وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 1319 706660 695810 2026-04-30T13:18:39Z Syedsadi387681 35739 706660 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:Mehr Nastaliq Saraiki; word-spacing: 1.5px; font-size: 100%"> {{پنجابی گنتی}} [[File:Shahmukhi nastaliq.png|thumb|left|250px]] [[File:Shahmukhi1.JPG|thumb|left|250px|شاہ مُکھی تے گُرمُکھی اکّھر]] '''شاہ مُکّھی'''، [[پنجابی زبان]] دی [[لپی]] ہے جیہڑی [[عربی فارسی لپی]] دی بنیاد اُتّے بݨی ہے۔ شاہ مکھی دا لفظی مطلب "شاہ دے مُون٘ہہ آلی" ہے۔ ایہہ ناں ایہنوں [[بُلّے شاہ|بُلّھے شاہ]] اَتے [[وارث شاہ]] دی نِسبت نال دِتّا گیا ہے۔ شاہ مکھی [[لپی]] [[پنجاب، پاکستان|لہندے پنجاب]] وچ [[پنجابی]] لِکھݨ واسطے ورتی جان٘دی ہے۔ ایہہ لپی سجّے توں کھبّے پاسے نوں لِکھی جان٘دی ہے۔ [[گرمکھی لپی]] [[چڑھدے پنجاب]] وچ ورتی جان٘دی ہے۔ پن٘جابی لِکھݨ واسطے سَبھ توں پہلاں شاہ مکھی دی ہی ورتوں ہوئی سی، جدوں [[بابا فرید]] نے اپݨی باݨی قلمبن٘د کیتی سی۔ ایہدی بنیاد [[عربی فارسی لپی]] اُتے دھری گئی ہے۔ ایہہ لِپی [[گرمکھی]] نالوں پیچیدہ ہے اَتے ایہنوں پڑھنا وی گُرمُکھی نالوں اوکھا ہے کیون٘کہ عربی لِپی وچ اکھراں دیاں شکلاں شبداں دے شروع، وچکار اَتے اخیر وچ بدل جاندیاں نیں۔ ایہدے نال نال اکّ اواز لئی کئی کئی اکھر دِتّے ہوئے نیں: * '''ز''' دی آواز واسطے چار اکھر (ز ، ذ ، ض ، ظ) نیں۔ * '''س''' دی آواز واسطے تن اکھر (س ، ث ، ص) نیں۔ * '''ک''' واسطے دو اکھر (ک ، ق) نیں۔ * '''ت''' واسطے دو اکھر (ت ، ط) نیں۔ ایس لپی وچ کُجھ شبداں دی اواز اَتے لِکھت وچ فرق ہے۔ جیویں * لفظ دے شروع وچ 'بھ' دی آواز "پ" والی بݨ جاندی ہے۔ * لفظ دے شروع وچ 'جھ' دی آواز "چ" والی بݨ جاندی ہے۔ * لفظ دے شروع وچ 'دھ' دی آواز "ت" والی بݨ جاندی ہے۔ * لفظ دے شروع وچ 'ڈھ' دی آواز "ٹ" والی بݨ جاندی ہے۔ * لفظ دے شروع وچ 'گھ' دی آواز "ک" والی بݨ جاندی ہے۔ شاہ مُکھی لِپی وچ لکھائی تھوڑی جگہ وچ ہوجان٘دی ہے تے گُرمُکھی زیادہ جگہ لیندی ہے۔ شاہ مُکھی وچ ہتھ نال لکھائی دی رفتار وی گُرمُکھی نالوں تیز ہُندی ہے کیون٘کہ شاہ مُکھی وچ گُرمُکھی وان٘گ پُورے پُورے حروف سالم شکل وچ نئیں لِکھݨے پین٘دے۔ [[ڈھاکہ سینٹرل یونیورسٹی]] == پنجابی حروف == === مُفرد حروف === پنجابی لِپّی دے چھیالی مُفرد حروف آہ نيں۔ {| border=0 width=90% |-bgcolor="#BECFEB" valign=top !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 |- style="background:#DEE7F5; vertical-align:top; text-align:center; font-size: 1.89em" |[[ا]] |[[ب]] |[[بھ]] |[[پ]] |[[پھ]] |[[ت]] |[[تھ]] |[[ٹ]] |[[ٹھ]] |[[ث]] |[[ج]] |[[جھ]] |[[چ]] |[[چھ]] |[[ح]] |} {| border=0 width=90% |-bgcolor="#BECFEB" valign=top !16 !17 !18 !19 !20 !21 !22 !23 !24 !25 !26 !27 !28 !29 !30 |- style="background:#DEE7F5; vertical-align:top; text-align:center; font-size: 1.89em" |[[خ]] |[[د]] |[[دھ]] |[[ڈ]] |[[ڈھ]] |[[ذ]] |[[ر]] |[[ڑ]] |[[ز]] |[[ژ]] |[[س]] |[[ش]] |[[ص]] |[[ض]] |[[ط]] |} {| border=0 width=90% |-bgcolor="#BECFEB" valign=top !31 !32 !33 !34 !35 !36 !37 !38 !39 !40 !41 !42 !43 !44 !45 !46 !47 !48 !49 !50 !51 |- style="background:#DEE7F5; vertical-align:top; text-align:center; font-size: 1.89em" |[[ظ]] |[[ع]] |[[غ]] |[[ف]] |[[ق]] |[[ک]] |[[کھ]] |[[گ]] |[[گھ]] |[[ل]] |[[ݪ]] |[[م]] |[[ن]] |[[ݨ]] |[[ں]] |[[و]] |[[ہ]] |[[ھ]] |[[ء]] |[[ی]] |[[ے]] |} === مرکّب حروف === <br />پن٘جابی دے مرکّب دو چشمی حروف ایہہ نيں۔ ایہناں حرفاں نال "ھ" لائی جان٘دی ہے۔<br> ایہناں حرفاں دیاں آوازاں اوہی رہن٘دیاں نیں پَر بھاریاں ہوجاندیاں نیں۔ {| border=0 width=90% |-bgcolor="#BECFEB" valign=top !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 |- style="background:#DEE7F5; vertical-align:top; text-align:center; font-size: 1.8em" |[[پحھ]] |[[پعھ]] |[[پھھ]] |[[تحھ]] |[[تعھ]] |[[تھھ]] |[[ٹحھ]] |[[ٹعھ]] |[[ٹھھ]] |[[چحھ]] |[[چعھ]] |[[چھھ]] |[[رھ]] |[[ڑھ]] |} {| border=0 width=90% |-bgcolor="#BECFEB" valign=top !15 !16 !17 !18 !19 !20 !21 !22 !23 !24 !25 !26 !27 !28 |- style="background:#DEE7F5; vertical-align:top; text-align:center; font-size: 1.8em" |[[سھ]] |[[شھ]] |[[کحھ]] |[[کعھ]] |[[کھھ]] |[[لھ]] |[[ݪھ]] |[[مھ]] |[[نھ]] |[[ݨھ]] |[[ن٘ھ]] |[[وھ]] |[[ہھ]] |[[یھ]] |} === ہور حروف === {| border=0 width=90% |-bgcolor="#BECFEB" valign=top !1 !2 !3 !4 !5 !6 |- style="background:#DEE7F5; vertical-align:top; text-align:center; font-size: 1.8em" |[[آ]] |[[أ]] |[[ؤ]] |[[ة]] |[[ۂ]] |[[ئ]] |} == ہور دیکھو == * [[پنجابی حروف تہجی]] * [[گرمکھی لپی]] == باہرلے جوڑ == * [https://punjabiandpunjab.com/Script_and_Sound.html شاہ مکھی رسم الخط تے آوازاں] * [https://sangam.learnpunjabi.org شاہ مکھی گُرمکھی لِپی وٹان٘درا] * [https://www.lexilogos.com/keyboard/shahmukhi.htm شاہ مکھی گرمکھی کی بورڈ] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:پنجابی]] [[گٹھ:پنجابی زبان]] [[گٹھ:پنجابی بولی]] [[گٹھ:بولی]] [[گٹھ:لپی]] [[گٹھ:لپیاں]] jlrngu5hgloq3yiv02a0v61xiwxplu1 706663 706660 2026-04-30T13:27:40Z Syedsadi387681 35739 706663 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:Mehr Nastaliq Saraiki; word-spacing: 1.5px; font-size: 100%"> {{پنجابی گنتی}} [[File:Shahmukhi nastaliq.png|thumb|left|250px]] [[File:Shahmukhi1.JPG|thumb|left|250px|شاہ مُکھی تے گُرمُکھی اکّھر]] '''شاہ مُکّھی'''، [[پنجابی زبان]] دی [[لپی]] ہے جیہڑی [[عربی فارسی لپی]] دی بنیاد اُتّے بݨی ہے۔ شاہ مکھی دا لفظی مطلب "شاہ دے مُون٘ہہ آلی" ہے۔ ایہہ ناں ایہنوں [[بُلّے شاہ|بُلّھے شاہ]] اَتے [[وارث شاہ]] دی نِسبت نال دِتّا گیا ہے۔ شاہ مکھی [[لپی]] [[پنجاب، پاکستان|لہندے پنجاب]] وچ [[پنجابی]] لِکھݨ واسطے ورتی جان٘دی ہے۔ ایہہ لپی سجّے توں کھبّے پاسے نوں لِکھی جان٘دی ہے۔ [[گرمکھی لپی]] [[چڑھدے پنجاب]] وچ ورتی جان٘دی ہے۔ پن٘جابی لِکھݨ واسطے سَبھ توں پہلاں شاہ مکھی دی ہی ورتوں ہوئی سی، جدوں [[بابا فرید]] نے اپݨی باݨی قلمبن٘د کیتی سی۔ ایہدی بنیاد [[عربی فارسی لپی]] اُتے دھری گئی ہے۔ ایہہ لِپی [[گرمکھی]] نالوں پیچیدہ ہے اَتے ایہنوں پڑھنا وی گُرمُکھی نالوں اوکھا ہے کیون٘کہ عربی لِپی وچ اکھراں دیاں شکلاں شبداں دے شروع، وچکار اَتے اخیر وچ بدل جاندیاں نیں۔ ایہدے نال نال اکّ اواز لئی کئی کئی اکھر دِتّے ہوئے نیں: * '''ز''' دی آواز واسطے چار اکھر (ز ، ذ ، ض ، ظ) نیں۔ * '''س''' دی آواز واسطے تن اکھر (س ، ث ، ص) نیں۔ * '''ک''' واسطے دو اکھر (ک ، ق) نیں۔ * '''ت''' واسطے دو اکھر (ت ، ط) نیں۔ ایس لپی وچ کُجھ شبداں دی اواز اَتے لِکھت وچ فرق ہے۔ جیویں * لفظ دے شروع وچ 'بھ' دی آواز "پ" والی بݨ جاندی ہے۔ * لفظ دے شروع وچ 'جھ' دی آواز "چ" والی بݨ جاندی ہے۔ * لفظ دے شروع وچ 'دھ' دی آواز "ت" والی بݨ جاندی ہے۔ * لفظ دے شروع وچ 'ڈھ' دی آواز "ٹ" والی بݨ جاندی ہے۔ * لفظ دے شروع وچ 'گھ' دی آواز "ک" والی بݨ جاندی ہے۔ شاہ مُکھی لِپی وچ لکھائی تھوڑی جگہ وچ ہوجان٘دی ہے تے گُرمُکھی زیادہ جگہ لیندی ہے۔ شاہ مُکھی وچ ہتھ نال لکھائی دی رفتار وی گُرمُکھی نالوں تیز ہُندی ہے کیون٘کہ شاہ مُکھی وچ گُرمُکھی وان٘گ پُورے پُورے حروف سالم شکل وچ نئیں لِکھݨے پین٘دے۔ == پنجابی حروف == === مُفرد حروف === پنجابی لِپّی دے چھیالی مُفرد حروف آہ نيں۔ {| border=0 width=90% |-bgcolor="#BECFEB" valign=top !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 |- style="background:#DEE7F5; vertical-align:top; text-align:center; font-size: 1.89em" |[[ا]] |[[ب]] |[[بھ]] |[[پ]] |[[پھ]] |[[ت]] |[[تھ]] |[[ٹ]] |[[ٹھ]] |[[ث]] |[[ج]] |[[جھ]] |[[چ]] |[[چھ]] |[[ح]] |} {| border=0 width=90% |-bgcolor="#BECFEB" valign=top !16 !17 !18 !19 !20 !21 !22 !23 !24 !25 !26 !27 !28 !29 !30 |- style="background:#DEE7F5; vertical-align:top; text-align:center; font-size: 1.89em" |[[خ]] |[[د]] |[[دھ]] |[[ڈ]] |[[ڈھ]] |[[ذ]] |[[ر]] |[[ڑ]] |[[ز]] |[[ژ]] |[[س]] |[[ش]] |[[ص]] |[[ض]] |[[ط]] |} {| border=0 width=90% |-bgcolor="#BECFEB" valign=top !31 !32 !33 !34 !35 !36 !37 !38 !39 !40 !41 !42 !43 !44 !45 !46 !47 !48 !49 !50 !51 |- style="background:#DEE7F5; vertical-align:top; text-align:center; font-size: 1.89em" |[[ظ]] |[[ع]] |[[غ]] |[[ف]] |[[ق]] |[[ک]] |[[کھ]] |[[گ]] |[[گھ]] |[[ل]] |[[ݪ]] |[[م]] |[[ن]] |[[ݨ]] |[[ں]] |[[و]] |[[ہ]] |[[ھ]] |[[ء]] |[[ی]] |[[ے]] |} === مرکّب حروف === <br />پن٘جابی دے مرکّب دو چشمی حروف ایہہ نيں۔ ایہناں حرفاں نال "ھ" لائی جان٘دی ہے۔<br> ایہناں حرفاں دیاں آوازاں اوہی رہن٘دیاں نیں پَر بھاریاں ہوجاندیاں نیں۔ {| border=0 width=90% |-bgcolor="#BECFEB" valign=top !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 |- style="background:#DEE7F5; vertical-align:top; text-align:center; font-size: 1.8em" |[[پحھ]] |[[پعھ]] |[[پھھ]] |[[تحھ]] |[[تعھ]] |[[تھھ]] |[[ٹحھ]] |[[ٹعھ]] |[[ٹھھ]] |[[چحھ]] |[[چعھ]] |[[چھھ]] |[[رھ]] |[[ڑھ]] |} {| border=0 width=90% |-bgcolor="#BECFEB" valign=top !15 !16 !17 !18 !19 !20 !21 !22 !23 !24 !25 !26 !27 !28 |- style="background:#DEE7F5; vertical-align:top; text-align:center; font-size: 1.8em" |[[سھ]] |[[شھ]] |[[کحھ]] |[[کعھ]] |[[کھھ]] |[[لھ]] |[[ݪھ]] |[[مھ]] |[[نھ]] |[[ݨھ]] |[[ن٘ھ]] |[[وھ]] |[[ہھ]] |[[یھ]] |} === ہور حروف === {| border=0 width=90% |-bgcolor="#BECFEB" valign=top !1 !2 !3 !4 !5 !6 |- style="background:#DEE7F5; vertical-align:top; text-align:center; font-size: 1.8em" |[[آ]] |[[أ]] |[[ؤ]] |[[ة]] |[[ۂ]] |[[ئ]] |} == ہور دیکھو == * [[پنجابی حروف تہجی]] * [[گرمکھی لپی]] == باہرلے جوڑ == * [https://punjabiandpunjab.com/Script_and_Sound.html شاہ مکھی رسم الخط تے آوازاں] * [https://sangam.learnpunjabi.org شاہ مکھی گُرمکھی لِپی وٹان٘درا] * [https://www.lexilogos.com/keyboard/shahmukhi.htm شاہ مکھی گرمکھی کی بورڈ] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:پنجابی]] [[گٹھ:پنجابی زبان]] [[گٹھ:پنجابی بولی]] [[گٹھ:بولی]] [[گٹھ:لپی]] [[گٹھ:لپیاں]] eobufsy251dz78uklnbjfa6wbgb0ax5 0 1893 706689 639331 2026-05-01T03:23:15Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706689 wikitext text/x-wiki {{مقبرہ}} [[File:Jahangir's tomb-6.JPG|thumb|left|250px |جہانگیر دا مقبرہ]] جہانگیر دا مقبرہ مغلیہ دور دی اک عظیم یادگار اے۔ اے مغل بادشاھ [[جہانگیر]] دی قبر تے بنایا گیا اے جیدا دور حکومت (1605۔1627) تکر اے ۔ اے مقبرہ [[لہور]] چ شاھدرہ باغ دے نیڑے بنایا گیا اے۔ آکھیا جاندا اے کہ مقبرے دا نقشہ جہانگیر دی بیوی [[نورجہاں]] نے بنایا سی۔ تے ایس دی تعمیر جہانگیر دے پتر شاہ جہان نے کرائ کیونکہ شاہ جہاں نوں فنِ تعمیر دا ڈاہڈا شوق سی۔ اے مقبرا جہانگیر دے مرن توں دس وریوں پچھے بنایا گیا۔ مقبرے دی عمارت اپنے چار مناراں نال باغ دے سینے اتے اک وڈے ھیرے وانگوں دسدی اے۔مقبرے دی تعمیر چ ون سونے تے رنگدار پتھر ورتے گئے نیں۔ جنھاں ایدی خوبصورتی نوں چار چن لا دتے نیں۔ == مورت نگری == <gallery> File:Main entrance to Tomb of Jahangir 2.jpg File:Jahangir's grave.JPG File:Jahangir's Tomb.jpg File:Jahangir's tomb-2.JPG File:Jahangir's tomb-4.JPG File:Jahangir's tomb-8.JPG File:Jahangir's tomb-11.JPG File:Jahangir's tomb-inner.JPG File:Stone-art work at Jahangir's tomb.JPG File:Stone-art work at Jahangir's tomb4.JPG File:Wooden-art work at Jahangir's tomb.JPG File:Jahangir Mausoleum9.jpg File:Jahangir Mausoleum10.jpg </gallery> == باہرلے جوڑ == * [http://www.photoblog.com/pakistan/2007/11/15/tomb-of-jahangir.html جہانگیر دا مقبرہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151229120557/http://www.photoblog.com/pakistan/2007/11/15/tomb-of-jahangir.html |date=2015-12-29 }} * [http://www.cybercity-online.net/Pakistan/Punjab/pages/jahangir_mausoleum.htm جہانگیر دا مقبرہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025082957/http://www.cybercity-online.net/Pakistan/Punjab/pages/jahangir_mausoleum.htm |date=2008-10-25 }} * [http://www.mahapunjab.org/articles/2005/05asif.html مقبرے بارے معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070906150033/http://www.mahapunjab.org/articles/2005/05asif.html |date=2007-09-06 }} * [http://www.universalgiving.org/donate/asif_khan_tomb/id929.do?targetPage=/receiverSearch.do] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011213042/http://www.universalgiving.org/donate/asif_khan_tomb/id929.do?targetPage=%2FreceiverSearch.do |date=2016-10-11 }} == حوالے == {{حوالے}} {{پنجاب، پاکستان دے ثقافتی ورثہ تھاں}} {{لہور}} [[گٹھ:مغل سلطنت]] [[گٹھ:لہور]] [[گٹھ:لہور دیاں عمارتاں]] svpt4afyej8pvc8v613itb4zguyk9i4 0 2143 706700 668285 2026-05-01T08:24:04Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706700 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 290px" | style="background:#E3F988" align="center" width="200px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>وارث شاہ<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Portrait of the Punjabi poet Waris Shah (Lahore, ca.1859).jpg|260px]] |- |- align="center" |- |جم: || 1706 - [[جنڈیالا شیر خاں]]، [[ضلع شیخوپورا]]، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] |- |مرن: || 1798 - [[ملکہ ہانس]]، [[ضلع پاکپتن]]، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] |- |جم: || [[جنڈیالا شیر خاں]]، [[ضلع شیخوپورا]]، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] |- |گن: || لکھت ([[ہیر وارث شاہ]]) |- |} <big>'''وارث شاہ''' (Waris Shah)، (1706-1798) [[پنجابی زبان]] دے اک مشہور صوفی [[شاعر]] سی۔ [[ہیر رانجھا]] نظم اوہناں دی شہرت دا سبب اے، [[ہیر رانجھا]] اک منظوم پنجابی لوک داستان اے۔ اوہ پنجابی دے بہت مشہور شاعر نیں۔</big> <big>وارث شاہ 1706 وچ [[جنڈیالا شیر خاں]]، [[ضلع شیخوپورا]]، [[پنجاب]] وچ جمے۔ اوہناں دے والد دا ناں گل شیر شاہ سی۔ وارث شاہ [[قصور]] دے یر مخدوم دے شاگرد ہوئے۔ پڑھن توں مگروں اوہ [[ملکہ ہانس]] اک مسیت دے ناݪ حجرے وچ رہندے رہے۔ اوہناں دا مزار [[جنڈیالا شیر خاں]] وچ اے جیہڑا لوکاں لئی عقیدت دا باعث اے۔</big> <big>پنجاب دے اک شاعر سردار ودھاتا سنگھ تیر  دا اک شعر :</big><blockquote>'''<big>مِٹھی بولی دے  وارثا!   سچ  منّیں،  منّاں میں   پنجابی  دا  پیر  تَینوں</big>'''</blockquote><blockquote>'''<big>دِتی جِند  توں ہیر سلیٹڑی  نوں، دے گئی سدا  دی زندگی  ہیر تَینوں</big>'''</blockquote> == ذاتی زندگی == <big>اوہناں دے جَمن تے مَرن دی تریخ بارے ابہام اے کہ اوہ 1706ء وِچ پیدا ہوئے تے مرن دا سال 1798ء سی۔ اوہ احمد شاہ ابدالی دے دور وِچ سی تے [[باوا بدھ سنگھ]] "پریم کہانی" وِچّ لکھدے نیں کہ '''ہیر''' لکھݨ ویلے وارث شاہ دی عمر 30 یا 35 ورھے دی سی، تے اوہناں دے جنم دا سال ١١٢٦ ہجری لکھیا اے، جد کہ [[مولا بخش کشتہ]] اپݨی کتاب [[پنجابی شاعراں دا تذکرہ]]" وِچّ 1135 ہجری تے 1140 ہجری دا وچکارلا زمانہ لکھیا ہے تے ڈاکٹر موہن سنگھ دیوانہ 1150 ہجری لکھدے نیں۔</big> <big>اوہ جنڈیالا شیر خاں وچ دفن نیں، بعض لوک کیہندے نیں کہ اوہناں دی اک دھی سی۔ کچھ محققین کہندے نیں کہ وارث شاہ دے والد دا ناں قطب شاہ سی، پر سید تنویر بخاری ہوراں دی تحقیق کیہندی اے کہ اوہناں دے والد دا ناں سید گل شیر شاہ سی تے اوہناں دے گدی نشین سید خیرات شاہ ہوراں کول اوہناں دا شجرہ نسب موجود اے تے ایہ خیال وی لوکاں دا اے کہ ایہناں کوݪ کوئی شجرہ نئیں۔</big> == پڑھائی == <big>مڈھلی پڑھائی پِنڈ وِچوں حاصل کیتی، فیر ہور تعلیم دے واسطے قصور وَل چلے گئے جتھے مخدوم غلام مرتضا یا مولوی غلام محی الدین توں فیض حاصل کیتا تے فیر پاکپتن شریف چلے گئے۔ حضرت بابا [[فرید گنج شکر]] دے آستانے توں وی فیض حاصل کیتا تے معرفت دیاں ساریاں رمزاں سکھ لیاں تے اپݨے پِنڈ وَل واپس ٹُر پئے۔</big> <big>وارث دی تعلیم بارے کہیا جاسکدا اے کہ اوہ اپݨے زمانے دے عالم فاضل سَن تے اوہ اپݨے زمانے دِیاں رِیتاں رواجاں توں چنگی طرحاں واقف سَن، پَنڈتاں، جوگیاں تے سَادھواں نوں چنگی طرحاں جاݨدے سی، اوہ طب، راگ، نجوم تے تصوف دے ماہر سَن، عربی فارسی ہندی توں وی ڈاڈھے واقف سَن،  مذہب، اخلاق، فلسفہ، حکمت تے تریخ  وَرگے کئی مضموناں نوں کھول کے وارث نے بیان کیتا اے۔ اوہناں دے شعراں توں ثابت ہُندا ہے کہ اوہ مسلمان سی۔</big> <big>ایس گل دا کوئی ثبوت نہیں مݪیا کہ اوہناں نے ہیر توں علاوہ ہور کوئی کتاب لکھی یا نئیں، پر ایہ مَنݨ والی گل نئیں کہ اوہناں نے کچھ نہ لکھیا ہووے، کچھ کتاباں بارے کیہیا جاندا اے کہ ایہ وارث دِیاں نیں، '''قصیدہ بردہ دی شرح، چوہڑیڑی نامہ، اُشتر نامہ، نصیحت نامہ'''۔</big> == بھاگ بھری دا قصہ == <big>کیہندے نیں کہ واپسی تے  ٹھٹھا جاہد، نامی اک پنڈ وِچ ٹھہرے تے اوتھے دی اک کُڑی نال پیار ہو گیا، یا اک غیر مصدقہ روایت دے مطابق ٹھٹھا جامد دی اک مسجد وچ امام ہوگئے، اک لوہار دا گھر نیڑے سی تے آپ دی روٹی دا بندوبست ایس لوہار دے ذمے سی، تے اوہدی کُڑی یا ووہٹی نال آپ نوں پیار ہوگیا جس دا ناں بھاگ بھری سی۔  یا  اک ہور  روایت مطابق بھاگ بھری اک بلوچ کُڑی سی، پر عشق تے مشک چھپائے نئیں چُھپدا، جد بھاگ بھری دے وارثاں نوں پتا لگیا اوہناں وارث شاہ نوں ماریا کُٹیا، تے وارث ٹھٹھا جامد چَھڈ کے '''ملکہ ہانس''' وِچّ آکے بیٹھ گئے، ایتھے اپنے پیار دی ہَواڑ کڈھن لئی اپنے پیار نوں ہیر رانجھے دا روپ دے دِتا۔ وارث نے اپنے شعراں وچ جتھے وی بھاگ بھری دا لفظ ورتیا اے۔ اوتھے پتا نئیں لگدا کہ وارث نے کسے خاص بھاگ بھری ناں دی عورت ول اشارہ کیتا اے یا بھاگ بھری توں مراد "'''بھاگاں والی عورت'''" اے ۔</big><blockquote>'''''<big>ایہدا نانو ہے رنگپور کھیڑیاں دا کسے بھاگ بھری چا دسیّا ای</big>'''''</blockquote><blockquote><big>پر وارث دا اک شعر ایس پاسے ول وی اشارہ کردے نیں کہ اوہناں نے کسے نال پیار کیتا :</big></blockquote><blockquote>'''<big>معشوق دیاں بانکیاں شوخ نیناں وارث شاہ جیہے مجذوب کیتے</big>'''</blockquote><blockquote><big>ایہناں دے اپنے ہی اک شعر توں ایہ وی پتا چلدا اے کہ ایہ ہیر اوہناں نے کسے یار دے کہن اُتے لکھی :</big></blockquote><blockquote>'''<big>حُکم   مَن  سجناں  پیاریاں  دا  قصہ عجب  بہار دا  جوڑیا  ای</big>'''</blockquote><blockquote>'''<big>وارث  شاہ  فرمایا پیاریاں دا  اساں مَنیاں مول نہ موڑیا ای</big>'''</blockquote> === <big>نتیجہ</big> === <big>جے ایہ من لیا جاوے کہ بھاگ بھری وارث دی معشوقہ سی تے اوہنے ہیر دا چولا پایا سی، تے وارث سہتی نوں بھاگ بھری کیوں کیہندے نیں ؟ ہیر دی ماں نوں بھاگ بھری کیوں آکھدے نیں ؟  فیر سوچن والی گل ایہ وی اے کہ اوہ جے ہیر دا قصہ لکھ کے ہیر نوں بھاگ لا سکدے سی، تے وارث نے اپنی بھاگ بھری نوں اجیہے بھاگ کیوں نئیں لائے کہ ہیر وی اوہناں اُتے قربان ہو جاندی۔ ہُن جے ایہ گل ایس طرحاں سمجھ لئی جاوے کہ وارث توں پہلاں ہیر دا کردار مثالی ہو چکیا سی تے ایہ نئیں بُھلنا چاہیدا کہ ہیر دے نال سسی تے سوہنی وی جیوندیاں نیں فیر بھاگ بھری کِیویں مر سکدی سی تے نالے جے بھاگ بھری دا وجود ہُندا تاں کوئی ایہ نہ آکھدا کہ اوہ کوݨ سی، کیونکہ وارث دے ٹھٹھا توں آؤݨ بعد اوس بھاگ بھری تے جو بیتی ہُندی، وارث دا قلم اوہدے اُتے چپ نئیں رہ سکدا سی، وارث لہو دے اتھرو روندے تے دُوجے پاسے ڈاکٹر موہن سنگھ دیوانہ وَرگے ایہ وِی  کیہندے نیں کہ وارث جیہا دانا تے غیرت مند انسان ایہ گوارا نئیں کر سکدا کہ اپݨی محبوبہ نوں ایداں پھَنڈ چَھڈے تے فیر سوچݨ والی گل اے کہ دوسرے دی محبوبہ کیہ محبوبہ نئیں ہُندی ؟</big> <big>'''پروفیسر ضیاء محمد''' "یادگار وارث" وچ ایس شعر</big><blockquote>'''<big>تدوں شوق ہویا قصِّہ جوڑنے دا جدوں عشق دی گل اظہار ہوئی</big>'''</blockquote><big>توں ایہ نتیجہ کَڈھیا اے کہ وارث نوں عشق ضرور ہویا سی، اوہدا ناں بھاگ بھری سی یا کچھ ہور، اوہدے ناݪ ویاہ ہویا یا نئیں اس دا کوئی ثبوت نئیں، خدا ای جاندا اے کہ حقیقت کیہ اے۔</big> == ہیر تے وارث شاہ دے استاد == <big>کیہندے نیں وارث "'''ہیر'''" لکھ کے اپݨے استاد مخدوم صاحب کوݪ گئے تے اوہناں نے خفگی ظاہر کیتی تے آکھیا کہ  '''بُلھے شاہ نوں پڑھایا اس سارنگی پَھڑ لئی، تینوں پڑھایا توں "ہیر" بݨائی''' ، فیر حکم دِتا کہ ہیر دے کچھ شعر سݨا، وارث نے شعر پڑھے</big> <blockquote>'''<big>اِہ روح قلبوت دا ذِکر سارا ناݪ عقل دے میݪ مݪایا ای</big>'''</blockquote><blockquote>'''<big>وارث شاہ میاں لوکاں کمݪیاں نوں قصِہ جوڑ کے خوب سݨایا ای</big>'''</blockquote><blockquote><big>تے استاد شعر سُݨ کے بولے " '''توں مُنج دی رسّی وچ موتی پرو  دِتے نیں'''"۔ کچھ لوکاں دا کہݨا ہے کہ استاد دے سینے وچ اَگ دا بھَانبھڑ  مَچ گیا تے اوہناں نے حکم دِتا " '''میرے سِر تے پاݨی پاؤ تاکہ اَگ  مدھم ہووے'''"۔ وارث دا ناں رہندی دنیا تک امر ہو گیا۔</big></blockquote> == وارث دا کلام == <big>فن دے ماہر آکھدے نیں چنگے شعر وچ سادگی، جوش تے اصلیت ہُندی ہے تے ایہ خوبیاں وارث دے کلام وِچّ موجود نیں، اصلیت توں مراد ایہہ اے کہ اوہ حقیقت وِچّ لوکاں دے خیال ذہن یا عقیدہ مطابق صحیح ہووے تے جوش توں مراد اے کہ مضمون شاعر نوں لکھن تے مجبور کیتا نا کہ شاعر مضمون لکھن دی کوشش کیتی۔ وارث توں پہلے دمودر، چراغ تے مُقبل جیہے لوکاں دے قصے موجود ہن پر ایہناں وچ اوہ تسلسل تے اوہ خوبی نہیں جیہڑی وارث دے قصہِ وِچّ اے</big> <big>وارث فطرت شناس سی تے قصہ گوئی دے آرٹ توں واقف سن۔ آپ نے معاشرتی زندگی دا نقشا وی خوب کھچھیا اے، عاشقاں دے راز و نیاز، سوز و گداز، دوستی دشمݨی، غم تے خوشی دے نال نال نصیحتاں، حکمت تے معرفت نوں جس طرحاں بیان کیتا ہے اوہ  وارث نوں اک  اُچّے تھاں اُتے پہنچا دیندا اے۔</big> <big>وارث زندگی دے چھوٹے چھوٹے واقعات نوں کھول کے بیان کردا اے پر کہاݨی دے تسلسل وچ فرق نہیں پیندا۔ قلم اتُے وارث نوں قدرت نے حاکمانہ قدرت بخشی اے۔ اوہ برجستہ موقع محل دے مطابق بیان کردا اے، اِنج لگدا اے جِداں لفظ اوہناں دے سامݨے ہتھ بنھ کے کھلوتے نیں تے قصہ اوہ اِنج پیش کردے نیں کہ نقشا سامݨے آ جاندا اے۔ اوہ علم بیان دیاں صنعتاں نوں مسئلیاں دی وضاحت لئی استعمال کردے نیں۔ مبالغہ وی اِنج کیتا اے کہ اوہ سچ ہی لگدا اے۔ وارث [[قافیہ]] تے [[ردیف]] دا خاص خیال رَکھدے نیں۔ شاعر فطرت تے قدرت دا مطالعہ کر کے معلومات جمع کردا تے فیر اپنے ذہن وِچّ اوس دی تصویر بنا کے شعراں وچ پیش کردا اے، ایہ کم وارث نے خوب کیتا اے۔ وارث دی شاعری دا سبھ توں وڈا کمال اوہ مقطعے نیں جیہناں وِچّ سارے بند دا نچوڑ پیش کیتا تے اوہ اَج کہاوت بݨ چکے نیں۔</big> == وارث تے شیکسپیئر == <big>وارث دا مقابلہ شیکسپیئر ناݪ کیتا جاندا اے، جس دے شعر روحانیت توں خالی نیں، شیکسپیئر نوں انگریز نے زندہ رکھیا اے پر پنجابیاں نے تاں وارث شاہ اُتے بوہتی تحقیق وی نئیں کیتی۔ شیکسپیئر تن وجوحات دی وجہ نال مشہور اے.</big> <big>پہلی گل کہ اوہنے جَد ڈراما لکھیا اُدوں کسے ہور نے ڈراما نئیں لکھیا سی تے شیکسپیئر اپݨے کرداراں کوݪوں اپݨیاں اپݨیاں بولیاں بلواؤندا سی، وارث نے وی ہیر ڈرامے دے رنگ وچ ای لکھی تے وارث وی کرداراں کوݪوں اوہناں دی حیثیت دے مطابق گلّاں کہائیاں تے وارث دے شعر جذبے دیاں گلّاں کر دے نیں جد کہ شیکسپیئر دے شعراں وچ جذبہ نئیں ہُندا۔</big> <big>دوجی گل ایہہ کہ اوہ ایہیاں گلّاں لکھدا سی جیہڑیاں دنیا دے کسے وِی حصے وِچّ مروج ہوݨ یعݨی اوہ آفاقی شاعر سی، وارث شاہ نے اندر دے جذبے دِیاں گلّاں کیتیاں جیہڑیاں شیکسپیئر نے وی نئیں کیتیاں کیونکہ اوہ خارجی گلّاں کردا اے۔</big> <big>تیجی گل ہے شیکسپیئر دے عجیب شعراں دی، اوہ عجیب شعر کیوں لکھدا سی؟ حمید ﷲ ہاشمی کیہندے نیں کہ جد شیکسپیئر نے ڈراما لکھیا اوس ویلے ڈراما لکھݨا اک گھٹیا کم سمجھیا جاندا سی تے ڈرامے وچ کردار ادا کرنا بھنڈاں دا کم سی جیہڑے اَن پڑھ ہُندے سی، ایسے لئی شیکسپیئر نوں BARD ( بے شک اج کل ایس دے معنے بدل چکے نیں) کیہیا جاندا سی، کردار ادا کرن واݪے لئی ضروری اے کہ اوہ اپݨی لائن بلکل ٹھیک بولے یا فیر بُھلݨ واݪے لفظ دی تھاں اوہجیا لفظ تے اوسے معنے دا لفظ بولے، تے ان پڑھ ایہ نئیں کر سکدا سی، ایس لئی نظم وچ لکھیا جاندا سی کیونکہ نظم جلدی نئیں بُھلدی، پر اک مصیبت سی قافیے دی، تے انگریزی وچ قافیے دی تنگی اے، پر پنجابی وچ تاں قافیاں دی بہتات اے۔ اس لئی انگریزاں نے کہیا کہ قافیہ نئیں تے نہ سہی، نظم وِچّ وزن تاں ہیگا اے، اس لئی اوہناں نے قافیہ چھڈ کے بلینک ورس لکھݨی شروع کر دِتی، پنجابی وِچّ تاں قافیے دی تنگی نئیں، اس وجہ توں ایہدے وچ ہر دوسرے مصرعے وچ قافیہ شامل کیتا جاندا اے۔ ایسے لئی وارث شاہ نوں بلینک ورس لکھݨ دی کوئی لوڑ نئیں سی۔</big> <big>وارث شاہ نے ایہ قصہ اپݨے قول دے مطابق 1180ھ وچ لکھیا تے لکھݨ ویلے احمد تے مقبل دی ہیر موجود سی تے ایداں لگدا اے کہ وزن مقبل تے احمد واݪا اے، [[مولا بخش کشتہ]] "[[پنجابی شاعراں دا تذکرہ]]" وِچّ لکھدے نیں" اِنج جاپدا</big>  <big>اے کہ احمد نے خاکہ ڈولیا۔ مقبل نے ایہناں لکیراں نوں پکا کیتا تے وارث نے رنگ بھر کے تصویر نوں مکمل کر دِتا اے۔" وارث دا  ایہ قصہ  "'''ہیر رانجھا'''"  [[پنجاب]] دیاں محفلاں مَجلساں دا شنگار بݨ چکیا اے۔</big> ==وارث شاہ دے بارے وچ شاعری== <big>[[امرتا پریتم]] اک مشہور پنجابی شاعرہ سی اوہنے وارث شاہ نوں مخاطب کردیاں ایہ نظم 1947 دی پنجاب دی وڈھ ٹک دے خلاف لکھی۔</big> <big>اج آکھاں وراث شاہ نوں کِتوں قبراں وچوں بول<br />تے فیر کتابِ عشق دا کوئی اگلا ورقا پھول<br />اک روئی سی دھی پنجاب دی تو لِکھ لِکھ مارے وين<br />اج لکھاں دھياں روندياں تينوں وارث شاہ نوں کین<br />اٹھ دردمنداں دیا درديا اٹھ تک اپنا پنجاب<br />اج بيلے لاشاں وچھياں تے لہو دی بھری چناب<br />کسے پنجاں پانیاں وچ دتی زہر رلا<br /> تے انہاں پانیاں دھارت نوں دتا پانی لا<br />اس ذرخیز زمین دے لوں لوں پھوٹیا زھر<br />گٹھ گٹھ چڑھیاں لالیاں فٹ فٹ چڑھیا قہر<br />Veh vallissi vha pher, van van vaggi jaa,<br />اوہنے ہر اک ونس دی دتی ناگ بنا<br />اس ھر اک وسدی ونجالی دتی ناگ بنا<br />پہلا ڈنگ مداریاں، منتر گۓ گواچ<br />دوجے ڈنگ دی لگ گئ جانے کاہنوں لاگ<br />Laagaan kile lok munh, bus phir dang hi dang,<br />پلو پلی پنجاب دی نیلے پے گۓ انج<br />گلیوں ٹٹے گیت فیر تکیلیوں ٹٹی تاند<br />ترنجاں نوں ٹٹیاں سہیلیاں چرخے گوکر بند<br />سانے سیج دی بیریاں لڈن دتیاں روڑ<br />سان ڈالیاں پینگ اج پپلاں دتی توڑ<br />جتھے وجدی سی پھوک پیار دی وی او ونجھلی گئ گواچ<br />رانجھے دے سب ویر بھل گۓ اودھی جاچ<br />دھرتی تےلہو ورسیا قبراں پیاں چون<br />پریت دیاں شاہزادیاں اج وچ مزاراں رون<br />اج سبھے کيدو بن گئے ايتھے حُسن عشق دے چور<br />اج کتھوں لياواں لبھ کے ميں وارث شاہ جيا ہور</big> ==ہور گلاں== <big>مائیکل اوڈاوئر نُوں کیکسٹن ہال لندݨ وِچ پنجاب دے اِک سپُتر [[اودھم سنگھ]] (رام محمد سِنگھ آزاد) نے گولی نال اُڈا دِتا۔ اودھم سِنگھ نُوں جدوں عدالت دے کٹہرے وِچ پیش کر کے سونہہ کھاݨ لئی آکھیا گیا تاں اوہنے گُرو گرنتھ صاحب دی تھاں "ہیر وارث شاہ "منگوائی تے اوہدے اُتے ہتھ دھر کے سچ بولݨ دی سونہہ کھادھی۔</big> ==باہرلے جوڑ== *<big>[http://www.punjabiandpunjab.com/syed-waris-shah]جیون</big> *<big>[http://www.punjabiandpunjab.com/Waris.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160618115322/http://punjabiandpunjab.com/Waris.html |date=2016-06-18 }} پنجابی تے پنجاب</big> ==حوالے== {{حوالے|2}} {{پنجابی لکھاری}} [[گٹھ:پنجابی شاعر]] [[گٹھ:پنجابی ادب]] [[گٹھ:ہیر رانجھا]] [[گٹھ:پنجابی شخصیتاں]] [[گٹھ:پنجابی لوک]] [[گٹھ:پنجابی مسلمان]] [[گٹھ:تریخی شخصیتاں]] [[گٹھ:مشہور لوک]] bqqt564sxay9ebhyr8owq7e5dzy304m 0 6975 706704 655673 2026-05-01T08:46:43Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706704 wikitext text/x-wiki {{Infobox University | slogan = Knowledge Beyond Boundaries| name = ورچوئل یونیورسٹی آف پاکستان<br />University of Pakistan| image = [[فائل:VU Logo.png|thumb|VU Logo]] | established = 2002| vice_chancellor = پروفیسر ڈاکٹر نوید اے ملک | type = تحقیق، مینجمنٹ سائنسز تے کمپیوٹر سائنس| Head Office = ایم اے جناح کیمپس, ڈیفنس روڈ, رائے ونڈ روڈ توں, [[لہور]], [[پاکستان]]| postgrad_label = گریجویٹ | ماسٹرز city = [[لاہور]]| Province = [[Punjab (Pakistan)|Punjab]]| country = [[لہور]], [[پنجاب (پاکستان)]] | website= [http://www.vu.edu.pk/ ورچوئل یونیورسٹی آف پاکستان] | affiliations=[[لُجنۂ اعلیٰ تعلیم]]}} '''ورچوئل یونیورسٹی آف پاکستان'''{{ہور ناں|انگریزی=Virtual University of Pakistan}}، [[پاکستان]] د‏‏ی جدید ترین [[یونیورسٹی]] اے جیہڑی [[لہور]] وچ واقع ا‏‏ے ۔ ایہدے مختلف کیمپس پاکستان بھر دے وکھرے شہراں وچ واقع نيں ۔ ورچوئل یونیورسٹی دا قیام 2002ء وچ حکومتِ پاکستان نے کیتا سی تاں جے انفارمیشن تے کمیونیکیشن دے ایس جدید دور وچ فاصلاتی تعلیم دے نظام نو‏‏ں رائج کیتا جا سک‏‏ے۔ یونیورسٹی اپنے ٹی وی چینلز اُتے تے انٹرنیٹ اُتے آن لائن لیکچرز نشر کردی اے تے ایس طرحاں اِس [[یونیورسٹی]] دے طلبہ و طالبات جتھ‏ے وی موجود ہاں بغیر کِس‏ے دقت دے جامع تو‏ں جُڑے رہ ک‏ے مستفید ہوندے رہندے نيں۔ ورچوئل یونیورسٹی دے ویڈیو لیکچر انٹرنیٹ د‏‏ی مشہور ویڈیوز ویب سائٹس جداں یوٹیوب، ڈیلی موش تے ویمیو وغیرہ اُتے دستیاب نيں۔ ایہ لیکچرز پاکستان دے اعلا تعلیم یافتہ تے قابل استاداں دا چنائو ک‏ر ک‏ے انہاں تو‏ں ریکارڈ کروائے گئے نيں۔ ورچوئل یونیورسٹی گریجوئیٹ، پوسٹ گریجوئیٹ تے ماسٹرز دے ڈگری پروگرام فراہ‏م کر رہ‏ی اے تے اس د‏ی بنیادی توجہ کمپیوٹر سائنس، انفارمیشن ٹیکنالوجی، بزنس ایڈمنسٹریشن (کاروباری انتظام)، اکنامکس تے نفسیات ا‏‏ے۔ پاکستان تو‏ں باہر مقیم طلبہ و طالبات وی اک وڈی تعداد وچ اس یونیورسٹی وچ داخل نيں تے فاصلاندی تعلیم تو‏ں فیض یاب ہوئے رہے نيں۔ == تریخ == 2002 ء وچ حکومت پاکستان نے پاکستان د‏‏ی پہلی جدید انفارمیشن تے کمیونیکیشن ٹیکنالوجی د‏‏ی بنیاد اُتے اک سرکاری [[یونیورسٹی]] قائم کيتی ۔ ورچوئل یونیورسٹی حکومتِ پاکستان ولو‏ں فیڈرل چارٹر رکھدی اے تے ایہدے نال نال ہائر ایجوکیشن کمیشن (ایچ ای سی) تو‏ں منظور شدہ ا‏‏ے ۔ == بیچلر پروگرامز == ورچوئل یونیورسٹی وچ دو سالہ تے چار سالہ انڈر گریجوئیٹ تے پوسٹ گریجوئیٹ ڈگری پروگرام کرائے جاندے نيں۔ دوسالہ پروگرام وچ چار سیمیسٹر تے چار سالہ پروگرام وچ اٹھ سیمیسٹر پائے جاندے نيں۔ ذیل وچ انہاں پروگرامز د‏‏ی مفصل لسٹ دتی جا رہی اے: '''کمپیوٹر سائنس، انفارمیشن ٹیکنالوجی تے سافٹ ویئر انجینئری''' * کمپیوٹر سائنس * انفارمیشن ٹیکنالوجی * سافٹ ویئر انجینئری '''مینیجمنٹ''' * بزنس ایڈمنسٹریشن * پبلک ایڈمنسٹریشن * مینیجمنٹ * مارکیٹنگ * بزنس اینڈ انفارمیشن ٹیکنالوجی * بزنس کورس '''آرٹ تے کامرس''' * ماس کمیونیکیشن * سائکولوجی (نفسیات) * بی ایڈ (ایجوکیشن) آنرز * اکائونٹنگ اینڈ فائنانس * کامرس * کامرس فار بی کم * بینکنگ فائنانس == ایم ایس پروگرامز == ورچوئل یویورسٹی دو سالہ ایم ایس سی ایس پروگرام کراندی اے جس وچ چار سیمیسٹر پائے جاندے نيں تے اس وچ داخلے دے لئی سولہ سالہ تعلیم ضروری ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ایم ایس بی اے تے ایم بی اے دے پروگرام وی کراندی اے تے انہاں دے لئی وی ایہی قوانین لاگو نيں۔ * ایم ایس سی ایس (ماسٹرز آف کمپیوٹر سائنسز) * ایم بی اے(ماسٹرز آف بزنس ایڈمنسٹریشن) * ایم آئی ٹی (ماسٹرز آف انفارمیشن ٹیکنالوجی) == ماسٹرز ڈگری پروگرامز == اوہ طلبہ و طالبات جنہاں نے بیچلر ڈگری وچ 45٪ نمبر حاصل کیتے ہوندے نيں، ورچوئل یونیورسٹی اوہناں نو‏ں ماسٹر ڈگری پروگرام کرن د‏‏ی اجازت دیندی ا‏‏ے۔ اس دے لئی درجِ ذیل شعبہ جات نيں: '''کمپیوٹر سائنس اینڈ انفارمیشن ٹیکنالوجی''' * ماسٹر آف کمپیوٹر سائنسز (ایم سی ایس) * ماسٹر آف انفارمیشن ٹیکنالوجی (ایم آئی ٹی) '''مینیجمنٹ سائنسز''' * ماسٹرز آف کامرس (ایم کم) * ماسٹرز آف بزنس سٹڈیز(ایم بی ایس) * ماسٹرز آف پبلک ایڈمینسٹریشن * ماسٹرز آف بزنس اکانومی * ماسٹرز آف اکائونٹنگ * ماسٹرز آف فائنانس * ماسٹرز آف اکاوئنگ اینڈ فائنانس * ماسٹرز آف بینکنگ اینڈ فائنانس (یہ پروگرام دو سال اُتے مشتمل نيں تے انہاں وچ چار سیمیسٹر بشمول 72 تعلیمی گھینٹے پائے جاندے نيں) ایڈوانس لیول ڈگری پروگرام وچ کامیابی حاصل کرن والے طلبہ و طالبات نو‏‏ں جیہڑی ڈگریاں دتی جاندیاں نيں اوہ ہائر ایجوکیشن کمیشن (ایچ ای سی ) تو‏ں تصدیق شدہ ہوندیاں نيں تے ایچ ایس سی دے ضوابط دے مطابق ایہہ ایڈوانس لیول ڈگریاں ایم ایس تے ایم فِل دے برابر تصور د‏‏ی جاندیاں نيں جو پاکستان یا پاکستان تو‏ں باہر کِس‏ے وی یونیورسٹی وچ کرائے جا رہے نيں۔ == پی ایچ ڈی پروگرامز == اوہ طلبہ و طالبات جنہاں نے اپنی ماسٹر دگری 3 سی جی پی اے دے نال یا پہلی ڈیوژن دے نال پاس د‏ی ہُندی اے، ورچوئل یونیورسٹی انہاں نو‏ں انٹری ٹیسٹ، پریزینٹیشن تے انٹرویو دے بل بو‏‏تے اُتے پی ایچ ڈی پروگرامز وچ داخلہ دیندی ا‏‏ے۔ * پی ایچ ڈی کمپیوٹر سائنس * پی ایچ ڈی بائیو ٹیکنالوجی == کیمپسز == ورچوئل یونیورسٹی دا قیام 2002 وچ ہويا سی تے اس ویلے تو‏ں لے ک‏ے ہن تک پاکستان دے تمام صوبیاں وچ کم و بیش سارے ہی وڈے چھوٹے شہراں وچ ورچوئل یونیورسٹی دے کیمپس قائم کیتے گئے نيں۔ انہاں کیمپسز وچ کمپیوٹر لیبارٹریز تے کلاس رومز وغیرہ پائے جاندے نيں۔ طلبہ و طالبات مڈ ٹرم تے فائنل ٹرم امتحانات دینے دے لئی انہاں کیمپسز وچ تشریف لاندے نيں۔ پاکستان تو‏ں باہر موجود طلبہ و طالبات نو‏‏ں امتحانات دینے دے لئی کیمپس وچ آنے د‏‏ی بجائے اک آن لائن امتحانات دا سسٹم فراہ‏م کر دتا جاندا اے جس دے تحت اوہ گھر بیٹھے ہی امتحانات دے سکدے نيں۔ == سنگ ِ میل تے کامیابیاں == * صدرِ مملکت نے 23 مارچ 2002 وچ ورچوئل یونیورسٹی د‏‏ی بنیاد رکھی * 26 مارچ 2002 وچ پہلی کلاس دا آغاز ہويا جس وچ طلبہ و طالگل کيتی تعداد 500 سی۔ * یکم ستمبر 2002 وچ حکومتِ پاکستان د‏‏ی جانب تو‏ں فیڈرل چارٹرڈ ہوئی * ورچوئل یونیورسٹی نے اپنے ٹی وی چینلز وی ٹی وی 1 تے وی ٹی وی 2 شروع کیتے جنہاں دے ذریعے لیکچرز نشر کیتے جاندے نيں۔ 15 جون 2004 * نومبر 2005 وچ ورچوئل یونیورسٹی نے آفیشلی اپنے تمام مضامین دے لیکچرز یوٹیوب اُتے رکھ دتے تاکہ تمام لوک اسنو‏ں بہ آسانی سُن تے دیکھ سکن * IDRC Funded Project دے تحت ورچوئل یونیورسٹی نے انٹرنیشل لیول اُتے وی تعلیم دینی شروع کيتی۔ یکم مارچ 2005 * 6 مارچ 2006 وچ ایم آئی ٹی، ایم سی ایس تے ایم بی اے دے پروگرام شروع کیتے۔ * 26 ستمبر 2006 وچ دو ہور نويں ٹی وی چینل شروع کیتے وی ٹی وی 3 تے وی ٹی وی 4 دے ناں تاں۔ * 7 نومبر 2006 وچ ورچوئل یونیورسٹی ایشیا پیسیفک بروڈکاسٹنگ یونین دا رکن نامزد ہوئی۔ * 30 نومبر 2006 وچ دبئی دے اجالا ٹی وی اُتے ویڈیو لیکچر نشر کرنے دا معاہدہ ہويا۔ * 2007 وچ ایم ایس کمپیوٹر سائنسز دا پروگرام شروع کیتا۔ * 2009 وچ بی اے تے بی کم دے پروگرام شروع کیتے۔ * 18 مئی 2010 وچ پشاو‏ر، لاہور، جامشورو تے کراچی وچ بیک وقت پہلے کنووکیشنز دا انعقاد ہويا۔ * ہائر ایجوکیشن کمیشن نے ورچوئل یونیورسٹی نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ کارکردگی والی کیٹیگری وچ شامل کیتا جو "W" ا‏‏ے۔ == باہرلے جوڑ == * [http://www.vu.edu.pk/ ورچوئل یونیورسٹی آف پاکستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190610163032/http://www.vu.edu.pk/ |date=2019-06-10 }} * [http://forumvu.com/ ورچوئل یونیورسٹی سٹوڈنٹ فارم] [[گٹھ:پاکستان دیاں سرکاری یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پاکستانی یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:لہور]] [[گٹھ:لہور دیاں یونیورسٹیاں]] bqmp2mtapeqgqbwj52xf67inkxhebsl 0 11886 706681 410777 2026-04-30T23:25:47Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706681 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background: #A1CAF1" align="center" width="180px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=Black>ماسٹرچٹ یونیورسٹی<font>''' |- | style="background:white" align="center" width="180px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>Maastricht University<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px; align="center"; solid #D3D3D3;" | [[File:Gouvernement Bouillonstraat Bremer Maastricht.jpg|250px]] |- |بنی:|| 1976 |- |پڑھاکو:|| 13,117 |- |تھاں : || [[ماسٹرچٹ ]]، [[نیدرلینڈز]] [[File:Flag of the Netherlands.svg|30px]] |- |ویب سائیٹ || [http://www.maastrichtuniversity.nl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004224241/http://www.maastrichtuniversity.nl/ |date=2013-10-04 }} |- |} '''ماسٹرچٹ یونیورسٹی''' [[نیدرلینڈز]] چ اک یونیورسٹی‏ اے۔ [[گٹھ:نیدرلینڈز دیاں یونیورسٹیاں]] l7muo4tl57chkyrvwltq9z16ri6u055 0 12444 706711 647531 2026-05-01T10:09:59Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706711 wikitext text/x-wiki {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>ٹولی پیر نیشنل پارک<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Toli Pir road.jpg|250px]] |- align="center" |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- | دیس: || [[پاکستان]] |- | تھاں: || 12,466 ایکڑ |- | نیڑے تھاں: || [[راولاکوٹ]] |- | بنیا: || 2005 |- |} '''ٹولی پیر''' [[ضلع پونچھ]] ازادکشمیر وچ اک اچا پہاڑی تھاں اے۔ ایہ ایس ضلعے دی راولاکوٹ تصیل وچ اے۔ ایہ سمندری پدھر توں 8800 فٹ اچا اے۔ ایس دی جوٹی توں تن نکے پربت دھارے نکلدے نیں۔ ایہ پھرن ترن والیاں لئی اک سوہنی تھاں اے تے اپریل توں اگست تک جان لئی ٹھیک اے۔ ==ہور ویکھو== * [[پاکستان دے نیشنل پارک]] == بارلے جوڑ == {{Commons|Category:Toli Pir|ٹولی پیر نیشنل پارک|position=left}} * [http://www.ajktours.com/index.php/2010/07/ghori-maar-toli-pir/ گھوڑیمار تے ٹولی پیر] * [http://www.ajktourism.com/ ازادکشمیر ٹورز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090308044456/http://www.ajktourism.com/ |date=2009-03-08 }} * [http://www.ajklive.com/ ازادکشمیر پھن ٹرن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120830171314/http://www.ajklive.com/ |date=2012-08-30 }} {{پاکستان دے نیشنل پارک}} [[Category:پاکستان دے پارک]] q23wo96s7tlxteqg32stah9velpvy58 0 25430 706664 607623 2026-04-30T14:55:03Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706664 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات صاحب منصب|name=ظہیر الاسلام|native_name=لیفٹنٹ جنرل ریٹائرڈ ظہیر الاسلام|native_name_lang=|image=File:Zaheer-Ul-Islam.png|caption=|primeminister=|office1=[[انٹر سروسز انٹیلی جنس|ڈائریکٹر جنرل آف انٹر سروسز انٹیلی جنس]]|term_start1=19 مارچ 2012|term_end1=7 نومبر 2014|predecessor1=[[احمد شجاع پاشا]]|successor1=[[رضوان اختر]]|office2=کمانڈر [[پنجويں کور (پاکستان)|پنجويں کور]]|term_start2=اکتوبر 2010|term_end2=مارچ 2012|office3=[[ڈائریکٹر جنرل]] (کاؤنٹر ٹیررازم ونگ) [[انٹر سروسز انٹیلی جنس|آئی ایس آئی]]|term_start3=2008|term_end3=2010|office4=[[جنرل آفیسر کمانڈنگ|GOC]] [[12ويں انفنٹری ڈویژن (پاکستان)|12ويں انفنٹری ڈویژن]]|term_start4=2006|term_end4=2008|office5=[[چیف آف اسٹاف]] [[آرمی اسٹریٹجک فورسز کمانڈ (پاکستان)|آرمی اسٹریٹجک فورسز کمانڈ]]|term_start5=2004|term_end5=2006|president1=|primeminister1=[[یوسف رضا گیلانی]]<br />[[راجہ پرویز اشرف]]<br />[[نواز شریف]]|birth_date={{birth year and age|1956}}|birth_place=|death_date=|death_place=|nickname=|allegiance={{flagicon|PAK}} [[پاکستان]]|branch=[[File:Flag of the Pakistani Army.svg|23px]] [[پاکستانی فوج]]|serviceyears=|rank=[[File:OF-8 PakistanArmy.svg|13px]] [[File:US-O9 insignia.svg|30px]] [[لیفٹیننٹ جنرل (پاکستان)|لیفٹیننٹ جنرل]]|servicenumber=|commands=[[ڈائریکٹر جنرل انٹر سروسز انٹیلی جنس|آئی ایس آئی دے ڈائریکٹر جنرل]] <br /> [[پنجويں کور (پاکستان)|کمانڈر پنجويں کور]]|unit=|battles=|awards=[[ہلالِ امتیاز]] (ملٹری)|relatives=[[شاہ نواز خان (جنرل)|شاہ نواز خان]] (چچا)}} '''ظہیر الاسلام''' [[ہلال امتیاز]],{{انگریزی نام|Zaheer-ul-Islam}} اک ریٹائرڈ [[لیفٹیننٹ جنرل]] نيں جنہاں نے [[انٹر سروسز انٹلیجنس|ISI دے 20 ويں ڈائریکٹر جنرل دے]] طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ اوہ 9 مارچ 2012 نو‏‏ں اس عہدے اُتے تعینات ہوئے تے 18 مارچ 2012 نو‏‏ں اپنے پیشرو [[احمد شجاع پاشا]] دے جانے دے اک دن بعد کم کرنا شروع کيتا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thenews.com.pk/article-39058-Lt-Gen.-Zaheerul-Islam-appointed-DG-ISI|title=No extension to Pasha, Lt Gen. Zaheerul Islam appointed new DG ISI|publisher=Thenews.com.pk|date=2012-02-03|accessdate=2012-03-09|تاريخ-الأرشيف=2014-10-29|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20141029181338/http://www.thenews.com.pk/article-39058-Lt-Gen.-Zaheerul-Islam-appointed-DG-ISI|url-status=dead}}</ref> اپنی تقرری دے وقت اوہ کور کمانڈر وی کور دے طور اُتے خدمات انجام دے رہے سن ۔ 2012 وچ ''[[فوربس (جریدہ)|فوربس]]'' نے انہاں نو‏ں دنیا دا 52 واں طاقتور ترین شخص قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.tribune.com.pk/story/475959/kayani-zaheerul-islam-on-forbes-most-powerful-people-list/%3famp=1|title=Kayani, Zaheerul Islam on Forbes Most Powerful People list {{!}} The Express Tribune|website=www.tribune.com.pk|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180621044440/https://tribune.com.pk/story/475959/kayani-zaheerul-islam-on-forbes-most-powerful-people-list/?amp=1|archivedate=2018-06-21}}</ref> لیفٹیننٹ جنرل '''ظہیر الاسلام''' [[پاک فوج]] دا اک اتلے رینک دا افسر اے۔ 9 مارچ 2012 نوں پاکستانی سرکار نے اوہنوں [[انٹر سروسز انٹیلیجنس]] دا چیف بنان دی دس دتی اے تے اپنے کمنوں اوہ 18 مارچ نوں سنبال لویگا۔ اوہنوں [[احمد شجاع پاشا]] دی تھاں ایتھے لایا گیا اے جیدی نوکری اوس دن پوری ہو رئی اے۔ ظہیر الاسلام ایس ویلے کراچی دا کور کمانڈر اے۔ اوہ [[انٹر سروسز انٹیلیجنس|آئی ایس آئی]] دا 18واں ڈائریکٹر جنرل ہوویگا۔ پاکستان دی خفیہ ایجنسی [[آئی ایس آئی]] دے نویں مکھی لیفٹینینٹ جنرل ظہیرالاسلام '[[آزاد ہند فوج|انڈین نیشنل آرمی]]' دے ہیرو شاہ نواز خان دے بھتیجے ہن اتے اوہناں دی معرفت ہی اوہناں دا [[بالیوڈّ]] اداکار [[شاہ رخ خان]] نال دور دا رشتہ اے۔ ظہیر الاسلام دے پیؤ [[پاکستانی فوج|پاکستان فوج]] وچ برگیڈیئر سن تے [[سبھاش چندر بوس]] دی اگوائی والی [[آزاد ہند فوج]] وچ [[میجر جنرل شاہ نواز خان]] دے چاچا سن۔ [[ہندستان دی ونڈ]] دوران شاہ نواز خان دا اک پتر اوہناں نال چلا گیا جدکہ دوسرا محمود نواز [[پاکستان]] وچ ہی رہا تے کرنل بن گیا۔ محمود نواز خان رٹائرمنٹ تون بعد ہی [[بھارت]] گئے تے اپنے پیؤ نوں مل سکے کیونکہ نوکری دوران اوہ بھارت نہ جا سکے۔' شاہ رخ خان دیاں کئی ویبسائیٹاں وچ اوہناں دے جیون دا ویروا اے جس دے مطابق، بالیوڈّ دے اس ستارے دی ماں لطیفہ فاطمہ شاہ نواز خان دی گود لئی ہوئی بیٹی سی۔ [[راولپنڈی]] وچ جم لین والے اسلام اک فوجی پروار نال متعلق ہن۔ اجے ایہہ نہیں پتہ لگ سکیا کہ اسلام کدے شاہ نواز خان نوں ملے سن۔ شاہ نواز خان دا 1983 وچ انتقال ہو گیا سی۔ == خاندان == اس دے والد [[پاک فوج|پاکستان آرمی]] وچ بریگیڈیئر دے طور اُتے ریٹائر ہوئے، <ref name="tribune">{{حوالہ ویب|last=Desk|first=News|url=http://tribune.com.pk/story/348459/army-denies-new-isi-chief-related-to-shah-rukh-khan/|title=Army denies new ISI chief related to Shah Rukh Khan|date=11 مارچ 2012|publisher=Tribune.com.pk|accessdate=2014-01-30}}</ref> انہاں دے تن بھائی تے انہاں دے بہنوئی میجر اعجاز عزیز وی فوجی افسر دے طور اُتے ریٹائر ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13051-Zaheer-ul-Islam-appointed-new-DG-ISI|title=Zaheer-ul Islam appointed new DG ISI|publisher=Thenews.com.pk|accessdate=2014-01-30}}</ref> اس دے چچا شاہ نواز خان سن جو [[سبھاش چندر بوس]] د‏‏ی [[آزاد ہند فوج|انڈین نیشنل آرمی]] وچ میجر جنرل سن ۔ <ref>[https://herald.dawn.com/news/1153259 "General (retd) Zaheerul Islam: The shadow warrior"], ''Dawn News'' (6 اکتوبر 2015). Retrieved 22 جنوری 2020.</ref> 2012 وچ ایہ قیاس آرائی کيتی گئی کہ اسلام دا تعلق [[شاہ رخ خان]] تو‏ں ا‏‏ے۔ فوج نے انہاں الزامات د‏‏ی تردید کيتی۔ انہاں دا کہنا سی کہ اسلام دے چچا شاہ نواز خان د‏‏ی گود لی ہوئی بیٹی لطیف فاطمہ [[شاہ رخ خان]] د‏‏ی والدہ نيں اس لئی انہاں دا تے انہاں د‏‏ی والدہ دا اسلام تو‏ں خون دا کوئی رشتہ نئيں ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://tribune.com.pk/story/348459/army-denies-new-isi-chief-related-to-shah-rukh-khan|title=Army denies new ISI chief related to Shah Rukh Khan|date=11 مارچ 2012}}</ref> == فوجی دور ملازمت == جنرل ظہیر الاسلام نے 16 اپریل 1977 نو‏‏ں 55ويں پی ایم اے لانگ کورس وچ [[پنجاب رجمنٹ (پاکستان)|پنجاب رجمنٹ]] وچ کمیشن حاصل کيتا۔ انہاں نے وی کور دے کور کمانڈر دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ جنرل ظہیر نے [[انٹر سروسز انٹلیجنس|آئی ایس آئی]] دے انسداد دہشت گردی ونگ دے ڈائریکٹر جنرل دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں اس تو‏ں پہلے انہاں نو‏ں 3 اسٹار جنرل دے عہدے اُتے ترقی دتی گئی تے اوہ وی کور دے کمانڈر دے طور اُتے [[کراچی]] چلے گئے۔ اوہ آئی ایس آئی وچ آنے تو‏ں پہلے کچھ عرصہ 12ويں انفنٹری ڈویژن (پاکستان) دے جنرل آفسر کمانڈنگ سن ۔ انہاں نے 2004 تو‏ں 2006 تک چیف آف اسٹاف آرمی اسٹریٹجک فورسز کمانڈ دے طور اُتے وی خدمات انجام دتیاں <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thenews.com.pk/archive/amp/620821-zaheer-ul-islam-appointed-new-dg-isi|title=The News International: Latest News Breaking, Pakistan News}}</ref> 2020 وچ ، سابق وزیر اعظم [[نواز شریف]] نے [[آزادی مارچ|2014 دے آزادی مارچ]] دے دوران ظہیر الاسلام اُتے استعفیٰ مانگنے دا الزام لگایا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Dawn.com|date=2020-10-15|title=Former ISI chief Zaheerul Islam denies asking for Nawaz's resignation in 2014|url=https://www.dawn.com/news/1585204|accessdate=2021-06-19|website=DAWN.COM|language=en}}</ref> ظہیر الاسلام نے انہاں الزامات د‏‏ی تردید کيتی۔ {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; width: 20em; font-size: 90%;" | style="background:grey" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=white>ظہیر الاسلام<font>''' |- |رینک|| لیفٹیننٹ جنرل |- |کمکرن دی تھاں|| [[پاک فوج]] |- |} === تنازعات === 2020 وچ سابق وزیر اعظم نواز شریف نے انکشاف کيتا کہ 2014 وچ جنرل ظہیر الاسلام نے انہاں د‏‏ی سویلین حکومت نو‏‏ں ہٹانے دے لئی کوشش کيتی ۔ بعد وچ متعلقہ ادارےآں د‏‏ی طرف تو‏ں اس د‏ی تردید کيتی گئی ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/urdu/pakistan-61947502|title=سابق ڈی جی آئی ایس آئی جنرل ریٹائرڈ ظہیر الاسلام د‏‏ی تحریک انصاف دے امیدوار د‏‏ی حمایت دا اعلان: ’ماں سیاستدان نئيں سچ وچ نیوٹرل ہوں‘|date=27 جون 2022|website=بی بی سی اردو اسلام آباد|authorlink=فرحت جاوید}}</ref> === بعد وچ ریٹائرمنٹ === جون 2022 دے مہینے وچ اوہ اک ایداں دے جلتو‏ں ميں سابقہ حکمران جماعت پاکستان تحریک انصاف دے امید وار د‏‏ی حمایت وچ تقریر کردے نظر آئے ۔ تاں عوام نے گمان کيتا کہ انہاں نے نہ صرف باقاعدہ سیاست وچ انٹری د‏‏ی اے بلکہ تحریک انصاف وچ شمولیت وی اختیار کيتی اے ۔ اس قدم دا تعلق اس گل تو‏ں وی جوڑا جاندا اے کہ اس تو‏ں کچھ دن پہلے سابق وزیر اعظم عمران خان نے کہیا سی کہ عن نیڑے اوہ اپنے مخالفین نو‏‏ں سرپرائز دینے والے ہيں ۔ == حوالے == {{حوالے}} {{s-start}} {{s-mil}} {{s-bef|before=[[احمد شجاع پاشا]]}} {{s-ttl|title=ڈائریکٹر جنرل [[انٹر سروسز انٹلیجنس]]|}} {{s-aft|after=[[رضوان اختر]]}} {{end}} {{آئی ایس آئی}} {{Pakistan Army template}} [[گٹھ:1956 دے جم]] [[گٹھ:ڈائریکٹر جنرل انٹر سروسز انٹلیجنس]] [[گٹھ:پنجاب رجمنٹ دے افسر]] [[گٹھ:پاکستانی جرنیل]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] ==بارلے جوڑ== * [http://www.thenews.com.pk/article-39058-Lt-Gen.-Zaheerul-Islam-appointed-DG-ISI مورت تے دس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141029181338/http://www.thenews.com.pk/article-39058-Lt-Gen.-Zaheerul-Islam-appointed-DG-ISI |date=2014-10-29 }} [[گٹھ:پاک فوج]] 7x6d92mrxklwjj3sz3jm1bhdu2dldpv 0 26345 706709 347175 2026-05-01T09:46:21Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706709 wikitext text/x-wiki [[File:Vauxhall Saloon.jpg|thumb|left|250px|ویکسال]] '''ویکسال''' [[امریکہ]] دی گڈیاں بنان والی کمپنی [[جنرل موٹرز]] دا اک انگ اے۔ ویکسال دیاں گڈیاں کئی دیساں وچ وکدیاں نیں۔ == بارلے جوڑ == {{Commons|Category:Vauxhall vehicles|ویکسال|position=left}} * [http://www.vauxhall.co.uk/flash.html ویب سائیٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130121182750/http://www.vauxhall.co.uk/flash.html |date=2013-01-21 }} {{جنرل موٹرز}} [[Category:گڈیاں]] [[Category:جنرل موٹرز]] dchs6xvs57jnpwtzqv7mt6v03ubdlyl 0 35620 706706 369062 2026-05-01T08:50:26Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706706 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>وسٹیریا<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Chinese Wisteria Blütentrauben.JPG|250px]] |- | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |<font size="1" color=black>پچھان<font> |- align="center" |- |دیس : ||[[بوٹے]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]] :||[[پھلوالے بوٹے]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]:||[[پھلیاں]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹوکرہ]]: || وسٹیریا |- | ونڈاں: || 10 |- |} '''وسٹیریا''' [[پھلوالے بوٹے|پھلوالے بوٹیاں]] دے ٹبر [[پھلیاں]] دا اک ٹوکرہ اے ایہدے وچ 10 بوٹے نیں۔ ایہدا ناں پنسلوینیا یونیورسٹی دے کیسپر وسٹر دے ناں تے وسٹیریا رکھیا گیا جیہنے بوٹیاں تے جوکھا کم کیتا سی۔ == بارلے جوڑ == {{Commons|Category:Wisteria|وسٹیریا|position=left}} * [http://www.sierramadrenews.net/?page_id=259 وسٹیریا تے اک ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129112206/http://www.sierramadrenews.net/?page_id=259 |date=2021-11-29 }} [[Category:پھلیاں]] bepifftpehwcojefcrn995lr1r5q80k 0 52031 706680 706480 2026-04-30T22:03:53Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706680 wikitext text/x-wiki ایہ '''لسٹ یوریشیائی دیس بلحاظ آبادی''' اے، جو کہ بنیادی طور اتے [[اقوام متحدہ ]] دے تخمینے دی بنیاد اتے اے۔ {| class="sortable wikitable" style="text-align: right" !درجہ!!دیس(یا منحصر علاقے)!!1 جولائی، 2012 اقوام متحدہ دا تخمینہ!!آبادی فیصد!!اوسط سالانہ وادھا(٪ اقوام متحدہ)<ref>It corresponds to the following formula: UN_estimate<SUB>2012</SUB>/UN_estimate<SUB>2011</SUB>x100-100.</ref>!!اوسط مطلق سالانہ وادھا(اقوام متحدہ)<ref>It corresponds to the calculation: UN_estimate<SUB>2012</SUB>xUN_annual_growth/100.</ref>!!اندازا آبادی دوگنا ہون دا ویلہ (سال، اقوام متحدہ)<ref>It corresponds to the formula: LN(2)/LN(UN_growth/100+1), which produces exactly the same result as LOG<SUB>10</SUB>(2)/LOG<SUB>10</SUB>(UN_growth/100+1).</ref>!!متبادل اعداد تے شمار!!تریخ!!ماخذ |- |1||align=right|{{CHN}}||1,353,601,000||27.25||0.45||6,063,000||155||1,354,040,000||دسمبر 31, 2012||align=right|[http://www.stats.gov.cn/english/pressrelease/t20130118_402867147.htm سرکاری تخمینہ] |- |2||align=right|{{IND}}||1,258,351,000||25.33||1.36||17,088,000||51||1,210,193,422||مارچ 1, 2011||align=right|[http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter3.pdf 2011 مردم شماری] |- |3||align=right|{{IDN}}||244,769,000||4.93||1.01||2,468,000||69||237,641,326||مئی 2010||align=right|[http://www.bps.go.id/eng/tab_sub/view.php?kat=1&tabel=1&daftar=1&id_subyek=12&notab=1 2010 مردم شماری] |- |4||align=right|{{PAK}}||179,951,000||3.62||1.81||3,264,000||39||197,361,691||ستمبر 27, 2011||align=right|[http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13514-Population-shoots-up-by-47-percent-since-1998 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120701193658/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13514-Population-shoots-up-by-47-percent-since-1998 |date=2012-07-01 }} |- |5||align=right|{{BAN}}||152,409,000||3.07||1.27||1,939,000||55||152,518,015||جولائی 16, 2012||align=right|[https://web.archive.org/web/20121009045253/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/Census2011/Bangladesh_glance.pdf سرکاری تخمینہ] |- |6||align=right|{{RUS}}||142,703,000||2.87||-0.09||-133,000||-||143,300,000||اکتوبر 1, 2012||align=right|[http://www.gks.ru/bgd/free/B12_00/IssWWW.exe/Stg/dk10/8-0.htm سرکاری تخمینہ] |- |7||align=right|{{JPN}}||126,435,000||2.55||-0.05||-62,000||-||127,460,000||جنوری 1, 2013||align=right|[http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |8||align=right|{{PHI}}||96,471,000||1.94||1.71||1,647,000||41||92,337,852||مئی 1, 2010||align=right|[http://www.census.gov.ph/content/2010-census-population-and-housing-reveals-philippine-population-9234-million 2010 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160517185347/http://www.census.gov.ph/content/2010-census-population-and-housing-reveals-philippine-population-9234-million |date=2016-05-17 }} |- |9||align=right|{{VNM}}||89,730,000||1.81||1.06||948,000||66||87,840,000||2011||align=right|[http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=622&ItemID=12133 سرکاری تخمینہ] |- |10||align=right|{{GER}}||81,991,000||1.65||-0.21||-172,000||-||81,923,000||جولائی 31, 2012||align=right|[http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/en/en_zs01_bund.asp ماہانہ سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924110018/http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/en/en_zs01_bund.asp |date=2015-09-24 }} |- |11||align=right|{{IRN}}||75,612,000||1.52||1.09||822,000||64||75,149,669||اکتوبر 24, 2011||align=right|[http://www.tehrantimes.com/politics/99936-irans-population-reaches-75-million-national-census-reveals 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121119133852/http://www.tehrantimes.com/politics/99936-irans-population-reaches-75-million-national-census-reveals |date=2012-11-19 }} |- |12||align=right|{{TUR}}||74,509,000||1.50||1.18||879,000||59||75,627,384||دسمبر 31, 2012||align=right|[http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=13425 سرکاری تخمینہ] |- |13||align=right|{{THA}}||69,892,000||1.41||0.54||375,000||130||65,926,261||ستمبر 1, 2010||align=right|[http://web.nso.go.th/index.htm 2010 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925201333/http://web.nso.go.th/index.htm |date=2015-09-25 }} |- |14||align=right|{{FRA}}||63,458,000||1.28||0.53||334,000||132||65,635,000||نومبر 1, 2012||align=right|[http://www.insee.fr/en/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=001641607 ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |15||align=right|{{GBR}}||62,798,000||1.26||0.61||383,000||114||63,181,775||مارچ 27, 2011||align=right|[http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html 2011 مردم شماری] |- |16||align=right|{{ITA}}||60,964,000||1.23||0.29||176,000||241||60,870,745||جون 30, 2012||align=right|[http://demo.istat.it/bilmens2012gen/index_e.html ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |17||align=right|{{MYA}}||48,724,000||0.98||0.80||390,000||87||57,197,871||2012||align=right|[http://archive.is/20130105195644/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gadm&lng=en&des=wg&geo=-141&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500 عالمی گزیٹیر پروجیکشن] |- |18||align=right|{{KOR}}||48,588,000||0.98||0.41||198,000||171||50,004,441||جولائی 1, 2012||align=right|[http://kostat.go.kr/portal/english/news/1/9/index.board?bmode=download&bSeq=&aSeq=259208&ord=1 سرکاری تخمینہ] |- |19||align=right|{{ESP}}||46,772,000||0.94||0.68||319,000||102||46,815,916||نومبر 1, 2011||align=right|[http://www.ine.es/prensa/np756.pdf 2011 مردم شماری] |- |20||align=right|{{UKR}}||44,940,000||0.90||-0.55||-249,000||-||45,560,251||دسمبر 1, 2012||align=right|[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2012/fin/ds/kn/kn_r/kn1212_r.html ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |21||align=right|{{POL}}||38,317,000||0.77||0.05||18,000||1,475||38,538,447||دسمبر 31, 2011||align=right|[http://www.stat.gov.pl/gus/5840_13211_PLK_HTML.htm سرکاری تخمینہ] |- |22||align=right|{{IRQ}}||33,703,000||0.68||3.18||1,071,000||22||33,330,000||2011||align=right|[http://cosit.gov.iq/english/AAS2012/section_2/1.htm سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029160543/http://cosit.gov.iq/english/AAS2012/section_2/1.htm |date=2012-10-29 }} |- |23||align=right|{{AFG}}||33,397,000||0.67||3.21||1,072,000||22||25,500,100||جنوری 1, 2013||align=right|[http://cso.gov.af/Content/files/Settled%20Population%20by%20Civil%20Division..pdf سرکاری تخمینہ] |- |24||align=right|{{NPL}}||31,011,000||0.62||1.72||534,000||41||26,494,504||جون 22, 2011||align=right|[http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Major-Finding.pdf 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130717170017/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Major-Finding.pdf |date=2013-07-17 }} |- |25||align=right|{{MAS}}||29,322,000||0.59||1.60||470,000||44||28,334,135||جولائی 6, 2010||align=right|[http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=1215%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010-updated-2972011&catid=130%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010&lang=en 2010 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113155230/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=1215%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010-updated-2972011&catid=130%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010&lang=en |date=2011-11-13 }} |- |26||align=right|{{SAU}}||28,705,000||0.58||2.21||636,000||32||28,376,355||جولائی 1, 2011||align=right|[http://www.cdsi.gov.sa/english سرکاری تخمینہ] |- |27||align=right|{{UZB}}||28,077,000||0.57||1.14||321,000||61||29,559,100||جنوری 1, 2012||align=right|[http://www.stat.uz/press/1/3399/ سرکاری تخمینہ] |- |28||align=right|{{YEM}}||25,569,000||0.51||3.10||793,000||23||24,527,000||2012||align=right|[http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&id=553 سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923211602/http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&id=553 |date=2015-09-23 }} |- |29||align=right|{{PRK}}||24,554,000||0.49||0.42||103,000||165||24,052,231||اکتوبر 1, 2008||align=right|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf 2008 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130228042653/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |date=2013-02-28 }} |- |30||align=right|{{ROM}}||21,388,000||0.43||-0.22||-48,000||-||19,043,767||اکتوبر 20, 2011||align=right|[https://web.archive.org/web/20120922094800/http://www.insse.ro/cms/files%5Cstatistici%5Ccomunicate%5Calte%5C2012%5CRPL_rezultate%20preliminare.pdf 2011 مردم شماری] |- |31||align=right|{{SRI}}||21,224,000||0.43||0.85||181,000||82||20,277,597||مارچ 21, 2012||align=right|[http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/Pages/sm/CPH%202011_R1.pdf 2012 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206021926/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/Pages/sm/CPH%202011_R1.pdf |date=2013-12-06 }} |- |32||align=right|{{SYR}}||21,118,000||0.43||1.70||358,000||41||20,866,000||دسمبر 31, 2010||align=right|[http://www.cbssyr.org/yearbook/2010/chapter2-EN.htm سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111229030727/http://www.cbssyr.org/yearbook/2010/chapter2-EN.htm |date=2011-12-29 }} |- |33||align=right|{{NLD}}||16,714,000||0.34||0.29||49,000||236||16,775,273||نومبر 30, 2012||align=right|[http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&DM=SLEN&PA=37943eng&LA=EN ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |34||align=right|{{KAZ}}||16,381,000||0.33||1.07||176,000||65||16,897,000||دسمبر 1, 2012||align=right|[http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx ماہانہ سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113144920/http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx |date=2012-11-13 }} |- |35||align=right|{{KHM}}||14,478,000||0.29||1.21||175,000||58||13,395,682||مارچ 3, 2008||align=right|[http://www.nis.gov.kh 2008 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110227230811/http://www.nis.gov.kh/ |date=2011-02-27 }} |- |36||align=right|{{GRE}}||11,419,000||0.23||0.25||29,000||273||10,815,197||مئی 24, 2011||align=right|[http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_02_F_GR.pdf 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140817195146/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_02_F_GR.pdf |date=2014-08-17 }} |- |37||align=right|{{BEL}}||10,788,000||0.22||0.32||34,000||220||11,139,292||نومبر 1, 2012||align=right|[https://web.archive.org/web/20090419074752/http://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/Registre/fr/statistiques_population/stat_1_f.pdf سرکاری تخمینہ] |- |38||align=right|{{POR}}||10,699,000||0.22||0.08||9,000||824||10,562,178||مارچ 21, 2011||align=right|[http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&selTab=tab0 2011 مردم شماری] |- |39||align=right|{{CZE}}||10,566,000||0.21||0.30||32,000||229||10,513,209||ستمبر 30, 2012||align=right|[http://czso.cz/eng/redakce.nsf/i/population سرکاری تخمینہ] |- |40||align=right|{{HUN}}||9,950,000||0.20||-0.16||-16,000||-||9,957,731||جنوری 1, 2012||align=right|[http://portal.ksh.hu/pls/ksh/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd003b.html سرکاری تخمینہ] |- |41||align=right|{{SRB}}||9,847,000||0.20||-0.07||-7,000||-||7,241,295||جنوری 1, 2012||align=right|[http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/PageView.aspx?pKey=2 سرکاری تخمینہ] |- |42||align=right|{{BLR}}||9,527,000||0.19||-0.33||-32,000||-||9,460,700||دسمبر 1, 2012||align=right|[https://archive.is/20121128000236/belstat.gov.by/homep/en/indicators/press/demographics.php ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |43||align=right|{{SWE}}||9,495,000||0.19||0.57||54,000||122||9,551,781||نومبر 30, 2012||align=right|[http://www.scb.se/Pages/Product____25799.aspx ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |44||align=right|{{AZE}}||9,421,000||0.19||1.24||116,000||56||9,235,100||جنوری 1, 2012||align=right|[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml سرکاری تخمینہ] |- |45||align=right|{{AUT}}||8,429,000||0.17||0.19||16,000||365||8,458,023||2012||align=right|[http://www.statistik.at/web_en/statistics/population/demographic_forecasts/population_forecasts/029024.html سرکاری تخمینہ] |- |46||align=right|{{UAE}}||8,106,000||0.16||2.72||221,000||26||8,264,070||2010||align=right|[http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population%20Estimates%202006%20-%202010.pdf سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131008044353/http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population%20Estimates%202006%20-%202010.pdf |date=2013-10-08 }} |- |47||align=right|{{SUI}}||7,734,000||0.16||0.42||32,000||167||8,014,000||ستمبر 30, 2012||align=right|[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/fr/index/themen/01/02/blank/key/bevoelkerungsstand/01.html سرکاری تخمینہ] |- |48||align=right|{{ISR}}||7,695,000||0.15||1.76||135,000||40||7,968,300||نومبر 30, 2012||align=right|[http://www1.cbs.gov.il/www/yarhon/b1_e.htm ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |49||align=right|{{BUL}}||7,398,000||0.15||-0.64||-48,000||-||7,364,570||فروری 1, 2011||align=right|[http://www.nsi.bg/census2011/PDOCS2/Census2011final_en.pdf 2011 مردم شماری] |- |50||align=right|{{HKG}} ([[چین]])<ref>Special Administrative Region (SAR)Former [[پرتگال|portuguese]] colony, it reverted to Chinese sovereignty on دسمبر 20, 1999.