=25 February 2018 |accessdate=31 May 2018}}</ref><ref name=AhmedSaleh>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security/exiled-son-of-yemens-saleh-takes-up-anti-houthi-cause-idUSKBN1DY12V|title=Exiled son of Yemen's Saleh takes up anti-Houthi cause|date=4 December 2017|accessdate=6 December 2017|work=Reuters}}</ref><ref>{{cite web|url=http://aa.com.tr/en/middle-east/believed-dead-ex-presidents-nephew-shows-up-in-yemen/1028688|title=Believed dead, ex-president's nephew shows up in Yemen|publisher=|accessdate=7 November 2018}}</ref><ref>{{cite news |url=https://aawsat.com/english/home/article/1110886/republican-guard-chooses-liberate-yemen-houthis |title=Republican Guard Chooses to Liberate Yemen from Houthis |work=Asharq al-Awsat |date=12 December 2017 |accessdate=29 May 2018 |archivedate=20 December 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191220182734/https://aawsat.com/english/home/article/1110886/republican-guard-chooses-liberate-yemen-houthis }}</ref> {{Collapsible list |title='''[[یمن وچ سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت مداخلت|سعودی زیر قیادت اتحاد]]''' |1={{flag|Saudi Arabia}}<ref name="nytimes.com">{{cite news|agency=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2015/03/26/world/middleeast/al-anad-air-base-houthis-yemen.html|title=Saudi Arabia Begins Air Assault in Yemen|date=25 March 2015|accessdate=25 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150326000753/http://www.nytimes.com/2015/03/26/world/middleeast/al-anad-air-base-houthis-yemen.html|archivedate=26 March 2015}}<br />{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/yemens-houthi-militants-take-al-anad-air-base-1427275251?mod=e2tw|title=Saudi Arabia Launches Military Operations in Yemen|author=Felicia Schwartz, Hakim Almasmari تےAsa Fitch|date=26 March 2015|work=Wall Street Journal|access-date=24 September 2020|archive-date=24 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200224163604/https://www.wsj.com/articles/yemens-houthi-militants-take-al-anad-air-base-1427275251?mod=e2tw|dead-url=yes}}</ref><br /> |2={{flag|United Arab Emirates}}{{nowrap|<ref>{{cite web|url=https://www.intelligenceonline.com/grey-areas/2017/03/08/abu-dhabi-gets-tough-with-yemen-s-pro-coalition-loyalists,108225000-ART|title=UNITED ARAB EMIRATES/YEMEN: Abu Dhabi gets tough with Yemen's pro-Coalition loyalists – Issue 778 dated 08/03/2017|publisher=[[Intelligence Online]]|date=8 March 2017|accessdate=2017-07-14}}<br />{{cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20170307-uae-to-saudi-abandon-yemens-hadi-or-we-will-withdraw-our-فوجی/|title=UAE to Saudi: Abandon Yemen's Hadi or we will withdraw our فوجی – Middle East Monitor|website=[[Middle East Monitor]]|date=2017-03-07|accessdate=2017-07-14|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170731164144/https://www.middleeastmonitor.com/20170307-uae-to-saudi-abandon-yemens-hadi-or-we-will-withdraw-our-%D9%81%D9%88%D8%AC%DB%8C/|archivedate=2017-07-31}}<br />{{cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/exclusive-yemeni-president-says-emiratis-acting-occupiers-1965874493|title=EXCLUSIVE: Yemen president says UAE acting like occupiers|publisher=[[Middle East Eye]]|date=2017-05-03|accessdate=2017-07-14|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170703011246/http://www.middleeasteye.net/news/exclusive-yemeni-president-says-emiratis-acting-occupiers-1965874493|archivedate=3 July 2017}}</ref>}}<br /> |3={{flag|Senegal}}<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/05/04/us-yemen-saudi-senegal-idUSKBN0NP1N920150504|agency=Reuters|title=Senegal to send 2,100 فوجی to join Saudi-led alliance|date=4 May 2015|accessdate=4 May 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150505003911/http://www.reuters.com/article/2015/05/04/us-yemen-saudi-senegal-idUSKBN0NP1N920150504|archivedate=5 May 2015}}</ref><br /> |4={{flag|Sudan}}<ref name="offensive" /><ref>{{cite news|title=Yemen conflict: Saudi-led strike 'hits wrong فوجی'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-34563528 |accessdate=18 October 2015|quote=Hundreds of Sudanese فوجی reportedly arrived in the southern port city of Aden on Saturday, the first batch of an expected 10,000 reinforcements for the Saudi-led coalition.|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151018095840/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-34563528 |archivedate=18 October 2015|work=BBC News |date=17 October 2015}}</ref> {{nowrap|(2015–19)}}<ref>{{Cite news|work=[[روئٹرز]]|url=https://www.reuters.com/article/us-sudan-politics-idUSKBN1YC0H4|date=24 August 2019 |title=Sudan recalls majority of فوجی from Yemen war}}</ref><br /> |5={{flag|Morocco}}<ref name="gulfnews.com">[http://gulfnews.com/news/gulf/yemen/morocco-sends-ground-فوجی-to-fight-in-yemen-1.1631786 "Morocco sends ground فوجی to fight in Yemen"]. ''[[گلف نیوز]]''.</ref> {{nowrap|(2015–19)}}<ref>{{Cite news|work=[[روئٹرز]]|url=https://www.reuters.com/article/us-morocco-saudi-diplomacy/morocco-recalls-envoy-to-saudi-arabia-for-consultations-morocco-media-idUSKCN1PX17T|date=8 February 2019|title=Morocco recalls envoy to Saudi Arabia as diplomatic tensions rise}}</ref><br /> |6={{flag|Qatar}}<ref name="offensive" /> {{nowrap|(2015–17)<ref>{{cite news|url=http://www.sbs.com.au/news/article/2017/06/05/uae-egypt-saudi-cut-ties-qatar |agency=SBS|title=UAE, Egypt تےSaudi Arabia cut ties with Qatar|date=5 June 2017|accessdate=5 June 2017}}</ref>}}<br /> {{flagicon image|Academi - Logo.svg}}[[زی]] security contractors<br />(2015–16)<ref name="arwa1" /><ref>{{cite web|url=https://www.huffingtonpost.com/laura-carlsen/mercenaries-in-yementhe-u_b_8704212.html|title=Mercenaries in Yemen--the U.S. Connection|first=Laura|last=Carlsen|date=3 December 2015|publisher=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://yemen-rw.org/almost-100-sudanese-mercenaries-killed-by-yemen-defence/|title=Almost 100 Sudanese mercenaries killed by Yemen defence – Yemen Resistance Watch|website=yemen-rw.org|access-date=2020-09-24|archive-date=2018-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206131331/https://yemen-rw.org/almost-100-sudanese-mercenaries-killed-by-yemen-defence/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://alwaght.com/en/News/129347/UAE-Outsourcing-Yemen-Aggression-from-Ugandan-Mercenaries-Report|title=UAE Outsourcing Yemen Aggression from Ugandan Mercenaries: Report|date=16 April 2018|publisher=|access-date=24 September 2020|archive-date=14 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190614194357/http://alwaght.com/en/News/129347/UAE-Outsourcing-Yemen-Aggression-from-Ugandan-Mercenaries-Report|dead-url=yes}}</ref> }} {{Collapsible list |title=''' 1,000 تو‏ں کم فوجی:''' |1={{flag|Bahrain}}<ref name="offensive">{{cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/news/world/saudi-arabia-has-150000-فوجی-for-yemen-operation-report/article23628188/|agency=the globe اورmail|title=Egypt, Jordan, Sudan تےPakistan ready for ground offensive in Yemen: report|date=26 March 2015|accessdate=26 March 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150326221558/http://www.theglobeandmail.com/news/world/saudi-arabia-has-150000-%D9%81%D9%88%D8%AC%DB%8C-for-yemen-operation-report/article23628188/|archivedate=2015-03-26}}</ref> |2={{flag|Egypt}}<ref name="offensive" /> |3={{flag|Kuwait}}<ref name="offensive" /> |4={{flag|Jordan}}<ref name="offensive" /> |5={{flagicon|United States}} [[ریاست ہائے متحدہ]]<ref>{{cite news |title=US special forces 'helping' Saudis battle Houthi rebels |url=https://www.aljazeera.com/news/2018/05/special-forces-secretly-helping-saudis-combat-houthis-180504201241487.html |work=Al-Jazeera |date=4 May 2018}}</ref><ref>"[https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/us-special-forces-saudi-arabia-yemen-war-green-berets-houthi-rebels-mohammed-bin-salman-a8335481.html US special forces secretly deployed to assist Saudi Arabia in Yemen conflict]". ''The Independent.'' 3 May 2018.</ref><br /> |6={{flagicon|France}} [[فرانس]]<ref>{{cite news|url=https://www.dailysabah.com/mideast/2018/06/16/french-فوجی-fighting-houthis-in-yemen-alongside-uae-forces-le-figaro-claims|title=French فوجی fighting Houthis in Yemen alongside UAE forces, Le Figaro claims|newspaper=[[Daily Sabah]]|date=16 June 2018 |accessdate=17 June 2018}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.albawaba.com/news/french-elite-forces-saudi-led-coalition-cooperate-fight-houthi-yemen-1146354|title=French Elite Forces, Saudi-led Coalition Cooperate to Fight Houthi in Yemen|publisher=[[Albawaba]]|date=17 June 2018|accessdate=17 June 2018}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-france/french-special-forces-on-the-ground-in-yemen-le-figaro-idUSKBN1JC099|title=French special forces on the ground in Yemen: Le Figaro|work=[[روئٹرز]]|date=16 June 2018|accessdate=17 June 2018}}</ref><br /> |7={{flag|Mauritania}}<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.eremnews.com/news/arab-world/gcc/363788 |access-date=2020-09-24 |archive-date=2021-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110073912/https://www.eremnews.com/news/arab-world/gcc/363788 |dead-url=yes }}</ref> }} {{Collapsible list |title='''حمایت:''' |1={{flag|United Kingdom}}<ref>{{cite news|last1=Spencer|first1=Richard|title=UK military 'working alongside' Saudi bomb targeters in Yemen war|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/saudiarabia/12102089/UK-military-working-alongside-Saudi-bomb-targeters-in-Yemen-war.html|accessdate=14 April 2016|work=[[روزنامہ ٹیلی گراف]]|date=2015-01-15|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160115171435/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/saudiarabia/12102089/UK-military-working-alongside-Saudi-bomb-targeters-in-Yemen-war.html|archivedate=15 January 2016}}</ref><ref name="BBC">{{cite news|title=Senegal to support Yemen campaign|work=BBC News|date=5 May 2015|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-32586230|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150508003343/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-32586230|archivedate=8 May 2015|url-status=live|quote=The coalition includes eight Arab states. The US, the UK تےFrance are providing logistical support.}}</ref> |2={{flag|Israel}}<ref>{{cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20190827-maariv-israel-involved-in-yemeni-conflict-to-serve-saudi-lover/|title=Maariv: Israel involved in Yemeni conflict to serve 'Saudi lover'|date=August 27, 2019|website=Middle East Monitor}}</ref> |3={{flag|France}}<ref name="BBC" /> |4={{flag|Italy}} |5={{flag|Spain}} |6={{flag|NATO}} |7={{flag|Switzerland}}<ref>{{cite web|url=https://www.inopressa.ru/pwa/article/06dec2018/nzz/swiss.html|title=Inopressa PWA|website=www.inopressa.ru}}</ref> |8={{flag|China}}<ref>{{cite web |url=https://thediplomat.com/2017/08/chinas-role-in-the-yemen-crisis/ |title=China's Role in the Yemen Crisis |publisher=[[The Diplomat]] |date=2017-08-11|accessdate=2019-12-02}}</ref> |9={{flag|Somalia}}<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.wargeyska.so/somalia-somalia-finally-pledges-support-to-suadi-led-coalition-in-yemen-raxanreeb-online/ |access-date=2020-09-24 |archive-date=2015-04-07 |archive-url=https://archive.ph/20150407194428/http://www.wargeyska.so/somalia-somalia-finally-pledges-support-to-suadi-led-coalition-in-yemen-raxanreeb-online/ |dead-url=yes }}</ref> |10={{flag|Canada}}<ref>https://www.cbc.ca/news/canada/manitoba/canadian-rifles-may-have-fallen-into-yemen-rebel-hands-likely-via-saudi-arabia-1.3455889</ref> |11={{flag|Pakistan}}<ref>https://thediplomat.com/2018/02/three-years-after-declaring-neutrality-in-yemen-conflict-pakistan-to-send-فوجی-to-saudi-arabia/</ref> }} ---- '''[[فائل:Flag of South Yemen.svg|22px|حدود]] [[جنوبی تحریک]]<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=ar&u=http://www.almshhadalyemeni.net/78572/&prev=search|title=Google Translate|website=translate.google.com}}</ref><ref name="Brothers no">{{cite news|url=http://www.middleeasteye.net/news/uae-yemen-islah-aden-959249443 |title=Brothers no more: Yemen's Islah party faces collapse of Aden alliances |work=[[Middle East Eye]] |date=21 October 2017 |accessdate=5 June 2018}}</ref> * [[جنوبی عبوری کونسل]] (2017 سے)<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/south-yemen-secession-aden-180129095311293.html|title=What is going on in southern Yemen?|date=29 January 2018|work=[[الجزیرہ]]|accessdate=29 January 2018}}</ref><br />{{flagdeco|Yemen}} [[طارق صالح]] فورسز (2017 سے)<ref>{{cite news|url=http://www.middleeasteye.net/news/why-nephew-former-yemeni-president-dividing-taiz-20733774 |title=A killer or a hero? Nephew of former Yemeni president divides Taiz |work=[[Middle East Eye]] |date=16 April 2018 |accessdate=31 May 2018}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.alaraby.co.uk/english/indepth/2018/4/19/Is-Tareq-Saleh-making-a-comeback-to-battle-Houthis |title=Is Tareq Saleh making a comeback to battle Yemen's Houthis with UAE-funded militias? |work=The New Arab |date=19 April 2018 |accessdate=31 May 2018}}</ref> * [[قومی مزاحمت]]<ref name="reshuffle Saleh" /> * [[فائل:Flag of the Tihamah Resistance.svg|22px|حدود]] [[تہامہ مزاحمت]]<ref name="reshuffle Saleh" /> {{Collapsible list |title='''حمایت:''' |1={{flag|United Arab Emirates}}<ref name="aljazeera">{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/01/yemen-separatists-government-headquarters-aden-180128135207416.html|title= Yemen: Separatists take over government headquarters in Aden|author = Osama bin Javaid|date=28 January 2018|work=[[الجزیرہ]]|accessdate=28 January 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.evrensel.net/haber/344348/yemenin-guneyinde-catismalar-darbe-yapiliyor|title=Yemen'in güneyinde çatışmalar: 'Darbe yapılıyor'|date=28 January 2018|work=[[Evrensel]]|accessdate=28 January 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.tagesschau.de/ausland/jemen-separatisten-103.html|title=Jetzt bekriegen sich auch einstige Verbündete|date=28 January 2018|work=[[Tagesschau (German TV series)|Tagesschau]]|accessdate=28 January 2018}}</ref> }}|partof=[[عرب سرما]] تے [[یمنی بحران (2011 – موجودہ)|یمنی بحران]]|commander2={{flagdeco|Yemen}} [[عبد ربہ منصور ہادی]]<br /> {{flagdeco|Yemen}} [[محمد علی المقدشی]] (2018–)<br /> {{flagdeco|Yemen}} [[علی محسن الاحمر]] (2016–)<br />{{flagdeco|Yemen}} [[خالد بہاہ]] (2015–16)<br />{{flagdeco|Yemen}} [[حسین عرب]] ( 2017 تک)<br />{{flagdeco|Yemen}} [[احمد صالح]] (2017–)<ref name=AhmedSaleh /><br />{{flagdeco|Yemen}} [[طارق صالح]] (2017–)<br /> '''سعودی زیر قیادت اتحاد:'''<br /> {{flagdeco|Saudi Arabia}} [[سلمان بن عبدالعزیز آل سعود]]<br />{{flagdeco|Saudi Arabia}} [[محمد بن سلمان آل سعود]]<br />{{flagdeco|UAE}} [[محمد بن زید النہیان]]<br />{{flagdeco|Qatar}} [[تمیم بن حمد آل ثانی]] (2015–17)<br />{{flagdeco|Sudan}} [[عبد الفتاح عبد الرحمن برہان]]<br />{{flagdeco|Senegal}} [[میکی سال]]<br />{{flagdeco|Morocco}} [[محمد ششم مراکشی]] (2015–19)<br /> {{Collapsible list | title = ''' 1,000 تو‏ں کم فوجی:''' | 1 = {{flagdeco|Jordan}} [[عبد اللہ دوم]] | 2 = {{flagdeco|Egypt}} [[عبدالفتاح السیسی]] | 3 = {{flagdeco|Kuwait}} [[صباح الاحمد الجابر الصباح]] | 4 = {{flagdeco|Bahrain}} [[حمد بن عیسی آل خلیفہ]] }} {{Collapsible list | title = '''ہلاکتاں:''' | 1 = {{flagicon|KSA}} [[لیفٹیننٹ جنرل]] [[محمد الشالان]]{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.debka.com/article/24664/Saudi-air-chief-killed-in-Yemeni-rebel-Scud-attack-on-Khamis-Mushayt-air-base|title=DEBKAfile, Political Analysis, Espionage, Terrorism, Security|access-date=13 July 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150717134940/http://www.debka.com/article/24664/Saudi-air-chief-killed-in-Yemeni-rebel-Scud-attack-on-Khamis-Mushayt-air-base|archivedate=17 July 2015}}</ref> | 2 = {{flagicon|KSA}} [[میجر جنرل]] [[عبد الرحمان السعد الشاہرانی]]{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://english.ahram.org.eg/News/138665.aspx|title=Saudi officer killed in cross-border fire from Yemen|publisher=[[Al-Ahram]] (AFP)|date=23 August 2015|access-date=23 August 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150901154403/http://english.ahram.org.eg/News/138665.aspx|archivedate=1 September 2015}}</ref> | 3 = {{flagicon|KSA}} برگیڈیر حنرل [[ابراہیم حمزی]]{{KIA}}<ref name="theguardian.com">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2015/sep/27/saudi-general-killed-on-yemen-border-while-defending-country-army-says|title=Saudi general killed on Yemen border while 'defending country', army says|newspaper=the Guardian|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161022224000/https://www.theguardian.com/world/2015/sep/27/saudi-general-killed-on-yemen-border-while-defending-country-army-says|archivedate=22 October 2016|date=27 September 2015|last1=France-Presse|first1=Agence}}</ref> | 4 = {{flagicon|KSA}} کرنل عبد اللہ الساہیان{{KIA}}<ref name="uk.reuters.com">{{cite web|url=http://uk.reuters.com/article/uk-yemen-security-idUKKBN0TX0FN20151214|title=Two top Gulf commanders killed in Yemen rocket strike – sources|author=Reuters Editorial|date=14 December 2015|work=Reuters UK|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304082708/http://uk.reuters.com/article/uk-yemen-security-idUKKBN0TX0FN20151214|archivedate=4 March 2016}}</ref> | 5 = {{flagicon|KSA}} کرنل . حسن عقیلی{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.gulf-times.com/story/456458/Saudi-colonel-killed-in-gun-battle-on-Yemen-border|title=GULF TIMES|work=Gulf-Times|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160302065338/http://gulf-times.com/story/456458/Saudi-colonel-killed-in-gun-battle-on-Yemen-border|archivedate=2 March 2016|date=26 September 2015}}</ref> | 6 = {{flagicon|KSA}} Lt. Col.لفٹینیٹ کرنل عبد اللہ البلوی{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.defensenews.com/story/defense/2015/06/18/mine-kills-saudi-officer-on-yemen-border/28928799/|title=Mine Kills Saudi Officer On Yemen Border|date=18 June 2015|work=Defense News}}</ref> | 7 = {{flagicon|KSA}} برگیڈیر جنرل. بندر بن ہور {{KIA}}<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/arab-coalition-commander-assassinated-in-southern-yemen/|title=Arab coalition commander assassinated in southern Yemen|date=21 September 2019|work=Almasdar.com|access-date=24 September 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929034813/https://www.almasdarnews.com/article/arab-coalition-commander-assassinated-in-southern-yemen/|dead-url=yes}}</ref> | 8 = {{flagicon|UAE}} کرنل. [[سلطان محمد علی الکتبی]]{{KIA}}<ref name="uk.reuters.com" /> | 9 = {{flagicon|BHR}} [[خالد بن حمد آل خلیفہ]]{{WIA}}<ref>{{cite web|url=http://assafir.com/Article/5/447805|title=ابن ملك البحرين ربما أصيب في اليمن|publisher=[[As-Safir]]|date=30 September 2015|access-date=1 October 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151004165322/http://assafir.com/Article/5/447805|archivedate=4 October 2015}}</ref> | 10 = {{flagicon|YEM}} [[محمود الصبیحی]]{{POW}} | 11 = {{flagicon|YEM}} جنرل. [[عبد ربہ حسین]]{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2016-02/22/c_135120964.htm|title=Gunmen assassinate top army commander in Yemen's Aden|work=xinhuanet.com|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160223113750/http://news.xinhuanet.com/english/2016-02/22/c_135120964.htm|archivedate=23 February 2016}}</ref> | 12 = {{flagicon|YEM}} جنرل. احمد الیافی {{KIA}}<ref>{{cite web |author=Mohammed Mukhashaf |url=http://uk.reuters.com/article/uk-yemen-security-idUKKBN1610NH |title=Senior Yemeni general killed in Houthi missile attack &#124; Reuters |website=Uk.reuters.com |date=2017-02-22 |accessdate=2017-07-14 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171011223508/http://uk.reuters.com/article/uk-yemen-security-idUKKBN1610NH |archivedate=11 October 2017}}</ref> | 13 = {{flagicon|YEM}} میجر جنرل. [[عبد الرب شدادی]]{{KIA}}<ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2016/10/08/Top-commander-in-Yemen-s-army-killed.html|title=Archived copy |accessdate=2017-11-02|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171011224327/http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2016/10/08/Top-commander-in-Yemen-s-army-killed.html|archivedate=11 October 2017}}</ref> | 14 = {{flagicon|YEM}} میجر جنرل. [[Jجعفر محمد سعد]]{{KIA}} | 15 = {{flagicon|YEM}} برگیڈیر جنرل. حمید الکشیبی{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/06/160629141317469.html|title=Recordings: Houthi leaders planned general's killing|work=Aljazeera|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160630172610/http://www.aljazeera.com/news/2016/06/160629141317469.html|archivedate=30 June 2016}}</ref> | 16 = {{flagicon|YEM}} کمانڈر . جر اللہ صالحی{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.france24.com/en/20151225-gunmen-kill-yemen-intelligence-officer-security-source|title=Flash – Gunmen kill Yemen intelligence officer: security source|work=France 24|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304055031/http://www.france24.com/en/20151225-gunmen-kill-yemen-intelligence-officer-security-source|archivedate=4 March 2016|access-date=22 February 2017}}</ref> | 17 = {{flagicon|YEM}} کیپٹن. زافر الترکی{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://saudigazette.com.sa/saudi-arabia/yemeni-fighter-buried-in-jazan/?|title=Yemeni fighter buried in Jazan|last=Ali|first=Ajaz|work=Saudi Gazette|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304073813/http://saudigazette.com.sa/saudi-arabia/yemeni-fighter-buried-in-jazan/|archivedate=4 March 2016}}</ref> | 18 = {{flagdeco|Yemen}} [[علی عبد اللہ صالح]]{{KIA}}<ref>{{cite web|url=https://www.rt.com/news/411854-yemens-ex-president-saleh-killed/|title=Yemeni ex-President Saleh killed by Houthis following his realignment with Saudis (GRAPHIC)|website=RT International}}</ref> | 19 = {{flagdeco|Yemen}} جنرل. محمد الثیفانی {{KIA}}<ref name="DebrieferSenior" /> | 20 = {{flagdeco|Yemen}} جنرل. خالدالجمعی {{KIA}}<ref name="DebrieferSenior">{{cite web |title=105 Yemeni فوجی, Houthis reportedly killed, injured in Marib |website=Debriefer |publisher= |date=2020-05-04 |url=https://debriefer.net/en/news-16222.html |access-date=2020-04-06 |archive-date=2021-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211124002916/https://debriefer.net/en/news-16222.html |dead-url=yes }}</ref> <nowiki>}}</nowiki> ---- {{flagicon image|Flag of South Yemen.svg}} میجر جنرل. [[ایدارس الزبیدی]] {{Collapsible list | title = '''ہلاکتاں:''' | {{flagicon image|Flag of South Yemen.svg}} برگیڈیر جنرل. [[منیر الیافی]]{{KIA}}<ref>{{Cite news|title=Death toll rises to 49 in attacks in Yemen's Aden|url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/death-toll-rises-to-49-in-attacks-in-yemen-s-aden/1547314|website=[[Anadolu Agency]]|date=1 August 2019|access-date=16 May 2020}}</ref> }}|commander1={{Plainlist| * {{flagdeco|Yemen}} [[محمد العاطفی]] (2016–) * {{flagdeco|Yemen}} [[محمد علی الحوثی]] (2015–)}} * {{flagdeco|Yemen}} [[مہدی المشیت]] (2018–) * {{flagdeco|Yemen}} [[حسین ناجی خیران]] (2015−16) * {{flagicon image|Houthis Logo.png}} [[عبد الملک حوثی]] * ابوبکر السلامی <ref name="Najran">{{cite news|url=http://atimes.com/2015/10/how-saudi-arabias-aggressive-foreign-policy-is-playing-against-itself/|agency=Asia Times|title=How Saudi Arabia's aggressive foreign policy is playing against itself|first=Salman|last=Rafi|date=2 October 2015|accessdate=23 January 2016|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160129202058/http://atimes.com/2015/10/how-saudi-arabias-aggressive-foreign-policy-is-playing-against-itself/|archivedate=29 January 2016}}</ref> {{Collapsible list | title = '''ہلاکتاں:''' | 1 = {{flagdeco|Yemen}} [[علی رایمی]]{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://ringtv.craveonline.com/news/390403-mysterious-junior-flyweight-ali-raymi-killed-in-yemen|archive-url=https://web.archive.org/web/20150528222629/http://ringtv.craveonline.com/news/390403-mysterious-junior-flyweight-ali-raymi-killed-in-yemen|url-status=dead|archive-date=28 May 2015|title=Mysterious junior flyweight Ali Raymi killed in Yemen|author=Ryan Songalia|date=28 May 2015|accessdate=30 May 2015|work=Ring TV}}</ref> | 2 = {{flagdeco|Yemen}} Yahya Al-Emad{{KIA}}<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?sl=ar&tl=en&js=y&prev=_t&hl=ar&ie=UTF-8&u=https%3A%2F%2Fyemen-press.com%2Fnews82895.html&edit-text=&act=url|title= Yahya Hassan Al-Emad dead in Sanaa|author=|date=8 October 2016|accessdate=|work=yemen press}}</ref> | 3 = {{flagdeco|Yemen}} احمد الحربی{{KIA}}<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?sl=ar&tl=en&js=y&prev=_t&hl=ar&ie=UTF-8&u=http%3A%2F%2Fwww.alarabiya.net%2Far%2Farab-and-world%2Fyemen%2F2016%2F10%2F09%2F%25D9%2585%25D9%2582%25D8%25AA%25D9%2584-%25D8%25A3%25D8%25AD%25D9%2585%25D8%25AF-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AD%25D8%25B1%25D8%25A8%25D9%258A-%25D8%25B5%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AD%25D9%2588%25D8%25AB%25D9%258A-%25D9%2588%25D8%25A3%25D8%25A8%25D8%25B1%25D8%25B2-%25D9%2582%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25AA%25D9%2587-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D9%2582%25D8%25B1%25D8%25A8%25D9%258A%25D9%2586-.html&edit-text=&act=url|title=sources confirmed death of Ahmed Mohsen Ali Al-Harbi brother-in-law of Abdulmalik al-Houthi|author=Kamel al Matari|date=9 October 2016|accessdate=|work=[[alarabiya]]}}</ref> | 4 = {{flagdeco|Yemen}} عبدالملک الاحرار{{KIA}}<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?sl=ar&tl=en&js=y&prev=_t&hl=ar&ie=UTF-8&u=http%3A%2F%2Fwww.yemen-24.com%2Fnews37502.html&edit-text=&act=url|title=Disclose the identity of 33 people dead in the incident consolation Rowaishan lounge .. (names + labor)|author=|date=8 October 2016|accessdate=|work=yemen-24}}</ref> | 5 = {{flagdeco|Yemen}} علی الضیفی{{KIA}}<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?sl=ar&tl=en&js=y&prev=_t&hl=ar&ie=UTF-8&u=http%3A%2F%2Fyemen-press.com%2Fnews82923.html&edit-text=&act=url|title="Ali Aldhifeef" most prominent pro-Houthi اورresponsible for the fall in the Great Hall of Amran Sana'a leaders|author=|date=9 October 2016|accessdate=|work=yemen-press}}</ref> | 6 = {{flagdeco|Yemen}} عبد الرزاق المروانی{{KIA}}<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?sl=ar&tl=en&js=y&prev=_t&hl=ar&ie=UTF-8&u=http%3A%2F%2Fwww.nbn.com.lb%2F%25D9%2582%25D8%25A7%25D8%25A6%25D8%25AF-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AD%25D8%25B1%25D8%25B3-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AC%25D9%2585%25D9%2587%25D9%2588%25D8%25B1%25D9%258A-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%258A%25D9%2585%25D9%2586%25D9%258A-%25D9%2588%25D9%2582%25D8%25A7%25D8%25A6%25D8%25AF-%25D9%2582%25D9%2588%25D8%25A7%25D8%25AA%2F&edit-text=&act=url|title=Commander of the Republican Guard اورthe commander of the Yemeni capital, security forces among the victims of the raids that targeted a funeral in Sanaa|author=|date=8 October 2016|accessdate=|work=[[National Broadcasting Network (Lebanon)|National Broadcasting Network]]}}</ref><ref name="8October2016">{{cite news|url=https://translate.google.com/translate?sl=ar&tl=en&js=y&prev=_t&hl=ar&ie=UTF-8&u=http%3A%2F%2Fwww.alalam.ir%2Fnews%2F1870267&edit-text=|agency=[[Al-Alam News Network]]|title=military leaders among the victims of the martyrs of the massacre Sanaa|date=8 October 2016|accessdate=|first=|last=}}</ref> | 7 = {{flagdeco|YEM}} محمد ابن ہلال{{KIA}}<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com.sa/translate?sl=ar&tl=en&js=y&prev=_t&hl=ar&ie=UTF-8&u=http%3A%2F%2Fwww.gulfeyes.net%2Fworld%2F742708.html&edit-text=&act=url|title=image killing of a senior officer in uniform in the ballroom in Sana'a consolation Al Rowaishan family|author=|date=8 October 2016|accessdate=|work=gulfeyes|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203231533/https://translate.google.com.sa/translate?sl=ar&tl=en&js=y&prev=_t&hl=ar&ie=UTF-8&u=http%3A%2F%2Fwww.gulfeyes.net%2Fworld%2F742708.html&edit-text=&act=url|dead-url=yes}}<br />{{cite web|url=https://www.facebook.com/%D9%81%D8%B1%D8%B9-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2%D9%8A-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A9-%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%A7%D8%A1--153580268158689/?hc_ref=PAGES_TIMELINE&fref=nf|title=Central Security Forces in Sana'a Official page in Facebook|author=|date=8 October 2016|accessdate=|work=[[فیس بک]]}}</ref> | 8 = {{flagdeco|YEM}} علی الجعفی{{KIA}}<ref name="8October2016" /><ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?sl=ar&tl=en&js=y&prev=_t&hl=ar&ie=UTF-8&u=http%3A%2F%2Fwww.manartv.com.lb%2F821500&edit-text=&act=url|title=Al-Manar correspondent: the commander of the Republican Guard اورthe commander of the Yemeni Central Security Forces among the martyrs of the massacre Sanaa|author=|date=8 October 2016|accessdate=|work=[[Al-Manar]]}}</ref> | 9 = {{flagdeco|YEM}} عبد القدیر ہلال{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/10/yemen-blasts-hit-event-attended-jalal-al-ruweishan-161008141316494.html|title=Yemen: Blasts hit event attended by Jalal al-Ruweishan|date=8 October 2016|work=[[الجزیرہ]]|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170726024804/http://www.aljazeera.com/news/2016/10/yemen-blasts-hit-event-attended-jalal-al-ruweishan-161008141316494.html|archivedate=26 July 2017}}</ref> | 10 = {{flagdeco|YEM}}منصور نمران{{KIA}}<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com/translate?sl=ar&tl=en&js=y&prev=_t&hl=ar&ie=UTF-8&u=http%3A%2F%2Falmotamar.net%2Fnews%2F132848.htm&edit-text=&act=url|title=Defense Staff Brigadier Mansour Tenaian Namran|author=|date=15 October 2016|accessdate=|work=[[General People's Congress (Yemen)|General People's Congress]]}}</ref> | 11 = {{flagdeco|YEM}} احمد الخطیب{{KIA}}<ref>{{cite web|url=https://translate.google.com.sa/translate?sl=ar&tl=en&js=y&prev=_t&hl=ar&ie=UTF-8&u=https%3A%2F%2Fyemen-press.com%2Fnews83489.html&edit-text=&act=url|title=Colonel Ahmad Al-Khatib killed in airstrike in Saada|author=|date=17 October 2016|accessdate=|work=yemen press}}</ref> | 12 = {{flagdeco|Yemen}} [[Saleh Ali al-Sammad|Saleh al-Sammad]]{{KIA}}<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-43872482|title=Yemen war: Houthi political leader 'killed in air raid'|work=[[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ]]|date=23 April 2018}}</ref> | 13 = {{flagicon image|Houthis emblem.svg}} حسن المالسی{{KIA}}<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-general-idUSKCN11U0KG|title=Coalition forces kill Houthi general on Saudi-Yemen border: sources|work=[[روئٹرز]]|date=24 September 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170913000800/https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-general-idUSKCN11U0KG|archivedate=13 September 2017}}</ref> | 14 = {{flagicon image|Houthis emblem.svg}} ہاشم البراوی{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.alamy.com/stock-photo-epa04900798-houthi-militiamen-carry-the-coffin-of-a-senior-houthi-86869531.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005115331/http://www.alamy.com/stock-photo-epa04900798-houthi-militiamen-carry-the-coffin-of-a-senior-houthi-86869531.html|url-status=dead|archive-date=5 October 2016|title=Houthi militiamen carry the coffin of a senior Houthi military leader, Hashim al-Barawi, killed three days ago while fighting Saudi-backed forces|work=[[Alamy]]|date=27 August 2015}}</ref> | 15 = {{flagicon image|Houthis emblem.svg}} حسن الشریفی{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2016/10/22/Houthi-leader-who-participated-in-Kuwait-talks-killed.html|title=Houthi leader who participated in Kuwait talks killed|work=[[alarabiya]]|date=22 October 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161022220538/http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2016/10/22/Houthi-leader-who-participated-in-Kuwait-talks-killed.html|archivedate=22 October 2016}}</ref> | 16 = {{flagicon image|Houthis emblem.svg}} عبد الخالق الحوثی{{KIA}}<ref>{{Cite news|title=Brother of Houthis' top leader believed dead after air strike|url=https://www.thenational.ae/world/mena/brother-of-houthis-top-leader-believed-dead-after-air-strike-1.765793|website=[[The National (Abu Dhabi)]]|date=1 September 2018|access-date=14 May 2020}}</ref> | 17 = {{flagicon image|Houthis emblem.svg}}ابوجابر الحوثی{{POW}}<ref>{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2016/10/05/Yemen-army-captures-Houthi-militias-in-west-Marib.html|title=Yemen army captures Houthi militias in Marib|work=[[Al Arabiya]]|date=5 October 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161006051852/http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2016/10/05/Yemen-army-captures-Houthi-militias-in-west-Marib.html|archivedate=6 October 2016}}</ref> | 18 = {{flagicon image|Houthis emblem.svg}} حسین المتوکل{{POW}}<ref>{{cite web|url=http://www.iinanews.org/page/public/news_details.aspx?id=181707&NL=True|title=Yemen army captures Houthi militia leaders in Marib|work=[[International Islamic News Agency]]|date=5 October 2016|access-date=24 September 2020|archive-date=4 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304045420/http://www.iinanews.org/page/public/news_details.aspx?id=181707&NL=True}}</ref> | 19 = {{flagicon image|Houthis emblem.svg}} ابراہیم الحوثی{{KIA}}<ref>{{cite news|title=Clashes in southern Yemen; rebels leader's brother killed|url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-clashes-in-southern-yemen-rebels-leaders-brother-killed/|website=[[Globe تےMail]]|agency=Associated Press|date=9 August 2019|access-date=14 May 2020}}</ref> }}|commander3={{flagicon image|ShababFlag.svg}} [[خالد باترفی]]<br />{{flagicon image|ShababFlag.svg}} [[ابراہیم القوسی]]<ref>{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2016/02/ex-guantanamo-detainee-prominently-featured-al-qaeda-propaganda.php|title=Ex-Guantanamo detainee prominently featured in al Qaeda propaganda|work=The Long War Journal|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160216092320/http://www.longwarjournal.org/archives/2016/02/ex-guantanamo-detainee-prominently-featured-al-qaeda-propaganda.php|archivedate=16 February 2016}}</ref> {{Collapsible list | title = '''ہلاکتاں:''' | {{nowrap|{{flagicon image|ShababFlag.svg}} [[ناصر عبد الکریم الوحیشی]]{{KIA}}}} | {{flagicon image|ShababFlag.svg}} [[قاسم الرایمی]]{{KIA}} | {{flagicon image|ShababFlag.svg}} [[نصیر بن علی الانسی]]{{KIA}} | {{nowrap|{{flagicon image|ShababFlag.svg}} [[ابراہیم سلیمان محمد الروبیش]]{{KIA}}}} }} ---- {{flagicon image|ShababFlag.svg}} [[ابو بلال الحربی]]{{KIA}}<ref>{{cite web|title=This Man Is The Leader In ISIS's Recruiting War Against Al-Qaeda In Yemen|url=https://www.buzzfeed.com/gregorydjohnsen/this-man-is-the-leader-in-isis-recruiting-war-against-al-qae#.pvvgvZz5n|publisher=Buzzfeed|date=7 July 2015|accessdate=7 July 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150707173044/http://www.buzzfeed.com/gregorydjohnsen/this-man-is-the-leader-in-isis-recruiting-war-against-al-qae#.pvvgvZz5n|archivedate=7 July 2015}}</ref><br />{{flagicon image|ShababFlag.svg}} [[ابو اسامہ المہاجر]]{{POW}}<ref name="muhajer">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-isis/saudi-forces-say-they-have-captured-leader-of-yemen-branch-of-islamic-state-idUSKCN1TQ1TX|title=Saudi forces say they have captured leader of Yemen branch of Islamic State|work=Reuters|date=25 June 2019}}</ref>|units1=|units2=|units3=|strength1={{flagdeco|Yemen}} [[سپریم سیاسی کونسلl]]:<br /> {{flagicon image|Houthis Logo.png}} 150,000–200,000 جنگجو<ref name="Yemen post">{{cite news|url=http://yemenpost.net/Detail123456789.aspx?ID=3&SubID=1749&MainCat=2|title=Thousands Expected to die in 2010 in Fight against Al-Qaeda|newspaper=[[Yemen Post (newspaper)|Al-Qaeda Announces Holy War against Houthis Yemen Post]]|access-date=23 January 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110303112426/http://yemenpost.net/Detail123456789.aspx?ID=3&SubID=1749&MainCat=2|archivedate=3 March 2011}}</ref><br />|strength2={{flagdeco|Saudi Arabia}} 100 جنگی جہاز تے 150,000 فوجی<ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2015/03/25/middleeast/yemen-unrest/|work=CNN|title=Saudi Arabia launches airstrikes in Yemen|date=26 March 2015|accessdate=26 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150326010115/http://edition.cnn.com/2015/03/25/middleeast/yemen-unrest/|archivedate=26 March 2015}}</ref><br />{{flagdeco|UAE}} 30 جنگی جہاز<ref name="repel" /><br />{{flagdeco|Bahrain}} 15 جنگی جہاز<ref name="repel" /> تے300 فوجی<ref>{{cite news|url=http://www.emirates247.com/news/region/more-bahrain-%D9%81%D9%88%D8%AC%DB%8C-for-yemen-2015-11-24-1.611601|title=More Bahrain فوجی for Yemen|publisher=[[Emirates 24/7]]|accessdate=2020-09-24|archivedate=2023-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230120214456/https://www.emirates247.com/news/region/more-bahrain-%D9%81%D9%88%D8%AC%DB%8C-for-yemen-2015-11-24-1.611601}}</ref><br />{{flagdeco|Kuwait}} 15 جنگی جہاز<ref name="repel" /><br />{{flagdeco|Qatar}} 10 جنگی جہاز تے 1,000 فوجی <ref name="repel" /><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/09/07/us-yemen-security-idUSKCN0R710W20150907|work=Reuters|title=Qatar sends 1,000 ground فوجی to Yemen conflict: al Jazeera|date=7 September 2015|accessdate=7 September 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150908001721/http://www.reuters.com/article/2015/09/07/us-yemen-security-idUSKCN0R710W20150907|archivedate=8 September 2015}}</ref><br />{{flagdeco|Jordan}} 6 جنگی جہاز<ref name="repel" /><br />{{flagdeco|Morocco}} 6 جنگی جہاز <ref name="repel" /> تے 1,500 فوجی<ref name="repel" /><ref name="gulfnews.com" /><br />{{flagdeco|Sudan}} 4 جنگی جہاز تے 8,000-30,000 فوجی<ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.uk/yemen-sunni-grand-alliance-sudan-commits-فوجی-saudi-jets-pound-sana-1493889|title=Yemen Sunni grاورalliance: Sudan commits فوجی as Saudi jets pound Sana'a|work=International Business Times UK|accessdate=15 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150416141849/http://www.ibtimes.co.uk/yemen-sunni-grand-alliance-sudan-commits-%D9%81%D9%88%D8%AC%DB%8C-saudi-jets-pound-sana-1493889|archivedate=2015-04-16|date=27 March 2015}}</ref><ref name="sudan">{{cite news|url=http://www.worldbulletin.net/todays-news/157087/sudan-denies-plane-shot-down-by-yemens-houthis|agency=World Bulletin|title=Sudan denies plane تباہby Yemen's Houthis|date=28 March 2015|accessdate=28 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150330062026/http://www.worldbulletin.net/todays-news/157087/sudan-denies-plane-shot-down-by-yemens-houthis|archivedate=30 March 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2019/10/7/houthi-rebels-kill-several-sudanese-soldiers-in-taiz-attack|title=Yemen's Houthi rebels kill 'several Sudanese soldiers' in Taiz attack|first=The New|last=Arab|website=alaraby}}</ref><br />{{flagdeco|Senegal}} 2,100 فوجی<ref name="repel" /><ref name="SudTrib_RSF_Yemen_10k_return">{{cite news | last1= | first1= | last2= | first2= | pages=| title= Sudan withdraws 10,000 فوجی from Yemen |trans-title = <!-- trans-title is the English translation --> | date= 2019-10-30 |newspaper= [[Sudan Tribune]] | url= https://sudantribune.com/spip.php?article68404 |accessdate=2019-10-31 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20191031014137/https://sudantribune.com/spip.php?article68404 |archivedate= 2019-10-31 |url-status=live <!-- live|dead|unfit|usurped -->}}</ref><br />{{flagdeco|Egypt}} 4 جنگی بیری جہاز<ref>{{cite news |title=Four Egyptian جنگی بیری جہاز en route to Gulf of Aden|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/126145/Egypt/Politics-/Four-Egyptian-جنگی بیری جہاز-en-route-to-Gulf-of-Aden.aspx |newspaper=[[Al-Ahram]] |date=26 March 2015 |access-date=26 March 2015}}</ref> اورجنگی جہاز<ref>{{cite news |title=Egypt navy اورair force taking part in military intervention in Yemen: Presidency|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/126179/Egypt/Politics-/UPDATED-Egypt-navy-and-air-force-taking-part-in-mi.aspx |newspaper=[[Al-Ahram]] |date=26 March 2015|access-date=26 March 2015}}</ref><br />1,800 سیکیورٹی کنٹریکٹر<ref>[https://www.forbes.com/sites/charlestiefer/2015/11/26/in-yemen-war-mercenaries-launched-by-blackwater-head-were-spotted-today-not-good-news/ "In Yemen War, Mercenaries Launched by Blackwater Head Were Spotted Today – Not Good News"] ''[[فوربس (جریدہ)|]]''</ref><br />|strength3={{flagicon image|ShababFlag.svg}}<nowiki> [[انصار الشریعہ (یمن) | انصار الشریہ]]</nowiki> * {{flagicon image|ShababFlag.svg}} [[جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ]]: 6,000–8,000<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/f38788a561d74ca78c77cb43612d50da/Yemen:-US-allies-don%27t-defeat-al-Qaida-but-pay-it-to-go-away|title=AP Investigation: US allies, al-Qaida battle rebels in Yemen|website=AP News|date=7 August 2018}}</ref><ref name="ramps up">{{cite news |author=Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/2017/03/03/world/middleeast/yemen-us-airstrikes-al-qaeda.html |title=United States Ramps up Airstrikes against Al Qaeda in Yemen|newspaper=[[نیو یارک ٹائمز]]|date=2017-03-03|accessdate=2017-07-14|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170519142700/https://www.nytimes.com/2017/03/03/world/middleeast/yemen-us-airstrikes-al-qaeda.html|archivedate=19 May 2017}}</ref><ref name="US State Terrorism Report">{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/ct/rls/crt/2015/257523.htm|title=Country Reports on Terrorism 2015 Chapter 6. Foreign Terrorist Organizations|website=State.gov|date=|accessdate=2017-07-14}}</ref><ref name="new authorities">{{cite web|url=http://www.voanews.com/a/yemen-airstrikes-target-al-qaida-leader-/3748092.html|title=Flexing New Authorities, US Military Unleashes Barrage on AQAP|website=Voanews.com|date=2017-03-03|accessdate=2017-07-14|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170828011829/https://www.voanews.com/a/yemen-airstrikes-target-al-qaida-leader-/3748092.html|archivedate=28 August 2017}}</ref> ---- {{flagicon image|ShababFlag.svg}} [[داعش]]: 300<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/06/30/us-yemen-security-islamicstate-insight-idUSKCN0PA1T920150630|title=In Yemen chaos, Islamic State grows to rival al Qaeda|newspaper=Reuters|accessdate=18 November 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151022201839/http://www.reuters.com/article/2015/06/30/us-yemen-security-islamicstate-insight-idUSKCN0PA1T920150630|archivedate=22 October 2015|date=30 June 2015}}</ref>|casualties1="ہزاراں" ہلاک (بمطابق الجزیرہ؛ مئی 2018 تک) <br /> 11،000+ ہلاک (عرب اتحاد دا دعوی دسمبر 2017 تک)<ref name="Saudi Gazette">{{cite news |url=http://saudigazette.com.sa/article/524562/SAUDI-ARABIA/Arab-Coalition-83-ballistic-missiles-fired-by-Houthis-toward-Saudi-Arabia-so-far|title=Arab Coalition: 83 ballistic missiles fired by Houthis toward Saudi Arabia so far|newspaper=Saudi Gazette|access-date=5 June 2018}}</ref><br />|casualties2={{flagdeco|Saudi Arabia}}1,000<ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/05/1-000-saudi-فوجی-killed-yemen-war-began-180528174808387.html|title=More than 1,000 Saudi فوجی killed in Yemen since war began|publisher=Al Jazeera|date=28 May 2018}}</ref>–3,000<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/voices/yemen-war-rapidly-becoming-as-messy-and-complicated-as-the-conflict-in-syria-a6937026.html|title='Yemen's war is becoming as messy as the conflict in Syria'|date=17 March 2016|website=The Independent}}</ref>فوجی 2016 وچ ہلاک <br />10 پکڑے گئے;<ref>{{cite news|url=http://uk.reuters.com/article/yemen-security-swap-idUKL5N1700CA|title=Saudi-led alliance says completes Yemen prisoner swap|author=Mohammed Mukhashaf|date=28 March 2016|work=Reuters UK|accessdate=14 اپریل 2016|archivedate=10 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200910181955/https://uk.reuters.com/article/yemen-security-swap-idUKL5N1700CA}}</ref><br />5 [[یمن وچ سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت مداخلت دے دوران گرے جہازاں تے حادثات د‏‏ی لسٹ|طیارے تباہ]];<ref>{{cite news |url=https://www.nbcnews.com/news/world/u-s-rescues-two-saudi-fighter-pilots-after-splashdown-near-n331711|title=Two pilots killed when helicopter comes down on Saudi-Yemen border – coalition|work=Reuters UK|access-date=18 April 2017}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.rt.com/news/415230-saudi-coalition-jet-yemen/|title=Coalition blames 'technical glitch' as Houthi rebels claim downing of Saudi jet in Yemen|publisher=[[RT (TV network)|RT]] News|access-date=8 January 2018}}</ref><ref name="khaleejtimes.com">{{cite web|url=https://www.khaleejtimes.com/region/saudi-arabia/saudi-warplane-crashes-in-yemen-pilot-killed|title=Saudi warplane crashes in Yemen, pilot killed|last=Wam|website=khaleejtimes.com|accessdate=30 October 2017}}</ref> <br />8 [[یمن وچ سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت مداخلت دے دوران گرے جہازاں تے حادثات د‏‏ی لسٹ|ہیلی کاپٹر تباہ]]<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-saudi-idUSKCN1LU1VT|title=Two Saudi pilots killed in helicopter crash: state media|date=14 September 2018|work=Reuters}}</ref><ref name="independent.co.uk1">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/saudi-arabia-prince-deputy-governor-killed-helicopter-crash-asir-province-a8039226.html|title=Saudi prince killed in helicopter crash|date=5 November 2017|website=The Independent|access-date=7 November 2017}}</ref><ref name="gulfnews.com2017">{{cite web|url=http://gulfnews.com/news/gulf/yemen/12-saudi-soldiers-martyred-in-yemen-helicopter-crash-1.2013716|title=19Saudi soldiers martyred in Yemen helicopter crash|last=Agencies|date=18 April 2017|access-date=10 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170528142854/http://gulfnews.com/news/gulf/yemen/12-saudi-soldiers-martyred-in-yemen-helicopter-crash-1.2013716|archive-date=28 May 2017|url-status=dead}}</ref><ref name="exchange">{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-mideast-yemen-crash-idUKKCN0QQ29P20150821|title=Two pilots killed when helicopter comes down on Saudi-Yemen border...|date=21 August 2015|via=uk.reuters.com|newspaper=Reuters|accessdate=24 September 2020|archivedate=3 November 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191103192342/https://uk.reuters.com/article/uk-mideast-yemen-crash-idUKKCN0QQ29P20150821}}</ref><ref>{{cite news|title=Houthis claim responsibility for fall of coalition plane|url=https://www.middleeastmonitor.com/news/middle-east/21204-houthis-claim-responsibility-for-fall-of-coalition-plane|accessdate=2020-09-24|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304120729/https://www.middleeastmonitor.com/news/middle-east/21204-houthis-claim-responsibility-for-fall-of-coalition-plane}}{{cite web|url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2017/3/16/yemens-houthi-rebels-shoot-down-apache-helicopter-in-hodeida|title=Yemen's Houthi rebels 'shoot down Apache helicopter in Hodeida|accessdate=10 June 2017}}<br />{{cite news |date=18 April 2017 |title=Saudi military helicopter crashes in Yemen, killing 12 officers |work=[[روئٹرز]] |url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-saudi/saudi-military-helicopter-crashes-in-yemen-killing-12-officers-idUSKBN17K1W0 }}</ref><ref name="crashnear">{{cite news |title=Two Saudi pilots killed in crash near Yemen |publisher=[[Al Arabiya English]] |url=https://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/08/22/Coalition-Two-pilots-killed-in-crash-near-Yemen.html}}</ref><br />9 [[یمن وچ سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت مداخلت دے دوران گرے جہازاں تے حادثات د‏‏ی لسٹ|ڈرون تباہ]]<br />20 [ایم 1 ابرامز|ایم 1 اے 2 ایس]] تباہ<ref>{{cite web|url=https://www.defenseone.com/business/2016/08/us-tank-deal-exposes-saudi-losses-yemen-war/130623/|title=Saudi Losses in Yemen War Exposed by US Tank Deal|website=Defense One}}</ref><br />1 فرگیٹ ''[[المدینہ کلاس فرگیٹ|المدینہ]]'' نو‏‏ں نقصان پہنچیا<ref>{{cite news |url=https://english.alarabiya.net/en/News/gulf/2017/01/31/Saudi-warship-comes-under-Houthi-attack-west-of-Yemen-s-Hodeida-.html |title=Two killed after Houthis attack Saudi warship |publisher=[[Al Arabiya English]]}}</ref><br /> {{flagicon|UAE}} 108–130 فوجی ہلاک<ref>{{cite web|url=https://www.thenational.ae/uae/uae-rulers-celebrate-armed-forces-efforts-in-yemen-1.976400|title=UAE Rulers celebrate Armed Forces' efforts in Yemen|website=The National}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.criticalthreats.org/briefs/gulf-of-aden-security-review/gulf-of-aden-security-review-november-2-2017|title=Gulf of Aden Security Review – November 2, 2017|website=Critical Threats|access-date=2 November 2017}}<br />[https://gulfbusiness.com/uae-soldier-killed-yemen-2/ UAE soldier killed in Yemen]<br />[https://www.alaraby.co.uk/english/news/2018/6/13/four-emirati-soldiers-killed-in-yemen-uae Four Emirati soldiers killed in Yemen: UAE]<br />[https://www.middleeastmonitor.com/20181124-5-uae-soldiers-killed-in-attack-in-yemen/ 5 UAE soldiers killed in attack in Yemen]</ref><br />2 جہاز تباہ<ref>{{cite web|url=https://www.khaleejtimes.com/news/government/video-two-uae-fighter-pilots-martyred-in-yemen-laid-to-rest|title=Video: Two UAE fighter pilots martyred in Yemen laid to rest|last=Wam|website=khaleejtimes.com|access-date=30 October 2017}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-emirates-idUSKCN0WG0DJ|title=UAE plane crashed in Yemen due to technical fault, pilots killed: coalition|author=Mohammed Mukhashaf|date=14 March 2016|work=[[روئٹرز]]|access-date=14 April 2016}}</ref><br />3 ہیلی کاپٹر تباہ<ref name="defence-blog.com">{{cite news |url=http://defence-blog.com/news/uae-helicopter-crash-in-yemen-kills-2-crew-members.html|title=UAE helicopter crash in Yemen kills 2 crew members – Defence blog|first=Dylan|last=Malyasov}}</ref><ref name="The National">{{cite web|url=https://www.thenational.ae/uae/government/funerals-for-four-uae-soldiers-killed-in-yemen-helicopter-crash-held-1.618844|title=Funerals for four UAE soldiers killed in Yemen helicopter crash held|website=The National}}</ref><br />1 مائن سویپر نو‏‏ں نقصان پہنچیا<ref>{{cite web|url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/13068/houthi-rebels-in-yemen-attacked-another-uae-ship-and-thats-all-we-know-for-sure|title=Houthi Rebels In Yemen Attacked Another UAE Ship تےThat's All We Know For Certain|first=Joseph|last=Trevithick|website=The Drive|access-date=2020-09-24|archive-date=2022-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220504173016/https://www.thedrive.com/the-war-zone/13068/houthi-rebels-in-yemen-attacked-another-uae-ship-and-thats-all-we-know-for-sure|dead-url=yes}}</ref><br />6 [[یمن وچ سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت مداخلت دے دوران گرے جہازاں تے حادثات د‏‏ی لسٹ|ڈرون تباہ]] <br />1 واٹر کرافٹ نو‏‏ں نقصان پہنچیا([[ایچ ایس وی-2 سویفٹ|ایچ ایس وی-2 ''سویفٹ'']])<ref>{{cite news |url=https://www.rt.com/news/375701-saudi-warship-attack-killed/|title=Saudis admit 2 deaths in warship incident after Houthis claim anti-ship missile attack (VIDEO) (''The vessel ("Swift") was reportedly deemed unrepairable اورdecommissioned'')|date=31 January 2017|publisher=[[RT (TV network)|RT]]}}</ref><br />{{flagicon|SDN}} 1,000-4,000 فوجی ہلاک<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/voices/yemen-war-death-toll-saudi-arabia-allies-how-many-killed-responsibility-a8603326.html|title='The Yemen war death toll is five times higher than we think – we can't shrug off our responsibilities any longer'|date=26 October 2018|website=The Independent}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/11/yemen-war-houthis-sudan-فوجی-suffering-heavy-casualties-191104104429885.html|title=Yemen war: Houthis say Sudan فوجی suffering heavy casualties|website=www.aljazeera.com}}</ref><br /> {{flagicon|BHR}} 9 فوجی ہلاک<ref name="Albilad">{{cite web|url=https://nabd.com/s/74311767-5c48a4/%D9%82%D9%88%D8%A9-%D8%AF%D9%81%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D9%86-%D8%AA%D9%86%D8%B9%D9%89-%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%AC%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B7%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%83%D9%8A%D9%84-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%AC%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%83-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85|title=Bahrain Defense Force mourns the martyrdom of the National Force|language=ar|access-date= 26 June 2020}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.naharnet.com/stories/en/198216|title=Bahrain Says Three Soldiers in Yemen Coalition Killed | work =Naharnet}}</ref><br />1 ایف-16 کریش <ref>{{cite news |url=http://www.middleeasteye.net/news/bahrain-f-16-crashes-saudi-near-yemen-border-coalition-2000625843?|title=Bahrain F-16 crashes in Saudi near Yemen border after 'technical issue'|publisher=[[Middle East Eye]]}}</ref><br /> {{flagicon|QAT}} 4 فوجی ہلاک<ref>{{cite web|work = Gulf News |url=https://gulfnews.com/world/gulf/qatar/first-qatari-soldier-killed-in-yemen-1.1618057 |title= First Qatari soldier killed in Yemen|date=11 November 2015}}</ref><ref>{{cite web|work =Al Arabiyah English |url=https://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2016/09/13/Three-Qatari-soldiers-killed-in-Yemen-.html |title= Three Qatari soldiers killed in Yemen|date=13 September 2016}}</ref><br /> {{flagicon|MAR}} 10 سروس مین ہلاک<ref name="moroccotimes">{{cite news |url=https://www.ibtimes.com/saudi-coalition-houthi-rebels-intensify-attacks-yemen-ahead-proposed-ceasefire-2223830|title=Saudi Coalition, Houthi Rebels Intensify Attacks In Yemen Ahead Of Proposed Ceasefire|publisher=[[International Business Times]]|access-date=14 December 2015}}</ref><ref name="marocain">{{cite news|url=http://www.huffpostmaghreb.com/2015/05/16/crash-f-16-marocain-pilote-yemen-corps_n_7296480.html|title=Crash d'un F-16 marocain au Yémen: Le corps du pilote marocain pourrait avoir été repéré|work=The Huffington Post Maghreb|agency=AFP|access-date=16 May 2015|accessdate=24 September 2020|archivedate=20 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150520224118/http://www.huffpostmaghreb.com/2015/05/16/crash-f-16-marocain-pilote-yemen-corps_n_7296480.html}}</ref><br /> 1 [[ایف-16]] تباہ<ref name="marocain" /><br /> {{flagicon|Jordan}} 1 [[ایف-16]] تباہ <ref>{{cite news |url=http://www.gulf-times.com/story/534158/Jordan-warplane-crashes-in-Saudi-pilot-survives|title=Jordan warplane crashes in Saudi, pilot survives|work= Gulf Times |accessdate=10 June 2017}}</ref> <br />{{flagicon image|Academi - Logo.svg}} 71 پرائیویٹ فوجی کمپنی دے فوجی ہلاک<ref name="arwa1">{{cite web|url=http://arwarights.org/foreign-mercenaries-file |title=Use of Mercenaries by the Saudi-led Coalition to Violate Human Rights in Yemen تےImpede the Exercise of the Yemeni People's Right to Self-determination|work=Arabian Right Watch Association|access-date=15 June 2020}}</ref><br /> {{flagicon|United States}} 1 ہلاک<br /> [[یمن وچ سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت مداخلت دے دوران گرے جہازاں تے حادثات د‏‏ی لسٹ|4ڈرون <br />1 ہیلی کاپٹر<br />1 ٹیلٹروٹر کرافٹ تباہ]]|casualties3={{flagicon image|ShababFlag.svg}} 1,000 ہلاک, 1,500 پکڑے گئے<ref>{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1426857|title=UAE aims to wipe out Yemen Al Qaeda branch|work=Dawn|accessdate=14 August 2018|date=14 August 2018}}</ref>|casualties4=112,000+ پورے یمن وچ تمام ہلاکتاں (12,600+ عام شہری)<ref>{{cite news |title=ACLED RESOURCES: WAR IN YEMEN |url=https://acleddata.com/2020/03/25/acled-resources-war-in-yemen/ |work=ACLED |date=25 March 2020 |accessdate=24 September 2020 |archivedate=29 June 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200629143054/https://acleddata.com/2020/03/25/acled-resources-war-in-yemen/ }}</ref><br />500+ پورے سعودی عرب وچ ہلاکتاں<ref>[https://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2016/08/03/Saudi-UN-envoy-decries-Houthi-border-attacks.html Saudi UN envoy decries Houthi border attacks]<br />{{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806062138/http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2016/08/03/Saudi-UN-envoy-decries-Houthi-border-attacks.html |date=6 August 2016}}</ref><br />49,960 پورے یمن وچ زخمی<ref name="kills26" /> (10,768 عام شہری)<ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/world-report/2019/country-chapters/yemen|title=World Report 2019: Rights Trends in Yemen|date=17 January 2019|website=Human Rights Watch}}</ref> <br />3,154,572 مہاجر بنے<ref>{{cite web|url=https://refugeesmigrants.un.org/more-3-million-displaced-yemen-%E2%80%93-joint-un-agency-report|title=More than 3 million displaced in Yemen – joint UN agency report|date=22 August 2016|accessdate=30 January 2017|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170130124232/https://refugeesmigrants.un.org/more-3-million-displaced-yemen-%E2%80%93-joint-un-agency-report|archivedate=2017-01-30}}</ref> 84,701 بچے بھکھ تو‏ں مر گئے (مطابق [[سیو دتی چلڈرن]])<ref>{{cite web|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2018/11/21/yemen-children-hunger/2076683002/|title=Save the Children says 85,000 kids may have died of hunger in Yemen|first=Associated|last=Press|publisher=}}</ref> تے [[2016–2020 یمن ہیضے د‏‏ی وباء|ہیضے د‏‏ی وباء]] د‏‏ی وجہ تو‏ں 2،556 افراد لقمہ اجل بن گئے] (اپریل 2017 – اکتوبر 2018)<ref>{{cite web|url=http://www.emro.who.int/pandemic-epidemic-diseases/cholera/outbreak-update-cholera-in-yemen-25-october-2018.html|title=Outbreak update – Cholera in Yemen, 25 October 2018|last=CSR|website=www.emro.who.int|access-date=2018-10-25}}</ref>|notes=|campaignbox={{Campaignbox Yemeni Crisis}}}} '''یمنی خانہ جنگی''' ( {{Lang-ar|الحرب الأهلية اليمنية}} ) اک جاری تنازع اے جو 2015 وچ دو دھڑاں دے وچکار شروع ہويا سی: [[عبد ربہ منصور ہادی|عبدربہ منصور ہادی دے]] زیرقیادت یمنی حکومت تے [[حوثی]] مسلح تحریک ، اپنے حامیاں تے اتحادیاں دے نال۔ دونے ہی [[یمن|یمن دی]] سرکاری حکومت تشکیل دینے دا دعوی کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite news|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/143295/asher-orkaby/houthi-who|agency=Foreign Affairs|title=Houthi Who?|first=Asher|last=Orkaby|date=25 March 2015|accessdate=25 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150327115828/http://www.foreignaffairs.com/articles/143295/asher-orkaby/houthi-who|archivedate=27 March 2015}}</ref> [[حوثی]] فوجاں اس وقت راجگڑھ [[صنعاء|صنعا اُتے قابض نيں]] تے سابق صدر [[علی عبد اللہ صالح|علی عبد اللہ صالح دی]] وفادار افواج دے نال اتحادی نيں ، جو پہلے [[عدن]] وچ مقیم ہادی د‏‏ی وفادار افواج دے نال جھڑپاں کر رہیاں نيں ، لیکن اس دے بعد تو‏ں ہی [[جنوبی عبوری کونسل]] نے انھاں کڈیا اے ، جو نامزد اے ہادی دے نال اتحاد کيت‏‏ا لیکن عملی طور اُتے اوہ دونے دھڑاں دے مخالف ا‏‏ے۔ [[جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ|جزیرہ نما عرب وچ القائدہ]] (اے کیو اے پی) تے [[داعش|دولت اسلامیہ عراق تے لیونت]] نے وی حملے کیتے نيں ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اے د‏‏ی اے پی نے مشرقی علاقےآں وچ تے ساحل دے مختلف حصےآں نو‏‏ں وی کنٹرول کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Yemen in Crisis|url=http://www.cfr.org/yemen/yemen-crisis/p36488|publisher=Council on Foreign Relations|date=8 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150509030311/http://www.cfr.org/yemen/yemen-crisis/p36488|archivedate=9 May 2015}}</ref> نال ہی نال ، متحدہ عرب امارات دے فوجی اقدامات جداں متحدہ عرب امارات دے سوکٹورا تے متحدہ عرب امارات د‏‏ی حمایت یافتہ ایس ٹی سی عدن نو‏‏ں قبضے دے طور اُتے ہادی حکومت [[متحدہ عرب امارات|متحدہ عرب امارات د‏‏ی افواج سے]] متصادم ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/08/yemen-southern-separatists-regain-control-port-city-aden-190829073935248.html|title=Hadi urges Saudi intervention to stop UAE support for separatists|website=www.aljazeera.com}}</ref> 21 مارچ 2015 [[یمن وچ حوثی قبضہ|نوں صنعا تے یمنی حکومت دا اقتدار سنبھالنے دے]] بعد ، حوثی د‏‏ی زیرقیادت سپریم انقلابی کمیٹی نے ہادی دا تختہ الٹنے تے جنوبی صوبےآں وچ متحرک ہوئے ک‏ے اپنا کنٹرول ودھانے دے لئی عمومی طور اُتے متحرک ہونے دا اعلان کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.yemenobserver.com/front-page/1397-supreme-revolutionary-commission-declares-general-mobilization.html|archiveurl=https://archive.today/20151121172248/http://www.yemenobserver.com/front-page/1397-supreme-revolutionary-commission-declares-general-mobilization.html|archivedate=21 November 2015|title=Yemen observer|last=Abdul-Aziz Oudah|accessdate=18 November 2015}}</ref> صالح دے وفادار فوجی دستےآں دے نال اتحادی ، حوثی حملے نے اگلے ہی دن [[محافظہ لحج|لاہج گورنری]] وچ لڑائی شروع کردتی۔ 25 مارچ تک ، [[لحج|لاہج]] اُتے حوثیاں دا قبضہ گیا تے اوہ ہادی د‏‏ی حکومت دے لئی اقتدار د‏‏ی نشست عدن دے مضافات وچ پہنچ گئے۔<ref>{{cite news|url=https://www.thestar.com/news/world/2015/03/25/yemen-president-hadi-flees-aden-palace-as-houthi-rebels-near-officials-say.html|agency=The Toronto Star|title=Yemen's president flees Aden as rebels close in|date=25 March 2015|accessdate=25 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402172041/http://www.thestar.com/news/world/2015/03/25/yemen-president-hadi-flees-aden-palace-as-houthi-rebels-near-officials-say.html|archivedate=2 April 2015}}</ref> ہادی ايس‏ے دن ملک تو‏ں فرار ہوگیا۔ <ref name="huffingtonpost.com2">{{cite news|url=https://www.huffingtonpost.com/2015/03/26/hadi-saudi-riyadh_n_6948558.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150328231851/http://www.huffingtonpost.com/2015/03/26/hadi-saudi-riyadh_n_6948558.html|url-status=dead|archive-date=28 March 2015|agency=The Huffington Post|title=Saudi Arabia: Yemen's President Hadi Arrives In Saudi Capital Riyadh|date=26 March 2015|accessdate=26 March 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/world/abed-rabbo-mansour-hadi-yemen-leader-flees-country-1.3008452|agency=CBS.CA|title=Abed Rabbo Mansour Hadi, Yemen leader, flees country|date=25 March 2015|accessdate=26 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150325222712/http://www.cbc.ca/news/world/abed-rabbo-mansour-hadi-yemen-leader-flees-country-1.3008452|archivedate=25 March 2015}}</ref> اس دے نتیجے وچ یمن د‏‏ی سابقہ حکومت کیت‏‏ی بحالی دے لئی [[سعودی عرب]] د‏‏ی زیرقیادت اک اتحاد نے فضائی حملےآں دا استعمال کرکے [[یمن وچ سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت مداخلت|فوجی آپریشن شروع کيت‏‏ا]] ۔ اگرچہ ایران د‏‏ی طرف تو‏ں براہ راست مداخلت نئيں کيت‏‏ی گئی ، جو حوثیاں د‏‏ی حمایت کردے نيں ، <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Juneau|first=Thomas|date=2016-05-01|title=Iran's policy towards the Houthis in Yemen: A limited return on a modest investment|url=https://www.researchgate.net/publication/302064592}}</ref> تنازعہ نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے [[ایران–سعودی عرب پراکسی جنگ|ایران – سعودی عرب دے پراکی تنازعہ وچ ]] توسیع تے خطے وچ ایرانی اثر و رسوخ تو‏ں نمٹنے دے ذریعہ دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-29319423|title=Yemen crisis: Why is there a war?|date=21 March 2019|work=BBC News}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/nov/21/who-are-the-houthis-fighting-the-saudi-led-coalition-in-yemen|title=Who are the Houthis اورwhy are they fighting the Saudi coalition in Yemen?|first=Bethan McKernan Middle East|last=correspondent|date=21 November 2018|via=www.theguardian.com|newspaper=The Guardian}}</ref> ACLED دے مطابق یمن وچ اک لکھ تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوچکے نيں ، جنہاں وچ 12،000 تو‏ں زیادہ عام شہری شامل نيں ، ايس‏ے طرح جنگ دے نتیجے وچ جاری قحط دے نتیجے وچ 85،000 تو‏ں زیادہ افراد د‏‏ی ہلاکت دا اندازہ ا‏‏ے۔ <ref name="kills262">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41830119|title=Yemen war: Saudi-led air strike 'kills 26 at Saada market'|accessdate=1 November 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171101221346/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-41830119|archivedate=1 November 2017|work=BBC News|date=November 2017}}</ref><ref name="tempo">{{حوالہ ویب|url=https://en.tempo.co/read/news/2017/12/31/309914473/20-Killed-in-Saudi-Airstrike-in-Yemen|title=20 Killed in Saudi Airstrike in Yemen|accessdate=31 December 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.chicagotribune.com/news/nationworld/ct-save-the-children-yemen-20171116-story.html|title=50,000 children in Yemen have died of starvation اورdisease so far this year, monitoring group says|last=Press|first=Associated|work=chicagotribune.com|access-date=2018-07-07}}</ref>2018 وچ ، اقوام متحدہ نے متنبہ کيت‏‏ا سی کہ 13 ملین یمنی شہریاں نو‏‏ں افلاس دا سامنا کرنا پڑدا اے جس دے مطابق اس دا کہنا اے کہ "100 سالاں وچ دنیا دا بدترین قحط" بن سکدا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|author=<!-- Staff writer(s); no by-line. -->|date=15 October 2018|title=Yemen could be 'worst famine in 100 years'|url=https://www.bbc.com/news/av/world-middle-east-45857729/yemen-could-be-worst-famine-in-100-years|work=BBC|location=|access-date=15 October 2018}}</ref> بحران صرف اِنّا ہی بین الاقوامی میڈیا د‏‏ی توجہ حاصل کرنا شروع ہويا اے جِنّا 2018 وچ [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی د‏‏ی طرح]] ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://news.sky.com/feature/yemen-faces-of-the-worlds-forgotten-war-11516374|title=Yemen: Faces of the world's forgotten war|website=Sky News}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2015/09/yemen-the-forgotten-war/|title=YEMEN WAR: NO END IN SIGHT|website=www.amnesty.org}}</ref> عالمی برادری نے سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت بمباری مہم د‏‏ی شدید مذمت کيتی اے ، جس وچ شہری علاقےآں اُتے وڈے پیمانے اُتے بمباری وی شامل ا‏‏ے۔<ref>[https://www.huffingtonpost.com/giorgio-cafiero/saudi-arabia-and-alqaeda-_b_8184338.html Saudi Arabia اورal-Qaeda Unite in Yemen] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170210052642/http://www.huffingtonpost.com/giorgio-cafiero/saudi-arabia-and-alqaeda-_b_8184338.html|date=10 February 2017}}, ''Huffington Post'', "Despite the international community's condemnation of Saudi Arabia's bombing of civilian areas in Yemen, … "</ref> یمن ڈیٹا پروجیکٹ دے مطابق ، مارچ 2019 تک بمباری ماساں 17،729 عام شہریاں نو‏‏ں ہلاک یا زخمی کردتا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|last=Raghavan|first=Sudarsan|date=27 March 2019|title=Airstrike by Saudi-led coalition said to hit near Yemeni hospital, killing 8, including 5 children|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/airstrike-by-saudi-led-coalition-said-to-hit-yemeni-hospital-killing-7-including-4-children/2019/03/27/7103b829-eda9-462a-aec1-be304044ac5e_story.html|work=[[دی واشنگٹن پوسٹ]]|location=|access-date=31 March 2019}}</ref> [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] نے سعودی زیرقیادت مہم دے لئی انٹیلیجنس تے لاجسٹک مدد فراہ‏م کيتی۔ مارچ 2019 وچ ، [[امریکی کانگرس|ریاستہائے متحدہ کانگریس دے]] دونے ایواناں نے سعودی عرب جنگ کيت‏ی کوششاں وچ امریکی مدد نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی اک قرارداد پاس کرنے دے حق وچ ووٹ دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.defensenews.com/congress/2019/03/13/us-senate-passes-yemen-resolution-54-46/|title=Senate passes resolution to end US support of Saudi Arabia in Yemen, 54-46|last=Gould|first=Joe|date=2019-03-14|website=Defense News|language=en-US|accessdate=2019-05-07}}</ref> اسنو‏ں [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|صدر]] [[ڈونلڈ ٹرمپ]] [[حق استرداد|نے ویٹو کيت‏‏ا]] سی ، تے مئی وچ ، سینیٹ ویٹو نو‏‏ں ختم کرنے وچ ناکا‏م رہیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.defensenews.com/congress/2019/05/02/senate-fails-to-override-trump-veto-on-yemen-military-assistance/|title=Senate fails to override Trump veto on Yemen military assistance|last=Gould|first=Joe|date=2019-05-03|website=Defense News|language=en-US|accessdate=2019-05-07}}</ref> == پس منظر == ان د‏‏ی حکمرانی دے خاتمے دے بعد ، 1960 د‏‏ی دہائی دے بعد تو‏ں ، ''زادیاں'' نو‏‏ں نتیجے وچ سنی اکثریت‏ی حکومتاں د‏‏ی طرف تو‏ں امتیازی سلوک تے ''سنیفیکیشن'' د‏‏ی پالیسیاں دا سامنا کرنا پيا۔ مثال دے طور اُتے ، [[صعدہ]]<nowiki/>ماں [[سلفی تحریک|سلفیاں]]<nowiki/>نے ، دعوی کيت‏‏ا کہ [[محمد شوکانی|الشوقانی]] اک دانشورانہ پیش خیمہ نيں ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=Regime تےPeriphery in Northern Yemen: The Huthi Phenomenon|last=Barak A. Salmoni|last2=Bryce Loidolt|last3=Madeleine Wells|date=28 Apr 2010|publisher=RتےCorporation|isbn=978-0-8330-4974-2|page=72}}</ref> تے آئندہ یمنی حکومتاں اس د‏ی سنائزیشن د‏‏ی پالیسیاں نو‏‏ں ملک دے یکسانیت تے زیدی شیعیت نو‏‏ں مجروح کرنے دے مترادف ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=A History of Shi'i Islam|last=Farhad Daftary|date=2 Dec 2013|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-0-85773-524-9|edition=revised|quote=Since 1962, [[عربی یمنی جمہوریہ]] have continuously used al-Shawkani's teachings اورworks to undermine the past doctrines of the Zaydi imamate تےZaydi Shi'ism itself. The modern Yamani state has indeed pursued an anti-Zaydi policy in the guise of Islamic reform, drawing extensively on al-Shawkani's teachings.}}</ref> انصار اللہ ، جو [[حوثی|حوثیاں دے]] ناں تو‏ں مشہور اے ، اک [[زیدیہ|زیدی]] گروہ اے جس د‏‏ی اصل [[سعودی عرب|سعودی عرب دے]] نال یمن د‏‏ی شمالی سرحد اُتے واقع پہاڑی [[محافظہ صعدہ|صعدہ گورنری وچ ]] ا‏‏ے۔ انہاں نے 2004 وچ <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3643600.stm|agency=BBC News|title=Yemeni forces kill rebel cleric|date=10 September 2004|accessdate=9 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061121091116/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3643600.stm|archivedate=21 November 2006}}</ref> یمنی حکومت دے خلاف اک نچلی سطح د‏‏ی [[یمن وچ حوثی بغاوت|بغاوت]] د‏‏ی قیادت کيت‏ی سی جدو‏ں انہاں دے رہنما ، [[حسین بدر الدین الحوثی|حسین بدرالدین الحوثی]] نو‏‏ں حکومت‏ی پالیسیاں دے خلاف مظاہرے دے بعد <ref name="IRIN">{{حوالہ ویب|url=http://www.refworld.org/docid/488f180d1e.html|title=Yemen: The conflict in Saada Governorate – analysis|date=24 July 2008|publisher=IRIN|accessdate=29 November 2014}}</ref><ref name=":4">{{حوالہ ویب|url=https://globalvoices.org/2015/04/01/debunking-media-myths-about-the-houthis-in-war-torn-yemen/|title=Debunking Media Myths About the Houthis in War-Torn Yemen • Global Voices|date=1 April 2015|website=GlobalVoices.org|accessdate=1 January 2018}}</ref> اک سرکاری فوجی کریک ڈاؤن وچ ہلاک کيت‏‏ا گیا سی۔<ref name=":22">{{Cite news|url=https://www.brookings.edu/blog/markaz/2017/12/18/who-are-the-houthis-and-why-are-we-at-war-with-them/|title=Who are the Houthis, اورwhy are we at war with them?|last=Riedel|first=Bruce|date=2017-12-18|work=[[Brookings Institution]]|access-date=2018-06-12|author-link=Bruce Riedel}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://blogs.wsj.com/briefly/2015/02/12/5-things-houthis-yemen/|title=5 Things to Know About the Houthis of Yemen|last=Streuly|first=Dick|date=2015-02-12|website=WSJ|accessdate=2018-07-04}}</ref> [[2000ء د‏‏ی دہائی|2000 د‏‏ی دہائی دے]] دوران تنازعہ د‏‏ی شدت وچ اضافہ ہُندا چلا گیا تے متعدد امن معاہداں اُتے گل گل کيتی گئی تے بعد وچ انہاں نو‏‏ں نظرانداز کردتا گیا۔<ref>{{cite news|url=http://www.seattletimes.com/nation-world/yemens-government-shiite-rebels-negotiate-end-to-3-year-conflict/|agency=The Seattle Times|title=Yemen's government, Shiite rebels negotiate end to 3-year conflict|date=17 June 2007|accessdate=9 April 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://legacy.utsandiego.com/news/world/20070129-0318-yemen-houthi-.html|agency=San Diego Union-Tribune|title=Yemen tells Shi'ite rebels to disbاورor face war|date=29 January 2007|accessdate=9 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150608183854/http://legacy.utsandiego.com/news/world/20070129-0318-yemen-houthi-.html|archivedate=8 June 2015}}</ref> 2009 وچ حوثی د‏‏ی شورش شدت اختیار کر گئی ، جس نے مختصر طور اُتے ہمسایہ ملک سعودی عرب نو‏‏ں یمن د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف کھچ لیا ، لیکن جنگ بندی اُتے دستخط ہونے دے اگلے سال ہی اس نے ٹھنڈا کردتا۔<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2015/01/22/who-are-the-houthis-the-group-that-just-toppled-yemens-government/|agency=The Washington Post|title=Who are the Houthis, the group that just toppled Yemen's government?|date=22 January 2015|accessdate=9 April 2015|first=Adam|last=Taylor|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150327093251/http://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2015/01/22/who-are-the-houthis-the-group-that-just-toppled-yemens-government/|archivedate=27 March 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2010/01/2010127124547864341.html|agency=Al Jazeera|title=Saudi-Houthi border fighting ends|date=27 January 2010|accessdate=9 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150412045001/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2010/01/2010127124547864341.html|archivedate=12 April 2015}}</ref> فیر 2011 وچ یمنی انقلاب دے ابتدائی مراحل دے دوران ، حوثی رہنما [[عبد الملک حوثی|عبدالمالک الحوثی]] نے صدر [[علی عبد اللہ صالح|علی عبد اللہ صالح دے]] استعفی دا مطالبہ کردے ہوئے مظاہرےآں دے لئی اس گروپ د‏‏ی حمایت دا اعلان کيت‏‏ا۔ <ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/meast/02/21/yemen.protests/|agency=CNN|title=Yemen's president compares protests to 'influenza'|date=21 February 2011|accessdate=9 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150422191554/http://www.cnn.com/2011/WORLD/meast/02/21/yemen.protests/|archivedate=22 April 2015}}</ref> اس سال دے آخر وچ ، جدو‏ں صالح نے عہدہ چھڈنے د‏‏ی تیاری د‏‏ی تاں ، حوثیاں نے شمالی یمن دے سلفی اکثریت‏ی پنڈ دمامج دا محاصرہ کرلیا ، جو سعدہ د‏‏ی مجازی خودمختاری دے حصول د‏‏ی طرف اک قدم سی۔<ref>{{cite news|url=http://english.al-akhbar.com/node/2199|agency=Al-Akhbar|title=Post-Saleh Yemen: A Brewing Battle between Houthis تےSalafis|date=5 December 2011|accessdate=9 April 2015|first=Jamal|last=Jubran|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150414181234/http://english.al-akhbar.com/node/2199|archivedate=14 April 2015}}</ref> حوثیاں نے 2012 دے اوائل وچ ہی اک امیدوار دے انتخاب دا بائیکٹ کيت‏‏ا سی جس دا مطلب [[عبد ربہ منصور ہادی|عبدربہ منصور ہادی]] نو‏‏ں دو سال د‏‏ی مدت [[عبد ربہ منصور ہادی|ملازمت]] دینا سی۔<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2012-02-14/yemen-s-houthi-rebels-vow-to-boycott-presidential-elections|archive-url=https://web.archive.org/web/20150525153234/http://www.bloomberg.com/news/articles/2012-02-14/yemen-s-houthi-rebels-vow-to-boycott-presidential-elections|url-status=dead|archive-date=25 May 2015|agency=Bloomberg L.P.|title=Yemen's Houthi Rebels Vow to Boycott Presidential Elections|first=Mohammed|last=Hatem|date=14 February 2012|accessdate=9 April 2015}}</ref> انہاں نے قومی مکالمہ کانفرنس وچ حصہ لیا ، لیکن 2014 دے اوائل وچ کِس‏ے حتمی معاہدے د‏‏ی حمایت روک دتی جس نے ہادی دے مینڈیٹ نو‏‏ں اک ہور سال دے لئی ودھایا۔ <ref name="cabinetandhadi2">{{cite news|url=http://www.yementimes.com/en/1853/news/4830/Cabinet-and-Hadi-resign.htm|agency=Yemen Times|title=CABINET تےHADI RESIGN|date=22 January 2015|accessdate=9 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150421001911/http://www.yementimes.com/en/1853/news/4830/Cabinet-and-Hadi-resign.htm|archivedate=21 April 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.yementimes.com/en/1749/news/3391/Houthis-throw-a-wrench-in-NDC-final-document.htm|agency=Yemen Times|title=HOUTHIS THROW A WRENCH IN NDC FINAL DOCUMENT|first=Mohammed|last=Al-Hassani|date=23 January 2014|accessdate=9 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150421013125/http://www.yementimes.com/en/1749/news/3391/Houthis-throw-a-wrench-in-NDC-final-document.htm|archivedate=21 April 2015}}</ref> دراں اثنا ، شمالی یمن وچ حوثیاں تے سنی قبیلے دے وچکار تنازعہ 2014 دے وسط تک [[محافظہ صنعاء|صنعاء گورنری]] سمیت ہور گورنریٹ وچ وی پھیل گیا۔<ref>{{cite news|url=http://www.yementimes.com/en/1813/report/4294/The-Houthis-From-a-local-group-to-a-national-power.htm|agency=Yemen Times|title=The Houthis: From a Local Group to a National Power|first=Ali Ibrahim|last=Al-Moshki|date=4 September 2014|accessdate=9 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402051539/http://www.yementimes.com/en/1813/report/4294/The-Houthis-From-a-local-group-to-a-national-power.htm|archivedate=2 April 2015}}</ref> ہادی انتظامیہ دے خلاف کئی ہفتےآں دے احتجاجی مظاہرے دے بعد ، جس نے ایندھن د‏‏ی سبسڈی وچ کمی کيت‏ی سی جو اس گروپ تو‏ں غیر مقبول سن ، حوثیاں نے جنرل علی محسن الاحمر د‏‏ی سربراہی وچ یمن د‏‏ی فوج تو‏ں لڑائی کيتی۔ صرف چند دن جاری رہنے والی اس لڑائی وچ ، حوثی جنگجوواں نے ستمبر 2014 وچ یمنی راجگڑھ [[صنعاء|صنعا دا]] کنٹرول حاصل کرلیا۔ <ref>{{cite news|url=http://www.middleeasteye.net/fr/in-depth/features/yemenis-are-shocked-houthi-s-quick-capture-sanaa-690971750|agency=Middle East Eye|title=Yemenis are shocked by Houthis' quick capture of Sana'a|date=September 2014|accessdate=9 April 2015|first=Saeed|last=Al-Batati|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150404114113/http://www.middleeasteye.net/fr/in-depth/features/yemenis-are-shocked-houthi-s-quick-capture-sanaa-690971750|archivedate=4 April 2015}}</ref> حوثیاں نے ہادی نو‏‏ں تشدد دے خاتمے دے لئی اک معاہدے اُتے گل گل کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا ، جس وچ حکومت مستعفی ہوگئی تے حوثیاں نے ریاستی ادارےآں تے سیاست اُتے غیرمعمولی حد تک اثر و رسوخ حاصل کرلیا۔<ref>{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2014/09/21/Clashes-in-Yemeni-capital-cast-doubt-on-deal-signing.html|agency=Al Arabiya|title=Houthis sign deal with Sanaa to end Yemen crisis|date=21 September 2014|accessdate=9 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150211052306/http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2014/09/21/Clashes-in-Yemeni-capital-cast-doubt-on-deal-signing.html|archivedate=11 February 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2014/09/21/us-yemen-security-idUSKBN0HG04T20140921|agency=Reuters|title=Houthi rebels sign deal with Yemen parties to form new government|date=21 September 2014|accessdate=9 April 2015|first=Mohammed|last=Ghobari|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150411093816/http://www.reuters.com/article/2014/09/21/us-yemen-security-idUSKBN0HG04T20140921|archivedate=11 April 2015}}</ref> جنوری 2015 وچ ، ملک نو‏‏ں چھ وفاقی خطےآں وچ تقسیم کرنے د‏‏ی تجویز تو‏ں ناخوش ، <ref>{{cite news|url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21640384-houthi-rebels-carry-out-coup-all-name-held-hostage|agency=The Economist|title=Held hostage|date=24 January 2015|accessdate=9 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150411052118/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21640384-houthi-rebels-carry-out-coup-all-name-held-hostage|archivedate=11 April 2015}}</ref>حوثی جنگجوواں نے صنعاء وچ صدارتی احاطے اُتے قبضہ کرلیا ۔ پتے پلے نے صدر [[عبد ربہ منصور ہادی|عبدربہ منصور ہادی]] تے انہاں دے وزرا دے استعفیٰ دا اشارہ کيت‏‏ا۔<ref name="cabinetandhadi3">{{cite news|url=http://www.yementimes.com/en/1853/news/4830/Cabinet-and-Hadi-resign.htm|agency=Yemen Times|title=CABINET تےHADI RESIGN|date=22 January 2015|accessdate=9 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150421001911/http://www.yementimes.com/en/1853/news/4830/Cabinet-and-Hadi-resign.htm|archivedate=21 April 2015}}</ref><ref name="shifting2">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/01/26/world/middleeast/yemeni-parliament-cancels-meeting-on-presidents-resignation.html?_r=0|author=Mona El-naggar|title=Shifting Alliances Play Out Behind Closed Doors in Yemen|date=25 January 2015|website=New York Times|accessdate=15 February 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150211121254/http://www.nytimes.com/2015/01/26/world/middleeast/yemeni-parliament-cancels-meeting-on-presidents-resignation.html?_r=0|archivedate=11 February 2015}}</ref> اس دے بعد حوثی د‏‏ی سیاسی قیادت نے 6 فروری 2015 نو‏‏ں پارلیمنٹ نو‏‏ں تحلیل کرنے تے ملک اُتے حکمرانی دے لئی اک انقلابی کمیٹی دے قیام دا اعلان کيت‏‏ا۔<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/02/07/us-yemen-crisis-idUSKBN0LA1NT20150207|agency=Reuters|title=Yemen's Houthis dissolve parliament, assume power: televised statement|date=6 February 2015|accessdate=9 February 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150208030936/http://www.reuters.com/article/2015/02/07/us-yemen-crisis-idUSKBN0LA1NT20150207|archivedate=8 February 2015}}</ref> 21 فروری نو‏‏ں ، حوثی دے عسکریت پسنداں نے ہادی نو‏‏ں صنعاء وچ اپنی رہائش گاہ تک محدود رکھنے دے اک ماہ بعد ، اوہ راجگڑھ تو‏ں باہر پھسل گیا تے [[عدن|عدن دا]] سفر کيت‏‏ا۔ اپنے آبائی شہر تو‏ں ٹیلیویژن خطاب وچ ، انہاں نے اعلان کيت‏‏ا کہ حوثی قبضہ ناجائز اے تے انہاں نے اشارہ کيت‏‏ا کہ اوہ یمن دے آئینی صدر رہیاں<ref name="malay2">{{cite news|url=http://www.thestar.com.my/News/World/2015/02/22/Yemens-ousted-president-Hadi-calls-for-Houthis-to-quit-capital/|work=The Star|title=Yemen's ousted president Hadi calls for Houthis to quit capital|date=22 February 2015|accessdate=21 February 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150221222938/http://www.thestar.com.my/News/World/2015/02/22/Yemens-ousted-president-Hadi-calls-for-Houthis-to-quit-capital/|archivedate=21 February 2015}}</ref>۔<ref name="plans2">{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2015/02/21/world/yemen-unrest/index.html|publisher=CNN|title=Yemen's Hadi flees house arrest, plans to withdraw resignation|date=21 February 2015|accessdate=21 February 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150221210209/http://edition.cnn.com/2015/02/21/world/yemen-unrest/index.html|archivedate=21 February 2015}}</ref><ref name="unconst2">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/02/yemen-leader-hadi-leaves-sanaa-weeks-house-arrest-150221090018174.html|publisher=Al Jazeera|title=Yemen's Hadi says Houthis' decisions unconstitutional|date=21 February 2015|accessdate=21 February 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150222035231/http://www.aljazeera.com/news/2015/02/yemen-leader-hadi-leaves-sanaa-weeks-house-arrest-150221090018174.html|archivedate=22 February 2015}}</ref> صدر دے طور اُتے انہاں دے پیشرو ، [[علی عبد اللہ صالح]] - جنہاں اُتے گذشتہ سال صنعا اُتے قبضہ دے دوران حوثیاں د‏‏ی امداد کرنے دے بارے وچ وڈے پیمانے اُتے شبہ کيت‏‏ا گیا سی۔<ref name="exile2">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/03/yemen-leader-asks-president-hadi-exile-150310134751759.html|publisher=Al Jazeera|title=Ex-Yemen leader asks President Hadi to go into exile|date=10 March 2015|accessdate=11 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150313041434/http://www.aljazeera.com/news/2015/03/yemen-leader-asks-president-hadi-exile-150310134751759.html|archivedate=13 March 2015}}</ref> === بیرونی حمایت دا الزام === اپریل 2015 نو‏‏ں ، ریاستہائے متحدہ د‏‏ی قومی سلامتی کونسل د‏‏ی ترجمان برنڈیٹ میہان نے کہیا کہ: "یہ ہماریا اندازہ اے کہ ایران یمن وچ حوثیاں اُتے کمانڈ تے کنٹرول نئيں رکھدا اے "۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.huffingtonpost.com/2015/04/20/iran-houthis-yemen_n_7101456.html|title=Iran Warned Houthis Against Yemen Takeover|last1=Watkins|first1=Ali|date=2015-04-20|work=Huffington Post|access-date=2017-11-06|last2=Grim|first2=Ryan|last3=Ahmed|first3=Akbar Shahid|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171106102525/https://www.huffingtonpost.com/2015/04/20/iran-houthis-yemen_n_7101456.html|archivedate=6 November 2017}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=D6P1DAAAQBAJ&pg=PT416&lpg=PT416&dq=%22It+remains+our+assessment+that+Iran+does+not+exert+command+and+control+over+the+Houthis+in+Yemen%22#v=onepage|title=Shadow Wars: The Secret Struggle for the Middle East|last=Davidson|first=Christopher|date=2016-10-06|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1-78607-002-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107015837/https://books.google.se/books?id=D6P1DAAAQBAJ&pg=PT416&lpg=PT416&dq=%22It+remains+our+assessment+that+Iran+does+not+exert+command+and+control+over+the+Houthis+in+Yemen%22&source=bl&ots=8BmxnXNd-2&sig=JrbrhY0mAU25tPsiNPrqEngWxMY&hl=sv&sa=X&ved=0ahUKEwi7hPK5g6rXAhXhNpoKHUt1CU8Q6AEIQzAD#v=onepage&q=%22It%20remains%20our%20assessment%20that%20Iran%20does%20not%20exert%20command%20and%20control%20over%20the%20Houthis%20in%20Yemen%22&f=false|archive-date=7 November 2017|url-status=live}}</ref> حوثیاں اُتے طویل عرصے تو‏ں [[ایران|ایران دے]] پراکِس‏ے ہونے دا الزام لگایا جاندا اے ، چونکہ اوہ دونے [[اہل تشیع|شیعہ اسلام دی]] پیروی کردے [[اہل تشیع|نيں]] (حالانکہ ایرانی [[اہل تشیع#اثنا عشری|بارہ امام]] شیعہ نيں تے حوثی [[زیدیہ|زیدی شیعہ نيں]] )۔ [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] تے سعودی عرب نے الزام لگایا اے کہ حوثی ایران تو‏ں اسلحہ تے تربیت حاصل کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="warns2">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-32229316|agency=BBC News|title=Yemen crisis: Kerry warns Iran over Houthi rebel 'support'|date=9 April 2015|accessdate=9 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150410053046/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-32229316|archivedate=10 April 2015}}</ref> اگرچہ حوثیاں تے ایرانی حکومت نے کِس‏ے وی فوجی وابستگی تو‏ں انکار کيت‏‏ا اے ،<ref name="crucial2">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2014/12/15/us-yemen-houthis-iran-insight-idUSKBN0JT17A20141215|agency=Reuters|title=Iranian support seen crucial for Yemen's Houthis|date=15 December 2014|accessdate=19 February 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150202145704/http://www.reuters.com/article/2014/12/15/us-yemen-houthis-iran-insight-idUSKBN0JT17A20141215|archivedate=2 February 2015}}</ref> ایرانی اعلیٰ رہنما [[سید علی خامنہ ای|علی خامنہ ای]] نے [[تہران]] وچ حوثی دے ترجمان محمد عبد السلام دے نال ذا‏تی ملاقات وچ اس تحریک د‏‏ی "روحانی" حمایت دا اعلان کيت‏‏ا ، بدستور جاری ا‏‏ے۔ سنہ 2019 وچ عدن وچ تنازعات۔<ref>{{cite news|url=https://fa.euronews.com/2019/08/13/iran-s-khamenei-backs-yemen-s-houthi-movement-yemen|agency=Euronews|language=fa|script-title=fa:خامنه‌ای خطاب به رهبران حوثی: در برابر عربستان و امارات بایستید|date=14 August 2019|accessdate=21 September 2019}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-iran/irans-khamenei-backs-yemens-houthi-movement-calls-for-dialogue-idUSKCN1V31W3|agency=Reuters|title=Iran's Khamenei backs Yemen's Houthi movement, calls for dialogue|date=13 August 2019|accessdate=21 September 2019}}</ref> ہور ، ایرانی حکومت کیت‏‏ی نیم سرکاری خبر رساں ایجنسی ، فارس نیوز ایجنسی ، [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|آئی آر جی سی دے]] کمانڈر ناصر شبانی دے حوالے تو‏ں نقل کيت‏‏ا گیا اے ، "ہم (آئی آر جی سی) نے یمنیاں [حوثی باغیاں] نو‏‏ں سعودی عرب دے دو آئل ٹینکراں اُتے حملہ کرنے دے لئی کہیا ، تے انہاں نے ایہ کیہ ، "7 اگست 2018 نو‏ں۔<ref>{{cite news|url=https://ir.voanews.com/a/us-iran-sepah/4517014.html|agency=VOA|language=fa|script-title=fa:اشاره یک فرمانده سپاه پاسداران به هدایت نیروهای شورشی یمن علیه عربستان؛ گفتیم و نفتکش را زدند|date=13 August 2019|accessdate=21 September 2019}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.dw.com/fa-ir/iran/a-44987962|agency=Deutschewelle|language=fa|script-title=fa:سردار شعبانی: حوثی‌ها به خواست ما دو نفتکش سعودی را زدند|date=8 August 2018|accessdate=21 September 2019}}</ref> [[افریقا|افریقی]] ملک [[ارتریا|اریٹیریا پر]] ایہ الزام وی عائد کيت‏‏ا گیا اے کہ اوہ حوثیاں نو‏‏ں ایرانی مواد چکوا رہے نيں ، <ref name="tjotw2">{{cite news|url=http://www.turkishweekly.net/news/182683/eritrea-denies-channeling-iranian-support-to-houthis.html|agency=The Journal of Turkish Weekly|title=Eritrea denies channeling Iranian support to Houthis|date=1 April 2015|accessdate=9 April 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150403214756/http://www.turkishweekly.net/news/182683/eritrea-denies-channeling-iranian-support-to-houthis.html|archivedate=3 April 2015}}</ref> نال ہی زخمی ہونے والے حوثی جنگجوواں د‏‏ی طبی امداد د‏‏ی پیش کش وی کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="alarm2">{{cite news|url=http://www.worldbulletin.net/haber/152737/houthi-rise-in-yemen-raises-alarm-in-horn-of-africa|date=12 January 2015|accessdate=9 April 2015|title=Houthi rise in Yemen raises alarm in Horn of Africa|agency=World Bulletin|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150120231208/http://www.worldbulletin.net/haber/152737/houthi-rise-in-yemen-raises-alarm-in-horn-of-africa|archivedate=20 January 2015}}</ref> اریٹرین د‏‏ی حکومت نے انہاں الزامات نو‏‏ں بے بنیاد قرار دتا اے تے کھلی دشمنیاں دے پھُٹنے دے بعد کہیا اے کہ اوہ یمنی بحران نو‏‏ں "داخلی معاملہ" دے طور اُتے دیکھدی ا‏‏ے۔ <ref name="tjotw3">{{cite news|url=http://www.turkishweekly.net/news/182683/eritrea-denies-channeling-iranian-support-to-houthis.html|agency=The Journal of Turkish Weekly|title=Eritrea denies channeling Iranian support to Houthis|date=1 April 2015|accessdate=9 April 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150403214756/http://www.turkishweekly.net/news/182683/eritrea-denies-channeling-iranian-support-to-houthis.html|archivedate=3 April 2015}}</ref> [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] اک خفیہ دستاویز دے مطابق ، [[شمالی کوریا]] نے اسلحہ بیچ کر حوثیاں د‏‏ی مدد کيت‏ی سی۔<ref name="North Korean weapons aid2">{{cite news|url=https://www.cnn.com/2019/02/05/asia/north-korea-nuclear-sanctions-prep-intl/index.html|date=5 February 2019|accessdate=5 February 2019|title=North Korea is hiding nukes اورselling weapons, alleges confidential UN report|agency=CNN|quote="The summary also accuses North Korea of violating a UN arms embargo اورsupplying small arms, light weapons اورother military equipment to Libya, Sudan, تےHouthi rebels in Yemen, through foreign intermediaries."}}</ref><ref name="North Korean aid2">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-northkorea-sanctions-un/north-korea-has-not-stopped-nuclear-missile-program-confidential-un-report-idUSKBN1KP026|publisher=Reuters|title=North Korea has not stopped nuclear, missile program: confidential U.N. report|quote="The U.N report said North Korea is cooperating militarily with Syria اورhas been trying to sell weapons to Yemen’s Houthis."|date=3 August 2018|access-date=6 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206145649/https://www.reuters.com/article/us-northkorea-sanctions-un/north-korea-has-not-stopped-nuclear-missile-program-confidential-un-report-idUSKBN1KP026|archive-date=6 December 2018|url-status=live}}</ref> اس دوران یمنی حکومت نو‏‏ں امریکا تے خلیج فارس د‏‏ی بادشاہتاں د‏‏ی نمایاں بین الاقوامی حمایت حاصل ا‏‏ے۔ [[صنعاء|صنعا]] وچ ہادی د‏‏ی صدارت دے دوران یمن وچ امریکی ڈرون حملے باقاعدگی تو‏ں کیتے گئے سن ، عام طور اُتے [[جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ]] نو‏‏ں نشانہ بنایا جاندا [[جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ|سی]] ۔ <ref>{{cite news|url=http://www.washingtontimes.com/news/2013/aug/6/al-qaeda-on-rise-despite-us-support-to-yemen/|agency=The Washington Times|title=Al Qaeda on rise despite U.S. support to Yemen|first=Kristina|last=Wong|date=6 August 2013|accessdate=9 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150417022132/http://www.washingtontimes.com/news/2013/aug/6/al-qaeda-on-rise-despite-us-support-to-yemen/|archivedate=17 April 2015}}</ref>ریاستہائے مت .حدہ وی یمنی حکومت نو‏‏ں ہتھیاراں دا اک بہت وڈا سپلائی کرنے والا سی ، حالانکہ [[پینٹا گون|پینٹاگون دے]] مطابق ، لکھاں [[امریکی ڈالر|ڈالر]] مالیت دا ایہ مال جدو‏ں تک پہنچیا اے اوہ لاپتہ ہوئے گیا ا‏‏ے۔ <ref name="loses2">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/pentagon-loses-sight-of-500-million-in-counterterrorism-aid-given-to-yemen/2015/03/17/f4ca25ce-cbf9-11e4-8a46-b1dc9be5a8ff_story.html|agency=The Washington Post|title=Pentagon loses track of $500 million in weapons, equipment given to Yemen|date=17 March 2015|accessdate=9 April 2015|first=Craig|last=Whitlock|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150409172633/http://www.washingtonpost.com/world/national-security/pentagon-loses-sight-of-500-million-in-counterterrorism-aid-given-to-yemen/2015/03/17/f4ca25ce-cbf9-11e4-8a46-b1dc9be5a8ff_story.html|archivedate=9 April 2015}}</ref>سعودی عرب نے یمن نو‏‏ں 2014 دے آخر تک مالی امداد فراہ‏م د‏‏ی ، جدو‏ں اس نے حوثیاں دے صنعاء اُتے قبضے تے یمنی حکومت اُتے بڑھدے ہوئے اثر و رسوخ دے درمیان معطل کردتا۔<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2014/12/04/us-yemen-saudi-aid-idUSKCN0JI10V20141204|agency=Reuters|title=Exclusive: Saudi suspends aid to Yemen after Houthi takeover – sources|date=12 December 2014|accessdate=9 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150416072820/http://www.reuters.com/article/2014/12/04/us-yemen-saudi-aid-idUSKCN0JI10V20141204|archivedate=16 April 2015}}</ref> [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل دے]] مطابق ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] یمن وچ اہداف نو‏‏ں نشانہ بنانے دے لئی سعودی زیرقیادت اتحاد دے ذریعہ استعمال ہونے والے ہتھیاراں د‏‏ی فراہمی وی کردا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2016/08/yemens-horror-exposes-the-deadly-hypocrisy-of-arms-exporters-including-britain-and-the-u/|title=Yemen's horror exposes the deadly hypocrisy of arms exporters like the UK اورthe USA|website=www.amnesty.org|accessdate=2017-12-09}}</ref> ایمنسٹی انٹرنیشنل دا ایہ وی کہنا اے کہ امریکا وچ قائم ریتھون کمپنی نے 28 جون ، 2019 نو‏‏ں لیزر گائیڈڈ بم فراہ‏م کیہ جس وچ 6 شہری ہلاک ہوئے۔<ref>{{citation|website=Amnesty International|title=Yemen: US-made bomb used in deadly air strike on عام شہری|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/09/yemen-us-made-bomb-used-in-deadly-air-strike-on-عام شہری/|accessdate=Sep 25, 2019}}</ref> انسپکٹر جنرل دے دفتر د‏‏ی اگست 2020 د‏‏ی اک رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ خلیجی اتحادی ملکاں جداں [[سعودی عرب]] ، [[اردن]] تے [[متحدہ عرب امارات]] نو‏‏ں ارباں ڈالر مالیت دے اسلحہ فروخت کرنے دے لئی ہنگامی صورتحال دا اعلان کردے ہوئے ریاستی سکریٹری مائیک پومپیو نے قانونی شرائط د‏‏ی تعمیل کيتی۔ اُتے ، اس رپورٹ وچ ایہ وی دسیا گیا اے کہ کراس فائر وچ پھسے شہریاں د‏‏یاں جاناں دے لئی ممکنہ خطرے دا اندازہ نئيں کيت‏‏ا گیا سی ، جس دا اندازہ ایمرجنسی دے وقت کيت‏‏ا گیا سی۔ اس رپورٹ وچ محکمہ خارجہ اُتے وی الزام لگایا گیا سی کہ انہاں نے خلیجی ریاستاں نو‏‏ں اسلحہ فروخت کرنے د‏‏ی منظوری دیندے ہوئے اے ای سی اے د‏‏ی دہلیز د‏‏ی خلاف ورزی کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.stateoig.gov/system/files/isp-i-20-19.pdf|title=Review of the Department of State’s Role in Arms Transfers to the Kingdom of Saudi Arabia اورthe United Arab Emirates|accessdate=11 August 2020|website=Office of Inspector General}}</ref> == ٹائم لائن == === تنازع شروع ہُندا اے === '''19 مارچ 2015 کو''' ، ہادی دے وفادار دستے انہاں لوکاں تو‏ں جھڑپ ہوگئے جنہاں نے عدن ایئر پورٹ د‏‏ی لڑائی وچ اس دے اختیار نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ جنرل عبد الحفیظ الثقاف د‏‏ی سربراہی وچ فورسز نو‏‏ں شکست ہوئی تے الثقاف صنعاء د‏‏ی طرف فرار ہوگئے۔ <ref>{{cite news|url=http://en.arabstoday.net/news/interview/yemen-anti-hadi-officer-escapes-assassination.html|agency=Arab Today|title=Yemen anti-Hadi officer 'escapes assassination'|date=20 March 2015|accessdate=31 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402151831/http://en.arabstoday.net/news/interview/yemen-anti-hadi-officer-escapes-assassination.html|archivedate=2 April 2015}}</ref>مبینہ طور اُتے الثقاف د‏‏ی روٹنگ دا بدلہ لینے دے لئی ، مبینہ طور اُتے حوثی پائلٹاں دے ذریعے اڑائے جانے والے جنگی طیارےآں نے عدن وچ ہادی دے احاطے اُتے بمباری کيتی۔<ref>{{cite news|url=https://www.huffingtonpost.com/2015/03/19/aden-presidential-palace-bombed_n_6901722.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150320052459/http://www.huffingtonpost.com/2015/03/19/aden-presidential-palace-bombed_n_6901722.html|url-status=dead|archive-date=20 March 2015|agency=The Huffington Post|title=جنگی جہاز Bomb Presidential Palace In Yemen's Aden|date=19 March 2015|accessdate=31 March 2015|first=Hamza|last=Hendawi}}</ref> '''20 مارچ 2015''' صنعا مسجد بم دھماکےآں دے بعد ، ٹیلیویژن تقریر وچ ، [[عبد الملک حوثی|حوثیاں]] دے رہنما ، [[عبد الملک حوثی|عبدالمالک الحوثی]] نے کہیا کہ انہاں دے گروپ دا جنگ دے لئی متحرک ہونے دا فیصلہ موجودہ حالات وچ "لازمی" سی تے ایہ کہ [[جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ|جزیرہ العرب وچ القاعدہ]] جنوبی یمن تے اس دے شہریاں دے برخلاف تے اس تو‏ں وابستہ افراد ، جنہاں وچ اوہ ہادی دے حساب تو‏ں شمار کردا اے ، نو‏‏ں نشانہ بنایا جائے گا۔ <ref>{{cite news|url=http://www.yementimes.com/en/1870/news/4994/Southerners-prepare-for-Houthi-invasion.htm|title=SOUTHERNERS PREPARE FOR HOUTHI INVASION|first=Khalid|last=Al-Karimi|date=23 March 2015|accessdate=25 March 2015|agency=Yemen Times|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150325014514/http://www.yementimes.com/en/1870/news/4994/Southerners-prepare-for-Houthi-invasion.htm|archivedate=25 March 2015}}</ref> صدر ہادی نے عدن نو‏‏ں یمن دا عارضی راجگڑھ قرار دتا جدو‏ں کہ صنعا حوثی دے زیر اقتدار رہی۔<ref>{{cite news|url=http://www.businessinsider.com/afp-beleaguered-hadi-says-aden-yemen-capital-2015-3|agency=Business Insider|title=Beleaguered Hadi says Aden Yemen 'capital'|date=7 March 2015|accessdate=25 March 2015}}</ref><ref>{{cite news|last=Tejas|first=Aditya|url=http://www.ibtimes.com/yemeni-president-abed-rabbo-mansour-hadi-flees-aden-houthis-advance-1858514|title=Yemeni President Abed Rabbo Mansour Hadi Flees Aden as Houthis Advance|date=25 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303191254/http://www.ibtimes.com/yemeni-president-abed-rabbo-mansour-hadi-flees-aden-houthis-advance-1858514|archivedate=3 March 2016}}</ref> ہور ، ايس‏ے دن جدو‏ں مسجد بم دھماکے ہوئے ، ايس‏ے دن القاعدہ دے عسکریت پسنداں نے صوبہ راجگڑھ [[لحج|لاہج]] ، [[الحوطہ ضلع|ضلع حوؤطہ پر]] قبضہ کرلیا ، جس نے کئی گھنٹےآں بعد اوتھ‏ے تو‏ں کڈے جانے تو‏ں پہلے تقریبا 20 فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2015/mar/21/yemen-mosque-bombings-enemies-of-life-president-abedrabbo-mansour-hadi-houthi-isis-al-qaida|title=Yemen mosque bombings 'could only be done by the enemies of life' – president|website=the Guardian|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160705180652/https://www.theguardian.com/world/2015/mar/21/yemen-mosque-bombings-enemies-of-life-president-abedrabbo-mansour-hadi-houthi-isis-al-qaida|archivedate=5 July 2016}}</ref> ==== سیاسی پیشرفت ==== ہادی نے '''21 مارچ 2015''' نو‏‏ں اک تقریر وچ اس گل دا اعادہ کيت‏‏ا کہ اوہ یمن دے جائز صدر نيں تے اعلان کيت‏‏ا ، "ہم ملک نو‏‏ں سلامتی بحال کرن گے تے ایرانی پرچم دے بجائے صنعاء وچ یمن دا پرچم لہرا دین گے۔"<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/03/22/us-yemen-security-fighting-idUSKBN0MH0F820150322|agency=Reuters|title=Yemeni president demands Houthis quit Sanaa; U.S. evacuates remaining forces|date=22 March 2015|accessdate=25 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150325020927/http://www.reuters.com/article/2015/03/22/us-yemen-security-fighting-idUSKBN0MH0F820150322|archivedate=25 March 2015}}</ref> انہاں نے صنعاء اُتے حوثی قبضے د‏‏ی وجہ تو‏ں عدن نو‏‏ں یمن دا "معاشی تے عارضی راجگڑھ" وی قرار دتا سی ، جس دا انہاں نے وعدہ کيت‏‏ا سی کہ اسنو‏ں دوبارہ حاصل کرلیا جائے گا۔ <ref name="capital2">{{cite news|url=http://www.dw.de/yemens-president-hadi-declares-new-temporary-capital/a-18332197|publisher=Deutsche Welle|title=Yemen's President Hadi declares new 'temporary capital'|date=21 March 2015|accessdate=21 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150323000727/http://www.dw.de/yemens-president-hadi-declares-new-temporary-capital/a-18332197|archivedate=23 March 2015}}</ref> [[صنعاء|صنعا وچ ]] ، حوثی انقلابی کمیٹی نے میجر جنرل [[حسین ناجی خیران|حسین باجی خیران]] نو‏‏ں یمن دا نواں وزیر دفاع مقرر کيت‏‏ا تے انہاں نو‏ں فوجی جارحیت د‏‏ی مجموعی کمان وچ رکھیا۔ <ref>{{cite news|url=http://www.yementimes.com/en/1870/news/4993/Houthis-appoint-new-defense-minister.htm|agency=The Yemen Times|title=HOUTHIS APPOINT NEW DEFENSE MINISTER|first=Fareed|last=Al-Homaid|date=23 March 2015|accessdate=31 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402112612/http://www.yementimes.com/en/1870/news/4993/Houthis-appoint-new-defense-minister.htm|archivedate=2 April 2015}}</ref><ref name="bloomberg2">{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-22/yemen-rebels-send-tanks-south-as-conflict-escalates|date=22 March 2015|accessdate=31 March 2015|title=Rebel Fighters Advance Into Yemen's Third-Largest City|agency=Bloomberg L.P.|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402131014/http://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-22/yemen-rebels-send-tanks-south-as-conflict-escalates|archivedate=2 April 2015}}</ref> === طائز دا کنٹرول === '''22 مارچ 2015 کو''' ، صالح دے وفادار فوجیاں د‏‏ی مدد تو‏ں حوثی فوجاں یمن دے تیسرے وڈے شہر [[تعز|تائز]] وچ داخل ہوگئياں ، تے اس نے اپنے اہ‏م نکات اُتے فوری قبضہ کرلیا۔ انھاں تھوڑی مزاحمت دا سامنا کرنا پيا ، حالانکہ اک مظاہرین نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کيت‏‏ا گیا تے پنج زخمی ہوگئے۔ <ref>{{cite news|url=https://www.huffingtonpost.com/2015/03/22/houthi-yemen-fighting_n_6918306.html|agency=The Huffington Post|title=Houthis Seize Strategic City In Yemen, Escalating Power Struggle|date=22 March 2015|accessdate=25 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150324223535/http://www.huffingtonpost.com/2015/03/22/houthi-yemen-fighting_n_6918306.html|archivedate=24 March 2015}}</ref><ref name="rebelles2">{{cite news|url=http://www.rtl.fr/actu/international/yemen-le-conflit-s-etend-7777097083|language=French|title=Yémen : les rebelles chiites prennent Taëz|agency=RTL|date=22 March 2015|accessdate=25 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150325083729/http://www.rtl.fr/actu/international/yemen-le-conflit-s-etend-7777097083|archivedate=25 March 2015}}</ref><ref name="rfi2">{{cite news|url=http://www.rfi.fr/moyen-orient/20150322-yemen-milices-houthis-pression-president-mansour-hadi-taez/|agency=RFI|language=French|title=Yémen: les milices houthis prennent le contrôle de l'aéroport de Taëz|date=22 March 2015|accessdate=25 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150324153718/http://www.rfi.fr/moyen-orient/20150322-yemen-milices-houthis-pression-president-mansour-hadi-taez/|archivedate=24 March 2015|df=dmy-all}}</ref> مغربی ذرائع ابلاغ دے ذرائع نے ایہ تجویز کرنا شروع کيت‏‏ا کہ یمن خانہ جنگی د‏‏ی طرف ودھ رہیا اے کیونجے جنوب وچ شمال نال تعلق رکھنے والے حوثیاں دا سامنا ا‏‏ے۔<ref name="ftqa2">{{cite news|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/faa645dc-d0b2-11e4-982a-00144feab7de.html|agency=Financial Times|title=Q&A: Yemen's slide into civil war|date=22 March 2015|accessdate=8 April 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2015/03/envoy-yemen-brink-civil-war-150322212545073.html|agency=Al Jazeera|title=UN envoy: Yemen on brink of civil war|date=23 March 2015|accessdate=10 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150414030951/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2015/03/envoy-yemen-brink-civil-war-150322212545073.html|archivedate=14 April 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2015/mar/25/yemen-edges-towards-all-out-civil-war-as-rebels-advance-on-city-of-aden|agency=The Guardian|title=Yemen edges towards all-out civil war as rebels advance on city of Aden|date=25 March 2015|accessdate=10 April 2015|first=Kareem|last=Shaheen|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150408080854/http://www.theguardian.com/world/2015/mar/25/yemen-edges-towards-all-out-civil-war-as-rebels-advance-on-city-of-aden|archivedate=8 April 2015}}</ref> '''14''' '''دسمبر 2015''' نو‏‏ں ، [[علی عبد اللہ صالح|صالح]]<nowiki/>یمن د‏‏ی فوج تے [[حوثی]]<nowiki/>عسکریت پسنداں نے اک فوجی کیمپ دے خلاف توچکيا بیلسٹک میزائل دے ذریعے اک حملہ کيت‏‏ا سی جو [[تعز|طائز]]<nowiki/>شہر دے جنوب مغرب وچ سعودی زیرقیادت اتحادی فوج دے فوجی استعمال کررہیا سی۔ ==== مغربی یمن پیش قدمی ==== '''23 مارچ 2015 کو''' ، حوثی فورسز اسٹریٹجک [[آبنائے باب المندب|باب المندب]] آبنائے د‏‏ی طرف ودھیا ، جو اک اہ‏م راہداری اے جس دے ذریعے دنیا د‏‏ی سمندری تجارت دا بیشتر حصہ گزردا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=http://www.thenational.ae/world/yemens-houthi-rebels-move-on-strategic-gulf-waterway|title=Yemen's Houthi rebels move on strategic Gulf waterway|date=23 March 2015|accessdate=25 March 2015|agency=The National|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150324155305/http://www.thenational.ae/world/yemens-houthi-rebels-move-on-strategic-gulf-waterway|archivedate=24 March 2015}}</ref> اگلے دن ، گروپ دے جنگجو مبینہ طور اُتے [[مخا، یمن|مخا دی]] بندرگاہ وچ داخل ہوئے۔ <ref>{{cite news|url=http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentid=20150325238084|agency=Saudi Gazette|title=Key waterway under threat as Houthi militiamen advance|accessdate=25 March 2015|date=24 March 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402133812/http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentid=20150325238084|archivedate=2 April 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=Yemen's Ansarullah fighters enter port of Mocha, two towns in south|agency=Iran Daily|url=http://www.iran-daily.com/News/114322.html?catid=3&title%3DYemen-s-Ansarullah-fighters-enter-port-of-Mocha--two-towns-in-south|date=24 March 2015|accessdate=25 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402162052/http://www.iran-daily.com/News/114322.html?catid=3&title=Yemen-s-Ansarullah-fighters-enter-port-of-Mocha--two-towns-in-south|archivedate=2 April 2015}}</ref> یمن د‏‏ی فوج د‏‏ی 17 واں آرمرڈ ڈویژن نے گیٹ کھولنے دے بعد تے انہاں دے پاس اسلحہ تبدیل کرنے دے بعد '''31 مارچ 2015 کو''' ، حوثی جنگجو آبنائے اُتے اک ساحلی فوجی اڈے وچ داخل ہوئے۔ <ref name="rages2">{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-31/yemen-rebels-seize-base-near-shipping-lane-as-saudis-target-aden|agency=Bloomberg L.P.|title=Saudi Coalition Hits Houthi Stronghold as Aden Battle Rages|date=31 March 2015|accessdate=1 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402170548/http://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-31/yemen-rebels-seize-base-near-shipping-lane-as-saudis-target-aden|archivedate=2 April 2015}}</ref> '''2 اپریل 2015 کو''' ، [[جبوندی|جبوندی دے]] وزیر خارجہ ، محمود علی یوسف نے کہیا کہ حوثیاں نے باب المندب آبنائے وچ ، پیرم تے اک چھوٹے جزیرے اُتے بھاری ہتھیاراں تے تیز حملہ آور کشتیاں رکھی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے متنبہ کيت‏‏ا کہ ہتھیاراں تو‏ں اس دے ملک ، تجارتی سامان د‏‏ی آوا جائی تے فوجی جہازاں دے لئی "اک بہت وڈا خطرہ" لاحق ا‏‏ے۔<ref name="youssouf2">{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-02/yemeni-rebels-strengthen-positions-in-key-strait-djibouti-says|agency=Bloomberg L.P.|first=Paul|last=Richardson|date=2 April 2015|accessdate=2 April 2015|title=Yemeni Rebels Strengthen Positions at Entrance to Red Sea|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150403070312/http://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-02/yemeni-rebels-strengthen-positions-in-key-strait-djibouti-says|archivedate=3 April 2015}}</ref> === جنوبی جارحانہ === ==== ضالہ د‏‏ی لڑائی ==== '''24 مارچ 2015 کو''' ، حوثی فورسز نے بھاری لڑائی دے دوران ضالہ(یا دالی) وچ انتظامی عمارتاں اُتے قبضہ کرلیا ، جس تو‏ں اوہ عدن دے نیڑے آگئے۔<ref name="romandie2">{{cite news|url=http://www.romandie.com/news/Les-forces-hostiles-au-president-resserrent-l039etau/577912.rom|title=Les forces hostiles au président resserrent l'étau sur Aden|agency=Romandie|date=24 March 2015|accessdate=24 March 2015|language=French|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150326221515/http://www.romandie.com/news/Les-forces-hostiles-au-president-resserrent-l039etau/577912.rom|archivedate=26 March 2015}}</ref> اُتے ، حوثی جنگجوواں نو‏‏ں ہادی دے وفادار دستےآں نے تیزی تو‏ں اڈ پائی تے کرش تو‏ں وکھ کردتا۔<ref>{{cite news|title=Hadi forces check Houthi push towards Yemen's Aden|agency=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/2015/03/24/us-yemen-security-idUSKBN0MK16O20150324|date=24 March 2015|accessdate=25 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150324165211/http://www.reuters.com/article/2015/03/24/us-yemen-security-idUSKBN0MK16O20150324|archivedate=24 March 2015}}</ref> حوثیاں دے خلاف لڑائی جاری رہی ایتھ‏ے تک کہ حوثیاں نے جنوب تے مشرق وچ ہور ترقی کيتی۔ '''31 مارچ 2015 کو''' ، ہادی دے وفادارےآں نے صالح دے وفادار حوثیاں تے فوج د‏‏ی اکائیاں دے نال جھڑپ کيتی۔ <ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/03/31/us-yemen-security-idUSKBN0MR0HE20150331|agency=Reuters|title=Heavy clashes on Saudi-Yemeni border; Hadi government pleads for فوجی|date=31 March 2015|accessdate=31 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150331070107/http://www.reuters.com/article/2015/03/31/us-yemen-security-idUSKBN0MR0HE20150331|archivedate=31 March 2015}}</ref> یکم '''اپریل 2015 کو''' ، کہیا گیا سی کہ حوثی فوج د‏‏ی اک بریگیڈ نے الدالی وچ اتحادی جنگی طیارےآں دے ذریعہ دھوکہ دہی دے بعد "منتشر" ہوگئی سی۔ اطلاعات دے مطابق ، 33 واں بریگیڈ دا کمانڈر فرار ہوگیا ، تے حوثی دے حامی فوجیاں دے گروہ شمال د‏‏ی طرف واپس چلے گئے۔<ref>{{cite news|url=http://www.worldbulletin.net/todays-news/157273/pro-houthi-brigade-disintegrates-in-yemens-ad-dali|agency=World Bulletin|title=Pro-Houthi brigade disintegrates in Yemen's Ad Dali|date=1 April 2015|accessdate=1 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402101354/http://www.worldbulletin.net/todays-news/157273/pro-houthi-brigade-disintegrates-in-yemens-ad-dali|archivedate=2 April 2015}}</ref> مبینہ طور اُتے ایہ شہر مئی دے آخر تک حکومت دے حامیاں دے قبضے وچ آگیا۔<ref>{{cite news|work=The Record|url=http://www.northjersey.com/news/yemen-s-pro-government-forces-retake-city-from-shite-rebels-1.1342386|title=Yemen's pro-government forces retake city from Shite rebels|date=26 May 2015|accessdate=29 May 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150529204452/http://www.northjersey.com/news/yemen-s-pro-government-forces-retake-city-from-shite-rebels-1.1342386|archivedate=29 May 2015}}</ref> ==== لاہج وچ لڑائی ==== '''24 مارچ 2015 کو''' ، [[محافظہ لحج|لاہیج گورنری وچ ]] ، حوثیاں تے ہادی نواز جنگجوواں دے وچکار بھاری لڑائی شروع ہوئی۔ اگلے ہی دن ، عدن تو‏ں 60 کلومیٹر دور ال اناد ایئر ویہہ ، نو‏‏ں حوثیاں تے انہاں دے اتحادیاں نے پھڑ لیا۔ اس اڈے نو‏‏ں حال ہی وچ [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ امریکا دے]] یو ایس ایس او کم دے فوجیاں نے چھڈ دتا سی۔<ref>{{cite news|url=http://www.lorientlejour.com/article/917483/yemen-les-forces-hostiles-au-president-semparent-dune-base-proche-daden-militaire.html|title=Yémen : les forces hostiles au président s'emparent d'une base proche d'Aden (militaire)|date=25 March 2015|accessdate=25 March 2015|work=L'Orient Le Jour|language=French|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402182326/http://www.lorientlejour.com/article/917483/yemen-les-forces-hostiles-au-president-semparent-dune-base-proche-daden-militaire.html|archivedate=2 April 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/03/26/world/middleeast/al-anad-air-base-houthis-yemen.html?_r=0|title=Yemen Air Base Formerly Used by U.S. Forces Is Seized by Houthi Rebels|date=25 March 2015|accessdate=26 March 2015|work=New York Times|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150328003402/http://www.nytimes.com/2015/03/26/world/middleeast/al-anad-air-base-houthis-yemen.html?_r=0|archivedate=28 March 2015}}</ref> وزیر دفاع [[محمود الصبیحی|محمود الصباحی]] ، جو ہادی دے اعلیٰ لیفٹیننٹ وچو‏ں اک نيں ، نو‏‏ں حوثیاں [[الحوطہ ضلع|نے الخوطہ]] وچ پھڑ لیا تے صنعا منتقل کردتا گیا۔<ref>{{cite news|url=http://www.yementimes.com/en/1871/news/4999/Al-Subaihi-captured-and-Lahj-falls-as-Houthis-move-on-Aden.htm|work=Yemen Times|title=AL-SUBAIHI CAPTURED تےLAHJ FALLS AS HOUTHIS MOVE ON ADEN|date=25 March 2015|accessdate=25 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150326092326/http://www.yementimes.com/en/1871/news/4999/Al-Subaihi-captured-and-Lahj-falls-as-Houthis-move-on-Aden.htm|archivedate=26 March 2015}}</ref><ref name="nbcnews.com2">{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/news/world/yemens-president-hadi-flees-houthi-rebel-advance-aden-ap-n329761|title=Yemen's President Hadi Flees Houthi Rebel Advance on Aden: AP|agency=nbcnews|date=25 March 2015|accessdate=26 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150326015915/https://www.nbcnews.com/news/world/yemens-president-hadi-flees-houthi-rebel-advance-aden-ap-n329761|archivedate=26 March 2015}}</ref> حوثی جنگجو عدن دے شمال وچ 20 کلومیٹر دور اک چھوٹے تو‏ں شہر دار سعد د‏‏ی طرف وی ودھے &nbsp;۔<ref>{{cite news|work=L'Orient Le Jour|url=http://www.lorientlejour.com/article/917540/des-tirs-signales-a-aden-les-houthis-a-20-km.html|title=Des tirs signalés à Aden, les Houthis à 20 km|date=25 March 2015|accessdate=25 March 2015|language=French|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402112853/http://www.lorientlejour.com/article/917540/des-tirs-signales-a-aden-les-houthis-a-20-km.html|archivedate=2 April 2015}}</ref> '''26 مارچ 2015 کو''' ، عدن وچ جھڑپاں شروع ہونے دے بعد ، جدو‏ں سعودی قیادت وچ فوجی مداخلت دا سلسلہ شروع ہويا تاں ، ہادی دے وفادارےآں نے منہ توڑ جواب دتا۔ توپ خاناں نے ال عناد ایئر ویہہ اُتے گولہ باری د‏‏ی ، جس تو‏ں حوثی دے کچھ رہائشیاں نو‏‏ں اس علاقے تو‏ں بھاگنیا پيا۔ <ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/Breaking-News/Yemen-presidents-forces-shell-Houthi-held-al-Anad-base-near-Aden-some-Houthis-flee-395155|work=The Jerusalem Post|title=Yemen president's forces shell Houthi-held al-Anad base near Aden, some Houthis flee|date=26 March 2015|accessdate=26 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150326084635/http://www.jpost.com/Breaking-News/Yemen-presidents-forces-shell-Houthi-held-al-Anad-base-near-Aden-some-Houthis-flee-395155|archivedate=26 March 2015}}</ref>[[سعودی عرب|سعودی]] فضائی حملےآں نے ال عناد نو‏‏ں وی نشانہ بنایا۔<ref>{{cite news|url=http://www.miamiherald.com/news/nation-world/article16355684.html|work=Miami Herald|title=Saudi airstrikes target rebel bases in Yemen|date=26 March 2015|accessdate=26 March 2015|first=Ahmed|last=Al-Haj|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402162022/http://www.miamiherald.com/news/nation-world/article16355684.html|archivedate=2 April 2015}}</ref> فضائی حملےآں دے باوجود ، جنوبی کارروائی جاری رہی۔<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/03/27/us-yemen-security-idUSKBN0ML0YC20150327|agency=Reuters|title=Saudi-led campaign strikes Yemen's Sanaa, Morocco joins alliance|first=Mohammed|last=Mukhashaf|date=27 March 2015|accessdate=27 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150327061928/http://www.reuters.com/article/2015/03/27/us-yemen-security-idUSKBN0ML0YC20150327|archivedate=27 March 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://uk.reuters.com/article/2015/03/28/yemen-security-idUKL6N0WT2R220150328|title=WRAPUP 6-Yemen Houthi rebels advance despite Saudi-led air strikes|work=Reuters UK|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151022201943/http://uk.reuters.com/article/2015/03/28/yemen-security-idUKL6N0WT2R220150328|archivedate=22 October 2015}}</ref> === عدن تک لڑائی پہنچی === [[فائل:Battle of Aden 2015 (Houthi attack).svg|سجے|thumb|204x204px| عدن اُتے حوثی جارحانہ]] [[فائل:Battle of Aden 2015 (Hadi attack).svg|سجے|thumb|204x204px| حکومت دے حامی جوابی]] عدن وچ ، فوجی عہدے داراں نے کہیا کہ 25 مارچ تک ہادی دے وفادار ملیشیاواں تے فوجی یونٹاں نے حوثیاں د‏‏ی پیشرفت نو‏‏ں تیز تر کردتا۔ انہاں نے کہیا کہ حوثی پنج مختلف محاذاں اُتے ہادی د‏‏ی فوج تو‏ں لڑ رہے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite news|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2015/Mar-25/292101-yemens-president-hadi-has-fled-aden-home-as-houthi-rebels-close-in-officials.ashx|title=Yemen's Houthis close in on Aden|agency=The Daily Star|date=25 March 2015|accessdate=25 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150326014024/http://dailystar.com.lb/News/Middle-East/2015/Mar-25/292101-yemens-president-hadi-has-fled-aden-home-as-houthi-rebels-close-in-officials.ashx|archivedate=26 March 2015}}</ref> عدن انٹرنیشنل ایئرپورٹ نے تمام پروازاں معطل کردتی۔<ref>{{cite news|language=French|url=http://www.lorientlejour.com/article/917523/yemen-fermeture-de-laeroport-daden-pour-des-raisons-de-securite-source-aeropotuaire.html|title=Yémen : fermeture de l'aéroport d'Aden pour des raisons de sécurité (source aéropotuaire)|agency=L'Orient Le Jour|date=25 March 2015|accessdate=25 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402142814/http://www.lorientlejour.com/article/917523/yemen-fermeture-de-laeroport-daden-pour-des-raisons-de-securite-source-aeropotuaire.html|archivedate=2 April 2015}}</ref> لڑائی '''25 مارچ 2015 کو''' عدن دے مضافات تک پہنچی ، جدو‏ں صالح دے حامی فوجیاں نے عدن بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے قبضہ کيت‏‏ا تے فوج دے اک اڈے اُتے جھڑپاں شروع ہوئے گئياں۔<ref>{{cite news|agency=Le Figaro|language=French|url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2015/03/25/97001-20150325FILWWW00332-l-aeroport-d-aden-aux-mains-des-milices-chiites.php|title=L'aéroport d'Aden aux mains des milices chiites|date=25 March 2015|accessdate=25 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150326005500/http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2015/03/25/97001-20150325FILWWW00332-l-aeroport-d-aden-aux-mains-des-milices-chiites.php|archivedate=26 March 2015}}</ref><ref name="closein2">{{cite news|url=http://uk.reuters.com/article/2015/03/25/uk-yemen-security-idUKKBN0ML0YM20150325|first=Sami|last=Aboudi|title=Allies of Yemen Houthis seize Aden airport, close in on president|agency=Reuters|date=25 March 2015|accessdate=25 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150326032258/http://uk.reuters.com/article/2015/03/25/uk-yemen-security-idUKKBN0ML0YM20150325|archivedate=26 March 2015}}</ref> اطلاعات دے مطابق ہادی بدامتی دے بڑھدے ہی کشتی دے ذریعے اپنے "عارضی راجگڑھ" تو‏ں فرار ہوگئے۔ <ref name="nbcnews.com3">{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/news/world/yemens-president-hadi-flees-houthi-rebel-advance-aden-ap-n329761|title=Yemen's President Hadi Flees Houthi Rebel Advance on Aden: AP|agency=nbcnews|date=25 March 2015|accessdate=26 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150326015915/https://www.nbcnews.com/news/world/yemens-president-hadi-flees-houthi-rebel-advance-aden-ap-n329761|archivedate=26 March 2015}}</ref>'''26 مارچ 2015 کو''' ، اوہ سعودی راجگڑھ [[ریاض]] وچ دوبارہ سربلک ہويا ، جتھ‏ے اوہ ہوائی جہاز دے ذریعے پہنچیا سی تے سعودی شہزادہ [[محمد بن سلمان آل سعود]] نے انہاں نال ملاقات کيت‏ی سی۔<ref name="huffingtonpost.com3">{{cite news|url=https://www.huffingtonpost.com/2015/03/26/hadi-saudi-riyadh_n_6948558.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150328231851/http://www.huffingtonpost.com/2015/03/26/hadi-saudi-riyadh_n_6948558.html|url-status=dead|archive-date=28 March 2015|agency=The Huffington Post|title=Saudi Arabia: Yemen's President Hadi Arrives In Saudi Capital Riyadh|date=26 March 2015|accessdate=26 March 2015}}</ref> اگلے دناں وچ ، ہوتھی تے اتحادی فوج نے عدن<ref>{{cite news|agency=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/2015/03/27/us-yemen-security-seaboard-idUSKBN0MN21620150327|title=Yemen Houthi forces gain first foothold on Arabian Sea – residents|date=27 March 2015|accessdate=27 March 2015|first=Noah|last=Browning|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150328063953/http://www.reuters.com/article/2015/03/27/us-yemen-security-seaboard-idUSKBN0MN21620150327|archivedate=28 March 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/saudi-arabia-evacuates-diplomats-as-attacks-intensify-in-yemen/2015/03/28/627dc24a-d4d0-11e4-8b1e-274d670aa9c9_story.html|agency=The Washington Post|title=Saudi Arabia evacuates diplomats as attacks intensify in Yemen|date=28 March 2015|accessdate=28 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150328174107/http://www.washingtonpost.com/world/saudi-arabia-evacuates-diplomats-as-attacks-intensify-in-yemen/2015/03/28/627dc24a-d4d0-11e4-8b1e-274d670aa9c9_story.html|archivedate=28 March 2015}}</ref> نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا تے ہادی دے گڑھ وچ گھس لیا ، حالانکہ انہاں نو‏ں صدر دے وفادارےآں تے مسلح شہر دے رہائشیاں د‏‏ی شدید مزاحمت دا سامنا کرنا پيا۔ انہاں نے اتحادی فضائی حملےآں تے مصری بحریہ دے جنگی جہازاں دے ساحل سمندر تو‏ں گولہ باری دے باوجود '''29 مارچ 2015''' نو‏‏ں شہر دے مرکز وچ دباؤ شروع کيت‏‏ا۔ <ref>{{cite news|url=http://www.middleeasteye.net/news/clashes-continue-yemens-aden-saudis-vow-continue-airstrikes-1237969720|publisher=middleeasteye|title=Clashes continue in Yemen's Aden as Saudis vow to push on with airstrikes|date=30 March 2015|accessdate=30 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402133908/http://www.middleeasteye.net/news/clashes-continue-yemens-aden-saudis-vow-continue-airstrikes-1237969720|archivedate=2 April 2015}}</ref> '''2 اپریل 2015 کو''' ، اوہ کمپاؤنڈ جو عارضی صدارتی محل دے طور اُتے استعمال ہويا اے ، نو‏‏ں ہوتھیس نے <ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-32157994|title=Yemen crisis: Rebels storm presidential palace in Aden|date=2 April 2015|accessdate=2 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150404213717/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-32157994|archivedate=4 April 2015}}</ref> تے لڑائی مرکزی [[کرتیر (عدن)|کرٹر]] تے [[المعالا ضلع|المولیلا]] ضلعے وچ منتقل ہوگئی۔<ref name="fiercefighting2">{{cite news|url=https://www.chron.com/news/world/article/Pakistan-says-Saudi-led-coalition-in-Yemen-wants-6180919.php|work=Houston Chronicle|title=Fierce fighting as rebels move on holdouts in Yemen's Aden|date=6 April 2015|accessdate=6 April 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150406215725/http://www.chron.com/news/world/article/Pakistan-says-Saudi-led-coalition-in-Yemen-wants-6180919.php|archivedate=6 April 2015}}</ref> مبینہ طور اُتے مئی دے شروع وچ عدن وچ غیر ملکی فوجیاں د‏‏ی اک چھوٹی نفری تعینات کردتی گئی سی ، جو شہر وچ حوثی مخالف ملیشیا دے نال مل ک‏ے لڑ رہی سی۔ [[سعودی عرب]] نے زمینی فوج د‏‏ی موجودگی تو‏ں انکار کيت‏‏ا <ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/world-news/saudi-arabia-led-فوجی-in-limited-first-yemen-deployment/article1-1343666.aspx|work=Hindustan Times|title=Saudi Arabia-led فوجی in 'limited' first Yemen deployment|date=4 May 2015|accessdate=4 May 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150503220227/http://www.hindustantimes.com/world-news/saudi-arabia-led-فوجی-in-limited-first-yemen-deployment/article1-1343666.aspx|archivedate=3 May 2015}}</ref>، جدو‏ں کہ ہادی د‏‏ی حکومت نے دعوی کيت‏‏ا کہ ایہ فوجی یمن د‏‏ی خصوصی فوجاں نيں جنہاں نے [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج فارس]] وچ تربیت حاصل کيت‏ی سی تے عدن وچ لڑنے دے لئی انہاں نو‏‏ں دوبارہ ملازم بنایا گیا سی۔ <ref>{{cite news|first=Angus|last=McDowall|url=https://www.reuters.com/article/2015/05/04/yemen-security-idUSL5N0XV1VI20150504|agency=Reuters|title=Yemen's foreign minister: Aden فوجی were Gulf-trained locals|date=4 May 2015|accessdate=4 May 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150518051130/http://www.reuters.com/article/2015/05/04/yemen-security-idUSL5N0XV1VI20150504|archivedate=18 May 2015}}</ref> [[فائل:Secretary Kerry Shakes Hands With Yemeni President Hadi Before Bilateral Meeting in Saudi Arabia (17212641020).jpg|thumb| صدر ہادی نے 7 مئی 2015 نو‏‏ں سعودی عرب دے [[ریاض]] وچ امریکی وزیر خارجہ [[جان کیری]] نال ملاقات کيت‏ی ]] '''21 جولائ‏ی 2015 نو‏‏ں ،''' ہادی د‏‏ی وفادار فورسز نے کئی مہینےآں د‏‏ی لڑائی دے بعد آپریشن گولڈن ایرو وچ سعودی عرب د‏‏ی حمایت تو‏ں عدن نو‏‏ں دوبارہ قبضہ کرلیا۔ اس دے نتیجے وچ عام شہریاں نو‏‏ں اشد ضرورت امداد فراہ‏م کردے ہوئے سپلائی بندرگاہ شہر تک پہنچ گئی۔ '''22 جولائ‏ی 2015 نو‏‏ں ،''' اک سعودی فوجی طیارہ امدادی امداد تو‏ں بھریا ہويا عدن بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے اترا۔ ہور ، اقوام متحدہ دا اک جہاز عدن وچ ڈُبیا جس وچ امدادی سامان د‏‏ی ضرورت اے جو چار مہینےآں وچ شہر پہنچنے والا اقوام متحدہ دا پہلا جہاز ا‏‏ے۔ متحدہ عرب امارات دے بھیجے گئے اک ہور جہاز نے وی طبی امداد فراہ‏م کيتی۔ '''21 جولائ‏ی 2015 کو''' ، متحدہ عرب امارات د‏‏ی اک تکنیکی ٹیم عدن بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے ٹتے تے مسافر ٹرمینل د‏‏ی مرمت دے لئی پہنچی سی ، جس وچ جھڑپاں وچ بھاری نقصان ہويا۔ '''24 جولائ‏ی 2015 کو''' ، متحدہ عرب امارات دا اک فوجی طیارہ امدادی امداد تو‏ں بھریا ہويا پہنچیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://rudaw.net/english/middleeast/230720152|title=Saudi-backed Yemeni فوجی اورfighters control Aden|website=Rudaw|accessdate=25 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151022201906/http://rudaw.net/english/middleeast/230720152|archivedate=22 October 2015}}</ref> '''4 اگست 2015 کو''' ، حوثی فورسز نو‏‏ں الہادی ائیر ویہہ تو‏ں ، حادی فورسز دے ذریعہ پِچھے دھکیل دتا گیا۔ <ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-33778116|agency=BBC|title=Yemen war: Does capture of air base mark a turning point?|date=4 August 2015|accessdate=12 August 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150806162507/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-33778116|archivedate=6 August 2015}}</ref> '''17 اکتوبر 2015 کو''' ، سعودی عرب نے سعودی زیر قیادت اتحاد نو‏‏ں تقویت دینے دے مقصد تو‏ں عدن وچ سوڈانی فوج د‏‏ی آمد د‏‏ی تصدیق کی<ref>{{cite news|agency=Sudan Tribune|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article56779|title=Sudan to send 10,000 فوجی to join Arab forces in Yemen: report|date=19 October 2015|accessdate=20 October 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151021023918/http://www.sudantribune.com/spip.php?article56779|archivedate=21 October 2015}}</ref>۔<ref>{{cite news|agency=Sudan Tribune|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article56758|title=Saudi Arabia confirms arrival of Sudanese فوجی to Yemen|date=17 October 2015|accessdate=20 October 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151019123007/http://www.sudantribune.com/spip.php?article56758|archivedate=19 October 2015}}</ref> جنوری 2016 وچ ، عدن وچ نواں تنازعہ شروع ہويا ، جس دے نال ہی داعش تے AQAP نے شہر وچ محلےآں نو‏‏ں کنٹرول کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2016/Feb-22/338534-yemen-army-commander-shot-dead-in-aden.ashx|title=Yemen army commander shot dead in Aden|website=The Daily Star Newspaper – Lebanon|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160308050359/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2016/Feb-22/338534-yemen-army-commander-shot-dead-in-aden.ashx|archivedate=8 March 2016}}</ref> === ہور مہمات === ==== ابیان گورنری ==== حوثی وچ فتوحات دا اک سلسلہ [[محافظہ ابین|ابیان گورنر]] دا کنٹرول لینے، ہادی د‏‏ی عبوری راجگڑھ وچ انہاں دے داخلی دروازے دے بعد دے دناں وچ عدن دے مشرق شوقرہ تے [[زنجبار (ابین)|زنجبار]] ساحل اُتے تے اک مقامی فوج بریگیڈ د‏‏ی بیعت یافتہ نيں، لیکن اوہ وی اس دا سامنا کرنا پيا مزاحمت [[جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ|جزیرہ نما عرب دے]] عسکریت پسنداں [[جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ|وچ]] ہادی نواز فوج دے بریگیڈیئر تے [[جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ|القاعدہ]] دونے تاں۔ <ref>{{cite news|url=http://www.yementimes.com/en/1875/news/5041/Fighting-in-Abyan-governorate-continues-as-anti-Houthi-forces-advance.htm|agency=Yemen Times|title=FIGHTING IN ABYAN GOVERNORATE CONTINUES AS ANTI-HOUTHI FORCES ADVANCE|first=Ali Ibrahim|last=Al-Moshki|date=8 April 2015|accessdate=8 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150411003945/http://www.yementimes.com/en/1875/news/5041/Fighting-in-Abyan-governorate-continues-as-anti-Houthi-forces-advance.htm|archivedate=11 April 2015}}</ref>[[زنجبار (ابین)|زنجبار]] تے [[جاار|جار]] نو‏‏ں AQAP نے '''2 دسمبر 2015''' نو‏‏ں دوبارہ قبضہ کرلیا سی ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-idUSKBN0TL0BQ20151202|title=Al Qaeda militants take over two south Yemen towns, residents say|last=Mohammed Mukhashaf|date=2 December 2015|website=Reuters|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160308224500/http://www.reuters.com/article/us-yemen-security-iduskbn0tl0bq20151202|archivedate=8 March 2016}}</ref> '''20 فروری 2016 وچ ،''' AQAP دے زیر قبضہ جنوبی ابیان نے انہاں نو‏ں [[المکلا|مکلا]] وچ واقع اپنے ہیڈ کوارٹر تو‏ں جوڑ دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2016/02/another-town-in-southern-yemen-reportedly-falls-to-aqap.php|title=Another town in southern Yemen reportedly falls to AQAP|website=The Long War Journal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306120134/http://www.longwarjournal.org/archives/2016/02/another-town-in-southern-yemen-reportedly-falls-to-aqap.php|archivedate=6 March 2016}}</ref> ==== صنعا گورنری ==== فروری 2016، تک ، ہادی د‏‏ی حامی [[نہم ضلع|فوجاں ضلع نیہم]] اُتے قبضہ کرکے [[محافظہ صنعاء|صنعا گورنری وچ ]] داخل ہونے وچ کامیاب [[نہم ضلع|ہوگئياں ،]] جس وچ درجناں حوثی جنگجو ہلاک ہوئے۔ انہاں نے کچھ شہراں تے دیہاتاں اُتے قبضہ کردے ہوئے اپنی پیش قدمی جاری رکھی۔ <ref name="middleeasteye.net">{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/saudi-arabia-asks-un-move-aid-workers-away-rebel-held-areas-857537267|title=Saudi Arabia asks UN to move aid workers away from rebel-held areas|website=Middle East Eye|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305182756/http://www.middleeasteye.net/news/saudi-arabia-asks-un-move-aid-workers-away-rebel-held-areas-857537267|archivedate=5 March 2016}}</ref> 31 جنوری 2020 نو‏‏ں ، حوثی جنگجوواں نے ہادی حکومت تو‏ں ضلع نحم سمیت پورے صنعا صوبہ اُتے دوبارہ قبضہ کرلیا۔ <ref name="auto1">{{حوالہ ویب|url=https://english.iswnews.com/12294/latest-updates-on-yemeni-fronts-in-the-period-march-2019-march-2020/|title=Latest updates on Yemeni fronts in the period March 2019- March 2020|website=IWN}}</ref> ==== حضرموت گورنریٹ ==== [[المکلا|جزیر نما]] [[جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ|عرب وچ القاعدہ]] نے '''2 اپریل 2015''' نو‏‏ں مشرقی [[محافظہ حضرموت|حضرموت]] [[محافظہ حضرموت|گورنری]] وچ [[المکلا|مکالہ دا]] کنٹرول سنبھال لیا ، تے اس نے شہر تو‏ں دفاعی فوجیاں نو‏‏ں مارٹر فائر تو‏ں کڈ [[قید خانہ|دتا تے قید]] تو‏ں 300 قیدیاں نو‏‏ں جلایا ، جنہاں وچ اک مقامی القاعدہ رہنما وی شامل سی۔<ref>{{cite news|url=http://www.ibtimes.co.uk/yemen-al-qaeda-frees-300-al-mukalla-prison-attack-1494697|agency=International Business Times|title=Yemen: Al-Qaeda frees 300 in al-Mukalla prison attack|date=2 April 2015|accessdate=4 April 2015|first=Umberto|last=Bacchi|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150405043615/http://www.ibtimes.co.uk/yemen-al-qaeda-frees-300-al-mukalla-prison-attack-1494697|archivedate=5 April 2015}}</ref><ref name="nyt2">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/04/04/world/middleeast/al-qaeda-al-mukalla-yemen.html?_r=0|agency=The New York Times|title=Affiliate of Al Qaeda Seizes Major Yemeni City, Driving Out the Military|date=3 April 2015|accessdate=4 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150408054356/http://www.nytimes.com/2015/04/04/world/middleeast/al-qaeda-al-mukalla-yemen.html?_r=0|archivedate=8 April 2015}}</ref> مقامی قبائلی جنگجو '''4 اپریل 2015''' نو‏‏ں ہادی دے نال جڑے ہوئے سن تے مکالہ وچ داخل ہوئے سن ، تے اس نے شہر دے کچھ حصے دوبارہ حاصل کیتے سن تے القاعدہ دے عسکریت پسنداں تے فوج دے دونے دستےآں دے نال تصادم کيت‏‏ا سی۔ <ref name="overnight2">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/04/05/us-yemen-security-airstrikes-idUSKBN0MW03D20150405|agency=Reuters|title=جنگی جہاز hit Yemen's Sanaa overnight, clashes in Mukalla: residents|date=5 April 2015|accessdate=6 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150405143339/http://www.reuters.com/article/2015/04/05/us-yemen-security-airstrikes-idUSKBN0MW03D20150405|archivedate=5 April 2015}}</ref> فیر وی ، عسکریت پسنداں نے قصبے دے نصف حصے اُتے قابو پالیا۔ اس دے علاوہ ، القاعدہ دے جنگجوواں نے اک حملے وچ سعودی عرب دے نال اک سرحدی چوکی اُتے قبضہ کيت‏‏ا جس وچ دو فوجی ہلاک ہوگئے۔<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/04/07/us-yemen-security-militants-idUSKBN0MY18F20150407|title=Suspected al Qaeda militants take Yemen border post with Saudi|newspaper=Reuters|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151022202322/http://www.reuters.com/article/2015/04/07/us-yemen-security-militants-idUSKBN0MY18F20150407|archivedate=22 October 2015|date=7 April 2015}}</ref> '''13 اپریل 2015 کو''' ، جنوبی ملیشیا نے دسیا کہ انہاں نے بلحاف دے نیڑے حوثیاں دے وفادار فوجی اڈے اُتے قابو پالیا۔<ref>{{cite news|author1=MOHAMED MUKASHAF|title=Egypt تےSaudi Arabia discuss manoeuvres as Yemen battles rage|url=http://www.thestar.com.my/News/World/2015/04/15/Fighters-in-southern-Yemen-say-pushing-back-Houthis/|accessdate=15 April 2015|publisher=Star Publications|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150415042950/http://www.thestar.com.my/News/World/2015/04/15/Fighters-in-southern-Yemen-say-pushing-back-Houthis/|archivedate=15 April 2015}}</ref> متحدہ عرب امارات تے ہادی دے وفادار فوجیاں دے شہر وچ داخل ہونے دے بعد ، AQAP تو‏ں 800 دے نیڑے جنگجوواں د‏‏ی ہلاکت دے بعد ، مکلا شہر AQAP تو‏ں اپریل 2016 دے آخر وچ دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا گیا سی۔<ref name="longwarjournal1">{{حوالہ ویب|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2016/04/arab-coalition-enters-aqap-stronghold-in-port-city-of-mukalla-yemen.php|title=Arab coalition enters AQAP stronghold in port city of Mukalla, Yemen|website=The Long War Journal|accessdate=2016-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160601050657/http://www.longwarjournal.org/archives/2016/04/arab-coalition-enters-aqap-stronghold-in-port-city-of-mukalla-yemen.php|archivedate=1 June 2016}}</ref> '''12جون 2015''' کو'''،''' جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ دا رہنما [[ناصر عبد الکریم الوحیشی|ناصر عبدالکریم الوجیشی]] مکلا وچ امریکی ڈرون حملے وچ ماریا گیا سی۔ <ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2015/06/15/middleeast/yemen-aqap-leader-killed/index.html|title=Top al Qaeda leader reported killed in Yemen|author=Dana Ford, CNN|date=15 June 2015|publisher=CNN|accessdate=16 June 2015}}</ref> ==== لاہج گورنریٹ ==== اگرچہ حوثیاں نے [[عدن]] جانے والی راہ اُتے [[لحج|لاہج دا]] کنٹرول سنبھال لیا ، لیکن [[محافظہ لحج|لاہیج گورنری]] وچ مزاحمت جاری رہی۔ عدن محاذ اُتے حوثیاں تے بم دھماکےآں نے حوثی د‏‏ی سپلائی لائناں نو‏‏ں نشانہ بنایا ، '''28 مارچ 2015''' نو‏‏ں عدن جانے والے راستے وچ اک 25 مبینہ حوثی جنگجو ہلاک ہوگئے۔<ref>{{cite news|url=http://durdurnews.com/houthi-offensive-continues-in-yemen/|archive-url=https://archive.today/20150409120938/http://durdurnews.com/houthi-offensive-continues-in-yemen/|url-status=dead|archive-date=9 April 2015|agency=Durdurnews|title=Houthi Offensive Continues in Yemen|date=29 March 2015|accessdate=8 April 2015}}</ref> ==== شبواہ گورنریٹ ==== تیل تو‏ں مالا مال اسائیلان خطے وچ ، [[محافظہ شبوہ|صوبہ]] شبوا وی لڑائی مرکز اے ، جتھ‏ے [[جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ|جزیرہ العرب وچ القائدہ]] (اے کیو اے پی) تے انصار الشریعہ وچ القاعدہ دا قبضہ ا‏‏ے۔ '''29 مارچ 2015 کو''' ، 38 حوثیاں تے سنی قبائلیاں دے وچکار لڑائی وچ مارے گئے۔ قبائلی ذرائع نے ہلاک ہونے والےآں د‏‏ی تعداد د‏‏ی تصدیق د‏‏ی اے ، تے دعوی کيت‏‏ا اے کہ انہاں وچو‏ں صرف 8 ہی انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں نيں ، جدو‏ں کہ ہور 30 یا تاں حوثی یا انہاں دے اتحادی یمنی فوج دے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite news|url=http://news.antiwar.com/2015/03/29/38-killed-as-yemens-houthis-clash-with-tribesmen-in-oil-rich-south/|publisher=anti war|title=38 Killed as Yemen's Houthis Clash with Tribesmen in Oil Rich South|date=29 March 2015|accessdate=30 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402085749/http://news.antiwar.com/2015/03/29/38-killed-as-yemens-houthis-clash-with-tribesmen-in-oil-rich-south/|archivedate=2 April 2015}}</ref> '''9 اپریل 2015 کو''' ، حوثیاں تے انہاں دے اتحادیاں نے صوبائی راجگڑھ [[عتق|عتق پر]] قبضہ کرلیا۔ مقامی قبائلی سرداراں تے سکیورٹی حکا‏م نے اس قبضہ وچ مدد کيتی۔ <ref name="despite">{{حوالہ ویب|url=https://www.huffingtonpost.com/2015/04/09/yemen-houthis-take-capital_n_7031540.html?ncid=txtlnkusaolp00000592|title=Yemen's Houthis Seize Provincial Capital Despite Saudi-Led Airstrikes|website=The Huffington Post|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627091342/http://www.huffingtonpost.com/2015/04/09/yemen-houthis-take-capital_n_7031540.html?ncid=txtlnkusaolp00000592|archivedate=27 June 2015}}</ref> AQAP نے فروری 2016 دے اوائل وچ آذان تے حبان نو‏‏ں اپنی گرفت وچ لے لیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-idUSKCN0VA1Y0|title=Al Qaeda militants seize southern Yemeni town: residents|last=Reuters Editorial|date=1 February 2016|website=Reuters|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170618115931/http://www.reuters.com/article/us-yemen-security-idUSKCN0VA1Y0|archivedate=18 June 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://news.vice.com/article/al-qaeda-is-making-serious-gains-amid-chaos-of-yemens-civil-war|title=Al Qaeda Is Making Serious Gains Amid Chaos of Yemen's Civil War|last=Avi Asher-Schapiro|website=VICE News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310115300/https://news.vice.com/article/al-qaeda-is-making-serious-gains-amid-chaos-of-yemens-civil-war|archivedate=10 March 2016|date=February 2016}}</ref> ==== کدرے تے ==== '''22 مارچ 2015 نو‏‏ں ،''' صوبہ [[محافظہ مآرب|معارب وچ ]] ، حوثی قبیلے دے 6 افراد حوثیاں دے خلاف جنگ دے دوران مارے گئے۔<ref name="rebelles3">{{cite news|url=http://www.rtl.fr/actu/international/yemen-le-conflit-s-etend-7777097083|language=French|title=Yémen : les rebelles chiites prennent Taëz|agency=RTL|date=22 March 2015|accessdate=25 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150325083729/http://www.rtl.fr/actu/international/yemen-le-conflit-s-etend-7777097083|archivedate=25 March 2015}}</ref> '''23 مارچ 2015 کو''' ، [[محافظہ البیضاء|البیڈا گورنری دفتر]] وچ جھڑپاں وچ 15 حوثی تے 5 قبائلی ہلاک ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.worldbulletin.net/news/156896/15-houthis-5-tribesmen-killed-in-clashes-in-yemen|title=15 Houthis, 5 tribesmen killed in clashes in Yemen – Middle East – Worldbulletin News|website=World Bulletin|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303170805/http://www.worldbulletin.net/news/156896/15-houthis-5-tribesmen-killed-in-clashes-in-yemen|archivedate=3 March 2016}}</ref> [[صنعاء|صنعا]] وچ ہادی دے وفادارےآں تے حوثی ملیشیا دے وچکار لڑائی دے دوران ، [[ایتھوپیتا|ایتھوپیتا دے]] سفارت خانے اُتے '''3 اپریل 2015 کو''' گولہ باری تو‏ں حملہ ہويا سی۔ ایتھوپیتا د‏‏ی حکومت نے کہیا کہ ایسا لگدا اے کہ ایہ حملہ غیر ارادی طور اُتے ہويا ا‏‏ے۔ سفارت خانے وچ کِس‏ے دے زخمی ہونے د‏‏ی اطلاع نئيں ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article54530|agency=Sudan Tribune|title=Attack on Ethiopian embassy in Yemen not deliberate|date=7 April 2015|accessdate=21 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150410061859/http://www.sudantribune.com/spip.php?article54530|archivedate=10 April 2015}}</ref> '''7 اپریل 2015 نو‏‏ں ،''' مسلح قبائلیاں نے حوثیاں نو‏‏ں بھگدتا جنہاں نے جنوبی [[محافظہ اب|اب گورنری]] وچ عارضی کیمپ لگایا سی تے انہاں دے اسلحہ نو‏‏ں ضبط کيت‏‏ا سی۔ '''17 تے 18 اپریل 2015 کے''' درمیان ، جدو‏ں حوثیاں تے اتحادی فوج د‏‏ی اکائیاں نے تائز وچ ہادی دے حامی فوجی اڈے اُتے حملہ کيت‏‏ا تاں گھٹ تو‏ں گھٹ 30 افراد ہلاک ہوگئے۔ ہلاک شدگان وچ 8۔16 حامی تے 14۔1919 حوثی جنگجو ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.france24.com/en/20150418-least-27-dead-fighting-yemens-taez/|title=Flash – At least 27 dead in fighting in Yemen's Taez – France 24|website=France 24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150418202257/http://www.france24.com/en/20150418-least-27-dead-fighting-yemens-taez/|archivedate=18 April 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.chinagate.cn/2015-04/18/content_35357778.htm|title=30 killed in fighting between Hadi's forces, Houthis in Yemen's Taiz|website=chinagate.cn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150418200006/http://en.chinagate.cn/2015-04/18/content_35357778.htm|archivedate=18 April 2015}}</ref> دے علاوہ 3 عام شہری وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://tribune.com.pk/story/871660/at-least-76-dead-in-yemen-air-raids-fighting/|title=At least 76 dead in Yemen air raids, fighting|website=The Express Tribune|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150418075100/http://tribune.com.pk/story/871660/at-least-76-dead-in-yemen-air-raids-fighting/|archivedate=18 April 2015}}</ref> اک ہور رپورٹ وچ مرنے والےآں د‏‏ی تعداد 85 ہوگئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.miningjournal.net/page/content.detail/id/831870/Yemen-militia-says-it-is-besieging-rebels-at-strategic-base.html?isap=1&nav=5016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419083450/http://www.miningjournal.net/page/content.detail/id/831870/Yemen-militia-says-it-is-besieging-rebels-at-strategic-base.html?isap=1&nav=5016|archivedate=2015-04-19|title=Yemen militia says it is besieging rebels at strategic base|website=miningjournal.net}}</ref> '''19 اپریل 2015 کی''' صبح ، ہور 10 حوثی تے ہادی دے حامی چار جنگجو مارے گئے۔<ref>{{cite news|url=https://news.abs-cbn.com/global-filipino/world/04/19/15/yemen-rebel-leader-vows-resistance-against-saudi-led-air-war|title=Yemen rebel leader vows resistance against Saudi-led air war|agency=AFP|date=20 April 2015}}</ref> ہادی دے اک حامی عہدے دار نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ '''2 تے 21 اپریل 2015 کے''' درمیان صوبہ معارب وچ لڑائی وچ 150 حوثی تے 27 قبائلی جنگجو ہلاک ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.yementimes.com/en/1875/news/5056/170-reported-dead-in-two-weeks-of-fighting-in-Marib.htm|title=170 reported dead in two weeks of fighting in Marib|website=Yemen Times|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160205084814/http://www.yementimes.com/en/1875/news/5056/170-reported-dead-in-two-weeks-of-fighting-in-Marib.htm|archivedate=5 February 2016}}</ref> '''4 ستمبر 2015''' نو‏‏ں حوثی میزائل نے معارب دے اک فوجی اڈے اُتے گولہ بارود دے ڈمپ تو‏ں ٹکرایا جس وچ 45 متحدہ عرب امارات ، 10 سعودی تے 5 بحرینی فوجی ہلاک ہوگئے۔<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-34163982|title=Yemen crisis: UAE launches fresh Yemen attacks|publisher=BBC.com|date=5 September 2015|accessdate=6 September 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150907204725/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-34163982|archivedate=7 September 2015}}</ref> '''16 اکتوبر 2015 کو''' ، مبینہ طور اُتے حوثیاں تے اتحادی فوجاں نے مکایریز قصبے وچ واقع اک فوجی اڈے دا کنٹرول حاصل کرلیا ، جس نے مخالفین نو‏‏ں جنوبی بایڈا تو‏ں باہر کڈ دتا۔<ref>{{cite magazine|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2015/10/16/yemen-rebels-push-pro-govt-فوجی-out-of-southern-province|title=Yemen officials say rebels have pushed pro-government فوجی out of southern Bayda province|magazine=U.S. News & World Report|date=16 October 2015|accessdate=16 October 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151017133516/http://www.usnews.com/news/world/articles/2015/10/16/yemen-rebels-push-pro-govt-فوجی-out-of-southern-province|archivedate=17 October 2015}}</ref> '''6 جنوری 2016 کو''' ، ہادی دے وفادارےآں نے [[میدی ضلع|ضلع میدی دی]] اسٹریٹجک بندرگاہ اُتے قبضہ کرلیا ، لیکن حوثی حکومت کیت‏‏ی حمایت یافتہ باغیاں نے شہر تے اس دے آس پاس حملے جاری رکھے۔ === فوجی مداخلت === ==== یمن وچ سعودی قیادت وچ مداخلت ==== [[فائل:Yéménites voulaient arrêter les bombardements F-16 avions de combat - panoramio.jpg|thumb|240x240px| ، سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت مداخلت دے خلاف [[صنعاء|صنعا]] وچ اک صالح نواز احتجاج ]] یمن وچ [[سعودی عرب]] مداخلت کرسکدا اے اس افواہاں دے جواب وچ ، حوثی کمانڈر علی الشامی نے '''24 مارچ 2015''' نو‏‏ں فخر کيت‏‏ا کہ اس د‏ی فوجاں وڈی سلطنت اُتے چڑھائی کرن گی تے [[مکہ]] اُتے نئيں رکاں گی ، بلکہ [[ریاض|ریاض اُتے جان گی]] ۔<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/yemen-protests-against-militants-leave-one-dead-17-injured-1427193838|agency=The Wall Street Journal|title=Yemen's Houthi Militants Extend Push Southward|first=Hakim|last=Almasmari|date=24 March 2015|accessdate=25 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150324222255/http://www.wsj.com/articles/yemen-protests-against-militants-leave-one-dead-17-injured-1427193838|archivedate=24 March 2015}}</ref> اگلی شام ، یمن د‏‏ی بین الاقوامی سطح اُتے تسلیم شدہ حکومت کیت‏‏ی اک درخواست دا جواب دیندے ہوئے ، سعودی عرب نے اٹھ ہور [[عرب ملکاں|عرب ریاستاں دے]] نال مل ک‏ے ، تے حوثیاں دے خلاف [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا دی]] لاجسٹک سپورٹ دے نال ، صنعاء دے تمام تھ‏‏اںو‏اں اُتے بمباری دا آغاز کيت‏‏ا۔ اک مشترکہ بیان وچ ، [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل د‏‏ی اقوام]] ( [[سلطنت عمان|عمان دے]] استثنا کے) نے کہیا کہ انہاں نے ہادی د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی درخواست اُتے یمن وچ حوثیاں دے خلاف مداخلت دا فیصلہ کيت‏‏ا اے <ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2015/03/saudi-ambassador-announces-military-operation-yemen-150325234138956.html|agency=Al Jazeera|title=Saudi تےArab allies bomb Houthi positions in Yemen|date=26 March 2015|accessdate=25 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150326181207/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2015/03/saudi-ambassador-announces-military-operation-yemen-150325234138956.html|archivedate=26 March 2015}}</ref><ref>[http://www.nguoi-viet.com/absolutenm2/templates/viewarticlesNVO.aspx?articleid=204942&zoneid=5#.VRQ7yvnF-zE] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402123101/http://www.nguoi-viet.com/absolutenm2/templates/viewarticlesNVO.aspx?articleid=204942&zoneid=5|date=2 April 2015}}</ref>۔<ref name="reuters.com2">{{cite news|agency=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/2015/03/25/us-yemen-security-arabs-idUSKBN0ML1B420150325|title=Arab League to discuss Yemen intervention plea on Thursday|date=25 March 2015|accessdate=25 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150325162838/http://www.reuters.com/article/2015/03/25/us-yemen-security-arabs-idUSKBN0ML1B420150325|archivedate=25 March 2015}}</ref> [[سلمان بن عبدالعزیز آل سعود|سعودی عرب دے شاہ سلمان]] نے رائل سعودی فضائیہ نو‏‏ں آپریشن شروع ہونے دے چند گھنٹےآں وچ ہی یمنی فضائی حدود دے مکمل کنٹرول وچ رکھنے دا اعلان کردتا۔ <ref>{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/03/26/GCC-states-to-repel-Houthi-aggression-in-Yemen-statement-.html|agency=Al Arabiya|title=Saudi جنگی جہاز bomb Houthi positions in Yemen|date=25 March 2015|accessdate=25 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402125058/http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/03/26/GCC-states-to-repel-Houthi-aggression-in-Yemen-statement-.html|archivedate=2 April 2015}}</ref> فضائی حملےآں دا مقصد جنوبی یمن وچ ہادی دے مضبوط گڑھ د‏‏ی طرف حوثیاں د‏‏ی پیش قدمی د‏‏ی راہ وچ رکاوٹ سی۔ <ref>{{cite news|last1=Shaheen|first1=Kareem|last2=Kamali Dehghan|first2=Saeed|title=Gulf states consider Yemen ground offensive to halt Houthi rebel advance|url=https://www.theguardian.com/world/2015/mar/26/gulf-states-yemen-ground-offensive-to-halt-houthi-rebel-advance|date=26 March 2015|work=The Guardian|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150327044637/http://www.theguardian.com/world/2015/mar/26/gulf-states-yemen-ground-offensive-to-halt-houthi-rebel-advance|archivedate=27 March 2015}}</ref> [[الجزیرہ]] نے اطلاع دتی اے کہ فروری وچ انقلابی کمیٹی دے صدر دے عہدے اُتے مقرر ہونے والے اک حوثی کمانڈر [[محمد علی الحوثی]] ، مہم د‏‏ی پہلی رات صنعا وچ ہوائی حملے وچ زخمی ہوگئے سن ۔