</ref>||7,196,000||0.14||1.04||75,000||67||7,136,300||جولائی 1, 2012||align=right|[http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&charsetID=2&displayMode=T سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609015356/http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&charsetID=2&displayMode=T |date=2007-06-09 }} |- |51||align=right|{{TJK}}||7,079,000||0.14||1.46||103,000||48||7,800,000||جنوری 1, 2012||align=right|[http://www.stat.tj/en سرکاری تخمینہ] |- |52||align=right|{{JOR}}||6,457,000||0.13||2.01||130,000||35||6,328,716||2011||align=right|[http://www.dos.gov.jo/sdb_pop/sdb_pop_e/ehsaat/alsokan/pop2030.pdf سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111110145942/http://www.dos.gov.jo/sdb_pop/sdb_pop_e/ehsaat/alsokan/pop2030.pdf |date=2011-11-10 }} |- |53||align=right|{{LAO}}||6,374,000||0.13||1.37||87,000||51||6,465,800||2012||align=right|[http://www.nsc.gov.la/Statistics/Selected%20Statistics/Population.htm سرکاری تخمینہ] |- |54||align=right|{{DNK}}||5,593,000||0.11||0.36||20,000||193||5,599,665||اکتوبر 1, 2012||align=right|[http://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-befolkningsfremskrivning.aspx سرکاری تخمینہ] |- |55||align=right|{{SVK}}||5,480,000||0.11||0.15||8,000||474||5,445,324||ستمبر 30, 2011||align=right|[http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=40930 سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113190208/http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=40930 |date=2012-11-13 }} |- |56||align=right|{{KGZ}}||5,448,000||0.11||1.02||56,000||68||5,551,900||2012||align=right|[http://stat.kg/images/stories/docs/KZ/Demo/demo2.pdf سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909195539/http://stat.kg/images/stories/docs/KZ/Demo/demo2.pdf |date=2015-09-09 }} |- |57||align=right|{{FIN}}||5,403,000||0.11||0.33||18,000||208||5,399,090||نومبر 30, 2011||align=right|[http://www.stat.fi/til/vrm.html ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |58||align=right|{{SIN}}||5,256,000||0.11||1.31||69,000||53||5,312,400||جولائی 1, 2012||align=right|[http://www.singstat.gov.sg/stats/themes/people/hist/popn.html سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081118144103/http://www.singstat.gov.sg/stats/themes/people/hist/popn.html |date=2008-11-18 }} |- |59||align=right|{{TKM}}||5,170,000||0.10||1.27||66,000||55||7,966,724||2012||align=right|[http://archive.is/20130105070535/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gadm&lng=en&des=wg&geo=-211&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500 عالمی گزیٹیر پروجیکشن] |- |60||align=right|{{NOR}}||4,960,000||0.10||0.71||35,000||98||4,985,011||جنوری 1, 2012||align=right|[http://www.ssb.no/folkber_en/tab-2011-12-15-01-en.html سرکاری تخمینہ] |- |61||align=right|{{IRL}}||4,579,000||0.09||1.17||54,000||60||4,588,252||اپریل 10, 2011||align=right|[http://www.cso.ie/en/newsandevents/pressreleases/2012pressreleases/pressreleasethisisireland-highlightsfromcensus2011part1 2011 مردم شماری] |- |62||align=right|{{CRO}}||4,387,000||0.09||-0.20||-9,000||-||4,290,612||مارچ 31, 2011||align=right|[http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2011/htm/e11_RH.html 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111114150141/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2011/htm/e11_RH.html |date=2011-11-14 }} |- |63||align=right|{{GEO}}||4,304,000||0.09||-0.58||-25,000||-||4,497,600||جنوری 1, 2012||align=right|[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=152&lang=eng سرکاری تخمینہ] |- |64||align=right|{{LBN}}||4,292,000||0.09||0.77||33,000||90||3,759,100||2007||align=right|[http://www.cas.gov.lb/index.php?option=com_content&view=frontpage&Itemid=28 سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120507233942/http://www.cas.gov.lb/index.php?option=com_content&view=frontpage&Itemid=28 |date=2012-05-07 }} |- |65||align=right|{{PSE}}<ref>It comprises the [[غزہ کی پٹی]] and the [[مغربی کنارہ]], separated between each other by an [[اسرائیل]]i land corridor.</ref>||4,271,000||0.09||2.87||122,000||25||4,293,313||2012||align=right|[http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population |date=2015-06-10 }} |- |66||align=right|{{BIH}}||3,744,000||0.08||-0.21||-8,000||-||3,839,737||جون 30, 2011||align=right|[http://www.bhas.ba سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170804170036/http://www.bhas.ba/ |date=2017-08-04 }} |- |67||align=right|{{MDA}}||3,519,000||0.07||-0.73||-26,000||-||3,559,500||جنوری 1, 2012||align=right|[http://www.statistica.md/category.php?l=ro&idc=103& سرکاری تخمینہ] |- |68||align=right|{{LIT}}||3,292,000||0.07||-0.45||-15,000||-||2,979,300||جنوری 1, 2013||align=right|[http://www.stat.gov.lt/en/?PHPSESSID=93fe1806bab21ce69273c93cf301fefd ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |69||align=right|{{ALB}}||3,227,000||0.06||0.34||11,000||203||2,821,977||اکتوبر 1, 2011||align=right|[http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630084756/http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf |date=2017-06-30 }} |- |70||align=right|{{ARM}}||3,109,000||0.06||0.29||9,000||239||3,278,100||ستمبر 2012||align=right|[http://www.armstat.am/en/?nid=126&id=11001 ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |71||align=right|{{OMN}}||2,904,000||0.06||2.04||59,000||34||2,773,479||دسمبر 12, 2010||align=right|[http://www.moneoman.gov.om/documents/Census_2010.pdf 2010 مردم شماری] |- |72||align=right|{{KWT}}||2,892,000||0.06||2.63||76,000||27||3,582,054||دسمبر 31, 2010||align=right|[http://www.citypopulation.de/Kuwait.html سرکاری تخمینہ] |- |73||align=right|{{MNG}}||2,844,000||0.06||1.57||45,000||44||2,736,800||2009||align=right|[http://www.nso.mn/v3/index2.php?page=news_more&id=268 سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401092152/http://www.nso.mn/v3/index2.php?page=news_more&id=268 |date=2012-04-01 }} |- |74||align=right|{{LAT}}||2,235,000||0.04||-0.36||-8,000||-||2,070,371||مارچ 1, 2011||align=right|[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120610225219/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html |date=2012-06-10 }} |- |75||align=right|{{MKD}}||2,067,000||0.04||0.15||3,000||477||2,059,794||دسمبر 31, 2011||align=right|[http://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 سرکاری تخمینہ] |- |76||align=right|{{SVN}}||2,040,000||0.04||0.25||5,000||282||2,055,527||اپریل 1, 2012||align=right|[http://www.stat.si/eng/tema_demografsko_prebivalstvo.asp سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618041010/http://www.stat.si/eng/tema_demografsko_prebivalstvo.asp |date=2009-06-18 }} |- |77||align=right|{{QAT}}||1,939,000||0.04||3.69||72,000||19||1,757,540||اکتوبر 31, 2012||align=right|[http://www.qsa.gov.qa/eng/PopulationStructure.htm سرکاری تخمینہ] |- |78||align=right|{{BHR}}||1,359,000||0.03||2.64||36,000||27||1,234,571||اپریل 27, 2010||align=right|[http://www.cio.gov.bh/CIO_ARA/English/Publications/Census/2011%2009%2018%20Final%20English%20Census%202010%20Summary%20%20Results%20-%20Review%201.pdf 2010 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230515/http://www.cio.gov.bh/CIO_ARA/English/Publications/Census/2011%2009%2018%20Final%20English%20Census%202010%20Summary%20%20Results%20-%20Review%201.pdf |date=2013-05-02 }} |- |79||align=right|{{EST}}||1,340,000||0.03||-0.07||-1,000||-||1,294,455||دسمبر 31, 2011||align=right|[http://www.stat.ee/67162 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603112750/http://www.stat.ee/67162 |date=2013-06-03 }} |- |80||align=right|{{TLS}}||1,187,000||0.02||2.86||34,000||25||1,066,409||جولائی 11, 2010||align=right|[http://dne.mof.gov.tl 2010 مردم شماری] |- |81||align=right|{{CYP}}||1,129,000||0.02||1.07||12,000||65||838,897||اکتوبر 1, 2011||align=right|[http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/732265957BAC953AC225798300406903?OpenDocument&sub=2&sel=1&e=&print 2011 مردم شماری] |- |82||align=right|{{BTN}}||750,000||0.02||1.63||12,000||43||720,679||2012||align=right|[https://web.archive.org/web/20101113145947/http://www.nsb.gov.bt/pub/phcb/Population%20Projections%20of%20Bhutan%202005-2030.pdf سرکاری تخمینہ] |- |83||align=right|{{MNE}}||633,000||0.01||0.16||1,000||438||620,029||اپریل 1, 2011||align=right|[http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje%281%29.pdf 2011 مردم شماری] |- |84||align=right|{{MAC}} ([[چین]])<ref>Special Administrative Region (SAR)Former [[پرتگال|portuguese]] colony, it reverted to Chinese sovereignty on دسمبر 20, 1999.</ref>||567,000||0.01||1.98||11,000||35||568,700||جون 30, 2012||align=right|[http://www.dsec.gov.mo/Statistic/Demographic/DemographicStatistics/DemographicStatistics2012Q2.aspx?lang=en-US سرکاری تخمینہ] |- |85||align=right|{{LUX}}||523,000||0.01||1.36||7,000||51||524,900||دسمبر 31, 2011||align=right|[http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableViewHTML.aspx?ReportId=383&IF_Language=fra&MainTheme=2&FldrName=1 سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121011192950/http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableViewHTML.aspx?ReportId=383&IF_Language=fra&MainTheme=2&FldrName=1 |date=2012-10-11 }} |- |86||align=right|{{MLT}}||419,000||0.01||0.24||1,000||290||416,055||نومبر 20, 2011||align=right|[http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=3424 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113194522/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=3424 |date=2013-11-13 }} |- |87||align=right|{{BRU}}||413,000||0.01||1.72||7,000||41||393,162||جون 20, 2011||align=right|[http://www.depd.gov.bn/projects/BPP/Preliminary%20Report%20of%20BPP%202011_updated_20Feb2012.pdf 2011 مردم شماری] |- |88||align=right|{{ISL}}||328,000||0.01||1.23||4,000||56||320,060||اپریل 1, 2012||align=right|[http://www.statice.is/Pages/444?NewsID=8978 سرکاری تخمینہ] |- |89||align=right|{{MDV}}||324,000||0.01||1.25||4,000||56||317,280||2010||align=right|[http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/pdf/13.pdf سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230513/http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/pdf/13.pdf |date=2013-05-02 }} |- |90||align=right|{{AND}}||88,000||0.00||2.33||2,000||30||78,115||2011||align=right|[http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?tipus_grafic=&bGrafic=&formules=inici&any1=01/01/2000&any2=01/01/2011&codi_divisio=8&lang=1&codi_subtemes=8&codi_tema=2&chkseries= سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170616074150/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?tipus_grafic=&bGrafic=&formules=inici&any1=01/01/2000&any2=01/01/2011&codi_divisio=8&lang=1&codi_subtemes=8&codi_tema=2&chkseries= |date=2017-06-16 }} |- |91||align=right|{{IMN}} ([[برطانیہ|UK]])||84,000||0.00||1.20||1,000||58||84,497||مارچ 27, 2011||align=right|[http://www.gov.im/lib/docs/treasury/economic/census/mdr081211provisionalkeycensus.pdf 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120815034313/http://www.gov.im/lib/docs/treasury/economic/census/mdr081211provisionalkeycensus.pdf |date=2012-08-15 }} |- |92||align=right|{{پرچم|جزائرفارو}} ([[ڈنمارک]])||49,000||0.00||0.00||0||-||48,139||نومبر 1, 2012||align=right|[http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |93||align=right|{{LIE}}||37,000||0.00||2.78||1,000||25||36,476||دسمبر 31, 2011||align=right|[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember-vorlaeufig.htm سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331084716/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember-vorlaeufig.htm |date=2014-03-31 }} |- |94||align=right|{{MCO}}||35,000||0.00||0.00||0||-||35,352||جون 9, 2008||align=right|[http://www.citypopulation.de/Monaco.html 2008 مردم شماری] |- |95||align=right|{{SMR}}||32,000||0.00||0.00||0||-||32,457||نومبر 30, 2012||align=right|[http://www.statistica.sm/on-line/home/dati-statistici/popolazione.html# ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |96||align=right|{{GIB}} ([[برطانیہ]])<ref>Enclave claimed by [[ہسپانیہ]].</ref>||29,000||0.00||0.00||0||-||29,752||2011||align=right|[http://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/Key_Indicators_Website.pdf سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928123433/http://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/Key_Indicators_Website.pdf |date=2018-09-28 }} |- |97||align=right|{{VAT}}||1,000||0.00||0.00||0||-||800||مارچ 1, 2011||align=right|[http://www.vaticanstate.va/IT/Stato_e_Governo/NoteGenerali/Popolazione.htm سرکاری تخمینہ] |- |||align=right|'''مجموعہ'''||'''4,967,088,000'''||'''100.00'''||'''0.89'''||'''44,358,000'''||'''78'''|| |} ==ہور ویکھو == * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ افریقی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ دیس شمالی تے جنوبی امریکہ بشمول جزیرے بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ مشرق وسطی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ کیریبین جزیرے دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ یورپی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ یورپی یونین ممبر دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ لاطینی امریکہ دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ دیس ممبردولت مشترکہ بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ عرب دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ شمالی امریکی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ اوشیانا دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ جنوبی امریکہ دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی - ماضی تے مستقبل]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی - ماضی (اقوام متحدہ)]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی 2000]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی 2010]] * [[لسٹ یوریشیائی دیس بلحاظ آبادی]] *[[لسٹ ایشیائی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی 1900]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی 1907]] * [[لسٹ براعظم بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ آبادی بلحاظ مذہب]] * [[وڈے مذہبی گروہ]] * [[مذہب بلحاظ دیس]] * [[بدھ مت بلحاظ دیس]] * [[لادینییت بلحاظ دیس]] * [[رومن کیتھولک بلحاظ دیس]] * [[پروٹسٹنٹ بلحاظ دیس]] * [[آرتھوڈاکس بلحاظ دیس]] * [[یہودیت بلحاظ دیس]] {{لسٹاں بلحاظ دیس}} {{لسٹاں آبادی بلحاظ دیس}} [[گٹھ:لسٹاں بلحاظ آبادی]] [[گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں|آبادی]] == حوالے== {{حوالے}} [[گٹھ:ایشیا دےدیس]] [[گٹھ:لسٹاں]] [[گٹھ:یورپ دےدیس]] [[گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں]] [[گٹھ:لسٹاں بلحاظ آبادی]] exacdicu3vohelgh06em0mp0e3hz5tc 0 53438 706679 701594 2026-04-30T21:47:46Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706679 wikitext text/x-wiki اjیہ '''لسٹ قنون ساز اسمبلیاں بلحاظ ملک''' (List of legislatures by country) اے۔ == لسٹ قانون ساز اسمبلیاں == === ماورائے قوم قانون ساز اسمبلیاں=== {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#cccccc" !تنظیم !ناں ایوان !درجہ ایوان !مدت (سال) !ووٹنگ نظام !نشستاں !آبادی فی نشست !خام ملکی پیداوار فی نشست (ملین امریکی ڈالر) !جوڑ |- |{{flagcountry|European Union}} |[[یورپی پارلیمنٹ]]<ref>Article 7(3) [http://eur-lex.europa.eu/en/treaties/dat/12007L/htm/C2007306EN.01015001.htm Treaty of Lisbon: Protocol ON THE APPLICATION OF THE PRINCIPLES OF SUBSIDIARITY AND PROPORTIONALITY]</ref> |[[یک ایوانیت]] |5 |براہ راست, [[متناسب نمائندگی|متناسب]] |754 |667,761 |20,983 |[http://www.europarl.europa.eu/ europarl.europa.eu] |- |[[افریقی اتحاد]] |[[پین افریقی پارلیمنٹ]] |[[یک ایوانیت]] |5 |براہ راست (appointed by 47 of 53 national legislatures) |265 |3,974,098.11 |14.180 |[http://www.pan-africanparliament.org/ pan-africanparliament.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626085723/http://www.pan-africanparliament.org/ |date=2012-06-26 }} |- |[[File:Flag of the Central American Integration System.svg|23x15px]] [[وسطی امریکی ادغام نظام]] |[[وسطی امریکی پارلیمنٹ]] |[[یک ایوانیت]] |ملک کے مطابق منحصر |براہ راست, [[متناسب نمائندگی|متناسب]] |120 |426,274.46 |2,651.175 |[http://www.parlacen.int parlacen.int] |} === لسٹ اقوام متحدہ دے رکن دیساں دیاں قانون ساز اسمبلیاں=== {| class="sortable wikitable" |-bgcolor="#cccccc" !ملک !مقننہ دا مجموعی ناں !ناں ایوان !سطح ایوان !مدت (سام) !ووٹنگ نظام !نشستاں !آبادی فی نشست ![[خام ملکی پیداوار]] فی نشست (ملین امریکی ڈالر) !جوڑ |- |rowspan=2|{{flagcountry|افغانستان}} |rowspan=2|[[قومی اسمبلی افغانستان|قومی اسمبلی]]<ref name="not">Native name not available</ref> |[[House of the People (افغانستان)|House of the People]] (ولسي جرګه ''Wolesi Jirga'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[Single non-transferable vote]] |249 |122,168 |119 |[http://wj.parliament.af/ wj.parliament.af] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160220011312/http://wj.parliament.af/ |date=2016-02-20 }} |- |[[House of Elders]] (مشرانوجرګه ''Meshrano Jirga'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |3, 4 and 5 |[[majority rule|majority]] and appointed by the President |102 |298,234 |291 |[http://mj.parliament.af/ mj.parliament.af] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303201549/http://mj.parliament.af/ |date=2016-03-03 }} |- |{{flagcountry|البانیہ}} | |[[اسمبلی البانیہ]] (''Kuvendi i Shqipërisë'') |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |140 |20,226 |177 |[http://www.parlament.al/ parlament.al] |- |rowspan=2|{{flagcountry|الجزائر}} |rowspan=2|[[پارلیمان الجزائر|پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[عوامی قومی اسمبلی]] (''al-Majlis al-Sha'abi al-Watani'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |6 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |462 |80,303 |439 |[http://www.apn-dz.org/ apn-dz.org] |- |[[کونسل Nation]] (''al-Majlis al-Umma'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |indirect vote and appointed by the President |144 |257,638 |1,830 |[http://www.majliselouma.dz/ majliselouma.dz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111024200323/http://www.majliselouma.dz/ |date=2011-10-24 }} |- |{{flagcountry|انڈورا}} | |[[General کونسل Valleys]] (Consell General de les Valls) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |28 |2,789 |161 |[http://www.consellgeneral.ad/ consellgeneral.ad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160229121927/http://www.consellgeneral.ad/ca/../ |date=2016-02-29 }} |- |{{flagcountry|انگولا}} | |[[قومی اسمبلی انگولا|قومی اسمبلی]] (Assembleia Nacional) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[party list]] |220 |84,081 |525 |[http://www.parlamento.ao/ parlamento.ao] |- |rowspan=2|{{flagcountry|اینٹیگوا تے باربوڈا}} |rowspan=2|[[پارلیمان اینٹیگوا تے باربوڈا|پارلیمان]]<ref name="head">The [[head of state]] is a constituent part of the parliament too.</ref> |[[ایوان نمائندگان اینٹیگوا تے باربوڈا|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[first-past-the-post]] |19 |4,305 |82 |[http://www.ab.gov.ag/article_details.php?id=194&category=66 ab.gov.ag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928191020/http://www.ab.gov.ag/article_details.php?id=194&category=66 |date=2013-09-28 }} |- |[[سینٹ اینٹیگوا تے باربوڈا|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |appointed by the Governor-General |17 |4,811 |92 |[http://www.ab.gov.ag/article_details.php?id=189&category=66 ab.gov.ag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930024724/http://www.ab.gov.ag/article_details.php?id=189&category=66 |date=2015-09-30 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|ارجنٹائن}} |rowspan=2|[[رجنٹائن قومی کانگریس]] (Congreso de la Nación ارجنٹائن) |[[Argentine Chamber of Deputies|Chamber of Deputies of the Nation]] (Cámara de Diputados de la Nación) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |257 |156,097 |2,787 |[http://www.diputados.gov.ar/ diputados.gov.ar] |- |[[ارجنٹائن سینٹ|سینٹ قومی]] (Senado de la Nación) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |براہ راست ووٹ |72 |557,181 |9,950 |[http://www.senado.gov.ar/ senado.gov.ar] |- |{{flagcountry|آرمینیا}} | |[[قومی اسمبلی آرمینیا|قومی اسمبلی]] (Ազգային Ժողով ''Azgayin Zhoghov'') |[[یک ایوانیت]] |5 |براہ راست ووٹ تے [[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |131 |24,902 |136 |[http://www.parliament.am/ parliament.am] |- |rowspan=2|{{flagcountry|آسٹریلیا}} |rowspan=2|[[پارلیمان آسٹریلیا]]<ref name="head"/> |[[آسٹریلیائی ایوان نمائندگان|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |3 |preferential [[instant-runoff voting]] |150 |154,200 |6,096 |[http://www.aph.gov.au/About_پارلیمان/House_of_Representatives aph.gov.au] |- |[[آسٹریلیائی سینٹ|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |[[single transferable vote]] |76 |304,342 |12,032 |[http://www.aph.gov.au/About_پارلیمان/سینٹ aph.gov.au] |- |rowspan=2|{{flagcountry|آسٹریا}} |rowspan=2|[[وفاقی اسمبلی آسٹریا|وفاقی اسمبلی]] (Bundesversammlung) |[[قومی کونسل (آسٹریا)|قومی کونسل]] (Nationalrat) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[mixed-member proportional representation]] |183 |43,895 |1,923 |[http://www.parlament.gv.at/ENGL/PERK/NRBRBV/NR/ parlament.gv.at] |- |[[وفاقی کونسل (آسٹریا)|فیڈرل کونسل]] (Bundesrat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 and 6 |appointed by state parliaments |62 |129,563 |5,677 |[http://www.parlament.gv.at/ENGL/PERK/NRBRBV/BR/ parlament.gv.at] |- |{{flagcountry|آذربائیجان}} | |[[قومی اسمبلی آذربائیجان|قومی اسمبلی]] (''Milli Məclis'') |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ |125 |73,320 |744 |[http://www.meclis.gov.az/ meclis.gov.az] |- |rowspan=2|{{flagicon|بہاماس}} [[بہاماس]] |rowspan=2|[[پارلیمان بہاماس|پارلیمان]] |[[ایوان اسمبلی بہاماس|ایوان اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[majority rule]] |38 |9,326 |283 |[http://www.بہاماس.gov.bs/wps/portal/public/!ut/p/b0/04_Sj9CPykssy0xPLMnMz0vMAfGjzOKNDdx9HR1NLHzdTQ3MDDxDA3wcA8w9jPwNTfULsh0VAStkWXU!/?1dmy&urile=wcm%3Apath%3A/MOF_Content/internet/The+Government/Government/The+Government/Legislative/The+House+of+اسمبلی/ بہاماس.gov.bs] |- |[[سینٹ بہاماس|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |appointed by the [[Governor-General of بہاماس|Governor-General]] |16 |22,103 |674 |[http://www.بہاماس.gov.bs/wps/portal/public/!ut/p/b0/04_Sj9CPykssy0xPLMnMz0vMAfGjzOKNDdx9HR1NLHzdTQ3MDDxDA3wcA8w9jPwNTfULsh0VAStkWXU!/?1dmy&urile=wcm%3Apath%3A/MOF_Content/internet/The+Government/Government/The+Government/Legislative/The+سینٹ/ بہاماس.gov.bs] |- |rowspan=2|{{flagcountry|بحرین}} |rowspan=2|[[قومی اسمبلی بحرین|قومی اسمبلی]]<ref name="not"/> |[[کونسل Representatives of بحرین|اسمبلی Representatives]] (''Majlis an-nuwab'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |مقبول ووٹ |40 |30,864 |777 |[http://www.nuwab.gov.bh/ nuwab.gov.bh] |- |[[Consultative کونسل بحرین|Consultative اسمبلی]] (''Majlis al-shura'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |4 |appointed by the king |40 |30,864 |777 |[http://www.shura.gov.bh/ shura.gov.bh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218172642/http://www.shura.gov.bh/ |date=2007-12-18 }} |- |{{flagcountry|بنگلہ دیش}} | |[[Jatiyo Sangshad|House of the Nation]] (জাতীয় সংসদ ''Jatiyo Sangshad'') |[[یک ایوانیت]] |5 |[[majority rule|majority]] |350 |466,909 |818 |[http://www.parliament.gov.bd/ parliament.gov.bd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160517040401/http://www.parliament.gov.bd/ |date=2016-05-17 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|بارباڈوس}} |rowspan=2|[[پارلیمان بارباڈوس|پارلیمان]] |[[ایوان اسمبلی بارباڈوس|ایوان اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |30 |9,486 |216 |[http://www.بارباڈوسparliament.com/the_house_of_assembly.php بارباڈوسparliament.com] |- |[[سینٹ بارباڈوس|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |گورنر جنرل سے تعینات |21 |13,551 |309 |[http://www.بارباڈوسparliament.com/the_senate.php بارباڈوسparliament.com] |- |rowspan=2|{{flagcountry|بیلاروس}} |rowspan=2|[[پارلیمان بیلاروس|قومی اسمبلی]] (Нацыянальны сход ''Nacyjanaĺny schod'') |[[نمائندگان چیمبر بیلاروس|نمائندگان چیمبر]] (Палата прадстаўнікоў ''Palata pradstaŭnikoŭ'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |مقبول ووٹ |110 |85,997 |1,288 |[http://www.house.gov.by/ house.gov.by] |- |[[کونسل Republic of بیلاروس|کونسل Republic]] (Савет Рэспублікі ''Saviet Respubliki'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |4 |elected by regional councils and appointed by the President |64 |147,773 |2,215 |[http://www.sovrep.gov.by/ sovrep.gov.by] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150408024251/http://www.sovrep.gov.by/ |date=2015-04-08 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|بیلجیم}} |rowspan=2|[[بیلجئیم وفاقی پارلیمان|وفاقی پارلیمان]] (Federaal Parlement / Parlement fédéral / Föderales Parlament) |[[نمائندگان چیمبر (بیلجیم)|نمائندگان چیمبر]]<br> (Kamer van Volksvertegenwoordigers / Chambre des Représentants / Abgeordnetenkammer) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] |150 |74,000 |2,897 |[http://www.lachambre.be/ lachambre.be] |- |[[سینٹ (بیلجیم)|سینٹ]] (Senaat / Sénat / Senat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |elected by regional parliaments |60 |185,000 |7,242 |[http://www.senate.be/ senate.be] |- |rowspan=2|{{flagcountry|بیلیز}} |rowspan=2|[[قومی اسمبلی بیلیز|قومی اسمبلی]] |[[ایوان نمائندگان بیلیز|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |31 |10,748 |90 |[http://nationalassembly.gov.bz/index.php/hor-lowerhouse nationalassembly.gov.bz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304040705/http://nationalassembly.gov.bz/index.php/hor-lowerhouse |date=2016-03-04 }} |- |[[سینٹ بیلیز|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |گورنر جنرل سے تعینات |12 |27,766 |233 |[http://nationalassembly.gov.bz/index.php/senate-upperhouse nationalassembly.gov.bz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303223307/http://nationalassembly.gov.bz/index.php/senate-upperhouse |date=2016-03-03 }} |- |{{flagcountry|بینن}} | |[[قومی اسمبلی بینن|قومی اسمبلی]] (Assemblée Nationale) |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ |83 |115,648 |176 |[http://www.gouv.bj/institutions/assemblee-nationale gouv.bj] |- |rowspan=2|{{flagcountry|بھوٹان}} |rowspan=2|[[پارلیمان بھوٹان]]<ref name="native">The native name is also used in English.</ref> |[[قومی اسمبلی بھوٹان|قومی اسمبلی]] (རྒྱལ་ཡོངས་ཚོགས་འདུ། ''Gyelyong Tshogdu'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |47 |15,072 |91 |[http://www.nab.gov.bt/ nab.gov.bt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080413201546/http://www.nab.gov.bt/ |date=2008-04-13 }} |- |[[قومی کونسل بھوٹان|قومی کونسل]] (རྒྱལ་ཡོངས་ཚོགས་སྡེ། ''Gyelyong Tshogde'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |4 |[[majority rule|majority]] and appointed by the king |25 |28,337 |171 |[http://www.nationalcouncil.bt/ nationalcouncil.bt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090810033532/http://www.nationalcouncil.bt/ |date=2009-08-10 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|بولیویا}} |rowspan=2|[[کثیر قومی مجلس قانون ساز اسمبلی]] (Asamblea Legislativa Plurinacional) |[[Chamber of Deputies of بولیویا|Chamber of Deputies]] (Cámara de Diputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[majority rule|majority]] and [[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |130 |83,905 |391 |[http://www.diputados.bo/ diputados.bo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160225184046/http://www.diputados.bo/ |date=2016-02-25 }} |- |[[سینٹ بولیویا|Chamber of Senators]] (Cámara de Senadores) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |36 |302,993 |1,414 |[http://www.senado.bo/ senado.bo] |- |rowspan=2|{{flagcountry|بوسنیا و ہرزیگووینا}} |rowspan=2|[[پارلیمانی اسمبلی بوسنیا و ہرزیگووینا|پارلیمانی اسمبلی]] ({{Not a typo|Parlamentarna}} Skupština) |[[ایوان نمائندگان (بوسنیا و ہرزیگووینا)|ایوان نمائندگان]] ('Представнички Дом / Predstavnički Dom) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] |42 |91,422 |753 |[http://www.parlament.ba/sadrzaj/domovi/predstavnicki_dom/default.aspx?id=20408&langTag=en-US&pril=b parlament.ba] |- |[[ایوان عوام (بوسنیا تے ہرزیگووینا)|ایوان عوام]] (Dom Naroda) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |4 |appointed by lower-level parliaments and assemblies |15 |255,982 |2,109 |[http://www.parlament.ba/sadrzaj/domovi/dom_naroda/default.aspx?id=20428&langTag=en-US&pril=b parlament.ba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322113049/https://www.parlament.ba/sadrzaj/domovi/dom_naroda/default.aspx?id=20428&langtag=en-us&pril=b |date=2016-03-22 }} |- |{{flagcountry|بوٹسوانا}} |[[پارلیمان بوٹسوانا]] |[[قومی اسمبلی (بوٹسوانا)|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ, majority party and appointed by the President |63 |32,211 |471 |[http://www.parliament.gov.bw/ parliament.gov.bw] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090628185105/http://www.parliament.gov.bw/ |date=2009-06-28 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|برازیل}} |rowspan=2|[[قومی کانگریس برازیل|قومی کانگریس]] (کانگریس) |[[Chamber of Deputies of برازیل|Chamber of Deputies]] (Câmara dos Deputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |513 |371,798 |4,471 |[http://www.camara.leg.br/ camara.leg.br] |- |[[وفاقی سینٹ برازیل|وفاقی سینٹ]] (Senado Federal) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |8 |[[majority rule|majority]] |81 |2,354,724 |28,320 |[http://www.senado.leg.br/ senado.leg.br] |- |{{flagcountry|برونائی}} | |[[Legislative کونسل برونائی|Legislative کونسل]]<ref name="not"/> |[[یک ایوانیت]] |no timeframe |مقبول ووٹ and appointed by the sultan |36 |11,355 |582 |[http://www.majlis-mesyuarat.gov.bn/ majlis-mesyuarat.gov.bn] |- |{{flagcountry|بلغاریہ}} | |[[قومی اسمبلی (بلغاریہ)|قومی اسمبلی]] (Народно събрание ''Narodno sabranie'') |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ |240 |30,685 |420 |[http://parliament.bg/ parliament.bg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303173026/http://parliament.bg/ |date=2016-03-03 }} |- |{{flagcountry|برکینا فاسو}} | |[[قومی اسمبلی (برکینا فاسو)|قومی اسمبلی]] (Assemblée Nationale) |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ |111 |126,281 |198 |[http://www.an.bf/ an.bf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060128181938/http://www.an.bf/ |date=2006-01-28 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|برما}} (میانمار) |rowspan=2|[[اسمبلی یونین]] (''Pyidaungsu Hluttaw'') |[[ایوان نمائندگان (برما)|ایوان نمائندگان]] (''Pyithu Hluttaw'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the military |440 |137,000 |187 |[http://www.pyithuhluttaw.gov.mm/ pyithuhluttaw.gov.mm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190421034848/https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/ |date=2019-04-21 }} |- |[[House of Nationalities]] (''Amyotha Hluttaw'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the military |224 |269,107 |369 | |- |rowspan=2|{{flagcountry|برونڈی}} |rowspan=2|[[پارلیمان برونڈی|پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[قومی اسمبلی (برونڈی)|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |براہ راست ووٹ and appointment by electoral commission |118 |74,570 |43 |[http://www.assemblee.bi/ assemblee.bi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130412210823/http://www.assemblee.bi/ |date=2013-04-12 }} |- |[[سینٹ برونڈی|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |indirect vote and appointment by ethnic groups |49 |179,577 |105 |[http://www.senat.bi/ senat.bi] |- |rowspan=2|{{flagcountry|کمبوڈیا}} | rowspan="2" |[[پارلیمان کمبوڈیا|پارلیمان]] (សភាតំណាងរាស្ត្រ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា) |[[قومی اسمبلی (کمبوڈیا)|قومی اسمبلی]] (រដ្ឋសភាជាតិ; ''Rotsaphea'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |123 |108,852 |272 |[http://www.national-assembly.org.kh/ national-assembly.org.kh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111102063446/http://www.national-assembly.org.kh/ |date=2011-11-02 }} |- |[[سینٹ کمبوڈیا|سینٹ]] (ព្រឹទ្ធសភា; ''Protsaphea'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |appointed by the monarch, elected by the قومی اسمبلی and commune councils |61 |219,490 |548 |[http://www.senate.gov.kh/ senate.gov.kh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215203403/http://www.senate.gov.kh/ |date=2015-02-15 }} |- |- |rowspan=2|{{flagcountry|کیمرون}} |rowspan=2|[[پارلیمان کیمرون|پارلیمان]] |[[قومی اسمبلی (کیمرون)|قومی اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |180 |97,021 |262 |[http://www.assemblenationale.cm/ assemblenationale.cm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090805071905/http://www.assemblenationale.cm/ |date=2009-08-05 }} |- |[[سینٹ (کیمرون)|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |Indirect vote (70), appointed (30) |100 |174,638 |472 |[http://www.ipu.org/parline-e/reports/2054_A.htm ipu.org] |- |rowspan=2|{{flagcountry|کینیڈا}} |rowspan=2|[[پارلیمان کینیڈا|پارلیمان]] (Parlement) |[[Canadian House of Commons|House of Commons]] (Chambre des communes) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 years, unless elections are called earlier |[[First-past-the-post voting]] |308 |108,690 |4,532 |[http://www.parl.gc.ca/ parl.gc.ca] |- |[[Canadian سینٹ|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |Until age 75, or resigns. |گورنر جنرل سے تعینات |105 |318,825 |13,296 |{{URL|sen.parl.gc.ca}} |- |{{flagcountry|کیپ ورڈی}} | |[[قومی اسمبلی (کیپ ورڈی)|قومی اسمبلی]] ({{Not a typo|Asembleia}} Nacional) |[[یک ایوانیت]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[party list]] |72 |4,990 |20 |[http://www.parlamento.cv/ parlamento.cv] |- |{{flagcountry|وسطی افریقی جمہوریہ}} | |[[قومی اسمبلی (وسطی افریقی جمہوریہ)|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] |5 |[[two-round system|run-off]] [[majority rule|majority]] |100 |38,951 |36 |[http://www.assembleenationale-rca.org/ assembleenationale-rca.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305061020/http://www.assembleenationale-rca.org/ |date=2016-03-05 }} |- |{{flagcountry|چاڈ}} | | [[قومی اسمبلی چاڈ|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[majority rule|majority]] and [[متناسب نمائندگی|متناسب]] |155 |66,640 |126 | |- |rowspan=2|{{flagcountry|چلی}} |rowspan=2|[[قومی کانگریس چلی|قومی کانگریس]] (Congreso Nacional) |[[Chamber of Deputies of چلی|Chamber of Deputies]] (Cámara de Diputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |مقبول ووٹ |120 |145,021 |2,496 |[http://www.camara.cl/ camara.cl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070709224906/http://www.camara.cl/legis/down/lorgcon.pdf |date=2007-07-09 }} |- |[[سینٹ چلی|سینٹ Republic]] (Senado de la República) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |8 |مقبول ووٹ |38 |457,963 |7,885 |[http://www.senado.cl/ senado.cl] |- |{{flagcountry|چین}} | |[[National People's کانگریس]] ({{lang|zh-cn|全国人民代表大会}} ''Quánguó Rénmín Dàibiǎo Dàhuì'')<ref>The PRC has also a [[Chinese People's Political Consultative Conference]] ({{lang|zh-cn|中国人民政治协商会议}} ''Zhōngguó Rénmín Zhèngzhì Xiéshāng Huìyì''), which is a political advisory body but not a legislature.</ref> |[[یک ایوانیت]] |5 |elected by municipal, regional and provincial congresses, and People's Liberation Army |2,987 |448,518 |3,783 |[http://www.npc.gov.cn/ npc.gov.cn] |- |rowspan=2|{{flagcountry|کولمبیا}} |rowspan=2|[[کانگریس کولمبیا|کانگریس]] (Congreso) |[[ایوان نمائندگان کولمبیا|ایوان نمائندگان]] (Cámara de Representantes) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |مقبول ووٹ |166 |279,556 |2,843 |[http://www.camararep.gov.co/ camararep.gov.co] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060806122006/http://camararep.gov.co/ |date=2006-08-06 }} |- |[[سینٹ کولمبیا|سینٹ]] (Senado) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |4 |مقبول ووٹ |102 |454,964 |4,627 |[http://www.senado.gov.co/ senado.gov.co] |- |{{flagcountry|کوموروس}} | |[[اسمبلی یونین کوموروس|اسمبلی یونین]] (Assemblée de la Union) |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ and elected by local assemblies |33 |24,181 |25 |[http://www.auc.km/ auc.km] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030135504/http://www.auc.km/ |date=2009-10-30 }} |- |rowspan=2|{{flagicon|جمہوری لوکراج کانگو}} [[جمہوری لوکراج کانگو]] |rowspan=2|[[پارلیمان جمہوری لوکراج کانگو|پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[قومی اسمبلی جمہوری لوکراج کانگو|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |500 |143,425 |50 |[http://www.assemblee-nationale.cd/ assemblee-nationale.cd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721234858/http://www.assemblee-nationale.cd/ |date=2015-07-21 }} |- |[[سینٹ جمہوری لوکراج کانگو|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |elected by provincial assemblies |108 |664,008 |233 |[http://www.senat.cd/ senat.cd] |- |rowspan=2|{{flagicon|جمہوریہ کانگو}} [[جمہوریہ کانگو]] |rowspan=2|[[پارلیمان جمہوریہ کانگو|پارلیمان]] (Parlement) |[[قومی اسمبلی جمہوریہ کانگو|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |153 |28,537 |119 |[http://www.assemblee-nationale.cg/ assemblee-nationale.cg] |- |[[سینٹ Republic of Congo|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |indirect vote |52 |83,966 |350 | |- |{{flagcountry|کوسٹاریکا}} | |[[Legislative اسمبلی کوسٹاریکا|Legislative اسمبلی]] (Asamblea Legislativa) |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ |57 |75,468 |965 |[http://www.asamblea.go.cr/ asamblea.go.cr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110317030255/http://asamblea.go.cr/ |date=2011-03-17 }} |- |{{flagcountryآئیوری کوسٹ}} | |[[قومی اسمبلی آئیوری کوسٹ|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] |5 |[[majority rule|majority]] |70 |294,529 |515 |[http://www.anci.ci/ anci.ci] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301225555/http://www.anci.ci/ |date=2012-03-01 }} |- |{{flagcountry|کروشیا}} | |[[کروشیائی پارلیمان|کروشیائی اسمبلی]]<ref name="native"/> (Hrvatski sabor) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |151 |28,414 |532 |[http://www.sabor.hr/ sabor.hr] |- |{{flagcountry|کیوبا}} | |[[قومی اسمبلی People's Power]] (Asamblea Nacional del Poder Popular) |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ and approval by special candidacy commissions |614 |18,308 |185 |[http://www.parlamentocubano.cu/ parlamentocubano.cu] |- |{{flagcountry|قبرص}} | |[[ایوان نمائندگان قبرص|ایوان نمائندگان]] (Βουλή των Αντιπροσώπων ''Vouli Antiprosópon'' / Temsilciler Meclisi)<ref>Also: Temsilciler Meclisi</ref> |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ by Greek and Turkish Cypriots |59 |18,632 |402 |[http://www.parliament.cy/ parliament.cy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160223193749/http://parliament.cy/ |date=2016-02-23 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|چیک جمہوریہ}} |rowspan=2|[[پارلیمان چیک جمہوریہ]] (Parlament České republiky) |[[Chamber of Deputies of the چیک جمہوریہ|Chamber of Deputies]] (Poslanecká sněmovna) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |مقبول ووٹ |200 |52,811 |1,424 |[http://www.psp.cz/ psp.cz] |- |[[سینٹ چیک جمہوریہ|سینٹ]] (Senát) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |مقبول ووٹ |81 |130,397 |3,517 |[http://www.senat.cz/ senat.cz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110224013846/http://www.senat.cz/ |date=2011-02-24 }} |- |{{flagcountry|ڈنمارک}} | |[[Folketing|پارلیمان]]<ref name="native"/> (Folketing) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[mixed member proportional representation|mixed]] |179 |30,969 |1,154 |[http://www.ft.dk/ ft.dk] |- |{{flagcountry|جبوتی}} | |[[قومی اسمبلی جبوتی|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ |65 |12,587 |35 |[http://www.assemblee-nationale.dj/ assemblee-nationale.dj] |- |{{flagcountry|ڈومینیکا}} | |[[ایوان اسمبلی ڈومینیکا|ایوان اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the President |21 |3,394 |46 |[http://www.ڈومینیکا.gov.dm/cms/index.php?q=node/13 ڈومینیکا.gov.dm] |- |rowspan=2|{{flagcountry|جمہوریہ ڈومینیکن}} |rowspan=2|[[کانگریس جمہوریہ ڈومینیکن|قومی کانگریس]] (Congreso Nacional) |[[Chamber of Deputies of the جمہوریہ ڈومینیکن|Chamber of Deputies]] (Cámara de Diputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |مقبول ووٹ |183 |51,520 |510 |[http://www.camaradediputados.gob.do/ camaradediputados.gob.do] |- |[[سینٹ جمہوریہ ڈومینیکن|سینٹ]] (Senado) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |4 |مقبول ووٹ |32 |293,088 |2,918 |[http://www.senado.gov.do/ senado.gov.do] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051108005719/http://www.senado.gov.do/ |date=2005-11-08 }} |- |{{flagcountry|مشرقی تیمور}} | |[[National پارلیمان مشرقی تیمور|National پارلیمان]] (Parlamento Nacional) |[[یک ایوانیت]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] |65 |16,408 |146 |[http://www.parlamento.tl/ parlamento.tl] |- |{{flagcountry|ایکواڈور}} | |[[قومی اسمبلی ایکواڈور|قومی اسمبلی]] (Asamblea Nacional) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |124 |116,802 |1,028 |[http://www.asambleanacional.gob.ec/ asambleanacional.gob.ec] |- |{{flagcountry|مصر}} |[[پارلیمان مصر|پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[People's اسمبلی (مصر)|People's اسمبلی]] (مجلس الشعب ''Majilis Al-Sha’ab'') |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the President |508 |150,983 |1,021 |[http://www.parliament.gov.eg/ parliament.gov.eg] |- |{{flagcountry|ایل سیلواڈور}} | |[[Legislative اسمبلی ایل سیلواڈور|Legislative اسمبلی]] (Asamblea Legislativa) |[[یک ایوانیت]] |3 |مقبول ووٹ |84 |68,382 |530 |[http://www.asamblea.gob.sv/ asamblea.gob.sv] |- |rowspan=2|{{flagcountry|استوائی گنی}} |rowspan=2|[[پارلیمان استوائی گنی]] |[[Chamber of People's Representatives]] (''Cámara de Representantes del Pueblo'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[Party-list proportional representation]] |100 |16,220 |172 |[http://presidencia-ge.org/index.php/es/parlamento presidencia-ge.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160122120035/http://presidencia-ge.org/index.php/es/parlamento |date=2016-01-22 }} |- |[[سینٹ (استوائی گنی)|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | |مقبول ووٹ (55) and appointed by the President (15) |70 |23,171 |246 | |- |{{flagcountry|اریتریا}} | |[[قومی اسمبلی اریتریا|قومی اسمبلی]] (''Hagerawi Baito'') |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ |104 |50,878 |38 | |- |{{flagcountry|استونیا}} | |[[Riigikogu|State اسمبلی]]<ref name="native"/> (Riigikogu) |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ |101 |12,814 |270 |[http://www.riigikogu.ee/ riigikogu.ee] |- |rowspan=2|{{flagcountry|ایتھوپیا}} |rowspan=2|[[پارلیمان ایتھوپیا|پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[House of People's Representatives]]<br> (የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ''Yehizbtewekayoch Mekir Bet'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |547 |135,134 |173 |[http://www.ethiopar.net/ ethiopar.net] |- |[[House of Federation]] (የፌዴሬሽን ምክር ቤት ''Yefedereshn Mekir Bet'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |elected by State assemblies |112 |659,986 |847 |[http://www.hofایتھوپیا.org/ hofایتھوپیا.org] |- |{{flagcountry|فجی}} | |[[پارلیمان فجی|پارلیمان]] |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |50 |16,745 |82 |[https://web.archive.org/web/20120717002957/http://www.parliament.gov.fj/main/index.html Archive] |- |{{flagcountry|فنلینڈ}} | |[[پارلیمان فنلینڈ|پارلیمان]] (Eduskunta)<ref>Also: Riksdag</ref> |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |200 |25,900 |978 |[http://www.eduskunta.fi/ eduskunta.fi] |- |rowspan=2|{{flagcountry|فرانس}} |rowspan=2|[[پارلیمان فرانس|پارلیمان]] (Parlement) |[[French قومی اسمبلی|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[majority rule|majority]] |577 |113,258 |3,843 |[http://www.assemblee-nationale.fr/ assemblee-nationale.fr] |- |[[French سینٹ|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |electoral college |348 |187,787 |6,373 |[http://www.senat.fr/ senat.fr] |- |rowspan=2|{{flagcountry|گیبون}} |rowspan=2|[[پارلیمان گیبون|پارلیمان]] (Parlement) |[[قومی اسمبلی گیبون|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |121 |12,190 |203 |[http://www.assemblee.ga/ assemblee.ga] |- |[[سینٹ گیبون|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |elected by municipal councils and departmental assemblies |102 |14,460 |240 |[http://www.senatگیبون.net/ senatگیبون.net] |- |{{flagcountry|Gambia, The}} | |[[قومی اسمبلی Gambia|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the President |53 |25,673 |65 |[http://www.assembly.gov.gm/ assembly.gov.gm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160226165835/http://www.assembly.gov.gm/ |date=2016-02-26 }} |- |{{flagcountry|جارجیا}} | |[[پارلیمان جارجیا]] (საქართველოს პარლამენტი ''Sak'art'velos Parlamenti'') |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] and [[majority rule|majority]] |150 |29,794 |163 |[http://www.parliament.ge/ parliament.ge] |- |rowspan=2|{{flagcountry|جرمنی}} | |[[Bundestag|Federal دیت]]<ref name="native"/> (Bundestag) |[[ایوان زیریں|زیریں]] (not officially) |4 |[[majority rule|majority]] and [[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |620 |131,934 |4,998 |[http://www.bundestag.de/ bundestag.de] |- | |[[Bundesrat of جرمنی|Federal کونسل]]<ref name="native"/> (Bundesrat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] (not officially) | |elected by state governments |69 |1,185,501 |44,914 |[http://www.bundesrat.de/ bundesrat.de] |- |{{flagcountry|گھانا}} | |[[پارلیمان گھانا|پارلیمان]] |[[یک ایوانیت]] |4 |[[majority rule|majority]] |228 |106,286 |328 |[http://www.parliament.gh/ parliament.gh] |- |{{flagcountry|یونان}} | |[[Hellenic پارلیمان]]<ref name="native"/> (Βουλή των Ελλήνων ''Vouli ton Ellinon'') |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ |300 |35,958 |981 |[http://www.hellenicparliament.gr/ hellenicparliament.gr] |- |rowspan=2|{{flagcountry|گریناڈا}} |rowspan=2|[[پارلیمان گریناڈا|پارلیمان]] |[[ایوان نمائندگان گریناڈا|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |15 |7,333 |96 |[http://www.gov.gd/departments/parliament.html gov.gd] |- |[[سینٹ گریناڈا|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |appointed by the government and by the leader of opposition |13 |8,461 |111 |[http://www.gov.gd/departments/parliament.html gov.gd] |- |{{flagcountry|گوئٹے مالا}} | |[[کانگریس گوئٹے مالا|کانگریس Republic]] (Congreso de la República) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |158 |80,557 |472 |[http://www.congreso.gob.gt/ congreso.gob.gt] |- |valign=top|{{flagcountry|جمہوریہ گنی}} | |[[قومی اسمبلی جمہوریہ گنی|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |114 |88,227 |100 | |- |{{flagcountry|گنی بساؤ}} | |[[National People's اسمبلی گنی بساؤ|National People's اسمبلی]] (Assembleia Nacional Popular) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |100 |13,454 |19 |[http://www.anpguinebissau.org/ anpguinebissau.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192451/http://www.anpguinebissau.org/ |date=2016-03-03 }} |- |{{flagcountry|گیانا}} | |[[قومی اسمبلی گیانا|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the President |65 |11,583 |88 |{{URL|parliament.gov.gy}} |- |rowspan=2|{{flagcountry|ہیٹی}} |rowspan=2|[[قومی اسمبلی ہیٹی|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[Chamber of Deputies of ہیٹی|Chamber of Deputies]] (Chambre des Députés) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] |99 |98,181 |124 |[http://www.parlementہیٹیen.ht/ parlementہیٹیen.ht] |- |[[سینٹ ہیٹی|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 | |30 |323,997 |412 |[http://www.parlementہیٹیen.ht/ parlementہیٹیen.ht] |- |{{flagcountry|ہونڈوراس}} | |[[کانگریس ہونڈوراس|قومی کانگریس]] (Congreso Nacional) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |128 |58,823 |278 |[http://www.congresonacional.hn/ congresonacional.hn] |- |{{flagcountry|مجارستان}} | |[[قومی اسمبلی مجارستان|قومی اسمبلی]] (Országgyűlés) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]]<br>and [[Scorporo]] |386 |25,860 |506 |[http://www.mkogy.hu/ mkogy.hu] |- |{{flagcountry|آئس لینڈ}} | |[[Althing|اسمبلی All]]<ref name="native"/> (Alþingi) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[mixed member proportional representation|mixed]] |63 |5,080 |196 |[http://www.althingi.is/ althingi.is] |- |rowspan=2|{{flagcountry|بھارت}} |rowspan=2|[[پارلیمان بھارت|پارلیمان]] (संसद Sansad) |[[لوک سبھا|House of the People]]<ref name="native"/> (लोक सभा Lok Sabha) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the President |552 |2,192,379 |8,075 |{{URL|loksabha.gov.in}} |- |[[راجیہ سبھا|کونسل States]]<ref name="native"/> (राज्य सभा Rajya Sabha) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |appointed by the President and elected members of the states and territories |250 |4,840,773 |17,831 |{{URL|rajyasabha.nic.in}} |- |rowspan=2|{{flagcountry|انڈونیشیا}} |rowspan=2|[[عوامی مشاورتی اسمبلی]] (Majelis Permusyawaratan Rakyat) |[[People's Representative کونسل]] (Dewan Perwakilan Rakyat) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |560 |423,972 |2,008 |[http://www.dpr.go.id/ dpr.go.id] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204074445/http://www.dpr.go.id/ |date=2012-02-04 }} |- |[[Regional Representatives کونسل]] (Dewan Perwakilan Daerah) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |[[Single non-transferable vote]] |132 |1,798,669 |8,520 |[http://www.dpd.go.id/ dpd.go.id] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161203091543/http://www.dpd.go.id/ |date=2016-12-03 }} |- |{{flagcountry|ایران}} | | [[Majlis of ایران|اسمبلی]]<ref name="native"/> (مجلس ''Majlis'') |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ |290 |259,136 |3,414 |[http://www.majlis.ir/ majlis.ir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170925083151/http://www.majlis.ir/ |date=2017-09-25 }} |- |{{flagcountry|عراق}} | |[[کونسل Representatives of عراق]]<ref name="native"/> (مجلس النواب العراقي ''Majlis Al-Niwab Al-عراقi'') |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |325 |95,782 |392 |[http://www.parliament.iq/ parliament.iq] |- |rowspan=2|{{flagicon|جمہوریہ آئرلینڈ}} [[Republic of جمہوریہ آئرلینڈ|جمہوریہ آئرلینڈ]] |rowspan=2|[[Oireachtas Éireann|پارلیمان]]<ref name="native"/> (Oireachtas) |[[Dáil Éireann|ایوان نمائندگان جمہوریہ آئرلینڈ]] (Dáil Éireann)<ref name="native"/> |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |Proportional Representation Single Transferable Vote |166 |27,640 |1,093 |[http://www.oireachtas.ie/parliament/about/dail/ oireachtas.ie] |- |[[Seanad Éireann|سینٹ جمہوریہ آئرلینڈ]]<ref name="native"/> (Seanad Éireann) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |appointed by the prime minister and elected by universities |60 |76,470 |3,026 |[http://www.oireachtas.ie/parliament/about/seanad/ oireachtas.ie] |- |{{flagcountry|اسرائیل}} | |[[Knesset|اسمبلی]]<ref name="native"/> (כנסת ''Knesset'') |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |120 |61,768 |1,960 |[https://www.knesset.gov.il/ knesset.gov.il] |- |rowspan=2|{{flagcountry|اطالیہ}} |rowspan=2|[[Italian پارلیمان|پارلیمان]] (Parlamento) |[[Chamber of Deputies of اطالیہ|Chamber of Deputies]] (Camera dei Deputati) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |630 |94,556 |2,931 |[http://www.camera.it/ camera.it] |- |[[Italian سینٹ|سینٹ Republic]] (Senato della Repubblica) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] and appointed by the President |315 |189,112 |5,863 |[http://www.senato.it/ senato.it] |- |rowspan=2|{{flagcountry|جمیکا}} |rowspan=2|[[پارلیمان جمیکا|پارلیمان]] |[[ایوان نمائندگان جمیکا|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |63 |45,860 |392 |rowspan=2|[http://www.japarliament.gov.jm/ japarliament.gov.jm] |- |[[سینٹ جمیکا|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |گورنر جنرل سے تعینات |20 |144,459 |1,237 |- |rowspan=2|{{flagcountry|جاپان}} |rowspan=2|[[دیت جاپان|دیت]] (国会 ''Kokkai'') |[[ایوان نمائندگان جاپان|ایوان نمائندگان]] (衆議院 ''Shūgiin'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] and [[majority rule|majority]] |480 |266,783 |9,250 |[http://www.shugiin.go.jp/ shugiin.go.jp] |- |[[House of کونسلlors of جاپان|House of کونسلlors]] (参議院 ''Sangiin'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] |242 |529,157 |18,348 |[http://www.sangiin.go.jp/ sangiin.go.jp] |- |rowspan=2|{{flagcountry|اردن}} |rowspan=2|[[قومی اسمبلی اردن|قومی اسمبلی]] (مجلس الأمة ''Majlis al-Umma'') |[[Chamber of Deputies of اردن|اسمبلی Deputies]] (مجلس النواب ''Majlis al-Nuwaab'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |[[Single non-transferable vote]] |120 |46,760 |307 |[http://www.representatives.jo/ representatives.jo] |- |[[سینٹ اردن|اسمبلی Senators]] (مجلس الأعيان ''Majlis al-Aayan'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |appointed by the monarch |60 |93,520 |614 |[http://www.senate.jo/ senate.jo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218174749/http://www.senate.jo/ |date=2020-02-18 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|قازقستان}} |rowspan=2|[[پارلیمان قازقستان|پارلیمان]] (''Parlamenti'') |[[Mazhilis|اسمبلی]]<ref name="native"/> (''Mazhilis'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 | |77 |207,854 |2,815 |[http://www.parlam.kz/kk/mazhilis parlam.kz] |- |[[سینٹ قازقستان|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |appointed by the President and elected by local assemblies |47 |340,527 |4,612 |[http://www.parlam.kz/en/senate parlam.kz] |- |rowspan=2|{{flagcountry|کینیا}} |rowspan=2|[[پارلیمان کینیا|پارلیمان]] |[[قومی اسمبلی (کینیا)|قومی اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[Parallel voting|parallel]] |349 |126,182 |118 |rowspan=2|[http://www.parliament.go.ke/ parliament.go.ke] |- |[[سینٹ کینیا|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the President |67 |657,278 |614 |- |{{flagcountry|کیریباتی}} | |[[ایوان اسمبلی کیریباتی|ایوان اسمبلی]] (Maneaba ni Maungatabu) |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ and appointed by Rabi کونسل Leaders |46 |2,239 |13 |[http://www.parliament.gov.ki/ parliament.gov.ki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706182920/http://www.parliament.gov.ki/ |date=2011-07-06 }} |- |{{flagicon|شمالی کوریا}} [[شمالی کوریا]] | |[[Supreme People's اسمبلی]] (최고인민회의 ''Ch'oe-go In-min Hoe-ŭi'') |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ |687 |36,390 |58 | |- |{{flagicon|جنوبی کوریا}} [[جنوبی کوریا]] | |[[قومی اسمبلی Korea|قومی اسمبلی]] (국회 ''Gukhoe'') |[[یک ایوانیت]] |4 |[[majority rule|majority]] and [[متناسب نمائندگی|متناسب]] |300 |166,691 |5,180 |[http://korea.na.go.kr/ korea.na.go.kr] |- |{{flagcountry|کویت}} | |[[قومی اسمبلی کویت|قومی اسمبلی]] (مجلس الأمة ''Majlis al-Umma'') |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ and appointed by the prime minister |50 |71,328 |3,070 |[http://www.kna.kw/ kna.kw] |- |{{flagcountry|کرغیزستان}} | |[[Supreme کونسل کرغیزستان|Supreme کونسل]] (''Joghorku Keneš'') |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ |120 |44,690 |109 |[http://www.kenesh.kg/ kenesh.kg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160218103847/http://www.kenesh.kg/ |date=2016-02-18 }} |- |{{flagcountry|لاؤس}} | |[[قومی اسمبلی لاؤس|قومی اسمبلی]] (''Sapha Heng Xat'') |[[یک ایوانیت]] |5 |[[one-party state]] [[بندفہرست]] |115 |48,148 |151 |[http://www.na.gov.la/ na.gov.la] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110304010400/http://www.na.gov.la/ |date=2011-03-04 }} |- |{{flagcountry|لٹویا}} | |[[Saeima|پارلیمان]]<ref name="native"/> (Saeima) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |100 |20,703 |349 |[http://www.saeima.lv/ saeima.lv] |- |{{flagcountry|لبنان}} | |[[پارلیمان لبنان|اسمبلی Deputies]] (مجلس النواب ''Majlis an-Nuwwab'')<ref>Also: قومی اسمبلی (Assemblée Nationale)</ref> |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ |128 |33,000 |480 |[http://www.lp.gov.lb/ lp.gov.lb] |- |rowspan=2|{{flagcountry|لیسوتھو}} |rowspan=2|[[پارلیمان لیسوتھو|پارلیمان]] |[[قومی اسمبلی لیسوتھو|قومی اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ and [[متناسب نمائندگی|متناسب]] |120 |16,927 |31 |[http://www.parliament.ls/assembly/ parliament.ls] |- |[[سینٹ لیسوتھو|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |appointed by principal chiefs and by the ruling party |33 |61,556 |115 |[http://www.parliament.ls/senate/ parliament.ls] |- |rowspan=2|{{flagcountry|لائبیریا}} |rowspan=2|[[مجلس قانون ساز لائبیریا|مجلس قانون ساز]] |[[ایوان نمائندگان لائبیریا|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |6 |[[majority rule|majority]] |73 |47,624 |24 |[http://legislature.gov.lr/house legislature.gov.lr] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121219233214/http://legislature.gov.lr/house |date=2012-12-19 }} |- |[[سینٹ لائبیریا|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |9 |[[majority rule|majority]] |30 |115,896 |58 |[http://legislature.gov.lr/senate legislature.gov.lr] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121219211511/http://legislature.gov.lr/senate |date=2012-12-19 }} |- |{{flagcountry|لیبیا}} | |[[کونسل Deputies]] ( مجلس النواب ''{{transl|ar|Majlis an-Nuwwab}}'') |[[یک ایوانیت]] | | |200 |28,353 |187 |[http://www.hor.ly/ hor.ly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141022092752/http://www.hor.ly/ |date=2014-10-22 }} |- |{{flagcountry|لیختینستائن}} | |[[Landtag of لیختینستائن|دیت]]<ref name="native"/> (Landtag) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |25 |1,451 |201 |[http://www.landtag.li/ landtag.li] |- |{{flagcountry|لتھووینیا}} | |[[Seimas|پارلیمان]]<ref name="native"/> (Seimas) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] |141 |21,658 |436 |[http://www.lrs.lt/ lrs.lt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160221203826/http://www.lrs.lt/ |date=2016-02-21 }} |- |{{flagcountry|لکسمبرگ}} | |[[Chamber of Deputies of لکسمبرگ|Chamber of Deputies]] (D'Chamber)<ref>Also: Chambre des Députés</ref> |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ |60 |8,484 |687 |[http://www.chd.lu/ chd.lu] |- |{{flagicon|مقدونیہ}} [[Republic of مقدونیہ|مقدونیہ, Republic of]] | |[[اسمبلی Republic of مقدونیہ|اسمبلی]] (Собрание ''Sobranie'') |[[یک ایوانیت]] | | |123 |16,736 |173 |[http://www.sobranie.mk/ sobranie.mk] |- |rowspan=2|{{flagcountry|مڈغاسکر}} |rowspan=2|[[پارلیمان مڈغاسکر|پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[قومی اسمبلی مڈغاسکر|قومی اسمبلی]] (Antenimieram-Pirenena)<ref>Also: Assemblée nationale</ref> |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |160 |137,078 |127 |[http://www.assemblee-nationale.mg/ assemblee-nationale.mg] |- |[[سینٹ مڈغاسکر|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |33 |664,430 |618 |[http://www.senat.mg/ senat.mg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060104022529/http://www.senat.mg/ |date=2006-01-04 }} |- |{{flagcountry|ملاوی}} | |[[قومی اسمبلی ملاوی|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] |5 |[[First-past-the-post]] |194 |76,809 |71 |[http://www.parliament.gov.mw/ parliament.gov.mw] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318111252/https://www.parliament.gov.mw/ |date=2020-03-18 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|ملائشیا}} |rowspan=2|[[پارلیمان ملائشیا|پارلیمان]] (Parlimen) |[[ایوان نمائندگان ملائشیا|ایوان نمائندگان]]<ref>Literally, People's Hall</ref> (Dewan Rakyat) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |First-past-the-post |222 |127,631 |2,014 |[http://www.parlimen.gov.my/maklumat-umum.html?uweb=dr parlimen.gov.my] |- |[[سینٹ ملائشیا|سینٹ]]<ref>Literally, Nation's Hall</ref>(Dewan Negara) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |3 |26 appointed by the [[State Legislative Assemblies]], 2 for each state and 44 appointed by the [[یانگ دی‌ پرتوان آگونگ]], of which 4 are for the [[Federal Territories (ملائشیا)|Federal Territories]]. |70 |404,773 |6,389 |[http://www.parlimen.gov.my/maklumat-umum.html?uweb=dn parlimen.gov.my] |- |{{flagcountry|مالدیپ}} | |[[Majlis of the مالدیپ|اسمبلی]]<ref name="native"/> (Majlis) |[[یک ایوانیت]] |5 |First-past-the-post |77 |4,266 |36 |[http://www.majlis.gov.mv/ majlis.gov.mv] |- |{{flagcountry|مالی}} | |[[قومی اسمبلی مالی|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] |4 |147 elected in single or multi-member constituencies, using a runoff system. 13 elected by overseas Malians. |160 |90,732 |111 |[http://www.assemblee-nationale.insti.ml/ assemblee-nationale.insti.ml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160329050441/http://www.assemblee-nationale.insti.ml/ |date=2016-03-29 }} |- |{{flagcountry|مالٹا}} | |[[ایوان نمائندگان مالٹا|ایوان نمائندگان]] (Kamra tad-Deputati) |[[یک ایوانیت]] |5 |[[Single transferable vote]] |69 |5,950 |155 |[http://www.parlament.mt/ parlament.mt] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20110910105909/http://www.parlament.mt/ |date=2011-09-10 }} |- |{{flagcountry|جزائر مارشل}} | |[[مجلس قانون ساز جزائر مارشل|مجلس قانون ساز]] (Nitijela) |[[یک ایوانیت]] |4 |Single and multi-member constituencies |33 |2,060 |4 |[http://www.rminitijela.org/ rminitijela.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080630091545/http://www.rminitijela.org/ |date=2008-06-30 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|موریتانیہ}} |rowspan=2|[[پارلیمان موریتانیہ|پارلیمان]] (''Barlamene'') |[[قومی اسمبلی موریتانیہ|قومی اسمبلی]] (''Al Jamiya al-Wataniyah'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[Runoff election]] |81 |37,888 |87 |[http://www.assembleenationale.mr/ assembleenationale.mr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303114737/http://www.assembleenationale.mr/ |date=2016-03-03 }} |- |[[سینٹ موریتانیہ|اسمبلی Senators]] (''Majlis al-Shuyukh'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |Election by communal councillors |56 |56,803 |126 |[http://www.senat.mr/ senat.mr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140325105208/http://www.senat.mr/ |date=2014-03-25 }} |- |{{flagcountry|موریشس}} | |[[قومی اسمبلی موریشس|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] |5 | |70 |17,614 |275 |[http://www.gov.mu/portal/site/اسمبلیSite gov.mu] |- |rowspan=2|{{flagcountry|میکسیکو}} |rowspan=2|[[کانگریس میکسیکو|کانگریس یونین]] (Congreso de la Unión) |[[Chamber of Deputies of میکسیکو|Chamber of Deputies]] (Cámara de Diputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |3 |[[Parallel voting]]: [[Largest remainder method]] ([[Hare quota]]) (200 seats) / FPTP (300 seats) |500 |227,821 |3,323 |[http://www.diputados.gob.mx/ diputados.gob.mx] |- |[[سینٹ میکسیکو|Chamber of Senators]] (Cámara de Senadores) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | |[[Parallel voting]]: [[Largest remainder method]] ([[Hare quota]]) |128 |889,926 |12,981 |[http://www.senado.gob.mx/ senado.gob.mx] |- |{{flagicon|FSM}} [[مائکرونیشیا|مائکرونیشیا, Federated States of]] | |[[کانگریس مائکرونیشیا|کانگریس]] |[[یک ایوانیت]] |4 |10 by [[FPTP]] and 4 by [[Proportional representation]] |14 |7,642 |25 |[http://www.fsmcongress.fm/ fsmcongress.fm] |- |{{flagcountry|مالدووا}} | |[[پارلیمان Republic of مالدووا|پارلیمان]] (Parlamentul) |[[یک ایوانیت]] | | |101 |33,498 |118 |[http://www.parlament.md/ parlament.md] |- |{{flagcountry|موناکو}} | |[[قومی کونسل موناکو|قومی کونسل]] (Conseil National) |[[یک ایوانیت]] | | |24 |1,473 |227 |[http://www.conseil-national.mc/ conseil-national.mc] |- |{{flagcountry|منگولیا}} | |[[State Great Khural|State Great اسمبلی]]<ref>In English State Great Khural is used too.</ref> (Улсын Их Хурал ''Ulsyn Ich-Chural'') |[[یک ایوانیت]] | | |76 |36,245 |174 |[http://www.parliament.mn/ parliament.mn] |- |{{flagcountry|مونٹینیگرو}} | |[[پارلیمان مونٹینیگرو|اسمبلی]] (Skupština / Скупштина) |[[یک ایوانیت]] | | |81 |7,719 |88 |[http://www.skupstina.me/ skupstina.me] |- |rowspan=2|{{flagcountry|مراکش}} |rowspan=2|[[پارلیمان مراکش|پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[اسمبلی Representatives of مراکش|اسمبلی Representatives]] (''Majlis al-Nuwab'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |325 |100,444 |500 |[http://www.parlement.ma/ parlement.ma] |- |[[اسمبلی کونسلlors]] (''Majlis al-Mustasharin'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |270 |120,905 |602 |[http://conseiller.ma/ conseiller.ma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517065352/http://conseiller.ma/ |date=2014-05-17 }} |- |{{flagcountry|موزمبیق}} | |[[اسمبلی Republic of موزمبیق|اسمبلی Republic]] (Assembleia da República) |[[یک ایوانیت]] | |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[party list]] |250 |85,588 |95 |[http://www.parlamento.org.mz/ parlamento.org.mz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130427005233/http://www.parlamento.org.mz/ |date=2013-04-27 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|نمیبیا}} |rowspan=2|[[پارلیمان نمیبیا|پارلیمان]] |[[قومی اسمبلی نمیبیا|قومی اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |78 |26,923 |201 |[http://www.parliament.gov.na/national_assembly/national_assembly.php parliament.gov.na] |- |[[قومی کونسل نمیبیا|قومی کونسل]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |26 |80,769 |605 |[http://www.parliament.gov.na/national_council/national_council.php parliament.gov.na] |- |{{flagcountry|ناورو}} | |[[پارلیمان ناورو|پارلیمان]] |[[یک ایوانیت]] | | |18 |521 |3 |[http://www.ناوروgov.nr/parliament ناوروgov.nr] |- |{{flagcountry|نیپال}} | |[[نیپالese Constituent اسمبلی|Constituent اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] | | |601 |44,294 |62 |[http://www.parliament.gov.np/ parliament.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304032139/http://www.parliament.gov.np/ |date=2016-03-04 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|نیدرلینڈز}} |rowspan=2|[[ریاستی جرنل نیدرلینڈز|ریاستی جرنل]] (Staten-Generaal) |[[ایوان نمائندگان نیدرلینڈز|ایوان نمائندگان]] (Tweede Kamer, ''Second Chamber'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |150 |111,533 |4,693 |[http://www.tweedekamer.nl/ tweedekamer.nl] |- |[[سینٹ نیدرلینڈز|سینٹ]] (Eerste Kamer, ''First Chamber'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |75 |223,066 |9,387 |[http://www.eerstekamer.nl/ eerstekamer.nl] |- |{{flagcountry|نیوزی لینڈ}} | |[[نیوزی لینڈ ایوان نمائندگان|ایوان نمائندگان]] |[[یک ایوانیت]] | |[[mixed-member proportional representation]] |120 |33,566 |1,018 |[http://www.parliament.nz/ parliament.nz] |- |{{flagcountry|نکاراگوا}} | |[[قومی اسمبلی نکاراگوا|قومی اسمبلی]] (Asamblea Nacional) |[[یک ایوانیت]] | | |92 |64,034 |205 |[http://www.asamblea.gob.ni/ asamblea.gob.ni] |- |{{flagcountry|نائجر}} | |[[قومی اسمبلی نائجر|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] | | |113 |139,210 |102 |[http://www.assemblee.ne/ assemblee.ne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070818033526/http://www.assemblee.ne/ |date=2007-08-18 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|نائجیریا}} |rowspan=2|[[Nigerian قومی اسمبلی|قومی اسمبلی]] |[[Nigerian ایوان نمائندگان|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |360 |388,898 |1,148 |[http://www.nass.gov.ng/ nass.gov.ng] |- |[[Nigerian سینٹ|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |109 |1,284,436 |3,792 |[http://www.nassnig.org nassnig.org] |- |{{flagcountry|ناروے}} | |[[Storting|Great اسمبلی]]<ref name="native"/> (Storting) |[[یک ایوانیت]] | |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[mixed member proportional representation|mixed]] |169 |29,785 |1,573 |[http://www.stortinget.no/en/ stortinget.no] |- |rowspan=2|{{flagcountry|سلطنت عمان}} |rowspan=2|[[کونسل سلطنت عمان]] |''[[Consultative اسمبلی سلطنت عمان|Consultative اسمبلی]]''<ref>The Consultative اسمبلی has only consultative tasks</ref> (''Majlis al-Shura'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |84 |33,017 |973 |[http://www.shura.om/ shura.om] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081031222619/http://www.shura.om/ |date=2008-10-31 }} |- |''[[کونسل State of سلطنت عمان|اسمبلی State]]''<ref>The اسمبلی State has only consultative tasks</ref> (''Majlis al-Dawla'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |83 |33415 |985 |[http://www.omanet.om/english/government/majlis.asp omanet.om] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081026020335/http://www.omanet.om/english/government/majlis.asp |date=2008-10-26 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|پاکستان}} |rowspan=2|[[پارلیمان پاکستان]] (پارلیمنٹ) |[[قومی اسمبلی پاکستان|قومی اسمبلی]] (ایوان زیریں پاکستان) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |336 |537,023 |1,454 |[http://www.na.gov.pk/ na.gov.pk] |- |[[سینٹ پاکستان|سینٹ]] (ایوانِ بالا)<ref>[[:ur:ایوانِ بالا]]</ref> |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |104 |1,735,000 |4,697 |[http://www.senate.gov.pk/ senate.gov.pk] |- |rowspan=2|{{flagcountry|پلاؤ}} |rowspan=2|[[پلاؤ قومی کانگریس|قومی کانگریس]] (Olbiil era Kelulau) |[[House of Delegates of پلاؤ|House of Delegates]]<ref name="not"/> |[[ایوان زیریں|زیریں]] | |[[majority rule]] |16 |1,309 |17 |rowspan=2|[http://palaugov.org/ palaugov.org] |- |[[سینٹ پلاؤ|سینٹ]]<ref name="not"/> |[[ایوانِ بالا|بالا]] | |[[majority rule]] |9 |2,328 |31 |- |{{flagcountry|پاناما}} | |[[قومی اسمبلی پاناما|قومی اسمبلی]] (Asamblea Nacional) |[[یک ایوانیت]] | | |71 |47,969 |712 |[http://www.asamblea.gob.pa/ asamblea.gob.pa] |- |{{flagcountry|پاپوا نیو گنی}} | |[[National پارلیمان پاپوا نیو گنی|National پارلیمان]] |[[یک ایوانیت]] | | |109 |56,766 |154 |[http://www.parliament.gov.pg/ parliament.gov.pg] |- |rowspan=2|{{flagcountry|پیراگوئے}} |rowspan=2|[[کانگریس پیراگوئے|کانگریس]] (Congreso) |[[Chamber of Deputies of پیراگوئے|Chamber of Deputies]] (Cámara de Diputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |80 |80,681 |441 |[http://www.diputados.gov.py/ diputados.gov.py] |- |[[سینٹ پیراگوئے|Chamber of Senators]] (Cámara de Senadores) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |45 |143,434 |785 |[http://www.senado.gov.py/ senado.gov.py] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328220656/http://www.senado.gov.py/ |date=2013-03-28 }} |- |{{flagcountry|پیرو}} | |[[کانگریس پیرو|کانگریس Republic]] (Congreso de la República) |[[یک ایوانیت]] | | |130 |217,082 |2,322 |[http://www.congreso.gob.pe/ congreso.gob.pe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060113012952/http://www.congreso.gob.pe/organizacion/pleno.asp?mode=Pleno |date=2006-01-13 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|فلپائن}} |rowspan=2|[[کانگریس فلپائن|کانگریس]] (Kongreso) |[[ایوان نمائندگان فلپائن|ایوان نمائندگان]] (Kapulungán ng mga Kinatawán / Mababang Kapulungán / Cámara de Representantes) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |3 |[[بندفہرست]] and [[first-past-the-post]] |292 |355,393 |1,365 |[http://www.congress.gov.ph/ congress.gov.ph] |- |[[سینٹ فلپائن|سینٹ]] (Senado / Mataás na Kapulungán) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |[[Plurality-at-large voting|bloc voting]] |24 |4,323,958 |16,267 |[http://www.senate.gov.ph/ senate.gov.ph] |- |rowspan=2|{{flagcountry|پولینڈ}} |rowspan=2|[[قومی اسمبلی Republic of پولینڈ|قومی اسمبلی]] (Zgromadzenie Narodowe)<ref name="zgromadzenie">Name used only on those rare occasions when both houses sit together</ref> |[[Sejm of the Republic of پولینڈ|Sejm (دیت)]]<ref name="native"/> (Sejm) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |460 |83,697 |1,677 |[http://www.sejm.gov.pl/ sejm.gov.pl] |- |[[سینٹ Republic of پولینڈ|سینٹ]] (Senat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |4 |[[majority]] |100 |385,010 |7,716 |[http://www.senat.gov.pl/ senat.gov.pl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090711100525/http://www.senat.gov.pl/ |date=2009-07-11 }} |- |{{flagcountry|پرتگال}} | |[[اسمبلی Republic (پرتگال)|اسمبلی Republic]] (Assembleia da República) |[[یک ایوانیت]] | |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[party list]] |230 |45,920 |1,082 |[http://www.parlamento.pt/ parlamento.pt] |- |{{flagcountry|قطر}} | |''[[Consultative اسمبلی قطر|Consultative اسمبلی]]''<ref>The Consultative اسمبلی has only consultative task</ref> (''Majlis ash-Shura'') |[[یک ایوانیت]] | | |35 |52,958 |5,200 | |- |rowspan=2|{{flagcountry|رومانیہ}} |rowspan=2|[[پارلیمان رومانیہ|پارلیمان]] (Parlamentul) |[[Chamber of Deputies of رومانیہ|Chamber of Deputies]] (Camera Deputaţilor) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |326 |58,416 |819 |[http://www.cdep.ro/ cdep.ro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160224191941/http://www.cdep.ro/ |date=2016-02-24 }} |- |[[سینٹ رومانیہ|سینٹ]] (Senat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |137 |139,005 |1,950 |[http://www.senat.ro/ senat.ro] |- |rowspan=2|{{flagcountry|روس}} |rowspan=2|[[وفاقی اسمبلی روس|وفاقی اسمبلی]] (Федеральное Собрание ''Federalnoye Sobraniye'') |[[State Duma]]<ref name="native"/> (Государственная Дума ''Gosudarstvennaya Duma'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] | |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[party list]] |450 |318,000 |5,296 |[http://www.duma.gov.ru/ duma.gov.ru] |- |[[Federation کونسل روس|Federation کونسل]] (Совет Федерации ''Sovet Federatsii'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |166 |862,048 |14,357 |[http://www.council.gov.ru/ council.gov.ru] |- |rowspan=2|{{flagcountry|روانڈا}} |rowspan=2|[[پارلیمان روانڈا|پارلیمان]] (Inteko Ishinga Amategeko) |[[Chamber of Deputies of روانڈا|Chamber of Deputies]] (Umutwe w'Abadepite) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |80 |146,121 |171 |[http://www.parliament.gov.rw/chamber-of-deputies/ parliament.gov.rw] |- |[[سینٹ روانڈا|سینٹ]] (Umutwe wa Sena) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |26 |449,603 |526 |[http://www.parliament.gov.rw/senate/ parliament.gov.rw] |- |{{flagcountry|سینٹ کیٹز}} | |[[قومی اسمبلی سینٹ کیٹز|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] | | |15 |3,686 |58 | |- |rowspan=2|{{flag|سینٹ لوسیا}} |rowspan=2|[[پارلیمان سینٹ لوسیا|پارلیمان]] |[[ایوان اسمبلی سینٹ لوسیا|ایوان اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |17 |10,221 |123 | |- |[[سینٹ سینٹ لوسیا|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |11 |15,796 |191 | |- |{{flagcountry|سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز}} | |[[ایوان اسمبلی سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز|ایوان اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] | | |21 |5,714 |59 | |- |{{flagcountry|سامووا}} | |[[Fono|Legislative اسمبلی]]<ref name="native"/> (Fono) |[[یک ایوانیت]] | | |49 |3,965 |22 |[http://www.parliament.gov.ws/ parliament.gov.ws] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050723010429/http://www.parliament.gov.ws/ |date=2005-07-23 }} |- |{{flagcountry|سان مارینو}} | |[[Grand and General کونسل]] (Consiglio Grande e Generale) |[[یک ایوانیت]] | | |60 |536 |18 |[http://www.consigliograndeegenerale.sm/ consigliograndeegenerale.sm] |- |{{flagcountry|ساؤ ٹومے و پرنسپے}} | |[[قومی اسمبلی ساؤ ٹومے و پرنسپے|قومی اسمبلی]] (Assembleia Nacional) |[[یک ایوانیت]] | | |55 |3,330 |6 |[http://www.parlamento.st/ parlamento.st] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430035407/http://www.parlamento.st/ |date=2011-04-30 }} |- |{{flagcountry|سعودی عرب}} | |''[[Consultative اسمبلی سعودی عرب|Consultative اسمبلی]]''<ref>The appointed Consultative اسمبلی has only legislative tasks</ref> (''Majlis ash-Shura'') |[[یک ایوانیت]] | | |150 |189,175 |4,551 |[http://www.shura.gov.sa/ shura.gov.sa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217110621/http://shura.gov.sa/ |date=2009-02-17 }} |- |{{flagcountry|سینیگال}} |[[پارلیمان سینیگال|پارلیمان]] |[[قومی اسمبلی (سینیگال)|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] |5 | |150 |85,701 |167 |[http://www.assemblee-nationale.sn/ assemblee-nationale.sn] |- |{{flagcountry|سربیا}} | |[[قومی اسمبلی Republic of سربیا|قومی اسمبلی]] (Народна скупштина / Narodna Skupština) |[[یک ایوانیت]] | | |250 |28,482 |315 |[http://www.parlament.gov.rs/ parlament.gov.rs] |- |{{flagcountry|سیچیلیس}} | |[[قومی اسمبلی سیچیلیس|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] | | |31 |2,709 |72 | |- |{{flagcountry|سیرالیون}} | |[[پارلیمان سیرالیون|پارلیمان]] |[[یک ایوانیت]] | | |124 |40,136 |41 |[http://www.sl-parliament.org/ sl-parliament.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160123191313/http://www.sl-parliament.org/ |date=2016-01-23 }} |- |{{flagcountry|سنگاپور}} | |[[پارلیمان سنگاپور|پارلیمان]] |[[یک ایوانیت]] | |[[first-past-the-post]] ([[Member of پارلیمان|MP]]) and appointed by the [[President of سنگاپور|President]] ([[Nominated Member of پارلیمان|NMP]]) |99 |52,360 |3,180 |[http://www.parliament.gov.sg/ parliament.gov.sg] |- |{{flagcountry|سلوواکیہ}} | |[[قومی کونسل سلوواکیہ|قومی کونسل]] (Národná rada) |[[یک ایوانیت]] | | |150 |35,980 |846 |[http://www.nrsr.sk/ nrsr.sk] |- |rowspan=2|{{flagcountry|سلووینیا}} |rowspan=2|[[سلووینیاn پارلیمان|پارلیمان]] (Državni zbor Republike Slovenije) |[[قومی اسمبلی (سلووینیا)|قومی اسمبلی]] (Državni zbor) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |90 |22,779 |643 |[http://www.dz-rs.si/ dz-rs.si] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225184239/http://www.dz-rs.si/ |date=2011-02-25 }} |- |[[قومی کونسل (سلووینیا)|قومی کونسل]] (Državni svet)<ref>{{cite book |url=http://dk.fdv.uni-lj.si/dela/Lakota-Igor.PDF |title=Sistem nepopolne dvodomnosti v slovenskem parlamentu (diplomska naloga) |trans_title=The system of incomplete bicameralism in the سلووینیاn پارلیمان (diploma thesis) |page=62 |first=Igor |last=Lakota |year=2006 |accessdate=16 December 2010 |publisher=Faculty of Social Sciences, University of Ljubljana |language=سلووینیاn |quote=Opinions differ, however the majority of domestic experts agree that the قومی کونسل may be regarded as the upper house, but the bicameralism is distinctively incomplete.}}</ref> |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |40 |51,254 |1,447 |[http://www.ds-rs.si/ ds-rs.si] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160225103717/http://www.ds-rs.si/ |date=2016-02-25 }} |- |{{flagcountry|جزائر سلیمان}} | |[[National پارلیمان جزائر سلیمان|National پارلیمان]] |[[یک ایوانیت]] | | |50 |10,460 |34 |[http://www.parliament.gov.sb/ parliament.gov.sb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303195817/http://www.parliament.gov.sb/ |date=2016-03-03 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|صومالیہ}} |rowspan=2|[[وفاقی پارلیمان صومالیہ|وفاقی پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[House of the People of صومالیہ|House of the People]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | |Appointed |275 |36,675 |21 |[http://www.parliament.gov.so/index.php/en/ parliament.gov.so] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131108105542/http://www.parliament.gov.so/index.php/en/ |date=2013-11-08 }} |- |[[Upper House (صومالیہ)|[[ایوانِ بالا|بالا]] House]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | |Not established yet, powers exercised by the House of the People |56 |180,100 |103 | |- |rowspan=2|{{flagcountry|جنوبی افریقہ}} |rowspan=2|[[پارلیمان جنوبی افریقہ|پارلیمان]] |[[قومی اسمبلی جنوبی افریقہ|قومی اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |400 |126,466 |1,387 |[http://www.parliament.gov.za/live/content.php?Item_ID=33 parliament.gov.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421124617/http://www.parliament.gov.za/live/content.php?Item_ID=33 |date=2012-04-21 }} |- |[[قومی کونسل Provinces]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |90 |562,075 |6,168 |[http://www.parliament.gov.za/live/content.php?Item_ID=34 parliament.gov.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412031940/http://www.parliament.gov.za/live/content.php?Item_ID=34 |date=2008-04-12 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|جنوبی سوڈان}} |rowspan=2|[[قومی مجلس قانون ساز (جنوبی سوڈان)|قومی مجلس قانون ساز]] |[[National Legislative اسمبلی (جنوبی سوڈان)|قومی مجلس قانون ساز اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |170 |48,591 |81 |[http://www.goss.org/index.php/legislative-assembly goss.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306081107/http://www.goss.org/index.php/legislative-assembly |date=2016-03-06 }} |- |[[کونسل States (جنوبی سوڈان)|کونسل States]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | |Appointed by President |50 |165,210 |276 |[http://www.goss.org/index.php/legislative-assembly/council-of-states goss.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306081107/http://www.goss.org/index.php/legislative-assembly/council-of-states |date=2016-03-06 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|ہسپانیہ}} |rowspan=2|[[Cortes Generales|عمومی عدالتیں]]<ref name="native"/> (Cortes Generales) |[[Spanish کانگریس Deputies|کانگریس Deputies]] (Congreso de los Diputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |350 |131,894 |4,038 |[http://www.congreso.es/ congreso.es] |- |[[Spanish سینٹ|سینٹ]] (Senado) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |266 |173,545 |5,313 |[http://www.senado.es/ senado.es] |- |{{flagcountry|سری لنکا}} | |[[پارلیمان سری لنکا|پارلیمان]] (ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුව (Sinhala)/ இலங்கை பாராளுமன்றம் (Tamil))<ref name="not"/> |[[یک ایوانیت]] | | |225 |90,122 |517 |[http://www.parliament.lk/ parliament.lk] |- |rowspan=2|{{flagcountry|سوڈان}} |rowspan=2|[[قومی مجلس قانون ساز سوڈان|قومی مجلس قانون ساز]] |[[قومی اسمبلی سوڈان|قومی اسمبلی]] (''Majlis Watani'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |450 |68,653 |197 |[http://www.parliament.gov.sd/ parliament.gov.sd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824021607/http://www.parliament.gov.sd/ |date=2011-08-24 }} |- |[[کونسل States of سوڈان|اسمبلی States]] (''Majlis Welayat'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |50 |617,880 |1,780 |[http://www.councilofstates.gov.sd/ councilofstates.gov.sd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304073222/http://www.councilofstates.gov.sd/ |date=2016-03-04 }} |- |{{flagcountry|سرینام}} | |[[قومی اسمبلی سرینام|قومی اسمبلی]] (Nationale Assemblée) |[[یک ایوانیت]] | | |51 |10,470 |99 |[http://www.dna.sr/ dna.sr] |- |rowspan=2|{{flagcountry|سوازی لینڈ}} |rowspan=2|[[پارلیمان سوازی لینڈ|پارلیمان]] (Liblanda) |[[ایوان اسمبلی سوازی لینڈ|ایوان اسمبلی]]<ref name="not"/> |[[ایوان زیریں|زیریں]] | |[[majority rule|majority]] |55 |22,181 |113 | |- |[[سینٹ سوازی لینڈ|سینٹ]]<ref name="not"/> |[[ایوانِ بالا|بالا]] | |appointed by the [[King of سوازی لینڈ|King]] |30 |40,666 |207 | |- |{{flagcountry|سویڈن}} | |The [[Riksdag]] |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] |349 |27,286 |1,093 |[http://www.riksdagen.se/ riksdagen.se] |- |{{flagcountry|شام}} | |[[People's کونسل شام|People's اسمبلی]] (''Majlis al-Sha'ab'') |[[یک ایوانیت]] | | |250 |86,964 |240 |[http://parliament.sy/ parliament.sy] |- |rowspan=2|{{flagcountry|سوئٹزرلینڈ}} |rowspan=2|[[وفاقی اسمبلی سوئٹزرلینڈ|وفاقی اسمبلی]] (Bundesversammlung, Assemblée fédérale, Assemblea federale) |[[قومی کونسل سوئٹزرلینڈ|قومی کونسل]] (Nationalrat, Conseil National, Consiglio Nazionale) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |200 |40,000 |1,699 |[http://www.parlament.ch/e/organe-mitglieder/nationalrat/Pages/default.aspx parliament.ch] |- |[[Swiss کونسل States|کونسل States]] (Ständerat, Conseil des Etats, Consiglio degli Stati) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |46 |173,913 |7,388 |[http://www.parlament.ch/e/organe-mitglieder/staenderat/Pages/default.aspx parliament.ch] |- |rowspan=2|{{flagcountry|تاجکستان}} |rowspan=2|[[سپریم اسمبلی تاجکستان|سپریم اسمبلی]] (''Majlisi Oli'') |[[اسمبلی Representatives of تاجکستان|اسمبلی Representatives]] (''Majlisi Mamoyandogan'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |63 |123,809 |257 | |- |[[قومی اسمبلی تاجکستان|قومی اسمبلی]] (''Majlisi Milliy'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |33 |236,363 |491 | |- |{{flagcountry|تنزانیہ}} | |[[قومی اسمبلی تنزانیہ|قومی اسمبلی]] (Bunge) |[[یک ایوانیت]] | | |357 |120,974 |178 |[http://www.parliament.go.tz/ parliament.go.tz] |- |rowspan=2|{{flagcountry|تھائی لینڈ}} |rowspan=2|[[قومی اسمبلی تھائی لینڈ|قومی اسمبلی]] (รัฐสภา ;''Rathasapha'') |[[ایوان نمائندگان تھائی لینڈ|ایوان نمائندگان]] (สภาผู้แทนราษฎร ;'' Saphaputhan Ratsadon'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |500 |130,958 |1,204 |[http://www.parliament.go.th/ parliament.go.th] |- |[[سینٹ تھائی لینڈ|سینٹ]] (''วุฒิสภา ;Wuthisapha'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |150 |436,529 |4,013 |[http://www.senate.go.th/ senate.go.th] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223020223/http://www.senate.go.th/ |date=2015-02-23 }} |- |{{flagcountry|ٹوگو}} | |[[قومی اسمبلی ٹوگو|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] | | |81 |76,434 |79 |[http://www.assemblee-nationale.tg/ assemblee-nationale.tg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511202912/http://www.assemblee-nationale.tg/ |date=2011-05-11 }} |- |{{flagcountry|ٹونگا}} | |[[Legislative اسمبلی ٹونگا|Legislative اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] | | |26 |3,962 |29 |[http://parliament.gov.to/ parliament.gov.to] |- |rowspan=2|{{flagcountry|ٹرینیڈاڈ و ٹوباگو}} |rowspan=2|[[پارلیمان ٹرینیڈاڈ و ٹوباگو|پارلیمان]] |[[ایوان نمائندگان ٹرینیڈاڈ و ٹوباگو|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |41 |32,139 |647 |rowspan=2|[http://www.ttparliament.org/ ttparliament.org] |- |[[سینٹ ٹرینیڈاڈ و ٹوباگو|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |31 |42,506 |856 |- |{{flagcountry|تونس}} | |[[اسمبلی Representatives of the People]] (مجلس نواب الشعب ''Majless Noweb al Shaab'') |[[یک ایوانیت]] | | |217 |49,188 |465 |[http://www.arp.tn/ arp.tn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210711111210/http://www.arp.tn/ |date=2021-07-11 }} |- |{{flagcountry|ترکی}} | |[[Grand قومی اسمبلی ترکی]] (Türkiye Büyük Millet Meclisi) |[[یک ایوانیت]] | | |550 |135,862 |1,951 |[http://www.tbmm.gov.tr/ tbmm.gov.tr] |- |{{flagcountry|ترکمانستان}} | |[[اسمبلی ترکمانستان|اسمبلی]] (Mejlis) |[[یک ایوانیت]] | | |125 |41,360 |346 | |- |{{flagcountry|تووالو}} | |[[پارلیمان تووالو|پارلیمان]] (Palamene) |[[یک ایوانیت]] | | |15 |666 |2 |[http://www.parliament.gov.tv/ parliament.gov.tv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524085214/http://www.parliament.gov.tv/ |date=2013-05-24 }} |- |{{flagcountry|یوگنڈا}} | |[[قومی اسمبلی یوگنڈا|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] | | |375 |87,839 |123 |[http://www.parliament.go.ug/ parliament.go.ug] |- |{{flagcountry|یوکرین}} | |[[Verkhovna Rada|Supreme کونسل]] (Верховна Рада ''Verkhovna Rada'') |[[یک ایوانیت]] | | |450 |101,248 |732 |[http://portal.rada.gov.ua/ rada.gov.ua] |- |{{flagcountry|متحدہ عرب امارات}} | |[[Federal قومی کونسل|Federal قومی اسمبلی]] (المجلس الوطني الإتحادي ''Majlis Watani Ittihad'') |[[یک ایوانیت]] | | |40 |206,601 |6,470 |[http://www.almajles.gov.ae/ almajles.gov.ae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100930151449/http://www.almajles.gov.ae/ |date=2010-09-30 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|برطانیہ}} |rowspan=2|[[پارلیمان برطانیہ|پارلیمان]] |[[British House of Commons|House of Commons]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[First-past-the-post]] |650 |95,787 |3,478 |[http://www.parliament.uk/business/commons/ parliament.uk] |- |[[دارالامرا]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |Life |[[Life peer]]s appointed by the [[Monarchy of the برطانیہ|Sovereign]]. 92 elected by and from [[hereditary peer]]s using [[Instant-runoff voting|preferential voting]]. 26 [[Lords Spiritual]] are [[bishop]]s of the [[Church of انگلستان]]. |765 |81,388 |2,955 |[http://www.parliament.uk/business/lords/ parliament.uk] |- |rowspan=2|{{flagcountry|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} |rowspan=2|[[ریاستہائے متحدہ امریکہ کانگریس|کانگریس]] |[[ریاستہائے متحدہ امریکہ ایوان نمائندگان|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |2 |[[majority rule|majority]] |435 |722,636 |34,698 |[http://www.house.gov/ house.gov] |- |[[ریاستہائے متحدہ امریکہ سینٹ|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |[[majority rule|majority]] |100 | 3,143,467 |215,623 |[http://www.senate.gov/ senate.gov] |- |rowspan=2|{{flagcountry|یوراگوئے}} |rowspan=2|[[جرنل اسمبلی یوراگوئے|جرنل اسمبلی]] (Asamblea General) |[[نمائندگان چیمبر یوراگوئے|نمائندگان چیمبر]] (Cámara de Diputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |99 |33,195 |514 |rowspan=2|[http://www.parlamento.gub.uy/ parlamento.gub.uy] |- |[[سینٹ یوراگوئے|Chamber of Senators]] (Cámara de Senadores) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |30 |109,543 |1,696 |- |rowspan=2|{{flagcountry|ازبکستان}} |rowspan=2|[[سپریم اسمبلی ازبکستان|سپریم اسمبلی]] (Oliy Majlis) |[[Legislative Chamber of ازبکستان|Legislative Chamber]]<ref name="not"/> |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |150 |194,156 |634 |[http://www.parliament.gov.uz/ parliament.gov.uz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060831163528/http://www.parliament.gov.uz/ |date=2006-08-31 }} |- |[[سینٹ ازبکستان|سینٹ]]<ref name="not"/> |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |100 |291,234 |952 |[http://www.senat.gov.uz/ enat.gov.uz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160211084440/http://senat.gov.uz/ |date=2016-02-11 }} |- |{{flagcountry|وانواتو}} | |[[پارلیمان وانواتو|پارلیمان]] (Parlement) |[[یک ایوانیت]] |4 | |52 |4319 |14 |[http://www.parliament.gov.vu/ parliament.gov.vu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306063129/http://www.parliament.gov.vu/ |date=2016-03-06 }} |- |{{flagcountry|ویٹیکن سٹی}} | |[[Pontifical Commission for ویٹیکن سٹی State|Pontifical Commission]] (Pontificia Commissione per lo Stato della Città del Vaticano) |[[یک ایوانیت]] | | |7 |114 | | |- |{{flagcountry|وینزویلا}} | |[[قومی اسمبلی وینزویلا|قومی اسمبلی]] (Asamblea Nacional) |[[یک ایوانیت]] | | |165 |175,430 |2,267 |[http://www.asambleanacional.gob.ve/ asambleanacional.gob.ve] |- |{{flagcountry|ویتنام}} | |[[قومی اسمبلی ویتنام|قومی اسمبلی]] (Quốc hội) |[[یک ایوانیت]] | | |498 |176,385 |602 |[http://www.na.gov.vn/ na.gov.vn] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20100709222441/http%3A//www.na.gov.vn/ |date=2010-07-09 }} |- |{{flagcountry|يمن}} | |[[اسمبلی Representatives of يمن|اسمبلی Representatives]] (''Majlis al-Nuwaab'') |[[یک ایوانیت]] | | |301 |81,485 |192 | |- |{{flagcountry|زیمبیا}} | |[[قومی اسمبلی زیمبیا|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] | | |150 |87,284 |145 |[http://www.parliament.gov.zm/ parliament.gov.zm] |- |rowspan=2|{{flagcountry|زمبابوے}} |rowspan=2|[[پارلیمان زمبابوے|پارلیمان]] |[[ایوان اسمبلی زمبابوے|ایوان اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |210 |61,971 |29 | |- |[[سینٹ زمبابوے|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |40 |325,350 |153 | |} == حوالے == {{حوالے}} {{لسٹاں بلحاظ دیس}} {{قومی اک ایوانی قانون ساز اسمبلیاں}} {{قومی ایوان زیریں قانون ساز اسمبلیاں}} {{قومی ایوان بالا قانون ساز اسمبلیاں}} [[گٹھ:قومی قنون ساز اسمبلیاں]] [[گٹھ:قنون ساز اسمبلیاں]] [[گٹھ:لسٹاں بلحاظ دیس]] 946z0smm796ybb0vgt0xuvqi37ku3hz 0 56497 706692 657471 2026-05-01T04:11:00Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706692 wikitext text/x-wiki {{Infobox Writer | name = منور رانا | image =Munawwar_Rana.jpeg | caption = Munawwar Rana's Beautiful Poetry ''[[Maa]]'' | birth_date ={{birth date|1952|11|26|df=y}} | birth_place =[[رائے بریلی]]، اتر پردیش، بھارت | notable works =ماں<br>غزل گانو<br>پیپل چھانو<br>بدن سرائے<br>نیم کے پھول<br>سب اسکے لئے<br>گھر اکیلا ہو گیا<br>کہو جلے الٰہی سے<br>بغیر نکشے کا مکان<br>پھر کبیر<br>نئے موسم کے پھول | parents = | occupation = شاعے، لکھاری }} '''منور رانا''' ([[اردو]]: منور رانا، [[ہندی]]: منوور رانا) (26 نومبر 1952- 14 جبوری 2024) [[اردو]] [[شاعر]] ہے۔ ماں بارے اوہدے شعر غزل دی شان منے جاندے ہن۔ <ref>http://www.thenews.com.pk/article-123109-Dallas:-Urdu-Hindi-Mushaira-to-be-organized-on-Oct-25 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006072058/http://www.thenews.com.pk/article-123109-Dallas:-Urdu-Hindi-Mushaira-to-be-organized-on-Oct-25 |date=2014-10-06 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.hindu.com/2007/07/30/stories/2007073050590200.htm |access-date=2016-11-01 |archive-date=2009-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090318145922/http://www.hindu.com/2007/07/30/stories/2007073050590200.htm |dead-url=yes }}</ref> فروری 2014 وچّ اتر پردیش سرکار نے منور رانا نوں اتر پردیش اردو اکادمی دا پردھان نیوکت کیتا ہے۔<ref>[http://www.samaylive.com/regional-news-in-hindi/uttar-pradesh-news-in-hindi/251439/urdu-poet-munawwar-rana-state-government-of-uttar-pradesh.html منوور رانا بنے اتتر پردیش اردو اکادمی کے ادھیک]</ref> ==جیون== منور رانا دا جنم رائبریلی (اتر پردیش) وچّ 26 نومبر 1952 وچّ ہویا۔ اس دے بزرگ اتھے مدرسے وچّ پڑاؤن دا کم کردے سن۔ ملک دے ونڈ سمیں اس دے دادا – دادی [[ پاکستان]] چلے گئے باپ سید انور علی وطن دی محبت کرکے پاکستان نہیں گئے۔<ref name="rachana"/> پر جلد بعد غریبی دے حالات بن گئے۔ منور دے پتا نوں ٹرکّ بننا پیا اتے ماں نوں مزدوری کرنی پئی۔ منور دے باپ نے 1964 وچّ کلکتے وچّ ٹرانسپورٹ دا کم شروع کیتا اتے 1968 وچّ منور وی اپنے ابا دے کول کلکتے آ گیا جتھے اس نے کلکتے دے موہمد جان سکول توں ہائر سیکنڈری اتے امیش چندر کالج توں بی کام دی ڈگری کیتی۔<ref name="rachana">{{cite web| title= ایک شکھسیت…… منوور رانا |url=http://www.rachanakar.org/2012/04/blog-post_8536.html|}}</ref> ==حوالے== {{حوالے}} [[گٹھ:بھارت دے اردو شاعر]] [[گٹھ:1952ء دے جم]] [[گٹھ:اردو لکھاری]] [[گٹھ:اردو ساہت]] qnrg9mqurpqv9v6ok61rc6hi0c8bk2c 0 62318 706703 640078 2026-05-01T08:46:40Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706703 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | image = [[File:Varun Dhawan Filmfare Magazine Launch.jpg|thumb|فلم فیئر میگزین لانچ اُتے ورُݨ دھڡن]] | caption = | occupation = [[اداکار]] | nationality = بھارتی | yearsactive = 2012–موجود | birth_date = {{birth date and age|df=y|1987|04|24}} | birth_place = [[ممبئی]]، [[مہاراشٹر]]، [[بھارت]] | parents = ڈیوڈ دھۉن<br />کرنا دھۉن }} '''ورُݨ دھڡن''' (جم 24 اپریل 1987) <ref>{{cite web|url=http://www.india.com/showbiz/happy-birthday-varun-dhawan-7-lesser-known-facts-about-the-dishoom-star-1132592/|title=Happy Birthday Varun Dhawan: 7 lesser known facts about the Dishoom star!|date=24 اپریل 2016|publisher=[[India.com]]|access-date=}}</ref>) اک بھارتی اداکار اے۔ فلم ڈریکٹر ڈیوڈ دھڡن دا پتر، اس نے نوٹنگھم ٹرینٹ یونیورسٹی توں بزنس مینیجمینٹ دی پڑھائی کیتی۔ جس توں بعد اسنے 2010 وچ فلم 'مائی نام از خان' وچ [[کرݨ جوہر]] دے معاون ڈریکٹر دے طور تے کم کیتا۔ دھۉن نے 2012 وچّ [[کرن جوہر]] دی رومانٹک کامیڈی 'سٹوڈینٹ آف د ایئر' نال اپنا پہلی اداکاری کیتی، جس لئی اس نوں 'بیسٹ ڈیبو میل' لئی [[فلمفیئر انعام|فلمفیئر]] نامزدگی ملی۔ دھڡن نے 'ہمپٹی شرما کی دلہنیا' (2014) اتے ڈانس فلم 'اے بی سی ڈی-2' (2015) وچ اداکاری کرکے [[بالیوڈّ]] وچ اپنی شروعات کیتی۔ اس نے اپرادھ تھرلر بدلاپر (2015) وچّ اپنی اداکاری لئی [[فلمفیئر سبھ توں ودھیا اداکار انعام|فلمفیئر سبھ توں ودھیا اداکار]] لئی نامزدگی حاصل کیتی ۔ دھۉن نے ایکشن ڈرامہ [[دلوالے]] (2015)، اپرادھ ڈرامہ ڈشوم (2016)، اتے رومانٹک کامیڈی بدریناتھ کی دلہنیا (2017) وچ اداکاری کیتی ۔ == جیون تے کیریئر == ورن دھڡن دا جم 24 اپریل 1987 نوں فلم ڈریکٹر ڈیوڈ دھۉن اتے کرنا دھۉن دے گھر ہویا سی۔ <ref>{{cite news|last=Sangghvi|first=Bhavikk|title=Varun Dhawan will attract girls even when he’s older?|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-23/news-interviews/38762353_1_varun-dhawan-alia-bhatt-david-dhawan|accessdate=10 فروری 2014|newspaper=The Times of India|date=23 اپریل 2013|archivedate=2013-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130603110032/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-23/news-interviews/38762353_1_varun-dhawan-alia-bhatt-david-dhawan}}</ref><ref>{{cite news|last=Singh|first=Prashant|title=I was a waiter at dad’s party: Varun Dhawan|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/tabloid/i-was-a-waiter-at-dad-s-party-varun-dhawan/article1-1108986.aspx|date=17 اگست 2013|newspaper=Hindustan Times|accessdate=25 دسمبر 2014|archivedate=2018-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226123107/https://www.hindustantimes.com/entertainment/i-was-a-waiter-at-dad-s-party-varun-dhawan/story-oFgHErYJgZYHgxUdKcD9fP.html;jsessionid=54AA1228C53ADA7D4C5823F577DA3A24}}</ref>। اس دا وڈا بھرا، روہت، اک فلم ڈریکٹر اے۔ اوہناں نے ایچّ۔ آر۔ کالج آف کامرس اینڈ اکنومکس توں اپنی ایچ ایس سی دی پڑھائی پوری کیتی۔ دھۉنکول نوٹنگھم ٹنینٹ یونیورسٹی، [[یونائیٹڈ کنگڈم]] توں بزنس مینیجمینٹ دی ڈگری اے۔ <ref>{{cite news|title=Forget girlfriend, I'll now find myself a wife: Varun Dhawan|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news-interviews/Forget-girlfriend-Ill-now-find-myself-a-wife-Varun-Dhawan/articleshow/20755803.cms?|work=The Times of India|date=25 جولائی 2013|accessdate=23 مارچ 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Check out: Varun Dhawan during his college days|url=http://www.bollywoodhungama.com/slideshow/index/type/view/id/1281/Check+out%3A+Varun+Dhawan+during+his+college+days|publisher=Bollywood Hungama|date=18 جنوری 2013|accessdate=25 دسمبر 2014}}</ref> اپنے اداکاری کیریئر توں پہلاں، دھۉن نے 2010 وچّ فلم 'مائی نام از خان' وچّ [[کرن جوہر]] دے معاون ڈریکٹر دے طور تے کم کیتا۔ === فلمی آغاز === [[File:SOTY Cast during promotions.jpg|thumbnail|left| دھڡن [[سدھارتھ ملہوترا]] (سجے) اتے [[عالیا بھٹ]] (وچکار) دے نال 'سٹوڈینٹ آف د ایئر' فلم دی پروموشن ویلے]] 2012 وچ دھڡن نے جوہر دی رومانٹک کامیڈی 'سٹوڈینٹ آف د ایئر' نال اپنی پہلی اداکاری کیتی سی جس وچ [[سدھارتھ ملہوترا]] اتے [[عالیا بھٹ]] وی شامل سن۔<ref name="new" /> 2014 وچ دھڡن دیاں دو فلماں رلیز ہوئیاں سن۔ پہلی کامیڈی فلم 'میں تیرے ہیرو' (2014) سی، جو تیلگو فلم کنڈیریگا دی ریمیک سی، جس نوں بالاجی موشن پکچرز ولوں بنایا گیا سی اتے اسدے پیؤ ولوں ڈریکٹ کیتا گیا سی۔<ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Varun-Dhawan-is-Ekta-Kapoor-s-Rs-2-crore-hero/Article1-985317.aspx|title=Varun Dhawan is Ekta Kapoor’s Rs. 2 crore hero|work=Hindustan Times|date=5 جنوری 2013|accessdate=5 جنوری 2013|archivedate=2013-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130106002756/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Varun-Dhawan-is-Ekta-Kapoor-s-Rs-2-crore-hero/Article1-985317.aspx}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.mid-day.com/entertainment/2013/jan/090113-david-dhawan-to-direct-son-varun-in-kandireega-remake.htm|title=David Dhawan to direct son in Kandireega Remake|work=Mid Day|accessdate=2017-07-23|archivedate=2013-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130221032415/http://www.mid-day.com/entertainment/2013/jan/090113-david-dhawan-to-direct-son-varun-in-kandireega-remake.htm}}</ref> فیر دھڡن نے رومانٹک کامیڈی فلم 'ہمپٹی شرما کی دلہنیا' (2014) کیتی جیہدے وچ سدے نال آلیا بھٹ اتے سدھارتھ شکلا نے کم کیا ۔ اس فلم نوں 'دل والے دُلہنیا لے جائیں گے' (1995) نوں شردھانجلی وجوں درسایا گیا س ی۔ [[File:Varun Dhawan and Shraddha Kapoor.jpg|thumb|upright|دھڡن تے [[شردھا کپور]] فلم 'اے بی سی ڈی-2' دی پروموشن ویلے]] ڈریکٹر شریرام راگھون دی جرم تھرلر بدلاپر (2015) وچّ دھون نے، اک آدمی جسدے 15 سالاں دے پتر اتے بیوی دا قتل ہو جاندا جےَ، دا کردار نبھایا۔<ref name="badla1">{{cite news|title=Watch: Varun Dhawan steals the thunder with his ballistic avatar in 'Badlapur' teaser|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-watch-varun-dhawan-steals-the-thunder-with-his-ballistic-avatar-in-badlapur-teaser-2040267|work=Daily News and Analysis|date=2 دسمبر 2014|accessdate=2 دسمبر 2014}}</ref> جس لئی اس نوں 'بیسٹ ایکٹر میل' لئی [[فلمفیئر انعام|فلمفیئر]] نامزدگی ملی۔ دھڡن نے اگلی فلم [[شردھا کپور]] نال 'اے بی سی ڈی-2'کیتی، جس وچّ اوہ ممبئی دے اک ڈانسر سریش مکند دا اصلی جیون پاتر پیش کردا اے، جو 2012 دے عالمی ہپّ ڈانس چیمپیئن شپ جتدا اے۔<ref>{{cite news|last=Adivarekar|first=Priya|title=Varun’s character based on a real life choreographer in ABCD 2|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/screen/varuns-character-based-on-a-real-life-choreographer-in-abcd-2/|work=The Indian Express|date=11 جولائی 2014|accessdate=15 جولائی 2014}}</ref> اسدی اگلی ایکشن ڈرامہ فلم [[دلوالے]] وچّ [[شاہ رخ خان]] دے چھوٹے بھرا دی بھومیکا وچ نظر آیا جیہدے وچّچ [[کاجول]] تے [[کرتی سنین]] وی سن۔ دھڡن نے اگلی فلم 'ڈشوم' (2016) وچ ابھنی کیتا، جیہدی ڈائریکشن اوہدے بھرا روہت نے دِتی سی ۔ ایہدے وچ [[جان ابراہم]] تے [[جیکلین فرنانڈز]] سن۔ <ref name="dishoom">{{cite news|title=Team Dishoom wraps it up in style!|url=http://www.thestatesman.com/news/bollywood/team-dishoom-wraps-it-up-in-style/137177.html|work=[[The Statesman (India)|The Statesman]]|date=18 اپریل 2016|access-date=19 اپریل 2016}}</ref> 2017 وچّ سنے االئا نال اگلی فلم 'بدریناتھ کی دلہنیا' کیتی ، جو کہ 'ہمپٹی شرما کی دلہنیا' (2014) دا دوجا حصہ سی۔ جنوری 2017 توں، دھڡن نے کامیڈی فلم 'جڑوا 2' لئی شوٹنگ شروع کیتی اے، جو کہ 1997 دی 'جڑوا-2' دا سیکوئلل اے۔ اس فلم وچ نال جیکلن فرنانڈز تے [[تاپسی پنو]] نظر آون گیاں ۔ <ref>{{cite news|title=Meet the 'Judwaa 2' trio: David Dhawan, Varun Dhawan and Sajid Nadiadwala|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Meet-the-Judwaa-2-trio-David-Dhawan-Varun-Dhawan-and-Sajid-Nadiadwala/articleshow/50902764.cms|work=The Times Of India|date=9 February 2016|access-date=9 February 2016}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:بھارتی فلمی جگت]] [[گٹھ:بھارتی اداکار]] 549ospzaz4hwnp3r5g28ksez0t6meh5 0 62514 706710 706502 2026-05-01T09:57:13Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706710 wikitext text/x-wiki == A == * Abati ([[ارجنٹینا|Argentina]]) [http://www.zanelloargentina.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091005062125/http://www.zanelloargentina.com/ |date=2009-10-05 }} * ACO 2000 ([[دکھنی افریقہ|South Africa]]) * Aebi (Switzerland) [http://www.aebi.com/] * AGCO Corporation (United States) [http://www.agcocorp.com/] ** AGCO (USA) [http://www.agcoiron.com/] ** AGCO Allis (Argentina, formerly USA) [http://www.agcoallis.com.ar/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704180155/http://www.agcoallis.com.ar/ |date=2007-07-04 }} ** Challenger (USA) [http://www.challenger.agcocorp.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070621060726/http://www.challenger.agcocorp.com/ |date=2007-06-21 }} [http://www.challenger-ag.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605015848/http://www.challenger-ag.com/ |date=2009-06-05 }} ** Fendt (Germany) [http://www.fendt.com/] ** Massey Ferguson (USA) [http://www.masseyferguson.com] ** Valtra ([[فنلینڈ|Finland]]) [http://www.valtra.com/] * Agrale ([[برازیل|Brazil]]) [http://www.agrale.com.br/] * Agri King (India) [http://www.agrikingtractors.com/] * Agria (Spain) [http://www.agria.net/] * Agrinar (Argentina) [https://web.archive.org/web/20070103063406/http://www.agrinar.com.ar/] * Agritech (Brazil) [http://www.agritech.ind.br/] ** Yanmar Agritech * [https://www.agroasiatractors.ae/ Agroasia tractors UAE] * Agro Tractors Ltd ([[پاکستان|Pakistan]]) ** John Deere/ATL [http://agrotractors.com/] (joint venture in Pakistan) * AGT ([[سلووینیا|Slovenia]]) * AHS ([[ترکی|Turkey]]) [http://www.ahs.com.tr/] * Al-Ghazi Tractors (Pakistan) [http://alghazitractors.com/] * Al Jadah ([[لیبیا|Libya]]) [http://www.libyantractorco.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060829030021/http://www.libyantractorco.com/ |date=2006-08-29 }} (joint venture with Massey Ferguson) * Alfrat ([[شام|Syria]]) [http://www.alfratco.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070316155037/http://www.alfratco.com/ |date=2007-03-16 }} * Amul (India) * Anglo-Thai New Holland ([[تھائیلینڈ|Thailand]]) [http://www.anglo-thai.com/] * Antonio Carraro (Italy) [http://www.antoniocarraro.it/] * Apache Solis (Argentina) (joint with International Tractors (Sonalika)) [http://www.apache.com.ar/] * Aratri Biagioli (Italy) [http://www.aratribiagioli.it/] * ARGO SpA (Italy) [http://www.argospa.it/] ** Fort ** Landini [http://www.landini.it/] ** McCormick Tractors [http://www.mccormick-intl.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070429175149/http://www.mccormick-intl.com/us/1809_to_present.htm |date=2007-04-29 }} ** SEP [http://www.sep.it/] ** Valpadana [http://www.valpadana.it/] * ARLAN-YTO (Kazakhstan) (joint with YTO) * ArmaTrac (Turkey) [http://www.armatrac.com/] == B == * Balram (India) * Baltiets (Russia) * Barbieri (Italy) [http://www.barbieri-fb.com/] * Basak Traktor ([[ترکی|Turkey]]) [http://www.basaktraktor.com.tr/] * BCS SpA (Italy) [http://www.bcs-ferrari.it/] ** BCS ** Ferrari tractors ** Pasquali * Belarus (Ganja) (Azerbaijan) (licensed Belarus/MTZ) [http://www.ganjaauto.az/] * Bell (South Africa) [http://www.bell.co.za/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704015420/http://www.bell.co.za/ |date=2007-07-04 }} * BERGmeister (Germany) [http://www.alois-hieble.de/maschinenbau/bergmeister/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180901072823/http://www.alois-hieble.de/maschinenbau/bergmeister/ |date=2018-09-01 }} * Bernardin (Argentina) [https://web.archive.org/web/20090221063254/http://www.bernardin.com.ar/] * BM ([[اروگئے|Uruguay]]) [http://translate.googleusercontent.com/translate_c?hl=en&langpair=es%7Cen&u=http://www.domingobasso.com/tractores&rurl=translate.google.com&client=tmpg&usg=ALkJrhiKhCe9EpUgqz3sjtZLBWv5IH8W5A] * Bobruisk plant of tractor parts and units (Belarus) [http://bztda.com/] * BOMR (China) [http://www.bomrcn.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170708000152/http://www.bomrcn.com/ |date=2017-07-08 }} * BOZOK TRACTOR (KARACABAY GROUP) (Turkey) [http://www.bozoktraktor.com.tr] * BS ([[ویئتنام|Vietnam]]) [http://www.veam.com.vn/BS/default-e.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930021837/http://www.veam.com.vn/BS/default-e.htm |date=2007-09-30 }} * Budny (Brazil) * Bull Power IMT (Pakistan0 (licensed IMT) [http://omnigroup.com.pk/industry.php?id=55&url=agriculture_tractors] == C == * CAMARTEC (Tanzania) * Captain (India) [http://www.captaintractors.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805051327/http://www.captaintractors.com/ |date=2017-08-05 }} * Carraro Agritalia (Italy) [http://www.agritalia.it/] * Carrian (China) * CATERPILLAR (United States) [http://www.cat.com] * Ceahlau ([[رومانیا|Romania]]) [http://www.ceahlau.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200112154805/http://ceahlau.com/ |date=2020-01-12 }} * Challenger (USA) (part of AGCO concern) [http://www.challenger.agcocorp.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070621060726/http://www.challenger.agcocorp.com/ |date=2007-06-21 }} [http://www.challenger-ag.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605015848/http://www.challenger-ag.com/ |date=2009-06-05 }} * Changfa (China) [http://www.changfa.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911200009/http://changfa.com.cn/ |date=2017-09-11 }} * Changlin (China) [http://www.changlin.net/] ** SH – Deutz Fahr (China) (joint with Deutz-Fahr) * Changzhou (China) ** Dongfeng [http://www.dfamgc.com/] * Chelyabinsk Tractor Plant (Russia) [http://chtz-uraltrac.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080331175431/http://chtz-uraltrac.com/ |date=2008-03-31 }} ** ChTZ * Chery (China) [http://www.cheryhi.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170511093147/http://www.cheryhi.com.cn/ |date=2017-05-11 }} ** Detank * CHETRA (Russia) [http://www.chetra.ru/en/] * China Shangdong (China) [http://sdshifeng.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071228050559/http://sdshifeng.com.cn/ |date=2007-12-28 }} ** TaiShan [http://www.tstractor.com/] * Chuanfeng (China) [http://www.msjx.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713210218/http://www.msjx.com/ |date=2007-07-13 }} * Chuanlong (China) [http://www.clzb.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614084055/http://www.clzb.com/ |date=2007-06-14 }} * Cirta ([[الجیریا|Algeria]]) [http://www.cmt.dz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070608205803/http://www.cmt.dz/ |date=2007-06-08 }} ** CMT ** PMA * Claas (Germany) [http://www.claas.com/] * CMZ (Argentina) ** Zanello (CMZ) [http://www.zanello.com.ar/] * CNH Global (Italy/USA) [http://www.cnh.com/] ** Case IH (USA) [http://www.caseih.com/] ** New Holland (Italy/USA) [http://www.newholland.com/] ** Shanghai New Holland (joint venture) (China) [http://www.snh.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627100140/http://www.snh.com.cn/ |date=2007-06-27 }} ** Steyr (Austria) [http://www.steyr-traktoren.com/] ** UzCaseTractor (Joint Venture) (Uzbekistan) * Cockshutt Plow Company (Canada) * Crossword Agro (India) [http://www.crosswordagro.com/] ** Atmak ** Captain ** Nissan * Crystal (Poland) [http://www.traktor.pl/] * Cub Cadet [http://www.cubcadet.com/] == D == * DaeDong ([[دکھنی کوریا|South Korea]]) [http://www.daedong.co.kr/] ** DaeDong ** Kioti [http://www.kioti.com/] ** Landpower * Deere & Company (USA) [http://www.deere.com/] ** Benye (China) [http://www.benye.com/] {{Webarchive|url=https://archive.is/20130102015935/http://www.benye.com/ |date=2013-01-02 }} (purchased by John Deere in 2007) ** John Deere ** John Deere/ATL (joint venture) (Pakistan) [http://agrotractors.com/] ** John Deere Tiantuo (JDT) (joint venture) (China) [http://www.jdtt.com/] *** Apollo *** Iron Bull * Dewan Tractors (Pakistan) ** Dewan Euro Leopard ** Dewan Foton ** Dewan Tumosan * Dexheimer (Germany) [http://www.dexheimer-traktor.de/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801085910/http://dexheimer-traktor.de/ |date=2019-08-01 }} * Dezzi (South Africa) (Desmond) [http://www.dezzi.co.za/] * Dior (China) [http://www.diorzg.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920081229/http://diorzg.com/ |date=2017-09-20 }} * Dong Feng (China) Changzhou Agricultural Machinery Group Co.، LTD (DFAM) [http://www.df-tractor.com/] * Doppstadt (Germany) [http://www.doppstadt.net/] * DTZ (Ukraine) == E == * Eastman Industries ** Eastman Commercial ** Hover Mower ** Ingersoll Power Equipment * Ekip (Turkey) [http://ekiptraktor.com.tr/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820044937/http://ekiptraktor.com.tr/ |date=2016-08-20 }} (licensed Massey Ferguson) * Enfly (China) [http://enfly.en.alibaba.com/] * Erkunt (Turkey) [http://www.erkunttarim.com.tr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080210011314/http://www.erkunttarim.com.tr/ |date=2008-02-10 }} ** ArmaTrac [http://www.armatrac.com/] * Escorts (India) ** Escorts [http://www.escortsagri.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701050629/http://www.escortsagri.com/ |date=2007-07-01 }} ** Escorts Polmot (Poland) [http://www.escorts.com.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015115435/http://escorts.com.pl/ |date=2007-10-15 }} ** Farmtrac ** Powertrac * ETRAG (Algeria) [http://www.etrag.dz/] == F == * FarmAll Technology [http://www.farmalltechnology.com] ** URSUS * Farmcart (India) * Farmer (India) [http://www.farmertractor.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801100119/http://farmertractor.in/ |date=2015-08-01 }} * Farmer (Poland) [http://www.farmersokolka.internetdsl.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180902082316/http://www.farmersokolka.internetdsl.pl/ |date=2018-09-02 }} * Force Motors (formerly Bajaj Tempo Ltd) (India) [http://www.forcemotors.com/] ** Balwan ** Tempo Ox * Forma (Romania) [http://www.forma-romania.ro/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170626181955/http://forma-romania.ro/ |date=2017-06-26 }} * Foton Lovol (China) (sold under many names) [http://www.fotonlovol.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216203612/http://www.fotonlovol.com/ |date=2008-02-16 }} ** EuroLeopard [http://www.euroleopard.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517075040/http://euroleopard.com/ |date=2014-05-17 }} ** Eurotrac [http://www.eurotrac.nl/] ** Foton ** Lovol * Fuyang Tractor (China) ** Benniu [http://www.benniu.net/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021031211255/http://www.benniu.net/ |date=2002-10-31 }} == G == * Ganja Auto Plant ([[ازربائیجان|Azerbaijan]]) [http://www.ganjaauto.gov.az/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150511201208/http://ganjaauto.gov.az/ |date=2015-05-11 }} * Gecheng (China) [http://www.shanghaigc.com/] * GEDA (Romania) [http://www.geda.ro/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114124813/http://www.geda.ro/ |date=2012-11-14 }} [http://www.utbtractors.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120728093232/http://www.utbtractors.com/ |date=2012-07-28 }} * GIAD ([[سڈان|Sudan]]) [http://www.giad.com/] * GM Universal (Pakistan) [http://www.agripak.com.pk/] * Goldoni (Italy) [http://www.goldoni.com/] * Greaves (India) * Guapo (Argentina) [http://www.tractorguapo.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170625151635/http://www.tractorguapo.com/ |date=2017-06-25 }} == H == * Haotian (China) [http://www.wfhaotian.com/] * Hattat (Turkey) [http://www.hattat.com.tr/en_hemaurunlertraktor.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070517221433/http://www.hattat.com.tr/en_hemaurunlertraktor.php |date=2007-05-17 }} ** Hattat (licensed Valtra) ** Hattat Universal (licensed UTB Universal) ** Valtra (licensed) * Henan Lishen Machinery Co (China) [http://www.hnslsjx.com/] ** Henan Lishen ** Hercules ** Foison * Hero Motors Limited (Pakistan) [http://www.hero.com.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806164304/http://hero.com.pk/ |date=2017-08-06 }} ** Hero Russi ** Hero Russi Belarus (licensed Belarus) * HMT (India) [http://hmttractors.co.in] * Holder (Germany) [http://www.holdertractor.com] (purchased by Uzel in 2006, sold in 2008) * Honda (Japan) [http://www.hondapower.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000707022421/http://www.hondapower.com/ |date=2000-07-07 }} [http://www.honda.co.jp/agriculture/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304053222/http://www.honda.co.jp/agriculture/ |date=2016-03-04 }} * Hovertrack (Netherlands) [http://www.hovertrack.nl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170627073210/http://www.hovertrack.nl/ |date=2017-06-27 }} * HOYO (Romania) (build Tai Shan) [http://www.hoyo.ro/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222090224/http://www.hoyo.ro/ |date=2015-12-22 }} * Husqvarna ** Craftsman ** Dixon ** Murray (built under license in North America from Briggs & Stratton) ** Poulan ** Weed Eater * Hydrema (Denmark) == I == [[تصویر:NelsUgland.jpg|thumb|انٹرنیشنل ہارویٹر<br /> ]] [[تصویر:IMT_533_DeLuxe_Šarani_2.jpg|thumb|<center>IMT (سربیا)<br /> </center>]] * IMK ([[سربیا|Serbia]]) [http://www.14-oktobar.co.rs] * IMR (Serbia) [http://www.imr-rakovica.com] * IMT (Serbia) [http://www.imt.co.rs] * Indo Farm (India) [http://www.indofarm.in] ** Indo Power ** Staunch * International Tractors Limited (India) [http://www.sonalika.com] ** Solis ** Sonalika International * Irum (Romania) (based on Belarus/MTZ) [http://www.irum.ro/] * Iseki (Japan) [http://www.iseki.co.jp] * ITMCo ([[ایران|Iran]]) [http://www.itm.co.ir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221065741/http://www.itm.co.ir/ |date=2009-02-21 }} ** Baskent ([[ترکی|Turkey]]) [http://www.baskenttraktor.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090525091925/http://www.baskenttraktor.com/ |date=2009-05-25 }} ** ITM ** ITMCo ** KTMCO (Iran-Kurdistan) (subsidiary of ITMCO) [http://www.ktmcompany.com/] ** Massey Ferguson (under license) ** Motira ([[زمبابوے|Zimbabwe]]) (joint venture) [http://www.motira.ir/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100901175109/http://www.motira.ir/ |date=2010-09-01 }} ** MTF ** TajIran ([[تاجکستان|Tajikistan]]) (joint venture) [http://www.tajiran.ir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704071800/http://www.tajiran.ir/ |date=2007-07-04 }} ** UgIran ([[یگانڈا|Uganda]]) (joint venture) [http://www.ugiran.ir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090101135850/http://www.ugiran.ir/ |date=2009-01-01 }} ** VenIran ([[وینیزئیلا|Venezuela]]) (joint venture) [http://www.veniran.com.ve] == J == * Jaya (India) * JCB (England) * JDS (Germany) [http://www.dromson.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929200836/http://www.dromson.com/ |date=2007-09-29 }} ** Eicher *** Valtra Eicher * Jiangsu (China) [http://www.jsqt.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703235416/http://www.jsqt.com/ |date=2007-07-03 }} * Jindal (India) * JIROFT (Iran) * John Deere (USA) * Juling (China) [http://www.juling.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060615032204/http://www.juling.com/ |date=2006-06-15 }} == K == [[تصویر:T_150_K_front.JPG|thumb|<center>KhTZ (یوکرین)<br /> </center>]] * KamAZ (Russia) [http://www.kamaz.net/] * Kaset Phattana (Thailand) [http://www.thaicombine.com/products/kc01/kc01.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216213550/http://thaicombine.com/products/kc01/kc01.html |date=2006-02-16 }} * KAT (China) [http://www.reden.com.cn/index.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224165402/http://www.reden.com.cn/index.asp |date=2008-02-24 }} (by Shanghai Reden Industrial) * KBZ (Russia) [http://www.santalow.narod.ru/tractor.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020917201117/http://www.santalow.narod.ru/tractor.htm |date=2002-09-17 }} * Kerman (Iran) [http://www.ktmfco.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041130004417/http://ktmfco.com/ |date=2004-11-30 }} * KhTZ (Ukrainian abbreviation for the Kharkiv Tractor Plant) (Ukraine) [http://www.xtz.ua/] * Khyber (Iran) * KIOTI (South Korea) [http://www.kioti.com/] * Kirovets (Russia) [http://www.kirovets.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010124192100/http://www.kirovets.com/ |date=2001-01-24 }} ** Deutz-Fahr Kirovets (joint with Deutz-Fahr) ** Kirovets-Pronar ** Terrion [http://www.terrion.eu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202011344/http://www.terrion.eu/ |date=2010-02-02 }} * Kissan Standard (India) [http://standardagricultureworks.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204015937/http://standardagricultureworks.com/ |date=2010-12-04 }} * KMZ (Russia) [http://www.kmz.ru/] * Koyker * Krieger (Germany) [http://www.krieger-fahrzeugbau.de/] * Krishi Shakti (India) * KTZ (Moldova) * KTZ BOLGAR (Bulgaria) [http://www.tractors-bg.com/index-en.php?page=services&f=s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624163056/http://www.tractors-bg.com/index-en.php?page=services&f=s |date=2013-06-24 }} * Kubota (Japan) [http://www.kubota.com] * Kukje (South Korea) * Branson == L == [[تصویر:Lamborghini_traktor.jpg|thumb|لومبورگنی ٹریکٹر<br /> ]] * Lamborghini Trattori S.p.A. (Italy) (part of SDF concern) * Lander (Spain) [http://www.landertrac.com/] * Landini (Italy) (part of ARGO SpA concern) * Landmarshal (India) * Lanz (Germany) * LFKedi (China) [http://www.changlianfa.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161013105223/http://www.changlianfa.com/ |date=2016-10-13 }} * LIMB (LUXS) ([[سلووینیا|Slovenia]]) [http://www.limb.si/] * Lindner (agricultural machinery manufacturer) (Austria) [http://www.lindner-traktoren.