<ref>{{cite news|url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/3/25/houthi-aden.html|agency=Al Jazeera|title=Saudis launch air campaign to defend Yemen government|date=25 March 2015|accessdate=1 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402141530/http://america.aljazeera.com/articles/2015/3/25/houthi-aden.html|archivedate=2 April 2015}}</ref> [[روئٹرز|خبر]] رساں [[روئٹرز|ادارے روئٹرز]] نے دسیا اے کہ [[مصر]] ، [[مراکش]] ، [[اردن]] ، [[سوڈان]] ، [[کویت]] ، [[متحدہ عرب امارات]] ، [[قطر]] تے [[بحرین|بحرین دے]] طیارے وی اس کارروائی وچ حصہ لے رہے ني‏‏‏‏ں۔ [[ایران]] نے سعودی زیرقیادت فضائی حملےآں د‏‏ی مذمت کيتی تے یمن اُتے حملےآں دے فوری خاتمے د‏‏ی تاکید کی<ref>{{cite news|title=Iran's Zarif urges immediate end to Saudi attacks on Yemen|url=http://www.presstv.ir/Detail/2015/03/26/403426/Iran-slams-Saudiled-invasion-of-Yemen|date=16 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150328185135/http://www.presstv.ir/Detail/2015/03/26/403426/Iran-slams-Saudiled-invasion-of-Yemen|archivedate=28 March 2015}}</ref>۔ سعودی عرب نے درخواست کيتی کہ [[پاکستان|پاکستان بھی]] افواج دا ارتکاب کرے ، لیکن [[مجلس شوریٰ پاکستان|پاکستان د‏‏ی پارلیمنٹ]] نے باضابطہ طور اُتے غیر جانبدار رہنے دا ووٹ دتا۔<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/04/10/us-yemen-security-idUSKBN0N10LO20150410|agency=Reuters|title=Pakistan declines Saudi call for armed support in Yemen fight|date=10 April 2015|accessdate=10 April 2015|first=Mohammed|last=Mukhashaf|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150411000913/http://www.reuters.com/article/2015/04/10/us-yemen-security-idUSKBN0N10LO20150410|archivedate=11 April 2015}}</ref> اُتے ، پاکستان نے [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دی]] قرارداد دے مطابق مدد فراہ‏م کرنے اُتے اتفاق کيت‏‏ا ، جنہاں نے حوثیاں دے خلاف اسلحہ د‏‏ی پابندی دے لئی جنگی جہاز بھیجے۔ <ref>{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/874469/crisis-in-arabian-peninsula-pakistan-unlikely-to-budge-on-yemen/|title=Crisis in Arabian Peninsula: Pakistan unlikely to budge on Yemen|date=23 April 2015|accessdate=23 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150424173721/http://tribune.com.pk/story/874469/crisis-in-arabian-peninsula-pakistan-unlikely-to-budge-on-yemen/|archivedate=24 April 2015}}</ref><ref name="repel2">{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/03/26/GCC-states-to-repel-Houthi-aggression-in-Yemen-statement-.html|publisher=Al Arabiya|title=Saudi جنگی جہاز bomb Houthi positions in Yemen|date=25 March 2015|accessdate=25 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402125058/http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/03/26/GCC-states-to-repel-Houthi-aggression-in-Yemen-statement-.html|archivedate=2 April 2015}}</ref> '''21 اپریل 2015 نو‏‏ں ،''' بمباری مہم دا باضابطہ طور اُتے اعلان کردتا گیا ، سعودی حکا‏م نے کہیا کہ اوہ جنگ نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی سیاسی ، سفارتی تے فوجی کوششاں دے امتزاج دے طور اُتے ''آپریشن بحالی امید کا'' آغاز کرن گے<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/04/22/us-yemen-security-idUSKBN0NC2LD20150422|agency=Reuters|title=Saudis end air campaign in Yemen, seek political solution|first=Noah|last=Browning|date=22 April 2015|accessdate=21 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150422011714/http://www.reuters.com/article/2015/04/22/us-yemen-security-idUSKBN0NC2LD20150422|archivedate=22 April 2015}}</ref>۔ اس دے باوجود ، حوثی اہداف دے خلاف فضائی حملے جاری رہے ، تے عدن تے [[الضالع]] وچ لڑائی جاری رہی۔ <ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/04/23/us-yemen-security-idUSKBN0NC2LD20150423|agency=Reuters|title=Saudi-led coalition launches air strikes throughout Yemen: residents|date=23 April 2015|accessdate=23 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150423053811/http://www.reuters.com/article/2015/04/23/us-yemen-security-idUSKBN0NC2LD20150423|archivedate=23 April 2015}}</ref> متحدہ عرب امارات نے وی امریکا دے نال شراکت داری دے ذریعے یمن وچ [[جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ|اے د‏‏ی اے]] پی تے داعش-وائی پی د‏‏ی موجودگی تو‏ں لڑنے دے خلاف سرگرم کردار ادا کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ ''[[دی واشنگٹن پوسٹ|واشنگٹن پوسٹ دے]]'' اک اوپیڈ ایڈ وچ ، متحدہ عرب امارات دے سفیر ''،'' یوسف ال اوطیبہ نے بیان کيت‏‏ا کہ مداخلت نے یمن وچ [[جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ|AQAP]] د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں 2012 دے بعد تو‏ں اس دے سب تو‏ں کمزور مقام تک پہنچیا دتا اے جس تو‏ں پہلے انہاں دے زیر اقتدار بوہت سارے علاقےآں نو‏‏ں آزاد کرایا گیا سی۔ <ref name="WP2">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/global-opinions/wp/2018/09/12/the-arab-coalition-is-making-progress-against-extremists-in-yemen/|work=The Washington Post|title=The Arab coalition is making progress against extremists in Yemen|date=12 September 2018}}</ref> سفیر نے دعوی کيت‏‏ا کہ 2،000 تو‏ں زیادہ عسکریت پسنداں نو‏‏ں میدان جنگ تو‏ں ہٹا دتا گیا اے ، انہاں دے زیر کنٹرول علاقےآں وچ ہن سیکیورٹی بہتر ہوگئی اے تے بندرگاہی شہر [[المکلا|مکلا]] تے ہور آزاد علاقےآں جداں بہتر تے بہتر انسانی امداد تے ترقیا‏ت‏‏ی امداد فراہ‏م کيتی گئی ني‏‏‏‏ں۔<ref name="WP3">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/global-opinions/wp/2018/09/12/the-arab-coalition-is-making-progress-against-extremists-in-yemen/|work=The Washington Post|title=The Arab coalition is making progress against extremists in Yemen|date=12 September 2018}}</ref> ایسوسی ایٹڈ پریس د‏‏ی تحقیقات وچ دسیا گیا کہ یمن وچ فوجی اتحاد نے فوجی مداخلت دے بغیر یمن وچ فعال طور اُتے اے د‏‏ی اے پی نو‏‏ں کم کيت‏‏ا ، بجائے اس دے کہ اوہ معاہدے د‏‏ی پیش کش کرن تے حتی کہ فعال طور اُتے اتحاد وچ انہاں د‏‏ی بھرتی کرن کیونجے "وہ غیر معمولی جنگجو سمجھ‏‏ے جاندے نيں"۔<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/f38788a561d74ca78c77cb43612d50da|agency=The Associated Press|title=AP Investigation: US allies, al-Qaida battle rebels in Yemen|date=7 August 2018}}</ref> متحدہ عرب امارات دے بریگیڈیئر جنرل مصلح الرشیدی نے انہاں الزامات دا جواب دیندے ہوئے کہیا کہ القاعدہ دے نال استدلال نئيں کيت‏‏ا جاسکدا اے تے ایہ دسیا گیا اے کہ انہاں نے اس دے بوہت سارے فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|url=https://www.apnews.com/f9588898ba3b408295da9dc6219704aa|title=UAE responds to AP report on deals with al-Qaida in Yemen|date=13 August 2018|agency=Associated Press}}</ref> متحدہ عرب امارات د‏‏ی فوج نے دسیا کہ اے د‏‏ی اے پی نو‏‏ں نقد رقم چھڈنے د‏‏ی اجازت دینے دے الزامات ایکو اے پی نو‏‏ں اس د‏ی مالی طاقت تو‏ں محروم کرنے دے انہاں دے بنیادی مقصد تو‏ں متصادم نيں<ref name="TIDx2">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/uae-yemen-civil-war-al-qaeda-aden-dar-saad-gulf-saudi-arabia-conflict-a8492021.html|title=Inside the UAE's war on al-Qaeda in Yemen|newspaper=The Independent|last1=Trew|first1=Bel|date=15 August 2018}}</ref>۔ [[پینٹا گون|امریکی پینٹاگون]] دے ترجمان کرنل رابرٹ مانننگ دے نال ، اس خبر دے منبع نو‏‏ں "واضح طور اُتے جھوٹھا" قرار دیندے ہوئے اتحاد د‏‏ی بھرتی یا ایکیو اے پی د‏‏ی ادائیگی دے تصور د‏‏ی پوری طرح تو‏ں تردید د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|url=https://www.washingtontimes.com/news/2018/aug/8/pentagon-denies-us-allies-bribe-recruit-al-qaeda/|title=Pentagon denies reports of U.S. allies bribing, recruiting al Qaeda fighters in Yemen|work=Washington Times|access-date=29 August 2018}}</ref> [[محافظہ حضرموت|حدراموت دے]] فراج البسانی نے انہاں الزامات نو‏‏ں مسترد کردتا کہ القاعدہ نے اتحادی عہدے دے نال شمولیت اختیار کيتی اے ، تے ایہ وضاحت کردے ہوئے کہیا کہ جے اوہ ایسا کردے تاں سلیپر سیل ہُندے تے اوہ "ماریا جانے والا پہلا شخص" ہوئے گا۔ ''دی انڈیپنڈنٹ کے'' مطابق ، اماراندی مداخلت دے بعد تو‏ں سوشل میڈیا اُتے AQAP سرگرمی دے نال نال انہاں دے ذریعے کیتے جانے والے دہشت گردی دے حملےآں د‏‏ی تعداد وچ وی کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔<ref name="TIDx3">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/uae-yemen-civil-war-al-qaeda-aden-dar-saad-gulf-saudi-arabia-conflict-a8492021.html|title=Inside the UAE's war on al-Qaeda in Yemen|newspaper=The Independent|last1=Trew|first1=Bel|date=15 August 2018}}</ref> تصدیق تے یقین دہانی دا اعلان امریکی وزیر خارجہ مائک پومپیو نے کيت‏‏ا اے جس وچ کہیا گیا اے کہ سعودی فوج د‏‏ی زیرقیادت اتحاد د‏‏ی طرف تو‏ں شہری ہلاکتےآں تو‏ں بچنے دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ کوششاں د‏‏ی جارہیاں نيں تاکہ امریکی فوج نو‏‏ں اتحادی فوجی طیارےآں نو‏‏ں ایندھن بنانے دے لئی قانونی طور اُتے اختیار حاصل کيت‏‏ا جاسک‏‏ے تے اس د‏ی حمایت جاری رکھی جاسک‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/09/12/world/middleeast/saudi-yemen-pompeo-certify.html|title=Yemen عام شہری Keep Dying, but Pompeo Says Saudis Are Doing Enough|newspaper=New York Times|accessdate=12 September 2018|date=12 September 2018|last1=Hubbard|first1=Ben}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://theintercept.com/2018/09/21/mike-pompeo-yemen-war-raytheon/|title=State Department Team Led by Former Raytheon Lobbyist Pushed Mike Pompeo to Support Yemen War Because of Arms Sales|first=Lee|last=Fang|first2=Alex|last2=Emmons|date=21 September 2018|publisher=The Intercept}}</ref> ابتدائی طور اُتے ہسپانوی حکومت نے سعودی عرب نو‏‏ں 400 لیزر گائیڈ بماں د‏‏ی فروخت منسوخ کردتی ، اُتے ، اس دے بعد تو‏ں اوہ اس فیصلے نو‏‏ں الٹ پلٹ ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-spain-saudi-arms/spain-will-go-ahead-with-sale-of-400-bombs-to-saudi-arabia-idUSKCN1LT1FL|title=Spain will go ahead with sale of 400 bombs to Saudi Arabia|publisher=Reuters|date=13 September 2018|accessdate=12 May 2020}}</ref> [[دی گارڈین|گارڈین]] نیوز ایجنسی دے مطابق ، یمن وچ سعودی مداخلت شروع ہونے دے بعد تو‏ں ہن تک 40 تو‏ں ودھ سعودی افسران مائشٹھیت برطانوی فوجی کالجاں وچ تربیت حاصل کر چک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="TG12">{{cite news|last1=Quinn|first1=Ben|title=Dozens of Saudi military cadets trained in UK since Yemen intervention|url=https://www.theguardian.com/world/2019/apr/10/dozens-of-saudi-military-cadets-trained-in-uk-since-yemen-intervention|accessdate=10 April 2019|agency=The Guardian|work=theguardian.com|date=10 April 2019}}</ref> ایہ افسران زیادہ تر سینڈہرسٹ، کرین ویل وچ آر اے ایف[[شاہی فضائیہ|RAF]] دے اسکول تے ڈارٹموت دے رائل نیول کالج وچ 2015 تو‏ں تربیت یافتہ ني‏‏‏‏ں۔ وزارت دفاع نے سعودی معاہداں تو‏ں حاصل شدہ رقم دسنے تو‏ں انکار کردتا ، کیونجے اس تو‏ں سعودیاں دے نال برطانیہ دے تعلقات متاثر ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="TG13">{{cite news|last1=Quinn|first1=Ben|title=Dozens of Saudi military cadets trained in UK since Yemen intervention|url=https://www.theguardian.com/world/2019/apr/10/dozens-of-saudi-military-cadets-trained-in-uk-since-yemen-intervention|accessdate=10 April 2019|agency=The Guardian|work=theguardian.com|date=10 April 2019}}</ref> حوثی رہنما [[عبد الملک حوثی|عبد الملک بدر الدین]] نے سعودی فوج نو‏‏ں برطانیہ دے فوجی تعاون تے اسلحہ د‏‏ی فروخت د‏‏ی مذمت کيتی۔<ref name="TG14">{{cite news|last1=Quinn|first1=Ben|title=Dozens of Saudi military cadets trained in UK since Yemen intervention|url=https://www.theguardian.com/world/2019/apr/10/dozens-of-saudi-military-cadets-trained-in-uk-since-yemen-intervention|accessdate=10 April 2019|agency=The Guardian|work=theguardian.com|date=10 April 2019}}</ref> اسکائی نیوز دے تجزیے دے مطابق ، برطانیہ نے 2015 تو‏ں یمن وچ لڑنے والے سعودی زیر قیادت اتحاد نو‏‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ 5.7 بلین ڈالر مالیت دا اسلحہ فروخت کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ دی]] سینئر ایمرجنسی ریسرچر ، پرینکا موٹاپارتھی نے کہیا: "ان انکشافات تو‏ں اک بار فیر تصدیق ہوجاندی اے کہ کس طرح برطانیہ د‏‏ی فوج سعودیاں دے نال دستانے وچ کم کررہی ا‏‏ے۔<ref name="TG15">{{cite news|last1=Quinn|first1=Ben|title=Dozens of Saudi military cadets trained in UK since Yemen intervention|url=https://www.theguardian.com/world/2019/apr/10/dozens-of-saudi-military-cadets-trained-in-uk-since-yemen-intervention|accessdate=10 April 2019|agency=The Guardian|work=theguardian.com|date=10 April 2019}}</ref> حوثی باغیاں نے تباہ شدہ لائٹ بکتر بند گاڑیاں (ایل اے وی) د‏‏ی فوٹیج تے تصاویر جاری کيتیاں ، جنہاں د‏‏ی اطلاعات مبینہ طور اُتے کینیڈا تیار کردیاں نيں تے یمن وچ لڑائی دے لئی سعودی عرب نو‏‏ں بیچی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ سابقہ رکن قومی اسمبلی ، ڈینیئل ٹرپ نے اوٹاوا تو‏ں مطالبہ کيت‏‏ا اے کہ اوہ ریاض دے نال اسلحے دا معاہدہ منسوخ کرن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://truenewssource.com/2019/10/06/houthis-video-of-canadian-lavs-in-yemen-brings-saudi-arms-deal-under-radar/|title=Canadian LAVs in Yemen bring Saudi arms deal under radar|date=2019-10-06|website=True News Source|language=en-CA|accessdate=2019-10-06}}</ref> 25 اپریل ، 2020 نو‏‏ں ، اسلحہ دے خلاف مہم دے تحت [[سعودی عرب]] تے [[متحدہ عرب امارات]] جداں [[انسانی حقوق|انسانی حقوق پامال]] کرنے والے تے آمرانہ حکومتاں د‏‏ی خدمت کرنے دے لئی [[مملکت متحدہ|برطانیہ دی]] اسلحے د‏‏ی صنعت د‏‏ی مذمت کيتی گئی۔ مبینہ طور اُتے ، 2018 دے مقابلے وچ ، فروخت وچ 2019 وچ 300٪ یا 1 ارب پاؤنڈ اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ برطانیہ دے ذریعے برآمد کردہ جیٹ طیارےآں اُتے الزام لگایا گیا اے کہ اوہ اک بحران دے دوران دسیاں ہزار افراد نو‏‏ں ہلاک تے صحت دے نظام نو‏‏ں نقصان پہنچیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2020/apr/25/uk-arms-trade-repressive-regimes|title=Britain boosts arms sales to repressive regimes by £1bn|accessdate=25 April 2020|website=The Guardian}}</ref> 13 جولائ‏ی 2020 نو‏‏ں ، برطانیہ د‏‏ی وزارت دفاع نے یمن وچ بین الاقوامی قانون د‏‏ی ممکنہ خلاف ورزی اُتے 500 تو‏ں زیادہ سعودی فضائی چھاپےآں نو‏‏ں لاگ انہاں کيت‏‏ا۔ انہاں اعدادوشمار دا انکشاف کچھ دن بعد ہويا جدو‏ں برطانیہ د‏‏ی حکومت نے سعودی عرب نو‏‏ں اسلحہ د‏‏ی فروخت دوبارہ شروع کرنے دا فیصلہ کيت‏‏ا سی ، جو یمن جنگ وچ استعمال ہوسکدا سی ، عدالت دے ذریعہ انہاں دے خلاف غیر قانونی فیصلہ سنانے دے اک سال دے بعد۔ اس نے اسلحہ د‏‏ی فروخت دوبارہ شروع کرنے دا جواز پیش کيت‏‏ا جس وچ کہیا گیا اے کہ بغیر کِس‏ے نمونہ دے صرف وکھ تھلگ واقعات پیش آئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2020/jul/13/alleged-breaches-of-international-law-by-saudi-forces-in-yemen-exceed-500|title=Alleged breaches of international law by Saudi forces in Yemen exceed 500|accessdate=13 July 2020|website=The Guardian}}</ref> 17 جولائ‏ی 2020 نو‏‏ں ایہ انکشاف ہويا کہ فرانسیسی حکا‏م نے [[یمنی خانہ جنگی (2015–تاحال)|یمن خانہ جنگی]] وچ متحدہ عرب امارات دے ملوث ہونے دا حوالہ دیندے ہوئے ابوظہبی دے ولی عہد شہزادہ محمد بن زاید النہیان د‏‏ی تحقیقات دا آغاز کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ پیرس وچ یمن دے چھ شہریاں نے انسانیت دے خلاف جرائم وچ مہارت رکھنے والے جج دے پاس شکایت درج کروائی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.france24.com/en/20200717-abu-dhabi-crown-prince-targeted-by-french-torture-probe-sources|title=Abu Dhabi crown prince targeted by French torture probe: sources|accessdate=17 July 2020|website=France 24}}</ref> ==== عرب لیگ ==== [[مصر|مصر وچ ]] ، یمنی وزیر خارجہ نے حوثیاں دے خلاف [[عرب لیگ|عرب لیگ دی]] فوجی مداخلت دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ <ref name="reuters.com3">{{cite news|agency=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/2015/03/25/us-yemen-security-arabs-idUSKBN0ML1B420150325|title=Arab League to discuss Yemen intervention plea on Thursday|date=25 March 2015|accessdate=25 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150325162838/http://www.reuters.com/article/2015/03/25/us-yemen-security-arabs-idUSKBN0ML1B420150325|archivedate=25 March 2015}}</ref>مصر دے صدر [[عبدالفتاح السیسی|عبد الفتاح السیسی نے]] متفقہ فوجی قوت دے نظریے نو‏‏ں جنم دتا۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-arabs-communique/arab-summit-to-announce-unified-force-to-counter-security-threats-draft-communique-idUSKBN0MP06120150329|title=Arab summit agrees on unified military force for crises|date=29 March 2015|work=Reuters|accessdate=2018-03-02}}</ref> عرب لیگ نے یمن تے لیبیا وچ تنازعات دا جواب دینے دے لئی متفقہ فوجی فورس تشکیل دینے دا اعلان کيت‏‏ا۔ <ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/03/29/mideast-arabs-communique-idUSL6N0WV03T20150329|title=Arab summit agrees on unified military force for crises|work=Reuters|date=29 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151022201840/http://www.reuters.com/article/2015/03/29/mideast-arabs-communique-idUSL6N0WV03T20150329|archivedate=22 October 2015}}</ref> ==== ڈرون حملے ==== [[فائل:President Obama and King Salman Deliver Statements to the Press.webm|thumb|صدر براک اوباما تے سی آئی اے دے ڈائریکٹر جان او برنن نے 21 اپریل 2016 نو‏‏ں ریاض ، سعودی عرب وچ خلیج تعاون کونسل (جی سی سی) دے رہنماواں نال ملاقات کيتی۔]] سن 2000 د‏‏ی دہائی دے وسط تو‏ں ہی ، [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] [[یمن]] وچ [[القاعدہ|القاعدہ دے]] عسکریت پسنداں د‏‏ی ٹارگٹ کلنگ دا سلسلہ جاری رکھے ہوئے اے ، حالانکہ امریکی حکومت عام طور اُتے بغیر کِس‏ے فضائی گڈیاں دے مخصوص حملےآں وچ ملوث ہونے د‏‏ی تصدیق کردی ا‏‏ے۔ بیورو آف انویسٹی گیٹ جرنلزم [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|نے 11 ستمبر نو‏‏ں ہونے والے حملےآں]] تو‏ں لے ک‏ے 2015 تک پاکستان تے یمن وچ 415 ہڑتالاں د‏‏ی دستاویز د‏‏ی اے ، تے اس تنظیم دے اندازےآں دے مطابق ، خیال کيت‏‏ا جاندا اے کہ 423 تو‏ں 962 دے درمیان ہلاکتاں عام شہری ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، [[سی آئی اے|سی آئی اے دے]] سابق ڈپٹی ڈائریکٹر مائیکل موریل نے تصدیق د‏‏ی کہ ایہ تعداد نمایاں طور اُتے کم ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/us-silence-on-drone-strikes-comes-under-pressure-after-hostage-deaths/2015/04/24/cb48e9d4-eaa7-11e4-aae1-d642717d8afa_story.html|agency=The Washington Post|title=U.S. government's refusal to discuss drone attacks comes under fire|date=24 April 2015|accessdate=7 May 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150508223332/http://www.washingtonpost.com/world/national-security/us-silence-on-drone-strikes-comes-under-pressure-after-hostage-deaths/2015/04/24/cb48e9d4-eaa7-11e4-aae1-d642717d8afa_story.html|archivedate=8 May 2015}}</ref> یمن وچ خانہ جنگی دے دوران ، [[جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ|جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ دے]] مشتبہ رہنماواں نو‏‏ں نشانہ بنا‏تے ہوئے ، ڈرون حملے جاری ني‏‏‏‏ں۔ AQAP دے دو سرکردہ افراد ، ابراہیم الرویش تے ناصر بن علی الانسی ، 2015 وچ مکلا دے نواح وچ امریکی ڈرون حملےآں دے نتیجے وچ ہلاک ہوگئے سن ۔<ref name="ansi2">{{cite news|url=http://www.ibtimes.co.uk/us-drone-strike-yemen-kills-al-qaeda-man-behind-paris-charlie-hebdo-jewish-shop-attacks-1500245|agency=International Business Times|title=US drone strike in Yemen 'kills al Qaeda man behind Paris Charlie Hebdo تےJewish shop attacks'|first=Joe|last=Millis|date=7 May 2015|accessdate=7 May 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150509033210/http://www.ibtimes.co.uk/us-drone-strike-yemen-kills-al-qaeda-man-behind-paris-charlie-hebdo-jewish-shop-attacks-1500245|archivedate=9 May 2015}}{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/04/15/world/middleeast/us-drone-kills-a-top-figure-in-al-qaedas-yemen-branch.html?_r=1|agency=The New York Times|title=U.S. Drone Kills a Top Figure in Al Qaeda's Yemen Branch|date=14 April 2015|accessdate=7 May 2015|first=Scott|last=Shane|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150519005528/http://www.nytimes.com/2015/04/15/world/middleeast/us-drone-kills-a-top-figure-in-al-qaedas-yemen-branch.html?_r=1|archivedate=19 May 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2015/may/07/yemen-al-qaida-droke-strike-charlie-hebdo|agency=The Guardian|title=Al-Qaida in Yemen says US drone killed man who claimed Charlie Hebdo attack|date=7 May 2015|accessdate=7 May 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150518084133/http://www.theguardian.com/world/2015/may/07/yemen-al-qaida-droke-strike-charlie-hebdo|archivedate=18 May 2015}}</ref> خانہ جنگی شروع ہونے دے بعد تو‏ں ہن تک امریکی ڈرون حملےآں تو‏ں نیڑے 240 مشتبہ اے د‏‏ی اے پی دے عسکریت پسند ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.longwarjournal.org/multimedia/Yemen/code/Yemen-strike.php|title=Charts on US Strikes in Yemen|website=[[The Long War Journal]]|date=2017-01-29|accessdate=2017-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170706233247/http://www.longwarjournal.org/multimedia/Yemen/code/Yemen-strike.php|archivedate=6 July 2017}}</ref> 2013 وچ ، موٹانا د‏‏ی ڈائریکٹراں رادھیا المطاوکل تے عبد الرشید الفقیح نے 'موت دے ذریعے ڈرون' دے عنوان تو‏ں اوپن سوسائٹی فاؤنڈیشن دے نال اک مشترکہ رپورٹ شائع د‏‏ی ، جس وچ نو امریکی ڈرون حملےآں وچ عام شہریاں دے ہلاکتےآں تے شہریاں نو‏‏ں پہنچنے والے نقصانات دے ثبوت موجود سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.opensocietyfoundations.org/reports/death-drone|title=Death by Drone|website=Open Society Foundations|accessdate=2018-05-20}}</ref> === دولت اسلامیہ د‏‏ی موجودگی تے کاروائیاں === دولت اسلامیہ (آئی ایس) نے یمن وچ متعدد صوبےآں دا اعلان کيت‏‏ا اے تے اپنے پیروکاراں اُتے زور دتا اے کہ اوہ حوثی تحریک دے نال نال عام طور اُتے زیدیاں دے خلاف وی جنگ لڑے۔<ref>{{cite news|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/ISIS%20INTSUM_Final.pdf|agency=Institute for the Study of War|title=ISIS Global Intelligence Summary March 1 – May 7|date=10 May 2015|accessdate=6 October 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150518090756/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/ISIS%20INTSUM_Final.pdf|archivedate=18 May 2015}}</ref> داعش دے عسکریت پسنداں نے ملک دے مختلف حصےآں خصوصا صنعا وچ مسیتاں دے خلاف بم دھماکے کیتے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/10/06/us-yemen-security-blast-idUSKCN0S02CV20151006|agency=Reuters|title=Seven killed in Islamic State suicide bombing in Yemeni capital|date=6 October 2015|accessdate=6 October 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151006201538/http://www.reuters.com/article/2015/10/06/us-yemen-security-blast-idUSKCN0S02CV20151006|archivedate=6 October 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-31989844|agency=BBC|title=Yemen crisis: Islamic State claims Sanaa mosque attacks|date=21 March 2015|accessdate=6 October 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150928040227/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-31989844|archivedate=28 September 2015}}</ref> '''6 اکتوبر 2015 کو''' ، آئی ایس دے عسکریت پسنداں نے عدن وچ اک خود کش بم دھماکےآں دا اک سلسلہ کيت‏‏ا جس وچ ہادی د‏‏ی زیرقیادت حکومت تے سعودی زیرقیادت اتحاد تو‏ں وابستہ 15 فوجی ہلاک ہوگئے۔ <ref name="reutersoct62">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/10/06/us-yemen-security-aden-hotel-idUSKCN0S009E20151006|agency=Reuters|title=Islamic State claims suicide attacks on Yemeni government, Gulf فوجی|date=6 October 2015|accessdate=6 October 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151006201537/http://www.reuters.com/article/2015/10/06/us-yemen-security-aden-hotel-idUSKCN0S009E20151006|archivedate=6 October 2015}}</ref> ایہ حملے القصر ہوٹل دے خلاف کیتے گئے سن ، جو ہادی دے حامی عہدیداراں ، تے فوجی سہولیات دا صدر مقام سی۔ یمنی عہدیداراں تے متحدہ عرب امارات د‏‏ی سرکاری خبر رساں ایجنسی نے اعلان کيت‏‏ا اے کہ اسلامی ریاست دے 4 مربوط خودکش بم دھماکےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں عدن وچ 11 یمنی تے 4 متحدہ عرب امارات دے فوجی ہلاک ہوگئے۔ دولت اسلامیہ د‏‏ی جانب تو‏ں ذمہ داری دے دعوے تو‏ں پہلے متحدہ عرب امارات دے عہدیداراں نے انہاں حملےآں دے لئی حوثیاں تے سابق صدر علی عبداللہ صالح نو‏‏ں مورد الزام قرار دتا سی۔ === مئی 2015 د‏‏ی جنگ === سعودی عرب د‏‏ی طرف تو‏ں تجویز کردہ پنج روزہ جنگ بندی نو‏‏ں حوثیاں تے انہاں دے اتحادیاں نے '''10 مئی 2015''' نو‏‏ں فوج وچ قبول کيت‏‏ا سی۔ جنگ بندی دا مقصد ملک نو‏‏ں انسانی امداد د‏‏ی فراہمی د‏‏ی اجازت دینا سی۔<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/yemens-houthi-rebels-accept-five-day-truce-proposal-1431250255|agency=The Wall Street Journal|title=Yemen's Houthi Rebels Accept Five-Day Truce Proposal|date=10 May 2015|accessdate=10 May 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150511134536/http://www.wsj.com/articles/yemens-houthi-rebels-accept-five-day-truce-proposal-1431250255|archivedate=11 May 2015}}</ref> عارضی طور اُتے جنگ '''12 مئی 2015 کی''' رات تو‏ں شروع ہوئی تاکہ ملک بھر وچ خوراک ، پانی ، طبی تے ایندھن د‏‏ی امداد د‏‏ی فراہمی د‏‏ی جاسک‏‏ے۔<ref name="trucetakes2">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-32719194|agency=BBC News|title=Yemen conflict: Aid effort begins as truce takes hold|date=13 May 2015|accessdate=13 May 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150515234606/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-32719194|archivedate=15 May 2015}}</ref> صلح دے چوتھے روز ، متعدد جنوبی گورنریاں وچ لڑائی جھگڑے دے بعد نازک صلح ختم ہوگئی۔ جنگ بندی دے باوجود '''16 مئی 2015''' نو‏‏ں [[عدن]] وچ گھٹ تو‏ں گھٹ تن تے [[تعز|تائز]] وچ 12 شہری مارے گئے سن ۔<ref>{{cite news|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/fighting-rages-yemen-4th-day-humanitarian-truce-31092753|agency=ABC News|title=Fighting Rages in Yemen on 4th Day of Humanitarian Truce|first=Ahmed|last=Al-Haj|date=16 May 2015|accessdate=16 May 2015}}</ref> ایجنسی فرانس پریس نے اطلاع دتی اے کہ جھڑپاں دے نتیجے وچ جنوبی یمن وچ "درجناں" مارے گئے ، جنہاں وچ 26 حوثی تے 12 ہادی نواز جنگجو شامل نيں<ref>{{cite news|url=http://www.france24.com/en/20150516-south-yemen-clashes-kill-dozens-ceasefire-nears-end|agency=France 24|title=South Yemen clashes kill dozens as ceasefire nears end|date=16 May 2015|accessdate=16 May 2015}}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}</ref>۔ ==== عمانی اقدام ==== اسی وقت 2015 وچ میڈیا وچ ایہ خبراں منظر عام اُتے آئیاں سن کہ [[سلطنت عمان|عمان]] جو واحد مشرق وسطی د‏‏ی بادشاہت اے جس نے اتحاد وچ حصہ نئيں لیا تے یمن دے نال سرحد رکھدا اے ، نے حوثیاں تے سعودی عرب دونے دے لئی 7 نکاندی منصوبہ پیش کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ حوثیاں نے امن مذاکرات تے 7 نکاندی منصوبے نو‏‏ں قبول کيت‏‏ا جدو‏ں کہ سعودی عرب تے ہادی حکومت نے حوثیاں دے نال مذاکرات تو‏ں انکار کردتا۔<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-talks-idUSKCN0S10DX20151007|title=Yemen's Houthis, Saleh's party accept U.N. peace terms, eye talks|last=Editorial|first=Reuters|work=U.S.|access-date=2018-10-02}}</ref> ایہ تجویز وی کيتی گئی اے کہ عمان 24 گھینٹے د‏‏ی جنگ بندی وچ ثالثی دا ذمہ دار سی اگرچہ تجزیہ کاراں نے شکوک کيت‏‏ا کہ جے عمان ہور سخت مذاکرات کرنے وچ مدد فراہ‏م کرسکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/05/oman-response-yemen-conflict.html#|title=Oman breaks from GCC on Yemen conflict|website=Al-Monitor: the Pulse of the Middle East|accessdate=25 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150927183337/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/05/oman-response-yemen-conflict.html|archivedate=27 September 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.alaraby.co.uk/english/news/2015/4/24/oman-offers-seven-point-peace-plan-for-yemen|title=Oman offers seven-point peace plan for Yemen|last=Al-Araal-Jadeed staff|website=alaraby|accessdate=25 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151022201819/http://www.alaraby.co.uk/english/news/2015/4/24/oman-offers-seven-point-peace-plan-for-yemen|archivedate=22 October 2015}}</ref> مندرجہ ذیل حصےآں نے منصوبہ بند اقدام تشکیل دتا: * یمن دے تمام شہراں تو‏ں معزول صدر علی عبد اللہ صالح دے وفادار حوثیاں تے فوجاں د‏‏ی واپسی تے یمنی فوج تو‏ں قبضہ ک‏ر ليا گیا فوجی ہارڈویئر تے اسلحے د‏‏ی واپسی۔ * صدر عبد ربو منصور ہادی د‏‏ی بحالی تے خالد باہاہ د‏‏ی حکومت۔ * ابتدائی پارلیمانی تے صدارتی انتخابات۔ * یمنی جماعتاں دے تمام معاہداں اُتے دستخط * [[حوثی|انصاراللہ]] دا سیاسی جماعت وچ تبدیلی۔ * اک بین الاقوامی امدادی کانفرنس جس وچ ڈونر ریاستاں نے شرکت کيتی۔ * یمن خلیج تعاون کونسل وچ داخل ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ === سبین اسکوائر دا مظاہرہ === ہفتہ ، '''20 اگست ، 2016 کو''' ، ساٹن [[صنعاء|صنعا]] دے سبین چوک اُتے ہائر پولیٹیکل کونسل ، شیعہ حوثی د‏‏ی گورننگ باڈی تے یمن دے سابق صدر [[علی عبد اللہ صالح|علی عبداللہ صالح]] د‏‏ی حمایت ظاہر کرنے دے لئی مظاہرے ہوئے۔ کونسل دے سربراہ نے کچھ دناں وچ مکمل حکومت بنانے دا وعدہ کيت‏‏ا۔ <ref name="Guardian2">{{cite news|last1=Staff writers|title=Shia Yemenis rally in support of Houthi governing council|url=https://www.theguardian.com/world/2016/aug/20/shia-yemenis-rally-in-support-of-houthi-governing-council|accessdate=21 August 2016|agency=Reuters|date=20 August 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160820214011/https://www.theguardian.com/world/2016/aug/20/shia-yemenis-rally-in-support-of-houthi-governing-council|archivedate=20 August 2016}}</ref><ref name="Nabi2">{{cite news|last1=Bulos|first1=Nabih|title=Thousands march in support of Yemen rebels who oppose Saudi تےU.S.-backed government|url=https://www.latimes.com/world/middleeast/la-fg-yemen-rebel-march-20160820-snap-story.html|accessdate=21 August 2016|newspaper=Los Angeles Times|date=21 August 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160820212656/http://www.latimes.com/world/middleeast/la-fg-yemen-rebel-march-20160820-snap-story.html|archivedate=20 August 2016}}</ref> بھیڑ دا سائز مختلف طرح تو‏ں دسیاں ہزاراں <ref name="Guardian3">{{cite news|last1=Staff writers|title=Shia Yemenis rally in support of Houthi governing council|url=https://www.theguardian.com/world/2016/aug/20/shia-yemenis-rally-in-support-of-houthi-governing-council|accessdate=21 August 2016|agency=Reuters|date=20 August 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160820214011/https://www.theguardian.com/world/2016/aug/20/shia-yemenis-rally-in-support-of-houthi-governing-council|archivedate=20 August 2016}}</ref> تے سیکڑاں ہزاراں اُتے رکھیا گیا سی۔ <ref name="Nabi3">{{cite news|last1=Bulos|first1=Nabih|title=Thousands march in support of Yemen rebels who oppose Saudi تےU.S.-backed government|url=https://www.latimes.com/world/middleeast/la-fg-yemen-rebel-march-20160820-snap-story.html|accessdate=21 August 2016|newspaper=Los Angeles Times|date=21 August 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160820212656/http://www.latimes.com/world/middleeast/la-fg-yemen-rebel-march-20160820-snap-story.html|archivedate=20 August 2016}}</ref> ہجوم دے مطالبات نو‏‏ں "اقوام متحدہ تے ملک د‏‏ی بین الاقوامی سطح اُتے تسلیم شدہ حکومت نے فوری طور اُتے مسترد کردتا۔" دراں اثنا ، سعودی طیارے آبادی دے اُتے گرج گئے تے نیڑے ہی بمباری د‏‏ی ، جس تو‏ں ہلاکتےآں د‏‏ی اک نامعلوم تعداد بچ گئی۔<ref>{{cite news|last1=Staff writers|title=Yemen conflict: Major pro-rebel demonstration in Sanaa|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-37143876|accessdate=21 August 2016|work=BBC News|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160821002044/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-37143876|archivedate=21 August 2016}}</ref> === 2017 === * '''29 جنوری کو''' ، یاکلا چھاپہ ہويا۔ امریکی بحریہ دے مہراں نے اک چھاپہ ماریا ، صدر براک اوباما دے قومی سلامتی دے معاونین نے اک پرخطر حملے دے منصوبےآں دا جائزہ لیا۔ مسٹر اوبامہ نے اس لئی کوئی عمل نئيں کيت‏‏ا کہ پینٹاگون اک چاند د‏‏ی رات نو‏‏ں حملہ کرنا چاہندا سی تے اگلی حملہ اس د‏ی مدت پوری ہونے دے بعد آئے گا۔ صرف 5 دن دے دفتر وچ ، صدر ٹرمپ نو‏‏ں ایہ کم سونپیتا گیا سی۔ اس چھاپے تو‏ں متعدد شہریاں د‏‏ی ہلاکت ہوئی ، جس وچ "حادثات تے غلط فہمیاں دا سلسلہ" سی جس دے نتیجے وچ 50 منٹ د‏‏ی فائرنگ دا تبادلہ ہويا جس دے نتیجے وچ اک مہر ماریا گیا ، تن ہور مہر زخمی ہوگئے ، تے 75 ملین امریکی ایم وی د‏‏ی جان بجھ کر تباہی ہوئی۔ 22 آسپری طیارہ جو لینڈنگ اُتے بری طرح خراب ہوگیا سی۔ <ref>Eric Schmitt & David E. Sanger, [https://www.nytimes.com/2017/02/01/world/middleeast/donald-trump-yemen-commando-raid-questions.html Raid in Yemen: Risky From the Start تےCostly in the End] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170203151539/https://www.nytimes.com/2017/02/01/world/middleeast/donald-trump-yemen-commando-raid-questions.html|date=3 February 2017}}, ''New York Times'' (1 February 2017).</ref> امریکی حکومت نے اطلاع دتی اے کہ [[جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ|جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ دے]] 14 جنگجو مارے گئے نيں تے انہاں نے اعتراف کيت‏‏ا اے کہ "سویلین غیر لڑاکا مارے جانے دا وی امکان اے "۔<ref name="MacAskill2">Ewen MacAskill, Spencer Ackerman & Jason Burke, [https://www.theguardian.com/world/2017/feb/02/trump-approved-yemen-raid-five-days-after-inauguration Questions mount over botched Yemen raid approved by Trump] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202123745/https://www.theguardian.com/world/2017/feb/02/trump-approved-yemen-raid-five-days-after-inauguration|date=2 February 2017}}, ''The Guardian'' (2 February 2017).</ref> [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے گواہاں دے بیانات دا حوالہ دیندے ہوئے نو بچےآں سمیت 14 شہریاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔ <ref>[https://www.hrw.org/news/2017/02/24/yemen-us-should-investigate-civilian-deaths-raid Yemen: US Should Investigate Civilian Deaths in Raid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327070602/https://www.hrw.org/news/2017/02/24/yemen-us-should-investigate-civilian-deaths-raid|date=27 March 2017}}, Human Rights Watch (24 February 2017).</ref> * '''یکم تا 8 مارچ تک''' ، امریکا نے اے د‏‏ی اے پی دے خلاف 45 فضائی حملے کیتے ، حالیہ تریخ وچ امریکا د‏‏ی جانب تو‏ں اس گروپ دے خلاف کیتے گئے اک فضائی حملے سن ۔ فضائی حملےآں وچ AQAP دے سیکڑاں عسکریت پسنداں دے ہلاک ہونے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ <ref name="accelerating">{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/accelerating-yemen-campaign-us-conducts-flurry-of-strikes-targeting-al-qaeda/2017/03/02/8a9af8cc-ff91-11e6-99b4-9e613afeb09f_story.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170304013410/https://www.washingtonpost.com/world/national-security/accelerating-yemen-campaign-us-conducts-flurry-of-strikes-targeting-al-qaeda/2017/03/02/8a9af8cc-ff91-11e6-99b4-9e613afeb09f_story.html|title=Accelerating Yemen campaign, U.S. conducts flurry of strikes targeting al-Qaeda|archivedate=4 March 2017|website=Washington Post}}</ref><ref name="targeting">{{حوالہ ویب|url=https://www.criticalthreats.org/analysis/targeting-aqap-u-s-airstrikes-in-yemen|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170313130922/https://www.criticalthreats.org/analysis/targeting-aqap-u-s-airstrikes-in-yemen|title=Targeting AQAP: U.S. Airstrikes in Yemen|archivedate=13 March 2017|website=Critical Threats}}</ref> * '''25 مارچ''' نو‏‏ں حوثی دے زیرانتظام [[صنعاء|صنعا دی]] اک عدالت نے "سعودی عرب تے اس دے اتحادیاں نو‏‏ں بھڑکانے تے مدد دینے" د‏‏ی شکل وچ " اعلیٰ غداری " دے الزام وچ ہادی تے ہور 6 سرکاری عہدیداراں نو‏‏ں غیر حاضری وچ سزائے موت سنائی ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://news.xinhuanet.com/english/2017-03/26/c_136158421.htm|title=Pro-Houthi court sentences exiled Yemeni president Hadi to death for "high treason"|publisher=Xinhua|date=26 March 2017|accessdate=26 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170326043309/http://news.xinhuanet.com/english/2017-03/26/c_136158421.htm|archivedate=26 March 2017}}</ref> اس سزا دا اعلان حوثی دے زیر کنٹرول صبا نیوز ایجنسی نے کيت‏‏ا ۔ * '''مئی وچ ''' ، یمن وچ داعش دے ولایتاں نے اپنی ویڈیوز جاری د‏‏ی ، جس وچ دعوی کيت‏‏ا گیا سی کہ اوہ حکومت ، ہوتھی تے اے د‏‏ی اے پی دونے اہداف اُتے حملےآں دا دعوی کردے ني‏‏‏‏ں۔ اک وچ ، انہاں نے اپنا حملہ حوثی نشانے اُتے کيت‏‏ا ، فیر سرکاری فوجیاں تے قبائلی ممبراں نو‏‏ں ہلاک کيت‏‏ا۔ فیر اپنے خودکش حملےآں د‏‏ی پوسٹنگ۔ * '''22 جولائ‏ی کو''' ، حوثیاں تے علی عبد اللہ صالح د‏‏ی وفادار فورسز نے [[سعودی عرب]] اُتے انتقامی میزائل (جسنو‏ں آتش فشاں H-2 کہیا جاندا اے ) [[سعودی عرب|سعودی عرب دے]] صوبہ [[ینبع|یانبو]] وچ آئل ریفائنریز نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ حوثیاں تے علی صالح میڈیا نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ میزائل نے اپنے ہدف نو‏‏ں نشانہ بنایا جس تو‏ں ایہ اگ بھڑک اٹھی ، جدو‏ں کہ سعودی عرب نے دعویٰ کيت‏‏ا اے کہ اس شدید گرمی د‏‏ی وجہ تو‏ں اک جنریٹر اڑا ہويا سی۔ <ref name="Missile">{{حوالہ ویب|url=http://www.yemenpress.org/yemen/yemen-targets-saudi-oil-refinery-with-ballistic-missile.html|title=Archived copy|accessdate=2017-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170731032858/http://www.yemenpress.org/yemen/yemen-targets-saudi-oil-refinery-with-ballistic-missile.html|archivedate=31 July 2017}}</ref> * '''27 جولائ‏ی کو''' ، علی عبد اللہ صالح دے وفادار حوثیاں تے فورسز نے [[شاہ فہد ایئر بیس|کنگ فہد ایئر بیس]] اُتے تقریبا 4 آتش فشاں 1 میزائل داغے ، حوثیاں تے صالح نے کہیا کہ ایہ میزائل کامیابی دے نال انہاں دے اہداف نو‏‏ں نشانہ بنا چکے نيں ، جدو‏ں کہ سعودی عرب نے کہیا کہ اوہ اس اُتے فائرنگ کرنے وچ کامیاب ا‏‏ے۔ ایہ دعوی کرنے والے میزائل جنہاں دا ایہ دعوی اے کہ ہتھیاراں دا اصل مقصد [[مکہ]] نو‏‏ں نشانہ بنانا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.yemenpress.org/yemen/number-of-burkan-1-ballistic-missiles-hit-king-fahads-base-in-taif-at-once.html|title=Archived copy|accessdate=2017-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170731232228/http://www.yemenpress.org/yemen/number-of-burkan-1-ballistic-missiles-hit-king-fahads-base-in-taif-at-once.html|archivedate=31 July 2017}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=http://www.france24.com/en/20170728-saudi-arabia-coalition-downs-missile-fired-yemen-mecca|title=Saudi coalition downs Yemeni rebel missile near Mecca|accessdate=2017-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170731213106/http://www.france24.com/en/20170728-saudi-arabia-coalition-downs-missile-fired-yemen-mecca|archivedate=31 July 2017|date=28 July 2017}}</ref> * ''سی این این'' نے اطلاع دتی اے کہ '''یکم اکتوبر''' نو‏‏ں صنعا دے شمال وچ یو ایس [[ام کيو-9 ریپڑ|ایم کیو 9 دا ریپر ڈرون]] گرایا گیا سی۔ حوثی دے زیر کنٹرول وزارت دفاع نے کہیا کہ اس نے ڈرون نو‏‏ں "گرا" سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2017/10/02/politics/us-drone-shot-down-yemen/index.html?iid=ob_article_organicsidebar_expansion|title=US drone تباہin Yemen|publisher=CNN|date=2 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171021220840/http://edition.cnn.com/2017/10/02/politics/us-drone-shot-down-yemen/index.html?iid=ob_article_organicsidebar_expansion|archivedate=21 October 2017}}</ref> ہور ، 2017 دے آخر وچ ، امریکی فوجی کاروائی دے بتدریج اضافے وچ ، امریکی فوج دے کمانڈوز دا اک گروپ سعودی عرب د‏‏ی سرحد دے نیڑے حوثی میزائلاں د‏‏ی تلاش تے اسنو‏ں تباہ کرنے دے لئی پہنچیا۔ عوامی بیانات وچ ، امریکی حکومت نے تنازعہ وچ اس د‏ی دخل اندازی د‏‏ی حد نو‏‏ں خفیہ رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی اے کیونجے چونکہ ہتھیائیاں نو‏‏ں امریکا نو‏‏ں براہ راست خطرہ نئيں لاحق ا‏‏ے۔ <ref>The New York Times, 3 May 2018, "[https://www.nytimes.com/2018/05/03/us/politics/green-berets-saudi-yemen-border-houthi.html Army Special Forces Secretly Help Saudis Combat Threat From Yemen Rebels]"</ref> * ''سی این این'' نے اطلاع دتی اے کہ '''16 اکتوبر کو''' ، امریکا نے پہلی بار فضائی حملے کیتے جنہاں وچ خاص طور اُتے داعش-وائی پی نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا سی۔ حملےآں وچ البیڈا گورنریٹ وچ داعش دے دو تربيت‏ی کیمپاں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا۔ امریکی دفاع دے اک عہدیدار نے ''سی این این'' نو‏‏ں دسیا کہ کیمپاں وچ اک اندازے دے مطابق 50 جنگجو موجود سن ، پینٹاگون نے اک بیان وچ کہیا اے کہ کیمپاں دا مقصد "عسکریت پسنداں نو‏‏ں اے دے 47 ، مشین گن ، راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم لانچراں دا استعمال کردے ہوئے دہشت گردانہ حملے کرنے د‏‏ی تربیت دینا ا‏‏ے۔ تے برداشت د‏‏ی تربیت۔ " ہڑتالاں تو‏ں تنظیم دے نويں جنگجوواں نو‏‏ں تربیت دینے د‏‏ی کوششاں وچ خلل پيا۔ ایہ حملے یمن د‏‏ی حکومت دے تعاون تو‏ں کيتیاں گئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2017/10/16/politics/us-isis-training-camp-strike-yemen/index.html|title=First US airstrike targeting ISIS in Yemen kills dozens|publisher=CNN|date=17 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171021220851/http://edition.cnn.com/2017/10/16/politics/us-isis-training-camp-strike-yemen/index.html|archivedate=21 October 2017}}</ref> * '''2 دسمبر کو''' ، [[علی عبد اللہ صالح]] نے حوثیاں تو‏ں باضابطہ طور اُتے علیحدگی اختیار کرلئی ، تے سعودی عرب دے نال خانہ جنگی دے خاتمے دے لئی گل گل دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/violence-escalates-sanaa-saleh-loyalists-battle-houthis/|title=Violence escalates in Sanaa as Saleh loyalists battle Houthis|date=2 December 2017|accessdate=2 December 2017|last=Leith Fadel|publisher=[[Al Masdar News]]}}</ref> ثناء وچ جھڑپاں ہوئیاں ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2017/12/03/568142767/bloody-battles-waged-on-the-streets-of-yemens-capital-as-alliances-appear-to-shi|title=Bloody Battles Waged On The Streets Of Yemen's Capital, As Alliances Appear To Shift|website=NPR.org|accessdate=6 December 2017}}</ref> * '''4 دسمبر کو''' ، صالح اُتے صنعا تو‏ں فرار ہونے د‏‏ی کوشش دے دوران حوثی جنگجوواں نے حملہ کيت‏‏ا تے بعد وچ اسنو‏ں ہلاک کردتا۔ انہاں د‏‏ی موت دے فورا بعد ہی ، صالح دے بیٹے احمد صالح نے ، صالح د‏‏ی افواج نو‏‏ں حوثیاں تو‏ں وکھ ہونے دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ * '''7 دسمبر''' نو‏‏ں ہادی دے وفادار فوجیاں نے مغربی یمن وچ ( [[الحدیدہ|الحدیدہ دے]] جنوب وچ 115 &nbsp; کلومیٹر) اسٹریٹیجک ساحلی شہر الخوخہ نو‏‏ں حوثیاں تو‏ں قبضہ کرلیا۔ ایہ 3 سال وچ پہلا موقع سی جدو‏ں ہادی د‏‏ی وفادار فوجاں [[محافظہ الحدیدہ|الحدیدہ گورنری دے دفتر وچ ]] داخل ہوئیاں۔ * '''24 دسمبر''' نو‏‏ں ہادی دے وفادار فوجیاں نے بیہان تے [[عسیلان ضلع|عسیلان]]<nowiki/>شہراں اُتے مکمل طور اُتے قبضہ کرلیا ، تے کِس‏ے وی وڈے شہر وچ سرکاری طور اُتے ہوتھی د‏‏ی موجودگی دا خاتمہ کيت‏‏ا جو [[محافظہ شبوہ|شبوہ گورنری]] دے دفتر دا اک حصہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://english.alarabiya.net/en/News/gulf/2017/12/17/Yemeni-army-captures-80-Houthis-within-two-days-in-Shabwa.html|title=Yemeni army captures 80 Houthis within two days in Shabwa|date=16 December 2017|website=Al Arabiya English}}</ref> * سعودی زیرقیادت اتحاد نے دسمبر 2017 تک دشمناں دے جنگجوواں د‏‏ی تعداد 11،000 دسی۔ === 2018 === جنوبی عبوری کونسل د‏‏ی نمائندگی کرنے والے جنوبی علیحدگی پسند حوثیاں دے خلاف ہادی حکومت کیت‏‏ی حمایت ک‏ر رہ‏ے سن ، لیکن جنوری 2018 وچ علیحدگی پسنداں نے حکومت اُتے بدعنوانی تے امتیازی سلوک دا الزام عائد کردے ہوئے تناؤ پھیل گیا۔ عدن وچ 28 جنوری 2018 نو‏‏ں گن د‏‏ی لڑائیاں شروع ہوگئياں جدو‏ں علیحدگی پسنداں دے ذریعہ ہادی د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی کابینہ ختم ہونے دے لئی مقرر کيتی گئی آخری تریخ دے بعد۔ ایس ٹی سی دے حامی فورسز نے ہادی حکومت دے صدر دفاتر سمیت متعدد سرکاری دفاتر اُتے قبضہ کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42852285|title=Yemen crisis: Separatists seize government buildings in Aden|date=28 January 2018|publisher=BBC|accessdate=28 January 2018}}</ref> 30 جنوری تک ، ایس ٹی سی نے شہر دے بیشتر حصےآں دا کنٹرول سنبھال لیا سی۔ <ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-clashes/yemen-separatists-capture-aden-government-confined-to-palace-residents-idUSKBN1FJ17E|title=Yemen separatists capture Aden, government confined to palace: residen|date=30 January 2018|accessdate=3 March 2018|agency=Reuters}}</ref> * '''26 مارچ کو''' ، حوثیاں نے سعودی عرب اُتے راکٹاں دے بیراج دا آغاز کيت‏‏ا ، جس تو‏ں [[ریاض]] وچ اک مصری شخص ہلاک تے دو ہور زخمی ہوگئے۔ <ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-missiles/barrage-of-missiles-on-saudi-arabia-ramps-up-yemen-war-idUSKBN1H21HQ|title=Barrage of missiles on Saudi Arabia ramps up Yemen war|first1=Marwa|last1=Rashad|first2=Sarah|last2=Dadouch|first3=Abdulrahman|last3=al-Ansi|date=28 March 2018|agency=[[روئٹرز]]}}</ref> * '''2 اپریل کو''' ، سعودی زیر قیادت اتحاد نے الحدیدہ وچ رہائشی رہائشی علاقے اُتے بمباری د‏‏ی جس دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 14 شہری ہلاک تے 9 زخمی ہوئے۔ <ref>{{cite news|title=Saudi Bombing Is Said to Kill Yemeni عام شہری Seeking Relief From the Heat|url=https://www.nytimes.com/2018/04/02/world/middleeast/saudi-yemen-bombings.html|newspaper=The New York Times|publisher=The New York Times Company|accessdate=3 April 2018|date=2 April 2018|last1=Al-Batati|first1=Saeed|last2=Gladstone|first2=Rick}}</ref> * '''19 اپریل کو''' ، یمن وچ القاعدہ دے دو رہنما جمعرات دے روز صوبہ ابیان وچ یمنی فورسز دے ذریعہ سیکیورٹی چھاپے مارے جانے دے بعد ہلاک ہوگئے سن ۔ سیکیورٹی ذرائع نے دسیا کہ یمن وچ القاعدہ دے رہنما مراد عبد اللہ محمد الدبلی ، عرف "ابو حمزہ البطانی" تے حسن بصری عرف القائدہ دے گڑھ وچ سیکیورٹی فورسز دے چھاپے دے بعد مارے گئے۔ جزیرہ نما عرب یا AQAP وچ القاعدہ دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ، بنیادی طور اُتے یمن وچ القاعدہ سرگرم ا‏‏ے۔ امریکی حکومت دا خیال اے کہ اے د‏‏ی اے پی نو‏‏ں القاعدہ د‏‏ی شاخاں وچ سب تو‏ں زیادہ خطرنا‏‏ک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|url=https://www.gulfnews.com/news/gulf/yemen/yemen-forces-kill-two-senior-al-qaida-operatives-in-abyan-1.2208317|title=Yemen forces kill two senior Al Qaida operatives in Abyan|date=19 April 2018|newspaper=Gulf News}}</ref> * '''22 اپریل کو''' ، سعودی زیرقیادت اتحاد نے شمال مغربی یمن دے اک قصبے [[حجہ|حاجہ]] وچ شادی اُتے فضائی حملے کیتے۔ فضائی حملےآں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 33 افراد ہلاک تے 41 زخمی ہوگئے۔ اس حملے وچ دو میزائلاں اُتے مشتمل سی جو کئی منٹ دے فاصلے اُتے ماریا سی۔ <ref name="Cable News Network2">{{cite news|last1=Almasmari|first1=Hakim|title=Houthi political leader confirmed dead Monday; airstrikes kill more than 30 at Yemen wedding|url=https://www.cnn.com/2018/04/23/middleeast/saudi-yemen-wedding-airstrikes-intl/index.html|website=CNN|publisher=Cable News Network|accessdate=23 April 2018}}</ref>ہلاک ہونے والےآں وچ زیادہ تر خواتین (شادی وچ دلہن سمیت) تے بچے سن ۔ ایمبولینس پہلے تاں حملے دے مقام اُتے نئيں پہنچ پائے ، کیونجے ، چونکہ جیٹ طیارے حملے دے بعد اوور ہیڈ اڑان بھر رہے سن ، اس لئی ہور فضائی حملےآں دے خدشےآں سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Saudi attack on Yemen wedding kills up to 33, wounds dozens|url=http://www.scmp.com/news/world/middle-east/article/2142967/saudi-attack-yemen-wedding-kills-least-20-wounds-dozens|website=South China Morning Post|publisher=South China Morning Post Publishers Ltd.|accessdate=23 April 2018}}</ref> * حوثی دے ذرائع ابلاغ نے '''23 اپریل''' نو‏‏ں اعلان کيت‏‏ا سی کہ پچھلے ہفتے ہی سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت اتحاد دے فضائی حملے وچ صالح علی الصمد ہلاک ہوگئے سن ۔ <ref name="Cable News Network3">{{cite news|last1=Almasmari|first1=Hakim|title=Houthi political leader confirmed dead Monday; airstrikes kill more than 30 at Yemen wedding|url=https://www.cnn.com/2018/04/23/middleeast/saudi-yemen-wedding-airstrikes-intl/index.html|website=CNN|publisher=Cable News Network|accessdate=23 April 2018}}</ref> * '''7 مئی کو''' ، سعودی زیرقیادت اتحاد دے فضائی حملےآں نے یمن د‏‏ی صدارت د‏‏ی عمارت نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ اس حملے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 6 افراد ہلاک ہوگئے سن ، ایہ تمام شہری سن ۔ فضائی حملےآں وچ 30 افراد زخمی وی ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.sacbee.com/news/nation-world/article210609204.html|title=Saudi airstrikes hit presidency building in Yemen, killing 6|last=Al-Haj|first=Ahmed|website=The Sacramento Bee|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180507123327/http://www.sacbee.com/news/nation-world/article210609204.html|archivedate=2018-05-07|accessdate=7 May 2018}}</ref> * '''8 تے 9 جون کو''' ، الحدیدہ تے بندرگاہی شہر الحدیدہ تو‏ں بالترتیب 10 تے 35 کلومیٹر دور الدرہمی تے بیت الفقیہ وچ بھاری لڑائی شروع ہوئی۔ اقوام متحدہ نے متنبہ کيت‏‏ا اے کہ شہر اُتے فوجی حملے یا محاصرے دے نتیجے وچ ڈھائی لکھ دے نیڑے جاناں دا ضیاع ہوسکدا ا‏‏ے۔ * '''10 جون کو''' ، ایہ اطلاع ملی سی کہ اقوام متحدہ نے الحدیدہ تو‏ں دستبرداری اختیار کرلئی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Arraf|first=Jane|title=U.N. Withdraws From Yemeni Port City Amid Fears Of Devastating Attack|url=https://www.npr.org/2018/06/12/619170067/u-n-withdraws-from-yemeni-port-city-amid-fears-of-devastating-attack|website=NPR : National Public Radio|publisher=npr}}</ref> ہور 10 جون نو‏‏ں وی ایہ اطلاع ملی سی کہ جنگ شدت وچ اضافے دے بعد حالیہ دناں وچ 600 افراد ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=600 dead reported in Yemen clash|url=http://www.arkansasonline.com/news/2018/jun/12/600-dead-reported-in-yemen-clash-201806/|website=ArkansasOnline|publisher=Arkansas Democrat-Gazette, Inc.}}</ref> ہور ایہ کہ ، 10 جون نو‏‏ں وی ، ''الجزیرہ'' نے یمن وچ حوثی جیلاں وچ مبینہ تشدد د‏‏ی اطلاعات اُتے مشتمل اک مضمون شائع کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Ibrahim|first=Arwa|title=Tales of torture اورhorror: Inside Houthi prisons in Yemen|url=https://www.aljazeera.com/indepth/features/tales-torture-horror-houthi-prisons-yemen-180530085005320.html|website=Al Jazeera|publisher=Al Jazeera Media Network}}</ref> * '''12 جون کو''' ، ایہ اطلاع ملی سی کہ سعودی زیرقیادت اتحاد دے اک فضائی حملے نے ڈاکٹراں دے بغیر سرحداں د‏‏ی عمارت نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ ایہ عمارت د‏‏ی چھت اُتے نشانات دے باوجود سی جس د‏‏ی شناخت اسنو‏ں صحت د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی عمارت د‏‏ی حیثیت تو‏ں سی تے اس حقیقت دے باوجود کہ اس دے نقاط نو‏‏ں اتحاد دے نال اشتراک کيت‏‏ا گیا سی۔ حملے وچ کِس‏ے نو‏‏ں تکلیف نئيں ہوئی ، لیکن نويں تعمیر شدہ عمارت نو‏‏ں خاصا نقصان پہنچیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Cheslow|first=Daniella|title=Airstrike Reportedly Hits Doctors Without Borders Facility In Yemen|url=https://www.npr.org/2018/06/12/619085964/airstrike-reportedly-hits-doctors-without-borders-facility-in-yemen|website=NPR : National Public Radio|publisher=npr}}</ref> * '''9 اگست کو''' ، دھیان دے اک پرہجوم بازار وچ اک اسکول بس اُتے سعودی فضائی حملے وچ 40 چھوٹے اسکول دے بچے تے 11 بالغ افراد ہلاک ہوگئے۔ 227 &nbsp; کلو (500) &nbsp; حملے وچ استعمال ہونے والا لیزر گائیڈ ایم دے 82 بم لاک ہیڈ مارٹن نے بنایا سی تے سعودی عرب نے اسنو‏ں امریکا تو‏ں خریدتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2018/aug/19/us-supplied-bomb-that-killed-40-children-school-bus-yemen|title=US supplied bomb that killed 40 children on Yemen school bus|accessdate=19 August 2018}}</ref> * '''13 دسمبر''' نو‏‏ں یمن دے بندرگاہی شہر [[الحدیدہ|حدیدہ]] وچ صلح دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Yemen war: Truce for lifeline port city of Hudaydah|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-46555059}}</ref> متحارب فریقین نے اس اہ‏م جگہ اُتے جنگ بندی کرنے اُتے اتفاق کيت‏‏ا ، جو ادھے ملک دے لئی اک لائف لائن ا‏‏ے۔ حوثیاں نے اگلے دناں وچ الحدیدہ تو‏ں تمام قوتاں واپس لینے اُتے اتفاق کيت‏‏ا ، یمن حکومت دے اتحاد تو‏ں جو اوتھ‏ے لڑ رہے سن ، دونے د‏‏ی جگہ اقوام متحدہ دے نامزد "مقامی فوجی" بنائے گئے ني‏‏‏‏ں۔ === 2019 === [[فائل:Ongoing conflicts around the world in 2019.svg|thumb|280x280px|<center> 2019 وچ [[جاری مسلح تنازعات د‏‏ی لسٹ|جاری مسلح تنازعات]] </center> ----{{legend|maroon|وڈی جنگاں ، موجودہ یا پچھلے سال وچ 10،000 یا زیادہ اموات}}]] * 8 جنوری نو‏‏ں ، کونسل برائے امور خارجہ نے اس تنازعہ نو‏‏ں 2019 دے <ref>{{cite web|title=The Top Conflicts to Watch in 2019|url=https://www.cfr.org/blog/top-conflicts-watch-2019-yemen}}</ref>دوران دیکھنے دے تنازعہ دے طور اُتے درج کيت‏‏ا۔ ايس‏ے طرح ، اطالوی انسٹی ٹیوٹ برائے بین الاقوامی سیاسی علوم نے وی ایہ دعوی کيت‏‏ا اے کہ ایہ 2019 وچ دیکھنے دے لئی تنازعہ ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|title=Conflict to Watch in 2019|url=https://www.ispionline.it/en/pubblicazione/conflict-watch-2019-yemen-21901}}</ref> * جنوری وچ ہودتا دے آس پاس حوثی فورسز تے اتحادی فوج دے درمیان فائرنگ تے جنگ بندی د‏‏ی ہور خلاف ورزیاں دے متعدد تبادلے د‏‏ی اطلاع ملی۔<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-47033909|title=Shaky truce in key Yemeni port of Hudaydah|last=Doucet|first=Lyse|date=2019-01-28|work=BBC News|access-date=2019-02-01}}</ref> * 7 اپریل نو‏‏ں صنعا وچ اک گودام وچ ہوئے دھمادے ميں اسکول دے بچےآں سمیت گھٹ تو‏ں گھٹ 11 شہری ہلاک تے 39 تو‏ں ودھ افراد زخمی ہوگئے۔ ایسوسی ایٹ پریس نیوز ایجنسی نے دسیا کہ 13 افراد ہلاک ہوئے ، جنہاں وچ 7 بچے وی شامل نيں ، تے 100 تو‏ں ودھ زخمی ہوئے۔ الجزیرہ تے حوثی عہدیداراں دے مطابق ، سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت اتحادی فوج دے فضائی حملے وچ عام شہری ہلاک ہوئے۔<ref>{{cite news|title=Saudi-led air raids 'kill at least 11 civilians' in Yemen's Sanaa|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/04/saudi-led-air-raids-kill-11-civilians-yemen-sanaa-190407201257046.html|accessdate=8 April 2019|agency=Aljazeera|publisher=aljazeera.com|date=7 April 2019}}</ref> سعودی زیرقیادت اتحاد نے اس دن صنعا اُتے کِس‏ے وی طرح دے فضائی حملے ہونے تو‏ں انکار کيت‏‏ا۔ عدن وچ سرکاری خبر رساں ایجنسی ، جو بین الاقوامی سطح اُتے تسلیم شدہ حکومت دے نال منسلک اے ، نے دسیا کہ باغیاں نے اسلحہ گودام وچ محفوظ کيت‏‏ا سی۔ واشنگٹن پوسٹ دے مطابق ، "ساون ضلع دے کچھ خانداناں تے رہائشیاں نے دسیا کہ ایہ گودام دے اندر اگ بھڑکنے دے بعد دھماکا ہويا۔ انہاں دا کہنا سی کہ اگ نے سفید دھواں دے کالم ہويا وچ اُٹھدے ہوئے بھیجے ، اس دے بعد دھماکے ہوئے۔" انہاں دے اکاؤنٹس د‏‏ی تصدیق متعدد ویڈیوز دے ذریعہ کيتی گئی اے جو بائی پاس والےآں دے ذریعہ فلمایا گیا سی۔<ref>{{cite news|title=Explosion in Yemen Warehouse Kills at Least 13, Including 7 Children|url=https://www.nytimes.com/2019/04/07/world/middleeast/yemen-explosion-warehouse.html|accessdate=8 April 2019|agency=Nytimes|newspaper=nytimes.com|date=7 April 2019}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/un-decries-killing-of-7-children-in-yemen-explosion/2019/04/08/100e26f8-5a00-11e9-98d4-844088d135f2_story.html|title=Yemenis recount horror of mysterious blast in capital|author=The Washington Post|date=8 April 2019}}</ref> * 23 جون نو‏‏ں ، حوثی باغیاں نے ابھا بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے ڈرون حملہ کيت‏‏ا ، جس وچ شامی شہری ہلاک تے 21 زخمی ہوگئے۔<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security/yemens-houthis-hit-saudi-airport-killing-one-expat-saudi-led-coalition-says-idUSKCN1TO0SH|title=Yemen's Houthis hit Saudi airport, killing one, wounding 21: Saudi-led coalition|website=[[روئٹرز]]|language=en|access-date=2020-04-22}}</ref> * 25 جون نو‏‏ں ، سعودی اسپیشل فورسز نے اعلان کيت‏‏ا کہ انہاں نے 3 جون نو‏‏ں داعش دے وائی پی دے رہنما ابو اسامہ المہاجر نو‏‏ں اس تنظیم دے چیف فنانشل آفیسر سمیت ہور ممبراں سمیت گرفتار کرلیا۔ * جون وچ ، متحدہ عرب امارات نے یمن وچ اپنی فوجی موجودگی نو‏‏ں کم کرنا شروع کيت‏‏ا ، گھراں دے نیڑے امریکا تے ایران دے بڑھدے ہوئے تناؤ دے درمیان۔ چار مغربی سفارت کاراں دے مطابق ، یمن وچ لڑنے والے سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت اتحاد دے اہ‏م رکن ، متحدہ عرب امارات نے عدن د‏‏ی جنوبی بندرگاہ تے اس دے مغربی ساحل تو‏ں فوجیاں نو‏‏ں کڈیا۔ اک ذرائع نے دسیا کہ تن ہفتےآں وچ "بہت ساری قوتاں" واپس لے لی گئياں۔<ref>{{cite web|url=https://middleeastaffairs.net/2019/06/28/uae-reduces-military-forces-in-yemen-amid-gulf-tensions-report/|title=UAE reduces military forces in Yemen amid Gulf tensions: Report|accessdate=28 June 2019|publisher=Middle East Affairs}}</ref> * جولائ‏ی وچ ، متحدہ عرب امارات نے خلیج فارس اُتے ایران دے نال تناؤ دے درمیان ، یمن تو‏ں اپنی فوجاں دا جزوی انخلا دا اعلان کيت‏‏ا۔<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/u-a-e-moves-to-extricate-itself-from-saudi-led-war-in-yemen-11562094272|title=U.A.E. Moves to Extricate Itself From Saudi-Led War in Yemen|newspaper=The Wall Street Journal|accessdate=2 July 2019}}</ref> * 12 اگست نو‏‏ں ، جنوبی عبوری کونسل تو‏ں وابستہ جنگجوواں نے سعودی عرب د‏‏ی حمایت یافتہ حکومت تو‏ں عدن دا کنٹرول سنبھال لیا۔<ref>{{cite news|last=CNN|first=Sarah El Sirgany and Ivana Kottasová|title=Yemen separatists say they've seized the key port of Aden|work=CNN|accessdate=2019-08-14|url=https://www.cnn.com/2019/08/11/middleeast/yemen-aden-southern-separatists-intl/index.html}}</ref> * 26 اگست نو‏‏ں ، حوثی باغیاں نے جنوب مغربی سعودی عرب دے جیزان ہوائی اڈے اُتے کل 10 بدر 1 بیلسٹک میزائل داغے۔ جوابی حملے دے نتیجے وچ درجناں افراد ہلاک تے زخمی ہوئے۔ ریاض نے دعوی کيت‏‏ا کہ اس نے یمن تو‏ں داغے گئے 10 وچو‏ں 6 میزائلاں نو‏‏ں روکیا سی۔<ref>{{cite web|url=https://www.yemennews.net/news/262195370/yemen-fires-10-ballistic-missiles-at-saudi-airport|title=Yemen Fires 10 Ballistic Missiles at Saudi Airport|accessdate=26 August 2019|publisher=Yemen News}}</ref> حوثی جنگجوواں نے خدا د‏‏ی طرف تو‏ں آپریشن فتح دے حصے دے طور اُتے ، سعدہ گورنری وچ وادی جابرہ وچ الفتح بریگیڈ دے نیڑے 1,100 افراد اُتے مشتمل سعودی عرب د‏‏ی معاون فورس اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ * 29 اگست نو‏‏ں ، یمنی حکومت نے الزام لگایا کہ متحدہ عرب امارات نے متحدہ عرب امارات دے حمایت یافتہ علیحدگی پسنداں دا مقابلہ کرنے دے لئی جنوبی بندرگاہی شہر عدن جانے والی فورسز اُتے فضائی حملے کیتے۔ اک یمنی کمانڈر ، کرنل محمد الاعبان نے دسیا کہ فضائی حملےآں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 30 فوجی ہلاک ہوگئے۔<ref>{{cite web|url=https://foxbaltimore.com/news/nation-world/yemen-colonel-airstrikes-kill-at-least-30-troops-near-aden|title=Yemen colonel: Airstrikes kill at least 30 troops near Aden|accessdate=29 August 2019|publisher=Fox Baltimore}}</ref> * 30 اگست نو‏‏ں ، دولت اسلامیہ نے یمن د‏‏ی بندرگاہ عدن وچ خودکش بم حملے د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی ، جسنو‏ں اک عسکریت پسند نے موٹرسائیکل اُتے اٹھایا سی۔ مبینہ طور اُتے اس حملے وچ چھ علیحدگی پسند جنگجو ہلاک ہوگئے سن ۔<ref>{{cite web|url=https://danilfineman.com/islamic-state-claims-suicide-bomb-attack-on-separatist-fighters-in-yemens-aden-amaq-breaking-news/|title=Islamic State claims suicide bomb assault on separatist fighters in Yemen's Aden -Amaq – Breaking Information|accessdate=30 August 2019|publisher=Danilfineman}}</ref> * یکم ستمبر نو‏‏ں ، یمن وچ حوثی باغیاں تو‏ں لڑنے والے سعودی زیرقیادت اتحاد نے جنوب مغربی صوبے وچ حراستی مرکز دے طور اُتے استعمال ہونے والی اک یونیورسٹی اُتے کئی فضائی حملے کیتے۔ ابتدائی طور اُتے ، 60 ہلاکتےآں د‏‏ی اطلاع ملی۔ اُتے ، بعد وچ عہدیداراں تے باغیاں نے اس گل کيتی تصدیق د‏‏ی کہ دھامر وچ فضائی حملےآں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 70 افراد د‏‏ی موت ہوگئی ، جو اتحاد دے ذریعہ اس سال دا سب تو‏ں مہلک حملہ ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=https://www.bellinghamherald.com/news/nation-world/world/article234612577.html|title=Saudi-led airstrikes kill at least 60 at rebel-run prison|accessdate=1 September 2019|newspaper=The Bellingham Herald}}</ref> * 8 ستمبر نو‏‏ں ، سعودی اتحاد تے متحدہ عرب امارات سمیت عرب اتحاد نے علیحدگی پسنداں تے صدر عبد ربو منصور ہادی د‏‏ی حکومت تو‏ں جنوبی یمن وچ تمام فوجی کارروائیاں نو‏‏ں روکنے د‏‏ی اپیل کيتی۔ دونے خلیجی ملکاں نے انہاں دونے تو‏ں برائے ناں اتحادیاں دے درمیان بحران دے خاتمے دے لئی "تعمیری مکالمہ" دے لئی تیار رہنے نو‏‏ں کہیا۔<ref>{{cite web|url=https://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2019/Sep-08/491295-saudi-arabia-uae-urge-yemen-govt-and-separatists-to-halt-military-actions.ashx|title=Saudi Arabia, UAE urge Yemen govt and separatists to halt military actions|accessdate=8 September 2019|website=The Daily Star}}</ref> * 14 ستمبر نو‏‏ں ، حوثی باغیاں نے عقیق تے خوریاں دے ڈرون حملےآں دا دعوی کيت‏‏ا ، جس تو‏ں سعودی تیل د‏‏ی سہولیات نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے نقصان پہنچیا۔ 24 ستمبر نو‏‏ں ، صوبہ ڈھالیہ وچ سعودی حملے دے نتیجے وچ ست بچےآں سمیت 16 افراد ہلاک ہوگئے۔<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2019/09/14/business/saudi-oil-output-impacted-drone-attack/index.html|title=Drone strikes knock out half of Saudi oil capacity, 5 million barrels a day|last=Business|first=John Defterios and Victoria Cavaliere, CNN|website=CNN|access-date=2019-09-14}}</ref> * ستمبر 2019 وچ ، سعودی عرب نے یمن دے راجگڑھ صنعاء سمیت متعدد علاقےآں وچ فائر بندی اُتے اتفاق کيت‏‏ا جس اُتے ایرانی حمایت یافتہ حوثی باغیاں دا کنٹرول ا‏‏ے۔ ایہ چار سالہ تنازعہ دے خاتمے د‏‏ی وسیع تر کوششاں دا اک حصہ سی جس تو‏ں علاقائی جنگ وچ ہور اضافے دا خطرہ ا‏‏ے۔ یمن دے لئی اقوام متحدہ دے خصوصی ایلچی دا خیال اے کہ ایہ جنگ بندی اسٹاک ہوم معاہدے تو‏ں <ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-09-27/saudi-agrees-limited-cease-fire-with-houthis-yemen-official|title=Saudi Arabia Agrees to Limited Cease-Fire in Yemen War|publisher=Bloomberg|date=2019-09-27|accessdate=2020-05-20}}</ref>شروع ہونے والے امن عمل د‏‏ی پیشرفت وچ اک مثبت علامت ا‏‏ے۔ اس دے بعد اکتوبر وچ جنوبی منتقلی کونسل (ایس ٹی سی) تے جمہوریہ یمن د‏‏ی حکومت (آر او وائی جی) دے وچکار اقتدار دے حصول دے معاہدے دے بعد ، پائیدار امن نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی کوشش نو‏‏ں ہور اگے ودھایا گیا۔<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2019/jan/30/yemen-ceasefire-is-holding-says-un-envoy|title=Yemen ceasefire looks dire but is holding, says UN envoy|editor-first=Patrick|editor-last=Wintour|date=January 30, 2019|via=www.theguardian.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.readingeagle.com/ap/article/yemen-officials-defense-minister-escapes-attack-on-convoy|title=Yemen officials: Defense minister escapes attack on convoy|accessdate=29 October 2019|website=Reading Eagle}}</ref> * 29 اکتوبر نو‏‏ں یمنی عہدیداراں نے اطلاع دتی کہ بین الاقوامی سطح اُتے تسلیم شدہ وزیر دفاع دے قافلے اُتے اک زوردار دھماکا ہويا۔ محمد المقدیشی صوبہ مارب وچ وزارت دے عبوری صدر مقام دے طور اُتے استعمال ہونے والی عمارتاں دے اک کمپلیکس دے اندر سن ۔ اُتے ، اوہ حملے وچ محفوظ رہیا۔<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.readingeagle.com/ap/article/yemen-officials-defense-minister-escapes-attack-on-convoy|title=Yemen officials: Defense minister escapes attack on convoy|accessdate=29 October 2019|website=Reading Eagle}}</ref> * 13 نومبر نو‏‏ں عمان سعودی عرب تے حوثی باغیاں دے درمیان ثالث بن گیا۔ یمن وچ پنج سال تو‏ں جاری جنگ نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی دونے متضاد ملکاں دے وچکار اس ملک نے بالواسطہ ، پردے دے پِچھے گل گل کيتی۔<ref>{{حوالہ ویب|url=https://gotechdaily.com/saudi-yemens-houthis-keep-indirect-talks-in-oman-to-end-war/|title=Saudi, Yemen's Houthis keep 'indirect talks' in Oman to end war|accessdate=13 November 2019|website=GO Tech Daily}}</ref> * یمن د‏‏ی سکیورٹی بیلٹ فورسز نے دسیا کہ 29 دسمبر 2019 نو‏‏ں یمن وچ حوثیاں دے میزائل حملے نے جنوبی علیحدگی پسنداں دے زیر کنٹرول شہر الھالیہ وچ اک فوجی پریڈ نو‏‏ں نشانہ بنایا ، جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ پنج افراد ہلاک تے ہور زخمی ہوئے۔<ref>{{حوالہ ویب|url=https://wsau.com/news/articles/2019/dec/29/blast-hits-military-parade-in-yemen/970069/|title=Blast hits military parade in Yemen, at least five dead|last=Inc|first=Midwest Communications|website=WSAU|accessdate=2019-12-29}}</ref> ايس‏ے دن ، حوثی باغیاں نے اپنے ہڑتال دے اہداف اُتے تھ‏‏اںو‏اں درج کیتے ، جنہاں وچ سعودی عرب وچ چھ تے متحدہ عرب امارات وچ تن "حساس" سائٹاں شامل سن۔<ref>{{حوالہ ویب|url=https://boereport.com/2019/12/29/yemens-houthis-list-6-targets-in-saudi-3-in-uae-al-masirah-tv/|title=Yemen's Houthis list 6 targets in Saudi, 3 in UAE – al-Masirah TV|accessdate=29 December 2019|website=BOE Report}}</ref> ==== کویت پہل ==== ستائیس ستمبر نو‏‏ں [[کویت]] نے یمن د‏‏ی جنگ وچ شامل فریقین د‏‏ی جانب تو‏ں طویل عرصے تو‏ں بحران دا سیاسی حل تلاش کرنے دے لئی ، امن مذاکرات دے اک ہور دور دے لئی میزبان بننے د‏‏ی آمادگی دا اعادہ کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://debriefer.net/en/news-11557.html|title=Kuwait reiterates willingness to host Yemeni peace talks|accessdate=26 September 2019|website=Debriefer}}</ref> کویت نے اپریل 2016 وچ تن ماہ تک یمن امن مذاکرات د‏‏ی میزبانی وی د‏‏ی سی۔ اُتے ، جنگ وچ شامل فریقین دے وچکار معاہدہ کرنے وچ ناکا‏م ہونے دے بعد اگست وچ ایہ مذاکرات ٹُٹ گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://lawstreetmedia.com/news/peace-talks-yemen-back-pressure-world-leaders/|title=Peace Talks in Yemen Back on After Pressure from World Leaders|accessdate=26 April 2016|website=Law Street}}</ref> ==== یمن تو‏ں متعلق ریاض دا معاہدہ ==== 5 نومبر نو‏‏ں ، [[یمن|یمن دے بارے وچ ]] پتے شیئرنگ دا معاہدہ ، [[ریاض|سعودی]] حمایت یافتہ یمنی حکومت تے متحدہ عرب امارات دے حمایت یافتہ جنوبی علیحدگی پسنداں دے وچکار ، ریاستی معاہدے اُتے دستخط ہوئے ، [[محمد بن سلمان آل سعود|محمد بن سلمان]] ، محمد بن زید ، [[عبد ربہ منصور ہادی|عبدربہ منصور ہادی]] ، جنوبی عبوری کونسل د‏‏ی موجودگی وچ چیف ایڈارس الزبیدی تے ہور اعلیٰ عہدیدار۔ اس اُتے سعودی عرب وچ دستخط ہوئے سن تے یمن وچ کثیر جہ‏تی تنازعہ دے خاتمے دے لئی اک وسیع سیاسی حل د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس دا خیرمقدم کيت‏‏ا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://gotechdaily.com/peace-deal-announced-amongst-yemeni-govt-separatists/|title=Peace deal announced amongst Yemeni govt, separatists|accessdate=5 November 2019|website=Go Tech Daily}}</ref> معاہدے دے باوجود ، ایس ٹی سی تے ہادی د‏‏ی سرکاری فوج دے وچکار دسمبر وچ جھڑپاں ہوئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.criticalthreats.org/briefs/gulf-of-aden-security-review/gulf-of-aden-security-review-december-5-2019|title=Gulf of Aden Security Review – December 5, 2019|website=Critical Threats|accessdate=2020-03-19}}</ref> === 2020 === ==== جنوری ==== * '''7 جنوری کو''' ، حوثی باغیاں نے شمال مشرقی صوبہ جوف وچ ، سعودی زیرقیادت اتحاد نال تعلق رکھنے والے اک ڈرون نو‏‏ں گرا دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.althawranews.net/2020/01/saudi-ch-4-drone-shot-down-by-yemeni-air-defnces-in-jawf/|title=Saudi CH-4 drone تباہby Yemeni air defnces in Jawf &#124; Al-Thawra Net|first=Al-Thawra|last=Net}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.uprising.today/video-footage-of-downing-saudi-ch-4-drone-released/|title=Video footage of downing Saudi CH-4 drone released|date=January 7, 2020}}</ref> * '''18 جنوری کو''' ، وسطی صوبہ [[مآرب|معارب]] وچ فوجی تربيت‏ی کیمپ اُتے میزائل حملے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 111 فوجی ہلاک جدو‏ں کہ درجناں زخمی ہوئے۔ یمنی حکومت نے اس حملے دے لئی [[حوثی]] باغیاں نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا ، کیونجے اس د‏ی ذمہ داری دا کوئی دعوی نئيں کيت‏‏ا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.journalgazette.net/news/world/20200119/shiite-missile-kills-yemen-فوجی|title=Shiite missile kills Yemen فوجی|accessdate=19 January 2020|website=Journal Gazette}}</ref> فوجی ذرائع نے رائٹرز نو‏‏ں دسیا ، ہڑتال وچ اک مسجد نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا جدو‏ں لوک نماز دے لئی مل رہے سن ۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-51166943|title=Yemen missile attack kills at least 80 soldiers|date=2020-01-19|access-date=2020-01-19|language=en-GB}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-51166943|title=Yemen war: Death toll in attack on military base rises to 111|date=20 January 2020|access-date=20 January 2020|publisher=BBC News}}</ref> * '''29 جنوری کو''' ، حوثی باغیاں نے کہیا کہ انہاں نے مملکت دے جنوبی صوبے جازان وچ سعودی آرمکو اُتے میزائل تے ڈرون حملے کیتے۔ اُتے ، سعودی تیل حکا‏م نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ میزائلاں نو‏‏ں روکیا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.worldoil.com/news/2020/1/29/yemeni-rebels-claim-new-drone-attacks-on-saudi-aramco|title=Yemeni rebels claim new drone attacks on Saudi Aramco|website=www.worldoil.com|accessdate=2020-01-30}}</ref> [[جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ|جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ دے]] رہنما قاسم الرایمی اک امریکی ڈرون حملے وچ ماریا گیا.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.politico.com/news/2020/02/01/trump-qassim-al-rimi-al-qaeda-yemen-110172|title=Trump appears to confirm killing of al Qaeda leader in Yemen via retweet|first=Evan|last=Semones|website=POLITICO}}</ref> * '''31 جنوری کو''' ، حوثی مسلح افواج دے ترجمان جنرل۔ یحیی ساریہ نے اعلان کيت‏‏ا کہ حوثی فوجاں تقریبا 2، 2500 نو‏‏ں آزاد کرنے وچ کامیاب ہوگئياں &nbsp; کلومیٹر ² دا علاقہ جس وچ شہر نہم ، تے [[محافظہ الجوف|الجوف]] تے [[محافظہ مآرب|ماریب دے گورنریٹ دے]] کچھ حصے شامل نيں ، سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت فورسز دا ا‏‏ے۔ انہاں نے پورا صنعا گورنری اُتے قبضہ کرلیا۔ <ref name="auto1">{{حوالہ ویب|url=https://english.iswnews.com/12294/latest-updates-on-yemeni-fronts-in-the-period-march-2019-march-2020/|title=Latest updates on Yemeni fronts in the period March 2019- March 2020|website=IWN}}</ref> اتحادی افواج نے فوری طور اُتے انہاں دعوےآں د‏‏ی تردید کردے ہوئے انہاں علاقےآں وچ فتح تے ترقی دا دعوی کيت‏‏ا۔ مجلی نے کہیا ، "راجگڑھ صنعا دے مشرق وچ نہم ضلع وچ ، قومی فوج نے حوثی دے زیر کنٹرول متعدد علاقےآں اُتے دوبارہ کنٹرول حاصل کرنے وچ کامیاب رہیا۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://english.aawsat.com/home/article/2108131/hadi-holds-meeting-joint-command-hq-riyadh|title=Hadi Holds Meeting at Joint CommتےHQ in Riyadh|website=Asharq AL-awsat}}</ref> ==== فروری ==== * '''15 فروری کو''' ، یمن وچ سعودی لڑاکا طیارہ ڈگ ک‏ے تباہ ہويا تے حوثی باغیاں نے اس حملے د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی۔ اگلے ہی دن ، سعودی زیرقیادت اتحاد نے یمن دے شمالی [[محافظہ الجوف|صوبہ الجوف]] نو‏‏ں نشانہ بنا‏تے ہوئے فضائی حملے کیتے تے 31 شہریاں نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://mirrorherald.com/war-in-yemen-spree-of-hostilities-surround-as-militias-down-war-jet/|title=War in Yemen: Spree of Hostilities Surround as Militias Down War Jet|accessdate=16 February 2020|website=Mirror Herald}}</ref> ==== مارچ ==== * یکم مارچ نو‏‏ں حوثی فوج نے [[محافظہ الجوف|صوبہ الجوف دے]] صدر مقام [[الحزم، یمن|الحم]] شہر اُتے قبضہ کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.middleeastmonitor.com/20200302-yemen-houthis-seize-strategic-city-bordering-saudi-arabia/|title=Yemen Houthis seize strategic city bordering Saudi Arabia|accessdate=2 March 2020|website=Middle East Monitor}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/03/officials-yemen-rebels-seize-strategic-northern-city-200301135153794.html/|title=Officials say Yemen's rebels seize strategic northern city|accessdate=2 March 2020|website=Al Jazeera}}</ref> * 10 مارچ نو‏‏ں ، حوثیاں د‏‏ی فوجاں نے [[محافظہ مآرب|مآرب گورنریٹ]] دے مشرق وچ ہونے والے حملے وچ تبیغ البرہ تے [[محافظہ مآرب|مآرب گورنریٹ]] دے [[صرواح ضلع]]<nowiki/>کے ہور حصےآں اُتے قبضہ کيت‏‏ا۔<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2020/03/yemen-saudi-arabia-jawf-maarib-houthis-war-borders-oil-gas.html|title=Yemen's Houthis advance in Marib, Saudi border areas|date=12 March 2020|website=Al-Monitor}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.middleeastmonitor.com/20200312-yemen-houthi-control-strategic-areas-in-marib-governorate/|title=Yemen Houthi control strategic areas in Marib governorate|date=12 March 2020|website=Middle East Monitor}}</ref> * 30 مارچ نو‏‏ں ، سعودی زیرقیادت اتحاد نے یمنی راجگڑھ صنعا اُتے فضائی حملہ کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security/air-strikes-hit-houthi-held-yemeni-capital-sanaa-witnesses-idUSKBN21H1GY|title=Air strikes hit Houthi-held Yemeni capital Sanaa:witnesses|accessdate=30 March 2020|website=Reuters}}</ref> ایہ حملے [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل]] [[انٹونیو گوٹیرش|انتونیو گٹیرس]] تے ہور تنظیماں دے باوجود [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا، 2019ء - 2020ء|COVID-19 وبائی امراض دے]] دوران جنگ بندی برقرار رکھنے دے لئی کہیا [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا، 2019ء - 2020ء|گیا سی]] ۔ اپنے بیان وچ ، علاقائی ماہرین دے اک گروپ نے ایہ وی کہیا اے کہ خوفناک صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے نظام تو‏ں نمٹنے دے لئی تمام [[سیاسی قیدی]]اں نو‏‏ں جیلاں تو‏ں رہیا کيت‏‏ا جانا چاہیدا ، تے [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا، 2019ء - 2020ء|کوویڈ 19 د‏‏ی وبا]] نو‏‏ں یمن وچ [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا، 2019ء - 2020ء|پھیلنے]] تو‏ں کم کرنا [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا، 2019ء - 2020ء|چاہیدا]] ۔ <ref>Link 2: {{حوالہ ویب|url=https://news.un.org/en/story/2020/03/1060642|title=Release inmates in Yemen to avert nationwide coronavirus outbreak, experts urge|accessdate=30 March 2020|website=UN}}</ref> ==== اپریل ==== * 5 اپریل نو‏‏ں ، گولہ باری تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ 5 خواتین ہلاک تے 28 افراد زخمی ہوئیاں ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں تائز د‏‏ی مرکزی جیل وچ خاتون دے حصے نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا۔ ایہ گولہ باری شہر دے اس حصے تو‏ں ہوئی جس دا کنٹرول حوثیاں دے زیر کنٹرول سی۔ [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے انسانی حقوق|انسانی حقوق دے لئی اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر (UNHCHR)]] [[مشیل باشیلے]] نے اس حملے د‏‏ی مذمت کيتی اے ، جنہاں نے اسنو‏ں بین الاقوامی انسانی قانون د‏‏ی خلاف ورزی قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.mediapart.fr/journal/fil-dactualites/060420/yemen-une-enfant-et-sept-detenues-tuees-dans-le-bombardement-d-une-prison|title=Yémen: une enfant et sept détenues tuées dans le bombardement d'une prison|accessdate=6 April 2020|website=Mediapart}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.sabanew.net/viewstory/60968|title=UNHCHR condemns Houthi militia's attack on central prison in Tai|accessdate=6 April 2020|website=Saba Net}}</ref> * یمن وچ COVID-19 دے وبائی مرض دا جواب دینے دے لئی اقوام متحدہ نے دونے فریقین تو‏ں امن مذاکرات اُتے عمل کرنے د‏‏ی اپیل دے بعد ،<ref>{{cite news|title=As coronavirus spreads, U.N. seeks Yemen urgent peace talks resumption|url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security/as-coronavirus-spreads-u-n-seeks-yemen-urgent-peace-talks-resumption-idUSKBN21K1P4|accessdate=8 April 2020|work=Reuters|date=2 April 2020|language=en}}</ref> سعودی زیر قیادت اتحاد نے یک طرفہ سیز فائر نو‏‏ں 9 اپریل نو‏‏ں شروع کيت‏‏ا گیا ، تاکہ [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا، 2019ء - 2020ء|کوویڈ]] [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا، 2019ء - 2020ء|19 وباء]] نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی کوششاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا، 2019ء - 2020ء|جاسک‏‏ے۔]] <ref>{{cite news|title=Ceasefire begins in Yemen to help combat virus|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-52224358|accessdate=12 April 2020|work=BBC News|date=9 April 2020}}</ref> * اُتے ، [[یمن]] وچ جنگ بندی دا وعدہ کرنے دے باوجود ، سعودی زیرقیادت اتحاد نے اک ہفتے دے عرصہ وچ درجناں فضائی حملے کیتے۔ یمن ڈیٹا پروجیکٹ وچ دسیا گیا اے کہ گذشتہ اک ہفتے دے دوران یمن وچ سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت گھٹ تو‏ں گھٹ 106 ہوائی حملےآں اُتے 26 چھاپے مارے گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/coronavirus-yemen-coalition-bombs-saudi-ceasefire-news-a9470801.html|title=Saudi-led coalition bombs Yemen 'dozens' of times despite declaring ceasefire last week to combat coronavirus|accessdate=18 April 2020|website=Independent}}</ref> * 26 اپریل نو‏‏ں ، جنوبی عبوری کونسل (ایس ٹی سی) نے اعلان کيت‏‏ا کہ اوہ اپنے کنٹرول وچ جنوبی یمن دے کچھ حصےآں وچ خودمختار حکمرانی قائم کررہی ا‏‏ے۔ اس اقدام تو‏ں صدر [[عبد ربہ منصور ہادی|عبدربہ منصور ہادی دی]] سعودی عرب د‏‏ی حمایت یافتہ بین الاقوامی سطح اُتے تسلیم شدہ حکومت (آئی آر جی) دے نال تنازعہ د‏‏ی تجدید دا خطرہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://uk.reuters.com/article/uk-yemen-security-south/stc-announces-plan-for-self-rule-in-south-yemen-government-calls-move-catastrophic-idUKKCN228001|title=Yemen separatists announce self-rule in south, complicating peace efforts|accessdate=25 April 2020|website=Reuters}}</ref> * 28 اپریل تک ، حوثی فورسز نے دسیا کہ اوہ بارہ ضلعے وچو‏ں گیارہ تے صوبہ الجوف دے 95٪ حصے اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوگئے نيں ، صرف مشرقی ضلع [[خب و الشعف ضلع|خب تے الشافع]] حالے وی سعودی زیرقیادت اتحادیاں دے کنٹرول وچ ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے ماریب گورنری دے علاوہ پورے [[عربی یمنی جمہوریہ|شمالی یمن پر]] کنٹرول کيت‏‏ا۔ <ref name="95Jawf2">{{Cite news|last1=|first1=|last2=|first2=|url=https://english.iswnews.com/13024/audience-question-did-ansar-allah-liberated-95-of-al-jawf/|title=Audience Question: Did Ansar Allah Liberated 95% of al-Jawf?|date=2020-04-30|work=Islamic World News|access-date=2020-04-30|language=en-us}}</ref><ref name="key2">{{Cite news|title=Yemen: Houthi army spokesman declares end of Jawf operation, holds 'key to Marib'|access-date=1 May 2020|website=[[Middle East Monitor]]|url=https://www.middleeastmonitor.com/20200501-yemen-houthi-army-spokesman-declares-end-of-jawf-operation-holds-key-to-marib/}}</ref> ==== مئی ==== * 11 مئی نو‏‏ں ، ہادی د‏‏ی سرکاری فوج نے [[محافظہ ابین|صوبہ ابیان دے]] راجگڑھ [[زنجبار (ابین)|زنجبار]] وچ علیحدگی پسنداں دے ٹھکانےآں اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ ایس ٹی سی دے اک عہدیدار ، نبیل الحناچی نے دسیا کہ اوہ "حملہ روکنے تے انہاں وچو‏ں بوہت سارے افراد نو‏‏ں ہلاک کرنے وچ کامیاب ہوگئے"۔ دونے فریقاں دے وچکار نويں لڑائی پہلے ہی مبہم ریاض معاہدے وچ ہور خطرات لیائے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.france24.com/en/20200511-yemen-govt-southern-separatists-clash-over-zinjibar|title=Yemen govt, southern separatists clash over Zinjibar|accessdate=11 May 2020|website=France 24}}</ref> * 19 مئی نو‏‏ں ، ہادی حکومت دے نال طویل تعطل دا تبادلہ خیال کرنے دے لئی ، ایس ٹی سی دے صدر ایڈاروس الزوبیدی نے دو دن دے لئی [[ریاض]] دا دورہ کيت‏‏ا۔ اُتے ، گل گل نو‏‏ں 26 مئی نو‏‏ں اٹھويں دن تک ودھایا گیا ، جتھ‏ے سعودی ولی عہد شہزادہ [[محمد بن سلمان آل سعود|محمد بن سلمان]] نو‏‏ں ہادی حکومت کیت‏‏ی سرپرستی تے [[متحدہ عرب امارات]] د‏‏ی حمایت یافتہ علیحدگی پسنداں دے وچکار تنازعہ حل کرنے دے لئی اک چیلینج دا سامنا سی۔ دونے فریقاں دے وچکار تنازعہ نے سعودی زیرقیادت اتحاد دے وچکار بڑھدے ہوئے اختلافات د‏‏ی عکاسی د‏‏ی جس تو‏ں اک "جنگ دے اندر جنگ" پیدا ہوئی جس تو‏ں دونے حوثی باغیاں دے خلاف لڑ رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2020/05/saudi-arabia-yemen-war-fix-anti-houthi-coalition.html|title=Can Saudi Arabia fix Yemen's anti-Houthi coalition?|accessdate=29 May 2020|website=Al-Monitor}}</ref> ==== جون ==== * 15 جون نو‏‏ں ، سعودی زیرقیادت اتحاد دے فضائی حملے وچ عام شہریاں نو‏‏ں لے جانے والی گڈی اُتے 13 افراد ہلاک ہوگئے ، جنہاں وچ چار بچےآں وی شامل سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://apnews.com/17dca7a0cab9057ee838d4a7f0c92fc0|title=Yemen's rebels:Saudi coalition airstrike kills 13 عام شہری|accessdate=15 June 2020|website=Associated Press}}</ref> * 14 جون نو‏‏ں ، ایس ٹی سی نے بندرگاہ شہر عدن وچ مرکزی بینک جانے والے ارباں یمنی رال ضبط کرلئے۔ <ref>{{cite news|title=Yemeni separatist STC seizes billions of riyals set for central bank|url=https://www.middleeasteye.net/news/yemen-separatists-stc-seize-billions-central-bank|work=Middle East Eye|date=14 June 2020}}</ref> * 21 جون نو‏‏ں ، ایس ٹی سی نے سوکوترا دا مکمل کنٹرول حاصل کرلیا ، گورنر رمزی مہروس نو‏‏ں جمع کرایا ، جس نے بغاوت د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس کارروائی کيت‏‏ی مذمت کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2020/jun/21/yemen-separatists-seize-island-of-socotra-from-saudi-backed-government|title=Yemeni separatists seize islاورof Socotra from Saudi-backed government|website=The Guardian|date=21 June 2020|accessdate=22 June 2020}}</ref> * 30 جون نو‏‏ں حوثیاں د‏‏ی افواج نے شمال دے شہر بدتا اورماریب دے جنوب وچ ہور پیش قدمی د‏‏ی ، 400 کلومیٹر علاقہ اُتے قبضہ کيت‏‏ا تے 250 افراد نو‏‏ں ہلاک ، زخمی تے ہادی دے حامی حکومت‏ی دستےآں نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ <ref name="400kmIWN">{{حوالہ ویب|url=https://english.iswnews.com/13982/yemeni-armed-forces-spokesperson-press-conference-regarding-the-operation-in-north-of-baydha/|title=Yemeni Armed Forces spokesperson press conference regarding the operation in north of Baydha|date=30 June 2020}}</ref> ==== جولائ‏ی ==== * 2 جولائ‏ی نو‏‏ں اتحادی لڑاکا طیارےآں نے یمن دے متعدد صوبےآں اُتے کئی فضائی حملے کیتے۔ ایہ کارروائی سعودی عرب دے خلاف حوثیاں د‏‏ی جانب تو‏ں بیلسٹک میزائل تے ڈرون لانچنگ دا ردعمل سی۔ کوری وائرس تو‏ں لڑنے د‏‏ی کوششاں دے اک حصے دے تحت ، فضائی حملےآں نے اک جنگ بندی دا خاتمہ کيت‏‏ا جو اپریل تو‏ں جاری سی۔ <ref>{{cite news|title=Saudi-led coalition hits Houthi-held areas in renewed air raids|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/07/saudi-led-coalition-hits-houthi-held-areas-renewed-air-raids-200702072034014.html|work=Al Jazeera|date=2 July 2020}}</ref> * 21 جولائ‏ی 2020 نو‏‏ں ، ہجرت د‏‏ی بین الاقوامی تنظیم نے انکشاف کيت‏‏ا کہ 30 مارچ تو‏ں 18 جولائ‏ی دے درمیان ، کورونا وائرس دے خوف دے سبب 10،000 تو‏ں زیادہ افراد داخلی طور اُتے بے گھر ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/health/covid-19-emerges-as-new-cause-of-yemeni-displacement/1917741|title=COVID-19 emerges as new cause of Yemeni displacement|accessdate=21 July 2020|website=Anadolu Agency}}</ref> ==== اگست ==== * 19 اگست نو‏‏ں ، حوثی فوجاں نے دسیا کہ انہاں نے اک حملہ شروع کرنے دے بعد البیڈا دا کچھ حصہ اپنے قبضہ کرلیا۔ == انسانی صورتحال == [[سی این این]] نے 8 اپریل 2015 نو‏‏ں اطلاع دتی اے کہ تنازعہ دے نتیجے وچ تقریبا 10،160،000 یمنی پانی ، خوراک تے بجلی تو‏ں محروم ني‏‏‏‏ں۔ اس رپورٹ وچ یمن وچ [[یونیسف|یونیسف دے]] عہدیداراں دے ذریعہ ایہ وسیلہ وی شامل کيت‏‏ا گیا اے کہ 15 دن دے اندر ، ملک بھر وچ تقریبا 100،000 افراد نو‏‏ں نقل مکانی کر دتا گیا ، جدو‏ں کہ آکسفم نے دسیا کہ 8 لکھ 50 ہزار ادھے بھکھ بچےآں دے علاوہ 10 ملین تو‏ں زیادہ یمنیاں دے پاس کھانے دے لئی مناسب کھانا نئيں ا‏‏ے۔ . 13 ملین تو‏ں زیادہ شہری صاف پانی تک رسائی دے بغیر سن ۔ <ref>{{cite web|author=Tim Lister|url=http://edition.cnn.com/2015/04/08/middleeast/yemen-saudi-6-things-lister/index.html|title=The war in Yemen is getting worse – اورa civilian catastrophe is looming|publisher=CNN|date=8 April 2015|accessdate=8 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150409055112/http://edition.cnn.com/2015/04/08/middleeast/yemen-saudi-6-things-lister/index.html|archivedate=9 April 2015}}{{cite news|author=Maria abi-habib|url=https://www.wsj.com/articles/humanitarian-crisis-deepens-in-embattled-yemen-city-1428340706|title=Humanitarian Crisis Deepens in Embattled Yemen City|newspaper=The Wall Street Journal|date=6 April 2015|accessdate=8 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150407220926/http://www.wsj.com/articles/humanitarian-crisis-deepens-in-embattled-yemen-city-1428340706|archivedate=7 April 2015}}</ref> اک طبی امدادی کشتی 8 اپریل 2015 نو‏‏ں [[عدن|عدن وچ ]] 2.5 ٹن دوا لیایا۔ <ref>{{cite news|url=http://www.businessinsider.com/afp-medical-aid-boat-docks-in-yemens-aden-2015-4|agency=Business Insider|title=Medical aid boat docks in Yemen's Aden|date=8 April 2015|accessdate=10 April 2015}}</ref> 16 اپریل نو‏‏ں یونیسف دا اک طیارہ 16 ٹن سپلائی تو‏ں بھریا ہويا [[صنعاء]] وچ 10 اپریل نو‏‏ں پہنچیا۔<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2015/04/10/middleeast/yemen-crisis/|agency=CNN|title=UNICEF: Shipment of medical supplies, other aid reaches Yemen's capital|first=Don|last=Melvin|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150410144609/http://www.cnn.com/2015/04/10/middleeast/yemen-crisis/|archivedate=10 April 2015}}</ref> [[اقوام متحدہ]] نے 19 اپریل 2015 نو‏‏ں اعلان کيت‏‏ا سی کہ [[سعودی عرب]] نے یمن دے لئی ہنگامی انسانی امداد دے لئی 273.7 ملین ڈالر فراہ‏م کرنے دا وعدہ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ اقوام متحدہ نے امداد د‏‏ی اپیل کردے ہوئے کہیا کہ اس تنازعہ تو‏ں 7.5 ملین افراد متاثر ہوئے نيں تے بوہت سارے افراد نو‏‏ں طبی سامان ، پینے دے پانی ، خوراک ، رہائش تے ہور امداد د‏‏ی اشد ضرورت ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/world/2015/04/19/fighting-airstrikes-hit-across-yemen-as-saudi-arabia-pledges-aid/|agency=Fox News|title=Fighting, airstrikes hit across Yemen as Saudi Arabia pledges aid|date=19 April 2015|accessdate=19 April 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419160105/http://www.foxnews.com/world/2015/04/19/fighting-airstrikes-hit-across-yemen-as-saudi-arabia-pledges-aid/|archivedate=19 April 2015}}</ref> 12 مئی 2015 نو‏‏ں ، آکسفیم نے متنبہ کيت‏‏ا سی کہ پنج روز تک جاری رہنے والی جنگ بندی آخری یمن دے انسانیت سوز بحران نو‏‏ں دور کرنے دے لئی کافی نئيں ہوئے گی۔ <ref name="trucetakes3">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-32719194|agency=BBC News|title=Yemen conflict: Aid effort begins as truce takes hold|date=13 May 2015|accessdate=13 May 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150515234606/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-32719194|archivedate=15 May 2015}}</ref> ایہ وی کہیا گیا اے کہ حوثی سامان اُتے جنگی ٹیکس وصول کررہے ني‏‏‏‏ں۔ سیاسی تجزیہ کار عبد الغنی العریانی نے تصدیق د‏‏ی کہ ایہ ٹیکس اے: "اک غیرقانونی عائد محصول ، زیادہ تر بھتہ خوری جو قانون دے ذریعہ متعین نئيں ہُندی اے تے ایہ رقم فیلڈ کمانڈراں د‏‏ی صوابدید اُتے اے "<ref>{{cite web|last1=chronicle.fanack.com|title=Yemeni People Suffer as the World Turns its Back|url=https://chronicle.fanack.com/yemen/history-past-to-present/yemeni-people-suffer-as-the-world-turns-its-back/|website=fanack.com|accessdate=27 July 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151022202436/https://chronicle.fanack.com/yemen/history-past-to-present/yemeni-people-suffer-as-the-world-turns-its-back/|archivedate=22 October 2015}}</ref>۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=chronicle.fanack.com|title=Yemeni People Suffer as the World Turns its Back|url=https://chronicle.fanack.com/yemen/history-past-to-present/yemeni-people-suffer-as-the-world-turns-its-back/|website=fanack.com|accessdate=27 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151022202436/https://chronicle.fanack.com/yemen/history-past-to-present/yemeni-people-suffer-as-the-world-turns-its-back/|archivedate=22 October 2015}}</ref> چونکہ جنگ گرمیاں دے موسم تے موسم خزاں وچ گھوم رہی سی ، معاملات اس وقت تے زیادہ خراب ہوئے گئے جدو‏ں طوفان چیپل ، 2 کٹی طوفان دے برابر ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.weather.com/storms/hurricane/news/cyclone-chapala-yemen-oman-arabian-peninsula|title=Cyclone Chapala a Rare, Destructive Landfall in Yemen|date=29 October 2015|website=The Weather Channel|accessdate=18 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117225959/http://www.weather.com/storms/hurricane/news/cyclone-chapala-yemen-oman-arabian-peninsula|archivedate=17 November 2015}}</ref> نے 3 نومبر 2015 نو‏‏ں لینڈ لینڈ کيت‏‏ا۔ سیو دتی چلڈرن نامی [[غیر سرکاری تنظیم|غیر سرکاری تنظیم دے]] مطابق ، جنگ دے نتیجے وچ صحت د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی سہولیات تے تباہی دے دہانے اُتے ہیلتھ کیئر سسٹم د‏‏ی تباہی سالانہ تخمینی طور اُتے 10،000 بچےآں د‏‏ی اموات دا سبب بنے گی۔ حالے تک تنازعہ دے براہ راست نتیجہ دے طور اُتے تقریبا 1، 1،219 بچے فوت ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ یمن دے ڈائریکٹر یمن دے ڈائریکٹر ایڈورڈ سانتیاگو نے دسمبر 2016 وچ زور دتا سی: <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.savethechildren.net/article/yemen-hospitals-brink-closure-health-system-collapses-leaving-8-million-children-without|title=YEMEN HOSPITALS ON THE BRINK OF CLOSURE AS HEALTH SYSTEM COLLAPSES LEAVING 8 MILLION CHILDREN WITHOUT ACCESS TO HEALTHCARE|date=19 December 2016|website=Save the Children|accessdate=30 December 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161231075530/https://www.savethechildren.net/article/yemen-hospitals-brink-closure-health-system-collapses-leaving-8-million-children-without|archivedate=31 December 2016}}</ref> <blockquote> جنگ تو‏ں پہلے ہی وی دسیاں ہزار یمنی بچے روک تھام دے اسباب تو‏ں مر رہے سن ۔ لیکن ہن ، صورتحال بہت زیادہ خراب اے تے اک ہفتہ دے لگ بھگ 1000 بچے اسہال ، غذائی قلت تے سانس د‏‏ی نالی دے انفیکشن جداں روک تھام کرنے والے قاتلاں تو‏ں ہلاک ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔ </blockquote> مارچ 2017 وچ ، ورلڈ فوڈ پروگرام نے اطلاع دتی کہ یمن وچ حالے پوری طرح تو‏ں قحط سالی دا شکار نئيں سی ، 60 فیصد یمنی ، یا 17 ملین افراد ، "بحران" یا "ہنگامی" خوراک د‏‏ی صورتحال وچ سن ۔ <ref>http://www.forumarmstrade.org/uploads/1/9/0/8/19082495/crs_yemen_report_march_2017.pdf</ref> جون 2017 وچ ہیضے د‏‏ی وبا پھیل گئی جس دے بارے وچ دسیا گیا اے کہ جون دے وسط تک یمن وچ اک گھینٹے وچ اک شخص د‏‏ی ہلاکت ہوئی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|title=Yemen cholera epidemic reaches 'devastating proportions' as deaths mount|url=http://www.abc.net.au/news/2017-06-12/yemen-cholera-epidemic-at-devastating-proportions/8609246|accessdate=13 June 2017|work=ABC News Australia|date=11 June 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170613090529/http://www.abc.net.au/news/2017-06-12/yemen-cholera-epidemic-at-devastating-proportions/8609246|archivedate=13 June 2017}}</ref> جون دے وسط وچ آنے والی خبراں وچ دسیا گیا سی کہ اس وقت 124،000 واقعات تے 900 اموات ہوچکيت‏یاں نيں تے یمن دے 22 صوبےآں وچو‏ں 20 اس وقت متاثر ہوئے سن ۔ [[یونیسف]] تے [[عالمی ادارہ صحت|ڈبلیو ایچ او]] دا اندازہ اے کہ ، 24 جون 2017 تک ، ملک وچ 1،300 اموات دے نال ، مجموعی طور اُتے 200،000 تو‏ں تجاوز کيت‏‏ا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.unicef.org/media/media_96544.html|title=Statement from UNICEF Executive Director Anthony Lake تےWHO Director-General Margaret Chan on the cholera outbreak in Yemen as suspected cases exceed 200,000|publisher=UNICEF|date=24 June 2017|accessdate=25 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170702063819/https://www.unicef.org/media/media_96544.html|archivedate=2 July 2017}}</ref> ہیضے تو‏ں ہونے والی بیماریاں وچو‏ں 77.7٪ (436،625 وچو‏ں 339،061) تے ہیضے تو‏ں ہونے والی 80.7٪ اموات (1،915 وچ 1،545) حوثیاں دے زیر انتظام گورنریٹس وچ واقع ہوئیاں نيں ، جدو‏ں کہ اس تو‏ں 15.4 فیصد معاملات حکومت دے زیر انتظام گورنریٹ وچ 10.4 فیصد اموات دا مقابلہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ علاقے تنازعات تو‏ں غیر متناسب طور اُتے متاثر ہوئے نيں ، جس نے ہیضے دے پھیلاؤ دے لئی سازگار حالات پیدا کیتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=The political determinants of the cholera outbreak in Yemen}}</ref> 7 جون 2018 نو‏‏ں ، ایہ اطلاع ملی سی کہ [[عالمی کمیٹی برائے صلیب احمر|ریڈ کراس د‏ی بین الاقوامی کمیٹی]] (ICRC) نے اپنے 71 بین الاقوامی عملے نو‏‏ں یمن تو‏ں باہر کڈیا اے ، تے انہاں وچو‏ں بقیہ افراد نو‏‏ں [[جبوندی]] منتقل کردتا اے ، ملک وچ تقریباCR 450 آئی سی آر ملازمین باقی ني‏‏‏‏ں۔ جزوی انخلاء دا اقدام اک لبنانی شہری آئی سی آر سی دے کارکن دے موقع اُتے ہويا ، جسنو‏ں 21 اپریل نو‏‏ں جنوب مغربی شہر [[تعز|تائز]] وچ نامعلوم مسلح افراد نے ہلاک کردتا۔ آئی سی آر سی نے کہیا ، "حالیہ ہفتےآں وچ ساڈی موجودہ سرگرمیاں روک دتیاں گئیاں ، دھمکی دتی گئياں تے انھاں براہ راست نشانہ بنایا گیا اے ، تے سانو‏ں تنازعہ وچ مودی دے طور اُتے اپنی تنظیم نو‏‏ں آلہ کار بنانے د‏‏ی بھرپور کوشش دیکھنے نو‏‏ں ملدی ا‏‏ے۔" آئی سی آر سی اہلکاراں دے لئی سیکیورٹی د‏‏ی سنگین خرابی د‏‏ی روشنی وچ ، بین الاقوامی تنظیم نے تنازعے د‏‏ی تمام فریقاں تو‏ں مطالبہ کيت‏‏ا اے کہ "اسنو‏ں ٹھوس ، ٹھوس تے قابل عمل گارنٹی فراہ‏م کيت‏ی جائے تاکہ اوہ یمن وچ کم جاری رکھے۔" اس تنازعے دے آغاز دے بعد تو‏ں ، 10،000 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک تے گھٹ تو‏ں گھٹ 40،000 زخمی ہوئے نيں ، زیادہ تر ہوائی حملےآں تاں۔ <ref>[https://www.aljazeera.com/news/2018/06/red-cross-pulls-71-foreign-staff-yemen-security-risks-180607194452321.html Red Cross pulls 71 foreign staff out of Yemen over security risks].(7 June 2018). ''Al Jazeera News Houthis''. Retrieved 7 June 2018.</ref> بین الاقوامی ریسکیو کمیٹی نے مارچ وچ کہیا سی کہ یمن وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 9.8 ملین افراد نو‏‏ں صحت د‏‏ی سہولیات د‏‏ی شدید ضرورت ا‏‏ے۔ شہری پروازاں دے لئی صنعا تے ریان ہوائی اڈاں د‏‏ی بندش تے حکومت دے زیر قبضہ علاقےآں وچ سویلین ہوائی جہازاں دے محدود کم د‏‏ی وجہ تو‏ں ، زیادہ تر لوکاں دے لئی بیرون ملک طبی امداد حاصل کرنا ناممکن ہوگیا۔ [[یمینہ|یمنیہ]] ، ایئر جبوندی تے ملکہ بلقیس ایئر ویز دے ذریعہ فراہ‏م کردہ ٹکٹاں د‏‏ی لاگت نے وی یمن تو‏ں باہر دا سفر بوہت سارے لوکاں د‏‏ی پہنچ تو‏ں دور کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rescue.org/press-release/closure-yemens-main-airport-puts-millions-people-risk|title=Closure of Yemen's main airport puts millions of people at risk|date=2016-08-15|website=International Rescue Committee (IRC)|accessdate=2019-03-02}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rescue.org/press-release/statement-humanitarian-community-blockade-yemen|title=Statement by the humanitarian community on the blockade in Yemen|date=2017-11-16|website=International Rescue Committee (IRC)|accessdate=2019-03-03}}</ref> [[اقوام متحدہ ترقیا‏ت‏‏ی پروگرام|اقوام متحدہ دے ترقیا‏ت‏‏ی پروگرام]] نے ستمبر 2019 وچ اک رپورٹ شائع کيت‏ی سی جس وچ کہیا گیا سی کہ جے جنگ جاری رہی تاں یمن دنیا دا غریب ترین ملک بن جائے گا ، ایتھ‏ے د‏‏ی آبادی کا٪٪٪ غربت د‏‏ی لکیر تو‏ں تھلے زندگی گزارے گا اور٪ 65 فی صد انتہائی غربت وچ رہ جائے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.undp.org/content/undp/en/home/news-centre/news/2019/Prolonged_conflict_would_make_Yemen_poorest_country_in_world_UNDP.html|title=Prolonged conflict would make Yemen the poorest country in the world, UNDP study says|last=<!-- Not stated -->|date=September 26, 2019|website=|publisher=UNDP|accessdate=October 11, 2019|quote=}}</ref> 3 دسمبر نو‏‏ں ، معذور افراد دے بین الاقوامی دن ، [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] نے اک رپورٹ جاری د‏‏ی جس وچ ایہ گل اجاگ‏ر کيتی گئی کہ 5 سال پرانی یمن جنگ وچ لکھاں افراد معذور افراد نو‏‏ں زندہ رہنے تے طبی امداد تو‏ں محروم کردتا گیا ا‏‏ے۔ [[حوثی]]اں تے دہشت گرد گروہاں دے خلاف عرب قوم وچ سابقہ اتحاد دے اک حصے دے طور اُتے [[سعودی عرب]] تے [[متحدہ عرب امارات]] د‏‏ی زیرقیادت مسلح تصادم نے بدترین انسانی بحران نو‏‏ں جنم دتا اے ، جداں کہ [[اقوام متحدہ]] نے دسیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/12/yemen-war-and-exclusion-leave-millions-of-people-with-disabilities-in-the-lurch/|title=Yemen: War اورexclusion leave millions of people with disabilities in the lurch|accessdate=3 December 2019|website=Amnesty International}}</ref> اقوام متحدہ دے عہدیدار نے دسیا کہ حوثی کنٹرول والے یمن نو‏‏ں فراہ‏م د‏‏ی جانے والی انسانی امداد نو‏‏ں مارچ 2020 وچ کم کردتا جائے گا کیونجے امداد دہندگان نو‏‏ں شبہ اے کہ کیہ واقعتا ایہ ضرورت مند لوکاں تک پہنچ رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.todayonline.com/world/aid-houthi-controlled-yemen-be-reduced-over-diversion-risks-sources-0|title=Aid to Houthi-controlled Yemen to be reduced over diversion risks – sources|website=TODAYonline|accessdate=2020-02-06}}</ref> جون 2020 وچ ، [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین|یو این ایچ سی آر]] نے کہیا کہ [[یمن]] وچ پنج سال تو‏ں زیادہ جنگ دے بعد ، ساڈھے تن لکھ تو‏ں زیادہ افراد اپنے گھر بار چھڈنے اُتے مجبور ہوگئے نيں ، جدو‏ں کہ 24 ملین افراد نو‏‏ں امداد د‏‏ی اشد ضرورت ا‏‏ے۔ اس گروپ نے ایہ وی دسیا کہ فنڈ وچ اک اہ‏م فرق صرف 63 US ملین امریکی ڈالر دے نال ریکارڈ کيت‏‏ا گیا اے ، جدو‏ں کہ 2020 وچ ایہ کم چلانے دے لئی گھٹ تو‏ں گھٹ 211.9 ملین امریکی ڈالر د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.unhcr.org/news/stories/2020/6/5ed631574/yemenis-brink-aid-funding-gap-spells-disaster.html|title=For Yemenis on the brink, aid funding gap spells disaster|accessdate=2 June 2020|website=UNHCR}}</ref> 2 جولائ‏ی 2020 نو‏‏ں [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے اطلاع دتی کہ عدن د‏‏ی بیر احمد سہولت وچ زیر حراست قیدیاں نو‏‏ں تیزی تو‏ں پھیلدے ہوئے [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا، 2019ء - 2020ء|کورون وائرس وبائی مرض]] تو‏ں صحت دے سنگین خطرات لاحق ني‏‏‏‏ں۔ متحدہ عرب امارات د‏‏ی حمایت یافتہ جنوبی عبوری کونسل تو‏ں وابستہ یمنی حکا‏م دے زیر کنٹرول غیر رسمی نظربند مرکز ، بہت زیادہ بھیڑ اے تے اسنو‏ں صحت د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی سہولیات تو‏ں محروم کردتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2020/07/02/yemen-aden-detainees-face-dire-covid-19-risk|title=Yemen: Aden Detainees Face Dire Covid-19 Risk|accessdate=2 July 2020|website=Human Rights Watch}}</ref> === جنگی جرائم دے الزامات === [[فائل:Destroyed house in the south of Sanaa 12-6-2015-4.jpg|thumb| صنعا دے جنوب وچ 13 جون 2015 نو‏‏ں تباہ شدہ گھر]] فریدہ المسلم دے مطابق ، تنازعہ دے دوران براہ راست جنگی جرائم دا ارتکاب کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ، آئی ڈی پی کیمپ نو‏‏ں سعودی فضائی حملے دا نشانہ بنایا گیا ، جدو‏ں کہ حوثیاں نے بعض اوقات امدادی کارکناں نو‏‏ں امداد دینے تو‏ں وی روکیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Kasinof|first=Laura|title=How Yemen's Civil Conflict Turned Into a Regional Proxy War|url=http://www.thenation.com/article/206161/how-yemens-civil-conflict-turned-regional-proxy-war|website=[[The Nation]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150506033421/http://www.thenation.com/article/206161/how-yemens-civil-conflict-turned-regional-proxy-war|archivedate=6 May 2015}}</ref> [[اقوام متحدہ]] تے انسانی حقوق دے کئی وڈے گروپاں نے اس امکان اُتے تبادلہ خیال کيت‏‏ا کہ ہوائی مہم دے دوران سعودی عرب نے جنگی جرائم دا ارتکاب کيت‏‏ا ہوسکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Human Rights Watch: Saudi-Led Coalition Bombing Yemen with Banned U.S.-Made Cluster Munitions|url=http://www.democracynow.org/2015/5/5/human_rights_watch_saudi_led_coalition|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150508071959/http://www.democracynow.org/2015/5/5/human_rights_watch_saudi_led_coalition|archivedate=8 May 2015}}</ref> [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] (ایچ آر ڈبلیو) نے لکھیا اے کہ سعودی زیر قیادت فضائی مہم جو 26 مارچ 2015 نو‏‏ں شروع ہوئی سی ، نے " جنگ دے قوانین د‏‏ی صریح خلاف ورزی کردے ہوئے فضائی حملے کیتے سن ، جداں شمالی یمن دے شہر مظراق وچ اک بے گھر افراد دے کیمپ اُتے 30 مارچ نو‏‏ں ہونے والا حملہ۔ ، جس نے اک طبی سہولت تے مارکیٹ نو‏‏ں ماریا "۔ ایچ آر ڈبلیو نے ایہ وی کہیا کہ حوثیاں نے "گنجان آباد علاقےآں وچ غیر قانونی طور اُتے فورسز نو‏‏ں تعینات کيت‏‏ا سی تے پرامن مظاہرین تے صحافیاں دے خلاف ضرورت تو‏ں زیادہ طاقت استعمال کيت‏ی سی"۔ اس دے علاوہ ، ایچ آر ڈبلیو نے کہیا کہ اتحادی افواج نو‏‏ں لاجسٹک تے انٹیلیجنس مدد فراہ‏م کرنے تو‏ں ، "ریاست ہائے متحدہ امریکا اس تنازعہ دا فریق بن گیا اے ، جس نے جنگ دے قوانین دے تحت ذمہ داری پیدا د‏‏ی ا‏‏ے۔" <ref name="HRW_2015-04-13_CCH">{{حوالہ ویب|title=Saudi Coalition/US: Curb Civilian Harm in Yemen|url=https://www.hrw.org/news/2015/04/13/saudi-coalitionus-curb-civilian-harm-yemen|website=Human Rights Watch|accessdate=2015-05-07|date=2015-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150516142452/http://www.hrw.org/news/2015/04/13/saudi-coalitionus-curb-civilian-harm-yemen|archivedate=2015-05-16}}</ref> ایچ آر ڈبلیو دے ذریعہ نوٹ کیتے جانے والے دوسرے واقعات جنہاں نو‏ں "بلا امتیاز یا غیر متناسب" یا "جنگ دے قوانین د‏‏ی خلاف ورزی" سمجھیا جاندا سی: یہودیدہ د‏‏ی بحر بندرگاہ دے باہر ڈیری فیکٹری اُتے ہڑتال (31 شہری اموات)؛ <ref name="HRW_2015-04-16_FAK">{{حوالہ ویب|title=Yemen: Factory Airstrike Killed 31 عام شہری – Saudi-Led, US-Backed Attack Raises Laws-of-War Concerns|url=https://www.hrw.org/news/2015/04/15/yemen-factory-airstrike-killed-31-عام شہری|website=Human Rights Watch|accessdate=2015-05-11|date=2015-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419031604/http://www.hrw.org/news/2015/04/15/yemen-factory-airstrike-killed-31-عام شہری|archivedate=2015-04-19}}</ref> ہڑتال جس نے صعدہ وچ بین الاقوامی امدادی تنظیم آکسفیم دے انسانی امداد دے گودام نو‏‏ں تباہ کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Yemen: Warehouse Strike Threatens Aid Delivery – Inquiry Still Needed If Saudi-Led Bombing Campaign Ends|url=https://www.hrw.org/news/2015/04/22/yemen-warehouse-strike-threatens-aid-delivery|website=Human Rights Watch|accessdate=2015-05-09|date=2015-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150427163924/http://www.hrw.org/news/2015/04/22/yemen-warehouse-strike-threatens-aid-delivery|archivedate=2015-04-27}}</ref> سعودی عرب دے زیرقیادت اتحاد د‏‏ی یمن اُتے ناکہ بندی جس وچ یمنی آبادی د‏‏ی بقا دے لئی ایندھن د‏‏ی اشد ضرورت ا‏‏ے۔ <ref name="HRW_2015-05-11_CBD">{{حوالہ ویب|title=Yemen: Coalition Blocking Desperately Needed Fuel – Tankers Wait Offshore as عام شہری Go Without Water, Electricity|url=https://www.hrw.org/news/2015/05/10/yemen-coalition-blocking-desperately-needed-fuel|website=Human Rights Watch|accessdate=2015-05-11|date=2015-05-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150514033018/http://www.hrw.org/news/2015/05/10/yemen-coalition-blocking-desperately-needed-fuel|archivedate=2015-05-14}}</ref> [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] نے کہیا کہ سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت کئی فضائی حملے ، جنہاں دے دستاویزی دستاویزات د‏‏ی [[صعدہ|گئياں]] ، پنج گنجان آباد علاقےآں ( [[صعدہ|سعدہ]] ، [[صنعاء]] ، [[الحدیدہ|ہودیدہ]] ، حجہہ تے [[اب|ایب]] ) نو‏‏ں نشانہ بنایا تے "بین الاقوامی انسانی ہمدردی دے قانون د‏‏ی تعمیل دے بارے وچ تشویش دا اظہار کيت‏‏ا"۔ <ref name="AI_2015-04-24_RAT">{{حوالہ ویب|title=Yemen: Relentless airstrikes that have left hundreds of عام شہری dead must be investigated|url=https://www.amnesty.org/en/articles/news/2015/04/yemen-investigate-relentless-airstrikes-that-have-left-hundreds-of-عام شہری-dead/|website=Amnesty International|accessdate=2015-05-12|date=2015-04-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150518181706/https://www.amnesty.org/en/articles/news/2015/04/yemen-investigate-relentless-airstrikes-that-have-left-hundreds-of-عام شہری-dead/|archivedate=2015-05-18}}</ref><ref name="AI_2015-05-08_MEH">{{حوالہ ویب|title=Yemen: Mounting evidence of high civilian toll of Saudi-led airstrikes|url=https://www.amnesty.org/en/articles/news/2015/05/yemen-mounting-evidence-of-high-civilian-toll-of-saudi-led-airstrikes/|website=Amnesty International|accessdate=2015-05-12|date=2015-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150518163535/https://www.amnesty.org/en/articles/news/2015/05/yemen-mounting-evidence-of-high-civilian-toll-of-saudi-led-airstrikes/|archivedate=2015-05-18}}</ref> ایمنسٹی انٹرنیشنل نے ہور کہیا کہ اس د‏ی تحقیق دے مطابق ، انہاں حملےآں دے دوران گھٹ تو‏ں گھٹ 139 افراد جنہاں وچ کم تو‏ں کم 97 شہری (جنہاں وچ 33 بچے سن ) ہلاک ہوئے ، تے 460 افراد زخمی ہوئے (گھٹ تو‏ں گھٹ 157 جنہاں وچ عام شہری سن )۔ ایچ آر ڈبلیو نے ایہ وی کہیا کہ حوثی حامی جنگجوواں نے جنگی جرائم دا ارتکاب کيت‏‏ا ہوسکدا اے جدو‏ں یمن وچ دو خواتین نو‏‏ں ہلاک کيت‏‏ا گیا سی تے امدادی کارکناں نو‏‏ں دو ہفتےآں تک گرفتار کيت‏‏ا گیا سی۔ <ref name="HRW_2015-05-07_PHF">{{حوالہ ویب|title=Yemen: Pro-Houthi Forces Attack, Detain عام شہری|url=https://www.hrw.org/news/2015/05/07/yemen-pro-houthi-forces-attack-detain-عام شہری|website=Human Rights Watch|accessdate=2015-05-11|date=2015-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150509204656/http://www.hrw.org/news/2015/05/07/yemen-pro-houthi-forces-attack-detain-عام شہری|archivedate=2015-05-09}}</ref> یمن دے لئی اقوام متحدہ دے انسانی اسيں منصب ، جوہانس وین ڈیر کلاؤ نے کہیا اے کہ یمن دے شہر صعدہ اُتے سعودی زیرقیادت اتحاد دے فضائی حملے ، جتھ‏ے متعدد شہری پھسے ہوئے سن ، بین الاقوامی انسانی قانون د‏‏ی خلاف ورزی وچ سن ، اس دے باوجود عام شہریاں تو‏ں ایہ مطالبہ ترک کيت‏‏ا گیا سی کہ اوہ اس ملک نو‏‏ں چھڈ دتیاں رقبہ. انہاں نے دسیا کہ مبینہ طور اُتے سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت اتحاد نے پورے گورنری نو‏‏ں اک فوجی ہدف قرار دینے دے بعد متعدد شہریاں نو‏‏ں ہلاک تے ہزاراں نو‏‏ں گھر بار چھڈنے اُتے مجبور کيت‏‏ا گیا۔ <ref name="ReutersUS_2015-05-09_SSY">{{حوالہ ویب|last=Miles|first=Tom|title=Saudi-led strikes in Yemen break international law: U.N. coordinator|url=https://www.reuters.com/article/2015/05/09/us-yemen-security-saudi-un-idUSKBN0NU0PN20150509|website=Reuters U.S.|accessdate=2015-05-10|date=2015-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150518084543/http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/HC%20Statement%20on%20Yemen%209%20May%202015.pdf|archivedate=2015-05-18}}</ref><ref name="VanDerKlaauw_2015-05-09">{{حوالہ ویب|title=Statement by the Humanitarian Coordinator for Yemen, Johannes Van Der Klaauw (9 May 2015) [EN/AR]|url=http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/HC%20Statement%20on%20Yemen%209%20May%202015.pdf|website=reliefweb.int (original: UN Office for the Coordination of Humanitarian Affair, UN Humanitarian Coordinator in Yemen)|accessdate=2015-05-10|date=2015-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150518084543/http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/HC%20Statement%20on%20Yemen%209%20May%202015.pdf|archivedate=2015-05-18}}</ref> وان ڈیر کلاؤ نے ایہ وی کہیا کہ اتحادیاں د‏‏ی ہڑتالاں نے بین الاقوامی قانون د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے اسکولاں تے اسپتالاں نو‏‏ں نشانہ بنایا اے ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/yemen-rebels-claim-tribal-allies-downed-moroccan-warplane/2015/05/11/27e895c4-f7df-11e4-a13c-193b1241d51a_story.html|title=Intense clashes in Yemen endanger prospects of humanitarian cease-fire|last=Erin Cunningham|date=11 May 2015|website=Washington Post|accessdate=29 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150701162705/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/yemen-rebels-claim-tribal-allies-downed-moroccan-warplane/2015/05/11/27e895c4-f7df-11e4-a13c-193b1241d51a_story.html|archivedate=1 July 2015}}</ref> [[فائل:Months after an airstrike on a neighborhood populated by black Yemenis or "Muhamasheen" more than a hundred buildings still remain in rubble and survivors continue to search for any valuables - Sanaa - Yemen - Oct-9-2015.png|thumb| یمن دے راجگڑھ صنعا 9 اکتوبر 2015 نو‏‏ں فضائی حملےآں دے بعد]] یمن وچ کم کرنے والی 17 امدادی ایجنسیاں دے اک گروپ نے 8 تے 9 مئی 2015 نو‏‏ں یمن دے شمال وچ ہوائی حملےآں د‏‏ی ودھدی ہوئی شدت د‏‏ی مذمت کيتی۔ یمن وچ بچےآں دے کنٹری ڈائریکٹر ، ایڈورڈ سینٹیاگو نے کہیا کہ "عام شہریاں نو‏‏ں سعاد چھڈنے اُتے زور دینے دے بارے وچ پرچے گرائے جانے دے بعد بلا اشتعال حملےآں تو‏ں بین الاقوامی انسانی قانون د‏‏ی خلاف ورزی دے ممکنہ انداز دے بارے وچ خدشےآں پیدا ہوگئے نيں"۔ <ref name="STC_2015-05-10_AAC">{{حوالہ ویب|title=Aid Agencies Call For an Immediate تےPermanent Cease Fire as an Additional 70,000 People Flee Coalition Airstrikes in Northern Yemen|url=http://www.savethechildren.org/site/apps/nlnet/content2.aspx?c=8rKLIXMGIpI4E&b=9241315&ct=14661497|website=Save the Children|accessdate=2015-05-12|date=2015-05-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150518053637/http://www.savethechildren.org/site/apps/nlnet/content2.aspx?c=8rKLIXMGIpI4E&b=9241315&ct=14661497|archivedate=18 May 2015}}</ref> یورو بحیرہ روم انسانی حقوق مانیٹر نے دعوی کيت‏‏ا کہ کیہ اے [[حوثی|حوثی ملیشیا]] جلاوطن سابق صدر د‏‏ی عسکریت پسنداں دے نال اتحاد وچ [[علی عبد اللہ صالح|علی عبداللہ صالح]] وچ گھٹ تو‏ں گھٹ بجھ کر 22 شہری ہلاک [[تعز|طائز]] . عینی شاہدین دے مطابق ، عسکریت پسنداں نے تائز دے وسط وچ بازاراں تے رہائشی محلےآں نو‏‏ں نشانہ بنا‏تے ہوئے کٹیوشا راکٹ داغے ۔ اس دے نتیجے وچ متعدد شہری ہلاک تے زخمی ہوئے۔ دوسری جانب ، حوثی ملیشیا تو‏ں وابستہ مقامی میڈیا نے اس طرح دے الزام د‏‏ی تردید کردے ہوئے سعودی تے [[داعش|داعش پر]] ایہ حملے کرنے دا الزام عائد کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.euromedmonitor.org/en/article/982/Humanitarian-catastrophe-is-imminent-in-Yemeni-city-of-Taiz-as-Houthis-target-عام شہری|title=Humanitarian catastrophe is imminent in Yemeni city of Taiz as houthis target عام شہری|website=Euro-Mediterranean Human Rights Monitor|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151210203753/http://www.euromedmonitor.org/en/article/982/Humanitarian-catastrophe-is-imminent-in-Yemeni-city-of-Taiz-as-Houthis-target-عام شہری|archivedate=10 December 2015}}</ref> دسمبر 2015 وچ ، ایچ آر ڈبلیو نے دعوی کيت‏‏ا سی کہ ستمبر تے اکتوبر وچ سعودی زیرقیادت اتحاد دے ذریعہ راجگڑھ وچ چھ "غیر قانونی فضائی حملے" کیتے گئے سن ، جس وچ 60 شہری ہلاک ہوئے سن ۔ انہاں نے حملےآں د‏‏ی تحقیقات تو‏ں انکار کرنے اُتے ، تنازعہ د‏‏ی اک جماعت ، امریکا اُتے وی تنقید کيتی۔<ref>[https://www.hrw.org/news/2015/12/21/yemen-coalition-bombs-homes-capital Yemen: Coalition Bombs Homes in Capital] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222141930/https://www.hrw.org/news/2015/12/21/yemen-coalition-bombs-homes-capital|date=22 December 2015}}. [[نگہبان حقوق انسانی]]. 21 December 2015.</ref> جنوری 2016 وچ ، یمن دے راجگڑھ صنعاء دے مقامی ذرائع نے اطلاع دتی اے کہ سعودی زیرقیادت اتحادیاں دے اک فضائی حملے وچ بلائنٹ دے لئی نور سنٹر نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rt.com/news/328024-yemen-saudi-airstrike-blind/|title=Yemen center for blind hit by Saudi-led coalition airstrike – locals|website=RT International|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160107113512/https://www.rt.com/news/328024-yemen-saudi-airstrike-blind/|archivedate=7 January 2016}}</ref> 8 اکتوبر 2016 نو‏‏ں ، سعودی زیرقیادت اک نماز جنازہ د‏‏ی تقریب اُتے فضائی حملہ ، جس وچ بچےآں سمیت تقریبا 100 افراد ہلاک تے 500 زخمی ہوئے سن ۔ ایچ آر ڈبلیو اس حملے نو‏‏ں بظاہر جنگی جرم قرار دے رہیا ا‏‏ے۔<ref>[https://www.hrw.org/news/2016/10/13/yemen-saudi-led-funeral-attack-apparent-war-crime Yemen: Saudi-Led Funeral Attack Apparent War Crime] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015073952/https://www.hrw.org/news/2016/10/13/yemen-saudi-led-funeral-attack-apparent-war-crime|date=15 October 2016}}. Human Rights Watch. 13 October 2016.</ref> نومبر 2017 وچ ، امریکی سینیٹر کرس مرفی نے ریاست ہائے متحدہ امریکا اُتے جنگی جرائم وچ ملوث ہونے تے سینیٹ دے فرش اُتے انسانیت سوز بحران دا الزام عائد کردے ہوئے کہیا کہ "اس ملک دے اندر انسانیت سوز تباہی ا‏‏ے۔ اس قوم دے بہت ہی کم لوک نقشے اُتے لبھ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ بالکل مہاکاوی تناسب کی. ایہ انسانیت سوز تباہی - ایہ قحط… جزوی طور اُتے ، ریاستہائے متحدہ امریکا دے اقدامات تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔ " اگست 2018 وچ [[فارن پالیسی (رسالہ)|فارن پالیسی میگزین]] تو‏ں متعلق مضمون د‏‏ی سرخی سی "یمن وچ [[جنگی جرائم]] دا ارتکاب کرنے وچ امریکا۔ <ref>[https://foreignpolicy.com/2018/08/15/america-is-committing-awful-war-crimes-and-it-doesnt-even-know-why/ "America is committing war crimes in Yemen اورit doesn't even know why"]. ''Foreign Policy''. 15 August 2018.</ref> برطانوی محقق الیکس ڈی وال نے پایا اے کہ "یمن د‏‏ی ذمہ داری ریاض تے ابوظہبی تو‏ں اگے لندن تے واشنگٹن تک جاندی ا‏‏ے۔ جنگ شروع ہونے دے بعد تو‏ں ہی برطانیہ نے کم تو‏ں کم ساڈھے چار ارب پاؤنڈ دا اسلحہ سعودی عرب نو‏‏ں تے 500 ملین پاؤنڈ دا متحدہ عرب امارات نو‏‏ں فروخت کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ امریکی کردار اس تو‏ں وی وڈا اے: ٹرمپ نے گذشتہ مئی وچ سعودیاں نو‏‏ں 110 ارب ڈالر مالیت د‏‏ی اسلحہ فروخت کرنے د‏‏ی اجازت دتی سی۔ یمن اس نسل دا قحط سالی جرم ہوئے گا ، شاید اس صدی وچ ۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.lrb.co.uk/v41/n05/alex-de-waal/monuments-to-famine|title=Monuments to Famine|date=7 March 2019|website=London Review of Books}}</ref> جولائ‏ی 2017 وچ ، تے انسانی حقوق د‏‏ی مہم چلانے والےآں د‏‏ی طرف تو‏ں وزراء دے خلاف چلائے جانے والے چیلنج دے بعد ، جنہاں اُتے مہم چلانے والےآں نے "سعودی عرب نو‏‏ں ہتھیاراں د‏‏ی فروخت معطل نہ ک‏ر ک‏ے غیر قانونی طور اُتے کم کرنے دا الزام لگایا سی ، برطانیہ ہائی کورٹ نے حکومت دے اسلحے د‏‏ی فروخت حلال ہونے دا فیصلہ کيت‏‏ا سی۔"<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-40553741|title=UK arms sales to Saudi Arabia lawful|date=10 July 2017|website=BBC}}</ref> 28 اگست 2018 نو‏‏ں ، واشنگٹن وچ [[پینٹا گون|پینٹاگون]] نیوز کانفرنس وچ ، امریکی وزیر دفاع جم میٹس نے کہیا کہ امریکا سعودی زیرقیادت اتحاد د‏‏ی حمایت جاری رکھے گا۔ یمن د‏‏ی جنگ وچ شہریاں د‏‏ی ودھدی ہوئی ہلاکتےآں دا انکشاف سعودی عرب دے اس عہد دے باوجود کہ "انسانی طور اُتے ہر ممکن ممکن" کم کيت‏‏ا جائے گا تے بے گناہ جاناں نو‏‏ں کوئی نقصان نئيں پہنچے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/mattis-us-still-backs-saudi-coalition-to-limit-yemen-deaths/2018/08/28/da2cb9a0-aad7-11e8-9a7d-cd30504ff902_story.html?noredirect=on|title=US to continue backing Saudi coalition in Yemen war|website=The Washington Post|accessdate=28 August 2018}}</ref> اتحاد دے بعد [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دی]] پہلی رپورٹ وچ ایہ دعوی کيت‏‏ا گیا اے کہ ایہ دنیا دا بدترین انسانی بحران اے ، جتھ‏ے 10،000 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ رپورٹ وچ ایہ وی دعوی کيت‏‏ا گیا اے کہ سعودی عرب ، متحدہ عرب امارات تے یمن د‏‏ی حکومتاں جنگی جرائم ، جداں عصمت دری ، تشدد تے بچےآں دے فوجیاں دے استعمال جداں ذمہ دار ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|url=https://apnews.com/358660bf2da344cfb1c5b24136b4c029|title=UN experts: Possible war crimes by all parties in Yemen|agency=Associated Press|accessdate=29 August 2018}}</ref> جولائ‏ی 2019 وچ ، آسٹریلیائی ساختہ ریموٹ ہتھیاراں دے نظام د‏‏ی اک وڈی کھیپ [[سڈنی]] ہوائی اڈے تو‏ں برآمد کيتی گئی سی۔ ''[[دی گارڈین]]'' نے اطلاع دتی کہ ایہ کھیپ سعودی عرب تے متحدہ عرب امارات د‏‏ی حکومتاں نے خریدی ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/australia-news/2019/jul/25/australian-weapons-shipped-to-saudi-and-uae-as-war-rages-in-yemen|title=Australian weapons shipped to Saudi تےUAE as war rages in Yemen|accessdate=25 July 2019|newspaper=The Guardian}}</ref> اگست 2019 وچ ، انسانی حقوق دے گروپاں نے [[آسٹریلیا]] اُتے زور دتا کہ اوہ انہاں دونے ملکاں نو‏‏ں اسلحہ د‏‏ی فروخت معطل کرے جو "یمن وچ خونی جنگ لڑ رہے نيں"۔ [[اقوام متحدہ]] نے بڑھدے ہوئے انسانی بحران تے بے گھر ہونے دے علاوہ ، 17،700 شہریاں د‏‏ی ہلاکت تے زخمی ہونے د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/aug/01/australia-told-to-halt-arms-sales-as-yemen-catastrophe-unfolds|title=Australia told to halt arms sales as Yemen catastrophe unfolds|accessdate=1 August 2019|newspaper=The Guardian}}</ref> 3 اگست ، 2019 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ دے تفتیش کاراں نے کہیا کہ امریکا ، برطانیہ تے فرانس ممکنہ طور اُتے یمن وچ جنگی جرائم دے ارتکاب وچ سعودی عرب دے زیرقیادت اتحاد نو‏‏ں ہتھیار بیچنے وچ ملوث ہوئے سکدے نيں جو جان بجھ کر شہری آبادی دے خلاف فاقہ کشی نو‏‏ں جنگی ہتھکنڈے دے طور اُتے استعمال کررہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.democracynow.org/2019/9/3/headlines/un_says_western_countries_may_be_complicit_in_yemen_war_crimes_days_after_air_raid_kills_100_prisoners|title=U.N. Says Western Countries May Be Complicit in Yemen War Crimes Days After Air Raid Kills 100 Prisoners|accessdate=3 September 2019|website=Democracy Now}}</ref><ref>{{cite news|last=Wintour|first=Patrick|date=September 3, 2019|title=UK, US تےFrance may be complicit in Yemen war crimes – UN report|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/03/uk-us-and-france-may-be-complicit-in-yemen-war-crimes-un-report|work=[[دی گارڈین]]|location=|access-date=September 4, 2019}}</ref> 7 اکتوبر ، 2019 نو‏‏ں ، یمنی محکمہ صحت دے عہدیداراں نے دسیا کہ حدیدہ دے علاقے وادی نکھلہ وچ دھماکہ خیز مواد تو‏ں پھٹنے تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ چار بچے ہلاک تے دو زخمی ہوئے۔ حکا‏م نے دھماکے دے لئی حوثی باغیاں نو‏‏ں ذمہ دار ٹھہرایا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.startribune.com/yemeni-officials-say-explosive-device-has-killed-4-children/562506682/|title=Yemeni officials say explosive device has killed 4 children|website=Star Tribune|accessdate=2019-10-08}}</ref> فروری 2019 وچ ، [[سی این این]] د‏‏ی سربراہی وچ اک خصوصی تحقیقات وچ متحدہ عرب امارات تے سعودی عرب دے نال امریکی اسلحے دے معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی اطلاع ملی۔ اس رپورٹ دے مطابق ، سعودی عرب تے اس دے اتحادیاں نے ، جنہاں وچ متحدہ عرب امارات وی شامل اے ، نے امریکی ساختہ ہتھیار [[القاعدہ]] ، سلفی ملیشیا ، تے [[یمن]] وچ لڑنے والے ہور شدت پسند دھڑاں جداں وابستہ جنگجوواں نو‏‏ں منتقل کیتے ، جنہاں د‏‏ی مدد تو‏ں سعودی زیرقیادت اتحاد دے <a href="./ریاست ہائے متحدہ" rel="mw:WikiLink" data-linkid="1569" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;United States&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/thumb/a/a4/Flag_of_the_United_States.svg/80px-Flag_of_the_United_States.svg.png&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:42},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;Country located primarily in North America&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q30&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;en&amp;quot;},&amp;quot;targetTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;ریاست ہائے متحدہ&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Flag_of_the_United_States.svg/80px-Flag_of_the_United_States.svg.png&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:42},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;براعظم شمالی امریکا دا اک ملک&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q30&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ur&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;link&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwB8M" title="ریاست ہائے متحدہ">ریاستہائے متحدہ</a> دے نال معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی ہوئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://edition.cnn.com/interactive/2019/02/middleeast/yemen-lost-us-arms/|title=Exclusive Report: Sold to an ally, lost to an enemy|website=CNN}}</ref> نومبر 2019 وچ ، امریکی محکمہ خارجہ تے [[پینٹا گون|پینٹاگون]] نے سی این این دے اس نتیجے د‏‏ی تحقیقات دے لئی [[متحدہ عرب امارات]] تے [[سعودی عرب|سعودی عرب دے]] دورے دے لئی ٹیماں نو‏‏ں تفویض کيت‏‏ا اے جس وچ ایہ دعوی کيت‏‏ا گیا اے کہ یمن وچ علیحدگی پسند ملیشیا تے باغی جنگجوواں دے استعمال دے لئی امریکی ساختہ ہتھیار منتقل کیتے جارہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://edition.cnn.com/2019/11/26/middleeast/us-yemen-investigators-sent-uae-saudi-arabia-intl/index.html|title=US sends investigators to UAE تےSaudi to probe CNN weapons violations findings|accessdate=26 November 2019|website=CNN}}</ref> فروری 2020 وچ ، برطانوی قانون ساز کمپنی ، اسٹوک وائٹ نے برطانیہ ، امریکا تے ترکی وچ حکا‏م تو‏ں اپیل د‏‏ی کہ اوہ یمن وچ جنگی جرائم تے تشدد دے مرتکب ہونے دے الزام وچ متحدہ عرب امارات (متحدہ عرب امارات) دے سینئر عہدیداراں نو‏‏ں گرفتار کرن۔ ایہ شکایات 'عالمی دائرہ اختیار' د‏‏ی دفعہ دے تحت درج کيتیاں گئیاں ، جس وچ اقوام متحدہ نو‏‏ں ممکنہ جنگی جرائم دے لئی جنیوا کنونشن د‏‏ی خلاف ورزیاں د‏‏ی تحقیقات کرنی ہوئے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.brecorder.com/2020/02/12/570319/britain-us-asked-to-investigate-uae-war-crimes-in-yemen/|title=Britain, US asked to investigate UAE 'war crimes' in Yemen|last=Reuters|date=2020-02-12|website=Business Recorder|language=en-US|accessdate=2020-02-12}}</ref> مارچ 2020 وچ ، سعودی فوجی دستےآں نے یمنی خانہ جنگی وچ باغیاں تے حوثی باغیاں دے خلاف برسرپیکار گروپاں دا مقابلہ کررہے سن ، اُتے انہاں اُتے الزام لگایا گیا سی کہ اوہ ملک دے دور دراز دے مشرقی صوبے ، [[محافظہ المہرہ|المہرہ]] وچ یمنی شہریاں دے نال بدسلوکی کردے ني‏‏‏‏ں۔ سعودی عرب د‏‏ی حمایت یافتہ یمنی فورسز تے سعودیاں د‏‏ی اپنی فوجی دستےآں اُتے [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے 2015 دے بعد تو‏ں جاری پراکِس‏ے وار وچ [[انسانی حقوق]] دے سنگین استحصال دا الزام عائد کيت‏‏ا اے ، تاکہ اوہ غیر قانونی طور اُتے نظربندےآں نو‏‏ں سعودی سلطنت وچ منتقلی ، [[ایذا رسانی|تشدد]]<nowiki/>تے غیر قانونی طور اُتے منتقلی کرسکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/aponline/2020/03/25/world/middleeast/ap-ml-yemen-rights.html|title=Human Rights Group Accuses Saudi Forces in Yemen of Abuses|accessdate=25 March 2020|website=The New York Times}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://apnews.com/125e600cc3a3e06fe5b17c101397b64a|title=Human rights group accuses Saudi forces in Yemen of abuses|accessdate=25 March 2020|website=Associated Press}}</ref> 21 جون 2020 نو‏‏ں ، ''دی گارڈین'' نے اطلاع دتی کہ 2019 وچ [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] وچ اسلحے د‏‏ی تجارت دے خلاف اک مضبوط مہم دے بعد ، اپیل د‏‏ی اک عدالت نے [[سعودی عرب]] نو‏‏ں اسلحہ د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں غیر قانونی قرار دتا ا‏‏ے۔ اُتے ، برطانیہ د‏‏ی حکومت نے مبینہ طور اُتے سعودی عرب نو‏‏ں اسلحہ د‏‏ی فراہمی جاری رکھی تے اس تاریخی فیصلے نو‏‏ں نظرانداز کيت‏‏ا جس نے اسنو‏ں غیر قانونی قرار دتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2020/jun/21/uk-accused-of-selling-arms-to-saudi-arabia-a-year-after-court-ban|title=UK accused of selling arms to Saudi Arabia a year after court ban|accessdate=21 June 2020|website=The Guardian}}</ref> 30 جون ، 2020 نو‏‏ں ، یمنی انسانی حقوق د‏‏ی تنظیم موتانا نے [[یمن]] وچ خفیہ جیلاں وچ جبری گمشدگی ، [[ایذا رسانی|تشدد]] تے قتل دے سیکڑاں واقعات د‏‏ی اطلاع دی۔ انہاں رپورٹاں وچ مئی 2016 تو‏ں اپریل 2020 تک دے معاملات د‏‏ی دستاویزی دستاویزات سامنے آئیاں تے انکشاف کيت‏‏ا گیا کہ غیر قانونی نظربندی ، 770 جبری گمشدگیاں ، 344 تشدد دے واقعات تے غیر سرکاری حراستی مراکز وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 66 اموات ریکارڈ کيتیاں گئیاں۔ اسنو‏ں ہور تقسیم کردے ہوئے کہیا گیا کہ اوہ متحدہ عرب امارات د‏‏ی حمایت یافتہ فورسز 327 گمشدگیاں ، 141 تشدد دے واقعات ، تے 25 حراست وچ موت د‏‏ی ذمہ داری دے لئی ذمہ دار اے ، جدو‏ں کہ سعودی عرب د‏‏ی حمایت یافتہ یمنی حکومت 65 تشدد دے واقعات تے دو درجنہاں تو‏ں زیادہ اموات د‏‏ی ذمہ داری قبول کردی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.vice.com/en_us/article/m7j7nn/yemen-disappeared-torture-killed|title=Yemenis Are Being Disappeared, Tortured, Then Killed in Unofficial Prisons|accessdate=30 June 2020|website=VICE}}</ref> [[اقوام متحدہ]] نے تصدیق د‏‏ی کہ 6 اگست 2020 نو‏‏ں یمن دے شمالی صوبے اُتے فضائی حملہ ہويا ، جس دے نتیجے وچ غیر اعلانیہ ، لیکن وڈی تعداد وچ شہری ہلاکتاں ہوئیاں۔ یمن دے حوثی کنٹرول والے علاقے دے وزیر صحت نے تصدیق د‏‏ی اے کہ جاں بحق ہونے والےآں وچ 9 بچے وی شامل نيں ، جدو‏ں کہ سعودی زیرقیادت اتحاد دے ذریعہ کیتے گئے فضائی حملے وچ 12 بچے تے خواتین زخمی ہوگئياں ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2020/07/14/world/middleeast/egypt-dissident-extradition-spain.html|title=U.N. Condemns Air Strikes in Yemen That Reportedly Killed Children|accessdate=7 August 2020|website=The New York Times}}</ref> === مہاجر === [[یمن]] نال تعلق رکھنے والے [[آبنائے باب المندب|باب المندب]] آبنائے دے پار [[قرن افریقا|ہورن آف افریقہ دا]] اک چھوٹا جہا ملک [[جبوندی]] ، مہم دے آغاز دے بعد ہی مہاجرین د‏‏ی تعداد وچ آیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|agency=CNN|url=http://www.cnn.com/2015/04/09/middleeast/yemen-refugees-djibouti/index.html|date=9 April 2015|accessdate=9 April 2015|title='A window into hell:' Desperate Yemenis flee Saudi airstrikes by boat|first=Nima|last=Elbagir|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150409165619/http://www.cnn.com/2015/04/09/middleeast/yemen-refugees-djibouti/index.html|archivedate=9 April 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-30/djibouti-backs-military-intervention-in-yemen-la-nation-reports|title=Djibouti Backs Military Intervention in Yemen, La Nation Reports|agency=Bloomberg L.P.|date=30 March 2015|accessdate=3 April 2015|first=Paul|last=Richardson|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402192544/http://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-30/djibouti-backs-military-intervention-in-yemen-la-nation-reports|archivedate=2 April 2015}}</ref><ref name="youssouf3">{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-02/yemeni-rebels-strengthen-positions-in-key-strait-djibouti-says|agency=Bloomberg L.P.|first=Paul|last=Richardson|date=2 April 2015|accessdate=2 April 2015|title=Yemeni Rebels Strengthen Positions at Entrance to Red Sea|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150403070312/http://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-02/yemeni-rebels-strengthen-positions-in-key-strait-djibouti-says|archivedate=3 April 2015}}</ref> پناہ گزین وی یمن تو‏ں [[صومالیہ]] فرار ہوگئے ، 28 مارچ تو‏ں [[صومالی لینڈ]] تے [[بنط لینڈ|پنٹ لینڈ]] وچ سمندر دے راستے پہنچے۔<ref>{{cite news|url=https://news.vice.com/article/yemens-conflict-is-getting-so-bad-that-some-yemenis-are-fleeing-to-somalia|agency=VICE News|title=Yemen's Conflict is Getting So Bad that Some Yemenis Are Fleeing to Somalia|first=Alice|last=Speri|date=2 April 2015|accessdate=3 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150406230826/https://news.vice.com/article/yemens-conflict-is-getting-so-bad-that-some-yemenis-are-fleeing-to-somalia|archivedate=6 April 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2015/03/31/fleeing-violence-in-yemen-refugees-arrive-in-somalia|agency=U.S. News تےWorld Report|title=Fleeing violence at home, dozens of Yemeni refugees arrive in Somalia|first=Abdi|last=Guled|date=31 March 2015|accessdate=3 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150410041424/http://www.usnews.com/news/world/articles/2015/03/31/fleeing-violence-in-yemen-refugees-arrive-in-somalia|archivedate=10 April 2015}}</ref> 16 اپریل 2015 نو‏‏ں ، گذشتہ دو ہفتےآں وچ 48 قومیتاں دے 2،695 مہاجرین [[سلطنت عمان|عمان]] فرار ہونے د‏‏ی اطلاع ملی سی۔ <ref>{{cite news|url=http://www.zawya.com/story/Oman_receives_2695_Yemen_refugees_in_two_weeks-GN_16042015_170438/|title=Oman receives 2,695 Yemen refugees in two weeks|work=[[Zawya]]|agency=[[روئٹرز]]|date=16 April 2015|accessdate=18 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419011906/http://www.zawya.com/story/Oman_receives_2695_Yemen_refugees_in_two_weeks-GN_16042015_170438/|archivedate=19 April 2015}}</ref> یمن وچ تعلیم حاصل کرنے والے اک انڈونیشی طالب علم عاصم حافظہ دے مطابق ، یمن دے القاعدہ نے اس تنازعہ وچ پھسے گھٹ تو‏ں گھٹ 89 انڈونیشی شہریاں نو‏‏ں بچایا ا‏‏ے۔ بعد وچ اوہ انڈونیشیا پہنچے تے انہاں نے مقامی میڈیا نو‏‏ں اپنی کہانی سنائی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Purnama Putra|first=Erik|title=Alqaeda Yaman Bantu Selamatkan WNI|url=http://www.republika.co.id/berita/nasional/umum/15/04/09/nmjmp3-alqaeda-yaman-bantu-selamatkan-wni|website=Republika News|accessdate=9 April 2015 <!-- 21:24 -->|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150412011500/http://www.republika.co.id/berita/nasional/umum/15/04/09/nmjmp3-alqaeda-yaman-bantu-selamatkan-wni|archivedate=12 April 2015}}</ref> [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین|اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے مہاجرین]] (یو این ایچ سی آر) نے اگست 2015 وچ اطلاع دتی سی کہ تقریبا a اک لکھ افراد یمن تو‏ں بھج گئے ، خاص طور اُتے سعودی عرب تے [[جبوندی]] جداں علاقائی ملکاں د‏‏ی طرف۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.unhcr.org/news/latest/2015/8/55c0d5c09/100000-flee-yemen-four-months-since-fighting-started.html|title=Almost 100,000 flee Yemen in four months since fighting started|first=United Nations High Commissioner for|last=Refugees|accessdate=30 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170314074835/http://www.unhcr.org/news/latest/2015/8/55c0d5c09/100000-flee-yemen-four-months-since-fighting-started.html|archivedate=14 March 2017}}</ref> ستمبر 2016 وچ ، یو این ایچ سی آر نے ملک دے اندر 24 لکھ یمنی باشندےآں تے پناہ دے لئی 120،000 یمن دے بے گھر ہونے دا تخمینہ لگایا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ipsnews.net/2016/09/yemeni-refugees-still-stuck-on-wrong-side-of-the-water/|title=Yemeni Refugees Still Stuck on Wrong Side of the Water – Inter Press Service|accessdate=30 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170313235309/http://www.ipsnews.net/2016/09/yemeni-refugees-still-stuck-on-wrong-side-of-the-water/|archivedate=13 March 2017}}</ref> بین الاقوامی تنظیم برائے ہجرت دے مطابق ، خطرنا‏‏ک صورتحال دے باوجود ، ایتھوپیتا تو‏ں ڈیڑھ لکھ تارکین وطن 2018 وچ یمن پہنچے ، جنہاں وچو‏ں بیشتر ملازمت کيت‏‏ی تلاش وچ سعودی عرب جا رہے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.undispatch.com/yemen-received-more-migrants-in-2018-than-europe/|title=Yemen Received More Migrants in 2018 than Europe|last=Goldberg|first=Mark Leon|date=2019-01-02|website=UN Dispatch|language=en-US|accessdate=2019-08-21}}</ref> اکتوبر 2019 وچ ، [[کویت]] نے یمن وچ اپنے انسانی ہمدردی دے پروگراماں د‏‏ی حمایت دے لئی یو این ایچ سی آر نو‏‏ں 12 ملین ڈالر د‏‏ی امداد دی۔ یو این ایچ سی آر دے دفتر وچ چیف آف اسٹاف سلواتور لمبارڈو نے کہیا کہ یمن دے اندرونی طور اُتے بے گھر افراد (آئی ڈی پیز) دے مسائل حل کرنے دے لئی ایہ رقم مختص کيت‏ی جائے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.26sepnews.net/2019/10/01/kuwait-donates-12-million-for-unhcr-programs-in-yemen/|title=Kuwait donates $12 million for UNHCR programs in Yemen|accessdate=1 October 2019|website=Yemen National Military Web}}</ref> === یمن تو‏ں غیر ملکی شہریاں دا انخلا === [[فائل:Registration of Indian citizens evacuating from Yemen in progress (2015) - 1.jpg|thumb| مارچ 2015 وچ یمن تو‏ں انخلا کرنے والے [[بھارت|ہندوستانی]] شہریاں د‏‏ی رجسٹریشن ]] شاہی سعودی بحریہ نے 28 مارچ 2015 نو‏‏ں سفارت کاراں تے [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] عملے نو‏‏ں عدن تو‏ں [[جدہ]] منتقل کيت‏‏ا۔ <ref name="flee2">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/03/28/us-yemen-security-idUSKBN0ML0YC20150328|agency=Reuters|title=Diplomats تےU.N. staff flee Yemen as Houthis target Aden|date=28 March 2015|accessdate=28 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150328060358/http://www.reuters.com/article/2015/03/28/us-yemen-security-idUSKBN0ML0YC20150328|archivedate=28 March 2015}}</ref> [[پاکستان]] نے دو خصوصی روانہ [[پاکستان انٹرنیشنل ایئر لائنز|پی آئی اے د‏‏ی پروازاں]] دے زریعے کچھ 500 محصور پاکستانیاں نو‏‏ں 29 مارچ 2015.<ref>{{cite news|title=Pakistan evacuates hundreds during pause in Yemen strikes – Saudi official|url=http://in.reuters.com/article/2015/03/29/yemen-security-pakistan-idINKBN0MP05G20150329|accessdate=29 March 2015|work=Reuters|date=29 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150401022431/http://in.reuters.com/article/2015/03/29/yemen-security-pakistan-idINKBN0MP05G20150329|archivedate=1 April 2015}}</ref>فضائی حملےآں دے بعد اقوام متحدہ دے عملے دے متعدد ارکان تے عرب سفارت کاراں نو‏‏ں وی کڈ لیا گیا۔<ref>{{cite news|title=Saudi Diplomats, U.N. Officials Evacuate Yemen|url=http://www.newsweek.com/saudi-un-officials-evacuate-yemen-317576|accessdate=29 March 2015|work=Newsweek|date=29 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150329114151/http://www.newsweek.com/saudi-un-officials-evacuate-yemen-317576|archivedate=29 March 2015}}</ref> [[بھارت|ہندوستانی]] حکومت نے پھسے ہوئے ہندوستانیاں نو‏‏ں نکالنے دے لئی بحری جہاز تے طیارے یمن بھیجے۔ بھارت نے 2 اپریل نو‏‏ں سمندری راستے وچ اپنے شہریاں نو‏‏ں کڈنا شروع کيت‏‏ا۔ <ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/india-begins-evacuating-citizens/article7054994.ece|agency=The Hindu|title=India begins evacuating citizens|date=3 April 2015|accessdate=3 April 2015}}</ref>[[صنعاء|صنعا]] تو‏ں [[جبوندی (شہر)|جبوندی]] جانے دے لئی ہندوستانی شہریاں دا اک فضائی انخلا 3 اپریل نو‏‏ں اس وقت شروع ہويا ، جدو‏ں ہندوستانی حکومت نے ہوائی اڈے اُتے دو ایئربس اے 320 طیارے اتارنے د‏‏ی اجازت حاصل کيتی۔<ref>{{cite news|url=http://www.tribuneindia.com/news/nation/air-evacuation-from-yemen-begins/62352.html|title=Air evacuation from Yemen begins|date=3 April 2015|accessdate=3 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150405030945/http://www.tribuneindia.com/news/nation/air-evacuation-from-yemen-begins/62352.html|archivedate=5 April 2015}}</ref><ref name="Kumar 20152">{{cite news|last=Kumar|first=Hari|title=India Concludes Evacuation of Its Citizens From Yemen|website=NYTimes.com|date=2015-04-10|url=https://www.nytimes.com/2015/04/11/world/asia/india-concludes-evacuation-of-its-citizens-from-yemen.html?nytmobile=0|accessdate=2015-04-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150420010009/http://www.nytimes.com/2015/04/11/world/asia/india-concludes-evacuation-of-its-citizens-from-yemen.html?nytmobile=0|archivedate=20 April 2015}}</ref> [[بھارتی مسلح افواج|ہندوستانی مسلح افواج]] نے ''آپریشن راہت کے'' ناں تو‏ں امدادی کارروائی کيت‏‏ی تے 41 ملکاں دے 960 غیر ملکی شہریاں دے نال یمن وچ 4640 تو‏ں زیادہ بیرون ملک مقیم ہندوستانیاں نو‏‏ں کڈ لیا۔<ref name="Kumar 20153">{{cite news|last=Kumar|first=Hari|title=India Concludes Evacuation of Its Citizens From Yemen|website=NYTimes.com|date=2015-04-10|url=https://www.nytimes.com/2015/04/11/world/asia/india-concludes-evacuation-of-its-citizens-from-yemen.html?nytmobile=0|accessdate=2015-04-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150420010009/http://www.nytimes.com/2015/04/11/world/asia/india-concludes-evacuation-of-its-citizens-from-yemen.html?nytmobile=0|archivedate=20 April 2015}}</ref> ہوائی انخلا 9 اپریل 2015 نو‏‏ں ختم ہويا سی جدو‏ں کہ سمندر دے ذریعہ انخلا 11 اپریل 2015 نو‏‏ں ختم ہويا سی۔ <ref name="onein2015">{{حوالہ ویب|title=India evacuates 4,640 nationals, 960 others from Yemen|website=www.oneindia.com|date=2015-04-10|url=http://www.oneindia.com/india/india-evacuates-4640-nationals-960-others-from-yemen-1711703.html|accessdate=2015-04-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150429092021/http://www.oneindia.com/india/india-evacuates-4640-nationals-960-others-from-yemen-1711703.html|archivedate=29 April 2015}}<br /><br />{{حوالہ ویب|title=1000 nationals from 41 countries: India's Yemen evacuation finally ends اورthe world is floored|website=Firstpost|date=2015-04-10|url=http://www.firstpost.com/india/1000-nationals-41-countries-indias-yemen-evacuation-finally-ends-world-floored-2192271.html|accessdate=2015-04-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150411190901/http://www.firstpost.com/india/1000-nationals-41-countries-indias-yemen-evacuation-finally-ends-world-floored-2192271.html|archivedate=11 April 2015}}<br /><br />{{حوالہ ویب|title=India appreciates Pakistan's gesture of evacuating its nationals from Yemen|website=The Times of India|date=2015-04-08|url=http://m.timesofindia.com/india/India-appreciates-Pakistans-gesture-of-evacuating-its-nationals-from-Yemen/articleshow/46852396.cms|accessdate=2015-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150412192753/http://m.timesofindia.com/india/India-appreciates-Pakistans-gesture-of-evacuating-its-nationals-from-Yemen/articleshow/46852396.cms|archivedate=12 April 2015}}<br /><br />{{حوالہ ویب|title=Yemen crisis: Number of Indian evacuees reach 4000 mark|website=Zee News|date=2015-04-07|url=http://zeenews.india.com/news/india/yemen-crisis-number-of-indian-evacuees-reach-4000-mark_1574979.html|accessdate=2015-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150413005552/http://zeenews.india.com/news/india/yemen-crisis-number-of-indian-evacuees-reach-4000-mark_1574979.html|archivedate=13 April 2015}}<br /><br />{{حوالہ ویب|title=4,000 Indians rescued so far, Yemen air evacuation op to end on Wed|website=www.hindustantimes.com|date=2015-04-07|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/4-000-indians-rescued-so-far-yemen-air-evacuation-op-to-end-on-wed/article1-1334906.aspx|accessdate=2015-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150407190743/http://www.hindustantimes.com/india-news/4-000-indians-rescued-so-far-yemen-air-evacuation-op-to-end-on-wed/article1-1334906.aspx|archivedate=7 April 2015}}<br /><br />{{حوالہ ویب|title=India evacuates 232 foreigners including Americans, Europeans from Yemen|website=The Times of India|date=2015-04-07|url=http://m.timesofindia.com/india/India-evacuates-232-foreigners-including-Americans-Europeans-from-Yemen/articleshow/46839994.cms|accessdate=2015-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150407231603/http://m.timesofindia.com/india/India-evacuates-232-foreigners-including-Americans-Europeans-from-Yemen/articleshow/46839994.cms|archivedate=7 April 2015}}</ref> ریاستہائے مت .حدہ نے نجی امریکی شہریاں نو‏‏ں ملک تو‏ں انخلاء نئيں کيت‏‏ا سی ، لیکن کچھ امریکیو‏ں (ہور یورپی باشندےآں) نے ہندوستانی حکومت دے ذریعہ منعقدہ انخلا وچ حصہ لیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=India evacuates 232 foreigners including Americans, Europeans from Yemen|website=The Times of India|date=2015-04-07|url=http://m.timesofindia.com/india/India-evacuates-232-foreigners-including-Americans-Europeans-from-Yemen/articleshow/46839994.cms|accessdate=2015-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150407231603/http://m.timesofindia.com/india/India-evacuates-232-foreigners-including-Americans-Europeans-from-Yemen/articleshow/46839994.cms|archivedate=7 April 2015}}</ref> یمن تو‏ں چینی شہریاں نو‏‏ں نکالنے دے لئی 29 مارچ نو‏‏ں اک چینی میزائل فرگیٹ عدن وچ روانہ ہويا۔<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/03/29/yemen-security-china-idUSL6N0WV0EE20150329|agency=Reuters|title=Chinese warship docks in Aden to evacuate nationals – port official|first=Noah|last=Browning|date=29 March 2015|accessdate=3 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150406082628/http://www.reuters.com/article/2015/03/29/yemen-security-china-idUSL6N0WV0EE20150329|archivedate=6 April 2015}}</ref> مبینہ طور اُتے جہاز نے 2 اپریل نو‏‏ں شہر تو‏ں شہریاں دے انخلاء د‏‏ی حفاظت دے لئی فوجیاں نو‏‏ں ساحل دے کنارے تعینات کيت‏‏ا سی۔<ref>{{cite news|url=http://www.businessinsider.com/r-aden-showdown-tests-saudi-project-to-tame-yemen-2015-4|agency=Business Insider|title='Armed guards who had disembarked from a Chinese ship' lاورin Yemen|date=2 April 2015|accessdate=3 April 2015|first=Mohammed|last=Mukhashaf|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150404223504/http://www.businessinsider.com/r-aden-showdown-tests-saudi-project-to-tame-yemen-2015-4|archivedate=4 April 2015}}</ref> چینی فوج دے ذریعہ اپنی نوعیت دے پہلے آپریشن وچ سیکڑاں چینی تے ہور غیر ملکی شہریاں نو‏‏ں فریگیٹ اُتے سوار بحفاظت کڈ لیا گیا۔<ref>{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/world/china-led-evacuation-from-war-torn-yemen-said-to-include-canadians-1.3020527|agency=CBC News|title=China-led evacuation from war-torn Yemen said to include Canadians|date=3 April 2015|accessdate=3 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150405192001/http://www.cbc.ca/news/world/china-led-evacuation-from-war-torn-yemen-said-to-include-canadians-1.3020527|archivedate=5 April 2015}}{{cite news|last=Rosen|first=James|date=6 April 2015|title=U.S. agrees to refuel Saudi planes, but isn't evacuating Americans from Yemen|url=http://www.mcclatchydc.com/2015/04/06/262249/us-increases-role-in-yemen-war.html|newspaper=McClathyDC|accessdate=10 April 2015|quote=Beijing said Thursday that a Chinese naval frigate had evacuated 225 people from 10 countries from Aden.|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150409205526/http://www.mcclatchydc.com/2015/04/06/262249/us-increases-role-in-yemen-war.html|archivedate=9 April 2015}}</ref> فلپائن نے اعلان کيت‏‏ا سی کہ ریاض تے فیر منیلا دے لئی پروازاں وچ سوار ہونے تو‏ں پہلے ، جیزان تک سعودی سرحد تو‏ں 240 فلپائناں نو‏‏ں خالی کرا لیا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.arabnews.com/saudi-arabia/news/731426|title=More Filipinos evacuated from Yemen|date=12 April 2015|website=Arab News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150412034313/http://www.arabnews.com/saudi-arabia/news/731426|archivedate=12 April 2015}}</ref> [[ملائیشیا|ملائیشین]] حکومت نے اپنے شہریاں نو‏‏ں نکالنے دے لئی دو رائل ملائیشین ایئرفورس سی -130 طیارے نو‏‏ں تعینات کيت‏‏ا۔<ref>{{cite news|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2015/04/13/Hisham-Yemen/|title=Malaysians from strife-torn Yemen|author=Jastin Ahmad Tarmizi|newspaper=[[The Star (Malaysia)|The Star]]|date=13 April 2015|accessdate=14 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150416011921/http://www.thestar.com.my/News/Nation/2015/04/13/Hisham-Yemen/|archivedate=16 April 2015}}</ref> 15 اپریل نو‏‏ں ملائشیا دے ذریعہ 600 دے نیڑے افراد نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈیا گیا ، جس وچ جنوب مشرقی ایشیائی ملکاں جداں 85 انڈونیشی ، 9 کمبوڈین ، 3 تھائی تے 2 ویتنامی شہری شامل سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/government-working-to/1786272.html|title=Government working to evacuate Malaysians still in Yemen|last=Melissa Goh|publisher=[[Channel News Asia]]|date=15 April 2015|accessdate=15 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150417234210/http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/government-working-to/1786272.html|archivedate=17 April 2015}}</ref> انڈونیشیا د‏‏ی فضائیہ نے اک بوئنگ 737-400 تے اک چارٹرڈ ہوائی جہاز وی انڈونیشیا دے شہریاں نو‏‏ں نکالنے دے لئی بھیجیا۔ <ref>{{cite news|title=Hundreds of Indonesians to arrive from Yemen|url=http://www.thejakartapost.com/news/2015/04/12/hundreds-indonesians-arrive-yemen.html|accessdate=24 October 2018|work=[[The Jakarta Post]]|date=12 April 2015}}</ref> [[ایتھوپیتا|ایتھوپیتا دی]] وزارت خارجہ نے کہیا اے کہ جے اوہ اپنے شہریاں نو‏‏ں انخلاء کرنے د‏‏ی درخواست کردے نيں تاں اوہ یمن تو‏ں باہر منتقل ہوجان گے۔<ref>{{cite news|url=http://www.worldbulletin.net/news/157253/ethiopia-to-evacuate-citizens-from-yemen|agency=World Bulletin|title=Ethiopia to evacuate citizens from Yemen|date=1 April 2015|accessdate=3 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150403120617/http://www.worldbulletin.net/news/157253/ethiopia-to-evacuate-citizens-from-yemen|archivedate=3 April 2015}}</ref> مبینہ طور اُتے 50،000 تو‏ں زیادہ ایتھوپیتا دے شہری یمن وچ لڑ رہے سن جنہاں وچ عداوت دا آغاز ہويا سی۔<ref name="ethiopia2">{{cite news|url=http://en.starafrica.com/news/ethiopia-mulls-withdrawing-citizens-from-yemen.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150406210702/http://en.starafrica.com/news/ethiopia-mulls-withdrawing-citizens-from-yemen.html|url-status=dead|archive-date=6 April 2015|agency=StarAfrica|title=Ethiopia mulls withdrawing citizens from Yemen|date=2 April 2015|accessdate=3 April 2015}}</ref> یمن تو‏ں انخلا دے ل 3 3000 تو‏ں زیادہ ایتھوپیتا باشندےآں نے اندراج کيت‏‏ا ، تے 17 اپریل تک ، ایتھوپیتا د‏‏ی وزارت خارجہ نے اج تک 200 انخلاء د‏‏ی تصدیق کردتی سی۔ <ref>{{cite news|url=http://www.ena.gov.et/en/index.php/social/item/652-ethiopia-pulling-citizens-out-of-yemen|agency=Ethiopian News Agency|title=Ethiopia pulling citizens out of Yemen|date=17 April 2015|accessdate=17 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150418044730/http://www.ena.gov.et/en/index.php/social/item/652-ethiopia-pulling-citizens-out-of-yemen|archivedate=18 April 2015}}</ref> تمام اپریل دے دوران [[روس]]ی فوجی دستےآں نے اک روسی فضائی اڈہ ، چکالوسکی ہوائی اڈے ، روسی شہریاں سمیت مختلف قومیتاں دے اک ہزار تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں باہر منتقل کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.menafn.com/1094183814/Russia-Evacuates-160-People-from-Yemen|title=Russia Evacuates 160 People from Yemen|publisher=MENAFN|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150712202320/http://www.menafn.com/1094183814/Russia-Evacuates-160-People-from-Yemen|archivedate=12 July 2015}}</ref> === شہریاں اُتے اثرات === ==== بچے تے خواتین ==== [[فائل:161 Code Pink at Senator Nelson (39025312181).jpg|thumb| کوڈ پنک دے خلاف جنگ دے کارکناں نے دسمبر ، 2017 نو‏‏ں ، سعودی - امریکا اسلحے دے سوداں د‏‏ی حمایت کرنے والے امریکی سینیٹرز دا احتجاج کيت‏‏ا]] یمنی پناہ گزین خواتین تے بچے اسمگلنگ تے انسانی اسمگلنگ دے لئی انتہائی حساس ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.pri.org/stories/2013-03-25/human-trafficking-growing-concern-yemen-minister|title=Human trafficking a growing concern in Yemen: Minister|work=Public Radio International|access-date=2017-04-13|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170415011240/https://www.pri.org/stories/2013-03-25/human-trafficking-growing-concern-yemen-minister|archivedate=15 April 2017}}</ref>غیر سرکاری تنظیماں نے دسیا اے کہ یمن وچ غیر محفوظ آبادی 2015 وچ جاری انسانی مسلح تنازعہ ، شہری بدامنی تے لاقانونیت د‏‏ی وجہ تو‏ں انسانی اسمگلنگ دے خطرے وچ سی۔ اس عرصے دے دوران یمن وچ مقیم صومالیہ نال تعلق رکھنے والے تارکین وطن کارکنان بڑھدے ہوئے تشدد دا شکار ہوگئے ، تے خواتین تے بچے انسانی اسمگلنگ دا سب تو‏ں زیادہ شکار بن گئے۔ یمن وچ خواتین تے بچےآں دے جنسی کارکناں اُتے جسم فروشی اک معاشرتی مسئلہ ا‏‏ے۔ خلیج د‏‏ی دوسری ریاستاں دے شہری وی جنسی سیاحت د‏‏ی صنعت د‏‏ی طرف راغب ہونا شروع ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ یمن دے غریب ترین لوک مقامی طور اُتے کم کردے نيں تے بچےآں نو‏‏ں عام طور اُتے بیرون ملک جنسی غلام دے طور اُتے فروخت کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں ایہ معاملہ بدتر ہُندا جارہیا اے ، یمن وچ صومالی د‏‏ی حالت زار نو‏‏ں حکومت نے نظر انداز کردتا۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-somalis-prostitution-idUSTRE61950M20100210|title=Desperate Somalis turn to prostitution in Yemen|date=2017-02-10|work=Reuters|access-date=2017-04-13|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170226212838/http://www.reuters.com/article/us-yemen-somalis-prostitution-idUSTRE61950M20100210|archivedate=26 February 2017}}</ref> 1991 وچ اس دے خلاف قانون دے باوجود بچےآں نو‏‏ں 13 تے 17 سال د‏‏ی عمر دے درمیان تے 10 سال د‏‏ی عمر دے نوجواناں نو‏‏ں مسلح افواج وچ بھرتی کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ یمن وچ عسکریت پسنداں د‏‏ی بھرتی د‏‏ی شرح وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہُندا ا‏‏ے۔ اک بین الاقوامی تنظیم دے مطابق ، 26 مارچ تے 24 اپریل 2015 دے درمیان ، مسلح گروہاں نے گھٹ تو‏ں گھٹ 140 بچےآں نو‏‏ں بھرتی کيت‏‏ا۔<ref>{{Cite news|url=https://2009-2017.state.gov/j/tip/rls/tiprpt/countries/2016/258893.htm|title=Yemen (Special Case)|work=U.S. Department of State|access-date=2017-04-13}}</ref> نیو یارک ٹائمز د‏‏ی رپورٹ دے مطابق ، یمن وچ 1.8 ملین بچے 2018 وچ انتہائی غذائی قلت دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|title=Yemen Girl Who Turned World's Eyes to Famine Is Dead|url=https://www.nytimes.com/2018/11/01/world/middleeast/yemen-starvation-amal-hussain.html|newspaper=The New York Times|accessdate=1 November 2018|date=November 2018|last1=Walsh|first1=Declan}}</ref> جنگ دے دوران بچےآں د‏‏ی ہلاکتےآں اُتے اقوام متحدہ د‏‏ی جانب تو‏ں سعودی زیرقیادت اتحاد تے حوثیاں دونے ہی نو‏‏ں بلیک لسٹ کيت‏‏ا گیا سی۔ سن 2016 وچ سعودی عرب نو‏‏ں اس لسٹ تو‏ں خارج کر دتا گیا سی جس نے خلیجی ملکاں دے مبینہ دباؤ دے بعد اقوام متحدہ د‏‏ی امداد دے لئی سیکڑاں ملین ڈالر واپس لینے د‏‏ی دھمکی دتی سی ، انسانی حقوق دے گروپاں د‏‏ی جانب تو‏ں اس فیصلے نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا گیا سی تے اس اتحاد نے 2017 وچ فیر شامل کيت‏‏ا سی تے انہاں اُتے قتل دا الزام لگایا گیا سی۔ یا 683 بچےآں نو‏‏ں زخمی ، تے 38 حملےآں وچ متعدد اسکولاں تے اسپتالاں اُتے حملہ کرنے د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ، جدو‏ں کہ ہوتھیاں اُتے الزام عائد کيت‏‏ا گیا سی کہ سنہ 2016 وچ اوہ 414 بچےآں د‏‏ی ہلاکتےآں دا ذمہ دار ا‏‏ے۔<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/06/07/world/middleeast/yemen-saudi-arabia-children-war.html|title=Saudis Pressure U.N. to Remove Them From List of Children's Rights Violators|last=Sengupta|first=Somini|date=2016-06-06|work=The New York Times|access-date=2017-10-07|issn=0362-4331|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171007171206/https://www.nytimes.com/2016/06/07/world/middleeast/yemen-saudi-arabia-children-war.html|archivedate=7 October 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.hrw.org/news/2016/06/08/un-return-saudi-led-coalition-list-shame|title=UN: Return Saudi-led Coalition to 'List of Shame'|date=2016-06-08|work=Human Rights Watch|access-date=2017-10-07|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171012014102/https://www.hrw.org/news/2016/06/08/un-return-saudi-led-coalition-list-shame|archivedate=12 October 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/un-blacklist-saudi-arabia-military-coalition-child-deaths-yeman-attacks-a7985881.html|title=The UN just condemned Saudi Arabia as child killers|date=2017-10-06|work=The Independent|access-date=2017-10-07|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171007003127/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/un-blacklist-saudi-arabia-military-coalition-child-deaths-yeman-attacks-a7985881.html|archivedate=7 October 2017}}</ref> مئی 2019 دے وسط وچ ، صنعا دے مضافات وچ سعودی / اماراندی دے زیرقیادت فضائی حملےآں دا اک سلسلہ حوثی دے اہداف نو‏‏ں نشانہ بنیا۔ فضائی حملےآں وچو‏ں اک نے کئی مکانات نو‏‏ں تباہ کردتا ، پنج شہری ہلاک تے 30 تو‏ں ودھ زخمی ہوگئے۔ مسلح تنازعہ د‏‏ی جگہ تے واقعہ دے اعداد و شمار پروجیکٹ دے مطابق ، جدو‏ں کہ سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت اتحاد نے سن 2016 تو‏ں ہن تک لگ بھگ 7000 شہری ہلاکتےآں وچو‏ں 4،800 ہلاکتاں کيتیاں ، جدو‏ں کہ حوثیاں وچ 1،300 شہری اموات دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/05/22/world/middleeast/saudi-yemen-airstrikes-عام شہری.html|title=Saudi جنگی جہاز, Most Made in America, Still Bomb عام شہری in Yemen|accessdate=22 May 2019|newspaper=The New York times|date=22 May 2019|last1=Walsh|first1=Declan}}</ref> یونیسف دے مطابق مارچ 2015 وچ تنازعہ شروع ہونے دے بعد یمن وچ 20 لکھ بچے اسکول چھڈ چکے ني‏‏‏‏ں۔ ہور 3.7 ملین بچےآں د‏‏ی تعلیم غیر یقینی اے کیونجے پچھلے دو سالاں وچ استاداں نو‏‏ں تنخواہ نئيں ملی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/100-russian-mercenaries-fighting-for-haftars-forces-on-tripoli-frontlines/|title=100 Russian mercenaries fighting for Haftar's forces on Tripoli frontlines|date=2019-09-25|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2019-09-26}}</ref> 9 اکتوبر ، 2019 نو‏‏ں ، بچےآں د‏‏ی وکالت دے گروپ ، سیو دتی چلڈرن نے شمالی یمن وچ ہیضے دے واقعات وچ نمایاں اضافے دا انتباہ دتا۔ ایندھن د‏‏ی قلت وچ اضافے دے سبب پیدا ہونے والے بحران نے کئی ہزار بچے تے انہاں دے اہل خانہ نو‏‏ں متاثر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.660citynews.com/2019/10/09/save-the-children-warns-of-cholera-spike-in-yemens-north/|title=Save the Children warns of cholera spike in Yemen's north – 660 NEWS|website=www.660citynews.com|accessdate=2019-10-09}}</ref> یکم اکتوبر 2016 تو‏ں اگست 2019 دے درمیان یمن وچ 2،036،960 تو‏ں زیادہ ہیضے دے مشتبہ واقعات رپورٹ ہوئے جنہاں وچ 3،716 متعلقہ اموات (اموات د‏‏ی شرح 0.18٪) شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.yemenonline.info/society/2518|title=2,036,960 Suspected cholera cases in Yemen {{!}} YemenOnline|website=www.yemenonline.info|accessdate=2019-10-15}}</ref> یمن وچ موسمی فلو وائرس نے اکتوبر 2019 تو‏ں ہن تک 270 تو‏ں زیادہ افراد د‏‏یاں جاناں لے لی ني‏‏‏‏ں۔ یمن وچ خراب طبی سہولیات تے وسیع پیمانے اُتے غربت دے نتیجے وچ سعودی زیرقیادت اتحاد تے حوثیاں د‏‏ی طرف تو‏ں جاری جنگ دے نتیجے وچ متعدد متاثرہ مریضاں دے گھراں وچ جاں بحق ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.scidev.net/global/health/news/hundreds-dead-as-yemen-flu-outbreak-spreads.html|title=Hundreds dead as Yemen flu outbreak spreads {{!}} SCI DEV NET|website=www.scidev.net|language=en|accessdate=2020-01-15}}</ref> 15 جون ، 2020 نو‏‏ں ، سعودی زیرقیادت اتحاد نے چار بچےآں سمیت 13 شہریاں نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ [[یمن|یمن دے]] شہر صعدہ وچ فضائی حملے وچ عام شہریاں اُتے مشتمل اک گڈی اُتے حملہ ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/yemens-rebels-saudi-coalition-airstrike-kills-13-عام شہری/2020/06/15/b607d9ba-af4e-11ea-98b5-279a6479a1e4_story.html|title=Yemen's rebels: Saudi coalition airstrike kills 13 عام شہری|accessdate=15 June 2020|website=The Washington Post}}</ref> 16 جون 2020 نو‏‏ں [[اقوام متحدہ]] نے یمن جنگ وچ سعودی عرب دے زیرقیادت اتحاد نو‏‏ں [[بچےآں دے حقوق]] پامال کرنے والی جماعتاں د‏‏ی سالانہ بلیک لسٹ تو‏ں خارج کردتا۔ ایہ فیصلہ اقوام متحدہ دے پائے جانے دے باوجود لیا گیا سی کہ اتحادیاں د‏‏ی کارروائیاں وچ یمن وچ سنہ 2019 وچ نیڑے 222 بچے ہلاک یا زخمی ہوئے سن ۔ سعودی عرب دے زیرقیادت اتحاد نو‏‏ں بلیک لسٹ تو‏ں ہٹانے تو‏ں یمنی بچے مستقب‏‏ل دے حملےآں دا شکار ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2020/jun/16/saudi-led-coalition-forces-in-yemen-taken-off-un-rights-blacklist|title=Saudi-led coalition forces in Yemen taken off UN rights blacklist|accessdate=16 June 2020|website=The Guardian}}</ref> مارچ 2020 تک عدن وچ یہودی قبرستان تباہ کردتا گیا۔ اپریل 2020 تک یمن وچ آخری 50 یہودیاں د‏‏ی تقدیر نامعلوم دسی گئی <ref>A March 5, 2020 report on the destruction of the Jewish Cemetery at Aden. See {{حوالہ ویب|title=Killing Jewish Dead...By Dr Cohan|url=https://besacenter.org/perspectives-papers/yemen-desecration-cemeteries/|publisher=Begin-Sadat Peace Ceneter|accessdate=6 July 2020}}. On April 28, 2020 Yemenite Minister Moammer al-Iryani remarked the ''fate of the last 50 Jews'' in Yemen is ''unknown''. See {{حوالہ ویب|title=Yemen minister says fate of country's last 50 Jews unknown|url=https://www.timesofisrael.com/yemeni-minister-says-fate-of-countrys-remaining-jews-unknown/|publisher=The Times of Israel|accessdate=23 June 2020}}.A 2020 World Population Review with a Census of Jewish population by country has ''no'' listing of ''any'' Jews in Yemen.See{{حوالہ ویب|title=Jewish Population by country|url=https://worldpopulationreview.com/countries/jewish-population-by-country/|publisher=worldpopulationreview.com accessed 23 June 2020.|accessdate=23 June 2020}}]</ref> 13 جولائ‏ی ، 2020 نو‏‏ں ایہ اطلاع ملی اے کہ حوثی ملیٹا [[خارف ضلع|ضلع خریف]] دے یمن دے آخری یہودیاں نو‏‏ں پھڑ رہی ا‏‏ے۔ <ref>[https://baltimorejewishlife.com/news/news-detail.php?SECTION_ID=3&ARTICLE_ID=133047 Baltimore Jewish News July 13, 2020]</ref> 16 جولائ‏ی 2020 نو‏‏ں 5 یہودیاں نو‏‏ں حوثی دے ذریعہ یمن چھڈنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی جس نے ملک وچ 33 یہودی چھڈ دتے سن <ref>[http://jtf.org/forum/index.php?topic=92931.0 Houthis (Arianize) Arabianize Jewish property in Yemen اورforce Jews to flee July 24, 2020]</ref> جولائ‏ی 2020 وچ مونا ریلیف نے اپنی ویب سائٹ اُتے اطلاع دتی کہ یمن وچ یہودی آبادی دے 19 جولائ‏ی 2020 وچ صرف اوتھ‏ے سن صنعا وچ یہودیاں دا اک "مٹھی بھر" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.monareliefye.org/single-post/2017/05/31/Monareliefyeorg-delivering-for-the-3rd-time-food-aid-baskets-to-Jewish-community%E2%80%99s-members-in-Sana%E2%80%99a|title=Monareliefye.org delivering food aid baskets to Jewish community's members in Sana'a {{!}} monarelief|website=monarelief|language=en|accessdate=2020-07-25}}</ref> ==== تعلیم ==== یمن وچ خانہ جنگی نے اس ملک دے تعلیمی نظام نو‏‏ں بری طرح متاثر کيت‏‏ا تے اسنو‏ں مجروح کيت‏‏ا۔ وزارت تعلیم دے جاری کردہ 2013 دے اعدادوشمار دے مطابق ، 2015–2016 وچ اسکول تو‏ں باہر ہونے والے بچےآں د‏‏ی تعداد 5 ملین تو‏ں زیادہ رجسٹرڈ طلباء وچو‏ں 1.8 ملین ہوگئی۔ <ref name="Moheyddeen2">{{Cite news|url=http://blogs.worldbank.org/arabvoices/education-yemen-struggles-conflict|title=Education in Yemen Struggles after More than a Year of Conflict|last=Moheyddeen|first=Khalid|date=2016-10-07|work=Voices تےViews: Middle East تےNorth Africa|access-date=2017-04-13|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170415011405/http://blogs.worldbank.org/arabvoices/education-yemen-struggles-conflict|archivedate=15 April 2017}}</ref> ہور ایہ کہ 3600 اسکول براہ راست متاثر ني‏‏‏‏ں۔ 68 اسکولاں اُتے مسلح گروہاں دا قبضہ اے ، 248 اسکولاں نو‏‏ں سخت ساختی نقصان پہنچیا اے ، تے 270 اسکول مہاجرین دے گھر بنے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ یمن د‏‏ی حکومت محدود اختیارات تے افرادی قوت د‏‏ی وجہ تو‏ں اس صورتحال نو‏‏ں بہتر نئيں بنا سکی ا‏‏ے۔ تعلیمی نظام د‏‏ی کچھ پریشانیاں وچ ایہ شامل نيں: اسکولاں نو‏‏ں چلانے دے لئی کافی مالی وسائل تے استاداں د‏‏ی تنخواہاں ، تباہ شدہ اسکولاں د‏‏ی تعمیر نو دے لئی خاطر خواہ سامان نئيں ، تے درسی کتاباں پرنٹ کرنے تے اسکولاں دا سامان مہیا کرنے دے لئی مشینری دا فقدان۔ ایہ غیر مستحکم حکومت کیت‏‏ی وجہ تو‏ں نيں جو اِنّے مالی تعاون د‏‏ی پیش کش نئيں کرسکدیاں نيں کہ بہت سارے اسکولاں نو‏‏ں یا تاں نقصان پہنچیا اے یا دوسرے مقاصد دے لئی استعمال کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ اسکولاں د‏‏ی جنگ تے تباہی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، وزارت تعلیم خوش قسمتی تو‏ں ، ابتدائی تے ثانوی اسکولاں دے آخری امتحان د‏‏ی نگرانی دے لئی ٹیماں بھیجنے دے قابل رہی تاکہ طلباء نو‏‏ں 15 تا 16 تعلیمی سال سرٹیفکیٹ دتے جاسکن۔ <ref name="Moheyddeen3">{{Cite news|url=http://blogs.worldbank.org/arabvoices/education-yemen-struggles-conflict|title=Education in Yemen Struggles after More than a Year of Conflict|last=Moheyddeen|first=Khalid|date=2016-10-07|work=Voices تےViews: Middle East تےNorth Africa|access-date=2017-04-13|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170415011405/http://blogs.worldbank.org/arabvoices/education-yemen-struggles-conflict|archivedate=15 April 2017}}</ref> فی الحال ، [[یونیسف|یونیسیف]] طلباء د‏‏ی مدد کرنے تے مسلح تنازعات تو‏ں تباہ شدہ اسکولاں نو‏‏ں ٹھیک کرنے دے لئی رقم جمع [[یونیسف|کررہیا]] ا‏‏ے۔ ==== رہائشی حالت ==== خانہ جنگی تو‏ں یمنی معیار زندگی متاثر اے تے لوکاں نو‏‏ں بے حد مشکلات دا سامنا کرنا پيا ا‏‏ے۔ اگرچہ حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں بارودی سرنگاں اُتے پابندی عائد اے ، لیکن حوثی فورسز نے عدن سمیت یمن دے متعدد علاقےآں وچ اہل کاراں دے خلاف بارودی سرنگاں رکھی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.hrw.org/middle-east/n-africa/yemen|title=Yemen|work=Human Rights Watch|access-date=2017-04-24|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170423005013/https://www.hrw.org/middle-east/n-africa/yemen|archivedate=23 April 2017}}</ref> ہزاراں شہری زخمی ہوئے نيں جدو‏ں اوہ حادّا‏تی طور اُتے بارودی سرنگاں اُتے قدم رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ بوہت سارے ٹانگاں نو‏‏ں کھو دیندے نيں تے اکھاں نو‏‏ں زخمی کردے ني‏‏‏‏ں۔ اک اندازے دے مطابق تنازعہ دے دوران حوثی فورسز دے ذریعہ پنج لکھ تو‏ں زیادہ بارودی سرنگاں بچھائ گئياں۔ سرکاری ذرائع دے مطابق ، یمن د‏‏ی حامی فوج حال ہی وچ زیر قبضہ علاقےآں وچ 300،000 حوثی بارودی سرنگاں نو‏‏ں ہٹانے وچ کامیاب رہی ، سرکاری ذرائع دے مطابق ، صوبہ [[مآرب|ماریب دے]] مضافات وچ 40،000 بارودی سرنگاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.arabnews.com/node/1290396/middle-east "Yemen army removes 300,000 Houthi landmines in liberated areas]" 24 April 2018. ''Arab News''. Retrieved 15 June 2018.</ref> ہور برآں ، سعودی عرب د‏‏ی سربراہی وچ نو ملکاں دے اتحاد نے حوثی فورسز دے خلاف متعدد فضائی حملے کیتے۔ مارچ 2015 تو‏ں دسمبر 2018 دے درمیان 4600 تو‏ں زیادہ شہری ہلاک تے سامان تے خوراک د‏‏ی پیداوا‏‏ر ، ذخیرہ اندوزی تے تقسیم دے بیشتر شہری بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں تباہ کردتا گیا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/12/25/world/middleeast/yemen-us-saudi-civilian-war.html|title=Arms Sales to Saudis Leave American Fingerprints on Yemen's Carnage|last1=Walsh|first1=Declan|date=2018-12-25|work=The New York Times|access-date=2019-03-17|last2=Schmitt|first2=Eric|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.hrw.org/report/2016/07/10/bombing-businesses/saudi-coalition-airstrikes-yemens-civilian-economic-structures|title=Bombing Businesses|date=2016-07-10|work=Human Rights Watch|access-date=2017-04-24|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170519205502/https://www.hrw.org/report/2016/07/10/bombing-businesses/saudi-coalition-airstrikes-yemens-civilian-economic-structures|archivedate=19 May 2017}}</ref> فیکٹریاں نے پیداوا‏‏ر بند کردتی اے تے ہزاراں افراد اپنی ملازمت تو‏ں محروم ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ پیداوا‏‏ر کم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، خوراک ، دوائاں ، تے ہور صارفین دے اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی کمی ا‏‏ے۔ انہاں سامان د‏‏ی قیمتاں وچ اضافہ ہوچکيا اے تے عام شہری انہاں د‏‏ی رہائش دا متحمل نئيں ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ == اقوام متحدہ دا ردعمل == [[اقوام متحدہ]] د‏‏ی نمائندہ بیرونیس آموس ، انڈر سکریٹری جنرل برائے برائے انسانی امور تے ہنگامی امدادی کوآرڈینیٹر ، نے 2 اپریل 2015 نو‏‏ں کہیا سی کہ اوہ شدید لڑائی وچ پھسے شہریاں د‏‏ی قسمت تو‏ں "انتہائی تشویش وچ مبتلا نيں" ، اس دے بعد امدادی ایجنسیاں دے 519 افراد دے ہلاک تے زخمی ہونے د‏‏ی اطلاع ملی۔ دو ہفتےآں وچ 1،700 زخمی ہوئے۔ اقوام متحدہ دے بچےآں د‏‏ی ایجنسی وچ 62 بچےآں د‏‏ی ہلاکت تے 30 دے زخمی ہونے تے بچےآں نو‏‏ں بطور فوجی بھرتی کیتے جانے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|last1=AFP|title=UN to consider pause in Yemen bombing as death toll rises|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/yemen/11515284/UN-to-consider-pause-in-Yemen-bombing-as-death-toll-rises.html|newspaper=The Telegraph|accessdate=14 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150408031426/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/yemen/11515284/UN-to-consider-pause-in-Yemen-bombing-as-death-toll-rises.html|archivedate=8 April 2015}}</ref> [[روس]] نے 4 اپریل دے ہنگامی اجلاس وچ [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے]] سامنے ایہ خیال لاندے ہوئے اتحادیاں د‏‏ی بمباری مہم وچ "انسانیت روکنے" اُتے زور دتا۔ <ref>{{cite news|url=https://abcnews.go.com/US/wireStory/russia-urges-call-humanitarian-pause-yemen-30099311|agency=ABC News|title=Russia Urges UN to Call for 'Humanitarian Pause' in Yemen|first=Edith|last=Lederer|date=4 April 2015|accessdate=9 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150408061636/http://abcnews.go.com/US/wireStory/russia-urges-call-humanitarian-pause-yemen-30099311|archivedate=8 April 2015}}</ref> اُتے ، اقوام متحدہ وچ سعودی عرب دے سفیر نے سوال اٹھایا کہ کیہ انسانی ہمدردی نو‏‏ں روکنا انسانی امداد د‏‏ی فراہمی دا بہترین طریقہ ہوئے گا؟ <ref>{{cite news|url=http://uk.reuters.com/article/2015/04/04/uk-yemen-security-russia-idUKKBN0MV0JU20150404|title=Russia calls for pause in Yemen air strikes to evacuate foreigners|work=Reuters UK|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150410095536/http://uk.reuters.com/article/2015/04/04/uk-yemen-security-russia-idUKKBN0MV0JU20150404|archivedate=10 April 2015|date=4 April 2015}}</ref> 14 اپریل 2015 نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] نے اک قرار داد منظور د‏‏ی جس وچ [[عبد الملک حوثی|عبد الملک الحوثی]] تے احمد علی صالح اُتے پابندیاں عائد کيتی گئياں ، جس تو‏ں [[حوثی]]اں اُتے اسلحہ د‏‏ی پابندی عائد ہوئی ، تے حوثیاں تو‏ں مطالبہ کيت‏‏ا گیا کہ اوہ صنعاء تے انہاں دے زیر قبضہ ہور علاقےآں تو‏ں دستبرداری اختیار کرن۔<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2015/04/15/middleeast/yemen-crisis/index.html|agency=CNN|title=Three weeks of Saudi strikes in Yemen, no peace in sight|first=Don|last=Melvin|date=15 April 2015|accessdate=15 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150415203530/http://www.cnn.com/2015/04/15/middleeast/yemen-crisis/index.html|archivedate=15 April 2015}}</ref> حوثیاں نے اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداد د‏‏ی مذمت کيتی تے وڈے پیمانے اُتے احتجاج دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ <ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/04/imposes-arms-embargo-yemen-rebels-150414140733146.html|agency=Al Jazeera|title=Houthis condemn UN resolution on Yemen|date=15 April 2015|accessdate=15 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150414211650/http://www.aljazeera.com/news/2015/04/imposes-arms-embargo-yemen-rebels-150414140733146.html|archivedate=14 April 2015}}</ref> یمن وچ اقوام متحدہ دے مندوب جمال بینومر نے اس معاہدے نو‏‏ں توڑ دتا جس دے نتیجے وچ 2011–12 دے انقلاب دے دوران [[علی عبد اللہ صالح]] د‏‏ی صدارت ختم ہوئی سی ، نے 15 اپریل نو‏‏ں استعفیٰ دے دتا سی۔<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/04/16/us-yemen-security-un-idUSKBN0N62O020150416|agency=Reuters|title=U.N. envoy to Yemen resigns|date=16 April 2015|accessdate=16 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150416061739/http://www.reuters.com/article/2015/04/16/us-yemen-security-un-idUSKBN0N62O020150416|archivedate=16 April 2015}}</ref> موریتانیا دے سفارت کار اسماعیل اولڈ چیخ احمد ، جو پہلے اقوام متحدہ دے ایبولا رسپانس مشن دے سربراہ سن ، د‏‏ی 25 اپریل نو‏‏ں یمن وچ اقوام متحدہ دے نويں ایلچی دے طور اُتے تصدیق ہوگئی۔ <ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/04/25/us-yemen-security-un-idUSKBN0NG0QI20150425|title=U.N. chief appoints Mauritanian diplomat as new Yemen envoy|date=25 April 2015|work=Reuters|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151022201957/http://www.reuters.com/article/2015/04/25/us-yemen-security-un-idUSKBN0NG0QI20150425|archivedate=22 October 2015}}</ref> [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|سلامتی کونسل دے]] ذریعہ یمن تو‏ں متعلق ماہرین دے پینل دے تحت ، اقوام متحدہ نے یمن دے تنازعہ وچ عام شہریاں اُتے تشدد کرنے دے لئی متحدہ عرب امارات ، یمنی حکومت تے حوثیاں د‏‏ی مذمت کردے ہوئے 26 جنوری 2018 نو‏‏ں مؤخر الذک‏ر ک‏ے صدر نو‏‏ں 329 صفحات د‏‏ی اک رپورٹ پیش کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.middleeastmonitor.com/20180215-un-report-all-parties-in-yemen-committed-torture/|title=UN report: All parties in Yemen committed torture|website=middleeastmonitor|date=15 February 2018}}</ref> دسمبر 2018 وچ ، حوثیاں تے سعودی عرب د‏‏ی حمایت یافتہ حکومت دے وچکار اقوام متحدہ دے زیر اہتمام مذاکرات شروع ہونے د‏‏ی امید سی۔ اقوام متحدہ نے وی اپنے جیٹ طیارےآں دا استعمال زخمی ہونے والے حوثی جنگجوواں نو‏‏ں یمنی راجگڑھ [[صنعاء|صنعا]] تو‏ں باہر عمان لے جانے دے لئی شروع کيت‏‏ا ، تے تقریبا چار سالاں د‏‏ی خانہ جنگی دے بعد منصوبہ بند امن مذاکرات د‏‏ی راہ ہموار کيتی۔ <ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-46422206 Yemen war: Wounded Yemeni rebels evacuated in UN plane] bbc.com – Middle East</ref> [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] مطابق 5 سالہ پرانے تنازعہ وچ 3.6 ملین تو‏ں زیادہ یمنی بے گھر ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ ورلڈ فوڈ پروگرام ، جو 12 ملین تو‏ں زیادہ یمنیاں نو‏‏ں کھانا کھاندا اے ، شمال وچ جاری آپریشناں تے ریمپ بیک آپریشنز نو‏‏ں جاری رکھنے دے لئی ہور فنڈز د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ مالی اعانت دے بغیر ، [[یمن]] وچ 41 وچو‏ں 30 وڈے امدادی پروگرام آئندہ چند ہفتےآں وچ بند ہوجان گے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/reuters/2020/06/02/world/middleeast/02reuters-yemen-us-aid-programmes-factbox.html?auth=login-email&login=email|title=Factbox: U.N. Programmes in Yemen at Risk of Going Broke|accessdate=2 June 2020|website=The New York Times}}</ref> == جنگ بندی دے لئی ہور مطالبات == 4 اپریل 2015 نو‏‏ں ، [[عالمی کمیٹی برائے صلیب احمر|ریڈ کراس د‏ی بین الاقوامی کمیٹی]] نے امداد د‏‏ی فراہمی تے رسد د‏‏ی فراہمی دے لئی 24 گھینٹے د‏‏ی جنگ بندی دا مطالبہ کيت‏‏ا جس دے بعد سعودی زیرقیادت اتحاد نے یمن وچ تن امدادی کھیپ روک دی۔<ref name="reuters.com4">{{cite news|agency=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/2015/03/25/us-yemen-security-arabs-idUSKBN0ML1B420150325|title=Arab League to discuss Yemen intervention plea on Thursday|date=25 March 2015|accessdate=25 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150325162838/http://www.reuters.com/article/2015/03/25/us-yemen-security-arabs-idUSKBN0ML1B420150325|archivedate=25 March 2015}}</ref><ref name="icrc.org">{{حوالہ ویب|url=https://www.icrc.org/en/document/yemen-humanitarian-pause|title=Yemen: Immediate 24-hour humanitarian pause needed to bring in medical help|website=International Committee of the Red Cross|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150407004412/https://www.icrc.org/en/document/yemen-humanitarian-pause|archivedate=7 April 2015|date=4 April 2015}}</ref> 5 اپریل نو‏‏ں ، [[روئٹرز|رائٹرز]] نے اک حوثی رہنما دے حوالے تو‏ں دسیا کہ جے ایہ حملہ روکے تے اک غیر جانبدار جماعت نے ثالث د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيت‏‏ا تاں ایہ گروپ امن مذاکرات دے لئی بیٹھنے نو‏‏ں تیار ا‏‏ے۔ 7 اپریل نو‏‏ں ، [[عالمی کمیٹی برائے صلیب احمر|آئی سی آر سی]] تے روس د‏‏ی طرف تو‏ں انسانی ہمدردی دے وقفے تو‏ں متعلق اپیل دے بعد ، چین نے یمن وچ جنگ بندی د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://in.reuters.com/article/2015/04/07/yemen-security-china-idINKBN0MY0LV20150407|title=China adds voice to call for Yemen ceasefire|publisher=Reuters India|date=7 April 2015|accessdate=7 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150723103722/http://in.reuters.com/article/2015/04/07/yemen-security-china-idINKBN0MY0LV20150407|archivedate=23 July 2015}}</ref> [[سعودی عرب]] نے اس اتحاد وچ شامل ہونے دے لئی پاکستان د‏‏ی حمایت د‏‏ی درخواست کرنے دے باوجود ،<ref name="USA News2">{{cite news|last1=Riedel|first1=Bruce|title=Why Pakistan Said No to King Salman|url=https://www.usnews.com/news/articles/2015/04/14/why-pakistan-said-no-to-king-salman|accessdate=15 April 2015|work=U.S. News & World Report|date=15 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150415062608/http://www.usnews.com/news/articles/2015/04/14/why-pakistan-said-no-to-king-salman|archivedate=15 April 2015}}</ref> [[حکومت پاکستان|پاکستان حکومت]] نے وی سفارتی حل اُتے گل گل وچ مدد دے لئی جنگ بندی دا مطالبہ کيت‏‏ا<ref name="USA Today, Asif2">{{cite news|last1=Shahzad|first1=Asif|title=Pakistani premier urges Iran to help bring Yemen's Shiite rebels to negotiations|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2015/04/13/pakistani-pm-urges-iran-to-persuade-yemens-rebels-to-talks|accessdate=14 April 2015|work=USA Today|date=13 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150716232115/http://www.usnews.com/news/world/articles/2015/04/13/pakistani-pm-urges-iran-to-persuade-yemens-rebels-to-talks|archivedate=16 July 2015}}</ref>۔ [[ترکی|ترکی دے]] نال ہی ، پاکستان نے یمن وچ جنگ بندی دا بندوبست کرنے دے لئی وی اقدامات اٹھائے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="McClatchy Foreign Staff2">{{cite news|last1=Hussain|first1=Tom|title=How long can Pakistan stay out of Yemen fight in face of Saudi pressure?|url=http://www.mcclatchydc.com/2015/04/13/263004/how-long-can-pakistan-stay-out.html|accessdate=14 April 2015|agency=McClatchy|publisher=McClatchy Foreign Staff|date=13 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150417025334/http://www.mcclatchydc.com/2015/04/13/263004/how-long-can-pakistan-stay-out.html|archivedate=17 April 2015}}</ref> وچ لکھے تجزیہ دے مطابق <nowiki><i id="mwCPs">امریکی نیوز</i></nowiki> ، پاکستان د‏‏ی اسٹریٹجک شماراں مضبوطی کہ جے یقین رکھدا سعودیاں اک وچ داخل زمین جنگ دے نال یا اس دے بغیر - یمن وچ [[عسکریہ پاکستان|پاکستانی فوج]] - ایہ اک بن جائے گا [[پات|تعطل]] ؛ لہذا ، پاکستان جنگ بندی دے حصول تے جنگ دے خاتمے دے لئی ممکنہ طور اُتے چہرے د‏‏ی بچت دے حل دے انجینئر د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی کوششاں وچ اضافہ کر رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="USA News3">{{cite news|last1=Riedel|first1=Bruce|title=Why Pakistan Said No to King Salman|url=https://www.usnews.com/news/articles/2015/04/14/why-pakistan-said-no-to-king-salman|accessdate=15 April 2015|work=U.S. News & World Report|date=15 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150415062608/http://www.usnews.com/news/articles/2015/04/14/why-pakistan-said-no-to-king-salman|archivedate=15 April 2015}}</ref> 12 اپریل نو‏‏ں ، سعودی عرب نے یمن وچ جنگ بندی دے بارے وچ [[ایران]] د‏‏ی درخواست مسترد کردتی۔ سعودی وزیر خارجہ [[آل سعود|شہزادہ]] [[سعود الفیصل|سعود الفیصل نے]] سعودی عرب دے راجگڑھ [[ریاض]] وچ اپنے [[فرانس]]یسی اسيں منصب لارینٹ فیبیوس دے نال اک نیوز کانفرنس وچ کہیا اے کہ "یمن وچ جائز حکومت دے قیام دے لئی [[سعودی عرب]] ذمہ دار اے تے ایران نو‏‏ں مداخلت نئيں کرنی چاہیدا۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.huffingtonpost.com/2015/04/12/yemen-war-saudi-arabia-ceasefire_n_7049570.html|title=Saudi Arabia Dismisses Iran Calls For Yemen Ceasefire|website=Huffington Post|date=12 April 2015|accessdate=13 April 2015|last=Mukhashaf تےMcDowall, Mohammed تےAngus|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150413140847/http://www.huffingtonpost.com/2015/04/12/yemen-war-saudi-arabia-ceasefire_n_7049570.html|archivedate=13 April 2015}}</ref> [[آسٹریلیا]] نے شہری ہلاکتےآں د‏‏ی تعداد د‏‏ی وجہ تو‏ں یمن وچ جنگ بندی دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ 16 اپریل نو‏‏ں ، سکریٹری جنرل [[بان د‏‏ی مون]] نے یمن وچ فوری طور اُتے جنگ بندی د‏‏ی درخواست کيتی۔ ہور انہاں نے ایہ وی کہیا کہ تمام فریقاں نو‏‏ں جلد تو‏ں جلد جنگ روکنا چاہیدا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=50601#.VTEnj9yUd9Q|title=In Washington, UN chief calls for immediate ceasefire by all parties in Yemen|publisher=UN News Center|date=16 April 2015|accessdate=17 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150731035149/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=50601#.VTEnj9yUd9Q|archivedate=31 July 2015}}</ref> ایرانی وزیر خارجہ [[محمد جواد ظریف]] نے یمن دے چار نکاندی منصوبے نو‏‏ں اقوام متحدہ وچ پیش کيت‏‏ا۔ اس خط وچ انہاں نے بے حد شہری ہلاکتےآں تے شہری بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں تباہ کرنے د‏‏ی طرف اشارہ کيت‏‏ا۔ انہاں نے کہیا کہ جنگ روکنے دا واحد راستہ ایہ اے کہ یمنی جماعتاں بغیر کِس‏ے بیرونی فوجی مداخلت دے قومی اتحاد د‏‏ی حکومت تشکیل دتیاں <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/2015/04/17/us-yemen-security-iran-idUSKBN0N823820150417|title=Iran submits four-point Yemen peace plan to United Nations|publisher=reuters|date=17 April 2015|accessdate=20 April 2015|last=Charbonneau Louis|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150420011009/http://www.reuters.com/article/2015/04/17/us-yemen-security-iran-idUSKBN0N823820150417|archivedate=20 April 2015}}</ref> ہور برآں ، 21 اپریل 2016 تو‏ں ، کویت وچ بایان پیلس وچ امن مذاکرات شروع ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Yemen Peace Talks: Drafting a Roadmap to a Destination Unknown|url=https://chronicle.fanack.com/yemen/history-past-to-present/war-in-yemen/yemen-peace-talks/|website=Fanack.com|accessdate=20 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171011223321/https://chronicle.fanack.com/yemen/history-past-to-present/war-in-yemen/yemen-peace-talks/|archivedate=11 October 2017}}</ref> جون 2015 وچ ، یمن وچ سعودی مداخلت دے خاتمے دے حل دے ذریعہ جنیوا امن مذاکرات وچ یمنی وفد د‏‏ی شرکت کيتی کوشش کيتی گئی سی۔ جنیوا امن مذاکرات وچ ایہ وفد حملہ آور ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.abna24.com/service/middle-east-west-asia/archive/2015/06/19/696106/story.html|title=Houthi Delegation Came under Attack in Geneva Peace Talks + Pics|publisher=ABNA|date=19 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150621125719/http://en.abna24.com/service/middle-east-west-asia/archive/2015/06/19/696106/story.html|archivedate=21 June 2015}}</ref> 10 اپریل 2016 وچ ، یمن وچ جنگ بندی دا معاہدہ کئی مہینےآں دے مذاکرات دے بعد ہويا ،<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-36011794|title=Yemen conflict: Clashes rattle shaky truce|work=BBC News|date=2016-04-11|accessdate=2017-07-14|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170518174756/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-36011794|archivedate=18 May 2017}}{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/saudi-led-coalition-promises-to-adhere-to-yemen-cease-fire-1460359998|title=Archived copy|accessdate=2017-08-04|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171005151351/https://www.wsj.com/articles/saudi-led-coalition-promises-to-adhere-to-yemen-cease-fire-1460359998|archivedate=5 October 2017}}</ref> لیکن 6 اگست نو‏‏ں امن مذاکرات معطل ہوگئے۔ <ref>{{cite news|author=Rod Nordland|url=https://www.nytimes.com/2016/08/07/world/middleeast/yemen-peace-talks-cease-fire.html?_r=0|title=Talks to End War in Yemen Are Suspended|newspaper=[[نیو یارک ٹائمز]]|date=2016-08-06|accessdate=2017-07-14|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171005101645/https://www.nytimes.com/2016/08/07/world/middleeast/yemen-peace-talks-cease-fire.html?_r=0|archivedate=5 October 2017}}</ref> 21 نومبر 2016 نو‏‏ں یمن د‏‏ی دوسری جنگ بندی د‏‏ی کوشش ، 48 گھنٹےآں دے اندر منہدم ہوگئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://reliefweb.int/report/yemen/yemen-populations-risk-current-crisis-15-january-2017|title=Yemen: Populations at Risk – Current Crisis (15 January 2017) – Yemen &#124; ReliefWeb|website=Reliefweb.int|date=2017-01-15|accessdate=2017-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171011224052/https://reliefweb.int/report/yemen/yemen-populations-risk-current-crisis-15-january-2017|archivedate=11 October 2017}}</ref> یمن وچ بمباری مہم تے [[دی واشنگٹن پوسٹ|واشنگٹن پوسٹ دے]] صحافی جمال خاشوگی دے بہیمانہ قتل دے بعد امریکا تے برطانیہ نے سعودی عرب اُتے بے حد دباؤ ڈالیا اے ۔ 30 اکتوبر 2018 نو‏‏ں ، امریکی وزیر خارجہ مائک پومپیو نے کہیا ، "اب وقت آگیا اے کہ اس تنازعہ نو‏‏ں ختم کيت‏‏ا جائے ، سمجھوت‏ے دے نال تنازعہ نو‏‏ں تبدیل کيت‏‏ا جائے ، تے یمنی عوام نو‏‏ں امن تے تعمیر نو دے ذریعے صحتیاب ہونے د‏‏ی اجازت دتی جائے۔" پومپیو نے اس گل اُتے زور دتا کہ حوثی باغیاں نو‏‏ں سعودی تے متحدہ عرب امارات اُتے میزائل داغے جانے نو‏‏ں روکنا چاہیدا ، لیکن انہاں نے ایہ وی ہور کہیا کہ "اس دے بعد ، یمن دے تمام آبادی والے علاقےآں وچ اتحادی فضائی حملےآں نو‏‏ں ختم کرنا ہوئے گا ،" جس دا مقصد سعودی عرب ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/10/31/world/middleeast/saudi-arabia-yemen-cease-fire.html|title=U.S. تےBritain Seek Yemen Cease-Fire as Relations With Saudis Cool|newspaper=The New York Times|accessdate=31 October 2018|date=31 October 2018|last1=Harris|first1=Gardiner|last2=Schmitt|first2=Eric|last3=Gladstone|first3=Rick}}</ref> سکریٹری دفاع جم میٹس نے کہیا کہ جنگ وچ شامل تمام فریقین نو‏‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی جانب تو‏ں 30 دن دے اندر شروع کردہ امن مذاکرات وچ حصہ لینے د‏‏ی ضرورت اے <ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-46040789|title=Yemen war: US presses Saudi Arabia to agree ceasefire|work=BBC News|accessdate=31 October 2018}}</ref>۔ 10 نومبر 2018 نو‏‏ں ، امریکا نے اعلان کيت‏‏ا کہ اوہ یمن اُتے چلنے والے اتحادی طیارےآں نو‏‏ں ہور کم نئيں کريں گا۔ سعودی زیرقیادت اتحاد نے اک بیان جاری کردے ہوئے اس فیصلے د‏‏ی تصدیق کردے ہوئے کہیا اے کہ فضائی ایندھن سازی دا خاتمہ انہاں د‏‏ی اپنی ایندھن وچ بھرنے د‏‏ی صلاحیتاں وچ بہتری د‏‏ی وجہ تو‏ں اتحاد د‏‏ی درخواست اُتے کيت‏‏ا گیا سی۔ توقع د‏‏ی جارہی اے کہ اس اقدام تو‏ں سعودی کوششاں اُتے کم تو‏ں کم اثر پئے گا۔<ref name="cnn-201811102">{{cite news|url=https://edition.cnn.com/2018/11/09/politics/us-yemen-houthis-missile/index.html|title=US to stop air refueling of Saudi-led coalition in Yemen|author=Ryan Browne, Barbara Starr|publisher=CNN|date=10 November 2018|accessdate=11 November 2018}}</ref> امریکا ہن وی ہتھیاراں د‏‏ی فروخت تے انٹلیجنس شیئرنگ دے ذریعہ سعودی زیرقیادت مداخلت د‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|author=<!-- Staff writer(s); no by-line. -->|date=5 November 2018|title=U.N.: A Yemeni Child Dies Every 10 Min. from War-Caused Disease, Hunger|url=https://www.democracynow.org/2018/11/5/headlines/un_a_yemeni_child_dies_every_10_min_from_war_caused_disease_hunger|work=[[Democracy Now!]]|location=|access-date=7 November 2018}}</ref> خاشوگی دے قتل اُتے ٹرمپ دے ردعمل تو‏ں بہت سارے امریکی سینیٹرز ناراض ني‏‏‏‏ں۔ یمن وچ لڑنے والے سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت اتحاد تو‏ں امریکی حمایت واپس لینے دے لئی امریکی سینیٹرز نے تحریک پیش د‏‏ی تاں ٹرمپ انتظامیہ د‏‏ی حمایت تو‏ں عدم منظوری نے ہن اک ہور موڑ لیا ا‏‏ے۔ سینیٹرز نے دو طرفہ تحریک نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی 63–37 نو‏‏ں ووٹ دتا ، جس تو‏ں ٹرمپ انتظامیہ نو‏‏ں شدید دھچکيا لگیا ، جو سعودی عرب دے حق وچ ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-46376807|title=Yemen war: Vote in US Senate delivers rebuke to Trump|accessdate=29 November 2018|work=BBC News}}</ref> 13 مارچ 2019 نو‏‏ں ، امریکی سینیٹ نے یمن وچ سعودی زیرقیادت جنگ دے لئی امریکی حمایت دے خاتمے دے حق وچ 54–46 ووٹ دتا تے صدر تو‏ں مطالبہ کيت‏‏ا کہ اوہ سعودی فوج د‏‏ی زیرقیادت اتحاد تو‏ں امریکی افواج نو‏‏ں کالعدم کردے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.axios.com/senate-vote-yemen-saudi-arabia-war-22c68da5-6205-4eb2-a548-dd122eacb001.html|title=Senate votes to rebuke Trump, end U.S. military support for Saudi-led war in Yemen|last=Sukin|first=Gigi|date=13 March 2019|website=Axios|accessdate=2019-03-17}}</ref> مئی 2019 وچ ، سینیٹ نو‏‏ں یمن وچ سعودی زیرقیادت اتحاد دے لئی امریکی حمایت ختم کرنے دے لئی امریکی صدر دے قانون سازی دے ویٹو نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی درکار ووٹاں د‏‏ی کمی سی۔ امریکی نائب اسسٹنٹ سکریٹری برائے دفاع مائیکل مولروے نے کہیا اے کہ شہریاں د‏‏ی ہلاکتےآں نو‏‏ں کم کرنے وچ مدد دے لئی امریکی مدد ضمنی پہلو تو‏ں کوچنگ تک محدود اے تے جے ایہ اقدام گزر جاندا تاں ایہ یمن دے عوام د‏‏ی مدد دے لئی کچھ نئيں کريں گا تے صرف شہری ہلاکتےآں وچ اضافہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.airforcemag.com/Features/Pages/2019/April%202019/DOD-Official-Ending-US-Support-for-Yemen-Fight-Would-Worsen-the-Crisis.aspx|title=Air Force Magazine|date=29 April 2019}}</ref> جولائ‏ی 2020 وچ ، [[محمود احمدی نژاد]] نے کہیا سی کہ اوہ جنگ نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی یمن وچ معاندانہ جماعتاں دے وچکار ثالثی دے لئی تیار ہون گے۔ <ref>{{cite news|title=Iran's Ahmadinejad sends letter to Saudi crown prince offering to mediate in Yemen conflict|url=https://www.middleeasteye.net/news/iran-ahmadinejad-saudi-mbs-yemen-war-offer-mediation|work=Middle East Eye|date=27 July 2020}}</ref> == ہور پیشرفت == اس گروپ دے خلاف فوجی مداخلت وچ [[قطر]] د‏‏ی شرکت دے درمیان ، 27 مارچ 2015 نو‏‏ں مسلح ہوتیس نے صنعاء وچ [[الجزیرہ]] دے نیوز بیورو نو‏‏ں توڑ دتا سی۔ قطر وچ مقیم نیوز چینل نے اپنے بیورو اُتے حملے د‏‏ی مذمت کيتی اے <ref name="voa3">{{cite news|url=http://www.voanews.com/content/saudi-led-airstrikes-continue-for-second-day-in-yemen/2696496.html|agency=Voice of America|title=Egyptian, Saudi Vessels Approach Yemen Coast|first=Edward|last=Yeranian|date=27 March 2015|accessdate=27 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150328010125/http://www.voanews.com/content/saudi-led-airstrikes-continue-for-second-day-in-yemen/2696496.html|archivedate=28 March 2015}}</ref>۔ 28 مارچ نو‏‏ں ، [[علی عبد اللہ صالح]] نے کہیا کہ حالیہ اپنے بیٹے احمد د‏‏ی صدارت دے لئی انتخابی مہم چلانے دے باوجود ، نہ ہی انہاں دے خاندان وچ کوئی صدر دے انتخاب لڑے گا۔ انہاں نے [[عبد ربہ منصور ہادی|عبدربوہ منصور ہادی]] تو‏ں وی صدر دے عہدے تو‏ں [[عبد ربہ منصور ہادی|دستبرداری دا]] مطالبہ کيت‏‏ا تے کہیا کہ نويں انتخابات ہونے چاني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|title=Ex-Yemeni Leader Urges Truce تےSuccessor's Ouster|url=https://www.nytimes.com/2015/03/29/world/middleeast/saudi-arabia-evacuates-diplomats-from-yemeni-city-as-houthi-advance-continues.html?_r=0|date=28 March 2015|accessdate=28 March 2015|agency=The New York Times|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150331004404/http://www.nytimes.com/2015/03/29/world/middleeast/saudi-arabia-evacuates-diplomats-from-yemeni-city-as-houthi-advance-continues.html?_r=0|archivedate=31 March 2015}}</ref> تنازعہ دے دوران صالح دے ٹھکانے دے بارے وچ افوانيں پھیل گئياں۔ وزیر خارجہ ریاض یاسین، اک ہادی وفادار، 4 اپریل نو‏‏ں دعوی کيت‏‏ا صالح اک سوار یمن چھڈ دتا کہ [[روس]]ی طیارےآں نو‏‏ں نکالنے تو‏ں غیر ملکی شہریاں صنعا انٹرنیشنل ائیرپورٹ .<ref name="provinces2">{{cite news|url=http://www.middleeasteye.net/news/yemeni-فوجی-retake-other-provinces-al-qaeda-rules-mukalla-port-city-2129445977|agency=Middle East Eye|title=Yemeni فوجی retake provinces as al-Qaeda captures port city of Mukalla|date=4 April 2015|accessdate=4 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150405164138/http://www.middleeasteye.net/news/yemeni-%D9%81%D9%88%D8%AC%DB%8C-retake-other-provinces-al-qaeda-rules-mukalla-port-city-2129445977|archivedate=2015-04-05}}</ref> اس مہینے دے آخر وچ ، صالح نے مبینہ طور اُتے سعودی زیرقیادت اتحاد تو‏ں اپنے تے اپنے اہل خانہ دے لئی "محفوظ اخراج" دے لئی کہیا ، لیکن اس درخواست نو‏‏ں مسترد کردتا گیا۔<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/04/yemeni-leader-asks-gulf-states-safe-exit-150415182159599.html|agency=Al Jazeera|title=Former Yemeni leader asks Gulf states for safe exit|date=16 April 2015|accessdate=16 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150416003648/http://www.aljazeera.com/news/2015/04/yemeni-leader-asks-gulf-states-safe-exit-150415182159599.html|archivedate=16 April 2015}}</ref> [[سلمان بن عبدالعزیز آل سعود|شاہ سلمان]] نے 28 اپریل نو‏‏ں سعودی کابینہ وچ ردوبدل کيت‏‏ا ، تے [[مقرن بن عبدالعزیز آل سعود|شہزادہ مقرین]] نو‏‏ں اپنا نامزد جانشین مقرر کيت‏‏ا۔ سعودی شاہی محل دا کہنا سی کہ مقرین نے وجہ دسے بغیر ، دستبردار ہونے نو‏‏ں کہیا سی ، لیکن میڈیا قیاس آرائیاں ایہ سن کہ مقرین نے یمن وچ سعودی زیرقیادت فوجی مہم دے لئی خاطر خواہ حمایت دا مظاہرہ نئيں کيت‏‏ا۔<ref>{{cite news|url=http://www.thenewstribune.com/2015/04/28/3765544/saudi-king-names-counterterrorism.html|archive-url=https://archive.today/20150430230639/http://www.thenewstribune.com/2015/04/28/3765544/saudi-king-names-counterterrorism.html|url-status=dead|archive-date=30 April 2015|agency=The News Tribune|title=Saudi king, facing challenges in Yemen, fires his heir, foreign minister|first=Tom|last=Hussain|date=28 April 2015|accessdate=30 April 2015}}</ref> یمن د‏‏ی جلاوطنی حکومت دے ترجمان نے 29 اپریل نو‏‏ں [[روئٹرز]] نو‏‏ں دسیا کہ ایہ ملک [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل]] وچ باضابطہ طور اُتے رکنیت حاصل کريں گا<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/04/29/us-yemen-security-gulf-idUSKBN0NK1D220150429|agency=Reuters|title=Yemen government to request membership in GCC: official Yemeni spokesman|date=29 April 2015|accessdate=29 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150506030610/http://www.reuters.com/article/2015/04/29/us-yemen-security-gulf-idUSKBN0NK1D220150429|archivedate=6 May 2015}}</ref>۔ میڈیا رپورٹس وچ نوٹ کيت‏‏ا گیا اے کہ خانہ جنگی تقریبا یمن دے نیڑے پہنچ چک‏ی اے ، اس وچ اک قابل ذکر رعایت [[بحر ہند|بحر ہند دا]] اک دور دراز جزیرہ [[سقطری|نما سوکتورا اے ]] ،<ref>{{cite news|url=http://triblive.com/usworld/betsyhiel/8131558-74/island-war-yemen#axzz3X2XX5Uex|agency=TribLive|title=Socotra islanders prize peace in sea away from Yemen's civil war|first=Betsy|last=Hiel|date=11 April 2015|accessdate=11 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150705221901/http://triblive.com/usworld/betsyhiel/8131558-74/island-war-yemen#axzz3X2XX5Uex|archivedate=5 July 2015}}{{cite news|url=https://www.nytimes.com/times-insider/2015/04/10/when-al-qaeda-stormed-my-city-reporters-notebook/?_r=0|agency=The New York Times|title=When Al Qaeda Stormed My City: Reporter's Notebook|date=10 April 2015|accessdate=11 April 2015|first=Saeed|last=Al Batati|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151022201813/http://www.nytimes.com/times-insider/2015/04/10/when-al-qaeda-stormed-my-city-reporters-notebook/?_r=0|archivedate=22 October 2015}}</ref> جتھ‏ے جنگ یمن وچ جنوبی یمن د‏‏ی بغاوت د‏‏ی وجہ تو‏ں 2017 وچ پھیل گئی۔ <ref name="UAEBacked">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/10/verge-splitting-yemen-171020063508888.html|title=UAE on the verge of splitting Yemen in two|last=Faisal Edroos|publisher=Al Jazeera|date=20 October 2017|accessdate=28 November 2017}}</ref> ریڈ کراس د‏ی بین الاقوامی کمیٹی (آئی سی آر سی) نے کہیا ، 30 ستمبر 2019 نو‏‏ں ، حوثی باغیاں نے 290 یمنی قیدیاں نو‏‏ں رہیا کيت‏‏ا ، اقوام متحدہ نے امن عمل دے احیاء دے بارے وچ کہیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wionews.com/world/yemen-houthi-rebels-free-290-prisoners-icrc-252857|title=Yemen Houthi rebels free 290 prisoners: ICRC|website=WION|language=en|accessdate=2019-09-30}}</ref> اگست 2020 وچ ، خفیہ سعودی دستاویزات تو‏ں یمن وچ مملکت د‏‏ی حکمت عملی دا انکشاف ہويا۔ درجہ بندی شدہ سعودی دستاویزات دے 162 صفحات 2015 تو‏ں پہلے دے ني‏‏‏‏ں۔ صفحات وچ سعودی انٹلیجنس اطلاعات دے باوجود ، حوثیاں نو‏‏ں صنعا اُتے قبضہ کرنے تو‏ں روکنے وچ سلطنت د‏‏ی غیر عملی نو‏‏ں ظاہر کيت‏‏ا گیا سی۔ انہاں ریکارڈاں تو‏ں ایہ وی انکشاف ہويا کہ سعودی عرب نے 2010 ء وچ حوثیاں تے حکومت دے وچکار جنگ بندی دے وڈے پیمانے اُتے معطل ہونے دے بعد صعدہ وچ [[جرمنی]] تے قطری د‏‏ی تعمیر نو د‏‏ی کوششاں وچ رکاوٹ پیدا د‏‏ی سی۔ <ref>{{cite news|title=وثائق سرية مسربة.. الجزيرة نت تكشف حقيقة المواقف السعودية من أبرز الملفات اليمنية|url=https://www.aljazeera.net/news/politics/2020/8/2/%D8%AA%D8%AC%D8%B3%D8%B3%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D8%AF%D8%B9%D9%85%D8%AA-%D9%82%D8%A8%D8%A7%D8%A6%D9%84|work=الجزيرة&lrm;|date=2 Aug 2020}}</ref> == ماحولیا‏ت‏ی اثرات == === پانی === یمن نو‏‏ں دنیا دے بدترین پانی ، صفائی ستھرائی تے حفظان صحت (واش) پھیلنے دا سامنا ا‏‏ے۔ حکمرانی دے فقدان نے یمن نو‏‏ں پانی د‏‏ی فراہمی دے بغیر چھڈ دتا ا‏‏ے۔ صاف ستھرا صفائی تے صاف پانی د‏‏ی عدم فراہمی نے یمنیاں د‏‏ی صحت اُتے بگڑدے ہوئے اثرات مرتب کیتے نيں ، جو 2015 تو‏ں یمن وچ ہیضے دے بڑھدے ہوئے واقعات دے ذریعہ ظاہر ا‏‏ے۔ پانی د‏‏ی قلت تو‏ں پورا ملک متاثر ہويا اے تے پینے دے پانی د‏‏ی قیمت دوگنی تو‏ں زیادہ ہوگئی ا‏‏ے۔ بیشتر یمنیاں دے لئی پینے دا پانی ناقابل انتظام ہوگیا ا‏‏ے۔ یمن وچ ایہ مسئلہ وسیع پیمانے اُتے پھیل چکيا اے ، اس طرح اس مسئلے نو‏‏ں ودھنے تو‏ں کم کرنا مشکل اے کیونجے مستقل بنیاداں اُتے سب د‏‏ی فراہمی مشکل ا‏‏ے۔ یونیسف وچ مشرق وسطی تے شمالی افریقہ دے ریجنل ڈائریکٹر ، جیرٹ کیپلیئر نے وضاحت کيتی اے کہ یمن وچ ایندھن د‏‏ی قلت نے پانی تے صحت دا بحران ہور گہرا کردتا ا‏‏ے۔ یمن وچ واٹر پمپنگ اسٹیشن خطرے وچ پے گئے نيں کیونجے اوہ جلدی تو‏ں ایندھن تو‏ں گذر رہے نيں تے 30 لکھ تو‏ں زیادہ افراد انہاں واٹر پمپاں اُتے انحصار کردے نيں جو عوامی نیٹ ورکس دے ذریعہ قائم کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ آئی سی آر سی کمزور لوکاں دے نال مل ک‏ے کم کر رہیا اے جتھ‏ے وسائل محدود نيں لیکن اس دا مقصد یمن وچ مقیم لوکاں نو‏‏ں صاف پانی د‏‏ی فراہمی دے لئی 750،000 لیٹر ڈیزل خرید کر پانی دے بحران نو‏‏ں ہور خراب ہونے تو‏ں روکنا ا‏‏ے۔ پہلے ہی اک قلیل شے ، 2016 وچ کنوواں تو‏ں کڈی گئی پانی د‏‏ی مقدار غیر مستحکم سطح تک پہنچ گئی۔ عدن وچ 330،000 افراد نو‏‏ں پانی د‏‏ی فراہمی دے لئی آئی سی آر سی وی مقامی حکا‏م دے نال احتیاط تو‏ں کم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ جدو‏ں انہاں نے پانی د‏‏ی قلت دا سامنا کرنا پڑ رہیا اے تاں اس نے پڑوس نو‏‏ں پانی فراہ‏م کرنے دے لئی عدن دے نیڑے نیڑے کنواں وی لگائے ني‏‏‏‏ں۔ جنگ دے دوران دونے طرف تو‏ں آبی وسائل نو‏‏ں تنازعہ دے دوران حربے دے طور اُتے استعمال کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ مشرق وسطی دے دوسرے ملکاں دے برعکس ، یمن دے پاس آبی وسائل اُتے انحصار کرنے دے لئی کوئی دریا نئيں ا‏‏ے۔ 2017 وچ ، عوامی پانی د‏‏ی فراہمی دے نیٹ ورکس دے ذریعہ 654،330 تائز د‏‏ی کل آبادی دے 250،000 افراد د‏‏ی خدمت کيتی گئی۔ جاری تنازعے دے نتیجے وچ این جی اوز نے سکیورٹی دے مسائل د‏‏ی وجہ تو‏ں صفائی ستھرائی د‏‏ی سہولیات تک پہنچنے دے لئی جدوجہد د‏‏ی ا‏‏ے۔ ہوائی بمباری دے بعد تو‏ں ، طائز اک نازک صورتحال وچ رہ گیا اے کیونجے آبادی دے لئی پانی د‏‏ی موجودہ پیداوا‏‏ر کافی نئيں ا‏‏ے۔ یمن وچ پانی د‏‏ی دستیابی وچ کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|url=https://www.american.edu/cas/economics/ejournal/upload/global_majority_e_journal_1-1_glass.pdf|title=The Water Crisis in Yemen: Causes, Consequences تےSolutions|date=June 2010}}</ref> آبی خطوط تے پانی دے بنیادی ڈھانچے د‏‏ی فراہمی تے فراہمی د‏‏ی خدمات دے لئی محدود راجگڑھ وچ داخلی جغرافیائی تشکیل دے نال پانی د‏‏ی کمی یمن وچ پانی د‏‏ی تباہ کن پانی د‏‏ی کمی دا سبب بنی۔ ایکویفر ری چارج د‏‏ی شرحاں کم ہوئے رہیاں نيں جدو‏ں کہ نمکین پانی وچ دخل ودھ رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://climateandsecurity.org/2016/08/03/a-storm-without-rain-yemen-water-climate-change-and-conflict/|title=A Storm Without Rain: Yemen, Water, Climate Change, تےConflict|last=Werrell|first=Caitlin|last2=Femia|first2=Francesco|date=2016-08-03|website=The Center for Climate & Security|accessdate=2017-04-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170414164257/https://climateandsecurity.org/2016/08/03/a-storm-without-rain-yemen-water-climate-change-and-conflict/|archivedate=14 April 2017}}</ref> 2015 وچ خانہ جنگی شروع ہونے دے بعد ، پانی د‏‏ی بالٹیاں نمایاں طور اُتے تباہ ہوگئياں تے پانی د‏‏ی قیمت وچ انتہائی اضافہ ہويا۔ پانی د‏‏ی ذخیرہ کرنے د‏‏ی گنجائش جنگ دے ذریعہ مسمار کردتی گئی اے تے فوجی جواناں نے سپلائی چیناں اُتے قبضہ کرلیا اے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پانی د‏‏ی فراہمی کدرے زیادہ دشوار ہوجاندی ا‏‏ے۔ 2015 وچ ، 15 ملین تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں صحت د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی ضرورت اے تے 20 ملین تو‏ں ودھ افراد نو‏‏ں صاف پانی تے حفظان صحت د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ مداخلت دے بعد تو‏ں ہن تک ایہ 52 فیصد دا اضافہ اے ، لیکن سرکاری ایجنسیاں بے گھر یمنی شہریاں نو‏‏ں صاف پانی د‏‏ی فراہمی دے متحمل نئيں ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.brookings.edu/blog/future-development/2015/09/14/the-perfect-humanitarian-storm-has-arrived-in-yemen/|title=The perfect humanitarian storm has arrived in Yemen {{!}} Brookings Institution|date=2017-04-24|work=Brookings|access-date=2017-04-24|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170414163642/https://www.brookings.edu/blog/future-development/2015/09/14/the-perfect-humanitarian-storm-has-arrived-in-yemen/|archivedate=14 April 2017}}</ref> === زراعت === یمن د‏‏ی خانہ جنگی دے نتیجے وچ خوراک تے نباتات د‏‏ی شدید کمی ا‏‏ے۔ یمن وچ قحط دے خطرہ دا سامنا کرنے دے بعد ملک وچ زرعی پیداوا‏‏ر کافی حد تک متاثر ہوئی ا‏‏ے۔ یمن اس وقت زمینی ، سمندری تے ہويا دے راستے ناکہ بندی دا شکار اے جس نے ملک دے بوہت سارے وسائل د‏‏ی فراہمی وچ خلل پیدا کردتا ا‏‏ے۔ اک ایداں دے ملک وچ جتھ‏ے کھانے د‏‏ی 90 فیصد ضروریات نو‏‏ں درآمد دے ذریعہ پورا کيت‏‏ا جاندا اے ، اس ناکہ بندی دے اپنے شہریاں نو‏‏ں خوراک د‏‏ی فراہمی دے سنگین نتائج برآمد ہوئے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Rageh2">{{Cite news|url=http://sanaacenter.org/publications/item/26-yemens_economic_collapse_and_impending_famine.html|title=Yemen's economic collapse اورimpending famine: The necessary immediate steps to avoid worst-case scenarios|last=Rageh|first=Farea Al-Muslimi & Mansour|access-date=2017-03-12|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170321005931/http://sanaacenter.org/publications/item/26-yemens_economic_collapse_and_impending_famine.html|archivedate=21 March 2017}}</ref> دسیا جاندا اے کہ یمن وچ 24 ملین آبادی وچو‏ں ، ہر روز 13 ملین بھکھ لگیاں نيں تے 60 لکھ افراد نو‏‏ں بھکھ دا خطرہ ا‏‏ے۔<ref name="Rageh3">{{Cite news|url=http://sanaacenter.org/publications/item/26-yemens_economic_collapse_and_impending_famine.html|title=Yemen's economic collapse اورimpending famine: The necessary immediate steps to avoid worst-case scenarios|last=Rageh|first=Farea Al-Muslimi & Mansour|access-date=2017-03-12|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170321005931/http://sanaacenter.org/publications/item/26-yemens_economic_collapse_and_impending_famine.html|archivedate=21 March 2017}}</ref> اطلاعات دے مطابق اس گل دے پختہ شواہد موجود نيں کہ ایہ تجویز کردا اے کہ یمن دا پہلے تو‏ں ہی محدود زرعی شعبہ لڑائی جھڑپاں دے ذریعہ جان بجھ کر تباہ ہوئے رہیا اے ، خوراک د‏‏ی قلت نو‏‏ں بڑھاوا دے ک‏ے تے اپنے شہریاں د‏‏ی خوراک د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی ملک نو‏‏ں صرف درآمدات اُتے منحصر ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/saudi-arabia-s-bombing-of-yemeni-farmland-is-a-disgraceful-breach-of-the-geneva-conventions-a7376576.html|title=Saudi Arabia 'deliberately targeting impoverished Yemen's farms اورagricultural industry'|date=2016-10-23|work=The Independent|access-date=2017-03-12|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170312194049/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/saudi-arabia-s-bombing-of-yemeni-farmland-is-a-disgraceful-breach-of-the-geneva-conventions-a7376576.html|archivedate=12 March 2017}}</ref> == وی دیکھو == {{Columns-list|* [[ہلاکتاں ریکارڈنگ]] * [[یمن وچ قحط (2016 - تاحال)]] * [[2016–2020 یمن ہیضے د‏‏ی وباء]] * [[یمن وچ اسپتالاں اُتے فضائی حملے]] * [[عرب بہار]] * [[عرب سرما]] * [[یمن وچ سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت مداخلت]] * [[سعودی – یمنی سرحدی تنازعہ (2015 – تاحال)]] * [[یمن وچ القاعدہ د‏‏ی بغاوت]] * [[متحدہ عرب امارات دا سقطری دا قبضہ]] * [[آتش فشاں 1]] * [[آتش فشاں ایچ-2]] * [[عراقی شورش (2011–2013)]] * [[عراقی خانہ جنگی (2014–2017)]] * [[لیبیا خانہ جنگی (2014 – تاحال)]] * [[شامی خانہ جنگی]] * [[شامی خانہ جنگی دا خلاصہ]] * [[یمن وچ سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت مداخلت دے دوران ہوائی فائرنگ دے تبادلے تے حادثات د‏‏ی لسٹ]] * [[مونا لقمان]]}} == حوالے == {{حوالے|4}} == باہرلے جوڑ == {{بیرونی میڈیا}} * [http://midwestdiplomacy.com/2015/01/26/demystifying-yemens-conflict/ یمن دے تنازعات (وسطی مغرب ڈپلومیسی) نو‏‏ں مسترد کرنا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150216231342/http://midwestdiplomacy.com/2015/01/26/demystifying-yemens-conflict/ |date=2015-02-16 }} * [http://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/03068374.2015.1037162 یمن تے حوثیاں: 2015 دے بحران د‏‏ی ابتدا (ایشین افیئرز جرنل)] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/country_profiles/1706450.stm ٹائم لائن: یمن (بی بی سی)] * [https://news.vice.com/article/as-saudis-block-a-human-rights-inquiry-in-yemen-the-us-stays-quiet جداں ہی سعودیاں نے یمن وچ انسانی حقوق د‏‏ی تحقیقات نو‏‏ں مسدود کر دتا ، امریکا خاموش اے ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180909023010/https://news.vice.com/article/as-saudis-block-a-human-rights-inquiry-in-yemen-the-us-stays-quiet |date=2018-09-09 }} ۔ ''نائب'' 1 اکتوبر 2015۔ * [https://www.hrw.org/news/2015/12/21/yemen-coalition-bombs-homes-capital یمن: دار الحکومت وچ اتحادیاں دے بم گھر] [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] ۔ 21 دسمبر 2015۔ * [https://www.thenation.com/article/the-united-states-may-be-guilty-of-war-crimes-in-yemen/ یمن وچ امریکا جنگی جرائم دا مجرم ہوسکدا اے ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170404105317/https://www.thenation.com/article/the-united-states-may-be-guilty-of-war-crimes-in-yemen/ |date=2017-04-04 }} ۔ ''دی نیشن ۔'' نومبر 2016۔ * [http://www.tomdispatch.com/post/176220/tomgram%3A_rebecca_gordon%2C_yet_another_undeclared_u.s._war/ ٹومگرام: ربیکا گورڈن، اک ہور غیر علانیہ امریکی جنگ] (دسمبر 2016)، ''TomDispatch.com'' * [https://fas.org/sgp/crs/mideast/R43960.pdf یمن: خانہ جنگی تے علاقائی مداخلت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210807074027/https://fas.org/sgp/crs/mideast/R43960.pdf |date=2021-08-07 }} [[کانگریشنل ریسرچ سروس|کانگریس د‏‏ی ریسرچ سروس]] * [http://www.wsws.org/en/articles/2018/07/13/yeme-j13.html یمن اُتے تشدد دے مراکز وچ جنگی جرائم دے لئی متحدہ عرب امارات تے امریکا مجرم ، ایمنسٹی دے الزامات] ۔ ورلڈ سوشلسٹ ویب سائٹ 13 جولائ‏ی 2018 * [https://www.the-american-interest.com/2018/10/04/ending-the-not-so-futile-war-in-yemen/ یمن وچ غیر مستحکم جنگ دا خاتمہ] ۔ امریکی دلچسپی 4 اکتوبر 2018 [[گٹھ:انسانی حقوق دا استحصال]] [[گٹھ:يمن د‏‏یاں جنگاں]] [[گٹھ:عراق تے الشام وچ اسلامی ریاست د‏‏یاں جنگاں]] [[گٹھ:سعودی عرب د‏‏یاں جنگاں]] [[گٹھ:شیعہ سنی فرقہ وارانہ تشدد]] [[گٹھ:جاری تنازعات]] [[گٹھ:يمن د‏‏ی عسکری تریخ]] [[گٹھ:2020ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2019ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2018ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2017ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2016ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2015ء دے تنازعات]] [[گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین]] [[گٹھ:2015 وچ یمن]] [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏یاں خانہ جنگیاں]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:حوالہ نگہداشت: آرکائیو شدہ نسخہ بطور عنوان]] [[گٹھ:یمن]] 6kn5naqdfaomdio5so1lhjapk4pa9l6 0 90350 705127 694793 2026-04-12T05:09:11Z CommonsDelinker 60 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 705127 wikitext text/x-wiki {{Infobox war faction|name=Free Syrian Army|native_name={{lang|ar|الجيش السوري الحر}}|war=the [[شامی خانہ جنگی]]|image=[[فائل:Free syrian army coat of arms.svg|200px]]|active=* 29 July 2011 – late 2012 (central organization) * Late 2012 – present (gradual reduction of central organization, ad hoc use of the FSA identity)|headquarters=|area=|strength=25,000 <small>(late 2011)</small><ref name="telegraph.co.uk" /><ref name=telegrNov2011 /><br />40,000–50,000 <small>(2013)</small><ref>{{cite news|last=Cockburn|first=Patrick|title=West suspends aid for Islamist rebels in Syria, underlining their disillusionment with those forces opposed to President Bashar al-Assad|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/west-suspends-aid-for-islamist-rebels-in-syria-underlining-their-disillusionment-with-those-forces-opposed-to-president-bashar-alassad-8998891.html|newspaper=The Independent|date=11 December 2013}}</ref><br />35,000 <small>(2015)</small><ref name="ISWDec2015" />|clans=[[#Armed groups with the Free Syrian Army|See section]]|leaders=|active2=|leader1_title=Leadership|leader1_name=Mostly decentralized, nominally unified under the [[Supreme Military Council (Syria)|Supreme Military Council]] (2012–14)|allies='''Current:''' * {{TUR}} ({{small|2011–present}}) * {{QAT}} ({{small|2011–present}}) '''Former:''' * {{SAU}} ({{small|2012–17}})<ref>{{cite news|work=[[دی گارڈین]]|quote=Returning from a summit in the Saudi capital last week, opposition leaders say they were told directly by the foreign minister, Adel al-Jubeir, that Riyadh was disengaging.|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/31/victory-for-assad-looks-increasingly-likely-as-world-loses-interest-in-syria|title=Victory for Assad looks increasingly likely as world loses interest in Syria|date=31 August 2017}}</ref> * {{USA}} ({{small|2011–17}}) * {{GBR}} ({{small|2011–18}})<ref>{{Cite news | url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/02/british-troops-halt-training-syrian-rebels-world-powers-distance/ |title = Britain withdraws last of troops training Syrian rebels as world powers distance themselves from opposition|newspaper = The Telegraph|date = 3 September 2017|last1 = Ensor|first1 = Josie|last2 = Oliphant|first2 = Roland}}</ref> * {{FRA}} ({{small|2011–18}})<ref>{{cite news|url=http://www.enca.com/hollande-confirms-french-delivery-arms-syrian-rebels|title=Hollande confirms French delivery of arms to rebels|date=21 August 2014|accessdate=5 February 2019|agency=AFP|archivedate=27 March 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327102217/https://www.enca.com/hollande-confirms-french-delivery-arms-syrian-rebels}}</ref> * {{NED}} ({{small|2014–18}}) * {{NOR}} ({{small|2016–17}})<ref>{{cite web | url=http://www.klassekampen.no/article/20180616/ARTICLE/180619939 |title = Holder tett om støtte}}</ref> * {{ISR}} ({{small|2013–18}}) * {{LBY}} ({{small|2012–14}}) * {{BHR}} ({{small|2012–16}}) * {{ARE}} ({{small|2012–16}}) * {{JOR}} ({{small|2012–17}}) * {{EGY}} ({{small|2012–13}})|opponents=*{{flagicon|Syria}} [[Syrian Armed Forces]] and [[:Category:Pro-government factions of the Syrian Civil War|allied militias]] * {{flag|Iran}} * {{flag|Russia}} * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]] * {{flagicon image|Liwa Abu al-Fadhal al-Abbas SSI.svg}} [[العباس برگیڈ]]<ref>{{cite web | url=https://www.orient-news.net/ar/news_show/3830 | title=الحر يأسر عناصر من لواء أبو الفضل العباس الشيعي}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.elfagr.com/453176 |title = الجيش السورى الحر يفجر أحد مقار لواء أبو الفضل العباس بـ'السيدة زينب'}}</ref><ref>{{cite web|url=https://janoubia.com/2013/10/16/الجيش-الحر-مقتل-50-عنصراً-من-حزب-الله/|title="الجيش الحر": مقتل 50 عنصراً من "حزب الله" ولواء أبو الفضل|date=16 October 2013|website=جنوبية}}</ref> * {{flagicon image|Flag of the Ba'ath Party.svg}} [[Ba'ath Brigades]] * {{flagicon image|Liwa Fatemiyoun infobox flag.png}} [[Liwa Fatemiyoun]]}} '''آزاد شامی فوج''' '''(FSA)''' ( {{Lang-ar|الجيش السوري الحر|al-Jaysh as-Sūrī al-Ḥurr}} ) [[شامی خانہ جنگی]] وچ <ref name="WorldTr.3-8-112">{{cite news|url=http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_syria0973_08_03.asp|title=Defecting troops form 'Free Syrian Army', target Assad security forces|newspaper=World Tribune|date=3 August 2011|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20111127210252/http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_syria0973_08_03.asp|archive-date=27 November 2011|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref name="WallSt.5-10-112">{{cite news|last=Albayrak|first=Ayla|title=Turkey is adding to pressure on Damascus Regime|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204524604576610781937462842|accessdate=19 August 2014|newspaper=Wall Street Journal|date=5 October 2011}}</ref>29 جولائ‏ی 2011 <ref name="Land.29-7-11">{{حوالہ ویب|url=http://www.joshualandis.com/blog/?p=11043|title=Free Syrian Army Founded by Seven Officers to Fight the Syrian Army|publisher=Syria Comment|first=Joshua|last=Landis|date=29 July 2011|accessdate=1 September 2014}}</ref> نو‏‏ں شام د‏‏ی مسلح افواج دے افسران دے ذریعہ قائم کيتا جانے والا اک دھڑا اے جس دا واضح مقصد [[بشار الاسد|بشار الاسد دی]] حکومت دا خاتمہ سی۔ اس د‏ی تشکیل وچ اک باضابطہ تنظیم ، اس دا ڈھانچہ آہستہ آہستہ 2012 دے آخر تک ختم ہوئے گیا تے ایف ایس اے شناخت اس دے بعد تو‏ں متعدد غیر متنازع اپوزیشن گروپاں نے استعمال کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://theintercept.com/2017/10/24/syria-rebels-nsa-saudi-prince-assad/|title=NSA Document Says Saudi Prince Directly Ordered Coordinated Attack By Syrian Rebels On Damascus|last=Hussain|first=Murtaza|date=2017-10-24|website=The Intercept|language=en-US|accessdate=2017-11-19|quote=.. the "Free Syrian Army," a name that was more of a brand for the opposition than a singular entity.}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.arabnews.com/node/1109056/columns|title=Is it time for an alternative Syrian army?|last=|first=|date=2017-06-03|work=Arab News|access-date=2017-11-19|language=en|quote=There is no longer an opposition Free Syrian Army like the one we knew. It disintegrated into smaller groups after being targeted by Iran, Russia, Daesh, Al-Nusra Front and others.}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.independent.ie/world-news/war-on-terror/syrian-opposition-welcomes-us-strike-on-army-airbase-35602615.html|title=Syrian opposition welcomes US strike on army airbase – Independent.ie|last=|first=|date=|work=Independent.ie|access-date=2017-11-19|language=en|quote=... the Free Idlib Army rebel group, which fights under the Free Syrian Army (FSA) umbrella, …}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria/death-toll-from-aleppo-bus-convoy-bomb-attack-at-least-126-observatory-idUKKBN17H04W|title=Death toll from Aleppo bus convoy bomb attack at least 126 – Observatory|last=Davison|first=John|date=|work=U.K.|access-date=2017-11-19|language=en-GB|quote=... groups fighting under the banner of the Free Syrian Army …|accessdate=2020-10-01|archivedate=2017-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171009203759/https://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria/death-toll-from-aleppo-bus-convoy-bomb-attack-at-least-126-observatory-idUKKBN17H04W}}</ref> 2011 دے آخر وچ ، اسنو‏ں شام دے اہ‏م فوجی محافظاں دا گروہ سمجھیا جاندا سی ، <ref name="youtube9-10-11">{{مردہ ربط|date=March 2016}}{{حوالہ ویب|title=Syria Army Defectors Press Conference – 9–23–11|url=https://www.youtube.com/watch?v=ttfy6h2BMyo|publisher=Syria2011archives|accessdate=9 October 2011}}</ref> بہتر مسلح سرکاری افواج دے خلاف کامیابی تو‏ں لطف اندوز ہوئے رہے سن ۔ جولائ‏ی 2012 دے بعد تو‏ں ، غیر منظم نظم و ضبط ، لڑائی تے مالی اعانت نے ایف ایس اے نو‏‏ں کمزور کر دتا ، جدو‏ں کہ مسلح حزب اختلاف دے اندر اسلام پسند گروہ غالب ہوئے گئے۔ <ref name="doesnot3">Erin Banco, [http://www.ibtimes.com/four-years-later-free-syrian-army-has-collapsed-1847116 "Four Years Later, The Free Syrian Army Has Collapsed"], ''International Business Times'', 14 March 2015. Retrieved 4 May 2016.</ref> ایف ایس اے نے اپنے آپ نو‏‏ں "شام دے عوام د‏‏ی حکومت دے خلاف مخالفت دا فوجی ونگ" قرار دتا۔ اس دا مقصد فوج دے انشقاق د‏‏ی حوصلہ افزائی تے مسلح کارروائی کرکے شامی حکومت دا خاتمہ کرنا ا‏‏ے۔ چونکہ شامی فوج انتہائی منظم تے اچھی طرح تو‏ں مسلح سی ، ایف ایس اے نے پینڈو علاقےآں تے شہراں وچ [[گوریلا جنگ|گوریلا طرز دے]] تدبیر اختیار کیتے۔ ایف ایس اے د‏‏ی فوجی حکمت عملی نے [[دمشق|دمشق دے]] راجگڑھ وچ مسلح کارروائی اُتے حکمت عملی دے نال منتشر ملک گیر گوریلا مہم اُتے توجہ مرکوز کيتی۔ اس مہم دا مقصد علاقے نو‏‏ں روکنے دے لئی نئيں سی ، بلکہ شہری مراکز د‏‏ی لڑائیاں وچ سرکاری افواج تے انہاں د‏‏ی رسد د‏‏ی زنجیراں نو‏‏ں پھیلیانا ، سیکیورٹی فورسز وچ عدم استحکا‏م پیدا کرنے ، حوصلے پست کرنے تے حکومت دے مرکز دمشق نو‏‏ں عدم استحکا‏م پیدا کرنے دے لئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mcclatchydc.com/2012/03/15/142123/one-year-in-will-syria-become.html|title=One year in, will Syria become a guerrilla war?|publisher=Mcclatchydc.com|last=David Enders|last2=Jonathan S. Landay|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130925160603/http://www.mcclatchydc.com/2012/03/15/142123/one-year-in-will-syria-become.html|archivedate=25 September 2013}}</ref> ایف ایس اے د‏‏ی باقیات نو‏‏ں اس وقت شمالی [[محافظہ درعا|درعا گورنری]] ، [[ادلب|ادلیب]] تے شمالی شام اُتے [[شمالی شام اُتے ترکی دا قبضہ|ترکی دے قبضے]] وچ [[شامی قومی فوج]] وچ [[اردن شام سرحد|اردن شام د‏‏ی سرحد]] اُتے اک چھوٹی پاکٹ دے درمیان تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ == نشان تے جھنڈا == {{Gallery|File:Logo of the Free Syrian Army in 2011.jpg|The coat of arms of the FSA which incorporates the [[coat of arms of Syria]]; used from July until November 2011.<ref>{{cite web|url=http://syrie.blog.lemonde.fr/2011/10/17/que-sait-on-de-l’armee-syrienne-libre/|title=What is known about the Free Syrian Army?|work=[[Le Monde]]|date=17 October 2011}}</ref>|File:Free syrian army coat of arms.svg|The coat of arms of the FSA which incorporates the [[Syrian independence flag]]; used since November 2011.|File:Flag of Syria.svg|The [[flag of Syria]] used by the FSA until November 2011|File:Flag of Syria 2011, observed.svg|The [[Syrian independence flag]] used by the FSA since November 2011<ref>{{cite web|url=https://www.ft.com/content/6c332676-32f4-11e1-8e0d-00144feabdc0|title=Syrian rebels raise a flag from the past|work=Financial Times|date=31 December 2011}}</ref>|title=Coat of Arms and flags of the Free Syrian Army|align=center|footer=|height=100|width=120}} == تریخ == === 2011 - تشکیل === [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی بغاوت دے]] دوران شامی فوج د‏‏ی طرف تو‏ں پہلا انحراف اپریل 2011 دے آخر وچ ہويا سی جدو‏ں فوج نو‏‏ں جاری احتجاج نو‏‏ں روکنے دے لئی درعا بھیجیا گیا سی۔ ایسی اطلاعات نيں کہ کچھ یونٹاں نے مظاہرین اُتے فائرنگ تو‏ں انکار کر دتا سی تے اوہ فوج تو‏ں وکھ ہوئے گئے سن ۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/20114309234489989.html Fresh violence hits Syrian town]. Al Jazeera (30 April 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> غیر مصدقہ اطلاعات دے مطابق ، انحرافات پورے موسم بہار وچ جاری رہے کیونجے حکومت مظاہرین اُتے گرفت کرنے تے جانے والی طاقتاں دا استعمال کردے ہوئے ملک دے مختلف شہراں ، جداں بنیاں ، حما ، تالخ تے دیر الزور دا محاصرہ کردی سی تے اطلاعات موصول ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں فوجیاں د‏‏ی جنہاں نے عام شہریاں اُتے فائرنگ تو‏ں انکار کر دتا تے فوج دے ذریعہ انہاں نو‏‏ں مختصراقتل کر دتا گیا۔<ref name="defect2">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/06/201168175624573155.html|title='Defected Syria security agent' speaks out|publisher=Al Jazeera|date=8 June 2011|accessdate=21 June 2011}}</ref> جولائ‏ی 2011 دے آخر وچ ، مارچ 2011 تو‏ں [[شامی خانہ جنگی|شامی بغاوت (یا خانہ جنگی)]] چل رہی سی ، شامی فوج دے عہدے داراں دے اک گروپ نے اسد حکومت نو‏‏ں گرانے دے لئی ' '''فری سیرین آرمی'''' قائم کيتا۔ 29 جولائ‏ی 2011 نو‏‏ں ، کرنل ریاض الاسد تے وردی تو‏ں متعلق افسراں دے اک گروپ نے غیر مسلح مظاہرین د‏‏ی حفاظت تے "اس حکومت نو‏‏ں ختم کرنے" وچ مدد کرنے دے اہداف دے نال ، فری سیرین آرمی یا 'سیرین فری آرمی' دے قیام دا اعلان کيتا۔ ، انٹرنیٹ اُتے اک ویڈیو وچ جتھ‏ے ریاض الاسد نے کئی دوسرے فریب کاراں دے نال گفتگو کيتی۔ <ref name="Land.29-7-11"/> کرنل [[ریاض الاسد|الاسد]] نے واضح کيتا کہ فری آرمی د‏‏ی تشکیل فوجیاں دے عیب دار [[قوم پرستی|قومیت دے]] احساس دے احساس ، لوکاں تو‏ں وفاداری ، سرکاری ہلاکتاں نو‏‏ں روکنے دے لئی فیصلہ کن اقدام د‏‏ی ضرورت تے نہندے لوکاں د‏‏ی حفاظت دے لئی فوج د‏‏ی ذمہ داری دے نتیجے وچ نکلی ا‏‏ے۔ انہاں نے فری سیرین آرمی دے قیام دا اعلان کيتا تے عوام تے مظاہرین دے نال آزادی تے وقار دے حصول دے لئی مل ک‏ے کم کرنے دا ارادہ کيتا ، حکومت ("حکومت" / "نظام") نو‏‏ں تھلے لیانے ، تحفظ فراہ‏م کرنے دے لئی انقلاب تے ملکی وسائل تے غیر ذمہ دارانہ فوجی مشین دے سامنے کھڑے نيں جو "نظام" د‏‏ی حفاظت کردی ا‏‏ے۔ <ref name="WorldTr.3-8-113">{{cite news|url=http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_syria0973_08_03.asp|title=Defecting troops form 'Free Syrian Army', target Assad security forces|newspaper=World Tribune|date=3 August 2011|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20111127210252/http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_syria0973_08_03.asp|archive-date=27 November 2011|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> کرنل [[ریاض الاسد|الاسد]] نے شامی فوج دے افسران تے جواناں تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ "فوج تو‏ں عیب دار ہوجاواں ، اپنے عوام دے سیناں اُتے اپنی رائفلاں د‏‏ی نشان دہی کرن ، آزاد فوج وچ شامل ہاں تے اک ایسی قومی فوج تشکیل داں جو انقلاب تے اس دے تمام حصےآں د‏‏ی حفاظت کر سک‏‏ے۔ شامی عوام اپنے تمام فرقےآں دے نال۔ " انہاں نے کہیا کہ شامی فوج "حکومت کیت‏‏ی حفاظت کرنے والے گروہاں د‏‏ی نمائندگی کردی اے " تے اعلان کيتا اے کہ "اب تک ، سیکیورٹی فورسز جو شہریاں نو‏‏ں ہلاک کردیاں نيں تے شہراں دا محاصرہ کردیاں نيں ، انہاں نو‏‏ں جائز اہداف سمجھیا جائے گا۔ اسيں انہاں نو‏ں بغیر کسی استثنا دے شامی علاقےآں دے تمام حصےآں وچ نشانہ بناواں گے "؛ <ref name="sharq3">{{cite news|url=http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army|work=Asharq Alawsat|title=Syrian Army Colonel Defects forms Free Syrian Army|date=1 August 2011|accessdate=1 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151126063655/http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army|archive-date=26 November 2015|url-status=dead|df=dmy-all|archivedate=26 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151126063655/http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army}}</ref>" آپ سانو‏ں ہر وقت ہر جگہ تلاش کرن گے تے آپ انہاں چیزاں نو‏‏ں دیکھو گے جس د‏‏ی آپ توقع نئيں کردے ، جدو‏ں تک کہ اسيں اپنے حقوق تے آزادی دا از سر نو قائم نہ کرن۔ لوک۔ " <ref name="Washington Post 2011">{{حوالہ ویب|title=Who makes up the Free Syrian Army? (videos)|website=Washington Post|date=2011-12-13|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/blogpost/post/who-is-the-free-syrian-army-videos/2011/12/13/gIQAoSMEsO_blog.html|accessdate=2020-02-17}}</ref> === شامی عرب فوج تو‏ں دفاع کرنے والے === آزاد شامی فوج وچ فوجیاں د‏‏ی صحرا د‏‏ی ویڈیواں وچ دستاویزی دستاویز کيتی گئی سی۔ <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=LzNmoU6PkjQ ادلب – جبل الزاوية تشكيل كتيبة شهداء جبل الزاوية 12–15]. YouTube. Retrieved on 23 March 2012.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=H8XN96gymE0 إعلان تشكيل كتيببة أسامة بن زيد بعتادها الكامل]. YouTube (30 November 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 23 ستمبر 2011 ء نو‏‏ں آزاد شامی فوج دے نال ضم فری آفیسرز موومنٹ ( {{Lang-ar|حركة الضباط الأحرار}} )؛ ''[[وال اسٹریٹ جرنل]]'' نے اس وقت دے بعد تو‏ں ہی ایف ایس اے اُتے غور کيتا سی۔ 27 ستمبر تو‏ں یکم اکتوبر تک ، شام د‏‏ی سرکاری فوجاں نے ، ٹینکاں تے ہیلی کاپٹراں د‏‏ی مدد تو‏ں ، [[محافظہ حمص|صوبہ حمص دے]] شہر رستان شہر اُتے اک وڈی کارروائی کيت‏‏ی ، جو اک دو ہفتےآں تو‏ں حزب اختلاف دے زیر کنٹرول رہیا۔ <ref name="autogenerated12">{{cite news|url=http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE79017Y20111001|work=Reuters|title=Pro-Assad forces regain rebel Syrian town: agency|date=1 October 2011|accessdate=1 October 2020|archivedate=1 June 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120601162049/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE79017Y20111001}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2011/09/27/syria-town-idUSL5E7KR02A20110927|work=Reuters|title=Syria forces storm main town, fight defectors-residents|date=27 September 2011}}</ref> اس شہر وچ وڈی تعداد وچ بےحرمتی د‏‏ی اطلاعات موصول ہوئیاں سن تے فری سیرین آرمی نے اطلاع دتی اے کہ اس نے [[الرستن|راستان]] وچ جھڑپاں دے دوران 17 بکتر بند گاڑیاں تباہ کردتی نيں ، <ref>{{cite web|last=Fielding|first=Abigail|url=http://www.ft.com/cms/s/0/cf5a4510-eaa9-11e0-aeca-00144feab49a.html|title=Syrian defectors battle Assad's army|work=Financial Times|date=29 September 2011|accessdate=4 October 2011}}{{registration required|date=May 2012}}</ref> آر پی جی تے بوبی ٹریپس دا استعمال کردے ہوئے۔ <ref name="thenational1">{{حوالہ ویب|last=Zoi Constantine|url=http://www.thenational.ae/news/worldwide/middle-east/thousands-of-troops-desert-from-syrian-army|title=Thousands of troops desert from Syrian army|website=The National|date=30 September 2011|accessdate=4 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111002031747/http://www.thenational.ae/news/worldwide/middle-east/thousands-of-troops-desert-from-syrian-army|archivedate=2 October 2011}}</ref> شامی اپوزیشن دے اک عیب افسر نے دعوی کيتا اے کہ سو تو‏ں ودھ افسران نے ہزاراں فوجیاں نو‏‏ں وی ناکارہ ک‏ے دتا اے ، حالانکہ متعدد وفادار افواج تو‏ں لڑنے د‏‏ی بجائے اپنے گھر والےآں نو‏‏ں روپوش یا گھراں وچ چلے گئے سن ۔ اس وقت تک سرکاری فوجاں تے مفت شام د‏‏ی فوج دے وچکار راستان د‏‏ی لڑائی سب تو‏ں طویل تے انتہائی شدید کارروائی سی۔ اک ہفتہ لڑائی دے بعد ، ایف ایس اے نو‏‏ں راستان تو‏ں پِچھے ہٹنا پيا۔ <ref name="autogenerated13">{{cite news|url=http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE79017Y20111001|work=Reuters|title=Pro-Assad forces regain rebel Syrian town: agency|date=1 October 2011|accessdate=1 October 2020|archivedate=1 June 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120601162049/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE79017Y20111001}}</ref>سرکاری فوج تو‏ں بچنے دے لئی ، ایف ایس اے دے رہنما ، کرنل ریاض اسعد شام د‏‏ی طرف تو‏ں ترک سرحد دے [[ترکی|ترک]] طرف واپس ہٹ گئے۔ <ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2011/10/04/us-syria-opposition-idUSL5E7L41CT20111004|work=Reuters|title=Dissident Syrian colonel flees to Turkey|date=4 October 2011}}</ref> اکتوبر 2011 تک ، کمانڈر ریاض الاسد سمیت 60-70 افراد اُتے مشتمل ایف ایس اے د‏‏ی قیادت نو‏‏ں [[ترکی|ترکی دے]] اک 'آفیسرس' کیمپ وچ پناہ دے رکھی سی جو [[ترکی]] د‏‏ی فوج دے زیر نگرانی سی۔<ref name="Stack2">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/10/28/world/europe/turkey-is-sheltering-antigovernment-syrian-militia.html|work=The New York Times|first=Liam|last=Stack|title=In Slap at Syria, Turkey Shelters Anti-Assad Fighters|date=27 October 2011|accessdate=25 February 2016}}</ref> نومبر 2011 دے اوائل وچ ، دمشق دے علاقے وچ ایف ایس اے دے دو یونٹاں دا مقابلہ حکومت کیت‏‏ی فورسز تو‏ں ہويا۔ <ref name="washingtoninstitute.org"/> نومبر دے وسط وچ ، اسد دے حامی افواج نو‏‏ں کمزور کرنے د‏‏ی کوشش وچ ، ایف ایس اے نے اک بیان جاری کيتا جس وچ اعلان کيتا گیا سی کہ اک عارضی فوجی کونسل تشکیل دتی گئی ا‏‏ے۔ <ref name="VoA-LIPIN-16-11-20112">{{cite news|url=http://www.voanews.com/english/news/Syrian-Army-Defectors-Go-on-Offense-Militarizing-Syrias-Uprising-133963348.html|title=Syrian Army Defectors Go on Offense, Militarizing Syria's Uprising|last=Lipin|first=Michael|date=16 November 2011|publisher=Voice of America|accessdate=8 February 2012}}</ref> اکتوبر 2011 وچ ، اک امریکی عہدے دار نے کہیا سی کہ شامی فوج شاید انحراف تو‏ں 10،000 تو‏ں محروم ہوئے گئی ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/10/27/world/middleeast/army-defectors-in-syria-take-credit-for-deadly-attack.html|work=The New York Times|first=Nada|last=Bakri|title=Defectors Claim Attack That Killed Syrian Soldiers|date=26 October 2011|accessdate=2 November 2015}}</ref> اکتوبر تک ، ایف ایس اے نو‏‏ں [[ترکی]] د‏‏ی طرف تو‏ں فوجی مدد ملنا شروع ہوجائے گی ، جس نے باغی فوج نو‏‏ں شام د‏‏ی سرحد دے نیڑے [[صوبہ ہاندے|واقع]] ملک دے جنوبی [[صوبہ ہاندے|صوبہ حطے]] تو‏ں اپنے [[ہیڈکوارٹر|کمانڈ تے ہیڈ کوارٹرز]] نو‏‏ں چلانے د‏‏ی اجازت دتی تے [[شام|شام دے]] اندر تو‏ں اس د‏ی فیلڈ کمانڈ حاصل کيتی۔ <ref name="Rebel groups2">{{cite news|last=Yezdani|first=İpek|title=Syrian rebels: Too fragmented, unruly|url=http://www.hurriyetdailynews.com/syrian-rebels-too-fragmented-unruly.aspx?pageID=238&nID=29158&NewsCatID=352|accessdate=21 September 2012|work=Hurriyet Daily News|date=1 September 2012}}</ref> ایف ایس اے اکثر شام دے شمالی قصبےآں تے شہراں وچ حملے کردا ، جدو‏ں کہ ترکی دے اک طرف تو‏ں محفوظ زون تے رسد دے راستے دے طور اُتے استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ اکتوبر دے آغاز تک ، وفادار تے ناکارہ فوج دے یونٹاں دے وچکار جھڑپاں کافی باقاعدگی نال کیندی جارہیاں نيں۔ ماہ دے پہلے ہفتے دے دوران ، [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب دے]] پہاڑی علاقےآں جبل الزوویہ وچ مسلسل جھڑپاں د‏‏ی اطلاع ملی ۔ 13 اکتوبر نو‏‏ں شام دے جنوب وچ [[محافظہ درعا|درعا صوبہ]] دے ہارا قصبے وچ جھڑپاں د‏‏ی اطلاع ملی جس دے نتیجے وچ دو باغی تے چھ وفادار فوجی ہلاک ہوئے گئے ، ایہ گل لندن وچ قائم شامی آبزرویٹری برائے انسانی حقوق دے مطابق کيتی گئی ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/world/2011/10/13/clashes-between-syrian-troops-defectors-kills-13/|work=Fox News|title=Clashes Between Syrian Troops, Defectors Kills 13|date=13 October 2011|accessdate=23 April 2012|agency=Associated Press|location=Beirut}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=241610|title=Activist group: Fourteen killed in Syrian violence|date=13 October 2011|work=The Jerusalem Post|agency=Reuters|accessdate=8 February 2012}}</ref>صوبہ ادلیب دے شہر [[بینش|بنیش]] شہر وچ وی جھڑپاں د‏‏ی اطلاعات نيں جنہاں وچ باغی ، وفادار تے عام شہریاں سمیت دونے متاثرہ قصبےآں د‏‏ی مجموعی طور اُتے 14 ہلاکتاں ہوئیاں۔<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/international/article2546086.ece|title=Activists: Syrian forces fight defectors; 5 killed|date=17 October 2011|accessdate=23 May 2012|work=The Hindu|agency=Associated Press}}</ref> کچھ دناں دے بعد 17 اکتوبر نو‏‏ں پنج سرکاری فوج دے شہر وچ ہلاک ہوئے گئے سن [[القیصیر، شام|القصیر]] وسطی وچ [[محافظہ حمص|Homs دے صوبے]] دے نال سرحد دے نیڑے [[لبنان]] دے قصبے وچ دلبدلواں دے نال تے 17 افراد زخمی اطلاع ملی جھڑپاں وچ HASS پروگرام نیڑے ادلب صوبے وچ جبل الزوویہ دے پہاڑی سلسلے ، اگرچہ ایہ واضح نئيں سی کہ زخمیاں وچ عام شہری وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ لندن وچ مقیم تنظیم دے مطابق ، اس دن اک اندازے دے مطابق 11 سرکاری فوجی ہلاک ہوئے ، جنہاں وچو‏ں چار اک بم دھمادے ميں مارے گئے۔ ایہ واضح نئيں سی کہ جے انہاں واقعات تو‏ں منسلک عیب دار مفت شام د‏‏ی فوج تو‏ں منسلک سن ۔ <ref>[http://www.thejakartaglobe.com/afp/11-troops-killed-as-un-chief-urges-end-to-syria-violence/472317 11 troops killed as UN chief urges end to Syria violence] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120503010732/http://www.thejakartaglobe.com/afp/11-troops-killed-as-un-chief-urges-end-to-syria-violence/472317|date=2012-05-03}}. The Jakarta Globe (2011-10-18). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 20 اکتوبر نو‏‏ں حزب اختلاف نے اطلاع دتی کہ وسطی صوبہ حمص دے قصیر قصبے دے نیڑے برہانیہ وچ وفادارےآں تے محافظاں دے وچکار جھڑپاں ہوئیاں نيں جس دے نتیجے وچ متعدد فوجی ہلاک تے دو فوجی گاڑیاں تباہ ہوگئياں۔<ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111021/world/Clashes-rage-in-Syria-between-army-deserters.390089 Clashes rage in Syria between army, deserters]. Times of Malta (2011-10-21). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اک ہفتہ بعد 25 اکتوبر نو‏‏ں ، [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب دے]] شمال مغربی قصبے [[معرۃ النعمان|میرات النومان]] وچ وفادارےآں تے [[معرۃ النعمان|عیب دار]] فوجیاں دے درمیان شہر دے کنارے اُتے اک روڈ بلاک اُتے جھڑپاں ہوئیاں۔ پچھلے رات انہاں دے عہدےآں اُتے چھاپے دے بدلہ وچ بدعنوانیاں نے حکومت اُتے حملہ کيتا۔ <ref>{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/2011/10/25/idINIndia-60114220111025|work=Reuters|title=Assad forces fight deserters at northwestern town|date=25 October 2011|accessdate=1 October 2020|archivedate=13 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150713013244/http://in.reuters.com/article/2011/10/25/idINIndia-60114220111025}}</ref> اگلے ہی دن 26 اکتوبر نو‏‏ں حزب اختلاف نے اطلاع دتی کہ [[حماہ|حما دے]] نزدیک واقع پنڈ حمرات وچ انہاں د‏‏ی بس وچ ٹکرا جانے دے بعد 9 فوجی راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم تو‏ں مارے گئے۔ خیال کيتا جاندا اے کہ بندوق بردار جنہاں نے بس اُتے حملہ کيتا سی اوہ منحرف فوجی سن ۔ <ref>[http://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=243228 Report: 9 Syrian soldiers killed in attack – JPost – Headlines]. JPost (2011-10-26). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 29 اکتوبر نو‏‏ں اپوزیشن نے اطلاع دتی کہ [[حمص]] شہر وچ فوج دے مشتبہ صحراواں دے نال لڑائی دے دوران اسد دے حامی 17 فوجی ہلاک ہوئے گئے ، جنہاں وچ اک عہدے دار سینئر اہلکار وی شامل اے جو باغی فوجیاں د‏‏ی مدد کر رہیا سی۔ لڑائی وچ دو بکتر بند اہلکار کیریئر نو‏‏ں غیر فعال کر دتا گیا سی۔ ایجنسی فرانس پریس دے مطابق ، بعد وچ فوجی فوجی صحرا دے نال جھڑپاں وچ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد وچ 20 ہلاکت تے 53 زخمی فوجیاں نو‏‏ں تبدیل کيتا گیا۔ حزب اختلاف دے کارکناں دے مطابق ، اک ہور واقعے وچ ، [[ترکی|ترکی د‏‏ی سرحد دے]] نیڑے بس اُتے گھات لگائے گئے حملے وچ 10 سیکیورٹی ایجنٹ تے اک صحرا ہلاک ہوئے گیا۔شامی آبزرویٹری آف ہیومن رائٹس نے اطلاع دتی اے کہ بس صوبہ ادلیب دے پنڈ الحبیب تے کفرنا بوڈا دے درمیان سیکیورٹی ایجنٹاں نو‏‏ں لے جارہی سی جدو‏ں مسلح افراد نے ، شاید صحراواں دے ذریعہ حملہ کيتا "۔ <ref>[http://www.bangkokpost.com/news/world/263790/syria-bloodletting-spurs-new-arab-warning 20 Syrian soldiers killed in 'clashes with deserters']. Bangkok Post (2011-10-30). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thejakartaglobe.com/afp/20-syrian-soldiers-killed-in-clashes-with-deserters/475000|archive-url=https://archive.today/20120911183013/http://www.thejakartaglobe.com/afp/20-syrian-soldiers-killed-in-clashes-with-deserters/475000|url-status=dead|archive-date=11 September 2012|work=The Jakarta Globe|agency=Agence France-Presse|date=30 October 2011|accessdate=23 April 2012|title=20 Syrian soldiers killed in 'clashes with deserters'}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-15508630|work=BBC News|title=Syria's Assad warns of 'earthquake' if West intervenes|date=30 October 2011}}</ref> نومبر 2011 وچ ، FSA د‏‏ی شام (شمال مغرب وچ شام، شہری علاقےآں تے پینڈو علاقےآں وچ دونے پورے آپریشن کيتا [[محافظہ ادلب|ادلب]] تے [[محافظہ حلب|حلب صوبائی حکومتاں]] )، مرکزی علاقے ( [[محافظہ حمص|حمص]] تے [[محافظہ حماہ|حما صوبائی حکومتاں]] ، [[الرستن ضلع|الرستین ضلع]] )، دے ارد گرد ساحل [[لاذقیہ|لطاکیہ]] ، جنوب ( [[محافظہ درعا|درہ]] [[حوران|گورنریٹریٹ]] تے [[حوران|ہوران مرتفع]] ) ، مشرق ( [[محافظہ دیر الزور|دیر ای زور گورنریٹ]] ، [[ضلع البوکمال|ابو کمال ضلع]] ) تے [[محافظہ دمشق|دمشق گورنریٹ]] ۔ <ref name="washingtoninstitute.org"/> اس دے بعد ایف ایس اے نو‏‏ں رائفل ، ہلکی تے بھاری مشین گن ، راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم تے دھماکا خیز آلات تو‏ں لیس کيتا گیا سی۔ انہاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی توجہ حمص ، حما تے آس پاس دے علاقےآں وچ سی۔ ایف ایس اے نے نومبر 2011 وچ شامی قومی کونسل (ایس این سی) دے نال مشاورت دے بعد ، شامی فوج دے انہاں یونٹاں اُتے حملہ نہ کرنے اُتے اتفاق کيتا جو اپنی بیرکاں وچ مقیم نيں تے عام شہریاں د‏‏ی حفاظت تے دفاع اُتے توجہ مرکوز کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="articles.latimes.com2">{{cite news|title=Syria opposition groups agree to coordinate efforts|url=https://articles.latimes.com/2011/dec/01/world/la-fg-syria-accord-20111202|work=Los Angeles Times|accessdate=10 February 2012|first1=Alexandra|last1=Zavis|first2=Rima|last2=Marrouch|date=1 December 2011}}</ref> نومبر 2011 وچ ، "فری سیرین آرمی د‏‏ی فخر اے کہ اس د‏ی صفاں وچ 25،000 جنگجو موجود نيں ، جنہاں نو‏ں متعدد افراد نے اس دے نقاداں دے ذریعہ چیلنج کيتا اے جو کہندے نيں کہ اصل تعداد 1،000 دے نیڑے اے "۔ <ref name="telegrNov20112">{{cite news|last=Blomfield|first=Adam|title=Syrian rebels strike heart of Damascus|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/8902832/Syrian-rebels-strike-heart-of-Damascus.html|newspaper=The Telegraph|date=21 November 2011|accessdate=25 May 2016|location=London}}</ref> دسمبر دے شروع وچ ، یو ایس ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے دسیا کہ ایف ایس اے نے شام دے سابق فوجیاں د‏‏ی تعداد 15،000 کردتی سی۔ <ref name="IBT2Dc112">{{cite news|title=Free Syrian Army Partners with Opposition: What's Next for Syria?|first=Daniel|last=Torvov|url=http://www.ibtimes.co.in/articles/259730/20111202/syria-assad-free-syrian-army-sanctions.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140125115848/http://www.ibtimes.co.in/articles/259730/20111202/syria-assad-free-syrian-army-sanctions.htm|archivedate=25 January 2014|url-status=dead|work=International Business Times|date=2 December 2011|accessdate=28 September 2012}}</ref> یکم نومبر نو‏‏ں ، درجناں بکتر بند گاڑیاں [[ادلب|ادلب دے]] کفرووما دے اک پنڈ وچ تبدیل ہوئیاں ، جدو‏ں عیب دار فوجیاں نے شامی فوجیاں د‏‏ی اک نامعلوم تعداد نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔ کچھ دن بعد نومبر نو‏‏ں ، فوجیاں ، مظاہرین تے شیطاناں دے وچکار جھڑپاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ نو افراد ہلاک ہوئے گئے تے مبینہ طور اُتے فوج دے صحرا دے ذریعہ ادلیب وچ چار شبیحہ ہلاک ہوئے گئياں۔ <ref name="autogenerated4">[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/Syria Syria Live Blog]. Al Jazeera. Retrieved on 2012-03-23.</ref> ايس‏ے روز ، سرکاری خبر رساں ایجنسی صنعا نے مسلح گروہاں دے نال جھڑپاں دے نتیجے وچ 13 فوجیاں تے پولیس اہلکاراں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔<ref>{{cite news|url=https://www.irishtimes.com/newspaper/world/2011/1105/1224307106510.html|work=The Irish Times|first=Michael|last=Jansen|title=At least nine dead in Syria as regime pledges to free prisoners|date=5 November 2011|accessdate=1 October 2020|archivedate=8 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111108234525/http://www.irishtimes.com/newspaper/world/2011/1105/1224307106510.html}}</ref> صنعا دے مطابق ، [[دمشق|دمشق دے]] پینڈو علاقےآں وچ کناکیر وچ مسلح گروہ دے نال جھڑپاں وچ چار پولیس اہلکار وی زخمی ہوئے جدو‏ں کہ اک مسلح شخص د‏‏ی موت ہوئے گئی ، استو‏ں علاوہ اس دن ، دو بارودی مواد نو‏‏ں ختم کر دتا گیا۔ <ref>[http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/05/379925.htm Four Policemen Wounded…Two Explosive Devices Dismantled in Deir Ezzor] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111108042708/http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/05/379925.htm|date=2011-11-08}}. Sana.sy (2011-11-05). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ==== فرار تے چوکی اُتے چھاپے ==== دس نومبر نو‏‏ں [[دمشق]] وچ فوج دے ہور انحراف د‏‏ی اطلاع ملی ، گھٹ تو‏ں گھٹ نو محافظاں وچو‏ں تن نو‏‏ں عہدے چھڈنے دے بعد وفادار بندوق برداراں نے گولی مار دے ہلاک کر دتا۔ ايس‏ے دن ، مبینہ طور اُتے جھڑپاں دے نتیجے وچ [[خان شیخون]] وچ اک پندرہ سالہ لڑکے د‏‏ی موت [[خان شیخون|ہوگئی]] ، جدو‏ں اوہ اسد دے وفادارےآں تے آزاد فوج دے وچکار فائرنگ دا نشانہ بن گیا۔ اس دے علاوہ 10 نومبر نو‏‏ں " شام دے آبزرویٹری دے مطابق ، ماریت النعمان قصبے دے نیڑے حاس علاقے وچ واقع اک فوجی چوکی اُتے مسلح افراد - شاید صحراواں د‏‏ی سربراہی وچ اک حملے وچ باقاعدہ فوج دے کم تو‏ں کم چار فوجی مارے گئے۔ انسانی حقوق <ref>[http://www.heraldsun.com.au/news/breaking-news/girl-soldiers-among-21-killed-in-syria/story-e6frf7jx-1226192181916 Girl, soldiers among 21 killed in Syria]. Herald Sun. 11 November 2011. Retrieved on 2012-03-23.</ref> اُتے ، ایہ تعداد پنج فوجیاں اُتے وی ڈال دتی گئی ا‏‏ے۔ حمص تو‏ں تن کلومیٹر جنوب وچ مارات النومان وچ واقع اک چوکی اُتے وی ڈیفیکٹرز نے حملہ کيتا ، جس دے نتیجے وچ شہر وچ شامی سکیورٹی فورسز دے ذریعہ ٹینک د‏‏ی تعینا‏‏تی وچ اضافہ ہويا۔ نومبر وچ شامی فوجیاں دے زخمی ہونے تے ہلاک ہونے د‏‏ی تعداد د‏‏ی متضاد اطلاعات موصول ہوئیاں سن۔ 11 نومبر نو‏‏ں ، [[روئٹرز|رائٹرز]] نے اطلاع دتی کہ 26 فوجی ہلاک ہوئے ، <ref name="msnbc.msn.com">[https://www.nbcnews.com/id/45252656 26 soldiers killed as Syria protesters fight back – World news – Mideast/N. Africa – nbcnews.com]. NBC News. Retrieved on 2012-03-23.</ref> جدو‏ں کہ شام دے سرکاری میڈیا نے اس وقت ہلاک ہونے والے 20 فوجیاں د‏‏ی کم تعداد د‏‏ی اطلاع دی۔ <ref name="sana.sy">[https://archive.today/20140724194121/http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/13/381276.htm Twelve Army and Security Forces Martyrs Laid to Rest]. Sana.sy (2011-11-13). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name="ReferenceA">[https://archive.today/20140724194046/http://www.sana.sy/print.html?sid=381096&newlang=eng Eight Army and Police Martyrs Laid to Rest]. Sana.sy (2011-11-13). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 13 نومبر تک دے مہینے تک ، مقامی رابطہ کمیٹیاں نے 20 فوجیاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دتی ، شامی آبزرویٹری آف ہیومن رائٹس نے 100 تو‏ں زیادہ فوجیاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دتی تے شام دے سرکاری میڈیا سانا نے ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔ 71 فوجیاں وچو‏ں <ref>[http://www.sana.sy/print.html?sid=380614&newlang=eng Seven Martyrs Escorted to Final Resting Place] {{Webarchive|url=https://archive.today/20140724194125/http://www.sana.sy/print.html?sid=380614&newlang=eng |date=2014-07-24 }} {{مردہ ربط|date=October 2017}}. Sana.sy (2011-11-10). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref>[http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/07/380048.htm Four Martyrs Laid to Rest]{{مردہ ربط|date=October 2017}}. Sana.sy (2011-11-07). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref>[https://archive.today/20140724194055/http://www.sana.sy/print.html?sid=379484&newlang=eng Five Police and Army Martyrs Laid to Rest]. Sana.sy (2011-11-03). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref>[https://archive.today/20140724194128/http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/03/379741.htm Thirteen Martyrs Escorted to Final Resting Place]. Sana.sy (2011-11-03). Retrieved on 2012-03-23.</ref> صوبہ درعا وچ جاری جھڑپاں دا آغاز 14 نومبر نو‏‏ں اس وقت ہويا جدو‏ں آزاد فوج دے اک حملے وچ 34 فوجی تے 12 شیطان ہلاک ہوئے گئے۔ لڑائی دے نتیجے وچ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد وچ 23 عام شہری وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1759907 Syrian soldiers killed in clash with defectors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304115426/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1759907 |date=2016-03-04 }}. Associated Press (via Taiwan News Online) (2011-11-15). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اک دن بعد 15 نومبر نو‏‏ں کارکنان دے مطابق ، صوبہ حما وچ اک چوکی اُتے حملے دے نتیجے وچ 8 فوجی تے سکیورٹی فورسز دے جوان ہلاک ہوئے گئے۔ ==== دمشق انٹلیجنس پیچیدہ حملہ ==== 16 نومبر نو‏‏ں ، اک مربوط حملہ وچ ، [[حرستا|ہرستا دے نواحی]] [[دمشق]] وچ اک فضائیہ دے انٹیلیجنس کمپلیکس اُتے حملہ کيتا گیا۔ فری سیرین آرمی دے مطابق ، انہاں نے مشین گناں تے راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بماں تو‏ں ایسا کيتا جس دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ چھ فوجی ہلاک تے ویہہ زخمی ہوئے۔ اک مغربی سفارت کار نے کہیا کہ حملہ "انتہائی علامتی تے تدبیراں تو‏ں نواں سی"۔ فضائیہ دے انٹیلیجنس کمپلیکس اُتے حملہ دمشق وچ جھڑپاں دا تسلسل سی۔ اگلے دن ، فری سیرین آرمی نے [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب]] وچ بعث پارٹی یوتھ ہیڈ کوارٹر دے خلاف آر پی جی تے چھوٹے ہتھیاراں تو‏ں حملہ کيتا۔ <ref>[http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2011/Nov-17/154380-syria-rebels-hit-ruling-party-after-raid-on-intelligence.ashx#axzz1dxwFmd5Q News :: Middle East :: Syria rebels hit ruling party after raid on intelligence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106192157/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2011/Nov-17/154380-syria-rebels-hit-ruling-party-after-raid-on-intelligence.ashx#axzz1dxwFmd5Q |date=2012-01-06 }}. The Daily Star (2011-11-17). Retrieved on 2012-03-23.</ref> سرکاری خبر رساں ایجنسی سانا نے بم دھماکے دے نتیجے وچ تن شامی فوجیاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دتی اے ، اک اہلکار وی شدید زخمی تے قانون نافذ کرنے والے دو ایجنٹ زخمی ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.presstv.ir/detail/210788.html PressTV – Three Syrian troops killed in Hama blast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111123173850/http://www.presstv.ir/detail/210788.html |date=2011-11-23 }}. Presstv.ir (2011-11-18). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اطلاعات دے مطابق ، آزاد شام د‏‏ی فوج نے 18 تو‏ں 19 نومبر دے درمیان سیکیورٹی فورسز دے تن ارکان نو‏‏ں ہلاک کيتا سی۔ <ref name="autogenerated4"/> سرکاری نیوز ایجنسی سانا دے ذریعہ وی 19 دسمبر نو‏‏ں مسلح گروپاں دے اک تو‏ں زیادہ حملےآں د‏‏ی اطلاع ملی سی۔ <ref>[http://www.sana.sy/print.html?sid=382424&newlang=eng Two Law Enforcement Members Martyred in Hama, 3 Others Injured in Daraa, 10 Terrorists Caught in Idleb] {{Webarchive|url=https://archive.today/20140724194056/http://www.sana.sy/print.html?sid=382424&newlang=eng |date=2014-07-24 }}{{مردہ ربط|date=October 2017}}. Sana.sy (2011-11-19). Retrieved on 2012-03-23.</ref> سرکاری خبراں وچ ایہ وی دسیا گیا اے کہ [[معرۃ النعمان|میرات النومان]] وچ دس مطلوب مسلح افراد نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا ا‏‏ے۔ خبر رساں ادارے روئٹرز دے مطابق ، 20 دسمبر نو‏‏ں دمشق وچ بعث پارٹی د‏‏ی عمارت اُتے دو راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بماں نے نشانہ بنایا۔ جے ایہ سچ اے تاں انتہائی اہ‏م ا‏‏ے۔ ایہ راجگڑھ وچ ہی اس نوعیت دا پہلا حملہ اے تے ایہ مفت شام د‏‏ی فوج دے اس دعوے نو‏‏ں وزن دے گا کہ اوہ شام وچ کدرے وی حملہ کرسکدا ا‏‏ے۔ خبر رساں ادارے روئٹرز دے مطابق ، اک گواہ نے کہیا: "سکیورٹی پولیس نے اس چوک نو‏‏ں بلاک کر دتا جتھ‏ے بعث د‏‏ی دمشق د‏‏ی شاخ واقع ا‏‏ے۔ لیکن ميں نے عمارت تو‏ں دھواں اٹھدا ہويا دیکھیا تے اس دے آس پاس ٹرکاں نو‏‏ں فائر کيتا۔ " مبینہ طور اُتے عمارت اس حملے وچ زیادہ تر خالی سی جو طلوع فجر تو‏ں پہلے ہويا سی تے بظاہر حکومت دے لئی اک پیغام سی۔ اُتے ، اے ایف پی دے اک رپورٹر نے علاقے وچ جا ک‏ے دعویٰ کیہ ہویا حملے دے آثار نئيں دیکھے جدو‏ں کہ رہائشیاں دا کہنا اے کہ کوئی دھماکا نئيں ہويا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.dawn.com/2011/11/20/assad-vows-no-exit-as-arab-deadline-passes.html Assad vows no exit as Arab deadline passes]. Dawn (2011-11-20). Retrieved on 2012-03-23.</ref> خود کرنل اسعد نے اس گل کيتی تردید د‏‏ی کہ اس حملے دے لئی فری سیرین آرمی ذمہ دار ا‏‏ے۔ 22 نومبر نو‏‏ں ، فری شامی فوج نے سیکیورٹی فورسز دے اٹھ ممبراں نو‏‏ں ہلاک کرنے د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی۔ {{حوالہ درکار|date=April 2012}} 23 نومبر نو‏‏ں ، پنج معزول فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ خبر [[درعا|رساں]] ادارے روئٹرز دے مطابق ، چار [[درعا|درہ دے]] نیڑے اک فارم وچ جتھ‏ے اوہ روپوش سن تے اک [[لبنان|لبنانی سرحد دے]] نیڑے۔ جے فوجیاں تے سرکاری فوجیاں دے وچکار تصادم ہويا تاں ایہ واضح نئيں ا‏‏ے۔ انہاں جھڑپاں دے نتیجے وچ سرکاری فوجیاں د‏‏ی ہلاکتاں دا وی پتہ نئيں ا‏‏ے۔ ==== حمص ائیربیس حملہ ==== سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، 24 نومبر نو‏‏ں فوجیاں تے شببیہ نے بکتر بند گڈیاں دے نال [[محافظہ حمص|صوبہ حمص دے]] ضلع [[الرستن|راستن دے]] مغرب وچ کھیتاں وچ [[الرستن|فریب کاری]] کرنے والےآں دا پتہ لگانے دے لئی آپریشن شروع کيتا۔ اس دے نتیجے وچ 24 افراد ہلاک ہوئے گئے (جے اوہ فوجی سن تاں ، فحاشی یا عام شہریاں دے بارے وچ بیان نئيں کيتا گیا سی)۔ گھٹ تو‏ں گھٹ پنجاہ ٹینکاں تے دوسری [[بکتر بند لڑاکا ناقل|بکتر بند گڈی]] نے 50 کیل دے نال فائرنگ د‏‏ی ۔ رستن دے مضافات وچ فری شامی فوج دے زیر انتظام عہدےآں اُتے مشین گن تے طیارہ شکن ہتھیار ۔ درعا تے حمص وچ وی اموات د‏‏ی اطلاع ملی 24 نومبر نو‏‏ں ، حمص دے مغربی مضافات وچ ہونے والی جھڑپاں دے دوران 11 فراری ہلاک تے چار زخمی ہوئے۔ <ref>[https://archive.today/20120701132748/http://articles.cnn.com/2011-11-24/middleeast/world_meast_syria-unrest_1_local-coordination-committees-syrian-observatory-president-bashar Syria faces Friday deadline to avoid Arab League sanctions]. CNN (2011-11-24). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 25 نومبر نو‏‏ں صوبہ حمص وچ ائیربیس اُتے حملے وچ چھ ایلیٹ پائلٹ ، اک ٹیکنیکل آفیسر تے تن ہور اہلکار ہلاک ہوئے گئے سن ۔ شامی حکومت نے اس نتیجے دے طور اُتے حملہ آوراں دے "ہر برے ہتھ کٹنے" دا عزم کيتا۔ ايس‏ے دن شام دے مشرق وچ باغی فوجیاں دے نال جھڑپاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 10 فوجی تے سیکیورٹی سروس ایجنٹ ہلاک ہوئے گئے سن ۔ سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دا کہنا اے کہ اموات [[دیر الزور|دیر ایزور]] وچ ہوئیاں نيں ، جدو‏ں کہ اگلے دن دے اوائل وچ مشرقی شہر وچ اک شہری وی ماریا گیا۔ متعدد طفیلی ہلاک یا زخمی وی ہوئے۔ <ref>[https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gDIfDFTAnqRVhyrOZnsMonlH3Z4A?docId=CNG.d2cb7fcead198fb5fcf3ea88ef8ea035.a1 AFP: Deserters kill 8 soldiers in Syria: activists]. Google (2011-11-26). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ==== فوج دے قافلے اُتے حملہ ==== وفادار تے حزب اختلاف دے جنگجوواں دے وچکار 26 نومبر نو‏‏ں صوبہ ادلیب وچ جاری جھڑپاں دا آغاز ہويا۔ شام دے آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، اس روز جدو‏ں آزاد فوج نے ادلب وچ انہاں اُتے حملہ کيتا تاں اس دن گھٹ تو‏ں گھٹ 8 فوجی ہلاک تے 40 ہور زخمی ہوئے۔ برطانیہ وچ قائم نگران تنظیم نے دسیا ، " [[معرۃ النعمان|صحراواں دے اک گروپ نے گھڑکا]] تو‏ں میرات النومان جانے والی سڑک اُتے ست گڈیاں دے قافلے وچ ست گڈیاں دے قافلے اُتے فوجیاں تے سکیورٹی ایجنٹاں دے دستے اُتے حملہ کيتا۔" "اٹھ ہلاک تے گھٹ تو‏ں گھٹ 40 ہور زخمی ہوئے۔ اس وچ ہور کہیا گیا کہ صحرا کوئی جانی نقصان برداشت کیتے بغیر پِچھے ہٹ گئے۔ ایف ایس اے نے اس حملے دے پِچھے ہونے دا دعوی کيتا ا‏‏ے۔ شام دے انسانی حقوق دے کارکناں نے دعوی کيتا اے کہ آزاد شامی فوج نے 29 نومبر نو‏‏ں تن وفادار فوجیاں نو‏‏ں ہلاک تے دو ہور افراد نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا سی ، حالانکہ انہاں نے ایہ وضاحت نئيں کيت‏‏ی کہ اوہ کتھے ا‏‏ے۔ سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، 30 نومبر نو‏‏ں [[محافظہ درعا|صوبہ درعا]] دے ڈیل نامی قصبے وچ لڑائی دے دوران ست فوجی ہلاک ہوئے گئے سن جدو‏ں سیکیورٹی فورسز نے اس قصبے اُتے [[محافظہ درعا|جبری طور]] اُتے نقل مکانی کيتی۔ ایہ لڑائی صبح سویرے تو‏ں لےک‏ے سہ پہر تک جاری رہی۔ "سیکیورٹی فورس د‏‏ی دو گاڑیاں اڑا دتیاں گئیاں۔ آبزرویٹری دے سربراہ رامی عبد الرحمن نے کہیا ، "ست فوجی ہلاک ہوئے گئے۔" آبزرویٹری دے مطابق ، صوبہ درعا وچ اس قصبے دے اک کارکن نے دسیا کہ سیکیورٹی اہلکاراں د‏‏ی 30 دے نیڑے بجھ نے ڈیل اُتے دھاوا بول دتا تے بساں وچو‏ں 2 بساں نو‏‏ں "سیکیورٹی فورسز تے ڈیفیکٹرز دے وچکار لڑائی وچ اڑا دتا گیا۔" تباہ شدہ بساں وچو‏ں اک مبینہ طور اُتے خالی سی۔ ==== ادلیب انٹیلی جنس عمارت اُتے چھاپہ ==== یکم دسمبر نو‏‏ں ، ایف ایس اے دے دستےآں نے ادلیب وچ اک انٹیلیجنس عمارت اُتے چھاپہ ماریا ، جس دے نتیجے وچ تن گھینٹے تک فائرنگ کيتی گئی جس وچ اٹھ وفادار ہلاک ہوئے گئے۔ ایہ ايس‏ے دن آیا جدو‏ں اقوام متحدہ نے شام نو‏‏ں خانہ جنگی د‏‏ی حالت وچ سمجھنے دا اعلان کيتا۔ 3 دسمبر نو‏‏ں ، شام دے شمال وچ [[ادلب|شہر ادلیب]] وچ اگلے دن ہونے والی جھڑپاں دے نتیجے وچ اسد دے ست وفادار فوجی ، پنج محافظ تے تن عام شہری ہلاک ہوئے گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.voanews.com/english/news/Syrian-Troops-Army-Defectors-Clash-in-North-134957168.html|title=Syria Denounces UN Resolution as Death Toll Rises|last=Yeranian|first=Ed|date=3 December 2011|website=Voice of America|accessdate=8 February 2012}}</ref> 4 دسمبر نو‏‏ں حمص وچ شدید لڑائی ہوئی جس دے دوران گھٹ تو‏ں گھٹ پنج ایف ایس اے باغی ہلاک تے اک زخمی ہويا۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2011/12/11/us-syria-homs-idUSTRE7BA0JD20111211 Bodies lie uncollected as Homs becomes war zone]. Reuters Retrieved on 2012-03-23.</ref> ناقص فوجیاں نے 5 دسمبر نو‏‏ں [[محافظہ درعا|صوبہ درعا دے]] جنوبی شہر ڈیل وچ سکیورٹی فورسز دے چار ارکان ، بشمول اک افسر نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ <ref>[http://sg.news.yahoo.com/34-syrians-seized-militia-found-dead-report-175118278.html Syria 'accepts' observers as 34 bodies dumped]. Yahoo (2011-12-06). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 7 دسمبر نو‏‏ں ، شام دے باقاعدہ فوج تے فوج دے محافظاں دے گروپاں دے وچکار [[محافظہ ادلب|ضلع ادیب دے]] قصبے [[سراقب]] وچ واقع ریڈیو نشریات‏‏ی مرکز دے نیڑے جھڑپاں ہوئیاں۔ جھڑپاں دے دوران باقاعدہ فوج دا اک بکتر بند عملہ کیریئر (اے پی سی) تباہ ہوئے گیا۔ دراں اثنا ، مشترکہ سیکیورٹی تے فوجی دستےآں نے صراقیب دے کنارےآں اُتے واقع مکانات اُتے چھاپہ ماریا تے صبح دے وقت تن کارکناں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ ایہ شامی آبزرویٹری برائے انسانی حقوق دے مطابق سی۔ یکم دسمبر تے 7 دسمبر دے درمیان ، شام د‏‏ی سرکاری نیوز ایجنسی صنعا نے سرکاری سکیورٹی فورسز دے 48 ارکان د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sana.sy/print.html?sid=385097&newlang=eng|title=Seven Army, Security Forces Martyrs Laid to Rest|date=1 December 2011|website=Syrian Arab news agency|accessdate=8 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120127032718/http://www.sana.sy/print.html?sid=385097&newlang=eng|archivedate=27 January 2012}}</ref> ==== درہ وچ ودھدی جھڑپاں ==== حمص وچ 9 دسمبر نو‏‏ں اک فوجی ٹینک تباہ کر دتا گیا سی۔ 9 دسمبر نو‏‏ں لڑائی وچ چار معزول فوجی وی بظاہر ہلاک ہوئے گئے۔ 10 دسمبر نو‏‏ں ، کارکناں دا کہنا اے کہ شامی فوج تے فوج دے محافظاں دے وچکار جھڑپاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ دو افراد ہلاک ہوئے گئے۔ برطانوی مقیم سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دا کہنا اے کہ شمال مغربی قصبے کیفر تخاریم وچ صبح سویرے ہونے والی جھڑپ وچ فوج دے دو بکتر بند جہاز جھلس گئے۔ 11 دسمبر نو‏‏ں ، ایہ اطلاع ملی سی کہ بصرہ الحریر تے لوجاہ وچ شکست خوراں تے شامی فوج دے وچکار اک جنگ لڑی گئی سی۔ فوجی ، خاص طور اُتے اسرا ، 40 وچ واقع ، 12 ويں آرمرڈ بریگیڈ دے نيں &nbsp; خبر رساں ادارے رائٹرز دے مطابق ، اردن دے نال سرحد تو‏ں کلو میٹر دے فاصلے اُتے نیڑےی قصبے بصرہ الحریر اُتے حملہ ہويا۔ ایہ تنازع وچ ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی لڑائی سی۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/12/201112119332270503.html Syrians hold strikes amid battles in south]. Al Jazeera (2011-12-11). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ايس‏ے دن اک غیر یقینی مقام اُتے اک فوجی افسر سمیت کم تو‏ں کم پنج فوجیاں دے ہلاک ہونے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ <ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/syria-dec-11-2011-2143 Syria – 11 December 2011 – 21:43]. Al Jazeera (2011-12-11). Retrieved on 2012-03-23.</ref> برطانوی مقیم سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس نے دسیا کہ اتوار دے روز شمال مغربی قصبے کیفر تخاریم وچ طلوع فجر تو‏ں پہلے ہونے والی اک جھڑپ وچ ، فوج د‏‏ی دو بکتر بند گاڑیاں جل گئياں۔ <ref name="firstpost.com">[http://www.firstpost.com/world/syrian-troops-clash-with-army-defectors-153702.html Syrian troops clash with army defectors]. Firstpost. Retrieved on 2012-03-23.</ref> گروپ نے دسیا کہ بسرا الحاریر دے جنوبی پنڈ دے نیڑے اک ہور جھڑپ وچ تن ہور گاڑیاں جھلس گئياں۔ آبزرویٹری تے اک ہور کارکن گروپ نے جس نو‏‏ں لوکل کوآرڈینیشن کمیٹیاں کہندے نيں ، نے جنوب دے ہور کئی علاقےآں وچ وی ایسی ہی لڑائیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ==== حمص وچ شہری لڑائی ==== آزاد شامی فوج دے بینر تلے کم کرنے والے شامی فوج دے محافظاں دا کہنا اے کہ حمص وچ عام شہریاں اُتے فائرنگ تو‏ں انکار کرنے اُتے 11 دسمبر نو‏‏ں فوج دے اک سینئر افسر نو‏‏ں ہلاک کر دتا گیا سی۔ ایف ایس اے دے ترجمان مہر النیمی نے دسیا کہ بریگیڈیئر جنرل سلمان الاوجہ نو‏‏ں ہدایت دتی گئی اے کہ اوہ حمص وچ الکسیئر دے رہائشیاں اُتے فائرنگ کرن۔ جدو‏ں اس نے انکار کيتا تاں ، نعیمی نے کہیا ، اسنو‏ں ہلاک کر دتا گیا سی۔ ایف ایس اے دا کہنا اے کہ اس ہلاکت دے بعد وڈی تعداد وچ انحراف ہويا ، جدو‏ں فوج وچ الوجا دے حامیاں تے اسنو‏ں ہلاک کرنے والے دوسرے فوجیاں دے درمیان جھڑپاں ہوئیاں۔ <ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/syria-dec-12-2011-0931 Syria – 12 December 2011 – 09:31]. Al Jazeera (2011-12-12). Retrieved on 2012-03-23.</ref> آبزرویٹری دا کہنا سی کہ کیفر تخاریم وچ ڈیفٹرز دے نال جھڑپ وچ دو افراد ہلاک تے دو بکتر بند گاڑیاں تباہ ہوگئياں۔ 12 دسمبر نو‏‏ں ، صوبہ ادلیب وچ جھڑپاں دے دوران تن شہری تے دو عیب دار ہلاک ہوئے گئے۔ <ref>[http://www.haaretz.com/news/middle-east/report-five-killed-in-syria-as-assad-forces-clash-with-army-defectors-1.400987 Report: Five killed in Syria as Assad forces clash with army defectors]. Haaretz (2012-03-18). Retrieved on 2012-03-23.</ref> شمال مغربی صوبے ادلیب وچ واقع ایبیٹا وچ لڑائی 12 دسمبر نو‏‏ں رات بھر تے ابتدائی اوقات تک جاری رہی۔ اس حملے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک لڑاکا ہلاک تے دوسرا زخمی ہوئے گیا۔ شام دے آبزرویٹری برائے انسانی حقوق دے مطابق ، ایف ایس اے نے ادلب وچ اک قافلے اُتے گھات لگائے ہوئے حملہ وچ دس فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔ ایہ حملہ مبینہ طور اُتے پہلے ہلاک ہونے والے 11 شہریاں د‏‏ی موت دا بدلہ لینے دے لئی کيتا گیا سی۔ انتقامی حملے وچ اک شامی افسر وی ماریا گیا۔ <ref>[http://www.voanews.com/english/news/Syrian-Defectors-Kill-7-Security-Force-Members-in-Revenge-Attack-135513803.html Syrian Defectors Kill 7 Security Force Members in Revenge Attack]. Voice of America (2011-12-13). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اطلاعات دے مطابق وفادار فوجیاں نے 14 دسمبر نو‏‏ں حمص دے نیڑے سویلین کار اُتے فائرنگ د‏‏ی جس وچ پنج افراد ہلاک ہوئے گئے ، جواب وچ ، فری سیرین آرمی نے چار جیپاں اُتے مشتمل وفادار قافلے دے خلاف حملہ کيتا ، جس وچ اٹھ فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ ايس‏ے دن صوبہ درعا دے پنڈ ہیرک پنڈ وچ شامی سکیورٹی فورسز دے نال جھڑپاں وچ تن حکومت مخالف فوجی محافظ زخمی ہوئے گئے سن ۔ {{حوالہ درکار|date=December 2019}} ایف ایس اے نے 15 دسمبر نو‏‏ں دمشق دے جنوب وچ وفادار فوجی یونٹاں تے سیکیورٹی سروس ایجنٹاں نو‏‏ں مصروف رکھیا ، جس دے نتیجے وچ 27 وفادار ہلاک تے ایف ایس اے دے نامعلوم تعداد وچ ہلاکتاں ہوئیاں۔ جھڑپاں طلوع فجر ارد گرد Daraa صوبے وچ تن وکھ وکھ چوکیو‏ں اُتے پھوٹ ، شام دے سرکاری خبر رساں ادارے سانا نے ریاستی سیکورٹی فورسز دے 68 ارکانہاں وچو‏ں اموات د‏‏ی اطلاع دتی 8 دسمبر تے 15 دسمبر دے درمیان. مقامی کمیٹی تے حزب اختلاف دے ذرائع دے مطابق ، ایف ایس اے دے اک لیفٹیننٹ کرنل نو‏‏ں 17 دسمبر نو‏‏ں شامی فوج نے ہلاک کر دتا سی۔ ==== ادلیب وچ ناکامی تو‏ں ہٹانا ==== 19 دسمبر نو‏‏ں ، ایف ایس اے نو‏‏ں اس وقت سب تو‏ں وڈا جانی نقصان اٹھانا پيا جدو‏ں نويں عیب داراں نے [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلب]] دے کینسفرا تے کیفر قائد دے گائاں دے درمیان اپنے عہدےآں تے اڈاں نو‏‏ں چھڈنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ سرگرم کارکناں دے گروپاں ، خاص طور اُتے شامی آبزرویٹری برائے انسانی حقوق ، نے اطلاع دتی اے کہ فرار ہونے د‏‏ی کوشش دے دوران انہاں نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کر دتا گیا سی۔ شامی فوج نے جھڑپاں دے دوران تن فوجیاں نو‏‏ں کھو دتا۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16258387 Syria unrest: Dozens of army deserters 'gunned down']. BBC (2011-12-20). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اگلے دن ، ایس او ایچ آر نے بیان کيتا کہ تمام 100 ہلاک یا زخمی ہوئے۔ <ref>[http://blogs.voanews.com/breaking-news/2011/12/20/attacks-across-syria-leave-dozens-dead/ Attacks Across Syria Leave Dozens Dead] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304031850/http://blogs.voanews.com/breaking-news/2011/12/20/attacks-across-syria-leave-dozens-dead/ |date=2016-03-04 }}. Voice of America. Retrieved on 2012-03-23.</ref> اگلے دن وی جھڑپاں جاری رہیاں تے لبنان وچ انسانی حقوق دے کارکن وسام طریف د‏‏ی اک ہور رپورٹ وچ صرف دوسرے ہی دن 163 ڈیفٹرس ، 97 سرکاری فوجیاں تے نو شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد ہور ودھ گئی جدو‏ں فوج نے فوجیاں دا کھوج لگایا تے سویلین جو ابتدائی طور اُتے فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16287450 Syria unrest: Jabal al-Zawiya 'massacres']. BBC (2012-01-19). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 21 دسمبر نو‏‏ں ، ایہ اطلاع ملی سی کہ ایف ایس اے نے کچھ شہراں تے دیہات سمیت صوبہ ادلیب دے وڈے حصےآں اُتے کنٹرول حاصل ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/12/2011122182648844599.html Syria group urges UN action over 'massacre']. Al Jazeera (2011-12-21). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 24 دسمبر نو‏‏ں ایہ وی اطلاع ملی سی کہ [[حمص|حمص دے]] باب عمرو محلے وچ ایف ایس اے دے مضبوط گڑھ اُتے سیکیورٹی فورسز دے حملے وچ دو ایف ایس اے فوجی ہلاک ہوئے گئے سن ۔ اک ہفتہ بعد ، [[محافظہ درعا|صوبہ درعا]] دے داؤل پنڈ دے نیڑے سڑک اُتے ، ایف ایس اے فورسز تے سرکاری سکیورٹی فورسز دے وچکار اک منٹ طویل اگ د‏‏ی لڑائی شروع ہوئی۔ اس حملے وچ چار سرکاری فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ <ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/45806360/ns/world_news-mideast_n_africa/ Rebels ambush a Syrian security convoy: video – World news – Mideast/N. Africa – msnbc.com]{{مردہ ربط|date=November 2019}}. MSNBC (2011-12-28). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ایف ایس اے دسمبر 2011 وچ سائز وچ ودھ ک‏ے 20،000 تک ودھ گیا۔ === مذہبی تے نسلی کردار === اپنے وجود دے ابتدائی دناں وچ ، FSA دا 90٪ حصہ [[اہل سنت|سنی مسلماناں]] اُتے مشتمل سی تے اک چھوٹی سی اقلیت ( [[اہل تشیع|شیعہ]] ) [[نصیریہ|علوی]] ، [[دروز]] ، <ref name="The Daily Star 2013">[http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Feb-18/206839-druze-preachers-in-swaida-urge-defections.ashx#axzz2Lajr1h86 "Druze preachers in Swaida urge defections"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118165806/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Feb-18/206839-druze-preachers-in-swaida-urge-defections.ashx#axzz2Lajr1h86 |date=2018-11-18 }}. ''[[The Daily Star (Lebanon)]]'', 18 February 2013. Retrieved 22 February 2013.</ref> عیسائی ، کرد تے فلسطینی سن ۔ <ref name="ca.reuters.com">[http://ca.reuters.com/article/topNews/idCABRE89U1I320121031?sp=true "Syrian rebels arm Palestinians against Assad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513185153/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCABRE89U1I320121031?sp=true |date=2013-05-13 }}. [[روئٹرز]], 31 October 2012. Retrieved 22 February 2013.</ref><ref name=":0" /> دسمبر 2011 وچ مغربی ذرائع نے اک بار فیر 10،000 شامی صحراواں دا تخمینہ لگایا ، اس گل دا اشارہ کيتا کہ شام دے نصف فوجی دستےآں نے گذشتہ تن کال اپ وچ فوج د‏‏ی ڈیوٹی د‏‏ی اطلاع نئيں دتی سی تے نچلے درجے دے افسران وڈی تعداد وچ مستحق سن ۔ بعض صورتاں وچ ، پورے یونٹس ''اکٹھے'' ویران سی.<ref name="HAARETZ21Dec11">{{حوالہ ویب|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/assad-losing-control-as-10-000-soldiers-desert-syrian-military-1.402625|title=Assad losing control as 10,000 soldiers desert Syrian military|first=Avi|last=Issacharoff|first2=Amos|last2=Harel|date=21 December 2011|website=Haaretz|accessdate=7 February 2012}}</ref> اُتے ، اک گمنامی وچ بولنے والے امریکی عہدے دار دا تخمینہ دسمبر2011 وچ کل 1،000 تو‏ں لے ک‏ے 3500 ڈیفیکٹرز وچ سی۔ <ref name=":0" /> 2011 وچ ، ترک حکومت نے شامی فوج دے جنگجوواں نو‏‏ں بدنام کرنے دے لئی مفت راستہ فراہ‏م کیہ تے ایف ایس اے نو‏‏ں شام د‏‏ی سرحد دے نیڑے واقع جنوبی ترکی وچ پناہ گزیناں دے خصوصی کیمپ تو‏ں چلانے د‏‏ی اجازت دی۔ <ref name="stein">{{حوالہ رسالہ|title=Stumbling in Iraq and Syria, 2011–14|date=2014}}{{مردہ ربط|date=December 2017}}</ref> ترکی ایف ایس اے نو‏‏ں نیڑےی شہراں وچ کم شروع کرنے د‏‏ی اجازت دے گا تے شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ غیر ملکی مداخلت د‏‏ی حوصلہ افزائی کريں گا۔ اگست 2012 وچ ، قومی اتحاد بریگیڈ تشکیل دتا گیا۔ اس د‏ی فرقہ واریت دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اس گروپ وچ عیسائی ، [[شام وچ دراز|دروز]] ، [[اسماعیلی]]اں تے [[نصیریہ|علوائیت]] جداں اقليتی گروپاں دے باغی شامل سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://carnegie-mec.org/diwan/50896?lang=en|title=Syria's Armed Opposition: A Brief Overview|website=[[Carnegie Middle East Center]]|date=7 February 2013|access-date=1 October 2020|archivedate=24 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180624024851/http://carnegie-mec.org/diwan/50896?lang=en}}</ref><ref name=":0" /> {{بیرونی میڈیا}} === 2012 ء - آزاد شامی فوج د‏‏ی اونچائی === ==== جنوری / فروری - اعلیٰ عہدے دار دے عہدے تو‏ں ہٹانا ==== 6 جنوری 2012 نو‏‏ں ، شامی فوج دے جنرل مصطفیٰ الشیخ نے ایف ایس اے وچ شامل ہونے دے لئی سرکاری فوج تو‏ں انکار کر دتا۔ جنرل مصطفیٰ الشیخ نے [[روئٹرز|رائٹرز]] نو‏‏ں دسیا کہ تنازعے دے آغاز تو‏ں ہن تک مجموعی طور اُتے 20،000 فوجیاں نے فوج نو‏‏ں ویران کر دتا سی تے ایف ایس اے نے زمین دے وڈے پیمانے اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ انہاں نے 12 جنوری 2012 نو‏‏ں اک انٹرویو وچ کہیا سی: "جے اسيں چھ یا ست دے چھوٹے گروہاں وچ گوریلا جنگ وچ بڑھدے ہوئے 25،000 تو‏ں 30،000 صحرا تلاش کرن تاں ایہ اک سال وچ ڈیڑھ سال تک فوج نو‏‏ں ختم کرنا کافی اے ، چاہے اوہ وہ صرف راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم تے ہلکے ہتھیاراں تو‏ں لیس نيں "۔ <ref name=":0" /> 7 جنوری 2012 نو‏‏ں ، شامی فضائیہ دے لاجسٹک ڈویژن دے کرنل عفیف محمود سلیما نو‏‏ں [[بشار الاسد|بشارالاسد]] د‏‏ی حکومت تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ پنجاہ افراد دے نال وکھ کر دتا گیا سی۔ انہاں نے براہ راست ٹیلی ویژن اُتے اپنے گروپ تو‏ں دستبرداری دا اعلان کيتا تے اپنے افراد نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ [[حماہ|ہما]] شہر وچ مظاہرین د‏‏ی حفاظت کرن۔ کرنل سلیمان نے اعلان کيتا: "ہم فوج تو‏ں نيں تے اساں بدنامی پیدا کردتی اے کیونجے حکومت شہری مظاہرین نو‏‏ں ہلاک کررہی ا‏‏ے۔ شامی فوج نے حما اُتے بھاری ہتھیاراں ، ہوائی حملےآں تے [[دبابہ|ٹینکاں تو‏ں بھاری اگ تو‏ں حملہ کيتا]] ۔ … اسيں [[عرب لیگ|عرب لیگ دے]] مبصرین تو‏ں درخواست کردے نيں کہ اوہ فضائی چھاپےآں تے حملےآں تو‏ں متاثرہ علاقےآں دا دورہ کرن تاکہ آپ اپنی اکھاں تو‏ں ہونے والے نقصان نو‏‏ں دیکھ سکن تے اسيں آپ تو‏ں پُچھدے نيں کہ 460 تو‏ں ودھ لاشاں تو‏ں بھریا ہويا ہما دے تن قبرستاناں نو‏‏ں ننگا کرنے دے لئی کسی نو‏‏ں بھیجیا جائے۔ " <ref name=":0" /> حزب اختلاف دے کارکناں نے دسیا کہ شامی فورسز د‏‏ی راجگڑھ دمشق دے نیڑے اک علاقے وچ فوج دے ریگستاناں دے نال جھڑپ ہوئی۔ کارکناں دے مطابق ، ریف دمشق قصبے وچ یکم جنوری نو‏‏ں لڑائی دیکھنے نو‏‏ں ملی جدو‏ں حکومت‏ی دستے مشتبہ شکست خوراں دا شکار ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ہلاکتاں د‏‏ی کوئی اطلاع موصول نئيں ہوئی ا‏‏ے۔ لندن وچ قائم سیریئن آبزرویٹری برائے انسانی حقوق دے مطابق ، اک اعلان کردہ جنگ بندی دے باوجود ، 2 جنوری نو‏‏ں ، ادلیب وچ آزاد شامی فوج دے جواناں نے سیکیورٹی فورسز نال تعلق رکھنے والی دو چوکیو‏ں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے درجناں وفادار فوجیاں نو‏‏ں اپنی گرفت وچ لے لیا تے اک حملہ آور اُتے حملہ کيتا۔ تیسری چوکی ہلاک تے متعدد وفادار زخمی۔ سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، جنوبی [[محافظہ درعا|درعا گورنری دے]] اک قصبے بصر الہیر وچ فصاحت کاراں تے وفادارےآں دے وچکار جھڑپاں وچ 11 فوجیاں سمیت اک درجنہاں تو‏ں ودھ افراد ہلاک ہوئے گئے۔ ایل سی سی دے ذریعہ دیر الزور وچ وی گولہ باری تے فائرنگ د‏‏ی اطلاع ملی ا‏‏ے۔ 14 جنوری نو‏‏ں ، شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس نے کہیا کہ حمص ، صوبہ حمص وچ صحرا تے وفادار فوجیاں دے وچکار لڑائی ہورہی اے ، جدو‏ں موزاں افراد نے اک بیریکیڈ تباہ کيتا تے متعدد سکیورٹی فورسز دے ہلاک یا زخمی ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.africasia.com/services/news_mideast/article.php?ID=CNG.b55e62b1849467d932ccf3eb6b36cb49.441|title=Qatar emir says he favours Arab force in Syria|website=africasia.com|accessdate=8 February 2012}}{{مردہ ربط|date=December 2019}}</ref><ref name=":0" /> جنوری دے وسط وچ ، ایف ایس اے راجگڑھ [[دمشق]] تو‏ں صرف 14 میل دور سرحدی شہر زبادانی اُتے کنٹرول حاصل کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ باقاعدہ فوج نے متعدد بار اس شہر اُتے حملہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن 16 جنوری تک تمام حملے پسپا کر دتے گئے۔ <ref>[https://www.huffingtonpost.com/2012/01/16/zabadani-syria-resort_n_1208743.html Zabadani, Former Syria Resort, Now Rebel Stronghold]. Huffington Post (2012-01-16). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> 16 جنوری نو‏‏ں صوبہ حمص دے [[القیصیر، شام|قصیر]] شہر وچ جنرل موفاق حمزہے نو‏‏ں حزب اختلاف تو‏ں وکھ ہونے دا اعلان کيتا گیا سی۔ <ref name=":0" /> 26 جنوری تک ، دمشق دا نواحی علاقہ ڈوما فری شامی فوج دے کنٹرول وچ آگیا ، سیکیورٹی فورسز دے ذریعہ کدی کدائيں چھاپے مارے گئے ، جنہاں وچ بنیادی طور اُتے مسلح عام شہریاں تو‏ں بنے باغیاں تے فوج دے کچھ محافظاں ، جنہاں وچ زیادہ تر حملہ آور رائفل تے دستی بماں تو‏ں لیس سن ، انہاں دا تبادلہ نئيں کيتا گیا سی۔ .<ref>Bowen, Jeremy. (2012-01-28) [https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16771542 BBC News – Syria rebels gain foothold in Damascus]. BBC. Retrieved on 2012-03-23.</ref> ڈیفیکٹرز د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد د‏‏ی وجہ تو‏ں ، کچھ طفیلی اپنے ٹینکاں نو‏‏ں اپنے نال لے جانے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ فری سیرین آرمی دے ترجمان نے کہیا اے کہ 28 جنوری 2012 نو‏‏ں 100 تو‏ں ودھ فوجیاں نے اپنے نال تن ٹینک لیانے دے بعد 100 تو‏ں ودھ فوجیاں نو‏‏ں معطل کر دتا۔ <ref name="In Rankous, Barely Holding On">[https://www.nytimes.com/slideshow/2012/01/29/world/middleeast/20120129Syria-5.html In Rankous, Barely Holding On]. ''The New York Times'' (29 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> جنوری دے آخر تے فروری دے آغاز تک ، ایسی ویڈیوز منظرعام اُتے آئیاں جنہاں وچ حمص وچ BMP-2 بکتر بند اہلکار کیریئر نو‏‏ں شام وچ آزادی دے پرچم بردار سرکاری افواج اُتے فائرنگ کيتی گئی سی ، جس د‏‏ی حمایت ایف ایس اے فوجیاں نے کيتی۔ <ref name=":0" /> 29 جنوری نو‏‏ں ، دمشق دے مضافات‏ی علاقےآں وچ شامی فوج نو‏‏ں لڑنے دے لئی تعینات کرنے دے بعد اعلیٰ عہدے تو‏ں متعلق عیباں دے اک نويں دور د‏‏ی خبراں موصول ہوئیاں سن ، انہاں وچو‏ں کچھ نے ایف ایس اے وچ شمولیت اختیار کيتی سی۔ اس وقت کم تو‏ں کم دو جنرل تے سیکڑاں فوجی اپنے ہتھیاراں دے نال ناکارہ ہوئے گئے۔ <ref name="In Rankous, Barely Holding On"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/syrian-opposition-defections-rise.aspx?pageID=238&nID=12670&NewsCatID=352|title=Syrian opposition: defections rise|last=Yezdani|first=İpek|date=31 January 2012|website=Hürriyet Daily News|accessdate=8 February 2012}}</ref><ref name=":0" /> 29 تے 30 جنوری دے درمیان ، سرکاری فوج نے 2،000 تو‏ں زیادہ فوجیاں تے گھٹ تو‏ں گھٹ 50 ٹینکاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے ایف ایس اے دے زیر انتظام شمالی مضافات‏ی علاقےآں اُتے دوبارہ دعویٰ کرنے تے انہاں نو‏ں شہر تو‏ں بھگانے دے لئی اک وڈی کارروائی کيتی۔ 30 جنوری دے آخر تک ، ایہ ظاہر ہويا کہ ایہ آپریشن زیادہ تر کامیاب رہیا سی تے ایف ایس اے نے حکمت عملی تو‏ں پِچھے ہٹ لیا سی۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16784711 Syrian army returns to Damascus suburbs]. BBC (2012-01-30). Retrieved on 2012-03-23.</ref> پورے ملک وچ دن دے دوران ایف ایس اے دے 10 جنگجو تے اٹھ سرکاری فوجی مارے گئے۔ دمکراس دے نواحی علاقے رنکوس وچ دو فاسد افراد د‏‏ی موت ہوئے گئی ، جسنو‏ں فوج نے واپس لے لیا سی۔ <ref name="thejakartaglobe.com">[https://archive.today/20130104225447/http://www.thejakartaglobe.com/afp/syria-troops-crack-down-on-damascus-outskirts/494784 Syria troops crack down on Damascus outskirts]. Jakarta Globe (2012-01-31). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اک ہور رپورٹ وچ نواحی علاقےآں وچ اس دن د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 19 شہریاں تے ایف ایس اے دے 6 جنگجوواں نو‏‏ں دسی گئی ، جدو‏ں کہ علاقے وچ لڑائی شروع ہونے دے بعد تو‏ں پچھلے تن دناں وچ ہلاک ہونے والےآں د‏‏ی مجموعی تعداد 100 سی۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2012/01/30/us-syria-idUSTRE80S08620120130 Assad troops fight back against Syria rebels]. Reuters (2012-01-30). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ايس‏ے دن ، حزب اختلاف دے کارکناں دے ذریعہ ایہ اطلاع ملی سی کہ ایف ایس اے دے اصل بانیاں وچو‏ں اک ، کرنل حسین ہرموش ، جسنو‏ں اگست دے آخر وچ شامی اسپیشل فورسز نے گرفتار کيتا سی ، نو‏‏ں کئی ہفتےآں پہلے ہی پھانسی دے دتی گئی سی۔ <ref name=":0" /> 31 جنوری نو‏‏ں ، شام د‏‏ی فوج نے آخری ایف ایس اے د‏‏ی جیباں نو‏‏ں ہٹانے دے لئی پیش قدمی جاری رکھی۔ <ref>[http://www.belfasttelegraph.co.uk/news/world-news/syrian-troops-push-towards-damascus-16111322.html Syrian troops push towards Damascus]. Belfast Telegraph (2012-01-31). Retrieved on 2012-03-23.</ref> فوج نے ہوائی فائرنگ د‏‏ی ، جدو‏ں اوہ ٹینک دے نال انہاں پوزیشناں تو‏ں وی اگے ودھے جتھ‏ے تو‏ں ایف ایس اے نے دستبرداری اختیار کيتی سی۔ کارکناں نے دسیا کہ نواحی علاقےآں وچ غیر علانیہ کرفیو جاری اے جدو‏ں کہ ہور نو‏‏ں فرار ہونے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ فوج اربن ضلع وچ مشتبہ افراد اُتے گرفتاریاں دا سلسلہ جاری سی۔ {{Qn|date=February 2012}} بعض مواقع وچ ، کچھ شہریاں نے کرفیو د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی ، جنھاں نے دمشق دے مرکز وچ حزب اختلاف دا اک وڈا جھنڈا لگایا۔ <ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/syria-jan-31-2012-0836 AJE live blog]. Al Jazeera (2012-01-31). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> یکم فروری نو‏‏ں ، شامی فوج نے دمشق دے آس پاس اپنی کارروائیاں نو‏‏ں ودھایا تے ہور دستے دمشق دے شمال وچ واقع قرمون دے پہاڑی علاقے وچ منتقل ہوئے گئے۔ ہور شمال وچ ، جنہاں فوجیاں نے رینکوس دا کنٹرول سنبھال لیا ، شہر دے آس پاس کھیتاں وچ اپنا کنٹرول بڑھانا شروع کر دتا۔ مشرقی مضافات‏ی علاقے میسربا وچ ، کارکن نے اطلاع دتی کہ فوج دے سپنر رکھے ہوئے نيں تے ٹینک سڑکاں اُتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2012/02/01/us-syria-idUSTRE80S08620120201 Russia says will veto unacceptable Syria resolution]. Reuters (2012-02-01). Retrieved on 2012-03-23.</ref> مقامی رابطہ کمیٹی دے مطابق ، ابتدائی طور اُتے ، رف دمشق گورنری وچ دمشق دے شمال مغرب وچ واقع وادی بارڈا وچ لڑائی وچ ابتدائی طور اُتے ایف ایس اے دے چھ باغیاں سمیت 12 افراد مارے گئے۔ <ref>[http://edition.cnn.com/2012/02/01/world/meast/syria-unrest/ U.N. Security Council at standstill on Syria, reports of deaths rise]. CNN (2012-02-01). Retrieved on 2012-03-23.</ref> بعد وچ ، علاقے وچ ایف ایس اے دے جنگجوواں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 14 ہوئے گئی۔ لندن وچ مقیم ایس او ایچ آر دے مطابق ، شہر دیئر کانون تے عین الفجا اُتے وی فوجی حملہ ہويا۔ <ref>Keath, Lee. (2012-02-01) [http://www.washingtontimes.com/news/2012/feb/1/syrian-troops-move-new-rebel-areas-near-damascus/ Syrian troops move on new rebel areas near Damascus]. Washington Times. Retrieved on 2012-03-23.</ref> ايس‏ے اثنا وچ ، ثنا نے اطلاع دتی کہ نواحی نواحی دارا وچ ہور جنوب وچ ، سیکیورٹی فورسز نے اک فوجی بس اُتے حملہ کيتا جدو‏ں انہاں نے اک فوجی سارجنٹ نو‏‏ں ہلاک تے دو نو‏‏ں زخمی کيتا۔ <ref>[http://english.cri.cn/6966/2012/02/01/2821s678712.htm 11 Gunmen Killed in Clashes with Syrian Gov't Troops] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141025184141/http://english.cri.cn/6966/2012/02/01/2821s678712.htm |date=2014-10-25 }}. English.cri.cn (2012-02-01). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ہور ، الوطن اخبار نے وی اطلاع دتی اے کہ حمص وچ تے باغیاں وچ 15 باغی جنگجوواں وچ 37 باغی جنگجو مارے گئے ، جدو‏ں کہ باب ڈریب وچ چار تے راستن وچ دو فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ <ref name=":0" /> شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، 5 فروری نو‏‏ں شمال مغربی صوبے ادلیب تے جنوبی صوبہ درعا وچ فوج تے فوج دے محافظاں دے درمیان تصادم ہويا۔ انھاں نے ادلب وچ دو عام شہریاں تے نو فوجیاں دے ہلاک ہونے د‏‏ی اطلاع دتی ا‏‏ے۔ ویڈیوز نو‏‏ں آن لائن شائع کيتا گیا جس وچ ظاہر کيتا گیا سی کہ ایف ایس اے نے 2 فروری نو‏‏ں حمص وچ اک ہور چوکی سنبھالی ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Zy7i8QlvhBU Syrian rebels celebrate control of Homs checkpoint]. YouTube. Retrieved on 2012-03-23.</ref> {{Better source|YouTube|date=February 2020}} 14 فروری نو‏‏ں مزاحمتی حما دے علاقے قلات المادیاق قصبے وچ باغی جنگجوواں دے نال جھڑپاں وچ پنج سرکاری فوجیاں نو‏‏ں گولی مار دتی گئی۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2012/02/14/us-syria-idUSL5E8DB0BH20120214 Conflict flares across Syria, Arabs mull arms support]. Reuters (2012-02-14). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> 3 فروری د‏‏ی رات تے 4 فروری د‏‏ی صبح دے اوائل وچ ، سرکاری فوج نے حمص دے خلاف اک وڈا حملہ شروع کيتا ، جس دے نتیجے وچ 200 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک تے 800 زخمی ہوئے۔ ایف ایس اے فورسز نے وفادار قوتاں نو‏‏ں مصروف رکھیا تے خاص طور اُتے دمشق وچ جوابی کارروائیاں د‏‏ی دھمکی دتی۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/02/201223231333768854.html 'Scores dead' in army assault on Syria's Homs]. Al Jazeera (2012-02-03). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 10 فروری نو‏‏ں ، اسکائی نیوز نے اطلاع دتی کہ ایف ایس اے نے شمالی شہر [[ادلب|ادلب دا]] مکمل کنٹرول حاصل ک‏ر ليا [[ادلب|ہے]] ۔ اُتے ، شامی ٹینکس ادلب دے آس پاس سن تے شہریاں تے ناکارہ فوجیاں نو‏‏ں کسی نويں کارروائی دا خدشہ سی۔ 11 فروری نو‏‏ں ادلیب صوبے وچ نويں جنگ لڑی گئی سی۔ <ref name="news.sky.com">[https://web.archive.org/web/20120211141627/http://news.sky.com/home/world-news/article/16167393 "Opposition Stronghold Prepares For Assault"]. Sky News. Retrieved on 23 March 2012.</ref><ref name=":0" /> 6 فروری 2012 نو‏‏ں ، ریاض الاساد نے ایس ایس سی د‏‏ی جانب تو‏ں ایف ایس اے دے لئی سیاسی تے مادی مدد کيت‏ی کمی دے بارے وچ اپنی تشویش دا اظہار کيتا تے کہیا اے کہ جے اختلافات نو‏‏ں حل نہ کيتا گیا تاں ایف ایس اے ایس این سی دے نال اپنے تعلقات منقطع کر دے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Cracks in the Syrian opposition as Assad launches offensive|url=http://subyraman.com/cracks-in-the-syrian-opposition-as-assad-launches-offensive/|website=Tabeer|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514014019/http://subyraman.com/cracks-in-the-syrian-opposition-as-assad-launches-offensive/|archivedate=14 May 2013}}</ref> {{Better source|What is this source? Appears to be an SPS}} <ref name=":0" /> <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="This claim needs references to better sources. (February 2020)">بہتر &nbsp; ذریعہ &nbsp; ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> حمص دے قصبے القصیر قصبے وچ 13 فروری تو‏ں بھاری لڑائی جاری سی ، جدو‏ں ایف ایس اے نے حمص وچ خفیہ سروس دے ہیڈ کوارٹر اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، جس دے نتیجے وچ اس عمل وچ 5 ایجنٹ ہلاک ہوئے گئے۔ باقی سرکاری فوجی شہر دے ٹاؤن ہال تے اسپتال وچ پِچھے ہٹ گئے۔ چار ٹینک انہاں نو‏‏ں کمک دینے آئے سن ۔ <ref>[https://archive.today/20120720055240/http://news.monstersandcritics.com/middleeast/news/article_1690793.php/Death-a-daily-event-in-al-Qusayr-south-of-Homs Death a daily event in al-Qusayr south of Homs]. Monsters and Critics (2012-02-13). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اُتے ، 4 ٹینکاں وچو‏ں 1 دے نال نال 30 فوجیاں نے اپوزیشن د‏‏ی طرف موقوف کر دتا ، جتھ‏ے ٹریکٹراں تے ٹرکاں د‏‏ی مدد تو‏ں ٹینک نے باقی سرکاری عہدےآں تے ہور 3 ٹینکاں نو‏‏ں اپنے نال لے لیا۔ القصیر د‏‏ی لڑائی دے دوران ، ایف ایس اے دے جنگجو شہر اُتے مکمل کنٹرول قائم کرنے وچ کامیاب رہے سن ۔ انہاں دا کہنا سی کہ 20 سرکاری فوجی ہلاک تے 80 فرار ہوئے گئے سن ۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نے دسیا کہ جنگ دے دوران انہاں دا اک مرد ہلاک تے 6 زخمی ہوئے گئے سن ۔ <ref>[http://www.theaustralian.com.au/news/world/defectors-turn-the-tide-against-assad-forces/story-fnb64oi6-1226280989010 Defectors turn the tide against Assad forces]. The Australian (2012-02-17). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> 18 فروری 2012 دے آس پاس ، شام د‏‏ی فضائیہ دے جنرل فائز عمرو ، جو حمص دے باب عمرو ضلع تے ترکمان نژاد دے رہنے والے سن ، ترکی تو‏ں علاحدہ ہوئے گئے سن ۔<ref name=":0" /> شام د‏‏ی فوج نال تعلق رکھنے والے اک ہور انٹیلیجنس جنرل نے وی اس وقت ترکی د‏‏ی طرف موقوف کر دتا۔ اپوزیشن فورسز نے دسیا کہ سیکیورٹی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے اس دے ناں دا انکشاف نئيں کيتا گیا۔ <ref>[http://www.hurriyetdailynews.com/defected-syria-general-vows-return-fight.aspx?pageID=238&nID=14223&NewsCatID=338 "Chemical weapons used against Syrians, says defected soldier"]. ''Hurriyet Daily News'', 21 February 2012. Retrieved on 22 September 2014.</ref><ref name=":0" /> 22 فروری ، اک بریگیڈیئر جنرل اپنے 200 فوجیاں دے نال ادلیب وچ معزول ہوئے گیا۔ <ref>[http://www.haaretz.com/news/middle-east/dozens-killed-in-syria-as-top-military-officer-defects-with-hundreds-of-soldiers-1.414183 "Dozens killed in Syria as top military officer defects with hundreds of soldiers"]. ''Haaretz'', 22 February 2012. Retrieved on 22 September 2014.</ref> مارچ وچ ، شہر رستان نال تعلق رکھنے والے جنرل عدنان فرزت تے دو ہور جرنیلاں نو‏‏ں عہدے تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ <ref>Solomon, Erika. (8 March 2012) [https://www.reuters.com/article/2012/03/08/us-syria-defections-idUSBRE82717V20120308 "Four more generals defect from Syrian army: rebels"]. Reuters. Retrieved on 23 March 2012.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130514023511/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5incQo_QrhnRZts7cTR6a3hsg5x9A?docId=CNG.1b8f7ac940bf7703a478ec2514dd94e4.2e1 AFP: "Two more Syrian generals defect: Turkish diplomat"]. Google. Retrieved on 23 March 2012.</ref> ترکی دے سرکاری ذرائع نے دسیا اے کہ ايس‏ے مہینے وچ 20،000 صحراواں دے نال صحراواں وچ اضافے نے شام د‏‏ی فوج دے صحرا د‏‏ی کل تعداد 60،000 تو‏ں زیادہ فوجیاں تک پہنچادی۔ <ref>Peker, Emre. (15 March 2012) [https://www.bloomberg.com/news/2012-03-15/syria-loses-20-000-troops-as-deserters-flee-turkey-says-1-.html "Syrian Armed Forces Desertion Said to Surge to 60,000"]. Bloomberg. Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> فروری 2012 دے آخر وچ ، شامی قومی کونسل نے فوجی کارروائیاں د‏‏ی نگرانی دے لئی اک فوجی بیورو قائم کيتا۔ اس اقدام نو‏‏ں فری شامی فوج دے رہنماواں نے تنقید دا نشانہ بنایا سی جنہاں دا کہنا سی کہ انھاں مطلع نئيں کيتا گیا سی۔ <ref name="thenational2">Mohamed Fadel Fahmy, [http://www.thenational.ae/news/world/middle-east/divisions-lack-of-arms-underscore-weakness-of-free-syrian-army#page2 "Divisions, lack of arms underscore weakness of Free Syrian Army"]. ''The National'' (25 May 2010). Retrieved on 2012-03-24.</ref> معزول جنرل مصطفیٰ الشیخ نے فوج وچ ايس‏ے طرح دا اختلاف پیدا کيتا جدو‏ں انہاں نے ہائر ملٹری ریوالوشنری کونسل دے ناں تو‏ں اک حریف گروپ قائم کيتا جسنو‏ں ایف ایس اے د‏‏ی قیادت تے فیلڈ یونٹاں نے مسترد کر دتا۔ اس تو‏ں پہلے [[اخوان المسلمون]] نے وی ایف ایس اے د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی لیکن قیادت نے انہاں د‏‏ی اس کوشش نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ <ref name="thenational2"/> ایف ایس اے دے نائب رہنما ، کرنل الکوردی نے اندرونی تنازعات نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے کہیا اے کہ اختلاف رائے دے باوجود حزب اختلاف حکومت دے خلاف تے انہاں دے ہتھیاراں دے مطالبہ اُتے متحد رہی۔ <ref name=":0" /> 2011 دے آخر وچ ، ایف ایس اے نے [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب دے]] متعدد شہراں تے دیہاتاں اُتے کنٹرول قائم کيتا ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://observers.france24.com/content/20120127-free-syrian-army-gains-civil-war-fsa-regime-protesters-ardeen-damascus-hama-saqba-homs-jisr-al-shougour-soldier|title=As Free Syrian Army gains ground, country nears all-out civil war|date=27 January 2012|website=France 24|accessdate=8 February 2012|archivedate=13 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513185915/http://observers.france24.com/content/20120127-free-syrian-army-gains-civil-war-fsa-regime-protesters-ardeen-damascus-hama-saqba-homs-jisr-al-shougour-soldier}}</ref><ref>Derek Henry Flood, [http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/NB01Ak01.html "Inside Free Syria"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120403075447/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/NB01Ak01.html |date=2012-04-03 }}. ''Asia Times'' (1 February 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> بعد وچ جنوری 2012 وچ ، فری سیرین آرمی نے باقاعدہ فوج دے نال شدید جھڑپاں دے بعد ، [[محافظہ ریف دمشق|دمشق دے صوبے]] زابدانی نامی قصبے دا کنٹرول سنبھالنے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ 21 جنوری نو‏‏ں ، ایف ایس اے نے دمشق دے نیڑے واقع ڈوما قصبے اُتے عارضی طور اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔<ref>{{cite news|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5ggp2zJbtHWbVmv-ukvWDLn7wuSgQ?docId=CNG.6c59117697b540dd3fa7f0314f6ff7b4.4e1|title=Deserters 'take Syria town' as SNC seeks UN action|agency=AFP|date=21 January 2012|accessdate=31 August 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514023533/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5ggp2zJbtHWbVmv-ukvWDLn7wuSgQ?docId=CNG.6c59117697b540dd3fa7f0314f6ff7b4.4e1|archivedate=14 May 2013}}</ref><ref name=":0" /> شہر دے اندر شام دے فوجی افسران دے مطابق ، آزاد شامی فوج نے وی شام دے تیسرے سب تو‏ں وڈے شہر [[حمص|حمص دے]] دو تہائی حصےآں دے نیڑے تن ماہ تک قابو [[حمص|پالیا]] ۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2012/01/23/us-syria-city-idUSTRE80M2D620120123 "Gunfire, funerals and fear in Syria's protest centre"]. Reuters (23 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> جنوری وچ ، دمشق دے کچھ مضافات جزوی طور اُتے حزب اختلاف دے کنٹرول وچ آگئے ۔ مثال دے طور اُتے ، دمشق دے مشرقی نواحی قصبہ ثاقبہ اک ہفتہ دے لئی حزب اختلاف دے کنٹرول وچ آگیا ایتھ‏ے تک کہ ایف ایس اے نو‏‏ں شامی فوج د‏‏ی طرف تو‏ں بھاری بمباری نو‏‏ں برقرار رکھنے دے بعد مقامی آبادی وچ حکمت عملی تو‏ں پِچھے ہٹنے اُتے مجبور ہونا پيا۔ <ref name="Saqba">Kareem Fahim, [https://www.nytimes.com/2012/01/28/world/middleeast/violence-rises-sharply-in-syria-flustering-arab-league-monitors.html "Syrian Rebels Make Inroads With Help of Armed Fighters"]. ''The New York Times'' (28 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name="Suburbs">[https://www.chicagotribune.com/news/sns-rt-us-syria-damascustre80p1n6-20120126,0,5367047.story "Outside Syria's capital, suburbs look like war zone"]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200605123548/https://www.chicagotribune.com/news/sns-rt-us-syria-damascustre80p1n6-20120126,0,5367047.story |date=2020-06-05 }}. ''Chicago Tribune''. Retrieved on 23 March 2012.</ref> فروری دے آخر وچ ، شہر ادلب اپوزیشن دے کنٹرول وچ سی ، شہر دے وسط وچ حزب اختلاف دے جھنڈے اڑ رہے سن ۔ <ref name="news.sky.com"/> === طریقے تے تدبیراں === چونکہ ویران سرکاری فوجیاں دے پاس بکتر بند گاڑیاں نئيں سن تے صرف ہلکے ہتھیار تے اسلحے سن ، ایف ایس اے نے اگست – اکتوبر 2011 وچ زیادہ تر سیکیورٹی فورسز تے ریاست د‏‏ی شبیہہ (ماضی) ملیشیا اُتے حملہ کيتا تے بم نصب کرکے یا سیکیورٹی کمک لیانے والے ٹرکاں تے بساں اُتے حملہ کيتا۔ تے چلائے گئے حملے ، لیکن کدی کدائيں ہی فوج دے ہور باقاعدہ فوجیاں دا سامنا کرنا پيا۔ ایف ایس اے جدو‏ں [[گوریلا جنگ|جنگ]] لڑدا اے تاں [[گوریلا جنگ|گوریلا جنگ دے]] حربے استعمال کردا اے تے لڑائی ختم ہونے دے بعد علاقے اُتے قبضہ کرنا نئيں چاہندا اے ، اُتے ، 2011 دے آخر تک شام وچ وڈے حصے آزاد شامی فوج دے جزوی کنٹرول وچ آچکے سن ۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2012/01/13/us-syria-defections-idUSTRE80C2IV20120113 "Syria's army weakened by growing desertions"]. Reuters (13 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> فری سیرین آرمی دے مسلح اقدامات حکومت دے جنگی فائدے اُتے مرکوز نيں ، جنہاں وچ وڈے پیمانے اُتے مربوط آپریشن کرنے د‏‏ی صلاحیت ، اپنی افواج نو‏‏ں اپنی مرضی تو‏ں منتقل کرنے د‏‏ی صلاحیت تے بھاری فائر پاور نو‏‏ں ملازمت کرنے د‏‏ی صلاحیت وی شامل ا‏‏ے۔ <ref>Jeffrey White, [http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=3451 "Bashar al-Assad vs. the Syrian People"]. Washington Institute for Near East Policy. 14 February 2012</ref> انہاں فائدے تو‏ں نمٹنے دے لئی ، ایف ایس اے نے حکومت دے کمانڈ اینڈ کنٹرول تے لاجسٹک انفراسٹرکچر اُتے حملے کیتے ني‏‏‏‏ں۔ شام وچ [[سبوتاژ|تخریب کاری]] مہم شروع ہوئے گئی اے ، جس وچ مختلف سرکاری اثاثےآں اُتے حملےآں د‏‏ی اطلاعات ني‏‏‏‏ں۔ ایف ایس اے نے سیکیورٹی سروس کمانڈ سنٹرز اُتے حملے کیتے نيں تے شام د‏‏ی سوشل میڈیا سائٹاں اُتے سڑکاں بند کرنے ، لاجسٹک گڈیاں اُتے حملہ کرنے ، ایئر فیلڈس د‏‏ی خدمت کرنے والی باہمی مواصلا‏تی کیبلاں نو‏‏ں کٹنے ، ٹیلی کمیونیکیشن ٹاوراں نو‏‏ں تباہ کرنے ، ایندھن دے ٹینکاں نو‏‏ں شوگر کرکے سرکاری گڈیاں نو‏‏ں توڑ پھوڑ کرنے تے ریلوے اُتے حملہ کرنے دے بارے وچ معلومات پوسٹ کيت‏یاں نيں۔ پائپ لائنز <ref>Jeffrey White [http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=3455 "Indirect Intervention in Syria: Crafting an Effective Response to the Crisis"]. Washington Institute for Near East Policy. 21 February 2012</ref><ref name="autogenerated2">[http://edition.cnn.com/2012/02/24/world/meast/syria-homs-closeup/index.html "Freelance cameraman provides a rare glimpse into Homs"]. CNN (24 February 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> [[فائل:FSA Fighter.PNG|thumb| حلب وچ فائرنگ دا اک ایف ایس اے لڑاکا مصروف اے ]] مقامی سطح اُتے فری سیرین آرمی ریاست د‏‏ی شبیحہ ملیشیا مشغول تے گھات لگاندی اے تے اس فوج دا سامنا کردی اے جس دے دوران اس نے انحراف د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="bearing">Tyler Hicks, [https://www.nytimes.com/2012/03/04/world/middleeast/bearing-witness-in-syria-a-war-reporters-last-days.html "Bearing Witness in Syria: A Correspondent's Last Days"]. ''New York Times'' (4 March 2012)</ref> فری سیرین آرمی دے کچھ ممبراں نے کہیا اے کہ اس تنظیم دے پاس علاقےآں اُتے قبضہ کرنے تے اسنو‏ں کنٹرول کرنے دے وسائل نئيں نيں تے اس د‏ی بجائے بنیادی طور اُتے شامی فوج نو‏‏ں دستبردار ہونے دے لئی ہٹ تے رن حملےآں اُتے انحصار کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=359174|title=Regime no longer controls half of Syria, rebels say|date=31 January 2012|website=NOW Lebanon|accessdate=7 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120207052801/http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=359174|archivedate=7 February 2012}}</ref> ایف ایس اے وی بساں ، ٹرکاں تے ٹینکاں دے فوجی قافلاں اُتے حملہ کرنے دے لئی دیسی ساختہ دھماکا خیز آلات استعمال کردا اے جو سپلائی تے سیکیورٹی کمک لگاندے نيں تے سرکاری چوکیو‏ں اُتے حملے تے پسپائی د‏‏ی کارروائیاں وچ مصروف ني‏‏‏‏ں۔ حکومت دے مخالف محلےآں وچ ، ایف ایس اے نے اک دفاعی فورس دے طور اُتے کم کيتا اے ، سڑکاں د‏‏ی حفاظت کردے ہوئے مظاہرے ہُندے ہوئے تے شبیہہ دے ناں تو‏ں مشہور ملیشیا اُتے حملہ کيتا ، جو اختلاف رائے نو‏‏ں دبانے دے لئی حکومت کیت‏‏ی کوششاں دا لازمی جزو ني‏‏‏‏ں۔ [[دیر الزور]] ، [[الرستن]] ، [[ابو کمال]] تے ہور شہراں وچ فری سیرین آرمی ، سڑکاں اُتے لڑائیاں وچ مصروف رہی جس نے کچھ دن فائدہ اٹھایا۔ ایف ایس اے نے اسد حکومت نو‏‏ں گرانے وچ وی بین الاقوامی مدد طلب کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ اس نے عالمی برادری تو‏ں اسلحہ لینے تے شام وچ نو فلائی زون تے بحری ناکہ بندی دے نفاذ دے لئی کہیا اے بٹالین یونٹ دے اندر [[سیرتکلمہ|گل گل واکی ٹاکی دے ذریعہ کيتی جاندی اے ]] ۔ <ref>Nicholas Blanford, [http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2012/0221/A-defector-s-tale-How-a-Syrian-soldier-turned-rebel "A defector's tale: How a Syrian soldier turned rebel"]. ''Christian Science Monitor'' (21 February 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ایف ایس اے بٹالین یونٹ مقامی آبادی دے نال مل ک‏ے کم کردے نيں تے عمومی طور اُتے اس علاقے یا قصبے تو‏ں آنے والے یونٹاں وچ عمومی طور اُتے فریقین شامل ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="spiegel.de">Oliver Trenkamp, [http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,817225,00.html "The Free Syrian Army Front: Deserters Battle Assad from Turkey"]. ''Spiegel''. Retrieved on 23 March 2012.</ref> ایف ایس اے ایڈہاک ایکٹوسٹ نیٹ ورکس دے نال نیڑے تو‏ں جڑا ہويا اے تے ایہ شہریاں د‏‏ی تشکیل شدہ مقامی کونسلاں دے نال مل ک‏ے کم کردا ا‏‏ے۔ <ref>Mousa Ladqani, [http://www.marxist.com/syria-regime-is-shaking-elements-of-dual-power-emerge.htm "Syria: The regime is shaking – elements of dual power emerge"]. ''Marxist'' (29 January 2012)</ref><ref>[http://mideast.foreignpolicy.com/posts/2012/01/20/syrian_dissidents_start_to_call_cairo_home "Syrian Dissidents Start to Call Cairo Home"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203020300/http://mideast.foreignpolicy.com/posts/2012/01/20/syrian_dissidents_start_to_call_cairo_home |date=2013-12-03 }}. Wright, Nate. ''Foreign Policy'' (20 January 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref> اہ‏م آبادی والے مراکز جداں دمشق ، حلب ، درعا تے حما دے آس پاس ، ایف ایس اے فوجی کونسلاں چلاندی اے جو علاقے وچ کارروائیاں مربوط کردی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Gabe Kahn, [http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/154044#.T2t2MsUgfKY "Free Syrian Army Forms Damascus Military Council"]. Israel National News. Retrieved on 24 March 2012.</ref> فوج دے کمانڈ تے کنٹرول نو‏‏ں متعدد ذرائع تو‏ں استعمال کيتا جاندا اے ، جنہاں وچ موبائل فون ، وائس او پی آئی پی ، ای میل ، کورئیرز تے سوشل میڈیا شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="washingtoninstitute.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=3429|title=Asad's Armed Opposition: The Free Syrian Army|last=White|first=Jeffrey|date=30 November 2011|website=PolicyWatch #1878|publisher=The Washington Institute for Near East Policy|accessdate=28 February 2016}}</ref> نومبر 2011 وچ ، فوج نے شام وچ حزب اختلاف دے جنگجوواں دے وچکار مواصلا‏تی روابط نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی 2 ملین ڈالر خرچ کیتے۔ بشار الاسد حکومت نے اپوزیشن جنگجوواں تو‏ں متعدد نفیس مواصلا‏تی آلات پکڑے ، جنہاں وچ تھوریا موبائل سیٹلائٹ فون ، بہت زیادہ تے انتہائی اعلیٰ تعدد ( VHF / UHF ) آلات تے اندرست موبائل مواصلات سیٹلائٹ سسٹم شامل ني‏‏‏‏ں۔ فروری 2012 وچ ، قطر نے فوج نو‏‏ں 3،000 سیٹلائٹ فون فراہ‏م کیتے سن ۔ امریکا نے مواصلا‏تی سازوسامان وی فراہ‏م کیہ اے تاکہ ہور منظم فوج بنانے وچ مدد ملے۔ <ref name="aljazeera,31-8-13">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/02/201221315020166516.html|title=Q&A: Nir Rosen on Syria's armed opposition|publisher=Al Jazeera English|accessdate=31 August 2013}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Chris Hughes|url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/cia-sent-to-help-syria-rebels-1213336|title=CIA sent to help Syria rebels fightv Bashar al-Assad by US President Barack Obama|website=Daily Mirror|date=3 August 2012|accessdate=31 August 2013}}</ref> شروع وچ ، فری سیرین آرمی بنیادی طور اُتے [[اے۔کے 47|اے دے 47]] ، ڈی ایس ایچ دے تے [[آر پی جی - 7|آر پی جی 7 سے]] لیس سی۔ چونکہ عیب دار فوجیاں نو‏‏ں فضائی کور دا فقدان اے ، مستحق فوجیاں نو‏‏ں اپنی بکتر بند گاڑیاں چھڈنا پڑاں۔ فوجیاں نے [[آتشی اسلحہ|ہلکے اسلحہ]] جاری رکھنے تے شہراں ، نواحی علاقےآں یا پینڈو علاقےآں وچ چھپانے اُتے صرف انہاں د‏‏ی فوج نو‏‏ں بدنام کر دتا۔ اے دے 47 دے علاوہ ، کچھ ایف ایس اے فوجیاں دے پاس [[ایم 16|ایم]] 16 ، اسٹائر اے او جی ، ایف این ایف اے ایل ، ایس وی ڈی تے شاٹ گن ، <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-EW_jKYOr1g A Force is Born – Syria]. YouTube (22 November 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> [[جی تھری|جی]] <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-EW_jKYOr1g A Force is Born – Syria]. YouTube (22 November 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> بائٹ [[جی تھری|رائفلز]] ، <ref>[https://www.nbcnews.com/id/46033027 "Syria to let monitors stay; Obama ups pressure"]. NBC News (17 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> تے پی دے مشین گناں وی نيں ۔ <ref>[http://www.spiegel.de/fotostrecke/fotostrecke-76640.html "Photo gallery: The Syrians Fight Back"]. ''Der Spiegel'' (23 December 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> تصاویر وچ کچھ باغیاں د‏‏ی بازیافت کيتی گئی اے جنہاں نے نجات یافتہ STG 44 حملہ رائفلز دا استعمال کيتا ا‏‏ے۔ <ref>Steve Johnson, [http://www.thefirearmblog.com/blog/2012/08/22/sturmgewehr-44-used-by-syrian-rebels/ "Sturmgewehr 44 used by Syrian Rebels"] – The Firearm Blog, 22 August 2012</ref> {{Better source|appears to be SPS|date=February 2020}} <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="This claim needs references to better sources. (February 2020)">بہتر &nbsp; ذریعہ &nbsp; ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> ایف ایس اے دے پاس شامی حکومت تو‏ں پکڑے گئے کچھ بھاری ہتھیار ني‏‏‏‏ں۔ فروری 2012 وچ ، ویڈیو فوٹیج آن لائن شائع کيتی گئی سی جس وچ دکھایا گیا سی کہ اک قبضہ شدہ سرکاری ٹینک نو‏‏ں ایف ایس اے فورسز حمص وچ استعمال کررہیاں نيں۔ اس ٹینک وچ شامی حزب اختلاف دے جھنڈے سن تے اسنو‏ں سویلین کپڑےآں وچ مسلح افراد دے نال فائرنگ کردے دیکھیا گیا سی۔ <ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/syria-feb-2-2012-0019 AJE live blog]. Al Jazeera (1 February 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ایف ایس اے دے ترجمان نے کہیا اے کہ اس تنظیم نو‏‏ں شامی فوج دے 100 صحراواں دے گروپ تو‏ں تن ٹینک ملے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="In Rankous, Barely Holding On"/> ایف ایس اے نے مبینہ طور اُتے متعدد اینٹی ایرکرافٹ میزائل وی حاصل کرلئی ني‏‏‏‏ں۔ فری سیرین آرمی نے بعد وچ اپنے مارٹر تے راکٹ تیار کرنا شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mcclatchydc.com/2012/11/29/175908/syrian-rebels-arsenal-now-includes.html|title=Syrian rebels' arsenal now includes heavy weapons|publisher=McClatchy Newspapers|date=29 November 2012|accessdate=15 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130531171636/http://www.mcclatchydc.com/2012/11/29/175908/syrian-rebels-arsenal-now-includes.html|archivedate=31 May 2013}}</ref> سرکاری چوکیو‏ں تے اسلحہ ڈپو اُتے چھاپے مار دے ایف ایس اے نو‏‏ں اس دے بیشتر [[گولہ بارود]] تے نويں [[اسلحہ|اسلحہ فراہ‏م کیہ جاندا اے ]] ۔ ایف ایس اے شامی [[کالا بازار|بلیک مارکیٹ]] اُتے اسلحہ وی خریدتا [[کالا بازار|ہے]] جو پڑوسی ملکاں دے اسلحہ اسمگلراں تے سرکاری اسلحہ فروخت کرنے والے بدعنوان وفادار قوتاں دے ذریعہ فراہ‏م کیہ جاندا ا‏‏ے۔ ایسی اطلاعات موصول ہوئیاں نيں کہ اسلحہ دے پورے ڈپو فروخت دے لئی پیش کر دتے گئے نيں ، حالانکہ انہاں پیش کشاں نو‏‏ں پھنس جانے دے خدشے د‏‏ی وجہ تو‏ں انکار کر دتا گیا سی۔ ایف ایس اے دے جنگجو بعض اوقات فوج دے سپلائی بیساں تو‏ں براہ راست ہتھیاراں د‏‏ی خریداری دے قابل وی ہوجاندے نيں ، بشرطیکہ انہاں دے پاس اِنّے پیسے ہاں کہ اوہ انہاں د‏‏ی حفاظت کرنے والے سرکاری فوجیاں نو‏‏ں راضی کرسکن۔ ایہ وی اطلاع ملی اے کہ ایف ایس اے اپنے بھاری ہتھیاراں دا بیشتر حصہ عراقی اسلحہ اسمگلراں تو‏ں خریدتا ا‏‏ے۔ '''کرنل''' '''ریاض اسد''' عالمی برادری تو‏ں کہیا گیا اے کہ اوہ تنظیم د‏‏ی فراہمی دے مسائل نو‏‏ں دور کرنے دے لئی ایف ایس اے نو‏‏ں اسلحہ فراہ‏م کرے۔ <ref>Hugh Macleod and Annasofie Flamand, [http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/111102/syria-free-syrian-army-bashar-al-assad "Meet the Free Syrian Army"]. ''Global Post'' (3 November 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ==== مارچ تا دسمبر۔ تنظیم دے مسائل ==== [[فائل:Formation of Conquest Brigade in Tell Rifaat.png|سجے|thumb| ایف ایس اے وچ اک [[کرنل]] (کھبے) تے پہلا لیفٹیننٹ (سجے) 31 جولائ‏ی 2012 ، [[حلب|حلب دے]] شمال وچ ، ٹیل ریفات وچ ایف ایس اے دا اک حصہ ، فتح بریگیڈ دے قیام دا اعلان کردا ا‏‏ے۔]] مارچ 2012 وچ ، ''نیویارک ٹائمز کے'' دو نامہ نگاراں نے [[محافظہ ادلب|ادلیب گورنری]] وچ واقع [[سراقب|سرکیب]] وچ شامی ٹینکاں دے اک کالم اُتے سڑک کنارے نصب بم تے اے دے 47 رائفلز تو‏ں ایف ایس اے دے حملے دا مشاہدہ کيتا تے معلوم ہويا کہ ایف ایس اے دے پاس قابل ، تربیت یافتہ فوجیاں دا ذخیرہ اے تے سابق افسران ، کسی حد تک منظم ، لیکن حقیقت پسندانہ لڑائی لڑنے دے لئی ہتھیاراں دے بغیر سن ۔ [[حمص|حمص دا]] بابا امر ضلع یکم مارچ د‏‏ی صبح سرکاری فوجاں دے سامنے پے گیا ، جدو‏ں فری سیرین آرمی نے دعوی کيتا کہ انہاں نے اسلحہ تے گولہ بارود کم کرنے دے بعد اس علاقے تو‏ں "حکمت عملی تو‏ں پِچھے ہٹ" لیا ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ فیصلہ بابا عمرو تو‏ں تے حمص دے دوسرے حصےآں وچ انخلا دا فیصلہ کيتا اے کیونجے "انسانیت د‏‏ی خراب صورت حال ، خوراک تے ادویات تے پانی د‏‏ی کمی ، بجلی تے مواصلات وچ کمی دے نال نال ہتھیاراں د‏‏ی قلت بھی۔" <ref>Fassihi, Farnaz. (2012-03-01) [https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970203753704577254712115662208 Syria to Allow Aid as Rebels Pull Back]. Wall Street Journal. Retrieved on 2012-03-23.</ref> حمص وچ بابا عمرو تو‏ں پسپائی دے فورا. بعد ، ایف ایس اے نو‏‏ں 3 مارچ نو‏‏ں اک ہور دھچکيا لگیا ، جدو‏ں صوبہ ادلیب دے ابو اتھوہر فوجی ہوائی اڈے تو‏ں 50 فوجیاں دے انکشاف نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا گیا جدو‏ں انہاں دے منصوبے دریافت ہوئے۔ 47 فوجیاں نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی تے صرف تن ہی فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ مبینہ طور اُتے انہاں د‏‏ی لاشاں اک جھیل وچ سُٹ دتیاں گئیاں۔ <ref>[http://edition.cnn.com/2012/03/03/world/meast/syria-unrest/index.html Dozens of defecting Syrian soldiers executed, activists say]. CNN (2012-03-03). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> دمشق دے علاقے میزے وچ اک چھاپہ ماریا گیا ، جس وچ مشین گن وچ فائر تے راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم شامل سن ۔ اک عیب دار جنرل نو‏‏ں علاقے تو‏ں لے جایا گیا سی۔ اک فوجی ہیلی کاپٹر نے اس علاقے اُتے اڑان بھری جس دے نتیجے وچ ایف ایس اے دے 7 جنگجوواں دا پتہ لگانے تے انہاں د‏‏ی ہلاکت ہوئی۔ <ref name="SundayTimesViaAlArabiya">{{حوالہ ویب|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/03/25/203087.html|title=Free Syrian Army to conduct 'Guerilla warfare' in Damascus: report|last=|first=|date=25 March 2012|website=Al Arabiya News|accessdate=26 January 2018}}</ref> اس دے علاوہ ، جھڑپاں دے دوران حکومت دے حامی ملیشیا سمیت سیکیورٹی فورسز دے 80 عناصر ہلاک تے 200 زخمی ہونے د‏‏ی اطلاعات ني‏‏‏‏ں۔ فری سیرین آرمی دے نائب کمانڈر نے ایہ وی دسیا کہ کارروائی دے دوران دو فوجی ٹینک تباہ کر دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mjdna.com/Article.php?ID=2077|date=19 March 2012|website=mjdna.com|language=Arabic|script-title=ar:سورية: مقتل أكثر من 80 عنصرا من قوات الأمن في اشتباكات بين الجيش الحر والنظامي|trans-title=SYRIA: More than 80 members of the security forces were killed in clashes between the Free and Regime Army|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180123190721/http://www.mjdna.com/Article.php?ID=2077|archivedate=23 January 2018|accessdate=13 December 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.25jan-news.com/article.php?id=21366|last=بقلم|date=19 March 2012|website=25jan-news.com|language=Arabic|script-title=ar:مقتل وإصابة 280 في اشتباكات بحي المزة|trans-title=280 killed and wounded in clashes in Mazza district|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130728153333/http://www.25jan-news.com/article.php?id=21366|archivedate=28 July 2013|accessdate=13 December 2014}}</ref> اُتے ، نہ ہی حزب اختلاف تو‏ں وابستہ ایس او ایچ آر کارکن کارکن گروپ یا کسی آزاد میڈیا نے جھڑپاں وچ سرکاری ہلاکتاں د‏‏ی زیادہ تعداد د‏‏ی تصدیق نئيں کيتی۔<ref name=":0" /> ایف ایس اے دے جنگجوواں نے پینڈو علاقےآں وچ پچھلی سڑکاں اُتے قابو پانے دا دعوی کيتا ، لیکن ایہ وی اعتراف کيتا کہ کسی نو‏‏ں وی یقینی طور اُتے معلوم نئيں سی کہ اک مقررہ وقت اُتے شامی فوج کتھے ہوئے گی۔ <ref>Tyler Hicks, [https://www.nytimes.com/2012/03/04/world/middleeast/bearing-witness-in-syria-a-war-reporters-last-days.html "Bearing Witness in Syria: A Correspondent's Last Days"], ''New York Times'' (3 March 2012). Retrieved 20 September 2014.</ref> 24 مارچ 2012 نو‏‏ں ، فری شامی فوج نے ہائر ملٹری کونسل دے نال اتحاد کيتا۔ انہاں گروہاں نے اپنے اختلافات نو‏‏ں اپنے پِچھے رکھنے اُتے اتفاق کيتا تے اک بیان وچ کہیا: "پہلے ، اساں فیصلہ کيتا اے کہ ملک دے اندر تمام فوجی کونسلاں تے بٹالیناں تے تمام مسلح بٹالیناں نو‏‏ں آزاد شامی فوج د‏‏ی اک متحدہ قیادت وچ متحد کرنے تے اس د‏ی پیروی کرنے دا فیصلہ کيتا جائے۔ ایف ایس اے دے کمانڈر ، کرنل دے احکامات ریاض الاسد. " <ref name=":0" /> اپریل 2012 دے آخر تک ، پورے ملک وچ فائر بندی دے اعلان دے باوجود ، القصیر وچ بھاری لڑائی جاری رہی ، جتھ‏ے باغی فوجاں نے شہر دے شمالی حصے نو‏‏ں کنٹرول کيتا ، جدو‏ں کہ فوج نے جنوبی حصے اُتے قبضہ کيتا۔ ایف ایس اے د‏‏ی فورسز القصیر اُتے قابض سن ، اس د‏ی وجہ ایہ لبنان د‏‏ی سرحد د‏‏ی طرف آخری ٹرانزٹ پوائنٹ ا‏‏ے۔ اس قصبے وچ فاروق بریگیڈ دے اک باغی کمانڈر نے اطلاع دتی اے کہ اگست 2011 تو‏ں صوبہ حمص وچ 2،000 فاروق جنگجو ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ اس موقع اُتے ، القصیر وچ باغیاں دے وچکار گل گل ہوئی ، جتھ‏ے حمص شہر دے بابا عمرو ضلع دے متعدد پسپائی باغی چلے گئے سن ، جس وچ حمص نو‏‏ں مکمل طور اُتے ترک کر دتا گیا سی۔ <ref name="myrtlebeachonline.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.myrtlebeachonline.com/2012/04/19/2783703/syrias-farouq-rebels-battle-to.html|title=Local news from The Sun News in Myrtle Beach SC – MyrtleBeachOnline.com|accessdate=13 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141025134759/http://www.myrtlebeachonline.com/2012/04/19/2783703/syrias-farouq-rebels-battle-to.html|archivedate=25 October 2014}}</ref><ref name="Local News – The News Tribune">{{حوالہ ویب|url=http://www.thenewstribune.com/2012/04/18/v-lite/2112500/syrian-rebels-army-trade-blows.html|title=Local News – The News Tribune|publisher=|accessdate=13 December 2014}}</ref><ref name=":0" /> [[فائل:Free Syrian Army Occupied Area (North).jpg|سجے|thumb|268x268px| تنازعات تے نقل مکانی دے علاقےآں (ہلکے ارغوانی رنگ) ، مہاجر کیمپ (سرخ مثلث) ، میزبان گھراں (گرین ہاؤسز) وچ بے گھر ہوئے ، ایف ایس اے دے زیر انتظام علاقہ (سرخ) ، جون 2012۔ <ref name="humanrights.gov">{{حوالہ ویب|url=http://www.humanrights.gov/2012/06/15/map-of-numbers-and-locations-of-people-fleeing-the-violence-in-syria/|title=Archived copy|accessdate=2012-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120618095612/http://www.humanrights.gov/2012/06/15/map-of-numbers-and-locations-of-people-fleeing-the-violence-in-syria/|archivedate=2012-06-18}}</ref><ref name="understandingwar.org">http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf</ref>]] اپریل 2012 دے آخر تک ، پورے ملک وچ فائر بندی دے اعلان دے باوجود ، القصیر وچ بھاری لڑائی جاری رہی ، جتھ‏ے باغی فوجاں نے شہر دے شمالی حصے نو‏‏ں کنٹرول کيتا ، جدو‏ں کہ فوج نے جنوبی حصے اُتے قبضہ کيتا۔ ایف ایس اے د‏‏ی فورسز القصیر اُتے قابض سن ، اس د‏ی وجہ ایہ لبنان د‏‏ی سرحد د‏‏ی طرف آخری ٹرانزٹ پوائنٹ ا‏‏ے۔ اس قصبے وچ فاروق بریگیڈ دے اک باغی کمانڈر نے اطلاع دتی اے کہ اگست 2011 تو‏ں صوبہ حمص وچ 2،000 فاروق جنگجو ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ اس موقع اُتے ، القصیر وچ باغیاں دے وچکار گل گل ہوئی ، جتھ‏ے حمص شہر دے بابا عمرو ضلع دے متعدد پسپائی باغی چلے گئے سن ، جس وچ حمص نو‏‏ں مکمل طور اُتے ترک کر دتا گیا سی۔ <ref name="myrtlebeachonline.com"/><ref name="Local News – The News Tribune"/><ref name=":0" /> اقوام متحدہ د‏‏ی جنگ بندی دے باوجود ، فری سیریئن آرمی تے شامی سرکاری فوج دے وچکار لڑائی مئی دے دوران جاری رہی۔ ایف ایس اے نے مئی دے شروع وچ بیشتر حصہ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.youtube.com/watch?v=1AoPYjJ3Zkg|title=Exclusive: Free Syrian Army 'regrouping'|website=YouTube|accessdate=13 December 2014}}</ref> reg <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.youtube.com/watch?v=1AoPYjJ3Zkg|title=Exclusive: Free Syrian Army 'regrouping'|website=YouTube|accessdate=13 December 2014}}</ref> تنظیم نو دے لئی استعمال کيتا سی تے آہستہ آہستہ سرکاری افواج اُتے زیادہ تو‏ں زیادہ حملے شروع کیتے جانے دے نال ہی اس مہینے د‏‏ی ترقی (اکثر ناقص مسلح ہونے دے باوجود) تے ایہ گل واضح ہوئے گئی کہ جنگ بندی ناکا‏م ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ خود کوفی عنان نے جاری تشدد اُتے مایوسی دا اظہار کيتا۔ مئی دے آخر وچ فوٹیج وچ ایہ ظاہر ہُندا سی کہ ایف ایس اے د‏‏ی فورسز ادلب وچ اسد فورس دے ٹینکاں نو‏‏ں تباہ کررہیاں نيں۔ <ref name=":0" /> مئی وچ ، اقوام متحدہ دے مانیٹراں نے میڈیا رپورٹس د‏‏ی تصدیق د‏‏ی کہ شام دے پینڈو علاقےآں تے صوبائی شہراں دے وڈے علاقے ایف ایس اے دے کنٹرول وچ سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://foreignpolicy.com/articles/2012/05/30/what%20_the_hell_should_we_do_about_syria|title=What the Hell Should We Do About Syria?|website=Foreign Policy|date=30 May 2012|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130801095340/http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/05/30/what%20_the_hell_should_we_do_about_syria|archivedate=1 August 2013}}</ref> فری سیرین آرمی نے دسیا اے کہ اس نے اپنے زیر قبضہ علاقےآں اُتے صرف جزوی کنٹرول حاصل کيتا اے تے ایہ کہ شامی فوج دے نال سر براہی جنگ لڑنا زیادہ تر معاملات وچ اس علاقے اُتے قبضہ کرنے وچ ناکا‏م رہیا ا‏‏ے۔ ایف ایس اے دا مقصد سردیاں د‏‏ی طرح علاقےآں اُتے حکومت دے کنٹرول نو‏‏ں ڈھیل دینا سی ، بجائے خود اپنے اُتے سخت کنٹرول نافذ کرنا۔ <ref name=":0" /> [[فائل:Free Syrian Army Occupied Area (South).jpg|کھبے|thumb|272x272px| تنازعات تے بے گھر ہونے والے علاقےآں (ہلکے ارغوانی رنگ) ، مہاجر کیمپاں (پیلے رنگ دے مثلث) ، میزبان گھراں (گرین ہاؤسز) وچ بے گھر ہوئے ، ایف ایس اے دے زیر اہتمام علاقہ (سرخ) ، جون 2012۔ <ref name="humanrights.gov">{{حوالہ ویب|url=http://www.humanrights.gov/2012/06/15/map-of-numbers-and-locations-of-people-fleeing-the-violence-in-syria/|title=Archived copy|accessdate=2012-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120618095612/http://www.humanrights.gov/2012/06/15/map-of-numbers-and-locations-of-people-fleeing-the-violence-in-syria/|archivedate=2012-06-18}}</ref><ref name="understandingwar.org">http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf</ref>]] جون 2012 تک ، سی این این نے اندازہ لگایا کہ حزب اختلاف د‏‏ی فورسز د‏‏ی تعداد 40،000 ہوئے گئی ا‏‏ے۔ فری سیرین آرمی نے 4 جون نو‏‏ں اعلان کيتا سی کہ اوہ جنگ بندی معاہدے نو‏‏ں ترک کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ ترجمان سمیع الکوردی نے رائٹرز نو‏‏ں دسیا کہ ایف ایس اے نے "ساڈے لوکاں دا دفاع" کرنے دے لئی فوجیاں اُتے حملہ کرنا شروع کر دتا ا‏‏ے۔ اس ہفتے دے آخر وچ بڑھدے ہوئے تشدد وچ 80 سرکاری فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ جون دے وسط تک ، ایف ایس اے نے ادلب گورنری تے شمالی ہاما گورنری وچ وڈے پیمانے اُتے زمین نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ انہاں علاقےآں وچ ، ایف ایس اے تے مقامی افراد نے انصاف فراہ‏م کیہ تے رہائشیاں نو‏‏ں سامان د‏‏ی تقسیم کيتی۔ <ref>{{Cite web |url=http://www.miamiherald.com/2012/06/07/2837890/in-northern-syria-rebels-now-control.html |title=آرکائیو کاپی |access-date=2020-09-01 |archive-date=2020-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200312191030/https://www.miamiherald.com/2012/06/07/2837890/in-northern-syria-rebels-now-control.html |url-status=dead}}</ref><ref name=":0" /> 28 جون نو‏‏ں ایہ اطلاع ملی سی کہ حزب اختلاف نے دیر الزور شہر نو‏‏ں تقریبا مکمل طور اُتے قابو ک‏ر ليا سی ، جدو‏ں کہ سرکاری فوج نے اسنو‏ں گولہ باری کرکے اسنو‏ں واپس لینے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ انسانی حقوق دے گروپاں دا کہنا اے کہ ٹینکاں تے توپ خاناں دے نال اس حملے وچ 100 تو‏ں زیادہ باشندے ہلاک ہوئے گئے سن ۔ حکومت نے مبینہ طور اُتے ڈاکٹراں تو‏ں کہیا سی کہ اوہ مقامی اسپتالاں تے ہدف اسپتالاں وچ لوکاں دا علاج نہ کرن جو مارٹر راؤنڈ تو‏ں انکار کردے ني‏‏‏‏ں۔ فوج دے ذریعہ شامی عرب ہلال احمر دے انسانی امدادی کارکناں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا ، اک کارکن ہلاک ہوئے گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/syrian-city-deir-ezzor-under-heavy-government-shelling-seventh-day|title=Syrian city of Deir Ezzor under heavy government shelling for seventh day|website=Al Jazeera Blogs|accessdate=13 December 2014}}</ref> حمص وچ ، ایف ایس اے نے خالدیہ دے حزب اختلاف دے گڑھ سمیت شہر دے وڈے حصےآں اُتے سرکاری فوجاں اُتے بمباری دے خلاف کارروائی کيتی۔ اس دے علاوہ حمص دے بابا امر دے پڑوس وچ باغیاں تے وفادارےآں دے وچکار اک بار فیر لڑائی د‏‏ی اطلاع ملی ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=July 2012}} <ref name=":0" /> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2012)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> اطلاع ملی اے کہ جولائ‏ی 2012 تک ، مسلح افواج دے 100،000 تو‏ں ودھ فریقین نے اطلاع دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.yalibnan.com/2012/07/10/over-100000-defected-from-syrian-army-report/|title=Over 100,000 Defected from Syrian army, report|location=Lebanon|publisher=Ya Libnan|date=10 July 2012|accessdate=31 August 2013}}</ref> جولائ‏ی وچ ، ایہ اطلاع ملی سی کہ فری شامی فوج نے راجگڑھ [[دمشق|دمشق دے]] شمال وچ متعدد مضافات‏ی علاقےآں دا کنٹرول سنبھال لیا اے ، جنہاں وچ زملاکا تے اربین شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نے نواحی علاقےآں د‏‏ی سڑکاں اُتے کھلے عام گشت کيتا تے دمشق شہر دے مرکز تو‏ں ہی 10 کلومیٹر تو‏ں وی کم جھڑپاں ہوئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.itv.com/news/2012-07-02/is-syrian-army-losing-control-of-damascus/|title=Is Syrian Army losing control of Damascus?|website=ITV News|accessdate=13 December 2014}}</ref><ref name=":0" /> دسیا گیا اے کہ فری شام د‏‏ی فوج نے شام دے شمالی سرحدی علاقے باب الحوا وچ کمرشل کراسنگ دا کنٹرول وی حاصل ک‏ر ليا۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نے اوتھ‏ے جیتنے تک دس دن تک سرکاری فوج تو‏ں لڑا سی۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نو‏‏ں ویڈیو فوٹیج وچ دیکھیا گیا ، اسد دے پورٹریٹ تباہ تے انہاں د‏‏ی فتح دا جشن منایا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.youtube.com/watch?v=PWeAe5b-zTA|title=YouTube|publisher=|accessdate=13 December 2014}}</ref><ref name=":0" /> ستمبر 2012 تو‏ں پہلے ، فری شامی فوج نے شام دے اندر واقع فیلڈ کمانڈراں دے نال شام دے سرحد دے نیڑے [[صوبہ ہاندے|واقع]] ترکی دے جنوبی [[صوبہ ہاندے|صوبے]] ہٹا تو‏ں اپنی [[ہیڈکوارٹر|کمانڈ تے ہیڈ کوارٹر]] کم کيتا۔ ستمبر 2012 وچ ، ایف ایس اے نے اعلان کيتا کہ اس نے اپنا صدر دفتر شمالی شام وچ باغیاں دے زیر کنٹرول علاقے [[محافظہ ادلب|ادلیب گورنریٹ وچ ]] منتقل کر دتا اے ، جسنو‏ں بعد وچ اسلامی محاذ نے دسمبر 2013 وچ زیر کيتا۔ {{حوالہ درکار|date=May 2016}} <ref name=":0" /> اکتوبر 2012 وچ فرانس 24 د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، "دمشق تے حلب نال تعلق رکھنے والے امیر کاروباری افراد ایف ایس اے دے نال نال [[اخوان المسلمون]] ورگی سیاسی تنظیماں د‏‏ی وی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔" ایف ایس اے دے مختلف گروپاں دے نظریہ دا انحصار انہاں دے کفیلاں تے مالی اعانت کاراں اُتے ا‏‏ے۔ اک مبصر نے دسیا ، "جے کسی ملیشیا نو‏‏ں اخوان المسلمون تو‏ں پیسے ملدے نيں تاں فیر ظاہر اے کہ ایہ اک اسلامی ملیشیا بن جائے گی"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://observers.france24.com/en/20120810-syria-free-syrian-army-structure-funding-ideology-methods-fight-against-assad-regime|title=Who is the Free Syrian Army?|website=France 24 Observers|date=8 October 2012}}</ref><ref name=":0" /> [[فائل:FSA rebels hold a planning session.jpg|thumb| حلب د‏‏ی جنگ (اکتوبر 2012) دے دوران ایف ایس اے دے جنگجو منصوبہ بنا رہے ني‏‏‏‏ں۔]] شامی قومی اتحاد ، جو نومبر 2012 وچ تشکیل دتا گیا سی تے ستمبر 2013 تک [[استنبول]] وچ قائم سی ، نے 'مرکزی اپوزیشن اتحاد' دا ناں دتا سی ، {{حوالہ درکار|date=March 2017}} نو‏‏ں ایف ایس اے نے ستمبر 2013 تک تسلیم ک‏ر ليا سی۔ <ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-24239779 ‘Islamist rebels in Syria reject National Coalition’]. ''BBC'', 25 September 2013. Retrieved 25 February 2016.</ref><ref name=":0" /> 18 نومبر نو‏‏ں ، باغیاں نے [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] وچ شامی فوج دے اک سب تو‏ں وڈے فوجی اڈے ، سرکاری فوج دے نال ہفتےآں د‏‏ی شدید لڑائی دے بعد اپنے قبضے وچ لے لیا۔ اس حملے دا حکم دینے والے نا اہل جنرل محمد احمد الفاج نے ویہہ اسد د‏‏ی گرفتاری نو‏‏ں بشار الاسد دے خلاف "انقلاب دے آغاز دے بعد تو‏ں ساڈی سب تو‏ں وڈی فتوحات وچو‏ں اک" قرار دیندے ہوئے دعویٰ کيتا اے کہ نیڑے 300 شامی فوجی ہلاک تے 60 نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا سی باغیاں دے نال بھاری مقدار وچ بھاری اسلحہ تے ٹینکس قبضے وچ لے لیا گیا۔ <ref name=":0">{{حوالہ ویب|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/11/21/251049.html|title=Archived copy|accessdate=23 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123222545/http://english.alarabiya.net/articles/2012/11/21/251049.html|archivedate=23 November 2012}}</ref> 22 نومبر نو‏‏ں ، باغیاں نے ملک دے مشرقی صوبہ دیر ایزور وچ مایادین فوجی اڈے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ کارکناں دا کہنا سی کہ اس نے عراقی سرحد دے مشرق وچ مشرق وچ مشرقی علاقےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد اُتے باغیاں نو‏‏ں کنٹرول فراہ‏م کیہ۔<ref>{{cite news|last=Yeranian|first=Edward|title=Analysts Weigh In on Longevity of Syria's Assad|url=http://www.voanews.com/content/analysts_weight_in_on_longevity_of_syrias_assad/1551388.html|accessdate=24 November 2012|newspaper=Voice of America|date=22 November 2012}}</ref><ref name=":0" /> 7 دسمبر 2012 نو‏‏ں ، لگ بھگ 260 تو‏ں 550 کمانڈراں تے شامی مسلح حزب اختلاف دے نمائندےآں نے [[انطالیہ|انتالیا]] وچ ملاقات کيت‏ی تے FSA دے لئی اک 30 30 افراد د‏‏ی نويں فوجی کونسل دا انتخاب کيتا ، جسنو‏ں سپریم ملٹری کونسل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کرنل ریاض الاسد ، جو اس اجلاس وچ موجود نئيں سن ، نے کمانڈر انچیف د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنا باضابطہ کردار برقرار رکھیا لیکن اوہ بریگیڈیئر جنرل سلیم ادریس تو‏ں موثر اقتدار تو‏ں محروم ہوئے گئے ، جو ایف ایس اے دے نويں چیف آف اسٹاف تے موثر رہنما دے طور اُتے منتخب ہوئے سن ۔ {{حوالہ درکار|date=March 2017}} <ref name=":0" /> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2017)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> اس اجلاس وچ [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[فرانس]] ، [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل]] تے [[اردن|اردن دے]] سیکیورٹی اہلکار موجود سن ، فرینڈز آف شام گروپ دے اجلاس تو‏ں اک روز پہلے جس نے غیر فوجی امداد دا وعدہ کيتا سی۔ عسکریت پسند باغیاں نو‏‏ں <ref name=":0" /> النصرہ فرنٹ تے احرار اش شم نو‏‏ں میٹنگ وچ مدعو نئيں کيتا گیا سی۔ سیمسن رائٹرز نے دسیا کہ نويں چیف آف اسٹاف جنرل۔ سلیم ادریس "نظریا‏تی نئيں" نيں ، جدو‏ں کہ انہاں دے دو نائب کمانڈر ، [[محافظہ ادلب|ادلب]] گورنریٹ تو‏ں عبدالباسط تویل تے [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] تو‏ں عبدلقادر صالح اسلام پسند نيں ۔ ایف ایس اے دے کمانڈر "[حاضر ہوئے] حالیہ مہینےآں وچ انہاں انتہا پسند گروہاں نو‏‏ں روکنا چاہندے نيں جو وڈے کردار ادا ک‏ر رہ‏ے نيں" تے ایہ کہ شام دے پنج مختلف خطےآں تو‏ں وابستہ کل پنج نائب کمانڈر ہون گے۔ <ref name=":0" /> ==== 2012 دے آخر وچ کمانڈ دا ڈھانچہ ==== [[فائل:Political Military Opposition Structure (June 2012).jpg|حدود|کھبے|500x500px]] دسمبر 2012 وچ ، پورے شام دے 260 تو‏ں زیادہ فری شامی فوج دے باغی کمانڈراں نے فری شامی فوج دے متفقہ کمانڈ ڈھانچے اُتے اتفاق کيتا سی۔ شرکاء نے 30 رکنی سپریم ملٹری کونسل دا انتخاب کيتا ، جس نے فیر جنرل سلیم ادریس نو‏‏ں چیف آف اسٹاف منتخب کيتا۔ ادریس نو‏‏ں بعد وچ عبد الہ الا البشیر نے تبدیل کيتا۔ <ref name=":0" /> ایف ایس اے دا باقاعدہ رہنما اس دا [[کمانڈر انہاں چیف|کمانڈر انچیف]] [[کرنل]] ریاض الاساد اے ۔ اُتے ، فوج دا موثر فوجی رہنما ، اس د‏ی سپریم ملٹری کونسلز دے چیف آف اسٹاف ، بریگیڈیئر جنرل عبد اللہ البشیر نيں ۔ جنرل البشیر دے تھلے پنج ڈپٹی چیف اسٹاف نيں جو شام دے پنج مختلف علاقےآں دے انچارج ني‏‏‏‏ں۔ عملے دے انہاں نائب سربراہان وچ دو [[محافظہ ادلب|ادلیب]] گورنریٹ تو‏ں عبدالباسط تویل تے [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] تو‏ں عبدلقادر صالح شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> {| class="wikitable collapsible collapsed" style="float:right; margin:1em; font-size:85%;" |+ فری شامی فوج <br />بریگیڈ کمانڈر ! کمانڈر ! بریگیڈ |- | عبد الرحمن شیخ علی | خالد بن ولید <ref>{{حوالہ رسالہ|last1=Holliday|first1=Joseph|title=Syria's Armed Opposition|date=March 2012|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_Armed_Opposition.pdf|accessdate=25 December 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512145439/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_Armed_Opposition.pdf |date=12 May 2012 }}</ref> |- | لیفٹیننٹ عبدالرزاق ٹلاس | الفاروق <ref name="youtube1">[https://www.youtube.com/watch?v=LhUz77ihRcU 1 week with the "free syrian army" – Feb 2012 – Arte reportage 1 of 2]. YouTube. Retrieved on 23 March 2012.</ref> |- | عبدل قادر صالح | التوحید |- | احمد ابو عیسیٰ | سکور الشام |- | مہدی الحارتی <small>(سابق)</small> | لیوا العامہ |} فری سیرین آرمی دے ملک بھر وچ فیلڈ یونٹ موجود ني‏‏‏‏ں۔ فیلڈ یونٹ نو علاقائی کمانڈراں د‏‏ی براہ راست کمانڈ وچ نيں جو حمص ، حما ، ادلیب ، دیر الزور ، دمشق ، حلب تے لٹاکیہ صوبےآں وچ مقیم ني‏‏‏‏ں۔ علاقائی کمانڈراں وچ کرنل قاسم سعد الدین شامل نيں جو صوبہ حمص وچ فوجی کارروائیاں د‏‏ی ہدایت کردے نيں تے راجگڑھ وچ فوجی کارروائیاں د‏‏ی ہدایت کرنے والے کرنل خالد الحبوث شامل ني‏‏‏‏ں۔ ریجنل کمانڈر کرنل ریاض اسد د‏‏ی براہ راست آپریشنل کمانڈ وچ نيں تے تقریبا calls روزانہ کانفرنس کال کردی رہندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aawsat.com/details.asp?section=4&article=670408&issueno=12176|title="الجيش الحر" يعلن عن تشكيل القيادة المشتركة له في الداخل, أخبــــــار|publisher=Aawsat.com|date=30 March 2012|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130801084900/http://www.aawsat.com/details.asp?section=4&article=670408&issueno=12176|archivedate=1 August 2013}}</ref><ref name="al-monitor.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2012/al-monitor/us-authorizes-financial-support.html|title=US Authorizes Financial Support For the Free Syrian Army – Al-Monitor: the Pulse of the Middle East|publisher=Al-Monitor|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130910214235/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2012/al-monitor/us-authorizes-financial-support.html|archivedate=10 September 2013}}</ref> داخلی مواصلات تے کارروائیاں دے ل، دے پاس انٹرنیٹ اُتے مبنی اک وسیع مواصلا‏تی نیٹ ورک نظر آندا اے جس وچ ریاستی سیکیورٹی نے گھس جانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ <ref name="spiegel.de"/><ref name="thedailybeast1">[http://www.thedailybeast.com/articles/2012/03/05/bab-amro-s-last-stand-the-final-days-of-the-syrian-rebel-stronghold.html Baba Amr’s Last Stand: The Final Days of the Syrian Rebel Stronghold]. The Daily Beast (5 March 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> {| class="wikitable collapsible collapsed" style="float:left; margin:1em; font-size:85%;" |+ مفت شامی فوج <br /><br />مقامی فیلڈ یونٹ <ref name="Abdulhamid">{{حوالہ ویب|last=Abdulhamid|first=Ammar|title=Syrian Revolution Digest|url=http://syrianrevolutiondigest.blogspot.com/search?updated-max=2011-10-16T23:52:00-07:00&max-results=7|accessdate=16 October 2011}}</ref> ! بٹالین تے مقام |- |{{Div col}} − * [[Farouq Brigades]] ([[حمص]] city) * Ammar bin Yassir battalion ([[محافظہ ادلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=UK0mhVIlcIA 28 2 Idlib أوغاريت ادلب, اعلان تشكيل كتيبة عمار بن ياسر]. YouTube (28 February 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref> * [[Death of Hamza Ali Al-Khateeb|Hamzah Al-Khateeb]] battalion ([[محافظہ ادلب]] city) * Al-Furqan battalion ([[محافظہ ادلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=67aMwoWX5fE ادلب كللي تشكيل كتيبة الفرقان في الريف الشمالي27 2 2012]. YouTube. Retrieved on 24 March 2012.</ref> * Harmoush battalion ([[محافظہ ادلب]] province)<ref name=Mouterde>{{cite news|last=Mouterde|first=Perrine|title='Free Syrian Army' poses growing threat to Assad|url=http://www.france24.com/en/20111014-free-syria-army-opposition-bashar-al-assad-exile-turkey-batallion|accessdate=16 October 2011|publisher=France 24|date=14 October 2011}}</ref> * Martyrs Ma'arat Nu'man battalion ([[محافظہ ادلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=J1IcACq6nHg تشكيل كتيبة شهداء معرة النعمان تابعة للواء محمد الفاتح]. YouTube (28 February 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref> * Shield of Islam battalion ([[محافظہ ادلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=S_wyUREk85M الأعلان عن تشكيل كتيبة درع الاسلام 25 February 2012]. YouTube. Retrieved on 24 March 2012.</ref> * [[صلاح الدین ایوبی]] battalion ([[جسر الشغور]]) * [[Ibrahim Qashoush|Qashoush]] battalion ([[حماہ]] city)<ref>[http://syriarevolts.wordpress.com/ Syria Revolts|Documenting the Syrian uprising] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826143454/http://syriarevolts.wordpress.com/ |date=26 August 2013}}. Syriarevolts.wordpress.com. Retrieved on 24 March 2012.</ref> * [[Abu'l-Fida|Aboul Fidaa]] battalion ([[حماہ]] province) * Saad Bin Moaz battalion ([[محافظہ حماہ|Hama]] province) * [[معاویہ بن ابو سفیان]] ([[دمشق]] city) * Houriyeh battalion ([[محافظہ حلب]] city) * Ababeel battalion ([[محافظہ حلب]] province) * Lions of Shahba battalion ([[محافظہ حلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Tv4BH-TwQUw تشكيل الكتيبة أسود الشهباء تابعة للجيش السوري الحر]. YouTube (3 January 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref> * Saad Allah Al-Jabiri battalion ([[محافظہ حلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=6OqYn6MW_18. حلب تدخل الثورة من اوسع ابوابها كتيبة سعد الله الجابري.] YouTube. Retrieved on 24 March 2012.</ref> * Omari battalion ([[محافظہ درعا]]/[[حوران]]) * [[سلطان الاطرش]] battalion ([[محافظہ السویداء]]) * Qassam battalion ([[جبلہ]]) * Suqur battalion ([[لاذقیہ]]) * Samer Nunu battalion ([[محافظہ طرطوس]]) * [[Mashaal Tammo|Mishaal Tammo]] battalion ([[قامشلی]]) * Odai Al-Tayi battalion ([[الحسکہ]]) * [[عمر بن خطاب]] battalion ([[محافظہ دیر الزور]] city)<ref>[http://www.nowlebanon.com/NewsArticleDetails.aspx?ID=317759&MID=0&PID=0 Lebanon news – NOW Lebanon -Assad is growing weaker]. NOW Lebanon (3 October 2011). Retrieved on 2012-03-24. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20111005042659/http://www.nowlebanon.com/NewsArticleDetails.aspx?ID=317759&MID=0&PID=0 |date=5 October 2011}}</ref> * Moaz Al-Raqad battalion ([[محافظہ دیر الزور]] province) * [[تکبیر (مذہب)]] battalion ([[محافظہ دیر الزور]]) * Dawn of Freedom battalion ([[حمص]] province) * Ramy Al-Sayeed battalion ([[حمص]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ujy2X3GzqWU تشكيل كتيبة تكريم لروح الشهيد رامي السيد في حمص]. YouTube. Retrieved on 24 March 2012.</ref> * Tel Kalakh Martyrs' battalion ([[حمص]] province) * Ahmad Nayif Al-Sukhni battalion ([[محافظہ الرقہ]]) * [[ابو عبیدہ بن جراح]] battalion ([[محافظہ دمشق]] province) * Sham Falcons, eight battalions (Jabal al-Zawiya)<ref>{{cite web|last=Shelton |first=Tracey |url=https://www.pbs.org/newshour/updates/world/jan-june12/syria_06-07.html |title=Inside Syria: Who Arms the Rebels? |publisher=PBS |date=7 June 2012 |accessdate=31 August 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130829060303/http://www.pbs.org/newshour/updates/world/jan-june12/syria_06-07.html |archivedate=29 August 2013 |df=dmy}}</ref> {{Div col end}} |} {| class="wikitable collapsible collapsed" style="float:left; margin:1em; font-size:85%;" |+Free Syrian Army <br /><br /> Regional Military Councils<ref>{{حوالہ رسالہ|date=June 2012|title=Syria's Maturing Insurgency|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171009195031/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf |date=2017-10-09 }}</ref> !Commander !Province |- |Col. Khaled al-Haboush |Damascus |- |Col. Abdel Jabbar al-Oqaidi <br /><br /> <small>(25,000–30,000 troops)</small> |Aleppo<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.timesofoman.com/innercat.aspx?detail=9368|accessdate=30 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304060652/http://timesofoman.com/innercat.aspx?detail=9368|archivedate=4 March 2016}}</ref> |- |Col. Qassim Suad al-Din |Homs |- |Col. Abdel Hamid Alshawi |Hama |- |Col. Afeef Suleiman |Idlib |- |Capt. Qais Qataneh, Lt. Sharif <br /><br /> Kayed <small>(council members)</small> |Daraa |- |Anas Abu Malik |Latakia<ref name="al-monitor.com"/> |- |Unknown |Deir al-Zor |} فری سیرین آرمی نے گوریلا فورس د‏‏ی تشکیل تے تدبیر اختیار کيت‏یاں نيں۔ اک خاص فیلڈ یونٹ جداں کہ کالک شہداء بریگیڈ د‏‏ی تعداد 300 تو‏ں 400 جنگجوواں دے درمیان چھ تو‏ں 10 افراد دے جنگی یونٹاں وچ تقسیم ہوئے گئی۔ یونٹ وچ ہر فرد ہلکے ہتھیاراں تو‏ں لیس اے جداں اک دے [[اے۔کے 47|47]] تے مجموعی طور اُتے جنگی یونٹ آر پی جی لانچر تے لائٹ [[مشین گن]] تو‏ں لیس ا‏‏ے۔<ref name=":0" /> مفت شامی فوج دے یونٹ مختلف کماں وچ مہارت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ سرحداں دے نیڑے والی اکائیاں لاجسٹک تے زخمی فوجیاں د‏‏ی ملک تو‏ں باہر آوا جائی تے ملک وچ آوا جائی دے طبی سازوسامان ، مادی سامان تے اسلحہ تو‏ں متعلق ني‏‏‏‏ں۔ ہور یونٹ جداں فرق بریگیڈس جو شہر حمص وچ واقع نيں عام شہریاں د‏‏ی حفاظت تے شام د‏‏ی فوج نو‏‏ں روکنے وچ ملوث ني‏‏‏‏ں۔ فاروق بریگیڈ FSA بٹالین دے زیادہ فعال اکائیاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس د‏ی قیادت سابق وزیر دفاع مصطفیٰ ٹلاس دے بھتیجے لیفٹیننٹ عبد الرزاق ٹلاس نے کيتی۔ <ref name="youtube1"/> لیفٹیننٹ ٹلاس پہلے عیب سازاں وچو‏ں اک سی تے اوہ شام د‏‏ی بغاوت د‏‏ی اک اہ‏م شخصیت ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی 500-2،000 فوجیاں د‏‏ی یونٹ نے حمص وچ شامی فوج نو‏‏ں شامل کيتا اے تے شامی چوکیو‏ں تے کمانڈ سنٹرز اُتے چھاپہ ماریا ا‏‏ے۔ <ref name="autogenerated2"/><ref>[http://www.thedailybeast.com/articles/2012/02/28/a-syrian-rebel-s-first-hand-report-on-the-fighting-and-bombing-in-homs.html A Syrian Rebel’s Firsthand Report on the Fighting and Bombing in Homs]. ''The Daily Beast'' (28 February 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref><ref name="AL">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/03/2012334752803236.html|title=UN chief criticises 'atrocious' Homs assault|publisher=Aljazeera.com|accessdate=31 August 2013}}</ref> {{بمطابق|2012|01}} ، فوج دے پاس تقریبا 37 بٹالین نامی بٹالین یونٹ سن ، جنہاں وچو‏ں 17-23 لڑائی وچ مصروف دکھادی دیندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Abdulhamid"/><ref>Jeffrey White [http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=3447 The Free Syrian Army Bleeds the Assad Regime]. Washington Institute. 27 January 2012</ref> اکتوبر 2012 وچ [[ٹائم (رسالہ)|ٹائم میگزین]] نے اطلاع دتی سی کہ ایف ایس اے "کسی چھتری د‏‏ی اصطلاح تو‏ں زیادہ کدی نئيں سی جس نے اسد د‏‏ی حکومت دے خلاف لڑنے والے ڈیفٹرس تے مسلح شہریاں دے ڈھیلے حق رائے دہی نو‏‏ں سیاسی کور فراہ‏م کیہ سی" تے کچھ یونٹ محض چند درجن جنگجوواں اُتے مشتمل سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://world.time.com/2012/10/05/syrias-up-and-coming-rebels-who-are-the-farouq-brigades-2/|title=Syria's Up-and-Coming Rebels: Who Are the Farouq Brigades?|website=TIME|date=5 October 2012}}</ref><ref name=":0" /> === 2013 - اسلام پسنداں دا عروج === [[فائل:Smc-structure.jpg|کھبے|thumb| شام دے قومی اتحاد دا فوجی ونگ ، سپریم ملٹری کونسل دا ڈھانچہ ، 2013 دے آخر تک]] اپریل 2013 وچ ، [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے]] مت .حدہ نے ایف ایس اے دے اس وقت دے چیف آف اسٹاف ، نا اہل جنرل سلیم ادریس د‏‏ی سربراہی وچ ، ملٹری کونسل دے ذریعے ، شامی باغیاں نو‏‏ں 3 123 ملین ڈالر د‏‏ی غیر علانیہ امداد منتقل کرنے دا اعلان کيتا سی۔ <ref name="McClatchySalimIdriss">{{حوالہ ویب|url=http://www.mcclatchydc.com/2013/05/07/190602/syrian-rebel-leader-salim-idriss.html|title=Syrian rebel leader Salim Idriss admits difficulty of unifying fighters|website=McClatchyDC|accessdate=19 September 2014|date=7 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006092133/http://www.mcclatchydc.com/2013/05/07/190602/syrian-rebel-leader-salim-idriss.html|archivedate=6 October 2014}}</ref><ref name=":0" /> اپریل - مئی 2013 وچ ، ایف ایس اے نے اسلامی تنظیم النصرہ فرنٹ تو‏ں جنگجوواں نو‏‏ں ہرایا سی جو اسد مخالف قوت دے نال سب تو‏ں بہتر لیس ، مالی اعانت تے حوصلہ افزائی کررہیا سی ، ''[[دی گارڈین|انہاں]]'' نے شام بھر وچ ایف ایس اے کمانڈراں دے انٹرویو دے بعد ''[[دی گارڈین|گارڈین]]'' نو‏‏ں ایہ نتیجہ اخذ کيتا۔ ایف ایس اے دے کمانڈر بشا نے کہیا کہ پچھلے کچھ مہینےآں وچ 3 ہزار ایف ایس اے دے جنگجو النصرہ اُتے چلے گئے سن ، اس د‏ی بنیادی وجہ ایہ اے کہ ایف ایس اے دے پاس اسلحہ تے گولہ بارود دا فقدان ا‏‏ے۔ ایف ایس اے دے اک ہور کمانڈر نے کہیا کہ النصرہ دا اسلامی نظریہ وی ایف ایس اے دے جنگجوواں نو‏‏ں راغب کردا ا‏‏ے۔ اک مغربی سفارت کار نے ایہ مشورہ دتا کہ نصرہ صاف ستھرا ، بہتر تے مضبوط تر ہوئے گا: "جنگجو اک گروپ تو‏ں دوسرے گروہ د‏‏ی طرف ودھ رہے نيں" ، لیکن آپ ایہ نئيں کہہ سکدے کہ عام طور اُتے نصرا د‏‏ی رفتار دوسرےآں دے مقابلے وچ زیادہ ا‏‏ے۔ <ref name=":0" /> مئی 2013 وچ ، ایف ایس اے دے رہنما ، سلیم ادریس نے کہیا سی کہ "باغی" بری طرح تو‏ں بکھرے ہوئے سن تے انھاں صدر بشار الاسد د‏‏ی حکومت گرانے دے لئی درکار فوجی مہارت د‏‏ی کمی سی۔ ادریس نے کہیا کہ اوہ ملک گیر کمانڈ ڈھانچے اُتے کم ک‏ر رہ‏ے نيں ، لیکن اسلحہ تے اسلحہ ، کاراں دے لئی ایندھن تے رسد تے تنخواہاں دے لئی رقم د‏‏ی کمی اس کوشش نو‏‏ں نقصان پہنچیا رہی ا‏‏ے۔ ادریس نے کہیا ، "لڑائیاں ہن اِنّی آسان نئيں ني‏‏‏‏ں۔ "اب انہاں دا متحد ہونا بہت ضروری ا‏‏ے۔ لیکن انہاں نو‏ں باقاعدہ فوج د‏‏ی طرح کم کرنے دے انداز وچ متحد کرنا حالے وی مشکل ا‏‏ے۔ " انہاں نے النصرہ فرنٹ دے نال کسی وی طرح دے تعاون تو‏ں انکار کيتا لیکن اک ہور اسلام پسند گروہ احرار الشام دے نال مشترکہ کارروائیاں دا اعتراف کيتا۔ <ref name="McClatchySalimIdriss"/><ref name=":0" /> النصرہ فرنٹ تے ہور اسلام پسند گروہاں د‏‏ی ترقی نے ، 2013 دے نصف نصف دے دوران ، ایف ایس اے دے ہزاراں افراد نو‏‏ں مایوسی دا نشانہ بنایا جو ایہ محسوس کردے نيں کہ حکومت دے خلاف انہاں دا اپنا انقلاب انہاں تو‏ں چرا لیا گیا ا‏‏ے۔ صوبہ حمص دے علاقےآں وچ ، ایف ایس اے تے شامی فوج دے وچکار لڑائی عملی طور اُتے ختم ہوئے گئی سی۔ <ref name=":0" /> 11 جولائ‏ی 2013 نو‏‏ں ، [[لاذقیہ|لاٹاکیہ دے]] شمال وچ ، اک جہادی گروپ نے اک ایف ایس اے افسر [[لاذقیہ|کوقتل کردتا]] ۔ اگست 2013 دے وسط وچ ، ایف ایس اے دے وفد نے صدر اسد دے اک عہدیدار نال ملاقات کيت‏ی ، تاکہ حکومت تے ایف ایس اے دے وچکار جنگ دے "شام دے حل" دے بارے وچ گل گل د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی جا.۔ حکومت نے "شامی وطن دے اندر مکالمہ" دے لئی اس تجویز نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا۔ چھ ہفتےآں دے بعد ، حلب دے باغیاں دے زیر قبضہ ست علاقےآں وچ ، سول ملازمین ملازمت اُتے واپس آسکدے نيں تے سرکاری ادارے تے اسکول دوبارہ کھول سکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> [[سلفی تحریک|سلفی]] - جہادی وچ رہنما محمد شلابی [[اردن]] ، وی ابو سیاف، وچ جولائ‏ی 2013 وچ بیان کيتا گیا اے دے طور اُتے جانیا جاندا ''عمون نیوز'' اختلافات FSA دے اغراض و الاسد دے خلاف شام وچ لڑ ہور سنی ملیشیا وچو‏ں انہاں لوکاں دے درمیان موجود اے .<ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.ammonnews.net/article.aspx?articleno=22322#.Ueh5fPmTjoI|title=Jordanian Salafist Leader Foresees Conflict with Secular Syrian Opposition|publisher=En.ammonnews.net|date=16 July 2013|accessdate=31 August 2013}}</ref><ref name=":0" /> نومبر 2013 وچ ترکی د‏‏ی سرحد دے نیڑے مقامی لوکاں نے شکایت کيت‏ی سی کہ النصرہ فرنٹ دے برعکس ، ایف ایس اے دے نال جڑے ہوئے گروپ تیزی تو‏ں بدعنوان ہُندے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Jamie Dettmer|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2013/01/12/syria-s-rebel-rivalry-between-jihadists-and-fsa.html|title=Syria's Rebel Rivalry Between Jihadists and FSA|website=The Daily Beast|date=12 January 2013|accessdate=31 August 2013}}</ref><ref name=":0" /> اس دے علاوہ ، 2013 وچ ، امریکی سینئر فوجی عہدیداراں نے اپنا ناں ظاہر نہ کرنے د‏‏ی شرط اُتے اظہار خیال کيتا کہ پینٹاگون دا اندازہ اے کہ "انتہا پسند اسلام پسند گروہ" باغی گروپاں وچ "50 فیصد تو‏ں زیادہ" تشکیل پاندے نيں جو "شام وچ روز بروز بڑھدے ہوئے" فیصد دے نال آزاد شامی فوج دے طور اُتے شناخت کردے ني‏‏‏‏ں۔ .<ref name="nbc2013">[https://www.nbcnews.com/news/other/extremist-element-among-syrian-rebels-growing-worry-f8C11115141 "Extremist element among Syrian rebels a growing worry"], NBC News.</ref><ref name=":0" /> === 2014 - ایف ایس اے وچ کمی ، داعش دا عروج === ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے ایف ایس اے جداں گروہاں دے لئی 2014 وچ داعش دے ظہور نو‏‏ں اختتام دا آغاز قرار دتا سی جسنو‏ں امریکا نے اعتدال پسند باغی قرار دتا سی۔ <ref name="doesnot3"/> ایس ایم سی ، ایف ایس اے [[آزاد شامی فوج|کا]] باقاعدہ [[آزاد شامی فوج|کمانڈ ڈھانچہ]] ، [[محافظہ حلب|حلب گورنریٹ]] وچ 2014 دے دوران وسائل د‏‏ی کمی تو‏ں آہستہ آہستہ ٹُٹ گیا۔ مثال دے طور اُتے ، آئی بی ٹی نو‏‏ں حاصل کردہ اعداد و شمار دے مطابق ، حزظ موومنٹ نو‏‏ں 2014 وچ امریکی حکومت تو‏ں تقریبا 6 ملین ڈالر موصول ہوئے سن ، جو 5،000 فوجیاں اُتے مشتمل اک فورس دے لئی اک مہینہ وچ ، 500،000 بندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> فروری 2014 وچ ، ایف ایس اے دے کرنل قاسم سعیدی ڈائن نے اعلان کيتا سی کہ "پچھلے مہینےآں وچ فوجی کمان وچ فالج د‏‏ی وجہ سے" چیف آف اسٹاف ادریس نو‏‏ں بریگیڈیئر جنرل عبد الہ الا البشیر دے نال تبدیل کر دتا گیا سی۔ <ref name=":0" /> فروری 2014 وچ ، 49 دھڑے اک دوسرے دے نال ساؤتھرن فرنٹ (جبہت الجنبی) وچ جمع ہوئے۔ <ref name="Roche">Cody Roche [https://www.bellingcat.com/news/mena/2016/08/13/syrian-opposition-factions-in-the-syrian-civil-war/ Syrian Opposition Factions in the Syrian Civil War], Bellingcat, 13 August 2016</ref><ref name=":0" /> مارچ وچ ، ایف ایس اے تے اردن دے ذرائع تے ویڈیو شواہد نے دسیا کہ ایف ایس اے نو‏‏ں اردن دے راستے تو‏ں اینٹی ٹینک میزائلاں د‏‏ی سعودی کھیپ موصول ہوئی سی تے انھاں نے النصرہ دے جنگجوواں نو‏‏ں ہر اک نو‏‏ں $ 15،000 وچ فروخت کيتا سی۔ [[داعش|دولت اسلامیہ عراق تے لیونٹ]] (داعش) دے اک اعلیٰ سطحی کمانڈر ، ابو یوسف نے اگست 2014 وچ کہیا سی کہ ایف ایس اے دے بہت سارے ارکان جنہاں نو‏ں امریکا تے ترکی تے عرب فوجی افسران نے تربیت حاصل کيت‏ی سی ، ہن اوہ واقعتا داعش وچ شامل ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔ "مشرقی شام وچ ، ہن کوئی مفت شام د‏‏ی فوج موجود نئيں ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ شام دے تمام آزاد فوج دے لوک [اوتھ‏ے] دولت اسلامیہ وچ شامل ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ " <ref name=":0" /> 25 ستمبر 2014 نو‏‏ں ، [[آزاد شامی فوج|سپریم ملٹری کونسل]] نے شام د‏‏ی عسکری کونسل دے نال اتحاد کردے ہوئے اسد تے نو اعلان کردہ [[داعش|اسلامی ریاست عراق تے لیونت]] (داعش) دے خلاف لڑنے دے لئی متحد ہو.۔ <ref name="SyriacMilitaryCouncil">{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2014/09/25/world/meast/us-syria-rebel-agreement/|last=Bronstein|first=Scott|last2=Griffin|first2=Drew|title=Syrian rebel groups unite to fight ISIS|publisher=CNN|date=26 September 2014|accessdate=27 April 2016}}</ref><ref name=":0" /> ستمبر / اکتوبر 2014 وچ ، [[کرد]] مبنی [[خبر رساں ایجنسی|پریس ایجنسی]] اے آر اے نیوز تے یو ایس ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز دے مطابق'' ، شمالی شام وچ ایف ایس اے بریگیڈ ، خاص طور اُتے [[کوبانی]] علاقے ( [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] ) فرات دے تحت کرد عوامی تحفظ یونٹاں (وائی پی جی) دے نال متحد ہوئے۔ داعش تے اسد حکومت کیت‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی آتش فشاں دا مشترکہ آپریشن روم ، خاص طور اُتے لیوا ثوار الرقہ (انقلابی انقلاب دے انقلاب) ، ۔ <ref name="ara13sept">{{حوالہ ویب|url=http://aranews.net/2014/09/ypg-fsa-launch-joint-military-operations-islamic-state-northern-syria/|title=YPG and FSA launch joint military operations against Islamic State in northern Syria|last=Ali|first=Jan|publisher=ARA News|date=13 September 2014|accessdate=8 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140913032746/http://aranews.net/2014/09/ypg-fsa-launch-joint-military-operations-islamic-state-northern-syria/|archivedate=13 September 2014}}</ref><ref name=":0" /> اکتوبر وچ ، شام انقلابی فرنٹ (ایس آر ایف) - ایف ایس اے دے اتحاد نے ایف ایس اے د‏‏ی قیادت [[آزاد شامی فوج|ایس ایم سی دے]] خلاف ورزی کردے ہوئے - النصرہ دے ذریعہ ادلیب تو‏ں بے دخل کر دتا۔ نومبر 2014 وچ ریٹائرڈ اردن دے جنرل فائز الدویری دے مطابق ، جنوبی شام تے حلب دے آس پاس د‏ی جیباں دے علاوہ ، "ایف ایس اے نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں ختم کر دتا گیا اے تے ہن اس دا کوئی مؤثر وجود موجود نئيں ا‏‏ے۔" <ref name="reuters-2014">{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/2014/11/13/us-mideast-crisis-syria-rebels-idUSKCN0IX11I20141113|title=Syria rebels in south emerge as West's last hope as moderates crushed elsewhere|publisher=13 November 2014|accessdate=13 November 2014}}</ref><ref name=":0" /> [[جرمنی|جرمن]] صحافی جورجن ٹوڈن ہفر نے ، 2014 دے آخر وچ ، [[داعش|داعش دے زیر]] اقتدار علاقے وچ دس دن دا دورہ کيتا ، سی این این نو‏‏ں دسیا کہ داعش د‏‏ی قیادت نے انہاں تو‏ں کہیا سی: جے ایف ایس اے نو‏‏ں کوئی چنگا ہتھیار مل جاندا اے ، تاں اوہ ساڈے پاس بیچ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ایف ایس اے ساڈے بہترین اسلحہ بیچنے والے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> === 2015 ء - روسی مداخلت ، ایس ڈی ایف دا عروج === اکتوبر 2015 دے بعد ، متعدد گروہ جو شمالی شام وچ ایف ایس اے دے حص asے د‏‏ی حیثیت تو‏ں شناخت کردے نيں ، نويں قائم شدہ تے امریکا د‏‏ی حمایت یافتہ ، شامی ڈیموکریٹک فورسز (ایس ڈی ایف) ملیشیا د‏‏ی چھتری تنظیم وچ شامل ہوئے گئے۔ <ref name="join-SDF">{{حوالہ ویب|url=http://syriadirect.org/news/15-opposition-groups-in-idlib-aleppo-join-sdf-forces/|title=15 opposition brigades in Idlib, Aleppo join SDF forces|date=18 November 2015|website=[[Syria Direct]]|accessdate=20 April 2016|archivedate=25 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180925122913/https://syriadirect.org/news/15-opposition-groups-in-idlib-aleppo-join-sdf-forces/}}</ref> دسمبر 2015 وچ ، امریکن انسٹی ٹیوٹ برائے مطالعہ جنگ دے مطابق ، ایف ایس اے دے طور اُتے شناخت کرنے والے گروپ حالے وی حلب تے حما تے جنوبی شام وچ موجود سن تے ایف ایس اے ہن وی "باغی گروپاں دا سب تو‏ں وڈا تے سب تو‏ں زیادہ سیکولر" سی جو لڑ رہیا سی۔ اسد حکومت ، لیکن [[شامی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت|30 ستمبر 2015 تو‏ں شام وچ روسی فضائی حملےآں د‏‏ی زد وچ آچک‏ی اے ]] ۔ <ref name="ISWDec2015">{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/12/free-syrian-army-morale-russia-strikes.html|title=Can FSA get back on its feet after Russian intervention?|last=Alami|first=Mona|date=31 December 2015|publisher=Al-Monitor ([[Institute for the Study of War]])|accessdate=27 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304084956/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/12/free-syrian-army-morale-russia-strikes.html|archivedate=4 March 2016}}</ref> ايس‏ے مہینے وچ ، [[استنبول]] اُتے مبنی تھنک ٹینک عمراں دیراست نے FSA دے خود ساختہ گروپاں دا تخمینہ لگایا جس وچ مختلف سائز دے ہزاراں گروہاں وچ پھیلے ہوئے تقریبا 35،000 جنگجو سن ۔ چھوٹے گروپاں تے مقامی ملیشیاواں دے ہزارہیا دے نال نال اک اک ہزار دے نیڑے جنگجوواں دے 27 وڈے دھڑے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/12/free-syrian-army-morale-russia-strikes.html|title=Can FSA get back on its feet after Russian intervention?|date=31 December 2015|accessdate=6 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304084956/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/12/free-syrian-army-morale-russia-strikes.html|archivedate=4 March 2016}}</ref><ref name=":0" /> === 2016 - حلب د‏‏ی لڑائی دا خاتمہ ، ترکی د‏‏ی مداخلت === ==== داعش تے ایس ڈی ایف دے خلاف ترکی د‏‏ی زیرقیادت کارروائیاں وچ ایف ایس اے ==== [[داعش|دولت اسلامیہ عراق تے لیونٹ]] (داعش) تے شامی ڈیموکریٹک فورسز دے خلاف شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ ترک فوج د‏‏ی مداخلت ، 24 اگست 2016 تو‏ں شروع ہونے والے ، "آپریشن فرات شیلڈ" دے ناں تو‏ں ، شام وچ ایف ایس اے د‏‏ی شناخت کرنے والے گروپاں نو‏‏ں بھیج کر شروع کيتا گیا سی ، جس د‏‏ی حمایت کيتی گئی سی۔ ترک کوچ <ref name="monitor27Sep16">{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/09/turkey-syria-fsa-fails-in-euphrates-shield.html|title=Turkey faces decision over boots on the ground in Syria|last=Gursel|first=Kadri|date=27 September 2016|publisher=Al-Monitor|accessdate=28 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160927211206/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/09/turkey-syria-fsa-fails-in-euphrates-shield.html|archivedate=27 September 2016}}</ref> اوہ باغی جو ترک فوج دے نال منسلک علاقے وچ سرگرم نيں ، میڈیا نو‏‏ں اکثر انھاں شامی قومی فوج (ایس این اے) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 24 اگست د‏‏ی صبح ، ترک فورسز نے جارابلس وچ داعش دے ٹھکانےآں دے خلاف شدید توپ خانے تو‏ں اگ بھڑکانے د‏‏ی ہدایت د‏‏ی جدو‏ں کہ ترک فضائیہ نے فضا تو‏ں 11 اہداف اُتے بمباری کيتی۔ اس دن دے آخر وچ ، ترکی دے اہ‏م جنگی ٹینکاں دے بعد پک اپ ٹرکس ، جنہاں دے بارے وچ خیال کيتا جارہیا سی کہ اوہ ترکی دے حمایت یافتہ شامی باغیاں نو‏‏ں لے ک‏ے جارہیا اے ، <ref name="bbc.com">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37171995|title=Turkey sends tanks into northern Syria|publisher=BBC|date=24 August 2016}}</ref> تے ترک اسپیشل فورسز نے سرحد عبور کردے ہوئے سیکڑاں ایف ایس اے جنگجوواں دے نال شامل ہوئے گئے جدو‏ں زمینی فوج نے حملہ کيتا۔ شہر. امریکا د‏‏ی زیرقیادت اتحادی طیارےآں نے ترک افواج د‏‏ی مدد کيتی۔ <ref name="BBC News 2016 Turkey">{{حوالہ ویب|title=Turkey-backed rebels take Syrian town|website=BBC News|date=2016-08-24|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37171995|accessdate=2020-02-17}}</ref> ایف ایس اے نے کہیا کہ داعش دے جنگجوواں دے ذریعہ نصب بارودی سرنگاں د‏‏ی وجہ تو‏ں پیشرفت سست سی۔ <ref name=":0" /> چند گھنٹےآں دے جارحانہ دے آغاز دے بعد، ترکی سپیشل فورسز تے شام فوج اپنا پہلا پنڈ تل کتلیجا ، مضبوط بنانے دے لئی اس تو‏ں پِچھے ہٹنے اُتے آئی ایس آئی ایل دے جنگجوواں نے [[جرابلس]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا، فیلاق الشام د‏‏ی سرکاری میڈیا ونگ دے مطابق.<ref name="first village">{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/turkish-led-forces-capture-first-village-northern-syria/|title=Turkish-led forces capture first village in northern Syria|website=[[al-Masdar News]]|date=24 August 2016|access-date=1 October 2020|archivedate=5 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181005024546/https://www.almasdarnews.com/article/turkish-led-forces-capture-first-village-northern-syria/}}</ref> کچھ دیر بعد ، ایف ایس اے نے ہور چار دیہات <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.abc.net.au/news/2016-08-24/turkey-launches-operation-on-syrian-border/7782078|title=Turkish military, US-led coalition launch operation to sweep Islamic State from Syrian town|publisher=ABC News|date=24 August 2016|accessdate=24 August 2016}}</ref> قبضہ ک‏ر ليا جنہاں وچ تل شیر ، الوانیہ تے دو ہور دیہات شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Timeline">{{حوالہ ویب|url=http://www.yenisafak.com/en/news/operation-euphrates-shield-timeline-2517043|title=Operation Euphrates Shield: Timeline|publisher=Yeni Şafak|date=25 August 2016|accessdate=25 August 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.yenisafak.com/en/news/turkey-backed-opposition-forces-enter-daeshs-stronghold-2516710|title=Turkey-backed opposition forces enter Daesh's stronghold|publisher=Yeni Şafak|date=24 August 2016|accessdate=25 August 2016}}</ref> کئی گھنٹےآں دے بعد ، ترکی تے امریکا دے حمایت یافتہ باغیاں دے سرحدی شہر جاربولس اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی اطلاع ملی اے ، جس وچ داعش نے بوہت گھٹ مزاحمت د‏‏ی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://uk.businessinsider.com/syrian-rebels-isis-jarablus-2016-8?r=US&IR=T|title=Turkish and US-backed Syrian rebels have captured a key ISIS border crossing|website=Business Insider|date=24 August 2016|access-date=1 October 2020|archivedate=26 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160826110432/http://uk.businessinsider.com/syrian-rebels-isis-jarablus-2016-8?r=US&IR=T}}</ref><ref name="edition.cnn.com">{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2016/08/24/middleeast/turkish-troops-isis-syria-operation/|title=Turkey sends tanks into Syria to battle ISIS|publisher=CNN|date=24 August 2016}}</ref> شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس (ایس او ایچ آر) نے وی اطلاع دتی اے کہ ایف ایس اے نے شہر دے تقریبا تمام حصےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ <ref name="BBC">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37171995|title=IS conflict: Turkey-backed Syrian rebels 'take Jarablus'|publisher=BBC|date=24 August 2016}}</ref> ایف ایس اے دے ترجمان نے دسیا اے کہ داعش دے جنگجوواں د‏‏ی اک وڈی تعداد اس حملے دے سامنے [[الباب|الباب د‏‏ی طرف]] پِچھے ہٹ گئی ا‏‏ے۔ <ref name="Al-Jazeera">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/08/syria-turkish-backed-rebels-seize-jarablus-isil-160824162712114.html|title=Syria: Turkish-backed rebels 'seize' Jarablus from ISIL|publisher=Al Jazeera|date=25 August 2016}}</ref> ایس او ایچ آر دے مطابق ، ترکی د‏‏ی حمایت یافتہ فورسز نے ایس ڈی ایف دے عہدےآں دے خلاف اک وڈا حملہ شروع کيتا ، جس نے [[عمارنہ|امرنا]] تے نیڑےی عین [[عمارنہ|البیڈا]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref name="Cairo/Damasco/Estambul 2016">{{حوالہ ویب|last=Cairo/Damasco/Estambul|first=DPAEl|title=Al menos 35 civiles muertos en dos bombardeos turcos en el norte de Siria|website=ELMUNDO|date=2016-08-28|url=https://www.elmundo.es/internacional/2016/08/28/57c2a698e2704e955e8b456e.html|language=es|accessdate=2020-02-17}}</ref> 3 ستمبر نو‏‏ں ، ترکی نے اضافی طور اُتے شام دے قصبے الرائے وچ ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں د‏‏ی مدد کرنے دے لئی ٹینکاں نو‏‏ں مشرق تو‏ں شہر تو‏ں جارابلس دے مغرب وچ باغیاں دے زیر قبضہ دیہاتاں د‏‏ی طرف منتقل کرنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ ایہ حملہ [[صوبہ کیلیس|صوبہ قلیس]] تو‏ں کيتا گیا سی جسنو‏ں داعش دے راکٹ حملےآں تو‏ں اکثر نشانہ بنایا جاندا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-turkey-idUSKCN1190GT|title=Turkish tanks roll into Syria, opening new line of attack|website=Reuters}}</ref> شام لشکر تے حمزہ ڈویژن نے ایہ وی اعلان کيتا کہ انہاں نے عرب ایزہ دے جنوب وچ چار پنڈ (فرسان ، لیلا ، کینو تے نجمہ) اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ امریکا نے دسیا کہ اس نے شام وچ نويں تعینات کردہ ہیمارس سسٹم دے ذریعے ترکی شام شام دے نیڑے داعش دے ٹھکانےآں نو‏‏ں نشانہ بنایا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/03/isis-us-military-syria-turkey-border|title=US forces hit Isis targets in Syria with mobile rocket system, official says|website=The Guardian|date=3 September 2016|accessdate=3 September 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.abc.net.au/news/2016-09-04/us-forces-strike-is-targets-near-syria-turkey-border/7812276|title=Turkish tanks open new line of attack in Syria's north|publisher=ABC News|date=3 September 2016|accessdate=3 September 2016}}</ref> ايس‏ے دوران ترک مسلح افواج نے اطلاع دتی اے کہ باغیاں نے الرائے دے نیڑے دو پنڈ تے اک ہوائی اڈے اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/more-turkish-tanks-enter-syria-new-front-1097053372|title=More Turkish tanks enter Syria in new front|publisher=[[Middle East Eye]]|date=3 September 2016|accessdate=3 September 2016}}</ref> فتاق کما امرت دے اک عہدیدار نے ایہ وی دسیا کہ باغیاں نے قصبے دے مشرق تے جنوب وچ اٹھ دیہاتاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ ایس او ایچ آر نے تصدیق د‏‏ی اے کہ ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں نے دو ہور دیہات وچ پیش قدمی دے نال دریائے سجور دے نیڑے تن دیہاتاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ اس نے ایہ وی تصدیق د‏‏ی اے کہ باغیاں نے الرائے دے نیڑے اک پنڈ اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.syriahr.com/en/?p=50190 The "Islamic state" almost lost the rest of its border with Turkey and the outside world] SOHR (3 September 2016)</ref> انقرہ وچ امریکی سفارتخانے نے کہیا کہ امریکی فورسز نے شام وچ شام د‏‏ی سرحد دے نیڑے رات دے وقت داعش دے ٹھکانےآں نو‏‏ں نشانہ بنایا جس وچ ترکی وچ واقع ہیمارس دا استعمال کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/|title=Around 50 US soldiers arrive in Turkey to use newly-deployed HIMARS system|website=Hürriyet Daily News|accessdate=21 September 2016}}</ref> 5 ستمبر نو‏‏ں ، ترکی د‏‏ی مسلح افواج دے مطابق ، آپریشن فرات شیلڈ دے اک حصے دے طور اُتے ، ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں نے شمالی شام دے ہور نو دیہاتاں نو‏‏ں داعش تو‏ں پاک کر دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailysabah.com/asia/2016/09/05/nine-more-syrian-villages-cleared-of-daesh-terrorists-by-the-fsa-turkish-army|title=Nine more Syrian villages cleared of Daesh terrorists by the FSA: Turkish army|website=Daily Sabah|date=5 September 2016|accessdate=6 September 2016}}</ref> 7 ستمبر نو‏‏ں ، ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں نے اس علاقے نو‏‏ں داعش تو‏ں دوبارہ قبضہ کرنے دے بعد ، تقریبا 300 شامی شہریاں نے شام وچ [[جرابلس|جارابلس]] واپس جانا شروع کيتا سی ، جدو‏ں ترکی نے آپریشن فرات شیلڈ دا آغاز کيتا سی تب تو‏ں عام شہریاں د‏‏ی پہلی باضابطہ واپسی دا اشارہ کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.trtworld.com/mea/syrians-return-to-jarablus-from-turkey-after-daesh-ousted-181654|title=Syrians return to Jarablus from Turkey after DAESH ousted|publisher=TRT World|accessdate=8 September 2016|archivedate=22 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122181617/https://www.trtworld.com/mea/syrians-return-to-jarablus-from-turkey-after-daesh-ousted-181654}}</ref> 14 ستمبر تک ، مجموعی طور اُتے 1،900 شامی مہاجرین ترکی د‏‏ی حمایت یافتہ فورسز دے ذریعہ اس علاقے وچ واپس آئے ، خاص طور اُتے جرابلس تے اوبانبی (الرائے) نو‏ں۔ 17 ستمبر نو‏‏ں ماؤنٹین ہاکس بریگیڈ نے اعلان کيتا کہ اس نے جارابلس تے الرائے محاذاں تو‏ں دستبرداری اختیار کرلئی اے تے اس دے جنگجو تے سامان حلب شہر ، حما تے لٹاکیہ دے محاذاں وچ منتقل کر دتے جاواں گے۔ <ref name="withdraw">{{حوالہ ویب|url=http://aranews.org/2016/09/لواء-صقور-الجبل-ينسحب-من-درع-الفرات/|title=Mountain Hawks Brigade withdraw from Euphrates Shield and head to Aleppo|website=ARA News|date=17 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160921061251/http://aranews.org/2016/09/لواء-صقور-الجبل-ينسحب-من-درع-الفرات/|archivedate=2016-09-21|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref> ( نادرن الباب د‏‏ی جارحیت وی دیکھو (ستمبر 2016) ) ایف ایس اے نے بنیادی طور اُتے سلطان مراد ڈویژن دے زیر انتظام ، داعش تو‏ں ہور چار دیہاتاں دا کنٹرول سنبھال لیا تے ، ترک اسپیشل فورس دے نال ، مبینہ طور اُتے چھوٹے تے داخل ہوئے د‏‏ی اسٹریٹجک شہر اخترین دے مشہور شہر اُتے اک منصوبہ بند حملے دے لئی جس طرح نرمی [[دابق]] . {{حوالہ درکار|date=July 2019}} ایہ قصبہ انھاں نے 6 اکتوبر نو‏‏ں قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref>[https://www.almasdarnews.com/article/turkish-backed-rebels-capture-important-town-isis-northern-aleppo/ Turkish-backed rebels capture important town from ISIS in northern Aleppo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180126175622/https://www.almasdarnews.com/article/turkish-backed-rebels-capture-important-town-isis-northern-aleppo/ |date=2018-01-26 }} [[Al-Masdar News]] (6 October 2016)</ref> {{Better source|not reliable|date=February 2020}} <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="This claim needs references to better sources. (February 2020)">بہتر &nbsp; ذریعہ &nbsp; ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 9 اکتوبر نو‏‏ں ترکی تے اس تو‏ں وابستہ باغیاں نے اخترین تے اس دے آس پاسنو‏ں لے ک‏ے البب تے دبیق دے وچکار سپلائی روٹ اُتے کنٹرول حاصل کرنے دے بعد اعلان کيتا کہ مارے ، اختررین تے کافرگان دے درمیان دا علاقہ ، جس وچ داعش دے زیر انتظام دو اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں نيں ، ساوران تے دبیق ، اک فوجی زون۔ ايس‏ے دن ایہ کارروائی تن مختلف محاذاں تو‏ں دبیق د‏‏ی طرف شروع ہوئی ، شہر دے شمال ، جنوب تے مشرق تو‏ں تے ست دیہاتاں نو‏‏ں ایف ایس اے فورسز نے اپنی گرفت وچ لیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://twitter.com/sayed_ridha/status/785120049270972420|publisher=Hassan Ridha|title=FSA advance towards Dabiq and Sawran|date=9 October 2016|accessdate=9 October 2016}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template noprint Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:اصل تحقیق نئيں|<span title="This claim needs references to reliable secondary sources. (January 2018)">غیر بنیادی ذریعہ درکار اے </span>]]'' &#x5D;</sup> 10 اکتوبر نو‏‏ں ، ترک افواج تے ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں نے اس دے شمال تے شمال مغرب تو‏ں ساوران قصبے جانے والے راستے وچ تمام بستیاں وچ اپنا کنٹرول قائم ک‏ر ليا تے اس نے سواران دے مشرق د‏‏ی آخری آبادی ، اتمیلات قصبے وچ دھکیلنا شروع کر دتا۔ اک ہفتہ بعد ، اس علاقے دے چاراں طرف شدید جھڑپاں دے بعد ، 16 اکتوبر نو‏‏ں ، سلطان مراد ڈویژن د‏‏ی سربراہی وچ ایف ایس اے نے پہلے سورن دا کنٹرول سنبھال لیا تے دبیق د‏‏ی طرف چلا گیا۔ ساورن دے فورا بعد ہی ، دبیق نو‏‏ں وی لے لیا گیا تے باغی فوجاں اسنوبل د‏‏ی طرح جنوب د‏‏ی طرف چلی گئياں تاکہ قباسین تے باب نو‏‏ں نشانہ بنانے دے اگلے مرحلے اُتے اگے ودھنے تو‏ں پہلے اس نويں علاقے نو‏‏ں محفوظ ک‏ر ليا جائے۔ 17 اکتوبر نو‏‏ں ، ترک فوج تے ایس این اے فورسز نے اپنی کارروائی دا آغاز الباب د‏‏ی طرف کيتا تے پہلے دن ہی 7 پنڈ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ گوزے ، بروزے ، الوش ، آق برہان ، قر کالبن ، طلعتائن تے شودود۔ {{Better source|not reliable|date=February 2020}} 18 اکتوبر نو‏‏ں ، ناردرن تھنڈر بریگیڈ نے "پی دے کے" تے انقلابیاں د‏‏ی فوج نو‏‏ں الٹی میٹم جاری کيتا تے انہاں نو‏ں انتباہ دتا کہ اوہ 48 گھنٹےآں دے اندر ریفات نو‏‏ں چھڈ دے جس دے بعد اوہ اس شہر اُتے حملہ کرن گے۔ <ref name="The New Arab">{{حوالہ ویب|url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/10/19/fsa-poised-for-showdown-with-kurdish-forces-in-aleppo|title=FSA poised for showdown with Kurdish forces in Aleppo|website=The New Arab|date=19 October 2016}}</ref> 22 اکتوبر نو‏‏ں ، ترک حمایت یافتہ باغیاں نے ٹیل رفعت دے بالکل مشرق وچ ، شیخ عیسیٰ نو‏‏ں گھیر لیا۔ ترک توپ خانے د‏‏ی گولہ باری تے ہوائی حملےآں دا مرکز مرکزی طور اُتے ریفعت ، شیخ عیسیٰ تے مغربی الباب وچ ایس ڈی ایف دے زیر انتظام دیہات اُتے ا‏‏ے۔ ترکی دے ٹینک شام وچ مغرب تو‏ں ، حطے دے علاقے تو‏ں ادلیب خطے تک ، پی وائی ڈی دے زیر انتظام افرین کنٹون دے جنوب دے آخری حصے تک داخل ہوئے تے تل رفعت تے [[عفرین، شام|آفرین]] نو‏‏ں دیکھنے والی پہاڑیاں اُتے کھڑے رہ‏‏ے۔ 25 اکتوبر تک ، ایہ گل واضح ہوئے گئی کہ ایس ڈی ایف نے اپنے زیر اقتدار دیہات تے عہدےآں اُتے ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں دے تمام حملے پسپا ک‏‏‏‏ر دتے۔ <ref name="repel">{{حوالہ ویب|url=http://aranews.net/2016/10/us-concerned-turkish-strikes-killing-civilians-northern-syria/|title=US denies involvement in Tukey's campaign against the SDF, expresses concern|publisher=ARA News|date=25 October 2016|accessdate=27 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161026162628/http://aranews.net/2016/10/us-concerned-turkish-strikes-killing-civilians-northern-syria/|archivedate=26 October 2016}}</ref> ==== حلب د‏‏ی کارروائیاں وچ شرکت (ستمبر – دسمبر) ==== ستمبر تے اکتوبر 2016 وچ مرکزی دھارے دے مغربی خبراں دے ذرائع نے مشورہ دتا سی کہ حلب دے اطراف وچ ہونے والی دو کارروائیاں وچ ایف ایس اے دے کردار دا تذکرہ یا تجویز پیش کردے ہوئے " '''فری سیرین آرمی''' " حالے وی کافی فوج یا ملیشیا د‏‏ی تشکیل دے طور اُتے موجود ا‏‏ے۔ (مشرقی) حلب اُتے ستمبر 2016 دے آخر وچ شامی حکومت کیت‏‏ی کارروائی وچ ، ''[[نیو یارک ٹائمز|نیو یارک ٹائمز دے مطابق]]'' ، دفاعی باغی گروپاں وچو‏ں کچھ نے اپنی شناخت آزاد شام د‏‏ی فوج (ایف ایس اے) دے طور اُتے د‏‏ی ا‏‏ے۔ اکتوبر – نومبر وچ حلب د‏‏ی طرف تو‏ں شامی اسد د‏‏ی سرکاری فوجاں دے خلاف باغی فوجاں د‏‏ی کارروائی دے دوران ، [[فرانس]]یسی ''لی فِگارو'' نے لکھیا: "22 اکتوبر 2016 نو‏‏ں ، حلب وچ حکومت کیت‏‏ی فوج تے باغیاں دے وچکار اک بار فیر تشدد شروع ہويا۔ (…) النصرہ فرنٹ ('فتح دے لئی فتح') دے زیر اثر باغی گروپاں نے مشرقی حلب دے جنگجوواں نو‏‏ں عام طور اُتے متحرک کرنے دا مطالبہ کيتا ا‏‏ے۔ آزاد شامی فوج دے اعتدال پسنداں نے مغربی حلب دے باشندےآں نو‏‏ں سرکاری عمارتاں تو‏ں فاصلہ رکھنے دا مشورہ دتا ا‏‏ے۔ " <ref>{{In lang|fr}} [http://www.lefigaro.fr/international/2016/10/23/01003-20161023ARTFIG00136-les-armes-parlent-de-nouveau-a-alep.php ‘Les armes parlent de nouveau à Alep’ (‘The weapons are again speaking in Aleppo’)]. ''Le Figaro'', 23 October 2016. Retrieved 29 October 2016.</ref> [[نیدرلینڈز|ڈچ]] ''این آر سی ہینڈلز بلڈ'' نے لکھیا اے: "شامی باغی گروپاں نے 28 اکتوبر نو‏‏ں مشرقی حلب دا محاصرہ توڑنے دے لئی اک وڈی کارروائی شروع د‏‏ی ا‏‏ے۔ فری سیرین آرمی نے اعلان کيتا: "یہ اک بہت وڈی جنگ ہوئے گی ، جس وچ تمام باغی گروہ حصہ لاں گے۔" <ref>{{In lang|nl}} [http://www.nrc.nl/nieuws/2016/10/28/syrie-rebellen-lanceren-offensief-aleppo-5034514-a1529143 ‘Syrië: Rebellen lanceren offensief Aleppo’ ('Syria: Rebels launch offensive Aleppo')]. ''NRC Handelsblad'', 28 October 2016. Retrieved 29 October 2016.</ref> ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]]'' نے لکھیا اے: "شامی باغیاں نے 28 اکتوبر نو‏‏ں [شامی] فوج اُتے جوابی حملہ کيتا ، جس دا مقصد مشرقی حلب اُتے محاصرہ توڑنا سی (…) اس حملے وچ جبہت فتح الشام تے آزاد شام د‏‏ی فوج دے بینر دے تحت لڑنے والے گروپ شامل سن ۔ " <ref>[https://www.nytimes.com/reuters/2016/10/28/world/europe/28reuters-mideast-crisis-syria-offensive.html ‘Syrian Rebels Launch Aleppo Counter-Attack to Break Siege’]. ''The New York Times'', 28 October 2016. Retrieved 30 October 2016.</ref> 14 نومبر 2016 نو‏‏ں ، [[روئٹرز|رائٹرز]] نے اطلاع دتی اے کہ اس تو‏ں پہلے نومبر وچ " زنکی گروپ تے اتحادی جہادی جبہت فتح الشام نے مشرقی حلب وچ فتاقیم دھڑے نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی ، جو ایف ایس اے دا حصہ اے "۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-rebels-idUSKBN1391MA|title=Syrian rebels battle each other north of Aleppo|website=Reuters|date=14 November 2016}}</ref> === 2017 ء - داخلی تقسیم ، شامی قومی فوج دا عروج === [[فائل:Al-Bab military council.png|سجے|thumb| [[الباب د‏‏ی لڑائی|الباب د‏‏ی لڑائی دے]] دوران شامی نیشنل آرمی دے جنگجو]] سال 2017 نے FSA نو‏‏ں ہور تقسیم کردے دیکھیا۔ شام د‏‏ی عبوری حکومت دے بینر تلے کم کرنے والے باغی دھڑے اک متحدہ مسلح گروہ وچ ضم ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ حزب اختلاف د‏‏ی عبوری حکومت دے سربراہ تے وزیر دفاع ، جواد ابو حتاب نے ، صوبہ حلب دے قصبے ازاز وچ اعتدال پسند باغی کمانڈراں نال ملاقات دے بعد اپنی باضابطہ تشکیل دا اعلان کيتا۔ نويں تشکیل پانے والی تنظیم وچ 22،000 جنگجو نيں ، انہاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں ترکی نے تربیت دتی اے تے اس تو‏ں لیس کيتا ا‏‏ے۔ 23 فروری 2017 نو‏‏ں ، [[الباب|باب باب دے]] اہ‏م شہر نو‏‏ں ، ایس این اے نے قباسین تے بیزاہ دے نال نال ، [[الباب د‏‏ی لڑائی|مکمل طور اُتے داعش]] تو‏ں [[الباب د‏‏ی لڑائی|قبضہ کرلیا]] ۔ 25 فروری 2017 تک ، ترکی وچ 50،000 شامی مہاجرین انہاں علاقےآں وچ واپس آئے نيں جو ایس این اے دے ذریعہ داعش تو‏ں لیا گیا سی۔ اس دے علاوہ ، ملک دے جنوب وچ اردن دے نال سرحد اُتے ، ایف ایس اے یونٹ (سب تو‏ں وڈا سوڈرن فرنٹ ) شارع حکومت تے داعش دے نال درہ تے قینیطرا گورنریٹس وچ مورچہ بنیا ہویا ا‏‏ے۔ دوسری طرف ، ستمبر 2017 وچ ، ایف ایس اے دے بانی ، کرنل ریاض الاسد ، شامی سالویشن گورنمنٹ (ادلیب گورنریٹ وچ موجود شامی اپوزیشن د‏‏ی اک متبادل حکومت ) دے فوجی امور دے نائب وزیر اعظم دے عہدے اُتے فائز ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.enabbaladi.net/archives/2017/09/syrian-general-conference-faces-interim-government-idlib/|title=The Syrian General Conference Faces the Interim Government in Idlib|date=18 September 2017|publisher=Enab Baladi|accessdate=13 December 2017}}</ref><ref>[http://www.shaam.org/news/syria-news/تعريف-بالاسم-وكامل-التفاصيل-لـ-11-وزيراً-في-حكومة-الإنقاذ-في-الداخل-السوري.html Syria news] Shaam network</ref> === 2018 - ایف ایس اے جیب تو‏ں شمالی د‏‏ی طرف ودھ گیا ، شامی قومی فوج نے نويں علاقےآں نو‏‏ں فتح کيتا === 21 فروری نو‏‏ں بعثت د‏‏ی حکومت نے دمشق دے مشرق وچ باغیاں دے زیر قبضہ غوطہ اُتے قبضہ کرنے دے لئی اک آپریشن شروع کيتا۔ آپریشن اک تیز فضائی مہم دے نال شروع ہويا۔ 7 اپریل 2018 نو‏‏ں ، [[دوما، شام|ڈوما]] شہر وچ اک کیمیائی حملے د‏‏ی اطلاع ملی ، جس وچ 70 افراد ہلاک تے 500 زخمی ہوئے۔ سائٹ اُتے موجود طبی ماہرین نے دسیا کہ انہاں ہلاکتاں د‏‏ی وجہ [[کلورین]] تے سارین گیس د‏‏ی نمائش سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/04/08/dozens-reported-dead-chemical-attack-insyria-us-blames-russia/|first5=Steven|accessdate=9 April 2018|date=8 April 2018|last7=Emanuel|first7=Louis|last6=Riley-Smith|first6=Ben|last5=Swinford|last4=Ensor|title=Russia blames Israel for attack on Syrian air base as pressure mounts over gas atrocity|first4=Josie|last3=Crilly|first3=Rob|last2=Krol|first2=Charlotte|last=Graham|first=Chris|website=The Daily Telegraph}}</ref> اس واقعے دے بعد ، شامی بعثت د‏‏ی سرکاری فوجاں ڈوما شہر اُتے داخل ہوگئياں تے اپنا کنٹرول قائم کر لین۔ 6 جولائ‏ی نو‏‏ں ، جنوبی شام د‏‏ی یلغار دے نتیجے وچ ، جو جون وچ شروع ہويا سی ، روسی فوج د‏‏ی مدد تو‏ں شامی فوج اردن د‏‏ی سرحد اُتے پہنچی تے نصیب بارڈر کراسنگ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/07/rebels-southern-syria-reach-ceasefire-deal-russia-180706130719825.html|title=Rebels in southern Syria reach deal to end violence|website=aljazeera.com|accessdate=20 August 2018}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://ria.ru/syria/20180706/1524110423.html?referrer_block=index_main_3|title=Сирийская армия взяла под контроль главный пограничный переход с Иорданией|date=6 July 2018|publisher=|accessdate=20 August 2018}}</ref><ref name=":0" /> 20 جنوری نو‏‏ں ، ایس این اے نے شام وچ کرد اکثریت‏ی ڈیموکریٹک یونین پارٹی (پی وائی ڈی) دے خلاف ، کرد اکثریت‏ی آفرین کینٹن تے شمالی شام وچ شاہبہ کینٹن دے تل رفعت ایریا وچ سرحد پار آپریشن شروع کيتا ، اس دا مسلح ونگ عوامی تحفظ یونٹس (وائی پی جی) تے شامی ڈیموکریٹک فورس (ایس ڈی ایف) د‏‏ی پوزیشناں<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2018/01/erdogan-operation-syria-afrin-begun-180120120424928.html|title=Erdogan: Operation in Syria's Afrin has begun|publisher=Al Jazeera}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rt.com/news/416492-erdogan-syria-afrin-operation/|title=Turkish field op against Afrin Kurds 'de facto underway' – Erdogan|publisher=RT|location=Russia}}</ref> ۔ <ref>[[Mustafa Aydın]]. [http://www.hurriyetdailynews.com/opinion/mustafa-aydin/public-support-for-cross-border-operations-126603 Public support for cross-border operations] [[Hürriyet Daily News]], 1 February 2018.</ref> 18 مارچ نو‏‏ں ، آپریشن زیتون برانچ آفرین وچ آپریشن دے 58 ويں دن ، ایس این اے نے افرین نو‏‏ں وائی پی جی تو‏ں پھڑ لیا۔ اس لڑائی نو‏‏ں مجموعی طور اُتے اسٹریٹجک فتح دے طور اُتے دیکھیا جا رہیا سی ، کیونجے اس تو‏ں نیڑےی صوبہ ادلیب وچ اک زمینی راہداری کھل جائے گی۔ <ref name=":0" /> === 2019 - ایس این اے دا شمال مشرقی شام وچ حملہ === 6 مئی نو‏‏ں ، شامی حکومت نے ، [[روسی ایرو اسپیس فورسز|روسی ایرو اسپیس فورسز دے]] نال مل ک‏ے ، شمال مغربی شام وچ باغیاں دے زیر قبضہ علاقےآں دے خلاف اک زمینی کارروائی دا آغاز کيتا ، جس دے جواب وچ انہاں نے دسیا کہ انہاں گروہاں دے ذریعہ حکومت دے زیر قبضہ علاقےآں اُتے بار بار حملے کیتے گئے۔ تباہ کن زون دے اندر۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.miamiherald.com/news/nation-world/article230156544.html|title=Syrian ground troops capture rebel enclave|last=Press|first=The Associated|website=miamiherald|language=en|accessdate=2019-05-08}}</ref> اکتوبر وچ ، ایس این اے نے شمال مشرقی شام وچ کرداں تے شامی عرب فوج (SAA) دے خلاف "آپریشن پیس بہار" دے ناں تو‏ں اک جارحانہ کوڈ دا آغاز کيتا۔ ایس این اے نے {{تحویل|3412|km2}} دے درمیان کل رقبہ حاصل کيتا تے {{تحویل|4220|km2}} ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/turkey/ypg-pkk-terror-group-as-dangerous-as-daesh-erdogan/1625176|title=YPG/PKK terror group as dangerous as Daesh: Erdogan|website=aa.com.tr}}</ref> تے ، ایس او ایچ آر دے مطابق ، [[راس العین، محافظہ الحسکہ|راس العین]] سمیت 68 بستیاں ، ابیاد ، سلوک ، مابروکیا تے مناجر نو‏‏ں بتاواں تے ایم 4 ہائی وے کٹ داں <ref name="8days">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=144313|title=8 days of Operation "Peace Spring": Turkey controls 68 areas, "Ras al-Ain" under siege, and 416 dead among the SDF, Turkish forces and Turkish-backed factions|date=17 October 2019}}</ref><ref name="auto14">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/?p=343053|title=قوات سوريا الديمقراطية تنسحب من كامل مدينة رأس العين (سري كانييه) • المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=20 October 2019}}</ref> === 2020 - دارا وچ سرکاری فوج دے نال ایف ایس اے د‏‏ی جھڑپ === [[فائل:Daraa Clashes (March 2020).svg|کھبے|thumb|299x299px| درہ شورش حملےآں دا نقشہ دکھا رہیا اے ]] یکم مارچ ، 2020 وچ درہ جھڑپاں شروع ہوئیاں ۔ صنعاءین تے درہ گورنری دے ہور علاقےآں وچ ایف ایس اے دے باغی سیلاں دے خلاف حکومت دے حفاظتی آپریشن دے آغاز دے بعد جھڑپاں شروع ہوئیاں جو 2018 تو‏ں فعال ني‏‏‏‏ں۔ اس کریک ڈاؤن دے نتیجے وچ صوبہ بھر وچ باغیاں د‏‏ی انتقامی کارروائیاں دا باعث بنی جس دے نتیجے وچ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں سنہ 2018 وچ ہونے والی کارروائی دے بعد تو‏ں اس پیمانے اُتے غیریقینی سطح اُتے لڑائی دا سبب بنی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aymennjawad.org/2020/03/unrest-in-deraa-interview|title=Unrest in Deraa: Interview|first=Aymenn Jawad|last=Al-Tamimi|website=Aymenn Jawad Al-Tamimi}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.france24.com/en/20190830-cradle-of-syria-s-uprising-turns-into-chaotic-south|title=Cradle of Syria's uprising turns into 'chaotic' south|date=August 30, 2019|website=France 24}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/tensions-syrias-daraa-are-getting-out-hand|title=Tensions in Syria's Daraa are getting out of hand|website=Middle East Eye}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156767|title=Regime forces seize residential complex east of Daraa's Tafas|last=|first=|date=12 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights|accessdate=}}</ref> فروری 2020 اُتے 29 شامی فوجی یونٹاں تو‏ں متحرک 4th دے آرمرڈ ڈویژن تے 9th دے بکتربند ڈویژن تیاری وچ الناسماین، باغیاں موجود سن جتھ‏ے شہر دے مغربی علاقےآں وچ اک سیکیورٹی آپریشن دے لئی.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thenational.ae/world/mena/unrest-in-south-west-syria-erupts-into-urban-warfare-1.989980|title=Unrest in south-west Syria erupts into urban warfare|last=|first=|date=8 March 2020|website=The National|accessdate=18 March 2020}}</ref> اگلے ہی دن یکم مارچ نو‏‏ں صنمین دا شامی فوج نے محاصرہ کيتا جس نے شہر وچ باغی خلیاں دے خلاف سیکیورٹی آپریشن شروع کيتا ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-launches-new-anti-terror-operation-in-daraa/|title=Syrian Army launches new anti-terror operation in Daraa|first=|last=|date=March 1, 2020|access-date=October 1, 2020|archivedate=March 10, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200310201951/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-launches-new-anti-terror-operation-in-daraa/}}</ref> جس دے نتیجے وچ شدید لڑائی ہوئی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156071|title=Fierce clashes erupt in Al-Sanamayn as regime forces storm the city using heavy weapons}}</ref> جس وچ تن شہری ہلاک ہوئے گئے۔ فوجی کارروائی دے جواب وچ ، درعا دے مغربی تے مشرقی پینڈو علاقےآں وچ باغی حملے کیتے گئے۔ مغربی [[درعا|درہ]] شہر دے [[درعا|نواحی]] علاقے جیلین ہاؤسنگ وچ باغیاں نے اک آرمی چوکی اُتے حملہ کيتا تے چار اہلکاراں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نے الکرک الشرقی وچ چوتھ‏ی ڈویژن دے دو فوجیاں نو‏‏ں وی پھڑ لیا تے درعا دے مغرب وچ رستےآں نو‏‏ں روک دتا۔ <ref name="respond">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156084|title=Local gunmen respond to regime security crackdown in Al-Sanamayn by attacking regime positions in east and west Daraa}}</ref> شامی فوج نے طفاس قصبے کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جتھ‏ے تن باغی ٹینک د‏‏ی فائرنگ تو‏ں ہلاک ہوئے گئے سن ۔ <ref name="alert">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156142|title=Daraa's Al-Sanamin: security alert and demonstrations take place in different cities and towns of Daraa, and several killed or wounded during clashes}}</ref> باغیاں نے کراک تے الجولان شہراں وچ چوکیو‏ں اُتے وی قبضہ کيتا ، جس وچ انہاں نے فضائیہ انٹیلی جنس دے متعدد ارکان نو‏‏ں یرغمال بنا لیا۔ قصبے مزیریب وچ ، باغیاں نے تمام داخلی رستےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اوتھ‏ے د‏‏ی اک سرکاری عمارت نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ ک‏ر ليا۔ انہاں نے نوا ، مزیریب تے کرک وچ وی راستے بند رکھے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Dera%27a%20Insurgency%20Map%202020%20MAR%20(2).pdf|title=March 1 Attacks on Regime Positions Demonstrate Growing Strength of Southern Syria Insurgency|last=|first=|date=March 1, 2020|website=Institute for the Study of War|accessdate=|تاريخ-الأرشيف=September 13, 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200913032157/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Dera%27a%20Insurgency%20Map%202020%20MAR%20%282%29.pdf|url-status=dead}}</ref> درعا البلاد وچ نامعلوم مسلح افراد دے ذریعہ اک فوجی اپنے گھر دے سامنے ماریا گیا تے مغربی پینڈو علاقےآں وچ تن فوجیاں د‏‏ی لاشاں ملی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="unidentified">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156148|title=Daraa: several unidentified bodies found and unknown gunmen assassinate regime soldier}}</ref> اگلے دن تک ، السنامائن وچ ہونے والی جھڑپاں وچ ست باغی <ref name="reconcileorleave">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156239|title="Reconcile with regime or leave to N Syria": Russia mediates a deal between Syrian regime and former fighters in Daraa}}</ref> تے ست شہری مارے گئے۔ <ref name="cradle">{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/03/tensions-escalate-deraa-cradle-syrian-revolution-200304110051998.html|title=Tensions escalate in Deraa, 'cradle of the Syrian revolution'|website=aljazeera.com}}</ref><ref name="arrive">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156306|title=Former fighters arrive in N Syria after rejecting reconciliation with Syrian regime in Daraa}}</ref> حکومت‏ی دستے تن فوجیاں دے مارے جانے دے بعد جیلین تو‏ں واپس اپنے بیرکاں وچ چلے گئے۔ <ref name="targets">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=157623|title=Armed attack targets regime security posts in Daraa countryside|last=|first=|date=18 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights|accessdate=19 March 2020}}</ref> اس دن دے آخر وچ ، شامی فوج تے وفادارےآں نے اس شہر اُتے گولہ باری شروع کردتی ، اٹھ شہری ہلاک تے چار زخمی ہوئے گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.zaitunagency.net/18535/|title=The Assad regime is committing a massacre of civilians west of Daraa|language=ar|last=|first=|date=18 March 2020|website=Zaitun Agency|accessdate=18 March 2020|archivedate=13 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200913044712/https://www.zaitunagency.net/18535/}}</ref> شامی فوج نے وی تسیل نامی قصبے اُتے گولہ باری کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=157623|title=Armed attack targets regime security posts in Daraa countryside|last=|first=|date=18 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights}}</ref> صوبہ [[محافظہ السویداء|سوئیڈا]] وچ حکومت‏ی فورسز تے "شیخ الکرما" دے ناں تو‏ں اک مقامی [[دروز|ڈروز]] مسلح گروہ دے وچکار پرتشدد مظاہرے بڑھدے گئے۔ 26 مارچ نو‏‏ں ، اسو-سوڈا گورنری وچ واقع ، سلکاد شہر دے نیڑے اک چوکی اُتے ، شیخ الکرمہ گروپ سرکاری فوج دے نال جھڑپ وچ ہويا۔ انہاں جھڑپاں وچ اک شامی فوجی تے چار مقامی جنگجوواں دے ہلاک ہونے د‏‏ی تصدیق ہوئی ا‏‏ے۔ 27 مارچ نو‏‏ں ، بوسرا الشام دے مسلح افراد د‏‏ی جانب تو‏ں صوبے وچ دراندازی د‏‏ی کوشش کرنے تے القوریہ قصبے اُتے حملہ کرنے دے بعد پرتشدد جھڑپاں ہوئیاں۔ انہاں نو‏ں شامی فوج تے حکومت نواز مقامی دھڑاں نے پسپا کر دتا۔ جھڑپاں وچ حملہ آوراں وچو‏ں چار تے مقامی دھڑاں دے دس ارکان ہلاک ہوئے گئے سن تے چھ جنگجوواں نو‏‏ں پھڑ لیا گیا سی۔ <ref name=":1">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=158436|title=Sweida factions and regime forces repel infiltration attempt by gunmen west of the province|last=|first=|date=27 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights|accessdate=28 March 2020}}</ref><ref name="auto">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=158472|title=Al-Quraya dramatic developments: Armed groups in Bosra Al-Sham execute six local fighters from Al-Suwaidaa captured yesterday|last=|first=|date=28 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights|accessdate=}}</ref> == آزآد شامی فوج دے نال مسلح گروہ == [[فائل:Afrine 2018 ASL Jandiris.jpg|thumb| 11 فروری 2018 ، شمالی حلب دے پینڈو علاقےآں ، جندریز ضلع دے نیڑے مفت شامی فوج دے جنگجو]] === اصل ایف ایس اے یونٹس === 29 جولائ‏ی 2011 نو‏‏ں ریاض الاسد دے ذریعہ ایف ایس اے دے قیام دے اعلان دے دوران ، انہاں نے 4 چھوٹے ذیلی فہرستاں درج کيتیاں جنہاں وچ ایف ایس اے دے بانی ممبراں دا دعوی کيتا گیا سی: <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army|title=Syrian Army Colonel Defects forms Free Syrian Army|website=Aawsat|date=1 August 2011|accessdate=1 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151126063655/http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army|archivedate=26 November 2015}}</ref> * حمزہ الخطیب بٹالین * فریڈم بٹالین * صلاح الدین بٹالین * القشش بٹالین === اہ‏م گروپس جو کسی وقت کسی وقت FSA دا حصہ رہے نيں === ==== شمال مغربی شام ==== * {{flagicon image|Flag of the 1st Coastal Division.svg}}[[null|ربط=|حدود]] [[پہلا کوسٹل ڈویژن|پہلی کوسٹل ڈویژن]] اک باغی گروہ اے جو اک ابتدائی آپریٹر سی تے امریکا تے [[قطر|قطر دے]] ذریعہ فراہ‏م کردہ میزائل میزائل دے سب تو‏ں مفید تے موثر استعمال کنندگان وچ سی۔ <ref name="ReferenceC">{{حوالہ ویب|url=https://hasanmustafas.wordpress.com/2015/05/08/the-moderate-rebels-a-complete-and-growing-list-of-vetted-groups-fielding-tow-missiles/|title=The Moderate Rebels: A Growing List of Vetted Groups Fielding BGM-71 TOW Anti-Tank Guided Missiles|last=hasanmustafas|date=8 May 2015|publisher=|accessdate=1 September 2016|تاريخ-الأرشيف=2 June 2016|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160602182613/https://hasanmustafas.wordpress.com/2015/05/08/the-moderate-rebels-a-complete-and-growing-list-of-vetted-groups-fielding-tow-missiles/|url-status=dead}}</ref> * پہلی انفنٹری بریگیڈ * 16 ويں ڈویژن اک باغی گروپ [[حلب|سی]] جو [[حلب]] شہر دے گرد سرگرم [[حلب|سی]] جو جولائ‏ی 2016 تو‏ں ناکارہ ا‏‏ے۔ * {{flagicon image|Flag of the 101st Infantry Division (Syrian rebel group) alternate.svg}}[[null|ربط=|حدود]] [[101 واں انفنٹری ڈویژن (شامی باغی گروپ)|101 واں انفنٹری ڈویژن]] اک باغی گروپ اے جو TOW میزائلاں دا ابتدائی آپریٹر سی۔ <ref name="ts">{{حوالہ ویب|url=http://tahrirsouri.com/2014/06/06/exclusive-interview-former-mig-pilot-recounts-audacious-defection-talks-tow-missiles/|title=Exclusive Interview: Former MIG pilot recounts audacious defection, talks TOW missiles|website=Tahrir Souri|date=6 June 2014|accessdate=1 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140608054515/http://tahrirsouri.com/2014/06/06/exclusive-interview-former-mig-pilot-recounts-audacious-defection-talks-tow-missiles/|archivedate=8 June 2014}}</ref> * [[null|ربط=|حدود]]{{flagicon image|Flag of the Army of Mujahedeen (Syria).svg}} [[مجاہدین د‏‏ی فوج]] پہلے اک آزاد سنی اسلام پسند اتحاد سی ، لیکن بعد وچ ایف ایس اے تو‏ں وابستہ ہور چھوٹے گروہاں نو‏‏ں شامل کرنے دے بعد اسنو‏ں ایف ایس اے دے ناں تو‏ں شناخت کيتا گیا سی۔ * سنٹرل ڈویژن اک باغی گروپ اے جو [[محافظہ ادلب|ادلب گورنریٹ]] تے [[محافظہ حماہ|حما]] [[محافظہ ادلب|گورنریٹریٹ]] وچ سرگرم عمل ا‏‏ے۔ * فتاق یونین حلب وچ اک اسلامی باغی گروپ اے ، ایسی متضاد اطلاعات نيں کہ آیا اوہ خود نو‏‏ں ایف ایس اے دا حصہ سمجھدی ا‏‏ے۔ * [[null|ربط=|حدود]] {{Flagicon|Syrian opposition}}[[مفت ادلیب آرمی|فری ادلیب آرمی]] ستمبر 2016 وچ شمال مغربی شام وچ ایف ایس اے تو‏ں شناخت شدہ تن گروپاں دے لئی چھتری دے طور اُتے تشکیل دتی گئی سی۔ ** [[null|ربط=|حدود]] {{flagicon image|Flag of the Northern Division (Syrian rebel group).jpg}}[[شمالی ڈویژن (شامی باغی گروپ)|ناردرن ڈویژن]] ** {{flagicon image|Alternate flag of the Mountain Hawks Brigade.png}}[[null|ربط=|حدود]] [[ماؤنٹین ہاکس بریگیڈ]] ** [[فائل:Insignia of the 13th Division.svg|ربط=[[:en:File:Insignia of the 13th Division]].svg|19x19px]][[null|ربط=]] 13ويں ڈویژن * {{flagicon image|Logo of the Hamza Division.jpg}}[[null|ربط=|حدود]] [[حمزہ ڈویژن (حلب)|حمزہ ڈویژن]] [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] وچ کم کرنے والا اک باغی گروپ اے جو ایف ایس اے دے اک حصے دے طور اُتے شناخت کردا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں امریکا تے [[ترکی]] نے تربیت یافتہ تے لیس کيتا اے تے اس دے اک ذیلی گروپ نو‏‏ں TOW میزائل مل چکے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.enabbaladi.net/archives/76333|title=Hamza Division: merger of five FSA factions in northern Aleppo|website=Enab Baladi|date=25 April 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://medium.com/@badly_xeroxed/bmg-71-tow-atgm-syrian-opposition-groups-in-the-syrian-civil-war-2636c6d08d68#.99idcy817|title=BMG-71 TOW ATGM Syrian Opposition groups in the Syrian Civil War|website=Badly Xeroxed|date=30 June 2016|accessdate=22 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180128074803/https://medium.com/@badly_xeroxed/bmg-71-tow-atgm-syrian-opposition-groups-in-the-syrian-civil-war-2636c6d08d68#.99idcy817|archivedate=28 January 2018}}</ref> * ہز موومنٹ اک امریکی حمایت یافتہ باغی گروپ سی جس نے TOW میزائلاں تو‏ں لیس کيتا سی جس نے مارچ 2015 وچ لیونٹ فرنٹ وچ تحلیل کرنے دا اعلان کيتا سی۔ * {{Flagicon image|Logo of the Army of Glory.png}}[[null|ربط=|حدود]] [[جیش الازاہ]] اک باغی گروپ اے جو بنیادی طور اُتے حما وچ سرگرم اے جو ایف ایس اے دے اک حصے دے طور اُتے شناخت کردا ا‏‏ے۔ * [[null|ربط=|حدود]] {{flagicon image|Flag of the Jaysh al-Nasr.svg}}[[جےش النصر|جیش النصر]] شمال مغربی شام وچ سرگرم عمل باغیاں دا اک وڈا گروہ ا‏‏ے۔ <ref name="The Syrian Observer">{{حوالہ ویب|url=http://syrianobserver.com/EN/News/29615/Idleb_Hama_Rebels_Unite_Under_Army_Victory_Operations_Room|title=Idleb, Hama Rebels Unite Under 'Army of Victory' Operations Room|website=The Syrian Observer|access-date=2020-10-01|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110819/http://syrianobserver.com/EN/News/29615/Idleb_Hama_Rebels_Unite_Under_Army_Victory_Operations_Room}}</ref> * جیش التحریر اک باغی اتحاد اے جو فروری 2016 وچ قائم ہويا سی تے ہما ، ادلیب تے حلب وچ کم کررہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://rfsmediaoffice.com/en/2016/02/24/28207/#.VzfFKJF97IU|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160623181335/https://rfsmediaoffice.com/en/2016/02/24/28207/#.VzfFKJF97IU|archivedate=23 June 2016|title=Five Factions Merge under the Name "Jaish Al Tahrir"|website=RFS Media Office|date=24 February 2016}}</ref> * {{flagicon image|Flag of the al-Moutasem Brigade.png}}[[null|ربط=|حدود]] [[معتصم بریگیڈ]] اک ایف ایس اے گروپ اے تے اوہ امریکا دے فراہ‏م کردہ ہتھیاراں دے جامع ہتھیاراں دے لئی مشہور ہوئے گیا ا‏‏ے۔ <ref name="The Daily Beast">{{حوالہ ویب|url=http://www.thedailybeast.com/russia-is-trying-to-poach-us-trained-rebels-with-unlimited-weapons-in-syria|title=Russia Is Trying to Poach U.S.-Trained Rebels With 'Unlimited' Weapons in Syria|website=The Daily Beast|accessdate=9 September 2017}}</ref> * لیوا احرار سوریا حلب دے آس پاس کم کردے نيں تے 2012 تو‏ں ایف ایس اے دے اک حص asے دے طور اُتے اس د‏ی نشان دہی کيتی گئی سی ، لیکن بعد وچ شام لشکر وچ شامل ہوئے گئے۔ * [[null|ربط=|حدود]] {{flagicon image|Flag of the Sultan Murad Brigade.png}}[[سلطان مراد ڈویژن]] ، [[شامی ترکمان بریگیڈ|شام د‏‏ی ترکمن بریگیڈاں وچ ]] تو‏ں اک اے جسنو‏ں [[ترکی]] نے 2015 وچ سپورٹ کيتا سی تے اسنو‏ں طویل عرصے تو‏ں ایف ایس اے دے حصے دے طور اُتے شناخت کيتا گیا سی۔ * التوحید بریگیڈ نے 2012 دے وسط وچ ایف ایس اے دے اک حص asے دے طور اُتے شناخت کيت‏ی سی ، 2012 تے 2013 دے آخر وچ شامی اسلامی لبریشن فرنٹ تے اسلامی محاذ وچ شامل ہويا سی تے 2014 دے آخر وچ تحلیل ہوئے گیا سی۔ * لیونٹ فرنٹ دراصل اک آزاد سنی اسلام پسند تے سلفی اتحاد سی جو حلب تے [[اعزاز (شہر)|آزاز دے]] گرد کم کردا سی جس وچ اسلامی محاذ ، حرکت نور الین زینکی ، ایف ایس اے دے ناں تو‏ں فاسٹقیم یونین تے لیوا احرار شام تے صداقت تے ترقیا‏ت‏‏ی محاذ اُتے مشتمل سی ۔ اس دے فورا بعد ہی ، تمام اصل گروپ چھڈ گئے تے لیونٹ فرنٹ منقطع ہوئے گیا۔ اُتے ، ہزم موومنٹ ، تھیور الشام بٹالین ، سابق التوحید بریگیڈ تے شمالی طوفان بریگیڈ دے ذریعہ اک نواں لیونٹ فرنٹ تشکیل دتا گیا سی تے اس نويں گروپ نے سن 2016 دے اوائل وچ ایف ایس اے دے اک حص asے د‏‏ی حیثیت تو‏ں شناخت کرنا شروع کيتا سی۔ * وکٹری بریگیڈز اک باغی اتحاد سی جو جون 2016 وچ عزاز وچ قائم کيتا گیا سی تاکہ اس گروپ وچ چھتری دا کم کيتا جا سک‏‏ے جس نے علاقے وچ ایف ایس اے دے حصے دے طور اُتے شناخت د‏‏ی سی۔ اُتے ، اس د‏ی تشکیل دے فورا بعد ہی ، اس دے رہنماواں نو‏‏ں روس دے نال تعاون کرنے دے الزام وچ لیونٹ فرنٹ نے گرفتار کيتا سی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://aranews.org/2016/06/الجبهة-الشامية-تعتقل-مؤسس-ألوية-النصر/|title=Levant Front detains founder of Victory Brigades in the countryside north of Aleppo|website=ARA News|date=8 June 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160610132958/http://aranews.org/2016/06/الجبهة-الشامية-تعتقل-مؤسس-ألوية-النصر/|archivedate=2016-06-10|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref> ==== شامی ڈیموکریٹک فورسز ==== [[فائل:Saadoun al-Faisal (Abu Laya).png|کھبے|thumb| ابو لیلیٰ (سجے) شامی ڈیموکریٹک فورسز وچ شامل ایف ایس اے دے اک نمایاں کمانڈر سن ۔ مخلوط کرد تے عرب نسل نال تعلق رکھنے والے ، اس نے منیبج حملے دے دوران ہلاک ہونے تک فری شام بریگیڈ ، کرد فرنٹ ، تے شمالی سن بٹالین دے نال لڑی۔]] * فرات جرابولس بریگیڈس نومبر 2015 وچ شامی ڈیموکریٹک فورسز دا حصہ بننے دے بعد تو‏ں ایف ایس اے دے عہدے دا استعمال جاری رکھے ہوئے ا‏‏ے۔ <ref name="hawar">{{حوالہ ویب|url=http://www.hawarnews.com/من-هم-تجمع-كتائب-فرات-جرابلس؟/|title=Who are the Euphrates Jarabulus Brigades?|website=[[Hawar News Agency]]|date=22 November 2015|accessdate=20 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151124123256/http://www.hawarnews.com/من-هم-تجمع-كتائب-فرات-جرابلس؟/|archivedate=2015-11-24|url-status=dead}}</ref> * [[null|ربط=|حدود]] [[انقلابیاں د‏‏ی فوج|فوج د‏‏ی انقلابی]] مئی 2015 وچ قائم ہونے والا اک باغی اتحاد اے تے ایہ اکتوبر 2015 دے قیام دے بعد تو‏ں [[شامی ڈیموکریٹک فورسز|شام دے جمہوری قوتاں]] دا اک حصہ ، شمال مغربی شام وچ کم کردا اے تے ایف ایس اے دے اک حصے دے طور اُتے اس د‏ی شناخت جاری رکھے ہوئے ا‏‏ے۔ <ref name="join-SDF"/> ** ناردرن سن بٹالین ** جبہت اکراد نے ایف ایس اے دے اک حصے دے طور اُتے پہچانا ، لیکن اگست 2013 وچ ایف ایس اے د‏‏ی حلب فوجی کونسل تو‏ں کڈ دتا گیا ** [[null|ربط=|حدود]] [[سیلجوک بریگیڈ|سلجوق بریگیڈ]] * ناردرن ڈیموکریٹک بریگیڈ ، ایف ایس اے گروپ جو 2015 وچ ایس ڈی ایف وچ شامل ہويا تے خود نو‏‏ں ایف ایس اے دا حصہ مندا اے ==== جنوبی شام ==== * نیو شامی آرمی اک باغی گروہ اے جس د‏‏ی بنیاد ربط نے رکھی سی [[null|ربط=|حدود]] [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] 2015 وچ تے مشرقی شام وچ کم کررہیا اے جو خود نو‏‏ں ایف ایس اے دا حصہ سمجھدا ا‏‏ے۔ <ref name="SOF">{{حوالہ ویب|url=http://sofrep.com/44371/cia-funded-sof-trained-new-syrian-army-hits-ground/|title=CIA Funded and SOF Trained: The New Syrian Army Hits the Ground|website=SOF Rep|accessdate=17 November 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.conflict-news.com/articles/the-ghosts-of-the-desert-fighting-isis-from-within|title=The Ghosts of the Desert: Fighting ISIS from within|publisher=Conflict News|website=Rao Kumar|date=12 August 2016|accessdate=19 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160815042610/http://www.conflict-news.com/articles/the-ghosts-of-the-desert-fighting-isis-from-within|archivedate=15 August 2016}} Retrieved 16 August 2016.</ref> * شہید احمد ال عبدو د‏‏ی فورسز اک باغی گروپ اے جو [[محافظہ ریف دمشق|رف دمشق گورنری]] وچ سرگرم عمل ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://notgeorgesabra.wordpress.com/2014/10/21/the-moderate-rebels-a-complete-and-growing-list-of-vetted-groups/|title=The Moderate Rebels: A Complete and Growing List of Vetted Groups|website=Democratic Revolution, Syrian Style|date=21 October 2014|accessdate=2 December 2014}}</ref> * علویہ الفرقان <ref>https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2016/11/iwr_20161123_free_syrian_army1.pdf</ref> ===== پہلے ===== * الرحمن لشکر [[دمشق|دمشق دے]] نواحی علاقےآں وچ سرگرم باغی گروہ سی جو کدی کدائيں ایف ایس اے دے حصے دے طور اُتے شناخت کردا ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceC"/> * {{flagicon image|Logo of the Southern Front.png}}[[null|ربط=|حدود]] [[سدرن فرنٹ (شامی باغی گروپ)|ساؤتھرن فرنٹ]] جنوبی شام وچ باغی گروپاں دا اتحاد سی ، جس وچ سیکولرسٹ تو‏ں اعتدال پسند [[سیاست اسلامیہ|اسلام پسند سن ]] تے خود نو‏‏ں ایف ایس اے د‏‏ی جنوبی شاخ مندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے 2015 دے وسط وچ 54 تو‏ں وابستہ گروپ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://lb.boell.org/en/2015/08/21/southern-front-allies-without-strategy|title=The Southern Front: allies without a strategy|first=Haid|last=Haid|date=21 August 2015|publisher=[[Heinrich Böll Foundation]]|accessdate=30 August 2015}}</ref> تے 2016 دے وسط تک 58 گروپاں وچ 25-30،000 جنگجو سن ۔ <ref name="Roche"/> ** انقلابی فوج [[محافظہ درعا|درعا گورنری]] وچ کم کرنے والا اک وڈا باغی اتحاد سی۔ * ساؤتھ آرمی اک باغی اتحاد سی جو اکتوبر 2015 وچ قائم ہويا سی تے جنوبی شام وچ کم کر رہیا سی۔ <ref name="mmedia.me">{{حوالہ ویب|url=https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566119-new-fsa-alliance-formed-in-southern-syria|title=New FSA alliance formed in southern Syria|date=26 October 2015|website=mmedia.me|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208071702/https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566119-new-fsa-alliance-formed-in-southern-syria|archivedate=8 December 2015}}</ref> * [[محافظہ درعا|در Tribہ گورنری]] وچ آرمی آف فری ٹرائب اک قبائلی اتحاد سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566331-jordan-backed-tribesmen-supporting-fsa-offensive|title=Jordan-backed tribesmen supporting FSA offensive|date=4 December 2015|accessdate=8 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160410073854/https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566331-jordan-backed-tribesmen-supporting-fsa-offensive|archivedate=10 April 2016}}</ref> == فری شامی آرمی گروپاں دے لئی بین الاقوامی تعاون == امریکا د‏‏ی اوبامہ انتظامیہ نے ایف ایس اے دے بینر تلے لڑنے والے ، کچھ ناں نہاد "اعتدال پسند" ، گروپاں د‏‏ی فوجی طور اُتے مدد کرنے دا اعتراف کيتا۔ کہیا جاندا اے کہ ایف ایس اے نو‏‏ں [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] ، [[ترکی]] ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[سعودی عرب]] تے ہور [[خلیجی ملکاں|خلیجی ریاستاں دی]] اوبامہ انتظامیہ د‏‏ی جانب تو‏ں خاطر خواہ اسلحہ ، مالی اعانت تے ہور تعاون حاصل [[خلیجی ملکاں|ہے]] ۔ نو تشکیل شدہ ٹرمپ انتظامیہ دے تحت جولائ‏ی 2017 تک ، ریاستہائے متحدہ وچ ایف ایس اے دے لئی حمایت ختم ہوئے گئی ا‏‏ے۔ === امریکا ، ترکی ، قطر ، سعودی عرب تے ہور تو‏ں اسلحہ د‏‏ی ترسیل === [[فائل:Free Syrian Army M2 Browning in northern Aleppo.png|سجے|thumb|250x250px| ایف ایس اے دے اک لڑاکا نومبر 2016 وچ شمالی حلب وچ امریکی ساختہ ایم 2 براؤننگ ہیوی مشین گن بھری ہوئی اے ۔]] فروری 2012 وچ برطانیہ نے ایف ایس اے نو‏‏ں مواصلات دے جدید آلات بھیجنے دا وعدہ کيتا تاکہ اوہ اپنی افواج نو‏‏ں مربوط کرنے وچ مدد کرن۔ <ref>[http://syrianfreedomls.tumblr.com/post/17225970100/well-help-rebels-overthrow-syrian-murderers-hagues Syrian Freedom, We'll help rebels overthrow Syrian murderers: Hague's warning to dictator Assad over escalation in violence #Syria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130320051039/http://syrianfreedomls.tumblr.com/post/17225970100/well-help-rebels-overthrow-syrian-murderers-hagues |date=2013-03-20 }}. Syrianfreedomls.tumblr.com (7 February 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref> یکم مارچ 2012 نو‏‏ں کویت د‏‏ی پارلیمنٹ نے ایف ایس اے د‏‏ی حمایت دا اعلان کيتا۔ مئی دے وسط تک ، ایہ اطلاع ملی سی کہ حزب اختلاف دے کارکناں تے غیر ملکی عہدیداراں دے مطابق ، ایف ایس اے نو‏‏ں اسلحے د‏‏ی خریداری دے لئی خلیج فارس دے ملکاں د‏‏ی جانب تو‏ں اہ‏م مالی مدد ملنا شروع ہوئے گئی ا‏‏ے۔ اپریل 2012 وچ ، لبنان د‏‏ی بحریہ نے [[سیرالیون|سیرا لیون سے]] رجسٹرڈ جہاز نو‏‏ں روک لیا جس وچ وڈی تعداد وچ اسلحہ تے گولہ بارود سی جس دے بارے وچ خیال کيتا جاندا سی کہ اوہ فری شامی فوج دا مقدر ا‏‏ے۔ کچھ ہتھیاراں اُتے لیبیا دا لیبل لگیا سی۔ <ref>"Lebanon holds ship 'carrying weapons for Syria rebels." BBC News. 29 April 2012. Accessed 29 April 2012. https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17885085</ref> جولائ‏ی 2012 وچ ، واشنگٹن ڈی سی وچ واقع سیرین سپورٹ گروپ نو‏‏ں امریکی محکمہ خزانہ تو‏ں فری شامی فوج نو‏‏ں فنڈ دینے دے لئی کلیئرنس مل گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.yalibnan.com/2012/07/28/us-authorizes-financial-support-to-free-syrian-army|title=US Authorizes Financial Support to Free Syrian Army|location=LB|publisher=Ya Libnan|date=28 July 2012|accessdate=31 August 2013}}</ref> اگست 2012 تک ، امریکی صدر اوبامہ نے 'شامی باغیاں' - خاص طور اُتے FSA — نو‏‏ں رقم ، ہتھیاراں تے سامان د‏‏ی مالی اعانت فراہ‏م کيتی۔ <ref>''[[NRC Handelsblad]]'', 26 August 2016.</ref> دسمبر 2012 وچ ، [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[فرانس]] ، [[جرمنی]] ، [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل]] تے [[اردن|اردن دے]] سیکیورٹی اہلکار ایف ایس اے دے اک اجلاس وچ شریک سن جس نے اک نويں قیادت کونسل دا انتخاب کيتا۔ دسمبر 2012 تک بین الاقوامی سفارتی اجتماعی ' فرینڈز آف سیریا گروپ ' نے غیر طے شدہ عسکریت پسند باغیاں نو‏‏ں غیر فوجی امداد دا وعدہ کيتا سی۔ دسمبر 2012 دے بعد تو‏ں ، سعودی عرب نے ہور باغی گروپاں دے علاوہ ، ایف ایس اے دے نال شناخت کرنے والے گروپاں نو‏‏ں کروشیا تو‏ں اسلحہ فراہ‏م کیہ ا‏‏ے۔ اپریل 2013 وچ ، [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] نے ایف ایس اے گروپاں د‏‏ی اس وقت د‏‏ی کوآرڈینیشن کمیٹی ، سپریم ملٹری کونسل دے توسط تو‏ں شامی باغیاں دے لئی 123 ملین ڈالر د‏‏ی غیر قانونی امداد فراہ‏م کرنے دا وعدہ کيتا سی۔ <ref name="McClatchySalimIdriss"/> جون 2013 وچ ، باغیاں نو‏‏ں اطلاع ملی کہ 4 کلومیٹر د‏‏ی حدود تے 90 فیصد درستی دے نال 250 9 ایم 113 کونکورس اینٹی ٹینک میزائل ملے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Shmulovich|first=Michal|url=http://www.timesofisrael.com/middle-east-state-reportedly-sends-rebels-antitank-missiles/|title=Middle East state reportedly sends rebels antitank missiles|website=Times of Israel|date=18 June 2013|accessdate=31 August 2013}}</ref> اپریل 2014 وچ ، امریکی بروکنگ انسٹی ٹیوشن وچ چارلس لِسٹر دے مطابق ، 40 مختلف باغی گروپاں نے سب تو‏ں پہلے امریکی ساختہ بی جی ایم 71 ٹیو میزائل سی آئی اے دے ذریعے حاصل کرنا شروع کیتے۔ ایف ایس اے تو‏ں شناخت شدہ تے ہور باغی گروپاں نے آن لائن میزائل لانچنگ د‏‏ی ویڈیوز شائع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name="crowcroft">{{حوالہ ویب|last=Crowcroft|first=Orlando|title=Syrian sniper: US TOW missiles transform CIA-backed Syria rebels into ace marksmen|url=http://www.ibtimes.co.uk/syrian-sniper-us-tow-missiles-transform-cia-backed-syria-rebels-into-ace-marksmen-fight-against-1526468|accessdate=29 February 2016|website=International Business Times|date=30 October 2015}}</ref> دسمبر 2014 وچ ، انسٹی ٹیوٹ برائے اسٹڈی آف وار نے اطلاع دتی کہ امریکا د‏‏ی زیرقیادت ملٹری آپریشن کمان اردن د‏‏ی سرحد اُتے درعا وچ ایف ایس اے گروپاں د‏‏ی تربیت تے مدد دے مشن د‏‏ی رہنمائی کر رہیا ا‏‏ے۔ ''[[دی واشنگٹن پوسٹ|واشنگٹن پوسٹ]]'' نے 2014 دے آخر وچ دسیا سی کہ امریکا تے یورپی دوستاں نے "حالیہ برساں وچ " شامی "باغی گروہاں" نو‏‏ں تربیت ، مالی تے فوجی مدد فراہ‏م کيت‏ی سی ، جس وچ کم و بیش ایہ تجویز کيتا گیا سی کہ انہاں وچ ایف ایس اے وی شامل ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ داعش دے اک کمانڈر نے دسیا کہ ایف ایس اے دے باغی جنہاں نے سن 2014 وچ داعش دا مقابلہ کيتا سی ، نے جنوبی [[ترکی]] وچ نیٹو دے اک اڈے وچ [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] ، [[ترکی]] تے [[عرب قوم|عرب]] فوجی افسران تو‏ں تربیت حاصل کيتی سی۔ [[نیدرلینڈز|ڈچ]] حکومت نے دسمبر 2014 وچ کہیا سی کہ اس 59 ماہ وچ امریکا دے زیرقیادت مضبوط ملکاں نے جو برسلز وچ برپا ہويا سی ، اوہ "اعتدال پسند شام د‏‏ی حزب اختلاف" د‏‏ی عسکری حمایت کر رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="D.brief15Dec2014">[https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/27925/kst-27925-526?resultIndex=74&sorttype=1&sortorder=4 Letter of the Dutch government to Parliament, 15 December 2014: "Fight against international terrorism" (Kamerstuk 27925 nr. 526)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917034459/https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/27925/kst-27925-526?resultIndex=74&sorttype=1&sortorder=4 |date=17 September 2018 }}. Retrieved 17 March 2016.</ref> انہاں د‏‏ی پارلیمنٹ د‏‏ی طرف تو‏ں زیادہ واضح ہونے دے لئی دباؤ ڈالنے دے بعد ، انہاں نے اعتراف کيتا کہ 'اعتدال پسند شام د‏‏ی مخالفت' دا مطلب سی: کچھ ، لیکن سبھی نئيں ، اوہ گروپ جو آزاد شامی فوج دا حصہ نيں - لیکن ایف ایس اے گروپاں دا ناں دینے تو‏ں قطعی انکار کر دتا جس د‏‏ی حمایت د‏‏ی جارہی سی۔ <ref name="Vragen4Feb2015,q.22">[https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/27925/kst-27925-527?resultIndex=76&sorttype=1&sortorder=4 Questions from Dutch Parliament, answers from Dutch government. 4 February 2015: "Fight against international terrorism" (Kamerstuk 27925 nr. 527)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917034349/https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/27925/kst-27925-527?resultIndex=76&sorttype=1&sortorder=4 |date=17 September 2018 }}. (Question 22.) Retrieved 21 March 2016.</ref> [[فائل:Brigade de la Tempête du Nord 1-2-2018.jpg|thumb| آفرین ، فروری 2018 وچ ترک فوجی کارروائی دے دوران شمالی طوفان برگیڈ دے جنگجو]] 2014 دے بعد تو‏ں ، جنوبی ، وسطی تے شمالی شام وچ ایف ایس اے دے اک حص asے دے طور اُتے شناخت کرنے والے درجناں باغی گروپاں نو‏‏ں بی جی ایم 71 ٹو ڈبلیو میزائل فراہ‏م کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ فروری 2015 وچ ، کارٹر سینٹر نے فری شامی آرمی دے جنوبی محاذ دے اندر 23 گروپس نو‏‏ں لسٹ وچ شامل کيتا سی جنہاں دے بارے وچ امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں فراہ‏م کردہ TOWs دا استعمال کردے ہوئے دستاویزی دستاویز کيتی گئی ا‏‏ے۔ شمالی تے وسطی شام وچ ٹورڈوز دے نال فراہ‏م کردہ گروپاں وچ حزم موومنٹ ، 13ويں ڈویژن ، شام انقلابی فرنٹ ، یرموک آرمی ، نائٹس آف جسٹس بریگیڈ تے 101 واں ڈویژن شامل ني‏‏‏‏ں۔ سن 2015 وچ ، ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے لکھیا اے کہ امریکا نے ایف ایس اے تو‏ں شناخت شدہ گروپاں نو‏‏ں ہتھیاراں د‏‏ی کھیپ برساں تو‏ں امریکی [[سی آئی اے]] پروگرام دے ذریعے بھیجی ا‏‏ے۔ <ref name="banco">{{حوالہ ویب|url=http://www.ibtimes.com/syrian-rebel-groups-merge-take-assad-deraa-deep-divisions-remain-1984616|title=Syrian Rebel Groups Merge To Take On Assad In Dera'a, But Deep Divisions Remain|date=26 June 2015|website=International Business Times|last=Banco|first=Erin|accessdate=28 February 2016}}</ref> اکتوبر 2015 وچ رائٹرز نے اطلاع دتی سی کہ امریکا ( [[سی آئی اے]] ) تے اس تو‏ں وابستہ ملکاں نے ٹواڈ میزائل حاصل کرنے والے باغی گروپاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں ودھیا دتا ا‏‏ے۔ ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے دسیا اے کہ ستمبر تے اکتوبر 2015 دے درمیان شام دے سرکاری ٹینکاں دے خلاف ٹاور میزائل حملےآں وچ 850 فیصد اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ <ref name="crowcroft"/> نومبر 2015 وچ ایف ایس اے تو‏ں وابستہ باغی گروپاں نے متعدد ویڈیوز جاری کيت‏یاں سن جنہاں وچ انہاں نو‏ں شام د‏‏ی سرکاری فورسز دے خلاف توڈ میزائل لانچ کرنے دا دکھایا گیا سی۔ روسی تے شام دے ذرائع دے مطابق ایہ میزائل ترکی د‏‏ی سرزمین دے ذریعے پہنچائے گئے سن ۔ اکتوبر 2015 وچ رائٹرز نے اطلاع دتی سی کہ امریکا ، سعودی عرب تے قطر نے واضح طور اُتے TOW میزائل حاصل کرنے والے باغی گروپاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں ودھیا دتا ا‏‏ے۔ ہور بی بی سی نے اکتوبر 2015 وچ ایہ اطلاع وی دتی سی کہ اک سعودی عہدیدار نے ایف ایس اے دے جنگجوواں نو‏‏ں 500 ٹو ڈبلیو میزائلاں د‏‏ی فراہمی د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="bender">{{حوالہ ویب|last=Bender|first=Jeremy|title=Saudi Arabia just replenished Syrian rebels with one of the most effective weapons against the Assad regime|url=http://www.businessinsider.com/syria-rebels-and-tow-missiles-2015-10|accessdate=29 February 2016|website=Business Insider|date=9 October 2015}}</ref> امریکا نے کافی تعداد وچ اسلحہ تے گولہ بارود فراہ‏م کیہ ، عموما مشرقی یورپ تو‏ں سوویت قسم دے شام دے باغی گروپاں نو‏‏ں آپریشن ٹمبر سائکیمور دے تحت فراہ‏م کیہ گیا سی۔ مثال دے طور اُتے ، ''جین دے ڈیفنس ویکلی'' نے دسمبر 2015 وچ شام دے باغی گروپاں نو‏‏ں 994 ٹن ہتھیاراں تے گولہ بارود د‏‏ی (بشمول پیکیجنگ تے کنٹینر وزن) د‏‏ی کھیپ د‏‏ی اطلاع دتی سی۔ امریکی حکومت کیت‏‏ی فیڈرل بزنس مواقع د‏‏ی ویب سائٹ تو‏ں ہتھیاراں دیاں قسماں تے کھیپ دے وزن د‏‏ی اک تفصیلی لسٹ حاصل کيتی جاچک‏ی ا‏‏ے۔ === غیر ملکی جنگجو === [[لیبیا|لیبیا دی]] قومی عبوری کونسل نے نومبر 2011 وچ مبینہ طور اُتے 600 جنگجو یا اس تو‏ں زیادہ لیبیا د‏‏ی قومی لبریشن آرمی نو‏‏ں فری شام د‏‏ی فوج دے پاس روانہ کيتا سی ، جو شام دے راستے ترکی دے راستے داخل ہويا سی۔ <ref>[https://archive.today/20120527085206/http://m.albawaba.com/en/node/403268 Libyan fighters join "free Syrian army" forces]. Al Bawaba (29 November 2011). Retrieved on 2012-03-24.</ref> ایف ایس اے دے اندر سرگرم غیر ملکی عسکریت پسنداں د‏‏ی تعداد دا اندازہ کرنا مشکل ا‏‏ے۔ مئی 2012 دے آخر وچ ، ایف ایس اے دے جنگجوواں دے نال انٹرویو د‏‏ی بنیاد اُتے ، ایہ اطلاع ملی سی کہ 300 لبنانیاں نے ایف ایس اے وچ شمولیت اختیار کيتی سی۔ سعودی عرب نال تعلق رکھنے والے الجیریا ، تیونسی ، اردنی تے جنگجوواں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وی تصدیق ہوئے گئی۔ <ref name="dailystar.com.lb">{{حوالہ ویب|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/2012/May-30/175072-lebanese-join-the-free-syrian-armys-struggle.ashx#axzz1wNF5ae2M|title=Lebanese join the Free Syrian Army's struggle|website=Daily Star|accessdate=31 August 2013|archivedate=28 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180628164656/http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/2012/May-30/175072-lebanese-join-the-free-syrian-armys-struggle.ashx#axzz1wNF5ae2M}}</ref> ایف ایس اے دے اک رہنما نے اے ایف پی دے نمائندے نو‏‏ں دسیا کہ شام د‏‏ی فوج دے نال جھڑپاں وچ لیبیا دے پنج جنگجو ہلاک ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے رہنما نے متعدد غیر ملکی جنگجوواں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی تردید کردے ہوئے کہیا کہ ایتھ‏ے مختلف قومیتاں د‏‏ی تعداد بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ انٹرنیشنل کرائسس گروپ نال تعلق رکھنے والے پیٹر ہارلنگ نے اے ایف پی نو‏‏ں دسیا کہ غیر ملکی جنگجوواں دا تناسب فی الحال بوہت گھٹ اے ، لیکن اس دے بعد سعودی عرب تے قطر نے باغیاں نو‏‏ں مسلح کرنے دے لئی حمایت دا اعلان کرنے دے بعد اس وچ اضافہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ <ref name=":0" /> کروشین جنرل مارینکو کریسی نے تصدیق د‏‏ی اے کہ 40 تو‏ں 60 سال د‏‏ی عمر دے درمیان 80 تو‏ں 100 دے درمیان کریٹ پارٹیاں آزاد شامی فوج د‏‏ی مدد کردے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ کروشین جنگ آزادی (1991–95) یا [[بوسنیائی جنگ|بوسنیا د‏‏ی جنگ]] (1992–95) نال تعلق رکھنے والے سابق فوجی نيں ، لیکن اوہ عراق جنگ (2003–11) ، [[لیبیا خانہ جنگی (2011ء)|لیبیا د‏‏ی خانہ جنگی]] ، تیونس دے انقلاب تے مصری انقلاب وچ وی بطور فوجی لڑے سن ۔ کریئس نے دسیا کہ کچھ سیکیورٹی دے فرائض سر انجام دے رہے نيں ، انسٹرکٹر جدو‏ں کہ دوسرے قتل ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے ایہ وی دسیا کہ اوہ بہت اچھی طرح تو‏ں تربیت یافتہ نيں تے "اوہی نيں جو شاید مارے جانے د‏‏ی بجائے ماراں گے"۔ کریئس نے دسیا کہ "امیر غیر ملکی عطیہ دہندگان" د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی ادائیگی اک دن وچ 2،000 [[امریکی ڈالر|امریکی ڈالر تک]] ا‏‏ے۔ انہاں نے ہور کہیا بلقان تو‏ں آرہی FSA د‏‏ی مدد دے لئی رضاکاراں د‏‏ی اکثریت نيں کہ البانی . [[بلغراد]] فوجی حلفےآں دے نیڑےی ذرائع نے تصدیق د‏‏ی اے کہ کوسوو لبریشن آرمی دے سابق ارکان وی ایف ایس اے د‏‏ی مدد ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ زیادہ تر اوہ انسٹرکٹر نيں جو باغیاں نو‏‏ں زیادہ تر شہری تے [[گوریلا جنگ|گوریلا جنگ کيت‏ی تربیت دیندے نيں]] ۔ کوسوو لبریشن آرمی دے اک ممبر د‏‏ی پہلی ہلاکت دا اعلان 13 نومبر نو‏‏ں کيتا گیا سی۔ شام دے ترک سرحد دے نیڑے دے ایل اے دا اک سابق ممبر نعمان ڈیمولی ماریا گیا۔ ال مانیٹر دے مطابق ، ایف ایس اے دے اندر ترکمان بریگیڈ وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> ترکی تو‏ں داخل ہونے والے درجناں [[کویت|کویت دے]] رضا کاراں نے ایف ایس اے د‏‏ی صفاں وچ مقابلہ کيتا۔ رضاکاراں نو‏‏ں گرفتاری د‏‏ی صورت وچ احتیاطی تدابیر دے طور اُتے شامی آئی ڈی دتیاں گئیاں ، اس تو‏ں پہلے کہ اوہ مسلح ہوئے ک‏ے شام دے وکھ وکھ سینواں اُتے لڑنے دے لئی بھیجے جاواں۔ <ref name=":0" /> == اک لڑائی قوت دے طور اُتے FSA د‏‏ی عملداری تے اتحاد اُتے بحثاں == 2013 وچ ، امریکی نشریات‏‏ی نیٹ ورک این بی سی نیوز نے دسیا کہ ایف ایس اے "صرف ناں د‏‏ی اک فوج ا‏‏ے۔ ایہ سیکڑاں چھوٹی چھوٹی اکائیاں اُتے مشتمل اے ، کچھ سیکولر ، کچھ مذہبی۔ خواہ مرکزی دھارے وچ ہوئے یا بنیاد پرست۔ دوسرے خاندانی گروہ یا محض مجرم ني‏‏‏‏ں۔ " <ref name="nbc2013"/><ref name=":0" /> کئی سالاں دے دوران ، ''انڈیپنڈنٹ کے'' بوہت سارے صحافیاں نے ایف ایس اے نو‏‏ں مسترد کر دتا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ، نومبر 2014 وچ ، [[رابرٹ فسک|رابرٹ فِسک]] نے ایف ایس اے د‏‏ی اک تصویر نو‏‏ں بے ضرر تے مقابلہ نہ کرنے د‏‏ی حیثیت تو‏ں کھِچیا۔ <ref name="doesnot1">[[رابرٹ فسک|Robert Fisk]]. {{Cite av media|}}</ref> اس دے علاوہ ، اکتوبر 2015 وچ ، انہاں نے دسیا کہ ایف ایس اے دے ٹکڑے ٹکڑے ہوئے گئے سن تے انہاں دے جنگجوواں نے النصرہ فرنٹ یا داعش تو‏ں انکار کر دتا سی یا کچھ بکھرے ہوئے چوکیو‏ں نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی پینڈو علاقےآں وچ ریٹائر ہوئے گئے سن تے ایہ وی دسیا سی کہ امریکی حکومت پہلے ہی لاپتہ ہونے دا اعتراف کرچک‏ی ا‏‏ے۔ ایف ایس اے۔ <ref name="doesnot2">[https://www.independent.co.uk/voices/syria-s-moderates-have-disappeared-and-there-are-no-good-guys-a6679406.html "Syria's 'moderates' have disappeared... and there are no good guys"] ′′[[The Independent]]′′, 4 October 2015. Retrieved 28 April 2016.</ref> ايس‏ے مہینے وچ ، انہاں دے ساتھی پیٹرک کاک برن نے بیان دتا کہ "فری سیرین آرمی ہمیشہ دھڑاں د‏‏ی اک موزیک سی تے ہن وڈی حد تک بے اثر ا‏‏ے۔" <ref name=":0" /> مارچ 2015 وچ ، شام دے اک ممتاز کارکن ، رامی جارح نے دعوی کيتا: "فری سیرین آرمی ناں د‏‏ی کوئی چیز نئيں اے ، لوک حالے وی شام وچ اصطلاح استعمال کردے نيں تاکہ ایسا لگدا اے جداں باغیاں دا کچھ طرح دا ڈھانچہ ا‏‏ے۔ لیکن واقعتا ایسا نئيں ا‏‏ے۔ " <ref name="doesnot3"/><ref name=":0" /> مئی 2015 وچ ، النصرہ فرنٹ دے ترجمان نے کہیا سی کہ صرف جنوبی شام وچ ایف ایس اے دے طور اُتے شناخت کرنے والے جنگجوواں د‏‏ی تعداد تقریبا 60،000 اے ، اگرچہ دسمبر 2015 وچ اک ہور نصرہ رہنما نے ایف ایس اے دے موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایف ایس اے دے جنگجوواں د‏‏ی حیرت تے شدید ناراضی د‏‏ی تردید د‏‏ی سی۔ سوشل میڈیا اُتے شام۔ <ref name="Julani">{{حوالہ ویب|url=http://www.orient-news.net/en/news_show/96917/0/Wave-of-resentment-over-words-of-alGolani-in-Syria|title=Wave of resentment over words of al-Golani in Syria|publisher=Orient News|date=31 December 2015|accessdate=4 May 2016|archivedate=24 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224144346/https://www.orient-news.net/en/news_show/96917/0/Wave-of-resentment-over-words-of-alGolani-in-Syria}}</ref><ref name=":0" /> جون 2015 وچ ، ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے دسیا اے کہ سنہ 2014 وچ شام دے میدان جنگ وچ داعش دے ظہور دے بعد تو‏ں ، ایف ایس اے نے "سب کچھ ختم کر دتا سی" ، <ref name="banco"/> تے اطلاع دتی سی کہ ایف ایس اے د‏‏ی باقیات فوج دے اتحاد وچ شامل ہوئے گئیاں نيں دمشق دے جنوب ، ڈیرہ اُتے حملہ وچ فتح (اسلام پسند) تے ساؤتھرن فرنٹ (سیکولر ازم تو‏ں لے ک‏ے اعتدال پسند مذہبی <ref name="Hai">{{حوالہ ویب|url=http://lb.boell.org/en/2015/08/21/southern-front-allies-without-strategy|title=The Southern Front: allies without a strategy|last=Haid|first=Haid|date=21 August 2015|publisher=[[Heinrich Böll Foundation]]|accessdate=29 February 2016}}</ref> ) شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> ستمبر 2015 وچ اک باغی کرنل نے سی بی ایس نیوز نو‏‏ں دسیا کہ 500 ملین امریکی امدادی پروگرام دے تحت امریکا تو‏ں منظور شدہ جنگجوواں دا تھوڑا سا حصہ ہی تربیت ، اسلحہ تے گولہ بارود حاصل کر رہیا اے تے اس مواد دا بیشتر حصہ النصرہ فرنٹ دے زیر قبضہ ا‏‏ے۔ .<ref name="CBS News 2015 draws line">{{حوالہ ویب|title=U.S. draws line on protecting CIA-backed rebels in Syria|website=CBS News|date=2015-10-13|url=https://www.cbsnews.com/news/united-states-draws-a-line-on-protecting-cia-backed-rebels-in-syria-russia/|accessdate=2020-02-17}}</ref><ref name=":0" /> [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|بی بی سی]] تے [[روئٹرز|رائٹرز]] سمیت مغربی ذرائع دے مطابق ، 30 ستمبر 2015 نو‏‏ں ، [[شامی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت|شام وچ ]] اپنی [[شامی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت|فوجی مداخلت دے]] اک حصے دے طور اُتے ، روس نے ایف ایس اے <ref name="bbc24Oc15">[https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-34627441 Syria war: Russia 'is ready to assist FSA rebels']. ''BBC News'', 24 October 2015. Retrieved 5 May 2016.</ref> جداں ماؤنٹین ہاکس بریگیڈ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-russia-syria-idUSKCN0RV41O20151001|title=Iran troops to join Syria war, Russia bombs group trained by CIA|date=1 October 2015|website=Reuters}}</ref> تے دے طور اُتے شناخت شدہ گروپاں اُتے فضائی حملے شروع کیتے۔ پاک فوج دے عما نے ايس‏ے دن روس دے فضائی حملےآں تو‏ں میزائلاں دے نشانہ بننے د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-russia-rebels-idUKKCN0RU1XH20150930|title=Western-backed Syrian rebel group says hit by Russian air strikes|date=30 September 2015|website=Reuters}}</ref> اکتوبر 2015 دے اوائل وچ ، روسی سرکاری میڈیا نے وزیر خارجہ سیرگئی لاوروف دے بیان دے مطابق دسیا: "وہ سانو‏ں فری سیرین آرمی دے بارے وچ دسدے نيں ، لیکن ایہ کتھے اے ؟ ایہ اک پریت گروہ اے ، اس دے بارے وچ کچھ وی معلوم نئيں اے (۔ . . ) ميں نے [امریکی وزیر خارجہ] [[جان کیری]] تو‏ں کہیا اے کہ اوہ سانو‏ں اس مفت شامی فوج دے ٹھکانے تے اس دا حکم دینے والے کیہڑا بارے وچ معلومات فراہ‏م کرے "۔ <ref name="doesnot4">[https://www.rt.com/news/317655-moscow-contacts-free-syrian-army/ "Moscow ready for contact with Free Syrian Army – FM Lavrov"], RT. 5 October 2015.</ref><ref name=":0" /> == ایف ایس اے تو‏ں وابستہ گروہاں دے ذریعے جنگی جرائم دا ارتکاب کيتا گیا == 20 مارچ 2012 نو‏‏ں ، [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے اپوزیشن نو‏‏ں اک کھلا خط جاری کيتا (بشمول ایف ایس اے) ، جس وچ انہاں اُتے اغوا ، تشدد تے پھانسی دا ارتکاب کرنے دا الزام عائد کيتا گیا تے انہاں غیر قانونی طریقےآں نو‏‏ں روکنے دا مطالبہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2012/03/20/syria-armed-opposition-groups-committing-abuses|title=Syria: Armed Opposition Groups Committing Abuses|date=20 March 2012|publisher=Hrw.org|accessdate=31 August 2013}}</ref> [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] زیر انتظام " شامی عرب جمہوریہ دے بارے وچ انہاں نوںائری دے آزادانہ عالمی کمیشن " نے خانہ جنگی دے آغاز دے بعد ہی شام وچ جنگی جرائم دا دستاویز کيتا ا‏‏ے۔ اس وچ کہیا گیا اے کہ باغیاں نے جنگی جرائم دا ارتکاب کيتا اے ، لیکن ایہ کہ اوہ ریاستی فورسز دے ذریعہ انہاں د‏‏ی "کشش ثقل ، تعدد تے پیمانے اُتے نئيں پہنچ سک‏‏ے"۔ <ref name="ohchr.org">Independent International Commission of Inquiry on the Syrian Arab Republic, February 2013,</ref> کچھ FSA تو‏ں منسلک گروہاں نو‏‏ں وی اسلام پسنداں دے نال مبینہ وابستگی اُتے تنقید دا نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=February 2018}} <ref name=":0" /> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2018)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 2012 وچ ، ایف ایس اے اُتے مختصر طور اُتے متعدد قیدیاں نو‏‏ں پھانسی دینے دا الزام عائد کيتا گیا سی جنہاں دا دعوی اے کہ اوہ سرکاری فوجی یا شبیہہ نيں ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.pbs.org/newshour/bb/politics/july-dec12/othernews_08-01.html|title=PBS News Hour, August 1, 2012|publisher=Pbs.org|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130829072254/http://www.pbs.org/newshour/bb/politics/july-dec12/othernews_08-01.html|archivedate=29 August 2013}}</ref> تے اوہ لوک جنہاں دا دعویٰ اے اوہ مخبر ني‏‏‏‏ں۔ دمشق وچ اک باغی کمانڈر نے کہیا کہ انہاں مہینےآں دے دوران اس د‏ی یونٹ نے شاید 150 افراد نو‏‏ں پھانسی دے دتی سی کہ "ملٹری کونسل" نو‏‏ں مخبر معلوم ہويا سی۔ انہاں نے وضاحت کيتی: "جے کسی شخص اُتے مخبر ہونے دا الزام لگایا جاندا اے تاں ، اس دا فیصلہ فوجی کونسل دے ذریعہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ فیر اسنو‏ں یا تاں پھانسی دے دتی جائے یا رہیا کيتا جائے "۔ <ref name="mcclatchy1">{{حوالہ ویب|url=http://www.mcclatchydc.com/2012/08/03/159888/accounts-of-syria-rebels-executing.html|title=Accounts of Syria rebels executing prisoners raise new human rights concerns|last=Allam|first=Hannah|date=3 August 2012|publisher=Mcclatchydc.com|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130815172353/http://www.mcclatchydc.com/2012/08/03/159888/accounts-of-syria-rebels-executing.html|archivedate=15 August 2013}}</ref> ہیومن رائٹس واچ دے مشرق وسطی دے محقق ندیم ہوری نے استدلال کيتا کہ "جان بجھ کر کسی نو‏‏ں ، ایتھ‏ے تک کہ اک شبیہہ نو‏‏ں ، جدو‏ں اوہ لڑائی تو‏ں باہر ہوئے جاندا اے ، قتل کرنا اک جنگی جرم اے ، اس تو‏ں قطع نظر کہ ایہ شخص کتنا بھیانک ہوسکدا اے "۔ 10 اگست 2012 نو‏‏ں ، اک رپورٹ وچ اس گل دا اشارہ کيتا گیا کہ ہیومن رائٹس واچ اس طرح دے قتل دے لئی باغی قوتاں د‏‏ی تفتیش کر رہیا ا‏‏ے۔ ایف ایس اے نے اپنی طرف تو‏ں ایہ بیان کيتا اے کہ اوہ انہاں جنگجوواں نو‏‏ں مقدمے وچ ڈالاں گے جنہاں نے غیر قانونی ہلاکتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name=":0" /> 2012 وچ ، گواہاں نے باغیاں دے ذریعہ 'قبر بہ ازخود مقدمہ چلانے' د‏‏ی وی اطلاع دتی جس وچ اک مبینہ سرکاری فوجی نو‏‏ں پہلے تو‏ں بنی قبر دے نال مذاق دا مقدمہ دتا گیا سی تے ایف ایس اے عمرو بن العاص بریگیڈ دے ممبراں نے موقع اُتے ہی اسنو‏ں پھانسی دے دتی سی۔ اک باغی نے کہیا: "ہم اسنو‏ں سِدھے قبر اُتے لے گئے تے ، گواہاں دے بیانات سننے دے بعد ، اساں اسنو‏ں گولی مار دے ہلاک کر دتا"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://ncronline.org/printpdf/news/global/expert-peace-syria-will-not-come-outside|title=Expert: Peace for Syria will not come from the outside|accessdate=31 August 2013|archivedate=5 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190505094800/https://www.ncronline.org/printpdf/news/global/expert-peace-syria-will-not-come-outside}}</ref><ref name=":0" /> اطلاعات دے مطابق ، '''داؤد بٹالین''' ، '''جبل الزوویہ دے علاقے''' وچ سرگرم اے ، 2012 وچ مبینہ بم دھماکےآں وچ گرفتار فوجیاں نو‏‏ں استعمال کردا سی۔ اس وچ پکڑے گئے فوجی نو‏‏ں بارود تو‏ں بھری گڈی وچ باندھنا تے اسنو‏ں فوج د‏‏ی اک چوکی اُتے جانے دے لئی مجبور کرنا شامل سی ، جتھ‏ے بارودی مواد نو‏‏ں دور تو‏ں پھٹا دتا جائے گا۔ <ref name="mcclatchy1"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Backgrounder_RebelGroupsJebelAlZawiyah_31July.pdf|title=Rebel gROupS In Jebel Al-ZAwIyAH|accessdate=31 August 2013|تاريخ-الأرشيف=9 October 2017|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171009195044/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Backgrounder_RebelGroupsJebelAlZawiyah_31July.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=":0" /> 2012 وچ ، اقوام متحدہ نے کچھ معتبر الزامات نوٹ کیتے کہ ایف ایس اے سمیت باغی قوتاں بچےآں نو‏‏ں فوجی د‏‏ی حیثیت تو‏ں بھرتی کررہیاں نيں ، اس دے باوجود ایف ایس اے د‏‏ی پالیسی وچ 17 سال تو‏ں کم عمر دے کسی نو‏‏ں وی بھرتی نئيں کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/free-syrian-army-accused-recruiting-children-read-more|title=Free Syrian Army accused of recruiting children|date=12 June 2012|publisher=Al Jazeera|accessdate=31 August 2013}}</ref> اک باغی کمانڈر نے دسیا کہ اس دا 16 سالہ بیٹا سرکاری فوج تو‏ں لڑدے ہوئے فوت ہوئے گیا سی۔ <ref name=":0" /> اگست 2012 دے اوائل وچ انٹرنیٹ اُتے اپ لوڈ کيتی گئی اک ویڈیو وچ ، ایف ایس اے دے اک نمائندے نے اعلان کيتا سی کہ ، بین الاقوامی خدشےآں دے جواب وچ ، ایف ایس اے یونٹ قیدیاں دے نال سلوک دے سلسلے وچ [[معاہدہ جنیوا|جنیوا کنونشن]] د‏‏ی ہدایتاں اُتے عمل کرن گے تے اس دے اغوا کاراں د‏‏ی خوراک ، طبی امداد تے انعقاد د‏‏ی ضمانت دین گے۔ جنگی علاقےآں تو‏ں دور علاقےآں۔ انہاں نے ریڈ کراس دے کارکناں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی نظربند سہولیات دا معائنہ کرنے د‏‏ی وی دعوت دتی۔ <ref name="mcclatchy1"/> 8 اگست نو‏‏ں ، ایف ایس اے کمانڈراں نے 11 نکاندی ضابطہ اخلاق تقسیم کيتا جس اُتے دستی طور اُتے بریگیڈ دے متعدد کمانڈراں تے باغی رہنماواں نے دستخط کیتے سن ۔ اس وچ کہیا گیا اے کہ تمام جنگجوواں نو‏‏ں "انسانی حقوق دا احترام کرنا چاہیے … ساڈے روادار مذہبی اصولاں تے بین الاقوامی انسانی حقوق دے قانون - اوہی انسانی حقوق جس دے لئی اسيں اج جدوجہد ک‏ر رہ‏ے نيں"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2012/Aug-14/184583-syria-rebel-atrocities-on-video-spark-outrage.ashx#axzz23tODmRlC|title=Syria rebel atrocities on video spark outrage|date=14 August 2012|website=Daily Star|accessdate=31 August 2013|archivedate=19 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171019200142/http://www.dailystar.com.lb//News/Middle-East/2012/Aug-14/184583-syria-rebel-atrocities-on-video-spark-outrage.ashx#axzz23tODmRlC}}</ref><ref name=":0" /> ایف ایس اے دا حصہ سمجھ‏‏ے جانے والے گروپاں دے ذریعہ کچھ نمایاں مبینہ جنگی جرائم د‏‏ی ٹائم لائن: * 22 مئی 2012 نو‏‏ں ، شمالی طوفان برگیڈ نے ایران تو‏ں آنے والے 11 لبنانی عازمین نو‏‏ں اغوا ک‏ر ليا۔ انہاں وچو‏ں چار شامی فضائیہ دے فضائی حملے وچ ہلاک ہوئے گئے سن تے باقی نو‏‏ں بغیر کسی نقصان دے رہیا کر دتا گیا سی۔ * 20 جولائ‏ی 2012 نو‏‏ں ، عراق دے نائب وزیر داخلہ ، عدنان الاسدی نے کہیا کہ عراقی سرحدی محافظاں نے ایف ایس اے نو‏‏ں اک سرحدی چوکی دا کنٹرول سنبھالنے ، شامی فوج دے اک لیفٹیننٹ کرنل نو‏‏ں حراست وچ لینے تے 22 شام نو‏‏ں پھانسی دینے تو‏ں پہلے اس دے بازو تے پیراں نو‏‏ں کٹتے ہوئے دیکھیا ا‏‏ے۔ فوجیاں. * 21 جولائ‏ی 2012 نو‏‏ں ، ترکی دے ٹرک ڈرائیوراں نے دسیا کہ جدو‏ں انہاں نے سرحدی چوکی اُتے قبضہ کيتا تاں ایف ایس اے دے ممبراں نے انہاں دے ٹرک چوری کرلئے۔ انہاں نے دسیا کہ سامان پرتن دے بعد کچھ ٹرک جل گئے سن تے کچھ اپنے ڈرائیوراں نو‏‏ں واپس فروخت کر دتے سن ۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20130514023405/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gcxqjKt6Y5Xfl2EVPq4U09_ypUvw?docId=CNG.14ee08cd81a96d23327fb33afcb2654e.631 Turkish truck drivers accuse rebel fighters of looting], AFP, 21 July 2012</ref> * جنگی جرائم تو‏ں متعلق [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دی]] رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ ایف ایس اے نے جولائ‏ی 2012 دے بعد لٹاکیہ وچ پنج علوی فوجیاں د‏‏ی پھانسی اک جنگی جرم سی۔ رپورٹ وچ کہیا گیا اے ، "اس مثال وچ ، ایف ایس اے نے بغیر کسی عمل دے پھانسی دے جنگی جرم دا ارتکاب کيتا۔" <ref name="ohchr.org">Independent International Commission of Inquiry on the Syrian Arab Republic, February 2013,</ref> * 13 اگست 2012 نو‏‏ں ، حلب دے صوبے وچ ، تن ویڈیوز دا اک سلسلہ منظر عام اُتے آیا جس وچ بظاہر باغی افواج دے ذریعہ قیدیاں نو‏‏ں پھانسی دینے دا مظاہرہ کيتا گیا سی۔ اک ویڈیو وچ ، ایف ایس اے دے جنگجوواں دے بقول ، چھ ڈاک دے کارکناں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ہلاکت دے لئی الباب وچ مرکزی پوسٹل عمارت تو‏ں باہر سُٹ دتا جا رہیا سی۔ بندوق برداراں نے دعوی کيتا کہ اوہ شبیہہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="abc14aug">{{حوالہ ویب|url=http://www.abc.net.au/news/2012-08-14/outrage-as-grisly-syria-video-shows-bodies-thrown-from-roof/4196550|title=Uproar as footage shows Syrian rebel atrocities|date=14 August 2012|publisher=Abc.net.au|accessdate=1 September 2013}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/security/01/08/a-closer-look-at-the-free-syrian.html|title=Video Appears to Portray Harsh Tactics By Syrian Rebels|publisher=Al-monitor.com|accessdate=1 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514183517/http://www.al-monitor.com/pulse/security/01/08/a-closer-look-at-the-free-syrian.html|archivedate=14 May 2013|date=17 August 2012}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/08/2012814152542741795.html|title=Free Syrian Army accused of brutality|publisher=Al Jazeera|accessdate=1 September 2013}}</ref> * 9 ستمبر 2012 نو‏‏ں ایف ایس اے نے حلب وچ واقع حیات اسپتال تے سنٹرل اسپتال دے نیڑے کار بم پھٹا۔ شام دے سرکاری میڈیا دے مطابق ، گھٹ تو‏ں گھٹ 30 افراد ہلاک تے 64 تو‏ں زیادہ زخمی ہوئے۔ ایف ایس اے نے دعوی کيتا اے کہ فوج نے اسپتالاں د‏‏ی عمارتاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا اے تے انہاں نو‏ں اڈے دے طور اُتے استعمال ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ * 10 ستمبر 2012 نو‏‏ں ایف ایس اے دے ہاکس آف شام بریگیڈ نے ہانانو فوجی اڈے وچ پکڑے گئے 20 تو‏ں ودھ شامی فوجیاں نو‏‏ں پھانسی دے دی۔ * 2 نومبر 2012 نو‏‏ں ، ایف ایس اے دے الصدیق بٹالین نے شام دے ممتاز اداکار محمد رفح نو‏‏ں اغوا کيتا تے اسنو‏ں پھانسی دے دی۔ اس نے دعوی کيتا اے کہ اوہ شبیہہ دا رکن سی تے اس وچ بندوق تے فوجی شناخت سی۔ * مئی 2013 وچ ، انٹرنیٹ اُتے اک ویڈیو شائع ہوئی سی جس وچ اک شامی فوجی د‏‏ی لاش تو‏ں باغی اعضاء کٹنے تے اس دے منہ وچ ڈالدے ہوئے دکھایا گیا سی ، "گویا اوہ اس تو‏ں کٹ رہیا اے "۔ انہاں نے باغیاں تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ اس د‏ی مثال اُتے عمل کرن تے علاوی فرقے نو‏‏ں دہشت گردی تو‏ں دوچار کرن ، جو زیادہ تر اسد د‏‏ی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہیومن رائٹس واچ (ایچ آر ڈبلیو) نے اس فوٹیج د‏‏ی صداقت د‏‏ی تصدیق د‏‏ی تے کہیا اے کہ "دشمناں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں مسخ کرنا جنگی جرم اے "۔ ایہ باغی خالد الحمد سی ، جسنو‏ں نامزد ڈی گیری "ابو ساکر" ، آزاد عمر الفرق بریگیڈ دے اک کمانڈر دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ بی بی سی نے اسنو‏ں ایف ایس اے دے فاروق بریگیڈ دا اک شاٹ قرار دتا اے ، جدو‏ں کہ ایچ آر ڈبلیو نے کہیا اے کہ ایہ "معلوم نئيں" اے کہ آیا ایہ بریگیڈ ایف ایس اے دا حصہ اے یا نني‏‏‏‏ں۔ ایف ایس اے دے چیف آف اسٹاف د‏‏ی جانب تو‏ں اس واقعے د‏‏ی مذمت کيتی گئی تے شام دے قومی اتحاد نے کہیا کہ ابو ساکر نو‏‏ں مقدمے د‏‏ی سماعت کيت‏ی جائے گی۔ ابو ساکر نے کہیا کہ اس مسخ دا بدلہ لیا گیا سی۔ اس نے سپاہی دے سیل فون اُتے اک ایسی ویڈیو لبھن دا دعوی کيتا اے جس وچ سپاہی نے اک عورت تے اس د‏ی دو بیٹیاں دے نال جنسی زیادتی د‏‏ی اے تے اسد دے وفادارےآں د‏‏ی ہور ویڈیوز دے نال ، جنہاں وچ بچےآں سمیت لوکاں نو‏‏ں زیادتی ، تشدد دا نشانہ بنانا ، قتل کرنا تے قتل کيتا گیا سی۔ انہاں نے ہور کہیا کہ جے جنگ جاری رہندی تاں "تمام شامی عوام" انہاں جداں ہوجاواں گے۔ اوہ شام دے فوج دے ذریعہ 6 اپریل 2016 نو‏‏ں شمال مغربی صوبہ لٹاکیہ ميں ماریا گیا سی ، جدو‏ں کہ القاعدہ تو‏ں منسلک النصرہ فرنٹ تو‏ں وابستہ سی ۔ * دسمبر 2012 وچ ، عسکریت پسنداں نے این بی سی دے چیف غیر ملکی نمائندے رچرڈ اینجیل دے آس پاس چھ صحافیاں د‏‏ی این بی سی نیوز ٹیم نو‏‏ں اغوا کيتا سی ۔ اینگل نے ابتدا وچ حکومت دے حامی شبیہہ عسکریت پسنداں نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا سی ، لیکن اس دا نتیجہ ایہ نکلیا اے کہ غالبا ایف ایس اے تو‏ں وابستہ باغی گروہ ''شمالی ادلیب فالکن بریگیڈ سن ۔'' * جولائ‏ی 2013 دے بعد تو‏ں، النصرہ فرنٹ ، دوسرے مسلح گروہاں دے نال تعاون وچ اوقات وچ ، الیوسفیہ وچ کرد شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں دا اک سلسلہ باہر کيتا [[قامشلی]] تے الاسدیہ ( [[الحسکہ]] ). داعش ، النصرہ ، اسلامی محاذ تے ایف ایس اے گروپاں دے اک چھاپے دے دوران ، جنگجوواں نے اسدیہیا وچ اک کرد یزیدی شخص نو‏‏ں قتل کيتا جس نے اسلام قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/RegularSessions/Session25/Documents/A-HRC-25-65_en.doc|title=Report of the independent international commission of inquiry on the Syrian Arab Republic: Twenty-fifth session|website=UN Human Rights Council}}</ref> * ستمبر २०१ in وچ داعش تو‏ں جارابلس قصبے اُتے داعش دے قبضے دے بعد ، سلطان مراد ڈویژن د‏‏ی حزب اختلاف د‏‏ی ملیشیا نے خود نو‏‏ں YPG دے چار ممبراں اُتے تشدد دا نشانہ بنا‏تے ہوئے تصاویر شائع کيتیاں ، جنھاں باغی گروپ نے پھڑ لیا سی ، جدو‏ں کہ ، وائی پی جی دے دعوے دے مطابق ، انخلا کرنے د‏‏ی کوشش دے دوران ، شہریاں <ref>{{حوالہ ویب|url=http://aranews.net/2016/09/ypg-holds-turkey-backed-rebels-accountable-torturing-kurdish-fighters/|title=YPG holds Turkey-backed rebels accountable for torturing Kurdish fighters|date=1 September 2016|publisher=ARA News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160915165423/http://aranews.net/2016/09/ypg-holds-turkey-backed-rebels-accountable-torturing-kurdish-fighters/|archivedate=15 September 2016}}</ref> * ایف ایس اے گروپ آف آرمی آف فتح نے شہریاں سمیت بچےآں نو‏‏ں وی قیدی بنا لیا اے ، جنہاں دا تعلق بنیادی طور اُتے [[لاذقیہ|لٹاکیہ تو‏ں اے ]] ۔ انہاں وچو‏ں 112 فروری 2017 وچ قیدی تبادلے دے اک حصے دے طور اُتے رہیا ہوئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-prisoners-idUSKBN15M29G|title=Syrian government, rebels swap more than 100 prisoners in Hama|date=7 February 2017|website=Reuters}}</ref> === نوعمر سپاہی === ایف ایس اے دا ذکر 2014 ہیومن رائٹس واچ د‏‏ی اک رپورٹ وچ کیہ گیا سی جس وچ غیر ریاستی مسلح گروہاں دے ذریعہ بچےآں دے فوجی استعمال کرنے دے وسیع پیمانے اُتے رواج د‏‏ی تفصیل دتی گئی سی۔ اس رپورٹ وچ ایف ایس اے دے نال لڑنے والے 14 سال د‏‏ی عمر دے بچےآں دا انٹرویو کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2014/06/22/syria-armed-groups-send-children-battle|title=Syria: Armed Groups Send Children into Battle|website=Human Rights Watch}}</ref> 2014 وچ ، اقوام متحدہ نے تصدیق د‏‏ی کہ فری شامی فوج نے 142 تو‏ں زیادہ چائلڈ فوجی بھرتی کیتے ني‏‏‏‏ں۔ اقوام متحدہ نے دسیا اے کہ "ایف ایس اے دے ٹکڑے ہونے دے نتیجے وچ مقامی تے متغیر بھرتی ، تربیت تے تنخواہ دے طریقےآں دا نتیجہ نکلیا ا‏‏ے۔ مسلح لڑائیاں دے دوران ، بچےآں نو‏‏ں لڑائی ، زخمیاں وچ شرکت یا پروپیگنڈا دے مقاصد دے لئی واقعات ریکارڈ کرنے دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ " <ref name=":0" /> سنہ 2016 وچ ، اقوام متحدہ نے ہور 62 ایداں دے معاملات د‏‏ی تصدیق د‏‏ی جتھ‏ے فری شامی فوج نے چائلڈ سپاہیاں نو‏‏ں بھرتی تے استعمال کيتا سی۔ <ref name=":0" /> == ہور ویکھو == * [[شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ مسلح گروہاں د‏‏ی لسٹ]] * [[شامی مسلح افواج]] * [[شامی ڈیموکریٹک فورسز]] * فتح د‏‏ی فوج * [[داعش|دولت اسلامیہ عراق و لیوانت]] == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * {{یوٹیوب|SZcCbIPM37w|Original video declaration of formation}} {{In lang|ar}} == ہور پڑھو == * {{حوالہ رسالہ|date=March 2012|title=Syria's Armed Opposition|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_Armed_Opposition.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512145439/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_Armed_Opposition.pdf |date=2012-05-12 }} * {{حوالہ رسالہ|date=June 2012|title=Syria's Maturing Insurgency|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171009195031/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf |date=2017-10-09 }} * {{حوالہ رسالہ|date=March 2013|title=The Free Syrian Army|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/The-Free-Syrian-Army-24MAR.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327170113/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/The-Free-Syrian-Army-24MAR.pdf |date=2014-03-27 }} {{گٹھ کومنز|Free Syrian Army}} {{Syrian civil war}} [[گٹھ:2011ء وچ قائم شدہ عسکری اکائیاں تے تشکیلات]] [[گٹھ:تصویر دا متروک پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات]] [[گٹھ:شام وچ 2011ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے ]] behlvlw4jraue4jbozdr0rko1h8sfk8 0 90428 705128 701525 2026-04-12T05:09:32Z CommonsDelinker 60 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 705128 wikitext text/x-wiki {{اُردو}}{{Infobox military conflict|conflict=Iran–Saudi Arabia proxy conflict|commander1={{flagdeco|Iran}} '''[[سید علی خامنہ ای]]'''<br /><small>([[Supreme Leader of Iran]])</small><br />{{flagdeco|Iran}} [[حسن روحانی]]<br /><small>([[صدر ایران]])</small><br />{{flagdeco|Iran}} [[Esmail Ghaani]]<br /><small>([[Quds Force]] commander)</small> <br />{{flagdeco|Russia}} '''[[ولادیمیر پیوٹن]]'''<br /><small>([[صدر روس]])</small> <br />{{flagdeco|Syria}} [[بشار الاسد]]<br /><small>([[President of Syria]])</small><br />{{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حسن نصر اللہ]]<br /><small>([[Secretary-General of Hezbollah]])</small><br />{{flagicon image|Badr Organisation Military flag.svg}} [[Hadi Al-Amiri]]<br /><small>(Leader of the [[Badr Organization]])</small><br />{{flagdeco|Houthis}} [[عبد الملک حوثی]]<br /><small>(Leader of [[حوثی]])</small> <br />{{flagicon image|Asa'ib Ahl Al-Haq flag.png}} [[Qais al-Khazali]]<br /><small>(Secretary-General of [[Asa'ib Ahl al-Haq]])</small><ref>{{cite news |last1=Bowen |first1=Jeremy |title=The fearsome Iraqi militia vowing to vanquish Isis |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28199741 |accessdate=3 اگست 2018 |agency=BBC News |date=7 جولائ‏ی 2014}}</ref><br />{{flagicon image|Single Color Flag - ffd700.png}} Akram al-Kaabi<br /><small>(Secretary-General of [[Harakat Hezbollah al-Nujaba]])</small><ref>{{cite web|url=http://www.alkawthartv.com/news/102095|title=قائد النجباء يكشف مخططات السبهان للعراق|website=alkawthartv.com &#124; قناة الکوثر|access-date=2020-10-01|archive-date=2018-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180705233108/http://www.alkawthartv.com/news/102095|dead-url=yes}}</ref> <br />{{flagicon|Iraq}} [[نوری المالکی]] <small>(Secretary-General of [[حزب الدعوۃ الاسلامیۃ]]</small>)<ref>{{cite news|url=https://english.alahednews.com.lb/25957/547|title=Al-Maliki Accuses Saudi Arabia of Supporting Terrorism|website=AlahedNews|date=22 اپریل 2014|access-date=4 فروری 2019}}</ref><br />{{flagdeco|Iran}} [[Mohammad Ali Jafari]] <small>(2007–19)</small><br /><small>(Commander of the [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی]])</small><ref>{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-denies-top-general-called-saudi-not-israel-its-enemy/|title=Iran denies top general called Saudi, not Israel, its enemy|last=Pileggi|first=Tamar|work=[[The Times of Israel]]|date=15 مارچ 2016|access-date=15 نومبر 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-guards-head-calls-saudi-arabia-terrorist-state/|title=Iran Guards head calls Saudi Arabia 'terrorist state'|work=The Times of Israel|date=4 جولائ‏ی 2017|access-date=15 نومبر 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://en.mehrnews.com/news/129227/S-Arabia-Zionist-regime-behind-resignation-of-Lebanese-PM|title=Saudi Arabia, Zionist regime behind resignation of Lebanese PM|agency=[[Mehr News Agency]]|date=5 نومبر 2017|access-date=15 نومبر 2017|accessdate=2020-10-01|archivedate=2017-11-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116023126/https://en.mehrnews.com/news/129227/S-Arabia-Zionist-regime-behind-resignation-of-Lebanese-PM}}</ref><br /> {{flagdeco|BHR}} Qassim al-Muamen (Leader of [[Al-Ashtar Brigades]])<ref>{{cite press release|url=https://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2018/08/285117.htm|title=State Department Terrorist Designation of Qassim Abdullah Ali Ahmed, AKA Qassim al-Muamen|website=state.gov|publisher=United States Department of State|date=13 اگست 2018|access-date=4 فروری 2019}}</ref><br /> {{flagicon image|Single Color Flag - FFFF00.svg}} Abu Ala al-Walai (Secretary-General of [[Kata'ib Sayyid al-Shuhada]])<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://ansaar-alwalaey.com/%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%8A-%D9%8A%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D9%86%D8%A9-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84/ |access-date=2020-10-01 |archive-date=2018-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181011051604/http://ansaar-alwalaey.com/%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%8A-%D9%8A%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D9%86%D8%A9-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84/ |dead-url=yes }}</ref> {{Collapsible list | bullets = on | title = <small>Former leaders</small> | 1 = {{flagdeco|Iran}} [[روح اللہ خمینی]] [[Death by natural causes|#]]<br /><small>(1979–89)</small> | 2 = {{flagdeco|Iran}} [[محمود احمدی نژاد]]<br /><small>(2005–13)</small> | 3 = {{flagdeco|Iran}} [[قاسم سلیمانی]]{{KIA|Targeted killing}}<br /><small>(1998–20)</small> | 4 = {{flagdeco|Iraq}} [[ابو مہدی الانجینیئر]]{{KIA|Targeted killing}}<br /><small>(2014–2020)</small><ref>{{cite web|url=http://www.alkawthartv.com/news/86262|title=بالفيديو۔. تصريح ناري لأبو مهدي المهندس حول السعودية والإمارات!|website=alkawthartv.com &#124; قناة الکوثر|access-date=2020-10-01|archive-date=2019-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905021851/http://www.alkawthartv.com/news/86262|dead-url=yes}}</ref> | 5 = {{flagdeco|Yemen}} [[Saleh Ali al-Sammad]]{{KIA}}<br /><small>(2016–18)</small> | 6 = {{flagicon image|ISCI flag.svg}} [[Mohammad Baqir al-Hakim]] | 7 = {{flagicon image|Badr Organisation Military flag.svg}} [[عبدالعزیز الحکیم]] | 8 = {{flagdeco|KSA}} [[Ahmed Ibrahim Al-Mughassil]]<br />(Leader of [[Hezbollah Al-Hejaz]]) | 9 = {{flagicon|Libya|1977}} [[معمر قذافی]] }}|combatant1d='''[[Yemeni Civil War (2015–present)|Yemeni Civil War]]''' (2015–present) {{plainlist}} {{flagicon|Yemen}} [[Supreme Political Council]]<br />{{flag|Houthis}}<br />[[Ahrar al-Najran]] {{collapsible list | title = <small>Support:</small> |{{flag|Russia}}<ref name="Russia">{{cite news|url=https://www.unian.info/world/1063883-yemen-accuses-russia-of-alleged-arms-supplies-to-houthi-rebels.html|date=5 اپریل 2015|accessdate=6 اپریل 2015|title=Yemen accuses Russia of supplying weapons to Houthi rebels|agency=[[Ukrainian Independent Information Agency|UNIAN]]}}</ref><ref name="Russian support for the Houthis">{{cite web|url=http://www.ibtimes.com/putins-latest-moves-military-alliance-among-iran-hezbollah-russia-syria-could-spread-2113386|date=25 ستمبر 2015|accessdate=25 ستمبر 2015|title=Putin's Latest Moves: The Military Alliance Among Iran, Hezbollah And Russia In Syria Could Spread To Yemen|work=[[International Business Times]]|last=Masi|first=Alessandria |quote=Moscow is now supporting the Tehran-backed Houthi rebels who are fighting forces loyal to the U.S.-supported exiled president.}}</ref> |{{flag|Cuba}}<ref name="Cuba">{{cite web|url=http://www.cadenagramonte.cu/english/show/articles/28389:yemeni-deputy-fm-praises-cuba-s-support-for-arab-causes|title=Yemeni Deputy FM Praises Cuba's Support for Arab Causes|website=www.cadenagramonte.cu|access-date=2020-10-01|archive-date=2020-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021094540/http://www.cadenagramonte.cu/english/show/articles/28389:yemeni-deputy-fm-praises-cuba-s-support-for-arab-causes|dead-url=yes}}</ref> }} {{endplainlist}} {{collapsible list | title=<small>Alleged support:</small> | {{flag|North Korea}}<ref>{{cite news|title=North Korea Likely Supplied Scud Missiles Fired at Saudi Arabia by Yemen's Houthi Rebels|url=https://news.vice.com/article/north-korea-likely-supplied-scud-missiles-fired-at-saudi-arabia-by-yemens-houthi-rebels|accessdate=14 مئی 2018|agency=[[Vice News]]|date=29 جولائ‏ی 2015|archivedate=2018-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180622055956/https://news.vice.com/article/north-korea-likely-supplied-scud-missiles-fired-at-saudi-arabia-by-yemens-houthi-rebels}}</ref> | {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]]<ref name=Hezbollah /> | {{IRQ}}<ref>{{cite web|url=https://marebpress.net/news_details.php?sid=109003|title=الحكومة العراقية تعد معسكرات لتدريب الحوثيين|first=مأرب|last=برس|website=مأرب برس}}</ref> |{{SYR}}<ref>{{cite web|url=http://www.elnashra.com/news/show/892879/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%85%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A-%D8%AF%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%88%D8%AB|title=السفير اليمني السابق في سوريا: النظام السوري درب الحوثيين|website=Elnashra News}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.akhbaralaan.net/news/arab-world/2018/08/04/%d8%aa%d9%82%d8%b1%d9%8a%d8%b1-%d8%a3%d9%85%d9%85%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b9%d8%a7%d9%88%d9%86-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a8%d9%8a%d9%88%d9%86%d8%ba-%d9%8a%d8%a7%d9%86%d8%ba-%d9%88%d8%a7%d9%84%d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%88%d8%b1%d9%8a-%d9%85%d8%b3%d8%aa%d9%85%d8%b1|title=بيونغ يانغ دعمت الحوثيين بالأسلحة عبر النظام السوري|date=4 اگست 2018}}</ref> |{{OMN}}<ref>{{cite web|url=https://www.watanserb.com/2018/08/16/%d9%82%d9%8a%d8%a7%d8%af%d9%8a-%d8%ad%d9%88%d8%ab%d9%8a-%d9%85%d9%86%d8%b4%d9%82-%d8%a3%d8%b1%d8%aa%d9%85%d9%89-%d9%81%d9%8a-%d8%a3%d8%ad%d8%b6%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%b3%d8%b9%d9%88%d8%af%d9%8a/|title=قيادي حوثي منشق أرتمى في أحضان السعودية يهاجم سلطنة عمان: مسقط العربية تحولت إلى مشهد الإيرانية!|date=16 اگست 2018}}</ref> |{{flag|Qatar|size=20px}}<ref>{{cite web|url=https://www.masrawy.com/news/news_publicaffairs/details/2018/3/26/1292017/%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%85-%D9%82%D8%B7%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%B6%D9%84%D9%88%D8%B9-%D9%81%D9%8A-%D8%AA%D9%85%D9%88%D9%8A%D9%84-%D8%A3%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%88%D8%AB%D9%8A%D9%8A%D9%86-%D9%84%D9%84%D8%A5%D8%B6%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A9|title=اتهام قطر بالضلوع في تمويل أعمال الحوثيين للإضرار بالسعودية|website=مصراوي۔كوم}}</ref> |{{flag|Eritrea|size=20px}}<ref>{{cite web |url=https://www.noonpost.org/content/6533 |title=Archived copy |access-date=6 اکتوبر 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006003551/https://www.noonpost.org/content/6533 |archive-date=6 اکتوبر 2018 |url-status=dead}}</ref> }} {{endplainlist}}|combatant1e='''[[2017 Lebanon–Saudi Arabia dispute|Lebanon–Saudi Arabia dispute]]''' (until 5 دسمبر 2017) {{plainlist}} {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]]<br />[[مارچ 8 Alliance]] {{endplainlist}}|combatant2={{plainlist}} {{flagicon|Saudi Arabia}} '''[[سعودی عرب]]'''<br /> {{flagicon|USA}} [[ریاست ہائے متحدہ]]<br />{{flagicon|Israel}} [[اسرائیل]] * ''Proxies'': * {{flagdeco|Iran|1964}}{{flagicon image|Flag of the People's Mujahedin of Iran.svg}} [[People's Mujahedin of Iran|MEK]]<ref name="auto">{{cite book|authors=Goulka, Jeremiah; Hansell, Lydia; Wilke, Elizabeth; Larson, Judith|url=http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monographs/2009/RAND_MG871.pdf|title=The Mujahedin-e Khalq in Iraq: a policy conundrum|publisher=[[RAND Corporation]]|isbn=978-0-8330-4701-4|year=2009|access-date=8 اکتوبر 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222043501/http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monographs/2009/RAND_MG871.pdf|archive-date=22 فروری 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="Mousavian">{{cite news|last=Mousavian|first=Seyed Hossein|authorlink=Seyed Hossein Mousavian|url=https://www.huffingtonpost.com/seyed-hossein-mousavian/iran-nice-terrorism_b_11120386.html|title=From Iran to Nice, We Must Confront All Terrorism to End Terrorism|date=21 جولائ‏ی 2016|work=[[ہف پوسٹ]]|accessdate=18 اگست 2016}}</ref><ref name="Karami">{{cite news|last=Karami|first=Arash|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/08/mek-palestinian-authority-mahmoud-abbas-maryam-rajavi-saudi.html|title=Were Saudis behind Abbas-MEK meeting?|date=2 اگست 2016|work=[[Al-Monitor]]|accessdate=18 اگست 2016}}</ref> * {{flagicon image|İran Kürdistanı Demokrat Partisi bayrağı.jpg}} [[Democratic Party of Iranian Kurdistan|KDPI]]<ref>{{cite news|last=Iddon|first=Paul|url=http://rudaw.net/english/kurdistan/28072016|title=Erbil is not another front in the Saudi-Iran regional proxy war|date=28 جولائ‏ی 2016|work=[[Rudaw Media Network|Rudaw]]|accessdate=20 جون 2017}}</ref><ref>{{cite news|first=Babak|last=Dehghanpisheh|url=https://www.reuters.com/article/us-iran-politics-kurds-idUSKCN11A0BD|title=To Iranian eyes, Kurdish unrest spells Saudi incitement|date=4 ستمبر 2016|agency=[[روئٹرز]]|accessdate=2 نومبر 2017}}</ref> * {{flagicon image|Flag of Jaish al-Adl.svg|}} [[Jaish ul-Adl]]<ref name="telegraph 2014">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iran/10729946/Iran-calls-for-return-of-abducted-border-guards-held-in-Pakistan.html|title=Iran calls for return of abducted border guards held in Pakistan|last=Merat|first=Arron|work=[[روزنامہ ٹیلی گراف]]|date=28 مارچ 2014|accessdate=20 اکتوبر 2014}}</ref> * {{flagdeco|Khuzestan}} [[مقاومت ملی اہواز]]<ref>{{cite news|url=http://www.irna.ir/en/News/83040635|title=Lebanese Hezbollah: Ahvaz crime reaction to Resistance victories|agency=Islamic Republic News Agency|date=23 ستمبر 2018|access-date=4 فروری 2019}}</ref> {{collapsible list | title = <small>Support:</small> | {{flagicon|Ba'athist Iraq}} [[Ba'athist Iraq|Iraq]] (until 1989) | {{flag|Egypt}} | {{flag|NATO}} }} {{endplainlist}}|combatant2a={{flag|Bahrain}}<br />{{flagicon image|GCC Flag.svg}} [[جزیرہ نما شیلڈ فورس]] * {{flag|Kuwait}} * {{flag|UAE}} {{flag|Jordan}} {{endplainlist}}|combatant2b={{plainlist}} {{flag|Syrian opposition}} {{flagdeco|Syria|1932}} [[آزاد شامی فوج]]<br />{{flagicon image|Emblem of the Jaish al-Fatah.svg}} [[Army of Conquest]] {{small|(2015–17)}}<ref name=Wilgenburg>{{cite magazine |title=The Rise of Jaysh al-Fateh in Northern Syria |last=Van Wilgenburg |first=Wladimir |magazine=Terrorism Monitor |volume=XIII |issue=12 |page=3 |publisher=[[Jamestown Foundation]] |url=http://www.jamestown.org/programs/tm/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=44027 |date=12 جون 2015}}</ref><ref name="weekly">{{cite news |url=http://weekly.ahram.org.eg/News/12392/21/Gulf-allies-and-%E2%80%98Army-of-Conquest%E2%80%99.aspx |title=Gulf allies and 'Army of Conquest'|last=Porter|first=Gareth|authorlink=Gareth Porter|newspaper=[[Al-Ahram Weekly]] |date=28 مئی 2015}}</ref><br />{{collapsible list | title = <small>Support:</small> | {{flag|Turkey|size=20px}}<ref name=Wilgenburg /><ref name="weekly" /> | {{flag|Qatar|size=20px}}<ref>{{cite news|last1=Maclean|first1=William|last2=Finn|first2=Tom|title=Qatar will help Syrian rebels even if Trump ends U.S. role|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-qatar/qatar-will-help-syrian-rebels-even-if-trump-ends-u-s-role-idUSKBN13L0X7|accessdate=14 فروری 2018|agency=Reuters|date=26 نومبر 2016}}</ref> | {{flag|Libya|size=20px}} {{small|(2012–14)}} }} {{endplainlist}}|combatant2d={{plainlist}}<br />{{flagicon|Yemen}} [[Cabinet of Yemen]]<br />{{flag|Sudan}}<ref name="offensive">{{cite news|url=http://www.foxnews.com/world/2015/03/26/saudi-arabia-launches-airstrikes-in-yemen-targeting-rebel-held-military.html|agency=[[Associated Press]]|title=Saudi Arabia launches airstrikes in Yemen, targeting rebel-held military installations|last=Al-Haj|first=Ahmed|date=26 مارچ 2015|accessdate=4 اپریل 2018}}</ref><ref>{{cite news |title=Child soldiers from Darfur fighting at front line of war in Yemen, returned soldiers say |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/child-soldiers-yemen-war-sudan-saudi-arabia-darfur-poor-front-line-deaths-janjaweed-a8703186.html |work=The Independent |date=29 دسمبر 2018}}</ref><br /> {{flag|UAE}}<br />{{flag|Bahrain}}<ref name="offensive" /><br />{{flag|Kuwait}}<ref name="offensive" /><br />{{flag|Qatar}}<ref name="offensive" /><br />{{small|(until 5 جون 2017)}}<br />{{flag|Jordan}}<ref name="offensive" /><br />{{flag|Djibouti}}<ref name="offensive" /><br />{{flag|Egypt}}<ref name="offensive" /><br />{{flag|Senegal}}<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/05/04/us-yemen-saudi-senegal-idUSKBN0NP1N920150504|agency=Reuters|title=Senegal to send 2,100 troops to join Saudi-led alliance|date=4 مئی 2015|accessdate=4 مئی 2015}}</ref><br />{{flag|United States}}<ref>{{cite news |title=US special forces secretly deployed to assist Saudi Arabia in Yemen conflict |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/us-special-forces-saudi-arabia-yemen-war-green-berets-houthi-rebels-mohammed-bin-salman-a8335481.html |work=The Independent |date=3 مئی 2018}}</ref><ref>"[https://theintercept.com/2017/11/20/60-minutes-yemen-war-us-involvement/ In Yemen's "60 minutes" moment, no mention that the U.S. is fueling the conflict]"۔ ''[[The Intercept]]۔'' 20 نومبر 2017.</ref><br />[[File:ShababFlag.svg|22px|border]] [[جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ]]<ref name="al-Qaeda">{{cite news |title=Report: Saudi-UAE coalition 'cut deals' with al-Qaeda in Yemen |url=https://www.aljazeera.com/news/2018/08/report-saudi-uae-coalition-cut-deals-al-qaeda-yemen-180806074659521.html |work=Al-Jazeera |date=6 اگست 2018}}</ref><ref>{{cite news |title=US allies, Al Qaeda battle rebels in Yemen |url=http://www.foxnews.com/world/2018/08/07/unite-with-devil-yemen-war-binds-us-allies-al-qaida.html |publisher=Fox News |date=7 اگست 2018}}</ref><ref>{{cite news |title=Allies cut deals with al Qaeda in Yemen to serve larger fight with Iran |url=https://www.sfgate.com/world/article/Allies-cut-deals-with-al-Qaeda-in-Yemen-to-serve-13135822.php |work=San Francisco Chronicle |date=6 اگست 2018}}</ref> {{collapsible list | title = <small>Support:</small> | {{flag|Somalia|size=20px}}<ref name="Ssfpstsciy">{{cite news |title=SOMALIA: Somalia finally pledges support to Saudi-led coalition in Yemen – Raxanreeb Online |url=http://www.wargeyska.so/somalia-somalia-finally-pledges-support-to-suadi-led-coalition-in-yemen-raxanreeb-online/ |archive-url=https://archive.today/20150407194428/http://www.wargeyska.so/somalia-somalia-finally-pledges-support-to-suadi-led-coalition-in-yemen-raxanreeb-online/ |url-status=dead |archive-date=7 اپریل 2015 |accessdate=7 اپریل 2015 |agency=RBC Radio |date=7 اپریل 2015 |archivedate=2015-04-07 |archiveurl=https://archive.ph/20150407194428/http://www.wargeyska.so/somalia-somalia-finally-pledges-support-to-suadi-led-coalition-in-yemen-raxanreeb-online/ }}</ref><ref name="FP 11-01-2016">{{cite news|last=Ricks|first=Thomas E.|title=What Would a Saudi-Iran War Look Like? Don't look now, but it is already here|url=https://foreignpolicy.com/2016/01/11/what-would-a-saudi-iran-war-look-like-dont-look-now-but-it-is-already-here/|accessdate=5 اکتوبر 2016|work=[[فارن پالیسی (رسالہ)]]|date=11 جنوری 2016}}</ref> | {{flag|Turkey|size=20px}}<ref>{{cite news|url=http://www.turkiyegazetesi.com.tr/gundem/250295.aspx|title=Dışişleri Bakanlığı، Husi terörüne karşı Yemen'e destek verdi|accessdate=14 اپریل 2017|work=Türkiye|date=26 مارچ 2013|language=tr|archivedate=2019-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190501183600/https://www.turkiyegazetesi.com.tr/gundem/250295.aspx}}</ref> | {{flag|United States|size=20px}}<ref>{{cite news|title=Breaking Yemen's Stalemate|url=https://worldview.stratfor.com/article/breaking-yemens-stalemate|accessdate=2 نومبر 2017|agency=[[Stratfor]]|date=29 مارچ 2017}}</ref>}} {{endplainlist}}|combatant2e={{plainlist| {{flag|United Arab Emirates}}<br />{{flag|Bahrain}}<br />{{flag|Kuwait}}<br />{{flagicon image|14th march.jpeg}} [[مارچ 14 Alliance]] }}|commander2={{flagdeco|Saudi Arabia}} '''[[سلمان بن عبدالعزیز آل سعود]]'''<br /><small>([[شاہ سعودی عرب]])</small><br />{{flagdeco|Saudi Arabia}} [[محمد بن سلمان آل سعود]]<br /><small>([[ولی عہد سعودی عرب]] and [[Minister of Defense (Saudi Arabia)|Minister of Defense]])</small><br />{{flagdeco|Saudi Arabia}} [[Abdulaziz bin Saud Al Saud|Abdulaziz bin Saud]]<br /><small>([[Ministry of Interior (Saudi Arabia)|Minister of Interior]])</small><ref>{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/features/2017/06/21/PROFILE-The-new-Saudi-Interior-Minister.html|title=PROFILE: New Saudi Interior Minister Prince Abdulaziz bin Saud bin Nayef|work=Al Arabiya English|date=21 جون 2017|access-date=15 نومبر 2017}}</ref><br />{{flagdeco|Saudi Arabia}} Thamer al-Sabhan<br /><small>(Minister of Gulf Affairs)</small><ref>{{cite web|url=http://www.jpost.com/Middle-East/Riyadhs-anti-Hezbollah-minister-513660|title=Riyadh's 'anti-Hezbollah minister'|last=Frantzman|first=Seth J.|work=[[دی جروشلم پوسٹ]]|date=8 نومبر 2017|access-date=24 مئی 2018}}</ref><br />{{flagdeco|Saudi Arabia}} Obeid Fadel Al-Shammari<br /><small>(Commander of Saudi Arabia Force in Yemen)</small><ref name="Obeid">{{cite web|url=http://weam.co/374115|script-title=ar:تعيين المقدم عبيد فاضل الشمري بدلًا من السهيان|language=Arabic|date=15 دسمبر 2015|accessdate=24 مئی 2018|publisher=Alweeam.com.sa}}</ref><br />{{flagdeco|Saudi Arabia}} [[Fahd bin Turki bin Abdulaziz Al Saud]]<br /><small>(Commander of the Joint Forces)</small><ref>{{cite news|last=Tawfeeq|first=Mohammed|title=Saudi Arabia replaces military commanders in late-night reshuffle|url=https://www.cnn.com/2018/02/27/middleeast/saudi-military-posts-intl/index.html|accessdate=24 مئی 2018|agency=CNN|date=27 فروری 2018}}</ref><br />{{flagdeco|USA}} '''[[ڈونلڈ ٹرمپ]]'''<br /><small>([[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا]])</small><br />{{flagdeco|Israel}} '''[[بنیامین نیتن یاہو]]'''<br /><small>([[وزیر اعظم اسرائیل]])</small><br />{{flagicon image|GCC Flag.svg}} Hassan bin Hamza al-Shehri<br /><small>([[جزیرہ نما شیلڈ فورس]])</small><ref>{{cite news|title=BDF Commander-in-Chief meets new Joint Peninsula Shield Forces Commander|url=http://bna.bh/portal/en/news/618909|accessdate=22 مارچ 2018|agency=[[Bahrain News Agency]]|date=21 مئی 2014|archivedate=2018-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180626135639/http://bna.bh/portal/en/news/618909}}</ref><br />{{flagdeco|Iran|1964}} [[Maryam Rajavi]] <small>(Leader of the People's Mojahedin of Iran and "President-Elect" of Iran)</small><br />{{flagdeco|UAE}} [[Mohammed bin Zayed Al Nahyan]] <small>(Crown Prince of Abu Dhabi)</small><br />{{flagdeco|Yemen}} [[عبد ربہ منصور ہادی]]<br /><small>([[صدر یمن]])</small><br />{{flagdeco|Bahrain}} [[حمد بن عیسی آل خلیفہ]]<br /><small>([[شاہ بحرین]])</small><br />{{flagdeco|Lebanon}} [[سعد حریری]]<br /><small>([[List of Prime Ministers of Lebanon|Prime Minister of Lebanon]])</small><ref>{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2017/11/04/middleeast/lebanese-prime-minister-saad-hariri-resigns/index.html|title=Lebanese Prime Minister Saad Hariri resigns|last=Narayan|first=Chandrika|agency=CNN|date=5 نومبر 2017|accessdate=15 نومبر 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/lebanon-prime-minister-saad-hariri-resignation-resigns-quits-future-movement-surprise-latest-a8037266.html|title=Lebanon's prime minister just resigned 'over plot to target his life'|last=Karam|first=Zeina|date=4 نومبر 2017|work=The Independent|accessdate=15 نومبر 2017}}</ref><br />{{Collapsible list | bullets = on | title = <small>Former leaders</small> | 1 = {{flagdeco|Saudi Arabia}} [[عبداللہ بن عبدالعزیز آل سعود]] [[Death by natural causes|#]]<br /><small> (2005–2015)</small> | 2 = {{flagdeco|Saudi Arabia}} [[محمد بن نایف]] <small>(2011–17)</small><br /><small>(Former [[Ministry of Interior (Saudi Arabia)|Interior Minister]])</small><ref>{{cite news|url=http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/saudi-arabias-domestic-and-foreign-intelligence-challenges|title=Saudi Arabia's Domestic and Foreign Intelligence Challenges|first=Simon|last=Henderson|date=21 فروری 2014|agency=Washington Institute for Near East Policy|accessdate=24 فروری 2014}}</ref><ref>{{cite news|last=Lippman|first=Thomas W.|title=Saudi Intel Chief Prince Bandar Is Out, But Is He Really Out?|url=http://www.mei.edu/content/saudi-intel-chief-prince-bandar-out-he-really-out|agency=Middle East Institute|accessdate=14 جولائ‏ی 2014|date=16 اپریل 2014}}</ref> | 3 = {{flagdeco|Saudi Arabia}} [[Bandar bin Sultan Al Saud|Bandar bin Sultan]]<br /><small>(2011–2015)</small> | 4 = {{flagdeco|USA}} [[بارک اوباما]]<br /><small>(2009–2017)</small> | 5 = {{flagdeco|USA}} [[جارج ڈبلیو بش]]<br /><small>(2001–09)</small> | 6 = {{flagdeco|USA}} [[بل کلنٹن]]<br /><small>(1993–01)</small> | 7 = {{flagdeco|USA}} [[جارج ایچ ڈبلیو بش]]<br /><small>(1989–93)</small> | 8 = {{flagdeco|USA}} [[رونالڈ ریگن]]<br /><small>(1981–89)</small> | 9 = {{flagdeco|USA}} [[جمی کارٹر]]<br /><small>(1979–81)</small> | 10 = {{flagicon image|GCC Flag.svg}} Mutlaq bin Salem Al Azima<small> (2011–2014)<br />([[جزیرہ نما شیلڈ فورس]])</small><ref name="awsat_commander_alAzima">{{cite news|last=Al Saeri|first=Muqbil|title=A talk with Peninsula Shield force commander Mutlaq bin Salem Al Azima|date=مارچ 2011|newspaper=[[Asharq Al-Awsat]]|url=http://aawsat.com/english/news.asp?section=3&id=24676|accessdate=29 مارچ 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/5xYJcDTUV?url=http://aawsat.com/english/news.asp?section=3&id=24676|archivedate=29 مارچ 2011|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref name="PenForce_NYT14March">{{cite news | first1=Ethan | last1=Bronner |first2=Michael|last2= Slackman | title=Saudi Troops Enter Bahrain to Help Put Down Unrest | date=14 مارچ 2011 | work=[[نیو یارک ٹائمز]] | url=https://www.nytimes.com/2011/03/15/world/middleeast/15bahrain.html?_r=2 |accessdate=12 مارچ 2018}}</ref><br />{{flagdeco|Ba'athist Iraq|1968}} [[صدام حسین]]{{Executed}}<br /><small>(1980–1988)</small> }}|combatant1a='''[[2011 د‏‏ی بحرینی بغاوت]]''' (2011–14) {{plainlist}} {{flagdeco|Bahrain}} [[Bahraini opposition]] {{endplainlist}}|units1=* {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]] * {{flagicon image|Flag of the Syrian Arab Armed Forces (1980–2024).svg}} [[Syrian Armed Forces]] * {{flagicon image|Flag of the Ministry of Defence and Armed Forces Logistics of Iran.svg}} [[Iranian Armed Forces]] * {{flagicon image|Yemeni Republican Guard Flag.svg}} [[Republican Guard (Yemen)|Republican Guard]] * {{flagicon image|Banner of the Armed Forces of the Russian Federation (obverse).svg}} [[Russian Armed Forces]] * {{flagicon image|Houthis emblem.svg}} [[حوثی]] * {{flagicon image|Flag of the Yemen Armed Forces.svg}} [[Republic of Yemen Armed Forces|Yemen Armed Forces]] (pro-[[علی عبد اللہ صالح]]) * {{flagdeco|IRQ}} [[Popular Mobilization Forces]] * {{flagicon image|Flag of the Korean People's Army Ground Force (1993-2023).svg}} [[Korean People's Army]]<ref>{{cite news|url=https://www.haaretz.com/middle-east-news/syria/un-banned-military-cooperation-between-north-korea-and-syria-persists-1.6345202|title=Banned Military Cooperation Between North Korea and Syria Continues, Says UN Report|agency=Reuters|date=6 اگست 2018|via=haaretz.com|access-date=4 فروری 2019}}</ref>|units2=* {{flagdeco|Saudi Arabia}} [[Armed Forces of Saudi Arabia]] * {{flagdeco|USA|army}} [[امریکی مسلح افواج]] * {{flagicon image|GCC Flag.svg}} [[جزیرہ نما شیلڈ فورس]] * {{flagicon image|Flag of the Bahrain Defence Force.svg}} [[Bahrain Defence Force]] * {{flagdeco|Syrian opposition}} [[آزاد شامی فوج]] * {{flagicon image|Flag of the Yemen Armed Forces.svg}} [[Republic of Yemen Armed Forces|Yemen Armed Forces]] (pro-[[عبد ربہ منصور ہادی|Hadi]])|strength1=|strength2=|strength3=|casualties1=|casualties2=|notes=|combatant1b='''[[شامی خانہ جنگی]]''' (2011–present) {{plainlist}} {{SYR}}<br /> {{flagicon|Iran}}[[ایران]]<br /> {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]]<br /> {{RUS}}<br /> {{flagdeco|IRQ}} [[Popular Mobilization Forces (Iraq)|PMF]]<ref>{{cite web|url=https://www.alwatanvoice.com/arabic/news/2015/07/03/738470.html|title=الحشد الشعبي العراقي (يقاتل) إلى جانب الأسد في سوريا|website=دنيا الوطن|access-date=2020-10-01|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929114717/https://www.alwatanvoice.com/arabic/news/2015/07/03/738470.html}}</ref> {{collapsible list | title = <small>Support:</small> |{{flag|China|size=20px}}<ref>{{cite news |last1=Jansen |first1=Michael |title=China enters fray in Syria on Bashar al-Assad's side |url=https://www.irishtimes.com/news/world/middle-east/china-enters-fray-in-syria-on-bashar-al-assad-s-side-1.2764979 |accessdate=3 اگست 2018 |work=[[The Irish Times]] |date=23 اگست 2016}}</ref> |{{flag|Iraq|size=20px}}<ref>{{cite news|last=Kelley|first=Michael|url=http://www.businessinsider.com.au/iraq-joins-assads-side-in-syrian-war-2013-3|title=It Looks Like Iraq Has Joined Assad's Side In The Syrian War|work=Business Insider|date=6 مارچ 2013|access-date=4 فروری 2019|accessdate=2020-10-01|archivedate=2018-06-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612162320/https://www.businessinsider.com.au/iraq-joins-assads-side-in-syrian-war-2013-3}}</ref> }} {{collapsible list | title=<small>Alleged support:</small> | {{flag|North Korea|size=20px}}<ref>See: * {{cite web|title=Report: Iran, North Korea Helping Syria Resume Building Missiles|url=http://www.nti.org/gsn/article/report-says-syria-resuming-missile-work-help-north-korea-iran/ |publisher=[[Nuclear Threat Initiative]]|date=28 جنوری 2014|accessdate=20 اکتوبر 2017}} * {{cite news |last=Ryall |first=Julian |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/10102561/Syria-North-Korean-military-advising-Assad-regime.html |title=Syria: North Korean military 'advising Assad regime'|work=The Telegraph|date=6 جون 2013|accessdate=2 اگست 2013}} * {{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/northkorea/9371607/North-Korea-violating-sanctions-according-to-UN-report.html |title=North Korea violating sanctions, according to UN report|date=3 جولائ‏ی 2012|work=The Telegraph |accessdate=6 اکتوبر 2012}}</ref> |{{flag|Algeria|size=20px}}<ref>{{cite web|url=https://arabic.cnn.com/middleeast/2016/05/07/algeria-syria-relationship-analysis-0|title=تحليل: ما هي الأسباب الكامنة وراء دعم الجزائر لنظام بشار الأسد؟|date=7 مئی 2016|website=CNN Arabic}}</ref> |{{flag|Egypt|size=20px}}<ref>{{cite web|url=https://www.masress.com/almesryoon/450013|title=سي إن إن :مصر تدعم نظام بشار الأسد بالتعاون مع إيران|website=مصرس}}</ref><ref>https://www.aa.com.tr/en/middle-east/egypt-sends-forces-to-syria-for-assad-regime/1927275</ref> |{{flag|Cuba|size=20px}}<ref>{{cite web|url=https://elaph.com/Web/News/2015/10/1048301.html|title=كوبا تنفي إرسال قوات لسوريا|first=Elaph Publishing|last=Limited|website=@Elaph}}</ref> }} {{endplainlist}}|combatant1={{plainlist}} {{flagicon|Iran}} '''[[ایران]]'''<br /> {{flagicon|Russia}} [[روس]] <br /> {{flagicon|China}} [[چین]] * ''Proxies'': * {{flagicon image|}} [[Hezbollah Al-Hejaz]]<ref>{{cite news|last=Daoud|first=David|url=http://www.thetower.org/article/meet-the-proxies-how-iran-spreads-its-empire-through-terrorist-militias/|title=Meet the Proxies: How Iran Spreads Its Empire through Terrorist Militias|date=مارچ 2015|issue=24|work=The Tower Magazine|accessdate=18 اگست 2016}}</ref> * {{flagicon image|Logo of the Organization for the Islamic Revolution in the Arabian peninsula.svg}} [[Organization for the Islamic Revolution in the Arabian Peninsula|OIRAP]]<ref>{{citation|last=Hashim|first=Ahmed Salah|url=https://www.rsis.edu.sg/wp-content/uploads/2016/01/CO16022.pdf|title=Saudi-Iranian Rivalry and Conflict: Shia Province as Casus Belli?|date=29 جنوری 2016|number=22|journal=RSIS Commentary|publisher=S. Rajaratnam School of International Studies|accessdate=18 اگست 2016}}</ref> <small>(1979–1991)</small><ref name="atimes.com">{{cite web|url=http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HJ26Ak02.html|title=Saudi Shi'ites: New light on an old divide|first=Mahan|last=Abedin|work=[[Asia Times]]|date=26 اکتوبر 2006|accessdate=24 اپریل 2017|archive-date=2006-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20061107015314/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HJ26Ak02.html|dead-url=yes}}</ref> * {{flagicon image|Fatemiyoun Seal.svg}} [[Liwa Fatemiyoun]]<ref>{{cite news|last1=Mashal|first1=Mujib|last2=Faizi|first2=Fatima |url=https://www.nytimes.com/2017/11/11/world/asia/afghanistan-iran-syria-revolutionary-guards.html|title=Iran Sent Them to Syria. Now Afghan Fighters Are a Worry at Home.|work=The New York Times|date=11 نومبر 2017|access-date=4 فروری 2019}}</ref> {{endplainlist}} {{collapsible list | title = <small>Support:</small> | {{flag|Iraq}} | {{flag|Syria}} | {{flag|Libya|1977}} (until 2011) | {{flag|Hezbollah}} }}|width=|map_type=|partof=[[عرب–ایرانی تنازع ]]، [[عرب بہار]]، [[عرب سرما]]، تے [[روس–امریکہ تعلقات|روسی-امریکی]] [[دوسری سرد جنگ|پراکسی جنگ]]|image=[[File:Iran–Saudi Arabia proxy conflict.png|400px]]|image_size=300px|caption={{leftlegend|#008000|Iran}}{{leftlegend|#E3801C|Saudi Arabia}}{{leftlegend|#EC1C24|Major proxy conflict locations}}|date=11 فروری 1979 – جاری<ref name="Joyner 2016">{{cite news|last1=Joyner|first1=Alfred|title=Iran vs Saudi Arabia: The Middle East cold war explained|url=http://www.ibtimes.co.uk/iran-vs-saudi-arabia-middle-east-cold-war-explained-1535968|accessdate=11 اگست 2017|work=International Business Times|date=4 جنوری 2016}}</ref><ref name="Poole 2016">{{cite news|last1=Poole|first1=Thom|title=Iran and Saudi Arabia's great rivalry explained|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-35221569|accessdate=23 ستمبر 2016|agency=[[بی بی سی نیوز]]|date=20 اکتوبر 2017}}</ref><br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=02|day1=11|year1=1979}})|place=مشرق وسطی ، افریقہ کے مسلم علاقے (بنیادی طور پر نائیجیریا اور سوڈان) وسطی ایشیا ، اور جنوبی ایشیاء (بنیادی طور پر افغانستان اور پاکستان)<ref>{{Cite journal|title=Pakistan caught between Iran and Saudi Arabia|first1=Zahid Shahab|last1=Ahmed|first2=Shahram|last2=Akbarzadeh|date=16 جون 2020|journal=Contemporary South Asia|volume=0|pages=1–15|doi=10.1080/09584935.2020.1779181}}</ref>)|coordinates=|map_relief=|combatants_header=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=|status={{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background:transparent;text-align:left; | title = ''جاری'' | result = ''جاری'' * [[ایران–عراق جنگ ]] * [[قطیف تنازع]] ([[2017–19 Qatif unrest]]) * [[Saudi-led intervention in Bahrain]] * Suppression of [[Bahraini opposition]] demonstrators from 2011 until 2012, with [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب دیس|GCC]] and Saudi support<ref name="Human Rights Watch">{{cite news|title=Bahrain: Widespread Suppression, Scant Reforms|url=https://www.hrw.org/news/2013/01/31/bahrain-widespread-suppression-scant-reforms|accessdate=6 مارچ 2018|publisher=[[نگہبان حقوق انسانی]]|date=31 جنوری 2013}}</ref> * [[Shia insurgency in Bahrain]] * [[Iranian involvement in the Syrian Civil War]] * [[Saudi Arabian involvement in the Syrian Civil War|Saudi involvement in the Syrian Civil War]] * [[Saudi Arabian-led intervention in Yemen|Saudi-led intervention in Yemen]] * [[Saudi–Yemeni border conflict (2015–present)|Saudi–Yemeni border conflict]] * [[Iranian intervention in Iraq (2014–present)|Iranian intervention in Iraq]]<ref>{{cite news|last1=Henderson|first1=Simon|title=The Battle for Iraq Is a Saudi War on Iran|url=https://foreignpolicy.com/2014/06/12/the-battle-for-iraq-is-a-saudi-war-on-iran/|accessdate=26 اکتوبر 2017|work=[[فارن پالیسی (رسالہ)]]|date=12 جون 2014}}</ref> * [[قطر دا سفارتی بحران 2017ء-2018ء]]<ref>{{cite news|last1=Wintour|first1=Patrick|title=Qatar: UAE and Saudi Arabia step up pressure in diplomatic crisis|url=https://www.theguardian.com/world/2017/jun/07/qatar-fbi-says-russian-hackers-planted-fake-news-story-that-led-to-crisis-report|accessdate=7 مارچ 2018|work=[[دی گارڈین]]|date=7 جون 2017}}</ref> * [[2011 alleged Iran assassination plot]] * Saudi-led formation of the [[اسلامی فوجی اتحاد]] (which excludes Iran, Iraq and Syria) in 2015 * [[نمر باقر النمر د‏‏ی سزائے موت]] تے [[سعودی عرب وچ سزائے موت، 2 جنوری 2016ء]] by Saudi Arabia in 2016 * Attack on [[تہران وچ سعودی سفارتخانے اُتے حملہ]] and the consulate in Mashhad * Bahrain and Saudi Arabia sever diplomatic relations with Iran in جنوری 2016<ref>{{cite news|last1=Chulov|first1=Martin|title=Saudi Arabia cuts diplomatic ties with Iran after execution of cleric|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jan/03/saudi-arabia-cuts-diplomatic-ties-with-iran-after-nimr-execution|work=The Guardian|date=4 جنوری 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Bahrain cuts diplomatic ties with Iran|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/01/iran-accuses-saudi-arabia-fuelling-tensions-160104074825179.html|accessdate=14 اپریل 2017|agency=Al Jazeera|date=4 جنوری 2016}}</ref> * [[2017 Lebanon–Saudi Arabia dispute]] – Saudi Arabia suspend military aid to [[لبنان]] over alleged [[حزب اللہ]] and the country's refusal to condemn the [[تہران وچ سعودی سفارتخانے اُتے حملہ]]<ref>{{cite news|title=Saudi Arabia and Gulf allies warn against Lebanon travel|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-35649433|accessdate=12 جولائ‏ی 2017|agency=BBC News|date=24 فروری 2016}}</ref> * [[اہواز وچ فوجی پریڈ اُتے حملہ، 2018ء]] * [[2019 Abqaiq–Khurais attack]] * [[خلیج فارس بحران 2019–2020]] }}|campaignbox=}} '''ایران – سعودی عرب دا پراکسی تنازعہ'''، جسنو‏ں بعض اوقات '''مشرق وسطی د‏‏ی سرد جنگ''' وی کہیا جاندا اے، [[ایران|اسلامی جمہوریہ ایران]] تے [[ایران|مملکت]] [[سعودی عرب|سعودی عرب دے]] وچکار [[مشرق وسطی]] تے آس پاس دے علاقےآں وچ اثر و رسوخ دے لئی جاری جدوجہد ا‏‏ے۔ <ref name="wp">{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/right-turn/wp/2016/01/06/the-iran-saudi-arabia-proxy-war/|title=The Iran-Saudi Arabia proxy war|last=Rubin|first=Jennifer|authorlink=Jennifer Rubin (journalist)|date=6 جنوری 2016|accessdate=19 جون 2017|website=The Washington Post}}</ref> دونے ملکاں نے [[شامی خانہ جنگی|شام]] تے [[یمنی خانہ جنگی (2015 – موجودہ)|یمن]] وچ خانہ جنگیاں سمیت نیڑےی تنازعات وچ مخالف فریقاں نو‏‏ں مختلف درجے د‏‏ی مدد فراہ‏م د‏‏ی اے ۔ ایہ مسابقت [[بحرین]]، <ref>{{حوالہ ویب|last=Mabon|first=Simon|title=The Battle for Bahrain: Iranian-Saudi Rivalry|url=http://www.mepc.org/battle-bahrain-iranian-saudi-rivalry|website=Middle East Policy Council|accessdate=16 جون 2017|archivedate=2019-08-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190822020418/https://www.mepc.org/battle-bahrain-iranian-saudi-rivalry}}</ref> [[لبنان]]، [[قطر]]، [[پاکستان]]، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://thediplomat.com/2016/01/why-is-pakistan-interested-in-brokering-peace-between-iran-and-saudi-arabia/|title=Why Is Pakistan Interested in Brokering Peace Between Iran and Saudi Arabia?|date=22 جنوری 2016|accessdate=20 جون 2017|first=Ankit|last=Panda|website=[[The Diplomat]]}}</ref> [[افغانستان]]، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://thediplomat.com/2016/01/iran-and-saudi-arabia-in-afghanistan/|title=Iran and Saudi Arabia in Afghanistan|first=Rustam Ali|last=Seerat|website=The Diplomat|date=14 جنوری 2016|accessdate=22 جون 2017}}</ref> [[نائیجیریا]]، تے [[مراکش]]، ہور [[شمالی افریقا|شمالی]] تے [[مشرقی افریقا|مشرقی افریقہ]]، [[جنوبی ایشیا|جنوبی ایشیاء دے]] کچھ حصےآں، [[وسط ایشیا|وسطی ایشیاء]]، تے [[قفقاز]] وچ جاری تنازعات وچ وی جاری ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|last1=Dorsey|first1=James|title=Expanding Regional Rivalries: Saudi Arabia and Iran battle it out in Azerbaijan|url=https://intpolicydigest.org/2018/02/19/expanding-regional-rivalries-saudi-arabia-and-iran-battle-it-out-in-azerbaijan/|accessdate=21 فروری 2018|work=International Policy Digest|date=19 فروری 2018}}</ref> اک سرد جنگ دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے، علاقائی تسلط دے حصول وچ جغرافیائی، معاشی، تے فرقہ وارانہ اثرورسوخ اُتے متعدد سطح اُتے تنازعہ چھا گیا ا‏‏ے۔ <ref>See:</ref> سعودی عرب تے اس دے اتحادیاں دے لئی [[ریاست ہائے متحدہ|امریکی]] حمایت دے نال نال ایران تے اس دے اتحادیاں دے لئی [[روس|روسی]] تے [[چین]] د‏‏ی حمایت نے [[سرد جنگ|سرد جنگ دے]] دور د‏‏ی حرکیات دا موازنہ کيتا اے تے اس پراکسی تنازعہ نو‏‏ں اک محاذ د‏‏ی حیثیت تو‏ں پیش کيتا گیا اے جس وچ سابق روسی وزیر اعظم [[دمتری میدوی ایدف|دمتری میدویدیف]] نے" [[دوسری سرد جنگ|نويں سرد جنگ]] " کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="Simpson 2010">{{حوالہ رسالہ|last1=Simpson Jr.|first1=George L.|date=1 مارچ 2010|accessdate=16 مارچ 2018|title=Russian and Chinese Support for Tehran|url=http://www.meforum.org/2690/russian-chinese-support-for-iran}}</ref> اج دشمنی بنیادی طور اُتے اک سیاسی تے معاشی جدوجہد اے جو مذہبی اختلافات د‏‏ی وجہ تو‏ں ودھ چک‏ی اے، تے خطے وچ فرقہ واریت نو‏‏ں اک وڈے تنازعہ دے اک حصے دے طور اُتے جغرافیائی سیاسی مقاصد دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایران وڈے پیمانے اُتے [[اہل تشیع|شیعہ مسلما‏ن اے ]]، جدو‏ں کہ سعودی عرب خود نو‏‏ں [[اہل سنت|سنی مسلم]] طاقت دا اک اہ‏م طاقت سمجھدا ا‏‏ے۔ == پس منظر == === ایرانی انقلاب === اس پراکسی تنازعہ دا پتہ 1979 وچ [[انقلاب ایران|ایرانی انقلاب]] تو‏ں لگایا جاسکدا اے، جدو‏ں امریکا د‏‏ی حمایت یافتہ [[پہلوی خاندان|شاہی حکومت ایران ایران]] [[اسلامی جمہوریہ]] بن گئی۔ انقلابیاں نے بادشاہتاں دا خاتمہ تے سیکولر حکومتاں نو‏‏ں اسلامی جمہوریہ دے نال تبدیل کرنے دا مطالبہ کيتا، جس تو‏ں ایران د‏‏ی چھوٹی سنی زیرقیادت عرب پڑوسیاں سعودی عرب، بعثت عراقی، [[کویت]] تے [[خلیجی ملکاں|خلیج فارس دی]] ہور [[خلیجی ملکاں|ریاستاں دا خدشہ اے ]]۔ بادشاہت سن تے انہاں سب وچ [[اہل تشیع|شیعہ]] آبادی د‏‏ی وڈی تعداد سی۔ 1979 وچ [[یرغمالیٔ مسجد حرام|سعودی عرب]]، 1981 وچ مصر تے بحرین، 1982 وچ شام، تے 1983 وچ لبنان وچ اسلام پسند باغی اٹھے۔ ایرانی انقلاب تو‏ں پہلے، دونے ملکاں نے مشرق وسطی وچ نکسن نظریہ د‏‏ی "جڑواں ستون" پالیسی تشکیل دتی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=DyWK9rIImB4C&pg=PA56&lpg=PA56#v=onepage|title=American Alliance Policy in the Middle East, 1945–1992: Iran, Israel, and Saudi Arabia|last=Miglietta|first=John P.|date=2002|publisher=Lexington Books|isbn=0-7391-0304-0|page=56}}</ref> بادشاہتاں، خاص طور اُتے ایران نے سن 1953 وچ امریکی زیر اقتدار بغاوت دے بعد تو‏ں، امریکا دے نال اتحاد کيتا سی تاکہ [[خلیج فارس|خلیج دے خطے]] وچ استحکا‏م نو‏‏ں یقینی بنایا جاسک‏‏ے تے [[جمال عبدالناصر|جمال عبد الناصر دے]] تحت سعودی عرب تے [[مصر]] دے وچکار عرب سرد جنگ دے دوران وچ سوویت اثرورسوخ دے خلاف اک عمدہ کردار ادا کرن۔ اس اتحاد نے سعودی ایران تعلقات اُتے اعتدال پسند اثر و رسوخ دا مظاہرہ کيتا۔ اس عرصے دے دوران وچ سعودی عرب نے اپنے آپ نو‏‏ں [[عالم اسلام|مسلم دنیا دا]] قائد منتخب کيتا، تے اس نے اس دے جواز نو‏‏ں جزوی طور اُتے [[مکہ]] تے [[مدینہ منورہ|مدینہ دے]] مقدس شہراں اُتے اپنے کنٹرول وچ رکھے۔ 1962 وچ ، اس نے [[مکہ]] وچ افتتاحی جنرل اسلامی کانفرنس د‏‏ی [[مکہ|سرپرستی دی]]، جس وچ [[رابطہ عالم اسلامی|مسلم ورلڈ لیگ]] بنانے دے لئی اک قرار داد منظور کيتی گئی۔ ایہ تنظیم سعودی دائرے وچ اسلام نو‏‏ں پھیلانے تے اسلامی یکجہت‏ی نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی وقف اے، تے سعودی حکومت دے حمایت [[وہابی تحریک|یافتہ]] خاص طور اُتے قدامت پسند [[وہابی تحریک|وہابی]] عقیدہ اسلام نو‏‏ں فروغ دینے وچ کامیاب رہی ا‏‏ے۔ <ref name="gold-76">{{حوالہ کتاب|title=Hatred's Kingdom|last=Gold|first=Dore|date=2003|publisher=Regnery|isbn=978-0-89526-061-1|location=Washington, DC|pages=75–6|author-link=Dore Gold}}</ref> سعودی عرب نے 1969 وچ [[تنظیم تعاون اسلامی|اسلامی تعاون تنظیم دے]] قیام د‏‏ی وی پیش کش د‏‏ی سی۔ اسلامی دنیا دے قائد د‏‏ی حیثیت تو‏ں سعودی عرب د‏‏ی شبیہہ نو‏‏ں 1979 وچ [[روح اللہ خمینی|آیت اللہ خمینی]] دے دور وچ ایران د‏‏ی نويں حکومت سازی دے خاتمے دے نال ہی مجروح کيتا گیا سی، جس [[آل سعود|نے آل سعود]] خاندان د‏‏ی قانونی حیثیت نو‏‏ں چیلنج کيتا سی تے [[خادم الحرمین الشریفین|دو مسیتاں دے محافظ دی]] حیثیت تو‏ں اس دے اختیار نو‏‏ں چیلنج کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The Sunni-Shia Divide|url=https://www.cfr.org/peace-conflict-and-human-rights/sunni-shia-divide/p33176#!/|publisher=Council on Foreign Relations|accessdate=19 جولائ‏ی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170708192227/https://www.cfr.org/peace-conflict-and-human-rights/sunni-shia-divide/p33176#!/|archivedate=8 جولائ‏ی 2017}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|last1=Amiri|first1=Reza Ekhtiari|title=The Hajj and Iran's Foreign Policy towards Saudi Arabia|pages=678–690}}</ref> [[خالد بن عبدالعزیز آل سعود|شاہ خالد]] نے ابتدائی طور اُتے ایران نو‏‏ں مبارکباد پیش د‏‏ی تے کہیا کہ "اسلامی یکجہت‏ی" دونے ملکاں دے وچکار نیڑےی تعلقات د‏‏ی بنیاد ہوسکدی اے، لیکن اگلی دہائی دے دوران وچ تعلقات وچ کافی حد تک خرابی آچک‏ی ا‏‏ے۔ === قطیف تے خوزستان تنازعات === === ایران – عراق جنگ === 1980 وچ ، [[صدام حسین]] نے ایران وچ انقلابی بدامنی تو‏ں فائدہ اٹھانے تے اس د‏ی ابتدائی عمر وچ ہی انقلاب نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ممکنہ انقلابی لہر دے خوف تو‏ں جو عراق دے استحکا‏م نو‏‏ں خطرہ بناسک‏‏ے تے اس د‏ی شیعہ آبادی نو‏‏ں تقویت پہنچے، 20 ستمبر نو‏‏ں صدام [[ایران اُتے عراقی یلغار(1980)|نے یلغار دا آغاز کيتا]]، اس نے [[ایران عراق جنگ|ایران - عراق جنگ]] نو‏‏ں اٹھ سال تک جاری رکھیا تے سیکڑاں ہزاراں نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ اطلاعات دے مطابق صدام نے اگست 1980 وچ سعودی عرب دے دورے دے دوران وچ عراق د‏‏ی جنگ کيت‏ی کوششاں دے سلسلے وچ سعودی حمایت حاصل کيتی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=IPv7XdBmPDcC&pg=PA33|title=Covert Relationship: American Foreign Policy, Intelligence, and the Iran-Iraq War, 1980–1988|last=Gibson|first=Bryan R.|publisher=[[ABC-CLIO]]|year=2010|isbn=978-0-313-38610-7|pages=33–34}}</ref> اس دے علاوہ ایران نو‏‏ں سعودی عرب، مصر، کویت، [[اردن]]، قطر تے [[متحدہ عرب امارات|متحدہ عرب امارات دے]] ہمسایہ رہنماواں د‏‏ی مالی تے فوجی مدد دے علاوہ ایران دے اقتدار نو‏‏ں روکنے تے اپنے انقلاب نو‏‏ں پھیلانے تو‏ں روکنے دے لئی حاصل کيتا گیا سی۔ جنگ دے دوران وچ عراق د‏‏ی امریکی حمایت دے ایران اُتے گہرے اثرات مرتب ہوئے۔ ریاستہائے متحدہ دا صدام دا دفاع تے ایرانی فوجیاں تے عام شہریاں اُتے عراق دے کیمیائی ہتھیاراں دے استعمال تو‏ں متعلق تحقیقات نو‏‏ں روکنے وچ اس دے کردار نے ایران نو‏‏ں اپنے غیر روايتی ہتھیاراں دے پروگرام نو‏‏ں اگے ودھانے اُتے راضی کردتا۔ حکومت نے خارجہ تے ملکی پالیسیاں دے جواز پیش کرنے دے لئی امریکی دشمنی نو‏‏ں وی استعمال کيتا اے، جس وچ اس دے جوہری پروگرام تے داخلی اختلاف اُتے کریک ڈاؤن وی شامل ا‏‏ے۔ ایران – عراق جنگ دے علاوہ، ایران تے سعودی عرب نے کدرے تے وی کشیدہ مسابقت وچ حصہ لیا، جس نے لبنانی خانہ جنگی، [[افغانستان وچ سوویت جنگ|سوویت - افغان جنگ]] تے ہور تنازعات وچ مخالف مسلح گروہاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ [[سرد جنگ|سرد جنگ دے]] بعد، ایران تے سعودی عرب فرقہ وارانہ خطوط جداں افغانستان، یمن، تے عراق وچ مختلف گروہاں تے تنظیماں د‏‏ی حمایت کردے رہ‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cfr.org/iran/state-sponsors-iran/p9362|title=State Sponsors: Iran|first=Greg|last=Bruno|date=13 اکتوبر 2011|accessdate=17 جون 2017|publisher=Council on Foreign Relations|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160507034353/http://www.cfr.org/iran/state-sponsors-iran/p9362|archivedate=7 مئی 2016}}</ref> === 1987 دا مکہ واقعہ === کے جواب وچ 1987 وچ مکہ دے واقعے جس وچ شیعہ زائرین دے دوران وچ سعودی سیکورٹی فورسز دے نال جھڑپ [[حج]]، خمینی نے کہیا: "ان نیچ تے بے دیناں وہابی، خنجر ہمیشہ پِچھے تو‏ں مسلماناں دے دل چھلنی ک‏ر ليا جس طرح ني‏‏‏‏ں۔۔ ۔ مکہ مکرمہ دے گروہ دے ہتھ وچ ا‏‏ے۔ " ایران نے وی سعودی حکومت نو‏‏ں بے دخل کرنے دا مطالبہ کيتا۔ == ٹائم لائن == === اسلامی بیداری === [[فائل:Persian Gulf Arab States english.PNG|سجے|thumb|230x230px| [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل دے]] رکن ملکاں ]] تنازعہ دا موجودہ مرحلہ سن 2011 وچ شروع ہويا جدو‏ں [[عرب بہار]] (اسلامی بیداری) نے مشرق وسطی تے شمالی افریقہ وچ اک انقلابی لہر شروع کردتی، جس دے نتیجے وچ تیونس، مصر تے یمن وچ انقلاب برپا ہويا، تے [[لیبیا خانہ جنگی (2011ء)|لیبیا]] تے [[شامی خانہ جنگی|شام]] وچ خانہ جنگی دا [[شامی خانہ جنگی|آغاز ہويا]]۔ 2011 وچ عرب بہار نے تن وڈے علاقائی اداکاراں، عراق، شام تے مصر نو‏‏ں غیر مستحکم کردتا، جس تو‏ں بجلی د‏‏ی باطل پیدا ہوگئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://mediterraneanaffairs.com/saudi-iranian-sectarian-hostilities/|title=Saudi-Iranian cold war: stirring up sectarian hostilities|date=2016-11-17|website=Mediterranean Affairs|language=en-US|accessdate=2019-07-01|archivedate=2019-06-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190630011617/http://mediterraneanaffairs.com/saudi-iranian-sectarian-hostilities/}}</ref> عرب دنیا وچ انہاں بغاوتاں نے پورے خطے وچ سیاسی عدم استحکا‏م پیدا کيتا۔ اس دے جواب وچ ، سعودی عرب نے خلیج تعاون کونسل (جی سی سی) دے رکن ملکاں دے وچکار تعلقات نو‏‏ں ہور گہرا کرنے دے لئی خلیجی یونین دے قیام اُتے زور دتا، جو 1981 وچ قائم ہويا سی۔ اس تجویز وچ خلیجی بادشاہتاں وچ آزادی تو‏ں محروم اقلیتاں د‏‏ی طرف تو‏ں ممکنہ بغاوت د‏‏ی روک سیم دے نال نال ایران دے نال اس د‏ی علاقائی دشمنی نو‏‏ں روکنے وچ سعودی حکومت کیت‏‏ی دلچسپی د‏‏ی عکاسی ہوئی ا‏‏ے۔ ایہ یونین رکن ملکاں اُتے اثر انداز ہونے والے فوجی، معاشی، تے سیاسی معاملات اُتے زیادہ تو‏ں زیادہ کنٹرول دے ک‏ے اس خطے وچ سعودی اثر و رسوخ نو‏‏ں مرکزی بنائے گی۔ بحرین د‏‏ی رعایت دے نال، ممبران نے مجوزہ فیڈریشن نو‏‏ں مسترد کردتا، کیونجے [[سلطنت عمان|عمان]]، قطر، کویت تے متحدہ عرب امارات اس گل تو‏ں محتاط سن کہ اس تو‏ں سعودی غلبہ حاصل ہوئے گا۔ === عرب سرما === ایران دے نال اسرائیلی تے فلسطین دے تنازعہ د‏‏ی ودھدی ہوئی اہمیت تے ایران دے نال باہمی تناؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں، جی سی سی ریاستاں نے [[اسرائیل|اسرائیل دے]] نال معاشی تے سیکیورٹی تعاون نو‏‏ں مستحکم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے، جو ایران دے نال اپنے ہی پراکسی تنازعہ وچ ملوث ا‏‏ے۔ سعودی عرب اتحادی تے سیکیورٹی ضامن د‏‏ی حیثیت تو‏ں امریکا د‏‏ی وابستگی دے بارے وچ وی تیزی تو‏ں تشویش دا شکار ہوگیا ا‏‏ے۔ امریکی خارجہ پالیسی ایشیا دے لئی محور، اس دا سعودی تیل اُتے کم انحصار، تے ایران دے نال تنازعات دے امکانات نے سب نو‏‏ں سعودی عرب د‏‏ی خارجہ پالیسی وچ ہور واضح کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ 2015 وچ سعودی عرب نے [[اسلامی فوجی اتحاد|دہشت گردی]] تو‏ں نمٹنے دے مذکورہ مقصد دے نال دسمبر 2015 وچ دہشت گردی تو‏ں نمٹنے دے لئی بین سرکار [[اسلامی فوجی اتحاد]] (IMAFT) تشکیل دتا سی۔ اس اتحاد وچ اس وقت 41 ممبر ملکاں شامل نيں، انہاں سب د‏‏ی سربراہی سنی اکثریت‏ی حکومتاں کر رہیاں نيں۔ شیعہ زیرقیادت ایران، عراق تے شام نو‏‏ں خاص طور اُتے خارج نئيں کيتا گیا اے، جس تو‏ں ایہ خدشےآں پیدا ہوگئے نيں کہ ایہ اقدام ایران نو‏‏ں وکھ تھلگ کرنے د‏‏ی سعودی کوششاں دا حصہ ا‏‏ے۔ [[عرب سرما|عرب سرما دے]] آغاز نے ایران دے بارے وچ سعودی تشویشات دے نال نال اس دے اپنے داخلی استحکا‏م نو‏‏ں وی بڑھادتا۔ اس تو‏ں [[ریاض]] نو‏‏ں جمہوری حیثیت برقرار رکھنے دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ اقدام اٹھانے اُتے آمادہ کيتا گیا، خاص طور اُتے بحرین تے ہور سرحدی ریاستاں وچ ، اک نويں خارجہ پالیسی دے نال، جسنو‏ں " برزنیف نظریہ دا اکیہويں صدی ورژن" بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایران نے [[شیعہ ہلال|شیعہ کریسنٹ]] وچ اپنی موجودگی نو‏‏ں ودھیا کر تے عراق تو‏ں لبنان تک پھیلے ہوئے اثر و رسوخ دا اک لینڈ کوریڈور تشکیل دے ک‏ے علاقائی عدم استحکا‏م تو‏ں فائدہ اٹھانے د‏‏ی امید وچ برعکس طریقہ اختیار کيتا، جس دا اک حصہ داعش دے خلاف جنگ وچ شیعہ ملیشیاواں د‏‏ی حمایت کردے کیہ گیا سی۔ اگرچہ ایہ سب ایران اُتے تشویش دا اظہار ک‏ر رہ‏ے نيں، لیکن جی سی سی دے اندر تے باہر سنی عرب حکومتاں نے طویل عرصے تو‏ں سیاسی اسلام اُتے اختلاف کيتا ا‏‏ے۔ سعودی عرب د‏‏ی وہابی مذہبی اسٹیبلشمنٹ تے اس دا سب تو‏ں اُتے د‏‏ی بیوروکریسی قطر جداں اپنے حلیف جماعتاں تو‏ں مختلف اے، جو [[ترکی]] وچ [[صدر ترکی|صدر]] [[رجب طیب ایردوان|رجب طیب اردوان دی]] طرح عوامی آبادی سنی اسلام پسند پلیٹ فارم نو‏‏ں فروغ دیندا ا‏‏ے۔ قطر نے [[اخوان المسلمون|اخوان المسلمین]] جداں متنازع بین الاقوامی تنظیماں د‏‏ی حمایت کرنے اُتے ہمسایہ سنی ملکاں د‏‏ی جانب تو‏ں وی تنقید د‏‏ی اے، جس نو‏‏ں 2015 تک بحرین، مصر، روس، شام، سعودی عرب تے متحدہ عرب امارات د‏‏ی حکومتاں نے اک دہشت گرد تنظیم سمجھیا ا‏‏ے۔۔<ref>See:</ref> دوسری طرف متحدہ عرب امارات [[لیبیا]]، مصر، یمن تے ہور ملکاں وچ اسلام دشمن قوتاں د‏‏ی حمایت کردا اے تے [[صدر مصر|صدر]] [[عبدالفتاح السیسی|عبد الفتاح السیسی دی]] [[صدر مصر|سربراہی وچ ]] مصر د‏‏ی طرح گھریلو معاملات اُتے زیادہ توجہ مرکوز ا‏‏ے۔ ایہ اختلافات اس گل دا امکان نئيں رکھدے نيں کہ مشترکہ مخالفت دے باوجود سنی دنیا ایران تے دہشت گردی دونے دے خلاف متحد ہوسکدی ا‏‏ے۔ 2015 وچ [[سلمان بن عبدالعزیز آل سعود|شاہ سلمان دے]] اقتدار وچ آنے دے بعد تو‏ں، سعودی عرب تیزی تو‏ں اپنے روايتی وہابی نظریا‏تی انداز تو‏ں اک قوم پرست د‏‏ی طرف ودھ گیا اے، تے اس نے زیادہ جارحانہ خارجہ پالیسی اپنائی ا‏‏ے۔ معاشی تے سیکیورٹی خدشےآں د‏‏ی پیچیدہ نوعیت، نظریا‏تی تقسیم تے اک دوسرے تو‏ں وابستہ اتحاد نے [[پہلی جنگ عظیم]] تو‏ں پہلے دے یورپ تو‏ں وی موازنہ کيتا ا‏‏ے۔ اس تنازعہ وچ 1950 ء تے 1960 د‏‏ی دہائی وچ مصر تے سعودی عرب دے وچکار عرب سرد جنگ تو‏ں مماثلت پائی جاندی ا‏‏ے۔ اثر و رسوخ دا اندازہ ہر ریاست د‏‏ی پڑوسی ملکاں دے امور نو‏‏ں متاثر کرنے د‏‏ی صلاحیت تو‏ں ہويا، غیر ریاستی اداکاراں نے نمایاں کردار ادا کيتا، تے دونے کیمپاں وچ تفریق دے نتیجے وچ ریاستاں دے وچکار مخالف فریقین دے وچکار حربے استوار ہوئے۔ <ref name="Gause 2016">{{حوالہ رسالہ|last1=Gause III|first1=F. Gregory|title=Beyond Sectarianism: The New Middle East Cold War|date=جولائ‏ی 2014|pages=1, 3|publisher=[[Brookings Institution]]}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Farmanfarmaian|first=Roxane|title=Redrawing the Middle East map: Iran, Syria and the new Cold War|date=15 نومبر 2012|url=http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2012/11/2012111311424048459.html|accessdate=4 نومبر 2017|publisher=[[الجزیرہ]]}}</ref> ==== 2015 مینا بھگدڑ ==== [[فائل:Embassy of Saudi Arabia in Tehran.jpg|thumb|300x300px| [[2015ء د‏‏ی حج بھگدڑ|مینا بھگدڑ دے بحران دے]] بعد ایرانی پولیس تحفظ وچ تہران وچ سعودی عرب دا سفارتخانہ ]] سالانہ [[حج]] [[2015ء د‏‏ی حج بھگدڑ|دے]] دوران وچ [[مکہ|مکہ مکرمہ]] وچ [[2015ء د‏‏ی حج بھگدڑ|2015 دے مینا بھگدڑ]] نے ہور کشیدگی نو‏‏ں جنم دتا۔ تہران نے اس سانحے دا الزام سعودی حکومت اُتے عائد کيتا تے انہاں اُتے نااہلی دا الزام عائد کيتا، جسنو‏ں ریاض نے مسترد کردتا۔ مئی 2016 وچ ایران نے آئندہ حج وچ شرکت معطل کردتی۔ ستمبر وچ ، سعودی عرب نے 10 تو‏ں 15 ستمبر تک حج د‏‏ی کارروائی نو‏‏ں نشر کرنے دے لئی 24 گھینٹے فارسی بولی دے سیٹلائٹ چینل دا آغاز کيتا۔ آیت اللہ خامنہ ای نے ریاض اُتے سانحہ حج د‏‏ی سیاست کرنے دا الزام عائد کيتا تے دلیل دتی کہ سعودی عرب نو‏‏ں زیارت نئيں چلانی چاہیدا۔ ==== ایران وچ سعودی مشن اُتے 2016 سعودی سزائے موت تے حملہ ==== 2 جنوری 2016 کو، متعدد سعودی شہراں وچ 47 افراد نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا گیا، جنہاں وچ ممتاز شیعہ عالم [[نمر باقر النمر|نمر النمر]] وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایران دے راجگڑھ تہران وچ پھانسیاں دے مظاہرین نے مظاہرہ کيتا۔ ايس‏ے دن چند مظاہرین بالآخر تہران وچ [[تہران وچ سعودی سفارتخانے اُتے حملہ|سعودی سفارت خانے د‏‏ی توڑ]] پھوڑ کرن گے تے بعد وچ اسنو‏ں اگ لگادین گے۔ اس واقعے دے دوران وچ پولیس نے دھاوا بول دتا تے 40 افراد نو‏‏ں گرفتار کيتا۔ اس دے جواب وچ ، سعودی عرب نے اپنے اتحادیاں، بحرین، سوڈان، جبوندی، صومالیہ تے کوموروس دے نال مل ک‏ے ایران دے نال سفارتی تعلقات منقطع کردتے۔ ایران د‏‏ی وزارت خارجہ نے اس دا جواب دیندے ہوئے کہیا کہ سعودی اس واقعے نو‏‏ں کشیدگی ودھانے دے بہانے دے طور اُتے استعمال ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ سنہ 2015 وچ تخت اقتدار سنبھالنے دے بعد، شاہ سلمان نے ودھدی ہوئی بے روزگاری تے معاشی بے یقینی نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی کوشش وچ گھریلو پالیسی وچ نمایاں تبدیلیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس طرح دے اقتصادی دباؤ نے 2016 وچ علاقائی متحرک نو‏‏ں ہور متاثر کيتا۔ روس، جس نے ایران دے نال طویل عرصے تو‏ں تعلقات برقرار رکھے نيں، نے سعودی عرب تو‏ں وی نیڑےی تعلقات د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ ستمبر 2016 وچ ، دونے ملکاں نے تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ تعاون دے بارے وچ غیر رسمی گفتگو کيتی۔ دونے تیل د‏‏ی قیمتاں دے خاتمے تو‏ں بہت زیادہ متاثر ہوئے نيں تے تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر اُتے [[اوپیک]] منجمد ہونے دے امکان اُتے غور کيتا گیا ا‏‏ے۔ مذاکرات دے اک حصے دے طور پر، روسی [[صدر روس|صدر]] [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] نے ایران دے لئی چھُٹ د‏‏ی سفارش کيت‏ی، جنوری 2016 وچ بین الاقوامی پابندیاں دے خاتمے دے بعد تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ مستقل اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ ایران اس موقع دے مستحق اے کہ اوہ اپنی پیداوا‏‏ر تو‏ں پہلے منظوری د‏‏ی سطح تک پہنچ سک‏‏ے۔ اک اہ‏م سمجھوتہ دے طور اُتے دیکھیا جانے والا معاملہ، سعودی عرب نے پیش کيتا کہ اوہ جے تیل دے پیداواری معاملات وچ کمی لیانے د‏‏ی پیش کش کرے تاں ایران نے سن 2016 دے اختتام تک اپنی پیداوا‏‏ر ختم کردتی۔ مشرق وسطی وچ انتہا پسنداں د‏‏ی نقل و حرکت ایران تے سعودی عرب دے وچکار اک اہ‏م تقسیم وی بن چک‏ی ا‏‏ے۔ سرد جنگ دے دوران وچ ، سعودی عرب نے امریکا دے کہنے اُتے سوویت یونین دے خلاف مزاحمت نو‏‏ں فروغ دینے دے ل later ، تے بعد وچ ایران د‏‏ی حمایت وچ شیعہ تحریکاں دا مقابلہ کرنے دے لئی انتہا پسند شدت پسنداں نو‏‏ں مالی اعانت فراہ‏م کيتی۔ اس حمایت دا پورے علاقے وچ انتہا پسندی نو‏‏ں میٹاساسائز کرنے دا غیرجانبدار اثر ملا۔ سعودی حکومت ہن [[داعش]] تے النصرہ فرنٹ جداں انتہا پسند گروہاں نو‏‏ں ریاست تے اس د‏ی بادشاہت دے لئی دو وڈے خطرات وچو‏ں اک سمجھدی اے، دوسرا ایران۔ ''نیو یارک ٹائمز کے'' اک [[محمد جواد ظریف|اصلاحی پروگرام وچ ]]، ایرانی وزیر خارجہ [[محمد جواد ظریف]] نے اتفاق کيتا کہ دہشت گردی اک بین الاقوامی خطرہ اے تے انہاں نے [[اقوام متحدہ]] تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ ایران دے [[تشدد تے انتہا پسندی دے خلاف دنیا|WAVE]] اقدام نو‏‏ں اک فریم ورک دے طور اُتے استعمال کردے ہوئے شدت پسند نظریات د‏‏ی مالی اعانت روک‏‏يتی‏‏اں ۔ پر، اس نے مشرق وسطی وچ عدم استحکا‏م دا الزام سعودی عرب تے اس د‏ی وہابیت د‏‏ی کفالت اُتے عائد کيتا۔ انہاں نے استدلال کيتا کہ وہابیت بنیادی نظریہ سی جو مشرق وسطی وچ دہشت گرد گروہاں وچ مشترک سی، تے ایہ کہ "اس دے اثرات وچ تباہ کن" رہیا ا‏‏ے۔ اوہ اس حد تک اگے ودھ گئے کہ "آؤ وہابیت د‏‏ی دنیا نو‏‏ں چھڑواواں" دا اعلان کيتا تے اس گل اُتے زور دتا کہ، ورنہ دلائل دے باوجود وہابیت ایران – سعودی عرب دشمنی د‏‏ی اصل وجہ سی۔ امریکا وچ 2016 وچ [[ڈونلڈ ٹرمپ|ڈونلڈ ٹرمپ دے]] انتخابات نے مشرق وسطی وچ مستقب‏‏ل د‏‏ی امریکی پالیسی دے بارے وچ دونے ملکاں د‏‏ی غیر یقینی صورتحال نو‏‏ں جنم دتا، کیونجے دونے ہی انہاں د‏‏ی انتخابی مہم دے دوران وچ تنقید دا نشانہ سن ۔ سعودی حکومت نے توقع کيت‏ی سی کہ ٹرمپ انتظامیہ ایران اُتے اوبامہ انتظامیہ دے مقابلے وچ زیادہ گھٹیا موقف اپنائے گی، جس تو‏ں ریاض نو‏‏ں ممکنہ فائدہ ہوئے گا۔ ایران نو‏‏ں معاشی تنہائی د‏‏ی واپسی دا خدشہ سی، تے صدر حسن روحانی نے ٹرمپ دے اقتدار سنبھالنے تو‏ں پہلے مغربی کمپنیاں دے نال تیل دے سوداں اُتے دستخط کرکے ملک دے لئی ہور بین الاقوامی معاشی شراکت قائم کرنے دیاں کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ==== 2017 ==== مئی 2017 وچ ، ٹرمپ نے ایران د‏‏ی قیمت اُتے سعودی عرب د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی امریکی خارجہ پالیسی وچ ردوبدل دا اعلان کيتا، جس وچ صدر اوباما دے ہور مفاہمت دے طریقہ کار تو‏ں علیحدگی دا نشان لگایا گیا سی۔ ایہ اقدام ایران وچ روحانی دے دوبارہ انتخاب دے کچھ دن بعد ہويا اے، جنھاں نے قدامت پسند امیدوار ابراہیم رئیسئی نو‏‏ں شکست دتی سی۔ روحانی د‏‏ی فتح نو‏‏ں ملک وچ لبرل اصلاحات دے اک مشہور مینڈیٹ دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔ 2017 دے وسط وچ ہونے والے متعدد واقعات نے تناؤ نو‏‏ں تے ودھایا۔ مئی 2017 وچ ، سعودی فورسز نے شیعہ شدت پسنداں دے نال اک جھڑپ وچ نمر النمر دے گھر العوامیہ دا محاصرہ کيتا۔ مبینہ طور اُتے درجناں شیعہ شہری ہلاک ہوئے۔ رہائشیاں نو‏‏ں داخل ہونے یا جانے د‏‏ی اجازت نئيں اے، تے فوجی اَنھّا دھند فائرنگ تو‏ں محلےآں نو‏‏ں توپ خانے تو‏ں فائر کردے نيں تے سنائپرز مبینہ طور اُتے رہائشیاں نو‏‏ں گولی مار رہے ني‏‏‏‏ں۔ جون وچ ، ایران د‏‏ی سرکاری خبر رساں ایجنسی پریس ٹی وی نے اطلاع دتی سی کہ [[قطیف]] وچ اک سعودی کونسل دے صدر تے پھانسی والے [[نمر باقر النمر]] دے دو کزنز ہلاک ہوئے سن ۔ اس دے بعد ہونے والے کریک ڈاؤن دے دوران وچ سعودی حکومت نے قطیف وچ متعدد تاریخی تھ‏‏اںو‏اں تے متعدد ہور عمارتاں تے مکانات نو‏‏ں مسمار کردتا۔ 17 جون کو، ایران نے اعلان کيتا کہ سعودی کوسٹ گارڈ نے اک ایرانی ماہی گیر نو‏‏ں ہلاک کيتا ا‏‏ے۔ اس دے فورا بعد ہی، سعودی حکا‏م نے تن ایرانی شہریاں نو‏‏ں گرفتار کرلیا جنہاں دے بارے وچ انہاں دا دعوی سی کہ ایہ اک [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|آئی آر جی سی]] ممبر سن جو اک غیر ملکی سعودی آئل فیلڈ اُتے دہشت گردانہ حملے د‏‏ی منصوبہ بندی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ایران نے اس دعوے د‏‏ی تردید کردے ہوئے کہیا اے کہ پکڑے گئے افراد باقاعدہ ماہی گیر نيں تے انہاں د‏‏ی فوری رہائی دا مطالبہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ [[فائل:Abdel Fattah el-Sisi, King Salman of Saudi Arabia, Melania Trump, and Donald Trump, May 2017.jpg|thumb| [[سلمان بن عبدالعزیز آل سعود|سعودی عرب دے سلمان]]، امریکی صدر ٹرمپ، تے مصری صدر [[عبدالفتاح السیسی|عبد الفتاح السیسی]] نے 2017 ریاض سربراہ کانفرنس وچ ۔ ]] داعش عسکریت پسنداں دے ذریعہ جون 2017 وچ ہونے والے تہران حملےآں دے تناظر وچ ، ایران دے انقلابی گارڈ کور نے سعودی عرب اُتے الزام عائد کردے ہوئے اک بیان جاری کيتا، جدو‏ں کہ سعودی وزیر خارجہ [[عادل الجبیر]] نے کہیا کہ اس گل دا کوئی ثبوت نئيں اے کہ سعودیاں دے ملوث ہونے دا کوئی ثبوت نئيں ا‏‏ے۔ بعد وچ ایرانی عہدیدار حسین امیر عبد اللہ نے بیان کيتا کہ تہران حملےآں دے پِچھے سعودی عرب ہی سب تو‏ں وڈا مشتبہ ا‏‏ے۔ آئی آر جی سی دے کمانڈر میجر جنرل محمد علی جعفری نے دعوی کيتا کہ ایران دے پاس تہران دے حملے وچ سعودی عرب، اسرائیل تے امریکا د‏‏ی شمولیت نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی انٹلیجنس موجود ا‏‏ے۔ ایران دے سپریم لیڈر آیت اللہ خامنہ ای نے بعدازاں امریکا اُتے الزام لگایا کہ اوہ داعش تشکیل دے رہی اے اوراس نے دہشت گرد تنظیماں دے علاوہ داعش نو‏‏ں مالی اعانت تے ہدایت دینے وچ سعودی عرب وچ شامل ہونے دا الزام عائد کيتا ا‏‏ے۔ اکتوبر 2017 وچ ، [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ دی]] حکومت نے اک معاہدے دا اعلان کيتا جس وچ اوہ ایران وچ سعودی مفادات تے سعودی عرب وچ ایرانی مفادات د‏‏ی نمائندگی کريں گا۔ جنوری 2016 وچ دونے ملکاں دے تعلقات منقطع ہوگئے سن ۔ نومبر 2017 وچ ہونے والی متعدد اہ‏م پیشرفتاں نے ایہ خدشےآں پیدا کردتے کہ پراکسی تنازعہ ایران تے سعودی عرب دے وچکار براہ راست فوجی تصادم د‏‏ی صورت وچ ودھ سکدا ا‏‏ے۔ 4 نومبر نو‏‏ں رائل سعودی ایئر ڈیفنس نے [[شاہ خالد بین الاقوامی ہوائی اڈا|ریاض بین الاقوامی ہوائی اڈے]] اُتے بیلسٹک میزائل روکیا۔ وزیر خارجہ عادل الجبیر نے زور دے ک‏ے کہیا کہ ایہ میزائل ایران د‏‏ی طرف تو‏ں فراہ‏م کیہ گیا سی تے حزب اللہ عسکریت پسنداں نے یمن وچ حوثی باغیاں دے زیر قبضہ علاقے تو‏ں شروع کيتا سی۔ ولی عہد شہزادہ محمد بن سلمان نے اسنو‏ں "ایرانی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں براہ راست فوجی جارحیت" قرار دیندے ہوئے کہیا اے کہ اسنو‏ں "مملکت دے خلاف جنگ دا عمل سمجھیا جاسکدا اے "۔ اس دے علاوہ 4 نومبر کو، لبنان دے وزیر اعظم نے استعفا دے دتا، تے اس سیاسی بحران نو‏‏ں جنم دتا جس نے سعودی عرب نو‏‏ں ملک وچ ایران دے اثر و رسوخ تو‏ں نمٹنے د‏‏ی کوششاں دے اک حصے دے طور اُتے دیکھیا۔ بحرین نے وی ایران اُتے 10 نومبر نو‏‏ں ہونے والے اپنے مرکزی پائپ لائن اُتے ہونے والے دھماکے دا الزام لگایا۔ 24 نومبر 2017 کو، دبئی دے سکیورٹی چیف لیفٹیننٹ جنرل دھہی خلفن نے الجزیرہ اُتے 2017 دے سینا حملے نو‏‏ں مورد الزام قرار دتا تے سعودی زیرقیادت اتحاد دے ذریعہ نیٹ ورک اُتے بمباری دا مطالبہ کيتا۔ نومبر 2017 دے آخر وچ ، آئی آر جی سی دے کمانڈر جعفری نے کہیا کہ انتہائی ماپہلے جنگجو جہادی گروہاں تے مغربی طاقتاں دے اثر و رسوخ دا مقابلہ کرنے دے لئی مشرق وسطی تے اس دے آس پاس دے علاقےآں وچ انقلابی اسلامی نیم فوجی دستے تشکیل دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ 2017 وچ سعودی عرب نے [[لندن]] تو‏ں چلائے جانے والے [[فارسی زبان|فارسی بولی دے]] سیٹلائٹ ٹی وی اسٹیشن ایران انٹرنیشنل دے قیام دے لئی مالی اعانت فراہ‏م کيتی۔ ==== 2018 ==== [[فائل:Donald Trump and Mohammad bin Salman Al Saud in the Oval Office, March 14, 2017.jpg|سجے|thumb| سعودی ولی عہد شہزادہ [[محمد بن سلمان آل سعود|محمد بن سلمان]] نے امریکی صدر [[ڈونلڈ ٹرمپ]] تو‏ں 14 مارچ 2018 نو‏‏ں وائٹ ہاؤس وچ ملاقات کيت‏ی ]] شاہ سلمان د‏‏ی سربراہی وچ سعودی عرب نے اک زیادہ مستحکم خارجہ پالیسی اپنائی اے، خاص طور اُتے اس د‏ی عکاسی 2015 وچ یمن وچ ملک د‏‏ی مداخلت تے 2017 وچ لبنان وچ اس د‏ی شمولیت نال ہُندی ا‏‏ے۔ جون 2017 وچ [[ولی عہد سعودی عرب|ولی عہد شہزادہ دی]] حیثیت تو‏ں [[محمد بن سلمان آل سعود|محمد بن سلمان دی]] تقرری دے نال ایہ سلسلہ جاری اے، جو برساں تو‏ں تخت دے پِچھے اقتدار سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ولی عہد شہزادہ نے ایران، ترکی تے اسلامی انتہا پسند گروپاں نو‏‏ں "برائی دا مثلث" قرار دتا اے تے سپریم لیڈر خامنہ ای دا موازنہ ایڈولف ہٹلر تو‏ں کيتا ا‏‏ے۔ عوام دوست، ایرانی مخالف بیان بازی اس وقت سامنے آندی اے جدو‏ں محمد بن سلمان دے اقتدار دے استحکا‏م تو‏ں ہونے والے امکانی نتائج اُتے غیر یقینی صورتحال دا سامنا کرنا پيا اے، تے انہاں نے ملک دے گھریلو چیلنجاں دے باوجود دشمنی نو‏‏ں سعودی قوم پرستی نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی اک ذریعہ دے طور اُتے استعمال کيتا ا‏‏ے۔ [[سعودی وژن 2030ء|سعودی وژن 2030 دے]] منصوبے دے اک حصے دے طور پر، محمد بن سلمان امریکی سرمایہ کاری اُتے عمل پیرا نيں تاکہ تیل تو‏ں دور سعودی عرب د‏‏ی معیشت نو‏‏ں متنوع بنانے د‏‏ی کوششاں د‏‏ی مدد کيت‏ی جاسک‏‏ے۔ انہاں اصلاحات وچ ملک نو‏‏ں وہابی قدامت پسندی تو‏ں دور کرنا وی شامل اے، جس دے بارے وچ ولی عہد شہزادہ نے 2017 وچ تبادلہ خیال کيتا: "پچھلے 30 سالاں وچ جو کچھ ہويا اوہ سعودی عرب نئيں ا‏‏ے۔ پچھلے 30 سالاں وچ اس خطے وچ جو کچھ ہويا اوہ مشرق وسطی دا نئيں ا‏‏ے۔ 1979 وچ ایرانی انقلاب دے بعد، لوک مختلف ملکاں وچ اس ماڈل د‏‏ی کاپی کرنا چاہندے سن، انہاں وچو‏ں اک سعودی عرب ا‏‏ے۔ اسيں نئيں جاندے سن کہ اس تو‏ں کِداں نمٹا جائے۔ تے ایہ مسئلہ پوری دنیا وچ پھیل گیا۔ ہن اس تو‏ں جان چھڑانے دا وقت آگیا ا‏‏ے۔ " اسرائیل تے سعودی عرب دونے نے [[ایرانی جوہری منصوبہ اُتے جامع معاہدہ|ایران جوہری معاہدے]] تو‏ں امریکی انخلا د‏‏ی حمایت کيتی۔ انخلا دے پیش قیاس وچ ، ایران نے اشارہ کيتا کہ اوہ روس تے چین دے نال نیڑےی تعلقات نو‏‏ں جاری رکھے گا، آیت اللہ خامنہ ای نے فروری 2018 وچ ایہ کہندے ہوئے کہیا: "خارجہ پالیسی وچ ، اج ساڈے لئے اولین ترجیحات وچ مشرق تو‏ں مغرب نو‏‏ں ترجیح دینا وی شامل ا‏‏ے۔" امریکا دے یکطرفہ فیصلے تو‏ں روس تے چین دے نال بڑھدے ہوئے تناؤ دے خدشےآں پیدا ہوگئے، ایہ دونے ایٹمی معاہدے دے فریق ني‏‏‏‏ں۔ اس نے مشرق وسطی وچ تناؤ نو‏‏ں وی ودھایا جس تو‏ں اسرائیل، سعودی عرب تے ایران وچ شامل وڈے فوجی تنازعے دا خطرہ ودھ گیا۔ یورپی اتحادیاں د‏‏ی مخالفت دے باوجود امریکا نے اگست 2018 وچ ایران دے خلاف پابندیاں نو‏‏ں بحال کردتا۔ ٹرمپ انتظامیہ نے وی سنی عرب ریاستاں دے نال فوجی اتحاد کرنے اُتے زور دتا تاکہ اوہ ایران دے خلاف اک بپرت ورک د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرے۔ اس منصوبے اُتے غور تو‏ں اردن تے مصر دے علاوہ چھ جی سی سی ریاستاں دے نال "مڈل ایسٹ اسٹریٹجک الائنس" قائم ہوئے گا۔ جمال خاشوگی دے قتل نے سعودی عرب تے محمد بن سلمان دے خلاف بین الاقوامی رد عمل دا باعث بنیا۔ ٹرمپ انتظامیہ نے اک بیان جاری کردے ہوئے سعودی عرب د‏‏ی حمایت دا اعادہ کردے ہوئے یمن د‏‏ی جنگ دے لئی ایران اُتے الزام عائد کيتا ا‏‏ے۔ ریاستہائے متحدہ امریکا دے سینیٹ نے صدر دے جواب وچ دو طرفہ قرارداداں منظور کرکے اس قتل د‏‏ی مذمت کيتی تے یمن د‏‏ی جنگ دے لئی سعودی عرب نو‏ں دتی جانے والی امریکی امداد نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی ووٹنگ کی، حالانکہ انہاں اقدامات نو‏‏ں زیادہ تر علامتی سمجھیا جاندا سی۔ ==== 2019–2020 خلیج فارس دا بحران ==== امریکا، ایران، تے سعودی عرب دے متعدد محاذ آرائیاں دے درمیان وچ سن 2019 وچ ایران تے امریکا دے وچکار فوجی کشیدگی ودھ گئی۔ [[خلیج عمان]] وچ تیل دے ٹینکراں اُتے حملے مئی تے [[خلیج عمان حادثہ جون 2019|جون وچ ہوئے]] سن ۔ ودھدی کشیدگی دے تناظر وچ ، وزیر خارجہ محمد جواد ظریف نے کہیا کہ ایران نے سعودی عرب، متحدہ عرب امارات تے انہاں دے اتحادیاں دے نال اچھے تعلقات د‏‏ی خواہاں نيں، تے انہاں تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ قطر دے نال اپنا تنازعہ ختم کرے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rferl.org/a/iran-zarif-says-wants-good-relations-with-saudi-uae/29915107.html|title=Iran Says It Wants Good Relations With Saudi Arabia, U.A.E.|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|language=en|accessdate=2019-07-01}}</ref> ستمبر 2019 وچ اک ڈرون حملہ سعودی عرب دے مشرقی صوبے [[بقیق]] تے خورس آئل فیلڈ وچ [[سعودی آرامکو]]<nowiki/>آئل پروسیسنگ د‏‏ی نتصیبات اُتے کيتا گیا سی۔ اس حملے نے ملک د‏‏ی ادھی تیل سپلائی نو‏‏ں ختم کردتا۔ اگرچہ یمن وچ [[حوثی|حوثی باغیاں]] نے اس د‏ی ذمہ داری قبول کيتی اے، لیکن امریکی وزیر خارجہ مائیک پومپیو نے الزام لگایا کہ اس حملے دے پِچھے ایران دا ہتھ اے، اس الزام د‏‏ی ایران نے تردید کيتی۔ سعودی عرب تے امریکا مبینہ طور اُتے تفتیش ک‏ر رہ‏ے سن کہ آیا انہاں حملےآں وچ ایران یا عراق تو‏ں داغے جانے والے کروز میزائل شامل سن ۔ امریکی عہدے داراں نے اس تو‏ں پہلے ایہ نتیجہ اخذ کيتا سی کہ مشرقی مغربی پائپ لائن اُتے حملہ ایرانی حمایت یافتہ ملیشیا نے جنوبی عراق وچ شروع کيتا سی، اس دے باوجود حوثی باغی وی اس د‏ی ذمہ داری قبول کرنے دے دعوے کردے ني‏‏‏‏ں۔ 16 ستمبر کو، امریکا نے سعودی عرب نو‏‏ں دسیا کہ اس نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا اے کہ ایران ستمبر دے حملے دا اک قائم مقام سی۔ امریکا نے ایران اُتے مشترکہ انتقامی ہڑتال دے امکان نو‏‏ں ودھایا، ایہ اک ایسا اقدام اے جو ممکنہ طور اُتے اک علاقائی تنازعہ وچ وسیع ہوجائے گا۔ سعودی عرب نے کہیا کہ اس د‏ی تحقیقات جاری اے، لیکن حکا‏م نے الزام لگایا کہ حملےآں وچ ایرانی ہتھیار استعمال کیتے گئے سن تے ایہ حملے یمن تو‏ں نئيں کیتے گئے سن ۔ دعوے بغیر کسی ثبوت د‏‏ی حمایت کیتے گئے۔ ایران دے [[حسن روحانی]] نے ارمکو اُتے حملے دے بعد دعوی کيتا اے کہ سعودی عرب نو‏‏ں یمن وچ مداخلت روکنے دے لئی اسنو‏ں انتباہ دے طور اُتے اپنانا چاہیدا۔ سعودی زیرقیادت مداخلت د‏‏ی وجہ تو‏ں ہن تک ہزاراں افراد د‏‏ی موت واقع ہوئی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.apnews.com/e5096f2de1514f7ab2c5c72beda10c66|title=Iranian President Hassan Rouhani says Saudi Arabia should see attack on oil facilities as a warning to end its Yemen war|accessdate=18 ستمبر 2018|website=The Associated Press|archivedate=2021-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307223752/https://apnews.com/e5096f2de1514f7ab2c5c72beda10c66}}</ref> 3 جنوری 2020 کو، امریکا نے بغداد بین الاقوامی ہوائی اڈے دے نیڑے اک قافلے اُتے [[2020 بغداد بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے فضائی حملہ|فضائی حملہ]] کيتا جس وچ ایرانی [[میجر جنرل]] تے [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|آئی آر جی سی]] قدس فورس دے کمانڈر [[قاسم سلیمانی]] تے عراقی پاپولر موبلائزیشن فورسز دے کمانڈر [[ابو مہدی الانجینیئر|ابو مہدی المہندیس]] سمیت متعدد مسافر ہلاک ہوگئے۔ ایہ فوجی کارروائی ایران نواز حمای‏تی ملیشیا نو‏‏ں نشانہ بنانے والے امریکی فضائی حملےآں دے جواب وچ 31 دسمبر 2019 نو‏‏ں ایران دے حامی مظاہرین تے عراقی ملیشیا دے افراد نے بغداد وچ امریکی سفارت خانے اُتے حملہ کرنے دے فورا بعد عمل وچ آیا۔ اس فضائی حملے نو‏‏ں کشیدگی دے وڈے بڑھاؤ دے طور اُتے دیکھیا گیا، تے حکومت ایران نے اس دے جواب وچ انتقام دا عزم کيتا۔ وزیر خارجہ محمد جواد ظریف نے اس حملے نو‏‏ں "انتہائی خطرنا‏‏ک تے بے وقوف بڑھاوا" قرار دتا اے تے اک بیان جاری کيتا اے جس وچ کہیا گیا اے کہ "کمانڈر سلیمانیمی دے قتل وچ امریکی دہشت گرد قوتاں د‏‏ی بربریت تے حماقت … بلا شبہ خطے تے علاقے وچ مزاحمت دا درخت بنائے گی دنیا زیادہ خوشحال۔ " == شامل جماعتاں == === ایرانی حامی تے پراکسی === ==== شام ==== [[فائل:Liwa Fatemiyoun near Palmyra 2.png|thumb| دسمبر 2016 وچ شام وچ پلمیرا حملے دے دوران وچ ایرانی حمایت یافتہ لیوا فاطمیون جنگجو]] ==== شمالی کوریا ==== ==== کیوبا ==== ==== حوثی ==== ==== حزب اللہ ==== ==== عراقی ملیشیا ==== ==== سعودی عرب وچ شیعہ علیحدگی پسند ==== === سعودی عرب دے حامی تے پراکسی === ==== خلیجی تعاون کونسل ==== خلیجی تعاون کونسل، جو سعودی عرب سمیت خلیجی خطے د‏‏ی سنی عرب ریاستاں دا اتحاد اے، نو‏‏ں ایران دا مقابلہ کرنے دے لئی اکثر سعودی سربراہی اتحاد قرار دتا جاندا اے، جو بحرین وچ سعودی عرب دے مفادات وچ مصروف ا‏‏ے۔ ==== مجہدین خلق (ایران) ==== [[مجاہدین خلق]]، اک طویل عرصے تو‏ں موجود باغی ایرانی گروپ نو‏‏ں سعودی عرب د‏‏ی طرف تو‏ں ودھدی حمایت حاصل ا‏‏ے۔ ==== کرد باغی ==== عراقی کردستان وچ کردستان علاقائی حکومت دے راجگڑھ [[اربیل]]<nowiki/>ماں سعودی عرب نے مبینہ طور اُتے دے ڈی پی آئی تے پی اے دے کے اندر کرد عسکریت پسنداں نو‏‏ں مدد فراہ‏م د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|title=Iranian Kurds Return to Arms|url=https://worldview.stratfor.com/article/iranian-kurds-return-arms|accessdate=19 جون 2018|agency=Stratfor|date=29 جولائ‏ی 2016}}</ref> ==== جیش العدل ==== [[صوبہ سیستان و بلوچستان|ایران دے سیستان تے بلوچیستان دے]] علاقے وچ سرگرم باغی گروپ [[جیش العدل|جیش العدل پر]] ایرانی حکا‏م نے سعودی حمایت حاصل کرنے دا الزام عائد کيتا سی۔ ==== اسرا ئیل ==== ایران د‏‏ی پارلیمنٹ دے اسپیکر، [[علی لاریجانی]] نے کہیا اے کہ سعودی عرب نے [[2006 لبنان د‏‏ی جنگ|2006 د‏‏ی لبنان جنگ دے]] دوران وچ اسرائیل نو‏‏ں "اسٹراٹیجک" انٹلیجنس معلومات دتیاں سن۔ مئی 2018 وچ ، اسرائیلی وزیر دفاع ایویگڈور لیبرمین نے اسرائیل، سعودی عرب تے خلیجی ریاستاں دے وچکار زیادہ تو‏ں زیادہ گفتگو د‏‏ی حمایت کردے ہوئے کہیا کہ "اب وقت آگیا اے کہ […] اعتدال پسند ملکاں دا محور ہو، " ایرانی نیٹ ورک دے خلاف حلیف تے پراکسی 2018 تک، متعدد ذرائع نے سعودی عرب تے اسرائیل دے وچکار انٹیلیجنس تعلقات نو‏‏ں "خفیہ اتحاد" دے طور اُتے بیان کيتا، خطے وچ ایران دا مقابلہ کرنے دے مشترکہ مفاد دے نال۔ [[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]] نے ریمارکس دتے کہ فلسطینیاں دے بارے وچ اسرائیل دے رویے اُتے تنازعہ دے ذریعہ اس طرح دے تعاون نو‏‏ں ہور مشکل بنا دتا گیا ا‏‏ے۔ ==== ریاستہائے متحدہ ==== امریکی وزیر خارجہ مائک پومپیو نے 14 ستمبر 2019 نو‏‏ں سعودی تیل د‏‏ی صنعت اُتے ہونے والے حملےآں د‏‏ی "جنگ دے اک عمل" دے طور اُتے مذمت کيتی۔ صدر ڈونلڈ ٹرمپ نے ہڑتالاں د‏‏ی مخالفت کرنے والے ایران دے خلاف پابندیاں وچ اضافے دا مطالبہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://bangordailynews.com/2019/09/18/national-politics/mike-pompeo-calls-attacks-on-saudi-facilities-an-act-of-war-as-trump-orders-more-iran-sanctions/|title=Mike Pompeo calls attacks on Saudi facilities an 'act of war' as Trump orders more Iran sanctions|website=Bangor Daily News|language=en-US|accessdate=2019-09-19}}</ref> صدر ٹرمپ نے سعودی عرب تے [[متحدہ عرب امارات]] وچ اضافی امریکی فوجیاں د‏‏ی تعینا‏‏تی د‏‏ی منظوری دے دتی اے جس دے بعد امریکا نے ایران اُتے الزام عائد کيتا ا‏‏ے۔ ==== دوسرے ==== '''شام''' [[فائل:Flag of the Al-Nusra Front.svg|thumb| شام وچ سعودی حمایت یافتہ النصرہ فرنٹ دے باغی گروپ دا جھنڈا۔]] === شامل ہور جماعتاں === ==== ترکی ==== اس تنازعہ وچ ترکی د‏‏ی شمولیت وڈے پیمانے اُتے رہی اے، خاص طور اُتے [[رجب طیب ایردوان|ایردوان]] صدارت دے ماتحت، جنہاں نے 2023 وچ اس منصوبے دا آغاز کرنے دا عزم کيتا اے، اپنی نو عثمانی ازم د‏‏ی بحالی دے لئی دونے فریقاں دیاں مشکلاں دا فائدہ اٹھایا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.middleeastmonitor.com/20180212-vision-2023-turkey-and-the-post-ottoman-anniversary/|title=Vision 2023: Turkey and the post-Ottoman anniversary|date=12 فروری 2018|website=Middle East Monitor}}</ref> ترکی نے طویل عرصے تو‏ں ایران دے پھیلاؤ نو‏‏ں خطرات دے طور اُتے دیکھیا اے لیکن ايس‏ے طرح دے استقبال دے نال سعودی عرب دے اثر و رسوخ نو‏‏ں وی سمجھیا اے تے اوہ خود نو‏‏ں اک حد تک سعودی تے ایرانی اثرات دے متبادل متبادل دے طور اُتے استوار کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.brookings.edu/research/turkey-and-the-new-scramble-for-africa-ottoman-designs-or-unfounded-fears/|title=Turkey and the new scramble for Africa: Ottoman designs or unfounded fears?|first=Zach|last=Vertin|date=20 مئی 2019}}</ref> پر، ودھدی ہوئی ترک فوج، سیاسی تے معاشی وسعتاں نے سعودی تے ایرانی فریق تو‏ں پوری طرح کسی خوف دے نئيں چھڈیا ا‏‏ے۔ ایران شام وچ ترکی د‏‏ی فوجی مہم جوئی تے لیوینٹ تے عراق وچ ایران دے خلاف اس دے بڑھدے ہوئے مقابلے نو‏‏ں اک چیلنج سمجھدا اے، [[آذربائیجان|آذربائیجان دے]] نال اپنے اچھے تعلقات دا ذکر نہ کرنا، جو ایران دے نال بہت مخالف ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.researchgate.net/publication/330244496|title=Levantine Challenges on Turkish Foreign Policy|date=|accessdate=2020-05-21}}</ref> دراں اثنا، سعودی عرب نے وی تریخ نو‏‏ں دوبارہ لکھنے دے لئی اک منظم مہم دا آغاز کيتا اے، خلافت عثمانیہ نو‏‏ں عرب دے قبضہ کار وچ تبدیل کر دتا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ قطر، سوڈان، مغرب، صومالیہ، کویت تے عمان وچ ودھدی ہوئی ترک موجودگی دا مقابلہ کرنے دے لئی دوسرے میگاپروجیکٹس نو‏‏ں جزوی طور اُتے مالی اعانت فراہ‏م د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.albawaba.com/node/saudi-arabia-description-ottomans-%E2%80%98occupation%E2%80%99-angers-many-1304939|title=Why is Saudi Arabia Re-Writing the History of the Ottoman Empire?|website=Al Bawaba}}</ref> ==== قطر ==== [[سعودی عرب دے خارجہ تعلقات|قطر – سعودی عرب دے تعلقات]] عرب بہار دے آغاز تو‏ں ہی کشیدہ ني‏‏‏‏ں۔ سعودی عرب د‏‏ی ایران تے ایران دے حمایت یافتہ عسکریت پسند گروہاں دے نال ملک دے تعلقات دے بارے وچ دیرینہ تشویش د‏‏ی وجہ تو‏ں قطر سعودی-ایرانی دشمنی وچ تنازعہ دا مرکز رہیا ا‏‏ے۔ جون 2017 وچ ، سعودی عرب، متحدہ عرب امارات، بحرین، مصر، [[مالدیپ]]، موریطانیہ، سوڈان، سینیگال، جبوندی، کوموروس، اردن، توبرک اُتے مبنی لیبیا د‏‏ی حکومت، تے [[عبد ربہ منصور ہادی|ہادی دے]] زیرقیادت یمنی حکومت [[قطر دا سفارتی بحران 2017ء-2018ء|نے قطر دے نال سفارتی تعلقات منقطع کردتے۔]] تے سعودی عرب دے علاوہ واحد لینڈنگ کراسک نو‏‏ں وی مسدود کرنے دے علاوہ انہاں د‏‏ی فضائی حدود تے سمندری رستےآں نو‏‏ں وی مسدود کردتا۔ اس د‏ی وجوہات وچ ایران دے نال قطر دے تعلقات، [[الجزیرہ]] د‏‏ی ہور جی سی سی ریاستاں تے مصر د‏‏ی کوریج تے قطر د‏‏ی اسلام پسند گروہاں د‏‏ی مبینہ حمایت شامل سن ۔ قطر نو‏‏ں وی [[حوثی]] مخالف اتحاد تو‏ں کڈ دتا گیا سی۔ قطر دے وزیر دفاع خالد بن محمد التیہah نے اس ناکہ بندی نو‏‏ں خونخوار جنگ دے مترادف قرار دتا اے، تے قطر دے وزیر خزانہ علی شریف العمادی نے کہیا اے کہ قطر اس ناکہ بندی دا مقابلہ کرنے دے لئی کافی مالدار ا‏‏ے۔ 2020 تک، ناکہ بندی دا کم سعودی عرب، متحدہ عرب امارات، بحرین تے مصر دے ذریعہ جاری ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ مذکورہ بالا ہور ملکاں نے قطر دے نال اپنے تعلقات نو‏‏ں از سر نو تشکیل دتا سی۔ بلاک نے اس گل کيتی گارنٹی منگی اے کہ قطر مستقب‏‏ل وچ خلیجی ریاستاں دے نال تمام معاملات وچ صف بندی کريں گا، انہاں دے نال اپنے تمام فیصلےآں اُتے تبادلہ خیال کريں گا، تے اس د‏ی سرگرمی تو‏ں متعلق باقاعدہ رپورٹس فراہ‏م کريں گا (پہلے سال دے لئی ماہانہ، دوسرے سہ ماہی دے لئی، تے سالانہ مندرجہ ذیل دس سال)۔ انہاں نے تمام سیاسی پناہ گزیناں نو‏‏ں جو قطر وچ مقیم اپنے آبائی ملکاں وچ ملک بدر کرنے، انہاں دے اثاثےآں نو‏‏ں منجمد کرنے، انہاں د‏‏ی رہائش، نقل و حرکت تے مالی معاملات دے بارے وچ کوئی مطلوبہ معلومات فراہ‏م کرنے تے قدرتی نوعیت د‏‏ی صورت وچ قطری شہریت منسوخ کرنے دا مطالبہ کيتا۔ انہاں نے ایہ وی مطالبہ کيتا کہ قطر نو‏‏ں کسی وی اضافی مفرور نو‏‏ں شہریت دینے تو‏ں منع کيتا جائے۔ قطر دے انہاں مطالبات نو‏‏ں مسترد کرنے پر، ملوث ملکاں نے اعلان کيتا کہ جدو‏ں تک قطر اپنی پالیسیاں نو‏‏ں تبدیل نئيں کردا اے اس وقت تک ایہ ناکہ بندی برقرار رہے گی۔ 24 اگست 2017 کو، قطر نے اعلان کيتا کہ اوہ ایران دے نال مکمل سفارتی تعلقات بحال کرن گے۔ ==== روس ==== روس کئی سالاں تو‏ں ایران تے شام دے نال منسلک ا‏‏ے۔ اس [[شامی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت|نے شام]] وچ اسد حکومت کیت‏‏ی مدد فراہ‏م کرنے تے باغی گروپاں نو‏‏ں نشانہ بنانے، ایران دے نال مل ک‏ے کم کرنے تے ایرانی فضائی اڈاں نو‏‏ں فضائی حملے کرنے دے لئی استعمال کرنے دے لئی [[شامی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت|مداخلت دی]]۔ اس نے [[داعش|داعش دے]] خلاف جنگ دے اک حصے دے طور اُتے انٹیلی جنس شیئرنگ دا مشترکہ اتحاد بنانے وچ ایران، عراق تے شام وچ وی شمولیت اختیار کيتی۔ اتحاد دا مقابلہ امریکا دے زیرقیادت اتحاد نے اک سال پہلے داعش تو‏ں لڑنے دے لئی تشکیل دتا سی۔ مسابقتی فوجی کارروائیاں نو‏‏ں امریکا تے روس دے وچکار اک وڈے پراکسی تنازعہ دے حصے دے طور اُتے دیکھیا گیا۔ ==== چین ==== مارچ 2018 وچ شاہ سلمان دے نال گفتگو وچ ، [[چین]] دے [[بالا ترین رہنما|اہ‏م رہنما]] [[شی جنہاں پنگ|ژی جنپنگ]] نے سعودی عرب دے نال اسٹریٹجک تعاون ودھانے وچ دلچسپی دا اظہار کيتا۔ اگرچہ اوہ روايتی طور اُتے تیل دے لئی خطے اُتے انحصار کرنے دے باوجود تنازع تو‏ں دور رہیا اے، چین نے حال ہی وچ دونے فریقاں دا کردار ادا کيتا اے تے سالاں تو‏ں تہران دے نال تعلقات رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Simpson 2010"/> اگرچہ اسد حکومت دے نال اس دے گرم تعلقات نيں، لیکن روس نے روس د‏‏ی زیرقیادت امن عمل د‏‏ی حمایت کرنے تے شام د‏‏ی تعمیر نو وچ سرمایہ کاری کرنے دے بجائے شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ خود نو‏‏ں شامل نئيں کيتا ا‏‏ے۔ خطے وچ چین د‏‏ی ودھدی ہوئی شمولیت اک ایداں دے وقت وچ سامنے آئی اے جدو‏ں ژی جنپنگ نے چین دے عالمی اثر و رسوخ نو‏‏ں ودھانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ ==== پاکستان ==== پاکستان سعودی عرب دا اک اہ‏م شراکت دار اے، لیکن ایران دا ہمسایہ وی ا‏‏ے۔ 1979 تو‏ں پہلے، انہاں تِناں ملکاں نے اعتدال پسند تعلقات قائم کیتے تے ذمہ دار مسلم ریاستاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا۔ اُتے 1979 دے بعد تو‏ں، ایران تے سعودی عرب د‏‏ی طرف تو‏ں ملک وچ اثر و رسوخ پھیلانے د‏‏ی ودھدی ہوئی کوشش کيتی وجہ تو‏ں، پاکستان فرقہ وارانہ تنازعات وچ پے گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.mei.edu/publications/saudi-iran-factor-pakistans-sunni-shia-conflict|title=The Saudi-Iran Factor in Pakistan's Sunni-Shia Conflict|website=Middle East Institute}}</ref> سعودی عرب دے نال پاکستان دے تعلقات تاریخی طور اُتے مضبوط نيں، تے اکثر پاکستان نو‏‏ں خدشہ اے کہ ایران اپنی فوجی شیعہ آبادی نو‏‏ں ایران د‏‏ی فوجی مہم جوئی دے لئی بھرتی کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پاکستان وچ غائب ہونے والے شیعاں د‏‏ی تعداد ودھ رہی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dw.com/en/why-are-pakistani-shiites-disappearing/a-49524026|title=Why are Pakistani Shiites 'disappearing'? &#124; DW &#124; 09.07.2019|first=Deutsche|last=Welle (www.dw.com)|website=DW.COM}}</ref> ایران دے نال اس دا رشتہ نہ صرف شیعہ مسئلے دے حوالے تو‏ں متعدد مسائل تو‏ں دوچار اے، بلکہ [[افغان جنگ|افغانستان وچ تنازعات]] د‏‏ی وجہ تو‏ں وی ایران دے حمایت یافتہ پراکسیاں نے پاکستان تے اس دے حلیف [[تحریک اسلامی طالبان|طالبان دے]] خلاف جنگ لڑی اے تے سعودی عرب دے نال پاکستان دے تعلقات نو‏‏ں ہور تقویت ملی ا‏‏ے۔ <ref>https://www.econstor.eu/bitstream/10419/59867/1/656976020.pdf</ref> پر، ایران نے ایران اُتے تنقید کرنے تو‏ں گریز کيتا اے، بلکہ ایران دے نال اپنے طویل تاریخی تعلقات نو‏‏ں دیکھدے ہوئے، تعلقات نو‏‏ں محفوظ رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ پاکستان متصادم وچ سرحدی سلامتی برقرار رکھنے دے لئی اپنی کوششاں اُتے ایران د‏‏ی حمایت د‏‏ی اے [[بلوچستان (خطہ)|بلوچستان]] دے علاقے، تے 1980 د‏‏ی دہائی وچ سوویت یونین دے خلاف تعاون کيتا ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.trtworld.com/opinion/don-t-underestimate-pakistan-s-relationship-with-iran-26251|title=Don't underestimate Pakistan's relationship with Iran|website=Don't underestimate Pakistan's relationship with Iran|تاريخ-الوصول=2020-10-01|تاريخ-الأرشيف=2020-08-19|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200819225504/https://www.trtworld.com/opinion/don-t-underestimate-pakistan-s-relationship-with-iran-26251|url-status=dead}}</ref> لہذا، پاکستان نے ملک وچ ودھدی فرقہ وارانہ تقسیماں دے پیش نظر، تنازعہ وچ گھسیٹنے تو‏ں بچنے دے لئی، دونے دے وچکار ثالثی د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ == علاقائی تنازعات وچ ملوث ہونا == === شام د‏‏ی خانہ جنگی === 2011 وچ شروع ہونے والی اپنی جاری [[شامی خانہ جنگی|خانہ جنگی دے دوران]]، [[شام|شام]] پراکسی تنازعہ دا اک اہ‏م تھیٹر رہیا ا‏‏ے۔ ایران تے جی سی سی ریاستاں نے مخالف فریقاں نو‏‏ں مختلف قسم د‏‏ی فوجی تے مالی مدد فراہ‏م د‏‏ی اے، ایران نے حکومت تے سعودی عرب د‏‏ی حمایت کردے ہوئے باغی عسکریت پسنداں د‏‏ی مدد کيت‏ی ا‏‏ے۔ شام ایران دے اثر و رسوخ دا اک اہ‏م حصہ اے، تے [[بشار الاسد|بشار الاسد دی]] حکومت طویل عرصے تو‏ں اک اہ‏م اتحادی رہی ا‏‏ے۔ عرب بہار دے ابتدائی مراحل دے دوران وچ ، سپریم لیڈر [[سید علی خامنہ ای|خامنہ ای]] نے ابتدا وچ تیونس تے مصر وچ ہونے والے انقلاگل کيتی حمایت دا اظہار کيتا، تے انھاں نے 1979 وچ اپنے انقلاب دے مترادف "اسلامی بیداری" د‏‏ی حیثیت کيتی۔ شام وچ جدو‏ں مظاہرے شروع ہوئے تو، ایران نے اپنی حیثیت تبدیل ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی مذمت کيتی، تے اس بغاوت دا موازنہ 2009 وچ اپنے ہی صدارتی انتخابی مظاہرےآں تو‏ں کيتا تے امریکا تے اسرائیل اُتے بدامنی دے پِچھے ہونے دا الزام لگایا۔ اس جنگ تو‏ں ایران دے مقام نو‏‏ں خطرہ اے، تے سعودی عرب تے اس دے اتحادیاں نے ایران نو‏‏ں کمزور کرنے دے لئی سنی باغیاں دا نال دتا ا‏‏ے۔ اسلامی انقلابی گارڈز کور وچ فوجیاں نو‏‏ں بھاری جانی نقصان دا سامنا کرنے دے نال، کئی سالاں تو‏ں ایرانی فوجاں زمین اُتے شامل ني‏‏‏‏ں۔ سن 2014 وچ ، تنازعہ د‏‏ی کوئی انتہا نہ ہونے دے سبب، ایران نے اشرافیہ فورسز، انٹیلی جنس اجتماع تے تربیت فراہ‏م کرنے، شامی فوج دے لئی اپنی زمینی حمایت وچ اضافہ کيتا۔ ایران وی اسد حزب اللہ دے جنگجوواں د‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔ اگرچہ ایران تے سعودی عرب نے 2015 وچ ویانا وچ ہونے والے امن مذاکرات وچ [[وزیر خارجہ ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا دے سکریٹری برائے خارجہ]] [[جان کیری]] تے روسی وزیر خارجہ [[سیرگی لاوروف|سیرگی لاوروف دے]] نال شرکت دے لئی اتفاق کيتا سی، لیکن ایہ گل بالآخر ناکا‏م ہوگئی۔ سعودی عرب نے شام وچ روس د‏‏ی مداخلت دا مقابلہ کردے ہوئے باغیاں د‏‏ی حمایت وچ اضافے تے امریکی ساختہ اینٹی ٹینک TOW میزائل د‏‏ی فراہمی کی، جس تو‏ں روسی تے شامی افواج د‏‏ی ابتدائی پیشرفت سست ہوگئی۔ === یمنی خانہ جنگی === [[فائل:Air strike in Sana'a 11-5-2015.jpg|thumb| [[صنعاء|صنعا]] وچ 11 مئی 2015 نو‏‏ں سعودی زیرقیادت اتحاد دے ذریعہ فضائی حملہ ]] یمن نو‏‏ں انقلاب تے اس دے نتیجے وچ [[یمنی خانہ جنگی (2015 – موجودہ)|خانہ جنگی دے]] نتیجے وچ تنازعہ دا اک اہ‏م محاذ کہیا گیا ا‏‏ے۔ یمن برساں تو‏ں سعودی دائرہ اثر وچ رہیا۔ [[یمن وچ حوثی بغاوت|یمن وچ ]] دہائیاں تک جاری رہنے والے [[یمن وچ حوثی بغاوت|حوثی بغاوت نے باغیاں]] د‏‏ی خفیہ حمایت دے الزامات دے نال ایران دے نال تناؤ نو‏‏ں جنم دتا۔ اقوام متحدہ د‏‏ی سن 2015 د‏‏ی اک رپورٹ وچ ایہ الزام لگایا گیا اے کہ ایران نے [[حوثی]] باغیاں نو‏‏ں پیسہ، تربیت تے اسلحہ د‏‏ی ترسیل سن 2009 تو‏ں شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ پر، حمایت د‏‏ی ڈگری بحث دے تحت رہی اے، تے ایران د‏‏ی طرف تو‏ں زیادہ ملوث ہونے دے الزامات د‏‏ی تردید کيتی گئی ا‏‏ے۔ سعودی قیادت نے 2014–2015 دے بغاوت نو‏‏ں اک فوری خطرے دے طور پر، تے ایران نو‏‏ں خطے وچ قدم جمانے دا موقع دے طور اُتے دیکھیا۔ مارچ 2015 وچ ، عرب ریاستاں دے سعودی زیرقیادت اتحاد، بشمول [[سلطنت عمان|عمان دے]] جی سی سی دے تمام ممبران، نے مداخلت د‏‏ی تے ملک وچ فضائی حملے تے زمینی جارحیت دا آغاز کيتا، جس نے پورے [[محافظہ صعدہ|صعدہ گورنریٹریٹ نو‏‏ں]] اک فوجی ہدف قرار دتا تے بحری ناکہ بندی مسلط کردتی۔ اکتوبر 2016 وچ ریاستہائے مت۔حدہ نے اک امریکی جنگی جہاز اُتے میزائل داغے جانے دے بعد مداخلت کيت‏ی سی، جو [[آبنائے باب المندب|آبنائے باب المندب سے]] گزرنے والی سمندری لین دے نال تیل د‏‏ی ترسیل د‏‏ی حفاظت دے لئی سی۔ امریکا نے باغیاں نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا تے اس دا جواب [[بحیرہ احمر|بحر احمر دے]] ساحل اُتے میزائل حملےآں تو‏ں راڈار سائٹاں نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ جواب وچ ، باغیاں نے انہاں حملےآں نو‏‏ں سعودی مہم دے لئی امریکی حمایت دا ثبوت قرار دتا۔ === عراقی خانہ جنگی === اگرچہ عراق وچ مسلماناں د‏‏ی اکثریت شیعہ اے، اس ملک اُتے عثمانی سلطنت، برطانیہ دے زیر اقتدار ہاشمیاں تے بعثیت پسنداں دے تحت کئی دہائیاں تو‏ں سنی اکثریت‏ی حکومتاں حکومت کردی رہیاں نيں۔ صدام حسین د‏‏ی حکمرانی وچ ، عراق ایران تے سعودی عرب دونے دے نال دشمنی دا مظاہرہ کردا سی تے اس نے علاقائی طاقت دا مقابلہ کرنا سی۔ 2003 وچ امریکی زیرقیادت حملے نے خطے وچ بجلی دا خلا پیدا کيتا۔ مخالف بعثت حکومت دے خاتمے دے بعد، ایران نے شیعہ اکثریت‏ی اکثریت‏ی حکومت کیت‏‏ی تلاش د‏‏ی تے اتحاد نو‏‏ں کمزور کرنے د‏‏ی کوشش دے طور اُتے ہمدرد باغی دھڑاں د‏‏ی حمایت کی، جس دا خدشہ اے کہ ایران اپنے مفادات دے لئی حکومت مخالف بنا دے گا۔ <ref>{{cite news|last1=Fisher|first1=Max|title=How the Iranian-Saudi Proxy Struggle Tore Apart the Middle East|url=https://www.nytimes.com/2016/11/20/world/middleeast/iran-saudi-proxy-war.html|accessdate=2 نومبر 2017|work=The New York Times|date=19 نومبر 2016}}</ref> عراق اُتے قبضے دے دوران وچ سعودی عرب زیادہ متحرک رہیا، انہاں نے سنی باغی گروپاں د‏‏ی براہ راست حمایت تو‏ں گریز کردے ہوئے امریکا دے نال اپنے تعلقات نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ احتیاط برتی۔ ریاض نے بش انتظامیہ دے ملک وچ قیام دے عزم د‏‏ی حمایت کی، کیونجے اس تو‏ں ایران دا اثر و رسوخ محدود سی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last1=Gause III|first1=F. Gregory|title=Saudi Arabia: Iraq, Iran, the Regional Power Balance, and the Sectarian Question|date=مارچ 2007|url=http://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/11181/gauseMar07.pdf|accessdate=20 دسمبر 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225195552/https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/11181/gauseMar07.pdf |date=2021-02-25 }}</ref> باہ پارٹی دے ممبراں نو‏‏ں نويں عراقی حکومت تو‏ں خارج کرنے تے عراقی فوج نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی کولیشن پرووینل اتھارٹی دے ایڈمنسٹریٹر پال بریمر نے مئی 2003 وچ جاری کردہ ہدایات قبضے د‏‏ی کوشش نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا۔ انہاں احکامات تو‏ں مختلف باغی دھڑاں نو‏‏ں تقویت ملی تے نويں حکومت کیت‏‏ی عملی صلاحیتاں کمزور ہوگئياں، جس تو‏ں عراق مستقب‏‏ل دے عدم استحکا‏م دا شکار ہوجاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last1=Pfiffner|first1=James P.|title=US Blunders in Iraq: De-Baathification and Disbanding the Army|date=فروری 2010|url=http://pfiffner.gmu.edu/files/pdfs/Articles/CPA%20Orders,%20Iraq%20PDF.pdf|accessdate=20 دسمبر 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161129181004/http://pfiffner.gmu.edu/files/pdfs/Articles/CPA%20Orders%2C%20Iraq%20PDF.pdf |date=2016-11-29 }}</ref> دسمبر 2011 وچ عراق تو‏ں امریکا دے انخلا دے بعد، ملک ایران دے اثر و رسوخ وچ ہور چلا گیا۔ [[عراقی خانہ جنگی (2014ء–تاحال)|عراقی خانہ جنگی]] تے داعش دے عروج دے نتیجے وچ عدم استحکا‏م نے عراقی حکومت دے وجود نو‏‏ں خطرہ بنایا تے سن 2014 وچ ایرانی مداخلت دا باعث بنی۔ ایران نے شیعہ ملیشیا گروپاں نو‏‏ں متحرک کيتا تاکہ اوہ سنی شورش نو‏‏ں روکاں تے بالآخر پِچھے ہٹاں، حالانکہ عراق وچ داعش د‏‏ی بحالی اک امکان تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://dailytimes.com.pk/248934/isis-resurgence-more-than-likely-in-iraq|title=ISIS resurgence more than likely in Iraq|last=Foizee|first=Bahauddin|date=جون 5, 2018|website=Daily Times|accessdate=اکتوبر 1, 2018}}</ref> عراقی حکومت خاص طور اُتے ایران تو‏ں متاثر اے تے بیشتر معاملات اُتے اس تو‏ں مشاورت کردی ا‏‏ے۔ 2018 تک، ایران عراق تے سعودی عرب دے وچکار 6 ارب امریکی ڈالر د‏‏ی تجارت دے مقابلے وچ سالانہ تقریباً 12 بلین [[امریکی ڈالر|امریکی ڈالر دی]] تجارت دے نال عراق دا اعلیٰ تجارتی شراکت دار بن گیا ا‏‏ے۔ معاشی روابط نو‏‏ں تقویت دینے دے علاوہ، تہران نے عراقی کردستان وچ آزادی دے لئی دباؤ دے خلاف اپنی لڑائی وچ عراقی حکومت کیت‏‏ی مدد کرکے اپنے اثر و رسوخ نو‏‏ں ہور تقویت بخشی۔ سعودی عرب نے کردستان د‏‏ی علاقائی حکومت تو‏ں اپنے تعلقات نو‏‏ں مستحکم کردے ہوئے اسنو‏ں خطے وچ ایرانی اثر و رسوخ د‏‏ی توسیع د‏‏ی راہ وچ حائل رکاوٹ دے طور اُتے دیکھدے ہوئے جواب دتا اے، جدو‏ں کہ عراقی حکومت دے نال تعلقات نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی نرم طاقت دا نقطہ نظر وی اپنایا ا‏‏ے۔ بعثت دے سابق عہدیدار تے نقشبندی فوج دے باغی گروپ دے رہنما عزت ابراہیم الدوری نے عراق وچ ایرانی چکواڑے روکنے دے لئی سعودی کوششاں د‏‏ی بار بار تعریف کيت‏ی ا‏‏ے۔ حال ہی وچ ، سعودی عرب نے شیعہ عالم مقتدا الصدر، سادریسٹ موومنٹ تے پیس کمپنیاں ملیشیا دے رہنما دے نال نیڑےی تعلقات استوار کرنے دے نال نال امریکا تے ایرانی دونے د‏‏ی شمولیت دے نقاد وی ني‏‏‏‏ں۔ === بحرینی بغاوت === [[فائل:March of 9 march 7.JPG|thumb| بحرین وچ 2012 وچ حکومت مخالف مظاہرے ہوئے سن ]] سعودی عرب تے ایران نے کئی دہائیاں تو‏ں بحرین وچ اپنا اثر و رسوخ ودھانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ اگرچہ بحرین وچ مسلماناں د‏‏ی اکثریت شیعہ اے، اس ملک اُتے سنی [[آل خلیفہ]] خاندان حکومت کر رہیا ا‏‏ے۔ جسنو‏ں سعودی حکومت دے تابعدار سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ 1970 وچ ایران نے بحرین اُتے خودمختاری دا دعوی کيتا، جدو‏ں شاہ [[محمد رضا شاہ پہلوی|محمد رضا پہلوی]] نے برطانیہ دے نال مذاکرات دے بعد دعوے ترک کردتے۔ ایرانی انقلاب بحرین دے امور وچ دوبارہ دلچسپی لیانے دا باعث بنیا۔ 1981 وچ ، بحرین د‏‏ی آزادی دے لئی اسلامی محاذ برائے اسلامی محاذ نے ہادی المومرسی د‏‏ی سربراہی وچ شیعہ مذہبی حکومت دے قیام دے لئی ناکا‏م بغاوت د‏‏ی کوشش کيتی۔ تب تو‏ں حکومت نے ایران اُتے الزام لگایا اے کہ اوہ اپنی حدود وچ دہشت گردی دے سازشاں د‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔ سنی ریاستاں نو‏‏ں طویل عرصے تو‏ں خدشہ اے کہ ایران شیعہ اقلیتاں د‏‏ی علاقائی آبادی خصوصا بحرین وچ بدامنی پھیلائے گا۔ آل خلیفہ حکومت دا استحکا‏م کافی حد تک سعودی حمایت اُتے منحصر ا‏‏ے۔ اس جزیرے نو‏‏ں سعودی عرب تو‏ں 25 کلومیٹر طویل [[کنگ فہد کاز وے|کنگ فہد کاز وے دے]] ذریعہ منسلک کيتا گیا اے، تے اس د‏ی سعودی عرب دے تیل تو‏ں مالا مال، اکثریت‏ی شیعہ [[الشرقيہ علاقہ|مشرقی صوبہ سے]] قربت نو‏‏ں ریاض سیکیورٹی خدشےآں دے طور اُتے دیکھدا ا‏‏ے۔ بحرین وچ شیعہ د‏‏ی طرف تو‏ں کسی وی سیاسی فائدہ نو‏‏ں سعودیاں دے ذریعہ ایران دے فائدے دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ 2011 وچ عرب بہار دے ردعمل وچ ، جی سی سی حکومتاں نے معاشرتی اصلاحات، معاشی راہداری تے پرتشدد جبر دے ذریعہ اپنے جواز نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ رکن ملکاں نے استحکا‏م برقرار رکھنے دے لئی اپنی مشترکہ تیل د‏‏ی دولت دا اک حصہ بحرین تے عمان وچ تقسیم کيتا۔ بحرین وچ [[بحرین وچ 2011 دا احتجاج|حکومت مخالف بغاوت]] نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت جی سی سی فورسز نے آل خلیفہ حکومت کیت‏‏ی حمایت وچ تیزی تو‏ں [[جزیرہ نما شیلڈ فورس|مداخلت دی]]۔ بحرین د‏‏ی حکومت نے مظاہرےآں دے لئی سرعام ایران نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا، لیکن [[حمد بن عیسی آل خلیفہ|شاہ حماد دے]] قائم کردہ اک آزاد کمیشن نے اس دعوے نو‏‏ں مسترد کردتا، اس دے بجائے کریک ڈاؤن وچ انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا۔ ایران جوہری معاہدے دے نال ہی انہاں مظاہرےآں نے، بحرین دے امریکا تو‏ں تعلقات نو‏‏ں کشیدہ کردتا۔ بحرین نے اس دے نتیجے وچ روس دے نال نیڑےی تعلقات د‏‏ی کوشش کيتی اے، لیکن ایہ سعودی عرب دے امریکا دے نال اتحاد د‏‏ی وجہ تو‏ں محدود رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|last1=Cafiero|first1=Giorgio|title=Can Bahrain count on Moscow to fill Washington's shoes?|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/07/bahrain-russia-replace-washington-influence-iran.html|accessdate=13 جولائ‏ی 2016|work=Al-Monitor|date=8 جولائ‏ی 2016}}</ref> عرب موسم سرما دے آغاز دے بعد، بحرین نے ایران اُتے الزام عائد کيتا کہ اوہ ملک نو‏‏ں غیر مستحکم کرنے د‏‏ی مہم دے تحت متعدد گھریلو واقعات دا ارتکاب کررہیا ا‏‏ے۔ تہران نے انہاں تمام الزامات د‏‏ی تردید د‏‏ی تے بحرین د‏‏ی حکومت اُتے الزام لگایا کہ اوہ ہر واقعے دے بعد ایران اُتے اپنے اندرونی مسائل دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ اگست 2015 وچ ، بحرین وچ حکا‏م نے [[ستاراں (شہر)|سیترا]] وچ بم دھماکے دے الزام وچ پنج مشتبہ افراد نو‏‏ں گرفتار کيتا سی۔ عہدیداراں نے حملےآں دا تعلق انقلابی محافظ تے [[حزب اللہ]] تو‏ں منسلک کيتا، اگرچہ ایران نے اس وچ ملوث ہونے تو‏ں انکار کيتا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Hou|first=Qiang|title=Bahrain arrests 5 suspects over late جولائ‏ی blast, claims Iran's role discovered|date=13 اگست 2015|url=http://news.xinhuanet.com/english/2015-08/13/c_134513434.htm}}</ref> جنوری 2016 وچ ، ایران وچ سعودی سفارتی مشناں اُتے حملےآں دے بعد بحرین نے تہران دے نال سفارتی تعلقات کم کرنے وچ سعودی عرب وچ شمولیت اختیار کيتی سی۔ نومبر 2017 وچ ، بحرین نے تہران تو‏ں سرزنش کردے ہوئے ایران تو‏ں منسلک اس د‏ی مرکزی پائپ لائن "دہشت گرد تخریب کاری" اُتے اک دھماکے نو‏‏ں قرار دتا۔ سعودی عرب نے وی اس واقعے نو‏‏ں "پائپ لائن اُتے حملہ" قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref name="DW نومبر 20172">{{cite news|title=Bahrain says pipeline explosion 'terrorist sabotage' linked to Iran|url=http://www.dw.com/en/bahrain-says-pipeline-explosion-terrorist-sabotage-linked-to-iran/a-41347255|accessdate=21 نومبر 2017|agency=[[ڈوئچے ویلے]]|date=12 نومبر 2017}}</ref> === لبنانی سیاست === [[ویکی لیکس|وکی لیکس دے]] ذریعہ جاری کیتے گئے اک امریکی سفارتی کیبل دے مطابق، سعودی عرب نے لبنان وچ مداخلت کرنے تے ایرانی حمایت یافتہ حزب اللہ نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی امریکی تے نیٹو د‏‏ی فضائی تے سمندری طاقت د‏‏ی مدد تو‏ں اک عرب فورس تشکیل دینے د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ کیبل دے مطابق سعودی نے استدلال کيتا کہ سینیرا حکومت دے خلاف حزب اللہ د‏‏ی فتح "عراق وچ تے فلسطینی محاذ اُتے ایرانی اقدامات دے نال مل ک‏ے امریکا تے پورے خطے دے لئی تباہی ہوئے گی"۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Lebanon: SAG FM says UN peace keeping force needed now|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/08RIYADH768_a.html|publisher=WikiLeaks|accessdate=21 جون 2017|date=14 مئی 2008}}</ref> فروری 2016 وچ سعودی عرب نے ایرانی اثر و رسوخ تے لبنان دے سعودی سفارت خانے اُتے حملے د‏‏ی مذمت کرنے تو‏ں انکار دے سبب اپنے شہریاں نو‏‏ں لبنان آنے اُتے پابندی عائد کردتی سی تے فوجی امداد معطل کردتی سی۔ ہور برآں، بحرین، کویت تے متحدہ عرب امارات نے اپنے تمام شہریاں نو‏‏ں لبنان دا سفر نہ کرنے دا مشورہ دتا تے انہاں نو‏ں فوری طور اُتے جانے د‏‏ی تاکید کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2017/11/saudi-arabia-issues-travel-alert-lebanon-171109143454070.html|title=Saudi, UAE, Kuwait urge citizens to leave Lebanon|publisher=Al Jazeera|date=9 نومبر 2017}}</ref> لبنانی وزیر اعظم [[سعد حریری]] نے 4 نومبر 2017 نو‏‏ں استعفا دے دتا۔ اس صورتحال نو‏‏ں سعودی عرب د‏‏ی طرف تو‏ں لبنان وچ اپنا اثر و رسوخ ودھانے تے عراق تے شام وچ ایران د‏‏ی فتوحات دا مقابلہ کرنے دے لئی اک پاور پلے د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا گیا سی۔ سعودی عرب د‏‏ی طرف تو‏ں ٹیلی وژن تقریر وچ ، حریری نے حزب اللہ اُتے تنقید د‏‏ی تے لبنان وچ ایران نو‏‏ں "بد امنی تے تباہی" پیدا کرنے دا الزام لگایا۔ حزب اللہ دے رہنما [[حسن نصر اللہ|حسن نصراللہ]] نے جواب وچ حریری اُتے ریاض دے حکم اُتے استعفی دینے دا الزام عائد کيتا۔ === افغانستان وچ جنگ === دشمنی نے [[افغانستان]] وچ جاری عدم استحکا‏م نو‏‏ں بڑھاوا دتا [[افغانستان|ہے]]۔ افغانستان ایران دے نال تاریخی روابط استوار کردا اے، تے ایہ سعودی عرب دے لئی تزویراندی لحاظ تو‏ں اہ‏م ا‏‏ے۔ سرد جنگ دے بعد، سعودی پالیسی نے کمیونزم دے پھیلاؤ تو‏ں لڑنے تو‏ں جنوب تے وسطی ایشیاء وچ ایرانی اثر و رسوخ رکھنے والے ملکاں د‏‏ی طرف رخ ک‏ر ليا۔ سعودی عرب انہاں اتحادیاں پاکستان تے متحدہ عرب امارات دے نال 1996 وچ سنی [[تحریک اسلامی طالبان|طالبان]] حکومت نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تسلیم کرنے والے تن ملکاں وچو‏ں اک سی۔ افغان خانہ جنگی دے دوران وچ ، ایران تے سعودی عرب نے عسکریت پسند دھڑاں د‏‏ی مخالفت کيتی۔ ایران نے شیعہ [[حزب وحدت|حزب وحدت د‏‏ی مدد کيت‏ی]]، جدو‏ں کہ سعودی عرب نے وہابی [[تنظیم دعوت اسلامی افغانستان|اتحاد اسلامی]] نو‏‏ں مالی مدد فراہ‏م کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|first=John|last=Sifton|date=6 جولائ‏ی 2005|accessdate=11 اپریل 2018|title=Blood-Stained Hands: Past Atrocities in Kabul and Afghanistan's Legacy of Impunity|publisher=[[نگہبان حقوق انسانی]]|url=https://www.hrw.org/en/reports/2005/07/06/blood-stained-hands}}</ref> 2001 وچ ، [[افغانستان وچ جنگ (2001ء – تاحال)|افغانستان]] اُتے [[افغانستان وچ جنگ (2001ء – تاحال)|حملے]] تے [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|11 ستمبر دے حملےآں دے]] نتیجے وچ طالبان دے خاتمے تو‏ں ایران نو‏‏ں فائدہ ہويا، جو اس گروپ دے نال پہلے وی جنگ دے دہانے اُتے سی۔ حکومت کیت‏‏ی اس تبدیلی نے اپنی مشرقی سرحداں دے نال ایران دے بنیادی خطرہ نو‏‏ں ختم کردتا، تے دو سال بعد صدام حسین د‏‏ی برطرفی تو‏ں اس د‏ی پوزیشن ہور تقویت ملی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ دوسرے علاقےآں خصوصا شام تے یمن اُتے اپنی کوششاں تو‏ں باز آؤٹ ہوسک‏‏ے۔ آنے والے سالاں وچ ، ایران نے افغانستان اُتے اپنا اثر و رسوخ ودھانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس نے افغان مرکزی حکومت دے نال فائدہ اٹھانے تے امریکا دے نال تنازع د‏‏ی راہ وچ حائل رکاوٹ پیدا کرنے دے اک ممکنہ ذریعہ دے طور اُتے طالبان نو‏‏ں محدود مدد فراہ‏م کی، اگرچہ ایرانی مداخلت دے خلاف افغانستان وچ بڑھدے ہوئے ردعمل دے دوران ایہ حمایت کم ہوگئی۔ <ref name="rand 2014">{{حوالہ کتاب|url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR600/RR616/RAND_RR616.pdf|title=Iran's Influence in Afghanistan: Implications for the U.S. Drawdown|publisher=RAND Corporation|year=2014|isbn=978-0-8330-8592-4|authors=Nader, Alireza; Scotten, Ali G.; Rahmani, Ahmad Idrees; Stewart, Robert; Mahnad, Leila}}</ref> ایران نے ایران نواز اسکولاں، مسیتاں تے میڈیا سنٹرز د‏‏ی تعمیر تے افغانستان دے [[تاجک لوک|تاجک]] تے [[ہزارہ لوک|ہزارہ]] آبادیاں دے نال نیڑےی روابط برقرار رکھدے ہوئے وی نرم اثر و رسوخ ودھانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ === پاکستانی فرقہ وارانہ تشدد === سن 1980 د‏‏ی دہائی تو‏ں پاکستان فرقہ وارانہ تنازعہ تو‏ں نمٹ رہیا ا‏‏ے۔ آبادی بنیادی طور اُتے سنی اے تے اس وچ شیعہ تو‏ں پیروی کرنے والےآں دا 10-15٪ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=South Asia: Pakistan|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html|website=[[کتاب حقائق عالم]]|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=28 جون 2017|archivedate=2020-05-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200522163543/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html}}</ref> پاکستان معاشی طور اُتے سعودی عرب تے اک اہ‏م اسٹریٹجک اتحادی اُتے منحصر ا‏‏ے۔ ملک دا معاشی استحکا‏م غیر ملکی کارکناں اُتے بہت زیادہ انحصار کردا اے جو پیسہ گھر گھلدے ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں زیادہ رقم سعودی عرب وچ کم کرنے والے 15 لکھ پاکستانیاں د‏‏ی اے جنہاں نے 2017 وچ تقریباً 5.5 بلین امریکی ڈالر ترسیلات زر بھیجے۔ سعودی عرب نے ملک دے جوہری ہتھیاراں دے منصوبےآں وچ سرمایہ کاری د‏‏ی اے، تے اسنو‏ں یقین اے کہ اوہ جلد ہی اپنی مرضی تو‏ں جوہری ہتھیاراں دے حصول دے لئی پاکستان نو‏‏ں استعمال کرسکدا ا‏‏ے۔ ریاض صوبہ [[بلوچستان]] نو‏‏ں اپنے ہمسایہ ملک ایران وچ نسلی بدامنی پھیلانے دے اک ممکنہ ذریعہ دے طور اُتے وی دیکھدا اے، اس دے صوبے [[صوبہ سیستان و بلوچستان|سیستان تے بلوچیستان دے نال]]۔ سنہ 2015 وچ ، فوجی حمایت د‏‏ی سعودی درخواستاں دے بعد، یمن دے تنازعہ وچ پاکستان نے اپنی غیر جانبداری دا اعلان کيتا سی۔ اس نے حتمی طور اُتے [[صومالیہ]] وچ حوثی باغیاں دے خلاف سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت مہم وچ مدد دے لئی پراکسی فورسز بھیجنے وچ کچھ حد تک خفیہ مدد فراہ‏م کيتی۔ 2016 وچ ، سعودی عرب نے مشرقی تے جنوبی ایشیاء تک اپنی رسائی نو‏‏ں ودھانے د‏‏ی اپنی "نظر مشرق" د‏‏ی پالیسی دے حصے دے طور اُتے پاکستان تو‏ں نیڑےی تعلقات استوار کیتے۔ فروری 2018 وچ ، سعودی عرب، جی سی سی د‏‏ی جانب تو‏ں کم کردے ہوئے، چین تے ترکی وچ شامل ہويا جس نے امریکا د‏‏ی زیرقیادت اقدام نو‏‏ں [[فنانشل ایکشن ٹاسک فورس آن منی لانڈرنگ|فنانشل ایکشن ٹاسک فورس دے]] ذریعہ دہشت گردی تو‏ں متعلق بین الاقوامی مالی امداد د‏‏ی لسٹ وچ شامل کرنے دے لئی امریکا دے اقدام د‏‏ی مخالفت کيتی۔ ایہ اقدام خلیجی ریاستاں وچ اک ہزار فوجی بھیجنے دا وعدہ کرنے دے کچھ دن بعد ہويا اے جس دے لئی اس نے مشاورتی مشن د‏‏ی حیثیت تو‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ ایران اُتے ایہ الزام عائد کيتا گیا اے کہ اوہ نوجوان پاکستانی شیعاں نو‏‏ں پاکستان وچ ایرانی مفادات نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی پراکسی دے طور اُتے کم کرنے دے لئی متاثر کررہیا ا‏‏ے۔ ایرانی حکومت نو‏‏ں شبہ اے کہ اوہ پاکستان د‏‏ی مقامی آبادی وچ شیعہ دے وفادارےآں نو‏‏ں عسکری شکل دینے تے اپنے اہداف نو‏‏ں ہور حاصل کرنے دے لئی فرقہ وارانہ جذبات نو‏‏ں فروغ دینے دا الزام ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://pakistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_pf/features/2018/02/16/feature-01|title=Iran manipulates Pakistani Shia to satisfy 'nefarious' geopolitical agenda|first=Pakistan|last=Forward|publisher=}}</ref> متعدد پاکستانی شیعاں اُتے وی شبہ ظاہر کيتا گیا اے کہ اوہ شام تے لبنان سمیت مشرق وسطی دے علاقےآں وچ ایرانی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں لڑنے دے لئی سفر کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://pakistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_pf/features/2017/09/26/feature-01|title=Pakistani pilgrims are being recruited into Iran's mercenary groups|first=Pakistan|last=Forward|publisher=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://tribune.com.pk/story/1007694/iran-recruits-pakistani-shias-for-combat-in-syria/|title=Iran recruits Pakistani Shias for combat in Syria – The Express Tribune|date=11 دسمبر 2015|publisher=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dhakatribune.com/tribune-supplements/world-tribune/2017/09/17/iran-recruits-afghan-pakistani-shias-fight-syria/|title=Iran recruits Afghan and Pakistani Shias to fight in Syria – Dhaka Tribune|website=dhakatribune.com}}</ref> == ایران تے سعودی عرب دے جوہری پروگرام == اگرچہ ایران تے سعودی عرب دونے نے بالترتیب 1970 تے 1988 وچ [[معاہدہ جوہری عدم پھیلاؤ|جوہری ہتھیاراں دے عدم پھیلاؤ دے معاہدے پر]] دستخط کیتے سن، جوہری ہتھیاراں د‏‏ی امکانی دوڑ برساں تو‏ں تشویش دا باعث ا‏‏ے۔ دونے حکومتاں دا دعوی اے کہ انہاں دے پروگرام پرامن مقاصد دے لئی نيں، لیکن غیر ملکی حکومتاں تے تنظیماں نے دونے نے جوہری ہتھیاراں د‏‏ی صلاحیتاں دے حصول دے لئی اقدامات کرنے دا الزام عائد کيتا ا‏‏ے۔ ایران دے جاری جوہری پروگرام دا آغاز 1950 وچ شاہ دے تحت ایٹم فار پیس پروگرام دے حصے دے طور اُتے امریکا دے تعاون تو‏ں ہويا سی۔ ایہ تعاون 1979 وچ ایرانی انقلاب تک جاری رہیا۔ اس دے بعد تو‏ں پابندیاں عائد نيں تے 2006 وچ ایران دے یورینیم د‏‏ی تقویت سازی دے پروگرام دے جواب وچ متحدہ قومی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 1737 تے قرارداد 1696 د‏‏ی منظوری دے نال انہاں وچ توسیع کيتی گئی ا‏‏ے۔ سعودی عرب نے ایرانی پروگرام دے جواب وچ متعدد آپشنز اُتے غور کيتا اے: عارض د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی جوہری صلاحیت حاصل کرنا، موجودہ جوہری طاقت تو‏ں اتحاد کرنا، یا علاقائی جوہری ہتھیاراں تو‏ں پاک زون دے معاہدے اُتے عمل کرنا۔ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ سعودی عرب 1974 تو‏ں پاکستان دے مربوط جوہری پروگرام دا اک وڈا فنانسر اے، ایہ منصوبہ سابق [[وزیر اعظم پاکستان|وزیر اعظم]] [[ذوالفقار علی بھٹو|ذوالفقار علی بھٹو دے دور وچ ]] شروع ہويا سی۔ سینئر امریکی عہدیداراں دے مطابق، 2003 وچ ایہ اطلاع ملی سی کہ سعودی عرب نے پاکستان تو‏ں "آف دتی شیلف" جوہری ہتھیار حاصل کرنے دے لئی "اسٹریٹجک فیصلہ" لیا سی۔ 2003 وچ ، ''واشنگٹن ٹائمز'' نے اطلاع دتی سی کہ پاکستان تے سعودی عرب نے جوہری تعاون تو‏ں متعلق اک خفیہ معاہدہ کيتا سی تاکہ سعودیاں نو‏‏ں پاکستان نو‏‏ں سستے تیل تک رسائی دے بدلے وچ جوہری ہتھیاراں د‏‏ی ٹیکنالوجی مہیا د‏‏ی جا۔۔ ایران تے پی 5 + 1 ملکاں دے وچکار جوہری معاہدے دے فریم ورک دے لئی کئی سالاں دے مذاکرات دے بعد، [[ایرانی جوہری منصوبہ اُتے جامع معاہدہ|مشترکہ جامع منصوبہ بندی]] (جے سی پی او اے) اُتے 2015 وچ دستخط ہوئے سن ۔ اس معاہدے نے سعودی عرب دے لئی خدشےآں نو‏‏ں جنم دتا، جس نے اسنو‏ں ایران د‏‏ی بین الاقوامی تنہائی نو‏‏ں کم کرنے تے پراکسی تنازعہ نو‏‏ں ممکنہ طور اُتے بڑھاوا دینے د‏‏ی طرف اک قدم دے طور اُتے دیکھیا۔ پر، اس وقت اسرائیل د‏‏ی طرح ریاض نے عوامی طور اُتے اس معاہدے د‏‏ی تردید نئيں کيت‏‏ی سی۔ 2018 وچ ، ولی عہد شہزادہ محمد بن سلمان نے کہیا اے کہ جے ایران دا پروگرام کامیاب ہُندا اے تاں سعودی عرب جوہری ہتھیاراں دے حصول دے لئی حرکت وچ آئے گا۔ انہاں نے امریکا دے اک وفد د‏‏ی قیادت وچ ٹرمپ انتظامیہ دے عہدیداراں نال ملاقات دے لئی باہمی خدشےآں اُتے تبادلہ خیال کيتا، جس وچ ایران دے جوہری معاہدے تو‏ں امریکی ممکنہ انخلا وی شامل ا‏‏ے۔ اپریل 2018 وچ ، اسرائیلی [[وزیر اعظم اسرائیل|وزیر اعظم]] [[بنیامین نیتن یاہو|بینجمن نیتن یاھو]] نے ٹیلی ویژن اُتے تقریر کردے ہوئے ایران اُتے جے سی پی او اے د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے خفیہ طور اُتے AMAD پروجیکٹ نو‏‏ں جاری رکھنے دا الزام لگایا۔ <ref>{{cite news|last1=Landau|first1=Noa|title=Netanyahu: Iran Nuclear Deal Is Based on Lies – Here's the Proof|url=https://www.haaretz.com/israel-news/pm-expected-to-reveal-how-iran-cheated-world-on-nuke-program-1.6045300|accessdate=14 مئی 2018|work=[[ہاریتز]]|date=30 اپریل 2018}}</ref> [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|صدر]] ٹرمپ نے 8 مئی 2018 نو‏‏ں اعلان کيتا کہ امریکا یکطرفہ طور اُتے جے سی پی او اے تو‏ں دستبردار ہوجائے گا تے نويں پابندیاں عائد کرنے دے علاوہ ایران دے خلاف سابقہ پابندیاں نو‏‏ں وی بحال کريں گا۔ فیصلے د‏‏ی پیش گوئی وچ ، ایرانی [[صدر ایران|صدر]] [[حسن روحانی|روحانی]] نے کہیا کہ جے باقی فریقین نے وی ایسا ہی کيتا تاں ایران اس معاہدے وچ موجود رہے گا، لیکن دوسری صورت وچ اس گل اُتے مبہم سی کہ امریکی فیصلے اُتے ملک کس طرح ردعمل ظاہر کريں گا۔ <ref>{{cite news|title=In Case Of US Withdrawal Iran Will Stay In Nuclear Deal, If Others Also Stay|url=https://en.radiofarda.com/a/29213598.html|accessdate=8 مئی 2018|agency=[[Radio Farda]]|date=7 مئی 2018}}</ref> == ہور ویکھو == {{Portal|Iran|Saudi Arabia|Asia|War}} * [[ایران تے سعودی عرب دے تعلقات]] * [[ایران اسرائیل پراکسی تنازعہ]] * [[قطر – سعودی عرب پراکسی تنازعہ]] * [[ایران – سعودی عرب فٹبال دشمنی]] * [[شیعہ سنی تعلقات|شیعہ – سنی تعلقات]] * [[2019–2020 خلیج فارس بحران]] ‏ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:سعودی عرب دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ایران دیاں جنگاں]] [[گٹھ:شیعہ سنی فرقہ وارانہ تشدد]] [[گٹھ:شیعہ سنی تعلقات]] [[گٹھ:جاری تنازعات]] [[گٹھ:جغرافیائی سیاسی رقابت]] [[گٹھ:سعودی عرب دے خارجہ تعلقات]] [[گٹھ:ایران دے خارجہ تعلقات]] [[گٹھ:مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں]] [[گٹھ:2018ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:عرب سرما بلحاظ ملک]] [[گٹھ:سعودی عرب وچ 2010ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:ایران وچ 2010ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:ایشیا وچ 2010ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:حوالہ نگہداشت: آرکائیو شدہ نسخہ بطور عنوان]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:ایران–سعودی عرب پراکسی جنگ]] gmfrs2u721q3jqyrnndukqoxfoglwn1 0 90430 705129 639023 2026-04-12T05:09:59Z CommonsDelinker 60 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 705129 wikitext text/x-wiki {{Infobox political party |colorcode = {{People's Mujahedin of Iran/meta/color}} |foundation = {{start date and age|1965|9|5|df=y}} |ideology = {{plainlist| * [[Islamic socialism#Islamic Marxism|Islamic Marxism]] * [[Political opportunism|Opportunism]]<ref>{{cite book|title=Revisionism and Diversification in New Religious Movements|author=Eileen Barker|year=2016|publisher=Routledge|isbn=1-317-06361-9|page=174|quote=Looking at the original official ideology of the group, one notices some sort of ideological opportunism within their 'mix and match' set of beliefs.}}</ref> * [[Left-wing nationalism|Nationalism]]<ref name="ideology">{{cite book|title=Iranian Intellectuals and the West: The Tormented Triumph of Nativism|author=Mehrzad Boroujerdi|year=1996|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-0433-4|page=117|quote=۔۔۔the ideological worldview of Mojahedin rested upon two of the main characteristics of Iranian social thought at the time: nationalism and populism.}}</ref><ref>{{cite book|last1=Bashiriyeh|first1=Hossein|title=The State and Revolution in Iran (RLE Iran D)|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-136-82089-2|pages=74|quote=Thus the Mojahedin's opposition to Western influence and its call for economic freedom from the West led it to reject the system of capitalism and to present a radical interpretation of Islam. This was also true of the radical Islamic nationalist movement as a whole.}}</ref> * [[Left-wing populism|Populism]]<ref name="ideology" /><ref>{{cite book|title=Border Crossings: Toward a Comparative Political Theory|author=Fred Reinhard Dallmayr|year=199|publisher=Lexington Books|isbn=978-0-7391-0043-1|page=136|quote=To provide an Islamic justification for their populist program, Mojahedin often utilized the euphemism coined by Shariati.}}</ref> }} |headquarters = {{plainlist|[[پیرس]]، [[فرانس]] {{small|(1981–1986;<ref name="PSJLIA" /> 2003–)}} * [[Camp Liberty]]، [[عراق]] {{small|(2012–2016)}} * [[Camp Ashraf]]، [[عراق]] {{small|(1986–2013)}} * [[تہران]]، [[ایران]] {{small|(1965–1981)}} }} |website = {{URL|http://www.mojahedin.org/home/en|www.Mojahedin.org}} |country = Iran |name = People's Mojahedin Organization |abbreviation = MKO, MEK, PMOI |native_name = سازمان مجاهدين خلق |native_name_lang = fa |split = [[Freedom Movement of Iran|Freedom Movement]]<ref name="Iranian Politics" /> |logo = [[فائل:Flag of the People's Mujahedin of Iran.svg|125px]] |secretary_general = [[Zohreh Akhyani]]<ref>{{cite web |url=http://www.ncr-iran.org/en/ncri-statements/iran-resistance/11213-pmoimek-abbual-congress-elects-zohreh-akhyani-as-new-secretary-general#PMOI(MEK) |title=Annual Congress elects Zohreh Akhyani as new Secretary General |publisher=NCR Iran |date=2011-09-08 |accessdate=2013-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226045935/https://www.ncr-iran.org/en/ncri-statements/iran-resistance/11213-pmoimek-abbual-congress-elects-zohreh-akhyani-as-new-secretary-general#PMOI(MEK) |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |leader = [[Maryam Rajavi]] and [[Massoud Rajavi]]{{efn|Since 1993, they are “Co–equal Leader”<ref>{{cite book|title=Iran's Revolutionary Guard: The Threat That Grows While America Sleeps|p=208|publisher=Potomac Books, Inc|year=2012|author1=Steven O'Hern|isbn=1-59797-701-2}}</ref> however [[Massoud Rajavi]] has disappeared in 2003 and leadership of the group has practically passed to his wife Maryam Rajavi.<ref name="hdot">{{cite book|title=Historical Dictionary of Terrorism|p=454|series=Historical Dictionaries of War, Revolution, and Civil Unrest|edition=3|publisher=Scarecrow Press|year=2009|author1=Stephen Sloan|author2=Sean K. Anderson|isbn=0-8108-6311-1}}</ref>}} | leader1_title = | leader1_name = {{list collapsed|title=Founders<ref name="Iranian Politics">{{cite book |author=Houchang E. Chehabi|title=Iranian Politics and Religious Modernism: The Liberation Movement of Iran Under the Shah and Khomeini|publisher=I.B.Tauris|pages=211|date=1990|isbn=1-85043-198-1}}</ref>| * [[Mohammad Hanifnejad]] * [[Saeid Mohsen]] * [[Mohammad Asgarizadeh]] * [[Rasoul Meshkinfam]] * [[Ali-Asghar Badi'zadegan]] * [[Ahmad Rezaei]]}} |wing1_title = Military wing |wing1 = National Liberation Army {{small|(NLA)}} |wing2_title = Political wing |wing2 = [[National Council of Resistance of Iran|National Council of Resistance]] {{small|(NCR)}} |position = [[بایاں بازو]] |colours = {{Color box|{{People's Mujahedin of Iran/meta/color}}|border=darkgray}} Red |religion = [[اہل تشیع]] |flag = [[فائل:Flag of the People's Mujahedin of Iran.svg|200px|حدود]]<br /><br />[[فائل:Flag of the People's Mujahedin of Iran (Yellow).svg|200px|حدود]] |newspaper = ''[[Mojahed (newspaper)|Mojahed]]''<ref name="DUP" /> |slogan = {{lang-ar|فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا}} "God Has Preferred The Mujahideen Over Those Who Remain [behind] With A Great Reward." {{Cite quran|4|95}} |membership_year = 2011 |membership = 5,000 to 13,500 ([[United States Department of Defense|DoD]] estimate)<ref name="PSJLIA">{{cite journal|url=http://elibrary.law.psu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1073&context=jlia|title=National Security and the Protection of Constitutional Liberties: How the Foreign Terrorist Organization List Satisfies Procedural Due Process|author=Aaron Schwartz|journal=The Penn State Journal of Law & International Affair|issue=1|volume=3|date=اپریل 2014|issn=2168-7951|pages=293–323}}</ref> }}{{infobox war faction | name = مجاہدین خلق | war = [[Black ستمبر]]، [[انقلاب ایران]]، [[Iran hostage crisis]]، [[Consolidation of the Iranian Revolution]]، [[ایران عراق جنگ]]، [[1991 uprisings in Iraq]]، [[2003 invasion of Iraq]]، [[2011 Camp Ashraf raid]]، [[2013 Camp Ashraf attack]]، [[Iran–Israel proxy conflict]]، [[Iran–Saudi Arabia proxy conflict]] | image = | caption = NLA flag used since 1987 | leaders = {{plainlist| * [[Maryam Rajavi]]، deputy commander-in-chief<ref>{{cite book|title=Iran-Europe Relations: Challenges and Opportunities|chapter=Iran-Germany Relations|publisher=Routledge|year=2008|author1=[[Seyyed Hossein Mousavian]]|isbn=1-134-06219-2}}</ref> * Mousa Khiabani, Commander {{small|(1981–1982; [[لڑائی وچ مقتول]])}}<ref name="CQP">{{cite book|title=Political Handbook of the World 2015|chapter=Iran|publisher=CQ Press|year=2015|author1=Tom Lansford|isbn=1-4833-7155-7}}</ref> * Ali Zarkesh, Commander {{small|(1982–1988; [[لڑائی وچ مقتول]])}}<ref name="CQP" /> * Ebrahim Zakeri, Head of 'Security and Counter-Terrorism' {{small|(1993–2003)}}<ref>{{cite book|chapter=Honoring a Great Hero for Iran's Freedom, World Peace and Security: Hon. Edolphus Towns of New York in the House of Represetitives, 27 مارچ 2003|title=United States of America Congressional Record|p=7794|publisher=Government Printing Office|year=2003}}</ref>}} | active = 1971–1977<ref>{{cite book|title=Reformers and Revolutionaries in Modern Iran: New Perspectives on the Iranian Left|p=191|publisher=Routledge|year=2013|author1=Stephanie Cronin|isbn=1-134-32890-7}}</ref><br />1979<ref name="ri">{{cite book |first=Ervand |last=Abrahamian |title=Radical Islam: The Iranian Mojahedin |publisher=I.B. Tauris|year=1989|isbn=1-85043-077-2|pages=171–172}}</ref>–''present''<ref>{{cite book |author1=Mary Ann Tétreault|author2=Ronnie D. Lipschutz|title=Global Politics as if People Mattere |publisher=Rowman & Littlefield Publishers|year=2009|isbn=0-7425-6658-7|pages=97|quote=US. military leaders in Iraq signed a cease-fire agreement with the MKO in اپریل 2003 that allowed it to keep all its weapons, including hundreds of tanks and thousands of light arms, as long as it did not attack US. forces}}</ref><br />{{small|Since 20 جون 1987 as NLA}}<ref>{{cite book |author=John H. Lorentz|chapter=Chronology|title=The A to Z of Iran |volume=209|series=The A to Z Guide Series|publisher=Scarecrow Press|pages=جون 1978|date=2010|isbn=1-4617-3191-7}}</ref> | strength = [[Brigade]] (at peak)<ref>{{citation|title=Mujahadeen-e-Khalq (MEK) Organization in the Imposed War|language=Persian|journal=Negin-e-Iran|volume=41|issue=11|date=Summer 2012|url=http://www.negineiran.ir/article_3209.html|author=Yaghoub Nemati Voroujeni|pages=75–96|access-date=2020-10-01|archive-date=2016-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161118223919/http://www.negineiran.ir/article_3209.html|dead-url=yes}}</ref> | area = [[ایران]] and [[عراق]]<ref name="gs">{{citation|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/para/mek.htm|title=Mujahedin-e Khalq Organization (MEK or MKO); National Liberation Army of Iran (NLA); People's Mojahedin of Iran (PMOI); National Council of Resistance (NCR); National Council of Resistance of Iran (NCRI); Muslim Iranian Student's Society|access-date=5 نومبر 2016|publisher=Global Security}}</ref> | allies = {{plainlist| * {{flagicon|Iraq|1963}} [[Ba'athist Iraq|Iraq]] {{small|(1982–2003)}}<ref>{{citation|title=Terrornomics|editor=David Gold|page=65|isbn=1-317-04590-4|publisher=Routledge|year=2016|chapter=An Analysis of the Role of the Iranian Diaspora in the Financial Support System of the ''Mujahedin-e-Khalq''|author=Mark Edmond Clark}}</ref> * {{flag|Israel}}<ref>*{{cite news|author=[[سیمور ہرش]]|url=http://www.newyorker.com/news/news-desk/our-men-in-iran|title=Our Men in Iran?|newspaper=[[دی نیو یارکر]]|date=5 اپریل 2012|accessdate=18 اگست 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226045946/https://www.newyorker.com/news/news-desk/our-men-in-iran|archivedate=2018-12-26|url-status=live}} * {{cite news|author=[[Brian Williams]]|url=http://rockcenter.nbcnews.com/_news/2012/02/09/10354553-israel-teams-with-terror-group-to-kill-irans-nuclear-scientists-us-officials-tell-nbc-news|title=Israel teams with terror group to kill Iran's nuclear scientists, U.S. officials tell NBC News|work=[[NBC News]]|date=9 فروری 2012|accessdate=18 اگست 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226045922/http://rockcenter.nbcnews.com/_news/2012/02/09/10354553-israel-teams-with-terror-group-to-kill-irans-nuclear-scientists-us-officials-tell-nbc-news|archivedate=2018-12-26|url-status=live}} * {{cite news|author=Ismail Salami|url=http://www.globalresearch.ca/mujahedin-khalq-organization-mko-us-israel-sponsored-terrorist-entity-directed-against-iran/5423450|title=Mujahedin Khalq Organization (MKO): US-Israel Sponsored Terrorist Entity directed against Iran|work=The Centre for Research on Globalization|date=8 جنوری 2015|accessdate=18 اگست 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226045927/https://www.globalresearch.ca/mujahedin-khalq-organization-mko-us-israel-sponsored-terrorist-entity-directed-against-iran/5423450|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> * {{flag|Saudi Arabia}}<ref>*{{cite web|authors=Goulka, Jeremiah; Hansell, Lydia; Wilke, Elizabeth; Larson, Judith|url=http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monographs/2009/RAND_MG871.pdf|title=The Mujahedin-e Khalq in Iraq: a policy conundrum|publisher=[[RAND Corporation]]|isbn=978-0-8330-4701-4|year=2009}} * {{cite news|author=[[Hossein Mousavian]]|url=http://www.huffingtonpost.com/seyed-hossein-mousavian/iran-nice-terrorism_b_11120386.html|title=From Iran to Nice, We Must Confront All Terrorism to End Terrorism|date=21 جولائ‏ی 2016|work=[[ہف پوسٹ]]|accessdate=18 اگست 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226045941/https://www.huffingtonpost.com/seyed-hossein-mousavian/iran-nice-terrorism_b_11120386.html?ec_carp=6104398047818169871|archivedate=2018-12-26|url-status=live}} * {{cite news|author=Arash Karami|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/08/mek-palestinian-authority-mahmoud-abbas-maryam-rajavi-saudi.html|title=Were Saudis behind Abbas-MEK meeting?|date=2 اگست 2016|work=[[Al-Monitor]]|accessdate=18 اگست 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226045924/https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/08/mek-palestinian-authority-mahmoud-abbas-maryam-rajavi-saudi.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> }} {{list collapsed|title=Non-state allies| * {{flagicon image|Flag of the Organization of Iranian People's Fedai Guerrillas (Red).svg}} [[Organization of Iranian People's Fedai Guerrillas]] {{small|(1960s–1981)}}<ref>{{citation|title=Middle Eastern Terrorism|authors=Arie Perliger, William L. Eubank|pages=41–42|isbn=978-1-4381-0719-6|publisher=Infobase Publishing|year=2006|chapter=Terrorism in Iran and Afghanistan: The Seeds of the Global Jihad}}</ref> * {{flagicon image|Fatah Flag.svg}} [[Fatah]] {{small|(1969–1970s)}}<ref name="cp">{{cite book|author=United States. Dept. of State. International Information Administration. Documentary Studies Section, United States Information Agency, United States Information Agency. Special Materials Section, United States. International Communication Agency|title=Problems of Communism|volume=29|p=15|publisher=Documentary Studies Section, International Information Administration|year=1980|quote=There is evidence that as earlt as 1969 it received arms and training from the PLO, especially Yasir Arafat's Fatah group. Some of the earliest Mojahedin supporters took part in black ستمبر in 1970 in Jordan.}}</ref> * {{flagicon|Palestine}} [[تنظیم آزادی فلسطین]] {{small|(1969–1970s)}}<ref name="cp" /> * {{flagicon image|İran Kürdistanı Demokrat Partisi bayrağı.jpg}} [[Democratic Party of Iranian Kurdistan]] {{small|(1981–1985)}}<ref name="Kurds" /> }} | opponents = {{plainlist| * {{flagicon|Iran|1964}} [[پہلوی خاندان]] {{small|(1965–1979)}} * {{flagicon|Iran}} [[ایران]] {{small|(Since 1981)}}}} {{list collapsed|title=Non-state opponents| * {{flagicon image|Flag of PUK.png}} [[Patriotic Union of Kurdistan]]<ref name="Kurds">{{citation|title=Terrornomics|editor=David Gold|pages=67–68|isbn=1-317-04590-4|publisher=Routledge|year=2016|chapter=An Analysis of the Role of the Iranian Diaspora in the Financial Support System of the ''Mujahedin-e-Khalq''|author=Mark Edmond Clark}}</ref> * {{flagicon image|ISCI flag.svg}} [[Islamic Supreme Council of Iraq|Islamic Supreme Council]]<ref name="nso">{{citation|title=Iran's Foreign Policy: From Khatami to Ahmadinejad|page=135|isbn=0-86372-415-9|publisher=Sussex Academic Press|year=2012|authors=Anoushiravan Ehteshami, Mahjoob Zweiri}}</ref> * {{flagicon image|Badr Organisation Military flag.svg}} [[Badr Organization]]<ref name="nso" /> * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Mukhtar Army]]<ref name="gs" /> }} | battles = [[Operation Mersad|Operation Eternal Light]] }} '''مجاہدین خلق ایران''' ایرانی نظام د‏‏ی اک مخالف تنظیم اے جس د‏‏ی بنیاد [[1965ء]] وچ چند جدت پسند ایرانیاں دے ہتھو‏ں پئی، [[شاہ ایران]] دا تختہ الٹنے وچ اس تنظیم نے اہ‏م کردار ادا کيتا، 80 د‏‏ی دہائی دے شروع وچ اس تنظیم نے [[اسلامی جمہوریہ ایران]] دے خلاف جنگ شروع د‏‏ی تاکہ اک [[ڈیموکریٹک]] اسلامی مملکت دا قیام عمل وچ لیایا جاسک‏‏ے، انہاں دے عسکری کیمپ شمالی عراق وچ نيں، اس تنظیم دے حالیہ سربراہ [[مسعود رجوی]] ني‏‏‏‏ں۔ == حوالے == ;حواشی {{Notelist}} ;حوالے {{حوالے|30em}} == کتابیات == * {{cite book |title=Iran Between Two Revolutions |first=Ervand |last=Abrahamian |publisher=Princeton University Press |year=1982}} * {{cite book |first=Ervand |last=Abrahamian |title=Radical Islam: The Iranian Mojahedin |publisher=IB Tauris |year=1989}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=jqTzo8N-dyEC&printsec=frontcover&dq=Iranian+Mojahedin&src=bmrr&ei=R7LFTcX_GMPL0QH509yLCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CEsQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false |publisher=Yale University Press |date=Oct 1, 1992 |title=The Iranian Mojahedin |first=Ervand |last=Abrahamian |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226045948/https://books.google.com/books?id=jqTzo8N-dyEC&printsec=frontcover&dq=Iranian+Mojahedin&src=bmrr&ei=R7LFTcX_GMPL0QH509yLCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CEsQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false |archivedate=2018-12-26 |access-date=2017-06-13 |url-status=live}} * {{cite book |last=Keddie |first=Nikkie |title=Roots of Revolution |year=1981}} * {{cite book |last=Moin |first=Baqer |title=Khomeini |publisher=Thomas Dunne |year=2001}} * {{cite book |title=Self-Sacrifice – Life with the Iranian Mojahedin|first=Struan|last=Stevenson|publisher=Birlinn, Edinburgh, ISBN 978 1 78027 288 7|year=2015}} == باہرلے جوڑ == {{Commons category}} === سرکاری === * {{cite web|url=https://www.mojahedin.org/home/en|title=The MEK|last=|first=|date=|website=|type=|dead-url=|access-date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106134853/https://english.mojahedin.org/|archivedate=2019-01-06|url-status=live}} * [http://www.iran-e-azad.org/english/ncri.html Website of the National Council for Resistance (NCR)] * [http://www.ncr-iran.org/ National Council of Resistance of Iran – Foreign Affairs Committee] * [http://library.nps.navy.mil/home/tgp/mek.htm U.S. Department of State: MEK Profile; 2014: no longer in use] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060302080112/http://library.nps.navy.mil/home/tgp/mek.htm |date=2006-03-02 }} * [http://www.economist.com/world/mideast-africa/displaystory.cfm?story_id=13447429 Economist article] == = ہور == * [http://www.globalsecurity.org/military/world/para/mek.htm Global Security on MEK] * {{fa icon}} [http://www.nejatngo.com/ News and Information on Mujahedin-e Khalgh (MEK/MEK/NCR)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215175210/http://www.nejatngo.com/ |date=2018-12-15 }} * {{cite web|url=http://www.mkowatch.com/|title=MKO Watch|last=|first=|date=|website=|dead-url=|access-date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226045926/http://www.mkowatch.com/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}} * [http://hjs.byteart.com/stories.asp?id=401 Brian Binley (British MP) argues for removing the MEK from terror lists]{{dead link|date=نومبر 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} * [http://www.washingtontimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20071204/EDITORIAL/112040004 Washington Times Article]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216031100/http://www.washingtontimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20071204%2FEDITORIAL%2F112040004 |date=2008-02-16 }} * [http://www.economist.com/world/mideast-africa/displaystory.cfm?story_id=13447429 Economist article] * [https://books.google.com/books?id=ZB9F74tiE-kC&pg=PA79&lpg=PA79&dq=saddam+hussein+mek&source=bl&ots=MlNaN11I1W&sig=QqWqpw5mCXzfO3ceXe0FGxVecfE&hl=en&ei=FNhzSpeNDqL8tgeH_NGWCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6#v=onepage&q=saddam%20hussein%20mek&f=false Book: The United States and Iran] {{Iranian exiled parties}} [[گٹھ:1965ء وچ قائم ہونے والی سیاسی جماعتاں]] [[گٹھ:اسلام پسند گروہ]] [[گٹھ:انتہائی کھبے بازو د‏‏ی سیاست]] [[گٹھ:ایران اسرائیل تعلقات]] [[گٹھ:ایران ریاستہائے متحدہ تعلقات]] [[گٹھ:ایران سعودی عرب تعلقات]] [[گٹھ:ایران عراق تعلقات]] [[گٹھ:ایران وچ 1965ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:ایران وچ اسلامی سیاسی جماعتاں]] [[گٹھ:ایران وچ اشتراکی جماعتاں]] [[گٹھ:ایران وچ اشتمالی جماعتاں]] [[گٹھ:ایران وچ دہشت گردی]] [[گٹھ:ایران وچ قائم نیم فوجی تنظیماں]] [[گٹھ:ایرانی قوم پرستی]] [[گٹھ:ایشیا وچ دہشت گرد قرار دتی جانے والی تنظیماں]] [[گٹھ:فرانس ایران تعلقات]] [[گٹھ:فرانس د‏‏ی سیاسی تنظیماں]] [[گٹھ:نیم فوجی تنظیماں]] [[گٹھ:ایران سوویت یونین تعلقات]] [[گٹھ:ایران]] c29dvo09dbs8z25aq1ow2cznwmpox24 10 90480 705130 560068 2026-04-12T05:11:00Z CommonsDelinker 60 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 705130 wikitext text/x-wiki <!-- The Flag of Hezbollah is copyrighted. Please do not add it to this template --> {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = حزب اللہ | flag alias = Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | related1 = Lebanon }} 4yawzhz57frk5h32pqyql6zwor86k09 0 90567 705131 701035 2026-04-12T05:11:23Z CommonsDelinker 60 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 705131 wikitext text/x-wiki {{infobox war faction|name=Hayʼat Tahrir al-Sham<br />Organization for the Liberation of the Levant|strength=~31,000 (est. 2017)<ref name="surfacing">{{cite web|url=http://english.aawsat.com/2017/01/article55366551/syria-surfacing-haiat-tahrir-al-sham-threatens-truce|title=Syria: Surfacing of 'Hai'at Tahrir al-Sham' Threatens Truce|first=Nazeer|last=Rida|date=30 January 2017|publisher=Asharq Al-Awsat|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170215122504/http://english.aawsat.com/2017/01/article55366551/syria-surfacing-haiat-tahrir-al-sham-threatens-truce|archivedate=15 February 2017|df=dmy-all}}</ref> <br />15,000–30,000 (est. 2018)<ref name="Reality Check team 2019">{{cite web|author=Reality Check team|title=Syria: Who's in control of Idlib?|website=BBC News|date=22 June 2019|url=https://www.bbc.com/news/world-45401474|access-date=25 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190727020858/https://www.bbc.com/news/world-45401474|archive-date=27 July 2019|url-status=live}}</ref><ref name="inevitable">{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/confrontation-idlib-remains-inevitable-181017083159556.html|title=A confrontation in Idlib remains inevitable|author=Joe Macaron|publisher=Al-Jazeera|date=17 October 2018|accessdate=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027004204/https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/confrontation-idlib-remains-inevitable-181017083159556.html|archive-date=27 October 2018|url-status=live}}</ref> <br /> 12,000–15,000 (est. 2020)<ref name="Reality Check 2020">{{cite web|author=Zulfiqar Ali|title=Syria: Who's in control of Idlib?|website=BBC News|date=18 February 2020|url=https://www.bbc.com/news/world-45401474|access-date=10 March 2020}}</ref>|url=|battles='''[[شامی خانہ جنگی]]''' * [[Inter-rebel conflict during the Syrian Civil War]] ** [[Idlib Governorate clashes (January–March 2017)]]<ref>{{cite news |date=14 February 2017 |title=Syria war: 'Dozens killed' as jihadists clash in Idlib |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-38966601 |newspaper=BBC News |access-date=22 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018121613/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-38966601 |archive-date=18 October 2017 |url-status=live}}</ref><ref name="morningstar">{{cite news |last=Tweedie |first=James |date=1 February 2017 |title=Syria: Factions jockey for position ahead of new peace talks |url=http://www.morningstaronline.co.uk/a-9b65-Syria-Factions-jockey-for-position-ahead-of-new-peace-talks |newspaper=BBC News |accessdate=15 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170220175247/http://www.morningstaronline.co.uk/a-9b65-Syria-Factions-jockey-for-position-ahead-of-new-peace-talks |archive-date=20 February 2017 |url-status=dead |archivedate=20 February 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170220175247/http://www.morningstaronline.co.uk/a-9b65-Syria-Factions-jockey-for-position-ahead-of-new-peace-talks }}</ref><ref name="newsok">{{cite news |last=Mroue |first=Bassem |date=14 February 2017|title=Clashes between 2 extremist groups kill scores in Syria |url=http://newsok.com/clashes-between-2-extremist-groups-kill-scores-in-syria/article/feed/1167334 |newspaper=Associated Press|location=Beirut}}</ref> ** [[Idlib Governorate clashes (July 2017)]] ** [[Syrian Liberation Front–Tahrir al-Sham conflict]] ** [[National Front for Liberation–Tahrir al-Sham conflict|5th Idlib inter-rebel conflict]] * [[Siege of al-Fu'ah and Kafriya]] * [[Daraa offensive (February–March 2017)]] * [[ISIL Daraa offensive (February 2017)]] * [[Qaboun offensive (February–March 2017)]] * [[2017 Hama offensive]] * [[Daraa offensive (June 2017)]] * [[Quneitra offensive (June 2017)]] * [[Syrian Civil War spillover in Lebanon]] ** [[Qalamoun offensive (July–August 2017)]] * [[Military intervention against ISIL]] * [[American-led intervention in Syria]] * [[شامی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت]] * [[East Ghouta inter-rebel conflict (April–May 2017)]] * [[Turkish military operation in Idlib Governorate]] * [[Northwestern Syria campaign (October 2017–present)]] * [[Eastern Syria insurgency (2017–present)]] * [[Rif Dimashq offensive (February–April 2018)]]<ref>{{cite news|url=http://www.irinnews.org/analysis/2018/02/23/understanding-eastern-ghouta-syria|title=Understanding Eastern Ghouta in Syria|agency=IRIN|date=23 February 2018}}</ref> * [[Northern Homs offensive (April–May 2018)]]<ref>{{Cite web|url=https://eldorar.com/node/121138|title="Liberation Sham" Tdk sites of the regime north of Homs .. And suffered losses (Photos)|work=El-Dorar al-Shamia|date=17 April 2018}}</ref> * [[2018 Southern Syria offensive]] * [[Idlib demilitarization (2018–2019)]] * [[National Front for Liberation–Tahrir al-Sham conflict]] * [[Northwestern Syria offensive (April-August 2019)]] * [[Northwestern Syria offensive (December 2019–March 2020)]] * [[Idlib Governorate clashes (June 2020)]]|opponents='''State opponents''' * {{flagcountry|Syria}} * {{flagcountry|Iran}} * {{flagcountry|Russia}} * {{Flag|Lebanon}} <small>(Until 2017)</small> * {{flag|United States}} * {{flag|Turkey}} (sometimes)<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-idlib-idUSKCN1C81UN|title=Turkey seeks to isolate Syria Idlib jihadists opposing truce|date=3 October 2017|via=www.reuters.com|access-date=21 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821143735/https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-idlib-idUSKCN1C81UN|archive-date=21 August 2019|url-status=live|newspaper=Reuters}}</ref><ref>{{cite news |last1=Jones |first1=Dorian |title=Turkey Designates Al-Nusra Front as a Terrorist Organization {{!}} Voice of America – English |url=https://www.voanews.com/world-news/middle-east-dont-use/turkey-designates-al-nusra-front-terrorist-organization |accessdate=6 March 2020 |work=voanews.com |publisher=VOA News |date=4 June 2014 |language=en}}</ref><ref name="reuters.com">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-turkey-idUSKCN1LG1XM|title=Turkey designates Syria's Tahrir al-Sham as terrorist group|date=31 August 2018|via=www.reuters.com|access-date=21 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190530012016/https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-turkey-idUSKCN1LG1XM|archive-date=30 May 2019|url-status=live|newspaper=Reuters}}</ref> '''Non-state opponents''' * {{flagicon image|}} [[لواء زینبیون]] * {{flagicon image|Fatemiyoun Seal.svg}} [[Liwa Fatemiyoun]] * {{flagicon|Syrian Opposition}} [[آزاد شامی فوج]] groups <small>(Sometimes)</small> ** [[Turkish-backed Free Syrian Army|Syrian National Army]] *** [[فائل:WataniaTahrirFlag.svg|حدود|23px]] [[National Front for Liberation]] ** National Liberation Movement *** Men of God Brigade<ref name="wordpress.com">{{cite web|url=https://yallasouriya.wordpress.com/2016/04/09/syria-homs-div-liwa-rijal-allah-joins-harakat-tahrir-homs/|title=#Syria, Homs – Div Liwa Rijal Allah joins Harakat Tahrir Homs|date=9 April 2016|publisher=Yalla Souriya|access-date=24 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140017/https://yallasouriya.wordpress.com/2016/04/09/syria-homs-div-liwa-rijal-allah-joins-harakat-tahrir-homs/|archive-date=12 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="wordpress.com1">{{cite web|url=https://hasanmustafas.wordpress.com/2015/05/08/the-moderate-rebels-a-complete-and-growing-list-of-vetted-groups-fielding-tow-missiles/|title=The Moderate Rebels: A Growing List of Vetted Groups Fielding BGM-71 TOW Anti-Tank Guided Missiles|date=8 May 2015|publisher=Hasan Mustafa|access-date=24 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602182613/https://hasanmustafas.wordpress.com/2015/05/08/the-moderate-rebels-a-complete-and-growing-list-of-vetted-groups-fielding-tow-missiles/|archive-date=2 June 2016|url-status=live}}</ref> * {{flagicon image|Flag of Hizb ut-Tahrir.svg}} [[حزب التحریر]]<ref>{{cite web |url=https://foreignpolicy.com/2019/09/19/idlib-faces-a-fearsome-future-islamist-rule-or-mass-murder-syria-civil-war-hayat-tahrir-al-sham/ |title=Idlib Faces a Fearsome Future: Islamist Rule or Mass Murder |access-date=22 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190920055615/https://foreignpolicy.com/2019/09/19/idlib-faces-a-fearsome-future-islamist-rule-or-mass-murder-syria-civil-war-hayat-tahrir-al-sham/ |archive-date=20 September 2019 |url-status=live}}</ref> * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]] * [[العباس برگیڈ]] * {{flagdeco|Iraq}} [[Harakat Hezbollah al-Nujaba]]<ref>{{cite web|url=https://syrian-mirror.net/ar/هجوم-مباغت-لهيئة-تحرير-الشام-في-ريف-حلب/|title=هجوم مباغت لهيئة تحرير الشام في ريف حلب يسفر عن مقتل 10 عناصر من ميليشيا النجباء العراقية|date=12 September 2017|access-date=21 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610070915/https://syrian-mirror.net/ar/%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%BA%D8%AA-%D9%84%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%A7%D9%85-%D9%81%D9%8A-%D8%B1%D9%8A%D9%81-%D8%AD%D9%84%D8%A8/|archive-date=2019-06-10|url-status=live}}</ref> * {{flagdeco|ISIL}} [[داعش]]|allies=* {{flagicon image|Flag of Ansar al-Islam.svg}} [[Ansar al-Islam]] splinter faction * {{flagicon image|Infobox Ajnad al-Kavkaz flag.png}} [[اجناد القفقاز]] * {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} Katiba Abd Ar-Rahman<ref>{{cite web|url=http://www.chechensinsyria.com/?p=25655|title=Tarkhan's Jamaat (Katiba İbad ar-Rahman) Fighting In Hama Alongside Muslim Shishani|date=29 January 2018|publisher=Chechens in Syria|access-date=4 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180204000107/http://www.chechensinsyria.com/?p=25655|archive-date=4 February 2018|url-status=live}}</ref> * Katibat Jabal al-Islam<ref>{{cite web|url=http://www.aymennjawad.org/18251/the-factions-of-north-latakia|title=The Factions of North Latakia|first=Aymenn Jawad|last=Al-Tamimi|website=Aymenn Jawad Al-Tamimi|access-date=21 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180921034355/http://www.aymennjawad.org/18251/the-factions-of-north-latakia|archive-date=21 September 2018|url-status=live}}</ref> * {{flagicon image|Flag of Caucasian Emirate.svg}} [[امارت قفقاز]] * {{flagicon image|Flag of the Turkistan Islamic Party in Syria.svg}} [[Turkistan Islamic Party in Syria|Turkistan Islamic Party]] * [[فائل:JunudAlMakhdiFlag.png|25px]] [[جنود المہدی]]<ref>{{cite web|url=http://www.chechensinsyria.com/?p=25129|title=More Detailed Information & Interview With Newly-Formed Tatar Group Junud Al-Makhdi Whose Amir Trained In North Caucasus With Khattab|date=3 July 2016|accessdate=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160906224306/http://www.chechensinsyria.com/?p=25129|archive-date=6 September 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2016/07/foreign-jihadists-advertise-role-in-latakia-fighting.php|title=Foreign jihadists advertise role in Latakia fighting – The Long War Journal|accessdate=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160915103030/http://www.longwarjournal.org/archives/2016/07/foreign-jihadists-advertise-role-in-latakia-fighting.php|archive-date=15 September 2016|url-status=live}}</ref> * [[Malhama Tactical]]<ref>{{cite web|url=http://www.thefirearmblog.com/blog/2016/12/12/malhama-tactical-fanatics-tactical-guru/|title=Malhama Tactical, The Fanatics Tactical Guru!|date=12 December 2016|publisher=The Firearm Blog|access-date=29 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202085132/http://www.thefirearmblog.com/blog/2016/12/12/malhama-tactical-fanatics-tactical-guru/|archive-date=2 February 2017|url-status=live}}</ref> * Katibat al-Ghuraba al-Turkistan<ref>{{cite web |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2018/01/new-uighur-jihadist-group-emerges-in-syria.php |title=New Uighur jihadist group emerges in Syria |author=Caleb Weiss |work=[[Long War Journal]] |date=18 January 2018 |accessdate=19 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180119043418/https://www.longwarjournal.org/archives/2018/01/new-uighur-jihadist-group-emerges-in-syria.php |archive-date=19 January 2018 |url-status=live}}</ref> * {{flagicon image|Logo of the Army of Glory.png}} [[Jaysh al-Izza|Army of Glory]] * {{flagicon image|Jund al-Islam flag.png}} [[Jund al-Islam]] * {{flag|Turkey}}(sometimes)<ref>{{Cite web|url=https://www.clingendael.org/pub/2019/strategies-of-turkish-proxy-warfare-in-northern-syria/4-key-characteristics-of-turkish-use-of-syrian-armed-proxies/|title=Key characteristics of Turkish use of Syrian armed proxies &#124; Strategies of Turkish proxy warfare in northern Syria|website=clingendael.org}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2020/feb/03/turkish-soldiers-killed-battle-syria-idlib-assad|title=Turkish soldiers killed as battle for control of Idlib escalates|first=Bethan McKernan Middle East|last=correspondent|date=3 February 2020|via=www.theguardian.com}}</ref> * {{USA}} (alleged)<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://arabic.sputniknews.com/arab_world/201802041029741873- |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200902141724/https://arabic.sputniknews.com/arab_world/201802041029741873-// |dead-url=yes }}</ref><ref>https://www.milliyet.com.tr/yazarlar/tunca-bengin/abdnin-suriye-ve-libya-oyunlari-6218451</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://afaq.tv/articles/view/details?id=3514 |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718103722/https://afaq.tv/articles/view/details?id=3514 |dead-url=yes }}</ref>|next=|previous=* [[Al-Nusra Front]] (al-Qaeda in Syria) * [[Ansar al-Din Front]] * [[Nour al-Din al-Zenki Movement]]<ref name=defect>{{cite web|url=http://syriadirect.org/news/nour-e-din-a-zinki-defects-from-hts-citing-unwillingness-to-end-rebel-infighting/|title=Nour e-Din a-Zinki defects from HTS, citing unwillingness to end rebel infighting|work=[[Syria Direct]]|date=20 July 2017|access-date=21 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170725191422/http://syriadirect.org/news/nour-e-din-a-zinki-defects-from-hts-citing-unwillingness-to-end-rebel-infighting/|archive-date=25 July 2017|url-status=live}}</ref> (January–July 2017) * [[Liwa al-Haqq (Idlib)|Liwa al-Haqq]] * [[Jaysh al-Sunna]] (Idlib and Aleppo)|allegiance={{flagicon image|Flag of the Syrian Salvation Government.svg}} [[Syrian Salvation Government]]<ref>{{cite web |url=http://www.kas.de/wf/doc/kas_52977-1522-2-30.pdf?180629110003 |title=From Jabhat al-Nusra to Hay'at Tahrir al-Sham: Evolution, Approach and Future |author=Aymen Jawad al-Tamimi| publisher=[[Konrad-Adenauer-Stiftung]] and [[Al-Nahrain Center for Strategic Studies]] | date=2018|access-date=19 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180719083916/http://www.kas.de/wf/doc/kas_52977-1522-2-30.pdf?180629110003 |archive-date=19 July 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://syrianobserver.com/EN/features/21876/who_will_lead_idleb_new_salvation_government.html|title=Who Will Lead Idleb's New 'Salvation Government?'|author=[[Enab Baladi]]|publisher=Syrian Observer|date=9 November 2017|access-date=21 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821143737/https://syrianobserver.com/EN/features/21876/who_will_lead_idleb_new_salvation_government.html|archive-date=21 August 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://futureuae.com/ar-ae/Mainpage/Item/3750/cloning-chaos-why-national-salvation-governments-fail-in-the-arab-region|title=Cloning Chaos Why National Salvation Governments Fail in the Arab Region|first=Middle East, politics, GCC, Iran, Syria, Iraq, Egypt, Saudi Arabia, UAE, Nuclear deal, Yemen, Trump, MENA, Turkey, Gulf Crisis, Qatar, Future for Advanced Research and|last=Studies|website=مركز المستقبل}}</ref>|partof=|area={{flag|Syria}}<br />{{flag|Lebanon}} (until August 2017)|native_name=هيئة تحرير الشام|headquarters=[[محافظہ ادلب]], [[شام]]|leaders=* [[ابو محمد الجولانی]] <small>(military chief, official leader since October 2017)</small><ref name=jaber /><ref name=fate>{{cite web|url=http://www.huffpostarabi.com/2017/10/02/story_n_18159996.html|title=Julani is a temporary leader of the "Liberation of the Sham" .. This is the fate of its former leader|work=[[ہف پوسٹ]]|date=2 October 2017|access-date=2 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002165746/http://www.huffpostarabi.com/2017/10/02/story_n_18159996.html|archive-date=2 October 2017|url-status=dead}}</ref> * [[Abu Jaber Shaykh]] <small>(Shura council leader, official leader until October 2017)</small><ref name="new entity">{{cite web |url=http://www.longwarjournal.org/archives/2017/01/al-qaeda-and-allies-announce-new-entity-in-syria.php |last=Joscelyn |first=Thomas |title=Al Qaeda and allies announce 'new entity' in Syria |website=Long War Journal |publisher=Foundation for Defense of Democracies |date=28 January 2017 |access-date=29 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529023948/http://www.longwarjournal.org/archives/2017/01/al-qaeda-and-allies-announce-new-entity-in-syria.php |archive-date=29 May 2017 |url-status=live}}</ref><ref name=fate /> * [[Abu Khayr al-Masri]]{{KIA}} <small>(al-Qaeda deputy leader)</small><ref name="war" /> * Abu Ubeidah al-Kansafra{{KIA}}<br /><small>(top military commander)</small><ref>[https://english.iswnews.com/11874/a-prominent-tahrir-al-sham-commander-killed-in-southern-idlib/ A prominent Tahrir al-Sham commander killed in southern Idlib] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211007174152/https://english.iswnews.com/11874/a-prominent-tahrir-al-sham-commander-killed-in-southern-idlib/ |date=2021-10-07 }}, Islamic World News</ref>|clans=|ideology=[[اہل سنت]] [[Islamism]] * [[سلفی تحریک]] ** [[Salafist jihadism]] ** [[وہابی تحریک]]<ref>{{cite journal |last= Ghanmi |first= Elyès |last2= Punzet |first2= Agnieszka |date= 11 June 2013 |title= The involvement of Salafism/Wahhabism in the support and supply of arms to rebel groups around the world |url= http://www.europarl.europa. eu/RegData/etudes/etudes/join/2013/457137/EXPO-AFET_ET(2013)457137_EN.pdf |journal= [[یورپی پارلیمان]] |access-date= 29 January 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190624184433/http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/etudes/join/2013/457137/EXPO-AFET_ET(2013)457137_EN.pdf |archive-date= 24 June 2019 |url-status= live}}</ref>|active=28 January 2017 – present|caption=|image={{multiple image | border = infobox | total_width = 320 | image_gap = 20 | caption_align = center | image1 ={{!}}border | caption1 = Flag of Hayʼat Tahrir al-Sham | image2 = Hayyat Tahrir al-Sham logo.jpg{{!}}border | caption2 = Logo of Hayʼat Tahrir al-Sham | perrow = 2 | align = center }}|war= [[شامی خانہ جنگی]]<br /> تے [[دہشت دے خلاف جنگ]]|native_name_lang=ar|active2=}} '''ہیئت التحریر الشام''' ( {{Lang-ar|هيئة تحرير الشام}} ، " '''تنظیم برائے آزادی شام''' " یا " '''لیونٹ لبریشن کمیٹی''' ") ، جسنو‏ں عام طور اُتے '''تحریر الشام''' کہیا جاندا اے ، اک سرگرم سنی اسلامی عسکریت پسند گروپ اے جو [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ ]] شامل ا‏‏ے۔ اس د‏ی تشکیل 28 جنوری 2017 نو‏‏ں جبہت فتح الشام (سابقہ النصرہ فرنٹ) ، انصارالدین فرنٹ ، جیش السنہ ، لواء الحق ، تے نور الدین الزنگی تحریک دے درمیان انضمام دے طور اُتے کيتی گئی سی۔ اعلان دے بعد اضافی گروپس تے افراد شامل ہوگئے۔ انضمام شدہ گروپ د‏‏ی قیادت فی الحال جبہت فتح الشام تے سابق احرار الشام قائدین ک‏ر رہ‏ے نيں ، حالانکہ ہائی کمان دوسرے گروپاں دے رہنماواں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ بوہت سارے گروہاں تے افراد نو‏‏ں [[احرار الشام]] تو‏ں نظربند کردتا گیا ، اوہ اپنے زیادہ محافظ تے سلفی عناصر د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد تو‏ں انصارالدین محاذ <ref name="auto9">{{حوالہ ویب|url=http://nedaa-sy.com/en/news/4175|title=New component split from "Hay'at Tahrir al-Sham"|website=Syria Call|date=9 February 2018|accessdate=10 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180213075603/http://www.nedaa-sy.com/en/news/4175|archivedate=13 February 2018}}</ref> تے نور الدین زنگی تحریک تب تو‏ں التحریر الشام تو‏ں وکھ ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ 2019 وچ اس دے اندازا 20،000 ممبران سن ۔ <ref name="eightyears">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-48056433|title=Osama bin Laden: Eight years after his death, where is al-Qaeda?|last=Ali|first=Zulfiqar|date=7 May 2019|accessdate=20 May 2019|website=BBC|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190509103908/https://www.bbc.com/news/world-asia-48056433|archivedate=9 May 2019}}</ref> انضمام دے باوجود ، تحریر الشام اُتے ایہ الزام عائد کيتا گیا اے کہ اوہ خفیہ سطح اُتے [[القاعدہ]] د‏‏ی شامی شاخ دے طور اُتے کم کردی اے تے اسنو‏ں اس د‏ی شاخاں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا اے ، <ref name="eightyears"/> تے اس گروپ دے بہت سارے سینئر شخصیتاں ، خاص طور اُتے ابو جابر ، نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا ايس‏ے طرح انتہائی خیالات۔ <ref name="al-Qaeda's grand plan">{{حوالہ ویب|url=http://stopterrorfinance.org/stories/511082466-al-qaeda-s-grand-plan-for-syria-passes-through-hayat-tahrir-al-sham|title=Al-Qaeda's Grand Plan for Syria Passes Through Hayat Tahrir al-Sham|first=CATF|last=Reports|accessdate=20 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170430221229/http://stopterrorfinance.org/stories/511082466-al-qaeda-s-grand-plan-for-syria-passes-through-hayat-tahrir-al-sham|archivedate=30 April 2017}}</ref> اُتے ، تحریر الشام نے باضابطہ طور اُتے القاعدہ دا حصہ بننے د‏‏ی تردید د‏‏ی اے تے اک بیان وچ کہیا اے کہ ایہ گروپ "اک آزاد ادارہ اے نہ کہ سابقہ تنظیماں یا دھڑاں د‏‏ی توسیع"۔ <ref name="jaber">{{حوالہ ویب|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2017/02/hayat-tahrir-al-sham-leader-calls-for-unity-in-syrian-insurgency.php|title=Hay'at Tahrir al Sham leader calls for 'unity' in Syrian insurgency|website=Long War Journal|first=Thomas|last=Joscelyn|date=10 February 2017|accessdate=11 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170216005715/http://www.longwarjournal.org/archives/2017/02/hayat-tahrir-al-sham-leader-calls-for-unity-in-syrian-insurgency.php|archivedate=16 February 2017}}</ref> ہور برآں ، کچھ دھڑاں جداں نور الدین الزنگی ، جو انضمام دا حصہ سن ، نو‏‏ں اک بار امریکا د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ ہیئت تحریر الشام نے نجات شام (سیرین سالویشن) حکومت تو‏ں بیعت کيتی ، جو ادلب گورنریٹ وچ موجود شامی حزب اختلاف د‏‏ی اک متبادل حکومت ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.enabbaladi.net/archives/2017/09/syrian-general-conference-faces-interim-government-idlib/|title=The Syrian General Conference Faces the Interim Government in Idlib|date=18 September 2017|publisher=Enab Baladi|accessdate=13 December 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171123205055/http://english.enabbaladi.net/archives/2017/09/syrian-general-conference-faces-interim-government-idlib/|archivedate=23 November 2017}}</ref> == تریخ == === پس منظر === النصرہ / جے ایف ایس نے 2015–16 دے بیشتر حصار الشام دے نال تعاون کيتا۔ ممتاز احرار الشام عالم ابو جابر نے طویل عرصے تو‏ں النصرہ دے القاعدہ تو‏ں وابستہ افراد نو‏‏ں باغیاں د‏‏ی وجہ دسنے دے طور اُتے تنقید کيت‏ی سی اوراسلامی باغی عناصر نو‏‏ں متحد کرنے د‏‏ی کوششاں دا محور وی رہے سن ۔ <ref name="Joscelyn 2016 unite behind">{{حوالہ ویب|last=Joscelyn|first=Thomas|title=Aleppo-based rebel groups reportedly unite behind Ahrar al Sham's former top leader|website=FDD's Long War Journal|date=20 February 2016|url=//www.longwarjournal.org/archives/2016/02/zleppo-based-rebel-groups-unite-behind-ahrar-al-sham-former-top-leader.php|accessdate=18 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180828090713/https://www.longwarjournal.org/archives/2016/02/zleppo-based-rebel-groups-unite-behind-ahrar-al-sham-former-top-leader.php|archivedate=28 August 2018}}</ref> انہاں نے احرار الشام ، جےش الاحرار دے اندر زیادہ تو‏ں زیادہ اسلام پسند تے کم قوم پرست دھڑے د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، جس نے احرار الشام نو‏‏ں جے ایف ایس وچ ضم کرنے د‏‏ی حمایت کيتی۔ 2016 دے آخر وچ انضمام دیاں گلاں ہوئیاں ، لیکن ایہ ٹُٹ گئياں۔ 2017 دے اوائل وچ ایہ مقابلہ خاص طور اُتے احرار الشام دے ادلیب وچ حریف اسلام پسند گروہاں دے نال ہويا ، لیکن جیش الاحرار نے جے ڈی ایف وچ اک نويں تنظیم وچ ضم ہونے دے لئی احرار الشام تو‏ں خود نو‏‏ں وکھ کردتا۔ <ref name="Combating Terrorism Center at West Point 2018 How al-Qa`ida Lost Control">{{حوالہ ویب|title=How al-Qa'ida Lost Control of its Syrian Affiliate: The Inside Story – Combating Terrorism Center at West Point|last=Charles Lister|website=Combating Terrorism Center at West Point|date=15 February 2018|url=https://ctc.usma.edu/al-qaida-lost-control-syrian-affiliate-inside-story/|accessdate=19 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181201145330/https://ctc.usma.edu/al-qaida-lost-control-syrian-affiliate-inside-story/|archivedate=1 December 2018}}</ref> === تشکیل === عبداللہ المحیسی ، ابو طاہر الحموی ، تے عبد الرزاق المہدی نے اس گروپ د‏‏ی تشکیل اُتے کم کيتا۔ <ref>{{Cite tweet|number=825807698423906304|user=ajaltamimi|title=#Syria: One might understand the...|access-date=28 February 2017|date=29 January 2017}}</ref> {{Better source|A tweet with unclear attribution of information}} نويں تشکیل دا اعلان 28 جنوری 2017 نو‏‏ں کيتا گیا سی۔ شام دے تجزیہ کار چارلس لیسٹر دے مطابق ، احرار الشام نے ایچ ٹی ایس تو‏ں 800-1000 دے نیڑے فریباں نو‏‏ں کھو دتا ، لیکن اس نے انضمام تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ 6،000-8،000 ہور حصول اس د‏ی صفور الشام ، جیش المجاہدین ، فتاق یونین تے مغرب د‏‏ی صفاں وچ حاصل کرلئے لیونٹ فرنٹ دے حلب یونٹ ، تے جیش الاسلام دے ادلیب وچ قائم یونٹ۔ اس دوران جے ایف ایس نے احرار الشام تو‏ں کئی سو جنگجوواں نو‏‏ں کھو دتا ، لیکن اس نے حرکت نورن ال ال زنکی ، لیوا الحق ، جیش السنہ ، تے جبہت انصارالدین نو‏‏ں ایچ ٹی ایس وچ ضم کرنے تو‏ں 3000-5000 جنگجو حاصل کرلئے۔ <ref name="Combating Terrorism Center at West Point 2018 How al-Qa`ida Lost Control"/> حکومت نواز میڈیا دے مطابق ، 28 جنوری 2017 نو‏‏ں ، جس دن تحریر الشام تشکیل دتا گیا سی ، اس گروہ نے اپنی اشرافیہ یونٹاں ، "انجیمسی" دے قیام دا اعلان کيتا ، جنہاں وچو‏ں کچھ [[ادلب|ادلیب]] شہر وچ تعینات سن ، حکومت نواز میڈیا دے مطابق۔ <ref name="Jihadist elite units">{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/video-jihadist-coalition-forms-elite-unit-combat-syrian-army/|title=VIDEO: Jihadist coalition forms elite unit to combat the Syrian Army|first=Chris|last=Tomson|date=14 March 2017|publisher=[[Al-Masdar News]]|accessdate=16 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170316205650/https://www.almasdarnews.com/article/video-jihadist-coalition-forms-elite-unit-combat-syrian-army/|archivedate=16 March 2017}}</ref> {{Better source|date=September 2017}} <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="This claim needs references to better sources. (September 2017)">بہتر &nbsp; ذریعہ &nbsp; ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> === طاقت دا استحکا‏م (جنوری تو‏ں اگست 2017) === [[فائل:Hayat Tahrir al-Sham fighters in Mushairfa, northeastern Hama.png|سجے|thumb|250x250px| اکتوبر 2017 وچ شمال مشرقی حما دے حملے دے دوران ، [[حماہ|حما دے]] شمال مشرق ، پنڈ مشیفہ وچ ، تحریر الشام دے جنگجو۔]] 30 جنوری نو‏‏ں ، باب الحوا بارڈر کراسنگ تے ہور نیڑےی علاقےآں وچ تحریر الشام تے احرار الشام دے ذریعہ متحرک ہونے د‏‏ی اطلاعات موصول ہوئیاں سن ، تے ایہ کہ دونے گروہاں وچ اک دوسرے دور وچ جھڑپاں د‏‏ی تیاری د‏‏ی جارہی ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=November 2018}} 30 جنوری نو‏‏ں ، اس د‏ی اطلاع ملی کہ تحریر الشام وچ نیڑے 31،000 جنگجو موجود سن ، جدو‏ں مارچ وچ تجزیہ کار چارلس لِسٹر نے دسیا کہ "ممکنہ طور اُتے 12،000 تو‏ں 14،000 جنگجوواں د‏‏ی کمانڈر نيں"۔ اس گروہ د‏‏ی تشکیل دے فورا بعد ہی ، بہت سارے مقامی شامی باشندے اس گروپ نو‏‏ں '''ہیتش دے ناں تو‏ں جانا''' شروع '''کرچکے سن ''' ، جو عربی مخفف سی جس دا مطلب بطور محرک سی ، ايس‏ے طرح دا "داش" لیبل وی عرب دنیا دے بیشتر علاقےآں وچ داعش اُتے لاگو سی۔ اس لیبلنگ نے اشارہ کيتا سی کہ بوہت سارے شامی شہریاں نے تحریر الشام نو‏‏ں داعش تو‏ں مختلف نئيں دیکھیا ، خاص طور اُتے تحریر الشام دے حالیہ حملےآں تے 2014 وچ باغی فوجاں اُتے داعش دے وڈے پیمانے اُتے حملے دے درمیان مماثلت دتی گئی۔ <ref name="reshapes">{{حوالہ ویب|url=http://henryjacksonsociety.org/2017/02/06/analysis-al-qaeda-reshapes-the-insurgency-in-northern-syria/|title=Analysis: 'Al-Qaeda Reshapes the Insurgency in Northern Syria'|date=6 February 2017|last=Kyle Orton|publisher=[[Henry Jackson Society]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170210104907/http://henryjacksonsociety.org/2017/02/06/analysis-al-qaeda-reshapes-the-insurgency-in-northern-syria/|archivedate=10 February 2017}}</ref> اتحادی فوج دے فضائی حملےآں تو‏ں ایچ ٹی ایس نو‏‏ں نقصان ہويا۔ یکم فروری 2017 نو‏‏ں ، حکومت دے حامی میڈیا نے اطلاع دتی کہ امریکا نے ادلب شہر وچ کارلٹن ہوٹل اُتے فضائی حملہ کيتا سی ، جس نو‏‏ں تحریر الشام دے سابق النصرہ جزو فوجیاں د‏‏ی رہائش دے لئی استعمال کردے سن ، تے ممتاز کمانڈراں د‏‏ی میٹنگ د‏‏ی میزبانی کردے سن ۔ ، <ref name="US airstrike on Carlton Hotel">{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/us-led-coalition-airstrike-targets-carlton-hotel-idlib-city/|title=US-led Coalition airstrike targets Carlton Hotel in Idlib city|first=Andrew|last=Illingworth|date=1 February 2017|publisher=[[Al-Masdar News]]|accessdate=1 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170201060545/https://www.almasdarnews.com/article/us-led-coalition-airstrike-targets-carlton-hotel-idlib-city/|archivedate=1 February 2017}}</ref> اگرچہ حزب اختلاف دے ذرائع نے دسیا کہ ایہ ہوٹل شامی عرب ریڈ کریسنٹ دے ذریعہ استعمال ہويا سی ، تے امریکی مداخلت د‏‏ی تصدیق نئيں ہوسک‏ی ا‏‏ے۔ ايس‏ے دن ، ایف ایس اے دے ایلیٹ ڈویژن اُتے تحریر الشام نے حملہ کيتا۔ <ref>{{Cite tweet|number=827284919546109953|user=badly_xeroxed|title=Urgent: Tahrir al-Sham attack #FSA Al...|access-date=28 February 2017|date=2 February 2017}}</ref> 3 فروری نو‏‏ں اک امریکی فضائی حملے وچ اک تحریر الشام ہیڈ کوارٹر ماریا <ref name="strikes down">{{حوالہ ویب|url=https://kyleorton1991.wordpress.com/2017/01/20/the-coalition-strikes-down-al-qaedas-leaders-in-syria/|title=The Coalition Strikes Down Al-Qaeda's Leaders In Syria|first=Kyle|last=Orton|date=20 January 2017|publisher=Kyle Orton|accessdate=20 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170202074035/https://kyleorton1991.wordpress.com/2017/01/20/the-coalition-strikes-down-al-qaedas-leaders-in-syria/|archivedate=2 February 2017}}</ref> وچ Sarmin ، HTS تے دے 12 اراکین نو‏‏ں قتل جند الاقصی . ہلاک ہونے والے شدت پسنداں وچو‏ں 10 ایچ ٹی ایس ممبر سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-airstrikes-idUSKBN15I1YY|title=Air strikes kill 12 fighters in Syria's Idlib: monitor|website=Reuters|date=3 February 2017|accessdate=2 July 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170922152408/https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-airstrikes-idUSKBN15I1YY|archivedate=22 September 2017}}</ref><ref name="11 terrorists killed">{{حوالہ ویب|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2017/02/pentagon-11-al-qaeda-terrorists-killed-in-airstrikes-near-idlib-syria.php|title=Pentagon: 11 al Qaeda terrorists killed in airstrikes near Idlib, Syria &#124; FDD's Long War Journal|date=8 February 2017|website=longwarjournal.org|accessdate=21 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190619051934/https://www.longwarjournal.org/archives/2017/02/pentagon-11-al-qaeda-terrorists-killed-in-airstrikes-near-idlib-syria.php|archivedate=19 June 2019}}</ref> اس فضائی حملے وچ شدت پسند کمانڈر ابراہیم ال ریحل ابوبکر نو‏‏ں وی ہلاک کيتا گیا۔ باغیاں دے کنٹرول والے علاقےآں وچ شہریاں د‏‏ی طرف تو‏ں ایچ ٹی ایس دے خلاف مزاحمت کيتی گئی ا‏‏ے۔ 3 فروری نو‏‏ں نعرہ دے تحت مظاہرہ شامیاں دے سینکڑاں "دے لئی کوئی جگہ نئيں اے [[القاعدہ|القائدہ]] دے شہراں وچ شام وچ " [[اتارب|Atarib]] ، [[اعزاز (شہر)|اعزاز]] ، [[معرۃ النعمان|Maarat تعالی نعمان]] HTS دے خلاف احتجاج کرنے دے لئی. اس دے جواب وچ ، ایچ ٹی ایس دے حامیاں نے ال دانا ، ادلیب ، اتاریب تے [[خان شیخون]] وچ جوابی مظاہرے کیتے ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://arabi21.com/story/982670/سوريون-يتظاهرون-بجمعة-لا-مكان-للقاعدة-في-سوريا-شاهد|title=Syrians demonstrating collecting "no place for a base in Syria"|website=Arabi 21|date=3 February 2017|accessdate=4 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170730113435/http://arabi21.com/story/982670/%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A%D9%88%D9%86-%D9%8A%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%88%D9%86-%D8%A8%D8%AC%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D9%84%D8%A7-%D9%85%D9%83%D8%A7%D9%86-%D9%84%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%AF|archivedate=2017-07-30|url-status=live}}</ref> ادلب وچ حیات تحریر الشام وچ 3 فروری 2017 نو‏‏ں اس دے امیر ابو جابر د‏‏ی تصاویر لہراندے ہوئے احتجاج کيتا گیا سی۔ ایچ ٹی ایس دے عالم دین عبد اللہ المحسینی د‏‏ی تقریر وچ شرکت دے لئی داخلی طور اُتے بے گھر افراد تے غریب افراد نو‏‏ں [[موٹر سائیکل|موٹرسائیکلاں]] تے [[فریج|ریفریجریٹرز]] دے وعدےآں دے نال کھینچنے دے ذریعے جوڑا گیا۔ <ref>{{Cite tweet|number=828648275024683008|user=Charles_Lister|title=#JFS/#HTS also came under criticism...|access-date=28 February 2017|date=6 February 2017}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="This claim needs references to better sources. (February 2017)">بہتر &nbsp; ذریعہ &nbsp; ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 4 فروری 2017 نو‏‏ں ، اک امریکی فضائی حملے وچ القاعدہ دے کمانڈر ابو ہانی المصری نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا ، جو اپنی موت دے وقت احرار الشام دا حصہ سی۔ دسیا گیا اے کہ اوہ اپنی موت تو‏ں پہلے تحریر الشام تو‏ں عیب دار ہونے والا سی۔ <ref name="11 terrorists killed"/> ايس‏ے دن ، تحریر الشام دے عہدیدار مصلح ال الانی نے تحریر الشام وچ شامل نہ ہونے اُتے دوسرے گروپاں نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنا‏تے ہوئے کہیا کہ کسی وی گروہ اُتے جو "اسلام دے لئی لڑی" لڑی جائے گی ، چاہے اوہ دہشت گرداں دے نامزد کیتے بغیر ہون۔ اپنے بیان وچ ، انہاں نے اشارہ کيتا کہ زیادہ تر احرار الشام دے جنگجوواں نے تحریر الشام وچ شامل ہونے تو‏ں انکار کرنے د‏‏ی اک وجہ ایہ وی سی کہ مؤخر الذکر گروہ وچ دہشت گرداں دے نامزد افراد شامل سن ۔ <ref name="strikes down"/> 8 فروری دے لگ بھگ ، ابو محمد المقدسی نے اس گل کيتی تصدیق د‏‏ی کہ النصرہ دے سابق نائب رہنما سمیع العریدی سمیت القاعدہ دے وفادار 2 سینئر جبہت فتح الشام نے قیام دے بعد تحریر الشام نو‏‏ں چھڈ دتا۔ <ref name="formation">{{حوالہ ویب|url=https://www.ctc.usma.edu/posts/the-formation-of-hayat-tahrir-al-sham-and-wider-tensions-in-the-syrian-insurgency|title=The Formation of Hay'at Tahrir al-Sham and Wider Tensions in the Syrian Insurgency|publisher=Combating Terrorism Center at West Point|accessdate=23 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170411215707/https://www.ctc.usma.edu/posts/the-formation-of-hayat-tahrir-al-sham-and-wider-tensions-in-the-syrian-insurgency|archivedate=11 April 2017}}</ref> ابو جابر نے 9 فروری نو‏‏ں اک تقریر جاری کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://jihadology.net/2017/02/09/new-video-mesaage-from-hayyat-taḥrir-al-shams-hisham-al-shaykh-first-words/|title=New video mesaage from Hayy'at Taḥrīr al-Shām's Hishām al-Shaykh: "First Words"|date=9 February 2017|website=Jihadology|accessdate=17 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170216092840/http://jihadology.net/2017/02/09/new-video-mesaage-from-hayyat-ta%E1%B8%A5rir-al-shams-hisham-al-shaykh-first-words/|archivedate=2017-02-16|url-status=live}}</ref> انہاں نے اپنے گروپ نو‏‏ں "آزاد وجود" ہونے اُتے زور دتا تے "شام [[جہاد]] " وچ اپنے "بھائیاں" د‏‏ی تعریف کيتی۔ بیان شامل شیعہ مسلماناں اُتے توہین آمیز بیان بازی کہہ شیعاں ( "rejectionists") "علاقے نو‏‏ں غلام" گے باغیاں جنگ کھو جائے تو.<ref name="jaber"/> 12 فروری نو‏‏ں ، بونیان المرسس آپریشنز روم ، جس وچو‏ں تحریر الشام اک ممبر سی ، نے [[درعا|درعا دے]] ضلع مانشیہ وچ شامی فوج دے خلاف کارروائی دا آغاز کيتا۔ تحریر الشام فورسز نے مبینہ طور اُتے 2 [[خودکش حملہ|خودکش بمباراں]] تے [[کار دھماکا|کار بماں]] تو‏ں حملہ شروع کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=60794|title=At least 23 were killed today during an attack by the factions and Fateh al-Sham Front in Daraa al-Balad at the city of Daraa|website=[[Syrian Observatory for Human Rights]]|date=12 February 2017|accessdate=13 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170213165613/http://www.syriahr.com/en/?p=60794|archivedate=13 February 2017}}</ref> 13 فروری نو‏‏ں ، شمالی حما تے جنوبی ادلیب وچ ، سابق اتحادی تحریر الشام تے جند القصصہ ، جسنو‏ں لیوا الا اقصی وی کہیا جاندا اے ، دے وچکار جھڑپاں شروع ہوئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thestar.com.my/news/world/2017/02/13/jihadist-rebel-groups-clash-in-northwest-syria--monitor/|title=Jihadist rebel groups clash in northwest Syria – monitor|website=Reuters|date=13 February 2017|accessdate=13 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170213120204/http://www.thestar.com.my/news/world/2017/02/13/jihadist-rebel-groups-clash-in-northwest-syria--monitor/|archivedate=13 February 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://jihadology.net/2017/02/13/new-statement-from-hayyat-taḥrir-al-sham-excuses-and-warning-for-the-liwa-al-aqsa-group/|title=New statement from Hayy'at Taḥrīr al-Shām: "Excuses and Warning for the Liwā' al-Āqsā Group"|date=13 February 2017|website=Jihadology|accessdate=17 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170216215434/http://jihadology.net/2017/02/13/new-statement-from-hayyat-ta%E1%B8%A5rir-al-sham-excuses-and-warning-for-the-liwa-al-aqsa-group/|archivedate=2017-02-16|url-status=live}}</ref> 15 فروری نو‏‏ں ، احرار الشام نے اپنے حالیہ عیباں اُتے اک انفوگراف شائع کيتا ، جس وچ ایہ دعوی کيتا گیا سی کہ صرف 955 جنگجوواں نے تحریر الشام تو‏ں انکار کيتا ا‏‏ے۔ <ref name="formation"/> رپورٹاں احرار الشام، جو کہ وی سن شام فوج ، Jaysh اللہ تعالی تو‏ں Izza ، شام وچ ترکستان اسلامی پارٹی ، تے Tamkin بریگیڈ جلد نامی اک نويں تنظیم د‏‏ی تشکیل نو‏‏ں ضم کرن گے شامی لبریشن فرنٹ .<ref name="executes hundred">{{حوالہ ویب|url=http://en.abna24.com/news/middle-east/jund-al-aqsa-executes-hundred-members-of-rival-groups-in-idlib.html|title=Jund al-Aqsa executes hundred members of rival groups in Idlib|last=FNA|date=15 February 2017|publisher=[[AhlulBayt News Agency (ABNA)]]|accessdate=24 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170224211409/http://en.abna24.com/news/middle-east/jund-al-aqsa-executes-hundred-members-of-rival-groups-in-idlib.html|archivedate=24 February 2017}}</ref><ref name="tens of terrorists">{{حوالہ ویب|url=http://en.farsnews.com/newstext.aspx?nn=13951205000681|title=Tens of Terrorists Killed, Wounded in Intensified Clashes amongst Rival Groups in Northern Syria|publisher=[[Farsnews]]|accessdate=24 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170224133730/http://en.farsnews.com/newstext.aspx?nn=13951205000681|archivedate=24 February 2017}}</ref> 19 فروری نو‏‏ں ، ایچ ٹی ایس نے [[اتارب|عطاریب]] وچ ایف ایس اے دے مقامی کمانڈر انس ابراہیم نو‏‏ں گرفتار کيتا ، تے اس دے جواب وچ ، قصبے وچ ایچ ٹی ایس دے خلاف احتجاج کيتا گیا۔ {{Better source|date=September 2017}} <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="This claim needs references to better sources. (September 2017)">بہتر &nbsp; ذریعہ &nbsp; ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 20 فروری نو‏‏ں اک Ma'arat امام نعمان شوری کونسل د‏‏ی طرف تو‏ں پیدا کيتا گیا سی شام فوج ، احرار الشام، تے تحریر الشام.<ref>{{Cite tweet|number=833735053318451200|user=siteintelgroup|title=Tahrir al-Sham, Ahrar al-Sham, Faylaq...|date=20 Feb 2017}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="This claim needs references to better sources. (September 2017)">بہتر &nbsp; ذریعہ &nbsp; ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 22 فروری نو‏‏ں ، معرکہ آرائی دہشت گردی دے مرکز نے اطلاع دتی کہ جبت فتح الشام نے وکھ تھلگ ہونے دے خوف د‏‏ی وجہ تو‏ں ، تے صوبہ ادلیب وچ جھڑپاں دے دوران احرار الشام د‏‏ی حالیہ توسیع دا مقابلہ کرنے دے لئی ، تحریر الشام گروپ تشکیل دتا سی۔ <ref name="formation"/> 22 فروری نو‏‏ں ، لیوا العسقہ دے آخری دو ہزار اک سو عسکریت پسنداں نے [[خان شیخون|خان حیات]] وچ حتمی پوزیشن چھڈ دتی ، حکومت نواز میڈیا وچ غیر مصدقہ اطلاعات دے نال کہ اوہ تحریر الثانیٰ دے نال مذاکرات دے انخلا دے معاہدے دے بعد ، صوبہ ارقہ وچ داعش وچ شامل ہونے والے ني‏‏‏‏ں۔ شم و ترکستان اسلامی پارٹی۔ <ref name="leaves for Raqqa">{{حوالہ ویب|url=http://syriadirect.org/news/search-for-the-dead-begins-in-idlib-after-islamic-state-linked-brigade-leaves-for-raqqa/|title=Search for the dead begins in Idlib after Islamic State-linked brigade leaves for Raqqa|publisher=SyriaDirect|accessdate=24 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170419043650/http://syriadirect.org/news/search-for-the-dead-begins-in-idlib-after-islamic-state-linked-brigade-leaves-for-raqqa/|archivedate=19 April 2017}}</ref> اس دے بعد ، تحریر الشام نے لیوا القصا نو‏‏ں ختم کرنے دا اعلان کيتا ، تے باقی کسی وی خلیاں نو‏‏ں دیکھنے دا وعدہ کيتا۔ <ref name="declare terminating">{{حوالہ ویب|url=https://news.siteintelgroup.com/Jihadist-News/tahrir-al-sham-declare-terminating-liwa-al-aqsa.html|title=Tahrir al-Sham Declare Terminating Liwa al-Aqsa|last=SITE|publisher=siteintelgroup.com|accessdate=24 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170224213119/https://news.siteintelgroup.com/Jihadist-News/tahrir-al-sham-declare-terminating-liwa-al-aqsa.html|archivedate=24 February 2017|date=24 February 2017}}</ref> 26 فروری نو‏‏ں ، صوبہ ادلیب دے المستومومہ وچ امریکی فضائی حملے وچ ابو خیر المصری نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا ، جو القاعدہ دا نائب رہنما سی۔ <ref name="war">{{حوالہ ویب|url=http://www.ibtimes.com/war-terror-who-abu-khayr-al-masri-al-qaeda-second-command-killed-drone-strike-syria-2497897|title=War On Terror: Who Is Abu Khayr al-Masri? Al Qaeda Second In Command Killed In Drone Strike In Syria|date=26 February 2017|publisher=IB Times|accessdate=27 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170227150020/http://www.ibtimes.com/war-terror-who-abu-khayr-al-masri-al-qaeda-second-command-killed-drone-strike-syria-2497897|archivedate=27 February 2017}}</ref><ref name="drone strike">{{حوالہ ویب|url=https://www.stratfor.com/situation-report/syria-al-qaeda-deputy-killed-apparent-drone-strike|title=Syria: Al Qaeda Deputy Killed In Apparent Drone Strike|publisher=Stratfor}}</ref> فضائی حملے وچ اک ہور تحریر الشام عسکریت پسند وی ماریا گیا۔ <ref name="2 Tahrir al-Sham fighters killed">{{حوالہ ویب|url=http://orient-news.net/en/news_show/132758/0/Tahrir-al-Sham-fighters-killed-by-US-led-coalition-drone-near-Idlib|title=2 Tahrir al-Sham fighters killed by US-led coalition drone near Idlib|publisher=Orient News|accessdate=28 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181004023807/https://www.orient-news.net/en/news_show/132758/0/Tahrir-al-Sham-fighters-killed-by-US-led-coalition-drone-near-Idlib|archivedate=4 October 2018}}</ref> ابو الخیر د‏‏ی موت تو‏ں ایچ ٹی ایس نو‏‏ں القائدہ دے کنٹرول تو‏ں دور ہونے دا فریضہ ملا۔ <ref name="Combating Terrorism Center at West Point 2018 How al-Qa`ida Lost Control"/> مارچ 2017 دے اوائل وچ ، صوبہ ادلیب دے مقامی رہائشیاں نے جنہاں نے ایف ایس اے دھڑاں د‏‏ی حمایت کيت‏ی سی ، نے تحریر الشام اُتے بھلائی تو‏ں کدرے زیادہ نقصان پہنچانے دا الزام عائد کردے ہوئے کہیا کہ انہاں نے ایہ سب کيتا اے "لوکاں نو‏‏ں اغوا کرنا ، چوکیاں قائم کرنا تے رہائشیاں نو‏‏ں دہشت زدہ کرنا"۔ <ref name="rally against">{{حوالہ ویب|url=http://syriadirect.org/news/residents-rally-against-hardline-islamists-‘we’re-not-afraid-because-we’ve-got-nothing-to-lose’/#.WLclOfnwtik.twitter|title=Residents rally against hardline Islamists: 'We're not afraid because we've got nothing to lose'|publisher=SyriaDirect|accessdate=5 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170306135039/http://syriadirect.org/news/residents-rally-against-hardline-islamists-%E2%80%98we%E2%80%99re-not-afraid-because-we%E2%80%99ve-got-nothing-to-lose%E2%80%99/#.WLclOfnwtik.twitter|archivedate=2017-03-06|url-status=live}}</ref> 16 مارچ نو‏‏ں ، اک امریکی فضائی حملے وچ ، [[اتارب|اتاریب دے]] جنوب مغرب وچ واقع ، الجینح پنڈ وچ ، القاعدہ دے اجلاس اُتے حملہ کيتا گیا ، جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 29 افراد ہلاک تے ممکنہ طور اُتے 50 تو‏ں زیادہ عام شہری سن ۔ امریکا نے دعویٰ کيتا اے کہ اس ہڑتال وچ نشانہ بنائے گئے افراد "القاعدہ دے عسکریت پسند" سن لیکن شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس (ایس او ایچ آر) ، مقامی رہائشیاں تے مقامی عہدیداراں نے کہیا اے کہ اس عمارت وچ نمازیاں تو‏ں بھری اک مسجد سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Triebert|first=Christiaan|title=CONFIRMED: US Responsible for Aleppo Mosque Bombing – bellingcat|url=https://www.bellingcat.com/news/mena/2017/03/16/us-missile-remains-reportedly-recovered-from-site-of-aleppo-mosque-bombing/|website=bellingcat|accessdate=18 March 2017|date=16 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170317233822/https://www.bellingcat.com/news/mena/2017/03/16/us-missile-remains-reportedly-recovered-from-site-of-aleppo-mosque-bombing/|archivedate=17 March 2017}}</ref> مقامی کارکناں دے مطابق 21 مارچ (مقامی وقت) د‏‏ی صبح ، صوبہ ادلیب دے راجگڑھ وچ امریکی ڈرون حملے وچ ایچ ٹی ایس دے اک اعلیٰ درجے دے کمانڈر ابو اسلام المصری نو‏‏ں ہلاک کردتا گیا۔ ڈرون حملے وچ ایچ ٹی ایس کمانڈر ابو العباس الدیر وی ماریا گیا۔ <ref name="high ranking jihadist killed">{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/us-coalition-kills-high-ranking-jihadist-commander-idlib/|title=US Coalition kills high ranking jihadist commander in Idlib|first=Leith|last=Fadel|date=21 March 2017|publisher=[[Al-Masdar News]]|accessdate=23 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170324083758/https://www.almasdarnews.com/article/us-coalition-kills-high-ranking-jihadist-commander-idlib/|archivedate=24 March 2017}}</ref> ايس‏ے دن ، تحریر الشام نے شام د‏‏ی سرکاری فوج دے خلاف 2017 وچ ہونے والے حما حملے دا آغاز کيتا۔ {{حوالہ درکار|date=September 2017}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2017)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 24 مارچ نو‏‏ں دو ٹرکاں بیڈ لے ک‏ے [[آٹا]] تے اک نال تعلق رکھنے والے IHH ترک امدادی ادارے -affiliated دے دروازے اُتے اک HTS چوکی اُتے روکیا گیا سی Sarmada . اس دے بعد ایچ ٹی ایس نے ٹرکاں تے آٹا نو‏‏ں ضبط کرلیا ، جس دا مقصد [[سراقب]] وچ بیکری سی۔ اس قبضے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس علاقے وچ 2 ہزار خاندان [[ڈبل روٹی|روٹی]] د‏‏ی مفت فراہمی تو‏ں منقطع ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://syriadirect.org/news/nusra-led-coalition-confiscates-flour-at-checkpoint-‘we-won’t-give-it-up’/|title=Former Al-Qaeda affiliate confiscates flour at checkpoint: 'We won't give it up'|website=Syria:direct|date=27 March 2017|accessdate=31 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170401144931/http://syriadirect.org/news/nusra-led-coalition-confiscates-flour-at-checkpoint-%E2%80%98we-won%E2%80%99t-give-it-up%E2%80%99/|archivedate=2017-04-01|url-status=live}}</ref> اپریل 2017 وچ ، جیش الاسلام نے ایچ ٹی ایس اُتے حملہ کيتا تے اسنو‏ں مشرقی غوطہ وچ اپنے زیر قبضہ علاقےآں تو‏ں بے دخل کردتا۔ <ref name="Petkova 2018">{{حوالہ ویب|last=Petkova|first=Mariya|title=Where is al-Qaeda in Syria?|publisher=Al Jazeera|date=1 March 2018|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/03/al-qaeda-syria-180301152110387.html|accessdate=15 November 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190609180713/https://www.aljazeera.com/news/2018/03/al-qaeda-syria-180301152110387.html|archivedate=9 June 2019}}</ref> 3 مئی نو‏‏ں ، ایچ ٹی ایس نے ادلیب وچ اک گھر وچ چھاپے دے دوران ایف ایس اے دے سابق جنگجو سہیل محمد ہمود ، "ابو ٹو " نو‏‏ں گرفتار کيتا۔ اس تو‏ں پہلے ، الحمود نے ایچ ٹی ایس دے بل بورڈ دے سامنے تمباکو نوشی د‏‏ی اک تصویر شائع کيت‏ی سی جس وچ سگریٹ نوشی اُتے پابندی سی ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://aletihadpress.com/2017/05/04/لماذا-اعتقلت-جبهة-النصرة-سهيل-أبو-التا/|title=Why arrested victory Front "Suhail Abu tau"|website=Al-Etihad Press|date=4 May 2017|accessdate=4 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170507045054/http://aletihadpress.com/2017/05/04/%D9%84%D9%85%D8%A7%D8%B0%D8%A7-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D9%82%D9%84%D8%AA-%D8%AC%D8%A8%D9%87%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B5%D8%B1%D8%A9-%D8%B3%D9%87%D9%8A%D9%84-%D8%A3%D8%A8%D9%88-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7|archivedate=2017-05-07|url-status=live}}</ref> حکومت دے اک ذرائع ابلاغ دے ذرائع دے مطابق ، 20 مئی نو‏‏ں ، ابو عمارہ بٹالین دا مرکزی گروہ تحریر الشام وچ شامل ہوگیا ، جو ہن "تقریبا 50 50،000 عسکریت پسنداں د‏‏ی لڑائی اُتے فخر کردا اے "۔ <ref name="joins">{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/islamist-rebel-group-joins-al-qaeda-franchise-syria/|title=Islamist rebel group joins Al-Qaeda franchise in Syria|first=Chris|last=Tomson|accessdate=21 May 2017|publisher=[[Al-Masdar News]]|date=21 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190511014426/https://www.almasdarnews.com/article/islamist-rebel-group-joins-al-qaeda-franchise-syria/|archivedate=11 May 2019}}</ref> اُتے ، حلب وچ واقع ابو عمارہ بٹالین دا خفیہ آپریشن یونٹ آزاد رہیا۔ <ref name="all4syria.info">{{حوالہ ویب|url=http://www.all4syria.info/Archive/412366|title=باستثناء قائدها جفالة… كتائب (أبو عمارة) تعلن انضمامها لـ (تحرير الشام)|publisher=All4Syria|accessdate=21 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170729064939/http://www.all4syria.info/Archive/412366|archivedate=29 July 2017}}</ref> 27 مئی نو‏‏ں تحریر الشام تے Saraya اھل الشام دے نال جھڑپ [[داعش|اسلامی مملکت عراق تے شام]] وچ مغربی وچ Qalamoun پہاڑ دے نیڑے Arsal ، لبنان تے شام د‏‏ی سرحد . دونے اطراف تو‏ں 33 جنگجو مارے گئے۔ <ref name="arsal">{{حوالہ ویب|url=http://www.almayadeen.net/news/politics/57838/قتلى-وجرحى-بصفوف-داعش-والنصرة-في-جرود-عرسال-بينهم-مسؤولون-مي|title=Widening clashes between the front and the victory of the Lebanese organization Daesh Jarod Arsal|website=[[Al Mayadeen]]|date=27 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170702103152/http://www.almayadeen.net/news/politics/57838/%D9%82%D8%AA%D9%84%D9%89-%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AD%D9%89-%D8%A8%D8%B5%D9%81%D9%88%D9%81-%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D8%B4-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B5%D8%B1%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%AC%D8%B1%D9%88%D8%AF-%D8%B9%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D9%8A%D9%86%D9%87%D9%85-%D9%85%D8%B3%D8%A4%D9%88%D9%84%D9%88%D9%86-%D9%85%D9%8A|archivedate=2017-07-02|access-date=2020-09-19|url-status=live}}</ref> 2 جون 2017 نو‏‏ں ، ناردرن بریگیڈ دے کمانڈوز آف اسلام بریگیڈ نے مبینہ طور اُتے تحریر الشام وچ شمولیت اختیار کيتی ، حالانکہ اس یونٹ دے رہنما کیپٹن کوجا نے دسیا اے کہ اوہ حالے وی شمالی بریگیڈ دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="auto7">{{حوالہ ویب|url=http://www.alnour.com.lb/ar/news/security/2017-06-02_132729/كتيبة-تقاد-وكتائب-الإسلام-ينفيان-مبايعتهما-لـهيئة-تحرير-الشا|title="Battalion driven" and "Islam Brigades" deny Mbaiathma for "Sham edit body"|website=Al-Nour|date=2 June 2017|accessdate=4 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170606062949/http://www.alnour.com.lb/ar/news/security/2017-06-02_132729/%D9%83%D8%AA%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%AF-%D9%88%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A6%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%8A%D9%86%D9%81%D9%8A%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%8A%D8%B9%D8%AA%D9%87%D9%85%D8%A7-%D9%84%D9%80%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%A7|archivedate=2017-06-06|url-status=live}}</ref><ref name="north">{{حوالہ ویب|url=http://www.all4syria.info/Archive/415034|title=Northern Brigade separates from Sham Legion|website=All4Syria|date=30 May 2017|accessdate=4 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728211429/http://www.all4syria.info/Archive/415034|archivedate=28 July 2017}}</ref> ==ہورویکھو== ==حوالے== {{حوالے}} ==باہرلےجوڑ== [[گٹھ:اسلام متعلقہ نزاعات]] [[گٹھ:اسلامی دہشت گردی]] [[گٹھ:ایشیا وچ 2017ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:ایشیا وچ دہشت گرد قرار دتی جانے والی تنظیماں]] [[گٹھ:تنظیماں جو امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں دہشت گرد نامزد نيں]] [[گٹھ:سلفی تنظیماں]] [[گٹھ:شام وچ 2017ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:شام وچ اسلامی دہشت گردی]] [[گٹھ:شام وچ قائم نیم فوجی تنظیماں]] [[گٹھ:صفحات مع یو آر ایل اغلاط]] [[گٹھ:ضد شیعیت]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے ]] k48ars7yuwymnscne4zcfhuki56u76i 0 91219 705132 639471 2026-04-12T05:11:45Z CommonsDelinker 60 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 705132 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict=جنگ موصل (2016ء–2017ء) |partof= [[:en:Iraqi Civil War (2014–present)|عراقی خانہ جنگی (2014ء-تاحال)]] تے <br />[[:en:American-led intervention in Iraq (2014–present)|عراق وچ امریکی قیادت د‏‏ی مداخلت]] |image=[[فائل:Battle of Mosul (2016–17).svg|300px]] |caption=موصل دے حالات دا نقشہ، 14 جون2017 تک {{rightlegend|#EDC4BE|عراقی حکومت دا کنٹرول}}{{rightlegend|#B4B2AE|[[داعش]] دا کنٹرول}}{{rightlegend|#FFFF00|[[پیشمرگہ]] دا کنٹرول}} |date=16 ااکتوبر 2016ء – تاحال<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=10|day1=16|year1=2016}}) |place=[[عراق]] * جنوب مغربی [[محافظہ اربیل]] * [[محافظہ نینوی|محافظہ نینوا]] |territory= * آئی ایس ایف نے 24 جنوری 2017 نو‏‏ں موصل اُتے فیر تو‏ں قبضہ کرلیا۔<ref>{{cite web|url=http://www.usatoday.com/story/news/world/2017/01/24/iraqi-forces-secure-eastern-mosul-islamic-state/96997934/|title=Iraqi forces secure eastern Mosul from Islamic State|work=USA Today|accessdate=24 جنوری 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080231/https://www.usatoday.com/story/news/world/2017/01/24/iraqi-forces-secure-eastern-mosul-islamic-state/96997934/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> * 3 دسمبر 2016ء نو‏‏ں آئی ایس ایف تے پشمرگہ نے {{convert|5677|km2|sqmi|sp=us}} د‏‏ی تمام زمین تے 369 پنڈ دولت اسلامیہ تو‏ں قبضہ وچ لے لئی۔<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/mosul-offensive-federal-police-forces-liberate-61-villages-1400-square-kilometers/|title=Mosul offensive: Federal Police forces liberate 61 villages and 1400 square kilometers|date=30 اکتوبر 2016|work=iraqinews.com|accessdate=1 نومبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080336/https://www.iraqinews.com/iraq-war/mosul-offensive-federal-police-forces-liberate-61-villages-1400-square-kilometers/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.usatoday.com/story/news/world/2016/10/30/battle-mosul-intensifies-shiite-militias-join-fray/93017632/|title=Battle for Mosul intensifies as Shiite militias join fray|work=usatoday.com|accessdate=1 نومبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080146/https://www.usatoday.com/story/news/world/2016/10/30/battle-mosul-intensifies-shiite-militias-join-fray/93017632/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Joint Forces Continue to Advance, Liberating More Areas in Mosul|url=http://www.basnews.com/index.php/en/news/iraq/315744|publisher=BasNews|accessdate=4 دسمبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080340/http://www.basnews.com/index.php/en/news/iraq/315744|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> * عراقی فوج نے عراقی-شامی سرحد نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی 25 اپریل 2017ء نو‏‏ں [[:en:Western Nineveh offensive (2017)|اک ہور حملہ]] کيتا<ref>{{cite web|url=http://isis.liveuamap.com/en/2017/25-اپریل-mohamad-rasul-al-allah-opeartion-area-in-south-of|title=Mohamad Rasul al Allah opeartion area in South of Mosul|website=ISIS – ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya – Daesh map – Mosul operation – isis.liveuamap.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080438/https://isis.liveuamap.com/en/2017/25-%D8%A7%D9%BE%D8%B1%DB%8C%D9%84-mohamad-rasul-al-allah-opeartion-area-in-south-of|archivedate=2018-12-26|access-date=2020-09-18|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.usatoday.com/story/news/world/2017/04/25/iraqi-troops-capture-largest-neighborhood-western-mosul/100873154/ | title = Iraqi troops capture largest neighborhood in western Mosul | publisher = | archive-url = https://web.archive.org/web/20181226080443/https://www.usatoday.com/story/news/world/2017/04/25/iraqi-troops-capture-largest-neighborhood-western-mosul/100873154/ | archive-date = 2018-12-26 | archiveurl = http://web.archive.org/web/20190106150233/https://www.usatoday.com/story/news/world/2017/04/25/iraqi-troops-capture-largest-neighborhood-western-mosul/100873154/ | archivedate = 6 جنوری 2019 | access-date = 2017-06-18 | url-status = live}}</ref> |status=جاری |combatant1={{flagicon|Iraq}} '''[[عراق]]'''<ref name="guardian1017">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2016/oct/17/iraqi-forces-begin-assault-on-isis-stronghold-mosul|title=Mosul offensive: forces launch mass attack on Iraqi city in bid to oust Isis|publisher=The Guardian|date=17 اکتوبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080337/https://www.theguardian.com/world/2016/oct/17/iraqi-forces-begin-assault-on-isis-stronghold-mosul|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br />{{flagicon|Kurdistan}} [[عراقی کردستان]] <br />(اپریل 2017ء تک)<br />'''کی مدد سے:''' {{collapsible list |bullets=yes |title={{flagicon image|Seal of Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve.svg|size=25px|border=}} '''[[:en:Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve|CJTF–OIR]]''' |{{flag|United States}}<ref name="guardian1017" /> |{{flag|France}}<ref name="guardian1017" /> |{{flag|United Kingdom}}<ref name="guardian1017" /> |{{flag|Canada}}<ref name="Canadatroops">{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/politics/harjit-sajjan-supporting-troops-iraq-1.3809333|title=Canadian troops supporting Kurds in fight to free Mosul from ISIS|publisher=CBC News|date=17 اکتوبر 2016|accessdate=17 اکتوبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080135/https://www.cbc.ca/news/politics/harjit-sajjan-supporting-troops-iraq-1.3809333|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> |{{flag|Australia}}<ref>{{cite news|url=http://www.skynews.com.au/news/top-stories/2016/10/17/australia-to-have-role-in-battle-for-mosul.html|title=Australia to have role in battle for Mosul|publisher=Sky News Australia|date=17 اکتوبر 2016|accessdate=17 اکتوبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080424/https://www.skynews.com.au/news/top-stories/2016/10/17/australia-to-have-role-in-battle-for-mosul.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> |{{flag|Germany}}<ref>{{cite web|url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/9/24/germany-will-take-part-in-the-battle-for-mosul|title=Germany 'will take part in the battle for Mosul'|work=Al-Araby Al-Jadeed (The New Arab)|accessdate=18 اکتوبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080432/https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/9/24/germany-will-take-part-in-the-battle-for-mosul|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> |{{flag|Turkey}}<ref name="aj1023">{{cite news|title=Battle for Mosul: Turkey confirms military involvement|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/10/battle-mosul-turkey-confirms-military-involvement-161023144053661.html|accessdate=23 اکتوبر 2016|publisher=Al Jazeera|date=23 اکتوبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080435/https://www.aljazeera.com/news/2016/10/battle-mosul-turkey-confirms-military-involvement-161023144053661.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> }} {{flag|Iran}}<ref>{{cite web|url=http://www.csmonitor.com/layout/set/amphtml/World/Middle-East/2016/1029/What-role-is-Iran-playing-in-the-Mosul-offensive|title=What role is Iran playing in the Mosul offensive?|work=Christian Science Monitor|date=29 اکتوبر 2016|accessdate=5 نومبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080426/https://www.csmonitor.com/layout/set/amphtml/World/Middle-East/2016/1029/What-role-is-Iran-playing-in-the-Mosul-offensive|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><br />{{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]]<ref name="Hezbollah">{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2016/11/hezbollah-fighters-train-iraqi-shiite-militants-near-mosul.php|title=Hezbollah fighters train Iraqi Shiite militants near Mosul|publisher=The Long War Journal|author=David Daoud|date=5 نومبر 2016|accessdate=5 نومبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080226/https://www.longwarjournal.org/archives/2016/11/hezbollah-fighters-train-iraqi-shiite-militants-near-mosul.php|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> ---- {{flagicon image|Flag of the Ba'ath Party.svg}} [[:en:Army of the Men of the Naqshbandi Order|عراقی مرد مجاہد سلسلہ نقشبندیہ]]<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=https://www.albawabhnews.com/2168253|title=تحرير الموصل۔. جيش النقشبندية ينفي اشتباك البشمركة مع "داعش"|language=Arabic|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080212/https://www.albawabhnews.com/2168253|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref> |combatant2='''{{Flag|Islamic State in Iraq and the Levant|name=Islamic State|size=23px}} (دولت اسلامیہ)''' |commander1= {{flagicon image|Flag of Iraq.svg|size=23px}} [[حیدر العبادی]]<br /><small>(وزیراعظم عراق)</small><br />{{flagicon|Iraq}} جنرل۔ عبدالعامر راشد یاراللہ<br /><small>(اوپریشن دے کمانڈر</small><br />{{flagicon|Iraq}} طالب سغاندی الکنعان<br /><small>(جوائنٹ ملٹری کمانڈ، [[Iraqi Counter Terrorism Service|ICTS]])</small><br />{{flagicon|Iraq}} فاضل براوری<br /><small>(آئی-ایس-او-ایف کمانڈر)</small><br /> {{flagicon|Iraq}} محمد مہیل سلیمان الجبروری {{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-commander-killed-western-mosul/|title=Iraqi commander killed in western Mosul|publisher=Iraqi News|date=19 مئی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080235/https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-commander-killed-western-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /> <small>(16th Division's 3rd Group commander)</small><br />{{flagicon|Iraq}} فلاح حسن سلیمان{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/army-commander-killed-battles-mosul/|title=Army commander killed during battles in Mosul|publisher=Iraqi News|date=15 اپریل 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080224/https://www.iraqinews.com/iraq-war/army-commander-killed-battles-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(91st Brigade commander)</small><br />ابو مہدی انجینیئر<ref name="multiple fronts">{{cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/10/mosul-operation-iraq-nineveh.html|title=Anti-IS troops are gaining ground on multiple fronts in Iraq|work=Al-Monitor|author=Muhannad al-Ghazi|date=25 اکتوبر 2016|accessdate=1 نومبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080215/https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/10/mosul-operation-iraq-nineveh.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><br />({{small|Head of the PMF}})<br /> {{flagicon|Kurdistan}} مسعوود بارزانی<br />({{small|President of Regional Kurdish Government}})<ref>{{cite web| title=Mattis Confers With Kurdistan Regional Government President| url=https://www.defense.gov/News/Article/Article/1088193/mattis-confers-with-kurdistan-regional-government-president| publisher=United States Department of Defense| date=18 فروری 2017| archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080419/https://dod.defense.gov/News/Article/Article/1088193/mattis-confers-with-kurdistan-regional-government-president/| archivedate=2018-12-26| access-date=2017-06-18| url-status=live}}</ref> <br />{{flagicon|United States}} [[بارک اوباما]]<br /><small>(President of the United States, until 20 جنوری 2017)</small><br />{{flagicon|United States}} [[ڈونلڈ ٹرمپ]]<br /><small>(President of the United States, since 20 جنوری 2017)</small><br />{{flagicon|United States}}اسٹیفن جے۔ٹاؤنسینڈ<br /><small>([[Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve|CJTF-OIR]] commander)</small><br />{{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} محمد خاوریتمی<ref name="Hezbollah" /><br />({{small|Hezbollah commander of Iraqi operations}}) ---- {{flagicon image|Flag of the Ba'ath Party.svg}} عزت ابراہیم الدوری<ref name=autogenerated1 /> |commander2={{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} [[ابوبکر البغدادی]]<br /><small>(Leader of ISIL)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} زیاد خروفہ{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-airstrike-kills-isis-media-minister-mosul/|title=Iraqi airstrike kills ISIS Media Minister in Mosul|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080239/https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-airstrike-kills-isis-media-minister-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(ISIL Minister of Media)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو عزام{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://en.alalam.ir/news/1893173|title=ISIL Oil Minister Killed in Iraqi Forces' Offensive Near Mosul|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190111080041/http://en.alalam.ir/news/1893173|archivedate=2019-01-11|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref> <br /><small>(ISIL Oil Minister)</small><br /> {{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} عبداللہ البردانی{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/mufti-killed-western-mosul/|title=IS Mufti Killed in Western Mosul|publisher=Iraqi News|date=14 اپریل 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080410/https://www.iraqinews.com/iraq-war/mufti-killed-western-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.uk/senior-isis-mufti-killed-mosul-airstrike-iraqi-forces-claim-1617071|title=Senior Isis mufti killed in Mosul airstrike, Iraqi forces claim|date=15 اپریل 2017|publisher=International Business Times UK|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080346/https://www.ibtimes.co.uk/senior-isis-mufti-killed-mosul-airstrike-iraqi-forces-claim-1617071|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(a.k.a Abu Ayoub al-Attar; ISIL's Mufti)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} عمران ابو مریم<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/unknown-individuals-attack-house-leader-mosul/|title=Unknown individuals attack house of IS leader in Mosul|work=Iraqi News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080151/https://www.iraqinews.com/iraq-war/unknown-individuals-attack-house-leader-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(ISIL War Council leader)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} حقی اسماعیل اویس{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.presstv.ir/Detail/2017/02/16/510796/Iraqi-airstrikes-Mosul-Daesh-militants-USled-coalition-drone-attack|title=Daesh governor of Mosul, other leaders killed|publisher=Press TV|date=16 فروری 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080243/https://www.presstv.com/Detail/2017/02/16/510796/Iraqi-airstrikes-Mosul-Daesh-militants-USled-coalition-drone-attack|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(a.k.a. Abu Ahmed; ISIL Governor of Mosul)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} احمد خلف الجبروری<br /><small>(ISIL military commander of Mosul)</small><ref>[http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/05/iraq-forces-mosul-isis-abadi-civilians.html Iraqi forces advance from north ahead of ‘extremely violent’ fight]</ref><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} محمد میجبل الجواری{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/islamic-state-head-administrative-affairs-nineveh-raqqa-killed-western-mosul/|title=Islamic State head of administrative affairs in Nineveh, Raqqa, killed in western Mosul|publisher=Iraqi News|date=21 مئی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080203/https://www.iraqinews.com/iraq-war/islamic-state-head-administrative-affairs-nineveh-raqqa-killed-western-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(ISIL's Head of the Administrative Affairs in Nineveh and Raqqa)</small><br /> {{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو حجر{{POW}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/interior-ministry-official-assistant-arrested-eastern-mosul/|title=Interior Ministry: Assistant of IS Official arrested in eastern Mosul|publisher=Iraqi News|date=8 اپریل 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080153/https://www.iraqinews.com/iraq-war/interior-ministry-official-assistant-arrested-eastern-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(ISIL's eastern Mosul assistant leader)</small><br /> {{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} مروان حامد صالح الحیالی{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://rudaw.net/mobile/english/middleeast/iraq/201120165|title=ISIS leader among militants killed in Mosul district|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080323/http://www.rudaw.net/mobile/english/middleeast/iraq/201120165|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><small><br />(Local wali of ISIL)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} کینان بریس{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/two-mayors-killed-army-operations-western-mosul/|title=Two IS mayors killed in army operations in western Mosul|publisher=Iraqi News|date=9 اپریل 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080428/https://www.iraqinews.com/iraq-war/two-mayors-killed-army-operations-western-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /> <small>(ISIL's Governor of Tal Afar)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو اسد العراقی<ref>{{cite news|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/baghdadi-appoints-new-emir-tal-afar/|title=Baghdadi appoints teacher as Islamic State’s new Emir in Tal Afar|publisher=Iraqi News|date=29 دسمبر 2016|accessdate=29 دسمبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080256/https://www.iraqinews.com/iraq-war/baghdadi-appoints-new-emir-tal-afar/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><small><br />(ISIL Emir of [[تلعفر]])</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} عمر مہدی احمد زیدان{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.kurdistan24.net/en/news/4323b1f8-3906-4ef0-8bb0-31ad6f4166ef|title=Kurdistan Security Council announces death of senior IS member in Mosul|publisher=Kurdistan 24|date=31 مئی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080237/http://www.kurdistan24.net/en/news/4323b1f8-3906-4ef0-8bb0-31ad6f4166ef|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(a.k.a Abu Monzer Al-Urdoni; Education Department head)</small> <br /> {{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} عزیز علی{{KIA}}<ref>{{cite news|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/airstrike-kills-senior-isis-leader-killed-tel-al-sheer-village-nineveh/|title=Airstrike kills senior ISIS leader killed in Tel al-Sheer village, Nineveh|publisher=Iraqi News|date=20 اکتوبر 2016|accessdate=21 اکتوبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080355/https://www.iraqinews.com/iraq-war/airstrike-kills-senior-isis-leader-killed-tel-al-sheer-village-nineveh/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><br /><small>(Senior commander)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو حذیفہ{{KIA}} <small>(Prominent ISIL leader)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} محمد علی محمود متار الہدادی{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://en.farsnews.com/newstext.aspx?nn=13960127000620|title=Iraq: Top Field Commander of ISIL Killed in Mosul|publisher=Fars News|date=16 اپریل 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080217/http://en.farsnews.com/newstext.aspx?nn=13960127000620|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=dead}}</ref> <br /><small>(Top field commander)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} امام موصلی{{KIA}}<ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/Middle-East/Report-ISIS-Rambo-killed-in-battle-south-of-Mosul-471023/|title=Report: ISIS 'Rambo' killed in battle south of Mosul|publisher=Jerusalem Post|date=27 اکتوبر 2016|accessdate=29 اکتوبر 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226080449/https://www.jpost.com/Middle-East/Report-ISIS-Rambo-killed-in-battle-south-of-Mosul-471023|archive-date=2018-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106150240/https://www.jpost.com/Middle-East/Report-ISIS-Rambo-killed-in-battle-south-of-Mosul-471023|archivedate=2019-01-06|url-status=live}}</ref><br /><small>(Commander of the special security forces)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو فاروقFaruq{{KIA}}<ref>{{cite web|title=Turkish and Kurdish soldiers join forces to gain advantage in Mosul push|url=https://www.theguardian.com/world/2016/oct/23/mosul-offensive-turkish-and-kurdish-forces-launch-attacks-on-isis|publisher=The Guardian|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080155/https://www.theguardian.com/world/2016/oct/23/mosul-offensive-turkish-and-kurdish-forces-launch-attacks-on-isis|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(Commander of Bashiqa)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو یعقوب{{KIA}}<ref>{{cite news|title=Senior ISIS official killed in al-Shallalat district of Mosul|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/senior-isis-official-killed-west-coast-mosul/|accessdate=2 نومبر 2016|work=Iraqi News|date=1 نومبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080306/https://www.iraqinews.com/iraq-war/senior-isis-official-killed-west-coast-mosul/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><br /><small>(Operations official)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}}ابو حمزہ الانصاری{{KIA}}<ref name="ansari">{{cite news|title=ISIS leader reported dead in Mosul; Kurdish official says residents rising up|url=http://rudaw.net/english/middleeast/iraq/061120168|accessdate=6 نومبر 2016|publisher=Rudaw Media Network|date=6 نومبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080311/http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/061120168|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref><br /><small>(Senior leader)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} محمود شکری النعیمی{{KIA}}<ref name="cnn1111">{{cite news|last1=McKirdy|first1=Euan|last2=Tawfeeq|first2=Mohammed|last3=Formanek|first3=Ingrid|title=Sources: Top ISIS commander killed in Mosul|url=http://www.cnn.com/2016/11/10/middleeast/iraq-mosul-offensive/|accessdate=11 نومبر 2016|publisher=CNN|date=11 نومبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080440/https://www.cnn.com/2016/11/10/middleeast/iraq-mosul-offensive/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><br /><small>(a.k.a. Sheikh Faris; senior commander)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} فلاح الرشیدی{{KIA}}<ref>{{cite web|title=U.S.-Led Coalition Airstrikes Eliminate Key ISIL Leaders in Syria, Iraq|url=https://www.defense.gov/News/Article/Article/1041949/us-led-coalition-airstrikes-eliminate-key-isil-leaders-in-syria-iraq|publisher=Us Department of Defense|accessdate=4 جنوری 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080145/https://dod.defense.gov/News/Article/Article/1041949/us-led-coalition-airstrikes-eliminate-key-isil-leaders-in-syria-iraq/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><br /><small>(ISIL vehicle suicide bomb leader)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو ترک{{KIA}}<br /><small>(ISIL financial facilitator)</small><br /> {{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو عبدالرحمن{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/islamic-states-women-executioner-assassinated-western-mosul/|title=Islamic State’s "women executioner" assassinated in western Mosul|work=Iraqi News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080246/https://www.iraqinews.com/iraq-war/islamic-states-women-executioner-assassinated-western-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(ISIL executioner)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} عباس سلیمان اسماعیل الحیدر{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/islamic-state-foreigners-recruiter-killed-airstrike-western-mosul/|title=Islamic State foreigners recruiter killed in airstrike in western Mosul|publisher=Iraqi News|date=23 جنوری 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080412/https://www.iraqinews.com/iraq-war/islamic-state-foreigners-recruiter-killed-airstrike-western-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(a.k.a. Abu Aesha; ISIL foreigners recruiter)</small> <br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو ناظم حافظ العزرک{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.basnews.com/index.php/en/news/iraq/353324|title=IS Leader Responsible for Preparing Suicide Bombers Killed in Mosul|publisher=Basnews English|date=27 مئی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080343/http://www.basnews.com/index.php/en/news/iraq/353324|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small> (Prominent leader)</small><br /> {{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو حمزہ التونسی{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/is-expert-killed-western-mosul/|title=Prominent IS booby trapping expert, four others killed in Western Mosul|publisher=Iraqi News|date=26 مارچ 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080347/https://www.iraqinews.com/iraq-war/is-expert-killed-western-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(Prominent explosives expert)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو در التونسی<ref name="Tunisiancommanders">{{cite news|url=http://aranews.net/2016/12/prominent-tunisian-jihadists-defect-isis-mosul/|title=Prominent Tunisian jihadists defect from ISIS in Mosul|work=ARA News|date=15 دسمبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080442/http://aranews.net/files/2016/12/prominent-tunisian-jihadists-defect-isis-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(Military commander; deserted)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} بلال الشاوش<ref name="Tunisiancommanders" /><br /><small>(Military commander; deserted)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو بکر الشیشانی{{KIA}}<ref name=IFP>{{cite web|url=https://ifpnews.com/news/world/middle-east/2017/02/isis-health-minister-other-leaders-killed-in-mosul/|title=ISIS Health Minister, Other Leaders Killed in Mosul|publisher=IFP News|date=20 فروری 2017|accessdate=20 فروری 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080249/https://ifpnews.com/news/world/middle-east/isis-health-minister-other-leaders-killed-in-mosul/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><br /><small>(ISIL military official in Nineveh Governorate)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو فاطمہ التونسی{{KIA}}<ref name=IFP /><br /><small>(ISIL's financial official in Nineveh Governorate)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو يس الروسی{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/military-planning-official-killed-along-foreign-members-west-mosul/|title=IS military planning official, six others killed, west of Mosul|publisher=Iraqi News|date=24 اپریل 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080339/https://www.iraqinews.com/iraq-war/military-planning-official-killed-along-foreign-members-west-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(ISIL's military planning official)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو ماریہ الروسی{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/police-islamic-state-petroleum-official-killed-11-others-western-mosul/|title=Police: Islamic State petroleum official killed with 11 others in western Mosul|publisher=Iraqi News|date=7 اپریل 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080435/https://www.iraqinews.com/iraq-war/police-islamic-state-petroleum-official-killed-11-others-western-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(ISIL's petroleum supplies official)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}}ابو مہا {{KIA}}<br /><small>(ISIL's intelligence affairs official)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} علی رضا محمود{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/education-official-killed-coalition-airstrike-western-mosul/|title=IS ‘education official’ killed in coalition airstrike, western Mosul|publisher=Iraqi News|date=23 اپریل 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080332/https://www.iraqinews.com/iraq-war/education-official-killed-coalition-airstrike-western-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(ISIL's education official)</small><br /> {{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} صالح حسن السکلوی(a.k.a. Dr. Abdullah){{KIA}}<ref name=IFP /><br /><small>(ISIL health minister)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو حسن الحموسی{{KIA}}<ref name=IFP /><br /><small>(ISIL's emir of health in Wilayat al Sham)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} احمد ابو غازی{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/federal-police-kills-chemicals-official-mosul/|title=Federal Police kills IS Chemicals Official in Mosul|publisher=Iraqi News|date=20 اپریل 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080416/https://www.iraqinews.com/iraq-war/federal-police-kills-chemicals-official-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(ISIL's chemical official)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} سعد ابو شعیب{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/islamic-states-health-minister-killed-mosuls-old-city-police/|title=Islamic State’s "health minister" killed in Mosul’s Old City: police|publisher=Iraqi News|date=29 مارچ 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080259/https://www.iraqinews.com/iraq-war/islamic-states-health-minister-killed-mosuls-old-city-police/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(ISIL's Mosul Old City health minister)</small> |strength1={{flagicon|Iraq}} 54,000–60,000 ISF troops<ref name="cnn1017">{{cite news|last1=Walsh|first1=Nick Paton|last2=Blau|first2=Max|last3=Park|first3=Madison|last4=McLaughlin|first4=Eliott C.|title=Battle for Mosul: Iraqi forces inflict 'heavy losses'|url=http://www.cnn.com/2016/10/17/middleeast/mosul-isis-operation-begins-iraq/index.html|accessdate=17 اکتوبر 2016|publisher=[[سی این این]]|date=17 اکتوبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080406/https://www.cnn.com/2016/10/17/middleeast/mosul-isis-operation-begins-iraq/index.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref name="ptv">{{cite web|url=http://www.presstv.com/Detail/2016/10/17/489433/Iraq-Mosul-five-villages|title=PressTV-LIVE UPDATE: Final push to retake Mosul|work=presstv.com|accessdate=17 اکتوبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080431/https://www.presstv.com/Detail/2016/10/17/489433/Iraq-Mosul-five-villages|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><br />14,000 paramilitary troops<ref name="cnn1017" /><br /> {{flagicon|Kurdistan}} 40,000 Peshmerga troops<ref name="cnn1017" /><br />'''Total:''' 108,500–114,000 fighters<ref name="Mosul battle forces">{{cite news |last=Hume |first=Tim |date=25 اکتوبر 2016 |title=Battle for Mosul: How ISIS is fighting to keep its Iraqi stronghold |url=http://www.cnn.com/2016/10/24/middleeast/iraq-mosul-isis-tactics/ |newspaper=CNN |access-date=29 اکتوبر 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080202/http://www.cnn.com/2016/10/24/middleeast/iraq-mosul-isis-tactics/%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><br /> '''مدد:'''<br />{{flagicon image|Seal of Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve.svg|size=25px|border=no}} 450 CJTF–OIR personnel<ref name="offensive in Anbar">{{cite web|url=http://www.thenational.ae/world/middle-east/iraq-launches-offensive-on-isil-in-anbar-province|title=Iraq launches offensive on ISIL in Anbar province|publisher=The National|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080405/https://www.thenational.ae/world/iraq-launches-offensive-on-isil-in-anbar-province-1.46194|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref> |strength2=4,500–12,000 militants<br />(1,000 foreigners)<ref name="lemonde1017">{{cite news|title=Irak : l'opération pour reprendre Mossoul des mains de l'EI est lancée|url=http://www.lemonde.fr/proche-orient/article/2016/10/17/irak-debut-de-l-<br />operation-pour-reprendre-mossoul-des-mains-de-l-ei_5014713_3218.html|accessdate=17 اکتوبر 2016|work=[[Le Monde]]|date=17 اکتوبر 2016|language=fr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080148/https://www.lemonde.fr/proche-orient/article/2016/10/17/irak-debut-de-l-%3Cbr/%3Eoperation-pour-reprendre-mossoul-des-mains-de-l-ei_5014713_3218.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2016/10/26/world/will-isis-leaders-escape-mosul-bergen/index.html|title=ISIS leaders may flee Mosul as their ranks are decimated|first=Peter Bergen, CNN National Security|last=Analyst|work=cnn.com|accessdate=27 اکتوبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080349/https://www.cnn.com/2016/10/26/world/will-isis-leaders-escape-mosul-bergen/index.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref name="auto2">{{cite web|url=http://aranews.net/2016/06/12000-isis-militants-fighting-mosul/|title=Over 12,000 ISIS militants fighting for Mosul|date=27 جون 2016|work=Aranews|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080309/http://aranews.net/files/2016/06/12000-isis-militants-fighting-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br />1,000+ (as of 5 مئی)<ref name="telegraph.co.uk">{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/2017/05/05/mosul-offensive-iraqi-army-launches-final-push-army-attacks/|title=Mosul offensive: Iraqi army launches 'final push' as army attacks Isil from north-west|publisher=The Telegraph|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080228/https://www.telegraph.co.uk/news/2017/05/05/mosul-offensive-iraqi-army-launches-final-push-army-attacks/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref> |casualties1={{flagicon|Iraq}} 774 killed, 4,600+ wounded<ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/284-iraqi-security-force-members-killed-fighting-isis-in-west-mosul-2017-3|title=Top US commander: 284 Iraqi security-force members killed fighting ISIS in west Mosul|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080301/https://www.businessinsider.com/284-iraqi-security-force-members-killed-fighting-isis-in-west-mosul-2017-3|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br />{{flagicon|Kurdistan}} 30 killed, 70–100 wounded<ref>{{cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/afp/2016/10/iraq-conflict-mosul-us-is.html|title=IS trickling out of Mosul as losses mount: US general|first=|last=|work=AFP|accessdate=27 اکتوبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080229/https://www.al-monitor.com/pulse/afp/2016/10/iraq-conflict-mosul-us-is.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><br /> {{flagicon|United States}} 2 killed<ref name="auto3">{{cite web|url=http://www.cbsnews.com/news/pentagon-blast-kills-us-service-member-outside-mosul/|title=Blast kills U.S. service member outside Mosul, Pentagon says|publisher=CBS News|date=29 اپریل 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080414/https://www.cbsnews.com/news/pentagon-blast-kills-us-service-member-outside-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=First US Service Member Killed In Mosul Offensive|url=http://www.military.com/daily-news/2016/10/20/us-service-member-killed-in-bomb-blast-in-iraq.html|accessdate=20 اکتوبر 2016|agency=Military.com|date=20 اکتوبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080251/https://www.military.com/daily-news/2016/10/20/us-service-member-killed-in-bomb-blast-in-iraq.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><br />{{flagicon|Iran}} 3 killed<ref>{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2017/03/iranian-sniper-embedded-in-iraqi-militia-killed-near-mosul.php|title=Iranian sniper embedded in Iraqi militia killed near Mosul – FDD's Long War Journal|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080313/https://www.longwarjournal.org/archives/2017/03/iranian-sniper-embedded-in-iraqi-militia-killed-near-mosul.php|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://abcnews.go.com/International/wireStory/aid-groups-warn-chaos-mosul-civilians-told-flee-47675493|title=Iraq says Iranian commander killed fighting IS|publisher=ABC News|date=27 مئی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080222/https://abcnews.go.com/International|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br />''Total'': 807+ killed, ~4,700+ wounded ({{small|U.S. claim}})<br /> {{flagicon|Iraq}} {{flagicon|Kurdistan}} 9,100 killed<br />({{small|ISIL claim}})<ref>{{cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20170223-mosul-ops-7000-iraq-troops-killed-by-daesh/|title=Mosul Ops: ISIL claims 9,000 Iraqi soldiers killed in six months|first=|last=n|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080253/https://www.middleeastmonitor.com/20170223-mosul-ops-7000-iraq-troops-killed-by-daesh/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref> |casualties2=2,000+ killed or wounded<br />({{small|U.S. claim}})<ref>{{cite web|title=US says 2,000 IS fighters killed, gravely wounded in Mosul|url=https://www.yahoo.com/news/us-defense-secretary-arrives-iraq-assess-mosul-fight-062837721.html|website=Yahoo News|accessdate=11 دسمبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080303/https://www.yahoo.com/news/us-defense-secretary-arrives-iraq-assess-mosul-fight-062837721.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><br />2,000 killed ({{small|per a morgue worker}})<ref>{{cite web|url=http://news.trust.org/item/20170412151817-bb5xu|title=Packed Iraq morgue reveals toll of Mosul conflict|first=Thomson Reuters|last=Foundation|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080409/http://news.trust.org/item/20170412151817-bb5xu|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br />8,622–9,622+ killed ({{small|Iraqi claim}})<ref>{{cite web|url=http://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-iraq-baghdadi-idUSKBN16F1DF|title=Islamic State leader Baghdadi abandons Mosul fight to field commanders, U.S. and Iraqi sources say|date=8 مارچ 2017|publisher=|via=Reuters|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080304/https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-iraq-baghdadi-idUSKBN16F1DF|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><ref name="4,000 killed">{{cite web|url=http://original.antiwar.com/updates/2016/12/17/car-bombs-target-civilians-mosul-25-killed-iraq/|title=Car bombs Target Civilians in Mosul; 25 Killed in Iraq|publisher=Antiwar.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080149/http://original.antiwar.com/updates/2016/12/17/car-bombs-target-civilians-mosul-25-killed-iraq/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><ref name="last 5 defenses">{{cite web|url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/21052017|title=Iraqi forces fight to break through ISIS’ last five defenses in Mosul|accessdate=21 مئی 2017|publisher=Rudaw|date=21 مئی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080421/http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/21052017|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> |casualties3=1,000+ civilians killed (اکتوبر–نومبر)<ref>{{cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/iraq-suffers-thousands-killed-first-month-mosul-assault-139276442|first=UN|last=months|title=Thousands killed since Iraq launched Mosul assault|accessdate=2 دسمبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080133/https://www.middleeasteye.net/news/iraq-suffers-thousands-killed-first-month-mosul-assault-139276442|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><br />3,864 civilians killed (Mid-فروری – Mid-مارچ 2017)<ref>{{cite web|url=http://aa.com.tr/en/middle-east/4-000-iraqi-civilians-killed-in-western-mosul-campaign-army-source/778777|title=4,000 Iraqi civilians killed in Western Mosul campaign: Army source|publisher=Anadolu Agency|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080319/https://www.aa.com.tr/en/middle-east/4-000-iraqi-civilians-killed-in-western-mosul-campaign-army-source/778777|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dailysabah.com/mideast/2017/03/25/4000-civilians-reportedly-killed-in-west-mosul-operation|title=4,000 civilians reportedly killed in West Mosul operation|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080334/https://www.dailysabah.com/mideast/2017/03/25/4000-civilians-reportedly-killed-in-west-mosul-operation|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br />8,000+ civilians killed or injured (as of 5 مئی 2017)<ref name="telegraph.co.uk" /><br />'''Displaced:'''<br />415,986 (per IOM)<ref name="displacement tracking">{{cite news|title=Displacement Tracking Matrix (DTM)|url=http://iraqdtm.iom.int/EmergencyTracking.aspx|accessdate=15 جون 2017|publisher=International Organisation For Migration|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080156/http://iraqdtm.iom.int/EmergencyTracking.aspx|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref><ref name="unhcr1109">{{cite web|url=http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/20161106%20UNHCR%20Iraq%20Flash%20Update.pdf|title=Mosul Iraq Situation Flash Update|publisher=United Nations High Commissioner for Refugees|date=6 نومبر 2016|accessdate=7 نومبر 2016}}</ref><br />670,000 (per Iraq)<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/minister-mosul-refugees-numbers-670-000/|title=Minister: Mosul refugees numbers at 670,000|publisher=Iraqi News|date=17 مئی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080219/https://www.iraqinews.com/iraq-war/minister-mosul-refugees-numbers-670-000/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br />760,000 (per UN)<ref>{{cite web|url=http://www.nydailynews.com/newswires/news/world/iraq-iranian-commander-killed-fighting-article-1.3200131|title=Iraq says Iranian commander killed fighting IS|publisher=New York Daily News|date=27 مئی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080255/https://www.nydailynews.com/newswires/news/world/iraq-iranian-commander-killed-fighting-article-1.3200131|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.firstpost.com/world/battle-for-mosul-united-nations-says-200000-civilians-in-grave-danger-as-conflict-draws-to-close-3494917.html|title=Battle for Mosul: United Nations says 200,000 civilians in grave danger as conflict draws to close|publisher=Firstpost|date=29 مئی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080138/https://www.firstpost.com/world/battle-for-mosul-united-nations-says-200000-civilians-in-grave-danger-as-conflict-draws-to-close-3494917.html|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref> |campaignbox= }} '''جنگ موصل''' عراق دے شمالی شہر موصل وچ جاری جنگ سی تے شدت پسند گروپ داعش دے خلاف جاری فوجی آپریشن وچ شریک اک امریکی عہدیدار نے تسلیم کيتا سی کہ مغربی موصل دا معرکہ توقع تو‏ں زیادہ پیچیدہ تے مشکل ہوچکيا ا‏‏ے۔ شدت پسند گروہ اُتے ایہ وی الزام تھق کہ ایہ جنگ وچ کیمیائی ہتھیار استعمال ک‏ر رہ‏ے سن ۔<ref>[https://www.urdupoint.com/international/news-detail/iraq/baghdad/live-news-1003688.html اردو پوائنٹ انٹرنیشنل - بغداد - داعش موصل د‏‏ی لڑیائی وچ کیمیائی ہتھیار استعمال کر رہ‏ی اے، عراقی فورسز دا دعویٰ<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:2016ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2017ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:ایشیا وچ اکتوبر 2016ء دے واقعات]] [[گٹھ:ایشیا وچ جون 2017ء دے واقعات]] [[گٹھ:ایشیا وچ نومبر 2016ء دے واقعات]] [[گٹھ:تریخ موصل]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ سورانی کردتی بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] [[گٹھ:ایشیا وچ دسمبر 2016ء وچ ہونے والے واقعات]] aljkftfy3hrswlf95oizym67dittavw 705133 705132 2026-04-12T05:11:48Z KiranBOT 41346 removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v2.2.9s 705133 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict=جنگ موصل (2016ء–2017ء) |partof= [[:en:Iraqi Civil War (2014–present)|عراقی خانہ جنگی (2014ء-تاحال)]] تے <br />[[:en:American-led intervention in Iraq (2014–present)|عراق وچ امریکی قیادت د‏‏ی مداخلت]] |image=[[فائل:Battle of Mosul (2016–17).svg|300px]] |caption=موصل دے حالات دا نقشہ، 14 جون2017 تک {{rightlegend|#EDC4BE|عراقی حکومت دا کنٹرول}}{{rightlegend|#B4B2AE|[[داعش]] دا کنٹرول}}{{rightlegend|#FFFF00|[[پیشمرگہ]] دا کنٹرول}} |date=16 ااکتوبر 2016ء – تاحال<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=10|day1=16|year1=2016}}) |place=[[عراق]] * جنوب مغربی [[محافظہ اربیل]] * [[محافظہ نینوی|محافظہ نینوا]] |territory= * آئی ایس ایف نے 24 جنوری 2017 نو‏‏ں موصل اُتے فیر تو‏ں قبضہ کرلیا۔<ref>{{cite web|url=http://www.usatoday.com/story/news/world/2017/01/24/iraqi-forces-secure-eastern-mosul-islamic-state/96997934/|title=Iraqi forces secure eastern Mosul from Islamic State|work=USA Today|accessdate=24 جنوری 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080231/https://www.usatoday.com/story/news/world/2017/01/24/iraqi-forces-secure-eastern-mosul-islamic-state/96997934/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> * 3 دسمبر 2016ء نو‏‏ں آئی ایس ایف تے پشمرگہ نے {{convert|5677|km2|sqmi|sp=us}} د‏‏ی تمام زمین تے 369 پنڈ دولت اسلامیہ تو‏ں قبضہ وچ لے لئی۔<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/mosul-offensive-federal-police-forces-liberate-61-villages-1400-square-kilometers/|title=Mosul offensive: Federal Police forces liberate 61 villages and 1400 square kilometers|date=30 اکتوبر 2016|work=iraqinews.com|accessdate=1 نومبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080336/https://www.iraqinews.com/iraq-war/mosul-offensive-federal-police-forces-liberate-61-villages-1400-square-kilometers/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.usatoday.com/story/news/world/2016/10/30/battle-mosul-intensifies-shiite-militias-join-fray/93017632/|title=Battle for Mosul intensifies as Shiite militias join fray|work=usatoday.com|accessdate=1 نومبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080146/https://www.usatoday.com/story/news/world/2016/10/30/battle-mosul-intensifies-shiite-militias-join-fray/93017632/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Joint Forces Continue to Advance, Liberating More Areas in Mosul|url=http://www.basnews.com/index.php/en/news/iraq/315744|publisher=BasNews|accessdate=4 دسمبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080340/http://www.basnews.com/index.php/en/news/iraq/315744|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> * عراقی فوج نے عراقی-شامی سرحد نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی 25 اپریل 2017ء نو‏‏ں [[:en:Western Nineveh offensive (2017)|اک ہور حملہ]] کيتا<ref>{{cite web|url=http://isis.liveuamap.com/en/2017/25-اپریل-mohamad-rasul-al-allah-opeartion-area-in-south-of|title=Mohamad Rasul al Allah opeartion area in South of Mosul|website=ISIS – ISIL map, map of war in Syria, Iraq, Libya – Daesh map – Mosul operation – isis.liveuamap.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080438/https://isis.liveuamap.com/en/2017/25-%D8%A7%D9%BE%D8%B1%DB%8C%D9%84-mohamad-rasul-al-allah-opeartion-area-in-south-of|archivedate=2018-12-26|access-date=2020-09-18|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.usatoday.com/story/news/world/2017/04/25/iraqi-troops-capture-largest-neighborhood-western-mosul/100873154/ | title = Iraqi troops capture largest neighborhood in western Mosul | publisher = | archive-url = https://web.archive.org/web/20181226080443/https://www.usatoday.com/story/news/world/2017/04/25/iraqi-troops-capture-largest-neighborhood-western-mosul/100873154/ | archive-date = 2018-12-26 | archiveurl = http://web.archive.org/web/20190106150233/https://www.usatoday.com/story/news/world/2017/04/25/iraqi-troops-capture-largest-neighborhood-western-mosul/100873154/ | archivedate = 6 جنوری 2019 | access-date = 2017-06-18 | url-status = live}}</ref> |status=جاری |combatant1={{flagicon|Iraq}} '''[[عراق]]'''<ref name="guardian1017">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2016/oct/17/iraqi-forces-begin-assault-on-isis-stronghold-mosul|title=Mosul offensive: forces launch mass attack on Iraqi city in bid to oust Isis|publisher=The Guardian|date=17 اکتوبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080337/https://www.theguardian.com/world/2016/oct/17/iraqi-forces-begin-assault-on-isis-stronghold-mosul|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br />{{flagicon|Kurdistan}} [[عراقی کردستان]] <br />(اپریل 2017ء تک)<br />'''کی مدد سے:''' {{collapsible list |bullets=yes |title={{flagicon image|Seal of Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve.svg|size=25px|border=}} '''[[:en:Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve|CJTF–OIR]]''' |{{flag|United States}}<ref name="guardian1017" /> |{{flag|France}}<ref name="guardian1017" /> |{{flag|United Kingdom}}<ref name="guardian1017" /> |{{flag|Canada}}<ref name="Canadatroops">{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/politics/harjit-sajjan-supporting-troops-iraq-1.3809333|title=Canadian troops supporting Kurds in fight to free Mosul from ISIS|publisher=CBC News|date=17 اکتوبر 2016|accessdate=17 اکتوبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080135/https://www.cbc.ca/news/politics/harjit-sajjan-supporting-troops-iraq-1.3809333|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> |{{flag|Australia}}<ref>{{cite news|url=http://www.skynews.com.au/news/top-stories/2016/10/17/australia-to-have-role-in-battle-for-mosul.html|title=Australia to have role in battle for Mosul|publisher=Sky News Australia|date=17 اکتوبر 2016|accessdate=17 اکتوبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080424/https://www.skynews.com.au/news/top-stories/2016/10/17/australia-to-have-role-in-battle-for-mosul.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> |{{flag|Germany}}<ref>{{cite web|url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/9/24/germany-will-take-part-in-the-battle-for-mosul|title=Germany 'will take part in the battle for Mosul'|work=Al-Araby Al-Jadeed (The New Arab)|accessdate=18 اکتوبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080432/https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/9/24/germany-will-take-part-in-the-battle-for-mosul|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> |{{flag|Turkey}}<ref name="aj1023">{{cite news|title=Battle for Mosul: Turkey confirms military involvement|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/10/battle-mosul-turkey-confirms-military-involvement-161023144053661.html|accessdate=23 اکتوبر 2016|publisher=Al Jazeera|date=23 اکتوبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080435/https://www.aljazeera.com/news/2016/10/battle-mosul-turkey-confirms-military-involvement-161023144053661.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> }} {{flag|Iran}}<ref>{{cite web|url=https://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2016/1029/What-role-is-Iran-playing-in-the-Mosul-offensive|title=What role is Iran playing in the Mosul offensive?|work=Christian Science Monitor|date=29 اکتوبر 2016|accessdate=5 نومبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080426/https://www.csmonitor.com/layout/set/amphtml/World/Middle-East/2016/1029/What-role-is-Iran-playing-in-the-Mosul-offensive|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><br />{{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]]<ref name="Hezbollah">{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2016/11/hezbollah-fighters-train-iraqi-shiite-militants-near-mosul.php|title=Hezbollah fighters train Iraqi Shiite militants near Mosul|publisher=The Long War Journal|author=David Daoud|date=5 نومبر 2016|accessdate=5 نومبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080226/https://www.longwarjournal.org/archives/2016/11/hezbollah-fighters-train-iraqi-shiite-militants-near-mosul.php|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> ---- {{flagicon image|Flag of the Ba'ath Party.svg}} [[:en:Army of the Men of the Naqshbandi Order|عراقی مرد مجاہد سلسلہ نقشبندیہ]]<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=https://www.albawabhnews.com/2168253|title=تحرير الموصل۔. جيش النقشبندية ينفي اشتباك البشمركة مع "داعش"|language=Arabic|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080212/https://www.albawabhnews.com/2168253|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref> |combatant2='''{{Flag|Islamic State in Iraq and the Levant|name=Islamic State|size=23px}} (دولت اسلامیہ)''' |commander1= {{flagicon image|Flag of Iraq.svg|size=23px}} [[حیدر العبادی]]<br /><small>(وزیراعظم عراق)</small><br />{{flagicon|Iraq}} جنرل۔ عبدالعامر راشد یاراللہ<br /><small>(اوپریشن دے کمانڈر</small><br />{{flagicon|Iraq}} طالب سغاندی الکنعان<br /><small>(جوائنٹ ملٹری کمانڈ، [[Iraqi Counter Terrorism Service|ICTS]])</small><br />{{flagicon|Iraq}} فاضل براوری<br /><small>(آئی-ایس-او-ایف کمانڈر)</small><br /> {{flagicon|Iraq}} محمد مہیل سلیمان الجبروری {{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-commander-killed-western-mosul/|title=Iraqi commander killed in western Mosul|publisher=Iraqi News|date=19 مئی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080235/https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-commander-killed-western-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /> <small>(16th Division's 3rd Group commander)</small><br />{{flagicon|Iraq}} فلاح حسن سلیمان{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/army-commander-killed-battles-mosul/|title=Army commander killed during battles in Mosul|publisher=Iraqi News|date=15 اپریل 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080224/https://www.iraqinews.com/iraq-war/army-commander-killed-battles-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(91st Brigade commander)</small><br />ابو مہدی انجینیئر<ref name="multiple fronts">{{cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/10/mosul-operation-iraq-nineveh.html|title=Anti-IS troops are gaining ground on multiple fronts in Iraq|work=Al-Monitor|author=Muhannad al-Ghazi|date=25 اکتوبر 2016|accessdate=1 نومبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080215/https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/10/mosul-operation-iraq-nineveh.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><br />({{small|Head of the PMF}})<br /> {{flagicon|Kurdistan}} مسعوود بارزانی<br />({{small|President of Regional Kurdish Government}})<ref>{{cite web| title=Mattis Confers With Kurdistan Regional Government President| url=https://www.defense.gov/News/Article/Article/1088193/mattis-confers-with-kurdistan-regional-government-president| publisher=United States Department of Defense| date=18 فروری 2017| archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080419/https://dod.defense.gov/News/Article/Article/1088193/mattis-confers-with-kurdistan-regional-government-president/| archivedate=2018-12-26| access-date=2017-06-18| url-status=live}}</ref> <br />{{flagicon|United States}} [[بارک اوباما]]<br /><small>(President of the United States, until 20 جنوری 2017)</small><br />{{flagicon|United States}} [[ڈونلڈ ٹرمپ]]<br /><small>(President of the United States, since 20 جنوری 2017)</small><br />{{flagicon|United States}}اسٹیفن جے۔ٹاؤنسینڈ<br /><small>([[Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve|CJTF-OIR]] commander)</small><br />{{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} محمد خاوریتمی<ref name="Hezbollah" /><br />({{small|Hezbollah commander of Iraqi operations}}) ---- {{flagicon image|Flag of the Ba'ath Party.svg}} عزت ابراہیم الدوری<ref name=autogenerated1 /> |commander2={{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} [[ابوبکر البغدادی]]<br /><small>(Leader of ISIL)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} زیاد خروفہ{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-airstrike-kills-isis-media-minister-mosul/|title=Iraqi airstrike kills ISIS Media Minister in Mosul|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080239/https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-airstrike-kills-isis-media-minister-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(ISIL Minister of Media)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو عزام{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://en.alalam.ir/news/1893173|title=ISIL Oil Minister Killed in Iraqi Forces' Offensive Near Mosul|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190111080041/http://en.alalam.ir/news/1893173|archivedate=2019-01-11|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref> <br /><small>(ISIL Oil Minister)</small><br /> {{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} عبداللہ البردانی{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/mufti-killed-western-mosul/|title=IS Mufti Killed in Western Mosul|publisher=Iraqi News|date=14 اپریل 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080410/https://www.iraqinews.com/iraq-war/mufti-killed-western-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.uk/senior-isis-mufti-killed-mosul-airstrike-iraqi-forces-claim-1617071|title=Senior Isis mufti killed in Mosul airstrike, Iraqi forces claim|date=15 اپریل 2017|publisher=International Business Times UK|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080346/https://www.ibtimes.co.uk/senior-isis-mufti-killed-mosul-airstrike-iraqi-forces-claim-1617071|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(a.k.a Abu Ayoub al-Attar; ISIL's Mufti)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} عمران ابو مریم<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/unknown-individuals-attack-house-leader-mosul/|title=Unknown individuals attack house of IS leader in Mosul|work=Iraqi News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080151/https://www.iraqinews.com/iraq-war/unknown-individuals-attack-house-leader-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(ISIL War Council leader)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} حقی اسماعیل اویس{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.presstv.ir/Detail/2017/02/16/510796/Iraqi-airstrikes-Mosul-Daesh-militants-USled-coalition-drone-attack|title=Daesh governor of Mosul, other leaders killed|publisher=Press TV|date=16 فروری 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080243/https://www.presstv.com/Detail/2017/02/16/510796/Iraqi-airstrikes-Mosul-Daesh-militants-USled-coalition-drone-attack|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(a.k.a. Abu Ahmed; ISIL Governor of Mosul)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} احمد خلف الجبروری<br /><small>(ISIL military commander of Mosul)</small><ref>[http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/05/iraq-forces-mosul-isis-abadi-civilians.html Iraqi forces advance from north ahead of ‘extremely violent’ fight]</ref><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} محمد میجبل الجواری{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/islamic-state-head-administrative-affairs-nineveh-raqqa-killed-western-mosul/|title=Islamic State head of administrative affairs in Nineveh, Raqqa, killed in western Mosul|publisher=Iraqi News|date=21 مئی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080203/https://www.iraqinews.com/iraq-war/islamic-state-head-administrative-affairs-nineveh-raqqa-killed-western-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(ISIL's Head of the Administrative Affairs in Nineveh and Raqqa)</small><br /> {{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو حجر{{POW}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/interior-ministry-official-assistant-arrested-eastern-mosul/|title=Interior Ministry: Assistant of IS Official arrested in eastern Mosul|publisher=Iraqi News|date=8 اپریل 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080153/https://www.iraqinews.com/iraq-war/interior-ministry-official-assistant-arrested-eastern-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(ISIL's eastern Mosul assistant leader)</small><br /> {{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} مروان حامد صالح الحیالی{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://rudaw.net/mobile/english/middleeast/iraq/201120165|title=ISIS leader among militants killed in Mosul district|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080323/http://www.rudaw.net/mobile/english/middleeast/iraq/201120165|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><small><br />(Local wali of ISIL)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} کینان بریس{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/two-mayors-killed-army-operations-western-mosul/|title=Two IS mayors killed in army operations in western Mosul|publisher=Iraqi News|date=9 اپریل 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080428/https://www.iraqinews.com/iraq-war/two-mayors-killed-army-operations-western-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /> <small>(ISIL's Governor of Tal Afar)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو اسد العراقی<ref>{{cite news|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/baghdadi-appoints-new-emir-tal-afar/|title=Baghdadi appoints teacher as Islamic State’s new Emir in Tal Afar|publisher=Iraqi News|date=29 دسمبر 2016|accessdate=29 دسمبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080256/https://www.iraqinews.com/iraq-war/baghdadi-appoints-new-emir-tal-afar/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><small><br />(ISIL Emir of [[تلعفر]])</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} عمر مہدی احمد زیدان{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.kurdistan24.net/en/news/4323b1f8-3906-4ef0-8bb0-31ad6f4166ef|title=Kurdistan Security Council announces death of senior IS member in Mosul|publisher=Kurdistan 24|date=31 مئی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080237/http://www.kurdistan24.net/en/news/4323b1f8-3906-4ef0-8bb0-31ad6f4166ef|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(a.k.a Abu Monzer Al-Urdoni; Education Department head)</small> <br /> {{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} عزیز علی{{KIA}}<ref>{{cite news|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/airstrike-kills-senior-isis-leader-killed-tel-al-sheer-village-nineveh/|title=Airstrike kills senior ISIS leader killed in Tel al-Sheer village, Nineveh|publisher=Iraqi News|date=20 اکتوبر 2016|accessdate=21 اکتوبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080355/https://www.iraqinews.com/iraq-war/airstrike-kills-senior-isis-leader-killed-tel-al-sheer-village-nineveh/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><br /><small>(Senior commander)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو حذیفہ{{KIA}} <small>(Prominent ISIL leader)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} محمد علی محمود متار الہدادی{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://en.farsnews.com/newstext.aspx?nn=13960127000620|title=Iraq: Top Field Commander of ISIL Killed in Mosul|publisher=Fars News|date=16 اپریل 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080217/http://en.farsnews.com/newstext.aspx?nn=13960127000620|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=dead}}</ref> <br /><small>(Top field commander)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} امام موصلی{{KIA}}<ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/Middle-East/Report-ISIS-Rambo-killed-in-battle-south-of-Mosul-471023/|title=Report: ISIS 'Rambo' killed in battle south of Mosul|publisher=Jerusalem Post|date=27 اکتوبر 2016|accessdate=29 اکتوبر 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226080449/https://www.jpost.com/Middle-East/Report-ISIS-Rambo-killed-in-battle-south-of-Mosul-471023|archive-date=2018-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106150240/https://www.jpost.com/Middle-East/Report-ISIS-Rambo-killed-in-battle-south-of-Mosul-471023|archivedate=2019-01-06|url-status=live}}</ref><br /><small>(Commander of the special security forces)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو فاروقFaruq{{KIA}}<ref>{{cite web|title=Turkish and Kurdish soldiers join forces to gain advantage in Mosul push|url=https://www.theguardian.com/world/2016/oct/23/mosul-offensive-turkish-and-kurdish-forces-launch-attacks-on-isis|publisher=The Guardian|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080155/https://www.theguardian.com/world/2016/oct/23/mosul-offensive-turkish-and-kurdish-forces-launch-attacks-on-isis|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(Commander of Bashiqa)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو یعقوب{{KIA}}<ref>{{cite news|title=Senior ISIS official killed in al-Shallalat district of Mosul|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/senior-isis-official-killed-west-coast-mosul/|accessdate=2 نومبر 2016|work=Iraqi News|date=1 نومبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080306/https://www.iraqinews.com/iraq-war/senior-isis-official-killed-west-coast-mosul/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><br /><small>(Operations official)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}}ابو حمزہ الانصاری{{KIA}}<ref name="ansari">{{cite news|title=ISIS leader reported dead in Mosul; Kurdish official says residents rising up|url=http://rudaw.net/english/middleeast/iraq/061120168|accessdate=6 نومبر 2016|publisher=Rudaw Media Network|date=6 نومبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080311/http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/061120168|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref><br /><small>(Senior leader)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} محمود شکری النعیمی{{KIA}}<ref name="cnn1111">{{cite news|last1=McKirdy|first1=Euan|last2=Tawfeeq|first2=Mohammed|last3=Formanek|first3=Ingrid|title=Sources: Top ISIS commander killed in Mosul|url=http://www.cnn.com/2016/11/10/middleeast/iraq-mosul-offensive/|accessdate=11 نومبر 2016|publisher=CNN|date=11 نومبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080440/https://www.cnn.com/2016/11/10/middleeast/iraq-mosul-offensive/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><br /><small>(a.k.a. Sheikh Faris; senior commander)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} فلاح الرشیدی{{KIA}}<ref>{{cite web|title=U.S.-Led Coalition Airstrikes Eliminate Key ISIL Leaders in Syria, Iraq|url=https://www.defense.gov/News/Article/Article/1041949/us-led-coalition-airstrikes-eliminate-key-isil-leaders-in-syria-iraq|publisher=Us Department of Defense|accessdate=4 جنوری 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080145/https://dod.defense.gov/News/Article/Article/1041949/us-led-coalition-airstrikes-eliminate-key-isil-leaders-in-syria-iraq/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><br /><small>(ISIL vehicle suicide bomb leader)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو ترک{{KIA}}<br /><small>(ISIL financial facilitator)</small><br /> {{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو عبدالرحمن{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/islamic-states-women-executioner-assassinated-western-mosul/|title=Islamic State’s "women executioner" assassinated in western Mosul|work=Iraqi News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080246/https://www.iraqinews.com/iraq-war/islamic-states-women-executioner-assassinated-western-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(ISIL executioner)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} عباس سلیمان اسماعیل الحیدر{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/islamic-state-foreigners-recruiter-killed-airstrike-western-mosul/|title=Islamic State foreigners recruiter killed in airstrike in western Mosul|publisher=Iraqi News|date=23 جنوری 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080412/https://www.iraqinews.com/iraq-war/islamic-state-foreigners-recruiter-killed-airstrike-western-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(a.k.a. Abu Aesha; ISIL foreigners recruiter)</small> <br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو ناظم حافظ العزرک{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.basnews.com/index.php/en/news/iraq/353324|title=IS Leader Responsible for Preparing Suicide Bombers Killed in Mosul|publisher=Basnews English|date=27 مئی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080343/http://www.basnews.com/index.php/en/news/iraq/353324|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small> (Prominent leader)</small><br /> {{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو حمزہ التونسی{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/is-expert-killed-western-mosul/|title=Prominent IS booby trapping expert, four others killed in Western Mosul|publisher=Iraqi News|date=26 مارچ 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080347/https://www.iraqinews.com/iraq-war/is-expert-killed-western-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(Prominent explosives expert)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو در التونسی<ref name="Tunisiancommanders">{{cite news|url=http://aranews.net/2016/12/prominent-tunisian-jihadists-defect-isis-mosul/|title=Prominent Tunisian jihadists defect from ISIS in Mosul|work=ARA News|date=15 دسمبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080442/http://aranews.net/files/2016/12/prominent-tunisian-jihadists-defect-isis-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(Military commander; deserted)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} بلال الشاوش<ref name="Tunisiancommanders" /><br /><small>(Military commander; deserted)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو بکر الشیشانی{{KIA}}<ref name=IFP>{{cite web|url=https://ifpnews.com/news/world/middle-east/2017/02/isis-health-minister-other-leaders-killed-in-mosul/|title=ISIS Health Minister, Other Leaders Killed in Mosul|publisher=IFP News|date=20 فروری 2017|accessdate=20 فروری 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080249/https://ifpnews.com/news/world/middle-east/isis-health-minister-other-leaders-killed-in-mosul/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><br /><small>(ISIL military official in Nineveh Governorate)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو فاطمہ التونسی{{KIA}}<ref name=IFP /><br /><small>(ISIL's financial official in Nineveh Governorate)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو يس الروسی{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/military-planning-official-killed-along-foreign-members-west-mosul/|title=IS military planning official, six others killed, west of Mosul|publisher=Iraqi News|date=24 اپریل 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080339/https://www.iraqinews.com/iraq-war/military-planning-official-killed-along-foreign-members-west-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(ISIL's military planning official)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو ماریہ الروسی{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/police-islamic-state-petroleum-official-killed-11-others-western-mosul/|title=Police: Islamic State petroleum official killed with 11 others in western Mosul|publisher=Iraqi News|date=7 اپریل 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080435/https://www.iraqinews.com/iraq-war/police-islamic-state-petroleum-official-killed-11-others-western-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(ISIL's petroleum supplies official)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}}ابو مہا {{KIA}}<br /><small>(ISIL's intelligence affairs official)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} علی رضا محمود{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/education-official-killed-coalition-airstrike-western-mosul/|title=IS ‘education official’ killed in coalition airstrike, western Mosul|publisher=Iraqi News|date=23 اپریل 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080332/https://www.iraqinews.com/iraq-war/education-official-killed-coalition-airstrike-western-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(ISIL's education official)</small><br /> {{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} صالح حسن السکلوی(a.k.a. Dr. Abdullah){{KIA}}<ref name=IFP /><br /><small>(ISIL health minister)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} ابو حسن الحموسی{{KIA}}<ref name=IFP /><br /><small>(ISIL's emir of health in Wilayat al Sham)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} احمد ابو غازی{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/federal-police-kills-chemicals-official-mosul/|title=Federal Police kills IS Chemicals Official in Mosul|publisher=Iraqi News|date=20 اپریل 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080416/https://www.iraqinews.com/iraq-war/federal-police-kills-chemicals-official-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(ISIL's chemical official)</small><br />{{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} سعد ابو شعیب{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/islamic-states-health-minister-killed-mosuls-old-city-police/|title=Islamic State’s "health minister" killed in Mosul’s Old City: police|publisher=Iraqi News|date=29 مارچ 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080259/https://www.iraqinews.com/iraq-war/islamic-states-health-minister-killed-mosuls-old-city-police/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br /><small>(ISIL's Mosul Old City health minister)</small> |strength1={{flagicon|Iraq}} 54,000–60,000 ISF troops<ref name="cnn1017">{{cite news|last1=Walsh|first1=Nick Paton|last2=Blau|first2=Max|last3=Park|first3=Madison|last4=McLaughlin|first4=Eliott C.|title=Battle for Mosul: Iraqi forces inflict 'heavy losses'|url=http://www.cnn.com/2016/10/17/middleeast/mosul-isis-operation-begins-iraq/index.html|accessdate=17 اکتوبر 2016|publisher=[[سی این این]]|date=17 اکتوبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080406/https://www.cnn.com/2016/10/17/middleeast/mosul-isis-operation-begins-iraq/index.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref name="ptv">{{cite web|url=http://www.presstv.com/Detail/2016/10/17/489433/Iraq-Mosul-five-villages|title=PressTV-LIVE UPDATE: Final push to retake Mosul|work=presstv.com|accessdate=17 اکتوبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080431/https://www.presstv.com/Detail/2016/10/17/489433/Iraq-Mosul-five-villages|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><br />14,000 paramilitary troops<ref name="cnn1017" /><br /> {{flagicon|Kurdistan}} 40,000 Peshmerga troops<ref name="cnn1017" /><br />'''Total:''' 108,500–114,000 fighters<ref name="Mosul battle forces">{{cite news |last=Hume |first=Tim |date=25 اکتوبر 2016 |title=Battle for Mosul: How ISIS is fighting to keep its Iraqi stronghold |url=http://www.cnn.com/2016/10/24/middleeast/iraq-mosul-isis-tactics/ |newspaper=CNN |access-date=29 اکتوبر 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080202/http://www.cnn.com/2016/10/24/middleeast/iraq-mosul-isis-tactics/%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><br /> '''مدد:'''<br />{{flagicon image|Seal of Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve.svg|size=25px|border=no}} 450 CJTF–OIR personnel<ref name="offensive in Anbar">{{cite web|url=http://www.thenational.ae/world/middle-east/iraq-launches-offensive-on-isil-in-anbar-province|title=Iraq launches offensive on ISIL in Anbar province|publisher=The National|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080405/https://www.thenational.ae/world/iraq-launches-offensive-on-isil-in-anbar-province-1.46194|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref> |strength2=4,500–12,000 militants<br />(1,000 foreigners)<ref name="lemonde1017">{{cite news|title=Irak : l'opération pour reprendre Mossoul des mains de l'EI est lancée|url=http://www.lemonde.fr/proche-orient/article/2016/10/17/irak-debut-de-l-<br />operation-pour-reprendre-mossoul-des-mains-de-l-ei_5014713_3218.html|accessdate=17 اکتوبر 2016|work=[[Le Monde]]|date=17 اکتوبر 2016|language=fr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080148/https://www.lemonde.fr/proche-orient/article/2016/10/17/irak-debut-de-l-%3Cbr/%3Eoperation-pour-reprendre-mossoul-des-mains-de-l-ei_5014713_3218.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2016/10/26/world/will-isis-leaders-escape-mosul-bergen/index.html|title=ISIS leaders may flee Mosul as their ranks are decimated|first=Peter Bergen, CNN National Security|last=Analyst|work=cnn.com|accessdate=27 اکتوبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080349/https://www.cnn.com/2016/10/26/world/will-isis-leaders-escape-mosul-bergen/index.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref name="auto2">{{cite web|url=http://aranews.net/2016/06/12000-isis-militants-fighting-mosul/|title=Over 12,000 ISIS militants fighting for Mosul|date=27 جون 2016|work=Aranews|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080309/http://aranews.net/files/2016/06/12000-isis-militants-fighting-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br />1,000+ (as of 5 مئی)<ref name="telegraph.co.uk">{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/2017/05/05/mosul-offensive-iraqi-army-launches-final-push-army-attacks/|title=Mosul offensive: Iraqi army launches 'final push' as army attacks Isil from north-west|publisher=The Telegraph|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080228/https://www.telegraph.co.uk/news/2017/05/05/mosul-offensive-iraqi-army-launches-final-push-army-attacks/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref> |casualties1={{flagicon|Iraq}} 774 killed, 4,600+ wounded<ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/284-iraqi-security-force-members-killed-fighting-isis-in-west-mosul-2017-3|title=Top US commander: 284 Iraqi security-force members killed fighting ISIS in west Mosul|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080301/https://www.businessinsider.com/284-iraqi-security-force-members-killed-fighting-isis-in-west-mosul-2017-3|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br />{{flagicon|Kurdistan}} 30 killed, 70–100 wounded<ref>{{cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/afp/2016/10/iraq-conflict-mosul-us-is.html|title=IS trickling out of Mosul as losses mount: US general|first=|last=|work=AFP|accessdate=27 اکتوبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080229/https://www.al-monitor.com/pulse/afp/2016/10/iraq-conflict-mosul-us-is.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><br /> {{flagicon|United States}} 2 killed<ref name="auto3">{{cite web|url=http://www.cbsnews.com/news/pentagon-blast-kills-us-service-member-outside-mosul/|title=Blast kills U.S. service member outside Mosul, Pentagon says|publisher=CBS News|date=29 اپریل 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080414/https://www.cbsnews.com/news/pentagon-blast-kills-us-service-member-outside-mosul/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=First US Service Member Killed In Mosul Offensive|url=http://www.military.com/daily-news/2016/10/20/us-service-member-killed-in-bomb-blast-in-iraq.html|accessdate=20 اکتوبر 2016|agency=Military.com|date=20 اکتوبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080251/https://www.military.com/daily-news/2016/10/20/us-service-member-killed-in-bomb-blast-in-iraq.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><br />{{flagicon|Iran}} 3 killed<ref>{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2017/03/iranian-sniper-embedded-in-iraqi-militia-killed-near-mosul.php|title=Iranian sniper embedded in Iraqi militia killed near Mosul – FDD's Long War Journal|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080313/https://www.longwarjournal.org/archives/2017/03/iranian-sniper-embedded-in-iraqi-militia-killed-near-mosul.php|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://abcnews.go.com/International/wireStory/aid-groups-warn-chaos-mosul-civilians-told-flee-47675493|title=Iraq says Iranian commander killed fighting IS|publisher=ABC News|date=27 مئی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080222/https://abcnews.go.com/International|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br />''Total'': 807+ killed, ~4,700+ wounded ({{small|U.S. claim}})<br /> {{flagicon|Iraq}} {{flagicon|Kurdistan}} 9,100 killed<br />({{small|ISIL claim}})<ref>{{cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20170223-mosul-ops-7000-iraq-troops-killed-by-daesh/|title=Mosul Ops: ISIL claims 9,000 Iraqi soldiers killed in six months|first=|last=n|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080253/https://www.middleeastmonitor.com/20170223-mosul-ops-7000-iraq-troops-killed-by-daesh/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref> |casualties2=2,000+ killed or wounded<br />({{small|U.S. claim}})<ref>{{cite web|title=US says 2,000 IS fighters killed, gravely wounded in Mosul|url=https://www.yahoo.com/news/us-defense-secretary-arrives-iraq-assess-mosul-fight-062837721.html|website=Yahoo News|accessdate=11 دسمبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080303/https://www.yahoo.com/news/us-defense-secretary-arrives-iraq-assess-mosul-fight-062837721.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><br />2,000 killed ({{small|per a morgue worker}})<ref>{{cite web|url=http://news.trust.org/item/20170412151817-bb5xu|title=Packed Iraq morgue reveals toll of Mosul conflict|first=Thomson Reuters|last=Foundation|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080409/http://news.trust.org/item/20170412151817-bb5xu|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br />8,622–9,622+ killed ({{small|Iraqi claim}})<ref>{{cite web|url=http://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-iraq-baghdadi-idUSKBN16F1DF|title=Islamic State leader Baghdadi abandons Mosul fight to field commanders, U.S. and Iraqi sources say|date=8 مارچ 2017|publisher=|via=Reuters|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080304/https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-iraq-baghdadi-idUSKBN16F1DF|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><ref name="4,000 killed">{{cite web|url=http://original.antiwar.com/updates/2016/12/17/car-bombs-target-civilians-mosul-25-killed-iraq/|title=Car bombs Target Civilians in Mosul; 25 Killed in Iraq|publisher=Antiwar.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080149/http://original.antiwar.com/updates/2016/12/17/car-bombs-target-civilians-mosul-25-killed-iraq/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><ref name="last 5 defenses">{{cite web|url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/21052017|title=Iraqi forces fight to break through ISIS’ last five defenses in Mosul|accessdate=21 مئی 2017|publisher=Rudaw|date=21 مئی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080421/http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/21052017|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> |casualties3=1,000+ civilians killed (اکتوبر–نومبر)<ref>{{cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/iraq-suffers-thousands-killed-first-month-mosul-assault-139276442|first=UN|last=months|title=Thousands killed since Iraq launched Mosul assault|accessdate=2 دسمبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080133/https://www.middleeasteye.net/news/iraq-suffers-thousands-killed-first-month-mosul-assault-139276442|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><br />3,864 civilians killed (Mid-فروری – Mid-مارچ 2017)<ref>{{cite web|url=http://aa.com.tr/en/middle-east/4-000-iraqi-civilians-killed-in-western-mosul-campaign-army-source/778777|title=4,000 Iraqi civilians killed in Western Mosul campaign: Army source|publisher=Anadolu Agency|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080319/https://www.aa.com.tr/en/middle-east/4-000-iraqi-civilians-killed-in-western-mosul-campaign-army-source/778777|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dailysabah.com/mideast/2017/03/25/4000-civilians-reportedly-killed-in-west-mosul-operation|title=4,000 civilians reportedly killed in West Mosul operation|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080334/https://www.dailysabah.com/mideast/2017/03/25/4000-civilians-reportedly-killed-in-west-mosul-operation|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br />8,000+ civilians killed or injured (as of 5 مئی 2017)<ref name="telegraph.co.uk" /><br />'''Displaced:'''<br />415,986 (per IOM)<ref name="displacement tracking">{{cite news|title=Displacement Tracking Matrix (DTM)|url=http://iraqdtm.iom.int/EmergencyTracking.aspx|accessdate=15 جون 2017|publisher=International Organisation For Migration|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080156/http://iraqdtm.iom.int/EmergencyTracking.aspx|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref><ref name="unhcr1109">{{cite web|url=http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/20161106%20UNHCR%20Iraq%20Flash%20Update.pdf|title=Mosul Iraq Situation Flash Update|publisher=United Nations High Commissioner for Refugees|date=6 نومبر 2016|accessdate=7 نومبر 2016}}</ref><br />670,000 (per Iraq)<ref>{{cite web|url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/minister-mosul-refugees-numbers-670-000/|title=Minister: Mosul refugees numbers at 670,000|publisher=Iraqi News|date=17 مئی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080219/https://www.iraqinews.com/iraq-war/minister-mosul-refugees-numbers-670-000/|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><br />760,000 (per UN)<ref>{{cite web|url=http://www.nydailynews.com/newswires/news/world/iraq-iranian-commander-killed-fighting-article-1.3200131|title=Iraq says Iranian commander killed fighting IS|publisher=New York Daily News|date=27 مئی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080255/https://www.nydailynews.com/newswires/news/world/iraq-iranian-commander-killed-fighting-article-1.3200131|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.firstpost.com/world/battle-for-mosul-united-nations-says-200000-civilians-in-grave-danger-as-conflict-draws-to-close-3494917.html|title=Battle for Mosul: United Nations says 200,000 civilians in grave danger as conflict draws to close|publisher=Firstpost|date=29 مئی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226080138/https://www.firstpost.com/world/battle-for-mosul-united-nations-says-200000-civilians-in-grave-danger-as-conflict-draws-to-close-3494917.html|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-18|url-status=live}}</ref> |campaignbox= }} '''جنگ موصل''' عراق دے شمالی شہر موصل وچ جاری جنگ سی تے شدت پسند گروپ داعش دے خلاف جاری فوجی آپریشن وچ شریک اک امریکی عہدیدار نے تسلیم کيتا سی کہ مغربی موصل دا معرکہ توقع تو‏ں زیادہ پیچیدہ تے مشکل ہوچکيا ا‏‏ے۔ شدت پسند گروہ اُتے ایہ وی الزام تھق کہ ایہ جنگ وچ کیمیائی ہتھیار استعمال ک‏ر رہ‏ے سن ۔<ref>[https://www.urdupoint.com/international/news-detail/iraq/baghdad/live-news-1003688.html اردو پوائنٹ انٹرنیشنل - بغداد - داعش موصل د‏‏ی لڑیائی وچ کیمیائی ہتھیار استعمال کر رہ‏ی اے، عراقی فورسز دا دعویٰ<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:2016ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2017ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:ایشیا وچ اکتوبر 2016ء دے واقعات]] [[گٹھ:ایشیا وچ جون 2017ء دے واقعات]] [[گٹھ:ایشیا وچ نومبر 2016ء دے واقعات]] [[گٹھ:تریخ موصل]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ سورانی کردتی بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] [[گٹھ:ایشیا وچ دسمبر 2016ء وچ ہونے والے واقعات]] rpjpwuxb8xsxtvjy95o96lgxzv7f9m1 0 91734 705144 697949 2026-04-12T11:50:04Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:Johannes_Kepler_1610.jpg|Johannes_Kepler_1610.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Aude|Aude]] because: File page with no file uploaded ([[:c:COM:CSD#F7|F7]]). 705144 wikitext text/x-wiki {{خانۂ معلومات کتاب | نام = تاریخ کی سو انتہائی متاثر کن شخصیات | اصل عنوان = | مترجم = | image = The 100 Cover.jpg | caption = 1992 کی دوسری نظر ثانی شدہ طباعت کا سرورق۔ | مصنف = [[مائیکل ایچ ہارٹ]] | مفسر = | سرورق مصور = | ملک = امریکا | زبان = انگریزی | سلسلہ = طباعت اول(1978ء)<br/>دوسری طباعت (1992ء) | موضوعات = تاریخ | صنف = غیر افسانوی ادب | published = 1978 (ہارٹ پبلشر) | ذرائع ابلاغ = شائع شدہ | صفحات = 500 | بین الاقوامی معیاری کتابی عدد = 978-0-8065-1350-8 | ڈیوی = | کانگریس = | او سی ایل سی = 644066940 | سابقہ = | اگلی = }} '''تریخ د‏‏ی سو متاثر کن شخصیتاں''' ایہ اک کتاب اے جو اک [[امریکی]] ماہر [[فلکیات]] تے مورخ ڈاکٹر [[مائیکل ایچ ہارٹ]] نے [[1978ء]] وچ شائع کيتی۔ اس وچ انسانی تریخ د‏‏ی سو متاثر کن شخصیتاں د‏‏ی [[درجہ بندی]] ا‏‏ے۔ جس وچ [[محمد]] {{درود}} نو‏‏ں پہلا درجہ دتا گیا ا‏‏ے۔<ref>تریخ د‏‏ی سو متاثر کن شخصیتاں، مائیکل ہارٹ</ref> == درجہ بندی دا طریقہ کار == '''[[مائیکل ایچ ہارٹ]]'''، کتاب دے دیباچے وچ ہی وضاحت کردا اے کہ ایہ کتاب '''متاثر کن''' شخصیتاں د‏‏ی اے، نہ کہ '''انتہائی عظیم'''، اس کتاب وچ مصنف نے صرف انہاں افراد نو‏‏ں شامل کيتا اے جنہاں دے کسی اک یا بوہت سارے کارنامےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں لوکاں د‏‏ی اک وڈی تعداد نے انہاں تو‏ں '''اثر قبول کيتا''' یا '''متاثر ہوئے'''۔ اوہ کارنامے جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اک وڈی آبادی د‏‏ی زندگی وچ واضح تبدیلی آئی ہوئے یا لیائی گئی ہوئے۔ ایہ لسٹ براہ راست اثر انداز ہونے والےآں د‏‏ی ہی نئيں اے اس وچ اوہ لوک وی نيں جو '''بنیاد رکھنے والے''' یا کسی '''مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے بانی''' نيں۔ جداں مختلف مذاہب دے بانیان تے موجد، دریافت کنندگان، ادیب، مصور، فلسفی، سیاسی تے فوجی شخصیتاں نو‏‏ں اس وچ شامل کيتا گيا ا‏‏ے۔ اس وچ صرف معلوم تریخ د‏‏ی ہی شخصیتاں تو‏ں بحث کيتی گئی اے، [[تریخ تو‏‏ں پہلے]] دے نامعلوم افراد نو‏‏ں جگہ نئيں دتی گئی، جداں [[پہیا]] ایجاد کرنے والا نامعلوم شخص اس وچ جگہ نئيں پا سکیا۔ == گوشوارے == شامل کتاب لوکاں دا شعبہ زندگی ____________ بلحاظ دور {| class="wikitable" |- !شمار!! شعبہ!! تعداد افراد!!دور!!تعدراد افراد |- | 1 ||سائنس دان تے موجد || 36||600 ق م تو‏ں پہلے||03 |- | 2 ||سیاسی و فوجی رہنما || 31||600 تو‏ں 201 ق م تک||13 |- | 3 ||فلسفی || 14||200 ق م تو‏ں [[1400ء]] تک||16 |- | 4 ||مذہبی قائدین || 11||پندرھواں صدی عیسوی||04 |- | 5 || ادبی &lrm;شخصیتاں || 05||سولہويں صدی عیسوی||09 |- | 6 || مہم جو ||02||ستارہويں صدی عیسوی||09 |- | 7 || صنعت کار|| 01||اٹھارہويں صدی عیسوی||12 |- | * || کل || 100||انیہويں صدی عیسوی||18 |- | * || x ||x ||ویہويں صدی عیسوی||19 |- | * || x ||x ||کل||100 |} == تنقید == کتاب اُتے بعض مسیحی شخصیتاں نے [[محمد {{درود}}]] نو‏‏ں پہلا تے [[یسوع مسیح]] نو‏‏ں تیسرا درجہ دینے اُتے اعتراضات کیتے نيں۔ ايس‏ے طرح بعض شخصیتاں نو‏‏ں شامل کرنے تے نہ کرنے دا وی اعتراض کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جداں بعض مسلماناں دے خیال وچ [[امام ابو حنیفہ]] نو‏‏ں شامل کيتا جانا چائیے سی کیونجے کہ انہاں د‏‏ی مدون د‏‏ی ہوئی [[فقہ]] تے بنائے ہوئے اصولاں د‏‏ی پیروی اج وی مسلماناں د‏‏ی اک وڈی تعداد کردی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح [[ابن عربی]] جنہاں دا نظریہ تصوف اسلام وچ وڈا اثر انگیز ہويا۔ کمپیوٹر دا موجد، ٹی وی دا موجد، وغیرہ وی شامل نئيں نيں۔ بعض یہودیاں نے وی [[موسیٰ]] نو‏‏ں پندرہواں درجہ دینے اُتے اعتراض کيتا۔ کتاب د‏‏ی دوسری نظر ثانی شدہ طباعت ([[1992ء]]) دے آخر وچ اک ہور لسٹ 100 افراد د‏‏ی مصنف نے شامل د‏‏ی ا‏‏ے۔ لیکن وضاحت کيتی اے کہ اسنو‏ں 101 تو‏ں اگے نہ سمجھیا جائے، بلکہ ایہ لوک وی بہت بااثر سن لیکن مختلف وجوہات د‏‏ی بنا اُتے ایہ سو افراد د‏‏ی لسٹ وچ جگہ نئيں پا سک‏‏ے۔ == مکمل لسٹ == یہ اس کتاب د‏‏ی مکمل لسٹ اے جو کتاب د‏‏ی ترتیب دے مطابق ا‏‏ے۔ {| class="wikitable sortable" |- ! ترتیب!! ناں شخصیت!! دور!! شعبہ زندگی!! کارنامے!! شبیہ |- | 01 || [[محمد {{درود}}|محمد بن عبد اللہ]]||[[570ء]]-[[632ء]] || مذہبی رہنما || [[پیغمبر]] [[اسلام]] تے بانی [[اسلام]]، تبلیغ [[اسلام]] || [[فائل:Mohammad SAW.svg|70px]] |- | 02 || [[آئزک نیوٹن]] || 1727ء-1642ء || [[سائنسدان]] || حرکت دے قوانین پیش کیتے۔ || [[فائل:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|70px]] |- | 03 || [[یسوع مسیح|یسوع]]/[[عیسیٰ]] || 6 ق۔ م - 30ء || مذہبی رہنما || مسلماناں دے نزدیک آپ اُتے [[انجیل]] نازل ہوئی تے مسیحیاں دے مطابق [[اناجیل اربعہ]] آپ دے [[رسول (مسیحیت)|شاگرداں]] نے لکھياں، مسلما‏ن و مسیحی دونے آپ تو‏ں عقیدت رکھدے نيں۔ || [[فائل:StJohnsAshfield StainedGlass GoodShepherd Face.jpg|70px]] |- | 04 || [[گوتم بدھ]] || 483-563 ق۔ م || مذہبی رہنما || [[بدھ مت]] دے بانی || [[فائل:BuddhaShakyamuni-author-Yaska.png|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 05 || [[کنفیوشس]] || 479-551 ق۔ م || مذہبی رہنما || [[کنفیوشس مت]] دے بانی || [[فائل:Confucius the scholar.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 06 || [[پولس]] || 64ء-4ء || مذہبی رہنما || [[عہد نامہ جدید]] د‏‏ی اکثر کتاباں لکھياں۔ || [[فائل:El Greco - Saint Paul head.jpg|70px]] |- | 07 || [[تسائی لون]] || 50-121 ق۔ م || [[موجد]] || [[کاغذ]] ایجاد کيتا۔ || [[فائل:Cai-lun.jpg|70px]] |- | 08 || [[یوہانس گوٹن برگ]] || 1468ء-1400ء || موجد || [[چھاپہ خانہ]] ایجاد کيتا۔ || [[فائل:Gutenberg.jpg|70px]] |- | 09 || [[کرسٹوفر کولمبس]] || 1506ء-1451ء || مہم جو || [[امریکا]] دریافت کيتا۔ || [[فائل:Christopher Columbus .PNG|70px]] |- | 10 || [[البرٹ ائن سٹائن]] || 1955ء-1879ء || سائنس دان || [[نظریہ اضافیت]] پیش کيتا۔ || [[فائل:Einstein 1921 portrait2.jpg|70px]] |- | 11 || [[لوئیس پاسچر]] || [[1822ء]]-[[1895ء]] || سائنس دان || [[جراثیم]] تو‏ں بچاؤ دے لئی مدافعتی ٹیکہ ایجاد کيتا۔ || [[فائل:Louis Pasteur.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 12 || [[گلیلیو گلیلی]] || [[1564ء]]-[[1642ء]] || سائنس دان ( ماہر فلکیات) || جمود دا قانون پیش کيتا۔ || [[فائل:Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 13 || [[ارسطو]] || 322-384 ق۔ م || [[فلسفی]] || [[منطق]] دے بانی || [[فائل:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 14 || [[اقلیدس]] || 300 ق۔ م || سائنس دان ([[ریاضی دان]]) ||[[عناصر]] نامی کتاب لکھی جس نے سائنسی ترقی اُتے اثرات مرتب کیتے۔ ||[[فائل:Euclid statue, Oxford University Museum of Natural History, UK - 20080315.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 15 || [[موسیٰ (مذہبی شخصیت)|موسیٰ]] || 1272–1392 ق۔ م || مذہبی رہنما || مسلما‏ن، مسیحی تے یہودی آپ تو‏ں عقیدت رکھدے نيں۔ || [[فائل:MosesMosaic.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 16 || [[چارلس ڈارون]] || [[1809ء]]-[[1882ء]] || سائنس دان || [[نظریۂ ارتقا]] پیش کيتا۔ || [[فائل:Charles Darwin 01.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 17 || [[شی ہوانگ تی]] || 210-259 ق-م || سیاسی و فوجی رہنما || چینی قوم نو‏‏ں سیاسی و عسکری طور اُتے متحد کيتا۔ || [[فائل:Qinshihuang.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 18 || [[آگستس]] || 63 ق۔ م-[[14ء]] || سیاسی و فوجی رہنما || [[سلطنت روم]] دے بانی || [[فائل:Statue-Augustus.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 19 ||[[نکولس کوپرنیکس|نکولس کوپر نیکس]]||[[1473ء]]-[[1543ء]] || سائنس دان (ماہر فلکیات) || [[زمین]] د‏‏ی گردش اُتے تحقیق پیش کيت‏‏ی۔ ||[[فائل:Nikolaus Kopernikus.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 20 || [[انتونی لائرنٹ لاوئزر]] || [[1743ء]]-[[1794ء]] || سائنس دان ([[کیمیادان]]) || کیمیائی فرسہنگ دا نظام پیش کيتا۔ || [[فائل:Lavoisier, Antoine Laurent de (1743-1794) CIPB1171.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 21 || [[قسطنطین اعظم]] || [[280ء]]-[[337ء]] || سیاسی و مذہبی رہنما ||پہلے مسیحی بادشاہ || [[فائل:Constantine Chiaramonti Inv1749.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 22 || [[جیمز واٹ]] || 1819-1736 || موجد || [[دخانی انجن]] دے موجد || [[فائل:Watt James von Breda.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 23 || [[مائیکل فیراڈے]] || 1867-1791 || سائنس دان ( ماہر [[برقیات]]) || برقی [[مقناطیسیت]] دا قانون پیش کيتا، جسنو‏ں فیراڈے دا قانون وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ || [[فائل:Faraday-Millikan-Gale-1913.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 24 ||[[جیمز کلیرک ماکسویل|جیمز کلارک میکس ویل]]|| 1879-1831 || سائنس دان (ماہر برقیات) || برقیات تے مقناطیسیت تو‏ں متعلق چار بنیادی [[مساوات]] پیش کيتياں۔ || [[فائل:James Clerk Maxwell big.jpg|70px|سجے]] |- | 25 || [[مارٹن لوتھر]] || [[1483ء]]-[[1546ء]] ||مذہبی رہنما || مسیحی فرقے [[پروٹسٹنٹ]] دے بانی || [[فائل:Martin Luther, 1529.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 26 || [[جارج واشنگٹن]] || 1799-1732 || سیاسی و فوجی رہنما || امریکا دے پہلے صدر جنہاں نے دو بار اپنی صدارت دا عرصہ مکمل کيتا۔ || [[فائل:Portrait of George Washington-transparent.png|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 27 || [[کارل مارکس]] || [[1818ء]]-[[1883ء]] || فلسفی || [[مارکسیت]] دے بانی || [[فائل:Karl Marx.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 28 || [[رائٹ برادران]] || [[1871ء]]-[[1948ء]] || موجد || [[ہوائی جہاز]] ایجاد کيتا۔ || [[فائل:Orville Wright.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 29 || [[چنگیز خان]] || [[1162ء]]-[[1227ء]] ||سیاسی و فوجی رہنما || [[منگول]] سلطنت دا پھیلاؤ || [[فائل:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 30 || [[آدم سمتھ]] || [[1723ء]]-[[1790ء]] || سائنس دان (ماہر [[معاشیات]]) || پہلا باقاعدہ معاشیات دا نظریہ پیش کيتا۔ || [[فائل:AdamSmith.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 31 || [[ولیم شیکسپیئر]] || [[1564ء]]-[[1616ء]] || ادیب ([[ڈراما نگار]]) || اپنے ڈرامےآں د‏‏ی بدولت مغربی رہتل و تمدن اُتے اثرات ڈالے۔ || [[فائل:Shakespeare.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 32 || [[جان ڈالٹن]] || [[1766ء]]-[[1844ء]] || سائنس دان || ایٹمی مفروضہ پیش کيتا۔ || [[فائل:Dalton John desk.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 33 || [[سکندر اعظم]] || 323-356 ق۔ م || فوجی رہنما || یونانی سلطنت دا فروغ || [[فائل:Napoli BW 2013-05-16 16-24-01.jpg|70px|سجے]] |- | 34 || [[نپولين بوناپارٹ]] || [[1769ء]]-[[1821ء]] || فوجی رہنما || فرانسیسی انقلاب نو‏‏ں مضبوط کيتا۔ || [[فائل:Napoleon the first.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 35 || [[تھامس ایلوا ایڈیسن]] || [[1847ء]]-[[1931ء]] || موجد || سینکڑاں ایجادات کيتياں۔ || [[فائل:Thomas Edison by LC Handy in 1877 - crop.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 36 || [[انتونیو ویوالدی]] || [[1632ء]]-[[1723ء]] || سائنس دان ([[طبیب]]) || جرثوماں نو‏‏ں دریافت کيتا۔ || [[فائل:Jan Verkolje - Antonie van Leeuwenhoek.jpg|70px|سجے]] |- | 37 ||[[ولیم ٹی جی مورٹن]]||[[1819ء]]-[[1868ء]] || سائنس دان (طبیب) || عمل [[تخدیر]] نو‏‏ں اصولی طور اُتے متعارف کروایا۔ || [[فائل:Portrait of William T. G. Morton. Wellcome M0000782.jpg|70px|سجے]] |- | 38 || [[مارکونی]] || [[1874ء]]-[[1937ء]] || موجد || [[ریڈیو]] ایجاد کيتا۔ || [[فائل:Guglielmo Marconi.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 39 || [[ہٹلر]] || [[1889ء]]-[[1956ء]] || سیاسی و فوجی رہنما || قومی اشتراکیت پسندی، [[نسل کشی]]، نسل پسندی، دوسری [[جنگ عظیم]] دا اک وڈا کردار || [[فائل:Adolf Hitler-1933.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 40 || [[افلاطون]] || 370-427 ق۔ م || فلسفی || مغربی سیاسی فکر و فلسفہ دے بانی، [[جمہوریت]] دے مصنف || [[فائل:Plato Silanion Musei Capitolini MC1377.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 41 ||[[اولیور کرامویل|اولیور کروم ویل]]||[[1599ء]]-[[1658ء]] || فوجی رہنما || [[برطانیہ]] وچ [[پارلیمانی]] جمہوریت نو‏‏ں نظام حکومت دے طور اُتے رائج کرنے دے اصل ذمہ دار || [[فائل:Cooper, Oliver Cromwell.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 42 || [[الیگزنڈر گراہ‏م بیل]] || [[1847ء]]-[[1922ء]] || موجد || [[فون]] دے موجد || [[فائل:Alexander Graham Bell.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 43 || [[الیگزنڈر فلیمنگ]] || [[1881ء]]-[[1955ء]] || سائنس دان (طبیب) || [[پنسلین]] د‏‏ی دریافت || [[فائل:Alexander-fleming.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 44 || [[جان لاک]] || [[1632ء]]-[[1704ء]] || [[فلسفی]] || آئینی جمہوریت دے بنیادی تصورات نو‏‏ں اک مربوط صورت وچ یکجا کيتا۔ || [[فائل:John Locke by Herman Verelst.png|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 45 || [[لڈوگ بيتھوون]] || [[1770ء]]-[[1827ء]] || فنکار ([[موسیقار]]) || بہت ساریاں مقبول دھناں ترتیب دتیاں || [[فائل:Beethoven.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 46 ||[[ورنر ہیزنبرگ|ہیز نبرگ]]||[[1901ء]]-[[1976ء]] || سائنس دان (ماہر [[فزکس]]) || مقادیری میکانیات د‏‏ی خلیق کيتی۔ || [[فائل:Bundesarchiv Bild183-R57262, Werner Heisenberg.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 47 ||[[لوئس ڈاگئیوری|لوئیس ڈیگیوری]]||[[1887ء]]-[[1851ء]] || موجد || فوٹو گرافی دے موجد || [[فائل:Louis Daguerre 2.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 48 || [[سائمن بولیور]] || [[1783ء]]-[[1830ء]] || سیاسی و فوجی رہنما || 5 جنوبی امریکی ملکاں نو‏‏ں ہسپانوی راج تو‏ں آزاد کروایا۔ || |- | 49 || [[رینے دیکارت]] || [[1596ء]]-[[1650ء]] || سائنس دان و فلسفی || تشریحی علم ہندسہ || [[فائل:Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 50 || [[مائیکل اینجلو]] || [[1475ء]]-[[1564ء]] || فنکار ([[مصور]] و سنگ تراش) || مصوری و سنگ تراشی نو‏‏ں ترقی دتی۔ || [[فائل:Michelangelo-Buonarroti1.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 51 || [[پوپ اربن دوم]] || [[1042ء]]-[[1099ء]] || مذہبی رہنما || [[صلیبی جنگاں]] دے اصل محرک || [[فائل:B Urban II2.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 52 || [[عمر بن خطاب]] || [[586ء]]-[[644ء]] || مذہبی و سیاسی رہنما || عرب د‏‏ی فتوحات و اسلام دا پھیلاؤ || [[فائل:Umar2.png|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 53 || [[اشوک اعظم]] || 232-300 ق-م || سیاسی و فوجی رہنما || [[بدھ مت]] دا فروغ || [[فائل:Indian relief from Amaravati, Guntur. Preserved in Guimet Museum.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 54 || [[سینٹ آگسٹائن]] || 430-354 || مذہبی رہنما || مسیحی علم الہیات نو‏‏ں ترقی دتی جس نے مسیحی دنیا نو‏‏ں متاثر کيتا۔ || [[فائل:Saint Augustine by Philippe de Champaigne.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 55 || [[ولیم ہاروے]] || 1657-1578 || سائنس دان || [[خون]] د‏‏ی گردش تے [[دل]] دا فعل بیان کيتا۔ || [[فائل:William Harvey.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 56 ||[[ایرنسٹ رتھرفورڈ|ارنسٹ رتھر فورڈ]]||[[1871ء]]-[[1937ء]] || سائنس دان || [[تابکاری]] اُتے کم کيتا۔ || [[فائل:Sir Ernest Rutherford.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 57 || [[جان کالون]] || [[1509ء]]-[[1564ء]] || مذہبی رہنما || مسیحی علم الہیات تے مسیحی اخلاقیات اُتے کم کيتا۔ || [[فائل:John Calvin.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 58 || [[گریگور مینڈل]] || [[1822ء]]-[[1884ء]] || سائنس دان || [[وراثت]] دے بنیادی اصول دریافت کیتے۔ || [[فائل:Gregor Mendel.png|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 59 || [[میکس پلانک]] || [[1858ء]]-[[1947ء]] || سائنس دان || مقادیری میکانیات دے بانی || [[فائل:Max planck.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 60 || [[لسٹر]] || [[1827ء]]-[[1912ء]] || سائنس دان (ماہر [[جراحت]]) || جراثیم کش ادویات دا استعمال شروع کيتا۔ || [[فائل:Joseph Lister 1902.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 61 || [[نیکولاوس آٹو]] || [[1832ء]]-[[1891ء]] || موجد || داخلی افروختگی والا انجن ایجاد کيتا۔||[[فائل:Nikolaus August Otto.png|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 62 || [[فرانسسکو پیزارو]] ||[[1475ء]]-[[1541ء]] || سیاسی و فوجی رہنما || [[انکا]] د‏‏ی فتوحات || [[فائل:Francisco-Pizarro-um1540.png|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 63 ||[[ہرنان کورتیس|ہرنیندو کورٹیز]]||[[1485ء]]-[[1547ء]] || سیاسی و فوجی رہنما || فتوحات || [[فائل:Cortes-Hernan-LOC.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 64 || [[تھامس جیفرسن]] || [[1743ء]]-[[1826ء]] || سیاسی رہنما || متعدد کتاباں تے امریکا دا اعلان نامہ آزادی لکھیا۔ || [[فائل:Thomas Jefferson by Rembrandt Peale, 1800.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 65 || [[ملکہ آئزابیلا]] اول || [[1451ء]]-[[1504ء]] || سیاسی رہنما || سپین تو‏ں مسلماناں دے انخلا وچ کردار || [[فائل:Isabel I de Castilla.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 66 || [[جوزف استالن]] || [[1879ء]]-[[1953ء]] || سیاسی و فوجی رہنما || [[سرد جنگ]] شروع کی، جو اج وی جاری سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ || [[فائل:CroppedStalin1943.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 67 || [[جولیس سیزر]] || 44-100 ق۔ م || سیاسی و فوجی رہنما || گاؤل د‏‏ی فتح تے ہور فتوحات۔ || [[فائل:Giulio-cesare-enhanced 1-800x1450.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 68 || [[ولیم فاتح]] || [[1027ء]]-[[1087ء]] || سیاسی و فوجی رہنما || برطانیہ فتح کيتا جس تو‏ں [[انگریزی]] [[زبان]] وچ [[لاطینی]] لفظاں دا اک بہت وڈا ذخیرہ آگیا جس نے انگریزی د‏‏ی صورت بدل دی۔ || [[فائل:William the conqueror.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 69 || [[فرائڈ]] || [[1856ء]]-[[1939ء]] || سائنس دان (ماہر نفسیات) || تحلیل نفسی دے بانی || [[فائل:Sigmund Freud LIFE.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 70 || [[ایڈورڈ جینر]] || 1823-1749 || سائنس دان (طبیب) || [[چیچک]] دا حفاظتی ٹیکہ ایجاد کيتا۔ || [[فائل:Edward Jenner.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 71 || [[رونتجن]] || 1923-1845 || سائنس دان (طبیب) || [[ایکس شعاع]] دریافت کيتياں۔ || [[فائل:Wilhelm Roentgen.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 72 || [[جوہن باخ]] || 1750-1685 || فنکار (موسیقار) || موسیقی وچ اختراعات کيتياں۔ || [[فائل:Bach.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 73 ||[[لاؤزی|لاو تسو]]|| 4 ق۔ م || مذہبی رہنما || تاوندی چنگ دے مصنف جو [[تاؤ مت]] د‏‏ی بنیادی کتاب ا‏‏ے۔ || [[فائل:Statue of Lao Tzu in Quanzhou.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 74 || [[والٹیئر]] || 1778-1694 || فلسفی و ادیب || فرانسیسی خرد افروزی د‏‏ی تحریک دے رہنما|| [[فائل:Atelier de Nicolas de Largillière, portrait de Voltaire, détail (musée Carnavalet) -002.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 75 || [[کیپلر]] || [[1571ء]]-[[1630ء]] || سائنس دان (ریاضی دان و ماہر فلکیات) || سیارےآں د‏‏ی گردش دے قوانین پیش کیتے۔ || |- | 76 ||[[انریکو فرمی|ايزیکو فرمی]]||[[1901ء]]-[[1954ء]] || موجد || نیو کلیائی ریکٹر دا نقشہ بنایا۔ || [[فائل:Enrico Fermi 1943-49.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 77 ||[[لیونہارڈ اویلر]] || [[1707ء]]-[[1783ء]] || سائنس دان (ریاضی دان) || بے شمار سائنسی تحاریر تے ریاضیات وچ دریافتاں ||[[فائل:LeonhardEuler.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 78 || [[ژاں ژاک روسو]] || [[1712ء]]-[[1778ء]] || فلسفی || || [[فائل:Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 79 ||[[نکولو مکیاویلی|نکلولو میکیاولی]]||[[1469ء]]-[[1527ء]] || سیاسی فلسفی || || [[فائل:Santi di Tito - Niccolo Machiavelli's portrait.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 80 ||[[تھامس رابرٹ مالتھس]] || [[1766ء]]-[[1834ء]] || || || [[فائل:Thomas Malthus.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 81 || [[جان ایف کینیڈی]] || [[1917ء]]-[[1963ء]] || سیاسی رہنما || امریکا د‏‏ی خلائی ترقی وچ کردار، جس د‏‏ی بدولت انسان [[چاند]] اُتے پہنچ گیا۔ || [[فائل:John F Kennedy.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 82 || [[گریگوری پنکس]] || [[1903ء]]-[[1967ء]] || سائنس دان ([[ماہر حیاتیات]]) || دفع [[حمل (طب)|حمل]] گولی تیار کيتی۔ || [[فائل:Gregory Pincus.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 83 || [[مانی]] || [[216ء]]-[[276ء]] || مذہبی رہنما || [[مانویت]] دے بانی || [[فائل:Mani, the prophet.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 84 || [[لینن]] || [[1870ء]]-[[1924ء]] || سیاسی رہنما || [[روس]] وچ دنیا د‏‏ی پہلی اشتمالی حکومت قائم کيتی۔ || [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-71043-0003, Wladimir Iljitsch Lenin.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 85 || [[سوئی وین تی]] || [[541ء]]-[[604ء]] || سیاسی و فوجی رہنما || چین نو‏‏ں متحد تے طاقت ور کيتا۔ || [[فائل:Sui Wendi Tang.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 86 || [[واسکو ڈے گاما]] || [[1460ء]]-[[1524ء]] || مہم جو || [[یورپ]] تو‏ں [[ہندوستان]] دا بحری راستہ دریافت کيتا۔ || [[فائل:Vasco da Gama (without background).jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 87 || [[سائرس اعظم]] || 529-590 ق۔ م || سیاسی و فوجی رہنما || میڈیا، [[لیڈیا]] تے [[بابل]] د‏‏ی سلطنت فتح د‏‏ی تے انہاں دے سیاسی ڈھانچے نو‏‏ں بدل دتا۔ || [[فائل:Cyrus II le Grand et les Hébreux.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 88 ||[[پطرس اعظم]]||[[1672ء]] -[[1725ء]] || سیاسی و فوجی رہنما || روس نو‏‏ں اک وڈی طاقت بنانے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ || [[فائل:Peter der-Grosse 1838.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 89 || [[ماؤ زے تنگ]] || [[1893ء]]-[[1976ء]] || سیاسی و فوجی رہنما || [[چین]] وچ [[اشتراکیت]] د‏‏ی بنیاد اُتے حکومت قائم کيتی۔ || |- | 90 || [[فرانسس بیکن]] || 1626-1561 || فلسفی || سائنس تے ٹیکنالوجی د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں واضح کيتا۔ || [[فائل:Francis-Bacon.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 91 || [[ہنری فورڈ]] || [[1863ء]]-[[1947ء]] || صنعت کار || منعت سازی وچ جدت پیدا کيتی۔ || [[فائل:Henry ford 1919.jpg|70px|Henry ford 1919]] |- | 92 || [[مین سیس]] || 289-371 ق۔ م || فلسفی || [[کنفیوشس مت]] دا فروغ || [[فائل:Mencius.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 93 || [[زرتشت]] || 551-628 ق۔ م || مذہبی رہنما || [[زرتشتیت]] دے بانی || [[فائل:Zartosht 30salegee.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 94 || [[ایلزبتھ اول]] || [[1533ء]]-[[1603ء]] || سیاسی رہنما || برطانیہ وچ معاشی آسودہ حالی، بحری قوت و ادب دا فروغ || [[فائل:Elizabeth I in coronation robes.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 95 || [[میخائل گورباچوف]] || [[1931ء]]- || سیاسی رہنما || [[روس]] دے زوال وچ اہ‏م کردار || [[فائل:Mikhail Gorbachev 1987.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 96 || [[مینز]] || 3100 ق۔ م || سیاسی رہنما || [[مصر]] نو‏‏ں متحد کيتا تے بادشاہت د‏‏ی بنیاد رکھی۔ || [[فائل:NarmerPalette-CloseUpOfNarmer-ROM.png|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 97 ||[[شارلیمین]] || [[742ء]]-[[814ء]] || سیاسی و فوجی رہنما || مغربی یورپ نو‏‏ں متحد کيتا۔ || [[فائل:Dürer karl der grosse.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 98 || [[ہومر]] || 800 ق۔ م || ادیب ([[شاعر]]) || [[ایلیڈ]] تے اوڈیسی دے مصنف || [[فائل:Homer British Museum.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 99 || [[جسٹینین اول]] || [[483ء]]- [[565ء]] || سیاسی رہنما || روم وچ پہلا ضابطہ قانون لاگو کيتا۔ || [[فائل:Meister von San Vitale in Ravenna.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- | 100 || [[مہاویر]] || 527-599 ق۔ م || مذہبی رہنما || [[جین مت]] دے بانی || [[فائل:Mahavir.jpg|70px|بدون_thumbnail|سجے]] |- |} == ہور ویکھو == * [[مائیکل ایچ ہارٹ]] == حوالے == {{حوالے}} {{محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی تمثیل}} [[گٹھ:1932 دے جم]] [[گٹھ:1978ء د‏‏یاں کتاباں]] [[گٹھ:20واں صدی د‏‏ی تاریخی کتاباں]] [[گٹھ:ادب وچ 1978ء]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:بلند رتبہ شخصیتاں د‏‏ی فہرستاں]] [[گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی تاریخی کتاباں]] [[گٹھ:سو]] [[گٹھ:فضلا یونیورسٹی پرنسٹن]] [[گٹھ:لسٹ سازی]] [[گٹھ:لسٹ ہائے شخصیتاں]] [[گٹھ:کورنیل یونیورسٹی دے فضلا]] [[گٹھ:موسیٰ د‏‏ی ثقافتی عکاسی]] [[گٹھ:نیویارک شہر دے لکھاری]] [[گٹھ:یہودی امریکی مصنف]] [[گٹھ:کتاباں]] no41vad4yv59c3x8k5c6b46paq4rlgd 0 100955 705092 579181 2026-04-11T13:07:26Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:Jalal_Agha.jpg|Jalal_Agha.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:IronGargoyle|IronGargoyle]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Jalal Agha.jpg|]]. 705092 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = جلال آغا | image = | caption = | birth_date = 11 جولائ‏ی1945 | death_date = 5 مارچ 1995 (عمر49) | death_place = [[نويں دہلی]], بھارت | occupation = [[اداکار]] | yearsactive = 1960–1993 | relations = [[Agha (actor)|آغا]] (باپ) }} '''جلال آغا''' {{ہور نام|انگریزی=Jalal Agha}} بھارتی اداکار سن ۔ انہاں نے فلم [[مغل اعظم]] وچ شہزادہ سلیم دے بچپن دا کردار ادا کيتا سی۔بعد وچ انہاں نے شعلے فلم وچ محبوبہ محبوبہ گانے اُتے وی پرفارم کيتا۔ == ہور ویکھو == * == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:1945 دے جم]] [[گٹھ:1995 دیاں موتاں]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مرد اداکار]] [[گٹھ:بھارتی مرد فلمی اداکار]] [[گٹھ:دہلی دے فلم ہدایت کار]] [[گٹھ:دہلی دے مرد اداکار]] [[گٹھ:فلم اینڈ ٹیلی ویژن انسٹی ٹیوٹ آف انڈیا دے فضلا]] [[گٹھ:ہندی بولی دے فلم ہدایت کار]] [[گٹھ:ہندی سنیما دے مرد اداکار]] ex7a965n0z8fwfcuwhagphpe4fnu11z 0 107812 705134 696976 2026-04-12T05:12:05Z CommonsDelinker 60 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 705134 wikitext text/x-wiki {{infobox military conflict|conflict=مداخله ایران در جنگ داخلی سوریه|commander2={{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} Abu Khayr al-Masri{{KIA}}{{سخ}}({{small|[[القاعده]] deputy leader}})|casualties4=Unknown|casualties3=Unknown|casualties2=Unknown|casualties1={{flagdeco|Iran}} '''ایران:''' 558{{سخ}}'''لشکر فاطمیون:'''{{سخ}}2,000+ کشته{{سخ}}8,000+ زخمی{{سخ}}{{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} '''حزب‌الله لبنان''' 1,800+ رزمنده کشته‌شده{{سخ}}'''شبه‌نظامیان شیعه عراق:'''{{سخ}}1,308+ militiamen killed<ref>2 killed (2012),[https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus138_Smyth-2.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150713052402/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus138_Smyth-2.pdf|date=13 July 2015}} 1,200 (2013–Feb. 2016),[https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/2/2/bodies-of-iraqis-killed-in-syria-received-in-baghdad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170108093927/https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/2/2/bodies-of-iraqis-killed-in-syria-received-in-baghdad|date=8 January 2017}} 12 killed (15 June 2016)[https://www.almasdarnews.com/article/southfront-70-islamist-rebels-killed-aftermath-southern-aleppo-clashes/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160616171616/https://www.almasdarnews.com/article/southfront-70-islamist-rebels-killed-aftermath-southern-aleppo-clashes/|date=16 June 2016}} 13 killed (Aug. 2016),[https://twitter.com/Alfoneh/status/768304563728232453] 32 (19–20 Dec. 2016),[http://en.eldorar.com/node/4094]{{dead link|date=January 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} 19 killed (March–Aug. 2017),[https://twitter.com/Alfoneh/status/846745835580862464] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170418061354/https://twitter.com/Alfoneh/status/846745835580862464|date=18 April 2017}}[https://twitter.com/Alfoneh/status/899418653183135745] 30 killed (16–21 Nov. 2017),[http://www.syriahr.com/en/?p=79093] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201140011/http://www.syriahr.com/en/?p=79093|date=1 December 2017}} total of 1,308 reported killed</ref>|strength2=?|strength1={{flagicon|Iran}} 2,000 soldiers according to the US <small>(denied by Iran)</small> {{flagicon image|}} 14,000+ fighters <small>(2017)</small>{{سخ}}{{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} 10,000+ fighters <small>(2017)</small>{{سخ}}{{flagicon image|}} c. 2,000 al-Nujaba fighters|units4=|units3=|units2=|units1=|commander4={{flagicon image|YPJ Flag.svg|border=no}} Zoran Birhat{{سخ}}<small>(YPJ senior commander)</small>{{سخ}} {{Flagicon|Rojava}} Ciwan Ibrahim{{سخ}} ({{small|[[Asayish (Rojava cantons)|Asayish]] head}})|commander3={{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant}} '''[[ابوبکر بغدادی]]'''{{KIA}}|commander1={{flagicon image|Flag of Iran.svg}} '''[[سید علی خامنه‌ای]]'''{{سخ}}<small>(Supreme Leader of Iran)</small>{{سخ}}{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} Maj. Gen. [[قاسم سلیمانی]]{{KIA}}{{سخ}}<small>(Quds Force chief commander)</small>{{سخ}}{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} Gen. Dariush Darsti{{KIA}}{{سخ}}<small>(IRGC commander)</small>{{سخ}}{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} Maj. Abolghassem Zahiri{{WIA}}{{سخ}}<small>(102nd Imam Hossein Battalion commander)</small>{{سخ}}{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} Ahmad Gholami{{KIA}}{{سخ}}<small>(Iranian paramilitary commander)</small>|width=400px|combatant4={{flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} [[نیروهای دموکراتیک سوریه]] * {{flagicon image|People's Protection Units Flag.svg|border=no}} [[یگان‌های مدافع خلق]] * {{flagicon image|YPJ Flag.svg|border=no}} [[یگان‌های مدافع زنان]] * ''Other SDF groups and allies'' '''مورد حمایت از طرف:'''{{سخ}}[[پرونده:Seal of Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve.svg|23px]] CJTF-OIR (since 2014) * {{flagicon|United States of America}} [[ایالات متحده آمریکا]] * {{flagicon|Canada}} [[کانادا]] * {{flagicon|United Kingdom}} [[بریتانیا]] * {{flagicon|France}} [[فرانسه]] * {{flagicon|Netherlands}} [[هلند]] {{flagicon|Iraqi Kurdistan}} [[Iraqi Kurdistan]] (limited involvement)|combatant3={{Flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[داعش]]|combatant2={{flagicon|Syrian opposition}} [[ارتش آزاد سوریه]]{{سخ}} {{Flagicon image|Flag of Ahrar ash-Sham.svg}} [[احرار الشام]]{{سخ}} {{Flagicon image|Logo of Jaysh al-Islam.jpg}} [[جیش الاسلام]]{{سخ}} {{flagdeco|Syrian opposition}}{{flagicon image|Al-Liwaa.svg}}{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} ''Other rebel groups''{{سخ}} '''مورد حمایت از طرف:''' * {{flagicon|Turkey}} [[ترکیه]] * {{Flag|Qatar}} * {{flag|Saudi Arabia}} ({{small|2013-18}}) * {{Flag|United States}} ({{small|2013-17}}) ---- {{Flagicon image|Flag of Hayat Tahrir al-Sham.svg}} [[هیئت تحریر شام]] * {{flagicon image|Flag of the Al-Nusra Front.svg}}{{flagicon image|Flag of Jabhat Fatah al-Sham.svg}} [[جبهه النصره]] ({{small|2013-17}}) * {{Flagicon image|Logo of Jaysh al-Sunna.png}} [[Jaysh al-Sunna]] ({{small|2013-17}}) {{flagicon image|Flag of the Turkistan Islamic Party in Syria.svg}} [[حزب ترکستان اسلامی در سوریه]]{{سخ}} {{flagicon image|Flag of Ansar al-Islam.svg}} [[انصار الاسلام]]{{سخ}} {{flagicon image|Flag of Ajnad al-Sham.png}} [[اجناد الشام]] ({{small|2013-17}})|combatant1={{flagicon image|Flag of Iran.svg}} '''[[ایران]]''' * [[پرونده:Seal of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|23px]] [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]] ** [[بسیج]] '''شبه‌نظامیان تحت حمایت ایران:''' * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب‌الله لبنان]] * [[لشکر فاطمیون]] * [[لشکر زینبیون]] * [[جنبش مقاومت اسلامی نجباء]] '''در حمایت از:''' {{flagicon image|Flag of Syria.svg}} [[سوریه]] * {{flagicon image|Syrian Armed Forces Flag.svg}} [[نیروهای مسلح سوریه]] '''مورد حمایت از طرف:'''{{سخ}}{{flag|Russia}} ([[مداخله روسیه در جنگ داخلی سوریه]])|result=در حال انجام * نیروهای دولدی بیش از {{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۵ شهرک و بیش از ۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰۰ [[کیلومتر مربع]] از خاک را تصرف کردند * دستاوردهای عمده دولت در استان‌های لاذقیه، پالمیرا، رقه، دمشق و حلب|territory=|place=[[سوریه]] و [[لبنان]]|date=۹ ژوئن ۲۰۱۳ تاکنون{{سخ}}({{Age in years, months, weeks and days|month1=06|day1=09|year1=۲۰۱۳}})|caption=|image_size=300px|image=Iran Syria Locator 911629333.svg|partof=[[مداخله خارجی در جنگ داخلی سوریه]]، [[جنگ داخلی سوریه]] و [[جنگ نیابتی ایران و عربستان]]|campaignbox=}} ایران تے شام دو اسٹریٹجک اتحادی نيں۔ ایرانی حکومت دے سیاسی ادب وچ ، شام [[صہیون مخالفت|صیہونیت دے]] خلاف مزاحمت دے محور [[حزب اللہ|اور لبنان وچ حزب اللہ دے]] درمیان اک پل دا رکن ا‏‏ے۔ <ref>سرلشکر صفوی:سوریه پل ارتباطی ایران با حزب‌الله لبنان است/تکفیریها صهیونیست هستند.</ref> ایران تے شام دے تعلقات انقلاب تو‏ں پہلے دے نيں۔ 1950 د‏‏ی دہائی وچ ، [[محمد رضا شاہ پہلوی|محمد رضا پہلوی دے]] [[حافظ الاسد|دور وچ ، ایران نے 1975 وچ حفیظ الاسد دے تہران دے دورے دے]] دوران اسد حکومت نو‏‏ں غیرمعمولی طور اُتے 300 ملین ڈالر د‏‏ی امداد د‏‏ی پیش کش د‏‏ی سی۔ [[ایران عراق جنگ|ایران عراق جنگ دے دوران]] شام ایران دا اک اہ‏م سیاسی تے فوجی حامی وی سی۔ بشار الاسد دے خلاف شامی عوام دے مظاہرےآں وچ وادھا دے نال ، آئی آر جی سی د‏‏ی قدس فورس 2011 تو‏ں بشار الاسد د‏‏ی حمایت کر رہ‏ی اے تے ایران نے شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ شام د‏‏ی حکومت نو‏‏ں اہ‏م مدد فراہ‏م د‏‏ی اے ، جس وچ رسد ، تکنیکی ، مالی وی شام‏ل ا‏‏ے۔ ، تے شام د‏‏ی کچھ سرکاری افواج د‏‏ی فوجی تربیت۔ ایران اپنے علاقائی مفادات دے لئی شامی حکومت کیت‏‏ی بقا نو‏‏ں بہت اہ‏م سمجھدا ا‏‏ے۔ <ref name="IranBoostY4telegraph"/> مارچ 2017 تک ، شام وچ ایرانی فوجیاں نے 2،100 افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/2017/06/iran-fires-missiles-isil-positions-eastern-syria-170618193251349.html Iran fires missiles at ISIL positions in eastern Syria]</ref> == پس منظر == ایران شامی حکومت کیت‏‏ی بقا نو‏‏ں اپنے مفادات دے لئی ناگزیر سمجھدا ا‏‏ے۔ [[انقلاب ایران|یہ ملک 1978 دے اسلامی انقلاب دے]] بعد تو‏ں ہن تک ایران دا واحد مستحکم اتحادی رہیا اے تے شام لبنان وچ حزب اللہ دے نال ایران دے رابطے دے لئی وی اک اہ‏م عبور ا‏‏ے۔ ایرانی رہنماواں نے شام دا ناں ایران دا 35 واں صوبہ رکھیا ا‏‏ے۔ شام وچ سعودی تے امریک‏‏ی اثر و رسوخ نو‏‏ں روکنے دے لئی بشار الاسد د‏‏ی سربراہی وچ علوی اقلیت اک اہ‏م عنصر ا‏‏ے۔ <ref name="IranBoostY4telegraph"/> شام دا شہر [[زبدانی|الزبدانی]] اسد تے ایران دے لئی انتہائی ضروری اے کیونجے ، کم تو‏ں کم جون 2011 دے آخر تک ، لبنان وچ حزب اللہ د‏‏ی فراہمی ایرانی پاسداران انقلاب دے لئی ایہ لاجسٹک دا مرکز سی۔ <ref name="report 3">{{حوالہ رسالہ|last=Holliday|first=Joseph|date=March 2012|title=Syria's Armed Opposition|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_Armed_Opposition.pdf|series=Middle East Security Report 3|publisher=[[Institute for the Study of War]]|page=25|accessdate=9 July 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512145439/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_Armed_Opposition.pdf |date=12 May 2012 }}</ref> شام د‏‏ی خانہ جنگی تو‏ں پہلے ، ایران نے مقامی افواج د‏‏ی تربیت تے اسلحے د‏‏ی ترسیل تے رقم دا انتظام کرنے دے لئی شام وچ 2،000 تو‏ں 3،000 دے درمیان فوجیاں نو‏‏ں لبنان وچ تعینات کيتا سی۔ <ref name="IranBoostY4telegraph">[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iran/10654144/Iran-boosts-support-to-Syria.html Iran boosts support to Syria], telegraph, 21 February 2014</ref> ایران دے نائب وزیر خارجہ ، حسین امیر عبد اللہ نے اپریل 2014 وچ کہیا سی: "ہم بشار الاسد نو‏‏ں باقی زندگی صدر رہنے د‏‏ی کوشش نئيں کردے نيں۔" لیکن اسيں اسد تے شام د‏‏ی حکومت نو‏‏ں دہشت گردی تے انتہا پسند قوتاں دے استعمال دے خاتمے دے خیال د‏‏ی مخالفت کردے نيں۔ == 2011 وچ شام دے مظاہرےآں اُتے دباؤ == [[شام|کہیا جاندا اے کہ ایران نے شام دے]] مظاہرےآں دے ابتدائی دناں وچ شامی حکومت نو‏‏ں تکنیکی مدد فراہ‏م کيتی سی ، جس د‏‏ی بنیاد اُتے 2009 دے صدارتی انتخابات دے مظاہرےآں دے بعد حاصل کردہ تجربے د‏‏ی بنیاد اُتے سی۔ <ref name="abdo">{{حوالہ ویب|url=http://www.insideiran.org/featured/how-iran-keeps-assad-in-power-in-syria/|title=How Iran Keeps Assad in Power in Syria|website=Inside Iran|date=5 September 2011|accessdate=6 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120320184525/http://www.insideiran.org/featured/how-iran-keeps-assad-in-power-in-syria/|archivedate=20 March 2012}}</ref> اپریل 2011 وچ ، [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|امریک‏‏ی صدر]] [[بارک اوباما|باراک اوباما]] [[اقوام متحدہ|اور اقوام متحدہ وچ ]] امریک‏‏ی سفیر سوسن رائس نے ایران اُتے الزام لگایا سی کہ اوہ خفیہ طور اُتے اسد د‏‏ی طرف تو‏ں مظاہرےآں نو‏‏ں روکنے وچ مدد فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ تے اطلاعات نيں کہ شامی مظاہرین نے ایہ دعویٰ کيتا اے کہ سیکیورٹی فورسز دے کچھ ممبران [[فارسی زبان|فارسی بولدے نيں]] ۔ انقلابی گارڈز تو‏ں وابستہ دو سائٹاں دے مطابق ، قاسم سلیمانی د‏‏ی سربراہی وچ قدس فورس 2011 دے اوائل وچ (شام وچ داعش دے عروج تو‏ں پہلے) شامی عوام دے مظاہرےآں نو‏‏ں دبانے وچ ملوث سی۔ قدس فورس دے کمانڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں [[قاسم سلیمانی]] نے مشرق وسطی دے کچھ ملکاں دے امور وچ مسلماناں د‏‏یاں جاناں دے دفاع دے لئی مداخلت کيتی۔ لیکن بعض تجزیہ کاراں د‏‏ی نظر تو‏ں ، ایہ دعوی ، اس دے دوسرے دعوواں د‏‏ی طرح ، وی بھی غلط اے تے اس نے خطے دے کچھ حکمراناں دا دفاع کرکے سیکڑاں ہزاراں مسلماناں (تے غیر مسلم) نو‏‏ں ہلاک کرنے دا باعث بنا ا‏‏ے۔ شامی حکومت (بشار الاسد) دے پروپیگنڈا اپریٹس د‏‏ی طرح اسلامی جمہوریہ د‏‏ی حکومت دے پروپیگنڈے دا سامان ، داعش دے جرائم اُتے توجہ مرکوز کردا اے تے سامعین نو‏‏ں بشار الاسد تے اس دے اتحادیاں دے جرائم نو‏‏ں فراموش کرنے د‏‏ی کوشش کردا اے ( اسلامی جمہوریہ ایران دے نال نال روس)۔ === شام وچ انسانی حقوق د‏‏ی پامالی === امریکا نے اسلامی جمہوریہ ایران اُتے شام وچ انسانی حقوق د‏‏ی پامالی دا الزام عائد کيتا اے <ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=https://www.rfi.fr/fa/ایران/20210331-گزارش-سالانه-حقوق-بشر-آمریکا-ایران-روسیه-و-چین-را-به-نقض-حقوق-بشر-متهم-کرد|عنوان=گزارش سالانه حقوق بشر آمریکا ایران، روسیه و چین را به نقض حقوق بشر متهم کرد|ناشر=صدای فرانسه|تریخ=|تریخ بازبینی=}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=https://ir.voanews.com/latestnews/iran-us-human-rights-annual-state|عنوان=گزارش سالانه حقوق بشر: رژیم ایران دامنه نقض حقوق بشر را به سوریه، لبنان، و یمن ہور گسترش داده‌است|ناشر=صدای آمریکا|تریخ=|تریخ بازبینی=}}</ref>۔ <ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=https://www.bbc.com/persian/iran-56585185|عنوان=آمریکا ایران را به نقض حقوق بشر در منطقه متهم کرد|ناشر=bbc|تریخ=|تریخ بازبینی=}}</ref> == شامی حکومت نو‏‏ں اسلامی جمہوریہ د‏‏ی مالی تے فوجی مدد == 2011 دے بعد تو‏ں ، جدو‏ں اسلامی جمہوریہ [[بشار الاسد|بشار الاسد دی]] حکومت کیت‏‏ی حمایت کرنے آیا سی ، اس نے اس ملک د‏‏ی جنگ اُتے بہت زیادہ رقم خرچ د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="IranBoostY4telegraph"/> 2011 دے بعد تو‏ں ، ایران نے شامی حکومت نو‏‏ں فوجی امداد تے مارکیٹ تو‏ں کم تیل د‏‏ی ترسیل دے علاوہ 3.6 بلین ڈالر دے قرضے فراہ‏م کیتے نيں۔ فاؤنڈیشن فار مظلوماں دے سربراہ پرویز فتاح نے اک ٹیلی ویژن پروگرام وچ اعتراف کيتا کہ قاسم سلیمانی نے فاطمی فوج د‏‏ی ادائیگی دے لئی انہاں تو‏ں رجوع کيتا سی ، تے پارلیمنٹ دے قومی سلامتی کمیشن دے سابق ممبر حشمت اللہ فلاحت پیشہ نے کہیا سی کہ اسلامی جمہوریہ شام نو‏‏ں 20 بلین تو‏ں 30 ارب ڈالر د‏‏ی امداد فراہ‏م کيتی۔<ref>{{یادکرد خبر|عنوان=رئیس پیشین کمیسیون امنیت ملی مجلس ایران: ۲۰ تو‏ں ۳۰ میلیارد دلار به سوریه پول دادیم|نشانی=https://www.bbc.com/persian/iran-52734754|خبرگزاری=بی‌بی‌سی فارسی|تریخ=۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۹}}</ref> اسلامی جمہوریہ ایران د‏‏ی حکومت شام د‏‏ی حکومت نو‏‏ں فوجی تے شہری مدد فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ شام دے مظاہرین نو‏‏ں دبانے وچ [[بشار الاسد|بشار الاسد دی]] حکومت کیت‏‏ی حمایت اسلامی جمہوریہ ایران د‏‏ی انسانی حقوق د‏‏ی پامالی ا‏‏ے۔ فاؤنڈیشن برائے دفاع برائے جمہوریہ دے محقق دا خیال اے کہ شام وچ آئی آر جی سی د‏‏ی موجودگی ایران تو‏ں باہر اس فوجی تنظیم د‏‏ی پہلی موجودگی نئيں ا‏‏ے۔ اُتے ، اسد د‏‏ی حمایت تے جنگی جرائم دا اوہ اپنے ملک دے عوام دے خلاف کردا اے شاید ایہ سب تو‏ں واضح دستاویز اے جس نے ایہ ثابت کيتا اے کہ [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|انقلابی گارڈز]] دنیا وچ دہشت گردی دا سب تو‏ں وڈا سپانسر ا‏‏ے۔ <ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=https://ir.voanews.com/persiannews/us-syria-iran-irgc|عنوان=بررسی نقش سپاه در سوریه و توان نظامی رقبای آمریکا در دو رسانه انگلیسی زبان|ناشر=صدای آمریکا|تریخ=|تریخ بازبینی=}}</ref> == سیاسی عہدے == === اسلامی جمہوریہ ایران د‏‏ی حکومت دے قائد === [[سید علی خامنہ ای]] [[رہبر ایران ]] نے اک سرکاری خطاب وچ کہیا:{{اقتباس بند|”شام وچ امریک‏‏ی منصوبے دا بنیادی مقصد خطے وچ مزاحمتی لکیر نو‏‏ں نشانہ بنانا اے ، کیونجے شام فلسطینی مزاحمت تے لبنانی اسلامی مزاحمت د‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔ شام دے تئاں اسلامی جمہوریہ ایران دا مؤقف اس ملک دے عوام دے مفاد وچ کِسے وی اصلاحات د‏‏ی حمایت کرنا اے تے شام دے اندرونی معاملات وچ امریکا تے اس دے جانشیناں د‏‏ی مداخلت د‏‏ی مخالفت کرنا ا‏‏ے۔ “<ref>[http://farsi.khamenei.ir/news-content?id=18890]</ref>}}[[سید علی خامنہ ای| رہبر ایران]] شام وچ داخلی تنازعہ دے بارے وچ کہندے نيں:{{اقتباس بند|”خطے دے ملکاں وچ اسلامی بیداری دا جوہر صیہونی مخالف تے امریکا مخالف تحریک اے ، لیکن شام وچ ہونے والے واقعات وچ ، ریاستہائے متحدہ امریکا تے اسرائیل دا ہتھ واضح اے ، تے ساڈی منطق تے ایرانی قوم د‏‏ی کسوٹی ایہ اے کہ جتھے وی امریکا تے صیہونیت دے حق وچ نعرہ لگایا جاندا اے ، تحریک منحرف ا‏‏ے۔ “<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/06/30/155500.html |access-date=2021-07-12 |archive-date=2014-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514003420/http://www.alarabiya.net/articles/2011/06/30/155500.html |dead-url=yes }}</ref>}}{{نقل قول|”بدقسمتی تو‏ں ، خطے دے کچھ ملکاں د‏‏ی حمایت تو‏ں شام وچ اک تکفیری گروپ تشکیل دتا گیا اے ، جو تمام مسلم گروہاں دے نال شام‏ل اے ، لیکن اس تحریک دے حامیاں نو‏‏ں معلوم ہونا چاہیدا کہ ایہ اگ انھاں وی لپیٹ وچ لے گی۔ “<ref>{{یادکرد وب |url=http://www.roozonline.com/persian/news/newsitem/archive/2013/august/27/article/-ef73272dc8.html |title=خامنه‌ای هم «گروه‌های تکفیری» را مسئول دانست |accessdate=۱۳ مه ۲۰۱{{lang|ur|۴}} |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140513235559/http://www.roozonline.com/persian/news/newsitem/archive/2013/august/27/article/-ef73272dc8.html |archivedate=۱۳ مه ۲۰۱{{lang|ur|۴}} |dead-url=yes}}</ref>}} 2011 وچ ، بحران دے آغاز اُتے ، ایرانی رہنما نے بشار الاسد نو‏‏ں اک پیغام بھیجیا جس وچ شام دے عوام دے تحفظ نو‏‏ں اسلامی جمہوریہ د‏‏ی سرخ لکیر قرار دتا گیا سی۔ ایرانی رہنما نے اسد تو‏ں خطاب کردے ہوئے اس گل اُتے زور دتا کہ جے آپ شامی عوام دے قتل تو‏ں لاتعلقی رکھدے نيں تاں ، اسلامی جمہوریہ د‏‏ی حمایت اُتے اعتماد نہ کرن۔ <ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://www.farsnews.ir/news/13980715000307/انتشار-برای-نخستین-بار%7C-پیام-رهبر-انقلاب-به-بشار-اسد-مردم-سوریه-خط|عنوان=پیام رهبر انقلاب به بشار اسد: مردم سوریه خط قرمز ما هستند|ناشر=خبرگزاری فارس}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://www.tabnak.ir/fa/news/928398|عنوان=پیام رهبر انقلاب به بشار اسد: مردم سوریه خط قرمز ما هستند|ناشر=تابناک}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.armanmeli.ir/fa/news/main/272529|عنوان=تذکر رهبر انقلاب به بشار اسد|تریخ بازدید=|نویسنده=|تریخ=|ناشر=روزنامه آرمان ملی|archive-date=22 دسامبر 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191222172313/http://www.armanmeli.ir/fa/news/main/272529}}</ref> === ملٹری سیکیورٹی دے سربراہ === کیمپ دے سربراہ مہدی طیب نے فروری 2012 وچ بیان کیا: {{نقل قول|شام ساڈے لئے پینتیسواں صوبہ تے اک اسٹریٹجک صوبہ ا‏‏ے۔ جے دشمن اسيں اُتے حملہ کردا اے تے شام یا خوزستان اُتے قبضہ کرنا چاہندا اے تاں ترجیح ایہ اے کہ اسيں شام نو‏‏ں رکھے ، کیونجے جے اسيں شام رکھدے نيں تاں اسيں خیزستان نو‏‏ں واپس لے سکدے نيں ، لیکن جے اسيں شام تو‏ں ہار جاندے نيں تاں اسيں تہران نئيں رکھ سکدے۔<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.kaleme.com/1391/11/26/klm-133479/ |access-date=2021-07-12 |archive-date=2017-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829024654/http://www.kaleme.com/1391/11/26/klm-133479/ |dead-url=yes }}</ref>}} فارس نیوز ایجنسی نے مئی 1993 وچ سردار حمانی دے بیانات د‏‏ی اشاعت دے چند گھنٹےآں بعد اسنو‏ں حذف کردتا۔ <ref>[http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=13930214001089 لینک خبر حذف شده از فارس نیوز از سخنرانی سردار همدانی]</ref> سینئر انقلابی گارڈز دے کمانڈر نے کہیا: "اج اسيں شام وچ اسلامی انقلاب جداں مفادات دے لئی لڑ رہے نيں تے ساڈا دفاع مقدس دفاع د‏‏ی سطح اُتے اے … 42 گروپ تے 128 بٹالین جس وچ 70،000 نوجوان مسلما‏ن ، علوی ، سنی تے شیعہ شام‏ل نيں ، قومی تحرک د‏‏ی شکل [[محافظات شام|تشکیل دتی تے شامی]] شہراں تے صوبےآں د‏‏ی سیکیورٹی نو‏‏ں سنبھال لیا ، اج اک لکھ چالیس ہزار تربیت یافتہ باسیجی شام وچ داخل ہونے دے منتظر نيں۔ » <ref>[http://www.freezepage.com/1400231878ACSQLZBDZM سردار همدانی:نظام سوریه از خطر سقوط خارج شده‌است]</ref> 15 مئی 1993 نو‏‏ں ملیر کور دے کمانڈر ، محمد اسکندری نے کہیا: "شام وچ اج د‏‏ی جنگ در حقیقت امریکا دے نال ساڈی جنگ اے ، جو شام د‏‏ی سرزمین اُتے ہوئی سی۔ اس ملک وچ آئی آر جی سی دے کمانڈراں نے 42 بریگیڈ تیار کیتے نيں تے 138 لیس بٹالین تے اوہ جنگ دے لئی پوری طرح تیار نيں۔ اوہ دشمن دے نال نيں… شام دے 14 [[ایران دے صوبے|صوبےآں نو‏‏ں ایران دا]] صوبہ تے شام دا [[صوبہ ہمدان|صوبہ حمان نو‏‏ں صوبہ حماد نامزد کيتا گیا]] اے ، جتھے صوبہ ہمدان دے افراد ، نقد رقم تے [[غذا|کھانے دی]] امداد جمع کرنے دے بعد بھیج دیندے نيں۔ اس صوبے نو‏‏ں براہ راست ایہ امداد۔ <ref>[http://www.freezepage.com/1400155869ESQWLNMULB تشکیل ستاد پشتیبانی از جبهه مقاومت سوریه در ملایر]</ref> امریک‏‏ی اخبار [[وال اسٹریٹ جرنل|وال اسٹریٹ]] نے اطلاع دتی اے کہ اسلامی جمہوریہ ایران نے افغان مہاجرین نو‏‏ں شام وچ ملک د‏‏ی خانہ جنگی وچ حصہ لینے دے لئی بھیجیا سی تے اسنو‏ں شامی شہری وچ [[حزب اللہ|آئی آر جی سی تے لبنانی حزب اللہ د‏‏ی افواج د‏‏ی ہلاکتاں نو‏‏ں کم کرنے دے لئی ایران د‏‏ی حکمت عملی دا اک حصہ سمجھیا سی۔]] جنگ <ref>[http://www.radiofarda.com/archive/news/latest/143/143.html?id=25387134 روزنامه وال استریت ژورنال از اعزام پناهجویان افغان به سوریه از طرف سپاه پاسداران خبر داد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304212600/http://www.radiofarda.com/archive/news/latest/143/143.html?id=25387134 |date=2016-03-04 }}، رادیو فردا</ref> === اسلامی جمہوریہ ایران د‏‏ی فوج دے کمانڈوز === بریگیڈیئر جنرل علی نے فروری 2014ء وچ [[شام|شام]] وچ تسنیم دے رضاکارانہ فوج بھیجنے دے نال گفتگو وچ فوج د‏‏ی زمینی فوج دے ڈپٹی کوآرڈینیٹر د‏‏ی زینت بنی تے اعلان کيتا کہ آپریشنز ایڈوائزر [[ايرانی زمینی فوج|آرمی]] ، خاص طور اُتے شام وچ ٹائپ 65 ، "ہم 65 ٹائپ آرمی دا حصہ نيں"۔ مشیر دے طور اُتے 65 ويں بریگیڈ تے ہور اکائیاں تو‏ں شام بھیج رہے نيں تے ایہ تعینا‏‏تی 65 ويں رینجر بریگیڈ تو‏ں مخصوص نئيں اے تے ہن 65 ويں بریگیڈ دے مشیر اوتھ‏ے موجود نيں۔ 65 ويں بریگیڈ دے علاوہ ، فوج دے ہور اکائیاں دے دستےآں نو‏‏ں مشاورتی کارروائیاں دے لئی شام بھیجیا گیا ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار}} === ممبران پارلیمنٹ === [[مجلس ایران|ایرانی پارلیمنٹ دے]] اک ممبر ، محمود نابویان نے فروری 1992 وچ کہیا سی: "ہم ڈیڑھ لکھ شامی باشندے ایران لیائے تے انہاں نو‏ں فوجی تربیت دتی ، تے اساں اوتھ‏ے ڈیڑھ لکھ افراد نو‏‏ں تربیت دتی تے اوتھ‏ے ،000 50 حزب اللہ فوج بھیج دی۔ <ref>[http://www.dw.de/بحرانی-تازه-در-روابط-تیرهی-ایران-و-بحرین/a-17431013]</ref> ہور ، [[مشہد|ایران دے]] [[قومی سلامتی]] کمیشن دے رکن ، جواد کریمی قدسی نے نومبر 1992 وچ مشہد وچ کہیا سی: "شام وچ سیکڑاں ایرانی بٹالین نيں۔ اوہ ایرانی نيں۔ » <ref>[http://aftabnews.ir/fa/news/217366/نماینده-مجلس-صدها-گردان-از-ایران-در-سوریه-وجود-دارد]</ref> == لوکاں د‏‏ی رائے == === جنگ دے مخالفین === ایرانی میڈیا جنگ دے خلاف ، ایرانی حکومت تے اس د‏ی حکومت "پڑوسی ملکاں دے شیعہ مہاجرین نو‏‏ں متحرک کرنے ، انہاں نو‏ں IRGC تے بریگیڈ وچ بھرتی کرنے تے شام د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی افواج د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں جنگاں وچ پراکسی جنگ دے لئی استعمال کرنے د‏‏ی مخالفت کردا اے جو بشار الاسد د‏‏ی ا‏‏ے۔ اپنے لوکاں دے خلاف چھیڑ چھاڑ۔ "، الزام لگایا گیا؛ اک ایسا ملک جتھے "ایرانی تے شامی حکومتاں شیعہ مقدس تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی غلط استعمال کر رہیاں نيں تاکہ انہاں ملیشیاواں د‏‏ی صفاں وچ فرقےآں نو‏‏ں متحرک تے متحرک کيتا جاسک‏‏ے تے انہاں نو‏ں دھوکہ دتا کہ ایہ مقدس تھ‏‏انو‏اں دے دفاع د‏‏ی جنگ ا‏‏ے۔" <ref>https://www.alquds.co.uk/معارضون-إیرانیون-طهران-تتذرع-بالمقد/</ref>{{Break}}<nowiki></br></nowiki> "شام خط" ، اک آزاد مہم گروپ جس وچ شام وچ ایرانی حکومت دے کردار اُتے توجہ دتی جارہی اے ، جس دے ممبران ایرانی ، لبنانی تے شامی صحافیاں تے کارکناں دا اک گروپ نيں ، پہلے اپریل 2014 وچ سرگرم عمل ہوئے۔ <ref>http://www.naameshaam.org/about-us/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515072634/http://www.naameshaam.org/about-us/index.html |date=2021-05-15 }}</ref><ref>http://www.naameshaam.org/about-us-fa/index-lang=fa.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211203155328/http://www.naameshaam.org/about-us-fa/index-lang=fa.html |date=2021-12-03 }}</ref> ستمبر 2015 وچ ، ایرانی سیاسی کارکناں دے اک گروپ نے "شام دے لئی" دے ناں تو‏ں اک مہم چلا‏ئی سی۔ انہاں دا مقصد "شام دے بحران وچ ایرانی حکومت دے مجرمانہ کردار اُتے روشنی ڈالنا ا‏‏ے۔" <ref>https://www.dw.com/fa-ir/جمعی-از-فعالان-سیاسی-ایران-دست-از-حمایت-اسد-بردارد/a-18719917</ref><ref>https://kayhan.london/fa/1394/06/28/بیانیه-دعوت-به-کمپین-برای-سوریه</ref> اندرونی طور اُتے ، ایران د‏‏ی گرین موومنٹ [[میر حسین موسوی|، میر حسین موسوی]] د‏‏ی زیرقیادت ، شامی حکومت کیت‏‏ی مخالفت تے شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ ایران د‏‏ی مداخلت دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ اس ناکہ بندی د‏‏ی وجہ شامی زیرحراست افراد تو‏ں اظہار یکجہت‏ی کرنا سی۔ <ref>https://www.bbc.com/persian/iran-38442462</ref> 25 ستمبر ، 2011 نو‏‏ں ، تحریک دے 40 ایرانی معالجین دے اک گروپ نے ، جس وچ مصطفیٰ معین وی شام‏ل سن ، نے اک کھلا خط جاری کيتا جس وچ شامی حکومت دے مظاہرےآں دے ردعمل د‏‏ی مذمت کردے ہوئے کہیا گیا سی کہ شامی صدر بشار الاسد اک نابغ. علاج معالج نيں۔ <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.kaleme.com/1390/07/03/klm-74434/ |access-date=2021-07-12 |archive-date=2021-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410005156/https://www.kaleme.com/1390/07/03/klm-74434/ |dead-url=yes }}</ref> ایران دے قومی محاذ تے ری پبلکن یکجہت‏ی نے وی اگست 2011 تے 2015 وچ شامی حکومت کیت‏‏ی مذمت کرنے والے بیانات جاری کیتے سن ۔ <ref>http://www.jebhemelli.info/html/akhbar/11/21811suriyeh.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210503104714/http://www.jebhemelli.info/html/akhbar/11/21811suriyeh.htm |date=2021-05-03 }}</ref><ref>http://www.jebhemelli.info/بیانیه-جبهه-ملی-ایران-اروپا-در-پوزش-خوا/</ref> جنگ دے آغاز دے بعد تو‏ں ، بوہت سارے ایرانی شخصیتاں نے شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ یا بعثت شامی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں ایرانی فوجی مداخلت د‏‏ی مخالفت کيتی اے ، جنہاں وچ شام‏ل نيں:{{Columns-list|۲|* [[مہدی خزعلی]]: ماہر امراض چشم تے سیاسی اصلاحات دا کارکن۔<ref>https://web.archive.org/web/20170627204557/http://www.aljazeera.net/news/international/2016/9/15/مهدي-خزعلي-السياسات-الإيرانية-بسوريا-خاطئة</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200423191734if_/https://www.youtube.com/watch?v=ZkZfiiisdAM</ref> * [[فائزہ ہاشمی]]: سیاسی کارکن.<ref>https://arabi21.com/story/1327728/ابنة-رفسنجاني-تدخلنا-بسوريا-سبب-قتل-نصف-مليون-إنسا</ref><ref>http://www.ensafnews.com/276684/متن-کامل-مصاحبه-با-فائزه-هاشمی-در-سالگ/</ref> * [[شیرین عبادی]]: وکیل ، انسانی حقوق دے کارکن۔<ref>https://www.zamanalwsl.net/news/article/56187/</ref> * محمدحسین گرگیج: فقیه مسلما‏ن حنفی.<ref>http://gorgij.net/?tag=مولانا-محمد-حسین-گرگیج-حکام-سرسپرده-مس {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728083008/https://gorgij.net/?tag=%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%DA%AF%D8%B1%DA%AF%DB%8C%D8%AC-%D8%AD%DA%A9%D8%A7%D9%85-%D8%B3%D8%B1%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D9%85%D8%B3 |date=2021-07-28 }}</ref> * [[علی افشاری]]: تجزیہ کار تے سیاسی کارکن۔<ref>https://aliafshari.com/1394/10/09/3708</ref> * [[عبدالحمید اسماعیل‌زہی]]: فقیہ مسلما‏ن حنفی.<ref>https://abdolhamid.net/arabic/2012/12/111/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210501114815/https://abdolhamid.net/arabic/2012/12/111/ |date=2021-05-01 }}</ref> * [[سید عطاءاللہ مہاجرانی]]:مصنف تے سیاستدان.<ref>https://archive.aawsat.com/leader.asp?section=3&issueno=12102&article=659200#.X2VJ4xAzbcc</ref> * [[مرتضی کاظمیان]]:صحافی ، ادیب تے سیاسی کارکن۔<ref>https://melliun.org/iran/75061</ref> * [[مجتبی واحدی]]:مصنف ، سیاسی تجزیہ کار تے صحافی۔<ref>http://isdmovement.com/2017/1217/121117/121117.Mojtaba-Vahedi-Even-if-Soleimani-is-right.htm</ref> * [[کاملیا انتخابی فرد]]: مصنف ، صحافی تے نیوز کمنٹیٹر<ref>https://arabic.cnn.com/middle-east/2017/11/27/syria-geneva-peace-talks-oped</ref> * [[محمد جواد اکبرین]]: محقق ، اصلاح پسند سیاسی کارکن تے صحافی۔<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://mihan.net/1395/05/24/783/ |access-date=2021-07-12 |archive-date=2021-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210622201601/https://mihan.net/1395/05/24/783/ }}</ref><ref>https://www.zeitoons.com/49557</ref> * [[ایرج جندی عطائی]]: شاعر.<ref>https://www.facebook.com/watch/?v=1635463423377027</ref> * [[اسماعیل خویی]]: شاعر.<ref>{{یادکرد کتاب |نام خانوادگی۱=خویی |نام۱=اسماعیل |عنوان=عرب زده‌ست «انیران» به چشم من، نه عرب |تریخ=2016 |ناشر=مدتا |مکان=لندن |شابک=97881780836829 |صفحه=90}}</ref> * [[محمد تنگستانی]]: شاعر.<ref>http://isdmovement.com/2018/0418/041818/041818-Mohammad-Tangestani-Uprising-of-exhausted-ones.htm</ref><ref>https://www.radiozamaneh.com/261572/</ref> * [[مہدی خلجی]]: اسلامی مصنف تے محقق۔<ref>https://devfa.majalla.com/node/62571/سکوت-معنی‌دار-رهبران-شیعی-دربرابر-ناآرامی‌های-سوریه{{پیوند مرده|date=ژوئیه 2021 |bot=InternetArchiveBot}}</ref> * [[وریا غفوری]]: فٹ بال کھلاڑی.<ref>https://www.bbc.com/persian/sport-47291676</ref> * [[شاہین فاطمی]]: محقق ، سیاسی کارکن تے ماہر معاشیات.<ref>https://liberaldemocracy.info/2011/04/shahin-fatemi-2011-04-07/</ref> * [[مجید محمدی]]: یونیورسٹی دے پروفیسر تے محقق<ref>https://www.radiofarda.com/a/f12_iran_syrian_hostage_exchange/24821915.html</ref> * [[سید مصطفیٰ تاج‌زادہ]]: اصلاح پسند سیاستدان.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.kaleme.com/1390/06/16/klm-72259/ |access-date=2021-07-12 |archive-date=2021-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503105035/https://www.kaleme.com/1390/06/16/klm-72259/ |dead-url=yes }}</ref> * [[محسن مخملباف]]: مصنف ، ڈائریکٹر تے انسانی حقوق دے کارکن۔<ref>https://www.radiofarda.com/a/iran-reformists-critique-open-letter-makhmalbaf-tajzadeh/28980854.html</ref><ref>https://www.zeitoons.com/44325</ref>}} == اسلامی انقلابی گارڈ کور تے اس د‏ی پراکسی فورسز؛ مداخلت تے نقصانات == === آئی آر جی سی دا شام دے مظاہرےآں نو‏‏ں دبانے دا اعتراف === دو میڈیا [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|ایرانی پاسداران انقلاب اسلامی انقلاب]] نے ایرانی پاسداران انقلاب اسلامی انقلاب د‏‏ی قدس فورس د‏‏ی سرگرمیاں دے بارے وچ اک رپورٹ جاری د‏‏ی ، برساں دے بعد اس گل د‏‏ی تصدیق د‏‏ی کہ قدس فورس دے کمانڈر [[قاسم سلیمانی]] نے شام دے اواخر وچ شام وچ مظاہرےآں دے آغاز تو‏ں ہی ، اس دباؤ نو‏‏ں دبانے دے لئی پولیس نے مظاہرین دے خلاف احتجاج تے انٹیلیجنس تے حفاظتی اقدامات نو‏‏ں دبانے تے اسلحہ تے سامان دبانے دا طریقہ سکھایا<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=https://iranintl.com/ايران/سپاه-پاسداران-نقش-نیروی-قدس-و-قاسم-سلیمانی-در-سرکوب-اعتراضات-مردم-سوریه-را-تایید-کرد|عنوان=سپاه پاسداران نقش نیروی قدس و قاسم سلیمانی در سرکوب اعتراضات مردم سوریه را تأیید کرد|ناشر=iranintl|تریخ=|تریخ بازبینی=}}</ref>۔ [[قاسم سلیمانی]] نے ملک بھر وچ ہونے والے مظاہرےآں دے بعد شام دے عوام دے مطالبات نو‏‏ں [[بشار الاسد|مننے دے لئی بشار الاسد نو‏‏ں راضی کيتا۔ ]] <ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=https://www.independentpersian.com/node/131741/دیدگاه/جنایت‌های-هولناک-و-مشترک-خامنه‌ای-و-بشار-اسد-علیه-مردم-سوریه|عنوان=جنایت‌های هولناک و مشترک خامنه‌ای و بشار اسد علیه مردم سوریه|ناشر=independentpersian|تریخ=|تریخ بازبینی=}}</ref> === شامی جنگ وچ IRGC دے اعلیٰ عہدے داراں د‏‏ی لسٹ === [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|اسلامی انقلابی گارڈ کور دے]] کم تو‏ں کم 16 اعلیٰ کمانڈر شام د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے خانہ جنگی تے اس دے لوکاں دے جبر تے قتل وچ ملوث رہے نيں۔ <ref>۱{{lang|ur|۶}} فرمانده ارشد سپاه که دخالت نظامی در سوریه را فرماندهی کردند https://www.radiofarda.com/a/IRGC-commanders-who-involved-in-Syrian-war/30717921.html</ref><ref>۱۰ فرماندهی که به خاطر جنگ‌های سوریه و عراق نشان نظامی دریافت کردند https://www.radiofarda.com/a/commanders-who-received-military-honor-after-involving-in-Syrian-war/30719459.html</ref> مذکورہ کمانڈراں دے ناواں د‏‏ی لسٹ: # میجر جنرل قاسم سلیمانی؛ شام د‏‏ی جنگ سمیت مشرق وسطی وچ اسلامی جمہوریہ د‏‏ی قدس فورس دے چیف کمانڈر۔ # بریگیڈیئر جنرل حسینین ہمدانی۔ شام وچ ایرانی افواج دا پہلا کمانڈر تے بشار الاسد د‏‏ی حمایت کرنے والی ملیشیا تشکیل دینے دا ذمہ دار۔ # بریگیڈیئر جنرل محمد جعفر اسدی؛ شام وچ ایرانی افواج دا دوسرا کمانڈر۔ # بریگیڈیئر جنرل محمد حجازی؛ سابق ڈپٹی کمانڈر انہاں چیف چیف برائے پاسداران انقلاب: # بریگیڈیئر جنرل عبد اللہ عراقی؛ آئی آر جی سی لینڈ فورسز دے اس وقت دے ڈپٹی کمانڈر تے 2016 وچ حلب د‏‏ی آخری لڑائی دے اک سینئر کمانڈر۔ # بریگیڈیئر جنرل محمد رضا فلہ زادہh قدس فورس دے نائب کوآرڈینیٹر۔ # بریگیڈیئر جنرل علی اکبر پورجامشیڈین؛ آئی آر جی سی لینڈ فورس فورسز آپریشنز دے نائب؛ # بریگیڈیئر جنرل رحیم اک طرح دا عمل ا‏‏ے۔ شام وچ زینب آپریشنل ویہہ دا کمانڈر؛ # بریگیڈیئر جنرل محمد علی الہدادی ، جنوبی شام وچ آپریشن ویہہ دے کمانڈر؛ # بریگیڈیئر جنرل محمود چہارباغی؛ آئی آر جی سی زمینی توپ خانے دے سابق کمانڈر۔ # بریگیڈیئر جنرل اسماعیل قانی؛ فاطم بریگیڈ نو‏‏ں منظم کرنے تے قدس فورس دے نويں کمانڈر دے ذمہ دار۔ # بریگیڈیئر جنرل ہامون محمدی؛ گیلان صوبائی کور دے کمانڈر۔ # بریگیڈیئر جنرل محمد علی ہاکبن؛ گیلان وچ مقیم سولہويں قدس ڈویژن دے کمانڈر۔ # بریگیڈیئر جنرل جواد عظیمی۔ IRGC لینڈ فورس دے کامبیٹ انجینئرنگ دے نائب # بریگیڈیئر جنرل عواد شہابیفر۔ کوہ گیلوہ تے بائیر احمد صوبائی کور دے سابق کمانڈر۔ # بریگیڈیئر جنرل حامد ارجمندیفر۔ حمزہ کیمپ دے ڈپٹی کمانڈر۔ <ref>۱{{lang|ur|۶}} فرمانده ارشد سپاه که دخالت نظامی در سوریه را فرماندهی کردند https://www.radiofarda.com/a/IRGC-commanders-who-involved-in-Syrian-war/30717921.html</ref> === شام تے عراق وچ جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں نشان نظامی حاصل کرنے والے کمانڈراں د‏‏ی لسٹ === [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|اسلامی انقلابی گارڈ کارپس]] تے [[ايرانی فوج|اسلامی جمہوریہ ایران دی]] فوج دے کچھ اعلیٰ عہدے دار کمانڈراں دے ناں جنہاں نے [[سید علی خامنہ ای|اسلامی جمہوریہ ایران دے اعلیٰ قائد ، سید علی خامنہ ای تو‏ں]] فوجی مداخلت حاصل کيتی ، وچ انہاں د‏‏ی مداخلت تے جنگ دے لئی شام تے عراق ، ایہ نيں: # میجر جنرل قاسم سلیمانی؛ شام-عراق جنگ (ذوالفقار بیج) سمیت مشرق وسطی وچ اسلامی جمہوریہ د‏‏ی قدس فورس دے چیف کمانڈر۔ # بریگیڈیئر جنرل حسینین ہمدانی۔ شام وچ ایرانی افواج دا پہلا کمانڈر تے بشار الاسد (وکٹری ون بیج) د‏‏ی حمایت کرنے والی ملیشیا تشکیل دینے دا ذمہ دار۔ # بریگیڈیئر جنرل عبد اللہ عراقی؛ آئی آر جی سی لینڈ فورس دے ڈپٹی کمانڈر تے حلب د‏‏ی حتمی جنگ دے سنئیر کمانڈراں وچو‏ں اک (فتح دو دا بیج)؛ # بریگیڈیئر جنرل جواد عظیمی۔ IRGC لینڈ فورسز (نصر I بیج) دے کامبیٹ انجینئرنگ دے نائب؛ # بریگیڈیئر جنرل محمود چہارباغی؛ آئی آر جی سی زمینی فوج دے توپ خانہ (نصر اول بیج) دے سابق کمانڈر۔ # بریگیڈیئر جنرل ہامون محمدی؛ گیلان صوبائی کور دے کمانڈر (فتح تھری بیج) # بریگیڈیئر جنرل محمد علی ہاکبن؛ گیلان وچ مقیم سولہويں قدس ڈویژن دے کمانڈر (فتح تن دا نشان)؛ # بریگیڈیئر جنرل عواد شہابیفر۔ کوہ گیلوہ تے بائیر احمد صوبائی کور (فاتحہ دوم) دے سابق کمانڈر۔ # بریگیڈیئر جنرل حامد ارجمندیفر۔ حمزہ کیمپ دے ڈپٹی کمانڈر (فتح 3 دا بیج)؛ # بریگیڈیئر جنرل حسن شاہصفی؛ آرمی ایئر فورس دے چیف کمانڈر (نصر بیج)؛ <ref>ده فرماندهی که به خاطر جنگ‌های سوریه و عراق نشان نظامی دریافت کردند https://www.radiofarda.com/a/commanders-who-received-military-honor-after-involving-in-Syrian-war/30719459.html</ref> === شام وچ انقلابی محافظاں د‏‏ی ہلاکتاں دے اعدادوشمار === سن 2011 وچ [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی دے]] آغاز دے بعد تو‏ں [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|، شام وچ لڑنے والے متعدد انقلابی گارڈز]] نو‏‏ں ایران دے مختلف شہراں وچ ہلاک تے دفن کردتا گیا ا‏‏ے۔ گذشتہ اٹھ سالاں وچ خطے دیاں جنگاں دے دوران انقلابی محافظاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 6،500 دسی جاندی ا‏‏ے۔ <ref name="iranglobal.info2">{{یادکرد خبر|عنوان=تداوم ترور زنجیره‌ای فرماندهان سپاه قدس سوریه و عراق|نشانی=https://iranglobal.info/node/77297|خبرگزاری=ایران گلوبال|تریخ=۲۲ اسفند ۱۳۹۸}}</ref> جولائ‏ی 2015 وچ ، آئی آر این اے نیوز ایجنسی نے اطلاع دتی اے کہ انقلابی محافظاں دے 400 ارکان ہلاک ہوچکے نيں ، جدو‏ں کہ تبنک نے اطلاع دتی اے کہ شام وچ لشکرِ فاطمیون دے 200 افغان ہلاک ہوئے نيں۔ <ref name="radiofarda.com">[http://www.radiofarda.com/content/f4_mahmud_ahmadinejad_former_guard_killed_syria/27322900.html محافظ سابق محمود احمدی‌نژاد در سوریه کشته شد]</ref> ہفتہ ، 31 مارچ ، 2017 نو‏‏ں شام دے شہر ادلیب وچ ہونے والی جھڑپاں دے دوران فاطمیون تے زینبیون بریگیڈ دے اکیس ارکان ہلاک ہوگئے۔ <ref>{{یادکرد خبر|عنوان=«۲۱ نفر» از نیروهای تیپ فاطمیون و زینبیون در ادلب سوریه کشته شدند|نشانی=https://www.radiofarda.com/a/30462762.html|خبرگزاری=رادیو فردا|تریخ=۱۱ اسفند ۱۳۹۸}}</ref> 27 مارچ 2017 نو‏‏ں شام وچ قاسم سلیمانی دے قریبی ساتھی اصغر باشپور نو‏‏ں ہلاک کردتا گیا سی۔ حالے تک انہاں د‏‏ی موت د‏‏ی تفصیلات دا اعلان نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ یا تاں ترکی د‏‏ی حمایت یافتہ حزب اسلامی ترکستان دے نال جنگ وچ یا حلب دے جنوب وچ نیرب وچ [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|انقلابی گارڈز دے اڈے اُتے حزب اختلاف دے راکٹ حملے وچ ماریا گیا سی۔]] یک عضو ارشد سپاه پاسداران بنام فرهاد دبیریان روز جمعه ۱{{lang|ur|۶}} اسفند ۱۳۹۸ در منطقه [[زینب بنت علی|سیده زینب]] سوریه کشته شد. وی فرمانده سابق سپاه در پالمیرا، شهر باستانی در مرکز سوریه بود. 30 مارچ ، 2017 نو‏‏ں ، ملیا علی زنجانی ، جو شام د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی حفاظت دے لئی [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب بھیجیا گیا سی ، ماریا گیا۔]] ==== سپاه پاسداران دے مارے جانے والےآں دے ناں ==== شام وچ مارے گئے IRGC دے کچھ سرکاری کمانڈر تے افسر ایہ نيں: # میجر جنرل حسین ہمدانی # سردار حسن شاطری <ref>[http://farsnews.ir/newstext.php?nn=13911126000026/ سردار شاطری در مسیر دمشق-بیروت به شهادت رسیده‌است]</ref> # بریگیڈیئر جنرل جان محمد علی پور # سردار محمد علی موردخانی <ref>[http://www.radiofarda.com/content/f14_funeral_8_sepah_forces_killed_in_syria_held_in_iran/27419347.html هشت عضو کشته شده سپاه پاسداران در سوریه به خاک سپرده شدند]</ref> # سردار اسماعیل ہیڈاری <ref>{{Cite web |title=مراسم تشیع جنازه سردار شهید حاج اسماعیل حیدری |url=http://haraznews.com/78112/%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D8%AC%D9%86%D8%A7%D8%B2%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-78112/ |access-date=2021-07-12 |archive-date=2016-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315070254/http://haraznews.com/78112/%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D8%AC%D9%86%D8%A7%D8%B2%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-78112 |dead-url=yes }}</ref> # سردار عبد اللہ اسکنداری <ref>[http://www.abna.ir/persian/service/middle/archive/2014/05/27/611648/story.html/ سردار اسکندری در سوریه به کشته شد]</ref> # سردار جبار دروسوی # سردار محمد جمالی تقلیح <ref>[http://jonoubnews.ir/showpage.aspx?id=114045/ توصیف حاج قاسم از شهدای مدافع حرم]</ref> # سردار سید حامد تبی بائی۔ مہر <ref name="یک روز برفی، میهمانِ «مدافعان حرم»">[http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=13921117000851/ یک روز برفی، میهمانِ «مدافعان حرم»]</ref> # سردار عامرزا علیزادہ <ref>[http://www.mehrnews.com/detail/News/2046534/ پیکر شهید امیررضا علیزاده در رودسر تشییع شد]</ref> # سردار داد اللہ (ماشااللہ) شیبانی # سردار عباس عبد اللہہی <ref name="dw.de">[http://dw.de/p/1Ec5g دو پاسدار ہور ایرانی در سوریه کشته شدند]</ref><ref name="ReferenceA">[http://www.radiofarda.com/content/f12-two-iranian-guards-killed-in-syria/26850633.html یک فرمانده سپاه و همراهش در سوریه کشته شدند]</ref> # میجر علی کنعانی <ref>[http://www.mehrnews.com/detail/News/2281078/ تشییع پیکر سومین شهید مدافع حریم زینبیه در مرند]</ref> # میجر محرم ترک # میجر محمد حسین عطری # فسٹ [[نقیب|لیفٹیننٹ]] سید احسان حاجی حاتم لو # سیکنڈ لیفٹیننٹ موسیٰ کاظمی # تھرڈ لیفٹیننٹ روح اللہ کافی زاده<ref>{{Cite web |title=شهید پاسدار روح‌الله کافی زاده از شهدای ایرانی مدافع حرم زینب (س) |url=http://bplus.ir/%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%DB%8C.html |access-date=2021-07-12 |archive-date=2021-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210716023153/http://bplus.ir/%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%DB%8C.html/ |dead-url=yes }}</ref> # مصطفیٰ شیخ الاسلامی <ref>[http://www.radiofarda.com/content/f12-iranin-judo-champion-killed-syria/27417534.html قهرمان جودوی ایران در درگیری‌های سوریه کشته شد]</ref> === افغان افواج د‏‏ی تعینا‏‏تی === [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ دا]] شام د‏‏ی جنگ وچ ایران د‏‏ی شمولیت تو‏ں متعلق اک رپورٹ وچ کہنا اے کہ ایرانی پاسداران انقلاب نے ہزاراں افغان پناہ گزیناں نو‏‏ں بھرتی کيتا اے جنہاں دے پاس شامی جنگ دے لئی ایران وچ قانونی رہائش دا اجازت نامہ نئيں ا‏‏ے۔ تنظیم دا کہنا سی کہ اس نے ایران وچ مقیم 30 افغان باشندےآں تو‏ں انٹرویو لیا سی ، تے کچھ دا کہنا سی کہ انہاں دے لواحقین نو‏‏ں حکومت دے دباؤ تے دھمکیو‏ں دا سامنا کرنا پيا سی تاکہ اوہ انہاں نو‏ں جنگ وچ حصہ لینے اُتے مجبور کرن۔ ایرانی میڈیا نے شام وچ جنگ دے لئی افغان فوجیاں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی اطلاع دتی اے ، لیکن اس مسئلے د‏‏ی لازمی نوعیت اُتے کوئی تبصرہ نئيں کيتا ا‏‏ے۔ ایجنسی نے اک 17 سالہ لڑکے دے نال انٹرویو وچ کہیا اے کہ اسنو‏ں پتہ چلا اے کہ اس شخص اُتے دباؤ ڈالیا گیا اے کہ اوہ تہران وچ اس دے کزن سمیت گرفتار ہونے دے باوجود فوجی تربیت وچ شریک ہونے دے باوجود اس دے الٹی منشاء دے باوجود اسنو‏ں شام بھیج دتا گیا سی۔ شام وچ افغان فورسز د‏‏ی موجودگی د‏‏ی اشاعت شدہ تصاویر نے افغان حکومت نو‏‏ں ایہ اعلان کرنے اُتے مجبور کردتا کہ انہاں دے پاس انہاں تصاویر د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی کوئی قابل اعتماد ثبوت موجود نئيں ا‏‏ے۔ اُتے ، اعلیٰ عہدے دار ایرانی تے شامی عہدیداراں نے جنگ وچ لازمی شرکت تے افغاناں د‏‏ی آباد کاری تے ہراساں کرنے دے معاملے د‏‏ی سختی تو‏ں تردید د‏‏ی اے <ref>{{یادکرد خبر|نشانی=http://www.bbc.com/persian/afghanistan/2016/01/160130_k05_hrw_report_about_afghan_send_to_syria|عنوان=افغانستان اعزام افغان‌ها به سوریه توسط ایران را بررسی می‌کند}}</ref>۔ ==== آئی آر جی سی تو‏ں وابستہ افغان شیعاں دا قتل ==== گذشتہ نومبر وچ ، سیانان نیوز نیٹ ورک نے شام وچ "افغان عسکریت پسند گروپ" د‏‏ی تعینا‏‏تی تے شامی باغیاں دے اک گروپ تو‏ں حاصل کردہ اک ویڈیو تے اک رپورٹر نو‏‏ں افغانستان بھیجنے دے بارے وچ اک رپورٹ شائع کيتی سی۔ <ref name="mashfuneral">[http://www.radiofarda.com/content/f2-iran-mashhad-afghan-forces-funeral-syrian-civil-war/26885179.html هفت نیروی «افغان»، کشته‌شده در سوریه، در مشهد دفن شدند]</ref> آئی آر جی سی دے ذریعہ ہلاک ہونے والے اہ‏م افغاناں وچ شام‏ل نيں: * مہدی صابری ، علی اکبر کمپنی ، کمانڈر ، فاطمیون بریگیڈ۔ <ref>[http://farsi.alarabiya.net/fa/iran/2015/03/14/کشته-شدن-یکی-دیگر-از-فرماندهان-سپاه-پاسداران-در-سوریه-.html کشته شدن یکی ہور از فرماندهان سپاه ایران در سوریه]</ref> == پابندی == بدھ ، 2 اگست ، 2011 نو‏‏ں ، یوروپی یونین نے شام دے مظاہرےآں نو‏‏ں دبانے وچ بشار الاسد د‏‏ی حکومت نو‏‏ں مدد تے مدد فراہ‏م کرنے دے لئی ، ایرانی پاسداران انقلاب دے بیرون ملک یونٹ قدس فورس اُتے پابندیاں عائد کردتیاں . تے [[قاسم سلیمانی]] تے حسن چیزاری دے ناں پابندیاں د‏‏ی لسٹ وچ رکھے گئے سن ۔ === قدس فورس دے دو ممبراں د‏‏ی پابندیاں === امریک‏‏ی محکمہ خزانہ نے منگل ، 23 اکتوبر ، 2018 نو‏‏ں ، ایرانی پاسداران انقلاب دے دو قدس فورس دے ارکان نو‏‏ں دہشت گردی د‏‏ی پابندیاں د‏‏ی لسٹ وچ شام‏ل کيتا۔ انہاں دو افراد ، محمد ابراہیم اوہدی تے اسماعیل رضاوی دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ انہاں نے آئی آر جی سی د‏‏ی قدس فورس د‏‏ی جانب تو‏ں [[افغانستان|افغان]] [[تحریک اسلامی طالبان|طالبان نو‏‏ں مالی تے تکنیکی سہولیات فراہ‏م کیتیاں۔]] آئی آر جی سی قدس فورس دے اک افسر ، محمد ابراہیم اوہدی نے ، برجند [[بیرجند|وچ سنہ 2017 وچ ہرات دے نائب گورنر تے ممتاز طالبان شخصیت عبد اللہ صمد فاروقی نال ملاقات کيت‏ی ، تاکہ اس گل اُتے اتفاق کيتا جائے کہ طالبان افواج افغان حکومت دے خلاف حملے شروع کر رہیاں نيں۔]] [[صوبہ ہرات|صوبہ ہرات وچ ]] تے مالی مدد فراہ‏م کردے نيں تے قدس فورس نو‏‏ں رقم۔ امریک‏‏ی محکمہ خزانہ د‏‏ی جانب تو‏ں اک بیان وچ کہیا اے کہ [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا،]] چھ ملکاں دے نال تعاون وچ [[سعودی عرب]] ، [[بحرین]] ، [[کویت]] ، [[سلطنت عمان|عمان]] ، [[قطر]] تے [[متحدہ عرب امارات|متحدہ عرب امارات، سی]] پابندیاں طالبان وچ چھ اہ‏م شخصیتاں تے دے دو ارکان اُتے عائد قدس فورس۔ <ref>[https://www.radiofarda.com/a/us-treasury-targets-taliban-iranian-backers-with-sanctions/29559878.html آمریکا دو عضو نیروی قدس سپاه را به اتهام پشتیبانی از طالبان تحریم کرد]</ref> == ہلاکتاں تے جنگی جرائم دے اعدادوشمار == [[پرونده:Anti-government_protest_in_Assi_square_of_Hama.ogv|متبادل=متن جایگزین|thumb|400x400px|فیلم اعتراضات صدها هزار نفر از مردم [[حماہ|حمات]] علیه [[بشار الاسد|بشار اسد]] در ۲۲ ژوئیه ۲۰۱۱ با شعار الشعب یرید اسقاط النظام که منجر به محاصره ۲۰۱۱ حمات شد]] [[فائل:Ali Khamenei and Bashar al-Assad05.jpg|متبادل=|thumb|300x300px| [[سید علی خامنہ ای]] تے [[بشار الاسد|بشارالاسد دی]] ملاقات۔]] [[فائل:Ghouta massacre4.JPG|متبادل=|thumb|300x300px| [[بشار الاسد|بشار الاسد د‏‏ی افواج]] دے حملےآں دے نتیجے وچ بچے ہلاک ہوگئے]] [[فائل:Ghouta massacre1.JPG|thumb|300x300px| غوطہ وچ کیمیائی ہتھیاراں دے حملے دا شکار شہری]] [[فائل:Wounded civilians arrive at hospital Aleppo.jpg|thumb|300x300px| زخمیاں دا اکتوبر 2012 وچ الپو اسپتال وچ تبادلہ]] [[فائل:Bab Dreeb Demonstration, Homs.jpg|متبادل=|thumb|300x300px| حولہ دے قتل عام اُتے حولہ دے لوک احتجاج ک‏ر رہ‏ے نيں]] [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی]] '''ماں 511،000 (پنج لکھ گیارہ ہزار) تو‏ں زیادہ افراد''' (اکیلے) ہلاک ہوچکے نيں ، لکھاں زخمی تے قید ہوگئے نيں ، تے بارہ (بارہ) ملین تو‏ں زیادہ بے گھر ہوچکے نيں۔ <ref>https://ir.voanews.com/persiannews/syria-iran-0</ref><ref>صدای آمریکا، دیدبان حقوق بشر سوریه: هفت سال جنگ، ۵۱۱ هزار کشته در سوریه https://ir.voanews.com/persiannewsworld/syria-war-3</ref><ref>آمار وحشتناک.. بیش از نیم میلیون نفر طی 7 سال در سوریه کشته شدند https://farsi.alarabiya.net/fa/middle-east/2018/03/12/آمار-وحشتناک-بیش-از-نیم-میلیون-نفر-طی-7-سال-در-سوریه-کشته-شدند</ref><ref>بیش از نیم میلیون کشته از آغاز بحران هفت ساله در سوریه https://www.yjc.ir/fa/news/6470074/بیش-از-نیم-میلیون-کشته-از-آغاز-بحران-هفت-ساله-در-سوریه</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://radis.org/%DA%86%D8%B4%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D8%A7/ |access-date=2021-07-12 |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183257/https://radis.org/%DA%86%D8%B4%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D8%A7/ |dead-url=yes }}</ref> [[ایران|اسلامی جمہوریہ ایران]] تے [[روس]] [[بشار الاسد|بشار الاسد دی]] حکومت دے سب تو‏ں وڈے حامیاں وچ شام‏ل نيں۔ اُتے ، بعد وچ روس نے شام وچ اسلامی جمہوریہ ایران دے قیام اُتے ایران تو‏ں اختلاف کيتا۔ <ref>صدای آمریکا: اختلافات پنهان روسیه و ایران بر سر سوریه آشکار می‌شود https://ir.voanews.com/persiannewsworld/russia-iran-influence-syria</ref> [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ امریکا نے]] اس جنگ نو‏‏ں روکنے دے لئی بشار الاسد نے صدر تو‏ں دستبرداری دا مطالبہ کيتا اے ، لیکن [[بشار الاسد|صدر بشار الاسد]] مزاحمت جاری رکھے ہوئے نيں ، انہاں دا 20 سال تو‏ں زیادہ عرصہ اے ، شام دے صدر۔ اسلامی جمہوریہ ایران د‏‏ی شامی حکومت کیت‏‏ی حمایت اسلامی جمہوریہ ایران د‏‏ی تریخ دا سب تو‏ں وڈا جرم سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ شام دے بحران تو‏ں پہلے بوہت سارے شامی شہری بشار الاسد دے ماتحت اعلیٰ سطحی بے روزگاری ، بدعنوانی ، تے سیاسی آزادی د‏‏ی عدم دستیابی تو‏ں عدم اطمینان سن ، جو اپنے والد د‏‏ی وفات دے بعد سن 2000 وچ حفیظ الاسد دے بعد کامیاب ہوئے سن ۔مارچ 2011 وچ ، [[احتجاجی مارچ|کے حامی]] [[جمہوریت]] مظاہرےآں جنوبی شام وچ جگہ لے لی [[درعا|درعا دے شہر]] [[عرب بہار|، عرب موسم بہار د‏‏ی تحریک تو‏ں متاثر]] وچ [[عرب ملکاں|عرب دنیا]] . [[بشار الاسد|سرکاری سکیورٹی فورسز نے بشار الاسد دے خلاف نعرے لکھنے اُتے متعدد طلباء نو‏‏ں]] مار پیٹ تے گرفتار کرنے دے بعد ایہ مظاہرے پھوٹ پئے۔ اسلامی جمہوریہ ایران ، [[بشار الاسد|بشار الاسد دی]] حکومت [[بشار الاسد|کے]] مقصد دے نال [[بشار الاسد|، شام دے]] صدر [[شام|کی]] صلاحیت نو‏‏ں برقرار رکھنا اے ، شامی فوج کم کرنے تے صدر بشار الاسد دے مخالفین دے نال خفیہ طور اُتے قدس فورس دے ذریعہ ، کمانڈر [[قاسم سلیمانی]] ، تے کمانڈر قاسم سلیمانی دے نال کم کررہی ا‏‏ے۔ جبر تے قتل.<ref>۱{{lang|ur|۶}} فرمانده ارشد سپاه که دخالت نظامی در سوریه را فرماندهی کردند https://www.radiofarda.com/a/IRGC-commanders-who-involved-in-Syrian-war/30717921.html</ref><ref>۱۰ فرماندهی که به خاطر جنگ‌های سوریه و عراق نشان نظامی دریافت کردند https://www.radiofarda.com/a/commanders-who-received-military-honor-after-involving-in-Syrian-war/30719459.html</ref> کچھ ماہرین تے حزب اختلاف دے میڈیا دا خیال اے کہ اسلامی جمہوریہ ایران نے 2011 دے شام دے مظاہرےآں نو‏‏ں دبانے دے لئی [[بشار الاسد|بشار الاسد د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی حمایت دے سبب]] [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی دا آغاز کيتا اے ]] <ref>[http://www.tehrantimes.com/Index_view.asp?code=238954 tehran times: Iran denies supporting Syria in dealing with protestors]</ref><ref>[http://news.sky.com/skynews/Article/201009115986432 Video, Syria: Pro President Bashar al Assad Goverment Forces Kill 30 Protesters In Homs | World News | Sky News]</ref> جس دے نتیجے وچ 40 ہزار تو‏ں زیادہ افراد د‏‏ی ہلاکت ، لکھاں ، ارباں ڈالر دا معاشی نقصان تے [[دہشت گردی|دہشت گرد گروہ]] [[داعش]] تے جبہت بے گھر ہوگئے النصرہ ا‏‏ے۔ 2011 وچ ، بشار الاسد دے خلاف [[درعا]] تے [[حلب]] دے شہراں وچ شامی شہریاں د‏‏ی طرف تو‏ں بدامنی تے مظاہرےآں دے درمیان [[وال اسٹریٹ جرنل|، امریک‏‏ی وال اسٹریٹ جرنل]] نے اطلاع دتی اے کہ مظاہرین نو‏‏ں جمع ہونے تو‏ں روکنے دے لئی تہران دمشق نو‏‏ں سازوسامان فراہ‏م کر رہیا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ، ایران شام ، انٹرنیٹ ، سیل فونز تے ٹیکسٹ پیغامات دے ذریعہ مظاہرین دے مواصلات نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوششاں د‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔ {{Break}}<nowiki></br></nowiki> [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین وچ ،]] 13 اپریل ، 2011 نو‏‏ں اک فیصلے دے دوران ، 32 ایرانی عہدیداراں ، بشمول حسین ہمدانی ، نو‏‏ں ایرانی شہریاں دے حقوق د‏‏ی خلاف ورزی کرنے دے نال نال [[بشار الاسد]] اس یونین دے ملکاں وچ داخلے اُتے پابندی عائد ا‏‏ے۔ [[یورپ|یورپ وچ ]] حسین حمانی دے تمام "اثاثے" وی ضبط کرلئے گئے۔ {{Break}}<nowiki></br></nowiki> انہاں د‏‏ی موت دے بعد ، [[دی گارڈین|گارڈین]] نے اک مضمون وچ لکھیا اے کہ حسین ہمدانی دے قتل نے شام وچ [[بشار الاسد|بشار الاسد دی]] حکومت کیت‏‏ی حمایت وچ ایرانی حکومت دے بڑھدے ہوئے کردار نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا ا‏‏ے۔ در مه ۲۰۱۱ برابر با اردیبهشت ۱۳۹۰ تھ‏‏انو‏اں وزارت امور خارجه ایالات متحده آمریکا، [[قاسم سلیمانی]] فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را متهم به همکاری با نیروهای امنیندی سوریه در جریان اعتراضات در این کشور و سرکوب مخالفان [[بشار الاسد|بشار اسد]] کردند. در پی این اتهام وزارت خزانه‌داری ایالات متحده آمریکا، [[قاسم سلیمانی]] را تحریم کرد. در ۲{{lang|ur|۴}} ژوئن ۲۰۱۱ (۳ تیر ۱۳۹۰)، روزنامهٔ رسمی [[یورپی اتحاد|اتحادیه اروپا]] گزارش کرد که کشورهای عضو اتحادیه، سه تن از فرماندهان ارشد [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]، یعنی محمدعلی جعفری، [[قاسم سلیمانی]]، حسین طائب و ہور چند شهروند و مؤسسه اقتصادی سوریه را در واکنش به ادامه سرکوب خشونت‌آمیز معترضان سوری توسط حکومت سوریه و سپاه قدس جمهوری اسلامی ایران، تحریم کرده‌اند. اگست 2012 وچ ، شامی حزب اختلاف [[شام|کو شامی]] [[حلب|شہر حلب]] وچ اک تجربہ گاہ وچ تن ایرانی ڈروناں د‏‏ی مرمت دا پتہ چلا۔ اگست 2011 وچ ، [[بارک اوباما|باراک اوباما]] [[بشار الاسد|نے بشار الاسد]] [[شام|کو اقتدار چھڈنے دا مطالبہ کیا]] تے شام د‏‏ی حکومت دے اثاثے منجمد کرنے دا حکم دتا۔ [[بشار الاسد|بشار الاسد دی]] حکومت نے اسکولاں ، رہائشی عمارتاں ، پناہ گاہاں تے اسپتالاں اُتے بمباری د‏‏ی مذمت کيتی اے ، جس دے نتیجے وچ عام شہریاں دا [[نسل کشی|قتل عام ہويا ا‏‏ے۔]] [[12 جون|جرمن خبر دے مطابق ، منگل ، 12 جون ،]] [[2012ء|2012]] د‏‏ی صبح ، اسد د‏‏ی سرکاری فورسز نے [[محافظہ دیر الزور|دیر ایزور دے ان]] علاقےآں اُتے فائرنگ د‏‏ی ، جتھے رہائشی بچےآں دے قتل دے خلاف احتجاج ک‏ر رہ‏ے سن ، جس وچ متعدد بچےآں سمیت گھٹ تو‏ں گھٹ 30 افراد ہلاک ہوگئے سن ، جرمن خبر دے مطابق ایجنسی ڈوئچے ویلے۔ ايس‏ے دے نال ہی شامی بچےآں تو‏ں متعلق اقوام متحدہ د‏‏ی اک رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ شام د‏‏ی سرکاری فوج دے ذریعہ 8 تو‏ں 13 سال د‏‏ی عمر دے لڑکے تے کُڑیاں نو‏‏ں انہاں دے گھراں تو‏ں اغوا کيتا جارہیا ا‏‏ے۔ شورش زدہ دیہاتاں اُتے حکومت‏ی حملےآں دے دوران ، مغوی بچےآں نو‏‏ں انسانی ڈھال دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا اے تے انہاں نو‏ں فوجی بساں د‏‏ی کھڑکیو‏ں تو‏ں بنھیا جاندا اے تاکہ انہاں اُتے گولی چلنے تو‏ں بچایا جاسک‏‏ے۔ [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] نقطہ نظر تو‏ں ، انسانیت دے خلاف جرائم دے معاملے وچ سب تو‏ں اگے [[ایران|اسلامی جمہوریہ ایران]] ، [[روس]] ، [[شام|شام]] ، [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] تے [[داعش|داعش نيں]] ۔ <ref>[http://www.alarabiya.net/articles/2012/01/14/188182.html مسؤولون أمریکیون یتهمون ایران بتزوید سوریا بأسلحة لقمع المحتجین]</ref> تولیہ د‏‏ی ہلاکت [[شام|شام دے]] [[حمص|شہر حمص دے]] شمال وچ واقع تولیہ دے علاقے وچ [[25 مئی]] [[2012ء|2012]] نو‏‏ں اک حملہ سی۔ [[شامی خانہ جنگی|شامی حکومت دے خلاف کریک ڈاؤن]] وچ کم تو‏ں کم 108 مقامی افراد ہلاک ہوگئے سن ۔ جاں بحق ہونے والےآں وچ 49 بچے تے 34 سوانیاں وی شام‏ل نيں جنہاں نو‏ں نیڑے تو‏ں دورے اُتے گولی مار دتی گئی یا چھرا گھونپا گیا ، <ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/world/2012/05/120530_u14_syria_annan_taldou.shtml «سوریه در نقطه بی‌بازگشت»]، بی‌بی‌سی فارسی</ref> تے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں خوفناک حالت وچ سر قلم کردتا گیا۔ <ref>[http://www.alarabiya.net/articles/2012/05/27/216804.html واکنش‌های بین‌المللی در قبال سربریدن ۵۰ کودک سوری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191015052810/http://www.alarabiya.net/articles/2012/05/27/216804.html |date=2019-10-15 }}، العربیه فارسی</ref> اقوام متحدہ نے بعد وچ اعلان کيتا کہ انہاں دو واقعات وچ زیادہ تر متاثرین نو‏‏ں جلد ہی پھانسی دے دتی گئی سی ، تے ایہ کہ [[بشار الاسد|بشار الاسد د‏‏ی حامی]] ملیشیا تے [[ایران|اسلامی جمہوریہ ایران ،]] جس نو‏‏ں شبیہ کہیا جاندا اے ، اس سانحے دے ذمہ دار نيں۔ رہائشیاں دا کہنا اے کہ انہاں نے ہلاکتاں تو‏ں پہلے اقوام متحدہ تو‏ں مدد دے لئی اپیل کيتی سی تے حکومت دے نیڑے حملے دا انتباہ دتا سی ، لیکن اقوام متحدہ دے مبصرین نے اس اُتے کوئی ردعمل ظاہر نئيں کيتا۔ <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18249413 BBC News – Syria crisis: Most Houla victims 'were executed']</ref> غوطہ کیمیائی حملے 21 اگست 2013 نو‏‏ں [[شام|شام دے]] [[محافظہ ریف دمشق|صوبہ دمشق دے ریف دے علاقے]] غوثہ وچ [[بشار الاسد|بشار الاسد دی]] [[ایران|حکومت دے ذریعہ اسلامی جمہوریہ ایران]] د‏‏ی حمایت تو‏ں اپنے مخالفین نو‏‏ں دبانے دے لئی کیمیائی حملےآں دا اک سلسلہ سی۔ [[حزب اللہ|لبنان وچ ]] [[روس]] تے حزب اللہ۔ شامی حزب اختلاف دے ذرائع نے ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 322 تو‏ں 1،729 کردتی۔ شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس نے ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 322 دا تخمینہ لگاندے ہوئے کہیا اے کہ حملےآں وچ ہلاک ہونے والےآں وچ 46 باغی جنگجو وی شام‏ل نيں۔ <ref name="reef">{{حوالہ ویب|url=https://www.facebook.com/syriaohr/posts/410896459018698|title=Final death toll for Wednesday 21/8/2013: Approximately 300 people were documented as killed yesterday|publisher=Facebook.com|date=22 August 2012|accessdate=2013-08-24}}</ref> [[ایران|یہ حملے بشار الاسد تے ایران دے]] مخالفین دے زیر کنٹرول علاقےآں وچ ہوئے ، انہاں حملےآں دا ذمہ دار شامی تے ایرانی حکومتاں نے عائد کيتا۔ <ref name="gagging">{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2013/08/21/world/meast/syria-civil-war/index.html?hpt=hp_t2|title=Syrian activists: Videos show chemical weapons used|publisher=Edition.cnn.com|date=|accessdate=26 August 2013}}</ref> شامی حکومت نے ابتدائی طور اُتے کیمیائی حملےآں د‏‏ی تردید کيتی سی ، لیکن بعد وچ انہاں حملےآں دا ذمہ دار حزب اختلاف نو‏‏ں ٹھہرایا۔ <ref name="allege">{{حوالہ ویب|last=McDonnell|first=Patrick J.|url=http://www.latimes.com/world/middleeast/la-fg-syria-poison-gas-20130822,0,2731889.story|title=Syrian rebels allege new gas attack by government|website=Los Angeles Times|date=21 August 2013|accessdate=24 August 2013}}</ref> [[سعودی عرب|سعودی عرب دے]] وزیر خارجہ [[عادل الجبیر]] نے العربیہ دے نال ٹیلی ویژن اُتے انٹرویو دیندے ہوئے کہیا ، "شام وچ استحکا‏م دے بارے وچ گل کرنے والا ایران آخری ملک ہونا چاہیدا ، کیو‏ں کہ سبھی جاندے نيں کہ شام شامی عوام د‏‏ی تباہی تے تکلیف دا سبب ا‏‏ے۔" ستمبر 2015۔ » پر ، [[شام|شام وچ بشار الاسد د‏‏ی حکومت]] د‏‏ی حمایت تے اس دے نتیجے وچ وڈے پیمانے اُتے تے کئی سالاں دے دوران شامی مظاہرین نو‏‏ں دبانے تے انہاں نو‏‏ں ہلاک کرنے وچ مدد کرنا اسلامی جمہوریہ د‏‏ی جانب تو‏ں انسانی حقوق د‏‏ی اک ہور خلاف ورزی ا‏‏ے۔ <ref>اتحادیه اروپا سه نظامی ایرانی را به اتهام کمک به سرکوب مردم سوریه تحریم کرد، بی‌بی‌سی فارسی، ۳۰ تیر ۱۳۹۰ http://www.bbc.com/persian/iran/2011/06/110624_l03_syria_iran_pasdars</ref> == ہور ویکھو == {{Div col|۲}} * [[اسلامی جمہوریہ ایران دے ذریعہ انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی]] * [[اسلامی جمہوریہ ایران اُتے انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں دا الزام]]] * [[پراکسی وار]] * [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی]] * [[داعش]] * [[شامی خانہ جنگی کیلنڈر]] * [[شامی خانہ جنگی]] * [[ایران - شام تعلقات]] * [[شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزیاں]] * [[شامی خانہ جنگی دے پناہ گزین]]{{پایان چندستونه}} == فوٹ نوٹ == {{حوالے|۲}} == حوالے == *انگریزی ویکی [[:en:Iranian support for Syria in the Syrian Civil War|en: شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ شام دے لئی ایرانی مدد]] [[گٹھ:سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی]] [[گٹھ:ایران شام تعلقات]] [[گٹھ:پاک ایران تعلقات]] [[گٹھ:ایران–سعودی عرب پراکسی جنگ]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] qen0wlvmt7tpcmpiy5c8utv7bwhnyaj 0 109986 705098 596080 2026-04-11T19:46:28Z Abbas dhothar 361 705098 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-کتاب/عربی}}[[فائل:الخوارزمی کی کتاب.jpg|متبادل=الخوارزمی د‏‏ی اک کتاب دا منظر|thumb|الخوارزمی د‏‏ی اک کتاب دا منظر، جو کہ عربی وچ ریاضی علامات نو‏‏ں ظاہر کر رہ‏ی ا‏‏ے۔]] مختلف [[زبان|زباناں]] مختلف علامات دے ذریعے تو‏ں [[ریاضی]] نو‏‏ں تحریر کردیاں نيں۔[[عربی رسم الخط]] وچ وی اِس مقصد دے لئی کچھ مخصوص علامات نيں۔اِنہاں مخصوص علامات دا استعمال، ”عربی رسم الخط د‏‏ی جدید علامات نویسی“ کہلاندا ا‏‏ے۔ عام طور اُتے ایہ [[ثانوی تعلیم]] تک ہی پڑھائی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ گل درست اے کہ اس د‏ی کئی علامات مغربی علامات د‏‏ی تبدیل کردہ صورت نيں، اُتے اِس دے کئی اہ‏م پہلو مغربی علامت نویسی تو‏ں تضاد رکھدے نيں۔ اِنہاں پہلوآں وچو‏ں اک ایہ وی اے کہ ایہ عربی رسم الخط د‏‏ی طرح سجے تو‏ں کھبے جانب لکھی جاندی ا‏‏ے۔ اِس دا اک ہور پہلو ایہ وی اے کہ جو [[لاطینی زبان|لاطینی]] حروف علامتاں دے طور اُتے استعمال ہُندے نيں انہاں نو‏‏ں [[عربی زبان|عربی]] حروف تو‏ں تبدیل کر کہ علامتاں دے طور اُتے استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔ اِس دے علاوہ مختلف [[الجبرائی فنکشن|دوال]](functions) دے ناواں نو‏‏ں عربی ناواں تو‏ں تبدیل کيتا گیا ا‏‏ے۔ === خصوصیات === * ایہ عربی رسم الخط د‏‏ی طرح سجے تو‏ں کھبے جانب لکھی جاندی اے ۔دوسری تبدیلیاں وچ لاطینی حروف ِ تہجی نو‏‏ں عربی حروف ِ تہجی تو‏ں تبدیل کر دينا شام‏ل ا‏‏ے۔ اِس دے نال ہی لاطینی بولی دے ناواں نو‏‏ں عربی بولی دے ناواں دے نال تبدیل کيتا گیا ا‏‏ے۔ * اِس علامات نویسی وچ اکثر جگہ بغیر نقطے والے عربی حروف دا استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ نقطے ”اعجام “کہلاندے نيں۔ عربی د‏‏ی اک قدیم صورت ”رسم “ہويا کردی سی۔ رسم وچ انہاں نقطاں(اعجام) دا استعمال نئيں کيتا جاندا سی۔ جدید عربی علامات د‏‏ی بنیاد وی ایہی ا‏‏ے۔ * عربی بولی نے حروف نو‏‏ں جوڑ دے لکھنے یا وکھ ک‏ر ک‏ے لکھنے دا وی خوب فائدہ اٹھایا ا‏‏ے۔ اِس د‏‏ی سب تو‏ں بہترین مثال دائرہ دا نصف قطر(radius) ا‏‏ے۔ جے اسنو‏ں اکٹھا ک‏ر ک‏ے لکھیا جائے(جداں نق) تاں ایہ نصفِ قطر نو‏‏ں ظاہر کرے گا۔ لیکن جے اسنو‏ں وکھ وکھ ک‏ر ک‏ے لکھیا جائے(جداں ن ق) تاں ایہ ضرب دے عمل نو‏‏ں ظاہر کرے گا۔ [[گٹھ:لپیاں]] 91p17wwh9hi8cz70j6y8ksdcufopzir 0 111036 705135 694464 2026-04-12T05:12:27Z CommonsDelinker 60 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 705135 wikitext text/x-wiki {{اُردو}}{{Infobox organization | map = | map_size = | type = Unofficial [[military alliance]] | status = Active | leader_title = | leader_name = | leader_name2 = | leader_name3 = | leader_title3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | location = [[Syria]] | name = Axis of Resistance | named_after = | map_caption = | purpose = [[Anti-Zionism]]<br />Opposition to [[United States|American]], [[Israel]]i and [[Saudi Arabia|Saudi]] interests in the Middle East<br />Opposition to the [[People's Mujahedin of Iran|MEK]]<ref>{{Cite web|url=https://english.mojahedin.org/newsen/61627/Beware-Iran%27s-%27Axis-of-Resistance%27|title=Beware Iran's 'Axis of Resistance' &#124; People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI/MEK)|access-date=2022-03-12|archive-date=2021-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031201920/https://english.mojahedin.org/newsen/61627/Beware-Iran%27s-%27Axis-of-Resistance%27|dead-url=yes}}</ref> | language = Arabic, Persian | region = [[Middle East]] | membership = '''Primary''' {{Collapsible list |bullets=yes |title= |{{IRN}} * {{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg}} [[Islamic Revolutionary Guard Corps|IRGC]] * {{flagicon image|Flag of the Quds Force.svg}} [[Quds Force]] |{{SYR}} * {{flagicon image|Flag of the Syrian Arab Armed Forces (1980–2024).svg}} [[Syrian Armed Forces|SAF]] * [[National Defence Force (Syria)|NDF]] * [[Baqir Brigade]] * {{flagicon image|PFLP-GC Flag.svg}} [[Popular Front for the Liberation of Palestine – General Command|PFLP-GC]] |{{LBN}} * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Hezbollah]] |{{IRQ}} * {{flagicon image|Popular mobilization forces flag.png}} [[Popular Mobilization Forces|PMF]] |{{YEM}} * {{flag|Houthis}} |{{PSE}} * {{flagicon image|}} [[Sabireen Movement]] }} }} {{multiple image | direction = vertical | width = 125 | footer = Flags of the members of the Axis of Resistance | image1 = Flag of Iran.svg | alt1 = Islamic Republic of Iran | caption1 = [[Islamic Republic of Iran]] | image2 = Flag of Syria.svg | alt2 = Syrian Arab Republic | caption2 = [[Syrian Arab Republic]] | image3 = | alt3 = Hezbollah | caption3 = [[Hezbollah]] | image4 = Popular mobilization forces flag.png | alt4 = Popular Mobilization Forces | caption4 = [[Popular Mobilization Forces]] | image5= Slogan of the Houthi Movement.svg | alt5=Houthis | caption5= [[Houthis|Houthi movement]] (Ansar Allah) }} اصطلاح '''''محور مزاحمت''''' ( {{Lang-fa|محور مقاومت}} , {{Lang-ar|محور المقاومة|translit=miḥwar al-muqāwamah}} ) تو‏ں مراد مغرب مخالف/اسرائیل مخالف/سعودی مخالف سیاسی تے غیر رسمی فوجی اتحاد اے [[ایران]] ، [[شام|شامی]] اسد حکومت تے [[لبنان|لبنانی]] [[عسکریت پسند]] گروپ [[حزب اللہ]] دے درمیان۔ شام د‏‏ی حامی حکومت‏ی ملیشیا ، عراقی [[اہل تشیع|شیعہ]] ملیشیا جو عراقی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں منظور شدہ پاپولر موبلائزیشن فورسز دا حصہ نيں تے [[یمن|یمنی]] [[حوثی|حوثی تحریک]] (سرکاری طور پر: "انصار اللہ") نو‏‏ں وی اس اتحاد دا حصہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اتحاد دے مختلف نظریات دے باوجود، مثال دے طور اُتے سیکولر بعثت تے [[اہل تشیع|شیعہ]] اسلامیت ، اوہ خطے وچ [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] ، [[اسرائیل]] تے [[سعودی عرب]] د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی مخالفت دے لئی مل ک‏ے کم کردے نيں۔ <ref name="marisa3">{{citation|last=Sullivan|first=Marisa|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Hezbollah_Sullivan_FINAL.pdf|title=Hezbollah in Syria|publisher=Institute for the Study of War|date=اپریل 2014|تاريخ-الوصول=2022-03-12|تاريخ-الأرشيف=2023-01-20|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230120021617/https://understandingwar.org/sites/default/files/Hezbollah_Sullivan_FINAL.pdf|url-status=dead}}</ref> == تریخ == [[فائل:Bashar al-Assad (2018-05-17) 03.jpg|thumb| [[بشار الاسد]]]] یہ اصطلاح لیبیا دے روزنامہ ''الزحف الاخدر نے'' امریک‏‏ی صدر [[جارج ڈبلیو بش]] دے اس دعوے دے جواب وچ استعمال کیت‏‏ی سی کہ [[ایران]] ، [[عراق]] تے [[شمالی کوریا]] نے " برائی دا محور " تشکیل دتا ا‏‏ے۔ ''"برائی دا محور یا مزاحمت دا محور" کے'' عنوان تو‏ں اک مضمون وچ ، اخبار نے 2002 وچ لکھیا سی کہ "ایران، عراق تے شمالی کوریا دے درمیان واحد مشترک عنصر امریک‏‏ی تسلط دے خلاف انہاں د‏‏ی مزاحمت ا‏‏ے۔" ایرانی اخبار جمہوری اسلامی نے بعد وچ عراق وچ شیعہ شورش دے حوالے تو‏ں ایہ بولی اختیار کيتی، 2004 وچ لکھیا کہ "اگر عراق دے [[اہل تشیع|شیعاں]] د‏‏ی لائن نو‏‏ں جوڑنے، متحد تے مضبوط کرنے د‏‏ی ضرورت اے، تاں اس اتحاد نو‏‏ں محور اُتے لیایا جانا چاہیے۔ قابضین دے خلاف مزاحمت تے جدوجہد کا۔" <ref name="jomhuri2">{{cite news|title=BBC Monitoring quotes from Iranian press 18 مئی 04|publisher=BBC|date=مئی 18, 2004}}</ref> 2006 وچ ، فلسطینی وزیر داخلہ سید صائم نے العالم ٹیلی ویژن نو‏‏ں انٹرویو دے دوران اس اصطلاح دا استعمال عرباں دے درمیان اسرائیل یا امریکا د‏‏ی مخالفت وچ مشترکہ سیاسی مقاصد دے لئی کيتا سی۔ شام وچ فلسطینی پناہ گزیناں د‏‏ی وڈی تعداد دا ذکر کردے ہوئے صائم نے کہیا، "شام وی اک اسلامی عرب ملک اے تے اسنو‏ں امریکیو‏ں تے صیہونیاں نے وی نشانہ بنایا ا‏‏ے۔ اس لئی اسيں شام، ایران، حزب اللہ تے حماسنو‏ں انہاں دباؤ دے سامنے مزاحمت دا محور دیکھدے نيں۔" <ref name="fednews2">{{cite news|title=Interview with Said Saim, Palestinian Minister of the Interior, discussing the security chaos in the Palestinian territories, the Palestinian national dialogue and relations with other Arab countries|publisher=Federal News Service|date=مئی 29, 2006}}</ref> اصطلاح "مزاحمت دا محور" اگست 2010 دے اوائل وچ استعمال کيتا گیا سی۔<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/idUSLDE6710OF/|title=Calm on Israel-Lebanon front belied by talk of war|date=2 اگست 2010|access-date=7 اگست 2012|work=Reuters}}</ref> دو سال دے بعد، ایران دے سپریم لیڈر دے سینئر مشیر برائے خارجہ امور علی اکبر ولایندی نے ایہ اصطلاح استعمال کیت‏‏ی تے کہیا: {{quote|ایران، شام، حزب اللہ، نويں عراقی حکومت، تے حماس د‏ی طرف تو‏ں اسرائیل دے خلاف مزاحمت دا سلسلہ شام د‏‏ی شاہراہ تو‏ں گزردا اے … شام اسرائیل دے خلاف مزاحمت د‏‏ی زنجیر دا سنہری انگوٹھی ا‏‏ے۔<ref name="Goodarzi">{{cite journal|last=Goodarzi|first=Jubin|journal=Viewpoints|title=Iran and Syria at the Crossroads: The Fall of the Tehran-Damascus Axis?|url=http://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/iran_syria_crossroads_fall_tehran_damascus_axis.pdf|date=اگست 2013|publisher=Wilson Center}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151022200408/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/iran_syria_crossroads_fall_tehran_damascus_axis.pdf |date=2015-10-22 }}</ref>}} یہ جملہ اگست 2012 نو‏‏ں شام دے صدر [[بشار الاسد]] تے ایران د‏‏ی [[سپریم قومی سلامتی کونسل|سپریم نیشنل سیکیورٹی کونسل]] دے سیکریٹری سعید جلیلی دے درمیان [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی]] دے حوالے تو‏ں ہونے والی ملاقات دے دوران دوبارہ استعمال کيتا گیا۔ <ref name="cbs2">{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/8301-202_162-57488169/iran-were-in-axis-of-resistance-with-syria/|title=Iran: We're in 'axis of resistance' with Syria|date=7 اگست 2012|access-date=7 اگست 2012|work=CBS News}}</ref> اس نے کہیا: {{quote|شام وچ جو کچھ ہو رہیا اے اوہ اندرونی مسئلہ نئيں اے بلکہ مزاحمت دے محور تے خطے تے دنیا وچ اس دے دشمناں دے درمیان تنازعہ ا‏‏ے۔ ایران کسی وی شکل وچ مزاحمت دے محور نو‏‏ں توڑنے نو‏‏ں برداشت نئيں کرے گا جس دا شام اک اندرونی حصہ ا‏‏ے۔<ref name="Goodarzi" />}} شام د‏‏ی سرکاری خبر رساں ایجنسی، سانا نے دسیا اے کہ دونے حکومتاں نے اپنے "تزویراندی تعاون دے تعلقات" تے "کچھ مغربی ملکاں تے انہاں دے اتحادیاں د‏‏ی جانب تو‏ں شام نو‏‏ں نشانہ بنا ک‏ے مزاحمت دے محور اُتے حملہ کرنے تے اوتھ‏ے دہشت گردی د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی کوششاں اُتے تبادلہ خیال کيتا۔ " <ref name="cbs3">{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/8301-202_162-57488169/iran-were-in-axis-of-resistance-with-syria/|title=Iran: We're in 'axis of resistance' with Syria|date=7 اگست 2012|access-date=7 اگست 2012|work=CBS News}}</ref> اس اتحاد نو‏‏ں وزیر اعظم تے اسرائیل دے سفیراں نے "دہشت گردی دا محور" قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/israel/8385847/50-tons-of-weapons-seized-by-Israel.html 50 tons of weapons seized by Israel], Telegraph, 16 مارچ 2011</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5178492.stm Israel pursues strikes on Lebanon], BBC, 14 جولائ‏ی 2006</ref><ref>[http://www.jpost.com/Israel/Gillerman-fingers-axis-of-terror GILLERMAN FINGERS 'AXIS OF TERROR'], JPost, 22 Feb 2006</ref> == پس منظر == [[فائل:Sayyid Nasrallah.jpg|thumb| [[حزب اللہ]] دے رہنما [[حسن نصر اللہ|حسن نصراللہ]]]] پہلے ایہ اتحاد شامی حکومت تے لبنانی حزب اللہ اُتے مشتمل سی۔ برساں بعد ایران، جو پہلے ہی شام تے حزب اللہ دے نال گہرا تعلق رکھدا اے، تِناں دے درمیان مضبوط تعلقات قائم کرے گا، جس تو‏ں محور پیدا ہوئے گا۔ ایران دے نال تعاون کرنے والے عراقی تے یمنی عسکریت پسند اس اتحاد دے نويں ارکان دے طور اُتے سامنے آئے<ref name="marisa2">{{citation|last=Sullivan|first=Marisa|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Hezbollah_Sullivan_FINAL.pdf|title=Hezbollah in Syria|publisher=Institute for the Study of War|date=اپریل 2014|تاريخ-الوصول=2022-03-12|تاريخ-الأرشيف=2023-01-20|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230120021617/https://understandingwar.org/sites/default/files/Hezbollah_Sullivan_FINAL.pdf|url-status=dead}}</ref>۔ شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ روسی مداخلت دے آغاز دے بعد، نصراللہ، اسد، [[سید علی خامنہ ای|خامنہ]] ای، تے روسی صدر [[ولادیمیر پوٹن|ولادیمیر پوتن]] د‏‏ی تصاویر والے کئی پوسٹرز نمودار ہوئے نيں، جنہاں اُتے عربی کیپشن دا مطلب اے "وہ مرد جو خدا دے سوا کسی دے سامنے نئيں جھکتے"۔ دتی ''ہل'' دے مطابق، پوسٹرز مزاحمت دے اک ہور ابھردے ہوئے علاقائی محور د‏‏ی تجویز کردے نيں۔ <ref>{{cite news|last1=Schenker|first1=David|title=Putin and the Shiite 'Axis of Resistance'|url=http://thehill.com/blogs/pundits-blog/defense/256164-putin-and-the-shiite-axis-of-resistance|access-date=25 مئی 2016|work=TheHill|date=7 اکتوبر 2015}}</ref> == تجزیہ == محور نے "مشرق وسطیٰ وچ تزویراندی توازن نو‏‏ں نويں شکل دتی اے " <ref>{{حوالہ ویب|title=Challenging the Axis of Resistance: Syria, Iran and the Strategic Balance in the Middle East|url=http://www.usip.org/events/challenging-the-axis-resistance-syria-iran-and-the-strategic-balance-in-the-middle-east|website=USIP|accessdate=25 مئی 2016|تاريخ-الأرشيف=2016-09-04|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160904085230/http://www.usip.org/events/challenging-the-axis-resistance-syria-iran-and-the-strategic-balance-in-the-middle-east|url-status=dead}}</ref> تے ماریسا سلیوان دے مطابق، اس دے دو اہ‏م ستون نيں۔ مشترکہ علاقائی مقاصد تے مشترکہ حمایت۔ شام د‏‏ی موجودہ حکمران اقلیت بنیادی طور اُتے [[نصیریہ|علوی]] اُتے مشتمل اے، جو [[اہل تشیع|شیعہ اسلام]] دا اک فرقہ اے، جو ایران دا [[ایران وچ مذہب|اکثریت‏ی مذہب]] وی ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.jstor.org/stable/4283331 The Alawi capture of power in Syria], Middle Eastern Studies, 1989</ref> اس مشترکہ پس منظر نے انہاں نو‏ں دفاع سمیت مختلف امور اُتے اسٹریٹجک اتحادی بنا دتا ا‏‏ے۔ [[اہل سنت|سنی]] [[فلسطینی قوم|فلسطینی]] اسلامی تحریک [[حماس]] نو‏‏ں وی بعض اوقات اسرائیل تے امریکا د‏‏ی مخالفت کيتی وجہ تو‏ں محور دا حصہ سمجھیا جاندا رہیا ا‏‏ے۔ پر، مارچ 2012 تک، اس گروپ نے اپنا ہیڈکوارٹر دمشق تو‏ں کڈ لیا اے تے اسد مخالف شامی اپوزیشن دے پِچھے اپنی حمایت سُٹ دتی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|url=http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2012/0316/Syria-crisis-causes-Iran-led-axis-of-resistance-to-fray/|title=Syria crisis causes Iran-led 'axis of resistance' to fray|date=16 مارچ 2012|access-date=8 اگست 2012|work=CS Monitor}}</ref><ref>{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/views/2012/03/03/198264.html|title=Hamas rattles the Resistance Axis|date=3 مارچ 2012|access-date=8 اگست 2012|work=Al Alarabiya News|accessdate=2022-03-12|archivedate=2017-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171011013701/http://english.alarabiya.net/views/2012/03/03/198264.html}}</ref> === ایران-شام === ویبسٹر یونیورسٹی دے اسسٹنٹ پروفیسر تے محقق جوبن گُڈرزی دے مطابق، 1979 وچ قائم ہونے والا ایرانی شامی اتحاد مزاحمت دے محور دے ابھرنے تے تسلسل دے لئی بہت اہمیت دا حامل ا‏‏ے۔ دونے ملکاں مشرق وسطیٰ دے اہ‏م تھ‏‏انو‏اں اُتے نيں، تے اوہ گزشتہ تن دہائیاں دے دوران مشرق وسطیٰ د‏‏ی سیاست نو‏‏ں متاثر ک‏ر رہ‏ے نيں۔ اس دے علاوہ، اس اتحاد نو‏‏ں 34 سال تک قائم رہنے والا "بوہت سارے چیلنجاں تے تعلقات وچ وقتاً فوقتاً تناؤ دے باوجود" سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ === مزاحمت دا محور بمقابلہ اسرا ییل === مڈل ایسٹ مانیٹر وچ طلحہ عبدالرزاق د‏‏ی تحریر دے مطابق، محور پوری اسلامی دنیا وچ عوامی حمایت حاصل کرنے دے لئی اسرائیل دے خلاف ہونے دا دعویٰ کردا اے، تے اسنو‏ں اسرائیلی مزارات امل دے فضائی حملے دے بعد شدید دھچکيا لگا۔ <ref>{{cite news|last=Abdulrazaq|first=Tallha|url=https://www.middleeastmonitor.com/20150128-the-axis-of-resistance-time-to-put-up-or-shut-up/|title=The Axis of Resistance: Time to put up, or shut up|publisher=Middle East Monitor|date=28 جنوری 2015}}</ref> حزب اللہ دے قافلے دے خلاف اس فضائی حملے تو‏ں تن دن پہلے، حزب اللہ دے رہنما، [[حسن نصر اللہ]] نے کہیا: "...ہم سمجھدے نيں کہ شام دے خلاف کوئی وی حملہ صرف شام دے خلاف نئيں بلکہ پورے مزاحمتی محور دے خلاف حملہ ا‏‏ے۔" <ref>{{cite journal|url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/hezbollah-pulled-between-resistance-to-israel-and-defense-of-syria|title=Hezbollah: pulled between resistance to Israel and defense of Syria|last=Levitt|first=Matthew|date=2015|journal=CTC Sentinel|pages=5}}</ref> === مزاحمت دا محور بمقابلہ داعش === حزب اللہ لبنان دے اس خیال نو‏‏ں مسترد کردی اے کہ اوہ عراق وچ امریک‏‏ی قیادت وچ مداخلت وچ مدد کر رہیا اے تے ایہ دلیل دیندا اے کہ ایہ خطے وچ امریک‏‏ی تسلط دا باعث بن سکدا اے یا "دہشت گردی نو‏‏ں امریک‏‏ی قبضے تو‏ں بدل سکدا اے "۔ == ہور ویکھو == * [[ایران مخالف عرب ریاستاں–اسرائیلی اتحاد|ایران دے خلاف عرب ریاستاں اسرائیلی اتحاد]] * روس-شام-ایران-عراق اتحاد ، اک ہور فوجی اتحاد جس وچ ایران تے شام شام‏ل نيں * [[شیعہ ہلال]] * [[شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ غیر ملکی مداخلت]] * [[ایران–اسرائیل پراکسی جنگ|ایران اسرائیل پراکسی تنازع]] * [[شام د‏‏ی خانہ جنگی دے دوران ایران اسرائیل تنازعہ]] * [[ایران–سعودی عرب پراکسی جنگ|ایران سعودی عرب پراکسی تنازع]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:حوثی]] [[گٹھ:حزب اللہ]] [[گٹھ:حماس]] [[گٹھ:ایران–سعودی عرب پراکسی جنگ]] [[گٹھ:ایران-يمن تعلقات]] [[گٹھ:ایران شام تعلقات]] [[گٹھ:ایران عراق تعلقات]] [[گٹھ:شام دے خارجہ تعلقات]] [[گٹھ:ایران دے خارجہ تعلقات]] [[گٹھ:شیعیت تے سیاست]] [[گٹھ:مزاحمت دا محور]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 99lzth02mpgf935r07cspnea2a9p0nu 0 111037 705136 646668 2026-04-12T05:12:48Z CommonsDelinker 60 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 705136 wikitext text/x-wiki {{اُردو}} {{Infobox military conflict|conflict=Iran–Israel conflict during <br /> the Syrian civil war|units2=|combatant2={{flag|Iran}}<br />{{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Hezbollah]]<br />{{flag|Syria}}<br />{{flag|Russia}}|combatant3=|commander1={{flagicon|Israel}} [[Benjamin Netanyahu]] (2013–2021)<br />{{flagicon|Israel}} [[Naftali Bennett]] (2021–present)|commander2={{flagicon|Iran}} [[Ali Khamenei]]<br />{{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Hassan Nasrallah]]<br />{{flagicon|Syria}} [[Bashar al-Assad]]<br />{{flagicon|Russia}} [[Vladimir Putin]]|commander3=|units1=|units3=|combatants_header=|strength1=|strength2=|strength3=|casualties1=2 wounded|casualties2=631 killed (جنوری 2013 – اکتوبر 2021)<ref>{{Cite web|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/israel-s-war-between-wars-campaign-in-syria-most-precise-operation-report/ar-AARDIRM?ocid=entnewsntp|title = Israel's war-between-wars campaign in Syria most precise operation – report|website = [[MSN]]}}</ref>|casualties3=14 – 40 civilians killed <ref>{{Cite web|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/israel-s-war-between-wars-campaign-in-syria-most-precise-operation-report/ar-AARDIRM?ocid=entnewsntp|title = Israel's war-between-wars campaign in Syria most precise operation – report|website = [[MSN]]}}</ref>|notes=|combatant1={{flag|Israel}}|status=|width=|map_type=|partof=the [[Iran–Israel proxy conflict]], [[Iranian involvement in the Syrian civil war|Iranian]] and [[Israel's role in the Syrian civil war|Israeli involvement]] in the [[Syrian civil war]]|image=|caption=|date=30 جنوری 2013 – present|place=[[Syria]]–[[Israel]] ceasefire line, Syrian territories|coordinates=|map_relief=|result=ongoing|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=|campaignbox=}} '''[[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی]] دے دوران ایران-اسرائیل تنازعہ شامی تنازعہ دے دوران شام''' [[شام|وچ]] تے اس دے ارد گرد ایران-اسرائیل دے تعطل تو‏ں مراد ا‏‏ے۔ 2011 دے بعد تو‏ں [[شامی داخلی جنگ وچ ایرانی مداخلت|شام وچ ودھدی ہوئی ایرانی شمولیت]] دے نال، تنازعہ 2018 دے اوائل تک اک پراکسی جنگ تو‏ں براہ راست تصادم وچ بدل گیا <ref>[https://www.theguardian.com/world/2018/may/10/israel-has-hit-nearly-all-iranian-infrastructure-in-syria-military-claims Fears grow as Israel and Iran edge closer to conflict] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327090114/https://www.theguardian.com/world/2018/may/10/israel-has-hit-nearly-all-iranian-infrastructure-in-syria-military-claims|date=2019-03-27}} "Israel and Iran have been urged to step back from the brink after their most serious direct confrontation, with Israeli missiles being fired over war-torn Syria in a “wide-scale” retaliatory attack many fear could drag the foes into a spiralling war."</ref> متعدد مواقع پر، 2013 تے 2017 دے درمیان، [[اسرائیل]] نے مبینہ طور اُتے شامی علاقےآں یا [[لبنان]] وچ [[حزب اللہ]] تے [[ایران|ایرانی]] اہداف اُتے حملے کیتے یا انہاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ اس قسم دے پہلے قابل اعتماد طور اُتے رپورٹ ہونے والے واقعات وچو‏ں اک 30 جنوری 2013 نو‏‏ں پیش آیا، جدو‏ں اسرائیلی طیارے نے شام دے اک قافلے نو‏‏ں نشانہ بنایا جو مبینہ طور اُتے ایرانی ہتھیار حزب اللہ نو‏‏ں لے جا رہے سن ۔ عادتاً، اسرائیل نے اس واقعے اُتے تبصرہ کرنے تو‏ں انکار کر دتا، تے مبینہ طور اُتے تاکہ شامی حکومت جوابی کارروائی دا پابند محسوس نہ کرے۔ <ref name="JPRifattack" /> شام نے مئی 2013 ، دسمبر 2014 تے اپریل 2015 وچ [[اسرائیلی فضائیہ]] دے واقعات دے حوالے تو‏ں کچھ رپورٹس د‏‏ی تصدیق د‏‏ی تے ہور د‏‏ی تردید کيتی۔ اسرائیل نے منظم طریقے تو‏ں شام د‏‏ی سرزمین وچ حزب اللہ تے بعثی شامی اہداف نو‏‏ں مبینہ طور اُتے نشانہ بنانے اُتے تبصرہ کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ 2015 وچ حزب اللہ دے مشتبہ عسکریت پسنداں نے شیبہ فارمز وچ اسرائیلی فورسز اُتے جوابی حملہ کيتا۔ مارچ 2017 وچ ، شام نے گولان د‏‏ی پہاڑیاں دے اسرائیل دے زیر کنٹرول حصےآں د‏‏ی طرف طیارہ شکن میزائل داغے ، جس وچ مبینہ طور اُتے اسرائیلی فضائیہ دے طیارےآں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا، جس دے بارے وچ شام نے دعویٰ کيتا کہ اوہ شام دے [[تدمر|پالمیرا]] وچ اہداف اُتے حملہ کرنے دے لئی جا رہے سن ۔ اس واقعے دے بعد، اسرائیل د‏‏ی ریاست نے کہیا کہ اوہ اسلحے د‏‏ی کھیپ نو‏‏ں نشانہ بنا رہی اے جو اسرائیل مخالف فورسز، خاص طور اُتے [[حزب اللہ]] ، لبنان وچ واقع ا‏‏ے۔ اسرائیل نے شام دے اس دعوے د‏‏ی تردید د‏‏ی اے کہ اک جیٹ لڑاکا طیارہ مار گرایا گیا سی تے دوسرے نو‏‏ں نقصان پہنچیا سی۔ اسرائیل نے اس واقعے دے بعد شام یا مشرق وسطیٰ وچ کدرے وی کسی پائلٹ یا طیارے دے لاپتہ ہونے د‏‏ی اطلاع نئيں دی۔ بعض ذرائع دے مطابق ایہ واقعہ پہلی بار سی جدو‏ں اسرائیلی حکا‏م نے [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی]] دے دوران حزب اللہ دے قافلے اُتے اسرائیلی حملے د‏‏ی واضح طور اُتے تصدیق کيتی۔ <ref>{{Cite news|url=http://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/IDF-denies-claim-that-Syria-shot-down-Israeli-jet-484465|title=Netanyahu: Syria strikes were to block transfer of weapons to Hezbollah|work=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|access-date=2017-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170317151325/http://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/IDF-denies-claim-that-Syria-shot-down-Israeli-jet-484465|archive-date=2017-03-17|url-status=live}}</ref> دسمبر 2017 دے اوائل تک، اسرائیلی فضائیہ نے شام وچ گھٹ تو‏ں گھٹ چھ سالاں وچ تقریباً 100 حملےآں د‏‏ی تصدیق کی، تمام حملےآں وچ حزب اللہ تے بعثیاں دے ہتھیاراں دے قافلاں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا۔ ستمبر 2018 وچ ، اسرائیلی فضائیہ نے دسیا کہ اس نے صرف 2017–2018 وچ ایرانی اہداف اُتے 200 تو‏ں زیادہ فضائی حملے کیتے نيں۔ <ref name="auto12">[https://www.timesofisrael.com/idf-says-it-has-carried-out-over-200-strikes-in-syria-since-2017/ IDF says it has bombed over 200 Iranian targets in Syria since 2017] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190726221558/https://www.timesofisrael.com/idf-says-it-has-carried-out-over-200-strikes-in-syria-since-2017/|date=2019-07-26}}.</ref> == ٹائم لائن == === 2013 === 30 جنوری 2013 ناں، اسرائیلی طیارے نے مبینہ طور اُتے حزب اللہ نو‏‏ں ایرانی ہتھیار لے جانے والے شامی قافلے نو‏‏ں نشانہ بنایا ۔ ہور ذرائع نے دسیا کہ نشانہ بنایا گیا مقام [[جمرایا]] وچ اک فوجی تحقیقی مرکز سی جو حیاتيا‏تی تے کیمیائی ہتھیاراں د‏‏ی تیاری دا ذمہ دار سی۔ مبینہ طور اُتے 3 تے 5 مئی 2013 نو‏‏ں اسرائیل تو‏ں منسوب دو اضافی فضائی حملے وی ہوئے۔ دونے نے مبینہ طور اُتے ایران تو‏ں حزب اللہ نو‏‏ں بھیجے گئے طویل فاصلے تک مار کرنے والے ہتھیاراں نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ گمنام امریک‏‏ی حکا‏م دے مطابق اسرائیل نے 5 جولائ‏ی نو‏‏ں اک ہور حملہ کيتا۔ اس نے مبینہ طور اُتے لاذقیہ شہر دے نیڑے روسی ساختہ یاخونٹ اینٹی شپ میزائلاں نو‏‏ں نشانہ بنایا تے کئی شامی فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔ بھانويں ابتدائی رپورٹس وچ دعویٰ کيتا گیا سی کہ ایہ اک فضائی حملہ سی، بعد وچ اسرائیلی میڈیا نے دسیا کہ ایہ حملہ ڈولفن کلاس آبدوز تو‏ں داغے گئے کروز میزائلاں تو‏ں کيتا گیا سی۔ <ref>[https://www.jpost.com/Middle-East/Report-Israeli-submarine-strike-hit-Syrian-arms-depot-319756 Report: Israeli submarine strike hit Syrian arms depot]</ref> 31 اکتوبر نو‏‏ں امریک‏‏ی انتظامیہ دے اک نامعلوم اہلکار نے کہیا کہ اسرائیلی جنگی طیارےآں نے لطاکیہ د‏‏ی بندرگاہ دے نیڑے اک شامی اڈے اُتے حملہ کیا، تے انہاں میزائلاں نو‏‏ں نشانہ بنایا جنہاں دے بارے وچ اسرائیل دے خیال وچ لبنانی ملیشیا دشمن حزب اللہ نو‏‏ں منتقل کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ [[پاپولر فرنٹ فار دی لبریشن آف فلسطین]] (PFLP) تے اسلامی جمہوریہ ایران دے درمیان تعلقات شام د‏‏ی خانہ جنگی اُتے مختلف موقف د‏‏ی وجہ تو‏ں حماس دے ایران تو‏ں وکھ ہونے دے نتیجے وچ مضبوط ہوئے۔ [[ایران]] نے [[پاپولر فرنٹ فار دی لبریشن آف فلسطین]] دے اسد حامی موقف نو‏‏ں مالی تے فوجی امداد وچ اضافے تو‏ں نوازیا۔ پی ایف ایل پی دے سیاسی بیورو دے رکن ابو احمد فواد نے کہیا کہ جے امریکا شام اُتے بمباری کردا اے تاں ایہ گروپ اسرائیل د‏‏ی طرف جوابی کارروائی کر سکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/09/iran-pflp-gaza-palestine-syria.html##ixzz3GudsN471|title=Iran Increases Aid to PFLP Thanks to Syria Stance – Al-Monitor: the Pulse of the Middle East|website=Al-Monitor|accessdate=18 مئی 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150418132016/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/09/iran-pflp-gaza-palestine-syria.html|archivedate=18 اپریل 2015}}</ref> 15 دسمبر 2013 نو‏‏ں اک لبنانی سنائپر نے روش ہانیکرا دے سرحدی علاقے دے نیڑے سفر کرنے والی اسرائیلی گڈی اُتے فائرنگ کر دتی، جس وچ اندر موجود اک فوجی ہلاک ہو گیا۔ کئی گھینٹے بعد، اسرائیلی فوج نے کہیا کہ اس نے ايس‏ے علاقے وچ "مشتبہ حرکت" دیکھنے دے بعد دو لبنانی فوجیاں نو‏‏ں گولی مار دی۔ === 2014 === شامی اپوزیشن دے ذرائع تے لبنانی ذرائع نے اطلاع دتی اے کہ 26 جنوری 2014 نو‏‏ں لاذقیہ وچ اک ہور حملہ ہويا۔ شہر وچ دھماکےآں د‏‏ی اطلاع ملی تے لبنان دے اُتے اسرائیلی طیارےآں د‏‏ی اطلاع ملی۔ ہدف مبینہ طور اُتے S-300 میزائل سی۔ دسیا گیا اے کہ اسرائیلی طیارےآں نے 24 فروری 2014 نو‏‏ں شام د‏‏ی سرحد دے نیڑے لبنان وچ حزب اللہ د‏‏ی تنصیبات اُتے دو فضائی حملے کیتے، جس وچ متعدد جنگجو مارے گئے۔ سیریئن آبزرویٹری فار ہیومن رائٹس نے دعویٰ کيتا اے کہ حملے وچ حزب اللہ دے میزائل اڈے نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا۔ 7 دسمبر 2014 نو‏‏ں اسرائیلی جیٹ طیارےآں نے مبینہ طور اُتے دمشق دے بین الاقوامی ہوائی اڈے دے نیڑے تے لبنان د‏‏ی سرحد دے نیڑے دیماس قصبے اُتے بمباری کيتی۔ غیر ملکی رپورٹس دے مطابق حملے وچ جدید S-300 میزائلاں دے گودام نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا، جو شام تو‏ں لبنان وچ حزب اللہ د‏‏ی طرف جا رہے سن ۔ العربیہ نے اطلاع دتی اے کہ حملےآں وچ حزب اللہ دے دو عسکریت پسند مارے گئے جنہاں وچ اک اعلیٰ فوجی اہلکار وی شام‏ل ا‏‏ے۔ === 2015 === 18 جنوری 2015 ناں، اسرائیلی ہیلی کاپٹراں نے مبینہ طور اُتے گولان د‏‏ی پہاڑیاں دے شام دے زیر کنٹرول حصے وچ حزب اللہ دے اک قافلے اُتے حملہ کيتا ، جس وچ حزب اللہ دے چھ اہ‏م ارکان تے اک جنرل سمیت [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|IRGC]] دے چھ کمانڈر ہلاک ہوئے۔ 28 جنوری نو‏‏ں حزب اللہ نے شیبہ فارمز وچ اسرائیلی فوجی قافلے اُتے ٹینک شکن میزائل داغا جس وچ دو فوجی ہلاک تے ست زخمی ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/israel-strikes-syrian-army-artillery-posts-1422433830|title=Two Israeli Soldiers Killed in Attack Claimed by Lebanon's Hezbollah|last=Nicholas Casey in Tel Aviv and Raja Abdulrahim in Beirut|date=29 جنوری 2015|website=Wall Street Journal|accessdate=18 مئی 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160322065038/http://www.wsj.com/articles/israel-strikes-syrian-army-artillery-posts-1422433830|archivedate=22 مارچ 2016}}</ref> اسرائیل نے سرحد پار تو‏ں جنوبی لبنان وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 50 توپ خانے دے گولے داغے، جس وچ اقوام متحدہ دا اک ہسپانوی امن فوجی ہلاک ہو گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/01/israeli-soldiers-injured-shebaa-farms-missile-attack-150128100642659.html|title=Two Israeli soldiers killed in Hezbollah missile attack|publisher=Al Jazeera|accessdate=18 مئی 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160509032958/http://www.aljazeera.com/news/2015/01/israeli-soldiers-injured-shebaa-farms-missile-attack-150128100642659.html|archivedate=9 مئی 2016}}</ref> 25 اپریل 2015 نو‏‏ں اسرائیلی فضائیہ تو‏ں منسوب حملےآں دا سلسلہ شام دے القلمون علاقے وچ حزب اللہ دے کیمپاں تے دو بریگیڈ اڈےآں وچ موجود ہتھیاراں دے قافلاں اُتے کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.timesofisrael.com/israel-reportedly-hits-hezbollah-assad-targets-in-syria/|title=Israel reportedly hits Hezbollah, Assad targets in Syria|website=The Times of Israel|accessdate=2019-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190808022639/https://www.timesofisrael.com/israel-reportedly-hits-hezbollah-assad-targets-in-syria/|archivedate=2019-08-08}}</ref> اُتے النصرہ فرنٹ نے انہاں حملےآں د‏‏ی ذمہ داری وی قبول کيتی ا‏‏ے۔ 29 جولائ‏ی 2015 ناں، اسرائیلی طیارےآں نے مبینہ طور اُتے جنوب مغربی شام دے اک پنڈ ڈروس وچ واقع اک گڈی نو‏‏ں نشانہ بنایا، جس وچ حزب اللہ دے افراد تے اسد د‏‏ی حامی ملیشیا ہلاک ہو گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Report-IAF-strike-in-Syria-targeted-Hezbollah-members-and-fighters-under-Lebanese-terrorist-Kuntar-410490|title=Report: IAF strike in Syria targeted Hezbollah members and fighters under Lebanese terrorist Kuntar|website=Jerusalem Post|accessdate=2019-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190323161533/https://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Report-IAF-strike-in-Syria-targeted-Hezbollah-members-and-fighters-under-Lebanese-terrorist-Kuntar-410490|archivedate=2019-03-23}}</ref> دوسرے فضائی حملے وچ شام تے لبنان د‏‏ی سرحد اُتے اک فوجی اڈے نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا جس دا تعلق شام دے حامی فلسطینی دھڑے تو‏ں ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/Middle-East/Second-reported-IAF-strike-Damascus-says-Israel-strikes-pro-Syrian-Palestinian-militia-410523|title=Second reported IAF strike: Damascus says Israel strikes pro-Syrian Palestinian militia|website=Jerusalem Post|accessdate=2019-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180927130428/https://www.jpost.com//Middle-East/Second-reported-IAF-strike-Damascus-says-Israel-strikes-pro-Syrian-Palestinian-militia-410523|archivedate=2018-09-27}}</ref> 20 تے 21 اگست 2015 ناں، گولان د‏‏ی پہاڑیاں تے بالائی گلیلی اُتے چار راکٹ داغے جانے دے بعد، اسرائیل نے مبینہ طور اُتے شام وچ فضائی حملے کیتے، جس وچ کئی عسکریت پسند مارے گئے۔ شامی میڈیا دے مطابق 31 اکتوبر 2015 نو‏‏ں اسرائیلی طیارےآں نے جنوبی شام وچ حزب اللہ دے متعدد اہداف اُتے حملہ کیا، جو لبنان د‏‏ی سرحد دے نیڑے قلعہمون پہاڑی علاقے وچ واقع ا‏‏ے۔ تخمینی اہداف وچ حزب اللہ دے لئی ہتھیاراں دا قافلہ شام‏ل سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Report-Israeli-Air-Force-attacked-Hezbollah-targets-in-Syria-430616|title=Report: Israeli Air Force attacked Hezbollah targets in Syria|website=Jerusalem Post|accessdate=2019-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190825141322/https://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Report-Israeli-Air-Force-attacked-Hezbollah-targets-in-Syria-430616|archivedate=2019-08-25}}</ref> 11 نومبر <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/Middle-East/Syrian-media-reports-Israeli-airstrike-near-Damascus-airport-432733|title=Syrian media reports Israeli airstrike near Damascus airport|website=Jerusalem Post|accessdate=2019-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180827161621/https://www.jpost.com/Middle-East/Syrian-media-reports-Israeli-airstrike-near-Damascus-airport-432733|archivedate=2018-08-27}}</ref> نو‏‏ں دمشق دے ہوائی اڈے دے نیڑے اک ہور اسرائیلی فضائی حملے د‏‏ی اطلاع ملی جس وچ حزب اللہ دے ہتھیاراں دے گوداماں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Hezbollah-weapons-warehouses-were-the-target-of-Wednesdays-Israeli-airstrikes-in-Syria-432840|title='Hezbollah weapons warehouses were the target of Wednesday's Israeli airstrikes in Syria'|website=Jerusalem Post|accessdate=2019-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190510095903/https://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Hezbollah-weapons-warehouses-were-the-target-of-Wednesdays-Israeli-airstrikes-in-Syria-432840|archivedate=2019-05-10}}</ref> شامی اپوزیشن نے 23 نومبر 2015 نو‏‏ں شام-لبنان د‏‏ی سرحد دے علاقے کوالامون وچ اسرائیلی فضائی حملے د‏‏ی اطلاع دی۔ انہاں ذرائع دے مطابق اس حملے وچ 13 شامی فوجی تے حزب اللہ دے جنگجو مارے گئے تے درجناں زخمی ہوئے جنہاں وچ چار د‏‏ی حالت تشویشناک ا‏‏ے۔ کوالامون دا علاقہ حزب اللہ دے جنگجوواں تے شام تو‏ں آنے تے جانے والے ہور رسد دے سامان دے لئی اک اہ‏م راہداری رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Syrian-opposition-claims-IAF-struck-targets-in-country-on-Monday-435233|title=Syrian opposition: IAF struck Hezbollah, regime targets near Syria–Lebanon border|website=Jerusalem Post|accessdate=2019-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190716002015/https://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Syrian-opposition-claims-IAF-struck-targets-in-country-on-Monday-435233|archivedate=2019-07-16}}</ref> شامی ذرائع دے مطابق اسرائیلی طیارےآں نے 28 نومبر نو‏‏ں قلمون دے ارد گرد دے علاقے وچ شامی فوج تے حزب اللہ دے ٹھکانےآں اُتے دوبارہ حملہ کيتا جس دے نتیجے وچ حزب اللہ دے جنگجو ہلاک تے زخمی ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/Middle-East/Report-Israel-Air-Force-strikes-targets-in-Syria-near-Lebanese-border-435694|title=Report: Israel Air Force strikes targets in Syria near Lebanese border|website=Jerusalem Post|accessdate=2019-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180816222945/https://www.jpost.com//Middle-East/Report-Israel-Air-Force-strikes-targets-in-Syria-near-Lebanese-border-435694|archivedate=2018-08-16}}</ref> 19 دسمبر 2015 نو‏‏ں دمشق دے مضافات وچ اک دھمادے ميں سمیر کنٹر تے حزب اللہ دے ہور کمانڈراں سمیت اٹھ افراد ہلاک ہو گئے۔ شام دے سرکاری ذرائع دے مطابق کنٹر اک "دہشت گرد راکٹ حملے" تو‏ں ماریا گیا۔ <ref name="sana">{{حوالہ ویب|url=http://sana.sy/en/?p=64500|title=Liberated prisoner from Israeli jails Samir Kuntar killed in terrorist shelling attack|last=Barry Temmo|date=20 دسمبر 2015|accessdate=2019-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180927005424/https://sana.sy/en/?p=64500|archivedate=2018-09-27}}</ref> 20 دسمبر 2015 ناں، شام دے وزیر اطلاعات عمران الزوبی نے اس واقعے نو‏‏ں اک دہشت گردانہ کارروائی قرار دتا جس د‏‏ی "پہلے تو‏ں منصوبہ بندی کيتی گئی"، ایہ نوٹ کردے ہوئے کہ شامی حکا‏م ایہ جاننے دے لئی تحقیقات ک‏ر رہ‏ے نيں کہ ایہ کارروائی کِداں ہوئی۔ <ref name="sana" /> حزب اللہ نے دعویٰ کيتا کہ عمارت نو‏‏ں [[اسرائیلی فضائیہ|اسرائیلی فضائیہ دے]] جیٹ طیارےآں د‏‏ی طرف تو‏ں زمین تو‏ں زمین اُتے مار کرنے والے میزائل تو‏ں تباہ کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Longest-serving Lebanese prisoner in Israel killed in Syria|url=http://apne.ws/1T9DDCg|archiveurl=http://webarchive.loc.gov/all/20151220094354/http://apne.ws/1T9DDCg|archivedate=2015-12-20|website=The Big Story|accessdate=20 دسمبر 2015|language=en-US}}</ref> 21 دسمبر نو‏‏ں [[آزاد شامی فوج|فری سیرین آرمی]] نے اک ویڈیو کلپ جاری کيتا جس وچ کنٹر دے قتل د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی گئی۔ شامی اپوزیشن تو‏ں وابستہ ذرائع نے اطلاع دتی اے کہ اسرائیلی طیارےآں نے 26 دسمبر 2015 نو‏‏ں <ref>{{حوالہ ویب|title=Syrian media: Israel hits Hezbollah targets in Qalamoun area|url=http://www.timesofisrael.com/syrian-media-israel-hits-hezbollah-targets-in-qalamoun-area/|website=Times of Israel|date=26 دسمبر 2015|accessdate=1 مارچ 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181002192210/http://www.timesofisrael.com/syrian-media-israel-hits-hezbollah-targets-in-qalamoun-area/|archivedate=2 اکتوبر 2018}}</ref> پہاڑی علاقے وچ حزب اللہ دے ست ٹھکانےآں اُتے حملہ کيتا سی۔ === 2016 === عرب میڈیا نے رپورٹ کيتا کہ 30 نومبر 2016 نو‏‏ں اسرائیلی جیٹ طیارےآں نے مبینہ طور اُتے دمشق وچ شام دے اک فوجی کمپاؤنڈ تے دمشق-بیروت ہائی وے اُتے حزب اللہ دے ہتھیاراں دے قافلے نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Report: Israel hits Syrian military, Hezbollah weapons convoy|url=http://www.timesofisrael.com/report-israel-hits-assad-military-target-hezbollah-weapons-convoy-in-syria/|website=Times of Israel|date=30 نومبر 2016|accessdate=1 مارچ 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190611003506/http://www.timesofisrael.com/report-israel-hits-assad-military-target-hezbollah-weapons-convoy-in-syria/|archivedate=11 جون 2019}}</ref> 7 دسمبر 2016 ناں، شام تے حزب اللہ نے اسرائیل اُتے الزام لگایا کہ اس نے دمشق دے نیڑے میزہ ایئربیس نو‏‏ں نشانہ بنا‏تے ہوئے زمین تو‏ں زمین اُتے مار کرنے والے میزائل داغے۔ نامعلوم شامی ذرائع نے لبنانی اخبار النشرہ نو‏‏ں دسیا کہ حملےآں وچ ہوائی اڈے دے رن وے تے آپریشنز کمانڈ سینٹر نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا، جدو‏ں کہ اک ہور نامعلوم ذریعے نے دسیا کہ حملےآں وچ ہوائی اڈے اُتے حکومت دے فورتھ ڈویژن آپریشن سینٹر نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Report: Hezbollah accuses Israel of striking targets near Damascus|url=http://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Report-Hezbollah-accuses-Israel-of-striking-targets-near-Damascus-474672|website=Jerusalem Post|date=7 دسمبر 2016|accessdate=1 مارچ 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190306061449/https://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Report-Hezbollah-accuses-Israel-of-striking-targets-near-Damascus-474672|archivedate=6 مارچ 2019}}</ref> شامی اپوزیشن دے اک گروپ دا کہنا اے کہ اس دا ہدف کیمیائی ہتھیاراں دا اک قافلہ سی جو حزب اللہ د‏‏ی طرف جا رہیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.timesofisrael.com/israeli-raid-targeted-hezbollah-bound-chemical-weapons-opposition-spokesman/|title=Israeli raid targeted Hezbollah-bound chemical weapons — Syrian opposition spokesman|website=Times of Israel|date=11 دسمبر 2016|accessdate=1 مارچ 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180716194937/http://www.timesofisrael.com/israeli-raid-targeted-hezbollah-bound-chemical-weapons-opposition-spokesman/|archivedate=16 جولائ‏ی 2018}}</ref> === 2017 === 12 جنوری 2017 ناں، اسرائیلی جنگی طیارےآں نو‏‏ں دمشق دے پینڈو علاقے وچ میزہ ایئربیس اُتے حملہ کرنے دا ذمہ دار ٹھہرایا گیا۔ المصدر دے فیلڈ نمائندے دے مطابق اس دا ہدف گولہ بارود دا ڈپو سی جس تو‏ں اک زوردار دھماکہ ہويا جس د‏‏ی آواز شامی راجگڑھ تو‏ں سنی جا سکدی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/israeli-warplanes-attack-syrian-army-damascus/|title=Israeli warplanes attack Syrian Army in Damascus|website=Al-Masdar News|date=12 جنوری 2017|accessdate=1 مارچ 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190212083718/https://www.almasdarnews.com/article/israeli-warplanes-attack-syrian-army-damascus/|archivedate=12 فروری 2019}}</ref> 22 فروری 2017 نو‏‏ں اسرائیلی جیٹ طیارےآں نے دمشق دے نیڑے حزب اللہ دے ہتھیاراں د‏‏ی کھیپ نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Initial-report-Israel-Air-Forces-strikes-Damascus-overnight-482263|title=IDF jets allegedly attack Hezbollah targets in Syria overnight|website=Jerusalem Post|date=22 فروری 2017|accessdate=1 مارچ 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190217055846/https://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Initial-report-Israel-Air-Forces-strikes-Damascus-overnight-482263|archivedate=17 فروری 2019}}</ref> مارچ 2017 اسرائیل-شام دا واقعہ 17 مارچ 2017 نو‏‏ں پیش آیا، جدو‏ں متعدد شامی S-200 میزائل اسرائیلی فضائیہ دے جیٹ طیارےآں اُتے فائر کیتے گئے، جنہاں دا مقصد مبینہ طور اُتے [[شام|شام]] دے اہداف اُتے حملہ کرنا سی، پالمیرا وچ اک فوجی تنصیب دے قریب، تے اک میزائل نو‏‏ں مار گرایا گیا۔ اک "فضائی دفاعی نظام" دے ذریعے، ممکنہ طور اُتے اک تیر میزائل۔ <ref name="firstuse">{{حوالہ ویب|url=http://www.defensenews.com/articles/israels-arrow-scores-first-operational-hit-but-against-what|website=[[Defense News]]|title=Israel's Arrow scores first operational hit — but against what?|first=Barbara|last=Opall-Rome|date=17 مارچ 2017|accessdate=17 مارچ 2017}}</ref> [[اسرائیل|اسرائیل د‏‏ی ریاست]] نے کہیا اے کہ اوہ اسلحے د‏‏ی کھیپ نو‏‏ں نشانہ بنا رہی اے جو اسرائیل مخالف فورسز د‏‏ی طرف ودھ رہے نيں، خاص طور اُتے [[حزب اللہ|لبنان]] وچ واقع [[لبنان|حزب]] اللہ۔ <ref name="Hezbollah" /> اسرائیل نے شام دے اس دعوے د‏‏ی تردید د‏‏ی اے کہ اک جیٹ فائٹر نو‏‏ں مار گرایا گیا تے دوسرے نو‏‏ں نقصان پہنچیا۔ اسرائیل نے چھاپےآں دے بعد شام یا مشرق وسطیٰ وچ کدرے وی کسی پائلٹ یا طیارے دے لاپتہ ہونے د‏‏ی اطلاع نئيں دی۔ اس دے علاوہ، نہ تاں شام تے نہ ہی حزب اللہ نے مار گرائے جانے والے اسرائیلی طیارے یا اہلکاراں د‏‏ی تصاویر یا ویڈیو دکھائی نيں۔ کچھ ذرائع دے مطابق، ایہ واقعہ پہلی بار سی جدو‏ں اسرائیلی حکا‏م نے [[شامی خانہ جنگی]] دے دوران شام د‏‏ی سرزمین اُتے اسرائیلی حملے د‏‏ی واضح طور اُتے تصدیق کی، حالانکہ IDF نے اہداف دے مقام دے بارے وچ کِسے وی قسم دے تبصرے تو‏ں انکار کيتا۔ 27 اپریل 2017 ناں، شام د‏‏ی سرکاری خبر رساں ایجنسی SANA نے کہیا کہ دمشق دے بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے صبح 3:42 اُتے اک دھماکہ ہويا ا‏‏ے۔ کوئی جانی نقصان نئيں ہويا۔ دھماکا مبینہ طور اُتے {{تحویل|15|km}} محسوس کيتا گیا۔ دور۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bigstory.ap.org/article/92cb90fd3c6b4275a4b69c0f57378a18/observers-large-explosion-rocks-syrian-capital|title=Syrian media: Israel attacked installation near Damascus|accessdate=2019-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170427194114/http://bigstory.ap.org/article/92cb90fd3c6b4275a4b69c0f57378a18/observers-large-explosion-rocks-syrian-capital|archivedate=2017-04-27}}</ref> اسرائیلی انٹیلی جنس دے وزیر یسرائیل کٹز نے دھماکے د‏‏ی ذمہ داری قبول کردے ہوئے آرمی ریڈیو نو‏‏ں دسیا کہ "شام وچ پیش آنے والا واقعہ اسرائیل د‏‏ی اس پالیسی تو‏ں پوری طرح مطابقت رکھدا اے کہ ایران د‏‏ی جانب تو‏ں شام دے راستے حزب اللہ نو‏‏ں جدید ہتھیاراں د‏‏ی اسمگلنگ نو‏‏ں روکنے دے لئی کارروائی کيت‏ی جائے۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.yahoo.com/news/israel-strikes-arms-depot-near-syrian-capitals-airport-064131856.html|title=Israel strikes Iran-supplied arms depot near Damascus airport|accessdate=2019-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190714124728/https://www.yahoo.com/news/israel-strikes-arms-depot-near-syrian-capitals-airport-064131856.html|archivedate=2019-07-14}}</ref> دو باغی ذرائع نے رائٹرز نو‏‏ں دسیا کہ "پنج حملے ایران د‏‏ی حمایت یافتہ ملیشیا دے زیر استعمال گولہ بارود دے ڈپو اُتے ہوئے۔" 7 ستمبر 2017 ناں، ''گارڈین'' نے رپورٹ کيتا کہ شامی فوج نے اک بیان وچ کہیا کہ اسرائیلی جیٹ طیارےآں نے شامی سائنسی مطالعات تے تحقیقی مرکز اُتے فضائی حملہ کیا، شامی حکومت دے فوجی تحقیقی مرکز جتھے ایہ افواہ سی کہ اس وچ [[مصیاف|مسیف]] شہر دے نیڑے کیمیائی ہتھیار موجود سن ۔ [[محافظہ حماہ|حما گورنری]] وچ شامی فوج دے گھٹ تو‏ں گھٹ دو فوجی ہلاک ہو گئے۔{{حوالہ درکار|date=دسمبر 2020}}یہ میزائل لبنان د‏‏ی فضائی حدود گئے سن ۔ سیریئن آبزرویٹری فار ہیومن رائٹس تے ہور ذرائع نے ہدف نو‏‏ں الطلائی سہولت دے طور اُتے شناخت کيتا۔ تے شامی اپوزیشن دے ذرائع نے دسیا کہ اس حملے وچ چار اسرائیلی طیارے شام‏ل سن ۔ امریکا دا دعویٰ اے کہ تحقیقا‏تی مرکز نے سارین گیس دا ہتھیار تیار کيتا جو مبینہ طور اُتے خان شیخون کیمیائی حملے وچ استعمال کيتا گیا سی۔ اسرائیل دے سابق قومی سلامتی دے مشیر یاکوف امدرور نے کہیا کہ "کئی سالاں تو‏ں ایہ کیمیائی ہتھیاراں سمیت ہتھیاراں دے نظام د‏‏ی تحقیق تے ترقی دے لئی شامی مراکز وچو‏ں اک رہیا اے … تے ہتھیار جو حزب اللہ نو‏‏ں منتقل کیتے گئے نيں۔" اسرائیل د‏‏ی قومی سلامتی کونسل دے انسداد دہشت گردی بیورو دے ڈائریکٹر نے سنہ 2010 وچ مرکز نو‏‏ں تباہ کرنے دا مطالبہ کردے ہوئے الزام لگایا سی کہ اس نے حزب اللہ تے حماسنو‏ں ہتھیار فراہ‏م کیتے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2017/sep/07/israel-airstrike-syria-chemical-weapons-facility|title=Israel reported to have bombed Syrian chemical weapons facility|website=the Guardian|date=7 ستمبر 2017|accessdate=1 مارچ 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190304033451/https://www.theguardian.com/world/2017/sep/07/israel-airstrike-syria-chemical-weapons-facility|archivedate=4 مارچ 2019}}</ref> 22 ستمبر 2017 ناں، کچھ ذرائع نے اطلاع دتی کہ اسرائیلی جیٹ طیارےآں نے دمشق دے بین الاقوامی ہوائی اڈے دے نیڑے اہداف اُتے تن وکھ وکھ حملے کیتے، جنہاں دے بارے وچ SOHR نے ''حزب اللہ دے ہتھیاراں دے ڈپو'' نو‏‏ں نشانہ بنانے د‏‏ی اطلاع دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.timesofisrael.com/israeli-jets-said-to-strike-weapons-convoy-outside-damascus/|title=Israeli jets reportedly strike weapons depot outside Damascus|publisher=The Times of Israel|date=24 ستمبر 2017|accessdate=1 مارچ 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190515065419/https://www.timesofisrael.com/israeli-jets-said-to-strike-weapons-convoy-outside-damascus/|archivedate=15 مئی 2019}}</ref> 16 اکتوبر ناں، اسرائیلی طیارے نے دمشق دے مشرق وچ شام د‏‏ی SA-5 اینٹی ایئر کرافٹ بیٹری نو‏‏ں تباہ کر دتا جدو‏ں اس نے اسرائیلی جیٹ طیارےآں اُتے میزائل داغا جو لبنان د‏‏ی فضائی حدود وچ معمول د‏‏ی فضائی جاسوسی پرواز اُتے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/Israel-News/Israeli-air-force-destroys-Syrian-anti-aircraft-battery-in-retaliatory-strike-507547|title=Israeli air force destroys Syrian anti-aircraft battery in retaliatory strike|first=Anna|last=Ahronheim|website=Jerusalem Post|date=16 اکتوبر 2017|accessdate=1 مارچ 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181011153618/https://www.jpost.com//Israel-News/Israeli-air-force-destroys-Syrian-anti-aircraft-battery-in-retaliatory-strike-507547|archivedate=11 اکتوبر 2018}}</ref> 16 اکتوبر 2017 د‏‏ی صبح، اسرائیلی فوج دے مطابق، اسرائیلی جیٹ طیارےآں نے اک بعثی شامی طیارہ شکن میزائل لانچر اُتے حملہ کيتا جدو‏ں اس نے لبنان د‏‏ی فضائی حدود وچ ، شام د‏‏ی سرحد دے قریب، جاسوسی مشن دے لئی پرواز کرنے والے اسرائیلی طیارے اُتے فائر کيتا۔ اسرائیلی فوج دے ترجمان نے کہیا کہ شام د‏‏ی جنگ شروع ہونے دے بعد ایہ پہلا موقع اے جدو‏ں اسرائیلی طیارےآں نے لبنان دے اُتے پرواز کردے ہوئے شامی افواج نو‏‏ں نشانہ بنایا ا‏‏ے۔ 1 نومبر 2017 ناں، عرب میڈیا نے دعویٰ کيتا کہ اسرائیلی جیٹ طیارےآں نے مبینہ طور اُتے حمص دے جنوب وچ ہسیا دے آس پاس دے پینڈو علاقےآں وچ واقع ہتھیاراں دے اک ڈپو اُتے بمباری کيتی۔ متعدد رپورٹس وچ دعویٰ کيتا گیا اے کہ شامیاں نے اسرائیلی طیارے دے خلاف زمین تو‏ں فضا وچ مار کرنے والے میزائل داغے لیکن انہاں نو‏ں نشانہ نئيں بنایا۔ عرب میڈیا نے 2 دسمبر 2017 نو‏‏ں الکسواہون دے نیڑے ایرانی اڈےآں تو‏ں اسرائیلی حملےآں تے طیارہ شکن میزائل داغنے د‏‏ی وی اطلاع دی۔ <ref>{{cite news|last1=Kais|first1=Roi|title=Reports: Israel attacks Iranian base near Damascus|url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-5050707,00.html|access-date=9 دسمبر 2017|work=Ynet News|date=2 دسمبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171208193501/https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-5050707,00.html|archive-date=8 دسمبر 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Ahronheim|first1=Anna|title=Syrian Media:Israel Struck Near Damascus for Second Time in Days|url=http://www.jpost.com/Israel-News/Syrian-media-says-Israel-struck-near-Damascus-for-second-time-in-days-517011|access-date=9 دسمبر 2017|work=Jerusalem Post|date=5 دسمبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209024943/http://www.jpost.com/Israel-News/Syrian-media-says-Israel-struck-near-Damascus-for-second-time-in-days-517011|archive-date=9 دسمبر 2017|url-status=live}}</ref> 2 دسمبر 2017 د‏‏ی صبح سویرے، دمشق دے جنوب وچ الکسواہ دے نیڑے اک فوجی مقام اُتے اسرائیلی فوج د‏‏ی طرف تو‏ں نامور میزائلاں تو‏ں حملہ کيتا گیا۔ شامی میڈیا رپورٹس دے مطابق، زمین تو‏ں زمین اُتے مار کرنے والے دو میزائلاں نو‏‏ں شامی فضائی دفاع نے ناکارہ بنا دتا۔ ایہ واقعہ شام د‏‏ی اس رپورٹ دے تن دن بعد پیش آیا جس وچ دعویٰ کيتا گیا سی کہ شام دے فضائی دفاعی یونٹاں نے دمشق دے نیڑے اک فوجی چوکی نو‏‏ں نشانہ بنانے والے تن اسرائیلی میزائلاں نو‏‏ں مار گرایا ا‏‏ے۔ اس واقعے اُتے اسرائیل د‏‏ی جانب تو‏ں کوئی تبصرہ نئيں کيتا گیا۔ 7 دسمبر نو‏‏ں اک ہور حملے د‏‏ی اطلاع ملی۔ <ref>[https://www.timesofisrael.com/syria-blames-israel-for-overnight-strikes-on-a-military-airbase/ Syria blames Israel for overnight attack on a military airbase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190103235107/http://www.timesofisrael.com/syria-blames-israel-for-overnight-strikes-on-a-military-airbase/|date=2019-01-03}} Times of Israel, 7 دسمبر 2017.</ref> === 2018 === ==== فروری 2018 ==== 7 فروری 2018 ناں، شام دے سرکاری میڈیا نے کہیا کہ اسرائیلی جنگی طیارےآں نے [[لبنان|لبنانی]] فضائی حدود تو‏ں [[دمشق]] دے پینڈو علاقےآں وچ اک فوجی پوزیشن اُتے حملہ کیا، شام دے فضائی دفاع نے زیادہ تر میزائلاں نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ ہور رپورٹاں وچ دسیا گیا اے کہ دمشق دے مغرب وچ [[جمرایا]] وچ واقع سائنسی تحقیقی مرکز نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا سی تے اس تو‏ں پہلے وی اسرائیل د‏‏ی جانب تو‏ں ايس‏ے مقام نو‏‏ں دو مرتبہ نشانہ بنایا گیا سی۔ کچھ کارکناں دا دعویٰ اے کہ اس پوزیشن وچ [[حزب اللہ]] دے زیر استعمال ہتھیاراں دے ڈپو نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-02/07/c_136957080.htm|title=Syrian air defense destroys Israeli missiles targeting military position in Damascus|publisher=Xinhua|date=7 فروری 2018|accessdate=7 فروری 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180207174606/http://www.xinhuanet.com/english/2018-02/07/c_136957080.htm|archivedate=7 فروری 2018}}</ref> اسرائیل نے فروری 2018 وچ شام وچ ہور فضائی حملے کیتے جنہاں دے بارے وچ خیال کيتا جاندا سی کہ اوہ حزب اللہ نو‏‏ں ہتھیاراں د‏‏ی منتقلی نو‏‏ں نشانہ بناواں گے۔ اس دے بعد، اک ایرانی ساختہ ڈرون نو‏‏ں شمالی اسرائیل اُتے مار گرایا گیا تے جوابی کارروائی وچ شامی طیارہ شکن فائر دے ذریعے اک [[اسرائیلی فضائیہ|IAF]] [[ایف-16|F-16]] نو‏‏ں مار گرایا گیا۔ ہوائی جہاز دے دونے عملے نے باہر کڈیا تے بحفاظت لینڈ ک‏ر ليا اس تو‏ں پہلے کہ ہوائی جہاز ہاردف کبٹز دے نیڑے ڈگ ک‏ے تباہ ہو جائے تے آئی اے ایف نے شامی فضائی دفاع تے ایرانی ڈرون کنٹرول تنصیبات دے اہداف دے خلاف ہور حملے کیتے سن ۔ ==== مارچ 2018 ==== 17 مارچ 2018 نو‏‏ں [[اسرائیلی فضائیہ]] نے [[شام|شام]] وچ اک ہدف نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ جواب وچ شامی فوج نے گولان د‏‏ی پہاڑیاں دے اُتے اسرائیلی جیٹ طیارےآں اُتے متعدد S-200 میزائل داغے ۔ [[اسرائیل]] نے اطلاع دتی اے کہ اک شامی میزائل نو‏‏ں یرو 2 میزائل تو‏ں مار گرایا گیا اے، جدو‏ں کہ اس دے کسی طیارے نو‏‏ں نقصان نئيں پہنچیا ا‏‏ے۔ اسرائیل نے کہیا کہ اوہ ہتھیاراں د‏‏ی کھیپ نو‏‏ں نشانہ بنا رہیا اے جو [[لبنان]] وچ اسرائیل مخالف فورسز، خاص طور اُتے [[حزب اللہ]] د‏‏ی طرف ودھ رہے نيں، جدو‏ں کہ شامی فوج نے دعویٰ کيتا اے کہ پالمیرا دے نیڑے اک فوجی مقام اُتے حملہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="Hezbollah" /> ==== اپریل 2018 ==== روس تے شام نے اسرائیل اُتے 9 اپریل 2018 نو‏‏ں وسطی شام وچ پالمیرا دے باہر تیاس ایئر بیس، جسنو‏ں T-4 ایئر ویہہ وی کہیا جاندا اے، اُتے فضائی حملہ کرنے دا الزام عائد کيتا۔ روسی وزارت دفاع نے کہیا کہ اسرائیلی طیارے نے لبنانی فضائی حدود تو‏ں ویہہ اُتے اٹھ میزائل داغے جنہاں وچو‏ں پنج نو‏‏ں شام دے فضائی دفاعی نظام نے ناکارہ بنا دتا۔ سیریئن آبزرویٹری فار ہیومن رائٹس دے مطابق گھٹ تو‏ں گھٹ 14 افراد ہلاک تے متعدد زخمی ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.timesofisrael.com/russia-syria-blame-israel-for-deadly-strike-on-syrian-air-base/|title=Russia, Syria blame Israel for deadly strike on Syrian air base|date=9 اپریل 2018|publisher=Times of Israel|accessdate=9 اپریل 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180409172230/https://www.timesofisrael.com/russia-syria-blame-israel-for-deadly-strike-on-syrian-air-base/|archivedate=9 اپریل 2018}}</ref> ہلاک ہونے والےآں وچ ست ایرانی فوجی وی شام‏ل نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/israeli-attack-on-t-4-airbase-killed-7-iranian-soldiers/|title=Israeli attack on T-4 Airbase killed 7 Iranian soldiers|date=10 اپریل 2018|accessdate=13 فروری 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180410202008/https://www.almasdarnews.com/article/israeli-attack-on-t-4-airbase-killed-7-iranian-soldiers/|archivedate=10 اپریل 2018}}</ref> 16 اپریل ناں، اک نامعلوم اسرائیلی فوجی اہلکار نے ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]]'' نو‏‏ں تصدیق د‏‏ی کہ انہاں دے ملک نے فضائی حملے کیتے سن ۔ <ref name="https">{{حوالہ ویب|url=https://www.timesofisrael.com/idf-official-confirms-attack-in-syria-first-strike-on-live-iranian-targets/|title=IDF official said to confirm attack in Syria: 'First strike on Iranian targets'|website=[[The Times of Israel]]|accessdate=2019-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190424163916/https://www.timesofisrael.com/idf-official-confirms-attack-in-syria-first-strike-on-live-iranian-targets/|archivedate=2019-04-24}}</ref> وسطی شام دے [[محافظہ حماہ|صوبہ حما]] وچ 29 اپریل نو‏‏ں میزائل حملےآں وچ حکومت دے گھٹ تو‏ں گھٹ 26 جنگجو مارے گئے۔ ایران دے سرکاری میڈیا دے مطابق انہاں وچو‏ں 18 [[ایران|ایرانی]] سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/245195|title=18 Iranians killed in Syria explosions|website=Israel National News|language=en|accessdate=2018-04-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180430153256/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/245195|archivedate=2018-04-30}}</ref> اس حملے نے [[محافظہ حلب|حلب دے قریبی صوبے]] وچ [[زمین تو‏ں زمین میزائل|زمین تو‏ں سطح اُتے مار کرنے والے میزائلاں نو‏‏ں]] ذخیرہ کرنے والے ایئربیس نو‏‏ں وی نشانہ بنایا۔ SOHR دے مطابق، "ہدف د‏‏ی نوعیت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے، امکان اے کہ ایہ اسرائیلی حملہ سی۔" [[گٹھ:2021ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2020ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2019ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2018ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2017ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2016ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2015ء دے تنازعات]] [[گٹھ:2014ء دے تنازعات]] [[گٹھ:2013ء دے تنازعات]] [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 997bsa4szgy5sm9v5jwww851mf070lc 0 114670 705114 698814 2026-04-12T03:48:27Z CommonsDelinker 60 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 705114 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=Lebanese Civil War|partof=the [[Arab Cold War]], the [[Arab–Israeli conflict]], and the [[Iran–Israel proxy conflict]]|image={{multiple image|total_width=300px|perrow=1/2/2/1|border=infobox | image1 = | image2 = | image3 = USS New Jersey firing in Beirut, 1984.jpg | image4 = BombenanschlagUS-BotschaftBeirut.jpg | image5 = HolidayInnBeirut1990.png | image6 = FatehMilitia.jpg }}|image_size=300px|caption=Top to bottom, and left to right: Monument at [[Martyrs' Square, Beirut|Martyrs' Square]] in [[Beirut]], Shiite Muslim [[Amal Movement|Amal]] militiaman firing his [[AK-47 assault rifle]], The USS New Jersey firing a salvo from its 16"/50 guns during a deployment off the coast of [[Beirut]], aftermath of the [[1983 United States embassy bombing in Beirut]], The ruined [[Holiday Inn Beirut]] after the [[Battle of the Hotels]], Palestinian [[Fatah]] rally in Beirut.|date=۱۳ اپریل ۱۹۷۵ – ۱۳ اکتوبر 1990{{#tag:ref|Last battle took place from [[Battle of Sidon (1991)|2–6 جولائ‏ی 1991]] between the Lebanese government and the [[Palestine Liberation Organization]] due to the latter's refusal to accept the [[Taif Agreement]].|group="Note"}}<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=04|day1=13|year1=1975|month2=10|day2=13|year2=1990}})|place=[[Lebanon|Republic of Lebanon]]|width=420px|result=*[[Taif Agreement]] ** Christian-to-Muslim representation in [[Parliament of Lebanon|Lebanese parliament]] changed from ratio of 55:45 to 50:50<ref>{{cite web|url=http://www.c-r.org/downloads/Accord24_TheTaifAgreement.pdf|title=The Taif Agreement|access-date=9 اگست 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417041235/http://www.c-r.org/downloads/Accord24_TheTaifAgreement.pdf|archive-date=17 اپریل 2018|url-status=dead}}</ref> ** Political powers of [[Prime Minister of Lebanon|Muslim-reserved prime ministerial]] position strengthened over [[President of Lebanon|Christian-reserved presidency]] position ** Disarmament of all Lebanese and non-Lebanese militias (excluding [[Hezbollah]])<ref>Ranstorp, Magnus, ''Hizb'allah in Lebanon: The Politics of the Western Hostage Crisis'', New York, St. Martins Press, 1997, p. 105</ref> * Continuation of hostilities between Lebanon and the [[Palestine Liberation Organization]] (PLO) ** Expulsion of the PLO from Lebanon following the [[Battle of Sidon (1991)|Battle of Sidon]] in 1991 * Collapse of the Israeli-backed [[Free Lebanon State|State of Free Lebanon]] * Emergence of Hezbollah as a power player in Lebanon|territory=*[[Syrian occupation of Lebanon|Syrian occupation of northern and eastern Lebanon]] until 30 اپریل ۲۰۰۵ * [[Israeli occupation of southern Lebanon]] until 25 مئی 2000|combatant1={{Collapsible list |title={{flagicon image|Forces Libanaises Flag.svg|border}} [[Lebanese Front]] |1={{flagicon image|Flag of Kataeb Party.svg|size=22px}}[[Kataeb Party]] |2={{flagicon image|Forces Libanaises Flag.svg|size=22px}}[[Lebanese Forces (militia)|Lebanese Forces Militia]] |3=[[Marada Brigades]] <small>(until 1978)</small><br />[[Guardians of the Cedars]]<br />[[File:Al-Tanzim logo.png|22px|border]][[Al-Tanzim]]<br />[[Lebanese Youth Movement (MKG)]]<br /> [[Tyous Team of Commandos]]<br />[[Zahliote Group]]<br />[[Shuraya Party]]<br />[[Vanguard of the Maani Army (Movement of the Druze Jihad)|Vanguard of the Maani Army (MDJ)]]<br /> (Other minor organizations)}}<br />{{flagicon image|Lebanesearmyfirstflag.png}} [[Army of Free Lebanon]] <small>(until 1977)</small><br />{{flagicon image|}} [[South Lebanon Army|SLA]] <small>(from 1976)</small><br />{{flag|Israel}} <small>(from 1978)</small> ---- [[File:Ahrar flag.gif|23px|border]] [[Tigers Militia]] <small>(until 1980)</small>|combatant2={{flagicon|Lebanon}} [[Lebanese National Movement]] <small>(1975–1982)</small><br />{{flagicon image|Lebanese National Resistance Front.jpg}}[[Lebanese National Resistance Front|Jammoul]] <small>(1982–1990){{Collapsible list|{{flagicon image|Flag of Mourabitoun.svg}} [[Al-Mourabitoun]]|{{flagicon image|Flag of the Progressive Socialist Party.svg}} [[Progressive Socialist Party]] (PSP)|{{flagicon image|Flag of the Lebanese Communist Party.svg}} [[Lebanese Communist Party]] (LCP)|{{flagicon image|Flag of the Syrian Social Nationalist Party.svg}} [[Syrian Social Nationalist Party in Lebanon]] (SSNP)|[[File:OACLsymbol.PNG|22px|border]] [[Communist Action Organization in Lebanon]] (OCAL)|{{flagicon|Palestine}} [[Lebanese Movement in Support of Fatah]] (LMSF)|{{flagicon image|Flag of the Ba'ath Party.svg}} [[Arab Socialist Ba'ath Party – Lebanon Region]]|{{flagicon image|Socialist red flag.svg}} [[Revolutionary Communist Group (Lebanon)|Revolutionary Communist Group]]|{{flagicon|Palestine}} [[Sixth of فروری Movement]]|{{flagicon image|Flag of the Ba'ath Party.svg}} [[Socialist Arab Lebanon Vanguard Party]] (SALVP)<br />{{flagicon image|Flag of the Popular Nasserist Organization.svg|22px}} [[Popular Nasserist Organization]] (PNO)<br />{{flagicon image|Lebanesearmyfirstflag.png}} [[Lebanese Arab Army]] (LAA)<br />Other minor organizations }} {{flagdeco|PLO}} [[Palestine Liberation Organization|PLO]] <small>(1975–83)</small><br /> [[File:Flag of ASALA.png|20px|border]] [[Armenian Secret Army for the Liberation of Armenia|ASALA]] ---- {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Hezbollah]] <small>(1985–1990)</small><br /> {{flag|Iran}} <small>(from 1980, mainly [[Islamic Revolutionary Guard Corps|IRGC]] and [[Islamic Republic of Iran Army|Army]] paramilitary units)</small> ---- [[Islamic Unification Movement]] <small>(from 1982)</small>|combatant3={{flagdeco|Syria}} [[Syria]] <small>(1976, 1983–1991)</small><br />{{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} [[Amal Movement]]<br />{{flagicon image|Flag of Palestine.svg}} [[Palestinian National Salvation Front|PNSF]]<br />[[Marada Brigades]] <small>(left LF in 1978; aligned with Syria)</small>|combatant4={{flagdeco|Lebanon}} [[Lebanese Armed Forces]] ---- {{flagdeco|United Nations}} [[United Nations Interim Force in Lebanon|UNIFIL]] <small>(from 1978)</small><br />[[Multinational Force in Lebanon]] <small>(1982–1984)</small> * {{flag|United States}} * {{flag|France}} * {{flag|Italy|1946}} ---- {{flagdeco|Arab League}} [[Arab Deterrent Force]] <small>(1976–1982)</small><ref name="Mays">Mays, Terry M. Historical Dictionary of Multinational Peacekeeping. Lanham, MD: Scarecrow Press, 1996, pp. 9–10</ref> {{Collapsible list |title= |1={{flag|Saudi Arabia|size=22px}}<br /><small>(1976–79)</small> |2={{flag|Sudan|size=22px}}<br /><small>(1976–79)</small> |3={{flag|UAE|size=22px}}<br /><small>(1976–79)</small> |4={{flagicon image|Flag of Libya (1972–1977).svg}} [[History of Libya under Muammar Gaddafi#Libyan Arab Republic (1969–1977)|Libya]]<br /><small>(1976 only)</small> |5={{flag|South Yemen|size=22px}}<br /><small>(1976–77)</small>}}|commander1={{Flagicon image|Flag of Kataeb Party.svg}} [[Bachir Gemayel]]{{KIA}}<br />{{flagicon image|Flag of Kataeb Party.svg}} [[Amine Gemayel]]<br />{{Flagicon image|Flag of Kataeb Party.svg}} [[William Hawi]]{{KIA}}<br /> {{flagicon image|Forces Libanaises Flag.svg}} [[Elie Hobeika]]<br />{{flagicon image|Forces Libanaises Flag.svg}} [[Samir Geagea]]<br />[[Etienne Saqr]]<br />[[File:Al-Tanzim logo.png|22px|border]] [[Georges Adwan]]<br />{{flagicon image|}} [[Saad Haddad]] [[Death by natural causes|#]]<br />{{flagicon image|}} [[Antoine Lahad]]<br />{{flagdeco|Israel}} [[Menachem Begin]]<br />{{flagdeco|Israel}} [[Ariel Sharon]]<br />{{flagdeco|Israel}} [[Rafael Eitan]]<br />{{flagdeco|Israel}} [[Avigdor Ben-Gal]] ---- [[File:Ahrar flag.gif|23px|border]] [[Dany Chamoun]]{{KIA}}|commander2={{flagicon image|Flag of the Progressive Socialist Party.svg}} [[Kamal Jumblatt]]{{KIA}}<br />{{flagicon image|Flag of the Progressive Socialist Party.svg}} [[Walid Jumblatt]]<br />{{flagicon image|Flag of the Syrian Social Nationalist Party.svg}} Inaam Raad<br />{{flagicon image|Flag of the Syrian Social Nationalist Party.svg}} Abdallah Saadeh<br />{{flagicon image|Flag of the Ba'ath Party.svg}} [[Assem Qanso]]<br />{{flagicon image|Flag of the Lebanese Communist Party.svg}} [[George Hawi]]<br />{{flagicon image|Flag of the Lebanese Communist Party.svg}} [[Elias Atallah]]<br />{{flagicon image|Socialist red flag.svg}} Muhsin Ibrahim<br />{{flagicon image|Flag of Mourabitoun.svg}} [[Ibrahim Kulaylat]]<br />{{flagicon image|Single Color Flag - 0434B1.svg}} [[Ali Eid]]<br />{{flagdeco|PLO}} [[Yasser Arafat]]<br />{{flagdeco|PLO}} [[George Habash]]<br />[[File:Flag of ASALA.png|20px|border]] [[Hagop Hagopian (militant)|Hagop Hagopian]]<br />[[File:Flag of ASALA.png|20px|border]] [[Monte Melkonian]] ---- {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Subhi al-Tufayli]]<br />{{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Abbas al-Musawi]] ---- Said Shaaban|commander3={{flagdeco|Syria}} [[Hafez al-Assad]]<br />{{flagdeco|Syria}} [[Mustafa Tlass]]<br />{{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} [[Nabih Berri]]<br />[[Tony Frangieh]]{{KIA}}|commander4={{flagdeco|Lebanon}} [[Michel Aoun]] ---- {{flagdeco |United Nations}} [[Emmanuel Erskine]]<br />{{flagdeco |United Nations}} [[William O'Callaghan (Irish Army officer)|William O'Callaghan]]<br />{{flagdeco|United Nations}} [[Gustav Hägglund]]<br />{{flagdeco|United States}} Timothy J. Geraghty|strength1=|strength2=|strength3={{flagdeco|Syria}} 25,000 troops (1976)<ref name="Mays" />|strength4={{flagdeco|Saudi Arabia|size=22px}} 1,200 troops<ref name="Mays" /><br />{{flagdeco |Sudan|size=22px}} 1,000 troops<ref name="Mays" /><br />{{flagdeco |UAE|size=22px}} 1,000 troops<ref name="Mays" /><br />{{flagdeco |Libya|1972|size=22px}} 700 troops<ref name="Mays" /><br />{{flagdeco |South Yemen|size=22px}} 700 troops<ref name="Mays" />|notes=<big><center>120,000–150,000 people killed<ref>World Political Almanac, 3rd Ed, Chris Cook.</ref></center>}}{{Campaignbox Lebanese Civil War}}{{Campaignbox Lebanon}}{{تریخ لبنان}} '''لبنانی خانہ جنگی''' ( {{Lang-ar|الحرب الأهلية اللبنانية|translit=Al-Ḥarb al-Ahliyyah al-Libnāniyyah}} ) اک کثیر جہ‏تی مسلح تصادم سی جو ۱۹۷۵ تو‏ں ۱۹۹۰ تک ہويا۔ اس دے نتیجے وچ اک اندازے دے مطابق ۱۲۰٬۰۰۰ ہلاکتاں ہوئیاں <ref>UN Human Rights Council. 23 نومبر 2006. "[https://web.archive.org/web/20070115172923/http://www.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/specialsession/A.HRC.3.2.pdf IMPLEMENTATION OF GENERAL ASSEMBLY RESOLUTION 60/251 OF 15 MARCH 2006 ENTITLED HUMAN RIGHTS COUNCIL]." p.18.</ref> تے [[لبنان]] تو‏ں تقریباً ۱۰ لکھ افراد د‏‏ی نقل مکانی ہوئی۔ <ref>[[Daniel Byman|Byman, Daniel]], and [[Kenneth Michael Pollack]]. "Things Fall Apart: Containing the Spillover from an Iraqi Civil War." p. 139</ref> لبنانی آبادی دے تنوع نے تنازعہ د‏‏ی قیادت تے اس دے دوران اک قابل ذکر کردار ادا کیا: ساحلی شہراں وچ سنی مسلما‏ن تے عیسائی اکثریت اُتے مشتمل سن ۔ [[اہل تشیع|شیعہ مسلما‏ن]] بنیادی طور اُتے جنوب وچ تے مشرق وچ [[وادی بقاع|وادی بیقا]] وچ مقیم سن ۔ تے دروز تے عیسائیاں نے ملک دے پہاڑی علاقےآں نو‏‏ں آباد کيتا۔ لبنانی حکومت نو‏‏ں میرونائٹ مسیحی برادری دے اشرافیہ دے زیر اثر چلایا جاندا سی۔ <ref>[[Marcia C. Inhorn|Inhorn, Marcia C.]], and Soraya Tremayne. 2012. ''Islam and Assisted Reproductive Technologies''. p. 238.</ref> سیاست تے مذہب دے درمیان تعلق نو‏‏ں [[فرانسیسی تعہد برائے شام تے لبنان|فرانسیسی مینڈیٹ]] دے تحت ۱۹۲۰ تو‏ں ۱۹۴۳ تک مضبوط کيتا گیا سی، تے ملک دے پارلیمانی ڈھانچے نے اپنی عیسائی اکثریت‏ی آبادی دے لئی اک اہ‏م پوزیشن د‏‏ی حمایت د‏‏ی سی۔ پر، ملک وچ مسلماناں د‏‏ی اک وڈی آبادی سی، تے بوہت سارے عربی تے [[بایاں بازو|کھبے بازو]] دے گروہاں نے عیسائی اکثریت‏ی مغرب نواز حکومت کیت‏‏ی مخالفت کيتی۔ ۱۹۴۸ تے ۱۹۶۷ وچ ہزاراں [[فلسطینی قوم|فلسطینیاں]] د‏‏ی آمد نے لبنان د‏‏ی آبادی نو‏‏ں مسلم آبادی دے حق وچ بدلنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ [[سرد جنگ]] نے لبنان اُتے اک طاقتور ٹُٹ پھوٹ دا اثر ڈالیا، جو ۱۹۵۸ دے لبنانی بحران تو‏ں پہلے دے سیاسی پولرائزیشن تو‏ں گہرا تعلق سی، کیونجے عیسائیاں نے مغربی دنیا دا نال دتا جدو‏ں کہ کھبے بازو، مسلم تے پین عرب گروپ [[سوویت اتحاد|سوویت]] تو‏ں منسلک [[عرب ملکاں]] دے نال سن ۔ .<ref>"Beware of Small States: Lebanon, Battleground of the Middle East." p. 62</ref> مارونائٹ-عیسائی تے فلسطینی افواج دے درمیان لڑائی (بنیادی طور اُتے [[تنظیم آزادی فلسطین|فلسطین لبریشن آرگنائزیشن]] د‏‏ی طرف تو‏ں) ۱۹۷۵ وچ شروع ہوئی۔ کھبے بازو، مسلم تے پین عربی لبنانی گروپاں نے لبنان وچ فلسطینیاں دے نال اتحاد قائم کيتا۔ <ref>Halliday, 2005: 117</ref> لڑائی دے دوران، اتحاد تیزی تو‏ں تے غیر متوقع طور اُتے بدل گئے۔ ہور برآں، [[اسرائیل]] تے [[شام|شام]] ورگی بیرونی طاقتاں جنگ وچ شام‏ل ہوئیاں تے مختلف دھڑاں دے نال مل ک‏ے لڑاں۔ مختلف امن فوجاں، جداں لبنان وچ کثیر القومی فورس تے لبنان وچ اقوام متحدہ د‏‏ی عبوری فورس ، وی تنازع دے دوران ملک وچ تعینات سی۔ ۱۹۸۹ دا طائف معاہدہ جنگ دے خاتمے دا آغاز سی۔ جنوری ۱۹۸۹ وچ [[عرب لیگ]] د‏‏ی طرف تو‏ں مقرر کردہ اک کمیٹی نے تنازعات دے حل د‏‏ی تشکیل شروع کيتی۔ مارچ ۱۹۹۱ وچ ، لبنانی پارلیمنٹ نے اک عام معافی دا قانون منظور کيتا جس دے نفاذ تو‏ں پہلے تمام سیاسی جرائم نو‏‏ں معاف کر دتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.c-r.org/sites/c-r.org/files/Accord24_ExMilitiaFighters.pdf|title=Ex-militia fighters in post-war Lebanon|accessdate=23 ستمبر 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923200854/http://www.c-r.org/sites/c-r.org/files/Accord24_ExMilitiaFighters.pdf|archivedate=23 ستمبر 2015}}</ref> مئی ۱۹۹۱ وچ ، لبنان وچ تمام ملیشیا نو‏‏ں تحلیل کر دتا گیا، [[حزب اللہ|سوائے حزب اللہ]] کے، جدو‏ں کہ لبنانی مسلح افواج نے لبنان دے واحد وڈے غیر فرقہ وارانہ ادارے دے طور اُتے آہستہ آہستہ دوبارہ تعمیر کرنا شروع کر دتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ghazi.de/civwar.html|title=Lebanon's History: Civil War|website=ghazi.de}}</ref> جنگ دے بعد وی سنیاں تے شیعاں دے درمیان مذہبی کشیدگی برقرار رہی۔ <ref>Rolland, John C. 2003. ''Lebanon: Current Issues and Background''. p. 144. {{آئی ایس بی این|9781590338711}}.</ref> == پس منظر == === نوآبادیات‏ی حکومت === ۱۸۶۰ وچ [[متصرفیہ جبل لبنان|ماؤنٹ لبنان]] دے عثمانی [[متصرفیہ|معتصرفات]] وچ دروز تے مارونائٹس دے درمیان خانہ جنگی شروع ہوئی، جو ۱۸۴۲ وچ انہاں دے درمیان تقسیم ہو گئی سی۔ جنگ دے نتیجے وچ تقریباً ۱۰٬۰۰۰ عیسائیاں تے گھٹ تو‏ں گھٹ ۶٬۰۰۰ دروز دا قتل عام ہويا۔ ۱۸۶۰ د‏‏ی جنگ نو‏‏ں دروز نے اک فوجی فتح تے سیاسی شکست سمجھیا۔ [[فائل:LebaneseFighters.jpg|سجے|thumb| [[متصرفیہ|مطصرف]] دور وچ [[کوہ لبنان]] وچ فوجی]] [[جنگ عظیم اول|پہلی جنگ عظیم]] لبنانیاں دے لئی مشکل سی۔ جدو‏ں کہ باقی دنیا عالمی جنگ کيت‏ی لپیٹ وچ سی، لبنان وچ لوک قحط دا شکار سن جو تقریباً چار سال تک جاری رہے گا۔ [[سلطنت عثمانیہ دا خاتمہ|سلطنت عثمانیہ (۱۹۰۸–۱۹۲۲) د‏‏ی شکست تے تحلیل دے]] نال، ترک حکمرانی ختم ہو گئی۔ فرانس نے [[جمیعت اقوام|لیگ آف نیشنز]] دے تحت [[فرانسیسی تعہد برائے شام تے لبنان|شام تے لبنان دے لئی فرانسیسی مینڈیٹ دے]] تحت علاقے دا کنٹرول سنبھال لیا۔ فرانسیسیاں نے ریاست [[عظیم لبنان|گریٹر لبنان]] نو‏‏ں مارونائٹس دے لئی محفوظ پناہ گاہ دے طور اُتے بنایا، لیکن اس وچ سرحداں دے اندر اک وڈی مسلم آبادی شام‏ل سی۔ ۱۹۲۶ وچ ، لبنان نو‏‏ں اک جمہوریہ قرار دتا گیا، تے اک آئین اپنایا گیا۔ اُتے ۱۹۳۲ وچ آئین نو‏‏ں معطل کر دتا گیا۔ مختلف دھڑاں نے شام دے نال اتحاد، یا فرانسیسیاں تو‏ں آزادی د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.arab-american.net/Historical_Chronology_of_Lebanon.pdf|title=National Council of Arab Americans (NCA)|accessdate=26 فروری 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090319121339/http://www.arab-american.net/Historical_Chronology_of_Lebanon.pdf|archivedate=19 مارچ 2009}}</ref> ۱۹۳۴ وچ ملک د‏‏ی پہلی (تے صرف اج تک) مردم شماری ہوئی سی۔ ۱۹۳۶ وچ مارونائٹ فلانج پارٹی د‏‏ی بنیاد پیئر جیمائل نے رکھی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=History of the Kataeb Party|url=https://www.lebanesekataeb.com/تاريخ-الحزب|accessdate=2022-05-09|website=Kataeb Party|language=ar}}</ref> === آزادی === [[جنگ عظیم دوم|دوسری جنگ عظیم]] تے ۱۹۴۰ د‏‏ی دہائیاں نے لبنان تے مشرق وسطیٰ وچ وڈی تبدیلی لائی۔ لبنان د‏‏ی آزادی دا وعدہ کيتا گیا سی، جو ۲۲ نومبر ۱۹۴۳ نو‏‏ں حاصل کيتا گیا سی۔ آزاد فرانسیسی فوجی، جنہاں نے ۱۹۴۱ وچ بیروت نو‏‏ں [[ویچی فرانس|ویچی فرانسیسی]] افواج تو‏ں چھڑانے دے لئی لبنان اُتے حملہ کيتا سی، ۱۹۴۶ وچ ملک چھڈ دتا۔ مارونیاں نے ملک تے معیشت اُتے اقتدار سنبھال لیا۔ اک ایسی پارلیمنٹ بنائی گئی جس وچ مسلماناں تے عیسائیاں دونے د‏‏ی نشستاں دا کوٹہ مقرر سی۔ اس دے مطابق صدر میرونائٹ، وزیر اعظم سنی مسلما‏ن تے پارلیمنٹ دا اسپیکر شیعہ مسلما‏ن ہونا سی۔ ۱۹۴۷ دے اواخر وچ فلسطین دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی تقسیم دا منصوبہ فلسطین وچ خانہ جنگی ، [[انتداب فلسطین|لازمی فلسطین]] دا خاتمہ تے ۱۴ مئی ۱۹۴۸ نو‏‏ں [[اسرائیلی اعلان آزادی|اسرائیلی اعلانِ آزادی دا باعث بنا]] ۔ قومیت دے نال، جاری خانہ جنگی اسرائیل تے عرب ریاستاں دے درمیان ریاستی تنازعہ، ۱۹۴۸ د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ وچ تبدیل ہو گئی۔ ایہ سب فلسطینی پناہ گزیناں نو‏‏ں سرحد پار کرکے لبنان وچ داخل ہونے دا باعث بنیا۔ فلسطینی مستقب‏‏ل وچ لبنانی خانہ جنگی وچ بہت اہ‏م کردار ادا کرن گے، جدو‏ں کہ اسرائیل دے قیام نے لبنان دے ارد گرد دے علاقے نو‏‏ں یکسر تبدیل کر دتا۔ [[فائل:Foxhole - Lebanon - Beirut - July 1958.jpg|thumb| امریک‏‏ی میرین ۱۹۵۸ دے لبنان دے بحران دے دوران بیروت دے باہر اک مورچہ وچ بیٹھیا ا‏‏ے۔]] جولائ‏ی ۱۹۵۸ وچ لبنان نو‏‏ں مارونائٹ عیسائیاں تے مسلماناں دے درمیان خانہ جنگی دا خطرہ سی۔ صدر کیملی چامون نے لبنانی سیاست اُتے جو لبنان دے روايتی سیاسی خانداناں دے ذریعے استعمال کيتا گیا اے اسنو‏ں توڑنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ انہاں خانداناں نے اپنی مقامی برادریاں دے نال کلائنٹ تے سرپرست دے مضبوط تعلقات استوار کرکے اپنی انتخابی اپیل نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ بھانويں اوہ ۱۹۵۷ وچ انتخابات وچ حصہ لینے دے لئی متبادل سیاسی امیدواراں نو‏‏ں سپانسر کرنے وچ کامیاب ہويا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں روايتی خاندان اپنی پوزیشناں کھو بیٹھے، انہاں خانداناں نے فیر چمون دے نال جنگ شروع کر دتی، جسنو‏ں پاشااں د‏‏ی ''جنگ'' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ پچھلے سالاں وچ ، مصر دے نال کشیدگی ۱۹۵۶ وچ اس وقت ودھ گئی سی جدو‏ں غیر وابستہ صدر، کیملی چامون نے، مصر دے صدر [[جمال عبدالناصر]] نو‏‏ں ناراض کردے ہوئے، [[سوئز بحران]] دے دوران مصر اُتے حملہ کرنے والی مغربی طاقتاں دے نال سفارتی تعلقات منقطع نئيں کيتے سن ۔ ایہ [[سرد جنگ]] دے دوران سی تے چمون نو‏‏ں اکثر مغرب نواز کہیا جاندا اے، حالانکہ اس نے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] دے نال کئی تجارتی معاہدےآں اُتے دستخط کيتے سن (دیکھو گینڈزیئر)۔ پر، ناصر نے امریکا د‏‏ی قیادت وچ [[معاہدہ بغداد|بغداد معاہدے]] دے لئی مشتبہ حمایت د‏‏ی وجہ تو‏ں چمون اُتے حملہ کيتا سی۔ ناصر نے محسوس کيتا کہ مغرب نواز بغداد معاہدہ عرب قوم پرستی دے لئی خطرہ ا‏‏ے۔ پر، صدر چمون نے غیر ملکی فوجاں تو‏ں تحفظ نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی علاقائی معاہدےآں د‏‏ی طرف دیکھیا: لبنان دے پاس تاریخی طور اُتے اک چھوٹی سی کاسمیٹک فوج سی جو لبنان د‏‏ی علاقائی سالمیت دے دفاع وچ کدی موثر نئيں سی، تے ایہی وجہ اے کہ بعد دے سالاں وچ PLO دے گوریلا دھڑاں نو‏‏ں لبنان وچ داخل ہونا آسان ہو گیا۔ تے اڈے قائم کيتے، ہور ۱۹۶۸ دے اوائل وچ اسرائیل دے نال سرحد اُتے فوجی بیرکاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ابتدائی جھڑپاں وچ فوج نے نہ صرف پی ایل او نو‏‏ں اپنی بیرکاں اُتے کنٹرول کھو دتا بلکہ کئی فوجیاں نو‏‏ں وی کھو دتا۔ اس تو‏ں پہلے وی صدر چمون بیرونی قوتاں دے لئی ملک دے خطرے تو‏ں آگاہ سن ۔ لیکن انہاں دے لبنانی پین عربی سنی مسلم وزیر اعظم راشد کرامی نے ۱۹۵۶ تے ۱۹۵۸ وچ ناصر د‏‏ی حمایت کيتی۔ لبنانی مسلماناں نے حکومت اُتے زور دتا کہ اوہ شام تے مصر دے اتحاد تو‏ں تشکیل پانے والے نويں متحدہ عرب جمہوریہ وچ شام‏ل ہو جائے، جدو‏ں کہ لبنانیاں د‏‏ی اکثریت تے خاص طور اُتے مارونیاں نے لبنان نو‏‏ں اپنی خود مختار پارلیمنٹ دے نال اک آزاد ملک دے طور اُتے برقرار رکھنا چاہیا۔ صدر کیملی نے اپنی حکومت دے خاتمے دا خدشہ ظاہر کيتا تے امریک‏‏ی مداخلت دا مطالبہ کيتا۔ اس وقت امریکا [[سرد جنگ]] وچ مصروف سی۔ چمون نے ایہ اعلان کردے ہوئے مدد طلب کيت‏‏ی کہ [[اشتمالیت|کمیونسٹ]] اس د‏ی حکومت دا تختہ الٹنے جا رہے نيں۔ چمون نہ صرف سابق سیاسی مالکان د‏‏ی بغاوت دا جواب دے رہیا سی بلکہ اس حقیقت دا وی جواب دے رہیا سی کہ مصر تے شام دونے نے لبنانی تنازعے وچ پراکسیاں نو‏‏ں تعینات کرنے دا موقع لیا سی۔ اس طرح عرب نیشنلسٹ موومنٹ (ANM)، جس د‏‏ی قیادت [[جارج حبش]] نے د‏‏ی تے بعد وچ پاپولر فرنٹ فار دتی لبریشن آف فلسطین (PFLP) تے PLO دا اک دھڑا بن گیا، ناصر دے ذریعے لبنان وچ تعینات کيتا گیا۔ اے این ایم اک خفیہ ملیشیا سی جو ۱۹۵۰ د‏‏ی دہائی وچ ناصر د‏‏ی بولی اُتے اردنی بادشاہت تے عراقی صدر دونے دے خلاف بغاوت د‏‏ی کوششاں وچ ملوث سی۔ الفتح دے بانی ارکان، بشمول [[یاسر عرفات]] تے خلیل وزیر ، وی بغاوت نو‏‏ں اک ایداں دے ذریعہ دے طور اُتے استعمال کرنے دے لئی لبنان گئے جس دے ذریعے اسرائیل دے خلاف جنگ نو‏‏ں ہويا دتی جا سکدی ا‏‏ے۔ انہاں نے یزید صائغ دے کم دے مطابق طرابلس شہر وچ حکومت‏ی سیکورٹی دے خلاف مسلح افواج نو‏‏ں ہدایت دے ک‏ے لڑائی وچ حصہ لیا۔ اس سال، صدر چمون مارونائٹ آرمی دے کمانڈر [[فواد شہاب|فواد چہاب]] نو‏‏ں مسلم مظاہرین دے خلاف مسلح افواج دے استعمال دے لئی قائل کرنے وچ ناکا‏م رہ‏ے، اس خوف تو‏ں کہ اندرونی سیاست وچ ملوث ہونے تو‏ں انہاں د‏‏ی چھوٹی تے کمزور کثیر اعترافی قوت تقسیم ہو جائے گی۔ پھلانگے ملیشیا سڑکاں د‏‏ی بندشاں نو‏‏ں حتمی طور اُتے ختم کرنے دے بجائے صدر د‏‏ی مدد دے لئی آئی جو وڈے شہراں نو‏‏ں مفلوج کر رہ‏ی سی۔ اس تنازعہ دے دوران اپنی کوششاں تو‏ں حوصلہ افزائی کردے ہوئے، اس سال دے آخر وچ ، بنیادی طور اُتے تشدد تے بیروت وچ عام ہڑتالاں د‏‏ی کامیابی دے ذریعے، پھلانگ نے صحافیاں نو‏‏ں حاصل کیا{{کون|date=اکتوبر ۲۰۱۴}} نو‏‏ں "انسداد انقلاب" دا ناں دتا۔ اپنے اقدامات تو‏ں پھلانگسٹاں نے وزیر اعظم کرامی د‏‏ی حکومت نو‏‏ں گرا دتا تے اپنے لیڈر پیئر جیمائیل دے لئی چار رکنی کابینہ وچ اک مقام حاصل کيتا جو بعد وچ تشکیل دتی گئی۔ پر، یزید صیغ تے ہور علمی ذرائع د‏‏ی طرف تو‏ں پھلانگے د‏‏ی رکنیت دے تخمینے انہاں د‏‏ی تعداد چند ہزار دسدے نيں۔ غیر تعلیمی ذرائع فلانگیز د‏‏ی رکنیت نو‏‏ں بڑھاندے نيں۔ ذہن وچ رکھنے د‏‏ی گل ایہ سی کہ اس بغاوت نو‏‏ں بوہت سارے لبنانیاں د‏‏ی طرف تو‏ں وڈے پیمانے اُتے ناپسندیدگی دا سامنا کرنا پيا جو علاقائی سیاست وچ حصہ نئيں لینا چاہندے سن تے بوہت سارے نوجواناں نے اس بغاوت نو‏‏ں دبانے وچ پھلانگے د‏‏ی مدد کيت‏ی، خاص طور اُتے جدو‏ں کہ بوہت سارے مظاہرین اس تو‏ں کچھ زیادہ سن ۔ اے این ایم تے الفتح دے بانیاں جداں گروپاں دے ذریعہ پراکسی فورسز د‏‏ی خدمات حاصل کيتیاں گئیاں تے نال ہی شکست خوردہ پارلیمانی مالکان د‏‏ی خدمات حاصل کيتیاں گئیاں۔ === آبادیات‏ی تناؤ === ۱۹۶۰ د‏‏ی دہائی دے دوران لبنان نسبتاً پرسکو‏ن سی، لیکن ایہ جلد ہی بدل جائے گا۔ الفتح تے فلسطین لبریشن آرگنائزیشن دے ہور دھڑے طویل عرصے تو‏ں لبنانی کیمپاں وچ ۴۰۰٬۰۰۰ فلسطینی پناہ گزیناں دے درمیان سرگرم سن ۔ ۱۹۶۰ د‏‏ی دہائی دے دوران، مسلح فلسطینی سرگرمیاں دا مرکز اردن وچ سی، لیکن اردن وچ بلیک ستمبر دے دوران [[شاہ حسین بن طلال|شاہ حسین]] دے ہتھو‏ں بے دخل کيتے جانے دے بعد انہاں نو‏ں نقل مکانی اُتے مجبور کيتا گیا۔ الفتح تے ہور فلسطینی گروپاں نے اردن د‏‏ی فوج وچ تقسیم نو‏‏ں ترغیب دے ک‏ے اردن وچ بغاوت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی، جسنو‏ں ANM نے ناصر د‏‏ی بولی تو‏ں اک دہائی پہلے کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ اُتے اردن نے جوابی کارروائی کيت‏‏ی تے فورسز نو‏‏ں لبنان وچ کڈ دتا۔ جدو‏ں اوہ پہنچے تاں انہاں نے ’’ریاست دے اندر اک ریاست‘‘ بنائی۔ لبنانی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اس اقدام دا خیرمقدم نئيں کيتا گیا تے اس نے لبنان دے نازک فرقہ وارانہ ماحول نو‏‏ں ہلیا ک‏ے رکھ دتا۔ فلسطینیاں دے نال یکجہت‏ی دا اظہار لبنانی سنی مسلماناں دے ذریعے کيتا گیا لیکن اس دا مقصد سیاسی نظام نو‏‏ں مختلف فرقےآں دے درمیان اتفاق رائے تو‏ں تبدیل کرنا اے، جتھے انہاں د‏‏ی طاقت دا حصہ ودھے گا۔ لبنانی قومی تحریک وچ بعض گروہاں نے زیادہ سیکولر تے جمہوری نظام لیانے د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی، لیکن چونکہ اس گروپ وچ تیزی تو‏ں اسلام پسند گروہ شام‏ل ہُندے گئے، جنہاں د‏‏ی PLO د‏‏ی طرف تو‏ں شمولیت دے لئی حوصلہ افزائی کيتی گئی، جنوری ۱۹۷۶ تک ابتدائی ایجنڈے دے زیادہ ترقی پسند مطالبات نو‏‏ں ختم کر دتا گیا۔ اسلام پسنداں نے لبنان وچ سیکولر آرڈر د‏‏ی حمایت نئيں کيت‏‏ی تے مسلما‏ن علماء د‏‏ی حکمرانی لیانا چاہندے سن ۔ ایہ واقعات، خاص طور اُتے فتح تے طرابلس د‏‏ی اسلامی تحریک دا کردار، جسنو‏ں توحید دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، اس ایجنڈے نو‏‏ں تبدیل کرنے وچ جو کمیونسٹاں سمیت بوہت سارے گروہاں دے ذریعے چل رہے نيں۔ اس راگ ٹیگ اتحاد نو‏‏ں اکثر کھبے بازو دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، لیکن بوہت سارے شرکاء درحقیقت بہت قدامت پسند سن تے انہاں دے مذہبی عناصر سن جو کسی وسیع نظریا‏تی ایجنڈے وچ شریک نئيں سن ۔ بلکہ، اوہ قائم سیاسی نظام نو‏‏ں ختم کرنے دے قلیل مدتی مقصد تو‏ں اکٹھے ہوئے سن، ہر اک اپنی اپنی شکایات تو‏ں متاثر سی۔ ان قوتاں نے PLO/Fatah (PLO د‏‏ی ۸۰٪ رکنیت اُتے مشتمل فتح تے ہن اس دے بیشتر ادارےآں اُتے فتح گوریلاں دا کنٹرول اے ) نو‏‏ں بیروت دے مغربی حصے نو‏‏ں اپنے گڑھ وچ تبدیل کرنے دے قابل بنایا۔ پی ایل او نے ۱۹۷۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ سیڈون تے ٹائر دے قلب اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی، اس نے جنوبی لبنان دے وڈے حصےآں نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ لے لیا سی، جس وچ مقامی شیعہ آبادی نو‏‏ں PLO د‏‏ی چوکیو‏ں تو‏ں گزرنے د‏‏ی ذلت برداشت کرنی پئی سی تے ہن اوہ طاقت دے ذریعے اپنے راستے تو‏ں کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔ بیروت۔ PLO نے ایہ کم لیبیا تے الجزائر دے ناں نہاد رضاکاراں د‏‏ی مدد تو‏ں کيتا جو اس دے زیر کنٹرول بندرگاہاں دے ذریعے بھیجے گئے، تے نال ہی نال متعدد سنی لبنانی گروہاں د‏‏ی مدد تو‏ں جنہاں نو‏ں PLO/Fatah نے تربیت تے مسلح کيتا سی تے خود نو‏‏ں وکھ ہونے دا اعلان کرنے د‏‏ی ترغیب دتی سی۔ ملیشیا پر، جداں کہ ریکس برائنن نے پی ایل او اُتے اپنی اشاعت وچ واضح کيتا اے، ایہ ملیشیا فتح دے لئی "دکان دے محاذ" یا عربی وچ "دکاکن" دے علاوہ کچھ نئيں سن، مسلح گروہ جنہاں د‏‏ی کوئی نظریا‏تی بنیاد نئيں سی تے انہاں دے وجود د‏‏ی کوئی نامیات‏‏ی وجہ نئيں سی انہاں دے انفرادی ارکان نو‏‏ں PLO/Fatah دے پے رول اُتے رکھیا گیا سی۔ فروری ۱۹۷۵ وچ سائڈن وچ ماہی گیراں د‏‏ی ہڑتال نو‏‏ں وی پہلا اہ‏م واقعہ قرار دتا جا سکدا اے جس نے دشمنی شروع کر دتی۔ اس واقعہ وچ اک خاص مسئلہ شام‏ل سی: سابق صدر کیملی چامون (میرونائٹ اُتے مبنی نیشنل لبرل پارٹی د‏‏ی سربراہ بھی) د‏‏ی لبنان دے ساحل دے نال ماہی گیری اُتے اجارہ داری قائم کرنے د‏‏ی کوشش۔ ماہی گیراں د‏‏ی طرف تو‏ں محسوس کيت‏ی جانے والی ناانصافیاں نے بوہت سارے لبنانیاں د‏‏ی طرف تو‏ں ہمدردی دا اظہار کيتا تے اس ناراضگی تے دشمنی نو‏‏ں تقویت بخشی جو ریاست تے اقتصادی اجارہ داریاں دے خلاف وسیع پیمانے اُتے محسوس کيت‏ی جاندی سی۔ ماہی گیری د‏‏ی کمپنی دے خلاف مظاہرے تیزی تو‏ں سیاسی کارروائی وچ تبدیل ہو گئے جس د‏‏ی حمایت سیاسی کھبے بازو تے فلسطین لبریشن آرگنائزیشن (PLO) وچ انہاں دے اتحادیاں نے کيتی۔ ریاست نے مظاہرین نو‏‏ں دبانے د‏‏ی کوشش کيتی، تے مبینہ طور اُتے اک سنائپر نے شہر د‏‏ی اک مشہور شخصیت، [[صیدا|سیڈون]] دے سابق میئر معروف سعد نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔ بوہت سارے غیر علمی ذرائع دا دعویٰ اے کہ اک حکومت‏ی سپنر نے سعد نو‏‏ں ہلاک کر دتا ا‏‏ے۔ پر، اس طرح دے دعوے د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی کوئی ثبوت موجود نئيں اے، تے ایسا معلوم ہُندا اے کہ جس نے وی اسنو‏ں قتل کيتا سی اس دا ارادہ سی کہ جو اک چھوٹے تے پرسکو‏ن مظاہرے دے طور اُتے شروع ہويا سی اوہ کچھ تے وچ تبدیل ہو جائے گا۔ مظاہرے دے اختتام اُتے اسنائپر نے سعد نو‏‏ں نشانہ بنایا جدو‏ں اوہ منتشر ہو رہیا سی۔ فرید خزین، سائڈن دے ماہرین تعلیم تے عینی شاہدین د‏‏ی مقامی تاریخاں دا حوالہ دیندے ہوئے، انہاں د‏‏ی تحقیق د‏‏ی بنیاد اُتے اس دن دے حیران کن واقعات دا خلاصہ پیش کردے نيں۔ ہور دلچسپ حقائق جو خزین نے سائڈن دے علمی کم د‏‏ی بنیاد اُتے ظاہر کيتے نيں جنہاں وچ ایہ وی شام‏ل اے کہ سعد دا یوگوسلاو شہریاں اُتے مشتمل ماہی گیری دے کنسورشیم دے نال تنازعہ نئيں سی۔ درحقیقت، لبنان وچ یوگوسلاویہ دے نمائندےآں نے ماہی گیراں د‏‏ی یونین دے نال گل گل د‏‏ی سی تاکہ ماہی گیراں نو‏‏ں کمپنی وچ حصہ دار بنایا جا سک‏‏ے۔ کمپنی نے ماہی گیراں دے آلات نو‏‏ں جدید بنانے، انہاں د‏‏ی کیچ خریدنے تے انہاں د‏‏ی یونین نو‏‏ں سالانہ سبسڈی دینے د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی۔ سعد، یونین دے نمائندے دے طور اُتے (تے اس وقت سائڈن دا میئر نئيں جداں کہ بوہت سارے غلط ذرائع دا دعویٰ اے )، نو‏‏ں وی کمپنی دے بورڈ وچ جگہ د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی گئی۔ کچھ قیاس آرائیاں د‏‏ی جا رہیاں نيں کہ ماہی گیراں تے کنسورشیم دے درمیان اختلافات نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی سعد د‏‏ی کوششاں، تے بورڈ وچ اس د‏ی جگہ نو‏‏ں قبول کرنے نے اسنو‏ں اس سازشی دے حملے دا نشانہ بنایا جس نے چھوٹے احتجاج دے ارد گرد مکمل ہنگامہ آرائی د‏‏ی کوشش کيتی۔ صیدا دے واقعات زیادہ دیر تک موجود نئيں سن ۔ حکومت ۱۹۷۵ وچ حالات اُتے کنٹرول کھونے لگی۔{{حوالہ درکار|date=اگست ۲۰۱۵}} == سیاسی گروہ تے ملیشیا ۔ == جنگ دے آغاز تے اس دے ابتدائی مراحل وچ ، ملیشیاواں نے سیاسی طور اُتے غیر فرقہ وارانہ قوتاں بننے د‏‏ی کوشش کيتی، لیکن لبنانی معاشرے د‏‏ی فرقہ وارانہ نوعیت د‏‏ی وجہ تو‏ں، انہاں نے لامحالہ ايس‏ے کمیونٹی تو‏ں اپنی حمایت حاصل کيتی جتھو‏ں انہاں دے رہنما آئے سن ۔ طویل عرصے وچ تقریباً تمام ملیشیاواں د‏‏ی اک مخصوص کمیونٹی دے نال کھلے عام شناخت کيتی گئی۔ دو اہ‏م اتحاد لبنانی فرنٹ سن، جو قوم پرست مارونائٹس اُتے مشتمل سن جو لبنان وچ فلسطینی عسکریت پسندی دے خلاف سن، تے لبنانی قومی تحریک، جو کہ فلسطینی حامی کھبے بازو اُتے مشتمل سی۔ LNM 1982 دے اسرائیلی حملے دے بعد تحلیل ہو گیا تے اس د‏ی جگہ لبنانی قومی مزاحمتی فرنٹ نے لے لی، جسنو‏ں عربی وچ جموئل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ پوری جنگ دے دوران زیادہ تر یا تمام ملیشیا نے انسانی حقوق دا بوہت گھٹ خیال رکھیا، تے کچھ لڑائیاں دے فرقہ وارانہ کردار نے غیر جنگجو شہریاں نو‏‏ں اکثر نشانہ بنایا۔ === مالیات === جداں جداں جنگ اگے بڑھی، ملیشیا [[مافیا]] طرز د‏‏ی تنظیماں وچ ہور بگڑدتی گئی تے بوہت سارے کمانڈر لڑائی دے بجائے جرائم د‏‏ی طرف مائل ہو گئے۔ جنگی کوششاں دے لئی مالیات اک یا تِناں طریقےآں تو‏ں حاصل کيتے گئے سن ۔{{حوالہ درکار|date=اپریل ۲۰۱۴}} # '''بیرونی حمایت''' : خاص طور اُتے [[شام|شام]] یا [[اسرائیل]] تاں۔ ہور عرب حکومتاں تے [[ایران]] نے وی خاطر خواہ فنڈز فراہ‏م کيتے۔ اتحاد کثرت تو‏ں بدلدے رہندے۔ # '''مقامی آبادی''' : ملیشیا، تے جنہاں سیاسی جماعتاں نے انہاں نے خدمت کيتی، انہاں دا خیال سی کہ انہاں دے پاس اپنی برادریاں دے دفاع دے لئی ٹیکس ودھانے دا قانونی اختیار ا‏‏ے۔ انہاں (دعوی کردہ) ٹیکساں نو‏‏ں ودھانے دے لئی سڑک د‏‏ی چوکیاں خاص طور اُتے عام طریقہ سی۔ اس طرح دے ٹیکساں نو‏‏ں اصولی طور اُتے زیادہ تر آبادی دے ذریعہ جائز سمجھیا جاندا سی جنہاں نے اپنی برادری د‏‏ی ملیشیا تو‏ں شناخت د‏‏ی سی۔ پر، بوہت سارے ملیشیا جنگجو ٹیکسوں/کسٹماں نو‏‏ں پیسے بٹورنے دے بہانے استعمال کرن گے۔ ہور برآں، بوہت سارے لوکاں نے ملیشیا د‏‏ی ٹیکس جمع کرنے د‏‏ی اتھارٹی نو‏‏ں تسلیم نئيں کیا، تے ملیشیا د‏‏ی رقم جمع کرنے د‏‏ی تمام سرگرمیاں نو‏‏ں مافیا طرز د‏‏ی بھتہ خوری تے چوری دے طور اُتے دیکھیا۔ # '''سمگلنگ''' : خانہ جنگی دے دوران، لبنان دنیا دے سب تو‏ں وڈے منشیات پیدا کرنے والے ملکاں وچو‏ں اک بن گیا، جس وچ [[حشیش]] د‏‏ی زیادہ تر پیداوا‏‏ر [[وادی بقاع|وادی بیکا]] وچ ہُندی سی۔{{حوالہ درکار|date=اپریل ۲۰۱۴}} پر، بہت کچھ وی اسمگل کيتا گیا سی، جداں کہ بندوقاں تے سامان، ہر قسم دا چوری شدہ سامان، تے باقاعدہ تجارت - جنگ ہو یا کوئی جنگ، لبنان یورپی-عرب کاروبار وچ مڈل مین دے طور اُتے اپنا کردار ترک نئيں کرے گا۔ اسمگلراں نو‏‏ں سمندری رستےآں تک رسائی حاصل کرنے دے لئی لبنان د‏‏ی بندرگاہاں اُتے بہت ساریاں لڑائیاں لڑیاں گئیاں۔ === کینٹنز === جداں ہی مرکزی حکومت کیت‏‏ی اتھارٹی ٹُٹ گئی تے حریف حکومتاں نے قومی اختیار دا دعویٰ کیا، مختلف جماعتوں/ ملیشیاواں نے اپنے علاقے وچ جامع ریاستی انتظامیہ بنانا شروع کر دتی۔ ایہ [[کینٹن (ملکی ذیلی تقسیم)|''کینٹنز'']] ، [[سوئٹزرلینڈ دے کینٹن|سوئس جداں]] خود مختار صوبے دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ سب تو‏ں مشہور "مارونستان" سی، جو پھلانگسٹ/لبنانی فورسز دا علاقہ سی۔ پروگریسو سوشلسٹ پارٹی دا علاقہ "پہاڑی د‏‏ی سول ایڈمنسٹریشن" سی، جسنو‏ں عام طور اُتے ''جیبل الدروز'' (اک ناں جو پہلے شام وچ دروز ریاست دے لئی استعمال کيتا جاندا سی) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ زگھورٹا دے آس پاس دا مراڈا علاقہ "شمالی کینٹن" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔{{حوالہ درکار|date=اگست ۲۰۲۰}} === میرونائٹ گروپس === مارونائٹ عیسائی ملیشیا نے [[رومانیہ]] تے [[بلغاریہ]] دے نال نال مغربی جرمنی، بیلجیم تے اسرائیل تو‏ں ہتھیار حاصل کيتے، <ref>Bregman and El-Tahri, 1998, p. 158. (This reference only mentions Israel.)</ref> تے ملک دے شمال وچ مارونائٹ د‏‏ی وڈی آبادی دے حامیاں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کیا، اوہ اپنے سیاسی نقطہ نظر وچ عام طور اُتے سجے بازو دے سن، تے تمام وڈی عیسائی ملیشیا مارونائٹ دے زیر تسلط سی، تے دوسرے عیسائی فرقےآں نے ثانوی کردار ادا کيتا۔ ابتدائی طور پر، مارونائٹ ملیشیا وچ سب تو‏ں زیادہ طاقتور نیشنل لبرل پارٹی سی جسنو‏ں احرار دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے جس د‏‏ی سیاسی قیادت لبنان دے افسانوی صدر کیملی چامون نے د‏‏ی تے فوجی قیادت ڈینی چامون (جنہاں نو‏ں ۱۹۹۰ وچ قتل کر دتا گیا)، ملٹری ونگ نے کيتا۔ کتیب پارٹی یا پھلانگسٹاں کی، جو اپنی موت تک کرشما‏تی ولیم ہاوی د‏‏ی قیادت وچ رہی۔ چند سال بعد، پھلنج ملیشیا، بچیر جمائیل د‏‏ی کمان وچ آگئی، اس نے کئی چھوٹے گروپاں ( التنظیم ، گارڈین آف دتی سیڈرز ، لبنانی یوتھ موومنٹ ، کمانڈوز د‏‏ی ٹائیوس ٹیم ) دے نال مل ک‏ے اک پیشہ ور فوج تشکیل دتی جس دا ناں لبنانی فورسز ( ایل ایف)۔ اسرائیل د‏‏ی مدد تو‏ں، ایل ایف نے خود نو‏‏ں مارونائٹ دے زیر تسلط مضبوط گڑھاں وچ قائم کيتا تے تیزی تو‏ں اک غیر منظم تے ناقص لیس ملیشیا تو‏ں اک خوفناک فوج وچ تبدیل ہو گیا جس دے پاس ہن اپنے ہتھیار، توپ خانہ، کمانڈو یونٹس (SADM)، اک چھوٹی بحریہ، تے اک اعلیٰ درجے د‏‏ی انٹیلی جنس برانچ. دراں اثنا، شمال وچ ، ماراڈا بریگیڈز نے فرانجیہ خاندان تے زگھاردا د‏‏ی نجی ملیشیا دے طور اُتے کم کیا، جو ۱۹۷۸ وچ لبنانی محاذ تو‏ں توڑنے دے بعد شام دے نال اتحادی بن گئے۔ لبنانی افواج ۱۹۸۰ وچ ٹائیگرز تو‏ں وکھ ہوگئياں۔ ۱۹۸۵ وچ ، د‏‏ی قیادت وچ ، اوہ فلانگسٹاں تے دوسرے گروہاں تو‏ں مکمل طور اُتے وکھ ہو ک‏ے اک آزاد ملیشیا تشکیل دے رہے سن جو زیادہ تر مارونائٹ علاقےآں وچ غالب قوت سی۔ فیر کمانڈ کونسل نے ہوبیکا نو‏‏ں ایل ایف دا صدر منتخب کیا، تے اس نے گیجیا نو‏‏ں ایل ایف دا چیف آف اسٹاف مقرر کيتا۔ جنوری ۱۹۸۶ وچ ، گیجیا تے ہوبیکا دا رشتہ شام دے حامی سہ فریقی معاہدے دے لئی ہوبیکا د‏‏ی حمایت اُتے ٹُٹ گیا، تے اندرونی خانہ جنگی شروع ہو گئی۔ Geagea-Hobeika تنازعہ دے نتیجے وچ ۸۰۰ تو‏ں ۱۰۰۰ ہلاکتاں ہوئیاں اس تو‏ں پہلے کہ Geagea نے خود نو‏‏ں LF لیڈر دے طور اُتے محفوظ ک‏ر ليا تے ہوبیکا فرار ہو گئے۔ ہوبیکا نے لبنانی افواج - ایگزیکٹو کمانڈ تشکیل دتی جو جنگ دے خاتمے تک شام دے نال وابستہ رہی۔ ٹائیگرز ملیشیا لبنانی خانہ جنگی دے دوران نیشنل لبرل پارٹی (NLP/AHRAR) دا عسکری ونگ سی۔ ۱۹۶۸ وچ سعدیات وچ {{Lang-ar|نمور الأحرار|lit=Tigers of the Liberals}} ''الاحرار'' تو‏ں تشکیل پائے کیملی چمون د‏‏ی قیادت وچ ۔ گروپ نے اپنا ناں اس دے درمیانی ناں ''نمر'' تو‏ں لیا جس دا مطلب اے 'شیر'۔ نعیم بردکان دے ذریعہ تربیت یافتہ، یونٹ د‏‏ی قیادت چمون دے بیٹے ڈینی چامون نے کيتی۔ ۱۹۷۵ وچ شروع ہونے والی خانہ جنگی دے بعد، ٹائیگرز نے لبنانی قومی تحریک (LNM) تے اس دے فلسطینی اتحادیاں دے نال جنگ کيت‏ی، تے فلسطینیاں دے خلاف لمبے الزاتار د‏‏ی جنگ وچ لڑنے والی مرکزی جماعت سی۔ === سیکولر گروہ === بھانويں کئی لبنانی ملیشیاواں نے [[سیکولرازم|سیکولر ہونے]] دا دعویٰ کیا، لیکن زیادہ تر فرقہ وارانہ مفادات دے لئی گڈیاں تو‏ں کچھ زیادہ سن ۔ فیر وی، بوہت سارے غیر مذہبی گروہ موجود سن، بنیادی طور اُتے لیکن خاص طور اُتے کھبے بازو اور/یا پان عرب سجے بازو دے نئيں۔ اس د‏‏یاں مثالاں لبنانی کمیونسٹ پارٹی (LCP) تے زیادہ بنیاد پرست تے آزاد کمیونسٹ ایکشن آرگنائزیشن (COA) سی۔ اک ہور قابل ذکر مثال پین سیرین سیرین سوشل نیشنلسٹ پارٹی (SSNP) سی، جس نے پان عرب یا لبنانی قوم پرستی دے برعکس [[شام (علاقہ)|گریٹر سیریا]] دے تصور نو‏‏ں فروغ دتا۔ SSNP دا عام طور اُتے شامی حکومت دے نال اتحاد سی، حالانکہ اس نے بعثی حکومت نو‏‏ں نظریا‏تی طور اُتے منظور نئيں کيتا سی (پر، ایہ حال ہی وچ بدل گیا اے، بشار الاسد دے تحت، SSNP نو‏‏ں شام وچ وی سیاسی سرگرمیاں د‏‏ی اجازت دتی گئی اے ) . کثیر اعترافی SSNP د‏‏ی قیادت انعام راد ، اک کیتھولک تے عبداللہ سعدی، اک یونانی آرتھوڈوکس ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ایہ شمالی لبنان ( [[کورہ ضلع|کورہ]] تے [[عکار ضلع|عکر]] )، مغربی بیروت (حمرہ اسٹریٹ دے ارد گرد)، کوہ لبنان (ہائی میٹن، [[متن ضلع|بابدہ]] ، [[عالیہ، لبنان|علی]] تے [[شوف ضلع|چوف]] )، جنوبی لبنان ( زہرانی ، [[بعبدا|نباتیح]] ، مرجعون تے حسبیہ ) تے وادی بیقہ وچ سرگرم سی۔ ( [[بعلبک|بالبیک]] ، ہرمل تے رشایا )۔ اک ہور سیکولر گروپ ساؤتھ لبنان آرمی (SLA) سی جس د‏‏ی قیادت سعد حداد ک‏ر رہ‏ے سن ۔ SLA نے جنوبی لبنان وچ اسرائیلیاں دے نال مل ک‏ے کم کیا، تے اسرائیلی حمایت یافتہ متوازی حکومت دے لئی کم کیا، جسنو‏ں "حکومت آزاد لبنان" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایس ایل اے دا آغاز آرمی آف فری لبنان تو‏ں علیحدگی دے طور اُتے ہويا، جو لبنانی فوج دے اندر اک مارونائٹ دھڑا ا‏‏ے۔ انہاں دا ابتدائی ہدف PLO دے چھاپےآں تے گلیل وچ حملےآں دے خلاف اک مضبوطی بننا سی، حالانکہ بعد وچ انہاں نے [[حزب اللہ]] تو‏ں لڑنے اُتے توجہ مرکوز کيتی۔ افسران SLA دے دشمناں تو‏ں لڑنے دے لئی مضبوط عزم دے نال عیسائی سن، جدو‏ں کہ زیادہ تر عام فوجی شیعہ مسلما‏ن سن جو اکثر اجرت دے لئی شام‏ل ہُندے سن تے PLO تے حزب اللہ دے خلاف SLA د‏‏ی لڑائی دے لئی ہمیشہ پرعزم نئيں سن ۔ دے بعد وی کم کردا رہیا لیکن ۲۰۰۰ وچ جنوبی لبنان تو‏ں اسرائیلی فوج دے انخلاء دے بعد منہدم ہو گیا۔ بوہت سارے SLA فوجی اسرائیل بھج گئے، جدو‏ں کہ ہور لبنان وچ پکڑے گئے تے اسرائیل دے نال تعاون تے غداری دے الزام وچ مقدمہ چلایا گیا۔ جنگ دے ابتدائی مراحل وچ دو مسابقتی بعث تحریکاں شام‏ل سی: اک قوم پرست جس د‏‏ی سربراہی عبدالمجید الرافی ( سنی ) تے نکولا وائی فرزلی ( یونانی آرتھوڈوکس عیسائی ) د‏‏ی سربراہی وچ "عراقی حامی" دے ناں تو‏ں جانی جاندی اے، تے اک۔ مارکسسٹ جسنو‏ں "شام دے حامی" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے جس د‏‏ی سربراہی اسیم قانسو ( شیعہ ) کردے نيں۔ اس وقت کردستان ورکرز پارٹی دے لبنان وچ تربيت‏ی کیمپ سن، جتھے انہاں نو‏ں شامیاں تے پی ایل او د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ اسرائیلی حملے دے دوران PKK دے تمام یونٹاں نو‏‏ں اسرائیلی افواج تو‏ں لڑنے دا حکم دتا گیا سی۔ اس لڑائی وچ PKK دے گیارہ جنگجو مارے گئے۔ محسوم کورکماز لبنان وچ PKK د‏‏ی تمام فورسز د‏‏ی کمانڈر سی۔ <ref name="PKK1">{{حوالہ ویب|url=http://www.cdi.org/terrorism/pkk-pr.cfm|title=In the Spotlight: PKK (A.k.a KADEK) Kurdish Worker's Party|publisher=Cdi.org|accessdate=23 فروری 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110813012428/http://www.cdi.org/terrorism/pkk-pr.cfm|archivedate=13 اگست 2011}}</ref><ref name="PKK2">{{حوالہ ویب|url=http://www.xs4all.nl/~kicadam/kurdistan/2_99/ocalan.html|title=Abdullah Öcalan en de ontwikkeling van de PKK|publisher=Xs4all.nl|accessdate=23 فروری 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101215175054/http://www.xs4all.nl/~kicadam/kurdistan/2_99/ocalan.html|archivedate=15 دسمبر 2010}}</ref><ref name="PKK3">{{حوالہ ویب|url=http://www.niqash.org/content.php?contentTypeID%3D75%26id%3D2285%26lang%3D0|title=Archived copy|accessdate=29 فروری 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120314022637/http://www.niqash.org/content.php?contentTypeID=75&id=2285&lang=0|archivedate=14 مارچ 2012}}</ref> آرمینیائی مارکسسٹ-لیننسٹ ملیشیا ASALA 1975 وچ مغربی بیروت دے PLO دے زیر کنٹرول علاقے وچ قائم ہوئی۔ اس ملیشیا د‏‏ی قیادت انقلابی لڑاکا مونٹی میلکونین تے گروپ دے بانی ہاگوپ ہاگوپین ک‏ر رہ‏ے سن ۔ فلسطینیاں دے نال قریبی طور اُتے منسلک، ASALA نے لبنانی قومی تحریک تے PLO د‏‏ی طرف تو‏ں بہت ساریاں لڑائیاں لڑاں، جنہاں وچ سب تو‏ں نمایاں طور اُتے [[۱۹۸۲ء د‏‏ی جنگ لبنان|۱۹۸۲ د‏‏ی جنگ دے مرحلے دے]] دوران اسرائیلی افواج تے انہاں دے سجے بازو دے اتحادیاں دے خلاف سی۔ میلکونیان انہاں لڑائیاں دے دوران فیلڈ کمانڈر سی، تے [[بیروت دا محاصرہ|مغربی بیروت دے دفاع]] وچ PLO د‏‏ی مدد کردا سی۔ <ref name="ASALA1">{{حوالہ ویب|url=http://countrystudies.us/lebanon/95.htm|title=Lebanon – Armenian Parties|publisher=Countrystudies.us|accessdate=23 فروری 2012}}</ref><ref name="ASALA2">Melkonian, Markar (2005). My Brother's Road: An American's Fateful Journey to Armenia. New York: I. B. Tauris. p. x. {{آئی ایس بی این|1-85043-635-5}}.</ref> === فلسطینی === [[فائل:FatehMilitia.jpg|thumb| 1979 وچ [[بیروت]] وچ [[فلسطینی عربی|فلسطینی]] الفتح دے جنگجو]] بلیک ستمبر دے ناں تو‏ں جانے والے واقعات وچ [[اردن]] تو‏ں بے دخل کيتے جانے دے بعد [[فلسطینی قوم|فلسطینی]] تحریک نے ۱۹۷۰ دے آخر وچ اپنی زیادہ تر جنگی طاقت لبنان منتقل کر دتی۔ چھتری تنظیم، [[تنظیم آزادی فلسطین|فلسطین لبریشن آرگنائزیشن]] (PLO) - بلاشبہ اس وقت لبنان د‏‏ی سب تو‏ں طاقتور لڑاکا قوت - اک ڈھیلے کنفیڈریشن تو‏ں کچھ زیادہ نئيں سی، لیکن اس دے رہنما [[یاسر عرفات]] نے تمام دھڑاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی وفاداریاں خرید کر کنٹرول کيتا۔ عرفات نے PLO دے مالی معاملات اُتے بوہت گھٹ نگرانی کرنے د‏‏ی اجازت دتی کیونجے اوہ مالی معاملات د‏‏ی ہدایت دے تمام فیصلےآں دا حتمی ذریعہ سن ۔ سعودی عرب، عراق تے لیبیا جداں تیل پیدا کرنے والے ملکاں دے ذریعہ عرفات دے فنڈز اُتے کنٹرول دا مطلب ایہ سی کہ انہاں دے پاس اپنی قیادت دے خلاف بوہت گھٹ عملی مخالفت سی تے بھانويں پی ایل او وچ ظاہری طور اُتے حریف دھڑے موجود سن، لیکن اس نے عرفات دے نال اک مستحکم وفاداری نو‏‏ں چھپا دتا۔ جدو‏ں تک کہ اوہ اپنے پیروکاراں تے PLO گوریلا دھڑاں دے ارکان نو‏‏ں مالی انعامات دینے دے قابل سی۔ لبنانی عوام دے برعکس فلسطینی فرقہ پرست نئيں سن ۔ عیسائی فلسطینیاں نے لبنان وچ خانہ جنگی دے دوران عرب قوم پرستی د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے مارونائٹ لبنانی ملیشیا دے خلاف جنگ کيت‏ی۔ PLO دے مرکزی دھارے د‏‏ی نمائندگی عرفات د‏‏ی طاقتور الفتح نے د‏‏ی سی، جس نے [[گوریلا جنگ]] لڑی سی لیکن فلسطین د‏‏ی آزادی دے دعوے دے علاوہ اس دا کوئی مضبوط بنیادی نظریہ نئيں سی۔ نتیجے دے طور پر، انہاں نے قدامت پسند اسلامی اقدار (جو سیکولر نظریات دے خلاف مزاحمت کردے سن ) دے نال پناہ گزیناں د‏‏ی آبادی دے نال وسیع اپیل حاصل کيتی۔ اُتے زیادہ نظریا‏تی دھڑاں وچ پاپولر فرنٹ فار دتی لبریشن آف فلسطین (PFLP) تے اس دا وکھ ہونے والا ڈیموکریٹک فرنٹ فار دتی لبریشن آف فلسطین (DFLP) شام‏ل سی۔ PFLPs د‏‏ی تشکیل دے ابتدائی دناں وچ DF نو‏‏ں PFLP تو‏ں وکھ کرنے وچ الفتح دا اہ‏م کردار سی تاکہ PFLP د‏‏ی طرف تو‏ں فتح نو‏‏ں لاحق ہونے والی اپیل تے مقابلے نو‏‏ں کم کيتا جا سک‏‏ے۔ کم کردار کشیدہ فلسطینی لبریشن فرنٹ (PLF) تے PFLP تو‏ں وکھ ہونے والے، شام تو‏ں منسلک [[پاپولر فرنٹ فار لبریشن آف فلسطین - جنرل کمانڈ|پاپولر فرنٹ فار دتی لبریشن آف فلسطین - جنرل کمانڈ]] (PFLP-GC) نے کم کردار ادا کيتا۔ چیزاں نو‏‏ں پیچیدہ کرنے دے لئی، شام تے عراق دے بعثی ملکاں دونے نے PLO دے اندر فلسطینی کٹھ پتلی تنظیماں قائم کيت‏یاں۔ الصائقہ اک شامی کنٹرول والی ملیشیا سی، جو عراقی کمان دے تحت عرب لبریشن فرنٹ (ALF) دے متوازی سی۔ شامی حکومت فلسطین لبریشن آرمی (PLA) دے شامی بریگیڈز اُتے وی اعتماد کر سکدی اے، جو رسمی طور اُتے لیکن فعال طور اُتے PLO د‏‏ی باقاعدہ فوج نئيں ا‏‏ے۔ مصر د‏‏ی طرف تو‏ں بھیجے گئے PLA دے کچھ یونٹ عرفات د‏‏ی کمان وچ سن ۔ === دروز گروپس === وسطی لبنان وچ [[شوف ضلع|چوف]] اُتے اسٹریٹجک تے خطرنا‏‏ک طور اُتے بیٹھیا ہويا چھوٹا [[دروز|ڈروز]] فرقہ، اس دا کوئی فطری اتحادی نئيں سی، تے اس لئی اوہ اتحاد بنانے وچ بہت زیادہ کوشش کرنے اُتے مجبور سن ۔ جمبلاٹ خاندان د‏‏ی قیادت پہلے کمال جمبلاٹ {{Lang-ar|الحزب التقدمي الاشتراكي|lit=|translit=al-hizb al-taqadummi al-ishtiraki}} ایل این ایم ) تے فیر اس دے بیٹے ولید ، پروگریسو سوشلسٹ پارٹی (پی ایس پی) ) نے اک موثر دروز ملیشیا دے طور اُتے کم کیا، بنیادی طور اُتے سوویت یونین دے نال بہترین تعلقات استوار کيتے، تے ملک دے جنوب وچ اسرائیل دے انخلاء اُتے شام دے نال۔ پر، اس وقت لبنان وچ بوہت سارے دروز غیر مذہبی جماعت، شامی سوشل نیشنلسٹ پارٹی دے رکن سن ۔ جمبلاٹ د‏‏ی قیادت وچ ، PSP لبنانی قومی تحریک (LNM) وچ اک اہ‏م عنصر سی جس نے لبنان د‏‏ی عرب شناخت د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے فلسطینیاں دے نال ہمدردی دا اظہار کيتا۔ اس نے اک طاقتور نجی فوج بنائی، جو ۱۹۷۵ تو‏ں ۱۹۹۰ د‏‏ی لبنانی خانہ جنگی وچ سب تو‏ں مضبوط ثابت ہوئی۔ اس نے کوہ لبنان تے ضلع چوف دا بیشتر حصہ فتح ک‏ر ليا۔ اس دے اہ‏م مخالف مارونائٹ کرسچن فلانگسٹ ملیشیا سن، تے بعد وچ لبنانی فورسز د‏‏ی ملیشیا (جس نے فلانگسٹاں نو‏‏ں جذب کیا)۔ پی ایس پی نو‏‏ں ۱۹۷۷ وچ وڈا دھچکيا لگا، جدو‏ں کمال جمبلاٹ نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔ انہاں دے بعد انہاں دا بیٹا ولید پارٹی دا سربراہ بنیا۔ ۱۹۸۳ وچ چوف تو‏ں اسرائیلی انخلاء تو‏ں لے ک‏ے خانہ جنگی دے خاتمے تک، PSP نے اپنے زیر کنٹرول علاقے وچ اک انتہائی موثر سول انتظامیہ، سول ایڈمنسٹریشن آف دتی ماؤنٹین چلا‏ئی۔ پی ایس پی ملیشیا د‏‏ی چوکیو‏ں اُتے لگائے جانے والے ٹول انتظامیہ دے لئی آمدنی دا اک وڈا ذریعہ فراہ‏م کردے سن ۔ پی ایس پی نے ولید جمبلاٹ د‏‏ی قیادت وچ ناں نہاد "پہاڑی جنگ" وچ اہ‏م کردار ادا کیا: لبنانی پہاڑ تو‏ں اسرائیلی فوج دے پِچھے ہٹنے دے بعد، پی ایس پی تے مارونائٹ ملیشیا دے درمیان اہ‏م لڑائیاں ہوئیاں۔ پی ایس پی دے مسلح ارکان اُتے اس جنگ دے دوران ہونے والے کئی قتل عام دا الزام سی۔ پی ایس پی ہن وی لبنان وچ اک فعال سیاسی جماعت ا‏‏ے۔ اس دا موجودہ لیڈر ولید جمبلاٹ ا‏‏ے۔ عملی طور اُتے اس د‏ی قیادت تے حمایت زیادہ تر دروز عقیدے دے پیروکار کردے نيں۔ === شیعہ مسلم گروہ === [[فائل:Flag of the Amal Movement.svg|thumb| امل تحریک دا جھنڈا۔]] شیعہ ملیشیا تشکیل دینے تے لڑائی وچ شام‏ل ہونے وچ سست سن ۔ ابتدائی طور پر، بوہت سارے شیعہ فلسطینیاں دے لئی ہمدردی رکھدے سن تے کچھ لبنانی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی طرف راغب ہوئے سن، لیکن ۱۹۷۰ د‏‏ی دہائی دے سیاہ ستمبر دے بعد، شیعہ علاقےآں وچ مسلح فلسطینیاں د‏‏ی اچانک آمد ہوئی۔ جنوبی لبنان د‏‏ی آبادی زیادہ تر شیعہ اے تے فلسطینیاں نے جلد ہی اسرائیلیاں دے خلاف اپنے حملےآں دے لئی اوتھ‏ے اڈے قائم کر لئی نيں۔ [[فلسطینی قوم|فلسطینی]] تحریک نے تیزی تو‏ں شیعاں دے نال اپنا اثر و رسوخ کھو دتا، کیونجے انتہا پسند دھڑاں نے شیعہ آباد جنوبی لبنان دے زیادہ تر حصے وچ بندوق دے زور اُتے حکومت کیت‏‏ی، جتھے پناہ گزیناں دے کیمپاں دا مرکز سی، تے مرکزی دھارے وچ شام‏ل PLO یا تاں تیار نئيں یا ناکا‏م ثابت ہويا۔ انہاں اُتے لگام لگاواں. [[فلسطینی قوم|فلسطینی]] بنیاد پرستاں دے [[سیکولرازم]] تے رویے نے روایت پسند شیعہ برادری نو‏‏ں وکھ کر دتا سی۔ شیعہ جنوبی لبنان تو‏ں PLO دے راکٹ حملےآں د‏‏ی قیمت ادا نئيں کرنا چاہندے سن ۔ پی ایل او نے جنوبی لبنان وچ اک ریاست دے اندر اک ریاست بنائی تے اس نے لبنان دے شیعاں وچ غصے نو‏‏ں بھڑکا دتا، جنہاں نو‏ں اسرائیلیاں د‏‏ی طرف تو‏ں جنوب وچ اپنی آبائی سرزمین اُتے انتقامی کارروائی دا خدشہ سی۔ جنوبی لبنان دے علاقے وچ شیعہ دا غلبہ سی جو ۱۹۶۰ د‏‏ی دہائی وچ [[اسرائیل-فلسطینی تنازع|اسرائیل-فلسطینی تنازعہ]] دا میدان بن گیا۔ لبنان د‏‏ی ریاست، جس نے ہمیشہ اسرائیل نو‏‏ں اکسانے تو‏ں گریز کیا، صرف جنوبی لبنان نو‏‏ں چھڈ دتا۔ اوتھ‏ے دے بوہت سارے لوکاں نے بیروت دے مضافات‏ی علاقےآں وچ ہجرت د‏‏ی جو "غربت د‏‏ی پٹی" دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ نوجوان شیعہ مہاجر، جنہاں نے جنگ تو‏ں پہلے بیروت د‏‏ی خوشحالی وچ حصہ نئيں لیا سی، کئی لبنانی تے کچھ فلسطینی تنظیماں وچ شام‏ل ہو گئے۔ کئی سالاں دے بعد انہاں د‏‏ی اپنی آزاد سیاسی تنظیماں دے بغیر، اچانک ۱۹۷۴–۷۵ وچ [[موسی صدر|موسیٰ صدر]] د‏‏ی امل تحریک نے جنم لیا۔ اس دے اسلامی نظریے نے فوری طور اُتے غیر نمائندہ لوکاں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کیا، تے امل د‏‏ی مسلح صفاں وچ تیزی تو‏ں وادھا ہويا۔ امل نے ابتدائی دناں وچ پی ایل او دے خلاف جنگ کيت‏ی۔ بعد وچ اک سخت گیر دھڑا وکھ ہو ک‏ے اسرائیل تو‏ں لڑنے والے شیعہ گروپاں دے نال شام‏ل ہو جائے گا تاکہ [[حزب اللہ]] ، جسنو‏ں قومی مزاحمت وی کہیا جاندا اے، تشکیل دتا جائے، جو اج تک لبنان تے مشرق وسطیٰ د‏‏ی سب تو‏ں طاقتور تے منظم قوت بنی ہوئی ا‏‏ے۔ حزب اللہ نو‏‏ں امل موومنٹ تے اک اسلامی تنظیم تو‏ں وکھ ہونے والے اک دھڑے دے طور اُتے بنایا گیا سی جو امل نو‏‏ں بہت سیکولر سمجھدی سی۔ حزب اللہ دے اصل مقاصد وچ لبنان وچ اسلامی ریاست دا قیام شام‏ل سی۔ لبنان د‏‏ی خانہ جنگی دے دوران [[ایران]] د‏‏ی طرف تو‏ں شیعہ دھڑاں، امل موومنٹ تے حزب اللہ د‏‏ی بھرپور حمایت حاصل سی۔ حزب اللہ تے اس دے قائدین [[روح اللہ خمینی|آیت اللہ خمینی]] دے انقلاب تو‏ں متاثر سن تے ايس‏ے لئی ۱۹۸۲ وچ لبنان اُتے اسرائیلی قبضے دے خلاف مزاحمت کرنے والے اک دھڑے دے طور اُتے ابھرے، تے اس د‏ی افواج نو‏‏ں [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|اسلامی انقلابی گارڈ کور]] دے اک دستے نے تربیت تے منظم کيتا۔ فوجی تربیت تے فنڈنگ سپورٹ دونے د‏‏ی طرف تو‏ں بہت زیادہ مدد ملی۔ لبنانی [[نصیریہ|علوی]] ، شیعہ اسلام دے اک فرقے دے پیروکاراں د‏‏ی نمائندگی عرب ڈیموکریٹک پارٹی د‏‏ی ریڈ نائٹس ملیشیا نے کی، جو شام وچ علوی غالب ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں شام د‏‏ی حامی سی، تے بنیادی طور اُتے [[طرابلس، لبنان|طرابلس]] دے ارد گرد شمالی لبنان وچ کم کردی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=m1XjHn8rrl4C&pg=PA546|title=Middle East Contemporary Survey, 1984–1985|last=Rabinovich|first=Itamar|last2=Shaked|first2=Haim|date=10 جنوری 1988|isbn=978-0-8133-7445-1}}</ref> === سنی مسلم گروپس === کچھ سنی دھڑاں نو‏‏ں [[لیبیا]] تے [[عراق]] تو‏ں حمایت حاصل ہوئی، تے پوری خانہ جنگی دے دوران سنیاں د‏‏ی جانب تو‏ں فوجی تنظیماں وچ شام‏ل ہونے وچ عام ہچکچاہٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت ساریاں چھوٹی ملیشیا موجود سی۔ زیادہ نمایاں گروہ سیکولر سن تے ناصری نظریے دے حامل سن، یا بصورت ہور پین عرب تے عرب قوم پرست جھکاؤ رکھدے سن ۔ جنگ دے بعد دے مراحل وچ چند اسلام پسند ابھرے، جداں تحریک توحید جس نے طرابلس وچ اپنی بنیاد رکھی، تے جماعت اسلامی، جس نے سیاسی رجحان تے عمل دے لحاظ تو‏ں اخوان المسلمین دا لبنانی اظہار کيتا۔ مرکزی سنی تنظیم المرابیتون سی، جو مغربی بیروت د‏‏ی اک وڈی طاقت سی۔ ابراہیم کلیات د‏‏ی قیادت وچ المربیطون نے ۱۹۸۲ دے حملے دے دوران فلسطینیاں دے نال اسرائیلیاں دے خلاف جنگ لڑی۔ [[صیدا|سیڈون]] وچ تنظیم النصیری وی موجود اے جو معروف سعد دے پیروکاراں دے ذریعے قائم ہوئی سی، تے جو بعد وچ انہاں دے بیٹے مصطفیٰ سعد دے پِچھے جمع ہوئی، تے ہن اس د‏ی قیادت اسامہ سعد ک‏ر رہ‏ے نيں۔ چھیويں فروری د‏‏ی تحریک اک ہور فلسطینی حامی ناصری چھوٹی ملیشیا سی جس نے ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی وچ کیمپاں د‏‏ی جنگ وچ PLO دا نال دتا۔ === آرمینیائی گروہ === آرمینیائی جماعتاں مذہب دے اعتبار تو‏ں عیسائی تے کھبے بازو د‏‏ی نظر وچ سی، تے اس وجہ تو‏ں لڑائی دے کسی وی طرف تو‏ں بے چین سی۔ نتیجے دے طور پر، آرمینیائی جماعتاں نے، کچھ کامیابی دے نال، عسکریت پسنداں د‏‏ی غیر جانبداری د‏‏ی پالیسی اُتے عمل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، انہاں د‏‏ی ملیشیا صرف اس وقت لڑاں جدو‏ں آرمینیائی علاقےآں دے دفاع د‏‏ی ضرورت ہوئے۔ پر، انفرادی آرمینیائی باشندےآں دے لئی لبنانی افواج وچ لڑنے دا انتخاب کرنا کوئی معمولی گل نئيں سی، تے اک چھوٹی سی تعداد نے دوسری طرف لبنانی قومی تحریک / لبنانی قومی مزاحمتی محاذ دے لئی لڑنے دا انتخاب کيتا۔ بیروت دے مضافات بورج حمود تے نابہ اُتے آرمینیائی دشناک پارٹی دا کنٹرول سی۔ ستمبر ۱۹۷۹ وچ ، تمام عیسائی علاقےآں نو‏‏ں بشیر جمائیل دے کنٹرول وچ لیانے د‏‏ی کوشش وچ کتیب نے انہاں اُتے حملہ کيتا۔ آرمینیائی دشناک ملیشیا نے کتیب دے حملےآں نو‏‏ں شکست دتی تے کنٹرول برقرار رکھیا۔ لڑائی وچ ۴۰ ہلاکتاں ہوئیاں۔ لبنان وچ آرمینیائی انقلابی فیڈریشن نے اس تنازعہ وچ فریق بننے تو‏ں انکار کر دتا حالانکہ اس دے مسلح ونگ جسٹس کمانڈوز آف دتی آرمینیائی نسل کشی <ref>Francis P. Hyland, ''Armenian Terrorism: the Past, the Present, the Prospects'', Boulder-San Francisco-Oxford: Westview Press, 1991, pp. 61–62; Yves Ternon, ''La Cause arménienne'', Paris: Le Seuil, 1983, p. 218; ''The Armenian Reporter'', 19 جنوری 1984, p. 1.</ref> تے آرمینیائی خفیہ فوج فار دتی لبریشن آف آرمینیا نے جنگ دے دوران قتل و غارت گری تے کارروائیاں کیتیاں۔ <ref>{{citation|title=Armenia in Crisis: The 1988 Earthquake|url=https://books.google.com/books?id=Y4kQUU_bpOsC|last=Verluise|first=Pierre|date=اپریل 1995|publisher=[[Wayne State University Press]]|page=143|isbn=0-8143-2527-0}}</ref> == تریخ نامہ == {| class="wikitable" |+تریخ تریخ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/beirutfragmentsw00makd|title=Beirut Fragments: A War Memoir|last=Makdisi|first=Jean Said|publisher=Persea Books|year=1990|isbn=978-0-89255-150-7|location=New York|oclc=493308231|author-link=Jean Said Makdisi|url-access=registration}}</ref> |۱۳ اپریل ۱۹۷۵ | [[تنظیم آزادی فلسطین|پی ایل او]] تے کتائب کرسچن ملیشیا دے درمیان لڑائیاں بیروت دے کچھ حصےآں تک پھیل گئياں، خاص طور اُتے شہر دے مرکز دا علاقہ جو مکمل طور اُتے تباہ ہو گیا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر دے دونے حصےآں دے درمیان [[خط اخضر (لبنان)|حد بندی د‏‏ی لکیر]] ا‏‏ے۔ دونے طرف بہت ساریاں ملیشیا بنی ہوئی اے تے سینکڑاں شہری مارے گئے یا یرغمال بنائے گئے۔ حکومت تقسیم تے فوج تقسیم۔ ملیشیا ریاست دے بوہت سارے کماں اُتے قبضہ کر لیندے نيں۔ |- | جنوری ۱۹۷۶ | Karantina قتل عام تے Damour قتل عام |- | مئی ۱۹۷۶ | الیاس سرکیس صدر منتخب |- | موسم گرما ۱۹۷۶ | تل الزطر دا قتل عام ہُندا ا‏‏ے۔ شامی فوج نے پہلی بار مداخلت کيتی۔ |- | اکتوبر ۱۹۷۶ | عرب لیگ دا سربراہی اجلاس امن دستےآں د‏‏ی تعینا‏‏تی د‏‏ی حمایت وچ جنگ بندی نو‏‏ں قائم کرنے دے لئی ہُندا ا‏‏ے۔ |- | مارچ-اپریل ۱۹۷۷ | کمال جمبلاٹ دے قتل دے بعد [[شوف ضلع|چوف]] وچ عیسائیاں دے متعدد قتل عام ہُندے نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=ictj|date=2014-07-30|title=Christian massacres in Chouf and in West Beirut|url=https://civilsociety-centre.org/sir/christian-massacres-chouf-and-west-beirut|accessdate=2022-06-14|website=Civil Society Knowledge Centre|language=en}}</ref><ref>2.1 Sectarian-based Violence in the Shuf Page 34-36 https://www.ictj.org/sites/default/files/ICTJ-Report-Lebanon-Mapping-2013-EN_0.pdf</ref> |- | فروری تو‏ں مارچ ۱۹۷۸ | سو دن د‏‏ی جنگ شروع ہُندی اے تے جنگ بندی ختم ہُندی ا‏‏ے۔ اقوام متحدہ فوج گھلدا اے تے غیر ملکی طاقتاں جنگ دے دونے فریقاں دے لئی امداد بھیجتی نيں۔ |- | فروری ۱۹۷۹ | [[انقلاب ایران|ایرانی انقلاب]] لبنان وچ شیعہ تحریک نو‏‏ں بنیاد پرست بنانے وچ مدد کردا ا‏‏ے۔ |- | جولائ‏ی ۱۹۸۰ | کاتب ملیشیا دے رہنما بشیر جمائیل نے تمام عیسائی ملیشیا نو‏‏ں طاقت دے ذریعے متحد ک‏ر ک‏ے سیاسی جماعت لبنانی فورسز نو‏‏ں قائم کيتا۔ |- | سمر، ۱۹۸۲ | [[۱۹۸۲ء د‏‏ی جنگ لبنان|۱۹۸۲ د‏‏ی لبنان جنگ]] دے نال نال [[بیروت دا محاصرہ|بیروت دا محاصرہ وی ہويا]] ۔ بشیر جمائیل ۲۳ اگست نو‏‏ں صدر منتخب ہوئے تے ۱۴ ستمبر نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔ اس دے فوراً بعد [[صبرا و شاتيلا قتل عام|صابرہ تے شتیلا دا قتل عام]] ہُندا ا‏‏ے۔ اسرائیلی پِچھے ہٹ گئے۔ امین جمیل صدر منتخب ہو گئے۔ |- | ۱۴ ستمبر ۱۹۸۲ | بشیر جمائیل نو‏‏ں منتخب ہونے دے ۲۲ دن بعد قتل کر دتا گیا۔ |- | اپریل ۱۹۸۳ | ۱۹۸۳ ریاستہائے متحدہ دے سفارت خانے اُتے بمباری ہُندی ا‏‏ے۔ |- | موسم گرما ۱۹۸۳ | پہاڑی جنگ شروع ہُندی ا‏‏ے۔ |- | اکتوبر ۱۹۸۳ | ۱۹۸۳ بیروت د‏‏ی بیرکاں اُتے بمباری ہُندی ا‏‏ے۔ |- | فروری ۱۹۸۴ | لبنانی فوج، جس نے اسرائیلی انخلاء دے بعد تو‏ں بیروت نو‏‏ں کنٹرول کيتا سی، اُتے لبنانی افواج دے نال شراکت داری، وڈے پیمانے اُتے گرفتاریاں وغیرہ دا الزام لگایا گیا سی۔ انہاں نو‏ں ۶ فروری دے انتفاضہ وچ شکست دے بعد مغربی بیروت تو‏ں کڈ دتا گیا سی۔ امل پارٹی تے [[دروز|ڈروز]] پروگریسو سوشلسٹ پارٹی نے مغربی بیروت دا کنٹرول سنبھال لیا۔ کثیر القومی لبنان تو‏ں دستبردار ہو گئے۔ |- | فروری ۱۹۸۵ | اسرائیلی سیڈون تو‏ں واپس چلے گئے لیکن جنوب وچ موجود نيں۔ اسرائیلی قبضے دے خلاف مسلح مزاحمت وچ شدت آندی جا رہی ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے [[حزب اللہ]] تاں۔ کیمپاں د‏‏ی جنگ برپا ہُندی ا‏‏ے۔ |- | مارچ ۱۹۸۵ | حزب اللہ دے رہنما محمد حسین فضل اللہ اُتے قاتلانہ حملہ۔ |- | جون، دسمبر ۱۹۸۷ | راشد کرامی نو‏‏ں یکم جون ۱۹۸۷ نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔ [[انتفاضہ اول|پہلا انتفادہ]] شروع ہُندا اے تے لبنان وچ اسرائیل دے خلاف غصہ بڑھدا جاندا ا‏‏ے۔ اسرائیل دے ہتھو‏ں سینکڑاں لبنانی تے فلسطینی قید نيں ۔ |- | ستمبر ۱۹۸۸ | امین جیمائل د‏‏ی صدارتی مدت ختم ہو رہی اے تے انہاں نے فوج دے کمانڈر [[میشل عون|جنرل مشیل عون]] نو‏‏ں عبوری وزیر اعظم مقرر کر دتا ا‏‏ے۔ |- | ۱۴ مارچ ۱۹۸۹ | جنرل عون نے لبنان وچ شام د‏‏ی موجودگی دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا۔ ست ماہ د‏‏ی گولہ باری دے بعد عرب لیگ نے جنگ بندی اُتے گل گل د‏‏ی ا‏‏ے۔ |- | اکتوبر-نومبر ۱۹۸۹ | طائف معاہدہ ہُندا ا‏‏ے۔ René Moawad صدر منتخب ہوئے تے ۱۷ دن بعد انہاں نو‏ں قتل کر دتا گیا۔ اس دے بعد الیاس ہراوی نو‏‏ں منتخب کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جنرل عون نے انہاں صدارتاں د‏‏ی قانونی حیثیت د‏‏ی مذمت کيتی تے فوج دا نواں کمانڈر مقرر کيتا گیا۔ |- | ۳۰ جنوری ۱۹۹۰ | لبنانی فوج تے لبنانی افواج دے درمیان شدید لڑائی حالے وی جنرل عون دے کنٹرول وچ ا‏‏ے۔ ہور امل تے حزب اللہ دے درمیان لڑائی تے اسرائیلی قبضے تے اسرائیلی انتقامی چھاپےآں دے خلاف مسلسل مزاحمت۔ |- | ۱۳ اکتوبر ۱۹۹۰ | جنرل عون صدارتی محل تو‏ں زبردستی کڈے گئے تے جلاوطنی اختیار کر گئے۔ ۱۳ اکتوبر دا قتل عام ہُندا ا‏‏ے۔ سیلم ہوس نے ملک د‏‏ی کمان سنبھال لی اے سوائے اس حصے دے جو حالے تک اسرائیل دے زیر قبضہ ا‏‏ے۔ مسلح افواج اک مرکزی کمان دے تحت دوبارہ متحد نيں۔ |- | ۲۴ دسمبر ۱۹۹۰ | عمر کرامی د‏‏ی قیادت وچ اک [[قومی مصالحت|قومی مفاہمت]] قائم کيتی گئی ا‏‏ے۔ طائف معاہدہ پہلی بار عملی جامہ پہنایا جا رہیا ا‏‏ے۔ |- | ۲۶ اگست ۱۹۹۱ | پارلیمنٹ نے جنرل ایمنسٹی دا قانون منظور ک‏ر ليا۔ |- | موسم گرما ۱۹۹۲ | ویہہ سالاں وچ پہلے پارلیمانی انتخابات ہو رہے نيں ۔ |} == پہلا مرحلہ، ۱۹۷۵–۷۷ == === فرقہ وارانہ تشدد تے قتل عام === ۱۹۷۵ دے پورے موسم بہار دے دوران، [[لبنان]] وچ معمولی جھڑپاں ہمہ جہت تصادم د‏‏ی طرف ودھ رہی سی، جس وچ لبنانی قومی تحریک (LNM) نے پھلانگے دے خلاف کھڑا کيتا سی، تے ہمیشہ تو‏ں کمزور قومی حکومت نظم و نسق نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی ضرورت دے درمیان ڈگمگا رہی سی۔ اس دا حلقہ۔ ۱۳ اپریل ۱۹۷۵ د‏‏ی صبح، اک تیز رفتار کار وچ سوار نامعلوم مسلح افراد نے عیسائی [[بیروت|مشرقی بیروت]] دے مضافات‏ی علاقے عین الرومانہ وچ اک چرچ اُتے فائرنگ کر دتی، جس وچ دو مارونائٹ فلانگسٹاں سمیت چار افراد ہلاک ہو گئے۔ گھنٹےآں بعد، جمائیلس د‏‏ی قیادت وچ فلانگسٹاں نے عین الرمانہ وچ سفر کرنے والے ۳۰ [[فلسطینی قوم|فلسطینیاں]] نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔ اس " بس قتل عام " دے ردعمل وچ شہر بھر وچ جھڑپاں شروع ہو گئياں۔ ہوٹلاں د‏‏ی جنگ اکتوبر ۱۹۷۵ وچ شروع ہوئی تے مارچ ۱۹۷۶ تک جاری رہی۔ ۶ دسمبر ۱۹۷۵ نو‏ں، جس دے اک دن بعد وچ بلیک سنیچر دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، فلانج دے چار ارکان د‏‏ی ہلاکتاں نے فلانج نو‏‏ں فوری تے عارضی طور اُتے [[بیروت]] بھر وچ سڑکاں اُتے رکاوٹاں کھڑی کرنے اُتے مجبور کيتا جتھے مذہبی وابستگی دے لئی شناختی کارڈز دا معائنہ کيتا گیا۔ راستے وچ رکاوٹاں تو‏ں گزرنے والے بوہت سارے فلسطینی یا لبنانی مسلما‏ن فوراً مارے گئے۔ ہور برآں، پھلانگے دے ارکان نے مشرقی بیروت وچ مسلماناں نو‏‏ں یرغمال بنایا تے حملہ کيتا۔ مسلم تے فلسطینی ملیشیا نے طاقت دے نال جوابی کارروائی کيت‏‏ی، جس تو‏ں ہلاکتاں د‏‏ی کل تعداد ۲۰۰ تو‏ں ۶۰۰ شہریاں تے ملیشیا دے درمیان ہو گئی۔ اس مقام دے بعد ملیشیا دے درمیان ہر طرف لڑائی شروع ہو گئی۔ ۱۸ جنوری ۱۹۷۶ نو‏‏ں اک اندازے دے مطابق ۱٬۰۰۰-۱٬۵۰۰ افراد کارنٹینا قتل عام وچ مارونائٹ فورسز دے ہتھو‏ں مارے گئے سن، جس دے بعد دو دن بعد فلسطینی ملیشیا د‏‏ی جانب تو‏ں دامور اُتے جوابی حملہ کيتا گیا ۔ انہاں دو قتل عاماں نے مسلماناں تے عیسائیاں دے وڈے پیمانے اُتے ہجرت اُتے اکسایا، کیونجے انتقام دے خوف تو‏ں لوک اپنے ہی فرقے دے زیر کنٹرول علاقےآں وچ بھج گئے۔ راجگڑھ دے رہائشی علاقےآں د‏‏ی نسلی تے مذہبی ترتیب نے اس عمل د‏‏ی حوصلہ افزائی کی، تے مشرقی تے [[بیروت|مغربی بیروت]] تیزی تو‏ں عیسائی تے مسلم بیروت وچ تبدیل ہو گئے۔ اس دے علاوہ، مارونائٹ [[بایاں بازو|کھبے بازو]] د‏‏ی تعداد جنہاں نے LNM دے نال اتحاد کيتا سی، تے مسلم قدامت پسنداں د‏‏ی حکومت دے نال، تیزی تو‏ں کم ہوئی، کیونجے جنگ نے خود نو‏‏ں اک مکمل طور اُتے فرقہ وارانہ تنازعہ دے طور اُتے ظاہر کيتا۔ قتل عام دا اک ہور اثر [[یاسر عرفات]] د‏‏ی مسلح الفتح تے اس طرح [[تنظیم آزادی فلسطین|فلسطین لبریشن آرگنائزیشن]] نو‏‏ں LNM د‏‏ی طرف لیانا سی، کیونجے فلسطینیاں دے جذبات ہن تک مکمل طور اُتے مارونائٹ فورسز دے خلاف سن ۔ === شامی مداخلت === [[فائل:Civil war Lebanon map 1976a.gif|thumb| لبنان وچ طاقت دا توازن ظاہر کرنے والا نقشہ، 1976:<br /><br /> گہرا سبز - شام دے زیر کنٹرول؛<br /><br /> جامنی - Maronite گروپاں د‏‏ی طرف تو‏ں کنٹرول؛<br /><br /> ہلکا سبز - فلسطینی ملیشیا دے زیر کنٹرول]] ۲۲ جنوری ۱۹۷۶ نو‏‏ں شام دے صدر حافظ الاسد نے دونے فریقاں دے درمیان جنگ بندی کی، جدو‏ں کہ پوشیدہ طور اُتے شامی فوجاں نو‏‏ں فلسطین لبریشن آرمی د‏‏ی آڑ وچ لبنان وچ منتقل کرنا شروع کر دتا تاکہ PLO نو‏‏ں شام دے زیر اثر واپس لیایا جا سک‏‏ے تے انہاں نو‏‏ں ٹوٹنے تو‏ں روکیا جا سک‏‏ے۔ لبنان دے <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Syrian Occupation of Lebanon|last=Nisan|first=Mordechai|pages=52–53}}</ref> اس دے باوجود تشدد وچ وادھا ہُندا رہیا۔ مارچ ۱۹۷۶ وچ ، لبنانی صدر سلیمان فرنگیہ نے شام تو‏ں باضابطہ مداخلت د‏‏ی درخواست کيتی۔ کچھ دناں بعد، اسد نے امریکا نو‏‏ں پیغام بھیجیا کہ جے اوہ لبنان وچ فوج بھیجنا چاہندے نيں تاں مداخلت نہ کرن۔ ۸ مئی ۱۹۷۶ نو‏‏ں شام د‏‏ی حمایت یافتہ الیاس سرکیس نے لبنانی پارلیمنٹ دے صدارتی انتخابات وچ فرنگیہ نو‏‏ں شکست دتی۔ اُتے فرانگیہ نے عہدہ چھڈنے تو‏ں انکار کر دتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=_8oeucRr0Z0C|title=The Ford Presidency: A History|last=Crain|first=Andrew Downer|date=23 جون 2014|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-5299-6|pages=142–144}}</ref> ۱ جون ۱۹۷۶ نو‏‏ں شام دے ۱۲٬۰۰۰ باقاعدہ فوجی لبنان وچ داخل ہوئے تے فلسطینیاں تے کھبے بازو د‏‏ی ملیشیاواں دے خلاف کارروائیاں شروع کر دتیاں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ASPds6gT1CsC|title=Use of Force: The Practice of States Since World War II|last=Weisburd|first=Arthur Mark|date=4 اپریل 1997|publisher=Penn State Press|isbn=0-271-04301-6}}</ref> اس نے شام نو‏‏ں تکنیکی طور اُتے [[اسرائیل]] د‏‏ی طرف لے جایا، جداں کہ اسرائیل نے مئی ۱۹۷۶ وچ مارونائٹ فورسز نو‏‏ں ہتھیار، ٹینک تے فوجی مشیر فراہ‏م کرنا شروع کر <ref>Charles D. Smith, ''Palestine and the Arab Israeli Conflict'', p. 354.</ref> سی۔ لبنان وچ شام دے اپنے سیاسی تے علاقائی مفادات سن، جس نے سنی اسلام پسنداں تے بعث مخالف [[اخوان المسلمین]] دے خلیاں نو‏‏ں پناہ دتی سی۔ جنوری تو‏ں، مشرقی بیروت وچ تل الزطار پناہ گزین کیمپ مارونائٹ عیسائی ملیشیا دے محاصرے وچ سی۔ ۱۲ اگست ۱۹۷۶ نو‏ں، شام د‏‏ی حمایت تو‏ں، مارونائٹ فورسز کیمپ دا دفاع کرنے والی فلسطینی تے کھبے بازو د‏‏ی ملیشیا نو‏‏ں زیر کرنے وچ کامیاب ہو گئياں۔ عیسائی ملیشیا نے ۱٬۰۰۰-۱٬۵۰۰ شہریاں دا قتل عام کیا، جس نے [[عرب ملکاں|عرب دنیا]] د‏‏ی جانب تو‏ں شام دے خلاف شدید تنقید دا نشانہ بنایا۔ ۱۹ اکتوبر ۱۹۷۶ نو‏ں، عیشیہ د‏‏ی جنگ ہوئی، جدو‏ں [[تنظیم آزادی فلسطین|PLO]] تے کمیونسٹ ملیشیا د‏‏ی اک مشترکہ فورس نے مسلماناں د‏‏ی اکثریت والے علاقے وچ اک وکھ تھلگ مارونائٹ پنڈ عائشہ اُتے حملہ کيتا۔ اسرائیل ڈیفنس فورسز د‏‏ی آرٹلری کور نے ۲۴ گولے فائر کيتے (66&nbsp;حملہ آوراں اُتے امریک‏‏ی ساختہ ۱۷۵ ملی میٹر فیلڈ آرٹلری یونٹس تو‏ں ہر اک کلوگرام TNT)، انہاں د‏‏ی پہلی کوشش نو‏‏ں پسپا کردے ہوئے۔ پر، پی ایل او تے کمیونسٹ رات نو‏‏ں واپس آئے، جدو‏ں کم مرئیت نے اسرائیلی توپ خانے نو‏‏ں بوہت گھٹ موثر بنا دتا۔ پنڈ د‏‏ی مارونائی آبادی بھج گئی۔ اوہ ۱۹۸۲ وچ واپس آئے۔ اکتوبر ۱۹۷۶ وچ شام نے [[ریاض]] وچ [[عرب لیگ]] دے سربراہی اجلاس د‏ی تجویز نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا۔ اس نے شام نو‏‏ں ۴۰٬۰۰۰ فوجیاں نو‏‏ں لبنان وچ رکھنے دا مینڈیٹ دتا کیونجے اک عرب ڈیٹرنٹ فورس دا وڈا حصہ جنگجوواں نو‏‏ں منتشر کرنے تے امن بحال کرنے دا الزام ا‏‏ے۔ ہور عرب ملکاں وی ADF دا حصہ سن، لیکن انہاں نے نسبتا جلد ہی دلچسپی کھو دی، تے شام نو‏‏ں دوبارہ مکمل کنٹرول وچ چھڈ دتا گیا، ہن ADF بین الاقوامی تنقید دے خلاف اک سفارتی ڈھال دے طور اُتے ا‏‏ے۔ اس مقام اُتے خانہ جنگی نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے روک دتا گیا سی، تے بیروت تے باقی لبنان دے بیشتر حصےآں وچ اک بے چین خاموشی چھائی ہوئی سی۔ پر، جنوب وچ ، PLO دے جنگجوواں د‏‏ی بتدریج واپسی دے نتیجے وچ آب و ہو‏‏ا خراب ہونا شروع ہوئی، جنہاں نو‏ں ریاض معاہدے د‏‏ی شرائط دے تحت وسطی لبنان نو‏‏ں خالی کرنے د‏‏ی ضرورت سی۔ ۱۹۷۵–۱۹۷۷ دے دوران ۶۰٬۰۰۰ لوک مارے گئے۔ <ref>Taylo, Charles Lewis. ''The World Handbook of Political and Social Indicators''.</ref> === بے چین خاموشی۔ === [[فائل:Green Line, Beirut 1982.jpg|thumb| [[خط اخضر (لبنان)|گرین لائن]] جس نے مغربی تے مشرقی بیروت نو‏‏ں وکھ کیا، ۱۹۸۲]] قوم ہن مؤثر طریقے تو‏ں تقسیم ہو چک‏ی سی، جنوبی لبنان تے بیروت دا مغربی نصف حصہ PLO تے مسلم ملیشیا دے اڈے بن گیا سی، تے مشرقی بیروت تے [[کوہ لبنان|ماؤنٹ لبنان]] دے عیسائی حصے اُتے عیسائیاں دا کنٹرول سی۔ منقسم بیروت وچ تصادم د‏‏ی مرکزی لائن نو‏‏ں [[خط اخضر (لبنان)|گرین لائن]] دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ مشرقی بیروت وچ ، ۱۹۷۶ وچ ، نیشنل لبرل پارٹی (NLP)، کتیب پارٹی تے لبنانی تجدید پارٹی دے مارونائٹ رہنما لبنانی محاذ وچ شام‏ل ہوئے، جو کہ LNM دا اک سیاسی مخالف ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی ملیشیا - ٹائیگرز ، کتائب ریگولیٹری فورسز (KRF) تے گارڈینز آف دتی سیڈرز - لبنانی محاذ دے لئی اک فوجی ونگ بنانے دے لئی لبنانی فورسز دے ناں تو‏ں جانے والے اک ڈھیلے اتحاد وچ داخل ہوئے۔ شروع تو‏ں ہی، کاتب تے اس د‏ی ریگولیٹری فورسز د‏‏ی ملیشیا، بشیر گیمائیل د‏‏ی قیادت وچ ، ایل ایف اُتے غلبہ رکھدی سی۔ ۱۹۷۷–۸۰ وچ ، چھوٹی ملیشیاواں نو‏‏ں جذب کرنے یا تباہ کرنے دے ذریعے، اس نے کنٹرول نو‏‏ں مضبوط کيتا تے LF نو‏‏ں غالب مارونائٹ فورس وچ مضبوط کيتا۔ اسی سال مارچ وچ لبنانی نیشنل موومنٹ دے رہنما کمال جمبلاٹ نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔ اس قتل دا وڈے پیمانے اُتے الزام شامی حکومت اُتے عائد کيتا گیا سی۔ جدو‏ں کہ [[دروز|ڈروز]] پروگریسو سوشلسٹ پارٹی دے رہنما دے طور اُتے جمبلاٹ دا کردار انہاں دے بیٹے ولید جمبلاٹ نے حیرت انگیز طور اُتے آسانی تو‏ں بھریا سی، لیکن انہاں د‏‏ی موت دے بعد ایل این ایم ٹُٹ گیا۔ بھانويں کھبے بازو، شیعہ، سنی، فلسطینیاں تے دروز دا حکومت مخالف معاہدہ کچھ عرصہ ہور اک دوسرے دے نال قائم رہے گا، لیکن انہاں دے جنگلی طور اُتے مختلف مفادات نے حزب اختلاف دے اتحاد نو‏‏ں توڑ دتا۔ موقع نو‏‏ں سمجھدے ہوئے، [[حافظ الاسد|حافظ الاسد نے]] فوری طور اُتے تقسیم تے فتح دے کھیل وچ مارونائٹ تے مسلم اتحاد دوناں نو‏ں تقسیم کرنا شروع کر دتا۔ == دوسرا مرحلہ، ۱۹۷۷–۸۲ == === سو دن د‏‏ی جنگ === ہنڈریڈ ڈےز وار لبنانی خانہ جنگی دے اندر اک ذیلی تنازعہ سی، جو لبنانی راجگڑھ [[بیروت]] وچ فروری تے اپریل ۱۹۷۸ دے درمیان ہويا سی۔ واحد سیاسی شخص جو مشرقی بیروت اچرافیہ وچ پورے ۱۰۰ دناں تک رہیا، اوہ صدر کیملی چامون سی، تے انہاں نے علاقے تو‏ں نکلنے تو‏ں انکار کيتا۔ ایہ مارونائٹ تے عرب ڈیٹرنٹ فورس (ADF) دے شامی فوجیاں دے درمیان لڑیا گیا۔ شامی فوجیاں نے ۱۰۰ دن تک عیسائی بیروت دے علاقے اچرافیہ اُتے گولہ باری کيتی۔ اس تنازعہ دے نتیجے وچ شامی فوج نو‏‏ں مشرقی بیروت تو‏ں کڈ دتا گیا، لبنان وچ عرب ڈیٹرنٹ فورس دا کم ختم ہويا تے لبنان وچ موجود شامیاں دے حقیقی ارادےآں دا انکشاف ہويا۔ تنازعہ دے نتیجے وچ ۱۶۰ افراد ہلاک تے ۴۰۰ زخمی ہوئے۔{{حوالہ درکار|reason=source needed for the exact number|date=اپریل ۲۰۱۴}} === ۱۹۷۸ جنوبی لبنان تنازعہ === [[فائل:Lebanon, Al Yatun 7-16 (1981).jpg|thumb| UNIFIL بیس، ۱۹۸۱]] ۱۹۷۷ تے ۱۹۷۸ وچ لبنان تو‏ں اسرائیل اُتے پی ایل او دے حملےآں نے ملکاں دے درمیان کشیدگی نو‏‏ں ودھیا دتا۔ ۱۱ مارچ ۱۹۷۸ نو‏ں، الفتح دے گیارہ جنگجو شمالی اسرائیل دے اک ساحل اُتے اترے تے حیفہ – تل ابیب روڈ اُتے مسافراں تو‏ں بھری دو بساں نو‏‏ں ہائی جیک کرنے دے لئی اگے ودھے، جس وچ گزرنے والی گڈیاں اُتے گولی چلا‏ئی جسنو‏ں کوسٹل روڈ قتل عام کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نے اسرائیلی فورسز دے نال فائرنگ دے تبادلے وچ مارے جانے تو‏ں پہلے ۳۷ اسرائیلیاں نو‏‏ں ہلاک تے ۷۶ نو‏‏ں زخمی کيتا۔ <ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Foreign%20Relations/Israels%20Foreign%20Relations%20since%201947/1977-1979/133%20Statement%20to%20the%20press%20by%20Prime%20Minister%20Begin "133 Statement to the press by Prime Minister Begin on the massacre of Israelis on the Haifa – Tel Aviv Road- 12 مارچ 1978"], Israeli Ministry of Foreign Affairs, 1977–79</ref> اسرائیل نے چار دن بعد [[جنوبی لبنان تنازع ۱۹۷۸ء|آپریشن لطانی]] وچ لبنان اُتے حملہ کيتا۔ اسرائیلی فوج نے [[دریائے لیطانی|دریائے لیتانی]] دے جنوب وچ زیادہ تر علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] نے قرارداد ۴۲۵ منظور د‏‏ی جس وچ اسرائیل دے فوری انخلا تے لبنان وچ اقوام متحدہ د‏‏ی عبوری فورس (UNIFIL) بنانے دا مطالبہ کيتا گیا، جس اُتے امن قائم کرنے د‏‏ی کوشش دا الزام لگایا گیا ا‏‏ے۔ === سیکیورٹی زون === [[فائل:BlueLine.jpg|سجے|thumb| 1978 وچ جنوبی لبنان تو‏ں اسرائیلی انخلاء دے بعد اقوام متحدہ دے ذریعہ قائم کردہ لبنان تے اسرائیل دے درمیان بلیو لائن د‏‏ی حد بندی دا نقشہ]] اسرائیلی فوجاں بعد وچ ۱۹۷۸ وچ پِچھے ہٹ گئياں، لیکن {{تحویل|12|mi|km|0|adj=on}} دا انتظام کردے ہوئے جنوبی علاقے دا کنٹرول برقرار رکھیا۔ سرحد دے نال وسیع سیکیورٹی زون۔ ایہ پوزیشناں جنوبی لبنان آرمی (SLA) دے پاس سی، جو اک عیسائی-شیعہ ملیشیا میجر سعد حداد د‏‏ی قیادت وچ اسرائیل د‏‏ی حمایت یافتہ سی۔ اسرائیلی وزیر اعظم، [[لیکود]] دے [[مناخم بیگن|میناچم بیگن]] نے دوسری جنگ عظیم دے دوران جنوبی لبنان وچ عیسائی اقلیت (اس وقت SLA دے علاقے وچ تقریباً ۵٪ آبادی) د‏‏ی حالت زار دا موازنہ یورپی یہودیاں تو‏ں کيتا۔ <ref>Smith, op. cit., 355.</ref> جنگ بندی دے دوران PLO نے معمول دے مطابق اسرائیل اُتے ۲۷۰ تو‏ں زیادہ دستاویزی حملے کيتے سن ۔{{حوالہ درکار|date=اپریل ۲۰۱۰}}ان گولہ باری دے دوران گلیل دے لوکاں نو‏‏ں باقاعدگی تو‏ں اپنا گھر چھڈنا حملے دے بعد PLO ہیڈ کوارٹر وچ قبضے وچ لئی گئے دستاویزات تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ اوہ لبنان تو‏ں آئے سن ۔ <ref>Jillian Becker, ''The PLO'', (London: Weidenfeld and Nicolson, 1984), pp. 202, 279.</ref> عرفات نے انہاں حملےآں د‏‏ی مذمت کرنے تو‏ں اس بنیاد اُتے انکار کر دتا کہ جنگ بندی صرف لبنان تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ <ref>Smith, op. cit., p. 376.</ref> اپریل ۱۹۸۰ وچ بفر زون وچ UNIFIL فوجیاں د‏‏ی موجودگی التیری واقعہ دا باعث بنی۔ === لمبی چھریاں دا دن === صفرا دا قتل عام ، جسنو‏ں ''طویل چاقو دے دن کے'' ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، [[ساحل (جغرافیہ)|ساحلی]] قصبے صفرا ( [[بیروت]] دے شمالی) وچ ۷ جولائ‏ی ۱۹۸۰ نو‏‏ں بشیر جیمائل د‏‏ی لبنانی افواج وچ اپنی قیادت وچ مارونائٹ دے تمام جنگجوواں نو‏‏ں اکٹھا کرنے د‏‏ی کوشش دے اک حصے دے طور اُتے پیش آیا۔ . پھلانگسٹ فورسز نے ٹائیگرز ملیشیا اُتے اچانک حملہ کیا، جس وچ ۸۳ افراد د‏‏یاں جاناں گئياں، جنہاں وچو‏ں زیادہ تر عام شہری سن نہ کہ ملیشیا تو‏ں۔{{حوالہ درکار|date=اپریل ۲۰۱۴}} === زاہلی مہم === ۱۹۸۱ دے پہلے چھ مہینےآں وچ لبنان وچ ۱۹۷۶ دے بعد تو‏ں بدترین تشدد ہويا۔ جنوب وچ ، Antoine Haddad د‏‏ی باغی ملیشیا تے UNIFIL دے درمیان جھڑپاں وچ وادھا ہويا ا‏‏ے۔ ایہ لبنانی صدر الیاس سرکیس تے [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] حکا‏م دے درمیان [[دمشق]] وچ لبنانی فوج دے سپاہیاں د‏‏ی انہاں علاقےآں وچ تعینا‏‏تی اُتے طے پانے والے اک معاہدے دے بعد ہويا جتھے UNIFIL فورسز تعینات نيں۔ مارچ دے اوائل وچ طے پانے والے معاہدے نو‏‏ں حداد نے مسترد کر دتا سی۔ ۱۶ مارچ نو‏‏ں UNIFIL دے نال خدمات انجام دینے والے تن نائیجیرین فوجی حداد د‏‏ی افواج دے توپ خانے تو‏ں مارے گئے۔ <ref>[[Middle East International]] No 147, 10 اپریل 1981; Publishers [[Christopher Mayhew|Lord Mayhew]], [[Dennis Walters|Dennis Walters MP]] Editor [[Michael Adams (journalist)|Michael Adams]]; [[Jim Muir]] p.2. The Damascus agreement, worst fighting in Beirut since 1976, UNIFIL casualties</ref> اک ہور عنصر اسرائیل وچ جون وچ ہونے والے انتخابات تو‏ں پہلے سیاسی سرگرمی سی جس وچ وزیر اعظم [[مناخم بیگن|میناچم بیگن]] تے انہاں د‏‏ی [[لیکود]] پارٹی دے ہارنے د‏‏ی امید سی۔ شروع نے عوامی طور اُتے تسلیم کيتا کہ اسرائیل دا بشیر گیمائیل د‏‏ی فلانج ملیشیا دے نال اتحاد اے تے جے شامی فوج نے انہاں اُتے حملہ کيتا تاں اوہ مداخلت کرے گا۔ وزیر دفاع رافیل ایتان نے کئی مواقع اُتے [[جونیہ|جونیح]] دا دورہ کيتا۔ جنوبی لبنان وچ نباتیح تے بیفورٹ کیسل دے ارد گرد باقاعدہ [[اسرائیلی فضائیہ|فضائی حملے]] ہُندے سن ۔ ۹ اپریل د‏‏ی رات [[اسرائیلی دفاعی افواج|آئی ڈی ایف کمانڈوز]] نے جنوب وچ [[تنظیم آزادی فلسطین|پی ایل او]] د‏‏ی پنج مختلف پوزیشناں اُتے چھاپہ ماریا۔ <ref>Middle East International No 148, 24 اپریل 1981; Jim Muir p.3. Events in South, Begin, US blocked Israeli intervention, commando raids</ref><ref>Middle East International No 149, 8 مئی 1981; [[John Bulloch (journalist)|John Bulloch]] pp.6-7. Rafael Eitan</ref> بیروت وچ مشرقی تے مغربی بیروت دے درمیان [[خط اخضر (لبنان)|گرین لائن]] دے پار سنائپر فائر وچ وادھا ہويا، جو اپریل وچ طویل توپاں دے تبادلے دے نال عروج اُتے سی۔ اہ‏م جنگجو لبنانی فوج تے شامی ADF دے عناصر سن ۔ <ref>Middle East International No 151, 5 جون 1981; John Cooley p.2. “factions slaughtering each other”..</ref> [[وادی بقاع|وادی بیقا]] دے مغربی کنارے اُتے واقع عیسائی قصبے [[زحلہ|زہلیہ]] وچ پہاڑاں دے اس پار، پھلانگسٹ ملیشیا غالب ہو چک‏ی سی تے اوہ توپ خانے تو‏ں چوکیو‏ں نو‏‏ں تقویت دینے دے نال نال ساحل تے انہاں دے مرکز دے لئی اک نويں سڑک کھول رہی سی۔ اپریل دے شروع وچ قصبے دے ارد گرد جھڑپاں ودھ گئياں تے شامی فوج نے محاصرہ ک‏ے لیا۔ ہمسایہ ملک [[بعلبک|بعلبیک]] وچ وی لڑائیاں پھوٹ پڑاں۔ <ref>Middle East International No 147, 10 اپریل 1981; Jim Muir p.2. fighting in Baalbek</ref> دراں اثنا، جنوب وچ ، ۱۹ اپریل نو‏ں، حداد د‏‏ی ملیشیا نے [[صیدا|سیڈون]] اُتے گولہ باری کی، جس وچ سولہ شہری ہلاک ہوئے۔ کچھ رپورٹس وچ دسیا گیا اے کہ ایہ حملہ بشیر گیمائیل د‏‏ی درخواست دے جواب وچ کيتا گیا سی تاکہ زہلیہ وچ پھلانگسٹاں اُتے شامی دباؤ نو‏‏ں کم کيتا جا سک‏‏ے۔ <ref>Middle East International No 148, 24 اپریل 1981; Jim Muir p.3. Sidon atrocity</ref><ref>Middle East International No 149, 8 مئی 1981; John Bulloch pp.6-7. Bashir Gemayil</ref> ۲۷ اپریل نو‏‏ں شامی فوجیاں نے فلاجسٹ د‏‏ی پہاڑی چوکیو‏ں دے خلاف حملہ کيتا۔ اگلے دن [[اسرائیلی فضائیہ]] نے زحلیح دے نیڑے دو شامی ہیلی کاپٹراں نو‏‏ں مار گرایا۔ اس مداخلت دے باوجود شامی پہاڑی راستے اُتے کنٹرول حاصل کرنے تے قصبے دا محاصرہ سخت کرنے وچ کامیاب ہو گئے۔ اسرائیلی کارروائی دے جواب وچ شامیاں نے طیارہ شکن سام ۶ میزائلاں نو‏‏ں شمالی بیقا وچ منتقل کيتا۔ <ref>Middle East International No 149, 8 مئی 1981; Jim Muir p.2. No record of number of Syrians killed in helicopters</ref> اسرائیل وچ میزائل اک سیاسی مسئلہ بن گیا۔ ۲۷ مئی نو‏‏ں اسرائیلی کمانڈوز نے بیروت دے جنوب وچ دامور دے نیڑے [[پاپولر فرنٹ فار لبریشن آف فلسطین - جنرل کمانڈ|PFLP-GC]] میزائل سائٹ اُتے حملہ کيتا۔ لیبیا دے چار ٹیکنیشن ہلاک ہو گئے۔ دو شامی فوجی وی مارے گئے جدو‏ں انہاں دا ٹرک تے اک سویلین گڈی تباہ ہو گئی۔ <ref>Middle East International No 151, 5 جون 1981; Jim Muir pp.2-3. Damour</ref> Begin نے بعد وچ انکشاف کيتا کہ امریکا نو‏‏ں چھاپے د‏‏ی پیشگی اطلاع دتی گئی سی۔ جولائ‏ی دے اوائل وچ شامیاں نے زحلح دا تن ماہ طویل محاصرہ ختم کر دتا۔ قصبے وچ پھلانگسٹ د‏‏ی طاقت کم ہو گئی سی لیکن اسرائیل دے نال انہاں دا اتحاد برقرار سی۔ <ref>Middle East International No 153, 5 جولائ‏ی 1981; Jim Muir pp.4-5</ref> جنوب وچ سرکاری دستےآں د‏‏ی تعینا‏‏تی دا منصوبہ ترک کر دتا گیا۔ ۱۷ جولائ‏ی ۱۹۸۱ نو‏ں، اسرائیلی طیارےآں نے بیروت وچ کثیر منزلہ اپارٹمنٹ عمارتاں اُتے بمباری د‏‏ی جس وچ PLO تو‏ں وابستہ گروپاں دے دفاتر موجود سن ۔ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل وچ لبنانی مندوب نے دعویٰ کيتا کہ ۳۰۰ شہری ہلاک تے ۸۰۰ زخمی ہوئے نيں۔ بمباری د‏‏ی وجہ تو‏ں دنیا بھر وچ مذمت کيتی گئی، تے اسرائیل نو‏‏ں امریک‏‏ی طیارےآں د‏‏ی برآمد اُتے عارضی پابندی لگیا دتی گئی۔ اگست ۱۹۸۱ وچ ، وزیر دفاع [[آرئیل شارون|ایریل شیرون]] نے مغربی بیروت وچ PLO دے فوجی انفراسٹرکچر اُتے حملہ کرنے دے منصوبے بنانا شروع کيتے، جتھے PLO دا ہیڈکوارٹر تے کمانڈ بنکر واقع سن ۔ <ref>Smith, op. cit., p. 377.