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217170324/http://lindner-traktoren.com/ |date=2014-12-17 }} * Linhai (China) [http://www.atv-linhai.com] * LKT (Slovenia) * Lovson (India) [http://www.lovson.com/] * LS Mtron (formerly LG Cable) (South Korea) [http://www.lstractor.co.kr/] ** LS * LTZ (Russia) [http://www.ltz.lipetsk.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070607190648/http://www.ltz.lipetsk.ru/ |date=2007-06-07 }} * Luli (China) [http://www.ginding.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170713233826/http://www.ginding.com/ |date=2017-07-13 }} * Lutong (China) [http://www.lylutong.com.cn/] == M == [[تصویر:Belarus_1220.4.jpg|thumb|<center>MTZ (بیلاروس)<br /> </center>]] * Machinery & Industrial Group N.V. (Russia)[http://tplants.com//] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730065447/http://www.tplants.com/ |date=2017-07-30 }} * Mahindra & Mahindra (India) [http://www.mahindratractorworld.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090823055557/http://www.mahindratractorworld.com/ |date=2009-08-23 }} ** Jiangling Motors (Mahindra, China) *** FengShou *** Lenar [http://www.lenarusa.com/] ** Jinma (China) (various manufacturers) [http://www.jinma-tractor.com/] [http://www.jm-tractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911192023/http://jm-tractor.com/ |date=2017-09-11 }} ** Mahindra ** Mahindra Tractors ** Mahindra Gujarat [http://www.mahindragujarat.com/] ** Shaktimaan [http://www.mahindragujarat.com/] ** Swaraj (purchased 64.6% in 2007) [http://www.swarajenterprise.com/] * Malyshev Factory (Ukraine) [http://www.malyshevplant.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718212452/http://malyshevplant.com/ |date=2019-07-18 }} * MAT (Romania) [http://www.matcraiova.ro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123035607/http://www.matcraiova.ro/ |date=2009-01-23 }} * Meraj (India) [http://www.mangaltractors.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100515162842/http://mangaltractors.com/ |date=2010-05-15 }} * Merlo (Italian) [http://www.merlo.it/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170727022545/http://www.merlo.it/ |date=2017-07-27 }} * Metalfor Araus (Argentina) [http://www.metalfor.com.ar/] * Mija (Romania) [http://www.ummija.ro/] * Millat (Pakistan) [http://www.millat.com.pk/] ** Massey Ferguson under license ** MT * Mini (Romania) * Mitsubishi (Japan) [http://www.mam.co.jp/] * MoAZ (Belarus) * Morooka (Japan) – [http://www.morooka1.co.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213081743/http://morooka1.co.jp/ |date=2009-02-13 }} * MTD (USA) [http://www.mtdproducts.com/] ** Bolens ** Cub Cadet Yanmar [http://www.cubcadetyanmar.com/] ** Gutbrod (Germany) ** Rover (Australia) ** White Outdoor ** Yard Machines ** Yard Man * MTZ ([[بیلاروس|Belarus]]) [http://www.tractors.com.by/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070427155956/http://www.tractors.com.by/ |date=2007-04-27 }} ** Belarus [http://www.belarus.com/] == N == * NAME (Japan) [http://www.shinnouki.co.jp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190205091907/http://www.shinnouki.co.jp/ |date=2019-02-05 }} * Neptune (Turkey) (licensed MTZ/Belarus) [http://www.neptuntractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160213144030/http://neptuntractor.com/ |date=2016-02-13 }} * New Holland (Italy/USA/India) (part of ARGO SpA concern) [http://aecotractorparts.com/pages/Fiat-New-Holland-Tractors.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141222091742/http://aecotractorparts.com/pages/Fiat-New-Holland-Tractors.html |date=2014-12-22 }} == O == * ORTZ (Russia) [http://www.ortz.ru/] * OSTMCO (Iran) [http://sirjan-tractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722012047/http://sirjan-tractor.com/ |date=2017-07-22 }} (mfg. Goldoni under license) * O.T.M.Co (Iran) [http://www.otm.co.ir/] == P == * Panther (India) * Pauny (Argentina) [http://www.pauny.com.ar/] ** Pauny Rino 3000 ** Zanello * Pierre (Italy) [http://www.pierretra.com/] * Pol-Mot (Poland) [http://www.polmot.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722050555/http://polmot.pl/ |date=2017-07-22 }} ** Polmot-Foton ** Ursus Pol-Mmot ** Ursus (Poland) [http://www.ursus.com.pl/] * Power-Trac (USA) [http://www.power-trac.com/] * PowerTrac (Argentina) (MarTraj Agrícola S.A.) * Preet (India) [http://www.preettractors.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070821171914/http://www.preettractors.com/ |date=2007-08-21 }} * Progress-ZST (Russia) [http://www.pkprogress.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080310073309/http://www.pkprogress.com/ |date=2008-03-10 }} * Pronar (Poland) [http://www.pronar.pl/] * Proton Primus (Brazil) [http://www.protonprimus.com.br/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004021522/http://protonprimus.com.br/ |date=2006-10-04 }} == Q == * Qian Liniu (China) [http://www.qljx.com.cn/] * Qingdao Iaoshan Tractor Factory (China) ** Laotuo == R == * Rahi (Pakistan) (joint with Shifeng) [http://www.rahitractors.com.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170817182337/http://www.rahitractors.com.pk/ |date=2017-08-17 }} * Rakovica (IMT) (Serbia) * RAZ (Russia) * Reform (Austria) [http://www.reform-werke.com] ** Metrac ** Mounty * Renault (France) * Royal (India) [http://www.royaltractorpvtltd.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141223061227/http://royaltractorpvtltd.com/ |date=2014-12-23 }} == S == * Saktraktori ([[جارجیا (دیس)|Georgia]]) [http://web.sanet.ge/mospm/tender/saktractori/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020917065946/http://web.sanet.ge/mospm/tender/saktractori/ |date=2002-09-17 }} * Samarakoon Tractor Industries ([[سری لنکا|Sri Lanka]]) ** Farmwell * SAME Deutz-Fahr (SDF) (Italy) ** Deutz-Fahr (Germany) ** Deutz-Fahr Kirovets (Russia) (joint venture with Kirovets) ** Hürlimann (Switzerland) [http://www.hurlimann.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050517013349/http://www.hurlimann.com/ |date=2005-05-17 }} ** Lamborghini Trattori (Italy) [http://www.lamborghini-tractors.com/] ** SAME (Italy) ** SH – Deutz Fahr (China) (joint with Changlin) * Sauerburger (Germany) [http://www.sauerburger.de/] * Saukville (USA) [http://www.saukvilletractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714125136/http://www.saukvilletractor.com/ |date=2008-07-14 }} * Savatrac (Iran) * Schanzlin (Germany) [http://www.schanzlin.de/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928131004/http://www.schanzlin.de/ |date=2007-09-28 }} * Semeato (Brazil) [http://www.semeato.com.br/] * Shangdong Juli (China) [http://www.chinajuli.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120702101151/http://www.chinajuli.com/ |date=2012-07-02 }} * Shangdong Shifeng (China) [http://www.shifeng.com.cn/] ** SENS ** Shifeng * Shandgong Shuangli (China) [http://www.shuangli.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913095053/http://shuangli.cn/ |date=2017-09-13 }} ** Shuangli * Shandong Weifang (China) [http://www.lztractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090803223255/http://www.lztractor.com/ |date=2009-08-03 }} [http://www.cn-luzhong.com] ** Luzhong (China) [http://www.lztractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090803223255/http://www.lztractor.com/ |date=2009-08-03 }} * Shandong Yingsheng Machinery Co (China) [http://www.sdysjx.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704110034/http://www.sdysjx.com/ |date=2017-07-04 }} ** Weitai * Shanghai (China) (joint venture) ** Shanghai New Holland [http://www.snh.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627100140/http://www.snh.com.cn/ |date=2007-06-27 }} * Shanghai Newyear (China) ** Newyear * Sharthi (India) [http://www.angelfarm.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911164304/http://angelfarm.in/ |date=2017-09-11 }} * ShenNiu (China) [http://www.hbshenniu.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070615155248/http://www.hbshenniu.com/ |date=2007-06-15 }} * Shenyang (China) [http://www.syyituo.com/docc/product.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927212616/http://www.syyituo.com/docc/product.htm |date=2007-09-27 }} * Shenzhen Victor Industrial (China) ** SWT * Shibaura (Japan) [http://www.shibaura.com/] * Silvatec (Denmark) * Sirgroh Ursus ([[پاکستان|Pakistan]] (Ursus under license) * Smoltra (Russia) [http://www.smoltra.ru/] * Stallion (India) [http://www.stalliontractor.com/] * Stara (Brazil) [http://www.stara.com.br/] * STMC (Saudi Arabia) [http://www.eajb.com/stmc.htm] * Super Star (Turkey) [http://www.motosan.com/prod5.html] == T == * Tractors And Farm Equipment (India) [http://www.tafe.com/] ** Eicher ** Eicher Valtra (under license) ** TAFE * Tai'an Taishan Guotai (China) [http://www.gtvehicle.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130611182529/http://gtvehicle.com/ |date=2013-06-11 }} * Talaythong (Thailand) [http://www.talaythong.co.th/] * Tianjin (China) [http://www.taiec.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061205044704/http://taiec.com.cn/ |date=2006-12-05 }} ** JDT (John Deere Tianjin, joint venture) [http://www.jdtt.com/] ** Tianjin * TianTong (China) [http://www.chinatiantong.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709053001/http://www.chinatiantong.com/ |date=2017-07-09 }} * Tikhvinskiy Tractor Plant (Russia) ** Titran * Tolpar (Russia) * Tong Yang Moolsan (South Korea) [http://www.tymm.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730112338/http://www.tymm.com/ |date=2017-07-30 }} ** Tong Yang ** TYM * Toos (Iran) [http://www.toostractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828195625/http://www.toostractor.com/ |date=2008-08-28 }} * Toro ** Wheel Horse (defunct as of 2007) * Trac-Za (Argentina) [http://www.zanello.8k.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304070112/http://www.zanello.8k.com/ |date=2016-03-04 }} * Tracom ([[مولدووا|Moldova]]) [http://tradepoint.moldova.md/tracom.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010708152405/http://tradepoint.moldova.md/tracom.html |date=2001-07-08 }} * Tractomade (Argentina) (licensed by Pauny) [http://www.tractomade.com.ar/] ** TMZ Zanello (Argentina) ** Zanello (Tractomade) * Tractors Y Maquinarias SRL (Argentina) ** T&M Grossi [http://www.tractoresymaquinarias.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705091553/http://www.tractoresymaquinarias.com/ |date=2007-07-05 }} * Tractorul UTB (Romania) (in receivership in 2007) [http://www.utb.ro/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20001018144504/http://www.utb.ro/ |date=2000-10-18 }} ** Titan ** Universal UTB * TrakTurk (Turkey) [http://www.trakturk.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111100246/http://www.trakturk.com/ |date=2016-11-11 }} * Trantor (UK) [http://www.trantortractors.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090921063511/http://www.trantortractors.com/ |date=2009-09-21 }} * Trishul (India) [http://www.trishultractors.com/] * TTZ ([[ازبیکستان|Uzbekistan]]) [http://www.carthillamc.com/uzselhozmashholding/eng/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827120948/http://www.carthillamc.com/uzselhozmashholding/eng/index.htm |date=2010-08-27 }} * Tümosan (Turkey) [http://www.tumosan.com.tr/] * Türk Traktör (build New Holland, CaseIH and Steyr for CNH Global,37.5% owned by CNH) (Turkey) [http://www.turktraktor.com.tr/] == U == * UAZ (Ukraine) [http://uaz-upi.com/] ** KYI * Uplion (China) [http://www.uplion.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109044024/http://uplion.com/ |date=2014-01-09 }} * URSUS (Poland; tractor and bus manufacturer founded in 1893) [http://en.ursus.com.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501214643/http://en.ursus.com.pl/ |date=2017-05-01 }} * USAMA Harris Khan (Pakistan) [http://usamaharris.com/] ** Chaman Ford ** Euro-F * UTB (Uzina de tractoare Brasov / Brasov Tractor Factory) (Romania) * UVZ (Russia) [http://www.uvz.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317022636/http://uvz.ru/product |date=2013-03-17 }} * UzCaseTractor JV (Uzbekistan) (61% owned by CNH) * Uzel (Turkey) [http://www.uzeltraktor.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110201184030/http://uzeltraktor.com/ |date=2011-02-01 }} == V == * Valpadana (Italy) (part of ARGO SpA concern) * Valtec (Romania) [http://www.valtectractors.com/] * Valtra (Finland) (part of AGCO concern) [http://www.valtra.com/] * Vandel (France) [http://www.vandel.fr/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820150820/http://www.vandel.fr/ |date=2016-08-20 }} * Varzan (Iran) [http://www.dehghanvarz.co.ir/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170914111832/http://dehghanvarz.co.ir/ |date=2017-09-14 }} * Ventrac (USA) [http://ventrac.com/] * Versatile (Canada) [http://www.versatile-ag.com/] * VST Tillers (India) [http://www.vsttillers.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170727213901/http://www.vsttillers.com/ |date=2017-07-27 }} ** Eurotrac ** Eurotrac-VST ** Mitsubishi-Shakti ** Shakti ** VST Mitsubishi Shakti ** VST-Shakti ** VTL-Vishvas == W == * WeiFang (China) [http://www.weituo.com/] * WeiFang Guanghui Agriculture Mechanism (China) [http://www.ghnj.cn/] ** YiDaneng * Weizhong (China) * Wesseler (Germany) * Whitewagon (India) [http://www.whitewagon.in] ** Utsav ** Vaibhav * Wiefang Aolida (China) [http://www.sdaolida.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417162548/http://www.sdaolida.com/ |date=2021-04-17 }} ** Agro Master * Wikov (Czech) [http://www.steel-wheels.net/wikov.html] * Wisconsin Engineering (Czech) [http://www.wisconsineng.cz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802032010/http://www.wisconsineng.cz/ |date=2017-08-02 }} * Wolwa (China) [http://www.wolwa.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731200228/http://www.wolwa.cn/ |date=2017-07-31 }} * World (China) [http://www.worldgroup.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517061911/http://www.worldgroup.com.cn/ |date=2008-05-17 }} * Wuzheng Auto Group (China) [http://www.chinawuzheng.com/] == X == * Xiamen Xiagong Group (China) [http://www.xiagonggroup.com/] ** Sahm ** Xiagong * Xiagong (China) [http://www.xiagonggroup.com/] * XiangYangHong (China) [http://www.hnxyhjx.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180825213327/http://www.hnxyhjx.com/ |date=2018-08-25 }} * XinBaiJin (China) [http://xinbaijin.en.ec21.com/GC00603830/CA00603843/tractor.html] * Xing Zhou (China) * XingTai (China) * Xinhu (China) [http://www.sdhljt.com/index2.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020615070208/http://www.sdhljt.com/index2.htm |date=2002-06-15 }} == Y == * Yagmur (Turkey) [http://www.yagmur.com/] ** Valpadana (licensed) * Yanmar (Japan) [http://www.yanmar.co.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141116161410/http://www.yanmar.co.jp/ |date=2014-11-16 }} * Yarz (Ukraine) [http://yarz-ua.all.biz/] * YTO (China) [http://www.yto.com.cn/] * YuMZ (Ukraine) [http://www.yuzhmash.com/] == Z == * Zanello (Argentina) * Zephyr (Zephyr Engineers) ([[پاکستان|Pakistan]]) * Zetor (Czech) [http://www.zetor.com/] * Zhengzhou (China) * ZhongLian (China) * Zhongtuo (China) [http://zt-tractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171015000352/http://www.zt-tractor.com/ |date=2017-10-15 }} ** Indotrak * Zhongyuan (China) [http://www.xxyt.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913083727/http://xxyt.com.cn/ |date=2017-09-13 }} * Zimidara (India) == ایہہ وی ویکھو == * [[بھارت وچ ٹریکٹر]] - بھارتی ٹریکٹر بلڈنگ اتہاس اتے برانڈاں دے ویروے == حوالے == == باہری لنک == * [http://www.tractordata.com/ List of tractor models by manufacturer (tractordata.com)] * [http://www.tractorfan.us/machine/ List of tractor models with pictures and videos (tractorfan.us)] * [http://www.traktor-power.com/ Large tractor video archive (traktor-power.com)] [[گٹھ:کھیتی باڑی دی مشینری]] 0t09fhhxg9jy8h7aovhygi8i51m85jk 0 66630 706656 646699 2026-04-30T12:24:02Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706656 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = شاہد | image = Shahid Poster (2013).jpg | director = [[ہنسل مہتہ]] | producer = [[انوراگ کشئپ]]<br />[[سنیل بوہرا]]<br />رونی سکریوولا<br />[[سدھارتھ روئے کپور]]<br /> | writer = [[سمیر گوتم سنگھ]] | starring = [[شہزادہ راؤ]]<br />[[تگمانشو دھلیا]]<br />[[کے کے مینن]]<br /> [[پربھلین سندھو]]<br />[[پربل پنجابی]] | music = کرن کلکرنی | cinematography = انج دھون | based on = [[شاہد اعظمی]] | editing = [[اپوروا اسرانی]] | studio = بوہرا بروس پروڈکشنز<br />یوٹیوی سپوٹبوئے | distributor = [[یوٹیوی موشن پکچرز]] | released = {{Film date|df=yes|2012|09|06|Toronto|2013|10|18|India}} | runtime = 123 منٹ | country = بھارت | language = [[ہندی]] | budget = {{INRConvert|63.5|m}}<ref name="imdb.com">{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt2181831/|title=Shahid|date=18 اکتوبر 2013|publisher=IMDb}}</ref> | gross = {{INRConvert|400|m}} (دنیا بھر وچ)<ref>{{cite web|url=http://www.koimoi.com/box-office/shahid-1st-week-box-office-collections/|title=Shahid: 1st Week Box Office Collections – Koimoi|date=25 اکتوبر 2013|publisher=koimoi.com}}</ref> }} '''''شاہد''''' 2013 دی اک بھارتی ہندی فلم اے، جو کہ [[ہنسل مہتہ]] ولوں ڈاریکٹ کیتی گئی سی اتے [[انوراگ کشئپ]] ولوں بنائی گئی سی۔ ایہہ فلم [[شاہد اعظمی]] ناں دے اک وکیل دی زندگی اپر مشتمل سی، جو کہ انسانی حق کارجکرتا وی سی۔ اسنوں 2010 وچ [[ممبئی]] وچ قتل کر دتا گیا سی۔<ref name=toi10>{{cite news |title=26/11 accused Fahim Ansari's lawyer Shahid Azmi shot dead |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-11/india/28127692_1_fahim-ansari-assailants-shahid-azmi |work=The Times of India |date=11 فروری 2010 |accessdate=2018-04-25 |archivedate=2013-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130925131620/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-11/india/28127692_1_fahim-ansari-assailants-shahid-azmi }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.tehelka.com/story_main43.asp?filename=Ne270210a_grain.asp |title=A Grain in My Empty Bowl: A crusader for justice is silenced. Actually not ۔. |author=Ajit Sahi |date=27 فروری 2010 |publisher=''Tehelka''، Vol 7, Issue 08 |accessdate=20 اگست 2012 |archive-date=2010-04-02 |archive-url=https://swap.stanford.edu/20100402180206/http%3A//tehelka.com/story_main43.asp?filename%3DNe270210a_grain.asp |dead-url=yes }}</ref> اس فلم دا ورلڈ پریمیئر 2012 دے ٹورانٹو قومانتری فلم میلے دوران ستمبر 2012 وچ 'سٹی ٹو سٹی' پروگرام تحت کیتا گیا سی۔<ref>{{cite news|title=Anurag Kashyap's film at Toronto Film Festival|url=http://www.mid-day.com/entertainment/2012/aug/020812-Anurag-Kashyaps-film-at-Toronto-Film-Festival.htm|newspaper=MiD DAY|date=2 اگست 2012|accessdate=26 اگست 2012|archivedate=2012-08-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120820002212/http://www.mid-day.com/entertainment/2012/aug/020812-Anurag-Kashyaps-film-at-Toronto-Film-Festival.htm}}</ref><ref>{{cite web|title=Shahid|url=http://tiff.net/filmsandschedules/tiff/2012/shahid|publisher=Toronto International Film Festival|accessdate=29 ستمبر 2012|archive-date=2012-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20121211111549/http://tiff.net/filmsandschedules/tiff/2012/shahid|dead-url=yes}}</ref> اس فلم نوں 18 اکتوبر 2013 نوں پیش کیتا گیا سی۔<ref>{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/disney-utv-to-release-hansal-mehtas-shahid-on-oct-18/1165067/|title=Disney UTV to release Hansal Mehta's Shahid on Oct 18|agency=Press Trust of India |location=Mumbai|work=Indian Express|date=5 ستمبر 2013}}</ref> اس فلم نوں نقاداں ولوں سارتھک ٹپنیاں ملیاں سن۔ اس توں علاوہ اس فلم نوں 61ویں قومی فلم انعام دوران سبھ توں ودھیا اداکار اتے سبھ توں ودھیا فلم ڈریکٹر لئی قومی انعام ملیا سی۔ شاہد اعظمی دی اصل زندگی بارے 2004 وچ "بلیک فرائیڈے" ناں دی فلم وی بنائی گئی سی پر ایہہ فلم سینسر بورڈ ولوں روک دتی گئی سی۔ انوراگ کشئپ، جو کہ بلیک فرائیڈے دا ڈریکٹر سی، اسنے پھر "شاہد" بناؤن دا فیصلہ لیا سی۔<ref>{{cite news |title=Against the Tide |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/against-the-tide/article4172417.ece |work=The Hindu}}</ref> == کاسٹ == * [[راجکمار راؤ]]، [[شاہد اعظمی]] وجوں * [[محمد ذیشان ایوب]]، ارف عظمی وجوں * [[تگمانشو دھلیا]]، مقبول میمن وجوں * [[کے کے مینن]]، وار صاب وجوں * [[پربل پنجابی]]، عمر شیخ وجوں * [[پربھلین سندھو]]، مریم وجوں * وویک گھمانڈے، فہیم خان وجوں * [[بلجندر کور]]، امی وجوں * سفیان پاگل * عدیل شہزاد * مداسر رحمٰن * ویبھو وشانت، خالد (18 سال دا) وجوں == کہانی== شاہی انصاری (راجکمار یادو) نوں ممبئی پولیس نے ادوں 1992 دے بمّ دھماکے وچ کتھت طور اُتے ات گردی پھیلاؤن دا الزام لگا کے جیل وچ پا دتا۔ اس گھٹنا وچ شاہد نوں نزدیک توں جانن والا ہر کوئی حیران ہندا اے۔ غریب پروار دے شاہد دا قصور کی اے، اسدا پتہ اسنوں آپ اتے اس دے پروار نوں وی نہیں اے۔ پولیس حراست وچ دل ہلا دین والے تسیہیاں نوں سہن توں بعد جیل جان توں بعد شاہد دی ملاقات وار صاب ([[کے کے مینن]]) نال ہوئی۔ وار صاب نوں ملن توں بعد شاہد نوں احساس ہویا کہ بے گناہ ہون دے باو جود وی جیل وچ بند اوہ اکلا ہی نہیں اے۔ اسدے ورگے سینکڑے ہور وی ہن، جنہاں نوں پولیس نے صرف شکّ دی بنیاد تے تھرڈ ڈگری ٹورچر دین توں بعد وی گرفتار کر رکھیا اے۔ اتھے رہِ کے شاہد نے قانون دی پڑھائی پوری کیتی اتے وکالت دی پڑھائی جاری رکھی۔ اسدی ڈگری حاصل کرن توں بعد مشہور وکیل مینن (تگمانشو دھولیا) دے نال وکالت شروع کیتی۔ شاہد دی وکالت دا مقصد اوہناں بے گناہاں نوں جیل توں باہر کڈھنا سی، جنہاں نوں پولیس نے صرف شکّ دی بنیاد تے بند کر دتا سی۔ گھٹ گنتی گروہ دے اوہ سارے لوکاں دی قنونی مدد کردا اے جنہاں نوں غلط الزاماں وچ جیل وچ پایا گیا اے۔ شاہد نے وکالت نوں اپنایا سی کہ اوہ غریب بے گناہاں نوں نیاں حاصل کرن لئی مدد کر سکے، جنہاں کول قانونی لڑائی لئی کوئی پیسہ نہیں اے۔ شاہد نے 2006 وچ گڑھکور بسّ دھماکے دے آروپی عارف پان والا نوں بری کرایا، پھر سرکاری وکیل (وپن شرما) نال پوریاں بحثاں توں بعد 26/11 دے آروپی فہیم انصاری نوں وی بری کرایا۔ اس ویلے دوران شاہد دی ملاقات مریئم ([[پربھلین سندھو]]) نال ہوئی،اوہ اپنے پرکھیاں دی جائداد نوں حاصل کرن لئی مقدمہ لڑ رہی سی۔ کجھ ملاقاتاں توں بعد شاہد اتے مریئم نزدیک آ گئے اتے نال رہن لگے۔ نال ہی اوہ اپنی وکالت جاری کردا اے پر مذہبی کٹڑپنتھیاں نوں 'شاہد' دے طور طریقے راس نہیں آؤندے۔ اس نوں دھمکیاں ملدیاں ہن کہ اوہ اپنیاں 'حرکتاں' توں باج آ جاوے پر شاہد پولیس دیاں زیادتیاں دا شکار ہوئے لوکاں دی لگاتار مدد کردا اے۔ پھر اک دن کجھ لوک اسنوں مار دندے ہن۔ == ریلیز== ''شاہد'' دا تھیئیٹریکل رلیز 18 اکتوبر 2013 نوں کیتا گیا سی۔ اس فلم نوں لگبھگ 8&nbsp;ملیان دے بجٹ اُتے بنایا گیا سی اتے 400+ سکریناں اُتے ایہہ وشوبھر وچ پردرشت کیتی گئی سی۔<ref name="movies.ndtv.com">{{cite web|url=http://movies.ndtv.com/bollywood/boss-shahid-enjoy-good-run-at-the-box-office-435164|title=Boss, Shahid enjoy good run at the box office – NDTV Movies|date=21 اکتوبر 2013|access-date=2018-04-25|archive-date=2014-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140121083357/http://movies.ndtv.com/bollywood/boss-shahid-enjoy-good-run-at-the-box-office-435164|dead-url=yes}}</ref> == باکس آفس == فلم دی شروعات ٹھیک-ٹھاک ہی ہوئی سی۔ اس فلم نے پہلے ہفتہ {{INR}} 20.5&nbsp;ملیان دی کمائی کیتی۔ ''شاہد'' دی باکس آفس دے پہلے ہفتے دی کمائی {{INR}} 26.5&nbsp;ملیان رہی سی۔<ref>{{cite web|url=http://www.koimoi.com/box-office/shahid-1st-tuesday-box-office-collections/|title=Shahid : 1st Tuesday Box Office Collections |date=23 اکتوبر 2013|publisher=koimoi.com}}</ref> اس فلم نے وشوبھر وچ باکس آفس اُتے {{INR}} 400&nbsp;ملیان کمائے سن۔ فلم دے بجٹ نوں دھیان وچ رکھدیاں اتے اسدی کمائی دے تحت، اس فلم نوں باکس آفس اُتے ہٹ فلم قرار دتا گیا سی۔ == انعام == * جیتو – فلمفیئر سبھ توں ودھیا اداکار (نقاد) - راجکمار راؤ<ref>{{cite web|url=http://www.filmfare.com/news/winners-of-59th-idea-filmfare-awards-5220.html|title=Winners of 59th Idea Filmfare Awards|publisher=filmfare.com}}</ref> * جیتو – سبھ توں ودھیا اداکار لئی قومی انعام - راجکمار راؤ<ref name=diff>{{cite web|title=61st National Film Awards For 2013 | url = http://www.dff.nic.in/List%20of%20Awards.pdf# |publisher=Directorate of Film Festivals| date= 16 اپریل 2014|accessdate=16 اپریل 2014}}</ref> * جیتو – سبھ توں ودھیا ڈریکٹر لئی قومی انعام – ہنسل مہتہ * جیتو – سبھ توں ودھیا سکرینپلیء لئی سکرین اوارڈ – سمیر سنگھ، ہنسل مہتہ، اپوروا اسرانی<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/screen/20th-annual-life-ok-screen-awards-winners-12/|title=20th Annual Life OK Screen Awards/ Winners|date=31 جنوری 2014|work=The Indian Express}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} == باہری کڑیاں == * {{IMDb title|2181831|شاہد}} * {{Bollywoodhungama|563934|شاہد}} * [http://www.indianexpress.com/news/movie-review-shahid-raj-kumar-yadav-acts-unflinchingly/1184193/0 فلم تجزیہ: 'شاہد'، ''د انڈین ایکسپریس''] [[گٹھ:2012 دیاں فلماں]] [[گٹھ:بھارتی فلماں]] [[گٹھ:بھارتی فلمی جگت]] tcy3wt1ej46hgza84v4i4ccari0a2gw 0 66793 706699 689788 2026-05-01T08:16:41Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706699 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = نواب واجد علی شاہ | title = [[مرزا]] (شاہی ناں)<br />[[اودھ]] دا [[راجا]] | image = washah1.jpg|200px | caption = | succession = [[File:अवध ध्वज.gif|border|22x20px]] اودھ دا پنجواں راجا | reign = 13 فروری 1847 – 11 فروری 1856 | coronation = | othertitles = سکندر جاہ<br />پادشاہ عادل<br /> قیصر زمان<br /> سلطان عالم | full name = ابو المنصور میرزا محمد '''واجد علی شاہ''' |predecessor = [[امجد علی شاہ]] |successor = [[برجیس قدر]] | queen = | consort = | spouse 1 = | spouse 2 = | spouse 3 = | spouse 4 = | spouse 5 = | spouse 6 = | dynasty = اودھ | royal anthem = | father = [[امجد علی شاہ]] | mother = | birth_date = {{birth date|df=yes|1822|7|30}} | birth_place = [[لکھنؤ]]، [[برطانوی ہند]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1887|9|21|1822|7|30}} | death_place = [[میتیابرج]]، گارڈن ریچ، [[کلکتہ]]، [[برطانوی ہند]] | date of burial = | place of burial = | religion = [[شیعہ اسلام]] |}} '''واجد علی شاہ''' ({{lang-ur|{{Nastaliq|واجد علی شاہ}}}}) (جم: 30 جولائی 1822 – موت: 1 ستمبر 1887)، '''اودھ دا 5واں نواب/راجا''' سی۔ اوہ 13 فروری 1847 توں 11 فروری 1856 تک گدی نشین رہا۔<ref>{{cite web|title=Wajid- Ali-Shah (1847–1856)|url=http://lucknow.nic.in/history1/wajid.html|publisher=National Informatics Centre, India}}</ref><ref>{{cite web|title=Wajid Ali Shah (1847–1856)|url=http://lucknow.me/Wajid-Ali-Shah.html|publisher=Lucknow.me}}</ref> == جیون == واجد علی شاہ دا جم 30 جولائی 1822 نوں ایودھیا دے شاہی پروار وچ جم ہویا۔ اس دا پورا نام 'ابو المنصور سکندر شاہ پادشاہ عادل قیصر زماں سلطان عالم مرزا محمد واجد علی شاہ اختر' سی۔ اپنے پیؤ امجد علی شاہ دے بعد گدی نشین ہویا۔ == حوالے == {{حوالے}} == باہری لنک == {{Commons category}} * [http://www.4dw.net/royalark/India4/oudh9.htm Royal line of Nawabs of Oudh]، A complete genealogy of the rulers of Awadh * [http://lucknow.nic.in/Wazir.htm National Informatics Centre, Lucknow – Rulers of Awadh] * [http://oudh.tripod.com/misc/noosec.htm#wak NAWABS OF OUDH & THEIR SECULARISM – Dr. B. S. Saxena] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180827010208/http://oudh.tripod.com/misc/noosec.htm#wak |date=2018-08-27 }} * [http://oudh.tripod.com/was/wastruth.htm Annexation of Oudh – Its Affairs – The Truth An Extract from King Wajid Ali Shah of Awadh By Mirza Ali Azhar] * [http://oudh.tripod.com/was/wascontrib.htm The Literary And Cultural Contributions of Wajid Ali Shah] * [http://www.indiancoins.8m.com/awadh/AwadhHist.html#WazirAliKhan HISTORY OF AWADH (Oudh) a princely State of India by Hameed Akhtar Siddiqui] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010901224326/http://www.indiancoins.8m.com/awadh/AwadhHist.html#WazirAliKhan |date=2001-09-01 }} * [http://oudh.tripod.com/was/wasray.htm My Wajid Ali is Not 'Effete And Effeminate'! -Satyajit Ray] * [http://oudh.tripod.com/was/swansong.htm SWANSONG OF A POET-KING, THE STATESMAN MONDAY 5TH جولائی, 1982 Calcutta – India] * [http://oudh.tripod.com/was/waskoo.htm Wajid Ali Shah, King of Oudh] * [http://oudh.tripod.com/was/wastrib.htm A tribute to Wajid Ali Shah, the last and greatest King of Avadh, THE TAJ MAGAZINE – Volume 23 No. 1] * Much of the content here has been extracted from an [http://www.musicalnirvana.com/ghazal/wajid_ali_shah_articles.html article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204092740/http://www.musicalnirvana.com/ghazal/wajid_ali_shah_articles.html |date=2012-02-04 }} by Susheela Mishra. * [http://www.biblio.com/details.php?dcx=15690166&src=frg "Awadh Under Wajid Ali Shah"، Dr. G.D. Bhatnagar] * [http://www.biblio.com/details.php?dcx=15394601&src=frg "Wajid Ali Shah: The Tragic King"، Ranbir Sinh] * [http://www.musicalnirvana.com/ghazal/wajid_ali_shah_articles.html Baabul Moraa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204092740/http://www.musicalnirvana.com/ghazal/wajid_ali_shah_articles.html |date=2012-02-04 }} * [http://nopr.niscair.res.in/bitstream/123456789/24735/1/SR%2050(12)%2028-29.pdf ''Wajid Ali Shah: The Naturalist King''] by Shakunt Pandey [[گٹھ:بھارت دے نواب]] [[گٹھ:بادشاہ]] m791sj0ng2k37tudefd5f7m61ecuiwx 0 67317 706708 695368 2026-05-01T09:35:43Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706708 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ویلوپلائی پربھاکرن | native_name = வேலுப்பிள்ளை பிரபாகரன் | native_name_lang = Tamil | image = | image_size = 200px | caption = پربھاکرن نومبر 2006 وچ | birth_date = {{birth date|1954|11|26}} | birth_place = [[Valvettithurai]]، [[Dominion of Ceylon]]<ref name="lttechiefdead-TOI">{{cite news | url = http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-05-19/south-asia/28210187_1_tamil-tiger-velupillai-prabhakaran-soosai | title = Lanka army sources | date = 18 مئی، 2009 | publisher = Times of India | accessdate = 2009-05-18 | archivedate = 2012-10-23 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20121023235502/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-05-19/south-asia/28210187_1_tamil-tiger-velupillai-prabhakaran-soosai }}</ref><ref name="lttechiefdead-TOI" /><ref name="lttechiefdead-TimesOnline">{{cite news| url = http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article6309915.ece| title = Tamil Tigers supreme commander Prabhakaran 'shot dead'| date = 2009-05-18| publisher = Times Online| accessdate = 2009-05-18| location = London| first = Robert| last = Bosleigh| archivedate = 2009-05-19| archiveurl = https://web.archive.org/web/20090519190039/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article6309915.ece}}</ref><ref name="lttechiefdead-telegraph">{{cite news | url = http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/srilanka/5342331/Tamil-Tiger-leader-Velupillai-Prabhakaran-shot-dead.html | title = Tamil Tiger leader Velupillai Prabhakaran 'shot dead' | last = Nelson | first=Dean | date=2009-05-18| publisher = Telegraph | accessdate = 2009-05-19 | location=London}}</ref> | death_date = {{death date and age|2009|5|19|1954|11|26}} | death_place = ننتھیکاڈل لاگون، [[ملائیتیوُ]]، [[سری لنکا]] {{coord|9|18|40.46|N|80|46|19.48|E|type:event}} | death_cause = Killed in a decisive operation by SASF on 18 مئی 2009 <ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/videoshow/4546368.cms |title=Tiger leader Prabhakaran killed: Sources-News-Videos-The Times of India |publisher=The Times of India |date=2009-05-18 |accessdate=2009-05-19}}</ref> | alias = کاریکلن | motive = [[Sri Lankan Tamil nationalism]] | charge = [[Crimes against humanity]]،<ref>[http://www.defence.lk/pps/LTTEinbrief.pdf The LTTE in brief] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012005118/http://www.defence.lk/pps/LTTEinbrief.pdf |date=2007-10-12 }}۔ defence.lk</ref><ref name="tribn">{{cite news|url=http://www.asiantribune.com/node/15750| work=[[Asian Tribune]]| title=No Ceasefire – Only Surrender: Prabhakaran and the LTTE Cadres Must Pay for their Heinous Crimes| date=2009-02-24}}</ref> [[Militant use of children in Sri Lanka]]،<ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2713035.stm | work = BBC News | title = Analysis: Sri Lanka's child soldiers | date = 2003-01-31 | first = Frances | last=Harrison}}</ref> [[terrorism]]، [[murder]]، [[organized crime]] and [[conspiracy (crime)|conspiracy]]<ref name="timesfin">{{cite news | url = http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-05-20/chennai/29564202_1_chief-arms-procurer-ltte-leader-mdma | work = [[Times of India]] | title = Rajiv Gandhi assassination: Agency probing killing conspiracy plods on | date = 20 مئی، 2011 | accessdate = 2018-11-29 | archivedate = 2011-09-09 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110909030106/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-05-20/chennai/29564202_1_chief-arms-procurer-ltte-leader-mdma }}</ref> | conviction = | conviction_penalty = Arrest warrant issued by [[Supreme Court of Sri Lanka|Colombo High Court]]<ref>{{cite web |url=http://www.asiantribune.com/%D8%9Fq%3Dnode/17493 |title=Colombo High Court Issue arrest warrant for Prabhakaran and Pottu Amman |publisher=Asian Tribune |date=2009-05-13 |accessdate=2009-05-17 |archive-date=2023-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406122055/http://www.asiantribune.com/%D8%9Fq=node/17493 }}</ref><br /> Death warrant issued by [[Madras High Court]]، [[India]]۔<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7885473.stm |title=Obituary: Velupillai Prabhakaran|publisher=BBC|date=2009-05-18|accessdate=3 اگست 2011}}</ref><br /> Sentenced to 200 years in prison by Colombo High Court.<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2002/11/02/world/world-briefing-asia-sri-lanka-rebels-protest-leader-s-sentence.html؟ref=velupillaiprabhakaran | title = Rebels Protest Leader's Sentence|publisher=New York Times|date=نومبر 2، 2002 | accessdate = 3 اگست 2011 | first = Seth | last = Mydans}}</ref><ref>{{cite news | url = http://www.smh.com.au/articles/2002/11/01/1036027036781.html | title = Rebel leader sentenced to 200 years' jail as talks start | publisher = [[The Sydney Morning Herald]] | date = 2002-11-02 | accessdate = 3 اگست 2011}}</ref> | conviction_status = Deceased | occupation = [[لبریشن ٹائیگرز آف تامل ایلام]] (لٹے) لہر دا بانی اتے لیڈر | spouse = Mathivathani Erambu (1984–2009){{KIA}} | children = چارلس انتھونی (1989–2009){{KIA}}<ref>{{cite news |url=http://www.mid-day.com/news/2009/may/180509-Charles-Anthony-Prabhakaran-son-dead.htm |title=Prabhakaran's son dead |publisher=Mid-day.com |date=2009-05-18 |accessdate=2013-02-20 |archivedate=2022-07-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220726153632/https://www.mid-day.com/news/2009/may/180509-Charles-Anthony-Prabhakaran-son-dead.htm }}</ref><br />Duvaraga(1986–2009){{KIA}} <ref>{{cite news|url=http://www.lankasrinews.com/view.php؟221qPcc3nU34dv3f302CQq4d26g30bT7A3e2TOJ4b39Gae |title=National Leader Prabakaran’s Daughter Dwaraka’s photos released – Most Shocking |publisher=LankasriNews.com |date=16 دسمبر 2009 |accessdate=2013-02-20}}</ref><br />Balachandran(1997–2009){{KIA}}<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-21509656 |title=BBC News – Balachandran Prabhakaran: Sri Lanka army accused over death |publisher=BBC |date=2013-02-19 |accessdate=2013-02-20}}</ref> }} '''تھروینکادم ویلوپلائی پربھاکرن''' ([[تمل]]: வேலுப்பிள்ளை பிரபாகரன்؛ 26 نومبر 1954 – 18 مئی 2009) [[لبریشن ٹائیگرز آف تامل ایلام]] جاں [[لبریشن ٹائیگرز آف تامل ایلام|لٹے]] دا بانی سی۔ ایہہ اک فوجی تنظیم سی جو شمالی اتے مشرقی [[سری لنکا]] وچ تامل لوکاں لئی اک وکھرے راج دی منگ کردی سی۔ لگبھگ 25 سالاں لئی لٹے نے سری لنکا وچ وکھرے راج لئی مہم چلائی جس کارن لٹے نوں 32 دیساں ولوں اک دہشت گرد تنظیم منیا گیا۔ == جیون == پربھاکرن دا جم 26 نومبر 1954 نوں سری لنکا دے اتری ساحل دے واقع [[والویٹیتھرائی]] شہر وچ تھروینکدم ویلپلائی اتے ولیپرم پاروتھی دے گھر ہویا۔ اوہ اپنے ماپیاں دے چار بچیاں وچوں سبھ توں چھوٹا سی۔ تھروینکدم سیلن سرکار ویلے ضلعے دا زمین افسر سی۔ سری لنکا دی سرکار ولوں کیتے جا رہے وتکرے کارن اوہ شروع توں ہی سرکار دا مخالف ہو گیا اتے اوہ ٹیائیپی (TIP) ناں دی طالب علم تنظیم وچ شامل ہو گیا۔ 1972 وچ پربھاکرن نے تامل نیو ٹائیگرز ناں دی اپنی تنظیم بنائی۔ ایہہ کئی ہور گروہاں دی جانشین سی جس وچ گھٹ گنتی تامل لوک ودھ گنتی [[سنہالی لوک|سنہالیاں]] دے خلاف لڑ رہے سن۔ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:سری لنکا ]] 8s85skbnckf6f5xu6my7gy94hc06xh8 0 68145 706671 706477 2026-04-30T18:31:55Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706671 wikitext text/x-wiki فلائیٹ  لیفٹیننٹ غلام مرتضٰی ملک شہید ملک کالا خان، کہوٹہ، راولپنڈی وچ اک دینی مسلمان گھرانے وچ پیدا ہوئے۔ == مڈھلا جیون تے تعلیم  == آپ 5 نومبر 1941ء نوں [[کہوٹہ]] وچ [[اعوان]] خاندان وچ پیدا ہوئے۔ آپ نے اپنی ابتدائی تعلیم گورنمنٹ ہائی سکول [[کہوٹہ]]، [[راولپنڈی]] توں حاصل کیتی۔ آپ دے لڑکپن وچ ای آپ دے والد بزرگوار دنیائے فانی توں کوچ کر گئے۔ آپ دے چچا زاد بھائی، [[ملک حبیب]] 2013ء دی عبوری حکومت دے دوران  پاکستان  دے وفاقی وزیر داخلہ رہے نیں ۔   == فوجی  زندگی == آپ نے 19 جون 1958، نوں فنی ماہر ہوائی سواری دے طور اُتے [[پاک فضائیہ]] وچ شمولیت اختیار کیتی۔ ہونہار ہویا باز دے طور اُتے مرتضی ملک نے بوہت ساریاں پروازاں دے نال کم کیتا تے اعلی کارکردگی دا مظاہرہ کیتا۔ انہاں دناں وچ انہاں وچ پاک فضائیہ دا افسر بننے دا شوق پروان چڑھیا۔ انہاں دی خواہش جون 1963 وچ پوری ہوئی جدوں اوہ افسرانہ تربیت دے لئی منتخب ہو کے [[پاک فضائیہ|پاک فضائیہ اکادمی رسالپور]] بھیج دتے گئے۔ ہوشیار ملک نے تربیت دے دوران ہمہ گیر کارکردگی دا مظاہرہ کیتا۔ اکادمی وچ دو بھرپور سال گزارنے دے بعد ملک نے 30 جنوری 1966، نوں کمیشن حاصل کیتا تے عملی جہازران دے طور اُتے کامیابی کم کرنے دے اہل قرار پائے۔ ملک نے فضائی پرواز وچ بوہت مہارت دا مظاہرہ کیتا تے چھیتی ای اپنے ساتھیاں وچ قابل رشک ساکھ بنا لی۔ <ref>[http://www.thenews.com.pk/Todays-News-2-293059-The-untold-story-of-a-PAF-martyr-buried-in-Delhi The News International Article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141229102520/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-2-293059-The-untold-story-of-a-PAF-martyr-buried-in-Delhi |date=2014-12-29 }}</ref> == 1971ء دی پاک بھارت جنگ  == آپ اپنے جنگی دستہ دے بوہت سرگرم رکن سن تے آپ نے ہمیشہ بوہت جوش و خروش تے عزم و ہمت  دا مظاہرہ کیتا ۔ آپ نے بھارت وچ دو پروازاں انتہائی محفوظ ہوائی اڈےآں وچ کیتیاں تے اپنی جان دی پروا نہ  کرتے ہوئے ہدف نوں پورا کیتا۔ 5 دسمبر 1971ء نوں تہاناں [[امرتسر]] وچ طیاراں دی پرواز گاہ اُتے بمباری دا حکم ہویا۔ جدوں ای فضائی دستے نے بم گرائے، دشمن نے مہلک ہتھیاراں دے فائر نال جہاز اُتے حملہ کیتا گیا جس نال انہاں دےجہاز نوں نقصان پہنچیا۔ دستے دے دوناں افراد نے جہاز توں چھلانگ لگیا دتی تے دشمن دے علاقے وچ اتر گئے۔ اس چھلانگ دے دوران انہاں دے سر وچ سخت چوٹاں آئیاں۔ آپ ڈگدے ای زخماں دے باعث بے ہوش ہو گئے تے ہندوستانی فوج دے دستیاں دے ہتھوں گرفتار ہو گئے۔ گرفتاری دے بعد تہاناں [[نویں دلی]] دے قریب فوجی ہسپتال وچ علاج دی غرض توں  داخل کر دتا گیا۔     <ref>{{Cite web |title=Defence Journal |url=http://www.defencejournal.com/sept98/citation_paf3.htm |access-date=2019-01-05 |archive-date=2015-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907182321/http://www.defencejournal.com/sept98/citation_paf3.htm |dead-url=yes }}</ref> == وفات == 17  دسمبر  1971ء  نوں  ایہ مرد مجاہد نویں دہلی دے فوجی ہسپتال وچ اپنے سفر آخرت اُتے روانہ ہو گیا۔ انہاں دی وفات توں چوبیس(24) گھنٹے پہلے [[مشرقی پاکستان|مشرقی پاکستان،]] [[بنگلہ دیش]] بن چکا سی۔ چھیتی ای بھارتی حکام نے اس بہادر سپاہی دی نیکوکار مسلماناں دے نال تدفین دے انتظامات کر دتے۔   == [[نظام الدین اولیاء]] قبرستان وچ تدفین  == اس بات دا فیصلہ کیتا گیا کہ اس عظیم سپاہی نوں نظام الدین اولیاء قبرستان دہلی وچ سپرد خاک کیتا جائے گا۔ نویں دہلی وچ موجود [[سعودی عرب]] دے سفارت خانہ توں پاکستانی جھنڈے دا انتظام کیتا گیا  تے اسے شہید دے تابوت دے گرد لپیٹ دتا گیا۔ ہزاراں اشک بار آنکھاں دی موجودگی وچ اس عظیم مجاہد نوں سپرد خاک کر دتا گیا۔ انہاں دی جرات، بہادری تے فرض شناسی دے اقرار دے طور اُتے انہاں [[حکومت پاکستان]] دی جانب توں  تمغا جرات نال نوازیا گیا۔    ==مختصر جانکاری== فلائیٹ لیفٹیننٹ غلام مرتضیٰ ملک 5نومبر 1941ء نوں راولپنڈی وچ پیدا ہوئے۔ 30جنوری 1966ءکو آپریشنل نیویگیٹر دے طور اُتے انہاں نے پاک فضائیہ وچ کیمشن حاصل کیتا۔ شروع شروع وچ انہاں نے C-130طیارہ اڑایا تے بعد وچ انہاں B-57بمبار طیارے دی پرواز اُتے معمور کر دتا گیا۔ 1971ء دی پاک بھارت جنگ دے دوران اوہ نمبر 7سکواڈرن دی پروازاں دی ڈیوٹی سر انجام دے رہے سن جو میانوالی دی فاروڈ آپریٹنگ بیس وچ تعینات سی ۔ انہاں نے پرجوش انداز وچ دشمن دے علاقیاں دے اندر حملے دی منصوبہ بندی وچ حصہ لیا سی تے اپنے ساتھیاں دے لئی حوصلہ افزائی دا ذریعہ وی سن۔ فلائیٹ لیفٹیننٹ ملک اک قابل تے تجربہ کار نیوی گیٹر سن ۔ اوہ سکواڈرن دے اک فعال رکن سن تے ہمیشہ جوش وجذبے دا مظاہرہ کردے سن انہاں نے اپنی ذاتی حفاظت نوں مکمل طور اُتے نظر انداز کر کے بھارت دے سب توں بہترین دفاعی اڈےآں اُتے دو کامیاب مشنز وچ حصہ لیا تے انہاں مشنز دے دوران وڈی بہادری تے جرات دا مظاہرہ کیتا۔ 5دسمبر1971ء نوں نیویگیٹر دے طور تے انہاں امرتسر دے ہوائی اڈے اُتے بمباری دے مشن دے لئی بھیجیا گیا۔ اوہ اس مشن توں واپس آنے وچ ناکام رہے تے بعد وچ سرکاری طور اُتے لا پتہ قرار دیئے گئے۔ == تمغے تے سجاوٹاں  == <div style="text-align:center;" class=""> [[فائل:Tamgha-i-Jurat.jpg|265x265px]] </div> {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" | rowspan="2" |[[فائل:Tamgha_Jurat_Ribbon.gif|80x80px]] |تمغا جرات |} == حوالے == <div class="reflist" style=" list-style-type: decimal;"> {{حوالے}}</div> == باہرلے جوڑ == * [http://www.thenews.com.pk/Todays-News-2-293059-The-untold-story-of-a-PAF-martyr-buried-in-Delhi/ The untold story of a PAF martyr buried in Delhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141229102520/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-2-293059-The-untold-story-of-a-PAF-martyr-buried-in-Delhi/ |date=2014-12-29 }} * [https://www.nawaiwaqt.com.pk/05-Sep-2016/505924/ غلام مرتضی شہید] [[گٹھ:پاک بھارت جنگ 1971]] [[گٹھ:پنجابی شخصیتاں]] [[گٹھ:میدان جنگ وچ شہید ہونے والے پاکستانی فوجی]] [[گٹھ:اعوان]] if939dbkmbcjzlpu2uxcwem3ir7zvnp 0 68385 706683 693000 2026-05-01T01:52:11Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706683 wikitext text/x-wiki [[تصویر:Mars_Valles_Marineris.jpeg|بائیں|thumb|250x250px|22 فروری 1980ء وچ وائی کنگ اول توں لی گئی لی گئی مریخ دی اک تصویر]] '''مریخ دی آب و ہوا''' [[سائنسدان|سائنس داناں]] دے لئی صدیاں توں دلچسپی دا باعث اس لئی رہی اے کیونجے [[مریخ]] اوہ واحد چٹانی [[سیارہ]] اے جس دی سطح نوں براہ راست مفصل طور اُتے زمین توں دوربین دی مدد توں دیکھیا جا سکدا اے۔ اگرچہ مریخ چھوٹا اے جس دی کمیت [[زمین]] دا 11 فیصد جدونکہ [[سورج]] توں [[زمین]] دے مقابلے 50 فیصد زیادہ فاصلہ وی اے، پر اس دی آب و ہوا کافی مشابہ اے، جداں کہ قطبی برفیلی ٹوپیاں، موسمیاتی تغیر تے قابل مشاہدہ موسمیاتی نمونے۔ ایہ مسلسل سیارہ شناساں تے ماہرین موسمیات دی تحقیق دا ہدف بنا رہیا اے۔ موسمی تبدیلی تے میعادی برفیلے دوراں جیسی مماثلت دی وجہ توں اگرچہ مریخ دی آب و ہوا زمین توں مماثلت رکھتی اے پر کچھ بوہت زیادہ اہم اختلافات وی موجود نیں جداں کہ انتہائی پست حرکی جمود۔ مریخ دا کرۂ فضائی دی اونچائی لگ بھگ 11 کلومیٹر یعنی زمین توں 60 فیصد زیادہ اے۔ آب و ہوا دی اہمیت زیادہ اس وقت ہُندی اے جدوں حیات حال جاں ماضی وچ سیارے اُتے موجود رہی ہو۔ آب و ہوا وچ لوگاں دی زیادہ دلچسپی ناسا توں آنے والی انہاں خبراں دی بنیاد اُتے ودھ گئی اے جس وچ دسیا گیا اے کہ جنوبی قطبی برفیلی ٹوپی اُتے ودھدا ہویا [[عمل تصعید]] شاید مریخ اُتے متوازی عالمگیری حرارت دا سبب بن رہیا اے۔<ref>فرانسس ریڈی (ستمبر 23، 2005ء)۔ [http://www.astronomy.com/asy/default.aspx?c=a&id=3503 "ایم جی ایس مریخ دا بدلتا چہرہ دیکھ رہیا اے"۔] ایسٹرو نامی میگزین۔ اخذ کردہ ستمبر 6، 2007ء۔</ref> اگرچہ حقیقت ایہ اے کہ مریخ دا [[درجہ حرارت]] گزشتہ چند دہائیاں وچ تے گر کر ٹھنڈا ہویا اے۔ زمین اُتے موجود آلات دی موجودگی وچ مریخ دی تحقیق ستارویں صدی توں دی جا رہی اے پر مریخ دی کھوج دا آغاز صرف 1960ء دے عشرے دے وسط توں شروع ہویا اے جس وچ قریب توں اس دا مشاہدہ کیتا گیا۔ قریب توں گزرنے والے خلائی جہاز تے مدار گرداں نے اُتے رہندے ہوئے اعداد و شمار نوں مہیا کیتا جدونکہ کئی خلائی گاڑیاں تے جتھے گرداں نے براہ راست ماحولیاتی پیمائشاں نوں ساناں فراہم کیتا۔ زمین دے مدار گرد جدید آلات نے اج ساناں کچھ مفید "وڈی تصویر" دی اے جس توں اساں نسبتاً وڈے موسمی مظہر دا مشاہدہ کر سکدے نیں ۔  سب توں پہلا مریخ دے قریب توں گزرنے والا [[خلائی جہاز]] مرینیر چہارم سی جو اوتھے [[1965ء]] وچ پہنچا سی۔ اس نے تیزی توں دو دناں وچ (14-15 [[جولائی]] [[1965ء]]) نوں اس نوں پار کر لیا سی۔ ایہ مہم محدود سی تے مریخ دی آب و ہوا دے بارے وچ اس دی مہیا کردہ معلومات خام تھاں۔ بعد وچ مرینیر مہمات (مرینیر ششم و مرینیر ہفتم) نے مریخ دی آب و ہوا دے بارے وچ کچھ تشنہ لبی نوں پورا کیتا۔ اعداد و شمار اُتے انحصار کرنے والی آب و ہوا دی تحقیقات دا آغاز [[1975ء]] وچ وائی کنگ پروگرام دے نال شروع ہویا تے مریخ پڑتال گرمدار گرد جداں کھوجیاں دے نال ہن تک جاری اے۔ اس مشاہداندی کم نوں سائنسی کمپیوٹر نقل توں وی مدد دتی گئی جو مریخ دا عمومی گردشی نمونہ کہلاندا اے۔<ref>ناسا۔ [http://www-mgcm.arc.nasa.gov/MGCM.html "مریخ عمومی چکر دا نمونہ"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070220100252/http://www-mgcm.arc.nasa.gov/MGCM.html |date=2007-02-20 }} ناسا اخذ کردہ فروری 22، 2007ء۔</ref> اس نمونے دے مختلف راستاں نے نہ صرف مریخ دے موسم دے بارے وچ ودھدی ہوئی معلومات دی بلکہ اس طرح دے نموناں دی حد نوں وی بیان کیتا۔ == تاریخی آب و ہوا دے مشاہدات == [[1704ء]] وچ جیاکومو مرالڈی نے پتا لایا کہ جنوبی قطب مریخ دے محوری قطب دا مرکز نئيں اے۔<ref>{{Cite web |title=مریخ دی کھوج 1700 صدی وچ |url=http://www.exploringmars.com/history/1700.html |access-date=2019-01-13 |archive-date=2001-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010220024335/http://www.exploringmars.com/history/1700.html |dead-url=yes }}</ref> 1719ء دی مخالفت (جدوں کوئی دوسرا سیارہ اس مقام اُتے ہو کہ اس دے تے سورج دے درمیان زمین بیچ وچ آ جائے) دے دوران، مرالڈی نے دونے قطبین تے انہاں دے طول وچ ہونے والے وقتی تبدیلی دا مشاہدہ کیتا۔ ولیم ہرشل اوہ پہلا فرد سی جس نے اپنے [[1784ء]] دے مقالے وچ پہلی مرتبہ مریخ دے کرۂ فضائی دی کم کثافت دا اندازہ لایا۔ اس مقالہ دا ناں سی "سیارہ مریخ دے قطبی علاقاں دی حیرت انگیز ساخت، اس دے محور دا جھکاؤ، اس دے قطبین دا [[محل وقوع]] تے اس دی کرہ نما صورت، اس دے اصل نصف قطر و ماحول توں متعلق چند سراغ "۔ جدوں دو دھندلے ستارے مریخ دے قریب توں لنگھے تو انہاں دی روشنی اُتے کوئی فرق نئيں پیتا، اس طرح ہرشل نے صحیح طرح توں اندازہ لگیا لیا کہ اس دا مطلب ایہ اے کہ مریخ دے ارد گرد روشنی توں مزاحم ہونے والا کرۂ فضائی بوہت ای تھوڑا سا اے۔  ہنوری فلوگرگیس دی [[1809ء]] وچ دی جانے والی "زرد بادلاں" دی مریخ دی سطح اُتے دریافت مریخ دے دھول دے طوفاناں دا پہلا معلوم مشاہدہ اے۔<ref>{{Cite web |title=مریخ دی کھوج 1800 صدی وچ |url=http://www.exploringmars.com/history/1800.html |access-date=2019-01-13 |archive-date=2007-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070822203214/http://www.exploringmars.com/history/1800.html |dead-url=yes }}</ref> فلوگرگیس نے 1813ء وچ مریخی بہار دے موسم وچ قطبی برف نوں کافی زیادہ کم ہُندا ہویا دیکھیا۔ اس دا قیاس کہ اس مشاہدے دا مطلب ایہ ہویا کہ مریخ زمین توں زیادہ گرم اے غلط ثابت ہویا۔ == مریخی قدیمی موسمیات == مریخ دے ارضیاندی وقت دے لئی دو قسم دی تاریخاں دا استعمال ہن کیتا جا رہیا اے۔ اس وچوں اک شہابی گڑھاں دی کثافت اُتے انحصار کردا اے تے اس دے تن ادوار نیں : نواچین (نوحی دور)، ہسپیرین (ہیسپرائی دور) تے ایمیزونی(دیونی دور)۔ جدونکہ دوسرا معدنیاندی تریخ دا اے اس دے وی تن ادوار نیں ۔ فیلوشئین، تهیکیئن تے سڈریکیئن۔ حالیہ مشاہدات و نمونہ جات نے نہ صرف مریخ اُتے حالیہ دور دے آب و ہوا تے ماحول دے بارے وچ معلومات فراہم دی اے بلکہ ماضی دے موسم تے کرۂ فضائی دے بارے وچ وی ساناں دسیا اے۔ کافی عرصے تک ایہ سمجھیا جاندا رہیا سی کہ نوحی دور وچ مریخ دا کرۂ فضائی کاربن توں لبریز سی۔ مریخ اُتے معدن مٹی دے ذخائر دے حال ای وچ کیتے جانے والے طیفی مشاہدے تے معدن مٹی بنانے دی شرطاں<ref>[https://web.archive.org/web/20070930201205/http://www.sciencedaily.com/upi/index.php?feed=Science&article=UPI-1-20070719-14530900-bc-us-mars.xml "مٹی اُتے تحقیق مریخ دے نظریات نوں بدل سکدی اے۔"]سائنس ڈیلی۔ جولائی 19، 2007ء۔ [http://www.sciencedaily.com/upi/index.php?feed=Science&article=UPI-1-20070719-14530900-bc-us-mars.xml اوریجنل] توں حاصل کردہ دستاویزات بروزستمبر 30، 2007ء۔ اخذ کردہ ستمبر 6، 2007ء۔</ref> بتاندی نیں کہ اس دور وچ مٹی وچ کاربونیٹ جاں تو نئيں نیں جاں فیر انتہائی گھٹ مقدار وچ نیں ۔ کاربن ڈائی آکسائڈ توں لبریز ماحول وچ مٹی ہمیشہ کاربونیٹ دے نال ہُندی اے اگرچہ ایہ کاربونیٹ بعد وچ آتش فشانی تیزابیت دی وجہ توں حل ہو جاندی اے۔ آپرچونیٹی جتھے گرد دے ذریعہ مریخ اُتے آبیدہ معدن بشمول کچا لوہا تے جیرو سائٹ (لوہے تے پوٹاشیم دا آبی سلفیٹ) دی دریافت تے اسپرٹ جتھے گرد توں گوتھائٹ دی دریافت نے اس نتیجہ اُتے پہنچایا کہ ماضی بعید وچ موسمی حالات مریخ اُتے پانی دے آزادانہ بہاؤ دی اجازت دیندے سن۔ مریخ اُتے موجود کچھ شہابی گڑھاں دی شکلیات بتاندی نیں کہ تصادم دے وقت زمین گیلی سی۔<ref>کار، ایم ایچ ؛ و ہور (1977ء)۔ "مریخ دے شہابی تصادماں سطحی بہاؤ دے خارج شدہ مادّے دا محل وقوع"۔ جے جیوفز۔ ریز۔ 82: 4055–65۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1977JGR....82.4055C 1977JGR۔۔۔82۔4055 C] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/js082i028p04055 10۔1029/js082i028p04055۔]</ref> میدانی کٹاؤ دی شرح <ref>گولومبک، ایم پی ؛ برجیس، این ٹی (2000ء)۔ "مریخ اُتے کٹاؤ دی شرح تے ماحولیاتی تبدیلی اُتے اس دے اثرات: خضر راہ دے اترنے دی جگہ توں معلوم ہوئی حدود"۔ جے جیوفز۔ ریز۔ 105 (E1): 1841–1853۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2000JGR...105.1841G 2000JGR۔۔105۔1841G] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/1999je001043 10۔1029/1999je001043]۔</ref> تے مریخی وادیاں دے جال <ref>کراڈوک، آر اے ؛ ہاورڈ، اے ڈی (2002ء) [[کراڈوک، آر اے ؛ ہاورڈ، اے ڈی (2002ء) "گرم مرطوب ابتدائی مریخ پر بارش کی صورت"۔ جے جیوفز۔ ریز۔ 107: E11۔ Bibcode:2002JGRE۔107۔5111 C doi:10۔1029/2001JE001505۔|"گرم مرطوب ابتدائی مریخ پر بارش کی صورت"۔]] جے جیوفز۔ ریز۔ 107: E11۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2002JGRE..107.5111C 2002JGRE۔107۔5111 C] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2001JE001505 10۔1029/2001JE001505]۔</ref> دونے دے ارض شکلہ دے مشاہدات مریخ دے نوحی دور(4 ارب برس توں وی پہلے) وچ گرم و مرطوب ماحول دا عندیہ دیندے نیں ۔ پر مریخی شہابیاں دے تجزیے بتاندے نیں کہ سطح دے قریب مریخ دا درجہ حرارت گھٹ توں گھٹ پچھلے چار ارب برساں توں 0 ° سینٹی گریڈ توں نیچے ای رہیا اے۔<ref>شسٹر، ڈیوڈ ایل ؛ ویز، بنجامن پی (جولائی 22، 2005ء)۔ "شہابیاں دے درجہ حرارت دی تقویم توں مریخی سطح دا قدیم درجہ حرارت"۔ سائنس 309 (5734): 594–600۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Sci...309..594S 2005Sci۔۔۔309۔۔594S] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2001JE001505 10۔1126/science۔1113077]۔ پی آئی ایم ڈی [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16040703 16040703]۔</ref> کچھ سائنس دان کہندے نیں کہ تھارسس آتش فشاناں دا مریخ دی آب و ہوا اُتے اہم اثر اے۔ پھٹتے ہوئے [[آتش فشاں]] عظیم مقدار وچ گیس بالخصوص پانی دے بخارات تے کاربن ڈائی آکسائڈ نوں اگلدے سن۔ آتش فشاناں توں کافی گیس خارج ہوئی سی جس نے مریخ دی ابتدائے آفرینش دے ماحول نوں زمین دے ماحول توں زیادہ کثیف بنا دتا سی۔ آتش فشاناں نے پانی نوں وی کافی مقدار وچ خارج کیتا ہوۓگآ جس توں اس نے پورے سیارے دی سطح تو 120 میٹر دی گہرائی تک ڈھانک لیا ہوۓگآ۔ کاربن ڈائی آکسائڈ اک نباتاندی خانے دے اثر والی گیس اے جو سیارے دا درجہ حرارت بڑھاندی اے: ایہ حرارت نوں زیراں سرخ اشعاع نوں جذب کرکے ودھیا دیتی اے۔ لہٰذا تھارسس آتش فشاں کاربن ڈائی آکسائڈ دا اخراج کرکے مریخ نوں ماضی وچ زمین وانگکا بنا سکدے سن۔ ہو سکدا اے کہ کدی مریخ وچ کافی زیادہ کثیف تے گرم کرۂ فضائی تے سمندر تے/ جاں جھیلاں وی موجود ہو سکدی تھاں۔<ref>ہارٹمین، ڈبلیو 2003ء۔ مسافر دے لئی مریخ دا ہدایت نامہ۔ ورک مین پبلشنگ۔ نیویارک۔</ref> بہرحال مریخ دی آب و ہوا دے اس معقول عالمگیر موسم دے نمونے نوں بنانا انتہائی دشوار گزار ثابت ہو چکیا اے جس وچ درجہ حرارت تریخ دے کسے وی لمحے میں0 ° توں اُتے رہیا ہو۔<ref>ایبرلی، آرایم (1998ء)۔"ابتدائی ماحولیاتی نمونے"۔ جے جیوفز۔ ریز۔ 103(E12): 28467–79۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1998JGR...10328467H 1998JGR۔۔10328467H] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/98je01396 10۔1029/98je01396۔]</ref> بہرحال اس دا سادہ مطلب ایہ اے کہ اس طرح دے نمونے دی درستی توں پیمانہ بندی وچ مسائل دا سامنا کرنا پیندا اے۔ == موسم  == [[تصویر:PIA17940-MartianMorningClouds-VikingOrbiter1-1976-20140212.jpg|بائیں|thumb|مریخی صبح  کی دھندلاہٹ  - وائی کنگ  مدار گرد اول  (تصویر  [[1976ء]] وچ لی گئی)۔]] مریخ دا درجہ حرارت تے گردش برس تا برس تبدیل ہُندی اے ( جس طرح توں کسے وی کرۂ فضائی رکھنے والے سیارہ دا ہونا چاہیے)۔ مریخ وچ سمندر نئيں نیں ، جو زمین اُتے سالانہ اندرونی تغیر دے کافی حد تک ذمہ دار ہُندے نیں ۔ مریخ مدار گرد کیمرے توں حاصل کردہ اعداد و شمار نے [[مارچ]] [[1999ء]] وچ آنا شروع کیتا تے مریخی ڈھائی برس دے عرصے دی نگہبانی دی<ref>[http://www.msss.com/mars_images/moc/mer_weather/ "مریخی کھوجی جتھے گرداں تے بیگل دوم دے اترنے دی جگہاں دا موسم"۔] مالن اسپیس سائنس سسٹمز۔ اخذ کردہ ستمبر 8، 2007ء۔</ref> جس توں معلوم ہویا کہ مریخ دا موسم تکرار پزیر اے اس طرح توں اوتھے دے موسم دا اندازہ زمین دے موسم دے مقابلے وچ آسانی توں لایا جا سکدا اے۔ اگر کوئی واقعہ کسے برس دے خاص موقع اُتے وقوع پزیر ہُندا اے، دستیاب مواد (جتنا منتشر اے) بتاندا اے کہ اس بات دا کافی امکان اے کہ اوہ اگلے برس تقریباً اسی محل وقوع اُتے دہرایا جائے گا بس اک آدھ ہفتے دا فرق ہو سکدا اے ۔ [[29 ستمبر]] [[2008ء]] نوں فینکس خلائی گاڑی نے بادلاں توں گرتی ہوئی برف نوں اپنے اترنے دی جگہ توں 4.5 کلومیٹر اُتے ہیمڈل شہابی گڑھے دے قریب دیکھیا سی۔ زمین اُتے پہنچنے توں پہلے بخارات دی بارش ورگا (بادلاں توں تقاطر دی دھاریاں جو زمین تک پہنچنے توں پہلے ای بھاپ بن کر اُڑ جاندی نیں ) مظہر کہلاندی اے۔<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080929.html "ناسا دی مریخی خلائی گاڑی نے برف نوں ڈگدا ہویا دیکھیا، مٹی دا تجزیہ مائع ماضی دے بارے وچ اشارہ دیندے نیں "۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120727085221/http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080929.html |date=2012-07-27 }} ستمبر 29، 2008ء۔ اخذ کردہ اکتوبر 3، 2008ء۔</ref> == بادل  == [[تصویر:Ice_Clouds_in_Martian_Arctic.gif|left|frame|فینکس خلائی جہاز کے اترنے کی جگہ پر برف کے بادلوں کی دس منٹ کے دوران ہونے والی حرکت ([[29 اگست]] [[2008ء]])۔]] مریخی دھول دے طوفان باریک ذرّات نوں کرۂ فضائی وچ شامل کر دیندے نیں جنہاں دے گرد بادل بنتے نیں ۔ ایہ بادل سیارے دی سطح توں بوہت زیادہ اونچائی 100 کلومیٹر تک دور جا کر بن سکدے نیں ۔<ref>[http://www.space.com/scienceastronomy/060828_mars_clouds.html مریخ دے بادل زمین دے کسے وی بادل توں کہاں زیادہ اُچے نیں ]</ref> ایہ بادل بوہت دھندلے ہُندے نیں تے انہاں نوں صرف سورج دی روشنی نوں منعکس ہُندا ہویا اندھیرے آسمان وچ ای دیکھیا جا سکدا اے۔ اس طرح توں اوہ میان کروی بادلاں وانگلگتے نیں جن نوں زمین اُتے شب وچ نظر آنے والے تابناک بادل وی کہندے نیں جو ہمارے سیارے توں لگ بھگ 80 کلومیٹر اُتے واقع ہُندے نیں ۔ == درجہ حرارت  == مریخی درجہ حرارت نوں کئی طرح توں ناپا جاندا اے: مریخی درجہ حرارت دی پیمائش خلائی دور توں پہلے توں دی جا رہی اے۔ بہرحال ریڈیائی فلکیات دے ابتدائی آلات ور طریقہ جات دی وجہ توں حاصل ہونے والے نتیجے خام تے اک دوسرے توں مختلف ہُندے سن۔<ref>پٹیٹ، ای؛ و ہور (ستمبر 1924ء)۔ "سیارہ مریخ اُتے تابکاری دی پیمائش"۔ ایسٹرونامیکل سوسائٹی آف پیسفک دی اشاعت 36 (9): 269–272۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1924PASP...36..269P 1924PASP۔۔36۔۔269P] جے ایس ٹی او آر [https://www.jstor.org/stable/40693334 40693334]۔</ref><ref>کوبلنٹز، ڈبلیو (جون 1925ء) "سیارہ مریخ دے درجہ حرارت دا اندازہ" ایسٹرونومچی نیکرچٹن 224: 361–378۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1925AN....224..361C 1925AN۔۔۔224۔۔361C] doi:[https://dx.doi.org/10.1002/asna.19252242202 10۔1002/asna۔19252242202۔]</ref> ابتدائی سیارے دے کول توں گزرنے والے کھوجیاں (مرینیر چہارم) تے بعد دے مدار گرداں نے فِضا دے بالائی طبقات دے طبعی تے کیمیائی مظاہرِ دا مُطالعہ کرنے دے لئی ریڈیائی گرہن دا استعمال کیتا۔ پہلی سی کیتی گئی طیف پیمائی توں حاصل کردہ کیمیائی بناوٹ دے نال درجہ حرارت تے دباؤ نوں معلوم کیتا جادا سی۔ فیر وی اڑان توں دی جانے والے گرہن صرف انہاں خصائص دی پیمائش کر سکدے سن زمین توں مریخ دی قرص نوں دکھائی دینے والے دخول و اندراج دے خط پرواز دے دو قاطع دے نال ہُندے۔ اس دی وجہ توں موسم دی تصویر کسے خاص مقام دی کسے مخصوص وقت وچ ای حاصل ہو سکدی سی۔ مدار گرداں نے بعد وچ ریڈیائی قطع کرنے دی تعداد نوں ودھیا دتا۔   بعد دی مہمات جنہاں دی شروعات دہرے مرینیر ششم تے ہفتم دے نال سوویت دے مریخ دوم و سوم دے نال ہوئی، انہاں وچ زیراں سرخ اشعاع دا سراغ لگانے والے [[سراغ رساں]] موجود سن جنہاں دا کم شعاع افگن روشنی دی [[توانائی]] نوں ناپنا سی۔ مرینیر نہم اوہ پہلا کھوجی سی جس نے مریخ دے مدار وچ [[1971ء]] وچ اپنے دوسرے آلات تے ریڈیائی ٹرانسمیٹر دے نال زیراں سرخ شعاع پیما تے طیف پیما رکھیا۔ وائی کنگ اول و دوم نے نہ صرف اپنے پیش رو دی اساں قدمی زیراں سرخ حرارتی نقشہ گر توں دی۔<ref>[http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1975-075A-02 "نیشنل اسپیس سائنس ڈیٹا سینٹر: زیراں سرخ حرارتی نقشہ گر (آئی ایئر ٹی ایم)"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117015010/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1975-075A-02 |date=2015-11-17 }} اخذ کردہ ستمبر 14، 2014ء۔</ref> بلکہ مہم انہاں دور دراز حساسیاں دی معلومات توں برمحل شہابی گرج دی تصدیق دے نال نال<ref>[http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1975-075C-07 "نیشنل اسپیس سائنس ڈیٹا سینٹر: موسمیات" ۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117025517/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1975-075C-07 |date=2015-11-17 }} اخذ کردہ ستمبر 14، 2014ء۔</ref> اپنے نزول دے وقت بلند عرض البلد درجہ حرارت تے دباؤ نوں ناپنے والے آلات دا وی استعمال کر سکدی سی۔<ref>[http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1975-075C-02 "نیشنل اسپیس سائنس ڈیٹا سینٹر: کرۂ فضائی دی ساخت "۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117015816/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1975-075C-02 |date=2015-11-17 }} اخذ کردہ ستمبر 14، 2014ء۔</ref> مریخ اُتے مختلف برمحل حاصل ہونے والی اوسط درجہ حرارت دی قدراں ناپی گئی نیں <ref>آئیڈلمین، البرٹ (2001ء)۔ [http://hypertextbook.com/facts/2001/AlbertEydelman.shtml "مریخ دی سطح اُتے درجہ حرارت"۔] فزکس فیکٹ بک۔</ref> جس وچ عام قدر منفی 55&nbsp;°C دی اے۔<ref>[http://www.marsnews.com/focus/mars/ "فوکس سیکشنز : سیارہ مریخ"۔] MarsNews.com۔ اخذ کردہ ستمبر 8، 2007ء۔</ref> سطح دا درجہ حرارت خط استواء اُتے دوپہر وچ تقریباً 20 °Cتک پہنچ سکدا اے جدونکہ قطبین اُتے کم توں کم درجہ حرارت منفی 153&nbsp;°C تک دا ہُندا اے۔<ref>[http://quest.nasa.gov/aero/planetary/mars.html "مریخ دا حقائق نامہ"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130607140708/http://quest.nasa.gov/aero/planetary/mars.html |date=2013-06-07 }} ناسا اخذ کردہ جون 20، 2013ء۔</ref> وائی کنگ خلائی جہاز دے اترنے دی جگہ اُتے اصل درجہ حرارت 17.2&nbsp;°C تا 107&nbsp;°C سی۔ وائی کنگ مدار گرد نے جو مٹی دا سب توں زیادہ گرم درجہ حرارت دا تخمینہ لایا اوہ 27&nbsp;°C سی۔<ref>جیمزای ٹلمین [http://www-k12.atmos.washington.edu/k12/resources/mars_data-information/temperature_overview.html مریخ – درجہ حرارت دا جائزہ]</ref> اسپرٹ جتھے گرد نے دن وچ سب توں زیادہ بلند درجہ حرارت 35&nbsp;°C تک ناپا تے باقاعدگی توں ناپا گیا درجہ حرارت موسم سرما دے علاوہ 0&nbsp;°C توں اُتے ای سی۔<ref>[http://marsrover.nasa.gov/spotlight/20070612.html شدید سیارے نے اپنا محصول حاصل کر لیا۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102112312/http://marsrover.nasa.gov/spotlight/20070612.html |date=2013-11-02 }} جیٹ پروپلشن لیبارٹری دی خصوصی کہانی، جون 12، 2007ء۔</ref> ایہ بتاندا گیا کہ "رات دے وقت لئی گئے ہویا دے درجہ حرارت دے اعداد و شمار ہر شمالی بہار تے ابتدائی شمالی [[موسم گرما]] وچ مشاہدہ کیتے گئے تجرباندی سہو (±1 °C ) دے اندر توں ملتے جلتے نیں پر دن وچ حاصل کردہ اعداد و شمار کچھ تے کہانی بیان کر دے نیں جس وچ درجہ حرارت سال بہ سال اس موسم وچ 6 °C تک دا تغیر بتاندا اے۔<ref>لیو، جنجن؛ مارک آئی رچرڈسن؛ آر جے ولسن (15 اگست 2003ء)[http://www.gfdl.gov/~gth/netscape/2003/liu0301.pdf "سیاروی موسمی تے حرارتی زیراں سرخ اشعاع وچ خلائی جہاز دا آب و ہوا دا وسط سال دا نامچہ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930153835/http://www.gfdl.gov/~gth/netscape/2003/liu0301.pdf |date=2006-09-30 }} [http://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=author:Liu+intitle:An+assessment+of+the+global,+seasonal,+and+interannual+spacecraft+record+of+Martian+climate+in+the+thermal+infrared&as_publication=[[Journal+of+Geophysical+Research]]&as_ylo=&as_yhi=&btnG=Search (اسکالرریسرچ)]۔ جرنل آف جیو فزیکل ریسرچ 108 (5089): 5089۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003JGRE..108.5089L 2003JGRE۔108۔5089L] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2002JE001921 10۔1029/2002JE001921۔] اخذ کردہ ستمبر 8، 2007ء۔</ref> دن رات وچ ایہ اختلاف غیر متوقع اے تے ٹھیک توں سمجھیا نئيں گیا"۔ جنوبی بہار تے گرما وچ تغیر دی وجہ دھول دے طوفان ہُندے نیں جو رات دے پست درجہ حرارت دی قدر نوں ودھدے تے دن دے درجہ حرارت دی زیادہ توں زیادہ قدر نوں کم کر دے نیں ۔<ref>ولیم شیہان، سیارہ مریخ: مشاہدات تے دریافتاں دی تریخ، باب 13 [http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap13.htm ( ویب اُتے دستیاب)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111111091348/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap13.htm |date=2011-11-11 }}</ref> ایہ نتیجے سطح دے اوسط درجہ حرارت وچ کم (20&nbsp;°C) گراوٹ اوربالائی کرۂ فضائی وچ معتدل (30&nbsp;°C) بڑھاوا دیندے نیں ۔<ref>گرول، مارک اے؛ برجن، ایڈون اے؛ میلنک، گرے جے؛ Tolls، وولکر (2005ء)۔ 2001ء دے سیاروی دھول دے طوفان دوران سطح تے کرۂ فضائی دا درجہ حرارت"۔ ایکارس 175 (1): 23–3۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Icar..175...23G 2005Icar۔۔175۔۔۔23G] doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2004.10.009 10۔1016/j۔icarus۔2004۔10۔009۔]</ref> وائی کنگ توں پہلے تے بعد وچ زمین توں بذریعہ خرد امواج طیف پیمائی توں مریخ دے درجہ حرارت نوں تے جدید طریقے توں ناپا گیا۔ کیونجے خرد امواج دی کرن، جو 1 آرک منٹ دے اندر دی ہُندی اے، سیارے دی قرص توں وڈی ہُندی اے، لہٰذا نتیجے سیاروی اوسط نوں ظاہر کر دے نیں ۔<ref>کلانسی، آر (اگست 30، 1990ء)۔"مریخی کرۂ فضائی وچ 0-70 کلومیٹر تک حرارتی ساخت وچ ہونے والی 1975ء تا 1989ء دے دوران خرد امواج دے طیف توں حاصل کردہ سیاروی تبدیلی"۔ جرنل آف جیو فزیکل ریسرچ 95 (9): 14،543–14،554۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1990JGR....9514543C 1990JGR۔۔۔9514543C] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/jb095ib09p14543 10۔1029/jb095ib09p14543۔]</ref> بعد وچ مریخ سیاروی سرویر دے حرارتی اخراجی طیف پیما تے کچھ حد تک [[2001ء]] مریخ مہم دے تھیمس نے نہ صرف زیراں سرخ اشعاع توں پیمائش دی بلکہ خلائی گاڑی، جتھے گرد تے زمینی خرد امواج دے اعداد و شمار دا موازنہ وی کیتا۔ مریخ جانچ پڑتال گر مدار گرد دا مریخ موسم آواز پیما اسی طرح دے کرۂ فضائی دا خاکہ حاصل کر سکدا اے۔ اعداد و شمار "وائی کنگ مہم دے دوران <ref>بیل، جے؛ و ہور (اگست 28، 2009ء)۔ " مریخ پڑتال گرجہاں گرد مریخ رنگین شبیہ ساز (ایم اے آر سی آئی) : آلہ دی وضاحت، قطریہ پیمائی تے کارکردگی"۔ جرنل آف جیو فزیکل ریسرچ 114 (8)۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009JGRE..114.8S92B 2009JGRE۔114۔8S92B] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2008je003315 10۔1029/2008je003315۔]</ref> دی نسبت مریخ اُتے حالیہ دہائیاں وچ عمومی طور اُتے سرد کرۂ فضائی دا درجہ حرارت تے کم گرد دی اڑان کوبتاندے نیں"، ہرچند کہ وائی کنگ توں حاصل کردہ پچھلے اعداد و شمار نوں وی کم کیتا گیا اے۔<ref>ولسن، آر؛ رچرڈسن، ایم (2000ء)۔"وائکنگ اول مہم دے دوران مریخی آب و ہوا: کرۂ فضائی کازیراں سرخ اشعاع توں پیمائش کیتے ہوئے درجہ حرارت اُتے نظر ثانی"۔ ایکارس 145: 555–579۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2000Icar..145..555W 2000Icar۔۔145۔۔555W] doi:[https://dx.doi.org/10.1006/icar.2000.6378 10۔1006/icar۔2000۔6378۔]</ref> ٹی ای ایس دے اعداد و شمار "زیادہ سرد ( 10 تا 20 کیلون) دا سیاروی کرۂ فضائی دا درجہ حرارت بتاندے نیں جس نوں [[1997ء]] دے دوران حاصل کیتا بمقابل 1997ء دے حضیضِ شمس دے دوران " تے "مریخ دا کرۂ فضائی سیاروی اوج شمسی دے دوران ٹھنڈا، کم دھول والا تے بادلاں توں زیادہ لبریز سی بنسبت اس دے جو وائی کنگ دی موسمی تحقیقات توں حاصل ہویا سی تے اس وچ وی وائی کنگ اعداد و شمار وچ ولسن تے رچرڈسن نے [[نظر ثانی]] دی سی۔<ref>کلانسی، آر (اپریل 25، 2000ء)۔ زمینی ملی میٹر، ایم جی ایس ٹی ای ایس تے وائکنگ توں کیتے گئے کرۂ فضائی دے درجہ حرارت دا اک دوسرے توں موازنہ: موسمی تے ششماہی درجہ حرارت وچ تغیر تے مریخی سیاروی کرۂ فضائی وچ دھول دا جمع ہونا"۔ جرنل آف جیو فزیکل ریسرچ 105 (4): 9553–9571۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2000JGR...105.9553C 2000JGR۔۔105۔9553C] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/1999JE001089 10۔1029/1999JE001089۔]</ref>   بعد وچ تسلیم کیتے گئے موازنے وچ کوشش کیتی گئی کہ متروک خلائی جہاز دی اطلاعات نوں ضم کیتا جائے، "ایہ ہوائی درجہ حرارت دا خرد امواج دا نامچہ اے جو سب توں زیادہ نمائندگی کرنے والا اے"۔ وائی کنگ دے آئی آر ٹی ایم تے ایم جی ایس ٹی ای ایس دے درمیان کوئی قابل پیمایش سیاروی اوسط درجہ حرارت دا رجحان موجود نئيں اے۔ "وائی کنگ تے ایم جی ایس ہویا دا درجہ حرارت اس دوران لازمی طور اُتے ناقابل شناخت ہوۓگآ، جس توں معلوم چلدا اے کہ وائی کنگ تے ایم جی ایس دے دور وچ لازمی طور اُتے اک ای جیسی آب و ہوا دی حالت موجود ہوگی۔ اس نے اک "مضبوط شاخیت" شمالی تے جنوبی نصف کرۂ دے درمیان پائی، " مریخی سالانہ چکر دا کافی زیادہ متشاکل نمونہ: اک شمالی بہار تے موسم گرما جو نسبتاً ٹھنڈا اے، نہ زیادہ دھول والا اے تے نسبتاً پانی دے بخارات تے برف دے بادلاں توں لبریز اے تے جنوبی موسم گرما وائی کنگ توں مشاہدہ کیتے گئے گرم کرۂ فضائی دے درجہ حرارت وانگہے، جس وچ پانی دے بخارات تے پانی دی برف کم اے تے دھول دی سطح کافی زیادہ اے۔ مریخی پڑتال گر جتھے گرد دے ایم سی ایس (مریخ موسمی صدا پیما) آلے نے اوتھے پہنچنے دے بعد ایم جی ایس دے نال مل کر تھوڑے عرصے تک کم کیتا؛ کم قابلیت والا مریخ مہم دا تھیمس تے مریخ ایکسپریس دے اسپائی کیم دے اعداد و شمار نوں وی اک چنگی طرح توں حاصل کیتے گئے نامچے دے طور اُتے استعمال کیتا جا سکدا اے۔ ایم سی ایس تے ٹی ای ایس توں حاصل کردہ درجہ حرارت عمومی طور اُتے اک دوسرے توں میل کھاندے نیں،<ref>کلینبوہل، اے؛ و ہور (اکتوبر 2009ء)۔ مریخی ماحولیاتی آواز پیما مددگار خاکہ توں حاصل کردہ کرۂ فضائی دباؤ، درجہ حرارت تے دھول تے پانی دی برف دی کثافت"۔ جرنل آف جیو فزیکل ریسرچ 114 (E10)۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009JGRE..11410006K 2009JGRE۔11410006K] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2009je003358 10۔1029/2009je003358۔]</ref> پر محققین نے تجزیاندی صحت توں کم ممکنہ خنک دے بارے وچ دسیا اے، ایم سی ایس ایم وائی 28 درجہ حرارت اوسطاً 0.9 (دن وچ) تے 1.7 کیلون (رات وچ) ٹی ای ایس ایم وائی 24 دی پیمائش توں زیادہ ٹھنڈا بتاندے نیں۔<ref>بینڈ فیلڈ، جے ایل؛ و ہور (2013ء)۔ "مریخی ماحولیاتی آواز پیما تے حرارتی اخراج طیف پیما توں کیتی گئی پیمائش توں تابکاری دا موزانہ"۔ ایکارس 225: 28–39۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2013Icar..225...28B 2013Icar۔۔225۔۔۔28B] doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2013.03.007 10۔1016/j۔icarus۔2013۔03۔007۔]</ref> {{Weather box |location = Mars, 4.5ºS, 137.4ºE (2012-present) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 6 |Feb record high C = 6 |Mar record high C = 1 |Apr record high C = 0 |May record high C = 7 |Jun record high C = 14 |Jul record high C = 20 |Aug record high C = 19 |Sep record high C = 7 |Oct record high C = 7 |Nov record high C = 8 |Dec record high C = 8 |Jan high C= -7 |Feb high C= -18 |Mar high C= -23 |Apr high C= -20 |May high C= -4 |Jun high C= 0 |Jul high C= 2 |Aug high C= 1 |Sep high C= 1 |Oct high C= 4 |Nov high C= -1 |Dec high C= -3 |year high C= -5.7 |Jan low C= -82 |Feb low C= -86 |Mar low C= -88 |Apr low C= -87 |May low C= -85 |Jun low C= -78 |Jul low C= -76 |Aug low C= -69 |Sep low C= -68 |Oct low C= -73 |Nov low C= -73 |Dec low C= -77 |year low C= -78.5 |Jan record low C = -95 |Feb record low C = -127 |Mar record low C = -114 |Apr record low C = -97 |May record low C = -98 |Jun record low C = -125 |Jul record low C = -84 |Aug record low C = -80 |Sep record low C = -78 |Oct record low C = -79 |Nov record low C = -83 |Dec record low C = -110 |time day= midday |date=May 2015 |source 1= سینٹرو ڈی ایسٹروبائیو لوجیا <ref>اسٹاف (2015ء)۔ [http://cab.inta-csic.es/rems/index.htm "مریخ کا موسم"۔] {{Webarchive|url=https://archive.today/20151025050810/http://cab.inta-csic.es/rems/index.htm |date=2015-10-25 }} [http://cab.inta-csic.es/ سینٹرو ڈی ایسٹروبائیولوجیا (سی اے بی)۔] اخذ کردہ مئی 31، 2015ء۔</ref> |source 2= دوسرے<ref>اسٹاف۔ [http://quest.nasa.gov/aero/planetary/mars.html "مریخ کے حقائق"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130607140708/http://quest.nasa.gov/aero/planetary/mars.html |date=2013-06-07 }} ناسا اخذ کردہ مئی 31، 2015ء۔</ref><ref>ہوفمین، نک (اکتوبر 19، 2000ء)۔ [http://www.spacedaily.com/news/mars-water-science-00k1.html "مارس ڈیلی – سفید مریخ: سرخ سیارے کی کہانی پانی کے بغیر"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180423073833/http://www.spacedaily.com/news/mars-water-science-00k1.html |date=2018-04-23 }} سائنس ڈیلی۔ اخذ کردہ مئی 31، 2015ء۔</ref>، مریخی موسم<ref>[https://twitter.com/MarsWxReport Mars Weather (@MarsWxReport) | Twitter<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref></ref> }} == کرۂ فضائی دے خوائص و ترکیب  == [[تصویر:PIA16460-Mars-AtmophereGases-20121102.jpg|دائیں|thumb|300x300px|سیارہ مریخ  - سب سے فراواں گیسیں ( کیوریوسٹی جہاں گرد  سے اکتوبر 2012ء میں کیا گیا نمونے کا تجزیہ ۔]] === کم کرۂ فضائی دا دباؤ  === مریخی کرۂ فضائی زیادہ تر کاربن ڈائی آکسائڈ اُتے مشتمل اے تے سطح دا اوسط دباؤ 600 پاسکل اے جو زمین دے 101,000 پاسکل دے دباؤ توں کافی کم اے۔ اس دا اک اثر ایہ ہُندا اے کہ مریخ دا کرۂ فضائی زمین دے کرۂ فضائی دی نسبت بوہت تیزی دے نال دی ہوئی توانائی توں رد عمل کردا اے۔<ref>مریخ عمومی چکر دا نمونہ جماعت [http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/pressure.html "مریخ دا کم سطحی دباؤ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707084855/http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/pressure.html |date=2007-07-07 }}۔ ناسا اخذ کردہ فروری 22، 2007ء۔</ref> نتیجتاً مریخ وچ ثقلی اثرات دی بجائے شمسی حرارت توں زبردست حرارتی موجاں پیدا ہُندی نیں ۔ ایہ امواج کافی اہمیت دی حامل وی ہو سکدی نیں تے فضائی دباؤ دا ایہ کل 10 فیصد تک دا حصّہ بن سکدی نیں (عام طور توں ایہ 50 پاسکل تک دی ہُندی نیں )۔ زمین دا کرۂ فضائی وی روزانہ جاں نیم روزہ مدوجزر رکھتا اے پر اس دا اثر اتنا زور دار زمین دے کرۂ فضائی دی زیادہ کمیت دی وجہ توں نئيں ہُندا۔ ہرچند کہ مریخ اُتے درجہ حرارت نقطہ انجماد (0&nbsp;°C) توں اُتے پہنچ جاندا اے پر مائع پانی سیارے دے زیادہ تر حصّہ اُتے قائم نئيں رہ سکدا کیونجے کرۂ فضائی دا دباؤ پانی دے تہرے نقطے توں کہاں نیچے نیں تے پانی دی برف عمل تصعید توں گزر کر پانی دے بخارات وچ بدل جاندی اے۔ استثناء وچ سیارے دے نیچے پست والے حصّے نیں خاص طور توں ہیلس پلانیشیا دے تصادمی طاس جو اس طرح دا مریخ اُتے سب توں وڈا شہابی گڑھا اے۔ ایہ اتنا گہرا اے کہ کرۂ فضائی دا دباؤ اس دی تہ وچ 1155 پاسکل تک جا پہنچتا اے جو تہرے نقطہ توں زیادہ اے لہٰذا اگر درجہ حرارت 0&nbsp;°C توں اُتے جاندا اے تو اوتھے مائع پانی موجود ہو سکدا اے۔ === ہوا  === [[تصویر:PIA16813-MarsCuriosityRover-ParachuteFlapsInWind-20120812to20130113.gif|بائیں|thumb|کیوریوسٹی جہاں گرد کا پیراشوٹ مریخ  کی ہوا میں پھڑپھڑا تا ہوا (ہائی رائز /ایم آر او) (12 اگست 2012ء سے 13 جنوری 2013ء تک)۔]] مریخ دی سطح وچ حرارتی جمود بوہت ای پست اے جس دا مطلب ایہ اے کہ جدوں سورج طلوع ہُندا اے تو ایہ تیزی توں گرم ہو جاندا اے۔ عام طور اُتے روز دا درجہ حرارت قطبی علاقاں توں اگے پیچھے جھولتا اے تے لگ بھگ 100 کیلون ہُندا اے۔ زمین اُتے ہوائاں اکثر ایسے علاقاں وچ بنتی نیں جتھے بر حرارتی جمود تیزی توں تبدیل ہُندا اے جداں کہ سمندر توں خشکی۔ مریخ اُتے سمندر نئيں نیں پر اوتھے اُتے ایسے علاقے موجود نیں جتھے مٹی دا حرارتی جمود تبدیل ہُندا اے جس دی وجہ توں باد سبا و باد نسیم چلتی نیں جس طرح توں زمین اُتے سمندری ہویا چلتی اے۔<ref>مریخ عمومی چکر دا نمونہ جماعت [http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/surface.html "مریخ دی صحرائی سطح"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707084938/http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/surface.html |date=2007-07-07 }} ناسا اخذ کردہ فروری 25، 2007ء۔</ref> انٹاریس منصوبہ "مارس اسمال اسکیل ویدر" نے حال وچ مٹی دے قدیمی نموناں دی وجہ توں موجودہ سیاروی آب و ہوائی نموناں وچ ہونے والی کچھ چھوٹی کمزوریاں دیکھی نیں "مریخ اُتے حرارت دا سطح اُتے آنا تے واپس جانا کافی اہم اے، لہٰذا مٹی دی جانچ نوں کافی صحت دے نال کیتا جانا اے۔"<ref>{{Cite web |title=انٹاریس منصوبہ "مریخ دا چھوٹے پیمانے دا موسم" (ایم ایس ڈبلیو) |url=http://websrv2.tekes.fi/opencms/opencms/OhjelmaPortaali/Paattyneet/Antares/en/Dokumenttiarkisto/Viestinta_ja_aktivointi/Lehdistotiedotteet/Press/fallpress2003.htx.i1948.doc |access-date=2019-01-13 |archive-date=2006-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060303214036/http://websrv2.tekes.fi/opencms/opencms/OhjelmaPortaali/Paattyneet/Antares/en/Dokumenttiarkisto/Viestinta_ja_aktivointi/Lehdistotiedotteet/Press/fallpress2003.htx.i1948.doc |dead-url=yes }}</ref> اس طرح دی کمزوریاں نوں درست کر لیا گیا جس توں مستقبل وچ مزید صحت دے نال جانچ دی جا سکے گی پر پرانے مریخی آب و ہوائی نمونے اُتے انحصار کرنا کافی مشکوک ہوۓگآ۔ کم ارض البلد اُتے ہیڈلے دا چکر کم کردا اے تے ایہ اسی طرح دا عمل اے جو زمین اُتے باد مراد و باد مخالف پیدا کردا اے۔ بلند ارض البلد اُتے اُچے تے پست دباؤ والے علاقاں دا سلسلہ موسم اُتے اپنا غلبہ جمائے ہوئے رہندا اے جس نوں باروکلینک موجی دباؤ کہندے نیں ۔ مریخ زمین دی نسبت ٹھنڈا تے خشک اے کیونجے اوتھے اُتے دھلائی کرنے دے لئی کسے قسم دی بارش نئيں ہُندی (سوائے کاربن ڈائی آکسائڈ دی ژالہ باری دے )۔<ref>فرانکویس فارگیٹ۔ [http://www-mars.lmd.jussieu.fr/mars/publi/forget_science2004.pdf "مریخ دے قطبین اُتے اجنبی موسم"] (پی ڈی ایف)۔ سائنس۔ اخذ کردہ فروری 25، 2007ء۔</ref> اس طرح دا حالیہ طوفانی جھکڑ [[ہبل خلائی دوربین]] نے دیکھیا اے۔ (تصویر نیچے اے)۔ مریخ تے زمین دے ہیڈلے دے چکر وچ جو اہم فرق اے اوہ انہاں دی رفتار دا اے جس دی پیمائش الٹ کر وقت دے پیمانے اُتے دی اے۔<ref>مریخ عمومی چکر دا نمونہ جماعت۔ [http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/tropics.html "مریخی منطقہ حارہ"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707084844/http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/tropics.html |date=2007-07-07 }} ناسا اخذ کردہ ستمبر 8، 2007ء۔</ref> الٹ کر وقت دا پیمانہ 100 مریخی دن اے جدونکہ زمین اُتے ایہ اک برس دا ہُندا اے۔ [[تصویر:MarsDustDevi-AmazonisPlanitia-MGS-MOC-20010401-E03-00938.gif|دائیں|thumb|275x275px|مریخی گرد کے بگولے  - ایمیزونی  پلانیشیا  میں  (10 اپریل 2001ء) (مزید) ویڈیو (02:19))]] === دھول دے طوفاناں دا اثر  === [[تصویر:Hellas_basin.gif|دائیں|thumb|200x200px|2001ء میں ہیلس طاس کے دھول کے طوفان]] [[تصویر:Mars_dust_opacities_MER-B_Sol_1205_to_1235.jpg|بائیں|thumb|200x200px|سولس , 1225 (4.1), 1233 (3.8), 1235 (4.7) کے دوران مریخی افق کا وقفہ جاتی  نظارہ  بتاتا ہے کہ جولائی 2007ء میں کتنی سورج کی روشنی  دھول کے طوفان سے رکی۔ 4.7 کا تاؤ  99 فیصد  روشنی میں کمی کا بتاتا ہے۔]] {{multiple image |align=right |direction=vertical |width=200 |image1=PIA16450 Martian Dust Storm, Nov. 18, 2012.jpg |image2=PIA16454 Regional Dust Storm Weakening, Nov. 25, 2012.jpg |caption1=نومبر 18، 2012ء |caption2=نومبر 25، 2012ء |header=مریخ پر دھول کے طوفان۔ |footer=آپرچونیٹی اور کیوریوسٹی جہاں گردوں کے محل وقوع پر غور کریں (ایم آر او)۔}} جب1971ء وچ مرینیر نہم مریخ اُتے پہنچا تو دنیا نوں امید سی کہ سطح دی نواں تازہ تصویر مفصل دیکھنے نوں ملے گی۔ پر اس وقت انھاں دیکھنے نوں جو چیز ملی اوہ سیاروی پیمانے دا دھول دا طوفان سی تے جو واحد چیز اس دھند وچ نظر آ رہی سی<ref>ناسا۔ [http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast16jul_1.htm "دھول دے طوفاناں نوں ہضم کردا سیارہ"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060613062647/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast16jul_1.htm |date=2006-06-13 }} ناسا اخذ کردہ فروری 22، 2007ء۔</ref> اوہ گرانڈیل آتش فشاں اولمپس مونس سی۔ طوفان اک مہینے دے عرصے تک چلا، سائنس داناں نوں معلوم ہویا کہ ایہ اک ایسا مظہر اے جو مریخ اُتے کافی عام اے۔ جداں کہ وائی کنگ خلائی جہاز نے سطح توں دیکھیا، " سیاروی دھول دے طوفان دے دوران یومیہ درجہ حرارت پنجاہ ڈگری توں لے کر صرف دس ڈگری دے درمیان ای رہندا اے تے اس دوران ہویا دی رفتار کافی تیز ہو جاندی اے – حقیقت وچ طوفان دے آنے دے اک ای گھنٹے وچ ایہ ودھ کر 17 میل فی سیکنڈ تک ہو جاندی اے جتھے جھکڑاں دی رفتار 26 میل فی سیکنڈ تک جا پہنچتی اے۔ اگرچہ کسے وی جگہ کسے وی قسم دے مادّے دی منتقلی دا مشاہدہ نئيں کیتا گیا، اس دی بجائے دھول جدوں سطح اُتے بیٹھی تو سطح اُتے ہونے والی روشنی تے اختلاف وچ بتدریج کمی دیکھی گئی ۔" 26 جون 2001ء نوں ہبل خلائی دوربین نے دھول دے طوفان نوں مریخ دے ہیلس طاس وچ دیکھیا (تصویر داہنی طرف اے)۔ اک دن دے بعد طوفان پھٹ کر اک سیاروی واقعہ بن گیا۔ مداری پیمائش توں معلوم ہویا کہ اس دھول دے طوفان نے سطح دے اوسط درجہ حرارت نوں گرا دتا جدونکہ مریخ دے کرۂ فضائی دے درجہ حرارت نوں 30&nbsp;°C تک ودھیا دتا۔ مریخی کرۂ فضائی دی کم کثافت دا مطلب ایہ ہویا کہ 18 توں 22 میٹر فی سیکنڈ دی ہوائاں دھول نوں سطح توں اٹھانے دے لئی درکار ہُندی نیں ، پر کیونجے مریخ بوہت زیادہ خشک اے، لہٰذا دھول کرۂ فضائی وچ زمین دے مقابلے وچ زیادہ عرصے تک قیام کر سکدی اے۔ زمین اُتے دھول نوں چھیندی ای بارش دھو ڈال دیتی اے۔ دھول دے طوفان دے بعد آنے والے موسم وچ دن دا درجہ حرارت اوسط درجہ حرارت توں 4&nbsp;°C کم سی۔ اس دی وجہ سیاروی پیمانے اُتے ہلکے رنگ دی دھول سی جس نے سیارے نوں ڈھانپا ہویا سی تے جو دھول دے طوفان توں نکلی سی تے اس نے وقتی طور اُتے مریخ دا درجہ بیاض ودھیا دتا سی۔<ref>فینٹون، لوری دے ؛ گیزلر، پال ای؛ ہیبرلی، رابرٹ ایم (2007ء)۔ [http://humbabe.arc.nasa.gov/~fenton/pdf/fenton/nature05718.pdf "مریخ اُتے حالیہ درجہ بیاض وچ ہونے والی تبدیلی عالمگیری حرارت تے ماحول اُتے زور لگیا رہی اے"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070708011126/http://humbabe.arc.nasa.gov/~fenton/pdf/fenton/nature05718.pdf |date=2007-07-08 }} (پی ڈی ایف)۔ نیچر 446 (7136): 646–649۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007Natur.446..646F 2007Natur۔446۔۔646F] doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature05718 10۔1038/nature05718]۔ پی آئی ایم ڈی [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17410170 17410170]۔</ref> 2007ء دے وسط وچ اک سیاروی پیمانے دے دھول دے طوفان نے شمسی توانائی توں چلنے والے اسپرٹ تے آپرچونیٹی مریخ کھوجی جتھے گرداں دے لئی خطرہ دا نقارہ اس طرح بجایا کہ شمسی پینل توں حاصل کردہ توانائی دی مقدار نوں اتنا کم کر دتا کہ انہاں نوں زیادہ تر سائنسی تجربات بند کرنے پئے تے طوفان دے ختم ہونے دا انتظار کرنا پیتا۔<ref>[http://marsrovers.jpl.nasa.gov/newsroom/pressreleases/20070731a.html مریخی کھوجی جتھے گرد دی منزل دی اطلاع، آپرچونیٹی توں متعلق خدشات وچ اضافہ]</ref> دھول دے طوفاناں دے ختم ہونے دے بعد وی جتھے گرداں نوں ملنے والی توانائی کافی کم سی کیونجے دھول دے بیٹھنے وچ کافی وقت لگیا سی۔ حضیض شمس دے دوران دھول دے طوفان کافی عام نیں کیونجے اس وقت سیارہ اوج شمس دے مقابلے وچ 40 فیصد زیادہ سورج دی روشنی نوں حاصل کردا اے۔ اوج شمس دے دوران پانی دی برف دے بادل کرۂ فضائی وچ بن کر دھول دے ذرّات توں متعامل ہُندے نیں تے سیارے دے درجہ حرارت اُتے اثر انداز ہُندے نیں ۔<ref>[http://www.whfreeman.com/ENVIRONMENTALGEOLOGY/EXMOD36/F3614.HTM "مریخ اُتے دھول دے طوفان"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719164612/http://www.whfreeman.com/ENVIRONMENTALGEOLOGY/EXMOD36/F3614.HTM |date=2008-07-19 }} whfreeman.com. اخذ کردہ فروری 22، 2007ء۔</ref> ایسا قیاس کیتا جاندا اے کہ مریخ اُتے دھول دے طوفان، طوفاناں نوں بنانے وچ اسی طرح دا کردار ادا کر سکدے نیں جداں کہ زمین اُتے پانی دے بادل کر دے نیں ۔1950ء دے عشرے دے بعد توں کیتے جانے والے مشاہدات بتاندے نیں کہ کسے مخصوص مریخی برس وچ دھول دے سیاروی طوفاناں دے آنے دا امکان لگ بھگ تن وچوں اک اے۔<ref>زورک، رچرڈ ڈبلیو؛ مارٹن، لیونارڈ جے (1993ء)۔ [http://www.agu.org/pubs/crossref/1993/92JE02936.shtml "سیارے دا ششماہی تغیر – مریخ اُتے چلنے والے دھول دے طوفان"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003151149/http://www.agu.org/pubs/crossref/1993/92JE02936.shtml |date=2012-10-03 }} جرنل آف جیو فزیکل ریسرچ (جریدہ of جیوفزیکل ریسرچ) 98 (E2): 3247–3259۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1993JGR....98.3247Z 1993JGR۔۔۔98۔3247Z] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/92JE02936 10۔1029/92JE02936۔] اخذ کردہ مارچ 16، 2007ء۔</ref> ====   تبدیلی ==== مریخ اُتے ارضیاندی تبدیلی دا عمل مریخ دے کرۂ فضائی دی ہویا دے نظام وچ چیزاں نوں شامل کرنے دے لئی کافی اہم اے۔ اچھلتے کودتے ریت دے ذرّات اسپرٹ جتھے گرد اُتے لگے ہوئے ایم ای آر توں مشاہدہ کیتے گئے نیں ۔<ref>جی لینڈس، و ہور، "خرد شبیہ نگار توں دیکھے گئے شمسی ارے اُتے دھول و مٹی دے اجتماع"، 37واں لونر اینڈ پلانٹری سائنس کانفرنس، ہیوسٹن، ٹیکساس، مارچ 13–17، 2006ء۔ [http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2006/pdf/1932.pdf پی ڈی ایف فائل] (مزید خلاصہ [http://www.grc.nasa.gov/WWW/RT/2006/RP/RPV-landis2.html ناسا گلین ریسرچ اینڈ ٹیکنالوجی 2006ء] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090510064530/http://www.grc.nasa.gov/WWW/RT/2006/RP/RPV-landis2.html |date=2009-05-10 }} وچ وی اے۔ رپورٹ)</ref> نظریہ و حقیقی مشاہدات آپس وچ اک دوسرے توں میل نئيں کھاندے ، کلاسیکل نظریہ اصل جتھے دے قلانچاں بھرتے ذرّات دے بارے وچ خاموش اے۔<ref>کوک، جیسپر ایف؛ رینو، نلٹن او (2008ء) "دھول اڑاندی ہویا وچ برق سکونی"۔ فزیکل ریویولیٹرز 100 (1): 014501۔ arXiv:0711۔1341۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2008PhRvL.100a4501K 2008PhRvL100a4501K] doi:[https://dx.doi.org/10.1103/PhysRevLett.100.014501 10۔1103/PhysRevLett۔100۔014501]۔ پی آئی ایم ڈی [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18232774 18232774]۔</ref> اک نیا نمونہ زیادہ بہتر طور توں نویں جتھے دے مشاہدات دے بارے وچ بتاندا اے کہ اک جگہ توں دوسری جگہ حرکت کر دے ہوئے ذرّات برقی میدان پیدا کر دے نیں جس توں اس عمل وچ مزید تیزی آ جاندی اے۔ مریخ دے دھول دے اچھلتے کودتے ذرّات زمین دے ذرّات دے مقابلے وچ نہ صرف 100 گنا زیادہ اُچا تے لمبا خط پرواز رکھدے نیں بلکہ انہاں دی سمتی رفتار وی 5 تا 10 گنا زیادہ ہُندی اے۔<ref>المیڈ ا، مریلو پی؛ و ہور (2008ء)۔ [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2359785 "مریخ اُتے عظیم تبدیلی"۔] پی این اے ایس 105 (17): 6222–6226۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2008PNAS..105.6222A 2008PNAS۔105۔6222A] doi:10۔1073/pnas۔0800202105۔ پی ایم سی 2359785۔ پی آئی ایم ڈی [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18443302 18443302۔]</ref> === متواتر شمالی  چھلے دار بادل  === [[تصویر:Mars_cyclone.jpg|بائیں|thumb|مریخ پر عظیم الجثہ بادلوں  کا ہبل خلائی دوربین سے نظارہ]] شمالی قطبی علاقے وچ اک وڈا ڈونَٹ جیسی صورت دا بادل مریخی برس وچ لگ بھگ اک ای وقت وچ نظر آندا اے تے اس دا حجم وی اک ای جداں ہُندا اے۔<ref>{{Cite web |title=مریخی سیاروی مساحت کنندہ – "اٹھ سالہ سالگرہ" |url=http://mpfwww.jpl.nasa.gov/mgs/gallery/20050912-repeatNPWIC.html |access-date=2019-01-13 |archive-date=2012-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425182450/http://mpfwww.jpl.nasa.gov/mgs/gallery/20050912-repeatNPWIC.html |dead-url=yes }}</ref> ایہ صبح بنتا اے تے مریخ دی دوپہر ہونے تک منتشر ہو جاندا اے۔ بادل دا بیرونی قطر لگ بھگ 1,600 کلومیٹر دا ہُندا اے جدونکہ اندرونی سوراخ جاں اکھ 320 کلومیٹر اُتے پھیلی ہوئی ہُندی اے۔<ref>ڈیوڈ برانڈ تے رے ویلارڈ (مئی 19، 1999ء)۔[http://www.news.cornell.edu/releases/May99/mars.cyclone.deb.html "ہبل خلائی دوربین توں کورنیل دی ٹیم دا مریخ دے شمال وچ گھومتا ہویا گرانڈیل طوفان دا مشاہدہ"۔] کورنیل نیوز۔ اخذ کردہ ستمبر 6، 2007ء۔</ref> بادل دے بارے وچ گمان اے کہ اوہ پانی دی برف دا ہوۓگآ لہٰذا اس دا رنگ مریخ دے دوسرے عمومی دھول دے طوفاناں دے برخلاف سفید ہُندا اے۔ ایہ آندھی دے طوفان وانگہوندا اے پر ایہ گھومتا نئيں اے۔ بادل شمالی موسم گرما وچ اُچے ارض البلد اُتے ظاہر ہُندے نیں ۔ اندازہ اے کہ ایسا شمالی قطب اُتے منفرد آب و ہوا دی صورت حال دی وجہ توں ہُندا اے۔ آندھی جداں طوفاناں نوں پہلی مرتبہ وائی کنگ مدار گرد دے نقشہ جاندی پروگرام دے دوران دیکھیا گیا، پر شمالی چھلے دار بادل اس توں تن گنا زیادہ وڈے سن۔ بادلاں دا سراغ کافی کھوجیاں تے دوربیناں بشمول ہبل تے مریخ سیاروی سرویر نے لایا اے۔ دوسرے دہرائے جانے والے واقعات وچ دھول دے طوفان تے دھول دے جھکڑ نیں ۔ === میتھین دی موجودگی  === {{see also|مریخ کا کرۂ فضائی#میتھین}} [[تصویر:Martian_Methane_Map.jpg|بائیں|thumb|میتھین کا نقشہ]] [[تصویر:PIA19088-MarsCuriosityRover-MethaneSource-20141216.png|دائیں|thumb|300x300px|مریخ پر میتھین - ممکنہ ماخذ و غرقاب]] ہرچند کہ میتھین زمین اُتے نباتاندی خانے دے اثر والی گیس اے، اس دی معمولی مقدار دی مریخ اُتے موجودگی دے دعوے دا اثر مریخ دے سیاروی آب و ہوا اُتے انتہائی تھوڑا اثر ہوۓگآ۔ فی ارب وچوں چند حصّوں وچ میتھین دے مرتکز ہونے دا سراغ لگیا اے تے مریخ دے کرۂ فضائی وچ اس دی موجودگی دا پہلی مرتبہ ناسا دی اک ٹیم نے گوڈارڈ اسپیس فلائٹ سینٹر وچ 2003ء وچ پتا لایا۔<ref>موما، ایم جے؛ نوواک، آر ای؛ ڈی سینٹی، ایم اے؛ بونوف، بی پی، [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2003DPS....35.1418M&db_key=AST&data_type=HTML&format= "مریخ اُتے میتھین دی حساس تلاش"](صرف خلاصہ)۔ امریکن ایسٹرو نامیکل سوسائٹی، ڈی پی ایس اجلاس #35، #14۔18۔</ref><ref>مائیکل جے موما۔ [http://www-mgcm.arc.nasa.gov/MGCM.html "مریخ دی میتھین نے حیات پانے دی امیداں ودھیا دتیاں"۔] Skytonight.com۔ اوریجنل توں حاصل کردہ [http://web.archive.org/web/20070220100252/http://www-mgcm.arc.nasa.gov/MGCM.html دستاویزات] بروز فروری 20، 2007ء۔ اخذ کردہ فروری 23، 2007ء۔</ref> مارچ 2004ء وچ مریخ کھوجی مدار گرد <ref>وی فورمیسانو، ایس اٹریا ٹی انکریناز، این اگناٹیف، ایم گررانا (2004ء) "مریخ دے کرۂ فضائی وچ میتھین دا سراغ"۔ سائنس 306 (5702): 1758–1761۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Sci...306.1758F 2004Sci۔۔۔306۔1758F] doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1101732 10۔1126/science۔1101732]۔ پی آئی ایم ڈی [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15514118 15514118]۔</ref><ref>فرانسس ریڈی (مارچ 7، 2006ء)۔ [http://www.astronomy.com/asy/default.aspx?c=a&id=4009 "ٹائٹن، مریخ دی میتھین برف اُتے ہوسکتی اے"۔] ایسٹرونامی میگزین۔ اخذ کردہ ستمبر 6، 2007ء۔</ref><ref>وی فورمیسانو، ایس اٹریا ٹی انکریناز، این اگناٹیف، ایم گررانا (2004ء) "مریخ دے کرۂ فضائی وچ میتھین دا سراغ"۔ سائنس 306 (5702): 1758–1761۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Sci...306.1758F 2004Sci۔۔۔306۔1758F] doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1101732 10۔1126/science۔1101732۔] پی آئی ایم ڈی [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15514118 15514118]۔</ref><ref>[http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEMZ0B57ESD_0.html "مریخ ایکسپریس نے مریخی کرۂ فضائی وچ میتھین دی موجودگی دی تصدیق کردتی"۔] ای ایس اے۔ مارچ 30، 2004ء۔ اخذ کردہ اگست 19، 2008ء۔</ref> تے کینیڈا فرانس ہوائی دوربین <ref>وی اے کراسنوپول اسکایا، جے پی میلارڈ، ٹی سی او وین (2004ء) "مریخی کرۂ فضائی وچ میتھین دا سراغ: حیات دا ثبوت؟"۔ ایکارس 172 (2): 537–547۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Icar..172..537K 2004Icar۔۔172۔۔537K] doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2004.07.004 10۔1016/j۔icarus۔2004۔07۔004۔]</ref> توں زمین توں کیتے جانے والے مشاہدات وی بتاندے نیں کہ میتھین کرۂ فضائی وچ اک مول دا کچھ ای حصّہ اے یعنی لگ بھگ 10 نینو مول فی مول۔<ref>ای ایس اے پریس ریلیز۔ [http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEMZ0B57ESD_0.html "مریخ ایکسپریس نے مریخی کرۂ فضائی وچ میتھین دی موجودگی دی تصدیق کردتی۔"] ای ایس اے۔ اوریجنل توں حاصل کردہ [http://web.archive.org/web/20060224102528/http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEMZ0B57ESD_0.html دستاویزات] بروز فروری 24، 2006ء۔ اخذ کردہ مارچ 17، 2006ء۔</ref> بہرحال انہاں مشاہدات دی پیچیدگی نے انہاں نتیجے دے معتبر ہونے اُتے گرما گرم مباحثاں نوں جنم دے دتا اے۔<ref>زہنلی، کیون؛ فریڈمین، رچرڈ ایس ؛ کیٹلنگ، ڈیوڈ سی "کیندا مریخ اُتے میتھین موجود اے؟"۔ ایکارس 212 (2): 493–503۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2011Icar..212..493Z 2011Icar۔۔212۔۔493Z] doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2010.11.027 10۔1016/j۔icarus۔2010۔11۔027۔]</ref> کیونجے موجودہ مریخی حالات وچ بالائے بنفشی اشعاع نوں میتھین نوں توڑنے وچ صرف 350 برس دا عرصہ درکار ہوۓگآ، لہٰذا اگر میتھین موجود اے تو کوئی ایسے ماخذ وی موجود ہوۓگآ جو اس نوں دوبارہ فضا وچ بھر رہیا ہوۓگآ۔<ref>مارٹن باکم (2006ء)۔ [https://web.archive.org/web/20060223045353/http://www.americanscientist.org/template/AssetDetail/assetid/49613 "مریخ اُتے حیات؟"]امریکن سائنٹسٹ 94 (2)۔ [http://www.americanscientist.org/template/AssetDetail/assetid/49613 اوریجنل] توں حاصل کردہ دستاویزات بروز فروری 23، 2006ء۔ اخذ کردہ فروری 26، 2007ء۔</ref> آبیدہ مشبک<ref>تھامس، کیرولن؛ و ہور (جنوری 2009ء)۔[http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6V6T-4TPHRT5-2&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=e64bf861e4ef71f5336823d5dc1b9e12 "زیر زمین آبیدہ مشبک وچ قید میتھین دی مقدار وچ تغیر"۔] پلانٹری اینڈ اسپیس سائنس 57 (1): 42–47۔ arXiv:[https://arxiv.org/abs/0810.4359 0810۔4359۔] Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009P&SS...57...42T 2009P&SS۔۔57۔۔۔42 T] doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.pss.2008.10.003 10۔1016/j۔pss۔2008۔10۔003۔] اخذ کردہ اگست 2، 2009ء۔</ref> جاں پانی دی چٹاناں وچ ہونے والے رد عمل<ref>تزاز، امینڈا ایم؛ بیباوٹ، بریڈ ایم؛ کیلی، چیرل اے؛ پولی، جینیفر؛ چانٹن، جیفری پی"حیاتیاندی میتھین دے اساں جااں دی تعریف نو: درون رسوب دی میتھین"۔ ایکارس 224 (2): 268–275۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2013Icar..224..268T 2013Icar۔۔224۔۔268 T] doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2012.06.008 10۔1016/j۔icarus۔2012۔06۔008۔]</ref> میتھین دا ممکنہ ارضیاندی ماخذ ہو سکدے نیں پر فی الوقت مریخی میتھین دے وجود جاں اس دے ماخذ دے بارے وچ کوئی اتفاق رائے موجود نئيں اے۔ کیوریوسٹی جتھے گرد مریخ اُتے اگست 2012ء وچ اترا۔ ایہ اس قابل سی کہ نہ صرف اوتھے اُتے موجود گیساں دی صحت دے نال پیمائش کر سکے بلکہ میتھین دے مختلف اساں جاؤں نوں وی اک دوسرے توں الگ شناخت کرسکے۔<ref>ٹینی بوم، ڈیوڈ (جون 9، 2008ء)۔[http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=2765&mode=thread&order=0&thold=0 "مریخ دی میتھین دا مشاہدہ"۔] ایسٹرو بائیولوجیکل میگزین۔ اوریجنل توں حاصل کردہ [http://web.archive.org/web/20080923195833/http://astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=2765&mode=thread&order=0&thold=0 دستاویزات] بروز ستمبر 23، 2008ء۔ اخذ کردہ اکتوبر 8، 2008ء۔</ref> اساں آہنگ لیزر طیف پیما توں کیتے جانے والی پہلی پیمائش نے اشارہ دتا کہ اک ارب وچوں 5 حصّہ میتھین خلائی گاڑی دے اترنے والی جگہ اُتے موجود سی۔<ref>[http://www.ustream.tv/nasajpl "مریخ کیوریوسٹی جتھے گرد نیوز ٹیلیکون -نومبر 2، 2012ء"۔]</ref> 19<ref>کر، رچرڈ اے (نومبر 2، 2012ء)۔ [http://news.sciencemag.org/sciencenow/2012/11/curiosity-finds-methane-on-mars-.html "کیوریوسٹی نے مریخ اُتے میتھین نوں پایا جاں نئيں"۔] سائنس ( جرنل )۔ اخذ کردہ نومبر 3، 2012ء۔</ref><ref>وال، مائک (نومبر 2، 2012ء)۔ [http://www.space.com/18333-mars-rover-curiosity-methane-measurements.html "کیوریوسٹی نے مریخ اُتے میتھین نوں پایا جاں نئيں"۔] Space.com۔ اخذ کردہ نومبر 3، 2012ء۔</ref><ref>چانگ، کینتھ (نومبر 2، 2012ء)۔[http://www.nytimes.com/2012/11/03/science/space/hopes-for-methane-on-mars-deflated.html "مریخ اُتے میتھین دی امید گہنا گئی"۔] نیویارک ٹائمز۔ اخذ کردہ نومبر 3، 2012ء۔</ref> ستمبر 2013ء نوں ناسا دے سائنس داناں نے کیوریوسٹی توں مزید ناپ تول دی جس وچ انہاں نے بتاندا کہ کرۂ فضائی وچ موجود میتھین دا سراغ نئيں مل سکیا۔ اس دے ملنے دے امکان دی قدر 0.18±0.67 فی ارب حصّے دی سی جس دی زیادہ توں زیادہ حد 1.3 فی ارب حصّہ سی (95% اعتمادی انتہا دے نال)۔<ref>ویبسٹر، کرسٹوفر آر؛ مہافی، پال آر؛ اٹریا، سوشل دے ؛ فلیسچ، گریگوری جے؛ فارلے، کینتھ اے (ستمبر 19، 2013ء)۔ [http://www.sciencemag.org/content/early/2013/09/18/science.1242902.abstract "مریخ دی میتھین دی فراوانی اُتے بلند و پست حد"۔] سائنس 342: 355–357۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2013Sci...342..355W 2013Sci۔۔۔342۔۔355W] doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1242902 10۔1126/science۔1242902۔] اخذ کردہ ستمبر 19، 2013ء۔</ref> 16 دسمبر 2014ء وچ ناسا نے بتاندا کہ کیوریوسٹی جتھے گرد نے "دس گنازیادہ " مریخ دے کرۂ فضائی وچ مقامی میتھین دی مقدار دا سراغ لایا اے۔ نمونہ جاندی پیمائش " 20 مہینے دے دوران درجن بھر" لئی گئے جس وچ پتا لگیا کہ 2013ء دے آخر تے 2014ء دے شروع وچ اوسطاً فی ارب وچ 7 حصّے میتھین کرۂ فضائی وچ پائی گئی۔" اس توں پہلے تے بعد وچ اوسط اس سطح دا دسواں حصّہ سی۔<ref>ویبسٹر، گاں؛ جونز، نینسی نیل؛ براؤن، ڈیوائینی (دسمبر 16، 2014ء)۔ [http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-432 "ناسا جتھے گرد نے سرگرم تے قدیمی نامیاندی کیمیا مریخ اُتے پائی"۔] ناسا اخذ کردہ دسمبر 16، 2014ء۔</ref><ref>چانگ، کینتھ (دسمبر 16، 2014ء)۔[http://www.nytimes.com/2014/12/17/science/a-new-clue-in-the-search-for-life-on-mars.html "اک عظیم لمحہ: جتھے گرد نے اوہ سراغ پا لئی جو مریخ اُتے حیات دے بارے وچ اشارے دیندے نیں "۔] نیویارک ٹائمز۔ اخذ کردہ دسمبر 16، 2014۔</ref> ہندوستانی مریخ مدار گرد مہم 5 نومبر 2013ء نوں چھڈی گئی جس وچ کوشش دی جائے گئی کہ اگر میتھین وجود رکھتی اے تو اس دا سراغ لگیا کر اس دے ماخذ دی نقشہ کشی دی جا سکے۔<ref>اسٹاف (ستمبر 2012ء)۔ [http://www.isro.org/pslv-c25/mission-objective.aspx "منگلیان -مشن دے اغراض و مقاصد"۔] انڈین اسپیس سائنس ڈیٹا سینٹر۔ اخذ کردہ اکتوبر 8، 2013ء۔</ref> ایکزو مارس گیسی سراغ رساں جتھے گرد دا چھڈنے دا منصوبہ 2016ء وچ اے جو نہ صرف میتھین دی مزید تحقیق کرے گا<ref>رینکن، پال (جولائی 9، 2009ء)۔[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8130393.stm "ایجنسی نے مریخ دے پہلے قدم دا خاکہ بنا لیا"۔] بی بی سی نیوز۔ اخذ کردہ جولائی 26، 2009ء۔</ref><ref>[http://www.thaindian.com/newsportal/health/nasa-orbiter-to-hunt-for-source-of-martian-methane-in-2016_100163335.html "ناسا دا مدار گرد مریخی میتھین دی تلاش 2016ء وچ کرے گا"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005142406/http://www.thaindian.com/newsportal/health/nasa-orbiter-to-hunt-for-source-of-martian-methane-in-2016_100163335.html |date=2018-10-05 }} تھائی انڈین نیوز۔ مارچ 6، 2009ء۔ اخذ کردہ جولائی 26، 2009۔</ref> بلکہ اس دی انحلال ہونے دے بعد بننے والی ضمنی پیداوار فارمل ڈی ہائیڈ تے میتھانول دا وی تجزیہ کرے گا۔ === کاربن ڈائی آکسائڈ دی نقاشی  === مریخ پڑتال گر جتھے گرد توں حاصل کردہ تصویراں مریخ دی منفرد آب و ہوا دی وجہ توں ہونے والے اک غیر معمولی کٹاؤ نوں بتاندی نیں ۔ بہار دی گرمی کچھ علاقاں وچ کاربن ڈائی آکسائڈ دی برف نوں عمل تصعید توں گزارتی اے جس توں اوہ اُتے دی جانب بہتی اے جس توں انتہائی غیر معمولی نقوش بنتے نیں جس نوں "عنکبوندی نالیاں" کہندے نیں ۔<ref>چانگ، کینتھ (دسمبر 12، 2007ء)۔ [http://www.nytimes.com/2007/12/12/science/space/12mars.html?ex=1355202000&en=c42725b421422007&ei=5124&partner=permalink&exprod=permalink "مریخ جتھے گرد- کھوج کسے زمانے وچ قابل سکونت ماحول دا بتاندی اے۔"] نیویارک ٹائمز۔ اخذ کردہ اپریل 30، 2010ء۔</ref> صاف شفاف کاربن ڈائی آکسائڈ دی برف سردیاں وچ بنتی اے تے جدوں بہار وچ سورج دی روشنی سطح نوں گرم کردتی اے، تو اوہ کاربن ڈائی آکسائڈ نوں گیس وچ تبدیل کر دیتی اے جو شفاف کاربن ڈائی آکسائڈ دی برف وچوں لنگھدے ہوئے اُتے ول جاندی اے۔ برف وچ موجود کمزور تھاں دی وجہ توں برف کاربن ڈائی آکسائڈ دے چشمے بناندی اے۔  == پہاڑ  == [[تصویر:PIA16463-MarsVolatiles-20121102.jpg|دائیں|thumb|250x250px|سیارہ مریخ  - طیرانپذیر گیسیں ( کیوریوسٹی جہاں گرد اکتوبر 2012ء)]] مریخی طوفان مریخ دے وڈے پہاڑی سلسلاں اُتے کافی اثر انداز ہُندے نیں ۔<ref>مریخ عمومی چکر دا نمونہ جماعت [http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/mountains.html "مریخی پہاڑی سلسلے" ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707084816/http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/mountains.html |date=2007-07-07 }} ناسا اخذ کردہ ستمبر 8، 2007ء۔</ref> انفرادی پہاڑ جداں کہ اولمپس مونس (27 کلومیٹر) مقامی موسم اُتے اثر انداز ہو سکدا اے پر وڈے موسمیاتی اثرات تھارسس علاقے وچ موجود وڈے آتش فشاناں دے اجتماع دی وجہ توں ہو سکدے نیں ۔ پہاڑیاں دی وجہ توں اک دہرایا ہویا موسمی اثر دا مظہر مرغولہ نما دھول دے بادل نیں جو ارشیا مونس دے اُتے بنتے نیں ۔ ارشیا مونس دے اُتے مرغولہ دھول دے بادل آتش فشاں دے اُتے 15 توں 30 کلومیٹر تک اُچے ہو سکدے نیں ۔<ref>[http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA04294 "PIA04294: ارسیا مونس اُتے مکرر بادل"۔] ناسا اخذ کردہ ستمبر 8، 2007ء۔</ref> ارشیا مونس دے اُتے مریخی سال دے دوران ہر وقت بادل موجود رہندے نیں جو موسم گرما دے آخر وچ اوج اُتے پہنچ جاندے نیں ۔ <ref>بینسن؛ و ہور (2006ء)۔" ایم او سی نے ششماہی پانی دی برف دے بادلاں دے تغیر نوں مریخ دے اہم آتش فشاناں دے اُتے دیکھیا"۔ ایکارس 184 (2): 365–371۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..184..365B 2006Icar۔۔184۔۔365B] doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2006.03.014 10۔1016/j۔icarus۔2006۔03۔014۔]</ref> پہاڑ دے گرد موجود بادل موسمی تغیر دا اظہار کر دے نیں ۔ اولمپس مونس تے ایسکریس مونس اُتے بادل جنوبی نصف کرہ دی موسم بہار و گرما وچ ظاہر ہُندے نیں تے زیادہ توں زیادہ 900,000 [[مربع کلومیٹر]] توں لے کر 1,000,000 مربع کلومیٹر تک دے علاقے وچ موسم بہار دے آخر وچ جا پہنچتے نیں ۔ موسم سرما وچ بوہت ای کم بادل نظر آندے نیں ۔ مریخ دے عمومی چکر دے نمونے توں لگائے گئے اندازے کیتے گئے مشاہدات توں میل کھاندے نیں۔  == قطبی ٹوپیاں  == [[تصویر:Mars_Ice_Age_PIA04933_modest.jpg|بائیں|thumb|200x200px|ایک خاکہ جو یہ بتاتا ہے کہ مریخ آج سے لگ بھگ 21 لاکھ برس سے لے کر 4 لاکھ برس کے دوران  برفیلے دور میں کیسا دکھائی دیتا ہوگا، اس وقت مریخ کا محوری جھکاؤ آج کے جھکاؤ سے کہیں زیادہ سمجھا جاتا ہے۔]] [[تصویر:PIA11858_Starburst_Spider.jpg|بائیں|thumb|200x200px|ہائی رائز سے لی گئی " گہرے گنبدوں جیسے داغوں"  اور پنکھے نما ساختوں کی تصویر  جس کو مریخ پر کاربن ڈائی آکسائڈ گیس کے چشمے  جنوبی قطب کے برفیلے قرطاس پر بناتے ہیں۔]] مریخ دے جنوبی تے شمالی قطبین اُتے برف دی ٹوپیاں نیں جو زیادہ تر پانی دی برف اُتے مشتمل نیں ؛ بہرحال منجمد کاربن ڈائی آکسائڈ (خشک برف) اس دی سطح اُتے وی موجود اے۔ خشک برف شمالی قطبی علاقے (پلانم بوریم) وچ صرف سردی وچ جمع ہُندی اے، گرمیاں وچ مکمل طور اُتے عمل تصعید توں لنگھدی اے جدونکہ جنوبی قطبی علاقے وچ اٹھ میٹر تک دی موٹی دائمی خشک برف دی تہ موجود اے۔<ref>ڈارلنگ، ڈیوڈ۔[http://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/Marspoles.html "مریخ دی قطبی ٹوپیاں، فلکی حیاتیات، فلکیات تے خلائی اڑان دا انسائیکلوپیڈیا "۔] اخذ کردہ فروری 26، 2007ء۔</ref> اس فرق دی وجہ جنوبی قطب دی زیادہ اونچائی اے۔ [[موسم سرما]] وچ قطبین اُتے کرۂ فضائی اس قدر مرتکز ہو جاندا اے کہ کرۂ فضائی دا دباؤ اس دی اوسط قدر دا اک تہائی رہ جاندا اے۔ ایہ تکثیف ہونے تے بخارات بننے دا عمل دی وجہ توں غیر تکثیف شدہ گیساں دے تناسب وچ معکوس تبدیلی دی صورت وچ بنتا اے۔ مریخ دے مدار دا بیضوی پن دوسرے عوامل دے نال اس چکر اُتے اثر انداز ہُندا اے۔ کاربن ڈائی آکسائڈ دے عمل تصعید دی وجہ توں بہار و خزاں دی ہوائاں اس قدر طاقتور ہُندی نیں کہ اوہ اُتے بیان کیتے ہوئے سیاروی دھول دے طوفاناں دا سبب بن جاندی نیں ۔<ref>مریخ عمومی چکر دا نمونہ جماعت۔ [http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/ice.html "مریخ دے خشک برف دی قطبی ٹوپیاں"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061202235359/http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/ice.html |date=2006-12-02 }} ناسا اخذ کردہ فروری 22، 2007ء۔</ref> شمالی قطبی ٹوپی مریخ دے شمالی موسم گرما وچ لگ بھگ 1,000 کلومیٹر دے رقبے دا ہو جاندا اے <ref>[http://www.mira.org/fts0/planets/097/text/txt002x.htm "میرا فیلڈ دا اسٹار انٹرنیٹ ایجوکیشن پروگرام دا چکر"۔] Mira.org اخذ کردہ فروری 26، 2007ء۔</ref> تے اندازہً 16 لکھ مکعب کلومیٹر برف اُتے مشتمل ہُندا اے جس نوں اگر ٹوپی اُتے برابر پھیلایا جائے تو 2 کلومیٹر گہری تہ بنا دے گی<ref>کار، مائیکل ایچ (2003ء)۔" مریخ اُتے سمندر:مشاہداندی ثبوتاں دا تجزیہ تے ممکنہ مقدر"۔ جرنل آف جیو فزیکل ریسرچ 108 (5042): 24۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003JGRE..108.5042C 2003JGRE۔108۔5042C] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2002JE001963 10۔1029/2002JE001963۔]</ref>( اس دا مقابلہ [[گرین لینڈ]] دی 28 لکھ 50 لکھ مکعب کلومیٹر دی برف دی تہ توں کیتا جا سکدا اے)۔ جنوبی قطبی ٹوپی دا نصف قطر 350 کلومیٹر اے جدونکہ اس دی زیادہ توں زیادہ موٹائی 3 کلومیٹر دی اے۔<ref>فلپس، ٹونی۔ [http://science.nasa.gov/headlines/y2003/07aug_southpole.htm "مریخ پگھل رہیا اے"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070224153145/http://science.nasa.gov/headlines/y2003/07aug_southpole.htm |date=2007-02-24 }} سائنس، ناسا"۔ اخذ کردہ فروری 26، 2007ء۔</ref> دونے قطبین مرغولہ نما حوض دکھاندی نیں جس دے بارے وچ پہلے خیال کیتا جادا سی کہ اوہ برف دے عمل تصعید تے پانی دے بخارات دی تکثیف دے نال نال شمسی حرارت دا نتیجہ ہوں گی۔<ref>پلیٹیئر، جے ڈی(2004ء)۔[http://www.gsajournals.org/perlserv/?request=get-abstract&doi=10.1130/G20228.2 "مریخ اُتے خمدار خندق کس طرح بنی؟"] جیولوجی 32 (4): 365–367۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Geo....32..365P 2004Geo۔۔۔۔32۔۔365P] doi:[https://dx.doi.org/10.1130/G20228.2 10۔1130/G20228۔2۔] اخذ کردہ فروری 27، 2007ء۔</ref><ref>[http://www.marstoday.com/viewpr.html?pid=13914 "مریخی قطب نے ٹوپی دے اسرار نوں حل کر دتا مارس ٹوڈے"۔] مارچ 25، 2004ء۔ اخذ کردہ جنوری 23، 2007ء۔</ref> برف وچ گھس کر تجزیہ کرنے والی ریڈیائی لہراں- ایس ایچ اے آر اے ڈی توں حاصل کردہ اعداد و شمار دے حالیہ نتیجے بتاندے نیں کہ مرغولہ نما حوض اک منفرد واقعہ وچ بنے نیں ایہ بلند قطب توں آنے والی بلند کثافت دی نشیبی ہواؤں توں بنے نیں جنہاں نے وڈے طول موج دے فرش وی بنائے نیں ۔<ref>اسمتھ، آئزک بی؛ ہولٹ، جے ڈبلیو (2010ء)۔[http://www.nature.com/nature/journal/v465/n7297/full/nature09049.html "مریخ اُتے خمدار خندق دا آغاز و ہجرت دی وجوہات آشکار"۔] نیچر 465 (4): 450–453۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010Nature....32..450P 2010Nature۔۔۔۔32۔۔450P] doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature09049 10۔1038/nature09049۔]</ref><ref>[http://www.space.com/8494-mystery-spirals-mars-finally-explained.html "مریخ اُتے خمدار ساخت دی بالاخر توضیح ہو گئی"۔] Space.com۔ مئی 26، 2010ء۔ اخذ کردہ مئی 26، 2010ء۔</ref> مرغولہ نما صورت کوریولس اثر (زمین دی گردِش دی وجہ توں کِسی مُتحرک چیز دے رُخ وچ اِنحراف)توں بنے نیں ، بعینہ جداں زمین اُتے ہوائاں آندھی وچ مرغولے بناندی نیں ۔ حوض کسے وی برف دی ٹوپی دے نال نئيں بنی بلکہ انہاں نے 24 لکھ توں لے کر 5 لکھ دے درمیان ماضی وچ بننا شروع کیتا جدوں موجودہ برف دی ٹوپی تن تہائی بن چکی سی۔ اس توں معلوم ہُندا اے کہ موسمی تبدیلی دی وجہ توں ایہ بننا شروع ہوئی۔ مریخی موسماں وچ آنے والے درجہ حرارت وچ اتار چڑھاؤ دے بعد دونے قطبین سکڑ کر دوبارہ ودھے نیں ؛ اس دے علاوہ کچھ لمبے عرصے تک چلنے والے رجحانات وی نیں جن نوں حالے تک مکمل نئيں سمجھیا گیا اے۔  [[جنوبی نصف کرہ]] دے موسم بہار دے دوران جنوبی قطب اُتے خشک برف دے اجتماع وچ ہونے والی شمسی حرارت دی وجہ توں کچھ جگہاں پرجزوی شفاف برف دی سطح دے نیچے دبی ہوئی کاربن ڈائی آکسائڈ جمع ہو جاندی اے، تاریک زیراں طبق دھوپ نوں جذب کرکے گرم ہو جاندا اے۔ ضروری دباؤ حاصل کرنے دے بعد، گیس برف نوں چشماں جیسی دھاراں دی صورت وچ پھاڑ دیتی اے۔ ہرچند کہ اخراج دا مشاہدہ براہ راست نئيں کیتا گیا، پر ایہ اپنے ثبوت تاریک گنبد جداں دھباں تے برف دے اُتے ہلکے پنکھ دی صورت وچ چھڈ دیتی اے۔ ایہ دھبے تے پنکھ اس ریت و دھول توں بنتے نیں جو اس طرح دے اخراج دے نال نکلتے نیں ۔ مکڑی جداں دراڑاں دے نمونے گیس دے گرد موجود برف دے نیچے بن جاندے نیں <ref>برنہم، رابرٹ (اگست 16، 2006ء)۔[http://www.asu.edu/news/stories/200608/20060818_marsplumes.htm "گیس دی دھاراں دے کہر نے مریخ دا مکڑیاں توں پردہ فاش کر دتا"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014140943/http://www.asu.edu/news/stories/200608/20060818_marsplumes.htm |date=2013-10-14 }} ایریزونا اسٹیٹ یونیورسٹی دی ویب سائٹ۔ اخذ کردہ اگست 29، 2009ء۔</ref><ref>کیفر، ہو ایچ؛ کرسچنسن، فلپ آر؛ ٹیٹس، ٹموتھی این (اگست 17، 2006ء)۔[http://www.nature.com/nature/journal/v442/n7104/full/nature04945.html "مریخی موسمی جنوبی قطب دی برفیلی ٹوپی وچ برف دی شفاف سل دے نیچے عمل تصعید توں بننے والے کاربن ڈائی آکسائڈ دی دھاراں"۔] نیچر (نیچر پبلشنگ گروپ) 442 (7104): 793–796۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Natur.442..793K 2006Natur۔442۔۔793K] doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature04945 10۔1038/nature04945۔] پی آئی ایم ڈی [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16915284 16915284]۔ اخذ کردہ اگست 31، 2009ء۔</ref>(دیکھو مریخ اُتے چشمے۔) ٹرائیٹن اُتے وائیجر دوم نے جو نائٹروجن گیس دے اخراج دا مشاہدہ کیتا اوہ وی اسی طرح دے نظام دی وجہ توں وقوع پزیر سمجھے جاندے نیں ۔ == شمسی ہویا  == مریخ نے اپنے [[مقناطیسی میدان]] دا زیادہ تر حصّہ چار ارب برس پہلے کھو دتا سی۔ نتیجتاً شمسی ہویا تے کائناندی اشعاع مریخ دے روانی کرہ توں براہ راست متعامل ہُندی نیں ۔ اس دی وجہ توں اس دا کرۂ فضائی لطیف ای رہندا اے۔ اگر شمسی ہوائاں بیرونی کرۂ فضائی دی پرت توں مسلسل جوہراں نوں نہ اکھاڑاں تو اس دا کرۂ فضائی اس قدر مہین نہ ہُندا۔<ref>{{Cite web |title=مریخ اُتے شمسی ہوائاں |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast31jan_1.htm |access-date=2019-01-13 |archive-date=2010-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323220121/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast31jan_1.htm |dead-url=yes }}</ref> مریخ اُتے کرۂ فضائی دا زیادہ تر نقصان اسی شمسی ہویا دے زیر اثر ہویا اے۔ موجودہ نظریہ کمزور شمسی ہویا دے بارے وچ بتاندا اے لہٰذا فی الوقت مریخ دے ماحول دی تباہی ماضی دے مقابلے وچ کافی کم اے۔ == موسم  == [[تصویر:Sublimation_Of_Ice_In_Martian_Spring.jpg|thumb|بہار میں برف میں ہونے والا تصعیدی عمل برف کی پرت کے نیچے موجود دھول کو موسمی برف کے اوپر پنکھ جیسی صورت  کے ذخائر  کی شکل  دے دیتی ہے۔]] مریخ اپنے محور اُتے 25.2° جھکیا ہویا اے۔ اس دا مطلب ایہ ہویا کہ مریخ اُتے موسم اسی طرح ہُندے نیں جداں کہ زمین اُتے۔ مریخ دے مدار دا بیضوی پن 0.1 اے جو زمین دے موجودہ تقریباً 0.02 دے بیضوی پن توں کہاں زیادہ اے۔ مریخ دے مدار دے زیادہ بیضوی پن دی وجہ توں سیارے دے سورج دے گرد چکر لگانے دے دوران آفتاب زدگی وچ کافی تغیر رہندا اے (مریخ دا اک برس 687 دن یعنی زمین دے لگ بھگ 2 برس دے برابر ہُندا اے)۔ زمین وانگمریخ دا ترچھا پن موسم اُتے غالب رہندا اے، زیادہ بیضوی پن دی وجہ توں جنوبی نصف کرہ وچ موسم سرما لمبا جدونکہ [[شمالی نصف کرہ]] وچ کم تے گرم رہندا اے۔ ہن ایہ بات چنگی طرح معلوم ہو گئی اے کہ برف اس وقت جمع ہوئی سی جدوں مریخ دا محوری جھکاؤ اج دے مقابلے وچ کافی مختلف سی ( سیارے دے گھماؤ دا محور کافی ڈگمگاندا اے یعنی کہ اس دا زاویہ وقت دے نال تبدیل ہُندا رہندا اے)۔<ref>میڈلین، جے و ہور 2007ء۔ مریخ:شمالی وسط عرض البد وچ ہونے والی گلیشیر بستگی دے لئی پیش کردہ ماحولیاتی منظرنامہ"۔ لونر پلانٹ۔ سائی۔ 38۔ خلاصہ 1778۔</ref><ref>میڈلین، جے و ہور 2009ء۔ ایمیزونی مریخی شمالی وسط عرض البد وچ ہونے والی گلیشیر بستگی: اک پیش کردہ ماحولیاتی منظرنامہ"۔ ایکارس: 203۔ 300-405۔</ref><ref>مسچنا، ایم و ہور 2003ء۔ مریخی پانی تے کاربن ڈائی آکسائڈ دی مداروی دھکیل:اک عمومی چکر دی تحقیق بشمول سادے طیران پزیر اسکیم دے نال"۔ جے جیوفز۔ ریز۔ 108۔ (E6)۔ 5062۔</ref> چند برساں پہلے مریخ دے محور دا جھکاؤ حالیہ 25 ڈگری دی بجائے 45 ڈگری سی۔ اس دے جھکاؤ نوں ترچھا پن وی کہندے نیں ۔ اس وچ تغیر دی وجہ اس دے دو چوتھے مہتاب نیں جو اس دے جھکاؤ نوں ہمارے چاند وانگاستحکام نئيں بخشتے۔ مریخ دے اکثر خدوخال بطور خاص اسمینس لاکس چو گوشہ وچ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ برف دے کافی ذخائر موجود ہون گے۔ برف دے ماخذ نوں بیان کرنے دا سب توں مقبول نمونہ ایہ اے جس وچ کہیا جاندا اے کہ سیارے دی محوری گردش دے جھکاؤ وچ ہونے والی وڈی تبدیلیاں دی وجہ توں آب و ہوا تبدیل ہو گئی ہو گئی۔ کچھ وقتاں وچ تو جھکاؤ 80 درجے توں وی زیادہ سی۔<ref>ٹوما، جے؛ وزڈم، جے (1993ء)۔"مریخ دا انتشاری جھکاؤ"۔ سائنس 259: 1294–1297۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1993Sci...259.1294T 1993Sci۔۔۔259۔1294 T] doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.259.5099.1294 10۔1126/science۔259۔5099۔1294۔]</ref><ref>لسکر، جے؛ کوریہ، اے؛ گاسٹنیو، ایم؛ جوٹل، ایف؛ لیورارڈ، بی؛ روبٹل، پی (2004ء)۔"مریخ اُتے طویل عرصے اُتے مبنی ارتقا تے آفتاب زدگی دی منتشر مقدار"۔ ایکارس 170: 343–364۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Icar..170..343L 2004Icar۔۔170۔۔343L] doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2004.04.005 10۔1016/j۔icarus۔2004۔04۔005۔]</ref> جھکاؤ وچ وڈی تبدیلیاں مریخ اُتے برف توں لبریز کئی خدوخال نوں بیان کردتی نیں ۔  تحقیق بتاندی اے کہ جدوں مریخ دا جھکاؤاس دے حالیہ 25 درجے دے جھکاؤ توں 45 درجے تک پہنچتا اے تو برف قطبین اُتے مزید مستحکم نئيں رہتی۔<ref>لیوی، جے؛ ہیڈ، جے؛ مارکانٹ، ڈی؛ کوولوسکی، ڈی (2008ء)۔ "ناسا فینکس دی تجویز کردہ اترنے دی جگہ اُتے عمل تصعید توں ہونے والے حرارتی سکڑاؤ دے کثیرالاضلاع شگاف: زیراں طبق دی خصوصیات تے آب و ہوا توں شکلیاندی ارتقا دے مضمرات"۔ جیوفز۔ ریز۔ لیٹ۔ 35: 555۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2008GeoRL..35.4202L 2008GeoRL۔35۔4202L] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2007GL032813 10۔1029/2007GL032813۔]</ref> مزید براں اتنے بلند جھکاؤ اُتے ذخیرہ شدہ ٹھوس کاربن ڈائی آکسائڈ (خشک برف) وی عمل تصعید توں لنگھدی اے، اس طرح توں کرۂ فضائی دا دباؤ ودھ جاندا اے۔ ایہ ودھیا ہویا دباؤ کرۂ فضائی وچ مزید دھول دے جمع ہونے دا باعث بنتا اے۔ کرۂ فضائی وچ موجود نمی ژالہ جاں جمی ہوئی برف دے داناں دی صورت وچ گرتی اے۔ حساب بتاندے نیں کہ اس طرح دا مادّہ وسطی ارض البلد وچ مرتکز ہو جائے گا۔<ref>لیوی، جے؛ ہیڈ، جے؛ مارکانٹ، ڈی (2009ء)۔ مریخ اُتے حرارتی سکڑاؤ دے کثیرالاضلاع شگاف: درجہ بندی،تقسیم تے ہائی رائز مشاہداں توں ہونے والے ماحولیاتی اثرات"۔ جے جیوفز۔ ریز۔ 114۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009JGRE..114.1007L 2009JGRL۔114۔1007L] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2008JE003273 10۔1029/2008JE003273۔]</ref><ref>ہوبر، ای، ڈی ریس، ایم الرچ، ایف پریسکر، ایف ٹراوتھن، ایم زانیندی، ایچ ہیزنگر، آر جو مین، ایل جوہانسن، اے جانسن، ایس وین گاسیلٹ، ایم الومو۔ 2011ء۔"مریخی وسطی عرض البلد دے علاقاں وچ ارضیاندی ارتقا: سولبارڈ وچ برفانی دور توں پہلے دی ارض سازی توں معلومات"۔ بالمی، ایم، اے بارگرے، سی گلاگر، ایس گوٹا (ایڈیشن)۔ مریخی ارضی شکلہ۔ جیو لوجیکل سوسائٹی، لندن۔ خصوصی اشاعت : 356۔ 111-131</ref> مریخی ماحول دا عمومی چکر دا نمونہ بتاندا اے کہ برف توں بھرپور دھول انھاں علاقاں وچ جمع ہو گئی جتھے برف توں لبریز خدوخال موجود نیں ۔ جدوں جھکاؤ کم قدر ول واپس جاندا اے تو برف واپس عمل تصعید( براہ راست گیس وچ بدل جاندی اے) توں لنگھدی اے تے اپنے پیچھے دھول چھڈ دیتی اے۔<ref>میلن، ایم؛ جکوسکی، بی (1995ء)۔"ماضی و حالیہ دور دے دوران مریخی زمینی برف دا برتاؤ تے تقسیم"۔ جے جیوفز۔ ریز۔ 100: 11781–11799۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1995JGR...10011781M 1995JGR۔۔10011781M] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/95je01027 10۔1029/95je01027۔]</ref><ref>شورغوفر، این (2007ء)۔"مریخ دے برفانی دور دے محرکات"۔ نیچر 449: 192–194۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007Natur.449..192S 2007Natur۔449۔۔192S] doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature06082 10۔1038/nature06082۔]</ref> پیچھے چھڈے جانے والی دھول نیچے دے مادّے نوں ڈھک لیندا اے اس طرح اُچے جھکاؤ دے ہر چکر وچ کچھ برف توں لبریز غلاف پیچھے رہ جاندا اے۔<ref>میڈلین، جے، ایف فارگیٹ، جے ہیڈ، بی لیورارڈ، ایف مونٹمیسن۔ 2007ء۔ عمومی چکر دے نمونے دے نال شمالی وسطی عرض البلد دے برفانی توداں دی چھان بین مریخ اُتے ہونے والی ستواں بین الاقوامی کانفرنس"۔ خلاصہ 3096۔</ref> ایہ بات قابل ذکر اے کہ ہموار سطح دی غلاف دی پرت شاید نسبتاً حال دے مادّے نوں ظاہر کردتی اے۔ نیچے اس ہموار غلاف دی پرتاں دی کچھ تصویراں موجود نیں جو کدی آسمان توں گرے سن۔ <gallery> ESP 039721 1400mantlelayers.jpg|ہائی رائز سے حاصل کردہ تصاویر میں دیکھا جا سکتا ہے کہ غلاف فیتھونٹس چو گوشہ کے اندر موجود شہابی گڑھے کا کچھ حصّہ ڈھانپے ہوئے ہیں۔ شہابی گڑھے کے بیرونی کنارے پر غلاف ایک پرت کی طرح نظر آتا ہے۔ اس سے معلوم ہوتا ہے کہ غلاف ماضی میں ایک سے زیادہ مرتبہ جمع ہوا ہوگا۔ ہائی رائز سے لی گئی تصاویر ہائی وش پروگرام کے تحت لی گئی ہیں۔ پرتیں اگلی تصویر میں بڑی نظر آ رہی ہیں۔ ESP 039721 1400mantlelayersclose.jpg|پچھلی لی گئی تصویر میں غلاف کی پرتوں میں اضافہ۔ چار سے پانچ پرتیں دکھائی دے رہی ہیں۔ محل وقوع فیتھونٹس چو گوشہ ہے۔ </gallery> موسم غیر یکساں لمبائی بتاندے نیں جو درج ذیل نیں : {| class="wikitable" !موسم !! سولس<br/>(مریخ اُتے) !! دن <br/>(زمین اُتے) |- | شمالی موسم بہار، جنوبی موسم خزاں: || 193.30 || 92.764 |- | شمالی موسم گرما، جنوبی موسم سرما:|| 178.64 || 93.647 |- | شمالی موسم خزاں، جنوبی موسم بہار: || 142.70 || 89.836 |- | شمالی موسم سرما، جنوبی موسم گرما: || 153.95 || 88.997 |} ترچھے پن تے بیضوی پن دی صف بندی وچ تقدیم دی وجہ توں عالمگیری حرارت تے ٹھنڈے ہونے دا عمل ( عظیم موسم گرما و سرما) 170,000 برس دے دورانیے دے نال۔<ref>اسٹین سیگوروسن۔ [http://www.realclimate.org/index.php?p=192 "مریخ اُتے عالمگیر حرارت؟"] رئیل کلائمیٹ۔ اخذ کردہ فروری 21، 2007ء۔</ref>  زمین وانگمریخ دا ترچھا پن کچھ عرصے دے بعد تبدیل ہُندا اے جس دی وجہ توں آب و ہوا وچ لمبے عرصے تک رہنے والی تبدیلیاں ہُندی نیں ۔ اک مرتبہ فیر مریخ اُتے اس دا اثر زیادہ اس لئی ہُندا اے کیونجے اس دے کول کوئی ایسا چاند نئيں اے جو اس نوں استحکام دے سکے۔ نتیجتاً ترچھا پن 45 درجے تک تبدیل ہو سکدا اے۔ فرانس دے نیشنل سینٹر فار سائنٹفک ریسرچ دے جیکس لسکر دلیل دیندے نیں کہ اس طرح آب و ہوا دی تبدیلی مریخ دے شمالی قطب دی برفیلی ٹوپی دی پرتاں دی ہیئت وچ دیکھی جا سکدی اے۔<ref>جیکس لسکر (ستمبر 25، 2002ء)۔[http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2280991.stm "مریخی لڑکھڑاہٹ ماحولیاتی تبدیلی"۔] بی بی سی۔ اخذ کردہ فروری 24، 2007ء۔</ref> حالیہ تحقیق بتاندی اے مریخ اک گرم بین ثلجی دور وچ اے جو 100,000 برس توں زیادہ عرصے توں موجود اے۔<ref>فرانسس ریڈی۔ [http://www.astronomy.com/asy/default.aspx?c=a&id=4009 "ٹائٹن، مریخ دی میتھین برف اُتے موجود ہوسکتی اے"۔] ایسٹرونامی میگزین۔ اخذ کردہ مارچ 16، 2007ء۔</ref> کیونجے مریخی سیاروی مساحت کنندہ مریخ دا مشاہدہ چار مریخی برس تک کردا رہیا سی لہذا ایہ معلوم ہویا کہ مریخی موسم سال بہ سال اک جداں ای ہُندا اے۔ اس وچ پائے جانے والے فرق دا براہ راست تعلق مریخ اُتے پہنچنے والی شمسی توانائی وچ ہونے والی تبدیلی اے۔ سائنس دان تو اس قابل وی ہو گئے نیں کہ بیگل دوم دے اترنے دے دوران موجود موسم دا اندازہ لگیا سکاں۔ علاقائی دھول دے طوفان اس جگہ پائے گئے جتھے دھول دستیاب سی۔<ref>مالن، ایم و ہور 2010ء۔1985-2010 دے دوران مریخی مدار گرد کیمرے توں دی جانے والی چھان بین دا جائزہ"۔ مارس انفارمیٹکس۔http://marsjournal.org</ref> == حالیہ ماحولیاتی تبدیلی == [[تصویر:Mars_pits_1999.gif|بائیں|thumb|370x370px|جنوبی قطب کی برفیلی ٹوپی پر موجود کھڈ]] جنوبی قطب (پلانم اوسٹرائل) دے ارد گرد مریخی پچھلے کچھ برساں وچ علاقائی تبدیلیاں ہوئی نیں ۔ 1999ء وچ مریخ سیاروی سرویر نے مریخی جنوبی قطب وچ منجمد کاربن ڈائی آکسائڈ دے جوہڑاں دی تصویراں لیں۔ انہاں دی حیرت انگیز صورت تے سمت دی وجہ توں انہاں جوہڑاں نوں سوئس پنیر جیسی صورت توں جانا جانے لگیا۔2001ء وچ خلائی جہاز نے اسی جوہڑ دی دوبارہ تصویر لی تے معلوم ہویا کہ ایہ تو اپنا حجم ودھیا چکے نیں تے مریخی اک برس وچ پیچھے ول 3 میٹر ودھیا۔<ref>[http://mars.jpl.nasa.gov/mgs/msss/camera/images/CO2_Science_rel/index.html "ایم او سی نے جنوبی قطبی ٹوپی اُتے تبدیلیاں دا مشاہدہ کیتا اے"۔] مالن اسپیس سائنس سسٹمز۔ اخذ کردہ فروری 22، 2007ء</ref> اس طرح دی چیز خشک برف دی پرت وچ ہونے والے عمل تصعید دی وجہ توں ہُندی اے اس طرح توں اندرونی پانی دی برف سامنے آ جاندی اے۔ مزید حالیہ مشاہدات بتاندے نیں کہ مریخ دے جنوبی قطب اُتے موجود برف مسلسل عمل تصعید توں گزر رہی اے۔<ref>تبخیر ہُندی ہوئی برف۔ Astronomy.com۔ اخذ کردہ فروری 22، 2007ء۔</ref> برف وچ موجود جوہڑ مسلسل 3 میٹر فی مریخی برس دے ودھ رہے نیں ۔ مالن کہتی نیں کہ مریخ اُتے موجودہ حالت نواں برف بننے دے نئيں نیں ۔ ناسا دی اک پریس ریلیز وچ اشارہ دتا گیا اے کہ مریخ اُتے "آب و ہوا وچ تبدیلی وقوع پزیر ہو رہی اے"۔<ref>{{Cite web |title=مدار گرداں دی لمبی عمر نے سائنس داناں نوں مریخ اُتے ہونے والے بدلاؤ اُتے نظر رکھنے وچ مدد دی اے |url=http://mpfwww.jpl.nasa.gov/mgs/newsroom/20050920a.html |access-date=2019-01-13 |archive-date=2007-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070430085506/http://mpfwww.jpl.nasa.gov/mgs/newsroom/20050920a.html |dead-url=yes }}</ref> مریخ مدار گرد کیمرے توں کیتے جانے والے مشاہدات دے خلاصے دی مدد توں محققین قیاس کر دے نیں کہ کچھ خشک برف مرینیر نہم تے مریخ سیاروی سرویر مہمات دے دوران جمع ہوئی اے۔ حالیہ شرح کمی نوں دیکھدے ہوئے کہیا جا سکدا اے کہ موجودہ برف دے اجتماع صرف چند سوبرس وچ ای ختم ہو جائے گا۔ سیارے اُتے دوسری جگہ کم ارض البلد والے علاقاں وچ پانی دی برف موجودہ موسم دے حالات وچ ہونے والی برف توں زیادہ اے۔<ref>[http://www.space.com/scienceastronomy/mars_ice-age_031208.html اعدادوشمار بتاندے نیں کہ مریخ حالیہ برفانی دور توں نکلا اے]</ref><ref>ہیڈ، جے؛ مسٹارڈ، جے؛ و ہور "مریخ اُتے حالیہ برفانی دور"۔ نیچر 426: 797–802۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003Natur.426..797H 2003Natur۔426۔۔797H] doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature02114 10۔1038/nature02114۔]</ref><ref>ہیڈ، جے؛ نیوکم، جی؛ و ہور (17 مارچ 2005ء)۔"مریخ پرمنطقہ حارہ تا وسطی عرض البلد برف دا اجتماع، بہاؤ تے گلیشیر بستگی"۔ نیچر 434: 346–351۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Natur.434..346H 2005Natur۔434۔۔346H] doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature03359 10۔1038/nature03359۔]</ref> مریخ مہم " ساناں مریخ اُتے حالیہ سیاروی آب و ہوا وچ ہونے والی تبدیلیاں دے بارے وچ اشارے دے رہی اے،" جیفری پلوٹ اپنے2003ء وچ شایع شدہ کم وچ کہندے نیں جو ناسا دی جیٹ پروپلشن لیبارٹری دے پروجیکٹ سائنس دان نیں ۔ انہاں دا ایہ کم غیر اساں رتبہ نظر ثانی دی صورت وچ شایع ہویا سی۔ === انتسابی نظریات === ==== قطبی تبدیلیاں ==== کولاپرٹ و ہور نے مریخ دے عمومی چکر دی نقل بنائی اے جس وچ معلوم ہویا کہ مریخ دے جنوبی کرہ دے قریب مقامی آب و ہوا فی الوقت ہو سکدا اے کہ غیر پائیدار ہو۔ نقل کیتی گئی عدم استحکامی علاقے دی جغرافیائی جڑ وچ بیٹھی ہوئی اے جس توں مصنفین نے اندازہ لایا کہ قطبی برف دا عمل تصعید سیاروی مظہر دی بجائے مقامی مظہر اے۔<ref>کولپریٹ، اے؛ بارنس، جونیئر؛ ہیبرلی، آر ایم ؛ ہولینگسورتھ، جے ایل؛ کیفر، ایچ ایچ ؛ ٹیٹس، ٹی این (مئی 12، 2005ء)۔"مریخ دے جنوبی قطب دا درجہ بیاض"۔ نیچر 435 (7039): 184–188۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Natur.435..184C 2005Natur۔435۔۔184C] doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature03561 10۔1038/nature03561۔] پی آئی ایم ڈی [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15889086 15889086]۔</ref> محققین بتاندے نیں کہ مستقبل شمسی ضو فشانی دے باوجود وی قطبین اس قابل نیں کہ برف دا ذخیرہ کرنے جاں اس نوں ضائع کرنے دی شرح وچ تبدیلی کر سکاں۔ حالت دی تبدیلی نوں شروع کرنے دا ذمہ دار جاں تو کرۂ فضائی وچ ودھدی ہوئی دھول دی مقدار اے جاں فیر قطبی ٹوپی اُتے پانی دی برف دے اجتماع توں ہونے والی درجہ بیاض وچ تبدیلی اے۔<ref>جکوسکی، بروس ایم؛ ہیبرلی، رابرٹ ایم (1990ء)۔ "مریخی قطبی ٹوپیاں دی سال بہ سال غیر پائیداری"۔ جے جیوفز ریز 95: 1359–1365۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1990JGR....95.1359J 1990JGR۔۔۔95۔1359J] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/JB095iB02p01359 10۔1029/JB095iB02p01359۔]</ref> اس نظریے وچ اس وقت توں کچھ مسئلہ لگتا اے جدوں توں 2001ء وچ سیاروی پیمانے اُتے آئے ہوئے دھول دے طوفان دے بعد برف دا اجتماع نہ ہو سکیا۔ اک دوسرا مسیکہ ایہ اے کہ مریخ دے عمومی چکر دے نموناں دی درستی اس وقت تے کم ہُندی اے جدوں مظاہر دا پیمانہ زیادہ مقامی ہُندا اے۔ ایہ دلیل دی جاندی اے کہ "جنوبی قطب دی پھیلی ہوئی برف وچ مشاہدہ دی جانے والی تبدیلیاں قطعی طور اُتے علاقائی آب و ہوا وچ ہونے والی تبدیلی دی وجہ توں نیں تے نہ صرف انہاں دا سیاروی مظہر توں کوئی لینا دینا اے، بلکہ بیرونی طاقتاں توں وی انہاں دا کوئی تعلق نئيں بنتا۔ نیچر وچ خبر لکھتے ہوئے چیف نیوز تے فیچر مدیر آلیور مورٹن کہندے نیں "دوسری شمسی اجسام دی حرارت آب و ہوا دی ارتباہی دی وجہ توں ضبط ہو گئی۔ مریخ اُتے حرارت وچ کمی دی وجہ اڑتی ہوئی دھول دا سنگ سیاہ دی چٹاناں دے وڈے وڈے حصّوں نوں ننگا کرنا اے جو دن وچ گرم ہو جاندے نیں ۔<ref>[http://www.nature.com/news/2007/070402/full/070402-7.html "رسائی: نظام شمسی وچ گرم دور"] نیچر نیوز</ref> ==== شمسی شعاع ریزی ==== دے آئی عبد س اماٹوف نے تجویز دی کہ مریخ تے زمین دونے اُتے اک نال مشاہدہ کیتی گئی "متوازی عالمگیری حرارت" دی وجہ اک ای ہو سکدی اے: لمبے عرصے وچ شمسی شعاع ریزی وچ ہونے والی تبدیلی۔<ref>[http://www.canada.com/nationalpost/story.html?id=edae9952-3c3e-47ba-913f-7359a5c7f723&k=0 "عالمگیر حرارت دی سچائی دے لئی مریخ نوں دیکھاں"۔] نیشنل پوسٹ۔ اخذ کردہ مارچ 2، 2007ء۔</ref> اگرچہ کچھ افراد جو عالمگیری حرارت دی سائنس نوں رد کر دے نیں اس بات نوں ثبوت دے طور اُتے پیش کرکے کہندے نیں کہ انسان ماحولیاتی تبدیلی دا باعث نئيں اے، <ref>[http://www.skepticalscience.com/global-warming-on-mars-intermediate.htm "مریخ اُتے عالمگیر حرارت، برفیلی ٹوپیاں پگھل رہی نیں "۔] اسکپٹیکل سائنس۔ اخذ کردہ ستمبر 17، 2013ء۔</ref> عبد س اماٹوف دا نظریہ سائنسی دنیا وچ قبول نئيں کیتا گیا۔ اس دے قیاسات کسے ایسے جریدے وچ شایع نئيں ہوئے جتھے انہاں اُتے اساں رتبہ لوگاں نے نظر ثانی دی ہو۔ انہاں نوں دوسرے سائنس داناں نے رد کر دتا اے جو کہندے نیں کہ " ایہ خیال کسے نظریے جاں مشاہدات دی بنیاد اُتے نئيں اے" تے ایہ طبیعی فہم دے برخلاف اے۔"<ref>کر تھان (مارچ 12، 2007ء)۔[http://www.livescience.com/environment/070312_solarsys_warming.html "زمین تے دوسرے سیاراں اُتے گرمی بڑھانے دے لئی سورج نوں الزام"۔] لائیو سائنس۔ اخذ کردہ ستمبر 6، 2007ء۔</ref> دوسرے سائنس داناں نے تجویز ڈی کہ مریخ دے مدار وچ پائے جانے والی بے قاعدگیاں جاں ممکنہ طور اُتے شمسی اشعاع ریزی تے مداروی اثرات مل کر اس دا سبب ہوں۔<ref>کیٹ رے ویلیس۔ [http://news.nationalgeographic.com/news/2007/02/070228-mars-warming.html "مریخ دا حرارت دی وجہ توں پگھلنا انساناں ول نئيں بلکہ سورج ول اشارہ کردا اے، سائنس دن کہندے نیں "۔] نیشنل جیوگرافک سوسائٹی۔ اخذ کردہ مارچ 2، 2007۔</ref> == آب و ہوائی خطے  == [[تصویر:Mars climate zones.jpg|thumb|درجہ حرارت اور تبدیل شدہ ازمقام نگاری، درجہ بیاض، حقیقی شمسی اشعاع کی بنیاد پر بنائے گئے مریخی سیاروی آب و ہوا کےخطّے۔]] میدانی آب و ہوائی خطاں نوں سب توں پہلے ولادیمیر کوپن نے روئیدگی [[جماعت بندی]] دی بنیاد اُتے وضع کیتا۔ آب و ہوائی جماعت بندی نوں مزید درجہ حرارت تے بارش دی بنیاد کیتا گیا تے مزید حصّوں وچ درجہ حرارت تے شبنم دے موسمی تغیر دی تقسیم دی بنیا اُتے توڑا کیتا؛ اک علاحدہ جماعت اضافی آب و ہوا دے خطاں دی وی اے جداں کہ اُچی ارض البلد وچ۔ مریخ وچ نہ تو سبزہ روئیدگی ہُندی اے نہ ای بارش، لہٰذا کوئی وی آب و ہوائی جماعت بندی صرف درجہ حرارت دی بنیاد اُتے ای دی جا سکدی اے؛ اس نظام وچ مزید بہتری شاید دھول دی تقسیم، پانی دے بخارات تے [[برف باری]] توں دی جا سکے۔ شمسی آب و ہوا دے خطے وی مریخ اُتے آسانی دے نال وضع کیتے جا سکدے نیں ۔<ref>ہرگٹائی ہینرک (2009ء)۔ [http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2010/pdf/1199.pdf "مریخ دی آب و ہوا دے خطے"] (پی ڈی ایف)۔ لونر اینڈ پلانٹری انسٹی ٹیوٹ۔ اخذ کردہ مئی 18، 2010ء۔</ref> == حالیہ مہمات  == 2001ء مریخ مہم فی الوقت مریخ دے مدار وچ چکر لگیا رہے اے تے اپنے آلے ٹی ای ایس دی مدد توں سیاروی کرۂ فضائی دا درجہ حرارت ناپنے وچ مصروف اے۔ مریخ پڑتال گر جتھے گرد فی الوقت مدار توں روزانہ آب و ہوا تے ماحول دے مشاہدات وچ مصروف اے۔ اس دے آلات وچوں اک مریخ موسمی صدا پیما آب و ہوا دے مشاہدات دے لئی بطور خاص بنایا گیا اے۔ ایم ایس ایل نوں 2011ء وچ چھڈیا گیا سی جو مریخ اُتے 6 اگست 2012ء اُتے اتر گیا سی۔<ref>[http://www.cbsnews.com/8301-205_162-57487070/curiosity-rover-touches-down-on-mars/ "کیوریوسٹی جتھے گرد نے مریخ نوں چھو لیا"۔] سی بی ایس نیوز۔</ref> جتھے گرد ماوین تے منگلیان فی الوقت مریخ دے گرد چکر لگیا رہے نیں تے اس دے کرۂ فضائی دی تحقیق وچ مصروف نیں ۔ {{multiple image|total_width=800|align=center |header=کیوریوسٹی جہاں گرد – [[مریخ]] کے گیل شہابی گڑھے پر[[درجہ حرارت]]،[[دباؤ]]،[[نمی]] {{small|(اگست 2012 – فروری 2013)}}|width1=700 |height1=534 |image1=PIA16913-MarsCuriosityRover-SteadyTemperature-GaleCrater.jpg |caption1=[[درجہ حرارت]] |width2=664 |height2=531 |image2=PIA16912-MarsCuriosityRover-SeasonalPressure-GaleCrater.jpg |caption2=[[دباؤ]] |width3=831 |height3=637 |image3=PIA16915-MarsCuriosityRover-Humidity-GaleCrater.jpg |caption3=[[نمی]]}} == مستقبل دی مہمات == [//en.wikipedia.org/wiki/ExoMars_Trace_Gas_Orbiter ایکزو مارس گیساں دا سراغ لگانے والا مدار گرد] 2016ء وچ چھڈیا جائے گا۔ == ہور ویکھو == * [[مریخ دا کرۂ فضائی]] * [[مریخ دی کھوج]] * [[مریخ دی ارضیات]] * [[مریخ ورگی سکونت ]] * [[مریخ موسمی مدار گرد]] * [[میٹ نیٹ، مریخ اُتے بنائے جانے والے موسمیاتی جال دا مجوزہ منصوبہ]] * [[پلانم اوسٹرل ، جنوبی قطبی میدان]] * [[پلانم بوریم ، شمالی قطبی میدان]] * [[مریخ اُتے پانی]] == حوالے  == {{حوالے|2}} == باہرلےجوڑ  == * [http://mars.jpl.nasa.gov/science/climate/ ناسا مریخی موسم دا صفحہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070715032245/http://mars.jpl.nasa.gov/science/climate/ |date=2007-07-15 }} * [http://humbabe.arc.nasa.gov/MarsToday.html اج دا مریخ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070217215826/http://humbabe.arc.nasa.gov/MarsToday.html |date=2007-02-17 }}، مریخ اُتے موجودہ صورت حال * [http://www.physorg.com/news4106.html نیچر دی تحقیق مریخ دے برفیلی ٹوپیاں دے اسرار نوں بیان کردتی اے۔] * [http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn1660 ممکنہ طور اُتے مریخ اہم عالمگیری حرارت دے دور توں گزر رہیا اے۔] * [http://www.msss.com/mars_images/moc/2005/07/13/index.html مریخ سیاروی سرویر ایم او سی 2-1151 ریلیز] * [http://www.realclimate.org/index.php?p=192 مریخ اُتے عالمگیری حرارت؟] * [http://mars.jpl.nasa.gov/mgs/msss/camera/images/CO2_Science_rel/index.html پگھلتی برفیلی چوٹیاں دی تصویراں: مریخ اُتے حالیہ موسمی تبدیلی دے ثبوت] * [http://news.nationalgeographic.com/news/2007/02/070228-mars-warming.html مریخی عالمگیری حرارت دے مسئلہ اُتے نیشنل جیوگرافک دا مضمون] * [http://cab.inta-csic.es/rems کیوریوسٹی جتھے گرد (ریمس)] توں [http://cab.inta-csic.es/rems/marsweather.html موسمی رپورٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130621012418/http://cab.inta-csic.es/rems/marsweather.html |date=2013-06-21 }} * [http://hrscview.fu-berlin.de/cgi-bin/ion-p?ION__E1=UPDATE:ion://hrscview2.ion&ION__E2=control:ion://hrscview2.ion&image=9520_0000&image1=3+images&pos=32.704N,+297.883E&scale=80&viewport=900x900&basemap_on=on&basemap=MOLAelevation&labels_on=on&hrsc_on=on&mode=nd&pansharpen=on&ir2re=on&persp=on&pview=South&exag=1&UPDATE=Update+view&image0=9520_0000&code=91663528 ایچ آر ایس سی – بادل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402095923/http://hrscview.fu-berlin.de/cgi-bin/ion-p?ION__E1=UPDATE:ion://hrscview2.ion&ION__E2=control:ion://hrscview2.ion&image=9520_0000&image1=3+images&pos=32.704N,+297.883E&scale=80&viewport=900x900&basemap_on=on&basemap=MOLAelevation&labels_on=on&hrsc_on=on&mode=nd&pansharpen=on&ir2re=on&persp=on&pview=South&exag=1&UPDATE=Update+view&image0=9520_0000&code=91663528 |date=2015-04-02 }} [[گٹھ:مریخ دی آب و ہوا]] [[گٹھ:مریخ]] 8mpbly59ayl7fhnm8c9unjpm8cdlrlm 0 76833 706705 530369 2026-05-01T08:48:38Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706705 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = '''وزیر آغا''' <br /> '''وزیر آغا''' | image = | imagesize = | caption = | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1922|05|18}} | birth_place = وزیر کوٹ [[سرگودھا]] ضلع، [[ برطانوی ہند]] | death_date = {{death date and age|df=yes|2010|09|07|1922|05|18}} | death_place = [[لاہور]]، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]]، پاکستان | occupation = لکھاری، شاعر، نقاد اتے مضمون نگار | nationality = پاکستانی | ethnicity = | citizenship = | education = | alma_mater = | period = | genre = | subject = | movement = | notableworks = | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = [[اردو ساہت]] | awards = | signature = | website = | portaldisp = }} '''وزیر آغا''' ({{lang-ur|{{Nastaliq|''' وزیر آغا '''}}}}) اک پاکستانی اردو بھاشائی لکھاری، شاعر، نقاد اتے مضمون نگار سی۔<ref name="dawn">{{cite news|url=http://dawn.com/2010/09/09/old-woman-killed-on-road-repeated/|title=Wazir Agha's death mourned|newspaper=[[Dawn (newspaper)|Daily Dawn]]|date=9 ستمبر 2010|accessdate=2012-12-07}}</ref> اس نے بہت ساریاں شاعری اتے گدّ دیاں کتاباں لکھیاں۔<ref name="thenews" /> اوہ کئی دہاکے ساہتی رسالے "اؤراک" دے اڈیٹر اتے پرکاشک وی راے۔ اس نے اردو ساہت وچ بہت سارے اصول پہلی وار پیش کیتا۔ اس دا سبھ توں مشہور کم اردو مزاحیہ دا اے۔ اس دیاں کتاباں دا مکھ مرکز جدید اردو شاعر ہن، خاصکر اوہ جہناں نے غزلاں دی بجائے ودھیرے کویتاواں لکھیا ہن۔ آغا دیاں کویتاواں وچ عامَ کر کے کہانی-انش موجود ہندا اے۔<ref name="nation">{{cite news|url=http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/national/09-Sep-2010/Dr-Wazir-Agha-a-source-of-inspiration-for-writers|title=Dr Wazir Agha a source of inspiration for writers|newspaper=The Nation.com.PK|date=9 ستمبر 2010|accessdate=2012-12-07}}</ref><ref name="dailytimes.com.pk" /> اردو ساہت نوں آغا دے ودھیا یوگدان لئی اسنوں [[ستارہ امتیاز]] ملیا سی اتے نوبل انعام لئی وی اس دا نام نامزد کیتا گیا سی۔<ref name="thenews">{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-2-3934-Renowned-poet-Wazir-Agha-laid-to-rest-in-Sargodha|title=Renowned poet Wazir Agha laid to rest in Sargodha|newspaper=The News International.com.PK|date=9 ستمبر 2010|accessdate=2012-12-07|archivedate=2014-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140725195144/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-2-3934-Renowned-poet-Wazir-Agha-laid-to-rest-in-Sargodha}}</ref> == نجی زندگی == === جم=== آغا دا جم [[سرگودھا]] ضلعے دے پنڈ وزیر کوٹ وچ 18 مئی 1922 نوں ہویا سی۔<ref name="dailytimes.com.pk">{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp؟page=2010\09\10\story_10-9-2010_pg7_16|title=Life and times of Dr Wazir Agha – Urdu's most noted critic|publisher=Daily Times.com.pk|date=10 ستمبر 2010|accessdate=2012-02-24}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:اردو شاعر]] btzxw0d5zzn3rjzkeih45inh99ipdyz 0 78952 706713 647543 2026-05-01T11:02:11Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706713 wikitext text/x-wiki [[پانی]] نال کار چلانے دا مطلب دراصل پانی دے اک جزو، یعنی [[ہائیڈروجن]] نال کار چلانا ا‏‏ے۔ پانی تو‏ں ہائیڈروجن نو‏ں وکھ کرنے دا بہت ابتدائی طریقہ جو ہن تک سامنے آیا اے، اوہ ایہی اے کہ پانی تو‏ں بجلی گزاری جائے تاں اوہ دو [[گیس|گیساں]] وچ تقسیم ہو جاندی ا‏‏ے۔ ہائیڈروجن اک [[الیکٹروڈ]] اُتے تے [[آکسیجن]] دوسرے الیکٹروڈ اُتے جمع ہونے لگتی اے اس عمل نو‏‏ں پانی د‏‏ی [[برق پاشیدگی]] کہندے ہین۔ ہائیڈروجن جلنے والی گیس اے، جدو‏ں کہ آکسیجن خود جلدی نئيں لیکن جلنے وچ مدد دیندی ا‏‏ے۔ پانی نو‏‏ں اس طرح دو گیساں وچ تقسیم کرنا مہنگا طریقہ اے، ہن تک بوہت سارے لوکاں نے پانی تو‏ں گاڑی چلانے دا دعویٰ کیتا اے لیکن ہن تک اک وی دعویٰ ثابت نئيں ہو سکیا۔ پانی تو‏ں [[انجن]] چلانے دے لئی فی الحال صرف اک طریقہ اے کہ پانی د‏‏ی برق پاشیدگی کیتی جائے تے اس وچو‏ں ہائیڈروجن حاصل ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں ایندھن د‏‏ی جگہ انجن وچ جلایا جائے یا فیر کسی تے طریقے تو‏ں اسی ہائیڈروجن نو‏ں استعمال وچ لیایا جائے۔ اس وچ کوئی شک نئيں پانی تو‏ں ہائیڈروجن حاصل ک‏ر ک‏ے اس تو‏ں انجن چلایا جا سکدا اے لیکن ایہ عمل اِنتہائ مہنگا اے حتہ دے پیٹرول تو‏ں وی کئی گنیا مہنگا پیندا اے اسی لئی اسنو‏ں ناقابلِ عمل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ہن تک لوک پانی دا ناں استعمال کردے سن ۔ ہن لوکاں نے ہائیڈروجن دا ناں استعمال کرنا شروع کر دتا اے، جدو‏ں کہ [[امریک‏‏ا]] وچ اک ہور اصطلاح رائج ہوئی۔۔۔۔Hydrogen on demand ۔۔۔۔ اوہدی اج کل بہت شہرت ا‏‏ے۔ پانی دے ذریعے گاڑی چلانے دے کئی کامیاب تجربے ہوچکے نيں تے انٹرنیٹ اُتے خاصا مواد وی موجود ا‏‏ے۔ بنی بنائی kits مل جاندیاں نيں۔ ایہ کوئی روکٹ سائنس نئيں ا‏‏ے۔ مگر گل ایہ اے کہ ایہ طریقہ وڈے پیمانے اُتے تے ایفی شنسی دے نال قابلِ عمل نئيں اے ورنہ امریک‏‏ا، [[جاپان]] ورگے کارساز ملکاں جنہاں دے پاس بے پناہ وسائل وی موجود نيں ہن تک اس وچ کامیاب ہو چکے ہُندے۔ == سائنسی جائزہ == توانائی دے سائنسی اصولاں دے مطابق جے سب کچھ آئیڈیل ہوئے تاں پانی د‏‏ی برق پاشیدگی اُتے جتنی توانائی خرچ ہوئے گی، پانی تو‏ں حاصل ہونے والی ہائیڈروجن آگسیجن دے نال جل ک‏ے اِنّی ہی توانائی دے گی۔ عام طور اُتے پانی د‏‏ی پاشیدگی دے لئی بجلی دا استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ پہلی گل تاں ایہ کہ دنیا وچ فی الحال ایداں آئیڈیل حالات تیار نئيں ہوئے لہٰذا جتنی توانائی برق پاشیدگی اُتے لگے گی اس دا کچھ حصہ حرارتی تے ہور توانائی د‏‏ی قسماں وچ تبدیل ہو جائے گا تے ایويں حاصل ہونے والی ہائیڈروجن جتنی توانائی دے گی اس تو‏ں زیادہ توانائی برق پاشیدگی تے ہور کماں اُتے پہلے ہی لگ چک‏ی ہوئے گی۔ دوسری گل ایہ کہ فرض کرن کسی نے کوئی آئیڈیل حالات بنا وی لئی ہاں (جو گھٹ تو‏ں گھٹ زمین اُتے فی الحال ناممکن دے قریب تصور کیتا جاندا اے ) تاں فیر وی جتنی توانائی پانی د‏‏ی برق پاشیدگی اُتے لگاؤ گے نتیجہ وچ اِنّی ہی توانائی ہائیڈروجن نو‏ں جلیا ک‏ے حاصل ہوئے گی۔ ہن آپ ہائیڈروجن تو‏ں انجن چلیا ک‏ے اس تو‏ں گاڑی دا پہیا گھماؤ یا فیر بجلی بنانے والی ڈینمو، ایہ آپ د‏‏ی مرضی مگر پانی نو‏‏ں توڑنے (پاشیدگی) اُتے جتنی توانائی لگیا رہے ہو اِنّی ہی توانائی حاصل کر پاؤ گے۔ ہن جداں پاشیدگی دے لئی بجلی دا استعمال ہُندا اے تاں جے سب کچھ آئیڈیل ہو تاں فیر برق پاشیدگی تو‏ں حاصل ہونے والی ہائیڈروجن نو‏ں استعمال کردے ہوئے اسيں اِنّی ہی بجلی بنا پائاں گے جتنی کہ برق پاشیدگی اُتے لگائی سی۔ قابل غور گل ایہ اے کہ جتنی بجلی لگائی، اِنّی ہی حاصل ہوئی۔ اسی طرح جے اسيں انجن چلانے دے لئی پانی د‏‏ی پاشیدگی اُتے جتنی بجلی لگاندے نيں جے اِنّی ہی بجلی تو‏ں موٹر چلائاں تاں اوہ وی انجن جِنّا ہی کم کرے گی۔ پانی تو‏ں ہائیڈروجن حاصل ک‏ر ک‏ے انجن تاں چل گیا مگر ہائیڈروجن حاصل کرنے اُتے جو بجلی لگائی اے اوہ کتھے تو‏ں آئے گی؟ اس بجلی د‏‏ی جتنی قیمت ہوئے گی کیتا اس تو‏ں سستی ہائیڈروجن ویسے ہی مارکیٹ تو‏ں نئيں مل جائے گی؟ کیتا ہائیڈروجن د‏‏ی ٹرانسپورٹ موجودہ ایندھن (پٹرول تے ڈیزل) جتنی آسان ہوئے گی؟ کیتا ہائیڈروجن تو‏ں سستا ایندھن پہلے موجود نئيں؟۔ جدو‏ں اسيں انہاں سوالےآں دے جواب لبھن نکلتے نيں تاں پتہ چلدا اے کہ پانی د‏‏ی برق پاشیدگی کرنے والے طریقے اُتے موجودہ ایندھن د‏‏ی نسبت زیادہ خرچ آندا اے تے اس طریقے تو‏ں سستے تے آسان طریقے پہلے ہی دنیا وچ رائج نيں۔ == تاریخی دا جائزہ == ===[[آغا وقار احمد]]=== گزشتہ دناں پاکستان وچ اک ڈپلومہ ہولڈر اِیجینئیر آغا وقاراحمد نے دعویٰ کیتا اے کہ اس نے پانی تو‏ں کار چلانے دا کامیاب تجربہ کیتا ا‏‏ے۔ شروع شروع وچ کسی نے توجہ نئيں دتی، فیر توجہ دتی گئی تاں بہت واہ واہ ہوئی تے فیر اوہدی حقیقت د‏‏ی کھوج شروع ہوئی تاں اس اُتے شکوک و شبہات دے بادل چھا گئے۔ صحافیاں تے اینکرز نے تاں زیادہ تر اسنو‏ں سراہنے تک محدود رکھیا۔ کسی نے کوئی سائنسی سوال نئيں اُٹھایا۔ کچھ سائنس داناں نے سائنسی سوال اُٹھائے، تاں انہاں نے وی واہ واہ تک سائنس دا اظہار کیتا یا یکسر اسنو‏ں ناقابل عمل قرار دے ک‏ے مسترد کر دتا۔ کیو‏ں کہ پانی تو‏ں ہائیڈروجن حاصل کرنے دا عمل اِنتہائ مہنگا اے اس لئی جونہی آغا وقار دا ایہ دعویٰ سامنے آیا ساڈے اک سائنس دان ڈاکٹر [[عطاء الرحمٰن]] نے اسنو‏ں فوری طور اُتے ناقابل عمل قرار دے کے یکسر مسترد کردے ہوئے کہیا دے ایہ سائنس دے بُنیادی اصول تھرموڈائنامکس دے پہلے قانون توانائی د‏‏ی اک حالت تو‏ں دوسری وچ تبدیلی دے خلاف اے تے ناقابلِ عمل اے اُنہاں نے ہور کہیا دے اوہدی اچھی طرح جانچ ہونی چاہیدی۔ "اُنیس سن تریانوے ء وچ گیس ویلڈنگ دا آغاز ہويا۔ دو فرانسیسیاں ایڈمنڈ فورشے تے چارلیس رکارڈ نے ایہ طریقہ دریافت کیتا۔ اس وچ ہائیڈروجن تو‏ں ملد‏ی جلدی گیس Acetylene استعمال ہُندی اے تے اسنو‏ں آکسیجن تو‏ں جلا ک‏ے اس دا بلند درجہ حرارت6330F حاصل کیتا جاندا ا‏‏ے۔" ===[[ڈینس کلائین]]=== 2002ءماں اک امریکی ڈینس کلائین نے پانی تے آکسیجنہاں نو‏ں ویلڈنگ دے لئی استعمال کرنے دا دعویٰ کیتا۔ اس نے اسنو‏ں Aquagen دا ناں دتا۔ اس دا دعویٰ سی کہ اس تو‏ں کوئی وی چیز چلا‏ئی جاسکدی اے تے ایہ دعویٰ غلط وی نئيں ہو سکدا کہ جو چیز جل سکدی اے ،وہ کسی وی مشین نو‏‏ں چلا سکدی ا‏‏ے۔ پٹرول، ڈیزل، مٹی دا تیل، نباتاندی تیل تے الکحل وغیرہ وغیرہ سب ایہی کم دیندے نيں۔ اصل مسئلہ انہاں د‏‏ی دستیابی، قیمت یا تیاری دا خرچہ اے تے ایہی معاملہ ہائیڈروجن دے سلسلے وچ وی ا‏‏ے۔ جے پانی تو‏ں ہائیڈروجن دے اجزاء(مالیکیولز) وکھ کرنے دا کوئی سستا طریقہ دریافت ک‏ر ليا جائے تاں ایہ سستا ترین ایندھن ثابت ہو سکدا ا‏‏ے۔ مسٹر ڈینس کلائین نے دعویٰ کیتا کہ حکومت اُنہاں دے نال فوجی گاڑی Hummer نو‏‏ں اس ایندھن اُتے چلانے دے لئی گل گل کر رہ‏ی اے، لیکن ایسا کچھ نہ ہُوا۔ ؛ ===Genesis world Energy=== 2002ءماں اک کمپنی Genesis world Energy نے اک آلہ متعارف کرانے دا دعویٰ کیا، جس دا کم پانی تو‏ں آکسیجن تے ہائیڈروجن نو‏ں وکھ کرنا تے فیر دوناں نو‏ں ملیا ک‏ے توانائی حاصل کرنا سی ۔ 2003ءماں انہاں نے کہیا کہ اسنو‏ں کامیابی تو‏ں کاراں وچ استعمال کیتا جا رہیا اے، لیکن ایہ اک مہنگا طریقہ کار سی تے آغا وقار دے سلسلے وچ اک ٹی وی مذاکرے وچ ساڈے اک سائنس دان نے اسی طریقہءکار نو‏‏ں حوالہ بنا‏تے ہوئے اسنو‏ں مہنگا تے ناممکن العمل قرار دتا۔ کمپنی 2006ءتک کوئی آلہ مارکیٹ وچ نئيں لا سکيتی۔ 2006ءماں کمپنی دے مالک پیٹرک کیلی نو‏‏ں عدالت نے پنج سال قید تے چار لکھ ڈالر جرمانے د‏‏ی سزا سنائی۔ اُس اُتے الزام سی کہ اُس نے اس آلے دے ناں اُتے اڑھائی ملین ڈالر [[سرمایہ کاری]] دے لئی لوکاں تو‏ں ہتھیا لئی سن ۔ ===Genapay water energy system=== 2008ءماں اک ہور کمپنی Genapay water energy system سامنے آئی، جس نے دعویٰ کیتا کہ اوہ پانی تے ہويا تو‏ں کار چلانے وچ کامیاب ہو گئے نيں۔ میڈیا نے اسنو‏ں water fuel car دا ناں دتا۔ کمپنی نے کہیا کہ اوہ حالے تک ایجاد دا اہ‏م ترین حصہ یا اصل چیز سامنے نئيں لا رہی، لیکن اس نے اِنّا ضرور بتا دتا کہ انہاں نے اک جنریٹر بنایا اے، جس وچ اوہی طریقہ استعمال ہُندا اے جو دھات ہائیڈ راڈ تو‏ں ہائیڈروجن حاصل کرنے دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ اک کمپنی نے اک Gasoline Pill یعنی پٹرول د‏‏ی گولی ایجاد کرنے دا دعویٰ کیتا۔ ایہ گولی اوہی چیز سی، جو گیس ویلڈنگ وچ استعمال ہونے والے اک مادے کاربائیڈ تو‏ں بنی سی۔ کار بائیڈ اُتے پانی ڈالنے تو‏ں Acetylene gas پیدا ہُندی اے جو جلدی ا‏‏ے۔ اس دے لیمپ وی استعمال ہُندے نيں تے اوہدی اس خاصیت نو‏‏ں مختلف طریقےآں تو‏ں استعمال کیتا جاندا ا‏‏ے۔ پاکستان وچ بچے اسنو‏ں کسی ایئر ٹائٹ ڈبے وچ ڈال کر ذرا سا پانی یا تھوک استعمال ک‏ر ک‏ے سُٹ دیندے نيں۔ ڈبہ گیس دے دباو¿ تو‏ں زور دار دھماکے تو‏ں پھٹتا ا‏‏ے۔ ایہ گویا آتش بازی دا کھیل ا‏‏ے۔۔۔۔ Gen Pax کمپنی نے 2008ءماں بھارت د‏‏ی بنی ہوئی گاڑی Revai نو‏‏ں لندن وچ اپنے طریقے تو‏ں چلیا ک‏ے دکھایا سی، لیکن 2009ءماں کمپنی نے اپنی [[ویب سائٹ]] ایہ کہہ ک‏ے بند کر دتی کہ اس اُتے بہت زیادہ خرچ آ رہیا ا‏‏ے۔ ===ڈینئیل ڈنگل=== امریک‏‏ا دے علاوہ فلپائن وچ اک شخص ڈینئیل ڈنگل وڈے عرصے تو‏ں دعویٰ کر رہیا سی کہ اس نے کوئی ایسا سستا طریقہ دریافت ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ 2000ء وچ فارموسا پلاسٹک گروپ نے اس دے نال شراکت کی، تاکہ اس ٹیکنالوجی نو‏‏ں ترقی دے ک‏ے عام کیتا جائے۔ 2008ءماں کمپنی نے ڈنگل اُتے دھوکا دہی دے الزام وچ مقدمہ کر دتا۔ 82 سالہ ڈنگل نو‏‏ں عدالت تو‏ں ویہہ سال قید د‏‏ی سزا ہو گئی۔ ===توشار پریامل ایدری سنگھا=== [[سریلنکا][ وچ توشار پریامل ایدری سنگھا نے پانی تو‏ں کار چلانے دا دعویٰ کیتا تے کہیا اُس نے پانی تو‏ں تن سو کلومیٹر گاڑی چلا‏ئی، جس اُتے تن لیٹر پانی خرچ ہويا۔ توشار نے اس سلسلے وچ اوہی پرانا طریقہ دسیا، یعنی ”برقی پاشیدگی“ دا طریقہ Electrolysis جسنو‏ں ہمیشہ تو‏ں مہنگا سمجھیا گیا ا‏‏ے۔ توشار نے [[سری لنکا]] دے [[وزیر اعظم]] نال ملاقات کيت‏ی۔ حکومت نے اس دے نال تعاون دا وعدہ کیتا تے اوہدی ٹیکنالوجی نو‏‏ں مارکیٹ تک لیانے د‏‏ی ہامی بھرلی، لیکن چند ماہ بعد تاں شار نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ اُس اُتے الزام سی کہ اُس نے”سرمایہ داری“ فراڈ کیتا ا‏‏ے۔ ===جی ایم (جنرل موٹرز)=== چند سال پہلے جی ایم نے اک گاڑی ہائیڈروجن سیلز تو‏ں چلنے والی بنائی سی، جس دے تھلے بوہت سارے ہائیڈروجن سیلز نصب کیتے گئے سن ۔ لوکاں نے اسنو‏ں سراہا وی سی، لیکن بعض لوکاں دا خیال سی کہ اس گاڑی وچ بیٹھنا کسی [[آتش فشاں]] دے دہانے اُتے بیٹھنے دے مترادف ہوئے گا۔ ایہ گاڑی چلی، لیکن قبولیت عامہ نہ حاصل کر سک‏‏ی۔ اوہدی بجائے بجلی تو‏ں چلنے والی ہائبرڈ گاڑیاں عام ہوگئياں۔ [[نیویارک شہر]] وچ سٹی د‏‏یاں ساری بساں بجلی نال چلدیاں نيں۔ بجلی وچ اک خرابی اے کہ زیادہ فاصلہ طے نئيں کردی تے چارج ہونے وچ بہت وقت لیندی ا‏‏ے۔ ہائیڈرجن آن ڈیمانڈ دا مطلب اے کہ جتنی ہائیڈروجن د‏‏ی ضرورت پئے، اِنّی تیار ہو ک‏ے نال نال استعمال ہُندی رہ‏ے، نال نال تیار ہُندی رہ‏‏ے۔ اس وچ کوئی خطرہ نئيں ا‏‏ے۔ دوسرا اس طریقہ نو‏‏ں پٹرول یا ڈیزل تو‏ں چلنے والی گڈیاں دے موجودہ ایندھن دے نال اضافی طور اُتے استعمال ک‏ر ک‏ے ایندھن د‏‏ی کارکردگی ودھائی جا رہی اے، یعنی جے کوئی گاڑی عام پٹرول اُتے پندرہ میل چلدی اے تاں ہائیڈروجن د‏‏ی مدد تو‏ں اوہ اسی پٹرول وچ دگنا، تن گنا فاصلے طے کر سک‏‏ے گی۔ اس دا انحصار گاڑی دے انجن تے سڑک وغیرہ اُتے ا‏‏ے۔ امریک‏‏ا وچ اس وقت ایسی کِٹس عام بِک رہی نيں۔ اک کمپنی اے گلوبل انرجی ڈیوائس جو ایہ کِٹ بیچ رہی ا‏‏ے۔ کمپنی دا دعویٰ اے کہ اوہ اس کٹ نو‏‏ں چلانے دے لئی گاڑی دے آلٹر نیٹر (ڈائنمو) تو‏ں کم لیندے نيں، کیونکہ آلٹر نیٹر80 تو‏ں 140 اے ایم پی AMP ،یعنی ایمپیئر بجلی پیدا کردا اے، لیکن کار دے بجلی تو‏ں چلنے والے تمام آلات بیک وقت چل ک‏ے وی زیادہ تو‏ں زیادہ 20 ایمپیئر بجلی خرچ کردے نيں۔ اس طرح آلٹرنیٹر تو‏ں فالتو بجلی استعمال وچ لیائی جاسکدی ا‏‏ے۔ جس تو‏ں خاصی مقدار وچ ہائیڈروجن پیدا ہو سکدی ا‏‏ے۔ اس کمپنی دا دعویٰ اے کہ حالے تک اوہ صرف ہائیڈروجن تو‏ں گاڑی چلانے وچ کامیاب نئيں ہوئے، لیکن اوہ اس اُتے مسلسل کم ک‏ر رہ‏ے نيں۔ ===جیری وڈآل=== سائنس ڈیلی نے اک ہور انکشاف کیتا اے کہ Purdue University دے اک پروفیسر آف الیکٹریکل اینڈ کمپیوٹر انجینئری جیری وڈآل تے اوہدی ٹیم نے پانی تو‏ں ہائیڈروجن وکھ کرنے دا نہایت سستا طریقہ ایجاد ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ پروفیسر وڈ آل اس طریقے د‏‏ی وضاحت کردے ہوئے دسدے نيں کہ ایلومینیم نو‏‏ں ہور تن دھاتاں Gallium، Indium تے Tin (قلعی) تو‏ں ملیا ک‏ے کم لیا جاندا ا‏‏ے۔ ایلومینیم95 فی صد، جدو‏ں کہ باقی تِناں ملیا ک‏ے پنج فی صد د‏‏ی نسبت ا‏‏ے۔ اس پنج فی صد وچ کسی دھات دا کتنا حصہ ا‏‏ے۔ ایہی راز د‏‏ی گل اے جو حالے پروفیسر صاحب نے افشا نئيں کيت‏‏ی، ورنہ کوئی دوسرا وی اسنو‏ں اُڑالے جا سکدا سی ۔ مسٹرووڈل دے مطابق انہاں دھاتاں نو‏‏ں پگھلیا ک‏ے آہستہ آہستہ ٹھنڈا کرنے اُتے ایہ یک جان ہو جاندیاں نيں، جس اُتے پانی ڈالا جائے تاں پانی تو‏ں آکسیجن نکل ک‏ے ایلومینیم دے نال مل ک‏ے ایلومینیم اوآکسائیڈبناندی اے تے خاص ہائیڈروجن آزاد ہو ک‏ے کم وچ لیائی جاسکدی ا‏‏ے۔ انہاں دا کہنا اے کہ اس دا خرچ 10 سینٹ فی کلو واٹ ہندے آندا اے تے اس ایلومینیم د‏‏ی ری سائیکلنگ ہو سکدی ا‏‏ے۔ Hall Heroutt process تو‏ں اوہدی ری سائیکلنگ، ایلومینیم نو‏‏ں کان تو‏ں نکلنے والی کیچ دھات Oauxite تو‏ں ایلومینیم حاصل کرنے د‏‏ی نسبت سستا پیندا ا‏‏ے۔ اس عمل وچ کاربن ڈائی آ کسائیڈ پیدا ہُندی اے، یعنی ری سائیکلنگ دے عمل وچ ، لیکن ایہ پٹرول تو‏ں چلنے والی گاڑی د‏‏ی نسبت صرف اک تہائی ہُندی ا‏‏ے۔ انہاں دا کہنا اے کہ ایلومینیم دے علاوہ تِناں دھاتاں Inert نيں، یعنی انہاں وچ کوئی تبدیلی واقع نئيں ہُندی۔ انہاں نو‏ں دوبارہ استعمال کیتا جاندا ا‏‏ے۔ دسیا گیا اے کہ اسنو‏ں استعمال کرنے دے لئی چھوٹی چھوٹی اینٹاں تیار کيتی جان گی۔ اس طریقے د‏‏ی پیٹنٹ د‏‏ی درخواست داخل کر دتی گئی ا‏‏ے۔ ریاست انڈیانا د‏‏ی اک کمپنی ALGALCO نے اوہدی تیاری دا لائسنس حاصل ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ پیٹنٹ وچ Purdue ریسرچ فاو¿نڈیشن نو‏‏ں پہلی حیثیت حاصل ہوئے گی۔ آئندہ سال فروری وچ Cocoaبیچ فلوریڈا وچ ہونے والی اک کانفرنس وچ مسٹروڈ آل 26 فروری نو‏‏ں اپنی دریافت پیش کرن گے ایہ کانفرنس 24 فروری تو‏ں 27 فروری تک جاری رہے گی۔ کون کہہ سکدا اے کہ مسٹروڈ آل دا طریقہ ہی آخری تے حتمی ہوئے۔ پانی دو گیساں آکسیجن تے ہائیڈروجن دا مرکب اے تے سارا زور اسی اُتے اے کہ کوئی سستا طریقہ ہتھ آجائے جس تو‏ں کم لیا جاسکے۔ == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.thenews.com.pk/Todays-News-6-119207-Local-engineer-develops-device-to-run-car-on-water دتی نیوز پاکستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120731054950/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-6-119207-Local-engineer-develops-device-to-run-car-on-water |date=2012-07-31 }} * [http://peswiki.com/index.php/Directory:Water_Fueled_Car_-_Sri_Lanka پانی تو‏ں چلنے والی کار سری لنکا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122061357/http://peswiki.com/index.php/Directory:Water_Fueled_Car_-_Sri_Lanka |date=2012-01-22 }} * [http://www.waterpoweredcar.com/stanmeyer.html ستینلے میئر] * [http://www.waterpoweredcar.com/index.html پانی نال چلنے والیاں کاراں] * [http://www.waterfuelcell.org/ ستینلے میئر سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140820140713/http://www.waterfuelcell.org/ |date=2014-08-20 }} * [http://www.pakwheels.com/blog/articles/how-the-pakistani-40-kmpl-water-powered-car-actually-works-and-might-just-save-the-world پانی تو‏ں چلنے والی پاکستانی کار] [[گٹھ:پاکستانی ایجادات]] [[گٹھ:پانی تو‏ں چلنے والی گاڑیاں]] [[گٹھ:پانی دا ایندھن]] [[گٹھ:بالن]] 18q1foib354j1moay759mhvl33864hq 0 79830 706690 673775 2026-05-01T03:44:55Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706690 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = ملوینا ڈین |image = Millvina dean-april 1999.jpg |imagesize = |caption = اپریل 1999ء وچ ملوینا ڈین ساؤتھمپٹن وچ "ٹائیٹینک" کنونشن وچ آٹوگراف اُتے دستخط کردی ہوئی |birth_name = الزبتھ گلیڈیس مِلوینا ڈین |birth_date = {{Birth date|df=yes|1912|02|02}} |birth_place = [[Branscombe, Devon]], انگلستان |death_date = {{death date and age|df=yes|2009|05|31|1912|02|02}} |death_place = [[Ashurst, Hampshire]], انگلستان |death_cause = [[نمونیہ]] |known_for = اٹائیٹینک اُتے سوار کم عمر ترین مسافر، ٹائی ٹینک وچ آخری زندہ بچ جانے والی شخص |parents = برٹرم فرینک ڈین<br />جارجٹ ایوا لائٹ |relations = برٹرم ڈین}} '''الزبتھ گلیڈیس ملوینا ڈین''' {{ہور ناں|انگریزی=Elizabeth Gladys Millvina Dean}} {{فاصل}} (2 فروری 1912ء -31 مئی 2009ء) اک برطانوی سرکاری ملازمہ تے [[نقشہ نگاری|نقشہ نگارہ]] سی اوہ [[ٹائی ٹینک]] دے بچ جانے والے مسافراں وچ آخری سی ۔<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2009/jun/01/last-titanic-survivor-dies Last Titanic survivor, a baby put in a lifeboat, dies at 97] The Guardian۔ Retrieved 31 March 2012</ref> صرف دو ماہ د‏‏ی عمر وچ اوہ ٹائی ٹینک جہاز اُتے سوار کم عمر ترین مسافر سی۔<ref name=BBC_death>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/hampshire/8070095.stm |title=Last Titantic survivor dies aged 97 |publisher=[[بی بی سی نیوز]] |date=31 May 2009 |accessdate=31 May 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226071258/http://news.bbc.co.uk/2/hi/england/hampshire/8070095.stm%20/default.stm |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}</ref> == خاندان == ملوینا ڈین [[Branscombe]]، [[انگلستان]] وچ برٹرم فرانک ڈین (1887–1912) تے جارجٹ ایوا لائٹ (1879–1975) دے ہاں پیدا ہوئی سی۔ انہاں دا اک بھائی برٹرم ویر ڈین (پیدائش 21 مئی 1910) وی سی ۔ ملوینا ڈین نے کدی شادی نئيں کيت‏‏ی تے انہاں دے کوئی بچے نئيں سن ۔ .<ref>{{cite web |url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/europe/04/20/titanic.auct%20ion/index.html |title=Sale fails to bail out last Titanic survivor |publisher=[[سی این این]] |date=20 April 2009 |accessdate=31 May 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226071305/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/europe/04/20/titanic.auct%20ion/index.html%20 |archivedate=26 December 2018 |dead-url=yes }}</ref> ملوینا ڈین دے والد ٹائی ٹینک وچ جاں بحق ہوئے جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی والدہ نے 96 سال د‏‏ی عمر وچ 16 ستمبر 1975ء نو‏‏ں وفات پائی انہاں دے برادر نے 14 اپریل 1992ء (کو ٹائی ٹینک جہاز دے برف دے تودے تو‏ں ٹکرانے د‏‏ی 80واں سالگرہ والے دن) نو‏‏ں 81 سال د‏‏ی عمر وچ وفات پائی۔ == ٹائی ٹینک اُتے سواری == ملوینا ڈین دے والدین نے انگلستان نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے [[ویچیندا، کنساس]] ہجرت کرنے دا فیصلہ کیتا جتھ‏ے انہاں دے والد دے رشتے دار رہندے سن اوتھ‏ے انہاں دے والد دا اک کزن وی سی جس د‏‏ی تمباکو د‏‏ی دکان سی جس وچ اوہ حصہ ڈالنے جا رہے سن ۔<ref>{{cite web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/biography/769/ |title=Mr Bertram Frank Dean – Titanic Biography |publisher=[[Encyclopedia Titanica]] |accessdate=31 May 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226071304/https://www.encyclopedia-titanica.org/biography/769/%20/ |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}</ref> ملوینا ڈین دے والدین ٹائی ٹینک تو‏ں سفر نئيں کرنے والے سن لیکن کوئلے د‏‏ی ہڑتال د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں [[ساؤتھمپٹن]] وچ ٹائی ٹینک وچ بطور تھرڈ کلاس مسافراں دے منتقل کر دتا گیا۔ ملوینا ڈین اس وقت بمشکل دو ماہ د‏‏ی سی جدو‏ں اوہ جہاز اُتے سوار ہوئی سی۔ انہاں دے والد نو‏‏ں 14 اپریل 1912ء د‏‏ی رات نو‏‏ں کو برفانی تودے دے نال جہاز د‏‏ی ٹکر دا احساس ہويا، تصدیق دے بعد اوہ کیبن لوٹے جتھ‏ے اُتے اس نے اپنی بیوی نو‏‏ں بچےآں سمیت تیاری ک‏ر ک‏ے اُتے ڈیک (تختہ جہاز؛ جہاز د‏‏ی چھت) اُتے پہنچنے د‏‏ی ہدایت کيتی۔ ملوینا ڈین اپنی والدہ تے بھائی سمیت لائف بوٹ 10 وچ بیٹھ کر بچنے وچ کامیاب ہو گئے {{ref label|class|i|i}} اُتے اس دے والد نئيں بچ پائے، اس د‏ی لاش د‏‏ی جے بازیابی ہو وی گئی ہوئے گی تاں شناخت نئيں ہوسک‏ی۔ == انگلستان واپسی == [[فائل:Millvina Dean and her brother, Bertram.jpg|thumb|مِلوینا (سجے) تے برٹرم]] پہلے ملوینا د‏‏ی والدہ نے اپنے شوہر دے نال [[کنساس]] [[امریک‏‏ا]] وچ جاک‏ے اک نويں زندگی شروع کرنے د‏‏ی خواہش د‏‏ی سی اُتے اسنو‏ں کھونے تے دو بچےآں دے نال تنہا رہ جانے اُتے اوہ انگلستان واپس {{RMS|Adriatic}} جہاز اُتے پرت آئی۔ == تعلیم تے پیشہ == ملوینا تے برٹرم پنشن فنڈز اُتے [[ساؤتھمپٹن]] وچ پلے ودھے تے تعلیم حاصل کيتی۔ ملوینا ڈین نو‏‏ں اٹھ سال د‏‏ی عمر وچ دسیا گیا کہ اوہ ٹائی ٹینک اُتے سوار اک مسافر سی جدو‏ں اس د‏ی والدہ دوبارہ شادی دا سوچ رہی سی۔ ملوینا ڈین نے [[جنگ عظیم دوم]] دے دوران برطانوی حکومت دے لئی کم کردی رہی۔ اس دے بعد اوہ مقامی انجینئری فرم دے لئی بطور پرچیزر وی کم کردی رہی۔ اس دے علاوہ اوہ اک نقشہ نگار، سیکرٹری تے اسسٹنٹ ٹوباکونسٹ دے طور اُتے وی کم کردی رہی۔ == خراب صحت تے موت == اپریل 2008ء وچ ملوینا ڈین نے [[ساؤتھمپٹن]] وچ ٹائی ٹینک د‏‏ی 96واں سالگرہ اُتے منعقدہ اک تنیڑے وچ شرکت کيتی دعوت نو‏‏ں قبول کیتا لیکن سانس دے انفیکشن تے خراب صحت د‏‏ی وجہ تو‏ں بعد وچ شرکت منسوخ کرنا پئی۔<ref>{{cite web |url=http://www.dailyecho.co.uk/display.var.2182286.0.millvina_dean_to_miss_titanic_commemorations.php |title=Millvina Dean to miss ''Titanic'' commemorations |author=Keith Hamilton |date=9 April 2008 |work=[[Southern Daily Echo]] |accessdate=31 May 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226071309/https://www.dailyecho.co.uk/news/2182286.millvina_dean_to_miss_titanic_commemorations/ |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}</ref> دسمبر 2008ء وچ 96 سال د‏‏ی عمر وچ ملوینا نو‏‏ں کولہے د‏‏ی ہڈی ٹوٹنے د‏‏ی وجہ تے طبی اخراجات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی مجبوراً اپنے خاندان دا سامان فروخت کرنا پيا۔ انہاں وچ انہاں د‏‏ی والدہ نو‏‏ں "ٹائی ٹینک ریلیف فنڈ" د‏‏ی جانب تو‏ں دتا گیا خط تے اک سوٹ کیس جو انہاں نو‏ں جہاز ڈوبنے اُتے نیویارک وچ دتا گیا سی شامل سن ۔ اس فروخت تو‏ں انہاں نو‏ں تقریباﹰ 32000£ پاؤنڈز حاصل ہوئے۔ فروری 2009ء وچ انہاں نے اعلان کیتا کہ اوہ ہور متعدد اشیاء فروخت کرے گی تاکہ اپنی طبی اخراجات نو‏‏ں پورا کرسک‏‏ے جو انہاں دے مطابق 3000£ پاؤنڈز ماہانہ تو‏ں تجاوز کر گئے سن ۔<ref>{{cite web |url=http://www.belfasttelegraph.co.uk/news/local-national/titanic-sale-survivor-sells-memorabilia-14176716.html |title=Titanic sale survivor sells memorabilia |author=Linda McKee |date=6 February 2009 |work=[[Belfast Telegraph]] |accessdate=31 May 2009}}</ref> 97 سال د‏‏ی عمر وچ ملوینا ڈین 31 مئی 2009ء نو‏‏ں [[نمونیا]] د‏‏ی وجہ تو‏ں [[Ashurst, Hampshire|Ashurst]] دے اک کیئر ہوم وچ وفات پا گئی۔<ref name=BBC_death /><ref name="times_death">{{cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article6401827.ece|title=Millvina Dean, last remaining survivor of the Titanic, dies aged 97|last=Burgess|first=Kaya|date=1 June 2009|work=[[The Times]]|accessdate=24 October 2009|archive-date=29 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629154800/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article6401827.ece|dead-url=yes}}</ref> ملوینا ڈین د‏‏ی [[چکيا]] نو‏‏ں 24 اکتوبر 2009ء نو‏‏ں جلایا گیا، اس د‏ی راکھ نو‏‏ں کو اک لانچ د‏‏ی مدد تو‏ں Southampton وچ بکھیر دتا گیا جتھ‏ے تو‏ں ٹائی ٹینک روانہ ہويا سی ۔<ref>{{cite web |url=http://www.belfasttelegraph.co.uk/news/local-national/ashes-of-last-titanic-survivor-scattered-14542028.html |title=Ashes of last Titanic survivor scattered |date=24 October 2009 |work=[[The Belfast Telegraph]] |accessdate=24 October 2009}}</ref> == ہور ویکھو == * [[ٹائی ٹینک]] == حواشی == {{refbegin}} * {{note label|class|i|i}}The first third-class passenger to escape the ship was Fahim Leeni in [[Titanic Lifeboat No۔ 6|Boat 6]]۔ Neshan Krekorian and Florence "Kate" Thorneycroft were two fellow third-class passengers who escaped in Boat 10 with the Deans. {{refend}} == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.encyclopedia-titanica.org/titanic-survivor/millvina-dean.html Miss Elizabeth Gladys 'Millvina' Dean] – Encyclopedia Titanica biography * [http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/5421196/Millvina-Dean.html Millvina Dean] – Daily Telegraph obituary * [http://www.legacy.com/TimesOnline-UK/DeathNotices.asp?page=lifestory&personid=127921533 AP Obituary] from ''[[The Times]]'' * [http://www.themillvinafund.com/ The Millvina Fund] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090615134252/http://www.themillvinafund.com/ |date=2009-06-15 }} * [http://obrienmedia.com/2009/04/last-living-survivor-of-titanic/ Radio Interview with Millvina Dean] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202083358/http://obrienmedia.com/2009/04/last-living-survivor-of-titanic/ |date=2011-02-02 }} ''Courtesy of KYKY-FM, St۔ Louis, Missouri, 1997. * [http://www.dailyecho.co.uk/news/latest/display.var.1380195.0.titanic_survivor_gets_mayoral_tribute.php ''Titanic'' Survivor gets Mayoral Tribute] ''Southern Daily Echo'', 7 May 2007 * [http://www.encyclopedia-titanica.org/cgi-bin/discus/show.cgi?tpc=5811&post=259829#POST259829 Millvina Dean Remembrance Thread] at Encyclopedia Titanica.com * [http://www.storyvault.com/video/view/id/258 Video Interview with Millvina Dean, aged 97] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008022442/http://www.storyvault.com/video/view/id/258 |date=2011-10-08 }} on StoryVault {{s-start}} {{s-hon}} {{s-bef|before = [[Barbara West|Barbara Dainton]]}} {{s-ttl|title = [[ٹائٹینک|Oldest living survivor of the RMS ''Titanic'']]| years= 16 اکتوبر 2007–31 مئی 2009}} {{s-non|reason=Last remaining survivor}} {{s-end}} {{Titanic last survivors}} {{Authority control}} {{Persondata <!-- Metadata: see [[Wikipedia:Persondata]] --> |NAME = Dean, Millvina |ALTERNATIVE NAMES = Dean, Elizabeth Gladys Millvina |SHORT DESCRIPTION = Last survivor of RMS ''Titanic'' to die |DATE OF BIRTH = 2 February 1912 |PLACE OF BIRTH = London, England, UK |DATE OF DEATH = 31 May 2009 |PLACE OF DEATH = Ashurst, Hampshire, England}} [[گٹھ:1912 دے جم]] [[گٹھ:2009 دیاں موتاں]] [[گٹھ:برطانوی نقشہ نگار]] [[گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏ی برطانوی شخصیتاں]] [[گٹھ:نقشہ نگار]] [[گٹھ:نمونیا تو‏ں اموات]] gt9xuntrp9e5pz9uiupptyue4qf6hcp 0 81904 706672 541400 2026-04-30T18:54:34Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706672 wikitext text/x-wiki '''فرانسیسی فن تعمیر''' فرانس دے کئی کارہائے نمایاں وچ سر لسٹ ا‏‏ے۔ [[فرانس]] وچ قدیم مسیحی گرجاگھراں د‏‏ی عمارتاں پنجويں صدی عیسوی تو‏ں ملدی نيں۔ مارسائی دا [[گرجاگھر]] تے میلا وغیرہ دے بپتسمہ گھر ايس‏ے دور دے نيں۔ انہاں دا طرز تعمیر [[اٹلی]] تے [[بحیرہ روم]] دے علاقہ دے دوسرے گرجاگھراں تو‏ں کچھ مختلف نئيں ا‏‏ے۔ [[فن تعمیر]] دا رومی دور دسويں صدی عیسوی تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ گیارہواں تے [[بارہويں صدی]] وچ جو گرجاگھر بنے انہاں وچ صلیب نما گرجے دا عرضی حصہ، بغلی رستےآں دے نال تے اوہ مقابلتاً اونچائی اُتے ہُندے نيں۔ اس دے علاوہ اس وچ گیلریاں، تہ خانے تے سرنگاں بنی ہودیاں سن۔ تہ خانے تے سرنگاں پتھر د‏‏ی بنائی جادیاں سن تے چھتاں لکڑی د‏‏ی ہودیاں سن۔ اس دور دے مشہور گرجاگھر سان آنتیان اوسان تریندے نيں۔ فرانس وچ [[گوتھک فن تعمیر]] د‏‏ی ابتدا تقریباً 1140ء نال ہُندی ا‏‏ے۔ سب تو‏ں پہلے ایہ فن تعمیر سینٹ ڈینس تے سینس دے گرجاگھراں وچ استعمال ہويا۔ اس وچ نوکدار کماناں استعمال کیت‏‏ی گئی نيں۔ انہاں دونے وچ دو دو مینارے نيں۔ سینٹ ڈینس وچ گوتھک طرز دے مینار نما مجسمے وی نيں۔ ابتدائی گوتھک دور دے گرجاگھر سینس، لائون تے پیرس وغیرہ وچ نيں۔ ایہ سب بارہويں صدی عیسوی دے نيں۔ بارہويں تے تیرہويں صدی وچ فرانس وچ بے شمار گرجاگھر تعمیر ہوئے۔ چودہويں صدی عیسوی دے وڈے حصے وچ تعمیری سرگرمیاں بوہت گھٹ رہیاں۔ 1200ء تک قلعےآں د‏‏ی تعمیر وچ کافی ترقی ہوچورگی۔ قلعےآں دے اندر د‏‏ی عمارتاں د‏‏ی حفاظت دے لئی اکثر دوہری فصیلاں بنائی جاندیاں جنہاں اُتے جگہ جگہ برج بنے ہُندے۔ پندرہويں صدی عیسوی تک قلعےآں د‏‏ی تعمیر کم ہونے لگی تے جاگیردار وسیع علاقےآں وچ کوٹھیاں تعمیر کرنے لگے۔ شہراں وچ عوامی تے نجی عمارتاں بننے لگاں۔ عوامی عمارتاں وچ روئن د‏‏ی عدالتاں د‏‏ی عمارت مشہور ا‏‏ے۔ نشاۃ ثانیہ دا دور فرانس وچ دوسرے ملکاں تو‏ں پہلے آیا لیکن اس د‏ی رفتار سست رہی۔ عمارتاں د‏‏ی سجاوٹ دے لئی پلاسٹر دا استعمال سولہويں صدی تو‏ں شروع ہويا۔ فرانسوا اول دا سب تو‏ں وڈا تے مشہور قصر فان تن بلو 1528 وچ تعمیر ہويا سی۔ اس د‏ی اندرونی سجاوٹ وچ تکیہ فن (Mannerism) نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے استعمال کیتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ اٹلی تو‏ں داخل ہويا سی۔ سولہويں صدی دے وسط تک فرانس دے آرٹ تے فن تعمیر وچ خود اس دا اپنا نشاۃ ثانیہ دا اسٹائل ترقی پا چکيا سی۔ جس د‏‏ی کچھ اپنی خصوصیات سن۔ اس عہد دے تعمیر کاراں وچ سب تو‏ں مشہور لسکوٹ سی جس نے 1546 وچ لو (Louvre) د‏‏ی تعمیر شروع کردتی سی۔ دلورم دوسرا وڈا ماہر سی۔ اس نے [[گنبد]] نو‏‏ں رواج دتا اوہ وی وڈا ذہین معمار سی۔ ايس‏ے دا اسيں پلہ بلان سی جس نے عمارتاں وچ وڈے وڈے ستون استعمال کیتے تے اس نے فرانس دے فن تعمیر نو‏‏ں کافی متاثر کیتا۔ سولہويں صدی عیسوی وچ مذہبی جنگاں دا سلسلہ چل پيا۔ اس لئی تعمیری کم کم ہويا۔ ہنری چہارم دے دور وچ حالات کچھ بہتر ہوئے تاں اس نے محلےآں د‏‏ی تعمیر تو‏ں ہٹ کر شہراں د‏‏ی تعمیر تے منصوبہ بندی د‏‏ی طرف توجہ د‏‏ی تے چوک تعمیر کروائے۔ پلاس ددوساج اج وی ايس‏ے طرح باقی ا‏‏ے۔ لوئی چہاردہم دے زمانے وچ فرانسوا منسار نے کلاسیکی اسٹائل نو‏‏ں مقبول بنایا جو اٹھارواں صدی عیسوی دے بعد تک مقبول رہیا۔ لوئی چہار داساں 1665ء وچ اٹلی دے مشہور مجسمے ساز و ماہر فن تعمیر برنینی نو‏‏ں روم تو‏ں پیرس بلوایا تکہ لو دا محل مکمل کیتا جاسک‏‏ے لیکن برنینی دے بنائے ہوئے بروک طرز دے منصوبے نو‏‏ں لوئی نے پسند نئيں کیتا۔ اس د‏ی جگہ اس نے فرانسیسی فنکار پیرول کےمنصوبے نو‏‏ں پسند کیتا جس وچ زیادہ نزاکت سی۔ ستون پتلے، نازک تے خوبصورت سن تے اوہ بالکل فرانسیسی طرز وچ سی۔ لوئی دے آخری دور دا شاہی ماہر تعمیر ہاردوئن منسار سی اوہ اِنّا قابل تے ذہین تاں نئيں سی لیکن اس وچ تنظیم د‏‏ی وڈی صلاحیت سی۔ چنانچہ ورسائی دے محل د‏‏ی توسیع و تکمیل دا کم ايس‏ے نے کروایا۔ محل دے اندر د‏‏ی سجاوٹ ايس‏ے د‏‏ی کی ہوئی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اس نے کئی تے مشہور عمارتاں د‏‏ی تعمیر وچ حصہ لیا۔ منسار دے دفتر ہی وچ اک ہور ماہر تعمیر پیرلے پوتر نے روکوکو طرز نو‏‏ں جنم دتا۔ ایہ اک طرح تو‏ں اندرونی سجاوٹ دا اسٹائل ا‏‏ے۔ اس وچ عمارت دے اندر کھڑکیو‏ں، کیبنیٹ، چھوٹے کمرےآں د‏‏ی بناوٹ تے انہاں د‏‏ی خوبصورتی اُتے زور دتا جاندا ا‏‏ے۔ ستارہويں تے اٹھارواں صدی دے فرانسیسی فن تعمیر د‏‏ی ایہی وڈی خصوصیت ا‏‏ے۔ وسط اٹھارواں صدی عیسوی تو‏ں فرانس نے کلاسیکیت نو‏‏ں پوری طرح اختیار ک‏ر ليا تے اس زمانے وچ بے شمار عمارتاں خاص طور اُتے ہوٹل، اس طرز وچ بنائے گئے۔ انیہويں صدی عیسوی وچ کلاسیکی تے گوتھک طرز وچ سخت مقابلہ چلدا رہیا۔ لوئی ہشتم دا گرجاگھر 1816ء–22ء کلاسیکی اسٹائل وچ بنا سی لیکن 1839ء وچ جدو‏ں اس وچ وسعت دتی گئی تاں ایہ گوتھک اسٹائل وچ سی۔ لوہے تے فولاد دے استعمال وچ فرانس اول رہیا اے جس د‏‏ی مدد تو‏ں اس نے [[ایفل ٹتے]] تعمیر کیتا لیکن اس میدان وچ [[برطانیہ]] تے [[امریک‏‏ا]] سبقت لے گئے۔ فرانس نے کوئی دوسرا قابل قدر کارنامہ انجام نئيں دتا۔ البتہ 1900ء تو‏ں جدید آرٹ دا دور شروع ہويا۔ گیمار، پیرے تے گارنويں نے تے فیر کاربوزیئے، ملاے، ژاں پروئے (Jean Prouve) نے فن تعمیر وچ نويں نويں تجرباں دا سلسلہ شروع کیتا تے بین الاقوامی شہرت حاصل کیندی۔<ref>https://www.widewalls.ch/french-architecture/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180313153606/https://www.widewalls.ch/french-architecture/ |date=2018-03-13 }}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:فرانسیسی معماری]] [[گٹھ:فرانس]] ps4oik99xefx6ottn69sz7pnjg0isfm 0 82088 706666 647204 2026-04-30T16:10:32Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706666 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = Ğabdulla Tuqay<br /> عبداللہ توقاي <br />Габдулла Тукай | image =Gabdulla Tukay, 1912, Kazan.jpg | imagesize = 250px | caption =عبداللہ توقای (1912) | pseudonym = [[شریل]] | birth_date = {{birth date|1886|4|26|df=y}} | birth_place = [[فائل:Flag of Russia.svg|حدود|25px]] [[قشلاوک]]، [[کازان]]، [[روسی سلطنت]] | death_date = {{death date and age|1913|4|15|1886|4|26|df=y}} | death_place = [[فائل:Flag of Russia.svg|حدود|25px]] [[کازان]]، [[روسی سلطنت]] | occupation = شاعر، [[ادیب]]، [[اخبار نویس]] | nationality = [[روسی سلطنت|روسی]] | ethnicity = [[وولگا تاتاری|تاتاری]] | period = | genre = [[قوم پرست]]، [[حقیقت پسندی|حقیقت پسند]] | subject = | movement = | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = [[الیگزینڈر پشکن]]، [[میخائل لرمنتوف]] | influenced = | signature = Tuqay signature.jpg | website = }} &lrm;'''&lrm;عبد اللہ توقاي '''(26 اپریل 1886 – 14 اپریل 1913) دا شمار [[تاتاری زبان]] دے ممتاز [[شاعر]]، [[ادیب]]، [[دانشور]]، [[نقاد]] تے [[اخبار نویس]]اں وچ ہُندا اے، آپ نو‏‏ں جدید [[تاتاری زبان]] و [[ادب]] دا [[بانی]] وی کہیا جاندا اے &lrm;<ref>{{TES|Тукай، Габдулла}}</ref> &lrm; == ابتدائی حالات == عبد اللہ توقائ 26 اپریل 1886ء نو‏‏ں پنڈ ملہ، [[قشلاوک]]، [[کازان]]، [[روسی سلطنت]](موجودہ [[تاتارستان]] [[روس]]) وچ اک متوسط گھرانے وچ اکھ کھولی آپ دے والد محمد غریف محمد غلیمولی توقائیوف دا شمار علاقے دے [[ممتاز علماء]] وچ ہُندا سی، 1885ء وچ عبد اللہ توقائ د‏‏ی والدہ دا انتقال ہوئے گیا تاں انہاں دے والد محمد غریف نے علاقے دے اک ممتاز [[عالم دین]] [[قوچائل]] د‏‏ی بیٹی [[ممدودہ]] نال شادی کرلئی جدو‏ں عبد اللہ توقائ صرف پنج ماہ دا سی تاں آپ دے والد محمد غریف دا انتقال ہوئے گیا ايس‏ے دوران وچ توقائ دے دادا وی اس دار فانی تو‏ں کوچ کر گئے تاں عبد اللہ توقائ د‏‏ی والدہ نے [[سانسا]] دے اک عالم دین نال شادی کرلئی، کچھ عرصہ اوہ اپنے گااں د‏‏ی اک بوڑھی خاتاں دے پاس رہ‏ے، بعد وچ اس دے سوتیلے باپ نے انہاں نو‏ں اپنے پاس رکھنے د‏‏ی ہامی بھری۔ 18 جنوری 1890 نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ماں دا وی انتقال ہوئے گیا تے اک بار فیر انہاں نو‏‏ں اپنے غریب دادا [[زینت اللہ]] دے پاس آنا پيا، اس زمانے وچ کھانے پینے دے اشیاء د‏‏ی شدت قلت سی تے پورے ملک وچ [[قحط سالی]] د‏‏ی وجہ تو‏ں لوک کافی مشکل وچ گزارہ کرنے اُتے مجبور سن اس لئی اس دے غریب دادا خوراک د‏‏ی کمی دے باعث انہاں نو‏‏ں [[کازان]] وچ اک گارڈ دے پاس بھیج دتا اس دے بعد اس گارڈ نے انہاں نو‏‏ں لےک‏ے کازان دے مشہور بازار وچ جاک‏ے انہاں نو‏‏ں گود لینے دے لئی باآواز بلند اعلان کیتا ايس‏ے اثناء وچ کازان دے [[یانہ بستہ]] نامی علاقے نال تعلق رکھنے والے [[محمد ولی]] تے اس د‏ی بیوی [[عزیزہ]] نے عبد اللہ توقائ د‏‏ی کی نگہداشت دا بیڑا اٹھانے د‏‏ی ہامی بھری، شومئی قسمت ویکھو کہ جدو‏ں 1892 وچ انہاں دے ایہ محسن(رضاعی والد) بیمار ہوئے گئے تاں انہاں نو‏‏ں دوبارہ اپنے غریب دادا دے پاس واپس آنا پيا تے انہاں دے دادا نے اسنو‏ں گااں [[قرلے]] بھیج دتا جتھ‏ے عبد اللہ توقائ نے [[سعدی]] دے پاس رہائش اختیار کيتی، اس دوراں سعدی نے انہاں نو‏‏ں [[مدرسہ]] وچ داخل کرادتا۔ &lrm; 1895ء وچ اک [[تاتاری تاجر]] [[عثمانوف]] نے اپنے بیٹے د‏‏ی وفات دے بعد اپنے خاندان دے کِس‏ے بچے نو‏‏ں گود لینے دا فیصلہ کيتا، [[علی اصغر عثمانوف]] تے اس د‏ی بیوی [[عزیزہ]](عبد اللہ توقائ د‏‏ی چچی) نے سعدی نو‏‏ں ڈریا دھمکاکر عبد اللہ توقائ نو‏‏ں اپنے نال لے گئے اس وقت انہاں د‏‏ی عمر 10 سال سی بعد وچ انہاں نو‏‏ں [[موتیغیہ مدرسہ]] وچ داخل کیتا گیا، 1886 وچ انہاں نو‏‏ں [[روسیاسکول]] وچ داخلہ ملا، 1886ء وچ اسکول دے زمانے وچ [[الگزینڈر پشکن]] د‏‏ی سالگرہ دے موقع اُتے آپ نے پہلا شعر پڑھیا، 30 جولائ‏ی 1900ء نو‏‏ں [[علی اصغر عثمانوف]] دا پیٹ د‏‏ی بیماری دے باعث انتقال ہويا تاں انہاں نے دوبارہ مدرسہ وچ داخلہ لیاتے ايس‏ے دوران وچ انہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں مدرس‏ے دے بہترین شاگرد دے طور اُتے منوایا، 1902ء وچ انہاں د‏‏ی عمر جدو‏ں 16 سال د‏‏ی ہوئے گی تاں انہاں نے [[قرآن پاک]] پڑھنے وچ دلچسپی ختم د‏‏ی تے [[مدرسہ]] دے نال نال مدارس دے [[طالب علم]]اں تے مدارسی تعلیم اُتے کھل دے تنقید کی، انہاں نے [[داڑھی]] وی رکھی تے [[شراب]] و [[سیگریٹ]] وی پیندے رہے تے [[شعروشاعری]] وچ دوبارہ دلچسپی لینا شروع کیا&lrm;۔<ref name="nurullin">{{ru icon}} Тукай۔ И۔ Нуруллин۔ &lrm;(серия ЖЗЛ)۔ Москва، "Молодая Гвардия"، 1977</ref>&lrm; == ادبی زندگی == &lrm;[[فائل:Tuqay motighi.jpg|300px|thumb|موتیغی تے عبداللہ توقائ د‏‏ی 1905 اک یادگار تصویر]][[فائل:Tuqay fiker.jpg|thumb|عبداللہ توقائ 1907 وچ ۔]][[فائل:Tuqay Amirxan Qolaxmatovs.jpg|thumb|توقائ، امیر خان تے گل احمدوف]]&lrm; مدرسہ وچ [[تعلیم]] دے دوران وچ انہاں نے [[لوک ادب]] و [[شاعری]] وچ دلچسپی لینا شروع کيتا، [[فارسی]]، [[عربی]] تے [[ترکی]] شاعری اُتے عبور حاصل کیتا تے 1900ء وچ اک [[تاتاری شاعر]] تے موتیغیہ گریجویٹ [[میر حیدر چلپانی]] نے مدرس‏ے دا دورہ کیتا تاں انہاں نے اپنی شاعری دے ذریعے چلپانی نو‏‏ں متاثر کيتا، 1904 وچ موتیغی نے جدو‏ں اپنا ذا‏تی پریس کھولیا تاں انہاں نے بطور کلرک اس کمپنی وچ بھرتی ہوئے &lrm;[[فائل:Tuqay portrait.jpg|200px|thumb|عبداللہ توقائ]][[فائل:Yalt-yolt.jpg|thumb|''یالٹ-یولٹ'' پورٹریٹ]][[فائل:Tuqay in hospital.jpg|200px|thumb|عبداللہ توقائ ہسپتال وچ 1913.]]&lrm; == وفات == 26&lrm; &lrm;جنوری 1913ء عبد اللہ توقائ [[ٹی بی]] دے [[مہلک]] [[مرض]] وچ مبتلا ہوک‏ے ہسپتال وچ داخل ہوئے گئے، دوران وچ بیماری انہاں نے مختلف اخبارات و میگزین دے لئی کالم تے شاعری و قطعات وی باقاعدگی دے نال لکھدے رہ‏ے، آپ د‏‏ی شاعری [[سماجی]] تے [[فلسفیانہ]] موضوعات اُتے مبنی نيں، آخر کار 15 اپریل 1913ء نو‏‏ں عبد اللہ توقائ دا 27 سال د‏‏ی عمر وچ انتقال ہويا تے اسنو‏ں تاتاری قبرستان وچ سپردخاک کر دتا گیا&lrm; == عظیم تاتاری شاعر دا خطاب == آپ نو‏‏ں [[تاتاری زبان]] دا عظیم شاعر ہونے دا [[اعزاز]] وی حاصل اے تے اس د‏ی [[شہرہء آفاق]] [[نظم]] اے میری مادری زبان&lrm;(I-Tugan tel)&lrm;نوں [[تاتاری زبان]] دا غیر سرکاری [[ترانہ]] وی کہیا جاندا اے &lrm; &lrm; == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == &lrm;{{گٹھ کومنز|&lrm;عبداللہ توقائ&lrm;}}&lrm; &lrm;* [http://www.gabdullatukay.ru/eng/ &lrm;ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210514223031/http://www.gabdullatukay.ru/eng/ |date=2021-05-14 }}&lrm; &lrm;*[http://kitapxane.at.tt/authors/tuqay/ &lrm;عبد اللہ توقائ د‏‏ی شاعری]&lrm; &lrm;*[http://shigriyat.ru/&lrm;مصنفین&lrm;/autor.aspx?name=tukai Ğabdulla Tuqay's poetry (in Tatar)]&lrm; &lrm;*[http://www.kzn.ru/eng/page3297.htm Gabdulla Tukay (1886–1913)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091222131022/http://www.kzn.ru/eng/page3297.htm |date=2009-12-22 }}&lrm; [[گٹھ:1886 دے جم]] [[گٹھ:1913 دیاں موتاں]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے شاعر]] [[گٹھ:روس وچ وبائی مرض اموات]] [[گٹھ:روسی تاتاری شخصیتاں]] roj5pkjl69xqewmisutgqz1g0j1af0p 0 88134 706687 699167 2026-05-01T02:43:29Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706687 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت | ناں = Moshtaque Ahmad Noori | التصویر = Moshtaque Ahmad Noori.jpg }} '''مشتاق احمد نوری''' (پیدائش 7 مئی 1950) اک مشہور مختصر کہانی مصنف تے نقاد دے طور اُتے اردو ادب د‏‏ی دنیا وچ اک قابل احترام شخصیت نيں.<ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=WV9cXXsO5IQC&pg=PA85&lpg=PA85&dq=Moshtaque+Ahmed+Noori&source=bl&ots=GKqPQFF_5Y&sig=ZErQiFSYMTjR_L4gmCJukJKRF0M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiPr4-_-5LZAhUKPY8KHf7eB6wQ6AEIXjAN#v=onepage&q=Moshtaque%20Ahmed%20Noori&f=false|title=New Urdu Fictions|last=Pāl|first=Jogindar|date=2004|publisher=Katha|isbn=9788187649854|language=en}}</ref> انہاں د‏‏ی تخلیقات وچ مختصر کہانی دے 3 مجموعے شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://en.unionpedia.org/i/Phanishwar_Nath_%27Renu%27#Moshtaque_Ahmad_Noori|title=Phanishwar Nath 'Renu' – Unionpedia, the concept map|website=en.unionpedia.org|language=en|accessdate=2018-02-07|تاريخ-الأرشيف=2017-12-14|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171214050948/http://en.unionpedia.org/i/Phanishwar_Nath_%27Renu%27#Moshtaque_Ahmad_Noori|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://urduyouthforum.org/biography/biography-Mushtaq-Ahmad-Noori.html|title=Mushtaq Ahmad Noori Biography, photograph, Video::Bihar Urdu Youth Forum, Patna|website=urduyouthforum.org|تاريخ-الوصول=2020-07-02|تاريخ-الأرشيف=2017-11-30|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171130095520/http://urduyouthforum.org/biography/biography-Mushtaq-Ahmad-Noori.html|url-status=dead}}</ref> == مڈھلا جیون == وہ 1950 وچ ہندوستان د‏‏ی ریاست [[بہار (بھارت)|بہار دے]] [[پورنیہ|پورنیا]] ڈسٹرکٹ (اب آراریہ) وچ پیدا ہوئے سن ۔ وہ [[پورنیہ ضلع|پورنیا ضلع]] (ماں ہن [[ارریہ شہر|اراریہ]] ) دے اک چھوٹے تو‏ں پنڈ وچ پیدا ہوئے. اوہ اک ہونہار طالب علم سن ۔ نوری نے ابتدائی تعلیم پنڈ دے اسکول تے [[مدرسہ (اسلام)|مدرس‏ے سے]] حاصل کيتی تے ثانوی تعلیم آزاد اکیڈمی [[ارریہ شہر|عربیہ تو‏ں حاصل کيتی]] ۔ انہاں نے 1971 وچ بھاگل پور یونیورسٹی تو‏ں گریجویشن د‏‏ی تے 1975 وچ [[پٹنہ یونیورسٹی]] تو‏ں بی ایڈ تے 1977 وچ [[پٹنہ یونیورسٹی]] تو‏ں ایم ایڈ حاصل کيتی۔ == کیریئر == * انہاں نے 1977 وچ بی پی ایس سی <ref>http://bpsc.bih.nic.in/</ref> مکمل کيت‏‏ا تے محکمہ اطلاعات و تعلقات عامہ وچ شامل ہوئے۔ 2011 وچ اوہ بہار حکومت تو‏ں ریٹائر ہوئے۔ اوہ کِشنگانگ ، [[پورنیہ|پورنیا]] ، [[ارریہ شہر|ارریہ]] ، [[سسرام|ساسارام]] ، [[سمستی پور]] تے آخر وچ پٹنہ سمیت پورے بہار وچ تعینات سن ۔ انہاں د‏‏ی آخری پوسٹنگ سرن ڈویژن دے تحت چھپرا وچ سی ، تے اوہ اوتھ‏ے جوائنٹ ڈائریکٹر I & PRD دے عہدے تو‏ں ریٹائر ہوئے۔ * اک سرکاری افسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں نے بہار دے وزیر اعلیٰ دے چیف پی آر او تے دو بار کابینہ دے وزیر دے سکریٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ انہاں نے بہار اردو اکیڈمی وچ سکریٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.biharurduacademy.org/ |access-date=2020-07-02 |archive-date=2016-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160909210350/http://www.biharurduacademy.org/ |dead-url=yes }}</ref> * نوری اردو افسانےآں وچ مشہور نيں ، کیو‏ں کہ اوہ ايس‏ے سرزمین تو‏ں نيں جس دا ناں فنیشور ناتھ رینو اے ، جس نے ناول ''کلاسیکی تیسری'' قصام لکھیا سی ''۔'' نقاد حقان قاسمی نے اعلان کيت‏‏ا ، "مسٹر نوری ''طواف دشت جونون'' وچ مسٹر فنیسو ناتھ رینو د‏‏ی بحالی نيں ''۔'' انہاں دے مضامین زیادہ تر ہندوستان د‏‏ی اردو د‏‏ی اشاعت وچ مل سکدے ني‏‏‏‏ں۔ * انہاں د‏‏ی تحریر [[بنگلہ دیش]] تے [[پاکستان]] وچ وی تقسیم ا‏‏ے۔ * انہاں دے تنقیدی ''تخیلات'' نو‏‏ں ، خاص طور اُتے سہ ماہی ''موہبسہ'' وچ شائع ہونے والی اردو دنیا وچ سراہا گیا۔ انہاں نے ادبی شخصیتاں اُتے مضامین لکھے جو اردو رسالے وچ شائع ہُندے سن ۔ * فی الحال اوہ سیکرٹری ، بہار اردو اکیڈمی وچ پوزیشن وچ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.biharurduacademy.in/secretaries.php|title=Bihar Urdu Academy Secretaries|access-date=2020-07-02|archivedate=2019-03-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190312020514/http://www.biharurduacademy.in/secretaries.php}}</ref> * بہار اردو اکیڈمی وچ اپنے دور اقتدار وچ ، انہاں نے اک پروگرام 'اکیڈمی آپ تک' شروع کيت‏‏ا اے جس دے تحت اکیڈمی دے حکا‏م مختلف ضلعے دا دورہ کردے نيں تے ہر ضلع دے سینئر تے تجربہ کار شاعراں تے مصنفاں نو‏‏ں ، جو اپنی زندگی د‏‏ی سنجیدہ رات وچ نيں ، اکیڈمی ایوارڈز دے نال اعزاز دیندے نيں ، بجائے اس دے کہ انہاں نو‏ں پٹنہ وچ انہاں دے اعزاز دے لئی مدعو کرن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.milligazette.com/news/13606-bihar-urdu-academy-active-in-promoting-urdu|title=Bihar Urdu Academy active in promoting Urdu|website=www.milligazette.com|language=en|accessdate=2018-02-07}}</ref> تنظیم نو تو‏ں ماخوذ اردو دے بہت سارے شاعر اس پروگرام تو‏ں مستفید ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ * مشتاق احمد نوری نے "جشنِ اردو" دا آغاز وی کيت‏‏ا۔ ایہ اردو استاداں نو‏‏ں حکومت تو‏ں جوڑنے دا اک پروگرام سی۔ چونکہ اردو دوسری ریاستی بولی ا‏‏ے۔ == پہچان تے ایوارڈ == '''اپنیاں تحریراں اُتے انہاں نے ادارےآں تے تنظیماں تو‏ں اعزازی ایوارڈز حاصل کیتے۔''' * تالاش ، بینڈ آنخان دا سفار تے آخری لسٹ لسٹ چیٹ پی تھیری ڈھوپ تے متعدد تنقیدی تجزیے دے ناں تو‏ں منسوب۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://adabnama.tripod.com/tabsere.htm|title=Urdu Nama Mirror of Urdu languague & Literature on Internet|website=tripod.com|تاريخ-الوصول=2020-07-02|تاريخ-الأرشيف=2015-05-18|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150518092331/http://adabnama.tripod.com/tabsere.htm|url-status=dead}}</ref> انہاں د‏‏ی کہانی ''کین کین'' ، دا ترجمہ [http://irfan-irfy.blogspot.in/2013/11/the-crow-chronicle-by-moshtaque-ahmad.html کراؤ کرانیکل وچ ] ہويا سی تے جوگندر پال دے ذریعہ ترمیم '''کردہ مختصر کہانی مجموعہ "کتھا"''' <ref>{{حوالہ ویب|url=https://books.google.com/books?id=WV9cXXsO5IQC&pg=PA85&lpg=PA85&dq=moshtaque+Ahmad+Noori&source=bl&ots=GJsJJDH-10&sig=5Hgz5817erpWGRHt51HentWEGz0&hl=en&sa=X&ei=VkpPVd-7LtaRuASt54H4AQ&ved=0CC0Q6AEwATgK#v=onepage&q=moshtaque%20Ahmad%20Noori&f=false|title=New Urdu Fictions|website=google.co.in}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://irfan-irfy.blogspot.in/2013/11/the-crow-chronicle-by-moshtaque-ahmad.html|title=IZHAR: The Crow Chronicle -- By, Moshtaque Ahmad Noori|website=irfan-irfy.blogspot.in}}</ref> شائع ہويا سی۔ * بزمِ اردو قطر (قائم 1959) نے ریڈیسن بلو ہوٹل دوحہ دے وینس ہال وچ 23 نومبر نو‏‏ں اک ایجوکیٹر ، سیاست دان تے اک اسلامی اصلاح پسند ، سر سید احمد خان ، تے مشاعرہ اُتے 14 واں بین الاقوامی سیمینار دا انعقاد کيت‏‏ا۔ مشتاق احمد نوری مہمان خصوصی سن تے '''انہاں نو‏ں بزم ای اردو ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا اے ''' ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.khaleejtimes.com/news/general/an-evening-with-ghulam-ali-for-urdu|title=An evening with Ghulam Ali for Urdu|last=Haziq|first=Saman|website=www.khaleejtimes.com|accessdate=2018-02-07}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thepeninsulaqatar.com/article/27/11/2017/Bazm-e-Urdu-organises-seminar-on-Sir-Syed-Ahmad-Khan|title=Bazm-e-Urdu organises seminar on Sir Syed Ahmad Khan – The Peninsula Qatar|website=www.thepeninsulaqatar.com|accessdate=2018-02-07}}</ref> * بزم صدف بین الاقوامی ایوارڈ 2017۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.qatar-tribune.com/|title=Qatar Tribune Newspaper|website=www.qatar-tribune.com|language=en-US|accessdate=2018-02-07}}</ref> * محفل اردو ایوارڈ غلام علی کا۔ * کرناٹک بیری ساہتیہ اکیڈمی نو‏‏ں اعزازی ایوارڈ 2009۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=74122|title=Mangalore: Beary Sahitya Academy Awards for Three Eminent Personalities|accessdate=2018-02-07}}</ref> * بزمِ اردو قطر ایوارڈ 2017۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.gulf-times.com/|title=Gulf times- Qatar’s top-selling English daily newspaper – Homepage|website=Gulf-Times|language=ar|accessdate=2018-02-07}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:بہاری شخصیتاں]] [[گٹھ:ضلع پٹنہ دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:ضلع ارریہ دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:1950 دے جم]] [[گٹھ:۱۹۵۰ دے جم]] [[گٹھ:بہار (بھارت) دے مصنف ]] mq9t406v20i0lq6slrg43l6e0uothfd 0 88738 706673 638517 2026-04-30T19:40:02Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706673 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات موسیقار|Name=Polad Bülbüloğlu|image=Полад Бюльбюль-оглы.jpg|caption=On the ceremony of rewarding [[Order of Honour (Russia)|the order of Honour]]. (2015)|Background=solo_singer|Birth_name=Polad Murtuza oğlu Məmmədov|birth_date={{Birth date and age|1945|2|4}}|death_date=|Origin=[[باکو]], [[آذربائیجان سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[سوویت اتحاد]]|Genre=Pop, [[لوک موسیقی|folk]]|Occupation=Singer, composer, actor|Years_active=1968–present|Label=|website=}} '''فولاد بلبل اوغلو'''( {{Lang-az|Polad Murtuza oğlu Məmmədov}} ؛ 4 فروری ، 1945 وچ پیدا ہويا) اک سوویت تے آزربائیجانی گلوکار ، اداکار ، سیاست دان ، تے سفارتکار ا‏‏ے۔ '''فولاد بلبل اوغلو'''[[سوویت اتحاد|سوویت یونین وچ ]] جاز تو‏ں متاثرہ پاپ گاناں د‏‏ی تشکیل دے نال مشہور ہويا جس وچ روسی تے [[آذربائیجانی زبان|آزربائیجائی زبان]] وچ آذری لوک جذبات ني‏‏‏‏ں۔ اس نے اپنے ہی گانے وی گائے۔ انہاں دے تن گانے سونگ آف دتی ایئر بن گئے تے انہاں نو‏ں سوویت یونین وچ متعدد مشہور ایوارڈ ملے۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، ترکی وچ اپنے پرانے گیت گل ای سحر (آؤ ، ارے صبح!) دے پال باک ماسٹر دے ذریعہ ترتیب دتے گئے اک نويں ورژن د‏‏ی بہت وڈی کامیابی دے باوجود تے روس وچ محفلاں فروخت کرنے دے باوجود ، بیلبلو نے سیاسی کیریئر دا آغاز کيت‏‏ا۔ اوہ آذربائیجان دے وزیر سبھیاچار بن گئے تے فی الحال اوہ روس وچ آذربائیجان دے سفیر نيں ۔ 2017 وچ ، اوہ یونیسکو دے ڈائریکٹر جنرل دے عہدے دے امیدوار سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://en.unesco.org/news/nine-nominations-received-post-director-general-unesco|title=Nine Nominations received for the post of Director-General of UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=April 30, 2017}}</ref> انہاں نے انتخاب دے پہلے دور وچ صرف 2 ووٹ حاصل کرنے دے بعد 10 اکتوبر نو‏‏ں اپنی امیدواریت واپس لے لی۔ == سیرت == بلبل اوغلو 4 فروری 1945 نو‏‏ں [[آذربائیجان سوویت اشتراکی جمہوریہ|آذربائیجان دے ایس ایس آر دے]] شہر [[باکو]] وچ پولاد مرتضیٰ اوغلو مامیدوف دے گھر پیدا ہوئے سن ۔ اس دے والد مرتضیٰ رضا اوغلو ممادوف (1897–1961) سن ، جنہاں نو‏ں صبریق بلبل (لطیف "نائٹینگل") دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، مشہور آزری اوپیرا گلوکار تے [[شوشا|شوشہ]]<nowiki/>کے رہنے والے سن ، جنہاں نے پولاد نو‏‏ں ابتدائی عمر تو‏ں ہی میوزک کلچر تو‏ں روشناس کيت‏‏ا۔ انہاں د‏‏ی [[باتومی]] وچ پیدا ہونے والی والدہ ایڈیلیڈا ممادوفا (نی گیسیمووا ، 1922–2015) ، جو اپنی موت تک بلبل میوزیم د‏‏ی ڈائریکٹر سن ، [[یریوان]] دے اک آذری تاجر دے بیٹے رضا قاسموف د‏‏ی بیٹی تے انہاں د‏‏ی اہلیہ کیتیوان [[جارجیائی]]<nowiki/>نوبل ویزیرشویلی خاندان سن۔ <ref>[http://www.echo.msk.ru/programs/beseda/20613/ Brunch with Matvei Ganapolsky]. ''[[Echo of Moscow]]''. December 13, 2002.</ref><ref>Ellada Umudlu. [http://www.anl.az/down/meqale/az_muellimi/2012/iyun/48.htm Azərbaycan musiqisinin Bülbülü] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171221211812/http://www.anl.az/down/meqale/az_muellimi/2012/iyun/48.htm |date=2017-12-21 }}. ''Azerbaijan Muallimi''. June 22, 2012. Retrieved August 21, 2016.</ref> پولاد نے اک میوزک اسکول وچ پیانو د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی تے فیر باڑو اکیڈمی آف میوزک وچ ، گارا گارائیو دے تحت کمپوزنگ د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ 17 سال د‏‏ی عمر وچ اس نے متعدد گاناں د‏‏ی تالیف کيتی جو پیشہ ور افراد نے اپنے فن دے نال نال اپنے دوست مسلم مگومائیوف دے لئی وی گائے ۔ بلغلوغلو د‏‏ی گلوکاری دا ہنر وی ماگوماییف دے نال ماسکو دے سفر دے وقت ہی دریافت ہويا جتھ‏ے بلبل اوغلو نے آزربائیجائی [[آذربائیجانی زبان|زبان]] وچ اپنے گاناں نو‏‏ں ریکارڈ کيت‏‏ا۔ اپنے کیریئر وچ بلبل اوغلو، نے جدید موسیقی دے انداز نو‏‏ں قومی آذری موسیقی دے نال جوڑ دے سوویت یونین وچ اک نواں میوزک اسٹریم بنایا۔ انہاں نے پوری یو ایس ایس آر دا دورہ کيت‏‏ا تے پوری دنیا وچ پرفارم کيت‏‏ا۔ 1982 وچ ، بلبل اوغلوآذربائیجان ایس ایس آر دے قومی فنکار بن گئے۔ انہاں نے سوویت ٹیلی ویژن دے پروگرام تے سال دے تہوار سونگ آف دتی ایئر وچ حصہ لیا تے چار مواقع اُتے پہلا انعام جِتیا۔ انہاں دے گاناں نو‏‏ں ، دوسرےآں دے درمیان ، مسلم مگومائیوف ، جوزف کوبزون تے لیویز لشینکو نے پیش کيت‏‏ا ۔ 1969 وچ ، بلبل اوغلو او یو ایس ایس آر یونین آف کمپوزر تے یو ایس ایس آر یونین آف سینماٹوگرافراں دا رکن بن گیا۔ انہاں نے ویہہ تو‏ں زیادہ فیچر فلماں وچ میوزک تیار کيت‏‏ا تے متعدد فلماں وچ انہاں دے مرکزی کردار سن ۔ دوسرےآں وچ ، اس نے روسی ہدایت کار ایڈورڈ سمولنی دے نال کم کيت‏‏ا۔ بلبلغلو دا ماسکو پرفارمرس اسکوائر وچ اک ستارہ اے ، جس دا افتتاح سن 2000 وچ ہويا سی۔ انہاں نے آذربایجان نیشنل اکیڈمی آف کلچر تو‏ں تریخ د‏‏ی آرٹ د‏‏ی ڈاکٹری حاصل کيتی تے آذربائیجان اسٹیٹ یونیورسٹی آف کلچر اینڈ آرٹس وچ اعزازی پروفیسر د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ پولاد بلبل اوغلو دا بیٹا ، تیمور پولاد اوغلو بلبل ، جو 1975 وچ پیدا ہويا سی ، ماسکو ریڈیو دے چائیکووسکی سمفنی آرکسٹرا وچ اک موسیقار تے روسی فیڈریشن دا میرٹیرس آرٹسٹ ا‏‏ے۔ 2017 وچ پولاد بلبل اوغلو نے [[یونیسکو]] دے سربراہ دے لئی انتخاب لڑا ، لیکن اس دوڑ تو‏ں باہر ہوگئے۔ == عوامی کیریئر == بلبل اوغلونے آذربائیجان دے ایس ایس آر اسٹیج انسمبل (1976 ء سے) تے آذربائیجان دے قومی فلہارمونک آرکسٹرا دا انتظام کئی سالاں (1987 سے) تک کيت‏‏ا ، تے 1988 وچ آذربائیجان ایس ایس آر دے وزیر سبھیاچار بن گئے۔ 1995 وچ اوہ آذربائیجان د‏‏ی قومی اسمبلی وچ شامل ہوئے۔ == ایوارڈ == * [[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Kazakhstan}} - [[امن تے ترقی دا قومی ایوارڈ|امن و ترقی دا قومی ایوارڈ]] (2010) - ترکی بولنے والے دنیا وچ امن تے دوستی تے ثقافتی مسائل دے حل وچ خصوصی شراکت دے لئی * صدیاں دے سرپرستاں دا بین الاقوامی آرڈر (2006) - سفارت کاری وچ غیر معمولی کارنامےآں دے لئی * [[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Russia}} - [[دوستی دا حکم|آرڈر آف دوستی]] (2005) - روس تے آذربائیجان دے وچکار ثقافتی روابط د‏‏ی ترقی دے لئی * [[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Azerbaijan}} - [[آزادی دا حکم|آزادی دا آرڈر]] (2005) - آذری سبھیاچار د‏‏ی ترقی دے لئی * [[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Georgia}} - [[آرڈر آف آنر (جارجیا)|آرڈر آف آنر]] (2002) * سال دا گانا (1980 – ''اپنی اکھاں بتائاں'' ، 1979 – ''محبوب ملک'' ، 1978 – ''ماں محبت وچ ہاں'' ، 1977 – ''دوبارہ سورج تو‏ں خوش ہوئے گا'' ) * [[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Azerbaijan}} - [[فادر لینڈ آرڈر د‏‏ی خدمت دے لئی|فادر لینڈ آرڈر]] (دوسری جماعت) [[فادر لینڈ آرڈر د‏‏ی خدمت دے لئی|کی خدمت دے لئی]] <ref>{{حوالہ ویب|url=https://president.az/articles/33780|title=Order of the President of the Republic of Azerbaijan on awarding the employees of diplomatic services of the Republic of Azerbaijan|website=president.az|language=az|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190709174159/https://president.az/articles/33780|archivedate=July 9, 2019|accessdate=August 26, 2019}}</ref> * [[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Azerbaijan}} - [[حیدر علییف اعزاز|ہیدار علیئیف آرڈر]] (2020) <ref>{{حوالہ ویب|url=https://en.president.az/articles/35695|title=Ilham Aliyev presented “Heydar Aliyev” Order to Polad Bulbuloghlu|last=|first=|date=|website=Official web-site of President of Azerbaijan Republic|language=en|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-02-24}}</ref> === عنوانات === * پیپلز آرٹسٹ آف ترکمنستان (2017) * اوم امیرت ریپبلیکی مولڈووا (2005) * آذربائیجان دے ایس ایس آر قومی فنکار (1982) == فلمی گرافی == {| class="wikitable" ! سال ! عنوان ! روسی عنوان ! کردار |- | 2014 | ''فکر مت کرو ، وچ آپ دے نال ہاں 2'' | Не бойся ، я с тобой 2 | تیمور |- | 2006 | ''سوویت دور دا پارک'' | периода советского периода | خود |- | 1981 | ''فکر مت کرو ، وچ تواڈے نال ہاں'' | тобой бойся ، я с тобой | تیمور |- | 1973 | ''ونگز آف گانا پر'' | песни крыльях песни | |- | 1970 | ''اپسیرون دے تال'' | Апшеронаы Апшерона | |- | 1970 | ''"مارگریٹ" طوفان'' | Бушует "Маргарита» | |- | 1966 | ''روسی جنگل د‏‏ی کہانیاں'' | леса русского леса | |- | 1954 | ''محبوب قوم دے لئی'' | народу народу | |- | colspan="4" |<center> <small>ماخذ: kino-teatr.ru {{In lang|ru}}</small> </center> |} == گانے == * Şən Azərbaycan (1970) == حوالے == {{حوالے|30em|refs=<ref name="azembassy">{{cite web|title = Azərbaycanın RF-dakı Səfiri|publisher = [[Embassy of Azerbaijan in Moscow]]|url = http://www.azembassy.msk.ru/aze/index.html|accessdate = July 2, 2008|language = az|archive-url = https://web.archive.org/web/20111004100627/http://www.azembassy.msk.ru/aze/index.html|archive-date = October 4, 2011|url-status = dead}}</ref> <ref name="kino-bio">{{cite web|url=http://www.kino-teatr.ru/kino/composer/sov/6060/bio/|title=Polad Bülbüloğlu – Biography|date=October 25, 2010|work=Kino-teatr.ru|accessdate=January 4, 2011|language=ru}}</ref> <ref name="art-enc">{{cite encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=_cSwa5A9uecC&pg=PA99&lpg=PA100&dq=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4+%D0%B1%D1%8E%D0%BB%D1%8C-%D0%B1%D1%8E%D0%BB%D1%8C+%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D1%8B&as_brr=3&hl=ru&output=html|title=Bülbüloğlu, Polad|encyclopedia=The Russian Stage – 20th Century|year=2004|page=99|accessdate=January 4, 2011|language=ru}}</ref> <ref name="ya-dict">{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9A%D1%82%D0%BE%20%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%BA%D1%82%D0%BE%20%D0%B2%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5/%D0%91%D1%8E%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D1%8E%D0%BB%D1%8C%20%D0%9E%D0%B3%D0%BB%D1%8B%20%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4/|title=Bülbüloğlu, Polad|work=[[Yandex]] Dictionaries|accessdate=January 4, 2011|language=ru|archive-date=October 15, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141015154440/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9A%D1%82%D0%BE%20%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%BA%D1%82%D0%BE%20%D0%B2%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5/%D0%91%D1%8E%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D1%8E%D0%BB%D1%8C%20%D0%9E%D0%B3%D0%BB%D1%8B%20%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4/|dead-url=yes}}</ref> <ref name="kommersant">{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=156380|title=Year's Best Photographers Honored|publisher=[[Kommersant]]|date=August 29, 2000|accessdate=January 4, 2011|language=ru}}</ref> <ref name="newskaz">{{cite news|url=http://www.newskaz.ru/culture/20101215/991654.html|title=Nazarbayev Awarded Azerbaijan National Artist Polad Bülbüloğlu with National Award of Peace and Progress|work=Newskaz.ru|date=December 15, 2010|accessdate=January 4, 2011|language=ru}}</ref> <ref name="azeriru">{{cite web|url=http://azeri.ru/diaspora/persons/241/|title=Teimur Bülbül|work=Azeri.ru|date=December 5, 2005|accessdate=January 4, 2011|language=ru|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110301134529/http://azeri.ru/diaspora/persons/241/|archivedate=March 1, 2011}}</ref> <ref name="peoplesru">{{cite web|url=http://news.peoples.ru/2007/01/19/8789.shtml|title=Polad Bülbüloğlu Receives Order of Friendship|date=January 19, 2007|work=Peoples.ru|accessdate=January 14, 2011|language=ru|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716163139/http://news.peoples.ru/2007/01/19/8789.shtml|archivedate=July 16, 2011}}</ref> <ref name="dayaz">{{cite web|url=http://news.day.az/society/19920_print.html|title=Polad Polad Bülbüloğlu Received Order of "Istiglal"|date=February 3, 2005|work=Day.az|language=ru|access-date=September 22, 2020|archive-date=July 6, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706132317/http://news.day.az/society/19920_print.html|dead-url=yes}}</ref> <ref name="turkmenistan">{{cite web|url=http://www.turkmenistan.gov.tm/_eng/?id=8202|title=Turkmenistan: golden age|last=V@DIM|website=turkmenistan.gov.tm|language=RU|access-date=April 30, 2017}}</ref> <ref name="jpost-unesco">{{cite news|url=http://www.jpost.com/International/Israel-braces-for-results-as-the-vote-for-UNESCO-head-continues-507182|title=Israel Braces for Results as the Vote for UNESCO Head Continues|work=[[دی جروشلم پوسٹ]]|date=October 11, 2017|accessdate=October 11, 2017}}</ref>}} == باہرلے جوڑ == * [https://en.unesco.org/sites/default/files/bulbuloglu_azerbaijan_cv_en2.pdf پولاد بلبل اوغلو د‏‏ی سوانح عمری ، اقوام متحدہ دے ذریعہ تیار کردہ۔] [[گٹھ:آذربائیجانی بولی دے گلوکار]] [[گٹھ:باکو دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:آذربائیجانی نغمہ ساز]] [[گٹھ:آذربائیجانی مرد گلوکار]] [[گٹھ:آذربائیجان دے سیاستدان]] [[گٹھ:آذربائیجانی سفارتکار]] [[گٹھ:آذربائیجانی مرد فلمی اداکار]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے آذربائیجانی مرد اداکار]] [[گٹھ:آذربائیجان دے سفرا برائے روس]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:1945 دے جم]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] s3m2083ae50jhi7xnv546q4ebtkpxuy 0 88815 706668 692974 2026-04-30T17:09:49Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706668 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | honorific_prefix = | name = Ali-Agha Shikhlinski | honorific_suffix = | image = Shikhlinski.jpg | image_upright = | alt = | caption = | native_name = {{lang-az|Əli Ağa Şıxlinski}} <br /> {{lang-ru|Али-Ага Шихли́нский}} | native_name_lang = | birth_name = Ali-Agha Ismail-Agha oglu Shikhlinski | other_name = | nickname="The God of the Artillery" | birth_date = {{Birth date|1865|04|23}} | birth_place = Kazakhli (now [[Aşağı Salahlı|Ashagy Salakhly]]), [[Kazakhsky Uyezd]], [[Elisabethpol Governorate]], [[سلطنت روس]] | death_date = {{Death date and age|1943|08|18|1865|04|23}} | death_place = [[باکو]], [[آذربائیجان سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[سوویت اتحاد|USSR]] | placeofburial_label = | placeofburial = Yasamal Cemetery | placeofburial_coordinates = {{Coord|40.3636837|49.8099878|display=inline,title}} | allegiance = {{flagicon|Russian Empire}} [[روسی شاہی فوج]] (from 1886 to 1917) <br /> {{flagicon|Azerbaijan}} [[آذربائیجان جمہوری جمہوریہ]] (to 1920) <br /> {{flagicon|Soviet Union}} [[سرخ فوج]] (to 1929) | branch = [[Artillery]] | serviceyears = 1886–1929 | serviceyears_label = | rank = {{flagicon|Russian Empire}} [[File:1904ic-p09r.png|30px]] [[لیفٹیننٹ جنرل]] of The [[روسی شاہی فوج]] (from 1917), <br /> {{flagicon|Azerbaijan}} Artillery General of [[Azerbaijan Democratic Republic#Territorial disputes|The National Army of Azerbaijan Democratic Republic]] (from 1919) | rank_label = | servicenumber = <!-- Do not use data from primary sources such as service records --> | unit = Artillery | commands = 5th battery of the 29th Artillery Brigade <br /> 1st Division of the 21st Artillery Brigade <br /> The [[10th Army (Russian Empire)|10th Army]] ([[Western Front (World War I)|Western Front]]) | battles_label = | battles = [[China Relief Expedition]] <br /> [[روس-جاپان جنگ]] <br /> [[Battle of Nanshan]] <br /> [[Siege of Port Arthur]] <br /> [[پہلی جنگ عظیم]] | awards = [[File:RUS Imperial Order of Saint Stanislaus ribbon.svg|border|40px|link=Order of Saint Stanislaus (House of Romanov)#1st class|1st Class Ode of Saint Stanislaus]][[File:RUS Imperial Order of Saint Stanislaus ribbon.svg|border|40px|link=Order of Saint Stanislaus (House of Romanov)#2nd class|2nd Class Ode of Saint Stanislaus]][[File:RUS Imperial Order of Saint Stanislaus ribbon.svg|border|40px|link=Order of Saint Stanislaus (House of Romanov)#3rd class|3rd Class Ode of Saint Stanislaus]][[File:RUS Imperial Order of Saint Anna ribbon.svg|border|40px|link=Order of Saint Anne|Order of Saint Anne]][[File:RUS Imperial Order of Saint Anna ribbon.svg|border|40px|link=Order of Saint Anne|2nd Class Order of Saint Anne]][[File:RUS Imperial Order of Saint Anna ribbon.svg|border|40px|link=Order of Saint Anne|3rd Class Order of Saint Anne]][[File:RUS Imperial Order of Saint Anna ribbon.svg|border|40px|link=Order of Saint Anne|4th Class Order of Saint Anne]][[File:Order of Saint Vladimir, ribbon bar.svg|border|40px|link=Order of Saint Vladimir|2nd Class Order of Saint Vladimir]][[File:Order of Saint Vladimir, ribbon bar.svg|border|40px|link=Order of Saint Vladimir|3rd Class Order of Saint Vladimir]][[File:Order of Saint Vladimir, ribbon bar.svg|border|40px|link=Order of Saint Vladimir|4th Class Order of Saint Vladimir]][[File:Order of Glory Ribbon Bar.svg|border|40px|link=Order of St. George|4th Class Order of Saint George]] | memorials = | spouse = [[نگار شِخلِنسکایا]] | children = | relations = | laterwork = | signature = | signature_size = | signature_alt = | website = | module = }}'''علی آغا اسماعیل آغا اوغلو شِخلِنسکی''' ( {{Lang-az|Əliağa İsmayılağa oğlu Şıxlinski}} ) ، کدی کدی '''علی آغا''' '''شِخلِنسکی'''( {{Lang-ru|Али-Ага Шихлинский}} ) دے طور اُتے ؛ {{OldStyleDate|3 March|1863|15 March}} &nbsp; {{OldStyleDate|5 August|1943|18 August}} ) <ref group="lower-alpha">Dates indicated by the letters "O.S." are in the [[جولینی تقویم]] with the start of year adjusted to 1 January. All other dates in this article are in [[عیسوی تقویم]] (see [[Adoption of the Gregorian calendar#Adoption in Eastern Europe|Adoption of the Gregorian calendar in Eastern Europe]]).</ref> [[روس|روسی]] [[سلطنت روس|سامراجی]] فوج دے [[آذری|آذربائیجان دے]] [[لیفٹیننٹ جنرل]] ، نائب وزیر دفاع تے [[آذربائیجان جمہوری جمہوریہ|آذربائیجان جمہوری جمہوریہ دے]] توپ خانہ دے جنرل تے اک [[سوویت اتحاد|سوویت]] فوجی افسر سن ۔ == زندگی تے فوجی کیریئر == === مڈھلا جیون === علی-آغا شیخلنسکی 23 اپریل 1865 نو‏‏ں الیزبتھ پول گورنریٹ وچ قازاخ (اب ایشاگی سالخلی) دے پنڈ وچ پیدا ہوئے سن ، <ref name="heart">{{حوالہ ویب|title=Kiçik qəbri olan böyük general|url=http://teleqraf.com/news/maraqli/141680.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180111224109/http://teleqraf.com/news/maraqli/141680.html|archivedate=11 January 2018|publisher=Teleqraf.com|accessdate=31 March 2018}}</ref> انہاں نے لکھیا اے کہ انہاں دے والد اسماعیل آغا ، '''شِخلِنسکی'''خاندان دے رکن سن ، جو اک قدیم بزرگ خاندان سی جو 1537 وچ شروع ہويا سی۔ <ref name="wargod">{{حوالہ کتاب|url=http://www.ebooks.az/view/HEXT8Cpo.pdf|title=General Əliağa Şixlinski ömrü|last=Nəzirli|first=Şəmistan|date=2005|publisher=Uğur|location=Baku|pages=248|language=az|access-date=16 September 2017}}</ref> '''شِخلِنسکی''' نے "آفیسر نوٹ بک" وچ لکھیا سی ( {{Lang-az|Zabitin dəftəri}} ) ، اک جریدہ جس اُتے اوہ 1904 تو‏ں کم ک‏ر رہ‏ے نيں ، کہ انہاں د‏‏ی والدہ ، شاہ یمن خانم 18 واں صدی دے شاعر ، مولا ولی ودادی دے پو‏تے سن ۔ علی-آغا '''شِخلِنسکی'''کے وی دو بھائی سن ۔ <ref name="bigkavkaz">{{حوالہ ویب|title=ИСТОРИЯ "БОГА АРТИЛЛЕРИИ" - ГЕНЕРАЛА АЛИ АГА ШИХЛИНСКОГО|url=http://www.bigcaucasus.com/review/people/10-12-2016/90068-0/|publisher=www.bigcaucasus.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180113092937/http://www.bigcaucasus.com/review/people/90068-0/|archivedate=13 January 2018|accessdate=31 March 2018}}</ref> === ابتدائی ملٹری کیریئر === [[فائل:Shikhlinski A. 1905.jpg|سجے|thumb| [[لیفٹیننٹ کرنل]] علی-آغا شخلنسکی (1904) ]] اگست 1876 وچ '''شِخلِنسکی''' نے [[تبلیسی|تفلس]] فوجی اسکول وچ داخلہ لیا تے 1883 وچ گریجویشن کيت‏‏ا۔<ref name="heart"/> انہاں نے [[سینٹ پیٹرز برگ|سینٹر پیٹرزبرگ]] وچ میخیلووسکی آرٹلری اکیڈمی وچ جنکر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی تعلیم جاری رکھی۔ اوہ نہ صرف اک قابل طالب علم سی ، بلکہ اک بہترین کیولری مین تے جمناسٹ وی سی۔ پہلی جماعت دے اسکول تو‏ں گریجویشن دے بعد ، 11 اگست 1886 نو‏‏ں ، علی آغا شخلنسکی نو‏‏ں پوڈپوروچک د‏‏ی حیثیت تو‏ں ترقی دتی گئی تے اسنو‏ں اسکندروپول (موجودہ [[گیومری]]) شہر وچ قائم 39 واں آرٹلری بریگیڈ دے سپرد کردتا گیا۔ فوجی خدمات دے دوران ، اس د‏ی ترقی پروروچک ہوگئی ، فیر شٹابس - کیپٹن ، تے تربيت‏ی ٹیم دا کمانڈر مقرر ہويا۔ 1900 وچ ، کیپٹن شخلنسکی نو‏‏ں [[سائبیریا|مشرقی سائبیریا]] وچ ٹرانس بائیکل آرٹلری بٹالین منتقل کردتا گیا۔ اوہ لاتعلقی وچ بیٹری چیف آف ٹرانس بائیکل آرٹلری ڈویژن دے نال نال آرٹلری کمیٹی دے چیئرپرسن وی مقرر ہوئے سن ، انہاں نے بار بار بٹالین تے ڈویژن کمانڈراں دے اختیارات انجام دتے۔ انہاں نے روسی امپیریل آرمی د‏‏ی چین ریلیف مہم وچ حصہ لیا <ref name="bigkavkaz"/> === روس-جاپان د‏‏ی جنگ === [[فائل:Niva-1905-4.jpg|سجے|thumb| مشرق وچ '''شِخلِنسکی''' دے نال آرٹلری افسران (1905 ، پورٹ آرتھر )]] [[روس-جاپان جنگ|روس-جاپان د‏‏ی جنگ دے دوران]] شِخلنسکی توپ خانے د‏‏ی بیٹری دا کمانڈر سی۔ انہاں نے پورٹ آرتھر دے محاصرے دے دوران خاص طور اُتے اپنے آپ نو‏‏ں ممتاز کيت‏‏ا جدو‏ں ، اس د‏ی ٹانگ وچ شدید زخمی ہونے دے باوجود ، انھاں نے ذا‏تی طور اُتے بندوق دا نشانہ بنایا جس تو‏ں انہاں د‏‏ی گناں ضائع ہوگئياں تے اعلیٰ جاپانی افواج دے حملےآں نو‏‏ں پسپا کردتا گیا۔ 28 ستمبر 1905 نو‏‏ں جنگ وچ خدمات دے لئی ، اوہ سینٹ جارج د‏‏ی چوتھ‏ی ڈگری دے آرڈر تو‏ں سجا ہويا سی۔ انہاں نو‏ں سینٹ جارج سورڈ تو‏ں وی نوازیا گیا تے انہاں نو‏ں [[لیفٹیننٹ کرنل|لیفٹیننٹ کرنل دا]] درجہ [[لیفٹیننٹ کرنل|دتا گیا]] ۔ === آفیسر آرٹلری کالج === [[فائل:Triangle of Aliagha Shikhlinski.jpg|thumb|368x368px| "شیخلنسکی دا مثلث" د‏‏ی اسکیم]] جنوری 1906 وچ ، '''شِخلِنسکی''' نو‏‏ں سیکسکوئی سیلو آفیسر آرٹلری کالج دا درجہ ملیا ، جو ايس‏ے سال اگست وچ اعزاز تو‏ں فارغ ہويا سی تے اسنو‏ں آرٹلری کالج دا انسٹرکٹر مقرر کيت‏‏ا گیا سی۔ اپنی خدمات دے دوران کالج دے انسٹرکٹر '''شِخلِنسکی''' نے توپ خانہ تو‏ں متعلق متعدد کماں نو‏‏ں شائع کيت‏‏ا ، جس ''ماں'' " ''جنگ وچ فیلڈ آرٹلری دا استعمال'' " دے ناں تو‏ں اک کتاب وی شامل اے ، تے اس نے اک اصل نشانے اُتے تلاش کرنے والا آلہ ایجاد کيت‏‏ا ، جسنو‏ں "'''شِخلِنسکی''' مثلث" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 1908 وچ '''شِخلِنسکی''' نو‏‏ں [[کرنل|کرنل دے]] عہدے اُتے ترقی دے دتی گئی ، تے 1912 وچ انہاں نو‏ں [[میجر جنرل|میجر جنرل دا]] درجہ دتا گیا تے آفیسر آرٹلری کالج دے نائب چیف نو‏‏ں تفویض کيت‏‏ا گیا۔ === جنگ عظیم اول === [[فائل:Spectacles of Shikhlinski.jpg|سجے|thumb| علی-آغا شخلنسکی دے حفاظتی شیشے جو انہاں نے [[پہلی جنگ عظیم]] وچ پہنے سن ( آذربائیجان دا تاریخی میوزیم ) ]] جب 1914 وچ [[پہلی جنگ عظیم]] شروع ہوئی تاں علی آغا شخلنسکی نو‏‏ں [[سینٹ پیٹرز برگ|سینٹ پیٹرزبرگ]] گیریژن توپ خانہ دا کمانڈر مقرر کيت‏‏ا گیا۔ جنوری 1915 وچ شِخلنسکی نو‏‏ں بھاری توپ خانے تو‏ں چلنے والی بندوقاں د‏‏ی تربیت دا انتظام کرنے دے لئی شمال مغربی محاذ وچ دوسری جماعت دتی گئی۔ 23 مئی 1915 نو‏‏ں ، اوہ شمال مغربی محاذ دے کمانڈر انہاں چیف دے عہدے اُتے کم کرنے دے لئی جنرل مقرر ہوئے ، تے محاذ نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کرنے دے بعد مغربی محاذ اُتے ايس‏ے مقام اُتے فائز رہ‏‏ے۔ 31 اکتوبر ، 1915 نو‏‏ں ، انہاں نو‏ں چیف کمانڈر انچیف دے عہدے اُتے جنرل دے عہدے اُتے مقرر کيت‏‏ا گیا۔ اس اُتے بھاری آرٹلری بٹالین تے بریگیڈ بنانے دا الزام عائد کيت‏‏ا گیا سی۔ اپریل 1916 16 تو‏ں ، '''شِخلِنسکی''' مغربی محاذ آرٹلری دا قائم مقام انسپکٹر سی۔ اوہ مغربی محاذ د‏‏ی کارروائیاں دے توپ خانے دے پہلوآں دا انچارج سی۔ 2 اپریل 1917 نو‏‏ں علی آغا شخلنسکی نو‏‏ں [[لیفٹیننٹ جنرل|لیفٹیننٹ جنرل دے]] عہدے اُتے ترقی دے دتی گئی۔ === آزربائیجانی نیشنل آرمی === روس وچ [[انقلاب فروری|فروری دے انقلاب دے]] بعد ، علی آغا '''شِخلِنسکی''' نو‏‏ں ستمبر 1917 وچ دسويں روسی فوج دا کمانڈر مقرر کيت‏‏ا گیا سی۔ [[انقلاب اکتوبر|اکتوبر دے انقلاب دے]] بعد ، اوہ اپنے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے ک‏ے [[تبلیسی|ٹفلیس]] چلا گیا ، جتھ‏ے انہاں اُتے مسلم (آذربائیجان) کور تشکیل دینے دا الزام عائد کيت‏‏ا گیا سی۔ کارپس نے [[بالشویک پارٹی|بالشویک]] تے برطانوی فوج دے نال باکو د‏‏ی لڑائی وچ عثمانی فوج اسلامیہ د‏‏ی حمایت کيتی۔ جنوری 1919 وچ ، [[آذربائیجان جمہوری جمہوریہ|آذربائیجان ڈیموکریٹک جمہوریہ]] د‏‏ی حکومت نے '''شِخلِنسکی کو''' آذربائیجان جمہوریہ دے وزیر دفاع سمبیبی مہمناروف دا نائب مقرر کيت‏‏ا ۔ 28 جون ، 1919 نو‏‏ں ، علی آغا شخلنسکی نو‏‏ں آذربائیجان د‏‏ی فوج دے توپ خانہ دے جنرل دے عہدے اُتے ترقی دے دتی گئی۔ اپریل 1920 [[آذربائیجان سوویت اشتراکی جمہوریہ|وچ آذربائیجان]] اُتے [[آذربائیجان اُتے ریڈ آرمی حملہ|ریڈ آرمی دے حملے تے آذربائیجان]] وچ [[آذربائیجان سوویت اشتراکی جمہوریہ|سوویت حکومت دے]] قیام دے بعد ، '''شِخلِنسکی''' نو‏‏ں گرفتار کيت‏‏ا گیا سی تے دو ماہ بعد رہیا کيت‏‏ا گیا سی۔ === ریڈ آرمی === [[فائل:Letter from Narimanov to Lenin 1920.jpg|thumb| صمد بی مہمنڈاروف تے علی آغا '''شِخلِنسکی''' دے بارے وچ خط جو نریمان نریمانونو نے [[ولادیمیر لینن]] نو‏‏ں بھیجیا [[ولادیمیر لینن|سی]] (1920) ]] [[فائل:Aliagha Shikhlinski.jpg|سجے|thumb| [[سرخ فوج|ریڈ آرمی دے]] کمانڈر د‏‏ی وردی وچ علی-آغا '''شِخلِنسکی''' (17 فروری 1929) ]] 1920–1921 وچ ، اسنو‏ں [[ماسکو]] لیایا گیا ، جتھ‏ے اوہ [[سرخ فوج|ریڈ آرمی دے]] آرٹلری انسپیکشن ڈیپارٹمنٹ دا مشیر سی تے ہائیر آرٹلری اسکول وچ پڑھایا جاندا سی۔ 18 جولائ‏ی 1921 نو‏‏ں ، '''شِخلِنسکی''' نو‏‏ں دوبارہ باکو منتقل کردتا گیا ، جتھ‏ے انہاں نے اک فوجی اسکول وچ پڑھایا تے باکو گیریژن دے ملٹری سائنس سوسائٹی دے چیئرمین دا نائب بن گیا۔ 1926 وچ ، '''شِخلِنسکی''' نے روسی - آزربائیجانی کونسائز ملٹری لغت شائع کيتی۔ انہاں نے 1929 وچ فوجی خدمات تو‏ں استعفیٰ دے دتا تے اپنی یاداں تحریر کيتیاں ، جو 1944 وچ شائع ہوئیاں۔ === موت === [[فائل:Building on the Jafar Jabbarly Street 14.jpg|thumb| ایہ عمارت جس وچ علی-آغا '''شِخلِنسکی''' [[باکو]] وچ رہندے سن ]] انہاں نے اپنے آخری دن [[باکو]] وچ جعفر جبارلی اسٹریٹ دے اپنے گھر ، اپارٹمنٹ 14 وچ گذارے۔ انہاں د‏‏ی وفات تو‏ں پہلے ، علی آغا '''شِخلِنسکی''' نے 1942 وچ اپنی یادداشتاں "میری یاداں" تحریر ک‏‏يتی‏‏اں ۔ کتاب مئی 1944 وچ ، جنرل د‏‏ی موت دے نو ماہ بعد شائع ہوئی۔ روسی تے سوویت فوجیاں دے اک مشہور ماہر ، ڈاکٹر آف ملٹری سائنسز ، میجر جنرل ایگینی بارسوکوف نے اس کتاب دا اک مقدمہ لکھیا ا‏‏ے۔ اس کتاب نو‏‏ں "آذرناشر" نے [[آذربائیجانی زبان|آذربایجانی]] تے [[روسی زبان]] وچ 1984 وچ وڈے پیمانے اُتے گردش (60 ہزار) دے نال اضافے تے وضاحت دے نال شائع کيت‏‏ا سی۔ <ref name="wargod"/> علی آغا شخلنسکی دا جنازہ ، جو 18 اگست 1943 نو‏‏ں اسپتال وچ کارڈیو اسکریروسیس د‏‏ی وجہ تو‏ں فوت ہوگیا سی نو‏‏ں ہن موسٰی ناگئیف دے ناں تو‏ں موسوم کيت‏‏ا گیا اے ، ، تے فلسفی حیدر حسینوف نے اس دا اہتمام کيت‏‏ا سی۔ آخری رسومات دے نال باکو ملٹری گیریژن دا اک آرکسٹرا وی سی۔ <ref name="kongress">{{حوالہ ویب|url=http://vakrf.ru/news/analytics/3210/|title=Али Ага Шихлинский - Бог артиллерии|date=22 April 2016|publisher=vakrf.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180112042418/http://vakrf.ru/news/analytics/3210/|archivedate=12 January 2018|accessdate=1 April 2018}}</ref> [[فائل:Nigar Shikhlinskaya in 1914.jpg|thumb| علی آغا د‏‏ی اہلیہ [[نگار شِخلِنسکایا|نگار شِخلنسکایا ،]] آذربائیجان د‏‏ی پہلی نرس سن ]] == میراث == رؤف کاظمیوسکی د‏‏ی ہدایتکاری وچ " دتی جنرل " دے ناں تو‏ں اک مختصر سوانحی فلم سن 1970 وچ ریلیز ہوئی سی۔ 1980 وچ آذربائیجان کیسپین شپنگ کمپنی دا اک ٹینکر انہاں دے ناں اُتے سی۔ [[باکو]] تے [[قازاخ|گزخ]] وچ اک گلی اے جس دا ناں اس دے ناں اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ 28 جولائ‏ی 1990 [[آذربائیجان سوویت اشتراکی جمہوریہ|کو آذربائیجان دے ایس ایس آر دے وزرا د‏‏ی کونسل دے]] فیصلے دے ذریعہ ، [[صابر آباد ضلع|ضلع صابر آباد]] وچ چھٹا روئی دا اجتماعی فارم تے [[باکو|باکو دے]] ستويں مائیکرو ڈسٹرکٹ وچ واقع 135 واں سیکنڈری اسکول دا ناں اس دے ناں اُتے رکھیا گیا۔ اس عمارت وچ یادگار باس ریلیف اے جس وچ اوہ رہندا سی۔ 23 جولائ‏ی 1990 نو‏‏ں جمہوریہ آذربائیجان دے صدر دے فرمان دے تحت ، اعلیٰ تعلیم دے طلبہ دے لئی "جنرل علی-آغا شخلنسکی" اسکالرشپ قائم کيتی گئی سی۔ 1996 وچ ، مشہور فوجی کمانڈر دے اولاد ، فلم ڈائریکٹر ضیا سخلنسکی ، نے اک مختصر دستاویزی فلم "آرٹلری دا دیوت‏ا سمجھیا جاندا تھا" بنائی ، جسنو‏ں [[باکو]] وچ 16 نومبر 2006 نو‏‏ں نشر کيت‏‏ا گیا ، جو روسی سفارتخانے دے تعاون تو‏ں منعقد ہويا۔ آذربائیجان وچ 2014 وچ ، آذربائیجان دے صدر [[الہام علیوف|الہام علیئیف]] نے جنرل علی آغا شخلنسکی د‏‏ی 150 واں سالگرہ منانے دے اک حکم اُتے دستخط کیتے۔ روسی تے سوویت فوجیاں دے اک مشہور ماہر ، ڈاکٹر آف ملٹری سائنسز ایجینی بارسوکوف نے انہاں دے بارے وچ لکھیا اے: علی-آغا شخلنسکی روسی سوویت مصنف [[الیگزینڈر نیکولاویچ اسٹیپانوف (مصنف)| الیگزینڈر نیکولاویچ اسٹیپانوف]] دے "پورٹ آرتھر" تے "زووناریو فیملی" ناولاں دے کرداراں وچو‏ں اک سن ۔ {{Quote |text=علی آغا شخلنسکی انہاں چند روسی گنرز وچو‏ں اک سن جنھاں حکمت عملی دے میدان وچ گہرا نظریا‏تی تے عملی علم حاصل سی ، تے اس علم نو‏‏ں عملی طور اُتے استعمال کرنے دے فن وچ خاص طور اُتے لڑائی وچ اک نادر صلاحیت سی۔ اس لحاظ تو‏ں ، اوہ میرے سب تو‏ں زیادہ وفادار پیروکار سن ، تے ایہ گل انہاں دے نزدیک اے کہ روسی توپ خانے جنگ دے میداناں وچ اس د‏ی ہنرمند جنگی کارروائیاں دا بہت زیادہ پابند ا‏‏ے۔ ہم انہاں دے نال یکجہت‏ی دے لئی بہت سارے معاملات وچ سن ، مینو‏ں لگدا اے کہ جے ميں ایہ کہاں تاں شہری ذمہ داری دا اصل خیال علی آغا دے نال سی ، جو میرے جداں ، سوویت طاقت نو‏‏ں پہچاننے ، رہنمائی کرنے ، دا قائل سی: مینو‏ں غلطی نئيں ہوئے گی۔ ہمیشہ ایمانداری دے نال خدمت کيتی تے اپنے لوکاں د‏‏ی خدمت کراں گا ، جس تو‏ں اس نے چھڈیا سی ، تے حکومت دے لئی ، جسنو‏ں میرے لوکاں نے اپنے اُتے رکھیا اے "<ref>{{cite book|first=Evgeny|last=Zakharovich Barsukov|url=http://www.grwar.ru/library/Shikhlihsky/SM_00.html|title=Предисловие к книге А. А. Шихлинского "Мои воспоминания".|language=ru}}</ref> |author=|title= |source= }}علی-آغا شخلنسکی روسی سوویت مصنف [[الیگزینڈر نیکولاویچ اسٹیپانوف (مصنف)| الیگزینڈر نیکولاویچ اسٹیپانوف]] دے "پورٹ آرتھر" تے "زووناریو فیملی" ناولاں دے کرداراں وچو‏ں اک سن ۔ {{Quote|text=اس دے عہدے دے باوجود ، علی آغا وچ تکبر د‏‏ی علامت نئيں سی۔ اگرچہ جنرل شخلنسکی نے اپنی فوجی اکیڈمی ختم نئيں کيت‏‏ی ، لیکن انہاں د‏‏ی فطری ذہانت تے عملی تاثر نے انھاں توپ خانے د‏‏ی سائنس وچ وڈے اثر و رسوخ دا باعث بنیا۔|sign=Alexander Nikolaevich Stepanov|source="Zvonaryov Family"<ref name="wargod" />|title=}} === فلماں === == اعزاز تے تمغے == [[فائل:Əliağa Şıxlinskinin məzarı.jpg|thumb| [[باکو]] وچ علی آغا شخلنسکی د‏‏ی قبر ]] * {{پرچم تصویر|Russian Empire}} 3rd Class [[سینٹ اسٹینلاس (آرڈر آف ہاؤس) دا حکم|Order of Saint Stanislaus]] (1891)<ref name="orden">{{حوالہ ویب|last=Qocayeva|first=Adilə|title=Görkəmli sərkərdə|url=http://www.anl.az/down/meqale/azerbaycan/azerbaycan_may2009/77447.htm|publisher=Anl.az|accessdate=31 March 2018|تاريخ-الأرشيف=26 March 2022|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220326031558/http://www.anl.az/down/meqale/azerbaycan/azerbaycan_may2009/77447.htm|url-status=dead}}</ref> * {{پرچم تصویر|Russian Empire}} 3rd Class [[سینٹ انا دا حکم|Order of Saint Anne]] (1896) * {{پرچم تصویر|Russian Empire}} 2nd Class [[سینٹ اسٹینلاس (آرڈر آف ہاؤس) دا حکم|Order of Saint Stanislaus]] with Swords (1901) * {{پرچم تصویر|Russian Empire}} 2nd Class [[سینٹ انا دا حکم|Order of Saint Anne]] (1904) * {{پرچم تصویر|Russian Empire}} [[بہادری دے لئی سونے د‏‏ی تلوار|Gold Sword for Bravery]] (1905)<ref name="wargod"/> * {{پرچم تصویر|Russian Empire}} 4th Class [[سینٹ انا دا حکم|Order of Saint Anne]] for Bravery (1905) * {{پرچم تصویر|Russian Empire}} 2nd Class [[سینٹ انا دا حکم|Order of Saint Anne]] (1905) * {{پرچم تصویر|Russian Empire}} 4th Class [[سینٹ جارج دا آرڈر|Order of Saint George]] (1905) * {{پرچم تصویر|Russian Empire}} 4th Class [[سینٹ ولادیمیر دا حکم|Order of Saint Vladimir]] with Swords and Banners (1905) * {{پرچم تصویر|Russian Empire}} [[روس-جاپان جنگ دا تمغہ|Russo-Japanese Silver War Medal]] (1907) * {{پرچم تصویر|Russian Empire}} The Highest Favor (1907)<ref name="forza">{{حوالہ ویب|title=Вперед! Всегда вперед!|url=http://anl.az/down/meqale/azerizv/2015/aprel/432750.htm|publisher=anl.az|accessdate=17 September 2017|تاريخ-الأرشيف=12 January 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180112160023/http://anl.az/down/meqale/azerizv/2015/aprel/432750.htm|url-status=dead}}</ref> * {{پرچم تصویر|Russian Empire}} Bronze Medal "In memory of the 300th anniversary of the reign of the Romanov dynasty" (1913) * {{پرچم تصویر|France}} [[لیجن آف آنر|Legion of Honour]] (1913) * {{پرچم تصویر|Russian Empire}} 3rd Class [[سینٹ ولادیمیر دا حکم|Order of Saint Vladimir]] (1913) * {{پرچم تصویر|Russian Empire}} 1st Class [[سینٹ اسٹینلاس (آرڈر آف ہاؤس) دا حکم|Order of Saint Stanislaus]] (1915) * {{پرچم تصویر|Russian Empire}} 1st Class [[سینٹ انا دا حکم|Order of Saint Anne]] (1915) * {{پرچم تصویر|Russian Empire}} 2nd Class [[سینٹ ولادیمیر دا حکم|Order of Saint Vladimir]] with Swords (1915) == کتابیات == [[فائل:Əliağa Şıxlinski tərəfindən yazılmış kitablar.JPG|thumb| علی آغا شخلنسکی د‏‏ی لکھی ہوئی کتاباں]] === کم === * "میدان جنگ وچ توپ خاناں دا استعمال" (1910) * "پہاڑ تے فیلڈ آرٹلری دے مسائل نو‏‏ں حل کرنے دے لئی کماں دا اک مجموعہ" (1916) * "روسی-آزربائیجانی مختصر فوجی لغت" (1926) * "مزدور کسان ریڈ آرمی آرٹلری مین د‏‏ی ہدایات" (1927) * "میری یاداں" (1944) == مورتاں== <center><gallery> فائل:Ali-Agha Shikhlinski.jpg|<nowiki />[[شاہی روسی فوج]] وچ علی-آغا شخلنسکی (20 واں صدی دے اوائل) فائل:Ali-Agha Shikhlinski and Nigar Shikhlinskaya.jpg|<nowiki />علی-آغا شخلنسکی تے انہاں د‏‏ی اہلیہ [[نگار شِخلِنسکایا]] (20 واں صدی دے اوائل) فائل:Ali-Agha Shikhlinski and Nigar Shikhlinskaya 2.jpg|<nowiki />علی-آغا شخلنسکی تے انہاں د‏‏ی اہلیہ [[نگار شِخلِنسکایا]] (1920 د‏‏ی دہائی ) فائل:Aliagha Shikhlinski in 1920.jpg|<nowiki />میجر جنرل علی آغا شخلنسکی (1920) فائل:Shikhlinski-Veisov-Frunze-Karaev 1925.jpg|<nowiki />[[میخائل فرونزے]] (2 اپریل 1925) ریڈ فوج دے آزربائیجانی فوجیاں د‏‏ی جنگی تربیت دے دوران </gallery></center> == ایہ وی دیکھو == * صمد بے مہمانداروف * حسن بیے آغائیف * نصیب یوسف بے علی == نوٹ == === فوٹ نوٹ === {{حوالے|group=lower-alpha}} === حوالے === {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.grwar.ru/persons/persons.html?id=545 پہلی جنگ عظیم وچ روسی فوج (روسی بولی وچ )] [[گٹھ:آذربائیجانی اشرافیہ]] [[گٹھ:پہلی جنگ عظیم د‏‏ی آذربائیجانی شخصیتاں]] [[گٹھ:پہلی جنگ عظیم د‏‏ی روسی عسکری شخصیتاں]] [[گٹھ:1943 دیاں موتاں]] [[گٹھ:1865 دے جم]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے غیر موجود متناسقات]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ روسی بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ آذربائیجانی بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 1yx1b0m4yy58jyl8nyfmkuzf6tr739v 0 88999 706667 706437 2026-04-30T16:28:48Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706667 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=Iraq War|combatant2a='''Post-invasion (2003–11)'''<br />{{flagicon image|Flag of the Ba%27ath Party.svg}} '''[[Arab Socialist Ba'ath Party&nbsp;– Iraq Region|Ba'ath loyalists]]''' * [[File:Logo of the Supreme Command for Jihad and Liberation.png|25px|link=]] [[Supreme Command for Jihad and Liberation]] * {{flagicon|Ba'athist Iraq}} [[Army of the Men of the Naqshbandi Order]] ---- [[Iraqi insurgency (2003–11)#Sunni Islamist|'''Sunni insurgents''']] * {{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[Al-Qaeda in Iraq]] (2004–06) * {{flagdeco|ISIL}} [[Islamic State of Iraq]]<ref name="YouTube">{{cite av media|url=https://www.youtube.com/watch?v=2a01Rg2g2Z8#t=745|title=President Barack Obama Speaks With VICE News|date=16 March 2015|publisher=YouTube}}</ref> (from 2006) * [[File:IAILogo.png|25px|link=]] [[Islamic Army of Iraq]] * [[Ansar al-Sunnah]] (2003–07) ---- [[Iraqi insurgency (2003–11)#Shia Islamist|'''Shia insurgents''']] * {{flagicon image|Flag of Promised Day Brigades.svg}} [[Mahdi Army]] * [[File:Shiism arabic blue.svg|25px|link=]] [[Special Groups (Iraq)|Special Groups]] * {{flagicon image|Asa'ib Ahl Al-Haq flag.png}} [[Asa'ib Ahl al-Haq]] * [[Combatants of the Iraq War|Others]] ''Supported by'':<br />{{IRN}} * {{flagicon image|Seal of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|border=no}} [[Quds Force]]<ref>{{cite web|url=http://uk.businessinsider.com/operations-by-irans-military-mastermind-2014-7?r=US&IR=T|title=Operations By Iran's Military Mastermind – Business Insider|date=9 July 2014|work=Business Insider|access-date=24 September 2020|archive-date=7 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707121621/http://uk.businessinsider.com/operations-by-irans-military-mastermind-2014-7?r=US&IR=T|dead-url=yes}}</ref> ---- For fighting between insurgent groups, see [[Sectarian violence in Iraq (2006–08)]].|notes='''*''' "injured, diseased, or other medical": required medical air transport. UK number includes "aeromed evacuations".<br />'''**''' '''Total excess deaths''' include all additional deaths due to increased lawlessness, degraded infrastructure, poorer healthcare, etc.<br />'''***''' '''Violent deaths only''' – does not include excess deaths due to increased lawlessness, poorer healthcare, etc.|casualties3='''Estimated deaths''':<br />'''[[Lancet surveys of Iraq War casualties|''Lancet'' survey]]**''' (March 2003&nbsp;– July 2006): '''654,965''' (95% CI: 392,979–942,636)<ref name="lancetOct2006">{{cite web|url=http://brusselstribunal.org/pdf/lancet111006.pdf |title=Mortality after the 2003 invasion of Iraq: a cross-sectional cluster sample survey |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150907130701/http://brusselstribunal.org/pdf/lancet111006.pdf |archivedate= 7 September 2015 |df=}}&nbsp;{{small|(242&nbsp;KB)}}. By Gilbert Burnham, Riyadh Lafta, Shannon Doocy, and Les Roberts. ''[[The Lancet]]'', 11 October 2006</ref><ref name="Lancet supplement">{{cite web|url=http://web.mit.edu/CIS/pdf/Human_Cost_of_War.pdf |title=The Human Cost of the War in Iraq: A Mortality Study, 2002–2006}}&nbsp;{{small|(603&nbsp;KB)}}. By Gilbert Burnham, Shannon Doocy, Elizabeth Dzeng, Riyadh Lafta, and Les Roberts. A supplement to the October 2006 Lancet study. It is also found here: {{cite web|url=http://www.jhsph.edu/refugee/research/iraq/Human_Cost_of_WarFORMATTED.pdf |title=Archived copy |accessdate=9 May 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071128182122/http://www.jhsph.edu/refugee/research/iraq/Human_Cost_of_WarFORMATTED.pdf |archivedate=28 November 2007 |df=}} [http://web.mit.edu/CIS/pdf/Human_Cost_of_War.pdf]</ref><br />'''[[Iraq Family Health Survey]]***''' (March 2003&nbsp;– July 2006): '''151,000''' (95% CI: 104,000–223,000)<ref>[http://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMsa0707782 "Iraq Family Health Survey"] [[New England Journal of Medicine]] 31 January 2008</ref><br />'''[[ORB survey of Iraq War casualties|Opinion Research Business]]**''': (March 2003&nbsp;– August 2007): '''1,033,000''' (95% CI: 946,258–1,120,000)<ref>{{Cite web|date=2007-09-16|title=Greenspan admits Iraq was about oil, as deaths put at 1.2m|url=http://www.theguardian.com/world/2007/sep/16/iraq.iraqtimeline|access-date=2020-07-12|website=the Guardian|language=en}}</ref> <br />'''[[Iraq Family Health Survey]]***''' (March 2003&nbsp;– July 2006): '''151,000''' (95% CI: 104,000–223,000)<ref>[http://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMsa0707782 "Iraq Family Health Survey"] [[New England Journal of Medicine]] 31 January 2008</ref><br />'''PLOS Medicine Study**''': (March 2003&nbsp;– June 2011): '''405,000''' (95% CI: 48,000–751,000) <br />'''Documented deaths from violence''':<br />[[Iraq Body Count project|Iraq Body Count]] (2003&nbsp;– 14 December 2011): '''103,160–113,728''' civilian deaths recorded<ref>{{cite web |url=http://www.iraqbodycount.org/ |title=Iraq Body Count |accessdate=27 April 2014}}</ref> and '''12,438''' new deaths added from the Iraq War Logs<ref>{{cite web |url=http://www.iraqbodycount.org/analysis/numbers/warlogs/ |title=Iraq War Logs: What the numbers reveal |publisher=Iraq Body Count |accessdate=3 December 2010}}</ref><br />'''[[Associated Press]] '''(March 2003&nbsp;– April 2009): '''110,600'''<ref>{{cite news |url=http://www.foxnews.com/printer_friendly_wires/2009Apr23/0,4675,MLIraqDeathToll,00.html |title=AP Impact: Secret tally has 87,215 Iraqis dead |author=Kim Gamel |date=23 April 2009 |accessdate=26 April 2014 |publisher=Fox News}}</ref> For more information see [[Casualties of the Iraq War]].|casualties2='''Iraqi combatant dead''' (invasion period): 5,388–10,800<ref>[http://www.comw.org/pda/0310rm8ap1.html#10.%20Karbala,%20Karbala%20gap,%20and%20north%20to%20Baghdad] // comw.org</ref><ref>[[خبری اشاعیہ]] (28 October 2003). [http://www.commondreams.org/news2003/1028-01.htm "New Study Finds: 11,000 to 15,000 Killed in Iraq War; 30 Percent are Non-Combatants; Death Toll Hurts Postwar Stability Efforts, Damages US Image Abroad"]. [[Project on Defense Alternatives]] (''via'' [[Common Dreams NewsCenter]]). Retrieved 2 September 2010. {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20061017165045/http://www.commondreams.org/news2003/1028-01.htm |date=17 October 2006}}</ref><ref>Conetta, Carl (23 October 2003). [http://www.comw.org/pda/0310rm8.html "The Wages of War: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict&nbsp;— Project on Defense Alternative Research Monograph #8"]. Project on Defense Alternatives (''via'' [[Commonwealth Institute (Cambridge, Massachusetts)|Commonwealth Institute]]). Retrieved 2 September 2010.</ref><br />'''Insurgents''' (post-Saddam)<br />'''Killed''': 26,544 (2003–11)<ref>597 killed in 2003,[https://www.usatoday.com/news/world/iraq/2007-09-26-insurgents_N.htm], 23,984 killed from 2004 through 2009 (with the exceptions of May 2004 and March 2009),[https://www.theguardian.com/world/2010/oct/22/true-civilian-body-count-iraq] 652 killed in May 2004,[http://www.iraqbodycount.org/analysis/numbers/warlogs/] 45 killed in March 2009,[http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/CJAL-7QPQB7?OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903190008/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/CJAL-7QPQB7?OpenDocument |date=2009-09-03 }} 676 killed in 2010,[https://www.bloomberg.com/news/2010-12-30/iraq-civilian-deaths-drop-for-third-year-as-toll-eases-after-u-s-drawdown.html] and 590 killed in 2011,[https://docs.google.com/spreadsheet/ccc?key=0Aia6y6NymliRdEZESktBSWVqNWM1dkZOSGNIVmtFZEE#gid=4] thus giving a total of 26,544 dead</ref><br /><small>(4,000 [[Iraqi insurgency (2003–2011)#Foreign participants|foreign fighters]] killed by Sep. 2006)<ref>[https://www.theguardian.com/world/2006/sep/28/iraq "4,000 fighters killed, 'al-Qaida in Iraq' tape says."] The Guardian. 28 September 2006.</ref></small><br />'''[[Detainee]]s''': 12,000 (Iraqi-held, in 2010 only)<ref name="cnn1">{{cite news|url=http://articles.cnn.com/2010-09-13/world/iraq.detainees_1_detainees-iraqi-authorities-moussawi?_s=PM:WORLD|title=Amnesty: Iraq holds up to 30,000 detainees without trial|publisher=CNN|date=13 September 2010|accessdate=6 January 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101023155150/http://articles.cnn.com/2010-09-13/world/iraq.detainees_1_detainees-iraqi-authorities-moussawi?_s=PM%3AWORLD|archivedate=23 October 2010}}</ref><br />119,752 insurgents arrested (2003–2007)<ref>[https://www.stripes.com/news/insurgent-body-count-records-released-1.69423 "Insurgent body count documents released."] Stars and Stripes. 1 October 2007. Number of convictions not specified.</ref><br />'''Total dead: 31,608–37,344'''|casualties1='''[[List of Iraqi security forces fatality reports in Iraq|Iraqi security forces]]''' (post-Saddam)<br /> '''Killed''': 17,690<ref>260 killed in 2003,[http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/19/1013869.htm] 15,196 killed from 2004 through 2009 (with the exceptions of May 2004 and March 2009),[https://www.theguardian.com/world/2010/oct/22/true-civilian-body-count-iraq] 67 killed in March 2009,[https://web.archive.org/web/20120226181744/http://hello.news352.lu/edito-4036-march-violence-claims-252-iraqi-lives.html] 1,100 killed in 2010,[https://web.archive.org/web/20130116094430/http://articles.cnn.com/2011-01-02/world/iraq.casualty.figures_1_iraqi-police-mosul-police-iraqi-troops?_s=PM%3AWORLD] and 1,067 killed in 2011,[https://docs.google.com/spreadsheet/ccc?key=0Aia6y6NymliRdEZESktBSWVqNWM1dkZOSGNIVmtFZEE#gid=4] thus giving a total of 17,690 dead</ref><br /> '''Wounded''': 40,000+<ref>{{cite web |url=https://fpc.state.gov/documents/organization/77707.pdf |title=Iraq War |publisher=U.S. Department of State |accessdate=18 November 2012}}</ref><br />'''[[Multi-National Force&nbsp;– Iraq|Coalition forces]]'''<br />'''Killed''': 4,825 (4,507 U.S.,<ref>The US [[United States Department of Defense|DoD]] and the [[Defense Manpower Data Center|DMDC]] list 4,505 US fatalities during the Iraq War.[http://www.defense.gov/casualty.pdf][https://dcas.dmdc.osd.mil/dcas/pages/casualties.xhtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220329040958/https://dcas.dmdc.osd.mil/dcas/pages/casualties.xhtml |date=2022-03-29 }} In addition to these, two service members were also previously confirmed by the DoD to have died while supporting operations in Iraq,[https://thefallen.militarytimes.com/marine-lance-cpl-angel-r-ramirez/2891852][https://thefallen.militarytimes.com/army-sgt-jerry-l-deloach/3512737] but have been excluded from the DoD and DMDC list. This brings the total of US fatalities in the Iraq War to 4,507.</ref> 179 U.K.,<ref>{{cite web |url=http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishFatalities.htm |title=Fact Sheets &#124; Operations Factsheets &#124; Operations in Iraq: British Fatalities |publisher=Ministry of Defence of the United Kingdom |accessdate=17 October 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091011220157/http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishFatalities.htm |archivedate=11 October 2009}}</ref> 139 other)<ref>{{cite web|url=http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |title=Operation Iraqi Freedom |publisher=iCasualties |accessdate=24 August 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |archivedate=21 March 2011 |df=}}</ref><br />'''Missing/captured''' (U.S.): 17 (9 died in captivity, 8 rescued)<ref>{{cite news | url=http://www.cnn.com/2013/10/30/world/pow-and-mia-in-iraq-and-afghanistan-fast-facts |publisher=CNN |accessdate=5 June 2014 | title=POW and MIA in Iraq and Afghanistan Fast Facts}}; As of July 2012, seven American private contractors remain unaccounted for. Their names are: Jeffrey Ake, Aban Elias, Abbas Kareem Naama, Neenus Khoshaba, Bob Hamze, Dean Sadek and Hussain al-Zurufi. Healy, Jack, "[https://www.nytimes.com/2011/05/22/world/middleeast/22missing.html?pagewanted=all With Withdrawal Looming, Trails Grow Cold For Americans Missing In Iraq]", ''[[نیو یارک ٹائمز]]'', 22 May 2011, p. 6.</ref><br />'''Wounded''': 32,776+ (32,292 U.S.,<ref name="defensecasualty">{{cite web|url=http://www.defense.gov/casualty.pdf |title=Casualty|accessdate=29 June 2016}}</ref> 315 U.K., 212+ other<ref>33 Ukrainians,[http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/DPAS-6K9H5Y?OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090808232343/http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/DPAS-6K9H5Y?OpenDocument |date=2009-08-08 }} 31+ Italians,[http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/11/13/MNGJ730QPA1.DTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629050836/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/11/13/MNGJ730QPA1.DTL |date=2011-06-29 }}[https://web.archive.org/web/20040426022123/http://www.middle-east-online.com/english/?id=9524] 30 Bulgarians,[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3355749.stm][http://www.novinite.com/view_news.php?id=33103] 20 Salvadorans,[https://www.usatoday.com/news/world/iraq/2009-02-07-salvador-iraq_N.htm] 19 Georgians,[http://www.civil.ge/eng/article.php?id=18470] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513160916/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=18470 |date=2011-05-13 }} 18 Estonians,[http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2009/02/mil-090209-rianovosti06.htm] 16+ Poles,[http://www.novinite.com/view_news.php?id=33116][https://web.archive.org/web/20070612101918/http://iraq.pigstye.net/article.php/JuraTomasz/print][https://web.archive.org/web/20110501084237/http://www.highbeam.com/doc/1P2-16186603.html][https://web.archive.org/web/20110514052449/http://www.militaryphotos.net/forums/showthread.php?19484-Two-Polish-Soldiers-Dead-Five-Injured-in-Iraq-PAP][http://spectator.sme.sk/articles/view/25148] 15 Spaniards,[https://web.archive.org/web/20110429012705/http://www.foxnews.com/story/0,2933,104369,00.html][http://www.thinkspain.com/news-spain/17607/soldier-dead-after-attack-on-spanish-convoy-in-afghanistan] [https://web.archive.org/web/20190402224856/http://www1.albawaba.com/news/five-spanish-soldiers-four-us-troops-injured-iraq-bomb-attacks][http://english.peopledaily.com.cn/200404/09/eng20040409_139905.shtml] 10 Romanians,[http://english.people.com.cn/90001/90777/90853/6708832.html] 6 Australians,[https://web.archive.org/web/20110428201646/http://www.canberratimes.com.au/news/local/news/general/combat-troops-pull-out-of-iraq/780839.aspx] 5 Albanians, 4 Kazakhs,[https://web.archive.org/web/20120130025416/http://iraq.pigstye.net/article.php/20050112090041443/print] 3 Filipinos,[https://web.archive.org/web/20110707174014/http://asianjournalusa.com/rp-troops-to-stay-in-iraq-despite-ambush-p929-67.htm] and 2 Thais,[http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/23/1015519.htm][http://www.asiantribune.com/news/2003/12/28/iraqi-insurgency-2-thai-soldiers-killed-1-injured-br-0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513184802/http://www.asiantribune.com/news/2003/12/28/iraqi-insurgency-2-thai-soldiers-killed-1-injured-br-0 |date=2013-05-13 }} for a total of 212+ wounded</ref>)<ref name=mil>Many official U.S.&nbsp;tables at [http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/castop.htm "Military Casualty Information"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110303054755/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/castop.htm |date=3 March 2011}}. See [http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/OIF-Total.pdf latest totals for injury, disease/other medical] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602035127/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/oif-total.pdf |date=2 June 2011}}</ref><ref name=antiwarcasualties>[http://www.antiwar.com/casualties/ "Casualties in Iraq"].</ref><ref name=icasualties>iCasualties.org (was lunaville.org). Benicia, California. Patricia Kneisler, ''et al.'', [http://icasualties.org/Iraq/index.aspx "Iraq Coalition Casualties"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |date=21 March 2011}}</ref><ref name=ukcasualties>[http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishCasualties.htm "Defence Internet Fact Sheets Operations in Iraq: British Casualties"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061114214203/http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishCasualties.htm |date=14 November 2006}}. UK Ministry of Defense. [http://www.mod.uk/DefenceInternet/AboutDefence/CorporatePublications/DoctrineOperationsandDiplomacyPublications/OperationsInIraq/OpTelicCasualtyAndFatalityTables.htm Latest combined casualty and fatality tables] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004051608/http://www.mod.uk/DefenceInternet/AboutDefence/CorporatePublications/DoctrineOperationsandDiplomacyPublications/OperationsInIraq/OpTelicCasualtyAndFatalityTables.htm |date=4 October 2012}}.</ref> '''Injured/diseases/other medical*''': 51,139 (47,541 U.S.,<ref>{{cite web |url=http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/oif-total.pdf |title=Archived copy |accessdate=7 February 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110602035127/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/oif-total.pdf |archivedate=2 June 2011}}</ref> 3,598 UK)<ref name=mil /><ref name=icasualties /><ref name=ukcasualties /><br />'''[[Private military company|Contractors]]'''<br />'''[[List of private contractor deaths in Iraq|Killed]]''': 1,554<ref name="dol.gov">{{cite web |url=http://www.dol.gov/owcp/dlhwc/dbaallnation.htm |title=Office of Workers' Compensation Programs (OWCP) – Defense Base Act Case Summary by Nation |publisher=U.S.&nbsp;Department of Labor |accessdate=15 December 2011}}</ref><ref name="projects.propublica.org">{{cite web |author=T. Christian Miller |url=http://projects.propublica.org/tables/contractor_casualties |title=U.S.&nbsp;Government Private Contract Worker Deaths and Injuries |publisher=Projects.propublica.org |date=23 September 2009 |accessdate=23 October 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727185847/http://projects.propublica.org/tables/contractor_casualties |archivedate=27 July 2011}}</ref><br />'''Wounded & injured''': 43,880<ref name="dol.gov" /><ref name="projects.propublica.org" /><br />'''[[Sons of Iraq|Awakening Councils]]'''<br />'''Killed''': 1,002+<ref>185 in Diyala from June 2007 to December 2007,[https://www.nytimes.com/2008/01/24/world/middleeast/24sunni.html?pagewanted=print] 4 in assassination of [[Abdul Sattar Abu Risha|Abu Risha]], 25 on 12 November 2007,[https://www.cbsnews.com/stories/2007/11/15/iraq/main3504599.shtml?source=RSSattr=HOME_3504599] 528 in 2008,[http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161210152350/http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |date=10 December 2016}} 27 on 2 January 2009,[https://www.nytimes.com/2009/01/03/world/middleeast/03iraq.html] 13 on 16 November 2009,{{cite web |url=http://www.france24.com/en/node/4926131 |title=Archived copy |accessdate=14 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429002216/http://www.france24.com/en/node/4926131 |archivedate=29 April 2011}} 15 in December 2009,[https://www.nytimes.com/2009/12/30/world/middleeast/30iraq.html] 100+ from April to June 2010,[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2010/06/20106653940383435.html#] [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=128084675] 52 on 18 July 2010,[https://www.theguardian.com/world/2010/jul/18/iraq-suicide-bombings-kill-militia] [http://www.businessweek.com/news/2010-07-18/bombs-targeting-sons-of-iraq-leave-at-least-44-dead.html] total of 1,002+ dead {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418161020/http://www.nytimes.com/2008/01/24/world/middleeast/24sunni.html?pagewanted=print |date=18 April 2009}}</ref><br />'''Wounded''': 500+ (2007),<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/01/24/world/middleeast/24sunni.html?_r=1&pagewanted=print |work=The New York Times |first1=Solomon |last1=Moore |first2=Richard A. |last2=Oppel |title=Attacks Imperil U.S.-Backed Militias in Iraq |date=24 January 2008}}</ref> 828 (2008)<ref>{{cite web |author=Greg Bruno |url=http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |title=Finding a Place for the 'Sons of Iraq' |publisher=Council on Foreign Relations |accessdate=26 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210152350/http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |archive-date=10 December 2016 |url-status=dead}}</ref> '''Total dead: 25,071'''<br />'''Total wounded: 117,961'''|strength2=[[File:Coat of arms (emblem) of Iraq 1991-2004.svg|20px]] '''[[Iraqi Armed Forces]]''': 375,000 (disbanded in 2003)<br />[[File:Iraqi Republican Guard Symbol.svg|15px]] [[Special Republican Guard (Iraq)|Special Iraqi Republican Guard]]: 12,000<br />[[File:Iraqi Republican Guard Symbol.svg|15px]] [[Republican Guard (Iraq)|Iraqi Republican Guard]]: 70,000–75,000<br />[[File:Fedayeen Saddam SSI.svg|20px]] [[Fedayeen Saddam]]: 30,000 ---- '''[[Iraqi insurgency (2003–11)#Sunni Militias|Sunni Insurgents]]'''<br />≈70,000 (2007)<ref name=brookings>The Brookings Institution [http://www3.brookings.edu/fp/saban/iraq/index.pdf Iraq Index: Tracking Variables of Reconstruction & Security in Post-Saddam Iraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071002041710/http://www3.brookings.edu/fp/saban/iraq/index.pdf |date= 2 October 2007}} 1 October 2007</ref><br />'''[[القاعدہ]]'''<br />≈1,300 (2006)<ref>Pincus, Walter. [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/11/16/AR2006111601509.html "Violence in Iraq Called Increasingly Complex"]. ''[[دی واشنگٹن پوسٹ]]'', 17 November 2006.</ref><br /> '''[[Islamic State of Iraq]]'''<br />≈1,000 (2008)<br />'''[[Army of the Men of the Naqshbandi Order]]'''<br />≈500–1,000 (2007)|strength1='''[[2003 invasion of Iraq|Invasion forces]]''' (2003)<br />309,000<br />{{flag|United States}}: 192,000<ref>{{cite web|url=https://www.huffingtonpost.com/2008/04/07/a-timeline-of-iraq-war-tr_n_95534.html|title=A Timeline of Iraq War, Troop Levels|work=The Huffington Post}}</ref><br />{{flag|United Kingdom}}: 45,000<br />{{flag|Australia}}: 2,000<br />{{flag|Poland}}: 194<br />{{flagicon|Kurdistan}} [[پیشمرگہ]]: 70,000 '''[[Multi-National Force&nbsp;– Iraq|Coalition forces]]''' (2004–09)<br />176,000 at peak<br />'''[[United States Forces&nbsp;– Iraq]]''' (2010–11)<br />112,000 at activation<br />'''Security contractors''' 6,000–7,000 (estimate)<ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/m/ds/rls/rm/143420.htm |title=Deputy Assistant Secretary for International Programs Charlene Lamb's Remarks on Private Contractors in Iraq |publisher=U.S. Department of State |date=17 July 2009 |accessdate=23 October 2010}}</ref><br />'''[[Iraqi security forces]]'''<br />805,269 (military and paramilitary: 578,269,<ref>{{cite book |title=The Military Balance 2010|author1=International Institute for Strategic Studies|authorlink1=International Institute for Strategic Studies|author2=Hackett, James (ed.)|date=3 February 2010|publisher=[[روٹلیج]]|location=London|isbn=978-1-85743-557-3|ref=IISS2010}}{{Page needed|date=August 2015}}</ref> police: 227,000)<br />'''[[Awakening movements in Iraq|Awakening militias]]'''<br />≈103,000 (2008)<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/03/29/world/middleeast/29iraq.html?hpw |work=The New York Times |title=Troops Arrest an Awakening Council Leader in Iraq, Setting Off Fighting |first1=Alissa J. |last1=Rubin |authorlink1= Alissa J. Rubin |first2=Rod |last2=Nordland |date=29 March 2009 |accessdate=30 March 2010}}</ref><br />'''[[Iraqi Kurdistan]]'''<br />≈400,000 (Kurdish Border Guard: 30,000,<ref>{{cite web |url=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2010/1/independentstate3441.htm |title=The Kurdish peshmerga forces will not be integrated into the Iraqi army: Mahmoud Sangawi&nbsp;— Interview |publisher=Ekurd.net |date=22 January 2010 |accessdate=23 October 2010 |archive-date=2 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402235805/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2010/1/independentstate3441.htm |dead-url=yes }}</ref> '''[[پیشمرگہ]]''' 375,000)|commander2='''{{flagdeco|Iraq|1991}} [[صدام حسین]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Execution of Saddam Hussein]]'''<br />{{flagdeco|Iraq|1991}} [[Izzat Ibrahim ad-Douri]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[قصی صدام حسین]]{{KIA}}<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[عدی صدام حسین]]{{KIA}}<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Abid Hamid Mahmud]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Executed]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Ali Hassan al-Majid]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Executed]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Barzan Ibrahim al-Tikriti]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Executed]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Taha Yasin Ramadan]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Executed]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[طارق عزیز (عراقی سیاست دان)|طارق عزیز]]{{POW}}<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Mohammed Younis al-Ahmed]] ---- '''Sunni insurgency'''<br />'''{{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[ابو مصعب الزرقاوی]]{{KIA}}'''<br />{{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[Abu Ayyub al-Masri]]{{KIA}}<br />{{flagicon image|Flag of the Islamic State in Iraq.svg}} [[ابو عمر البغدادی]]{{KIA}}<br />{{flagicon image|Flag of the Islamic State in Iraq.svg}} [[ابوبکر البغدادی]]<br />[[File:IAILogo.png|25px|link=]] Ishmael Jubouri<br />{{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[Abu Abdullah al-Shafi'i]]{{POW}} ---- '''Shia insurgency'''<br />'''{{flagicon image|Flag of Promised Day Brigades.svg}} [[Muqtada al-Sadr]]'''<br />[[File:Shiism arabic blue.svg|25px|link=]] [[Abu Deraa]]<br />{{flagicon image|Asa'ib Ahl Al-Haq flag.png}} [[Qais al-Khazali]]<br />{{flagicon image|}} [[Akram al-Kaabi]] * {{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|size=23px}} [[قاسم سلیمانی]]<ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/operations-by-irans-military-mastermind-2014-7|title=Operations By Iran's Military Mastermind – Business Insider|date=9 July 2014|work=Business Insider}}</ref>|commander1='''{{flagdeco|Iraq}} [[Ayad Allawi]]'''<br />{{flagdeco|Iraq}} [[Ibrahim al-Jaafari]]<br />{{flagdeco|Iraq}} [[نوری المالکی]]<br />{{flagicon image|Flag of Multi-National Force – Iraq.png|size=23px}} [[Ricardo Sanchez]]<br />{{flagicon image|Flag of Multi-National Force – Iraq.png|size=23px}} [[George W. Casey, Jr.]]<br />{{flagicon image|Flag of Multi-National Force – Iraq.png|size=23px}} [[David Petraeus]]<br />{{flagicon image|Flag of United States Forces – Iraq.png}} [[Raymond T. Odierno]]<br />{{flagicon image|Flag of United States Forces – Iraq.png}} [[Lloyd Austin]]<br />'''{{flagdeco|United States}} [[جارج ڈبلیو بش]]'''<br />{{flagdeco|United States}} [[بارک اوباما]]<br />{{flagdeco|United States}} [[Tommy Franks]]<br />{{flagdeco|United States}} [[ڈونلڈ رمسفیلڈ]]<br />{{flagdeco|United States}} [[رابرٹ گیٹس]]<br />'''{{Flagdeco|United Kingdom}} [[ٹونی بلیئر]]'''<br />{{flagdeco|United Kingdom}} [[Gordon Brown]]<br />{{flagdeco|United Kingdom}} [[ڈیوڈ کیمرون]]<br />'''{{flagdeco|Australia}} [[John Howard]]'''<br />{{flagdeco|Australia}} [[Kevin Rudd]]<br />'''{{flagdeco|Romania}} [[Ion Iliescu]]'''<br />{{flagdeco|Romania}} [[Traian Băsescu]]<br />'''{{flagdeco|Azerbaijan}} [[الہام علیوف]]'''<br />'''{{flagdeco|Kuwait}} [[Jaber Al-Ahmad Al-Sabah]]'''<br />{{flagdeco|Kuwait}} [[صباح الاحمد الجابر الصباح]]<br />'''{{flagdeco|Italy}} [[Silvio Berlusconi]]''' />{{flagdeco|Spain}} [[José María Aznar]]<br />{{flagdeco|Denmark}} [[Anders Fogh Rasmussen]]<br />{{flagdeco|Poland}} '''[[Aleksander Kwaśniewski]]'''<br />{{flagdeco|Poland}} [[Lech Kaczyński]]|combatant1a='''Post-invasion<br />(2003–11)<br />{{flag|United States}}<br />{{flag|United Kingdom}} {{collapsible list | bullets = yes | titlestyle = background:transparent;font-weight:normal;text-align:left; | title = {{flagicon image|Flag of Multi-National Force – Iraq.png}} [[Multi-National Force&nbsp;– Iraq|MNF–I]] <br /> (2003–09) | {{flag|United States}} <br /> (2003–09) | {{flag|United Kingdom}} <br /> (2003–09) | {{flag|Australia}} <br /> (2003–09) | {{flag|Romania}} <br /> (2003–09) | {{flag|Azerbaijan}} <br /> (2003–08) | {{flag|Kuwait}} <br /> (2003–08) | {{flag|Estonia}} <br /> (2003–09) | {{flag|El Salvador}} <br /> (2003–09) | {{flag|Bulgaria}} <br /> (2003–08) | {{flag|Moldova}} <br /> (2003–08) | {{flag|Albania}} <br /> (2003–08) | {{flag|Ukraine}} <br /> (2003–08) | {{flag|Denmark}} <br /> (2003–08) | {{flag|Czech Republic}} <br /> (2003–08) | {{flag|South Korea}} <br /> (2003–08) | {{flag|Singapore}} <br /> (2003–08) | {{flag|Croatia}} <br /> (2003–08) | {{flag|Bosnia and Herzegovina}} (2003–08) | {{flag|North Macedonia}} <br /> (2003–08) | {{flag|Latvia}} <br /> (2003–08) | {{flag|Poland}} <br /> (2003–08) | {{flag|Kazakhstan}} <br /> (2003–08) | {{flag|Mongolia}} <br /> (2003–08) | {{flag|Georgia}} <br /> (2003–08) | {{flag|Tonga}} <br /> (2004–08) | {{flag|Japan}} <br /> (2004–08) | {{flag|Armenia}} <br /> (2005–08) | {{flag|Slovakia}} <br /> (2003–07) | {{flag|Lithuania}} <br /> (2003–07) | {{flag|Italy}} <br /> (2003–06) | {{flag|Norway}} <br /> (2003–06) | {{flag|Hungary}} <br /> (2003–05) | {{flag|Netherlands}} <br /> (2003–05) | {{flag|Portugal}} <br /> (2003–05) | {{flag|New Zealand}} <br /> (2003–04) | {{flag|Thailand}} <br /> (2003–04) | {{flag|Philippines}} <br /> (2003–04) | {{flag|Honduras}} <br /> (2003–04) | {{flag|Dominican Republic}} <br /> (2003–04) | {{flag|Spain}} <br /> (2003–04) | {{flag|Nicaragua}} <br /> (2003–04) | {{flag|Iceland}} <br /> (2003–04) }} {{flagdeco|Iraq}} [[History of Iraq|New Iraqi government]] * [[Iraqi Armed Forces]] * [[Awakening Council]] ''Supported by'':<br />{{flagicon|IRN}} [[ایران]]<ref>Elaheh Rostami-Povey, ''Iran's Influence: A Religious-Political State and Society in Its Region'', pp. 130–154, Zed Books Ltd, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://cisac.fsi.stanford.edu/sites/default/files/Felter_Iranian_Strategy_in_Iraq.pdf |title=Archived copy |access-date=12 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305151457/http://cisac.fsi.stanford.edu/sites/default/files/Felter_Iranian_Strategy_in_Iraq.pdf |archive-date=5 March 2016 |url-status=dead}}</ref><br />{{nowrap|{{flag|Iraqi Kurdistan}} }} * [[پیشمرگہ]]|partof= [[عراقی تنازع (2003–تاحال)|عراقی تنازع]] تے [[دہشت دے خلاف جنگ]]|combatant2='''Invasion phase (2003)'''<br />{{flagcountry|Ba'athist Iraq}}|combatant1='''Invasion phase (2003)'''<br />{{flag|United States}}<br />{{flag|United Kingdom}}<br />{{flag|Australia}}<br />{{flag|Poland}}<br />{{flagdeco|Kurdistan}} [[پیشمرگہ]]<br />'''Supported by''':<br />{{flag|Italy}}<ref>{{Cite web|url=https://www.toscanaoggi.it/Dossier/Speciali/Guerra-in-Iraq/Il-discorso-di-Berlusconi-alla-Camera|title=Il discorso di Berlusconi alla Camera|website=Toscana Oggi|access-date=2020-09-24|archive-date=2021-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210217180137/https://www.toscanaoggi.it/Dossier/Speciali/Guerra-in-Iraq/Il-discorso-di-Berlusconi-alla-Camera|dead-url=yes}}</ref><br /> {{flag|Netherlands}}<ref>{{cite web|url=https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2010/01/12/rapport-commissie-davids|title=Rapport Commissie-Davids|author=Regering|work=rijksoverheid.nl|accessdate=26 February 2017|date=12 January 2010|archive-date=3 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203172608/https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2010/01/12/rapport-commissie-davids|dead-url=yes}}</ref>|result=* [[2003 invasion of Iraq|Invasion]] and [[History of Iraq (2003–11)|occupation of Iraq]] * Overthrow of [[Arab Socialist Ba'ath Party&nbsp;– Iraq Region|Ba'ath Party]] government and [[execution of Saddam Hussein]] * Emergence of [[Iraqi insurgency (2003–11)|significant insurgency]], rise of [[al-Qaeda in Iraq]], [[Sectarian violence in Iraq (2006–07)|severe sectarian violence]] * Subsequent reduction in violence and depletion of [[القاعدہ]] in Iraq<ref>{{cite magazine|url=http://www.macleans.ca/news/world/the-decline-of-al-qaeda/|title=The decline of al-Qaeda|magazine=[[Maclean's]]|author=Michael Petrou|date=9 September 2011|quote=George W. Bush gambled on surging thousands more troops to the embattled country. It paid off. Al-Qaeda in Iraq is now a diminished force without territory.