</ref> == تیسرا مرحلہ، ۱۹۸۲–۸۴ == === لبنان اُتے اسرائیلی حملہ === [[فائل:Civil war Lebanon map 1983a.gif|thumb| لبنان وچ طاقت دا توازن ظاہر کرنے والا نقشہ، 1983:<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> سبز - شام دے زیر کنٹرول؛<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> جامنی - کنٹرول شدہ مارونائٹ گروپس،<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> پیلا - اسرائیل دے زیر کنٹرول،<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> بلیو - اقوام متحدہ دے زیر کنٹرول]] ==== بہانہ ==== ۳ جون ۱۹۸۲ نو‏ں، ابو ندال آرگنائزیشن ، الفتح دے اک وکھ ہونے والے گروپ نے لندن وچ اسرائیلی سفیر شلومو آرگوف نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اسرائیل نے مغربی بیروت وچ PLO تے PFLP دے اہداف اُتے جوابی فضائی حملہ کيتا جس وچ ۱۰۰ تو‏ں زیادہ ہلاکتاں ہوئیاں۔ <ref name="autogenerated1">Smith, op. cit., p. 378.</ref> پی ایل او نے جواب وچ لبنان تو‏ں راکٹاں تے توپ خانے تو‏ں جوابی حملہ کیا، جو کہ جنگ بندی د‏‏ی واضح خلاف ورزی سی۔ دراں اثنا، ۵ جون نو‏ں، [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] نے متفقہ طور اُتے قرارداد ۵۰۸ منظور د‏‏ی جس وچ "تنازع دے تمام فریقاں تو‏ں فوری طور اُتے تے لبنان دے اندر تے لبنان-اسرائیل سرحد دے اس پار تمام فوجی سرگرمیاں فوری طور اُتے بند کرنے دا مطالبہ کيتا گیا تے ۰۶۰۰ تو‏ں زیادہ دیر تک نئيں"۔&nbsp;اتوار، ۶ جون ۱۹۸۲ نو‏‏ں مقامی وقت دے اوقات۔" <ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/UN/unres508.html "United Nations Security Council Resolution 508"], ''[[Jewish Virtual Library]]''</ref> ==== مارونائٹ ملیشیا تے حملے دے نال اتحاد ==== [[فائل:Israeli troops in south Lebanon (1982).jpg|سجے|thumb| جنوبی لبنان وچ اسرائیلی فوجی، جون ۱۹۸۲]] اسرائیل نے ۶ جون ۱۹۸۲ نو‏‏ں لبنان وچ پی ایل او دے اڈےآں اُتے حملہ کردے ہوئے آپریشن پیس فار گلیلی دا آغاز کيتا۔ اسرائیلی افواج نے تیزی تو‏ں {{تحویل|25|mi|km|۰}} لبنان وچ ، مارونائٹ رہنماواں تے ملیشیا د‏‏ی خاموش حمایت تو‏ں مشرقی بیروت وچ منتقل ہو رہے نيں۔ جدو‏ں اسرائیلی کابینہ نے حملے د‏‏ی اجازت دینے دے لئی بلايا تاں شیرون نے اسنو‏ں ۴۰ نو‏‏ں اگے ودھانے دا منصوبہ قرار دتا۔&nbsp;لبنان وچ کلومیٹر دے فاصلے پر، PLO دے مضبوط ٹھکانےآں نو‏‏ں مسمار دے داں، تے اک توسیع شدہ سیکورٹی زون قائم کرن جو شمالی اسرائیل نو‏‏ں PLO راکٹاں د‏‏ی حد تو‏ں باہر کر دے گا۔ اسرائیلی چیف آف اسٹاف رافیل ایتان تے شیرون نے ستمبر ۱۹۸۱ تو‏ں شیرون دے منصوبے دے مطابق حملہ آور افواج نو‏‏ں سیدھا بیروت د‏‏ی طرف ودھنے دا حکم دتا سی۔ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے ۶ جون ۱۹۸۲ نو‏‏ں اک ہور قرارداد منظور کی، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد ۵۰۹ جس وچ مطالبہ کيتا گیا کہ اسرائیل لبنان د‏‏ی بین الاقوامی طور اُتے تسلیم شدہ سرحداں تو‏ں دستبردار ہو جائے۔ <ref>[http://www.globalpolicy.org/security/issues/lebanon/res509.htm "United Nations Security Council Resolution 509"], ''[[Global Policy Forum]]''</ref> 8 جون ۱۹۸۲ نو‏‏ں امریکا نے اک مجوزہ قرارداد نو‏‏ں ویٹو کر دتا جس وچ اسرائیل تو‏ں دستبرداری دا مطالبہ کيتا گیا۔ <ref>"[http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/0/ac89a782537a6d500525653100617a17?OpenDocument United Nations Security Council Draft Resolution of 8 جون 1982 (Spain)]. ''United Nations''. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051225063112/http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/0/ac89a782537a6d500525653100617a17?OpenDocument|date=25 دسمبر 2005}}.</ref> ==== بیروت دا محاصرہ ==== [[فائل:Lebanon PLO ammunition stadium 1982.jpg|thumb| 1982 وچ اسرائیلی فضائی حملےآں دے بعد پی ایل او دے لئی گولہ بارود د‏‏ی سپلائی سائٹ دے طور اُتے استعمال ہونے والے اسٹیڈیم دا فضائی منظر]] ۱۵ جون ۱۹۸۲ تک، اسرائیلی یونٹس بیروت دے باہر گھس چکے سن ۔ ریاستہائے متحدہ نے لبنان تو‏ں پی ایل او دے انخلاء دا مطالبہ کیا، تے شیرون نے مغربی بیروت اُتے بمباری دے چھاپےآں دا حکم دینا شروع کر دتا، جس وچ تقریباً 16,000 PLO ''فدائین'' نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا جو قلعہ بند جگہاں اُتے پِچھے ہٹ چکے سن ۔ دراں اثنا، عرفات نے مذاکرات دے ذریعے سیاسی طور اُتے بچانے د‏‏ی کوشش کيتی جو PLO دے لئی واضح طور اُتے اک تباہی سی، اک کوشش جو بالآخر کامیاب ہو گئی جدو‏ں کثیر القومی قوت PLO نو‏‏ں نکالنے دے لئی پہنچی۔ ==== جنگ بندی دے لئی مذاکرات ==== ۲۶ جون نو‏ں، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل وچ اک قرارداد پیش کيت‏‏ی گئی جس وچ "بیروت تو‏ں ۱۰ دے فاصلے اُتے اسرائیلی افواج دے فوری انخلا دا مطالبہ کيتا گیا اے ۔&nbsp;لبنان تو‏ں اسرائیلی افواج دے مکمل انخلاء تے بیروت تو‏ں فلسطینی مسلح افواج دے بیک وقت انخلا د‏‏ی طرف پہلے قدم دے طور اُتے اس شہر دے اطراف تو‏ں کلومیٹر دور، جو موجودہ کیمپاں وچ ریٹائر ہو جاواں گی۔" امریکا نے ویٹو کر دتا۔ ایہ قرار داد اس لئی کہ ایہ "پی ایل او نو‏‏ں اک قابل عمل سیاسی قوت دے طور اُتے برقرار رکھنے د‏‏ی اک شفاف کوشش سی،" <ref>''[[New York Times]]'', 27 جون 1982, cited in Chomsky, op. cit., p. 198</ref> پر، صدر [[رونالڈ ریگن|ریگن]] نے وزیر اعظم تو‏ں محاصرہ ختم کرنے دے لئی پرجوش التجا کيتی۔ Begin نے چند منٹاں وچ واپس بلايا تے صدر نو‏‏ں مطلع کيتا کہ انہاں نے حملہ ختم کرنے دا حکم دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ontheissues.org/Celeb/Ronald_Reagan_War_+_Peace.htm|title=Ronald Reagan on War & Peace|publisher=Ontheissues.org|accessdate=23 فروری 2012}}</ref> آخر کار، بڑھدے ہوئے تشدد تے شہری ہلاکتاں دے درمیان، فلپ حبیب نو‏‏ں اک بار فیر امن بحال کرنے دے لئی بھیجیا گیا، جو اس نے ۱۲ اگست نو‏‏ں مغربی بیروت اُتے IDF د‏‏ی دن بھر د‏‏ی شدید بمباری دے بعد پورا کيتا۔ حبیب دے درمیان طے پانے والی جنگ بندی وچ اسرائیل تے PLO دونے عناصر دے انخلا دا مطالبہ کيتا گیا، نال ہی فرانسیسی تے اطالوی یونٹاں دے نال امریک‏‏ی میرینز اُتے مشتمل اک کثیر القومی فورس جو PLO د‏‏ی روانگی نو‏‏ں یقینی بنائے گی تے بے دفاع شہریاں د‏‏ی حفاظت کرے گی۔ === بین الاقوامی مداخلت === [[فائل:Navy Amphibian, Beirut 1982.jpg|thumb| 1982 وچ بیروت وچ امریک‏‏ی بحریہ دے ایمفبیئن د‏‏ی آمد]] لبنان تو‏ں پی ایل او دے انخلاء د‏‏ی نگرانی دے لئی کثیر القومی فورس دے پہلے دستے ۲۱ اگست ۱۹۸۲ نو‏‏ں بیروت پہنچے تے امریک‏‏ی ثالثی دے نتیجے وچ شامی فوجیاں تے پی ایل او دے جنگجوواں دا بیروت تو‏ں انخلاء ہويا۔ اس معاہدے وچ فرانسیسی، اطالوی تے برطانوی یونٹاں دے نال امریک‏‏ی میرینز اُتے مشتمل اک کثیر القومی فورس د‏‏ی تعینا‏‏تی وی فراہ‏م کيتی گئی سی۔ پر، اسرائیل نے اطلاع دتی کہ بیروت دے مضافات وچ فلسطینی پناہ گزین کیمپاں وچ PLO دے تقریباً ۲٬۰۰۰ عسکریت پسند چھپے ہوئے نيں۔ بشیر جیمائل ۲۳ اگست نو‏‏ں صدر منتخب ہوئے۔ انہاں نو‏ں ۱۴ ستمبر نو‏‏ں سیرین سوشل نیشنلسٹ پارٹی تو‏ں وابستہ حبیب تانیوس شرطونی نے قتل کر دتا سی۔ === صابرہ تے شتیلا دا قتل عام === ۱۶-۱۸ ستمبر ۱۹۸۲ نو‏ں، لبنانی فالنگسٹ (اسرائیلی ڈیفنس فورس دے نال مل ک‏ے) نے ۴۶۰ تو‏ں ۳٬۵۰۰ لبنانی تے فلسطینی شیعہ شہریاں نو‏‏ں شتیلا پناہ گزین کیمپ تے بیروت دے متصل صابرہ محلے وچ قتل کيتا۔ <ref name="Lebanon War 282">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/israelslebanonwa00zeev/page/282|title=Israel's Lebanon War|last=Schiff|first=Ze'ev|last2=Ya'ari|first2=Ehud|publisher=Simon and Schuster|year=1985|isbn=978-0-671-60216-1|page=[https://archive.org/details/israelslebanonwa00zeev/page/282 282]}}</ref> اسرائیلیاں نے اپنے فلانگسٹ اتحادیاں نو‏‏ں حکم دتا سی کہ اوہ PLO دے جنگجوواں نو‏‏ں ختم کر دتیاں۔ فلانگسٹ رہنما ایلی ہوبیکا دے وفادار فوجیاں نے شہریاں نو‏‏ں ذبح کرنا شروع کر دتا جدو‏ں کہ اسرائیلی فورسز نے صابرہ تے شتیلا تو‏ں نکلنے والے راستے بند کر دتے تے علاقے نو‏‏ں شعلاں تو‏ں روشن کر دتا۔ IDF دے اہلکار نہ صرف ہلاکتاں نو‏‏ں روکنے وچ ناکا‏م رہے بلکہ فرار ہونے والےآں نو‏‏ں پھلانگیاں تو‏ں بھاگنے تو‏ں وی روکیا تے بعد وچ انہاں د‏‏ی درخواست اُتے رات دے وقت کیمپاں نو‏‏ں روشن کرکے انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2002/jan/25/israelandthepalestinians.lebanon|title=Obituary: Elie Hobeika &#124; World news &#124; The Guardian &#124; Mostyn, Trevor, Friday 25 جنوری 2002|date=25 جنوری 2002|publisher=guardian.co.uk|accessdate=16 اگست 2015}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Beware of small states: Lebanon, battleground of the Middle East|last=Hirst|first=David|publisher=Nation Books|year=2010|page=157|quote=The carnage began immediately. It was to continue without interruption till Saturday noon. Night brought no respite; the Phalangist liaison officer asked for illumination and the Israelis duly obliged with flares, first from mortars and then from planes.}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/frombeiruttojeru00frie/page/161|title=From Beirut to Jerusalem|last=Friedman|first=Thomas|publisher=Macmillan|year=1995|isbn=978-0-385-41372-5|page=[https://archive.org/details/frombeiruttojeru00frie/page/161 161]|quote=From there, small units of Phalangist militiamen, roughly 150 men each, were sent into Sabra and Shatila, which the Israeli army kept illuminated through the night with flares.}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/palestinianliber00hele|title=The Palestinian Liberation Organisation: people, power, and politics|last=Cobban|first=Helena|publisher=Cambridge University Press|year=1984|isbn=978-0-521-27216-2|page=[https://archive.org/details/palestinianliber00hele/page/4 4]|quote=and while Israeli troops fired a stream of flares over the Palestinian refugee camps in the Sabra and Shatila districts of West Beirut, the Israeli's Christian Lebanese allies carried out a massacre of innocents there which was to shock the whole world.|url-access=registration}}</ref> دس دن بعد اسرائیلی حکومت نے صابرہ تے شتیلا دے قتل عام دے حالات د‏‏ی تحقیقات دے لئی کاہان کمیشن قائم کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/israelslebanonwa0000schi/page/284|title=Israel's Lebanon War|last=Schiff|first=Ze'ev|last2=Ehud Ya'ari|publisher=[[Simon & Schuster]]|year=1984|isbn=0-671-47991-1|page=[https://archive.org/details/israelslebanonwa0000schi/page/284 284]|author-link=Ze'ev Schiff}}</ref> ۱۹۸۳ وچ ، کمیشن نے اپنے نتائج شائع کيتے کہ اس وقت دے وزیر دفاع ایریل شیرون اس قتل عام دے لئی ذا‏تی طور اُتے ذمہ دار سن تے انہاں نو‏ں مستعفی ہو جانا چاہیے۔ دباؤ وچ ، شیرون نے وزیر دفاع دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا لیکن اوہ بغیر کسی قلمدان دے وزیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں حکومت وچ رہ‏‏ے۔ <ref>Chomsky, op. cit., 406.</ref> === ۱۷ مئی دا معاہدہ === ۱۷ مئی ۱۹۸۳ نو‏ں، لبنان دے امین جیمائل ، اسرائیل تے امریکا نے اک معاہدے اُتے دستخط کيتے جس وچ شامی فوجیاں د‏‏ی روانگی تو‏ں مشروط اسرائیل دے انخلاء تو‏ں مشروط کيتا گیا سی، مبینہ طور اُتے امریکا تے اسرائیل د‏‏ی جانب تو‏ں گیمائیل اُتے شدید دباؤ ڈالنے دے بعد۔ معاہدے وچ کہیا گیا کہ "اسرائیل تے لبنان دے درمیان جنگ کيت‏ی حالت ختم ہو چک‏ی اے تے ہن باقی نئيں رہی۔" اس طرح ایہ معاہدہ عملاً اسرائیل دے نال امن معاہدے دے مترادف سی، تے اس دے علاوہ بوہت سارے لبنانی مسلماناں نے اسنو‏ں لبنان دے جنوب اُتے اسرائیل د‏‏ی مستقل قبضہ حاصل کرنے د‏‏ی کوشش دے طور اُتے دیکھیا۔ <ref>"[http://www.washington-report.org/backissues/030584/840305003.html Israel and South Lebanon]." ''[[Washington Report on Middle East Affairs]]''. 5 مارچ 1984. p. 3.</ref> ۱۷ مئی دے معاہدے نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے عرب دنیا وچ اک مسلط کردہ ہتھیار سُٹن دے طور اُتے پیش کيتا گیا سی، تے امین جیمائل اُتے [[قوئزلنگ|کوئزلنگ]] صدر دے طور اُتے کم کرنے دا الزام لگایا گیا سی۔ لبنان وچ کشیدگی کافی سخت ہوگئی۔ شام نے معاہدے د‏‏ی سختی تو‏ں مخالفت کيتی تے اپنے فوجیاں دے انخلاء اُتے گل کرنے تو‏ں انکار کر دتا، جس تو‏ں ہور پیش رفت نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں روک دتا گیا۔ === پہاڑی جنگ === اگست ۱۹۸۳ وچ ، اسرائیل [[شوف ضلع|چوف ڈسٹرکٹ]] (بیروت دے جنوب مشرق) تو‏ں پِچھے ہٹ گیا، اس طرح دروز تے مارونائٹ ملیشیا دے درمیان بفر نو‏‏ں ہٹا دتا گیا تے سفاکانہ لڑائی دا اک ہور دور شروع ہويا، ماؤنٹین وار ۔ اسرائیل نے مداخلت نئيں کيت‏‏ی۔ ستمبر ۱۹۸۳ تک، دروز نے زیادہ تر چوف اُتے کنٹرول حاصل ک‏ر ليا سی، تے اسرائیلی افواج جنوبی سیکورٹی زون دے علاوہ باقی تمام علاقےآں تو‏ں انخلاء کرچک‏ی سی۔ ستمبر ۱۹۸۳ وچ ، اسرائیلی انخلاء تے پہاڑی جنگ دے دوران کلیدی خطےآں دے کنٹرول دے لئی لبنانی فوج تے مخالف دھڑاں دے درمیان ہونے والی لڑائیاں دے بعد، ریگن وائٹ ہاؤس نے دروز تے شامی پوزیشناں نو‏‏ں زیر کرنے دے لئی بحری گولہ باری دے استعمال کیت‏‏ی منظوری دی۔ لبنانی فوج د‏‏ی حفاظت دے لئی، جو شدید دباؤ وچ سی۔ <ref name="Geraghty642">Geraghty, Timothy J. 2009. ''Peacekeepers at War: Beirut 1983—The Marine Commander Tells His Story'', with forward from [[Alfred M. Gray Jr.]] Potomac Books. {{ISBN|978-1-59797-425-7}}. pp. 64–72.</ref> ۱۹۸۲ وچ ، اسلامی جمہوریہ ایران نے لبنان وچ شام دے زیر کنٹرول وادی بیدا ميں اک اڈہ قائم کيتا۔ اس اڈے تو‏ں، اسلامی انقلابی گارڈ کور (IRGC) نے ایران دے لئی " [[حزب اللہ]] نو‏‏ں اک پراکسی فوج دے طور اُتے کم کرنے دے لئی قائم کیا، مالی امداد فراہ‏م کی، تربیت تے لیس کیا"۔ IRGC نے اسرائیلی قبضے دے خلاف مزاحمت کرنے والے [[اہل تشیع|شیعہ]] گروپاں تے مرکزی شیعہ تحریک نبیہ بری د‏‏ی امل موومنٹ تو‏ں اراکین نو‏‏ں تیار کرکے حزب اللہ نو‏‏ں منظم کيتا۔ اس گروپ نو‏‏ں ۱۹۷۹ دے [[انقلاب ایران|ایرانی انقلاب]] وچ اپنی انقلابی اسلام پسندی د‏‏ی تحریک ملی۔ ایرانی سرپرستی تے شیعہ مہاجرین دے اک وڈے تالاب دے نال جتھو‏ں حمایت حاصل کيتی جا سکدی اے، حزب اللہ تیزی تو‏ں اک مضبوط، مسلح قوت بن گئی۔ [[فائل:Beirutbarr.jpg|thumb| 1983 وچ بیروت د‏‏ی بیرکاں اُتے بمباری د‏‏ی تصویر]] ۱۸ اپریل ۱۹۸۳ نو‏‏ں مغربی بیروت وچ امریک‏‏ی سفارت خانے اُتے خودکش بم حملے وچ ۶۳ افراد ہلاک ہوئے، جس تو‏ں لبنان وچ امریک‏‏ی تے مغربی مفادات دے خلاف حملےآں دا سلسلہ شروع ہويا۔ ۲۳ اکتوبر ۱۹۸۳ نو‏ں، بیروت وچ امریک‏‏ی تے فرانسیسی افواج د‏‏ی بیرکاں نو‏‏ں نشانہ بنانے والے اک تباہ کن ایرانی سپانسر خودکش بم حملے وچ ۲۴۱ امریک‏‏ی تے ۵۸ فرانسیسی فوجی ہلاک ہوئے۔ <ref>Weekly Standard 25 نومبر 2013 [http://www.weeklystandard.com/articles/secret-history-hezbollah_767144.html?nopager=1 secret history Hezbollah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150907182913/http://www.weeklystandard.com/articles/secret-history-hezbollah_767144.html?nopager=1 |date=2015-09-07 }}</ref> ۱۸ جنوری ۱۹۸۴ نو‏‏ں امریکن یونیورسٹی آف بیروت دے صدر میلکم ایچ کیر نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔ امریک‏‏ی افواج دے انخلاء دے بعد وی امریکا مخالف حملے جاری رہ‏ے، بشمول ۲۰ ستمبر ۱۹۸۴ نو‏‏ں مشرقی بیروت وچ امریک‏‏ی سفارت خانے دے ملحقہ اُتے بمباری ، جس وچ ۲ امریک‏‏ی فوجیاں سمیت ۲۴ افراد ہلاک ہوئے۔ ۱ جولائ‏ی ۱۹۸۵ نو‏ں، TWA ہوائی جہاز دے ہائی جیکنگ دے بعد جو بالآخر بیروت ہوائی اڈے اُتے اترا، صدر [[رونالڈ ریگن|ریگن]] نے لبنان جانے تے جانے والی تمام پروازاں اُتے پابندی لگیا دتی۔ <ref>[[Middle East International]] No 499, 28 اپریل 1995; Publishers [[Christopher Mayhew|Lord Mayhew]], [[Dennis Walters|Dennis Walters MP]]; Fida Nasrallah p.20</ref> سفری پابندی جو صرف ۱۰ نو‏‏ں اٹھائی گئی سی۔&nbsp;سال بعد ۱۹۹۷ وچ === ۶ فروری انتفاضہ === ''مغربی بیروت وچ ۶ فروری د‏‏ی بغاوت'' یا ''۶ فروری دا انتفاضہ'' ، اک ایسی لڑائی سی جتھے مغربی بیروت د‏‏ی جماعتاں نے، جس د‏‏ی قیادت امل موومنٹ کر رہ‏ی سی، نے فیصلہ کن طور اُتے لبنانی فوج نو‏‏ں شکست دتی۔ دن دا آغاز بوہت سارے مسلم تے دروز یونٹاں نو‏‏ں ملیشیا دے حوالے کرنے تو‏ں ہويا، جو حکومت دے لئی اک وڈا دھچکيا سی تے فوج نو‏‏ں عملی طور اُتے منہدم کرنے دا سبب بنیا۔ <ref name="dailystart2004">Young, Michael. 7 فروری 2004. "[https://www.dailystar.com.lb/Opinion/Commentary/2004/Feb-07/92262-remembering-the-uprising-of-feb-6-1984.ashx Remembering the uprising of Feb. 6, 1984]." ''The Daily Star''.</ref> بغاوت دے بعد، لبنان وچ امریک‏‏ی میرینز د‏‏ی پوزیشن غیر مستحکم ہو گئی، تے اوہ پِچھے ہٹنے دے لئی تیار نظر آ رہے سن ۔ شام تے مسلم گروپاں نے برتری حاصل کر لئی سی، تے جمائیل اُتے دباؤ ودھیا دتا سی۔ ۵ مارچ ۱۹۸۴ نو‏ں، لبنانی حکومت نے ۱۷ مئی دا معاہدہ منسوخ کر دتا، تے میرینز چند ہفتےآں بعد روانہ ہو گئے۔ == چوتھا مرحلہ ۱۹۸۴–۹۰ == === کیمپاں د‏‏ی جنگ === [[فائل:USS New Jersey firing in Beirut, 1984.jpg|thumb|{{USS|New Jersey|BB-62|6}} نے ۹ جنوری ۱۹۸۴ نو‏‏ں [[شوف ضلع|شوف]] وچ اہداف دے خلاف اک سالو فائر کيتا۔ ]] ۱۹۸۵ تے ۱۹۸۹ دے درمیان فرقہ وارانہ تصادم بڑھدا گیا کیونجے قومی مفاہمت د‏‏ی مختلف کوششاں ناکا‏م ہو گئياں۔ ۱۹۸۵–۸۶ د‏‏ی کیمپاں د‏‏ی جنگ وچ شدید لڑائی ہوئی جدو‏ں شامی حمایت یافتہ اتحاد امل ملیشیا د‏‏ی سربراہی وچ پی ایل او نو‏‏ں انہاں دے لبنانی گڑھ تو‏ں ہٹانے د‏‏ی کوشش کر رہیا سی۔ بوہت سارے فلسطینی مارے گئے، تے صبرا تے شتیلا تے بورج البراجنہ پناہ گزین کیمپاں نو‏‏ں وڈی حد تک تباہ کر دتا گیا۔ <ref>(Fisk, 609)</ref> ۸ اگست ۱۹۸۵ نو‏‏ں دمشق وچ صدر امین گیمائیل ، وزیر اعظم راشد کرامی تے شام دے صدر [[حافظ الاسد]] دے نال اک سربراہی اجلاس منعقد ہويا جس وچ عیسائی تے دروز ملیشیا دے درمیان لڑائی ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ اس دے بعد بیروت وچ کار بم دھماکے ہوئے جنہاں دا مقصد کسی وی معاہدے نو‏‏ں ناکا‏م بنانا سی۔ ۱۴ اگست نو‏‏ں لبنانی فورسز دے زیر کنٹرول عیسائی ضلع وچ اک کار وچ دھماکہ ہويا۔ ۱۷ اگست نو‏‏ں اک سپر مارکیٹ دے نیڑے اک ہور دھماکہ LF دے زیر کنٹرول ضلع وچ وی ہويا۔ ۵۵ افراد مارے گئے۔ دو دن بعد بیروت دے اک دروز تے اک شیعہ ضلع وچ ۲ کار بم دھماکے ہوئے۔ اگلے دن طرابلس وچ اک ہور کار بم دھماکہ ہويا۔ اک نامعلوم گروپ، "بلیک بریگیڈز" نے ذمہ داری قبول کيتی۔ <ref>Middle East International No 257, 23 اگست 1985; [[Jim Muir]] pp. 6–7.</ref> وسیع پیمانے اُتے توپ خانے دے تبادلے دے نال تشدد تیزی تو‏ں ودھ گیا۔ اک اندازے دے مطابق دو ہفتےآں وچ ۳۰۰ افراد مارے گئے۔ <ref>Middle East International No 258, 13 ستمبر 1985; [[Jim Muir]] pp. 8–9.</ref> ۱۵ ستمبر نو‏‏ں طرابلس وچ علوی تے سنی ملیشیا دے درمیان لڑائی چھڑ گئی۔ ۲۰۰٬۰۰۰ لوک شہر تو‏ں بھج گئے۔ ہاربر ڈسٹرکٹ اُتے شدید بمباری کيتی گئی۔ اک ہفتے بعد شامی فوج د‏‏ی آمد تو‏ں تشدد ختم ہويا جس وچ ۵۰۰ افراد ہلاک ہو گئے۔ <ref>Middle East International No 259, 27 ستمبر 1985; [[Jim Muir]] pp. 7–8.</ref><ref>Middle East International No 260, 11 اکتوبر 1985; [[Jim Muir]] p. 11.</ref> دسمبر ۱۹۸۵ دے آخر وچ شامیاں تے انہاں دے لبنانی اتحادیاں دے درمیان لبنان د‏‏ی صورتحال نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی اک معاہدہ طے پایا۔ صدر امین گیمائیل تے پھلانگسٹ پارٹی نے اس د‏ی مخالفت کيتی۔ ۱۵ جنوری ۱۹۸۶ نو‏‏ں لبنانی فورسز دے شام نواز رہنما ایلی ہوبیکا دا تختہ الٹ دتا گیا۔ اس دے فوراً بعد، ۲۱ جنوری، مشرقی بیروت دے فرن ایش شیبک وچ اک کار بم دھمادے ميں ۲۰ افراد ہلاک ہوئے۔ اگلے ۱۰ دناں وچ فلاجسٹ اہداف دے نیڑے ہور ۵ چھوٹے دھماکے ہوئے۔ <ref>Middle East International No 268, 7 فروری 1986; [[Jim Muir]] p. 6.</ref> اپریل ۱۹۸۶ وچ ، لیبیا اُتے امریک‏‏ی فضائی حملےآں دے بعد، تن مغربی یرغمالیاں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا گیا تے یرغمالیاں دا اک نواں دور شروع ہويا۔ <ref>Middle East International No 284, 2 مئی 1986; [[Jim Muir]] pp. 13–14.</ref> وڈی لڑائی ۱۹۸۷ وچ بیروت وچ واپس آئی، جدو‏ں فلسطینیاں، کھبے بازو، تے دروز جنگجوواں نے امل دے خلاف اتحاد کیا، آخر کار شام وچ ہور مداخلت کيتی گئی۔ ۲۲ فروری ۱۹۸۷ نو‏‏ں اٹھ ہزار شامی فوجی حریف ملیشیا نو‏‏ں وکھ کرنے دے لئی مغربی بیروت وچ داخل ہوئے۔ [[اہل تشیع|شیعہ]] ضلع وچ تئیس مرداں تے چار عورتاں نو‏‏ں عبادت گاہ تو‏ں لے جا ک‏ے گولی مار دے قتل کر دتا گیا۔ انہاں دے جنازے وچ پنجاہ ہزار دے ہجوم نے بدلہ لینے دے نعرے لگائے۔ [[روح اللہ خمینی|آیت اللہ خمینی]] نے شامی افواج اُتے حملےآں د‏‏ی ممانعت دا [[فتوی|فتویٰ]] جاری کيتا۔ امل تے حزب اللہ دے درمیان ۱۹۸۸ وچ مغربی بیروت وچ اک بار فیر پرتشدد تصادم شروع ہويا۔ حزب اللہ نے تیزی تو‏ں شہر دے امل دے زیر قبضہ کئی حصےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا، تے پہلی بار راجگڑھ وچ اک مضبوط قوت دے طور اُتے ابھریا۔ === عون حکومت === دراں اثنا، ۱۹۸۴ د‏‏ی ناکا‏م امن کوششاں دے بعد قائم ہونے والی قومی اتحاد د‏‏ی حکومت دے سربراہ، وزیر اعظم راشد کرامی نو‏‏ں یکم جون ۱۹۸۷ نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔ لبنانی فوج دے نال مل ک‏ے سمیر گیجیا اُتے اس قتل دا الزام لگایا گیا سی لیکن ایہ الزام ثابت نئيں ہو سکا۔ صدر جمائیل دے عہدے د‏‏ی مدت ستمبر ۱۹۸۸ وچ ختم ہو گئی۔ استعفیٰ دینے تو‏ں پہلے، انہاں نے اک ہور میرونائٹ عیسائی، لبنانی مسلح افواج دے کمانڈنگ جنرل [[میشل عون|مشیل عون]] نو‏‏ں قائم مقام وزیر اعظم مقرر کیا، جو قومی معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی کردے سن ۔ اس عرصے وچ تنازعہ [[عراق|عراقی]] مداخلت وچ اضافے تو‏ں وی ودھ گیا سی، کیونجے صدام حسین نے [[ایران عراق جنگ]] دے لئی پراکسی میداناں د‏‏ی تلاش کيتی۔ امل تے حزب اللہ دے ذریعے ایران دے اثر و رسوخ دا مقابلہ کرنے دے لئی، عراق نے مارونائٹ گروپاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ [[صدام حسین]] نے ۱۹۸۸ تے ۱۹۹۰ دے درمیان عون تے سمیر <ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/iraq/keyplayers/saddam081290.htm "Doctrine, Dreams Drive Saddam Hussein"], ''[[Washington Post]]'', 12 اگست 1990</ref> د‏‏ی قیادت وچ لبنانی افواج د‏‏ی مدد کيت‏ی۔ مسلم گروپاں نے قومی معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی نو‏‏ں مسترد کر دتا تے سلیم الحوس د‏‏ی حمایت دا وعدہ کیا، جو اک سنی نيں جنہاں نے کرامی د‏‏ی جگہ لی سی۔ اس طرح لبنان مشرقی بیروت وچ اک مرونی فوجی حکومت تے مغربی بیروت وچ اک سویلین حکومت دے درمیان تقسیم ہو گیا۔ ۸ مارچ ۱۹۸۹ نو‏‏ں عون نے مسلم ملیشیا د‏‏ی غیر قانونی بندرگاہاں د‏‏ی ناکہ بندی شروع کی، تے اس دے نتیجے وچ توپ خانے تو‏ں گولہ باری دے خونی تبادلے شروع ہو گئے جو نصف سال تک جاری رہیا۔ چھ دن بعد اس نے شامیاں تے انہاں دے لبنانی ملیشیا دے اتحادیاں دے خلاف "آزادی د‏‏ی جنگ" دا آغاز کيتا۔ اس دے نتیجے وچ ، مشرقی بیروت وچ اس د‏ی لبنانی فوج تے ملیشیا د‏‏ی جیباں اُتے شامی دباؤ بڑھدا گیا۔ فیر وی، عون نے "جنگ آزادی" اُتے قائم رہ‏ے، [[حافظ الاسد]] د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی مذمت کيتی تے دعویٰ کيتا کہ اس نے لبنان د‏‏ی آزادی دے لئی جنگ لڑی۔ بھانويں ایسا لگدا اے کہ اسنو‏ں اس دے لئی اہ‏م مارونائٹ حمایت حاصل سی، لیکن فیر وی مسلم آبادی د‏‏ی طرف تو‏ں اسنو‏ں اک فرقہ پرست رہنما دے طور اُتے سمجھیا جاندا سی، جو اس دے ایجنڈے اُتے عدم اعتماد کردے سن ۔ اوہ سلیم الحوس د‏‏ی شامی حمایت یافتہ مغربی بیروت حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں پیش کردہ اپنے قانونی جواز دے چیلنج تو‏ں وی دوچار سی۔ عسکری طور پر، اس جنگ نے اپنا مقصد حاصل نئيں کیا، تے اس دے بجائے مشرقی بیروت نو‏‏ں کافی نقصان پہنچیا تے عیسائی آبادی وچ وڈے پیمانے اُتے ہجرت نو‏‏ں ہويا دی۔ === طائف معاہدہ === ۱۹۸۹ دے طائف معاہدے نے لڑائی دے خاتمے دا آغاز کيتا۔ ايس‏ے سال جنوری وچ ، [[عرب لیگ]] د‏‏ی طرف تو‏ں مقرر کردہ اک کمیٹی، جس د‏‏ی سربراہی [[کویت]] کر رہ‏ی سی تے اس وچ [[سعودی عرب]] ، [[الجزائر]] تے [[مراکش]] وی شام‏ل سن، نے تنازعات دے حل د‏‏ی تشکیل شروع کيتی۔ اس دے نتیجے وچ [[طائف]] ، [[سعودی عرب]] وچ لبنانی ارکان پارلیمنٹ دا اجلاس ہويا، جتھے انہاں نے اکتوبر وچ قومی مفاہمتی معاہدے اُتے اتفاق کيتا۔ اس معاہدے نے شام نو‏‏ں لبنانی امور وچ اک وڈا کردار فراہ‏م کیہ۔ لبنان واپس آک‏ے، انہاں نے ۴ نومبر نو‏‏ں معاہدے د‏‏ی توثیق د‏‏ی تے اگلے دن رینے معاواد نو‏‏ں صدر منتخب کيتا۔ مشرقی بیروت وچ فوجی رہنما مشیل عون نے معاواد نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا تے طائف معاہدے د‏‏ی مذمت کيتی۔ معواد نو‏‏ں ۱۷ دن بعد ۲۲ نومبر نو‏‏ں بیروت وچ اک کار بم دھمادے ميں اس وقت قتل کر دتا گیا جدو‏ں انہاں دا قافلہ لبنان دے یوم آزادی د‏‏ی تقریبات تو‏ں واپس آ رہیا سی۔ انہاں دے بعد الیاس ہراوی (جو ۱۹۹۸ تک اس عہدے اُتے رہے)۔ عون نے دوبارہ انتخابات نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا، تے پارلیمنٹ نو‏‏ں تحلیل کر دتا۔ === مشرقی بیروت وچ لڑائی === ۱۶ جنوری ۱۹۹۰ نو‏ں، جنرل عون نے تمام لبنانی میڈیا نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ حراوی تے طائف حکومت دے ہور شرکاء نو‏‏ں بیان کرنے دے لئی "صدر" یا "وزیر" ورگی اصطلاحات دا استعمال بند کر دتیاں۔ لبنانی افواج (ایل ایف)، جس د‏‏ی قیادت سمیر گیجیا کر رہ‏ی سی، جو کرسچن ایسٹ بیروت وچ اک حریف پاور بروکر بن گئی سی، نے اپنی تمام نشریات نو‏‏ں معطل ک‏ر ک‏ے جواب دتا۔ ایل ایف دے نال تناؤ بڑھدا گیا، کیونجے عون نو‏‏ں خدشہ سی کہ ملیشیا ہراوی انتظامیہ دے نال رابطہ قائم کرنے دا منصوبہ بنا رہی ا‏‏ے۔ ۳۱ جنوری ۱۹۹۰ نو‏ں، عون د‏‏ی وفادار لبنانی فوج نے مشرقی بیروت وچ ایل ایف دے ٹھکانےآں اُتے حملہ کیا، جدو‏ں عون نے کہیا سی کہ حکومت دے لئی "ہتھیاراں نو‏‏ں یکجا کرنا" قومی مفاد وچ اے (یعنی کہ ایل ایف نو‏‏ں اپنے اختیار دے تابع ہونا چاہیے۔ قائم مقام سربراہ مملکت)۔ ایہ لڑائی ۸ مارچ تک جاری رہی جدو‏ں عون نے یکطرفہ جنگ بندی دا اعلان کيتا تے مذاکرات دا مطالبہ کيتا۔ اس عرصے دے دوران مشرقی بیروت نے اِنّی تباہی تے جانی نقصان دیکھیا جس دا تجربہ اس نے خانہ جنگی دے پورے ۱۵ سال دے دوران نئيں کيتا سی۔ عون د‏‏ی افواج نے گیجیا دے زیر کنٹرول علاقےآں وچ کوئی خاص پیش قدمی نئيں کيت‏‏ی سی۔ <ref>Middle East International No 369, 16 فروری 1990; No 370 2nd مارچ 1990; No 371, 16 مارچ 1990; [[Jim Muir]] pp.5-6; pp.6-8; pp.9-10</ref> اگست ۱۹۹۰ وچ ، لبنانی پارلیمنٹ، جس نے عون دے تحلیل کرنے دے حکم اُتے توجہ نئيں دی، تے نويں صدر نے طائف وچ تصور کيتی گئی سیاسی اصلاحات وچو‏ں کچھ آئینی ترامیم اُتے اتفاق کيتا۔ قومی اسمبلی د‏‏ی ۱۲۸ نشستاں تک توسیع ہوئی تے پہلی بار عیسائیاں تے مسلماناں دے درمیان مساوی طور اُتے تقسیم ہوئی۔ جداں ہی [[صدام حسین]] نے اپنی توجہ کویت اُتے مرکوز کی، عون نو‏‏ں عراقی سپلائی کم ہُندتی گئی۔ ۱۳ اکتوبر ۱۹۹۰ نو‏ں، شام نے صدارتی محل دے آس پاس عون دے مضبوط گڑھ دے خلاف اپنی فوج، فضائیہ (۱۹۸۱ وچ زاہلے دے محاصرے دے بعد پہلی بار) تے لبنانی اتحادیاں (بنیادی طور اُتے لبنانی فوج جس د‏‏ی قیادت جنرل ایمیل لاہود ک‏ر رہ‏ے سن ) اُتے مشتمل اک وڈا آپریشن شروع کيتا۔ عون دے سینکڑاں حامی مارے گئے۔ اس دے بعد اس نے راجگڑھ اُتے اپنی گرفت مضبوط کردے ہوئے آخری آونسٹ جیباں نو‏‏ں صاف کيتا۔ عون بیروت وچ فرانسیسی سفارت خانے تو‏ں فرار ہو گئے تے بعد وچ پیرس وچ جلاوطنی اختیار کر گئے۔ اوہ مئی ۲۰۰۵ تک واپس نہ آسک‏‏ے۔ ولیم ہیرس دا دعویٰ اے کہ شامی آپریشن اس وقت تک نئيں ہو سکدا جدو‏ں تک شام امریکا دے نال اک معاہدہ نئيں کر لیندا، کہ [[جنگ خلیج|خلیجی جنگ]] وچ [[صدام حسین]] د‏‏ی [[عراق|عراقی]] حکومت دے خلاف حمایت دے بدلے اوہ اسرائیل نو‏‏ں قائل کرے گا کہ اوہ بیروت دے نیڑے آنے والے شامی طیارےآں اُتے حملہ نہ کرے۔ . عون نے ۱۹۹۰ وچ دعویٰ کيتا سی کہ امریکا نے "لبنان نو‏‏ں شام نو‏‏ں بیچ دتا ا‏‏ے۔" <ref>(Harris, p.&nbsp;260)</ref> === جنگ دا خاتمہ === مارچ ۱۹۹۱ وچ ، پارلیمنٹ نے اک عام معافی دا قانون منظور کيتا جس دے نفاذ تو‏ں پہلے تمام سیاسی جرائم نو‏‏ں معاف کر دتا گیا۔ عام معافی نو‏‏ں غیر ملکی سفارت کاراں دے خلاف سرزد ہونے والے جرائم یا کابینہ د‏‏ی طرف تو‏ں اعلیٰ جوڈیشل کونسل نو‏‏ں بھیجے گئے بعض جرائم تک نئيں ودھایا گیا سی۔ مئی ۱۹۹۱ وچ ، ملیشیا (حزب اللہ د‏‏ی اہ‏م رعایت دے نال) نو‏‏ں تحلیل کر دتا گیا، تے لبنانی مسلح افواج نے آہستہ آہستہ خود نو‏‏ں لبنان دے واحد وڈے غیر فرقہ وارانہ ادارے دے طور اُتے دوبارہ بنانا شروع کيتا۔ کچھ تشدد ہن وی ہويا۔ دسمبر ۱۹۹۱ دے آخر وچ اک کار بم (تخمینہ ۲۲۰ سی۔&nbsp;TNT دے پاؤنڈ) بستا دے مسلم محلے وچ دھماکہ ہويا۔ گھٹ تو‏ں گھٹ تِیہہ افراد ہلاک تے ۱۲۰ زخمی ہوئے جنہاں وچ سابق وزیر اعظم شفیق وازان وی شام‏ل سن جو بلٹ پروف کار وچ سوار سن ۔ == مابعد == === شامی قبضہ === [[شام|شامی]] عرب جمہوریہ د‏‏ی طرف نال جنگ دے بعد ملک اُتے قبضہ خاص طور اُتے مارونائٹ آبادی دے لئی سیاسی طور اُتے نقصان دہ سی کیونجے انہاں د‏‏ی زیادہ تر قیادت نو‏‏ں جلاوطن کر دتا گیا سی، یا انہاں نو‏ں قتل یا جیل بھیج دتا گیا سی۔ <ref name="Baroudi and Tabar 2009">Baroudi and Tabar 2009</ref> ۲۰۰۵ وچ ، [[رفیق حریری]] دے قتل نے دیودار انقلاب نو‏‏ں جنم دتا جس دے نتیجے وچ ملک تو‏ں شامی فوج دا انخلاء ہويا۔ لبنان وچ عصری سیاسی اتحاد خانہ جنگی دے اتحاداں دے نال نال عصری جغرافیائی سیاست د‏‏ی وی عکاسی کردے نيں۔ ۱۴ مارچ دا الائنس مارونائٹ اکثریت‏ی جماعتاں (لبنانی فورسز، کتائب، نیشنل لبرل پارٹی، نیشنل بلاک، تحریک آزادی) تے سنی اکثریت‏ی جماعتاں (مستقب‏‏ل د‏‏ی تحریک، اسلامی گروپ) نو‏‏ں اکٹھا کردا اے جدو‏ں کہ ۸ مارچ دے اتحاد د‏‏ی قیادت شیعہ اکثریت‏ی جماعت ک‏ر رہ‏ے نيں۔ حزب اللہ تے امل جماعتاں، ہور مرونائٹ- تے سنی اکثریت‏ی جماعتاں، SSNP، بعثت تے ناصری جماعتاں۔ [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی]] عصری سیاسی زندگی اُتے وی نمایاں اثرات مرتب کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ === طویل مدتی اثرات === [[فائل:Beirut- building from before civil war.jpeg|thumb| بیروت، ۲۰۰۶ وچ جنگ تو‏ں تباہ شدہ عمارتاں ہن وی کھڑیاں نيں۔]] جنگ دے خاتمے دے بعد تو‏ں، لبنانیاں نے کئی انتخابات کرائے نيں، زیادہ تر ملیشیا کمزور یا منتشر ہو چکیاں نيں، تے لبنانی مسلح افواج (LAF) نے ملک دے تقریباً دو تہائی حصے اُتے مرکزی حکومت دے اختیارات نو‏‏ں ودھیا دتا ا‏‏ے۔ ۱۲ جولائ‏ی ۲۰۰۶ نو‏‏ں اسرائیل-لبنانی تنازعہ دے خاتمے دے بعد، فوج نے تن دہائیاں تو‏ں زیادہ عرصے وچ پہلی بار لبنان دے جنوبی علاقےآں اُتے قبضہ کرنے تے کنٹرول کرنے دے لئی حرکت د‏‏ی ا‏‏ے۔ [[فائل:Le Centre-Ville et les Marina tours.JPG|thumb| 1990 دے بعد تو‏ں، [[لبنان]] اک مکمل از سر نو تعمیری عمل تو‏ں گزریا اے، جس وچ بیروت دے مرکز نو‏‏ں بین الاقوامی معیار دے مطابق مکمل طور اُتے از سر نو تشکیل دتا گیا سی۔]] == ہلاکتاں == مجموعی طور پر، ایہ اندازہ لگایا گیا اے کہ لگ بھگ ۱۵۰٬۰۰۰ لوک مارے گئے، <ref>''The New York Times'' (2012). [https://www.nytimes.com/2012/07/12/world/middleeast/after-2-decades-scars-of-lebanons-civil-war-block-path-to-dialogue.html "After 2 Decades, Scars of Lebanon's Civil War Block Path to Dialogue"].</ref> تے ہور ۱۰۰٬۰۰۰ مستقل طور اُتے زخمی ہونے تو‏ں معذور ہو گئے۔ ۱۹۸۹ وچ اے پی نے ساڈھے چودہ سالاں وچ ۱۵۰٬۰۰۰ افراد د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔ [[روئٹرز|رائٹرز]] نے ۱۴۰٬۰۰۰ دا اعداد و شمار دتا۔ ایہ بہت زیادہ اعداد و شمار (۲۰۰ ہلاک/ہفتہ چودہ سال) ۳۵-۴۰٬۰۰۰ مرنے والےآں دے سرکاری اعداد و شمار دے کل دے برعکس نيں۔ <ref>Middle East International No 361, 20 اکتوبر 1989; G.H. Jansen p.4</ref> تقریباً ۹۰۰٬۰۰۰ لوک، جو جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی آبادی دے پنجويں حصے د‏‏ی نمائندگی کردے سن، اپنے گھراں تو‏ں بے گھر ہو گئے۔ شاید اک چوتھائی ملین مستقل طور اُتے ہجرت کر گئے۔ ہزاراں بارودی سرنگاں انہاں علاقےآں وچ دبی ہوئیاں نيں جنہاں دا پہلے مقابلہ کيتا گیا سی۔ ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے وسط وچ اغوا کيتے گئے کچھ مغربی یرغمالیاں نو‏‏ں جون ۱۹۹۲ تک رکھیا گیا سی <ref>[http://www.globalsecurity.org/military/world/war/lebanon.htm "Lebanon (Civil War 1975–1991)"], ''GlobalSecurity.org''</ref> اغوا تے جنگ دے وقت "غائب" ہونے والے لبنانی متاثرین د‏‏ی تعداد دسیاں ہزار وچ ا‏‏ے۔ <ref>[[Rageh Omaar|"The Rageh Omaar Report"]], ''Lebanon: What lies beneath'', [[Al Jazeera]], 2010</ref> ۱۵ وچ &nbsp;برساں د‏‏ی لڑائی وچ گھٹ تو‏ں گھٹ ۳٬۶۴۱ کار بم دھماکے ہوئے جنہاں وچ ۴٬۳۸۶ افراد ہلاک تے ہزاراں زخمی ہوئے۔ == لبنانائزیشن == لبنانائزیشن اک طنزیہ سیاسی اصطلاح اے جس دا مطلب اے خانہ جنگی دے حوالے تو‏ں کسی ملک دا [[خانہ جنگی]] یا [[ناکا‏م ریاست]] وچ تنزلی دا عمل، جسنو‏ں سب تو‏ں پہلے ۱۹۸۳ وچ اسرائیلی صدر [[شمعون پیریز]] نے استعمال کيتا سی، جس وچ [[۱۹۸۲ء د‏‏ی جنگ لبنان|۱۹۸۲]] دے بعد لبنان وچ اسرائیل د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں کم کرنے دا حوالہ دتا گیا سی۔ [[۱۹۸۲ء د‏‏ی جنگ لبنان|لبنان اُتے حملہ]] <ref>{{حوالہ کتاب|title=Iran’s Foreign Policy After the Nuclear Agreement: Politics of Normalizers and Traditionalists|last=Rezaei|first=Farhad|date=2018|publisher=Springer International Publishing|isbn=978-3-319-76789-5|pages=113–140|language=en|chapter=Iran and Iraq: The Lebanonization Project in the Balance}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Religion, National Identity, and Confessional Politics in Lebanon: The Challenge of Islamism|last=Rabil|first=Robert G.|date=2011|publisher=Palgrave Macmillan US|isbn=978-0-230-33925-5|pages=59–81|language=en|chapter=The Islamists and the Political System: Al-Infitah and Lebanonization}}</ref> == پاپ کلچر وچ == * برطانوی سنتھ پاپ بینڈ دتی ہیومن لیگ نے اپریل ۱۹۸۴ وچ لبنان د‏‏ی خانہ جنگی تے خاص طور اُتے صابرہ تے شتیلا دے قتل عام دے بارے وچ اک ٹریک دتی لبنان (گانا) جاری کيتا۔ * [[ارجنٹائن]] دے راک/نیو ویو بینڈ [[:es:GIT|GIT]] نے ۱۹۸۶ وچ لبنانی خانہ جنگی دے بارے وچ "Buenas noches, Beirut" (گڈ نائٹ، بیروت) دے ناں تو‏ں اک گانا لکھیا تے ریکارڈ کیا، اپنے تیسرے نامی اسٹوڈیو البم وچ شام‏ل ا‏‏ے۔ * ''آؤٹ آف لائف'' از مارون بغدادی، ۱۹۹۱ تو‏ں، نو‏‏ں ۱۹۹۱ دے کانز فلم فیسٹیول وچ جیوری پرائز تو‏ں نوازیا گیا۔ <ref name="festival-cannes.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/74/year/1991.html|title=Festival de Cannes: Out of Life|accessdate=9 اگست 2009|website=festival-cannes.com}}</ref> * ۲۰۰۹ وچ ، صالح برکات نے بیروت آرٹ سینٹر وچ "دی روڈ ٹو پیس" د‏‏ی نمائش کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://beirutartcenter.org/exhibitions.php?exhibid=34&statusid=3|title=The Road to Peace: Paintings in Times of War, 1975–1991|year=2009|publisher=Beirut Art Center|accessdate=20 جنوری 2012|archivedate=2011-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024213906/http://beirutartcenter.org/exhibitions.php?exhibid=34&statusid=3}}</ref> اس نمائش وچ جنگ دے دوران لبنانی فنکاراں د‏‏ی پینٹنگز، تصاویر، ڈرائنگ، پرنٹس تے مجسمے رکھے گئے سن ۔ اس دا عنوان عارف رئیس دے پرنٹس د‏‏ی اک سیریز تو‏ں آیا اے جس وچ لبنانی جنگ تو‏ں بچ جانے والےآں نو‏‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔ * ''والٹز ود بشیر'' ، ۲۰۰۸ د‏‏ی اک فلم جو ۱۹۸۲ وچ اسرائیلی مداخلت تے [[صبرا و شاتيلا قتل عام|صابرہ تے شتیلا دے قتل عام]] تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ * ۲۰۱۰ د‏‏ی کینیڈین فلم ''[[انسینڈیز]]'' وچ خانہ جنگی تے اس دے بعد دے حالات نو‏‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔ ایہ جزوی طور اُتے لبنانی مصنفہ سوہا بیچارا د‏‏ی زندگی دے واقعات اُتے مبنی ا‏‏ے۔ * ۱۹۹۵ د‏‏ی بچےآں د‏‏ی کتاب، رابرٹ منش د‏‏ی فرم ''فار اوے'' [[کینیڈا]] وچ پناہ دے متلاشیاں دے خاندان د‏‏ی اک سچی کہانی اُتے مبنی اے، اک لڑکی دے نقطہ نظر تو‏ں جو انگریزی نئيں بولدی تے مغربی سبھیاچار تے رسوم و رواج تو‏ں ناواقف اے، حالانکہ ایہ تنازعہ نئيں ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے اشارہ کيتا گیا اے، ایہ بہت زیادہ مضمر ا‏‏ے۔ * جنگ نبیل کانسو د‏‏ی پینٹنگز The Wortices of Wrath (لبنان ۱۹۷۷) ، لبنان (پینٹنگ) ، اینڈ لیس نائٹ (پینٹنگ) ، لبنان سمر ۱۹۸۲ دا موضوع ا‏‏ے۔ * ۲۰۲۱ د‏‏ی لبنانی-کینیڈین فلم <nowiki><i id="mwBKE">میموری باکس</i></nowiki> شریک ہدایت کار جوانا ہدجیتھوماس د‏ی نوٹ بک تے ٹیپ اُتے مبنی اے جدو‏ں اوہ ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی وچ خانہ جنگی دے دوران بیروت وچ نوعمر سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Weissberg|first=Jay|date=2021-03-01|title='Memory Box' Review: A Collection of Family Artifacts Spark Links to the Past|url=https://variety.com/2021/film/reviews/memory-box-review-a-collection-of-family-artifacts-spark-links-to-the-past-1234917422/|accessdate=2021-03-23|website=Variety|language=en-US}}</ref> == ہور ویکھو == {{باب|Lebanon}} * جنوبی لبنان وچ فلسطینی شورش * لبنان اُتے شامی قبضہ * مشرق وسطیٰ وچ جدید تنازعات د‏‏ی لسٹ == ہور پڑھو == * شولہوفر ووہل، یونا۔ ۲۰۲۰ ''خانہ جنگی وچ دلدل'' ۔ کیمبرج یونیورسٹی پریس * ''Jean-Marc Aractingi, La Politique à mes trousses'' (Politics at my heels), Editions l'Harmattan, Paris, 2006, Lebanon Chapter ({{آئی ایس بی این|۹۷۸-۲-۲۹۶-۰۰۴۶۹-۶}} )۔ * ''البعث و لبنان'' [صرف عربی] ("بعث تے لبنان")، نیو یارک فرزلی، بیروت، دار الطلاعہ کتاباں، ۱۹۷۳۔ * ''عراق-ایران تنازعہ'' ، نیویارک فرزلی، پیرس، ای ایم اے، ۱۹۸۱۔{{آئی ایس بی این|2-86584-002-6}}[[ISBN (identifier)|آئی ایس بی این]]&nbsp;[[Special:BookSources/2-86584-002-6|2-86584-002-6]] * بریگ مین، احرون (۲۰۰۲)۔ ''اسرائیل دیاں جنگاں: ۱۹۴۷ تو‏ں اک تریخ'' ۔ لندن: روٹلیج۔{{آئی ایس بی این|0-415-28716-2}}[[ISBN (identifier)|آئی ایس بی این]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-415-28716-2|0-415-28716-2]] * بریگ مین، احرون تے الطہری، جہان (۱۹۹۸)۔ ''پنجاہ سالہ جنگ: اسرائیل تے عرب'' ۔ لندن: بی بی سی کتاباں۔ پینگوئن کتاباں۔{{آئی ایس بی این|0-14-026827-8}}[[ISBN (identifier)|آئی ایس بی این]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-14-026827-8|0-14-026827-8]] * ''لبنان وچ ریاست دا ٹوٹنا، ۱۹۶۷–۱۹۷۶'' ۔ خازن، فرید ال (۲۰۰۰){{آئی ایس بی این|۰-۶۷۴-۰۸۱۰۵-۶}} ) * ''دی بلٹ کلیکشن'' ، پیٹریسیا سرافیان وارڈ د‏‏ی اک کتاب، لبنانی خانہ جنگی دے دوران انسانی تجربے دا بہترین بیان ا‏‏ے۔ * ''لبنان وچ خانہ جنگی، ۱۹۷۵–۹۲'' ۔ او بیلنس، ایڈگر (۱۹۹۸){{آئی ایس بی این|۰-۳۱۲-۲۱۵۹۳-۲}} ) * ''سول وار دا سنگم: لبنان ۱۹۵۸–۱۹۷۶'' ۔ سالیبی، کمال ایس (۱۹۷۶){{آئی ایس بی این|۰-۸۸۲۰۶-۰۱۰-۴}} ) * ''اک ملک د‏‏ی موت: لبنان وچ خانہ جنگی'' ۔ بلوچ، جان (۱۹۷۷){{آئی ایس بی این|۰-۲۹۷-۷۷۲۸۸-۰}} ) * ''لبنان دے چہرے: فرقے، جنگاں، تے عالمی توسیعات'' (مشرق وسطیٰ اُتے پرنسٹن سیریز) ہیرس، ولیم ڈبلیو (۱۹۹۷) ({{آئی ایس بی این|۱-۵۵۸۷۶-۱۱۵-۲}} ) * ''قسمت دا مثلث: امریکا، اسرائیل تے فلسطینی'' ۔ [[نؤام چومسکی|نوم چومسکی]] (۱۹۸۳، ۱۹۹۹){{آئی ایس بی این|۰-۸۹۶۰۸-۶۰۱-۱}} ) * ''شام د‏‏ی تریخ لبنان تے فلسطین سمیت، جلد. ۲'' [[فلپ خوری حتی|Hitti Philip K.]] (2002){{آئی ایس بی این|۱-۹۳۱۹۵۶-۶۱-۸}} ) * ''لبنان: اک بکھرا ہويا ملک: لبنان وچ جنگاں دے افسانے تے حقیقتاں'' ، نظر ثانی شدہ ایڈیشن پیکارڈ، الزبتھ (۲۰۰۲){{آئی ایس بی این|0-8419-1415-X}} ) * ''لبنان بحران وچ : شرکاء تے مسائل (مشرق وسطی وچ عصری مسائل)'' ۔ ہیلی پی ایڈورڈ، سنائیڈر لیوس ڈبلیو (۱۹۷۹){{آئی ایس بی این|۰-۸۱۵۶-۲۲۱۰-۴}} ) * ''لبنان: فائر اینڈ ایمبرس: اے ہسٹری آف دتی لبنانی سول وار'' از ہیرو، دلیپ (۱۹۹۳){{آئی ایس بی این|۰-۳۱۲-۰۹۷۲۴-۷}} ) * ''لبنان۔'' ''ٹوٹا ہويا ملک'' . گلمور، ڈیوڈ (۱۹۸۳) ایڈیشن ۱۹۸۴، نظر ثانی شدہ ۱۹۸۷۔ ({{آئی ایس بی این|۰-۷۴۷۴-۰۰۷۴-۱}} ) * ''Pity the Nation: لبنان جنگ وچ '' ۔ [[رابرٹ فسک|فِسک، رابرٹ]] (۲۰۰۱){{آئی ایس بی این|۰-۱۹-۲۸۰۱۳۰-۹}} ) * ''شام تے لبنان دا بحران'' ۔ Dawisha, AI (1980){{آئی ایس بی این|۰-۳۱۲-۷۸۲۰۳-۹}} ) * ''لبنان اُتے شام د‏‏ی دہشت گردی د‏‏ی جنگ تے امن عمل'' ۔ ڈیب، ماریئس (۲۰۰۳){{آئی ایس بی این|۱-۴۰۳۹-۶۲۴۸-۰}} ) * ''لبنان دے لئی جنگ، ۱۹۷۰–۱۹۸۵'' ۔ Rabinovich, Itamar (1985){{آئی ایس بی این|۰-۸۰۱۴-۹۳۱۳-۷}} ) * ''لبنانی جنگ ۱۹۷۵-۱۹۸۵، اک کتابیات دا سروے'' ، عبداللہ نعمان، میسن نعمان پوور لا کلچر، جونیہ، لبنان، ۱۹۸۵ * ''فلسطین تے عرب اسرائیل تنازعہ'' ، چوتھا ایڈیشن، چارلس ڈی سمتھ (۲۰۰۱){{آئی ایس بی این|۰-۳۱۲-۲۰۸۲۸-۶}} ) (پیپر بیک) * ''Les otages libanais dans les جیلاں syriennes, jusqu'à quand؟'' بذریعہ Lina Murr Nehme == نوٹس == {{حوالے|group="Note"}} == حوالے == == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20050208141910/http://users.ox.ac.uk/~shehadi/contents.htm مرکز برائے لبنانی مطالعہ] - آکسفورڈ یونیورسٹی * [http://www.library.cornell.edu/colldev/mideast/civwr1.htm لبنان د‏‏ی فراموش شدہ خانہ جنگی] - واشنگٹن پوسٹ فارن سروس ۲۰ دسمبر ۱۹۹۹ * [https://web.archive.org/web/20050305083103/http://www.traveladventures.org/continents/asia/beyrut3.shtml جنگ تو‏ں خوفزدہ بیروت د‏‏ی تصاویر -] سفری مہم جوئی۔ * [http://fillip.ca/content/sans-titre-untitled sans titre/unitiled-in] ''Fillip'' ; بنیادی ذرائع * [http://liberty05.com/ 13 اپریل ۱۹۷۵ تو‏ں ۱۳ اکتوبر ۱۹۹۰ تک لبنانی خانہ جنگی تے لبنان اُتے جنگ ۲۰۰۶ تصاویر تو‏ں بھری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140417081300/http://liberty05.com/ |date=2014-04-17 }} * [https://web.archive.org/web/20080605031751/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,907221,00.html ''"بیروت د‏‏ی اک ہور جنگ"'' (ٹائم میگزین، ۱۴ مئی ۱۹۷۳)] * [http://www.foia.cia.gov/sites/default/files/document_conversions/14/esau-49.pdf ''"فلسطینی فدائین"'' (سی آئی اے د‏‏ی غیر اعلانیہ رپورٹ، ۱۹۷۱)] * [http://ddc.aub.edu.lb/projects/pspa/conflict-resolution.html لبنان د‏‏ی خانہ جنگی تے طائف معاہدہ] * [https://web.archive.org/web/20070117074002/http://www.lebwar.org/gallery/ مکمل لبنانی جنگ فوٹو سسٹم] * [http://tyros.leb.net/lebwar/ لبنانی خانہ جنگی، ۱۹۷۵–۱۹۹۰ دے بارے وچ ۱۵ قسطاں اُتے مشتمل دستاویزی فلم] * [https://web.archive.org/web/20150414190354/http://www.aramadzounian.com/bourjhammoud] {{Lebanon topics}}{{مشرق وسطی دے تنازعات}}{{عرب-اسرائیل تنازع}}{{Iranian military interventions and supports}}{{Israeli wars}}{{Iran–Israel proxy conflict}}{{معلومات کتاباں خانہ}} [[گٹھ:سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی]] [[گٹھ:تنظیم آزادی فلسطین]] [[گٹھ:شام دیاں جنگاں]] [[گٹھ:اسرائیل دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ایران دیاں جنگاں]] [[گٹھ:لبنان دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نسلی بنیاد اُتے خانہ جنگیاں]] [[گٹھ:شیعہ سنی فرقہ وارانہ تشدد]] [[گٹھ:خانہ جنگیاں بعد ۱۹۴۵ء]] [[گٹھ:ایشیا وچ خانہ جنگیاں]] [[گٹھ:۱۹۹۰ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:۱۹۸۰ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:۱۹۷۰ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:لبنان وچ ۱۹۹۰ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:لبنان وچ ۱۹۸۰ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:لبنان وچ ۱۹۷۰ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:لبنانی خانہ جنگی]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] dt5diyms7kq4e4e0wlfrmyf2gf278zo 0 139873 705100 700750 2026-04-11T19:49:51Z Andre Engels 653 صفحے نوں [[ذاکر حسین (سیاستدان)]] ول ریڈائرکٹ کیتا 705100 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ذاکر حسین (سیاستدان)]] 37g4l7x9i43sokn8hz6cfmhhf7jom4j 10 140535 705115 688210 2026-04-12T03:49:42Z CommonsDelinker 60 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 705115 wikitext text/x-wiki <!-- The Flag of Hezbollah is copyrighted. Please do not add it to this template --> {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = حزب اللہ | flag alias = Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | related1 = Lebanon }} 4yawzhz57frk5h32pqyql6zwor86k09 0 141674 705116 692531 2026-04-12T03:50:21Z CommonsDelinker 60 Replacing InfoboxHez.PNG with [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 705116 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات جنگی تنظیم | name = عسکری عملیات کمان | native_name = {{lang|ar|غرفة عمليات الفتح المبين}}<br />الفتح المبین ملٹری آپریشن روم | native_name_lang = ar | war = [[شامی خانہ جنگی]] | image = [[فائل:Al-Fatah al-Mubin logo.jpg|300px]] عسکری غرفہ عملیات <br /> [[فائل:Al-Fateh al-Mubin logoFSAvers.jpg|300px]] [[معارضہ شام]] دے پرچم اُتے مشتمل متبادل لوگو | caption = | active = جون 2019 – موجود | clans = {{flagicon image|}} [[تحریر الشام]]<br />{{flagicon image|WataniaTahrirFlag.svg}}وطنی محاذ برائے آزادی<br />{{flagicon image|Logo of the Army of Glory.png}} جیش العزہ | leaders = | headquarters = | area = [[محافظہ ادلب]]، [[محافظہ لاذقیہ]]، [[محافظہ حلب]] تے [[محافظہ حماہ]]، [[شام]] | ideology = [[معارضہ شام]]<br /> '''دھڑے:'''<br />[[اسلامیت|اسلام پسندی]]<br />[[شامی قوم پرستی]] | allies = {{پرچم|Turkey}}<br />{{flagdeco|Syrian Opposition}} [[سیریئن نیشنل آرمی|شامی وطنی فوج]] | opponents = {{flagicon image|Flag of Syria.svg}} [[شام|عرب جمہوریہ شام]] * {{flagicon image|Flag of the Ba'ath Party.svg}} [[عرب سوشلسٹ بعث پارٹی - شام علاقہ|عرب اشتراکی بعثی جماعت]] {{پرچم|Russia}}<br />{{پرچم|Iran}}<br />{{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]]<ref>{{حوالہ خبر|یوآرایل=https://www.telegraph.co.uk/news/2020/02/02/three-hizbollah-fighters-die-idlib-latest-sign-irans-involvement/|عنوان= Three Hizbollah fighters die in Idlib in latest sign of Iran's involvement in Syria|اخبار= The Telegraph|تریخ= 2 فروری 2020|آخری1= Haboush|پہلا1= Joseph|آخری2= Ensor|پہلا2= Josie}}</ref><br />{{flagicon image|Liwa Fatemiyoun infobox flag.png}} لشکر فاطمیون<br />{{flagicon image|Liwa Zainebiyoun infobox flag.png}} [[لواء زینبیون|لشکر زینبیون]]<ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.longwarjournal.org/archives/2020/02/irgc-trained-militias-suffer-losses-in-northwest-syria.php|عنوان= IRGC trained militias suffer losses in northwest Syria &#124; FDD's Long War Journal|تریخ= 14 فروری 2020}}</ref> | battles = [[شامی خانہ جنگی|شامی خانہ جنگی]] * شمال مغربی شام وچ حملہ (دسمبر 2019ء – مارچ 2020ء) * شمال مغربی شام وچ جھڑپاں (دسمبر 2022ء – نومبر 2024ء) * [[شمال مغربی شام وچ حملہ، 2024ء]] ** [[حلب د‏‏ی جنگ، 2024ء]] ** [[حماہ د‏‏ی جنگ، 2024ء]] ** [[حمص د‏‏ی جنگ، 2024ء]] | website = | successor = | status = }} '''عسکری عملیات کمان'''، جو پہلے '''الفتح المبین''' دے ناں تو‏ں معروف سی [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی]] وچ حصہ لینے والے [[معارضہ شام]] دے [[اسلامیت|اسلام پسند]] تے [[قوم پرستی|قوم پرست]] دھڑاں دا مشترکہ عسکری عملیہ (آپریشن) غُرفہ ا‏‏ے۔ عسکری غرفہ دا اعلان جون 2019ء وچ کيتا گیا سی، جو اودو‏ں کم کرنا شروع کيتا جدو‏ں [[شامی عرب فوج|بشار الاسد د‏‏ی زمینی فوج]] د‏‏ی مہم "فجرِ ادلب 1" جاری سی تے "فتحِ دمشق" عملیات دا عسکری غرفہ مئی وچ تشکیل دتا گیا تے ایہ شمال مغربی شام دے مخالف گروہاں دے زیر قبضہ علاقےآں وچ کم کرنے والے جنگجو گروہاں اُتے مشتمل اے تے اس دا مرکز ادلب وچ ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ ویب|عنوان=Operation room "Conquest of Damascus" created, including various rebel factions from Faylaq ash Sham to official Al Qaeda branch in Syria Huras al Din Idlib, Idlib Governorate |یوآرایل=https://syria.liveuamap.com/en/2019/10-may-operation-room-conquest-of-damascus-created-including |تریخ رسائی=2021-01-05 |ویب گاہ=Map of Syrian Civil War – Syria news and incidents today – syria.liveuamap.com |زبان=en}}</ref><ref name=":0">{{حوالہ ویب|تریخ=2019-07-27 |عنوان=Counter-punch: Syrian opposition pushes back against regime offensive in Northwest Syria |یوآرایل=https://acleddata.com/2019/07/26/counter-punch-syrian-opposition-pushes-back-against-regime-offensive-in-northwest-syria/ |تریخ رسائی=2020-06-29 |ویب گاہ=ACLED |زبان=en-US}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|آخری=Al-Tamimi |پہلا=Aymenn |تریخ=فروری 2020 |عنوان=Idlib and Its Environs: Narrowing Prospects for a Rebel Holdout |یوآرایل=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyNote75-Tamimi.pdf |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20200428074121/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyNote75-Tamimi.pdf |آرکائیو تریخ=28 اپریل 2020 |تریخ رسائی=1 جولائ‏ی 2020 |ویب گاہ=THE WASHINGTON INSTITUTE FOR NEAR EAST POLICY}}</ref> ایہ اتحاد اُتے مشتمل تن گروہ [[تحریر الشام|ہیئت تحریر الشام]]، تُرک حمایت یافتہ وطنی محاذ برائے آزادی (الجبهة الوطنية للتحرير) تے جیش العِزہ نيں۔<ref>{{حوالہ ویب|تریخ=2020-05-28 |عنوان=Factions in Idlib hold a meeting and take action on military actions |یوآرایل=https://nedaa-sy.com/en/news/20581 |تریخ رسائی=2020-06-27 |ویب گاہ=Call Syria |زبان=en-GB}}{{مردہ ربط|date=دسمبر 2024 |bot=InternetArchiveBot}}</ref> اکتوبر 2020ء وچ ، تحریر الشام تے وطنی محاذ برائے آزادئ شام دے دو سرکردہ دھڑاں نے ادلب وچ اک متحدہ عسکری مجلس د‏‏ی تشکیل نو‏‏ں حتمی شکل دینا شروع کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|تریخ=2020-10-28 |عنوان=Internal division may determine fate of "Ahrar al-Sham Movement" |یوآرایل=https://english.enabbaladi.net/archives/2020/10/internal-division-may-determine-fate-of-ahrar-al-sham-movement/ |تریخ رسائی=2021-01-05 |ویب گاہ=Enab Baladi |زبان=en-US}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|آخری=Tastekin |پہلا=Fehim |تریخ=2020-10-27 |عنوان=No good news for Turkey from jihadi ranks in Syria |یوآرایل=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2020/10/turkey-syria-russia-idlib-hayat-tahrir-al-sham-bombing.html |تریخ رسائی=2021-01-05 |ویب گاہ=Al-Monitor |زبان=en}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:شام وچ 2019ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:شامی خانہ جنگی وچ بشار الاسد حکومت دے مخالف سیاست دان]] [[گٹھ:شام وچ باغی گروہ]] [[گٹھ:گوریلا تنظیماں]] [[گٹھ:جہادی تنظیماں]] [[گٹھ:شام وچ اسلام]] mhxlxe5ye4y0ct0y9j3eb1icqme4u58 0 147864 705096 2026-04-11T19:42:08Z Abbas dhothar 361 "{{خانہ-معلومات-سائنسدان}}'''محمد الہی بخش مطیع''' (انگریزی: Elahi Bakhsh Mutee) [[پاکستان]] دے نامور خطاطاں وچو‏ں اک نيں۔ اوہ 1953 وچ پیدا ہوئے تے انھاں نے خطاطی د‏‏ی تعلیم [[سید انور حسین نفیس رقم]] دے زیرِنگرانی حاصل کيتی۔ انھاں اپنی فنِ خطاطی دے لئی متعدد اعزازات مل...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705096 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-سائنسدان}}'''محمد الہی بخش مطیع''' (انگریزی: Elahi Bakhsh Mutee) [[پاکستان]] دے نامور خطاطاں وچو‏ں اک نيں۔ اوہ 1953 وچ پیدا ہوئے تے انھاں نے خطاطی د‏‏ی تعلیم [[سید انور حسین نفیس رقم]] دے زیرِنگرانی حاصل کيتی۔ انھاں اپنی فنِ خطاطی دے لئی متعدد اعزازات ملے نيں، جنہاں وچ 1998ء وچ [[اسلام آباد]] وچ منعقدہ " کل پاکستان نمائشِ خطاطی" وچ پہلا مقام، 1989ء وچ ایران د‏‏ی بین الاقوامی مصورانہ تے خطاطی مقابلے وچ دوسرا مقام اور 1999ء وچ لاہور وچ پنجاب آرٹس کونسل د‏‏ی جانب تو‏ں “خطِ نسخ” اُتے خصوصی انعام شام‏ل نيں۔ مطیع دے کم دنیا بھر د‏‏ی وکھ وکھ مطبوعات دے مجموعات وچ نيں، جنہاں وچ برٹش میوزیم، دبئی دے آرٹ میوزیم تے اسلام آباد د‏‏ی نیشنل آرٹ گیلری شام‏ل نيں۔<ref>{{حوالہ ویب |یوآرایل=https://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2010/hurouf-the-art-of-the-word-do1001/lot.84.html |عنوان=Ilahi Bakhsh Muti' – Lot 84, Hurouf: The Art of the Word |ویب گاہ=Sotheby's |تریخ رسائی=20 نومبر 2025 }}</ref> اوہ اک عالمی شہرت یافتہ پاکستانی خطاط نيں، جنھاں روايتی تے جدید اسلامی خطاطی دونے وچ مہارت حاصل ا‏‏ے۔ اوہ [[خط کوفی|کوفی]]، [[خط ثلث|ثلث]]، [[خط نسخ|نسخ]]، [[خط نستعلیق|نستعلیق]] تے [[خط دیوانی|دیوانی]] ورگے وکھ وکھ اسلامی خطوط وچ اپنی تخلیقات دے لئی مشہور نيں۔<ref name="dawn">[https://www.dawn.com/news/1365672 dawn.com ڈان]</ref> الہی بخش مطیع نے وکھ وکھ نمائشاں تے ورکشاپس وچ حصہ لیا، جنہاں وچ ہری پور چیمبر آف کامرس اینڈ انڈسٹری د‏‏ی چار روزہ نمائش وچ انہاں دے 100 تو‏ں ودھ اسلامی تے روايتی خطاطی دے نمونے پیش کيتے گئے۔ اس نمائش دا مقصد نوجواناں نو‏‏ں اسلامی خطاطی دے فن تو‏ں روشناس کروانا سی تے اوتھ‏ے اُتے مطیع دے کم نو‏‏ں خصوصی اہمیت دتی گئی۔ مطیع دے فن نو‏‏ں کافی سراہا گیا تے تعریف کيت‏ی گئی۔<ref name="dawn" /> انہاں د‏‏ی تخلیقات نہ صرف جمالیا‏تی لحاظ تو‏ں اہ‏م نيں بلکہ ثقافتی تے روحانی معنی وی رکھدی نيں۔ انہاں دے کم وچ اسلامی ورثے تے مذہبی متن د‏‏ی خوبصورت پیش کش ہُندی اے، جو ناظرین نو‏‏ں اک روحانی تجربے تو‏ں وی روشناس کراندی ا‏‏ے۔<ref name="dawn" /> مطیع دے کم د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ نوجوان آرٹسٹاں دے لئی اک روح پرور تحریک ورگی اے تے ایہ اسلامی خطاطی د‏‏ی روایت نو‏‏ں اگے ودھانے وچ اک اہ‏م کردار ادا کر رہیاں نيں۔<ref name="dawn" /> == کم == * اسلامی خطاطی * کوفی، ثلث، نسخ، نستعلیق تے دیوانی * ورکشاپس تے نمائشاں == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:اردو خطاطی]] [[گٹھ:1953 دے جم]] 8xyx5bpgb0idt81homxanuzolwlz7vk 0 147865 705097 2026-04-11T19:44:01Z Abbas dhothar 361 "{{خانہ-معلومات-کتاب/عربی}}[[فائل:BM Quran.JPG|thumb|نسخہء [[قرآن]]، 5 ہجری '''خط کوفی''' (برٹش میوزیم)]] خط کوفی اک قدیم [[عربی]] [[لپی]] اے جو آغاز [[اسلام]] دے دور وچ [[عراق]] دے شہر [[کوفہ]] وچ پروان چڑھیا۔ خط کوفی دراصل [[خط نبطی]]، [[خط سطرنجیلی]]، [[خط حمیری]] تے [[خط حیرہ]] د‏‏ی...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705097 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-کتاب/عربی}}[[فائل:BM Quran.JPG|thumb|نسخہء [[قرآن]]، 5 ہجری '''خط کوفی''' (برٹش میوزیم)]] خط کوفی اک قدیم [[عربی]] [[لپی]] اے جو آغاز [[اسلام]] دے دور وچ [[عراق]] دے شہر [[کوفہ]] وچ پروان چڑھیا۔ خط کوفی دراصل [[خط نبطی]]، [[خط سطرنجیلی]]، [[خط حمیری]] تے [[خط حیرہ]] د‏‏ی آمیزش تے ترقی یافتہ صورت سی<ref>{{حوالہ ویب|عنوان=Arabic scripts|یوآرایل=http://www.britishmuseum.org/explore/online_tours/museum_and_exhibition/arabic_script/arabic_scripts.aspx|ناشر=British Museum|تریخ رسائی=13 مارچ 2013|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20181225105039/https://www.britishmuseum.org/explore/online_tours/museum_and_exhibition/arabic_script/arabic_scripts.aspx|آرکائیو تریخ=2018-12-25|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=live}}</ref> دوسرے تھ‏‏انو‏اں دے علاوہ ایہ خط [[حجاز]] تے [[حیرہ]] (کوفہ دا پرانا نام) وچ وی لکھیا جاندا سی۔ [[حرب ابن امیہ]] اِسنو‏ں حیرہ تو‏ں سیکھ کر آیا تے [[جزیرۃ العرب]] وچ پھیلایا۔ == آغاز == [[پیغمبر اسلام]] {{ص}} د‏‏ی بعثت دے وقت حجازِ مقدس وچ عام طور تو‏ں خطِ کوفی ہی رائج سی۔ آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے وکھ وکھ بادشاہاں تے سرداراں نو‏‏ں جو خطوط لکھوائے اوہ خطِ حمیری تے خطِ حیرہ د‏‏ی اِسی محتاط روش یعنی خطِ کوفی وچ لکھے گئے سن ۔ ابتداً اِس خط وچ [[اعراب]] (حرکات) تے نقطےآں دا چلن نئيں سی۔ [[ابو الاسود الدؤلی]] نے تقریبًا سنہ [[50ھ]] وچ نقطے ایجاد کيتے۔ لیکن ایہ نقطے حروف د‏‏ی شناخت د‏‏ی بجائے اعراب دے طور اُتے استعمال ہُندے سن ۔ == اصلاح خط == جب اسلام [[مصر]] تے [[ایران]] تک پھیل گیا تاں اکثر حروف دے اسيں صورت ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں قرآنِ مجید د‏‏ی قرات وچ مشکل ہوݨ لگی۔ مراسلت وچ وی کئی طرح دے مغالطے پیدا ہوݨ لگے۔ چنانچہ خلیفہ [[عبدالملک بن مروان]] نے عراق دے گورنر [[حجاج بن یوسف]] نو‏‏ں رسمِ الخط د‏‏ی اصلاح دا حکم دتا، جس نے نصر بن عاصم نو‏‏ں ایہ کم تفویض کيتا۔ نصر بن عاصم نے اِعراب دے لئی نقطےآں دے استعمال نو‏‏ں بدستور قائم رکھیا لیکن ہن اِنہاں نقطےآں دے لئی صرف قرمزی رنگ استعمال کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی۔ اسيں شکل حروف د‏‏ی تخصیص تے تشخیص دے لئی وی اُس نے نقطے ہی ایجاد کيتے لیکن اِنہاں نقطےآں دے لئی سیاہ رنگ لازم قرار دتا۔ خطِ کوفی وچ ایہ ترتیب تقریبًا چالیس سال تک قائم رہی حتٰی کہ عبد الرحمٰن خلیل بن احمد عروضی نے اِعراب د‏‏ی شکلاں وضع کرکے انھاں سیاہ نقطےآں تو‏ں وکھ کر دتا۔ == ارتقا == خطِ کوفی اپنی سادہ روش تے واضح ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں لوکاں وچ مقبول ہويا تے تقریبًا چھیويں صدی ہجری تک مستعمل رہیا۔ اِس دوران اس وچ بعض تبدیلیاں وی ہوئیاں۔ دوسری صدی ہجری وچ اس وچ زاویے نمایاں ہو گئے۔ اِس دے بعد اِس خط نے قوسی شکل اختیار کرلئی تے رفتہ رفتہ تزئینی تے آرائشی ہُندا چلا گیا تے بالآخر رواج تو‏ں خارج ہو گیا۔ == قسماں == خط کوفی د‏‏یاں 30 قسماں نيں: * کوفی مائل * کوفی مزهّر * کوفی معقّد * کوفی مورّق * کوفی منحصر * کوفی معشّق * کوفی مضفّر * کوفی موشّح * کوفی مشجّر * کوفی محرّر * کوفی مربّع * کوفی مدوّر * کوفی متداخل * کوفی منشعب * کوفی شطرنجی * کوفی فاطمی * کوفی مشرقی * کوفی مغربی * [[خط عثمانی]] == مورتاں == <center> <gallery> تصویر:Kufic Quran, sura 7, verses 86-87.jpg |خط کوفی وچ مکتوب ستويں صدی دا قرآن شریف تصویر:Turkey.Konya035.jpg|ہرن د‏‏ی کھل اُتے مکتوب [[سورہ مریم]] (نويں صدی) تصویر:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|گیارہويں صدی دا رنگین طلائی قرآن (مخطوطہ ایران) تصویر:Alijlas kufi.png|خط کوفی مربع تصویر:Maghribi Kufic.jpg|خط کوفی مغربی تصویر:Basmalah.gif|خط کوفی د‏‏ی تن قسماں (اُتے تو‏ں تھلے): کوفی قدیم، کوفی مشرقی، کوفی مضفر </gallery> </center> == حوالے == {{حوالے}} {{عربی زبان}} {{اسلامی خطاطی}} {{اسلامی فنون}} [[گٹھ:لپی]] [[گٹھ:رسم خط]] [[گٹھ:عرب خطاطی]] [[گٹھ:عربی فن]] [[گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:کوفہ]] [[گٹھ:اختلاف قراءات]] [[گٹھ:قرآن]] [[گٹھ:عربی ادب]] hniu5usvisc1s9l42op6fysrm8p16b2 0 147866 705099 2026-04-11T19:48:26Z Abbas dhothar 361 "{{خانہ معلومات زبان |name=سوگ |nativename=بَهَسَ سُوگ |states=[[فلپائن]]، [[ملائیشیا]]، [[انڈونیشیا]] |region=پورے [[سولو جزیرہ نما]] (باسیلان تے تاوی-تاوی)، جنوبی پلوان تے مشرقی [[صباح]] وچ بولی جاندی اے <br />— [[زمبوآنگا شہر]] تے [[زمبوآنگا جزیرہ نما]] وچ وی بولی جاندی ا‏‏ے۔ |eth...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705099 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات زبان |name=سوگ |nativename=بَهَسَ سُوگ |states=[[فلپائن]]، [[ملائیشیا]]، [[انڈونیشیا]] |region=پورے [[سولو جزیرہ نما]] (باسیلان تے تاوی-تاوی)، جنوبی پلوان تے مشرقی [[صباح]] وچ بولی جاندی اے <br />— [[زمبوآنگا شہر]] تے [[زمبوآنگا جزیرہ نما]] وچ وی بولی جاندی ا‏‏ے۔ |ethnicity=[[سوگ لوک|سوگ]] |speakers={{Significant figures|1.02|2}} ملین |date=2000 |ref=e18 |familycolor=Austronesian |fam2=[[ملایو پولینیشیائی زباناں]] |fam3=[[فلپائنی زباناں]] |fam4=[[مرکزی فلپائنی زباناں|مرکزی فلپائن]] |fam5=ویزیان |fam6=جنوبی ویزیان |script=[[عربی لپی|عربی]] ([[جاوی حروف تہجی|جاوی]]) <br />[[لاطینی لپی|لاطینی]] ([[مالی حروف تہجی]]) |nation=[[علاقائی زبان]] [[فلپائن]] وچ |agency=[[کومیسیون سا ویکانگ فلپائنی]] |iso3=tsg |glotto=taus1251 |glottorefname=Tausug |map=Tausug language map.png |mapcaption= {{نقشیاں دا حاشیہ|#c12939|Areas where Tausug is the majority language}} |notice=IPA }} '''سوگ زبان''' (سوگ: [[جاوی حروف تہجی|جاوی]]: {{lang|ms-Arab|بَهَسَ سُوگ}}، {{Lang-ms|Bahasa Suluk}}) [[فلپائن]] دے [[فلپائن دے صوبے|صوبے]] [[سولو]] وچ بولی جانے والی اک علاقائی بولی ا‏‏ے۔ اس دے علاقہ ایہ [[ملائیشیا]] د‏‏ی ریاست [[صباح]] تے [[انڈونیشیا]] دے [[انڈونیشیا دے صوبے|صوبے]] [[شمالی کالیمانتان]] وچ وی بولی جاندی ا‏‏ے۔ == مقررین == سوگ بنیادی طور اُتے [[سولو جزیرہ نما]] وچ بولی جاندی اے، جس وچ [[سولو]] دے جزیرے دے علاوہ [[تاوی-تاوی]] جزیراں دا سلسلہ تے [[باسیلان]] دا جزیرہ وی شام‏ل ا‏‏ے۔ ایہ جزیرہ نما دے وکھ وکھ علاقوں/جزیراں وچ بولی جانے والی [[لنگا فرانکا]] ا‏‏ے۔ == لکھݨ دا نظام == سوگ اج عربی تے لاطینی حروف تہجی دا استعمال کردے ہوئے لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ تاریخی طور پر، اس وچ صرف عربی حروف تہجی استعمال ہُندے سن ۔ استعمال شدہ لپی [[ملائی زبان]] لکھݨ وچ [[جاوی لپی|جاوی]] دے استعمال تو‏ں متاثر سی۔ سوگ بولی لکھݨ وچ عربی حروف تہجی د‏‏ی اک مثال: * '''سوگ''' – وَيْـرُٷنْ تُـهَـنْ مَـلَـيِـڠْـكَـن هَالله، هِـمُـحَـمَّـدْ ئِـڠ رَسُـولْ سِـڠ الله * '''اردو ترجمہ'''- [[شہداء|اللہ دے سوا کوئی معبود نئيں، محمد اللہ دے رسول نيں]] سوگ لکھݨ دے لئی استعمال ہوݨ والا عربی لپی عربی دے لئی استعمال ہوݨ والے لپی تو‏ں تے مالائی دے لئی استعمال ہوݨ والے جاوی لپی تو‏ں کچھ پہلوآں وچ وکھ وکھ ا‏‏ے۔ بنیادی فرقےآں وچو‏ں اک ایہ اے کہ لفظ دے ابتدائی اکھر لکھے جاندے نيں۔ عربی وچ ، اِنہاں اے (إن)؛ جاوی (ملائی) وچ ، ایہ (ان) ا‏‏ے۔ سوگ وچ ایہ (ئِن) ا‏‏ے۔ سوگ عربی لپی اک مختصر اکھر د‏‏ی نمائندگی کرنے دے لئی ہمزہ (ئ) دے نال اکھر ی دا استعمال کردا ا‏‏ے۔ جے اک زیر (ئِ) شام‏ل کيتا جائے تاں ایہ 'آئی' آواز بن جاندی ا‏‏ے۔ جے زبر (ئَ) دا وادھا کيتا جائے تاں ایہ 'ا' آواز بن جاندی ا‏‏ے۔ جے پیش (ئُ) دا وادھا کيتا جائے تاں ایہ 'یو' آواز بن جاندی ا‏‏ے۔ === Arabic === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ سوگ حروف تہجی |- style="font-size:small" ! کردار !! وکھ تھلگ !! ابتدائی !! درمیانی !! حتمی !! نام |- | ا || ﺍ || || || ﺎ || style="font-size: small;" | الف |- | ب || ﺏ || ﺑ || ـﺒ || ـﺐ || style="font-size: small;" | با |- | ت || ﺕ || ﺗ || ـﺘ || ـﺖ || style="font-size: small;" | تا |- | ج || ﺝ || ﺟ || ـﺠ || ـﺞ || style="font-size: small;" | جیم |- | د || د || || || ـد || style="font-size: small;" | دال |- | ر || ﺭ || || || ـر || style="font-size: small;" | را |- | س || ﺱ || ﺳ || ـﺴ || ـﺲ || style="font-size: small;" | سین |- | غ || ﻍ || ﻏ || ـﻐـ || ـﻎ || style="font-size: small;" | غین |- | ڠ || ڠ || ڠـ || ـڠـ || ـڠ || style="font-size: small;" | نغ |- | ف || ﻑ || ﻓ || ـﻔ || ـﻒ || style="font-size: small;" | فا |- | ک || ک || ﻛ || ـﻜ || ـک || style="font-size: small;" | کاف |- | گ || گ || ﮔ || ـﮕـ || ـﮓ || style="font-size: small;" | گاف |- | ل || ﻝ || ﻟ || ـﻠ || ـﻞ || style="font-size: small;" | لام |- | م || ﻡ || ﻣ || ـﻤ || ـﻢ || style="font-size: small;" | میم |- | ن || ﻥ || ﻧ || ـﻨ || ﻦ || style="font-size: small;" | نون |- | و || ﻭ || || || ـو || style="font-size: small;" | و |- | ه || ﻩ || ﻫ || ـﻬ || ﻪ || style="font-size: small;" | ہا |- | ي || ﻱ || ﻳ || ـﻴـ || ﻲ || style="font-size: small;" | یا |- | ء || ء || || || ء || style="font-size: small;" | ہمزہ |- | أ || أ || || || ـأ || style="font-size: small;" | اُتے حمزہ دے نال الف |- | ﺅ || ﺅ || || || ـﺆ || style="font-size: small;" | اُتے حمزہ دے نال و |- | ئ || ئ || ئـ || ــئـ || ـئ || style="font-size: small;" | اُتے حمزہ دے نال ی |- | لا || لا || لا || ــلا || ــلا || style="font-size: small;" | لام الف |} == مثالاں == {| class="wikitable" !پنجابی !سوگ |- |آپ دا ناں کيہ اے ؟ |اُنُ ئِـن ڠَـان مُ؟ |- |میرا ناں محمد ا‏‏ے۔ |ئِـن ڠَـان كُ مُـحَـمَّـد |- |آپ کِداں نيں؟ |مَـؤُنُعاُنُ نَـكَـو؟ |- |میں چنگا آں۔ |مَـرَيَـو دَ ئِـسَـب |- |احمد کتھے اے ؟ |هَـونُ هِ أحـمَـد؟ |- |اوہ گھر وچ ا‏‏ے۔ |هَ بَـاي سِـيَ |- |آپ دا شکریہ |مَـگـسُـكُـل |} == ہور ویکھو == * [[جاوی حروف تہجی]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:انڈونیشیا د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:ملائیشیا د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:چھوٹے پیغام خانییاں دا استعمال کرنے والے مضامین]] [[گٹھ:ایتھنولوک 18 دا حوالہ دیندے ہوئے بولی دے مضامین]] [[گٹھ:سولو د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:تاوی تاوی د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:باسیلان د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:ایتھنولوک دے علاوہ ہور ذرائع دا حوالہ دیندے ہوئے آیزو بولی دے مضامین]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت]] [[گٹھ:عربی حروف تہجی]] [[گٹھ:فلپائن د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:ملایو-پولینیشیائی زباناں]] t5qnm4qcf9yocz3szyhz4s9ibpmcc63 0 147867 705101 2026-04-11T19:53:09Z Abbas dhothar 361 "{{Infobox writing system | name = سورابی | altname = | type = [[ابجد]] | sisters = [[پیگون حروف تہجی]], [[جاوی حروف تہجی]] | languages = [[مالاگاسی]] | time = 1400 عیسوی تو‏ں ہن تک | fam1 = [[اصل-سینائی لپی|اصل سینائی]] | fam2 = [[فونیقی حروف تہجی|فونیقی]] | fam3 = آرامی حروف تہجی|آرا...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705101 wikitext text/x-wiki {{Infobox writing system | name = سورابی | altname = | type = [[ابجد]] | sisters = [[پیگون حروف تہجی]], [[جاوی حروف تہجی]] | languages = [[مالاگاسی]] | time = 1400 عیسوی تو‏ں ہن تک | fam1 = [[اصل-سینائی لپی|اصل سینائی]] | fam2 = [[فونیقی حروف تہجی|فونیقی]] | fam3 = [[آرامی حروف تہجی|آرامی]] | fam4 = [[نبطی حروف تہجی|نبطی]] | fam5 = [[عربی حروف تہجی|عربی]] | fam6 = [[پیگون حروف تہجی|پیگون]]؟ | sample = Sorabe malagasy.jpg | imagesize = 250px | caption = سورابی وچ اک مخطوطہ | direction = سجے تو‏ں کھبے }} [[فائل:Sorabe-Malagasy Arabic script.jpg|thumb|سورابی وچ لکھیا گیا ملاگاسی متن۔]] '''سورابی''' اک [[حروف تہجی]] اے جو [[عربی حروف تہجی|عربی]] اُتے مبنی اے، جو پہلے [[مالاگاسی]] نو‏‏ں نقل کرنے دے لئی استعمال ہُندا سی ([[ملائیو پولینیشین زباناں]] نال تعلق رکھدا سی) تے [[اینتیمورو]] [[مالاگاسی]] بولی، جو ١5 ويں صدی د‏‏ی ا‏‏ے۔ == تریخ == محققاں ہن وی اس ٹرانسکرپشن سسٹم د‏‏ی ابتدا دے بارے وچ قیاس آرائی ک‏ر رہ‏ے نيں۔ "سورابی" دا لفظی معنی اے "وڈی تحریراں" تو‏ں [[عربی]] '''[[سورہ]]''' (تحریر) تے [[مالاگاسی]] '''بی''' (وڈی)۔ ایہ فرق پچھلے تحریری نظام دے وجود د‏‏ی طرف اشارہ ک‏ے سکدا اے جس وچ [[سنسکرت]] د‏‏ی اصل دے چھوٹے حروف [[جنوب مشرقی ایشیا]] وچ استعمال ہُندے نيں جداں کہ کچھ [[مالاگاسی]] لفظاں وچ اس دا ثبوت ملدا ا‏‏ے۔ روايتی طور پر، محققاں نے قیاس کيتا اے کہ ایہ تحریری نظام [[مالاگاسی لوکاں]] دے [[عرب مسلماناں]] دے تجارتی رابطےآں دے ذریعے متعارف کرایا گیا سی۔ پ‏ر، ہور حالیہ مطالعات وچ دعویٰ کيتا گیا اے کہ ایہ تحریری اسکیم خبرے [[جاوا]]نیسے مسلماناں نے متعارف کروائی ہوئے۔ "سورابی" تے "[[پیگون لپی|پیگون]]" تحریراں ([[جاوانی لپی]])۔ چند سو پرانے مسودات اج تک زندہ نيں حالانکہ سب تو‏ں قدیم نسخہ 17 ويں صدی تو‏ں پہلے نئيں لکھیا گیا ہوئے گا۔ اوہ "سورابی" چمڑے وچ بندھے ہوئے نيں تے نصوص نو‏‏ں جلد دے رنگ دے ناں اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ بوہت‏ے نصوص جادوئی فارمولےآں اُتے مشتمل نيں لیکن [[مڈغاسکر]] دے جنوب مشرق دے بعض قبیلے د‏‏ی اصل دے بارے وچ کچھ تاریخی متن وی موجود نيں۔ ایہ ماخذ [[مکہ]] یا حضور محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تو‏ں ملدے نيں حالانکہ نصوص وچ [[اسلام]] دا عمل کدرے نظر نئيں آندا ا‏‏ے۔ سورابی بالآخر 17 ويں صدی وچ شروع ہوݨ والے جزیرے وچ پھیل گیا تے 18 ويں صدی دے آخر وچ بادشاہ [[اینڈریانمپوینیمیرینا]] نے اپنے دربار دے بچےآں نو‏‏ں لکھنا پڑھنا سکھانے دے لئی [[اینتیمورو]] کاتباں نو‏‏ں طلب کيتا۔ اس طرح مستقب‏‏ل دے بادشاہ [[رداما اول]] نے بچپن تو‏ں سورابی وچ لکھنا پڑھنا سکھیا۔ اج بھݪک ملاگاسی اک لاطینی حروف تہجی دا استعمال کردے ہوئے لکھیا جاندا اے، جو 1823 وچ متعارف کرایا گیا سی۔ == حروف تہجی == {| class=wikitable style="text-align:center;width:100%;font-family:Code2000,Arial Unicode MS;" !colspan=33|<small> سورا بی دا لفظی نقل writing</small> |- |ـَ||ب||د|| ـِ || ف || غ || ه || ـِ || ج || ك || ل || م || ن || ـُ || ڡ || ر || س || ط || و || ‹ي› یا ‹ز› |style="border-left:double"|ع||‹ڊ› یا ‹رّ› | ‹̣ط› یا ‹رّ› |ت||ڡّ |style="border-left:double"|طّ |ـَيْ||ـَوْ||ـُوً||ـُيْ||‹ـِيَا› یا ‹ـِيْا›||ـِوْ||ـِيْ |-dir=ltr |} == ہور ویکھو == * [[مڈغاسکر]] * [[ملاگاسی]] [[گٹھ:عربی حروف تہجی]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:مڈغاسکر وچ اسلام]] [[گٹھ:افریقا دے رسم خط]] [[گٹھ:آسٹرونیشیائی زباناں]] [[گٹھ:مڈغاسکر]] [[گٹھ:مڈغاسکر د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:ٹائپو گرافی]] cwifda817bcljf2my26gzv4x742c1md 0 147868 705102 2026-04-11T19:57:03Z Abbas dhothar 361 "{{خانہ معلومات لسانی خاندان | name = مشرقی زبانیں | region = [[ایشیا]]، [[مشرق وسطیٰ]]، [[شمالی افریقہ]] | familycolor = Indo-European | family = مختلف زبانوں کے خاندان | child1 = [[عبرانی زبان]] | child2 = [[عربی زبان]] | child3 = [[کوریائی زبان]] | child4 = [[ہندی زبان]] | child5 = انڈون...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705102 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات لسانی خاندان | name = مشرقی زبانیں | region = [[ایشیا]]، [[مشرق وسطیٰ]]، [[شمالی افریقہ]] | familycolor = Indo-European | family = مختلف زبانوں کے خاندان | child1 = [[عبرانی زبان]] | child2 = [[عربی زبان]] | child3 = [[کوریائی زبان]] | child4 = [[ہندی زبان]] | child5 = [[انڈونیشیائی زبان]] | child6 = [[ویتنامی زبان]] | child7 = [[چینی زبان]] | child8 = [[ترکی زبان]] }} '''السنۂ شرقیہ''' یا '''مشرقی زبانوں''' کی اصطلاح کا اطلاق ان زبانوں پر ہوتا ہے جو [[ایشیا]] اور [[مشرق وسطیٰ]] میں بولی جاتی ہیں؛ بعض اوقات [[شمالی افریقہ]] کی زبانوں کو بھی اس زمرے میں شمار کر لیا جاتا ہے۔<ref>[https://psycnet.apa.org/record/2009-22832-005 PsycNet - مشرقی زبانوں پر تحقیق]</ref> == السنۂ شرقیہ == السنۂ شرقیہ میں قدیم اور جدید متعدد زبانیں شامل ہیں، جن میں سے بعض کے نام درج ذیل ہیں۔ === عبرانی === [[عبرانی زبان]] کو مشرق کی قدیم ترین زبانوں میں شمار کیا جاتا ہے۔ یہ [[بائبل|عہد نامہ قدیم]] کی زبان ہے۔<ref>[https://psycnet.apa.org/record/2009-22832-005 عبرانی زبان کی تاریخ]</ref> === عربی === [[عربی زبان]] کو کبھی [[سائنس]] کی سب سے اہم زبان سمجھا جاتا تھا، کیونکہ قرون وسطیٰ میں عربی میں بے شمار سائنسی تحقیقات لکھی گئیں۔<ref>[https://psycnet.apa.org/record/2009-22832-005 عربی اور سائنسی علوم]</ref> === ترکی === [[ترکی زبان]] خاص طور پر عثمانی ترکی ایک تاریخی مشرقی زبان ہے، جو سلطنت عثمانیہ کے دور میں [[مشرق وسطیٰ]]، [[یورپ]] اور [[ایشیا]] کے وسیع علاقوں میں استعمال ہوتی تھی۔ یہ زبان عربی، فارسی اور ترکی الفاظ کے امتزاج پر مشتمل تھی۔ جدید ترکی زبان ترکی جمہوریہ کی سرکاری زبان ہے اور الطائی زبانوں کے خاندان سے تعلق رکھتی ہے۔ === کوریائی === [[کوریائی زبان]] [[ہانگول]] رسم الخط میں لکھی جاتی ہے اور اس کی صوتیات منفرد ہے۔ کچھ ماہرین لسانیات اسے [[تنہا زبان]] (Language Isolate) مانتے ہیں، جبکہ کچھ اسے [[الطائی زبانیں|الطائی]] یا [[یورالی زبانیں|یورالی]] خاندان سے جوڑتے ہیں۔<ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://gtelocalize.com/asian-languages-origin-and-overview/ |عنوان=کوریائی زبان کا ماخذ |تاریخ رسائی=2025-01-25 |آرکائیو تاریخ=2025-01-25 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20250125101010/https://gtelocalize.com/asian-languages-origin-and-overview/ |یوآرایل کی کیفیت=dead }}</ref> === ہندی === [[ہندی زبان]] [[ہند-یورپی زبانیں|ہند-یورپی]] خاندان سے تعلق رکھتی ہے اور یہ [[اردو زبان]] کے بے حد قریب ہے۔ اس کا رسم الخط [[دیوناگری]] ہے، جبکہ اردو [[عربی رسم الخط]] میں لکھی جاتی ہے، تاہم دونوں زبانوں کا ذخیرۂ الفاظ اور گرامر بہت ملتا جلتا ہے۔<ref>[https://www.collinsdictionary.com/word-lists/language-asian-languages ہندی اور اردو کی مشابہت]</ref> === انڈونیشیائی === [[انڈونیشیائی زبان]] جسے '''بھاشا انڈونیشیا''' بھی کہا جاتا ہے، [[مالے زبان]] سے مشابہ ہے اور غیر ملکیوں کے لیے اسے سیکھنا نسبتاً آسان سمجھا جاتا ہے۔ یہ [[انڈونیشیا]] کی سرکاری زبان ہے اور پورے ملک میں وسیع پیمانے پر بولی جاتی ہے۔<ref>[https://www.goodhousekeeping.com/life/g35928495/asian-pacific-islander-languages/ انڈونیشیائی زبان کی خصوصیات]</ref> === ویتنامی === [[ویتنامی زبان]] کو ماضی میں [[چینی رسم الخط]] میں لکھا جاتا تھا، لیکن 17ویں صدی کے بعد اس میں [[لاطینی حروف تہجی]] کا استعمال عام ہو گیا۔ اس میں کئی الفاظ [[چینی زبان]] سے مستعار لیے گئے ہیں، جو اس کے تاریخی تعلق کو ظاہر کرتے ہیں۔<ref>[https://www.tomedes.com/translator-hub/asian-languages ویتنامی زبان کی تاریخ]</ref> === چینی === [[چینی زبان]] خصوصاً [[مندرین چینی]] دنیا میں سب سے زیادہ بولی جانے والی زبانوں میں سے ہے۔ اس کا رسم الخط [[چینی حروف]] پر مبنی ہے، جو دنیا کے قدیم ترین مستعمل حروف میں شمار ہوتے ہیں۔ چینی زبان میں ہزاروں مختلف علامات (Characters) استعمال کی جاتی ہیں اور ان کی بنا پر زبان کا رسم الخط بے حد پیچیدہ ہو جاتا ہے۔<ref>[https://blog.rosettastone.com/a-look-at-asias-top-3-languages/ چینی زبان کا رسم الخط]</ref> == حوالہ جات == {{حوالہ جات}} [[زمرہ:لسانیات]] [[زمرہ:السنۂ شرقیہ]] [[زمرہ:عربی زبان]] [[زمرہ:ہندی]] [[زمرہ:عبرانی زبان]] [[زمرہ:کوریائی زبان]] [[زمرہ:چینی زبان]] [[زمرہ:ویتنامی زبان]] [[زمرہ:انڈونیشیائی زبان]] [[زمرہ:دیوناگری]] [[زمرہ:ایشیائی علوم]] [[زمرہ:استشراق]] e50a0quuj46lmbeipbx58711o90s561 705103 705102 2026-04-11T19:57:29Z Abbas dhothar 361 705103 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات لسانی خاندان | name = مشرقی زباناں | region = [[ایشیا]]، [[مشرق وسطیٰ]]، [[شمالی افریقہ]] | familycolor = Indo-European | family = وکھ وکھ زباناں دے خاندان | child1 = [[عبرانی زبان]] | child2 = [[عربی زبان]] | child3 = [[کوریائی زبان]] | child4 = [[ہندی زبان]] | child5 = [[انڈونیشیائی زبان]] | child6 = [[ویتنامی زبان]] | child7 = [[چینی زبان]] | child8 = [[ترکی زبان]] }} '''السنۂ شرقیہ''' یا '''مشرقی زباناں''' د‏‏ی اصطلاح دا اطلاق انہاں زباناں اُتے ہُندا اے جو [[ایشیا]] تے [[مشرق وسطیٰ]] وچ بولی جاندیاں نيں؛ بعض اوقات [[شمالی افریقہ]] د‏‏ی زباناں نو‏‏ں وی اس زمرے وچ شمار دے لیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>[https://psycnet.apa.org/record/2009-22832-005 PsycNet - مشرقی زباناں اُتے تحقیق]</ref> == السنۂ شرقیہ == السنۂ شرقیہ وچ قدیم تے جدید متعدد زباناں شام‏ل نيں، جنہاں وچو‏ں بعض دے ناں تھلے لکھے نيں۔ === عبرانی === [[عبرانی زبان]] نو‏‏ں مشرق د‏‏ی قدیم ترین زباناں وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ [[بائبل|عہد نامہ قدیم]] د‏‏ی بولی ا‏‏ے۔<ref>[https://psycnet.apa.org/record/2009-22832-005 عبرانی بولی د‏‏ی تریخ]</ref> === عربی === [[عربی زبان]] نو‏‏ں کدی [[سائنس]] د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م بولی سمجھیا جاندا سی، کیونجے قرون وسطیٰ وچ عربی وچ بے شمار سائنسی تحقیقات لکھی گئياں۔<ref>[https://psycnet.apa.org/record/2009-22832-005 عربی تے سائنسی علوم]</ref> === ترکی === [[ترکی زبان]] خاص طور اُتے عثمانی ترکی اک تاریخی مشرقی بولی اے، جو سلطنت عثمانیہ دے دور وچ [[مشرق وسطیٰ]]، [[یورپ]] تے [[ایشیا]] دے وسیع علاقےآں وچ استعمال ہُندی سی ایہ بولی عربی، فارسی تے ترکی لفظاں دے امتزاج اُتے مشتمل سی جدید ترکی بولی ترکی جمہوریہ د‏‏ی سرکاری بولی اے تے الطائی زباناں دے خاندان نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ === کوریائی === [[کوریائی زبان]] [[ہانگول]] لپی وچ لکھی جاندی اے تے اس د‏ی صوتیات منفرد ا‏‏ے۔ کچھ ماہرین لسانیات اسنو‏ں [[تنہا زبان]] (Language Isolate) مندے نيں، جدو‏ں کہ کچھ اسنو‏ں [[الطائی زباناں|الطائی]] یا [[یورالی زباناں|یورالی]] خاندان تو‏ں جوڑدے نيں۔<ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://gtelocalize.com/asian-languages-origin-and-overview/ |عنوان=کوریائی بولی دا ماخذ |تریخ رسائی=2025-01-25 |آرکائیو تریخ=2025-01-25 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20250125101010/https://gtelocalize.com/asian-languages-origin-and-overview/ |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}</ref> === ہندی === [[ہندی زبان]] [[ہند-یورپی زباناں|ہند-یورپی]] خاندان نال تعلق رکھدی اے تے ایہ [[اردو زبان]] دے بے حد نیڑے ا‏‏ے۔ اس دا لپی [[دیوناگری]] اے، جدو‏ں کہ اردو [[عربی لپی]] وچ لکھی جاندی اے، پ‏ر دونے زباناں دا ذخیرۂ لفظاں تے گرامر بہت ملدا جلدا ا‏‏ے۔<ref>[https://www.collinsdictionary.com/word-lists/language-asian-languages ہندی تے اردو د‏‏ی مشابہت]</ref> === انڈونیشیائی === [[انڈونیشیائی زبان]] جسنو‏ں '''بھاشا انڈونیشیا''' وی کہیا جاندا اے، [[مالے زبان]] تو‏ں مشابہ اے تے غیر ملکیو‏ں دے لئی اسنو‏ں سیکھنا نسبتاً آسان سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ [[انڈونیشیا]] د‏‏ی سرکاری بولی اے تے پورے ملک وچ وسیع پیمانے اُتے بولی جاندی ا‏‏ے۔<ref>[https://www.goodhousekeeping.com/life/g35928495/asian-pacific-islander-languages/ انڈونیشیائی بولی د‏‏ی خصوصیات]</ref> === ویتنامی === [[ویتنامی زبان]] نو‏‏ں ماضی وچ [[چینی لپی]] وچ لکھیا جاندا سی، لیکن 17ويں صدی دے بعد اس وچ [[لاطینی حروف تہجی]] دا استعمال عام ہو گیا۔ اس وچ کئی لفظاں [[چینی زبان]] تو‏ں مستعار لئی گئے نيں، جو اس دے تاریخی تعلق نو‏‏ں ظاہر کردے نيں۔<ref>[https://www.tomedes.com/translator-hub/asian-languages ویتنامی بولی د‏‏ی تریخ]</ref> === چینی === [[چینی زبان]] خصوصاً [[مندرین چینی]] دنیا وچ سب تو‏ں ودھ بولی جانے والی زباناں وچو‏ں ا‏‏ے۔ اس دا لپی [[چینی حروف]] اُتے مبنی اے، جو دنیا دے قدیم ترین مستعمل حروف وچ شمار ہُندے نيں۔ چینی بولی وچ ہزاراں وکھ وکھ علامات (Characters) استعمال کیت‏‏ی جاندیاں نيں تے انہاں د‏‏ی بنا اُتے بولی دا لپی بے حد پیچیدہ ہو جاندا ا‏‏ے۔<ref>[https://blog.rosettastone.com/a-look-at-asias-top-3-languages/ چینی بولی دا لپی]</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:لسانیات]] [[گٹھ:السنۂ شرقیہ]] [[گٹھ:عربی زبان]] [[گٹھ:ہندی]] [[گٹھ:عبرانی زبان]] [[گٹھ:کوریائی زبان]] [[گٹھ:چینی زبان]] [[گٹھ:ویتنامی زبان]] [[گٹھ:انڈونیشیائی زبان]] [[گٹھ:دیوناگری]] [[گٹھ:ایشیائی علوم]] [[گٹھ:استشراق]] jh714fer6t48r4a5t7gke8g2jrzkusa 10 147869 705104 2026-04-11T19:58:02Z Abbas dhothar 361 "{{خانہ معلومات | bodystyle = width:{{#if:{{{boxsize|}}}|{{{boxsize}}}|22em}}; | abovestyle = background-color: {{خانہ معلومات زبان/family-color|{{{familycolor|Default}}}}}; | headerstyle = color: {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|#114057|1}}|white|{{{fontcolor|black}}}}}; background-color: {{#if:{{{signers|}}}|silver|{{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}|#114057|{{خ...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705104 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات | bodystyle = width:{{#if:{{{boxsize|}}}|{{{boxsize}}}|22em}}; | abovestyle = background-color: {{خانہ معلومات زبان/family-color|{{{familycolor|Default}}}}}; | headerstyle = color: {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|#114057|1}}|white|{{{fontcolor|black}}}}}; background-color: {{#if:{{{signers|}}}|silver|{{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}|#114057|{{خانہ معلومات زبان/family-color|{{{familycolor|Default}}}}}}}}}; | above = {{{name}}} | subheaderstyle = font-size:110%; color: {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}} }}|#114057|1}}|white|{{{fontcolor|black}}} }}; background-color: {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}|#114057|{{#if:{{{signers|}}}|silver|{{خانہ معلومات زبان/family-color|{{{familycolor|Default}}} }} }} }}; | subheader = {{{altname|}}} | subheader2 = {{{nativename|}}} | subheader3 = {{#if:{{{acceptance|}}}|({{{acceptance|}}})}}<!-- | label23 = تلفظ | data23 = {{#if:{{{pronunciation|}}}| {{{pronunciation|''to be added''}}}}}--> | label2 = قوم | data2 = {{{ethnicity|}}} | label1 = جغرافیائی<br />تقسیم | data1 = {{{region|—}}} | label3 = {{#if:{{{extinct|}}} |[[معدوم زبان|معدوم]] |{{#if:{{{era|}}} |عہد |{{#if:{{{creator|{{{speakers_label|}}}}}} |{{{speakers_label|متکلمین}}} |{{longitem|مقامی متکلمین}} }} }} }} | data3 =<!-- -->{{#if:{{{extinct|}}}|{{#ifeq:{{{extinct}}}|?|(تریخ غیر موجود)[[گٹھ:نامعلوم معدومی تریخ والے لسانی مضامین]]|{{{extinct}}}}}<!-- extinct input used -->|{{#if:{{{era|}}}|{{{era}}}<!-- era input used -->|<!-- no era, check for sign/spoken -->{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}} }}|silver<!-- check for silver -->|<!-- SIGN language (silver) -->{{#if:{{{speakers|}}}|{{#ifeq: {{lc:{{{date}}}}}|na|{{{speakers|–}}} |{{#ifeq:{{{speakers}}}|?|<!-- -->|{{#ifeq:{{{speakers}}}|none|''کوئی نئيں'' |{{#if:{{{date|}}}|{{{speakers|–}}}&nbsp;({{{dateprefix|}}}{{{date}}}) |{{{speakers|–}}}{{main other|[[گٹھ:بغیر تریخ تعداد متکلمین والے لسانی مضامین]]}}}} }} }} }} }}<!--(end if:date, ifeq:date=na, if:speakers. end of SIGN) -->|<!-- SPOKEN language (not silver) -->{{#if:{{{speakers|}}}|{{#ifeq: {{lc:{{{date}}}}}|na|{{{speakers|–}}} |{{#ifeq: {{{date}}}|no date|(undated figure of {{{speakers}}})|<!-- The following changes the display depending on the age of the data. Limit set to 25 years, as a population can double in that time. -->{{#if:{{{date|}}}|{{#iferror:{{#expr: {{padleft:|4|{{{date}}}|}} }}||{{#ifexpr:(({{CURRENTYEAR}} - {{padleft:|4|{{{date}}}|}}) < 25)<!-- -->|<!-- regular -->{{{speakers|–}}}&nbsp;({{{dateprefix|}}}{{{date}}})<!-- -->|<!-- old (25+) -->({{{speakers}}} مذکورہ {{{dateprefix|}}}{{{date}}}){{main other|{{#ifeq:{{{ref}}}|e19|[[گٹھ:قدیم متکلمین د‏‏ی ایتھنولوک 19 معلومات والے لسانی مضامین]]|{{#ifeq:{{{ref}}}|e18|[[گٹھ:قدیم متکلمین د‏‏ی ایتھنولوک 18 معلومات والے لسانی مضامین]]|[[گٹھ:قدیم متکلمین معلومات والے لسانی مضامین]]}}}}}}}}}}<!--(end ifexpr:25+, iferror:) -->|{{#ifeq:{{{speakers}}}|?|<!-- -->|{{#ifeq:{{{speakers}}}|none|''کوئی نئيں'' |<!-- no date input -->{{{speakers|–}}}{{main other|[[گٹھ:بغیر تریخ تعداد متکلمین والے لسانی مضامین]]}}}} }} }}<!--(end if:date, before the 25+ expr check) -->}}<!--(end ifeq:date=no date) -->}}<!--(end ifeq:date=na) -->|<!-- (no speakers number to be shown) -->}}}}<!--(end if:speakers (in 2nd param of silver-check), if:silver. end of SPOKEN) -->}} }}<!--(end if:era, if:extinct. No open #if:s left) If there is a ref, and there is any input for this row (data3), then we add the reference: -->{{#if:{{{ref|}}}|{{#if:{{{extinct|}}}{{{era|}}}{{{speakers|}}}{{{date|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|silver|sign_language}}|{{خانہ معلومات زبان/حوالہ|{{{ref}}}|iso3={{{iso3|}}}|refname={{{refname|}}}|name={{{name|{{PAGENAME}}}}}|lc1={{{lc1|}}}|ld1={{Delink|{{{ld1}}}}}|lc2={{{lc2|}}}|ld2={{Delink|{{{ld2}}}}}|lc3={{{lc3|}}}|ld3={{Delink|{{{ld3}}}}}|lc4={{{lc4|}}}|ld4={{Delink|{{{ld4}}}}}|lc5={{{lc5|}}}|ld5={{Delink|{{{ld5}}}}}|lc6={{{lc6|}}}|ld6={{Delink|{{{ld6}}}}}|lc7={{{lc7|}}}|ld7={{Delink|{{{ld7}}}}}}}}}}}<!-- Add speakers2 after the ref: -->{{#if:{{{speakers2|}}}|<br />{{{speakers2|}}} }} | label4 = [[لسانی خاندان|لسانی درجہ بندی]] | data4 = {{{family|{{{fam1|{{Infobox language/genetic|{{{familycolor|Default}}}}}}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:15px;padding-left:0"><li>{{#if:{{{fam2|}}} | {{{fam2}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:5px;padding-left:0"><li>{{#if:{{{fam3|}}} | {{{fam3}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:5px;padding-left:0"><li>{{#if:{{{fam4|}}} | {{{fam4}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:5px;padding-left:0"><li>{{#if:{{{fam5|}}} | {{{fam5}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:5px;padding-left:0"><li>{{#if:{{{fam6|}}} | {{{fam6}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:5px;padding-left:0"><li>{{#if:{{{fam7|}}} | {{{fam7}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:5px;padding-left:0"><li>{{#if:{{{fam8|}}} | {{{fam8}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:5px;padding-left:0"><li>{{#if:{{{fam9|}}} | {{{fam9}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:5px;padding-left:0"><li>{{#if:{{{fam10|}}} | {{{fam10}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:5px;padding-left:0"><li>{{#if:{{{fam11|}}} | {{{fam11}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:5px;padding-left:0"><li>{{#if:{{{fam12|}}} | {{{fam12}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:5px;padding-left:0"><li>{{#if:{{{fam13|}}} | {{{fam13}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:5px;padding-left:0"><li>{{#if:{{{fam14|}}} | {{{fam14}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:5px;padding-left:0"><li>{{#if:{{{fam15|}}} | {{{fam15}}}<ul style="line-height:100%; margin-left:5px;padding-left:0"><li>'''{{{name}}}'''</li></ul> | '''{{{name}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name}}}''' }}</li></ul> }}} | label5 = {{longitem|{{#if:{{{ancestor2|}}}|ابتدائی شکلاں|ابتدائی شکل}}}} | data5 = {{#if:{{{ancestor|}}}|<div style="text-align:right;">{{{ancestor|}}} {{#if:{{{ancestor2|}}}|<ul style="line-height:100%; margin-left:1.35em; padding-left:0"><li>{{{ancestor2}}} {{#if:{{{ancestor3|}}}|<ul style="line-height:100%; margin-left:0.45em; padding-left:0"><li>{{{ancestor3}}} {{#if:{{{ancestor4|}}}|<ul style="line-height:100%; margin-left:0.45em; padding-left:0"><li>{{{ancestor4}}} {{#if:{{{ancestor5|}}}|<ul style="line-height:100%; margin-left:0.45em; padding-left:0"><li>{{{ancestor5}}} {{#if:{{{ancestor6|}}}|<ul style="line-height:100%; margin-left:0.45em; padding-left:0"><li>{{{ancestor6}}} {{#if:{{{ancestor7|}}}|<ul style="line-height:100%; margin-left:0.45em; padding-left:0"><li>{{{ancestor7}}} </li></ul>}} </li></ul>}} </li></ul>}} </li></ul>}} </li></ul>}} </li></ul>}} </div>}} | label6 = [[ماپہلے زبان]] | data6 = {{{protoname|}}} | label7 = ذیلی تقسیماں | data7 = {{#if:{{{children|}}}|{{{children}}}}} {{#if:{{{child1|}}}|*{{{child1}}}}} {{#if:{{{child2|}}}|*{{{child2}}}}} {{#if:{{{child3|}}}|*{{{child3}}}}} {{#if:{{{child4|}}}|*{{{child4}}}}} {{#if:{{{child5|}}}|*{{{child5}}}}} {{#if:{{{child6|}}}|*{{{child6}}}}} {{#if:{{{child7|}}}|*{{{child7}}}}} {{#if:{{{child8|}}}|*{{{child8}}}}} {{#if:{{{child9|}}}|*{{{child9}}}}} {{#if:{{{child10|}}}|*{{{child10}}}}} {{#if:{{{child11|}}}|*{{{child11}}}}} {{#if:{{{child12|}}}|*{{{child12}}}}} {{#if:{{{child13|}}}|*{{{child13}}}}} {{#if:{{{child14|}}}|*{{{child14}}}}} {{#if:{{{child15|}}}|*{{{child15}}}}} {{#if:{{{child16|}}}|*{{{child16}}}}} {{#if:{{{child17|}}}|*{{{child17}}}}} {{#if:{{{child18|}}}|*{{{child18}}}}} {{#if:{{{child19|}}}|*{{{child19}}}}} {{#if:{{{child20|}}}|*{{{child20}}}}} | rowclass7 = {{{listclass|plainlist}}} | header9 = {{#if: {{{iso1|}}}{{{iso2|}}}{{{iso3|}}}{{{iso6|}}}{{{glotto|}}} | رموزِ بولی }} | label10 = {{#if:{{{iso1|}}} | [[آیزو 639-1]] }} | data10 = {{#if:{{{iso1|}}} |<samp><code>{{{iso1}}}</code></samp> }} | label11 = {{#if:{{{iso2|}}} | [[آیزو 639-2]] / [[آیزو 639-5|5]] |{{#if:{{{iso5|}}} |[[ISO 639-5]] }} }} | data11 = {{#if:{{{iso2|}}} |<samp><code>[[ISO639-3:{{{iso2}}}|{{{iso2}}}]]</code></samp> |{{#if:{{{iso5|}}} |<samp><code>[[ISO639-3:{{{iso5}}}|{{{iso5}}}]]</code></samp> }} }} | label12 = {{#if:{{{iso3|}}} | [[آیزو 639-3]] }} | data12 = {{#if:{{{iso3|}}} |{{#ifeq:{{lc:{{{iso3|}}}}}|none|{{#if:{{{iso3comment|}}}|{{{iso3comment}}}|''کوئی نئيں'' (<code>mis</code>)}}|<code>{{#ifeq:{{str len|{{{iso3}}}}}| 3 | [[ISO639-3:{{{iso3}}}|{{{iso3}}}]] | {{{iso3}}} }}</code> {{#if:{{{lc1|}}}| – inclusive code<!-- not all are 'macrolanguages': Hittite, for example -->}} {{{iso3comment|}}}}}|{{#if:{{{lc1|}}}| | }}}}{{#ifexpr:{{#if:{{{lc1|}}}|1|0}} and {{#if:{{{lc2|}}}|1|0}}|{{#if:{{{iso3|}}}|<br />انفرادی رموز|{{#if:{{{lc3|}}}|Variously|Either}}}}:{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc1|}}}|{{{ld1|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc2|}}}|{{{ld2|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc3|}}}|{{{ld3|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc4|}}}|{{{ld4|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc5|}}}|{{{ld5|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc6|}}}|{{{ld6|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc7|}}}|{{{ld7|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc8|}}}|{{{ld8|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc9|}}}|{{{ld9|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc10|}}}|{{{ld10|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc11|}}}|{{{ld11|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc12|}}}|{{{ld12|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc13|}}}|{{{ld13|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc14|}}}|{{{ld14|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc15|}}}|{{{ld15|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc16|}}}|{{{ld16|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc17|}}}|{{{ld17|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc18|}}}|{{{ld18|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc19|}}}|{{{ld19|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc20|}}}|{{{ld20|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc21|}}}|{{{ld21|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc22|}}}|{{{ld22|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc23|}}}|{{{ld23|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc24|}}}|{{{ld24|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc25|}}}|{{{ld25|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc26|}}}|{{{ld26|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc27|}}}|{{{ld27|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc28|}}}|{{{ld28|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc29|}}}|{{{ld29|}}}}}{{خانہ معلومات زبان/codelist |{{{lc30|}}}|{{{ld30|}}} }} |{{#if:{{{lc1|}}}|{{#if:{{{iso3|}}}|<br />انفرادی رمز:}}{{خانہ معلومات زبان/codelist|code={{{lc1}}}|2={{{ld1|}}} }} }} }} | label13 = {{#if:{{{iso6|}}}<!-- obsolete --> | [[آیزو 639-6]] }} | data13 = {{#if:{{{iso6|}}} |<samp><code>{{{iso6}}}</code></samp> }} | label14 = [[دائرۂ لسانیات رصد گاہ|دائرۂ لسانیات]] | data14 = {{#if:{{{lingua|}}} |<samp><code>{{{lingua}}}</code></samp> }} | label15 = [[گلوٹولاگ]] | data15 = {{#if:{{{glotto|}}}|{{#ifeq:{{lc:{{{glotto|}}}}}|none|''کوئی نئيں''{{main other| [[گٹھ:Families rejected by Glottolog]] }}|{{#ifeq:{{lc:{{{glotto|}}}}}|na|(not evaluated){{main other| [[گٹھ:Families not evaluated by Glottolog]] }} |<samp><code>{{glottolink|{{{glotto}}}}}</code></samp>{{#if:{{{glottoname|}}}|&nbsp; {{بلا لف|({{{glottoname}}})}}}}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto2|}}}|{{#if:{{{glotto|}}}|<br />|<!-- no break when more than one info box on a page -->}}<samp>{{glottolink|{{{glotto2}}}}}</samp>{{#if:{{{glottoname2|}}}|&nbsp; {{بلا لف|({{{glottoname2}}})}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto3|}}}|{{#if:{{{glotto2|}}}|<br />|<!-- no break -->}}<samp><code>{{glottolink|{{{glotto3}}}}}</code></samp>{{#if:{{{glottoname3|}}}|&nbsp; {{بلا لف|({{{glottoname3}}})}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto4|}}}|{{#if:{{{glotto3|}}}|<br />|<!-- no break -->}}<samp><code>{{glottolink|{{{glotto4}}}}}</code></samp>{{#if:{{{glottoname4|}}}|&nbsp; {{بلا لف|({{{glottoname4}}})}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto5|}}}|{{#if:{{{glotto4|}}}|<br />|<!-- no break -->}}<samp><code>{{glottolink|{{{glotto5}}}}}</code></samp>{{#if:{{{glottoname5|}}}|&nbsp; {{بلا لف|({{{glottoname5}}})}}}}}} | label16 = [[انڈینجرڈ لینگویجز پراجیکٹ|ای‌ایل‌پی]] | data16 = {{Endangered Languages Project |ELP={{{ELP|}}} |ELPname={{{ELPname|}}} |qid={{{qid|}}} }} | data20 = {{#if:{{{map|}}} | {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=300px|alt={{{mapalt|}}}}}{{#if:{{{mapcaption|}}} |<div style="text-align:right;">{{{mapcaption}}}</div> }} }} | data21 = {{#if:{{{map2|}}} | [[File:{{{map2}}}|{{#if:{{{mapsize|}}}|{{{mapsize}}}px|300px}}|alt={{{mapalt2|}}}]]{{#if:{{{mapcaption2|}}} |<br /><div style="text-align:right;">{{{mapcaption2}}}</div> }} }} | data22 = {{{module|}}} | label23 = حواشی | data23 = {{{notes|}}} }}<!-- -->{{main other|{{{{{|safesubst:}}}#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown=[[گٹھ:خانہ معلومات وچ غیر معاون فیلڈ والے لسانی مضامین|_VALUE_]] |preview=زیرِ نظر صفحہ وچ [[سانچہ:خانہ معلومات لسانی خاندان]] وچ نامعلوم پیرامیٹر ”_VALUE_“ دا استعمال کيتا گیا اے |name|altname |region|ethnicity|acceptance |speakers|date|ref |familycolor|fam1|fam2|fam3|fam4|fam5|fam6|fam7|fam8|fam9 |fam10|fam11|fam12|fam13|fam14|fam15|family |ancestor|ancestor2|ancestor3|ancestor4|ancestor5|ancestor6|ancestor7|protoname|extinct |children|child1|child2|child3|child4|child5|child6|child7|child8|child9|child10 |child11|child12|child13|child14|child15|child16|child17|child18|child19|child20 |listclass|module|notes |iso1|iso2|iso3|iso5|iso6 |lingua|glotto|glottoname|glotto2|glottoname2|glotto3|glottoname3|glotto4|glottoname4|glotto5|glottoname5|glottorefname|glottorefname2|glottorefname3|glottorefname4|glottorefname5 |ELP|ELPname |map|mapsize|mapalt|mapcaption|map2|mapalt2|mapcaption2|boxsize }}<!-- -->{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|<!-- blank -->|[[گٹھ:خاندان رنگ رمز دے بغیر زباناں]]}}<!-- -->{{#if:{{{glotto|}}}{{{glotto2|}}}{{{glotto3|}}}{{{glotto4|}}}{{{glotto5|}}}|<!-- ok -->|[[گٹھ:لسانی خاندان دے مضامین جنہاں وچ گلوٹولاگ رمز موجود نئيں]]}}<!-- -->{{#if:{{{glotto|}}}|{{#if:{{{glottorefname|}}}{{{glottoname|}}}|<!-- ok -->|{{#ifeq:{{lc:{{{glotto|}}}}}|none|<!-- ok -->|{{#ifeq:{{lc:{{{glotto|}}}}}|na|<!-- ok -->|[[گٹھ:بے ناں گلوٹولاگ رمز والے مضامین]]}}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto2|}}}|{{#if:{{{glottoname2|}}}{{{glottorefname2|}}}|<!-- ok -->|[[گٹھ:بے ناں گلوٹولاگ رمز والے مضامین]]}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto3|}}}|{{#if:{{{glottoname3|}}}{{{glottorefname3|}}}|<!-- ok -->|[[گٹھ:بے ناں گلوٹولاگ رمز والے مضامین]]}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto4|}}}|{{#if:{{{glottoname4|}}}{{{glottorefname4|}}}|<!-- ok -->|[[گٹھ:بے ناں گلوٹولاگ رمز والے مضامین]]}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto5|}}}|{{#if:{{{glottoname5|}}}{{{glottorefname5|}}}|<!-- ok -->|[[گٹھ:بے ناں گلوٹولاگ رمز والے مضامین]]}}}}<!-- -->}}<noinclude> {{دستاویز}} </noinclude> mukrxtoo9iouj72n2znl0vd252pesz0 10 147870 705105 2026-04-11T19:58:41Z Abbas dhothar 361 "local p = {} local elpf = "https://www.endangeredlanguages.com/lang/" -- or get P1630 local tidy_param = function(param) if param == "" then param = nil end return param end p.make_entry = function(frame) local out = {} local make_display = function(elpc, elpn) if elpc and elpn then table.insert(out, "[" .. elpf .. elpc .. " " .. elpn .. "]") elseif elpc or elpn then table.insert(out, (elpc or "") .. (elpn or "") .. "Category:Langua...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705105 wikitext text/x-wiki local p = {} local elpf = "https://www.endangeredlanguages.com/lang/" -- or get P1630 local tidy_param = function(param) if param == "" then param = nil end return param end p.make_entry = function(frame) local out = {} local make_display = function(elpc, elpn) if elpc and elpn then table.insert(out, "[" .. elpf .. elpc .. " " .. elpn .. "]") elseif elpc or elpn then table.insert(out, (elpc or "") .. (elpn or "") .. "[[Category:Language articles with missing ELP parameters]]") end end local elpname = tidy_param(frame.args.elpname) local elpcode = tidy_param(frame.args.elpcode) local qid = tidy_param((frame.args.qid or ""):upper()) or mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() make_display(elpcode, elpname) if qid then local props = mw.wikibase.getBestStatements(qid, "P2192") if props[1] then for _, v in ipairs(props) do local elpc = v.mainsnak.datavalue and v.mainsnak.datavalue.value local elpn = v.qualifiers and v.qualifiers.P1810 and v.qualifiers.P1810[1].datavalue and v.qualifiers.P1810[1].datavalue.value make_display(elpc, elpn) end end end local ret = "" if #out > 1 then return frame:expandTemplate{title = "ubl", args = out} elseif #out==1 then return out[1] end end return p o2ifk4na7s9cf5lybrcrfkyu1gqbre8 705106 705105 2026-04-11T19:59:20Z Abbas dhothar 361 705106 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Endangered Languages Project |make_entry |elpname={{{ELPname|}}} |elpcode={{{ELP|}}} |qid={{{qid|}}} }}<noinclude> {{دستاویز}} </noinclude> ttsyiaga4hfd6vjlhbei0flzca8vwg2 828 147871 705107 2026-04-11T20:00:00Z Abbas dhothar 361 "local p = {} local elpf = "https://www.endangeredlanguages.com/lang/" -- or get P1630 local tidy_param = function(param) if param == "" then param = nil end return param end p.make_entry = function(frame) local out = {} local make_display = function(elpc, elpn) if elpc and elpn then table.insert(out, "[" .. elpf .. elpc .. " " .. elpn .. "]") elseif elpc or elpn then table.insert(out, (elpc or "") .. (elpn or "") .. "[[Category:Langua...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705107 Scribunto text/plain local p = {} local elpf = "https://www.endangeredlanguages.com/lang/" -- or get P1630 local tidy_param = function(param) if param == "" then param = nil end return param end p.make_entry = function(frame) local out = {} local make_display = function(elpc, elpn) if elpc and elpn then table.insert(out, "[" .. elpf .. elpc .. " " .. elpn .. "]") elseif elpc or elpn then table.insert(out, (elpc or "") .. (elpn or "") .. "[[Category:Language articles with missing ELP parameters]]") end end local elpname = tidy_param(frame.args.elpname) local elpcode = tidy_param(frame.args.elpcode) local qid = tidy_param((frame.args.qid or ""):upper()) or mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() make_display(elpcode, elpname) if qid then local props = mw.wikibase.getBestStatements(qid, "P2192") if props[1] then for _, v in ipairs(props) do local elpc = v.mainsnak.datavalue and v.mainsnak.datavalue.value local elpn = v.qualifiers and v.qualifiers.P1810 and v.qualifiers.P1810[1].datavalue and v.qualifiers.P1810[1].datavalue.value make_display(elpc, elpn) end end end local ret = "" if #out > 1 then return frame:expandTemplate{title = "ubl", args = out} elseif #out==1 then return out[1] end end return p o2ifk4na7s9cf5lybrcrfkyu1gqbre8 0 147872 705108 2026-04-12T01:01:25Z Harvinder Chandigarh 13098 "{{Infobox person | name = یارینا چورنوہوز | image = Yaryna Chornohuz.jpg | caption = 2024ء وچ یارینا چورنوہوز | birth_date = 1995ء | birth_place = [[کییف]] | alma_mater = [[کیف]]. [[موہیلا اکیڈمی]] | occupation = شاعرہ، فوجی طبیب | awards = [[شیوچینکو نیشنل پرائز]]، 2024ء<ref>{{Cite news...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705108 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = یارینا چورنوہوز | image = Yaryna Chornohuz.jpg | caption = 2024ء وچ یارینا چورنوہوز | birth_date = 1995ء | birth_place = [[کییف]] | alma_mater = [[کیف]]. [[موہیلا اکیڈمی]] | occupation = شاعرہ، فوجی طبیب | awards = [[شیوچینکو نیشنل پرائز]]، 2024ء<ref>{{Cite news |title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №143/2024 — Офіційне انٹرنیٹ نمائندگی صدر یوکرین |url=[https://www.president.gov.ua/documents/1432024-50037](https://www.president.gov.ua/documents/1432024-50037) |archive-url=[https://web.archive.org/web/20240912075452/https://www.president.gov.ua/documents/1432024-50037](https://web.archive.org/web/20240912075452/https://www.president.gov.ua/documents/1432024-50037) |archive-date=2024-09-12 |access-date=2024-12-13 |work=صدر یوکرین دی سرکاری ویب سائٹ |language=uk |url-status=live }}</ref><br> [[Medal for Lifesaving (Ukraine)|لائف سیونگ میڈل]]، 2022ء }} '''یارینا یاروسلاویونا چورنوہوز''' ([[یوکرینی]]: Ярина Ярославівна Чорногуз) [[یوکرین]] دی اک شاعرہ، فوجی طبیب تے یوکرین دیاں مسلح افواج وچ سینئر کارپورل اے۔<ref>{{Cite web |title=An all-female group of Ukrainian soldiers is here to deliver a message to U.S. lawmakers |url=https://www.msnbc.com/know-your-value/out-of-office/war-ukraine-against-russia-how-women-soldiers-are-fighting-back-n1299012 |access-date=2023-03-03 |website=MSNBC.com |language=en}}</ref> ==تعارف== یارینا چورنوہوز 1995ء وچ پیدا ہوئیاں تے خاص طور اُتے یوکرین دے مشرقی تنازعے دوران اپنی شاعری تے عملی خدمات دے باعث نمایاں ہوئیاں۔ == ابتدائی زندگی تے تعلیم == یارینا چورنوہوز دا جنم Kyiv وچ ہویا۔ اوہناں نے [[نیشنل یونیورسٹی آف کییف-موہیلا اکیڈمی]] وچ لسانیات تے ادب دی تعلیم حاصل کیتی۔ اوہ یوکرینی ادیب [[اولیہ چورنوہوز]] دی پوتی نیں، جس نال اوہناں دا ادبی پس منظر مضبوط ہویا۔ == ادبی کیریئر == چورنوہوز دی شاعری زیادہ تر جنگ، انسانی جذبات تے ذاتی تجربیاں اُتے مبنی ہوندی اے۔ اوہناں دی مشہور کتاب ''Як вигинається воєнне коло'' ([[انگریزی]]: *How the War Circle Bends*) اے، جس وچ جنگی محاذ دے تجربیاں نوں آزاد نظم دی صورت وچ پیش کیتا گیا اے۔ اوہناں دی تحریر جدید یوکرینی ادب وچ اہم مقام رکھدی اے تے اوہناں نوں نوجوان نسل دی نمائندہ شاعرہ سمجھیا جاندا اے۔ == فوجی خدمات == یارینا چورنوہوز 2019ء وچ رضاکارانہ طور اُتے یوکرینی فوج دے میڈیکل یونٹ وچ شامل ہوئیاں تے War in Donbas دوران بطور جنگی طبیب خدمات انجام دتیاں۔ [[2022ء وچ یوکرین اُتے روسی حملہ]] دے دوران وی اوہناں نے محاذِ جنگ اُتے اپنی خدمات جاری رکھیاں، خاص طور اُتے پوپاسنا، ماریوپول تے باخموت دے علاقوں وچ۔ == سماجی تے سیاسی سرگرمیاں == چورنوہوز نے 2020ء وچ [[کیف]] وچ اک اہم احتجاج وی کیتا، جتھے اوہناں نے حکومت دے کچھ فیصلیاں دے خلاف آواز اٹھائی۔ اوہناں دی اس سرگرمی نوں عوامی حمایت حاصل ہوئی۔ == اعزازات == یارینا چورنوہوز نوں کئی ادبی تے قومی اعزازات ملے، جنہاں وچ [[شیوچینکو نیشنل پرائز]] (2024ء) تے "لائف سیونگ میڈل" (2022ء) شامل نیں۔ == ورثہ == یارینا چورنوہوز جدید یوکرینی ادب تے معاشرے وچ اک اہم آواز نیں، جو شاعری تے عملی خدمات دے ذریعے جنگ، شناخت تے انسانی اقدار نوں اجاگر کردیاں نیں۔ == حوالہ جات == {{حوالہ جات}} hgu024vs1baqbpnmpm447jxo4dim3nc 705109 705108 2026-04-12T01:05:20Z Harvinder Chandigarh 13098 705109 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = یارینا چورنوہوز | image = Yaryna Chornohuz.jpg | caption = 2024ء وچ یارینا چورنوہوز | birth_date = 1995ء | birth_place = [[کییف]] | alma_mater = [[کیف]]. [[موہیلا اکیڈمی]] | occupation = شاعرہ، فوجی طبیب | awards = [[شیوچینکو نیشنل پرائز]]، 2024ء<ref>{{Cite news |title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №143/2024 — Офіційне انٹرنیٹ نمائندگی صدر یوکرین |url=[https://www.president.gov.ua/documents/1432024-50037](https://www.president.gov.ua/documents/1432024-50037) |archive-url=[https://web.archive.org/web/20240912075452/https://www.president.gov.ua/documents/1432024-50037](https://web.archive.org/web/20240912075452/https://www.president.gov.ua/documents/1432024-50037) |archive-date=2024-09-12 |access-date=2024-12-13 |work=صدر یوکرین دی سرکاری ویب سائٹ |language=uk |url-status=live }}</ref><br> [[Medal for Lifesaving (Ukraine)|لائف سیونگ میڈل]]، 2022ء }} '''یارینا یاروسلاویونا چورنوہوز''' ([[یوکرینی]]: Ярина Ярославівна Чорногуз) [[یوکرین]] دی اک شاعرہ، فوجی طبیب تے یوکرین دیاں مسلح افواج وچ سینئر کارپورل اے۔<ref>{{Cite web |title=An all-female group of Ukrainian soldiers is here to deliver a message to U.S. lawmakers |url=https://www.msnbc.com/know-your-value/out-of-office/war-ukraine-against-russia-how-women-soldiers-are-fighting-back-n1299012 |access-date=2023-03-03 |website=MSNBC.com |language=en}}</ref> ==تعارف== یارینا چورنوہوز 1995ء وچ پیدا ہوئیاں تے خاص طور اُتے یوکرین دے مشرقی تنازعے دوران اپنی شاعری تے عملی خدمات دے باعث نمایاں ہوئیاں۔ == ابتدائی زندگی تے تعلیم == یارینا چورنوہوز دا جنم Kyiv وچ ہویا۔ اوہناں نے [[نیشنل یونیورسٹی آف کییف-موہیلا اکیڈمی]] وچ لسانیات تے ادب دی تعلیم حاصل کیتی۔ اوہ یوکرینی ادیب [[اولیہ چورنوہوز]] دی پوتی نیں، جس نال اوہناں دا ادبی پس منظر مضبوط ہویا۔ == ادبی کیریئر == چورنوہوز دی شاعری زیادہ تر جنگ، انسانی جذبات تے ذاتی تجربیاں اُتے مبنی ہوندی اے۔ اوہناں دی مشہور کتاب ''Як вигинається воєнне '' ([[انگریزی]]: *How the War Circle Bends*) اے، جس وچ جنگی محاذ دے تجربیاں نوں آزاد نظم دی صورت وچ پیش کیتا گیا اے۔ اوہناں دی تحریر جدید یوکرینی ادب وچ اہم مقام رکھدی اے تے اوہناں نوں نوجوان نسل دی نمائندہ شاعرہ سمجھیا جاندا اے۔ == فوجی خدمات == یارینا چورنوہوز 2019ء وچ رضاکارانہ طور اُتے یوکرینی فوج دے میڈیکل یونٹ وچ شامل ہوئیاں تے War in Donbas دوران بطور جنگی طبیب خدمات انجام دتیاں۔ [[2022ء وچ یوکرین اُتے روسی حملہ]] دے دوران وی اوہناں نے محاذِ جنگ اُتے اپنی خدمات جاری رکھیاں، خاص طور اُتے پوپاسنا، ماریوپول تے باخموت دے علاقوں وچ۔ == سماجی تے سیاسی سرگرمیاں == چورنوہوز نے 2020ء وچ [[کیف]] وچ اک اہم احتجاج وی کیتا، جتھے اوہناں نے حکومت دے کچھ فیصلیاں دے خلاف آواز اٹھائی۔ اوہناں دی اس سرگرمی نوں عوامی حمایت حاصل ہوئی۔ == اعزازات == یارینا چورنوہوز نوں کئی ادبی تے قومی اعزازات ملے، جنہاں وچ [[شیوچینکو نیشنل پرائز]] (2024ء) تے "لائف سیونگ میڈل" (2022ء) شامل نیں۔ == ورثہ == یارینا چورنوہوز جدید یوکرینی ادب تے معاشرے وچ اک اہم آواز نیں، جو شاعری تے عملی خدمات دے ذریعے جنگ، شناخت تے انسانی اقدار نوں اجاگر کردیاں نیں۔ == حوالہ جات == {{حوالہ جات}} clwcpac9376vpl56qthtiapcv1zjbxk 0 147873 705110 2026-04-12T01:44:14Z Harvinder Chandigarh 13098 "[[File:Dmytro_Lazutkin_JRS_5984-Enhanced-NR.jpg|thumb|دمیترو لازوتکن (2025)]] '''دمیترو لازوتکن''' ([[یوکرینی]]: Дмитро Лазуткін) [[یوکرین]] دا اک شاعر، صحافی تے سماجی شخصیت اے، جو جدید یوکرینی ادب وچ اپنی شاعری تے ادبی خدمات دی وجہ توں جانے جاندے نیں۔ اُہ جدید یوکرینی ادبی منظرنامے و...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705110 wikitext text/x-wiki [[File:Dmytro_Lazutkin_JRS_5984-Enhanced-NR.jpg|thumb|دمیترو لازوتکن (2025)]] '''دمیترو لازوتکن''' ([[یوکرینی]]: Дмитро Лазуткін) [[یوکرین]] دا اک شاعر، صحافی تے سماجی شخصیت اے، جو جدید یوکرینی ادب وچ اپنی شاعری تے ادبی خدمات دی وجہ توں جانے جاندے نیں۔ اُہ جدید یوکرینی ادبی منظرنامے وچ اہم کردار ادا کردے نیں تے خاص طور اُتے شاعری، صحافت تے ثقافتی سرگرمیاں وچ سرگرم نیں۔ دمِٹو لازٹکِن جدید یوکرینی ادب دا اک نمایاں نام نیں، جو شاعری تے سماجی شعور دے ذریعے معاشرے وچ مثبت کردار ادا کر رہے نیں۔<ref>{{cite web|access-date=2024-03-10 |date=2024-03-09 |language=de |title=Die Preisträger des Schewtschenko-Preises 2024 stehen fest - Ukraine-Nachrichten |url=https://ukraine-nachrichten.de/preistr%C3%A4ger-schewtschenko-preises-2024-stehen-fest_19283}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref> == ابتدائی زندگی == دمیترو لازوتکن دا جنم یوکرین وچ ہویا۔ اوہناں نے ابتدائی تعلیم مقامی اداریاں توں حاصل کیتی تے بعد وچ ادب تے صحافت دے شعبیاں وچ دلچسپی پیدا کیتی۔ == ادبی کیریئر == لازوتکن بنیادی طور اُتے شاعر نیں تے اوہناں دیاں شاعریاں وچ جدید سماجی مسائل، انسانی جذبات تے یوکرینی شناخت نمایاں طور اُتے نظر آندی اے۔ اوہناں نے مختلف ادبی رسالیاں تے پلیٹ فارمز اُتے اپنی تخلیقات شائع کیتیاں، جیہڑیاں قاریان وچ مقبول ہوئیاں۔ == صحافتی خدمات == دمیترو لازوتکن صحافت نال وی وابستہ نیں تے اوہناں نے مختلف میڈیا اداریاں نال کم کیتا۔ اوہ ثقافتی پروگراماں، ادبی تقریبات تے عوامی مباحث وچ حصہ لیندے نیں۔ == ثقافتی کردار == اوہ یوکرین وچ ادبی تے ثقافتی سرگرمیاں نوں فروغ دِتن وچ اہم کردار ادا کردے نیں، تے نوجوان لکھاریاں لئی وی حوصلہ افزائی دا ذریعہ نیں۔ == نتیجہ == دمیترو لازوتکن جدید یوکرینی ادب دا اک نمایاں نام نیں، جو شاعری تے سماجی شعور دے ذریعے معاشرے وچ مثبت کردار ادا کر رہے نیں۔ == حوالہ جات == {{حوالہ جات}} m002v4qjugag4m8jmzxqynpbf1elrjt 0 147874 705111 2026-04-12T01:54:01Z Harvinder Chandigarh 13098 "[[File:Dmytro_Lazutkin_JRS_5984-Enhanced-NR.jpg|thumb|دمیترو لازوتکن (2025)]] '''ڈمِٹرو لازوٹکن ''' ([[یوکرینی]]: Дмитро Лазуткін) [[یوکرین]] دا اک شاعر، صحافی تے سماجی شخصیت اے، جو جدید یوکرینی ادب وچ اپنی شاعری تے ادبی خدمات دی وجہ توں جانے جاندے نیں۔ اُہ جدید یوکرینی ادبی منظرنامے و...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705111 wikitext text/x-wiki [[File:Dmytro_Lazutkin_JRS_5984-Enhanced-NR.jpg|thumb|دمیترو لازوتکن (2025)]] '''ڈمِٹرو لازوٹکن ''' ([[یوکرینی]]: Дмитро Лазуткін) [[یوکرین]] دا اک شاعر، صحافی تے سماجی شخصیت اے، جو جدید یوکرینی ادب وچ اپنی شاعری تے ادبی خدمات دی وجہ توں جانے جاندے نیں۔ اُہ جدید یوکرینی ادبی منظرنامے وچ اہم کردار ادا کردے نیں تے خاص طور اُتے شاعری، صحافت تے ثقافتی سرگرمیاں وچ سرگرم نیں۔ ''ڈمِٹرو لازوٹکن '' جدید یوکرینی ادب دا اک نمایاں نام نیں، جو شاعری تے سماجی شعور دے ذریعے معاشرے وچ مثبت کردار ادا کر رہے نیں۔<ref>{{cite web|access-date=2024-03-10 |date=2024-03-09 |language=de |title=Die Preisträger des Schewtschenko-Preises 2024 stehen fest - Ukraine-Nachrichten |url=https://ukraine-nachrichten.de/preistr%C3%A4ger-schewtschenko-preises-2024-stehen-fest_19283}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref> == ابتدائی زندگی == ڈمِٹرو لازوٹکن دا جنم یوکرین وچ ہویا۔ اوہناں نے ابتدائی تعلیم مقامی اداریاں توں حاصل کیتی تے بعد وچ ادب تے صحافت دے شعبیاں وچ دلچسپی پیدا کیتی۔ == ادبی کیریئر == ڈمِٹرو لازوٹکن بنیادی طور اُتے شاعر نیں تے اوہناں دیاں شاعریاں وچ جدید سماجی مسائل، انسانی جذبات تے یوکرینی شناخت نمایاں طور اُتے نظر آندی اے۔ اوہناں نے مختلف ادبی رسالیاں تے پلیٹ فارمز اُتے اپنی تخلیقات شائع کیتیاں، جیہڑیاں قاریان وچ مقبول ہوئیاں۔ == صحافتی خدمات == ڈمِٹرو لازوٹکن صحافت نال وی وابستہ نیں تے اوہناں نے مختلف میڈیا اداریاں نال کم کیتا۔ اوہ ثقافتی پروگراماں، ادبی تقریبات تے عوامی مباحث وچ حصہ لیندے نیں۔ == ثقافتی کردار == اوہ یوکرین وچ ادبی تے ثقافتی سرگرمیاں نوں فروغ دِتن وچ اہم کردار ادا کردے نیں، تے نوجوان لکھاریاں لئی وی حوصلہ افزائی دا ذریعہ نیں۔ == حوالہ جات == {{حوالہ جات}} 0wylctkiav6v9utn3yyhi71ro6hfn88 0 147875 705112 2026-04-12T02:24:11Z Harvinder Chandigarh 13098 "{{Infobox person | name = اوگینی مالولیٹکا | image = Evgeniy Maloletka in Belgrade.jpg | caption = 2024ء وچ بلغراد وچ اوگینی مالولیٹکا | image_size = 180px | native_name = Євген Костянтинович Малолєтка | alma_mater = [[ایگور سیکورسکی کییف پولی ٹیکنک انسٹیٹیوٹ]] | birth_date = 1 ما...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705112 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = اوگینی مالولیٹکا | image = Evgeniy Maloletka in Belgrade.jpg | caption = 2024ء وچ بلغراد وچ اوگینی مالولیٹکا | image_size = 180px | native_name = Євген Костянтинович Малолєтка | alma_mater = [[ایگور سیکورسکی کییف پولی ٹیکنک انسٹیٹیوٹ]] | birth_date = 1 مارچ 1987ء | birth_place = [[بردیانسک]]، [[زاپوریزہژیا اوبلاست]]، [[یوکرینی سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]]، [[سوویت یونین]] | awards = [[پلٹزر انعام برائے عوامی خدمت]] (2023ء)<br/>[[پلٹزر انعام برائے بریکنگ نیوز فوٹوگرافی]] (2023ء)<br/>[[Shevchenko National Prize|شیوچینکو نیشنل پرائز]] (2024ء) }} '''اوگینی مالولیٹکا''' ([[یوکرینی]]: Євген Костянтинович Малолєтка) [[یوکرین]] دا اک معروف صحافی، فوٹو جرنلسٹ تے جنگی رپورٹر اے، جو خاص طور اُتے جنگی علاقوں وچ اپنی رپورٹنگ تے تصویری صحافت دی وجہ توں جانے جاندے نیں۔ اوہ عالمی میڈیا وچ خاص مقام رکھدے نیں تے جنگی حالات دی حقیقت نوں دنیا دے سامنے پیش کرن لئی مشہور نیں۔ == ابتدائی زندگی == اوگینی مالولیٹکا دا جنم یوکرین وچ ہویا۔ اوہناں نے ابتدائی تعلیم توں بعد صحافت دے شعبے وچ قدم رکھیا تے جلد ہی فوٹو جرنلزم وچ مہارت حاصل کر لی۔ == صحافتی کیریئر == مالولیٹکا نے کئی بین الاقوامی میڈیا اداریاں نال کم کیتا، خاص طور اُتے [[ایسوسی ایٹڈ پریس]] نال وابستگی دے دوران اوہناں نے عالمی سطح اُتے پہچان حاصل کیتی۔ اوہ جنگی علاقوں وچ جا کے رپورٹنگ کردے نیں، جتھے اوہناں دیاں تصاویر انسانی حالات تے جنگ دے اثرات نوں اجاگر کردیاں نیں۔ == 2022- یوکرین جنگ == [[۲۰۲۲ یوکرین حملہ]] دوران، مالولیٹکا نے خاص طور اُتے [[مروپل]] شہر وچ اپنی رپورٹنگ لئی عالمی شہرت حاصل کیتی۔ اوہناں دیاں تصاویر نے جنگ دے دوران شہریاں دی مشکلات تے تباہی نوں دنیا بھر تک پہنچایا۔ == اعزازات == ایوگینی مالولیٹکا نوں اوہناں دی جرات مندانہ صحافت لئی کئی عالمی اعزازات ملے۔ اوہناں دی ٹیم نوں جنگی رپورٹنگ لئی بین الاقوامی سطح اُتے سراہیا گیا۔ == اہمیت == اوہ جدید صحافت وچ اک اہم نام نیں، جو جنگی حقیقتاں نوں بغیر کسی پردے دے دنیا دے سامنے پیش کردے نیں۔ == حوالہ جات == {{حوالہ جات}} 4yo4bjljimrdty69unycn4wy4dumr8a 705113 705112 2026-04-12T02:26:22Z Harvinder Chandigarh 13098 705113 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = اوگینی مالولیٹکا | image = Evgeniy Maloletka in Belgrade.jpg | caption = 2024ء وچ بلغراد وچ اوگینی مالولیٹکا | image_size = 180px | native_name = Євген Костянтинович Малолєтка | alma_mater = [[ایگور سیکورسکی کییف پولی ٹیکنک انسٹیٹیوٹ]] | birth_date = 1 مارچ 1987ء | birth_place = [[بردیانسک]]، [[زاپوریزہژیا اوبلاست]]، [[یوکرینی سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]]، [[سوویت یونین]] | awards = [[پلٹزر انعام برائے عوامی خدمت]] (2023ء)<br/>[[پلٹزر انعام برائے بریکنگ نیوز فوٹوگرافی]] (2023ء)<br/>[[Shevchenko National Prize|شیوچینکو نیشنل پرائز]] (2024ء) }} '''اوگینی مالولیٹکا''' ([[یوکرینی]]: Євген Костянтинович Малолєтка) [[یوکرین]] دا اک معروف صحافی، فوٹو جرنلسٹ تے جنگی رپورٹر اے، جو خاص طور اُتے جنگی علاقوں وچ اپنی رپورٹنگ تے تصویری صحافت دی وجہ توں جانے جاندے نیں۔ اوہ عالمی میڈیا وچ خاص مقام رکھدے نیں تے جنگی حالات دی حقیقت نوں دنیا دے سامنے پیش کرن لئی مشہور نیں۔<ref>{{cite news |title=Мстислав Чернов и Евгений Малолетка остались единственными журналистами в Мариуполе. И показали миру обстрелянный роддом |url=https://meduza.io/feature/2022/03/21/mstislav-chernov-i-evgeniy-maloletka-ostalis-edinstvennymi-zhurnalistami-v-mariupole-i-pokazali-miru-obstrelyannyy-roddom |work=Meduza |language=ru}}</ref><ref>{{cite news|access-date=2023-04-20|title=World Press Photo awards 2023|url=https://www.thetimes.com/world/russia-ukraine-war/article/world-press-photo-winners-2023-50f0tfzk7|issn=0140-0460}}</ref> == ابتدائی زندگی == اوگینی مالولیٹکا دا جنم یوکرین وچ ہویا۔ اوہناں نے ابتدائی تعلیم توں بعد صحافت دے شعبے وچ قدم رکھیا تے جلد ہی فوٹو جرنلزم وچ مہارت حاصل کر لی۔ == صحافتی کیریئر == مالولیٹکا نے کئی بین الاقوامی میڈیا اداریاں نال کم کیتا، خاص طور اُتے [[ایسوسی ایٹڈ پریس]] نال وابستگی دے دوران اوہناں نے عالمی سطح اُتے پہچان حاصل کیتی۔ اوہ جنگی علاقوں وچ جا کے رپورٹنگ کردے نیں، جتھے اوہناں دیاں تصاویر انسانی حالات تے جنگ دے اثرات نوں اجاگر کردیاں نیں۔ == 2022- یوکرین جنگ == [[۲۰۲۲ یوکرین حملہ]] دوران، مالولیٹکا نے خاص طور اُتے [[مروپل]] شہر وچ اپنی رپورٹنگ لئی عالمی شہرت حاصل کیتی۔ اوہناں دیاں تصاویر نے جنگ دے دوران شہریاں دی مشکلات تے تباہی نوں دنیا بھر تک پہنچایا۔ == اعزازات == ایوگینی مالولیٹکا نوں اوہناں دی جرات مندانہ صحافت لئی کئی عالمی اعزازات ملے۔ اوہناں دی ٹیم نوں جنگی رپورٹنگ لئی بین الاقوامی سطح اُتے سراہیا گیا۔ == اہمیت == اوہ جدید صحافت وچ اک اہم نام نیں، جو جنگی حقیقتاں نوں بغیر کسی پردے دے دنیا دے سامنے پیش کردے نیں۔ == حوالہ جات == {{حوالہ جات}} 0jf5vjeqarb1pgndfw0999319im6kbp 0 147876 705137 2026-04-12T05:42:54Z Harvinder Chandigarh 13098 " {{Infobox writer | name = والیری شیوشوک | native_name = Валерій Шевчук | native_name_lang = [[یوکرینی]] | honorific_prefix = [[شیوچینکو نیشنل پرائز]] یافتہ | image = Валерій Шевчук.JPG | birth_date = {{Birth date|1939|8|20|df=y}} | birth_place = [[ژیتومیر]]، [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]]، سوویت یونین | death_date = {{Dea...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705137 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = والیری شیوشوک | native_name = Валерій Шевчук | native_name_lang = [[یوکرینی]] | honorific_prefix = [[شیوچینکو نیشنل پرائز]] یافتہ | image = Валерій Шевчук.JPG | birth_date = {{Birth date|1939|8|20|df=y}} | birth_place = [[ژیتومیر]]، [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]]، سوویت یونین | death_date = {{Death date and age|2025|5|6|1939|8|20|df=y}} | death_place = [[کیف]]، [[یوکرین]] | occupation = مصنف، مترجم، ادبی محقق، مؤرخ | nationality = یوکرینی | language = یوکرینی | period = 1967ء–2025ء | genre = ناول، افسانہ، ڈرامہ، مضمون | subject = | movement = تاریخی افسانہ، [[نفسیاتی افسانہ]]، [[گوتھک فکشن]]، [[ادبی مطالعہ]] }} '''والیری شیوشوک''' ([[یوکرینی]]:Валерій Олександрович Шевчук) [[یوکرین]]دا اک ممتاز ادیب، ناول نگار، مؤرخ تے ادبی محقق اے، جو جدید یوکرینی ادب وچ اہم مقام رکھدے نیں۔ اوہ خاص طور اُتے اپنی تاریخی ناول نویسی، فلسفیانہ تحریراں تے یوکرینی ثقافت نال جڑی تحقیق لئی جانے جاندے نیں۔ == ابتدائی زندگی == شیوشوک 20 اگست 1939ء نوں اک موچی دے خاندان وچ پیدا ہوئے۔<ref>[2]</ref> 1956ء وچ، ارضیات دا ماہر بنن دی خواہش نال، اوہناں نے لوِیو انسٹیٹیوٹ آف فاریسٹری وچ داخلہ لئی درخواست دتی، پر داخلہ امتحان وچ کامیاب نہ ہو سکے۔ اس توں بعد اوہناں نے اک کنکریٹ فیکٹری وچ کم کرنا شروع کر دتا۔ اک سال بعد، اوہناں نے کییف وچ فِلولوجی (لسانیات) دی تعلیم شروع کیتی۔ تعلیم مکمل کرن توں بعد، اوہناں نے "ینگ گارڈ" نامی اخبار وچ نامہ نگار دے طور اُتے کم شروع کیتا۔<ref>{{cite book |title=Radi͡ansʹka literatura |date=1996ء |publisher=Vyd-vo radi͡ans'kyĭ pys'mennyk |page=64 |url=[https://books.google.com/books?id=L3grAQAAIAAJ&q=%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B9+%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%CC%81%D0%BD%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%A8%D0%B5%D0%B2%D1%87%D1%83%CC%BA%D0%BA+%C2%AB20+%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BF%D0%BD%D1%8F+1939%C2%BB](https://books.google.com/books?id=L3grAQAAIAAJ&q=%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B9+%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%CC%81%D0%BD%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%A8%D0%B5%D0%B2%D1%87%D1%83%CC%BA%D0%BA+%C2%AB20+%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BF%D0%BD%D1%8F+1939%C2%BB) |access-date=31 مارچ 2024ء |language=uk}}</ref> 1956ء وچ، ارضیات دا ماہر بنن دی خواہش نال، اوہناں نے لوِیو انسٹیٹیوٹ آف فاریسٹری وچ داخلہ لئی درخواست دتی، پر داخلہ امتحان وچ کامیاب نہ ہو سکے۔ اس توں بعد اوہناں نے اک کنکریٹ فیکٹری وچ کم کرنا شروع کر دتا۔ اک سال بعد، اوہناں نے [[Kyiv|کییف]] وچ فلولوجی (لسانیات) دی تعلیم شروع کیتی۔ تعلیم مکمل کرن توں بعد، اوہناں نے ''Young Guard'' نامی اخبار وچ نامہ نگار دے طور اُتے کم شروع کیتا۔<ref name=":0">{{Cite web |date=25 مئی 2023ء |title=Валерій Шевчук: коротка біографія |url=[https://osvita.ua/school/biography/89335/](https://osvita.ua/school/biography/89335/) |access-date=8 مئی 2025ء |website=Освіта.UA |language=uk}}</ref> شیوشوک نے اپنی پہلی تخلیق، [[تاراس شیوچینکو]] بارے اک کہانی "نستونکا"، 1961ء وچ شائع کیتی۔<ref name=":1">{{Cite news |date=6 May 2025 |title=«Закінчилися земні страждання» – помер український письменник Валерій Шевчук |url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-pomer-pysmennyk-valerij-shevchuk/33406050.html |access-date=8 May 2025 |work=Радіо Свобода |language=uk}}</ref>> شیوشوک دا انتقال 6 مئی 2025ء نوں 85 سال دی عمر وچ ہویا<ref>{{Cite web |last=Качковська |first=Яна |date=6 May 2025 |title=Помер Валерій Шевчук — український письменник-шістдесятник |url=https://suspilne.media/culture/1011139-pomer-valerij-sevcuk-pismennik-sistdesatnik-i-laureat-sevcenkivskoi-premii/ |access-date=8 May 2025 |website=Суспільне |language=uk}}</ref> == ادبی کیریئر == شیوشوک نے ناول، افسانے، مضامین تے تحقیقی کتب لکھیاں۔ اوہناں دیاں تحریراں وچ یوکرینی تاریخ، روحانیت تے فلسفہ نمایاں ہندے نیں۔ اوہ خاص طور اُتے 17ویں تے 18ویں صدی دے یوکرینی ادب تے تحقیق لئی مشہور نیں۔ اوہناں نے قدیم متناں نوں جدید قارئین لئی قابلِ فہم بنانے وچ اہم کردار ادا کیتا۔ == اسلوب == والیری شیوشوک دا ادبی اسلوب علامتی، فلسفیانہ تے تاریخی نوعیت دا اے۔ اوہ حقیقت تے تصور نوں اکٹھا کر کے کہانی بیان کردے نیں۔ == اعزازات == اوہناں نوں یوکرین وچ کئی ادبی اعزازات ملے، جنہاں وچ [[ شیوچینکو نیشنل پرائز]] شامل اے، جو ملک دا سب توں بڑا ادبی اعزاز اے۔ == اثرات == شیوشوک دی تحریر نے جدید یوکرینی ادب نوں گہرا اثر دتا اے تے اوہناں نوں یوکرین دے اہم ادیبوں وچ شمار کیتا جاندا اے۔ == حوالہ جات == {{حوالہ جات}} s2k9g2jxmynl5s76lx33gugj17mp2k2 705138 705137 2026-04-12T05:46:33Z Harvinder Chandigarh 13098 705138 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = والیری شیوشوک | native_name = Валерій Шевчук | native_name_lang = [[یوکرینی]] | honorific_prefix = [[شیوچینکو نیشنل پرائز]] یافتہ | image = Валерій Шевчук.JPG | birth_date = {{Birth date|1939|8|20|df=y}} | birth_place = [[ژیتومیر]]، [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]]، سوویت یونین | death_date = {{Death date and age|2025|5|6|1939|8|20|df=y}} | death_place = [[کیف]]، [[یوکرین]] | occupation = مصنف، مترجم، ادبی محقق، مؤرخ | nationality = یوکرینی | language = یوکرینی | period = 1967ء–2025ء | genre = ناول، افسانہ، ڈرامہ، مضمون | subject = | movement = تاریخی افسانہ، [[نفسیاتی افسانہ]]، [[گوتھک فکشن]]، [[ادبی مطالعہ]] }} '''والیری شیوشوک''' ([[یوکرینی]]:Валерій Олександрович Шевчук) [[یوکرین]]دا اک ممتاز ادیب، ناول نگار، مؤرخ تے ادبی محقق اے، جو جدید یوکرینی ادب وچ اہم مقام رکھدے نیں۔ اوہ خاص طور اُتے اپنی تاریخی ناول نویسی، فلسفیانہ تحریراں تے یوکرینی ثقافت نال جڑی تحقیق لئی جانے جاندے نیں۔ == ابتدائی زندگی == شیوشوک 20 اگست 1939ء نوں اک موچی دے خاندان وچ پیدا ہوئے۔<ref>[2]</ref> 1956ء وچ، ارضیات دا ماہر بنن دی خواہش نال، اوہناں نے لوِیو انسٹیٹیوٹ آف فاریسٹری وچ داخلہ لئی درخواست دتی، پر داخلہ امتحان وچ کامیاب نہ ہو سکے۔ اس توں بعد اوہناں نے اک کنکریٹ فیکٹری وچ کم کرنا شروع کر دتا۔ اک سال بعد، اوہناں نے کییف وچ فِلولوجی (لسانیات) دی تعلیم شروع کیتی۔ تعلیم مکمل کرن توں بعد، اوہناں نے "ینگ گارڈ" نامی اخبار وچ نامہ نگار دے طور اُتے کم شروع کیتا۔<ref>{{cite book |title=Radi͡ansʹka literatura |date=1996ء |publisher=Vyd-vo radi͡ans'kyĭ pys'mennyk |page=64 |url=[https://books.google.com/books?id=L3grAQAAIAAJ&q=%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B9+%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%CC%81%D0%BD%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%A8%D0%B5%D0%B2%D1%87%D1%83%CC%BA%D0%BA+%C2%AB20+%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BF%D0%BD%D1%8F+1939%C2%BB](https://books.google.com/books?id=L3grAQAAIAAJ&q=%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B9+%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%CC%81%D0%BD%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%A8%D0%B5%D0%B2%D1%87%D1%83%CC%BA%D0%BA+%C2%AB20+%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BF%D0%BD%D1%8F+1939%C2%BB) |access-date=31 مارچ 2024ء |language=uk}}</ref> 1956ء وچ، ارضیات دا ماہر بنن دی خواہش نال، اوہناں نے لوِیو انسٹیٹیوٹ آف فاریسٹری وچ داخلہ لئی درخواست دتی، پر داخلہ امتحان وچ کامیاب نہ ہو سکے۔ اس توں بعد اوہناں نے اک کنکریٹ فیکٹری وچ کم کرنا شروع کر دتا۔ اک سال بعد، اوہناں نے [[Kyiv|کییف]] وچ فلولوجی (لسانیات) دی تعلیم شروع کیتی۔ تعلیم مکمل کرن توں بعد، اوہناں نے نامی اخبار وچ نامہ نگار دے طور اُتے کم شروع کیتا۔<ref name=":0">{{Cite web |date=25 مئی 2023ء |title=Валерій Шевчук: коротка біографія |url=[https://osvita.ua/school/biography/89335/](https://osvita.ua/school/biography/89335/) |access-date=8 مئی 2025ء |website=Освіта.UA |language=uk}}</ref> شیوشوک نے اپنی پہلی تخلیق، [[تاراس شیوچینکو]] بارے اک کہانی "نستونکا"، 1961ء وچ شائع کیتی۔<ref name=":1">{{Cite news |date=6 May 2025 |title=«Закінчилися земні страждання» – помер український письменник Валерій Шевчук |url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-pomer-pysmennyk-valerij-shevchuk/33406050.html |access-date=8 May 2025 |work=Радіо Свобода |language=uk}}</ref>> شیوشوک دا انتقال 6 مئی 2025ء نوں 85 سال دی عمر وچ ہویا<ref>{{Cite web |last=Качковська |first=Яна |date=6 May 2025 |title=Помер Валерій Шевчук — український письменник-шістдесятник |url=https://suspilne.media/culture/1011139-pomer-valerij-sevcuk-pismennik-sistdesatnik-i-laureat-sevcenkivskoi-premii/ |access-date=8 May 2025 |website=Суспільне |language=uk}}</ref> == ادبی کیریئر == شیوشوک نے ناول، افسانے، مضامین تے تحقیقی کتب لکھیاں۔ اوہناں دیاں تحریراں وچ یوکرینی تاریخ، روحانیت تے فلسفہ نمایاں ہندے نیں۔ اوہ خاص طور اُتے 17ویں تے 18ویں صدی دے یوکرینی ادب تے تحقیق لئی مشہور نیں۔ اوہناں نے قدیم متناں نوں جدید قارئین لئی قابلِ فہم بنانے وچ اہم کردار ادا کیتا۔ == اسلوب == والیری شیوشوک دا ادبی اسلوب علامتی، فلسفیانہ تے تاریخی نوعیت دا اے۔ اوہ حقیقت تے تصور نوں اکٹھا کر کے کہانی بیان کردے نیں۔ == اعزازات == اوہناں نوں یوکرین وچ کئی ادبی اعزازات ملے، جنہاں وچ [[ شیوچینکو نیشنل پرائز]] شامل اے، جو ملک دا سب توں بڑا ادبی اعزاز اے۔ == اثرات == شیوشوک دی تحریر نے جدید یوکرینی ادب نوں گہرا اثر دتا اے تے اوہناں نوں یوکرین دے اہم ادیبوں وچ شمار کیتا جاندا اے۔ == حوالہ جات == {{حوالہ جات}} 9m1mi00wgg3fultbf11cvzfxb81odwx 0 147877 705139 2026-04-12T05:56:41Z Harvinder Chandigarh 13098 "'''شیوچینکو نیشنل پرائز''' ([[یوکرینی]]:Національна премія України імені Тараса Шевченка) Ukraine دا سب توں معزز ریاستی ادبی تے ثقافتی اعزاز اے، جو ادب، فنونِ لطیفہ، موسیقی تے ثقافتی خدمات وچ نمایاں کارکردگی اُتے دِتا جاندا اے۔ ایہہ انعام یوکرین دے عظیم شاع...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705139 wikitext text/x-wiki '''شیوچینکو نیشنل پرائز''' ([[یوکرینی]]:Національна премія України імені Тараса Шевченка) Ukraine دا سب توں معزز ریاستی ادبی تے ثقافتی اعزاز اے، جو ادب، فنونِ لطیفہ، موسیقی تے ثقافتی خدمات وچ نمایاں کارکردگی اُتے دِتا جاندا اے۔ ایہہ انعام یوکرین دے عظیم شاعر تے قومی ہیرو [[تاراس شیوچینکو]] دے نام اُتے رکھیا گیا اے۔ == تاریخ == شیوچینکو نیشنل پرائز دا اجرا 1961ء وچ ہویا، جدو‏ں یوکرین سوویت یونین دا حصہ سی۔ بعد وچ یوکرین دی آزادی توں بعد وی ایہہ اعزاز جاری رہیا تے اس دی اہمیت ہور ودھ گئی۔ == مقصد == ایہہ انعام اوہناں افراد نوں دتا جاندا اے جنہاں نے: * ادب * بصری فنون * موسیقی * تھیٹر * فلم وچ نمایاں خدمات انجام دتیاں ہون۔ == اہمیت == شیوچینکو نیشنل پرائز نوں یوکرین دا سب توں وڈا ثقافتی اعزاز سمجھیا جاندا اے۔ ایہہ انعام حاصل کرنا کسی وی ادیب یا فنکار لئی بہت وڈی عزت دی گل ہوندی اے۔ == وصول کنندگان == اس انعام نوں کئی معروف ادیب، شاعر تے فنکار حاصل کر چکے نیں، جنہاں دیاں خدمات یوکرینی ثقافت نوں عالمی سطح اُتے متعارف کراؤن وچ مددگار ثابت ہوئیاں۔ == حوالہ جات == {{حوالہ جات}} fq2cv672n2y1s4ml78dyy7z5lw3tn14 705140 705139 2026-04-12T06:01:23Z Harvinder Chandigarh 13098 705140 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | name = شیوچینکو نیشنل پرائز | image = Shevchenko National Prize badge.png | imagesize = 200px | caption = انعام دا تمغہ | awarded_for = ''...ادب، فنونِ لطیفہ، صحافت تے عوامی اظہار وچ سب توں نمایاں تخلیقات...'' | presenter = [[یوکرینی سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]] دی حکومت / [[صدر یوکرین]] | country = [[یوکرینی سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]] / [[یوکرین]] | established = 1961ء | firstawarded= 1962ء | website = {{Official website}} }} '''شیوچینکو نیشنل پرائز''' ([[یوکرینی]]:Національна премія України імені Тараса Шевченка) Ukraine دا سب توں معزز ریاستی ادبی تے ثقافتی اعزاز اے، جو ادب، فنونِ لطیفہ، موسیقی تے ثقافتی خدمات وچ نمایاں کارکردگی اُتے دِتا جاندا اے۔<ref name=lrl>[http://www.library.lg.ua/rus/izdaniya_ukazateli.php?filename=2007_07_06_15_40_39.html&name=%D2%E2%EE%F0%F6%FB+%CB%F3%E3%E0%ED%F9%E8%ED%FB+-+%EB%E0%F3%F0%E5%E0%F2%FB+%C3%EE%F1%F3%E4%E0%F0%F1%F2%E2%E5%ED%ED%EE%E9+%EF%F0%E5%EC%E8%E8 Art creators of Luhansk region &ndash; laureates of the State prize]{{dead link|date=June 2018|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}. Gorki Luhansk Oblast Universal Scientific Library, 2006</ref> ایہہ انعام یوکرین دے عظیم شاعر تے قومی ہیرو [[تاراس شیوچینکو]] دے نام اُتے رکھیا گیا اے۔ == تاریخ == شیوچینکو نیشنل پرائز دا اجرا 1961ء وچ ہویا، جدو‏ں یوکرین سوویت یونین دا حصہ سی۔ بعد وچ یوکرین دی آزادی توں بعد وی ایہہ اعزاز جاری رہیا تے اس دی اہمیت ہور ودھ گئی۔ == مقصد == ایہہ انعام اوہناں افراد نوں دتا جاندا اے جنہاں نے: * ادب * بصری فنون * موسیقی * تھیٹر * فلم وچ نمایاں خدمات انجام دتیاں ہون۔ == اہمیت == شیوچینکو نیشنل پرائز نوں یوکرین دا سب توں وڈا ثقافتی اعزاز سمجھیا جاندا اے۔ ایہہ انعام حاصل کرنا کسی وی ادیب یا فنکار لئی بہت وڈی عزت دی گل ہوندی اے۔ == وصول کنندگان == اس انعام نوں کئی معروف ادیب، شاعر تے فنکار حاصل کر چکے نیں، جنہاں دیاں خدمات یوکرینی ثقافت نوں عالمی سطح اُتے متعارف کراؤن وچ مددگار ثابت ہوئیاں۔ == حوالہ جات == {{حوالہ جات}} jkq3tskn1ahxl2rxdw84d8fqop14zrd 0 147878 705141 2026-04-12T11:28:04Z Harvinder Chandigarh 13098 " '''وولودیمیر سوسیورا''' ([[یوکرینی]]: Володимир Миколайович Сосюра) یوکرین دا اک نامور شاعر تے ادیب سی، جو 20ویں صدی دے یوکرینی ادب وچ اپنی رومانوی تے محبِ وطن شاعری لئی مشہور سن۔ اوہ 6 جنوری 1898ء نوں پیدا ہوئے تے 8 جنوری 1965ء نوں وفات پا گئے۔ اوہناں دی شاعری و...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705141 wikitext text/x-wiki '''وولودیمیر سوسیورا''' ([[یوکرینی]]: Володимир Миколайович Сосюра) یوکرین دا اک نامور شاعر تے ادیب سی، جو 20ویں صدی دے یوکرینی ادب وچ اپنی رومانوی تے محبِ وطن شاعری لئی مشہور سن۔ اوہ 6 جنوری 1898ء نوں پیدا ہوئے تے 8 جنوری 1965ء نوں وفات پا گئے۔ اوہناں دی شاعری وچ محبت، وطن پرستی تے انسانی جذبات نمایاں طور اُتے نظر آندے نیں۔ == ابتدائی زندگی == وولودیمیر سوسیورا دا جنم [[ڈبالٹسیو]] دے قریب اک علاقے وچ ہویا۔ اوہناں نے مشکل حالات وچ پرورش پائی تے نوجوانی وچ ہی ادب نال دلچسپی پیدا ہو گئی۔ وولودیمیر سوسیورا 6 جنوری 1898ء نوں [[ڈبالٹسیو]] دے ریلوے اسٹیشن دے علاقے وچ پیدا ہوئے (جو آج دے وقت وچ ڈیبالٹسیو شہر اے)۔<ref name=eohou>Halchenko, Serhiy Anastasiyovych. ''[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Sosiura_V (СОСЮРА ВОЛОДИМИР МИКОЛАЙОВИЧ)]''. Encyclopedia of History of Ukraine.</ref> <ref name="k">{{cite web |title=Поет великої любові до людей, до України |url=https://dspace.kme.org.ua/server/api/core/bitstreams/eaaa558d-b103-43da-a8f1-59a6f0dc9388/content |website=dspace.kme.org.ua |access-date=12 April 2026}}</ref> اوہناں دے والد، میکولا وولودیمیرووچ، مختلف قسم دیاں نوکریاں کردے سن تے اوہ فرانسیسی نسل توں تعلق رکھدے سن۔<ref name="k">{{cite web |title=Поет великої любові до людей, до України |url=https://dspace.kme.org.ua/server/api/core/bitstreams/eaaa558d-b103-43da-a8f1-59a6f0dc9388/content |website=dspace.kme.org.ua |access-date=12 April 2026}}</ref> میکولا دا خاندان فرانس دے علاقے پرووانس وچ "ڈی سوسور" نسل نال تعلق رکھدا <ref name="k">{{cite web |title=Поет великої любові до людей, до України |url=https://dspace.kme.org.ua/server/api/core/bitstreams/eaaa558d-b103-43da-a8f1-59a6f0dc9388/content |website=dspace.kme.org.ua |access-date=12 April 2026}}</ref> سی، جدو‏ں تک وولودیمیر دے دادا، جو نپولین دی فوج وچ سپاہی سن، روسی سلطنت وچ نہ پہنچ گئے، تے مقامی لکھاریوں نے اوہناں دا خاندانی ناں بدل کے "سوسیورا" رکھ دتا۔<ref name="k">{{cite web |title=Поет великої любові до людей, до України |url=https://dspace.kme.org.ua/server/api/core/bitstreams/eaaa558d-b103-43da-a8f1-59a6f0dc9388/content |website=dspace.kme.org.ua |access-date=12 April 2026}}</ref> اوہناں دی والدہ، دمتریونا لوکوتوش، ہنگری تے سربیائی نسل نال تعلق رکھدیاں سن۔ دمتریونا دے پردادا سربیائی نژاد سن تے، جیویں کہ خاندانی ناں توں ظاہر اے، ہنگری نال وی تعلق سی، کیونکہ "لوکوتوش" زاکارپاتیا دے ہنگری باشندیاں وچ عام ناں اے، جتھے ممکنہ طور اُتے اوہناں دا خاندان پہلے رہندا سی، پھر لوهانسک تے بعد وچ موجودہ دور دے ڈونیٹسک اوبلاست وچ منتقل ہو گیا۔<ref name="k">{{cite web |title=Поет великої любові до людей, до України |url=https://dspace.kme.org.ua/server/api/core/bitstreams/eaaa558d-b103-43da-a8f1-59a6f0dc9388/content |website=dspace.kme.org.ua |access-date=12 April 2026}}</ref> == ادبی کیریئر == سوسیورا نے شاعری دے میدان وچ نمایاں مقام حاصل کیتا۔ اوہناں دیاں نظماں وچ رومانویت تے حب الوطنی دا امتزاج ملدا اے۔ اوہناں دی مشہور نظم "محبت یوکرین" (Love Ukraine) یوکرینی ادب وچ خاص اہمیت رکھدی اے، جیہڑی قومی جذبات دی عکاسی کردی اے۔ == سوویت دور == اوہناں نے سوویت دور وچ وی لکھنا جاری رکھیا، پر کئی وار اوہناں دی تحریر تنقید دا نشانہ بنی، خاص طور اُتے اوہناں دی قوم پرستانہ سوچ دی وجہ توں۔ == اعزازات == وولودیمیر سوسیورا نوں اوہناں دی ادبی خدمات دے اعتراف وچ کئی اعزازات دتے گئے، جنہاں وچ ریاستی ادبی انعامات شامل سن۔ == ورثہ == سوسیورا دی شاعری آج وی یوکرینی ادب وچ اہم مقام رکھدی اے تے اوہناں نوں یوکرین دے بڑے شاعراں وچ شمار کیتا جاندا اے۔ == حوالہ جات == {{حوالہ جات}} c5alzj65wj4rkaoylbugd8c1rthyo0y 705142 705141 2026-04-12T11:37:14Z Harvinder Chandigarh 13098 705142 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = وولودیمیر سوسیورا | native_name = Володимир Сосюра | native_name_lang = uk | image = Володимир Сосюра у 1950-ті.jpg | caption = 1956ء وچ سوسیورا | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1898|1|6|df=y}} | birth_place = [[ڈیبالٹسیو]]، [[یکاتیرینوسلاو گورنریٹ]]، [[روسی سلطنت]] | death_date = {{Death date and age|1965|1|8|1898|1|6|df=y}} | death_place = [[کیف]]، [[یوکرینی سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]]، [[سوویت یونین]] | occupation = شاعر، مترجم، صحافی، جنگی نامہ نگار | nationality = یوکرینی | period = | genre = | subject = | movement = [[ کمیونسٹ پارٹی آف یوکرین]]، [[ یوکرینی پرولیتارین لکھاری]]، وغیرہ | اہم کم= ''Love Ukraine'' (''Любіть Україну'')، ''To Maria''، ''Stalin'' وغیرہ | spouse = ماریا | partner = | children = | relatives = | influences = | awards = [[سٹالن انعام]] (پہلی درجہ، 1948ء) .[[شیوچینکو پرائز]] (1963ء) | signature = | website = | portaldisp = | language =[[ یوکرینی]] }} '''وولودیمیر سوسیورا''' ([[یوکرینی]]: Володимир Миколайович Сосюра) یوکرین دا اک نامور شاعر تے ادیب سی، جو 20ویں صدی دے یوکرینی ادب وچ اپنی رومانوی تے محبِ وطن شاعری لئی مشہور سن۔ اوہ 6 جنوری 1898ء نوں پیدا ہوئے تے 8 جنوری 1965ء نوں وفات پا گئے۔ اوہناں دی شاعری وچ محبت، وطن پرستی تے انسانی جذبات نمایاں طور اُتے نظر آندے نیں۔ == ابتدائی زندگی == وولودیمیر سوسیورا دا جنم [[ڈبالٹسیو]] دے قریب اک علاقے وچ ہویا۔ اوہناں نے مشکل حالات وچ پرورش پائی تے نوجوانی وچ ہی ادب نال دلچسپی پیدا ہو گئی۔ وولودیمیر سوسیورا 6 جنوری 1898ء نوں [[ڈبالٹسیو]] دے ریلوے اسٹیشن دے علاقے وچ پیدا ہوئے (جو آج دے وقت وچ ڈیبالٹسیو شہر اے)۔<ref name=eohou>Halchenko, Serhiy Anastasiyovych. ''[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Sosiura_V (СОСЮРА ВОЛОДИМИР МИКОЛАЙОВИЧ)]''. Encyclopedia of History of Ukraine.</ref> <ref name="k">{{cite web |title=Поет великої любові до людей, до України |url=https://dspace.kme.org.ua/server/api/core/bitstreams/eaaa558d-b103-43da-a8f1-59a6f0dc9388/content |website=dspace.kme.org.ua |access-date=12 April 2026}}</ref> اوہناں دے والد، میکولا وولودیمیرووچ، مختلف قسم دیاں نوکریاں کردے سن تے اوہ فرانسیسی نسل توں تعلق رکھدے سن۔<ref name="k">{{cite web |title=Поет великої любові до людей, до України |url=https://dspace.kme.org.ua/server/api/core/bitstreams/eaaa558d-b103-43da-a8f1-59a6f0dc9388/content |website=dspace.kme.org.ua |access-date=12 April 2026}}</ref> میکولا دا خاندان فرانس دے علاقے پرووانس وچ "ڈی سوسور" نسل نال تعلق رکھدا <ref name="k">{{cite web |title=Поет великої любові до людей, до України |url=https://dspace.kme.org.ua/server/api/core/bitstreams/eaaa558d-b103-43da-a8f1-59a6f0dc9388/content |website=dspace.kme.org.ua |access-date=12 April 2026}}</ref> سی، جدو‏ں تک وولودیمیر دے دادا، جو نپولین دی فوج وچ سپاہی سن، روسی سلطنت وچ نہ پہنچ گئے، تے مقامی لکھاریوں نے اوہناں دا خاندانی ناں بدل کے "سوسیورا" رکھ دتا۔<ref name="k">{{cite web |title=Поет великої любові до людей, до України |url=https://dspace.kme.org.ua/server/api/core/bitstreams/eaaa558d-b103-43da-a8f1-59a6f0dc9388/content |website=dspace.kme.org.ua |access-date=12 April 2026}}</ref> اوہناں دی والدہ، دمتریونا لوکوتوش، ہنگری تے سربیائی نسل نال تعلق رکھدیاں سن۔ دمتریونا دے پردادا سربیائی نژاد سن تے، جیویں کہ خاندانی ناں توں ظاہر اے، ہنگری نال وی تعلق سی، کیونکہ "لوکوتوش" زاکارپاتیا دے ہنگری باشندیاں وچ عام ناں اے، جتھے ممکنہ طور اُتے اوہناں دا خاندان پہلے رہندا سی، پھر لوهانسک تے بعد وچ موجودہ دور دے ڈونیٹسک اوبلاست وچ منتقل ہو گیا۔<ref name="k">{{cite web |title=Поет великої любові до людей, до України |url=https://dspace.kme.org.ua/server/api/core/bitstreams/eaaa558d-b103-43da-a8f1-59a6f0dc9388/content |website=dspace.kme.org.ua |access-date=12 April 2026}}</ref> == ادبی کیریئر == سوسیورا نے شاعری دے میدان وچ نمایاں مقام حاصل کیتا۔ اوہناں دیاں نظماں وچ رومانویت تے حب الوطنی دا امتزاج ملدا اے۔ اوہناں دی مشہور نظم "محبت یوکرین" (Love Ukraine) یوکرینی ادب وچ خاص اہمیت رکھدی اے، جیہڑی قومی جذبات دی عکاسی کردی اے۔ == سوویت دور == اوہناں نے سوویت دور وچ وی لکھنا جاری رکھیا، پر کئی وار اوہناں دی تحریر تنقید دا نشانہ بنی، خاص طور اُتے اوہناں دی قوم پرستانہ سوچ دی وجہ توں۔ == اعزازات == وولودیمیر سوسیورا نوں اوہناں دی ادبی خدمات دے اعتراف وچ کئی اعزازات دتے گئے، جنہاں وچ ریاستی ادبی انعامات شامل سن۔ == ورثہ == سوسیورا دی شاعری آج وی یوکرینی ادب وچ اہم مقام رکھدی اے تے اوہناں نوں یوکرین دے بڑے شاعراں وچ شمار کیتا جاندا اے۔ == حوالہ جات == {{حوالہ جات}} 5qv3gm7gefmtvkt32artgt8f6qyks13 705143 705142 2026-04-12T11:41:27Z Harvinder Chandigarh 13098 705143 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = وولودیمیر سوسیورا | native_name = Володимир Сосюра | native_name_lang = uk | image = Володимир Сосюра у 1950-ті.jpg | caption = 1956ء وچ سوسیورا | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1898|1|6|df=y}} | birth_place = [[ڈیبالٹسیو]]، [[یکاتیرینوسلاو گورنریٹ]]، [[روسی سلطنت]] | death_date = {{Death date and age|1965|1|8|1898|1|6|df=y}} | death_place = [[کیف]]، [[یوکرینی سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]]، [[سوویت یونین]] | occupation = شاعر، مترجم، صحافی، جنگی نامہ نگار | nationality = یوکرینی | period = | genre = | subject = | movement = [[ کمیونسٹ پارٹی آف یوکرین]]، [[ یوکرینی پرولیتارین لکھاری]]، وغیرہ | اہم کم= ''Love Ukraine'' (''Любіть Україну'')، ''To Maria''، ''Stalin'' وغیرہ | spouse = ماریا | partner = | children = | relatives = | influences = | awards = [[سٹالن انعام]] (پہلی درجہ، 1948ء) .[[شیوچینکو پرائز]] (1963ء) | signature = | website = | portaldisp = | language =[[ یوکرینی]] }} '''وولودیمیر سوسیورا''' ([[یوکرینی]]: Володимир Миколайович Сосюра) [[یوکرین]] دا اک نامور شاعر تے ادیب سی، جو 20ویں صدی دے یوکرینی ادب وچ اپنی رومانوی تے محبِ وطن شاعری لئی مشہور سن۔ اوہ 6 جنوری 1898ء نوں پیدا ہوئے تے 8 جنوری 1965ء نوں وفات پا گئے۔ اوہناں دی شاعری وچ محبت، وطن پرستی تے انسانی جذبات نمایاں طور اُتے نظر آندے نیں۔ == ابتدائی زندگی == وولودیمیر سوسیورا دا جنم [[ڈبالٹسیو]] دے قریب اک علاقے وچ ہویا۔ اوہناں نے مشکل حالات وچ پرورش پائی تے نوجوانی وچ ہی ادب نال دلچسپی پیدا ہو گئی۔ وولودیمیر سوسیورا 6 جنوری 1898ء نوں [[ڈبالٹسیو]] دے ریلوے اسٹیشن دے علاقے وچ پیدا ہوئے (جو آج دے وقت وچ ڈیبالٹسیو شہر اے)۔<ref name=eohou>Halchenko, Serhiy Anastasiyovych. ''[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Sosiura_V (СОСЮРА ВОЛОДИМИР МИКОЛАЙОВИЧ)]''. Encyclopedia of History of Ukraine.</ref> <ref name="k">{{cite web |title=Поет великої любові до людей, до України |url=https://dspace.kme.org.ua/server/api/core/bitstreams/eaaa558d-b103-43da-a8f1-59a6f0dc9388/content |website=dspace.kme.org.ua |access-date=12 April 2026}}</ref> اوہناں دے والد، میکولا وولودیمیرووچ، مختلف قسم دیاں نوکریاں کردے سن تے اوہ فرانسیسی نسل توں تعلق رکھدے سن۔<ref name="k">{{cite web |title=Поет великої любові до людей, до України |url=https://dspace.kme.org.ua/server/api/core/bitstreams/eaaa558d-b103-43da-a8f1-59a6f0dc9388/content |website=dspace.kme.org.ua |access-date=12 April 2026}}</ref> میکولا دا خاندان فرانس دے علاقے پرووانس وچ "ڈی سوسور" نسل نال تعلق رکھدا <ref name="k">{{cite web |title=Поет великої любові до людей, до України |url=https://dspace.kme.org.ua/server/api/core/bitstreams/eaaa558d-b103-43da-a8f1-59a6f0dc9388/content |website=dspace.kme.org.ua |access-date=12 April 2026}}</ref> سی، جدو‏ں تک وولودیمیر دے دادا، جو نپولین دی فوج وچ سپاہی سن، روسی سلطنت وچ نہ پہنچ گئے، تے مقامی لکھاریوں نے اوہناں دا خاندانی ناں بدل کے "سوسیورا" رکھ دتا۔<ref name="k">{{cite web |title=Поет великої любові до людей, до України |url=https://dspace.kme.org.ua/server/api/core/bitstreams/eaaa558d-b103-43da-a8f1-59a6f0dc9388/content |website=dspace.kme.org.ua |access-date=12 April 2026}}</ref> اوہناں دی والدہ، دمتریونا لوکوتوش، ہنگری تے سربیائی نسل نال تعلق رکھدیاں سن۔ دمتریونا دے پردادا سربیائی نژاد سن تے، جیویں کہ خاندانی ناں توں ظاہر اے، ہنگری نال وی تعلق سی، کیونکہ "لوکوتوش" زاکارپاتیا دے ہنگری باشندیاں وچ عام ناں اے، جتھے ممکنہ طور اُتے اوہناں دا خاندان پہلے رہندا سی، پھر لوهانسک تے بعد وچ موجودہ دور دے ڈونیٹسک اوبلاست وچ منتقل ہو گیا۔<ref name="k">{{cite web |title=Поет великої любові до людей, до України |url=https://dspace.kme.org.ua/server/api/core/bitstreams/eaaa558d-b103-43da-a8f1-59a6f0dc9388/content |website=dspace.kme.org.ua |access-date=12 April 2026}}</ref> == ادبی کیریئر == سوسیورا نے شاعری دے میدان وچ نمایاں مقام حاصل کیتا۔ اوہناں دیاں نظماں وچ رومانویت تے حب الوطنی دا امتزاج ملدا اے۔ اوہناں دی مشہور نظم "محبت یوکرین" (Love Ukraine) یوکرینی ادب وچ خاص اہمیت رکھدی اے، جیہڑی قومی جذبات دی عکاسی کردی اے۔ == سوویت دور == اوہناں نے سوویت دور وچ وی لکھنا جاری رکھیا، پر کئی وار اوہناں دی تحریر تنقید دا نشانہ بنی، خاص طور اُتے اوہناں دی قوم پرستانہ سوچ دی وجہ توں۔ == اعزازات == وولودیمیر سوسیورا نوں اوہناں دی ادبی خدمات دے اعتراف وچ کئی اعزازات دتے گئے، جنہاں وچ ریاستی ادبی انعامات شامل سن۔ == ورثہ == سوسیورا دی شاعری آج وی یوکرینی ادب وچ اہم مقام رکھدی اے تے اوہناں نوں یوکرین دے بڑے شاعراں وچ شمار کیتا جاندا اے۔ == حوالہ جات == {{حوالہ جات}} mm3r6dlmxouv8jyq76omei0fepuqpnc 828 147879 705145 2026-04-12T11:55:53Z Fahads1982 33371 "return { name = 'West Virginia', top = 40.8, bottom = 37.0, left = -82.8, right = -77.5, image = 'USA West Virginia location map.svg', image1 = 'USA West Virginia relief location map.svg' }" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705145 Scribunto text/plain return { name = 'West Virginia', top = 40.8, bottom = 37.0, left = -82.8, right = -77.5, image = 'USA West Virginia location map.svg', image1 = 'USA West Virginia relief location map.svg' } 62e89m8m5rnz671t2kl0de0igfphisi 828 147880 705146 2026-04-12T11:55:58Z Fahads1982 33371 "return require [[Module:Location map/data/USA West Virginia]]" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705146 Scribunto text/plain return require [[Module:Location map/data/USA West Virginia]] clmjpx8lh5jcun4tricj9rr9ohuse0w 828 147881 705147 2026-04-12T11:56:02Z Fahads1982 33371 "return { name = 'USA Virginia West Virginia border', top = 39.5782, bottom = 38.9829, left = -78.7994, right = -77.8175, image = 'USA Virginia West Virginia border location map.svg' }" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705147 Scribunto text/plain return { name = 'USA Virginia West Virginia border', top = 39.5782, bottom = 38.9829, left = -78.7994, right = -77.8175, image = 'USA Virginia West Virginia border location map.svg' } qlqniocgr4u4fjr98ojuf694yvj1j0p 828 147882 705148 2026-04-12T11:56:07Z Fahads1982 33371 "return require [[Module:Location map/data/USA West Virginia Eastern Panhandle]]" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705148 Scribunto text/plain return require [[Module:Location map/data/USA West Virginia Eastern Panhandle]] 73teogeuek83d108b3g9k0o0vfv2n9f 828 147883 705149 2026-04-12T11:56:13Z Fahads1982 33371 "return { name = 'Eastern Panhandle of West Virginia', top = 39.748274, bottom = 38.374090, left = -79.693084, right = -77.644134, image = 'Eastern Panhandle of West Virginia Location Map.svg', }" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705149 Scribunto text/plain return { name = 'Eastern Panhandle of West Virginia', top = 39.748274, bottom = 38.374090, left = -79.693084, right = -77.644134, image = 'Eastern Panhandle of West Virginia Location Map.svg', } qehv6y54s8evtkc6zs8estbhfcp5ci4 828 147884 705150 2026-04-12T11:56:18Z Fahads1982 33371 "return { name = 'Romney, West Virginia', top = 39.353982, bottom = 39.336174, left = -78.770840, right = -78.745584, image = 'Romney West Virginia Location Map.svg', }" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705150 Scribunto text/plain return { name = 'Romney, West Virginia', top = 39.353982, bottom = 39.336174, left = -78.770840, right = -78.745584, image = 'Romney West Virginia Location Map.svg', } olgilq1g2dwypi0lco6a0ya0a7eovin 828 147885 705151 2026-04-12T11:56:37Z Fahads1982 33371 "return { name = 'Washington (state)', top = 49.2, bottom = 45.3, left = -125, right = -116.7, image = 'USA Washington location map.svg', image1 = 'USA Washington relief location map.jpg' }" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705151 Scribunto text/plain return { name = 'Washington (state)', top = 49.2, bottom = 45.3, left = -125, right = -116.7, image = 'USA Washington location map.svg', image1 = 'USA Washington relief location map.jpg' } s3jwvukr2bnm8rm6vqwcprazmxfh0sz 828 147886 705152 2026-04-12T11:56:41Z Fahads1982 33371 "return require [[Module:Location map/data/USA Washington]]" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705152 Scribunto text/plain return require [[Module:Location map/data/USA Washington]] 8bgqvpl7nvo1khsoqah8lepppdl8o93 828 147887 705153 2026-04-12T11:56:50Z Fahads1982 33371 "return { name = 'Benton County, Washington', top = 46.74, bottom = 45.82, left = -119.91, right = -118.35, image = 'Benton County Washington Incorporated and Unincorporated areas.svg' }" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705153 Scribunto text/plain return { name = 'Benton County, Washington', top = 46.74, bottom = 45.82, left = -119.91, right = -118.35, image = 'Benton County Washington Incorporated and Unincorporated areas.svg' } t77xrvx8n9afgd9ss29fk08vp7bnz92 828 147888 705154 2026-04-12T11:56:57Z Fahads1982 33371 "return { name = 'Seattle', top = 47.738266593089300, bottom = 47.490893722605172, left = -122.4433030589662, right = -122.2256962766107, image = 'Seattle map 2.png' }" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705154 Scribunto text/plain return { name = 'Seattle', top = 47.738266593089300, bottom = 47.490893722605172, left = -122.4433030589662, right = -122.2256962766107, image = 'Seattle map 2.png' } 0yqv2bie9jooafnomfx9bj8rknbfhql 828 147889 705155 2026-04-12T11:57:03Z Fahads1982 33371 "return { name = 'Downtown Seattle', top = 47.61879, bottom = 47.58977, left = -122.36163, right = -122.31408, image = 'Downtown Seattle, Washington, USGS National Map, 2025.png', image1 = 'Downtown Seattle, Washington, USGS National Map, 2025.png' }" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705155 Scribunto text/plain return { name = 'Downtown Seattle', top = 47.61879, bottom = 47.58977, left = -122.36163, right = -122.31408, image = 'Downtown Seattle, Washington, USGS National Map, 2025.png', image1 = 'Downtown Seattle, Washington, USGS National Map, 2025.png' } owgg6y5yfy15p36u783e7yita6sh7um 828 147890 705156 2026-04-12T11:57:08Z Fahads1982 33371 "return { name = 'Downtown Seattle', image = 'Downtown Seattle, Washington, USGS National Map, 2025.png', image1 = '', top = 47.61879, bottom = 47.58977, left = -122.36163, right = -122.31408, }" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705156 Scribunto text/plain return { name = 'Downtown Seattle', image = 'Downtown Seattle, Washington, USGS National Map, 2025.png', image1 = '', top = 47.61879, bottom = 47.58977, left = -122.36163, right = -122.31408, } rnj7mqyxnwk55rth1f1q7i20qth1f6q 828 147891 705157 2026-04-12T11:57:12Z Fahads1982 33371 "return { name = 'Spokane riverfront area', image = 'Location Map United States Spokane.png', top = 47.6721, bottom = 47.6386, left = -117.4398, right = -117.3900 }" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705157 Scribunto text/plain return { name = 'Spokane riverfront area', image = 'Location Map United States Spokane.png', top = 47.6721, bottom = 47.6386, left = -117.4398, right = -117.3900 } gc5bj8oceh68luagbwtyqw974b7cww1 828 147892 705158 2026-04-12T11:57:18Z Fahads1982 33371 "return { name = 'Greater Spokane area', image = 'Location Map United States Greater Spokane.png', top = 47.8281, bottom = 47.5598, left = -117.5602, right = -117.0610 }" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705158 Scribunto text/plain return { name = 'Greater Spokane area', image = 'Location Map United States Greater Spokane.png', top = 47.8281, bottom = 47.5598, left = -117.5602, right = -117.0610 } g0pdml3hux0lhgfhu1m6mjqi8dfcoms 828 147893 705159 2026-04-12T11:57:23Z Fahads1982 33371 "return { name = 'Vancouver Washington', top = 45.6545, bottom = 45.6171, left = -122.6892, right = -122.6335, image = 'Vancouver, Washington - OpenStreetMap.png', image1 = 'Vancouver, Washington - OpenStreetMap.png' }" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705159 Scribunto text/plain return { name = 'Vancouver Washington', top = 45.6545, bottom = 45.6171, left = -122.6892, right = -122.6335, image = 'Vancouver, Washington - OpenStreetMap.png', image1 = 'Vancouver, Washington - OpenStreetMap.png' } 0wd3z24zjzriqhmbcqn8c9pban7l8fc 828 147894 705160 2026-04-12T11:57:29Z Fahads1982 33371 "return { name = 'Yakima County', top = 47.26, bottom = 46.00, left = -121.65, right = -119.75, image = 'Yakima County Washington Incorporated and Unincorporated areas.svg' }" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705160 Scribunto text/plain return { name = 'Yakima County', top = 47.26, bottom = 46.00, left = -121.65, right = -119.75, image = 'Yakima County Washington Incorporated and Unincorporated areas.svg' } hyy9l0eg89xj6xs1a3mpmb8gafky4s9 828 147895 705161 2026-04-12T11:57:29Z Fahads1982 33371 "return { name = 'Vermont', top = 45.2, bottom = 42.5, left = -73.6, right = -71.3, image = 'USA Vermont location map.svg', image1 = 'USA Vermont relief location map.svg' }" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705161 Scribunto text/plain return { name = 'Vermont', top = 45.2, bottom = 42.5, left = -73.6, right = -71.3, image = 'USA Vermont location map.svg', image1 = 'USA Vermont relief location map.svg' } joub4yqtkyrdmp4ippt2jloznio6rpp 828 147896 705162 2026-04-12T11:57:35Z Fahads1982 33371 "return require [[Module:Location map/data/USA Vermont]]" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705162 Scribunto text/plain return require [[Module:Location map/data/USA Vermont]] t58y5w6gejtcldecggvanew3d4tcup0 828 147897 705163 2026-04-12T11:58:08Z Fahads1982 33371 "return { name = 'Utah', top = 42.4, bottom = 36.6, left = -114.6, right = -108.5, image = 'USA Utah location map.svg', image1 = 'USA Utah relief location map.svg', inset_map = 'Map of USA UT.svg', inset_width_percent = 30, inset_position = 'top right' }" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705163 Scribunto text/plain return { name = 'Utah', top = 42.4, bottom = 36.6, left = -114.6, right = -108.5, image = 'USA Utah location map.svg', image1 = 'USA Utah relief location map.svg', inset_map = 'Map of USA UT.svg', inset_width_percent = 30, inset_position = 'top right' } 4k8h80tptyza2a8xil9cmwmd4l4xasp 828 147898 705164 2026-04-12T11:58:13Z Fahads1982 33371 "return require [[Module:Location map/data/USA Utah]]" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705164 Scribunto text/plain return require [[Module:Location map/data/USA Utah]] cobhwqozbz7zon7w0oei0vurzmo41aq 828 147899 705165 2026-04-12T11:58:14Z Fahads1982 33371 "return require [[Module:Location map/data/USA Texas]]" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705165 Scribunto text/plain return require [[Module:Location map/data/USA Texas]] b9hee0j236bfcl9p1yvyn9h7p0amtxb 828 147900 705166 2026-04-12T11:58:18Z Fahads1982 33371 "return { name = 'Texas', top = 36.8, bottom = 25.5, left = -106.9, right = -93.2, image = 'USA Texas location map.svg', image1 = 'Relief map of Texas.png' }" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705166 Scribunto text/plain return { name = 'Texas', top = 36.8, bottom = 25.5, left = -106.9, right = -93.2, image = 'USA Texas location map.svg', image1 = 'Relief map of Texas.png' } 2nr7h0t8flfhhqq3420rdng6770mkcq 828 147901 705167 2026-04-12T11:58:18Z Fahads1982 33371 "return { name = 'Wasatch Front', top = 42.1, bottom = 39.8, left = -112.14, right = -111.55, image = 'Wasatch Front.svg', image1 = 'Wasatch Front.svg' }" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705167 Scribunto text/plain return { name = 'Wasatch Front', top = 42.1, bottom = 39.8, left = -112.14, right = -111.55, image = 'Wasatch Front.svg', image1 = 'Wasatch Front.svg' } n0sojzwq55wkjgkhp63nuo9b6xr76bt 828 147902 705168 2026-04-12T11:58:23Z Fahads1982 33371 "return { name = 'Cooper, Texas', top = 33.38551, bottom = 33.36269, left = -95.70195, right = -95.67731, image = 'Map of Cooper Texas OSM.png' }" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705168 Scribunto text/plain return { name = 'Cooper, Texas', top = 33.38551, bottom = 33.36269, left = -95.70195, right = -95.67731, image = 'Map of Cooper Texas OSM.png' } 1kneitxfx8diyg1cwbf715itww5xo5a 828 147903 705169 2026-04-12T11:58:30Z Fahads1982 33371 "return { name = 'DFW', top = 33.299, bottom = 32.511, left = -97.558, right = -96.292, image = 'Dallas Fort Worth 2.svg' }" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705169 Scribunto text/plain return { name = 'DFW', top = 33.299, bottom = 32.511, left = -97.558, right = -96.292, image = 'Dallas Fort Worth 2.svg' } 8ubt94i5bqknop9bvl3qp0pxtzncym0 828 147904 705170 2026-04-12T11:58:35Z Fahads1982 33371 "return { name = 'Houston Downtown', top = 29.76989, bottom = 29.74553, left = -95.37575, right = -95.34575, image = 'Houston Downtown Map.png', }" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705170 Scribunto text/plain return { name = 'Houston Downtown', top = 29.76989, bottom = 29.74553, left = -95.37575, right = -95.34575, image = 'Houston Downtown Map.png', } rfdzp58fdqaa7fjfazpolhboc0rx3jj 828 147905 705171 2026-04-12T11:58:38Z Fahads1982 33371 "return require [[Module:Location map/data/USA Tennessee]]" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705171 Scribunto text/plain return require [[Module:Location map/data/USA Tennessee]] ht1z5y5sek4uidqh5ju3fqxmuvy2b62 828 147906 705172 2026-04-12T11:58:40Z Fahads1982 33371 "return { name = 'Houston Hermann Park', top = 29.72264, bottom = 29.709, left = -95.3965, right = -95.38152, image = 'Houston Hermann Park.png', }" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705172 Scribunto text/plain return { name = 'Houston Hermann Park', top = 29.72264, bottom = 29.709, left = -95.3965, right = -95.38152, image = 'Houston Hermann Park.png', } 2qobmq4xvuxdhty3qe3k7b8svhaf9ee 828 147907 705173 2026-04-12T11:58:43Z Fahads1982 33371 "return { name = 'Tennessee', top = 38.1, bottom = 33.6, left = -90.5, right = -81.4, image = 'USA Tennessee location map.svg', image1 = 'USA Tennessee relief location map.svg' }" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705173 Scribunto text/plain return { name = 'Tennessee', top = 38.1, bottom = 33.6, left = -90.5, right = -81.4, image = 'USA Tennessee location map.svg', image1 = 'USA Tennessee relief location map.svg' } a7cmpuvebsi447uz8wy5gqacg3fokjd 828 147908 705174 2026-04-12T11:58:45Z Fahads1982 33371 "return { name = 'Houston Medical Center', top = 29.71608, bottom = 29.6901, left = -95.4148, right = -95.3848, image = 'Houston Medical Center Map.png', }" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705174 Scribunto text/plain return { name = 'Houston Medical Center', top = 29.71608, bottom = 29.6901, left = -95.4148, right = -95.3848, image = 'Houston Medical Center Map.png', } ait3tgaqo3o830ohif66djrn1bd0d4f 828 147909 705175 2026-04-12T11:58:51Z Fahads1982 33371 "return { name = 'Houston Memorial Park', top = 29.77984, bottom = 29.7535, left = -95.46076, right = -95.42703, image = 'Houston Memorial Park.png', }" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705175 Scribunto text/plain return { name = 'Houston Memorial Park', top = 29.77984, bottom = 29.7535, left = -95.46076, right = -95.42703, image = 'Houston Memorial Park.png', } n4j648ir7gjlvsumaxpw1ebb8f15rm5 828 147910 705176 2026-04-12T11:58:52Z Fahads1982 33371 "return { name = 'Nashville', top = 36.4074680822, bottom = 35.986062879774, left = -87.057037353516, right = -86.507720947266, image = 'Map Nashville.jpg' }" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705176 Scribunto text/plain return { name = 'Nashville', top = 36.4074680822, bottom = 35.986062879774, left = -87.057037353516, right = -86.507720947266, image = 'Map Nashville.jpg' } o3lsyq6hq07nedss8fvg42k2nxjltlc 828 147911 705177 2026-04-12T11:58:56Z Fahads1982 33371 "return { name = 'Houston Museum District', top = 29.7393, bottom = 29.70807, left = -95.40819, right = -95.37313, image = 'Houston Museum District Map 2015.png', }" نال صفحہ بنایا گیا۔ 705177 Scribunto text/plain return { name = 'Houston Museum District', top = 29.7393, bottom = 29.70807, left = -95.40819, right = -95.37313, image = 'Houston Museum District Map 2015.png', } 7gzq68elfimzub3fb8qa013yhqe1tnt