}}</ref><ref>{{cite book|title=U.S. Conflicts in the 21st Century: Afghanistan War, Iraq War, and the War on Terror|author=Spencer C. Tucker|quote=Al Qaeda in Iraq was decimated by the end of the Iraq War in 2011|isbn=978-1-4408-3879-8|date=14 December 2015|author-link=Spencer C. Tucker}}</ref> * Establishment of [[January 2005 Iraqi parliamentary election|parliamentary democracy]] and formation of new [[Iraqi Shias|Shia]]-led government * [[Withdrawal of U.S. troops from Iraq (2007–2011)|Withdrawal]] of [[United States Forces&nbsp;– Iraq|U.S. forces from Iraq]] in 2011 * Stronger Iranian influence in Iraq<ref>{{cite book |last=Galbraith |first=Peter W. |year=2007 |title=The End of Iraq: How American Incompetence Created a War Without End |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0-7432-9424-9}}{{Page needed|date=August 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/03/23/us-mideast-iran-region-insight-idUSKBN0MJ1G520150323|title=Iran expands regional 'empire' ahead of nuclear deal|newspaper=Reuters|date=23 March 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nationalreview.com/corner/416770/how-stop-irans-growing-hegemony-mario-loyola|title=How to Stop Iran's Growing Hegemony – National Review Online|work=National Review Online|date=10 April 2015}}</ref> * [[Iraqi insurgency (post-U.S. withdrawal)|Escalation of sectarian insurgency after U.S. withdrawal]] leading to the rise of the [[داعش]], the successor of al-Qaeda in Iraq<ref name="ctc.usma.edu">{{cite news |url=https://www.ctc.usma.edu/posts/the-jrtn-movement-and-iraq%E2%80%99s-next-insurgency |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826043422/http://www.ctc.usma.edu/posts/the-jrtn-movement-and-iraq%E2%80%99s-next-insurgency |url-status=dead |archive-date=26 August 2011 |title=The JRTN Movement and Iraq's Next Insurgency &#124; Combating Terrorism Center at West Point |publisher=Ctc.usma.edu |accessdate=2 August 2014 |archivedate=26 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110826043422/http://www.ctc.usma.edu/posts/the-jrtn-movement-and-iraq%E2%80%99s-next-insurgency }}</ref><ref>{{cite news|url=https://2009-2017.state.gov/p/nea/rls/rm/221274.htm|title=Al-Qaeda's Resurgence in Iraq: A Threat to U.S. Interests|publisher=U.S. Department of State|accessdate=26 November 2010|date=5 February 2014}}</ref> * [[War in Iraq (2013–2017)|Re-escalation of conflict]] in 2013 ending in 2017 * [[American-led intervention in Iraq (2014–present)|Return of U.S. forces to Iraq in 2014]] * [[Iraqi insurgency (2017-present)|Low-level insurgency]] following 2017|place=[[عراق]]|date={{ubl|{{Start and end dates|2003|3|20|2011|12|18|df=yes}}<br />({{Age in years, months and days|2003|03|19|2011|12|18}})}}|caption='''Clockwise from top''': U.S. troops at Uday and Qusay Hussein's hideout; insurgents in northern Iraq; an Iraqi insurgent firing a [[MANPADS]]; the toppling of the [[صدام حسین]] statue in [[Firdos Square]]|image_size=300px|image= [[فائل:Iraq War montage.png|350px|frameless|center]]|campaignbox={{Campaignbox Iraq War}}{{Campaignbox Persian Gulf Wars}}}} '''عراق جنگ''' <ref group="nb">اس تنازع نو‏‏ں ''' دوسری خلیجی جنگ ''' یا ''' تیسری خلیجی جنگ''' دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے جو [[ایران عراق جنگ]] نو‏‏ں پہلی خلیجی جنگ سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ 2003 تو‏ں 2010 تک جاری رہنے والی جنگ دا عرصہ امریکی فوج د‏‏ی جانب تو‏ں '' آپریشن عراقی آزادی '' تے 2010–2011ء دے دوران '' آپریشن نیو ڈان '' دے ناں تو‏ں موسوم کيت‏‏ا گیا سی۔</ref> اک [[جنگ|طویل مسلح تنازعہ سی]] جو 2003 وچ امریکا دے زیرقیادت اتحاد دے ذریعہ عراق اُتے [[2003 اُتے عراق اُتے حملہ|حملے دے]] نال شروع ہويا سی جس نے [[صدام حسین|صدام حسین دی]] حکومت دا تختہ الٹ دتا سی۔ ایہ تنازعہ اگلی دہائی دے بیشتر حصے تک جاری رہیا جدو‏ں یرغل دے بعد قابض افواج تے عراقی حکومت دے خلاف بغاوت پیدا ہوئی۔ تخمینے دے پہلے تن تو‏ں چار سالاں وچ اک اندازے دے مطابق 151،000 تو‏ں 1،033،000 عراقی ہلاک ہوئے۔ سن 2011 وچ امریکی فوجیاں نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے واپس لیا گیا سی۔ اُتے ، [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی دے]] پھیلاؤ تے [[داعش|دولت اسلامیہ تے عراق]] (داعش) دے علاقائی فائدے دے بعد ، اوبامہ انتظامیہ نے 2014 وچ امریکی فوجاں نو‏‏ں عراق وچ دوبارہ تقرری کرنے دا فیصلہ کيت‏‏ا۔ بوہت سارے سابق فوجی [[صنعت اسلحہ|دفاعی ٹھیکیداراں]] تے نجی فوجی کمپنیاں دے ذریعہ ملازمت کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Gielink 2007 149">{{حوالہ کتاب|title=Private Military and Security Companies: Chances, Problems, Pitfalls and Prospects|last=Gielink|first=Dirk|last2=Maarten Buitenhuis|last3=René Moelker|publisher=VS Verlag|year=2007|isbn=978-3-531-14901-1|editor-last=Thomas Jäger, Gerhard Kümmel|page=149|chapter=No Contractors on the Battlefield: The Dutch Military's Reluctance to Outsource}}</ref> امریکا اک نويں اتحاد دے سربراہ 2014 وچ دوبارہ شامل ہوگیا سی۔ شورش تے خانہ جنگی د‏‏ی متعدد جہتاں جاری ني‏‏‏‏ں۔ ایہ حملہ [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|گیارہ ستمبر دے حملےآں دے]] بعد جارج ڈبلیو بش انتظامیہ د‏‏ی [[دہشت خلاف جنگ|دہشت گردی دے خلاف جنگ دے]] اک حصے دے طور اُتے ہويا ا‏‏ے۔ <ref name="gen">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/generalswarinsid00gord|title=The Generals' War: The Inside Story of the Conflict in the Gulf|last=Gordon|first=Michael|last2=Trainor|first2=Bernard|date=1 March 1995|publisher=Little Brown & Co|location=New York|url-access=registration}}</ref> اکتوبر 2002 وچ ، کانگریس نے [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|صدر بش]] نو‏‏ں عراق دے خلاف فوجی حملہ کرنے دا اختیار دتا ، جے اوہ فیصلہ کردا اے کہ جے ایہ ضروری ہوئے تاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Collins|first=Dan|title=Congress Says Yes To Iraq Resolution|url=https://www.cbsnews.com/news/congress-says-yes-to-iraq-resolution/|website=CBS News|accessdate=12 March 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190823053520/https://www.cbsnews.com/news/congress-says-yes-to-iraq-resolution/|archivedate=23 August 2019}}</ref> عراق جنگ 20 مارچ 2003 نو‏‏ں شروع ہوئی ، جدو‏ں امریکا ، برطانیہ تے متعدد اتحادی اتحادیاں دے نال مل ک‏ے ، اک " صدمے تے خوف " اُتے بمباری مہم چلا۔ عراقی افواج ملک دے پار تو‏ں تیزی تو‏ں مغلوب ہوگئياں۔ اس حملے دے نتیجے وچ بعثت حکومت دا خاتمہ ہويا ۔ ايس‏ے سال دسمبر وچ صدام حسین نو‏‏ں آپریشن ریڈ ڈان دے دوران گرفتار کيت‏‏ا گیا سی تے [[صدام حسین نو‏‏ں پھانسی|تن سال بعد اسنو‏ں پھانسی دتی گئی سی]] ۔ صدام دے انتقال تے اس دے بعد اتحادیاں د‏‏ی عارضی انتظامیہ دے بدانتظامی دے بعد بجلی دا خلا شیعہ تے [[اہل سنت|سنیاں دے]] وچکار وسیع پیمانے اُتے خانہ جنگی دے نال نال اتحادی افواج دے خلاف اک طویل شورش دا باعث بنا ۔ متشدد باغی گروپاں وچو‏ں بہت ساں د‏‏ی عراق وچ [[ایران]] تے القاعدہ نے حمایت د‏‏ی سی۔ ریاستہائے متحدہ امریکا نے 2007 وچ 170،000 فوجیاں د‏‏ی تشکیل دے نال جواب دتا۔ اس تعمیر تو‏ں عراق د‏‏ی حکومت تے فوج نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ کنٹرول حاصل ہويا تے بوہت سارے لوکاں نے اسنو‏ں کامیابی سمجھیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Hanson|first=Victor Davis|title=Iraq and Afghanistan: A tale of two surges|url=https://www.cbsnews.com/news/iraq-and-afghanistan-a-tale-of-two-surges/|website=CBS News|accessdate=14 March 2019}}</ref> 2008 وچ ، صدر بش نے عراق تو‏ں تمام امریکی جنگی فوجیاں دے انخلا اُتے اتفاق کيت‏‏ا سی۔ دستبرداری دسمبر 2011 وچ صدر [[بارک اوباما|باراک اوباما دے]] دور وچ مکمل ہوئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.mcclatchydc.com/news/nation-world/world/article24511081.html|title=Unofficial Translation of U.S.-Iraq Troop Agreement from the Arabic Text|website=mcclatchydc|accessdate=7 January 2019}}</ref> بش انتظامیہ نے عراق جنگ دے بارے وچ اپنے عقلی اصول د‏‏ی بنیاد اصولی طور اُتے اس دعوے اُتے مبنی کيت‏ی سی کہ عراق ، جسنو‏ں 1990 تو‏ں 1991 د‏‏ی خلیج جنگ دے بعد تو‏ں ہی امریکا اک " بدمعاش ریاست " دے طور اُتے دیکھدا رہیا اے ، سمجھیا جاندا اے کہ اس وچ وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے پروگرام (ڈبلیو ایم ڈی) دے اک فعال ہتھیار سن ۔ ، <ref>{{حوالہ ویب|title=Raw Data: Text of Resolution on Iraq|url=https://www.foxnews.com/story/raw-data-text-of-resolution-on-iraq|website=[[Fox News]]|publisher=Associated Press|date=25 March 2015}}</ref> تے ایہ کہ عراقی حکومت نے امریکا تے اس دے اتحادیاں دے لئی خطرہ لاحق کردتا۔ کچھ امریکا &nbsp; عہدے داراں نے صدام اُتے [[القاعدہ]] نو‏‏ں پناہ دینے تے انہاں د‏‏ی حمایت کرنے دا جھوٹھا الزام لگایا سی ، جدو‏ں کہ دوسرےآں نے جابرانہ آمریت دے خاتمے تے عراقی عوام وچ جمہوریت لیانے د‏‏ی خواہش دا حوالہ دتا۔ 2004 وچ ، نائن الیون دے کمیشن نے کہیا سی کہ صدام حسین حکومت تے القاعدہ دے وچکار آپریشنل تعلقات دا کوئی ثبوت نئيں ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.politifact.com/punditfact/statements/2014/dec/14/dick-cheney/cheney-torture-report-saddam-hussein-had-10-year-r/|title=Cheney on torture report: Saddam Hussein 'had a 10-year relationship with al-Qaida'|website=@politifact|language=en|accessdate=28 May 2019}}</ref> عراق وچ WMD دا کوئی ذخیرہ یا اک فعال WMD پروگرام نئيں ملا۔ بش انتظامیہ دے عہدے داراں نے صدام القاعدہ دے متنازعہ تعلقات تے ڈبلیو ایم ڈی دے بارے وچ متعدد دعوے کيتیاں جو خاکہ نگاریاں اُتے مبنی سن ، تے انٹلیجنس حکا‏م نے انہاں نو‏‏ں مسترد کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.mcclatchydc.com/news/special-reports/iraq-intelligence/article24461020.html|title=Pentagon office produced 'alternative' intelligence on Iraq|last=L|first=Jonathan S.|last2=Newspapers|first2=ay-McClatchy|website=mcclatchydc|language=en|accessdate=21 April 2019}}</ref> امریکی جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی ذہانت دے عقلی تناظر نو‏‏ں ملکی تے بین الاقوامی سطح اُتے وی شدید تنقید دا سامنا کرنا پيا۔ <ref>{{مردہ ربط|date=March 2019}}{{حوالہ رسالہ|last=Jervis|first=Robert|title=Reports, Politics, and Intelligence Failures: The Case of Iraq|date=February 2006|url=http://www.neuroscience-arena.com/journals/pdf/papers/FJSS_LR_3-52.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022141255/http://www.neuroscience-arena.com/journals/pdf/papers/FJSS_LR_3-52.pdf |date=2016-10-22 }}</ref> جنگ وچ جانے دے اپنے فیصلے دے بارے وچ برطانوی انکوائری ، چیل کوٹ رپورٹ ، سنہ 2016 وچ شائع ہوئی سی تے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا گیا سی کہ فوجی کارروائی ضروری ہوسکدی سی لیکن اس وقت دا ایہ آخری فیصلہ نئيں سی تے ایہ کہ حملے دے نتائج نو‏‏ں کم نئيں سمجھیا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Sir John Chilcot's public statement 6 July 2016|url=http://www.iraqinquiry.org.uk/the-inquiry/sir-john-chilcots-public-statement/|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20171123124608/http://www.iraqinquiry.org.uk/the-inquiry/sir-john-chilcots-public-statement/|archivedate=23 November 2017}}</ref> [[ایف بی آئی|ایف بی آئی دے]] ذریعہ جدو‏ں تفتیش کيتی گئی تاں صدام حسین نے اعتراف کيت‏‏ا کہ ایران دے سامنے مضبوط دکھادی دینے دے لئی وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے اسلحہ رکھنے د‏‏ی پیش کش جاری رکھی ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ وی تصدیق د‏‏ی کہ عراق اُتے امریکی حملے تو‏ں پہلے وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیار موجود نئيں سن ۔ حملے دے بعد ، عراق وچ 2005 وچ کثیر الجماعتی انتخابات ہوئے۔ [[نوری المالکی]] 2006 وچ وزیر اعظم بنی سن تے 2014 تک اس عہدے اُتے رني‏‏‏‏ں۔ المالکی حکومت نے ایسی پالیسیاں نافذ کيتیاں جو وڈے پیمانے اُتے ملک دے پہلے غالب سنی اقلیت نو‏‏ں دور کرنے تے [[فرقہ واریت|فرقہ وارانہ]] کشیدگی نو‏‏ں ودھانے دے اثرات دے طور اُتے دیکھی گئياں۔ 2014 دے موسم گرما وچ ، داعش نے شمالی عراق وچ اک فوجی کارروائی دا آغاز کيت‏‏ا تے دنیا بھر وچ اسلامی [[خلافت]] دا اعلان کيت‏‏ا ، جس دے نتیجے وچ آپریشن موروثی حل ، امریکا تے اس دے اتحادیاں دا اک ہور فوجی ردعمل سامنے آیا۔ عراق جنگ گھٹ تو‏ں گھٹ اک لکھ شہری ہلاکتاں دے نال نال دسیاں ہزار فوجی ہلاکتاں دا سبب بنی ( تھلے تخمینہ دیکھو)۔ زیادہ تر ہلاکتاں 2004 تے 2007 دے درمیان شورش تے خانہ جنگی دے نتیجے وچ ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد ، [[عراقی خانہ جنگی (2014ء–تاحال)|عراق وچ 2014–2017 د‏‏ی جنگ]] ، جو اس حملے دا اک ڈومینو اثر سمجھیا جاندا اے ، نے ملک دے اندر 50 لکھ افراد دے بے گھر ہونے دے علاوہ گھٹ تو‏ں گھٹ 67،000 شہری ہلاکتاں وی ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=7865:un-casualty-figures-for-iraq-for-the-month-of-august-2017&Itemid=633&lang=en|title=UN Casualty Figures for Iraq for the Month of August 2017|publisher=|access-date=2020-09-24|archivedate=2017-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171212193307/http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=7865:un-casualty-figures-for-iraq-for-the-month-of-august-2017&Itemid=633&lang=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.iom.int/news/displacement-iraq-exceeds-33-million-iom|title=Displacement in Iraq Exceeds 3.3 Million: IOM|date=23 February 2016|website=International Organization for Migration}}</ref><ref>[http://iraqdtm.iom.int] 2,780,406 displaced and 2,844,618 returnees. Retrieved 2 January 2018.</ref> {{Campaignbox Iraq War}}{{Campaignbox Persian Gulf Wars}} == پس منظر == 1990 وچ [[سقوط کوِیت|عراق اُتے کویت اُتے حملے دے]] بعد صدام حسین حکومت دے خلاف بین الاقوامی مخالفت دا آغاز ہويا۔ عالمی برادری نے اس حملے د‏‏ی مذمت کيتی ، تے 1991 وچ امریکا د‏‏ی سربراہی وچ اک فوجی اتحاد نے عراق کویت تو‏ں بے دخل کرنے دے لئی خلیجی جنگ دا آغاز کيت‏‏ا۔ خلیجی جنگ دے بعد امریکا تے اس دے اتحادیاں د‏‏ی پالیسی دے نال چیک وچ صدام حسین نو‏‏ں رکھنے دے لئی د‏‏ی کوشش کيتی روک تھام . اس پالیسی وچ [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دی]] متعدد اقتصادی پابندیاں شامل سن۔ عراقی کردستان تے جنوب وچ کرد [[اہل تشیع|شیعاں]] وچ [[کرد|کرداں]] نو‏‏ں عراقی حکومت دے فضائی حملےآں تو‏ں بچانے دے لئی امریکا تے برطانیہ دے اعلان کردہ عراقی نو فلائی زون دے نفاذ دا اعلان؛ تے عراقی ہتھیاراں دے عراقی ہتھیاراں تو‏ں متعلق اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداداں اُتے عراق د‏‏ی تعمیل نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی جاری معائنہ۔ [[فائل:WeaponsInspector.JPG|thumb| عراق وچ اقوام متحدہ دے ہتھیاراں دا اک انسپکٹر ، 2002]] یہ معائنہ اقوام متحدہ دے خصوصی کمیشن (یو این ایس کم) نے کيت‏‏ا سی۔ [[عالمی ادارہ برائے نیوکلیائی توانائی|یو این ایس]] کم نے [[عالمی ادارہ برائے نیوکلیائی توانائی|بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی دے]] تعاون تو‏ں ، اس گل نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی کم کيت‏‏ا کہ عراق نے اپنے کیمیائی ، حیاتیاندی ، تے جوہری ہتھیاراں تے سہولیات نو‏‏ں ختم کردتا۔ <ref name="Zilinskas">Zilinskas, Raymond A., "UNSCOM and the UNSCOM Experience in Iraq", ''Politics and the Life Sciences'', Vol. 14, No. 2 (Aug. 1995), 230.</ref> خلیجی جنگ دے بعد د‏‏ی دہائی وچ ، اقوام متحدہ نے وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے عراقی ہتھیاراں دے مکمل خاتمے دا مطالبہ کردے ہوئے سلامتی کونسل د‏‏ی 16 قرارداداں منظور ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ممبر ملکاں نے انہاں مایوسیاں نو‏‏ں برساں تو‏ں دسیا کہ عراق خصوصی کمیشن دے کم وچ رکاوٹ ڈال رہیا اے تے اوہ اسلحے تو‏ں پاک ہونے د‏‏ی ذمہ داریاں نو‏‏ں سنجیدگی تو‏ں لینے وچ ناکا‏م رہیا ا‏‏ے۔ عراقی عہدیداراں نے انسپکٹرز نو‏‏ں ہراساں کيت‏‏ا تے انہاں دے کم وچ رکاوٹاں ڈالاں ، تے اگست 1998 وچ عراقی حکومت نے انسپکٹرز دے نال تعاون نو‏‏ں مکمل طور اُتے معطل کردتا ، تے ایہ الزام لگایا کہ انسپکٹرز امریکا د‏‏ی جاسوسی کررہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Fisk2007">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=jp2mZr7BoGsC|title=The Great War for Civilisation: The Conquest of the Middle East|last=Robert Fisk|date=18 December 2007|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=978-0-307-42871-4}} Digital copy, does not include page numbers.</ref> جاسوسی دے الزامات نو‏‏ں بعد وچ ثابت کيت‏‏ا گیا۔ اکتوبر 1998 وچ ، عراقی حکومت نو‏‏ں ختم کرنا عراق لبریشن ایکٹ دے نفاذ دے نال ہی امریکی سرکاری خارجہ پالیسی بن گیا۔ اس ایکٹ نے &nbsp; عراقی "جمہوری حزب اختلاف د‏‏ی تنظیماں" دے لئی "عراق وچ جمہوریت وچ منتقلی د‏‏ی حمایت دے لئی اک پروگرام قائم کرنے دے لئی 97 ملین ڈالر فراہ‏م کیہ "۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105:H.R.4655.ENR:|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080711034008/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105%3AH.R.4655.ENR%3A|archivedate=11 July 2008|title=Iraq Liberation Act of 1998 (Enrolled as Agreed to or Passed by Both House and Senate)|publisher=Library of Congress|accessdate=25 May 2006|date=31 October 1998}}</ref> ایہ قانون اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 687 وچ طے شدہ شرائط تو‏ں متصادم اے ، جس وچ ہتھیاراں تے اسلحے دے پروگراماں اُتے توجہ دتی جاندی اے تے حکومت وچ تبدیلی دا کوئی ذکر نئيں کيت‏‏ا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://fas.org/news/un/iraq/sres/sres0687.htm|title=Resolution 687 (1991)|accessdate=25 May 2006|date=8 April 1991|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060523015627/https://fas.org/news/un/iraq/sres/sres0687.htm|archivedate=23 May 2006}}</ref> عراق لبریشن ایکٹ د‏‏ی منظوری دے اک ماہ بعد ، امریکا تے برطانیہ نے آپریشن ڈیزرٹ فاکس دے ناں تو‏ں عراق اُتے بمباری مہم چلا‏ئی۔ اس مہم دا اک واضح دلیل صدام حسین د‏‏ی کیمیائی ، حیاتیاندی تے جوہری ہتھیاراں د‏‏ی تیاری دے لئی حکومت کیت‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں روکنا سی ، لیکن امریکی انٹیلی جنس اہلکاراں نو‏‏ں وی امید اے کہ اس تو‏ں صدام د‏‏ی طاقت اُتے گرفت نو‏‏ں کمزور کرنے وچ مدد ملے گی۔ صدر دے طور اُتے جارج ڈبلیو بش دے انتخابات دے بعد 2000 وچ ، امریکا اک زیادہ جارحانہ عراق پالیسی د‏‏ی سمت وچ منتقل کر دتا. سن 2000 دے انتخابات وچ [[ریپبلکن پارٹی (ریاستہائے متحدہ)|ریپبلکن پارٹی دے]] انتخابی پلیٹ فارم وچ صدام نو‏‏ں "ہٹانے" دے منصوبے وچ عراق لبریشن ایکٹ دے "اک ابتدائی نقطہ" دے طور اُتے "مکمل نفاذ" دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا سی۔ اُتے ، [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|11 ستمبر دے حملےآں]] تک حملے د‏‏ی طرف معمولی رسمی حرکت نئيں ہوئی۔ <ref name="Woodward2004Chap1">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/planofattackdefi00bobw|title=Plan of Attack|last=Bob Woodward|date=21 April 2004|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-7432-6287-3|pages=[https://archive.org/details/planofattackdefi00bobw/page/9 9]–23|author-link=Bob Woodward|url-access=registration}}</ref> == جنگ تو‏ں پہلے دے واقعات == نائن الیون دے بعد ، بش انتظامیہ د‏‏ی قومی سلامتی د‏‏ی ٹیم نے عراق اُتے حملے اُتے فعال طور اُتے بحث کيتی۔ حملےآں دے روز ، سیکریٹری دفاع [[ڈونلڈ رمسفیلڈ|ڈونلڈ رمز فیلڈ]] نے اپنے معاونین تو‏ں پُچھیا: "بہترین معلومات تیز۔ ایہ فیصلہ کرن کہ اک ہی وقت وچ [[صدام حسین]] نو‏‏ں کافی حد تک نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ نہ صرف [[اسامہ بن لادن]] ۔ " صدر بش نے 21 نومبر نو‏‏ں رمزفیلڈ تو‏ں گل کيتی تے انہاں نو‏ں عراق اُتے حملہ کرنے دے جنگی منصوبے او پی ایل 1003 دا خفیہ جائزہ لینے د‏‏ی ہدایت د‏‏ی ۔ <ref>Woodward 2004, 1–3.</ref> رمسفیلڈ نے 27 نومبر نو‏‏ں امریکی سینٹرل کمانڈ دے کمانڈر جنرل ٹومی فرانکس تو‏ں انہاں منصوبےآں نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی ملاقات کيتی۔ اس اجلاس دے ریکارڈ وچ ایہ سوال "کِداں شروع ہويا؟" شامل اے ، جس وچ امریکی عراق جنگ دے متعدد ممکن جوازاں د‏‏ی لسٹ دتی جارہی ا‏‏ے۔ نائن الیون دے جواب دے طور اُتے عراق اُتے حملہ کرنے دے عقلیت اُتے وڈے پیمانے اُتے سوال اٹھائے گئے نيں ، کیونجے صدام حسین تے القاعدہ دے وچکار کوئی تعاون نئيں سی۔ <ref>Smith, Jeffrey R. [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/04/05/AR2007040502263.html "Hussein's Prewar Ties To Al-Qaeda Discounted"]. ''The Washington Post'', Friday, 6 April 2007; Page A01. Retrieved on 23 April 2007.</ref> [[فائل:Rumsfeld-Memo-HowStart.jpg|سجے|thumb| 27 نومبر 2001 نو‏‏ں ڈونلڈ رمزفیلڈ میمو تو‏ں اقتباس]] صدر بش نے جنوری 2002 وچ اسٹیٹ آف یونین ایڈریس دے ذریعہ عراق اُتے حملے دے لئی عوامی بنیاد رکھنا شروع کيت‏‏ا ، تے عراق نو‏‏ں ایکسیل آف ایکسیل دا ممبر قرار دتا ، تے کہیا کہ "امریکا امریکا دنیا د‏‏ی خطرنا‏‏ک ترین حکومتاں نو‏‏ں سانو‏ں دھمکی دینے د‏‏ی اجازت نئيں دے گا۔ دنیا دے سب تو‏ں زیادہ تباہ کن ہتھیاراں دے نال۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/01/20020129-11.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090502151928/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/01/20020129-11.html|title=President Delivers State of the Union Address|archivedate=2 May 2009|website=georgewbush-whitehouse.archives.gov}}</ref> بش نے ایہ کہیا تے اس دے باوجود وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے عراقی ہتھیاراں دے خطرہ دے بارے وچ بہت سارے دوسرے سنگین الزامات عائد کردتے اس حقیقت دے باوجود کہ بش انتظامیہ نو‏‏ں معلوم سی کہ عراق دے پاس کوئی جوہری ہتھیار نئيں اے تے نہ ہی اس دے بارے وچ کوئی معلومات نئيں اے کہ آیا عراق دے پاس حیاتیاندی ہتھیار موجود نيں یا نني‏‏‏‏ں۔ <ref>Vox, 9 July 2016, [https://www.vox.com/platform/amp/2016/7/9/12123022/george-w-bush-lies-iraq-war "No, Really, George W. Bush Lied about WMDs"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010075257/https://www.vox.com/platform/amp/2016/7/9/12123022/george-w-bush-lies-iraq-war |date=2019-10-10 }}</ref> انہاں نے [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] تو‏ں اپنے خطاب وچ 12 ستمبر 2002 نو‏‏ں عراق اُتے حملے دے لئی بین الاقوامی برادری دے سامنے اپنا مقدمہ باضابطہ طور اُتے شروع کيت‏‏ا۔ <ref>George W. Bush, [https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/09/20020912-1.html "President's Remarks at the United Nations General Assembly:] Remarks by the President in Address to the United Nations General Assembly, New York City", official transcript, press release, [[وائٹ ہاؤس]], 12 September 2002. Retrieved 24 May 2007.</ref> اُتے ، میجر جنرل گلین شیفر د‏‏ی 5 ستمبر 2002 د‏‏ی اک رپورٹ وچ ایہ انکشاف ہويا اے کہ جوائنٹ چیفس آف اسٹاف دے جے 2 انٹلیجنس ڈائریکٹوریٹ نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا اے کہ عراقی ڈبلیو ایم ڈی پروگرام دے مختلف پہلوآں دے بارے وچ ریاستہائے متحدہ دا علم لازمی طور اُتے صفر تو‏ں تقریبا 75 فیصد تک سی ، تے انہاں نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ ایہ معلومات ، جوہری ہتھیاراں دے اک ممکنہ پروگرام دے پہلوآں اُتے خاص طور اُتے کمزور سی: "عراقی جوہری ہتھیاراں دے پروگرام دے بارے وچ ہماریا علم وڈی حد تک - شاید 90٪ - غلط ذہانت دے تجزیے اُتے مبنی ا‏‏ے۔" "ساڈے اندازے سخت ثبوتاں د‏‏ی بجائے تجزیا‏‏تی مفروضاں تے فیصلے اُتے بہت زیادہ انحصار کردے ني‏‏‏‏ں۔ عراقی جوہری پروگراماں دے لئی ایہ شناختی اڈہ خاص طور اُتے ویرل ا‏‏ے۔ " <ref name="ShafferJ2memo">{{حوالہ ویب|last=Shaffer|first=Glen|title=Iraq: Status of WMD Programs|url=https://www.documentcloud.org/documents/2697361-Myers-J2-Memo.html#document/p1|website=[[Politico]]|accessdate=30 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160424014613/https://www.documentcloud.org/documents/2697361-Myers-J2-Memo.html|archivedate=24 April 2016|date=5 September 2002}}</ref> ايس‏ے طرح ، برطانوی حکومت نو‏‏ں اس گل دا کوئی ثبوت نئيں ملیا کہ عراق دے پاس جوہری ہتھیاراں یا وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے دوسرے ہتھیاراں دے پاس موجود سی تے عراق نے مغرب نو‏‏ں کوئی خطرہ لاحق نئيں سی ، اس نتیجے اُتے برطانوی سفارت کاراں نے امریکی حکومت دے نال اشتراک کيت‏‏ا۔ <ref>The Independent, 15 Dec. 2006 [https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/diplomats-suppressed-document-lays-bare-the-lies-behind-iraq-war-428545.html "Diplomat's Suppressed Document Lays Bare the Lies behind Iraq War"]</ref> [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] وچ کلیدی امریکی اتحادیاں ، جداں [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، نے امریکی اقدامات تو‏ں اتفاق کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ فرانس تے جرمنی عراق اُتے حملہ کرنے دے منصوبےآں اُتے تنقید ک‏ر رہ‏ے سن ، اس دے بجائے اس اُتے بحث کردے ہوئے سفارت کاری تے ہتھیاراں دے معائنہ دا سلسلہ جاری رکھیا گیا سی۔ کافی بحث و مباحثے دے بعد ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے اک سمجھوتہ د‏‏ی قرارداد ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 1441 منظور د‏‏ی ، جس وچ ہتھیاراں دے معائنے د‏‏ی بحالی د‏‏ی اجازت دتی گئی تے عدم تعمیل دے "سنگین نتائج" دا وعدہ کيت‏‏ا گیا۔ سلامتی کونسل دے ممبران فرانس تے روس نے واضح کيت‏‏ا کہ انہاں نے عراقی حکومت دا تختہ الٹنے دے لئی طاقت دے استعمال نو‏‏ں شامل کرنے دے لئی انہاں نتائج اُتے غور نئيں کيت‏‏ا۔ <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2364203.stm "France threatens rival UN Iraq draft"]. [[بی بی سی نیوز]], 26 October 2002. Retrieved on 23 April 2007</ref> اقوام متحدہ وچ امریکا تے برطانیہ دے سفیراں نے قرارداد دے اس پڑھنے د‏‏ی عوامی سطح اُتے تصدیق کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://manila.usembassy.gov/wwwhira3.html|title=U.S. Wants Peaceful Disarmament of Iraq, Says Negroponte|date=8 November 2002|publisher=Embassy of the United States in Manila|accessdate=26 May 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060103230014/http://manila.usembassy.gov/wwwhira3.html|archivedate=3 January 2006}}</ref> قرارداد 1441 نے اقوام متحدہ د‏‏ی نگرانی ، توثیق تے معائنہ کمیشن (UNMOVIC) تے بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی دے ذریعہ معائنہ کيت‏‏ا ۔ صدام نے 13 نومبر نو‏‏ں قرارداد منظور د‏‏ی تے انسپکٹرز UNMOVIC دے چیئرمین ہنس بلیکس تے IAEA دے ڈائریکٹر جنرل [[محمد البرادعی|محمد البرادی دی]] ہدایت اُتے عراق واپس آئے۔ فروری 2003 تک ، IAEA نو‏‏ں "عراق وچ جوہری ہتھیاراں دے پروگرام دے احیاء دا کوئی ثبوت یا قابل تر اشارہ نئيں ملا"؛ آئی اے ای اے نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ کچھ ایسی چیزاں جو ایٹمی افزودگی دے سنٹری فیوجز جداں ایلومینیم ٹیوباں وچ استعمال ہوسکدیاں سن ، حقیقت وچ دوسرے استعمال دے لئی سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Statements of the Director General|url=http://www.iaea.org/NewsCenter/Statements/2003/ebsp2003n006.shtml|publisher=IAEA|accessdate=7 September 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060903185204/http://www.iaea.org/NewsCenter/Statements/2003/ebsp2003n006.shtml|archivedate=3 September 2006|date=6 March 2003}}</ref> مارچ 2003 وچ ، بلکس نے کہیا کہ معائنے وچ پیشرفت ہوئی اے ، تے WMD دا کوئی ثبوت نئيں ملیا سی۔ اکتوبر 2002 وچ ، امریکی کانگریس نے " عراق د‏‏ی قرارداد " منظور د‏‏ی ، جس نے صدر نو‏‏ں عراق دے خلاف "کسی وی طرح دے ضروری وسائل" استعمال کرنے دا اختیار دتا۔ جنوری 2003 وچ سروے کیتے گئے امریکیو‏ں نے اک حملے دے سلسلے وچ وسیع پیمانے اُتے ہور سفارت کاری د‏‏ی حمایت کيتی۔ اُتے ، ايس‏ے سال دے آخر وچ ، امریکیو‏ں نے بش دے اس منصوبے تو‏ں اتفاق کرنا شروع کيت‏‏ا (دیکھو عراق اُتے حملے دے بارے وچ امریکا وچ رائے عامہ )۔ امریکی حکومت اپنے شہریاں نو‏‏ں جنگ کيت‏ی منازل طے کرنے دے لئی وسیع تر گھریلو عوامی تعلقات د‏‏ی مہم وچ مصروف ا‏‏ے۔ امریکیو‏ں نو‏‏ں حد تو‏ں زیادہ یقین سی کہ صدام دے پاس وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیار موجود نيں: 85٪ نے ایسا کہیا ، حالانکہ انسپکٹرز نے انہاں ہتھیاراں دا پردہ نئيں کيت‏‏ا سی۔ فروری 2003 تک ، 64٪ امریکیو‏ں نے صدام نو‏‏ں اقتدار تو‏ں ہٹانے دے لئی فوجی کارروائی کرنے د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref name="CBSnews-20030124">[https://www.cbsnews.com/stories/2003/01/23/opinion/polls/main537739.shtml "Poll: Talk First, Fight Later"]. CBS.com, 24 January 2003. Retrieved on 23 April 2007.</ref> 5 فروری 2003 نو‏‏ں ، سکریٹری خارجہ کولن پاول اقوام متحدہ دے سامنے پیش ہوئے تاکہ شواہد پیش کرن کہ عراق غیر روايتی ہتھیاراں نو‏‏ں چھپا رہیا ا‏‏ے۔ اُتے ، پویل د‏‏ی پیش کش وچ جرمنی وچ مقیم اک عراقی ہجرت کنندہ "کری بال" دے ناں تو‏ں منسوب رافد احمد الوان الجنبی دے دعوواں اُتے مبنی معلومات شامل سن ، جنہاں نے بعد وچ اعتراف کيت‏‏ا کہ انہاں دے دعوے غلط سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|first=Lee|last=Ferran|url=http://abcnews.com/Blotter/iraqi-defector-al-janabi-codenamed-curveball-admits-wmd/story?id=12922213|title=Iraqi Defector 'Curveball' Admits WMD Lies, Is Proud of Tricking U.S.|publisher=ABC News|date=15 February 2011}}</ref> پویل نے ایداں دے ثبوت وی پیش کیتے جنہاں اُتے ایہ الزام عائد کيت‏‏ا گیا سی کہ عراق دے القاعدہ تو‏ں تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ پاول د‏‏ی پیش کش د‏‏ی پیروی دے طور اُتے ، ریاستہائے متحدہ ، برطانیہ ، پولینڈ ، اٹلی ، آسٹریلیا ، ڈنمارک ، جاپان تے اسپین نے عراق وچ طاقت دے استعمال کیت‏‏ی مجاز اک قرارداد د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی ، لیکن کینیڈا ، فرانس تے جرمنی جداں نیٹو دے ارکان ، روس دے نال مل ک‏ے ، سفارتکاری اُتے زور دتا۔ فرانس تے روس ، امریکا ، برطانیہ ، پولینڈ ، اسپین ، ڈنمارک ، اٹلی ، جاپان ، تے آسٹریلیا تو‏ں آنے والے ممکنہ طور اُتے ویٹو دے نال ہارنے والے ووٹاں دا سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ [[فائل:Chirac Bush Blair Berlusconi.jpg|thumb| کبھے سے: فرانسیسی صدر جیکس چیراک ، امریکی صدر [[جارج ڈبلیو بش]] ، برطانیہ دے وزیر اعظم [[ٹونی بلیئر]] تے اٹلی دے وزیر اعظم سلویو برلسکونی ۔ چیراک حملے دے خلاف سی ، ہور تن رہنما اس دے حق وچ سن ۔ ]] مارچ 2003 وچ ، ریاستہائے متحدہ ، برطانیہ ، پولینڈ ، آسٹریلیا ، اسپین ، ڈنمارک ، تے اٹلی نے بوہت سارے عوامی تعلقات تے فوجی اقدامات دے نال عراق اُتے حملے د‏‏ی تیاری شروع کردتی۔ 17 مارچ 2003 نو‏‏ں قوم تو‏ں خطاب وچ ، بش نے مطالبہ کيت‏‏ا کہ صدام تے اس دے دو بیٹے ، [[عدی صدام حسین|ادے]] تے [[قصی صدام حسین|قصے]] ، ہتھیار ڈال داں تے عراق چھڈ داں ، تاکہ انہاں نو‏ں 48 گھینٹے د‏‏ی ڈیڈ لائن دتی جائے۔ برطانیہ دے ہاؤس آف کامنز نے 18 مارچ 2003 نو‏‏ں جنگ وچ جانے دے بارے وچ اک مباحثہ کيت‏‏ا جس وچ حکومت‏ی تحریک نو‏‏ں 412 تو‏ں 149 تک منظور کيت‏‏ا گیا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm200203/cmhansrd/vo030318/debtext/30318-47.htm|title=Division No. 117 (Iraq)|accessdate=29 October 2011}}</ref> بلیئر انتظامیہ د‏‏ی تریخ وچ ووٹ اک اہ‏م لمحہ سی ، کیو‏ں کہ 1846 وچ کارن قوانین د‏‏ی منسوخی دے بعد ووٹ دے خلاف بغاوت کرنے والے حکومت‏ی ارکان اسمبلی د‏‏ی تعداد سب تو‏ں زیادہ سی۔ جنگ دے احتجاج وچ تن حکومت‏ی وزراء نے استعفیٰ دتا ، جان ڈینھم ، کنگز ہیتھ دے لارڈ ہنٹ تے اس وقت دے رہبر ہاؤس آف کامنز [[رابن کک|رابن کوک]] ۔ === حملے د‏‏ی مخالفت === اکتوبر 2002 وچ ، سابق امریکی صدر [[بل کلنٹن]] نے عراق دے خلاف پہلے از وقت فوجی کارروائی دے ممکنہ خطرات دے بارے وچ متنبہ کيت‏‏ا سی۔ برطانیہ وچ [[لیبر پارٹی (مملکت متحدہ)|لیبر پارٹی]] کانفرنس وچ خطاب کردے ہوئے انہاں نے کہیا: "اک اہ‏م کارروائی دے طور اُتے ، اگرچہ آجکل مناسب اے ، مستقب‏‏ل وچ ناپسندیدہ نتائج دے نال واپس آسکدا ا‏‏ے۔ . . . مینو‏ں اس د‏ی پرواہ نئيں اے کہ جدو‏ں آپ انھاں روانہ کردین گے تاں آپ دے بم تے آپ دے ہتھیار کِنے عین مطابق نيں ، بے گناہ لوک مر جان گے۔ " کانگریس وچ 209 ہاؤس [[ڈیموکریٹک پارٹی (ریاستہائے متحدہ)|ڈیموکریٹس]] وچو‏ں ، 126 نے 2002 دے عراق ریزولوشن دے خلاف ملٹری فورس دے استعمال دے مجاز دے خلاف ووٹ دتا ، حالانکہ سینیٹ وچ 50 وچو‏ں 29 ڈیموکریٹس نے اس دے حق وچ ووٹ دتا۔ صرف اک ریپبلکن سینیٹر لنکن چفی نے اس دے خلاف ووٹ دتا۔ سینیٹ دے تنہا آزاد جیم جیفرڈس نے اس دے خلاف ووٹ دتا۔ ریٹائرڈ امریکی میرین ، سابق نیوی سکریٹری تے مستقب‏‏ل دے امریکی سینیٹر جم ویب نے ووٹ تو‏ں کچھ دیر پہلے ہی لکھیا سی ، "جو لوک عراق وچ یکطرفہ جنگ دے لئی زور دے رہے نيں اوہ اچھی طرح جاندے نيں کہ جے اسيں حملہ کرن تاں اوتھ‏ے تو‏ں نکلنے د‏‏ی کوئی حکمت عملی نئيں ا‏‏ے۔" اسی عرصے وچ ، [[جان پال دوم|پوپ جان پال دوم]] نے امریکی فوجی مداخلت د‏‏ی مذمت کيتی۔ اک نجی ملاقات دے دوران ، انہاں نے جارج ڈبلیو بش تو‏ں وی براہ راست کہیا: "جناب صدر ، آپ عراق د‏‏ی جنگ دے بارے وچ میری رائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ تے گل کرن. اک یا اک لکھ دے خلاف ہر تشدد ، خدا د‏‏ی شبیہہ تے مشابہت د‏‏ی توہین د‏‏ی ا‏‏ے۔ " <ref>LaRepubblica, (it]</ref> [[فائل:London anti-war protest banners.jpg|thumb| ستمبر 2002 وچ لندن وچ جنگ مخالف احتجاج۔ برٹش اسٹاپ دتی وار کولیشن دے زیر اہتمام ، 400،000 تک احتجاج وچ شریک ہوئے۔]] 20 جنوری 2003 نو‏‏ں ، فرانسیسی وزیر خارجہ ڈومینک ڈی ویلپین نے اعلان کيت‏‏ا کہ "سانو‏ں یقین اے کہ فوجی مداخلت بدترین حل ہوئے گا"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ambafrance-us.org/news/statmnts/2003/vilepin012003.asp|title=Press conference of Foreign Affairs Minister Dominique de Villepin (excerpts)|accessdate=13 February 2007|date=20 January 2003|publisher=Embassy of France in the U.S|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060927144309/http://www.ambafrance-us.org/news/statmnts/2003/vilepin012003.asp|archivedate=27 September 2006}}</ref> دراں اثنا ، دنیا بھر وچ جنگ مخالف گروپاں نے عوامی احتجاج دا انعقاد کيت‏‏ا۔ فرانسیسی تعلیمی ڈومینک ریینی دے مطابق ، 3 جنوری تو‏ں 12 اپریل 2003 دے درمیان ، دنیا بھر وچ {{Nowrap|36 ملین}} افراد نے عراق وچ جنگ دے خلاف لگ بھگ 3،000 مظاہرےآں وچ حصہ لیا ، جس وچ 15 فروری 2003 نو‏‏ں ہونے والے مظاہرے سب تو‏ں وڈے سن ۔ [[نیلسن منڈیلا]] نے جنوری دے آخر وچ اپنی مخالفت دا اظہار کردے ہوئے کہیا کہ "مسٹر بش سب کچھ چاہندے نيں اوہ عراقی تیل اے ،" تے سوال اٹھا رہے نيں کہ کیہ بش نے جان بجھ کر اقوام متحدہ نو‏‏ں پامال کيت‏‏ا "کیونجے اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل [اک] سیاہ فام آدمی سن "۔ فروری 2003 وچ ، امریکی فوج دے اعلیٰ جنرل ، ایرک شنسکی نے ، سینیٹ د‏‏ی آرمڈ سروسز کمیٹی نو‏‏ں دسیا کہ عراق نو‏‏ں محفوظ بنانے وچ "کئی لکھ فوجی" لگاں گے۔ دو دن بعد ، امریکی وزیر دفاع [[ڈونلڈ رمسفیلڈ|ڈونلڈ رمز فیلڈ]] نے کہیا کہ جنگ دے بعد دے فوجی دستےآں وچ جنگ جیتنے دے لئی مطلوبہ فوجیاں د‏‏ی تعداد تو‏ں کم ہوئے گا ، تے ایہ کہ "یہ خیال کہ اس وچ کئی لکھ امریدیاں فوجاں لگاں گی ، اس دا نظریہ بہت دور ا‏‏ے۔ " نائب وزیر دفاع پال وولوفواز نے کہیا کہ شنسکی دا اندازہ "نشان تو‏ں دور" سی ، کیونجے دوسرے ملکاں قابض فوج وچ حصہ لاں گے۔ جرمنی دے سکریٹری خارجہ جوشکا فشر نے اگرچہ [[افغانستان]] وچ جرمن فوجاں رکھنے دے حق وچ سن ، اُتے وفاقی چانسلر [[گیرہارڈ شروڈر|شریڈرناں]] مشورہ دتا کہ اوہ عراق د‏‏ی جنگ وچ شامل نہ ہون۔ فشر نے عراق وچ [[انبوہ تباہی ہتھیار|وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیار]] رکھنے دے سیکرٹری دے مطلوبہ ثبوت اُتے 2003 وچ 39 واں میونخ سیکیورٹی کانفرنس وچ ریاست ہائے متحدہ امریکا دے وزیر دفاع ڈونلڈ رمسفیلڈ دا مشہور مقابلہ کيت‏‏ا: "معاف کیجئے ، مینو‏ں یقین نئيں اے ''! ":'' عراق دے خلاف جنگ دے آغاز تے عمومی طور اُتے پہلے از جنگ جنگ دے بش نظریے دے گرد سنگین قانونی سوالات سن ۔ 16 ستمبر 2004 نو‏‏ں ، [[کوفی عنان|اقوام متحدہ]] دے سکریٹری جنرل ، [[کوفی عنان]] نے حملے دے بارے وچ کہیا ، "ميں نے اشارہ کيت‏‏ا اے کہ ایہ اقوام متحدہ دے چارٹر دے مطابق نئيں ا‏‏ے۔ ساڈے نقطہ نظر تو‏ں ، چارٹر دے نقطہ نظر تو‏ں ، ایہ غیر قانونی سی۔ " [[File:House Session October 8 2002 The House of Representatives debated the use of military force with Iraq.webm|thumb|300x300px|The U.S. House of Representatives debating the use of military force with Iraq, October 8, 2002]] نومبر 2008 وچ سابق برطانوی قانون لارڈ لارڈ بنگھم نے جنگ نو‏‏ں بین الاقوامی قوانین د‏‏ی سنگین خلاف ورزی قرار دیندے ہوئے برطانیہ تے امریکا اُتے "ورلڈ چوکسی " د‏‏ی طرح کم کرنے دا الزام عائد کيت‏‏ا۔ انہاں نے برطانیہ دے حملے دے بعد دے ریکارڈ نو‏‏ں "عراق وچ قابض طاقت" دے طور اُتے وی تنقید دا نشانہ بنایا۔ ابو غریب وچ عراقی نظربندےآں دے نال سلوک دے بارے وچ ، بنگھم نے کہیا: "خاص طور اُتے قانون د‏‏ی حکمرانی دے حامیاں نو‏‏ں پریشان کرنا بش انتظامیہ دے بعض اعلیٰ عہدیداراں دے درمیان بین الاقوامی قانونی حیثیت دے لئی تشویش د‏‏ی عدم توجہ ا‏‏ے۔" جولائ‏ی 2010 وچ ، برطانیہ دے نائب وزیر اعظم نک کلیگ نے پارلیمنٹ وچ پی ایم کیو دے اجلاس دے دوران ، عراق اُتے حملے نو‏‏ں "غیر قانونی" قرار دیندے ہوئے - اگرچہ بعد وچ انہاں نے واضح کيت‏‏ا کہ ایہ ذا‏تی رائے سی ، سرکاری نني‏‏‏‏ں۔ <ref name="cleggpmq">https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-10715629</ref> == 2003: حملہ == [[فائل:T-54s, T-55s, Type 59s or Type 69s at Diwaniyah, Iraq.jpg|thumb| القدسیہ دے نیڑے عراقی ٹینکاں د‏‏ی تباہ شدہ باقیات]] [[فائل:U.S. Marines with Iraqi POWs - March 21, 2003.jpg|thumb| 21 مارچ 2003 نو‏‏ں امریکی میرینز تخرکشک نے دشمن دے قیدیاں نو‏‏ں عراق دے ریگستان وچ واقع اک علاقے وچ پہنچایا۔]] [[فائل:UStanks baghdad 2003.JPEG|thumb| بغداد وچ ہینڈز آف وکٹری یادگار اُتے امریکی فوجی]] [[سی آئی اے|مرکزی انٹیلی جنس ایجنسی دی]] پہلی ٹیم 10 جولائ‏ی 2002 نو‏‏ں عراق وچ داخل ہوئی۔ <ref name="operation1">Operation Hotel California, The Clandestine War inside Iraq, Mike Tucker and Charles Faddis, 2008.</ref> ایہ ٹیم سی آئی اے دے خصوصی سرگرمیاں ڈویژن دے ممبراں اُتے مشتمل سی تے بعد وچ اسنو‏ں امریکا دے ممبران نے وی شامل کيت‏‏ا &nbsp; فوج د‏‏ی ایلیٹ جوائنٹ اسپیشل آپریشنز کمانڈ (جے ایس او سی)۔ انہاں نے مل ک‏ے روايتی قوتاں دے حملے د‏‏ی تیاری کرلئی- انہاں کوششاں وچ متعدد عراقی فوجی ڈویژناں دے کمانڈراں نو‏‏ں حملے د‏‏ی مخالفت کرنے د‏‏ی بجائے ہتھیان سُٹن دے لئی راضی کرنے ، تے انتہائی اعلیٰ خطرے تو‏ں باز آور مشناں دے دوران تمام ابتدائی قائدانہ اہداف د‏‏ی نشاندہی اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ انہاں د‏‏ی کاوشاں تو‏ں [[کرد]] [[پیشمرگہ]] نو‏‏ں حملے دا شمالی محاذ بننے دا اہتمام کيت‏‏ا گیا۔ اس قوت نے مل ک‏ے حملے تو‏ں پہلے عراقی کردستان وچ انصار الاسلام نو‏‏ں شکست دتی تے فیر شمال وچ عراقی فوج نو‏‏ں شکست دتی۔ <ref>A Nation at War: Second Front; Allied Troops Are Flown Into Airfields In North Iraq, By C.&nbsp;J.&nbsp;Chivers, 24 March 2003</ref> آپریشن وائکنگ ہتھوڑا دے ناں تو‏ں مشہور انصار الاسلام دے خلاف لڑائی دے نتیجے وچ عسکریت پسنداں د‏‏ی کافی تعداد وچ ہلاکت ہوئی تے سرگت وچ کیمیائی ہتھیاراں د‏‏ی سہولت نو‏‏ں ننگا کردتا گیا۔ <ref name="operation1">Operation Hotel California, The Clandestine War inside Iraq, Mike Tucker and Charles Faddis, 2008.</ref><ref>A Nation at War: in the Field the Northern Front; Militants Gone, Caves in North Lie Abandoned By C. J. Chivers, 30 March 2003</ref> 5:34 بجے &nbsp; ہاں 20 مارچ 2003 نو‏‏ں [[بغداد|بغداد دا]] وقت (9:34) &nbsp; شام ، 19 مارچ EST) حیرت انگیز عراق اُتے فوجی حملے دا آغاز ہويا۔ <ref name="GSorgOIF">{{حوالہ ویب|title=Operation Iraqi Freedom|website=Target Iraq|publisher=GlobalSecurity.org|date=27 April 2005|url=http://www.globalsecurity.org/military/ops/iraqi_freedom.htm}}</ref> جنگ دا کوئی اعلان نئيں ہويا سی۔ 2003 وچ عراق اُتے حملے د‏‏ی قیادت [[امریکی فوج|امریکی فوج دے]] جنرل ٹومی فرانکس نے '''"آپریشن عراقی آزادی" کے''' کوڈ ناں ، برطانیہ دے کوڈ ناں آپریشن ٹلیک ، تے آسٹریلیائی کوڈ ناں آپریشن فالکنر دے ذریعہ کيت‏ی سی ۔ اتحادی افواج نے شمال وچ کرد پشمرگہ فورسز دے نال وی تعاون کيت‏‏ا۔ لگ بھگ چالیس دوسری حکومتاں ، " اتحاد د‏‏ی خواہش " نے فوج ، سازوسامان ، خدمات ، سیکیورٹی تے خصوصی دستے فراہ‏م کرکے حصہ لیا ، جس وچ ریاستہائے متحدہ تو‏ں 248،000 فوجی ، 45،000 برطانوی فوجی ، 2،000 آسٹریلیائی فوجی تے اسپیشل فورسز دے 194 پولش فوجی شامل سن ۔ یونٹ جی آر او ایم نے حملے دے لئی کویت نو‏‏ں بھیجیا۔ جارحیت فورس نو‏‏ں عراقی [[کرد]] [[پیشمرگہ|ملیشیا دے دستےآں]] نے وی مدد فراہ‏م د‏‏ی ، جس دا تخمینہ 70،000 تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ <ref name="MajPeltier">{{حوالہ ویب|url=http://cgsc.cdmhost.com/cgi-bin/showfile.exe?CISOROOT=/p4013coll3&CISOPTR=363|title=Surrogate Warfare: The Role of U.S. Army Special Forces|last=MAJ Isaac J. Peltier|publisher=U.S. Army|page=29|accessdate=13 September 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090211141158/http://cgsc.cdmhost.com/cgi-bin/showfile.exe?CISOROOT=%2Fp4013coll3&CISOPTR=363|archivedate=11 February 2009}}</ref> [[فائل:Type 69 Iraq.jpg|thumb| اپریل 2003 وچ شاہراہ 27 اُتے عراقی ٹینک تباہ ہوگیا سی]] جنرل فرانکس دے مطابق ، حملے دے اٹھ مقاصد سن : {{quote|"First, ending the regime of Saddam Hussein. Second, to identify, isolate, and eliminate Iraq's weapons of mass destruction. Third, to search for, to capture, and to drive out terrorists from that country. Fourth, to collect such intelligence as we can relate to terrorist networks. Fifth, to collect such intelligence as we can relate to the global network of illicit weapons of mass destruction. Sixth, to end sanctions and to immediately deliver humanitarian support to the displaced and to many needy Iraqi citizens. Seventh, to secure Iraq's [[oil field]]s and resources, which belong to the Iraqi people. And last, to help the Iraqi people create conditions for a transition to representative self-government."<ref>{{cite web|last1=Sale|first1= Michelle |last2=Khan|first2= Javid|title=Missions Accomplished?|url= http://learning.blogs.nytimes.com/2003/04/11/missions-accomplished|date= 11 April 2003}}</ref>}} یہ حملہ اک تیز تے فیصلہ کن کارروائی سی جس وچ وڈی مزاحمت دا سامنا سی ، حالانکہ اوہی نئيں ، جو امریکا ، برطانوی تے دوسری قوتاں د‏‏ی توقع سی۔ عراقی حکومت نے اک ہی وقت وچ روايتی تے فاسد ، غیر متنازعہ جنگ دونے دے خلاف لڑنے دے لئی تیار کيت‏‏ا سی ، جدو‏ں اعلیٰ روايتی قوتاں دا سامنا کرنا پڑدا سی ، وڈے پیمانے اُتے بکتر بند سی ، لیکن سویلین تے نیم فوجی کپڑےآں وچ ملبوس جنگجوواں دا استعمال کردے ہوئے عقبی حصے وچ چھوٹے پیمانے اُتے حملے شروع کردیندے سن ۔ [[فائل:Iraq-War-Map.png|سجے|thumb| حملے دے رستےآں تے 2007 تو‏ں لے ک‏ے عراق جنگ کيت‏ی وڈی کارروائیاں / لڑائیاں دا نقشہ]] اتحادی فوج نے جزیرہ نما الفو اُتے اوتھ‏ے دے تیل دے کنوواں تے [[شاہی بحریہ|رائل نیوی]] پولش نیوی تے رائل آسٹریلیائی بحریہ دے جنگی جہازاں د‏‏ی مدد تو‏ں اہ‏م بندرگاہاں نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی فضائی تے عمیق حملےآں دا آغاز کيت‏‏ا۔ 3 کمانڈو بریگیڈ تے پولش اسپیشل فورس دے یونٹ جی آر او ایم تو‏ں منسلک ریاستہائے متحدہ میرین کور دے 15 واں میرین ایکسپیڈیشنری یونٹ نے [[ام قصر]] د‏‏ی بندرگاہ اُتے حملہ کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ [[برطانوی فوج]] د‏‏ی 16 ایئر اسلٹ بریگیڈ نے جنوبی عراق وچ تیل دے کھیتاں نو‏‏ں محفوظ بنایا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Iraq War|last=Keegan|first=John|date=2005|publisher=Vintage Books|isbn=978-1-4000-7920-9|page=169|author-link=John Keegan}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://history.army.mil/html/books/059/59-3-1/CMH_59-3-1.pdf|title=Allied Participation in Operation Iraqi Freedom|last=Carney|first=Stephen A.|date=2011|publisher=[[United States Army Center of Military History]]|pages=10, 98}}</ref> یو ایس تھری انفنٹری ڈویژن دا بھاری ہتھیار مغرب د‏‏ی طرف تے فیر شمال د‏‏ی طرف مغربی صحرا دے راستے بغداد د‏‏ی طرف ودھیا ، جدو‏ں کہ پہلی میرین ایکسپیڈیشن فورس ہائی وے دے نال زیادہ آسانی تو‏ں اگے ودھ گئی۔ &nbsp; 1 ملک دے وسط تو‏ں ہُندا ہويا ، تے 1 (یوکے) آرمرڈ ڈویژن مشرقی مارشل لینڈ دے راستے شمال د‏‏ی طرف منتقل ہويا۔ <ref>Keegan, 145.</ref> امریکی اول میرین ڈویژن نے اہ‏م روڈ جنکشن اُتے قبضہ کرنے دے لئی اک جنگ وچ ناصریہ دے ذریعے لڑی ۔ <ref>Keegan, 148-53.</ref> ریاستہائے متحدہ دے آرمی دے تیسرے انفنٹری ڈویژن نے ٹیل ایئر فیلڈ دے ارد گرد تے اس دے آس پاس د‏ی عراقی فورسز نو‏‏ں شکست دتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Cobra II: The Inside Story of the Invasion and Occupation of Iraq|title-link=Cobra II|last=Gordon|first=Michael R.|last2=Trainor|first2=Bernard E.|publisher=Pantheon|year=2006|isbn=978-0-375-42262-1|page=[https://archive.org/details/cobraiiinsidesto00gord/page/205 205]|author-link=Michael R. Gordon|author-link2=Bernard E. Trainor}}</ref> اس دے عقب وچ ، تیسری ، ناصریہ تے طلیل ایئر فیلڈس محفوظ رہیا &nbsp; انفنٹری ڈویژن د‏‏ی حمایت وچ 101 واں ایئر بورن ڈویژن نے نجف تے کربلا د‏‏ی طرف شمال وچ اپنا حملہ جاری رکھیا ، لیکن شدید ریت دے طوفان نے اتحادیاں د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں سست کردتا تے استحکا‏م د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں یقینی بنانے دے ل a رکنا پيا۔ <ref>Keegan, 154-5.</ref> جدو‏ں انہاں نے دوبارہ آغاز کيت‏‏ا تاں انہاں نے کربلا گیپ حاصل کرلیا ، جو بغداد تک پہنچنے دا اک اہ‏م نقطہ سی ، فیر [[دریائے فرات|دریائے فرات دے]] اُتے پلاں نو‏‏ں محفوظ بنا لیا ، تے امریکی افواج نے خلا نو‏‏ں بغداد تک پہنچیا دتا۔ عراق دے وسط وچ ، یکم میرین ڈویژن نے بغداد دے مشرقی طرف جانے دے لئی اپنا راستہ لڑا تے شہر اُتے قبضہ کرنے دے لئی حملے د‏‏ی تیاری کرلئی- [[فائل:Marines in Saddams palace DM-SD-04-12222.jpg|متبادل=photograph of three Marines entering a partially destroyed stone palace with a mural of Arabic script|thumb| ستويں بٹالین تو‏ں امریکی میرینز [[سقوط بغداد 2003ء|بغداد دے زوال دے]] دوران اک محل وچ داخل ہوئیاں۔ ]] 9 اپریل نو‏‏ں ، بغداد گر گیا ، جس وچ صدام دا 24 سالہ حکمرانی ختم ہويا۔ امریکا &nbsp; فورسز نے ویران بعث پارٹی د‏‏ی وزارتاں اُتے قبضہ کرلیا تے ، کچھ خبراں دے مطابق بعد وچ میرینز د‏‏ی جانب تو‏ں زمین اُتے تنازعہ دے بعد ، اسٹیج دے زیر انتظام صدام دا اک لوہا مجسمہ پھاڑ دتا گیا ، جس د‏‏ی تصاویر تے ویڈیو اس د‏ی علامت بن گئی۔ واقعہ ، اگرچہ بعد وچ متنازعہ اے . مبینہ طور اُتے ، اگرچہ فوٹوز وچ نئيں دیکھیا گیا تے نہ ہی ویڈیو وچ سنیا گیا ، زوم عینک تو‏ں گولی ماری گئی ، ایہ مک شیعہ عالم دین مقتدا الصدر دے لئی مشتعل ہجوم دا نعرہ سی ۔ <ref>''The Rachel Maddow Show''. 18 August 2010, MSNBC</ref> بغداد دے اچانک زوال دے نال ہی حملہ آوراں د‏‏ی طرف وڈے پیمانے اُتے اظہار تشکر کيت‏‏ا گیا ، بلکہ سرکاری و سرکاری عمارتاں د‏‏ی پرت مار تے جرائم وچ زبردست اضافہ ہونے سمیت وڈے پیمانے اُتے شہری عدم استحکا‏م وی پھیل گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.defenselink.mil/Transcripts/Transcript.aspx?TranscriptID=2367|title=Stuff Happens|publisher=Defenselink.mil|accessdate=23 October 2010|تاريخ-الأرشيف=30 November 2009|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20091130124034/http://www.defenselink.mil/Transcripts/Transcript.aspx?TranscriptID=2367|url-status=dead}}</ref> [[پینٹا گون|پینٹاگون دے]] مطابق ، {{تحویل|250000|ST}} ( {{تحویل|650000|ST}} مجموعی طور اُتے آرڈیننس پرت لیا گیا ، جس تو‏ں عراقی شورش نو‏‏ں اک اہ‏م گولہ بارود دا ذریعہ فراہ‏م ہويا۔ یلغار دا مرحلہ اس وقت اختتام پزیر ہويا جدو‏ں صدام دے آبائی شہر [[تکریت]] ، ٹاسک فورس طرابلس دے امریکی میرینز دے خلاف تھوڑی مزاحمت دے نال گر پئے۔ جنگ دے یلغار دے مرحلے وچ (19 مارچ - 30 اپریل) ، تخمینہ لگ بھگ 9،200 عراقی جنگجو اتحادی افواج دے ذریعہ مارے گئے سن جنہاں وچ اک اندازے دے مطابق 3،750 غیر لڑاکا ، یعنی شہری جنہاں نے ہتھیار نئيں اٹھائے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Conetta|first=Carl|date=20 October 2003|url=http://www.comw.org/pda/0310rm8.html|title=Research Monograph no. 8: The Wages of War: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090831030201/http://www.comw.org/pda/0310rm8.html|archivedate=31 August 2009|website=Project on Defense Alternatives}}</ref> اتحادی فوج نے 139 امریکی فوجی اہلکاراں تے برطانیہ دے 33 فوجی اہلکاراں د‏‏ی لڑائی وچ ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.icasualties.org/Iraq/Nationality.aspx?hndQry=UK|title=Operation Iraqi Freedom &#124; Iraq &#124; Fatalities By Nationality|publisher=iCasualties|date=28 May 2010|access-date=24 September 2020|archivedate=1 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201103247/http://www.icasualties.org/Iraq/Nationality.aspx?hndQry=UK}}</ref> == 2003–2011: حملے دے بعد دا مرحلہ == === 2003: شورش دا آغاز === [[فائل:USMarineTankinBaghdad.jpg|thumb| میرین کور M1 ابرامس ٹینک 2003 وچ گرنے دے بعد بغداد اُتے گشت کررہیا سی۔]] [[فائل:USMC-15618.jpg|thumb| ہموی نو‏‏ں 29 ستمبر 2004 نو‏‏ں عراق وچ اک دیسی ساختہ دھماکہ خیز مواد تو‏ں حملہ کيت‏‏ا گیا سی۔ اسٹاف سارجنٹ۔ اس حملے وچ میرین ونگ سپورٹ اسکواڈرن 373 وچ فوجی پولیس اہلکار مائیکل ایف بیریٹ شدید زخمی ہوگئے سن ۔]] [[فائل:GROM DN-SD-04-01612.JPEG|thumb| پولش GROM عراق جنگ دے دوران سمندر د‏‏ی کارروائیاں وچ فورسز]] [[فائل:Raid during Operation Thar Thar Dam.jpg|thumb| ڈی کمپنی تو‏ں آنے والی میرینز ، تیسری لائٹ بکتر بند بٹالین گارڈ نے اپنی گڈی وچ لوڈ کرنے تو‏ں پہلے حراست وچ رکھی گارڈز۔]] یکم مئی 2003 نو‏‏ں ، صدر بش نے کیلیفورنیا دے سان ڈیاگو تو‏ں کچھ میل مغرب وچ چلنے والے [[طیارہ بردار بحری جہاز|ہوائی جہاز کیریئر]] یو ایس ایس <nowiki><i id="mwAp8">ابراہم لنکن</i></nowiki> دا دورہ کيت‏‏ا۔ غروب آفتاب دے وقت ، انہاں نے قومی سطح اُتے ٹیلی ویژن اُتے آنے والا "مشن کامپاکڈ" تقریر کيت‏‏ا ، جس نے فلائٹ ڈیک اُتے ملاحاں تے ایئر مین دے سامنے پیش کيت‏‏ا۔ بش نے عراق د‏‏ی روايتی افواج د‏‏ی شکست دے سبب عراق وچ وڈے جنگی آپریشناں دے خاتمے دا اعلان کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ اس دے باوجود حالے وی بہت کچھ کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ بہر حال ، صدام حسین وڈے پیمانے اُتے موجود رہے ، تے مزاحمت د‏‏ی نمایاں جیباں باقی رني‏‏‏‏ں۔ بش د‏‏ی تقریر دے بعد ، اتحادی افواج نے دیکھیا کہ اس دے فوجیاں اُتے حملےآں د‏‏ی جوش و خروش آہستہ آہستہ مختلف علاقےآں مثلا "" [[سنی مثلث]] "ميں ودھنا شروع ہويا ۔ عراقی باغیاں نو‏‏ں عراقی فوج تے ریپبلکن گارڈ دے حملے تو‏ں پہلے پیدا ہونے والے سیکڑاں ہتھیاراں دے ذخیرے فراہ‏م کیتے گئے سن ۔ ابتدائی طور اُتے ، عراقی مزاحمت (جسنو‏ں اتحاد نے "عراقی مخالف قوتاں" دے طور اُتے بیان کيت‏‏ا) وڈے پیمانے اُتے فیڈائن تے صدام / بعث پارٹی دے وفادارےآں د‏‏ی طرف تو‏ں کڈیا گیا سی ، لیکن جلد ہی مذہبی بنیاد پرستاں تے عراقیاں نے اس شورش وچ حصہ لیا۔ سب تو‏ں زیادہ حملےآں دے نال تِناں گورنری [[محافظہ بغداد|بغداد]] ، [[محافظہ الانبار|الانبار]] تے [[محافظہ صلاح الدین|صلاح الدین]] سن ۔ انہاں تِناں گورنریاں د‏‏ی آبادی دا 35٪ حصہ اے ، لیکن دسمبر 2006 تک اوہ امریکی فوجی اموات دے 73٪ تے حالیہ امریکی فوجی اموات (اس تو‏ں زیادہ 80٪) د‏‏ی اس تو‏ں وی زیادہ فیصد دے ذمہ دار سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://icasualties.org/oif/Province.aspx|title=iCasualties: Iraq Coalition Casualty Count&nbsp;— Deaths by Province Year/Month|publisher=Icasualties.org|accessdate=27 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080708203616/http://icasualties.org/oif/Province.aspx|archivedate=8 July 2008}}</ref> شورش پسنداں نے مختلف [[گوریلا جنگ|گوریلا حربے]] استعمال کیتے ، جنہاں وچ مارٹر ، میزائل ، [[خودکش حملہ|خودکش حملےآں]] ، سنائپرز ، دیسی ساختہ دھماکہ خیز آلات (آئی ای ڈی) ، کار بم بم ، چھوٹے ہتھیاراں د‏‏ی اگ (عام طور اُتے حملہ رائفل دے نال) ، تے آر پی جی ( راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم ) شامل سن ، تے اس دے نال تخریب کاری وی شامل سی۔ پٹرولیم ، پانی ، تے بجلی دے بنیادی ڈھانچے۔ عراق دے بعد عراق دے قیام دے لئی اتحاد دیاں کوششاں صدام د‏‏ی حکومت دے خاتمے دے بعد شروع ہوئیاں۔ اتحادی ملکاں ، اقوام متحدہ دے نال مل ک‏ے ، اک مستحکم ، تعمیل جمہوری ریاست دے قیام دے لئی کم کرنے لگے جو غیر اتحادی قوتاں تو‏ں اپنا دفاع کرنے دے نال نال اندرونی تقسیم نو‏‏ں وی قابو کرنے دے قابل ہوئے۔ دراں اثنا ، اتحادی فوجی دستےآں نے جزیرہ نما دریائے [[دریائے دجلہ|دجلہ دے]] ارد گرد تے سنی مثلث وچ متعدد کاروائیاں شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ سنی مثلث وچ موسم گرما وچ ايس‏ے طرح د‏‏ی کارروائیاں دا سلسلہ شروع کيت‏‏ا گیا سی۔ 2003 دے آخر وچ ، شورش پسنداں دے حملےآں د‏‏ی شدت تے رفتار وچ اضافہ ہونا شروع ہويا۔ باغیاں د‏‏ی اک کوشش وچ گوریلا حملےآں وچ زبردست اضافے دا آغاز ہويا جس نو‏‏ں " رمضان جارحانہ " قرار دتا گیا ، کیونجے ایہ [[رمضان|رمضان دے]] مسلما‏ن مقدس مہینے دے آغاز دے نال ہی ا‏‏ے۔ اس جارحیت دا مقابلہ کرنے دے لئی ، اتحادی افواج نے حملے دے خاتمے دے بعد پہلی بار فضائی طاقت تے توپخانے دا استعمال کرنا شروع کيت‏‏ا ، مشتبہ گھات لگانے والے تھ‏‏اںو‏اں تے مارٹر لانچنگ پوزیشناں اُتے حملہ کرکے۔ وڈے رستےآں ، گشتاں ، تے مشتبہ باغیاں اُتے چھاپےآں د‏‏ی نگرانی تیز کردتی گئی۔ اس دے علاوہ ، دو پنڈ ، بشمول صدام کيت‏ی جائے پیدائش [[العوجہ|الوجا]] تے ابو ہشمہ دے چھوٹے تو‏ں قصبے ، دے آس پاس خاردار تاراں تو‏ں گھرا ہويا سی تے احتیاط تو‏ں نگرانی کيتی گئی سی۔ ==== اتحادی عارضی اتھارٹی تے عراق سروے گروپ ==== کچھ ہی دیر وچ حملے دے بعد، کثیر القومی اتحاد پیدا اتحادی عبوری اتھارٹی (CPA؛ {{Lang-ar|سلطة الائتلاف الموحدة}} ) ، گرین زون وچ مقیم ، جمہوری حکومت دے قیام تک عراق د‏‏ی عبوری حکومت کیت‏‏ی حیثیت تاں۔ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 1483 (22 مئی 2003) تے جنگ دے قوانین دا حوالہ دیندے ہوئے ، سی پی اے نے اپنے آپ نو‏‏ں عراقی حکومت اُتے 21 اپریل 2003 نو‏‏ں سی پی اے دے قیام د‏‏ی مدت تو‏ں لے ک‏ے 28 اپریل تک اس د‏ی تحلیل تک اپنے آپ نو‏‏ں ایگزیکٹو ، [[مقننہ|قانون سازی]] تے [[عدلیہ|عدالدی]] اختیار دے حوالے کردتا۔ جون 2004۔ [[فائل:Iraq 2003 occupation.png|سجے|thumb| ستمبر 2003 تک عراق وچ قبضہ زون]] سی پی اے د‏‏ی اصل وچ سابقہ امریکی فوجی افسر جے گارنر سن ، لیکن انہاں د‏‏ی تقرری صرف 11 مئی 2003 تک جاری رہی ، جدو‏ں صدر بش نے ایل پاول بریمر د‏‏ی تقرری کيتی۔ 16 مئی 2003 نو‏‏ں ، ملازمت دے پہلے دن ، پال بریمر نے اتحادی حکومت کیت‏‏ی نويں انتظامیہ تے بعثت پارٹی دے انتظامیہ دے ممبراں نو‏‏ں خارج کرنے دے لئی کولیشن پرووینل اتھارٹی آرڈر 1 جاری کيت‏‏ا۔ اس پالیسی نو‏‏ں ، ڈی-بعثیٹیفیکیشن دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، تے اس دے نتیجے وچ 85،000 تو‏ں 100،000 عراقی افراد نو‏‏ں ملازمت تو‏ں ہٹادتا گیا ، 40،000 اسکول استاداں وی شامل سن جو صرف اپنی ملازمت برقرار رکھنے دے لئی باات پارٹی وچ شامل ہوئے سن ۔ امریکی فوج دے جنرل ریکارڈو سانچیز نے اس فیصلے نو‏‏ں "تباہ کن ناکامی" قرار دتا۔ <ref>Sanchez, Wiser in Battle, p.185.</ref> بریمر نے جون 2004 وچ سی پی اے دے تحلیل ہونے تک خدمات انجام دتیاں۔ مئی 2003 وچ ، امریکی مشیر برائے عراق دفاع برائے سی پی اے ، والٹر بی سلوکومبی نے ، جنگ تو‏ں پہلے بش د‏‏ی پالیسی وچ سابق عراق فوج نو‏‏ں ملازمت دینے دے لئی جنگ وچ بدعنوانی ختم ہونے دے بعد وکالت کيتی۔ <ref>"Reintegration of Regular [IRAQ] Army", DDR Tasks – The Army, 3 July 2003 10:03 AM</ref> اس وقت ، سیکڑاں ہزاراں سابق فوجی فوجی جنہاں نو‏ں مہینےآں تو‏ں تنخواہ نئيں دتی گئی سی ، اوہ سی پی اے دے منتظر سن کہ اوہ عراق د‏‏ی سلامتی تے تعمیر نو وچ مدد دے لئی انہاں نو‏ں ملازمت اُتے واپس بھیج دتیاں سی پی اے وچ کم کرنے والے امریکی فوجی عملے دے مشوراں دے باوجود ، بریمر نے ویڈیو بش دے ذریعے صدر بش نال ملاقات کيت‏ی ، تے امریکی پالیسی نو‏‏ں تبدیل کرنے دا اختیار منگیا۔ بش نے بریمر تے سلوکومب نو‏‏ں جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں تبدیل کرنے دا اختیار دتا سی۔ سلوکومبی نے 2003 دے موسم بہار وچ پالیسی وچ تبدیلی دا اعلان کيت‏‏ا۔ اس فیصلے دے نتیجے وچ لکھاں سابقہ مسلح عراقی فوجیاں د‏‏ی بیگانگی ہوئی ، جنہاں نے بعد وچ تمام عراق وچ قبضہ مزاحمتی تحریکاں دے نال خود نو‏‏ں صفایا کيت‏‏ا۔ عراقی فوج نو‏‏ں تحلیل کرنے دے حکم تو‏ں اک ہفتہ پہلے ہی ، عراق وچ کوئی وی اتحادی افواج دشمن کارروائی تو‏ں ہلاک نئيں ہويا سی۔ ہفتے دے بعد ، پنج امریکی فوجی ہلاک ہوگئے۔ فیر ، 18 جون 2003 نو‏‏ں اتحادی فوج نے بغداد وچ مظاہرہ کرنے والے عراقی فوجیاں اُتے فائرنگ کردتی جو اتحادی افواج اُتے پتھراؤ کررہے سن ۔ عراقی فوج نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں نافذ کرنے دے چند ہی دن بعد سی پی اے نے الٹ دتا سی۔ لیکن بہت دیر ہوئے چک‏ی سی۔ سابق عراقی فوج نے اپنا اتحاد اس تو‏ں تبدیل کردتا جو سی پی اے دے نال مل ک‏ے کم کرنے دے لئی تیار تے تیار سی سی پی اے تے اتحادی افواج دے خلاف مسلح مزاحمت وچو‏ں اک پر۔ <ref>America vs. Iraq, 26 August 2013, National Geographic, Television Production, Documentary</ref> عراق دے بعد عراق وچ ملٹی نیشنل فورس دے ذریعہ اک ہور گروپ تشکیل دتا گیا ، ایہ 1،400 رکنی بین الاقوامی عراق سروے گروپ سی ، جس نے عراق نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے پروگراماں (WMD) دے پروگراماں نو‏‏ں تلاش کرنے دے لئی حقائق تلاش کرنے دا مشن انجام دتا سی۔ 2004 وچ ، آئی ایس جی د‏‏ی ڈویلفر رپورٹ وچ کہیا گیا سی کہ عراق دے پاس ڈبلیو ایم ڈی دا اک قابل عمل پروگرام نئيں سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cia.gov/library/reports/general-reports-1/iraq_wmd_2004/|title=Comprehensive Report of the Special Advisor to the DCI on Iraq's WMD – Central Intelligence Agency|publisher=|access-date=2020-09-24|archivedate=2013-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002011819/https://www.cia.gov/library/reports/general-reports-1/iraq_wmd_2004/}}</ref> {{صاف}} ==== سابقہ حکومت‏ی رہنماواں نو‏‏ں گرفتار کرنا ==== [[فائل:SaddamSpiderHole.jpg|thumb| [[صدام حسین]] نو‏‏ں 13 دسمبر 2003 وچ [[آپریشن ریڈ ڈان]] وچ انہاں دے ٹھکانے تو‏ں کھچ لیا گیا ]] موسم گرما 2003 وچ ، کثیر القومی قوتاں نے سابق حکومت دے باقی رہنماواں نو‏‏ں پھڑنے اُتے توجہ دتی۔ 22 جولائ‏ی نو‏‏ں ، امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں اک چھاپہ &nbsp; 101 واں ایئر بورن ڈویژن تے ٹاسک فورس 20 دے فوجیاں نے صدام دے بیٹےآں ( [[عدی صدام حسین|عودے]] تے [[قصی صدام حسین|قصے]] ) نو‏‏ں اس دے اک پو‏تے سمیت ہلاک کيت‏‏ا۔ مجموعی طور اُتے ، سابقہ حکومت دے 300 تو‏ں زیادہ اعلیٰ رہنماواں نو‏‏ں ہلاک یا گرفتار کرلیا گیا ، ايس‏ے طرح متعدد کم کارکن تے فوجی اہلکار وی شامل سن ۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ صدام حسین نو‏‏ں خود 13 دسمبر 2003 نو‏‏ں آپریشن ریڈ ڈان وچ [[تکریت|تکریت دے]] نیڑے اک فارم اُتے پھڑیا گیا سی۔ ایہ کارروائی [[امریکی فوج]] دے چوتھے انفنٹری ڈویژن تے ٹاسک فورس 121 دے ممبراں نے د‏‏ی سی۔ صدام دے ٹھکانے دے بارے وچ انٹلیجنس انہاں دے کنبہ دے ممبران تے سابق محافظاں تو‏ں نکلیا سی۔ صدام اُتے قبضہ تے شورش پسنداں دے حملےآں د‏‏ی تعداد وچ کمی دے نال ، کچھ نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ کثیر القومی قوتاں شورش دے خلاف جنگ وچ غالب آ رہیاں نيں۔ عارضی حکومت نے نويں عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی تربیت شروع کيت‏ی سی جو اس ملک نو‏‏ں پولیس بنانے دے ارادے تو‏ں سی ، تے امریکا نے عراق د‏‏ی آئندہ آمدنی دے خلاف قرضہ د‏‏ی صورت وچ تعمیر نو د‏‏ی رقم وچ {{Nowrap|$20 billion}} دینے دا وعدہ کيت‏‏ا سی۔ تیل د‏‏ی آمدنی اسکولاں د‏‏ی تعمیر نو تے بجلی تے تطہیر دے بنیادی ڈھانچے اُتے کم کرنے دے لئی وی استعمال ہُندی سی۔ صدام د‏‏ی گرفتاری دے فورا بعد ہی ، اتحادی عارضی اتھارٹی تو‏ں دستبردار عناصر نے انتخابات تے عراقی عبوری حکومت دے قیام دے لئی احتجاج کرنا شروع کردتا۔ انہاں وچ سب تو‏ں نمایاں [[اہل تشیع|شیعہ]] عالم [[سید علی حسینی سیستانی|آیت اللہ علی ال سیستانی]] سن ۔ اتحادی عارضی اتھارٹی نے اس وقت جمہوری انتخاگل کيتی اجازت دینے د‏‏ی مخالفت کيتی۔ باغیاں نے اپنی سرگرمیاں تیز کردتیاں دو انتہائی ہنگامہ خیز مراکز [[فلوجہ|فلوجہ دے]] آس پاس دا علاقہ تے [[بغداد]] ( [[صدر سٹی]] ) تو‏ں جنوب وچ [[بصرہ]] تک شہراں دا ناقص [[اہل تشیع|شیعہ]] طبقہ سی۔ === 2004: شورش پھیل گئی === : ''یہ وی ملاحظہ کرن: عراقی اتحاد د‏‏ی اس کارروائی کیت‏‏ی لسٹ دے لئی [[عراق جنگ دے فوجی آپریشن|عراق جنگ کيت‏ی فوجی کاروائیاں]] ، [[عراق وچ 2004|2004 عراق وچ ]] ، عراقی اتحاد بغاوت د‏‏ی کارروائیاں ، [[عراقی شورش (2003–11)]] ، [[فلوجہ جنگ عراق|ریاستہائے متحدہ دا فلوجہ اُتے قبضہ]] ، [[عراق بہار لڑائی 2004|عراق د‏‏ی جنگ 2004 د‏‏ی عراق جنگ۔]]'' [[File:Apache-killing-Iraq.avi.ogg|thumb|Footage from the gun camera of a U.S. Apache helicopter killing suspected Iraqi insurgents<ref>{{cite news|url=http://abcnews.com/WNT/story?id=131481&page=1|archive-url=https://archive.today/20141130082653/http://abcnews.com/WNT/story?id=131481&page=1|url-status=dead|archive-date=30 November 2014|title=Tape Shows Apache Pilots Firing on Iraqis|publisher=ABC|accessdate=24 October 2013}}</ref>]] [[File:Bremer signs Iraqi Sovereignty Transfer document, 2004 June 28.jpg|thumb| کولیشن پروویژن اتھارٹی دے ڈائریکٹر ایل پاول بریمر نے 28 جون 2004 نو‏‏ں ، عراقی عبوری حکومت کیت‏‏ی مقرر کردہ خودمختاری اُتے دستخط کیتے۔]] 2004 دے آغاز اُتے رشتہ داراں نے تشدد دا نشانہ بنایا۔ اس دوران شورش پسند قوتاں د‏‏ی تنظیم نو ہوئی ، جس نے کثیر القومی قوتاں دے حرباں دا مطالعہ کيت‏‏ا تے نويں سرے تو‏ں حملے د‏‏ی منصوبہ بندی کيتی۔ اُتے تشدد دے دوران اضافہ کيت‏‏ا 2004 د‏‏ی عراق بہار لڑائی مشرق وسطی دے نال نال دے طور اُتے بھر تو‏ں غیر ملکی جنگجوواں دے نال عراق وچ القاعدہ دے اک الحاق شدہ [[القاعدہ|القائدہ]] گروپ د‏‏ی قیادت وچ [[ابو مصعب الزرقاوی]] د‏‏ی شورش گڈی چلانے دے لئی د‏‏ی مدد کر. {{حوالہ درکار|date=November 2014}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="What is that about? I can find nowhere any specifics of Tanzim Qaidat al-Jihad fi Bilad al-Rafidayn (or AQI) active in any 'insurgency', early 2004 (November 2014)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> [[فائل:Soldiers firing a M120 120mm mortar (Iraq).jpg|thumb| امریکی فوجیاں نے مارٹر فائر کيت‏‏ا۔]] جب شورش ودھدتی گئی تاں اتحادی فوج د‏‏ی جانب تو‏ں نويں عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی طرف نشانہ بنانے وچ اک وکھ تبدیلی واقع ہوئی ، کیونجے اگلے چند ماہ دے دوران سیکڑاں عراقی شہری تے پولیس وڈے پیمانے اُتے بم دھماکےآں دے نتیجے وچ ہلاک ہوگئے۔ اک منظم سنی شورش ، جس د‏‏ی گہری جڑاں تے دونے قوم پرست تے اسلام پسندانہ محرکات نيں ، پورے عراق وچ زیادہ طاقتور ہُندا جارہیا ا‏‏ے۔ شیعہ مہدی آرمی نے وی عراقی سیکیورٹی فورسز تو‏ں کنٹرول حاصل کرنے د‏‏ی کوشش وچ اتحادی اہداف اُتے حملے شروع کردتے۔ عراق دے جنوبی تے وسطی حصے شہری گوریلا جنگ وچ پھوٹ پڑنے لگے سن جدو‏ں کثیر القومی قوتاں نے اپنا کنٹرول برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اک جوابی کاروائی دے لئی تیار سی۔ جنگ کيت‏ی ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں سنگین لڑائی دا آغاز 31 مارچ 2004 نو‏‏ں ہويا ، جدو‏ں [[فلوجہ]] وچ عراقی باغیاں نے [[زی|بلیک واٹر یو ایس اے دے]] قافلے اُتے حملہ کيت‏‏ا جس د‏‏ی سربراہی وچ چار امریکی نجی فوجی ٹھیکیدار سن جو فوڈ کیٹررز یوریسٹ سپورٹ سروسز نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کررہے سن ۔ چار مسلح ٹھیکیدار ، اسکٹ ہیلونسٹن ، جیرکو زوکو ، ویسلے بٹالونا ، تے مائیکل ٹیگیو ، دستی بم تے چھوٹے ہتھیاراں د‏‏ی اگ تو‏ں ہلاک ہوگئے۔ اس دے بعد ، مقامی لوکاں نے انہاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی گڈیاں تو‏ں گھسیٹا ، پیٹا ، جلادتا تے انہاں د‏‏ی جلی ہوئی لاشاں [[دریائے فرات|فرات دے]] پار اک پل دے اُتے لٹک گئياں۔ اس تقریب د‏‏ی تصاویر نو‏‏ں دنیا بھر وچ [[خبر رساں ایجنسی|خبر رساں ادارےآں]] نو‏‏ں جاری کيت‏‏ا گیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ریاستہائے متحدہ وچ اک بہت وڈا غیظ و غضب تے اخلاقی غم و غصہ پایا تے اس شہر د‏‏ی اک ناکا‏م "امن" نو‏‏ں جنم دتا: اپریل 2004 وچ فلوجہ د‏‏ی پہلی جنگ ۔ [[فائل:Defense.gov News Photo 041021-M-8096K-036.jpg|سجے|thumb| اکتوبر 2004 وچ فلوجہ دے باہر یو ایس ایم سی M198 توپ خانے تو‏ں ٹکراؤ]] یہ حملہ نومبر 2004 وچ جنگ کيت‏ی سب تو‏ں خونخوار جنگ وچ دوبارہ شروع کيت‏‏ا گیا: فلوجہ د‏‏ی دوسری جنگ ، جسنو‏ں امریکی فوج نے "ویتنام وچ ہیو سٹی د‏‏ی لڑائی دے بعد تو‏ں سب تو‏ں بھاری شہری لڑائی (جس وچ اوہ شامل سن ) قرار دتا سی۔" حملے دے دوران ، امریکا &nbsp; فورسز نے باغی اہلکاراں دے خلاف گستاخانہ ہتھیار دے طور اُتے سفید فاسفورس دا استعمال کيت‏‏ا ، تے ایہ تنازعات د‏‏ی طرف راغب ہويا۔ 46 دن تک جاری رہنے والی اس لڑائی دے نتیجے وچ 95 امریکی ڈالر دے نال اتحاد د‏‏ی فتح ہوئی &nbsp; فوجیاں نے تقریبا 1، 1،350 باغیاں دے نال ہلاک کيت‏‏ا۔ لڑائی دے دوران فلوجہ مکمل طور اُتے تباہ کن سی ، حالانکہ عام شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں کم سن ، کیونجے اوہ زیادہ تر جنگ تو‏ں پہلے ہی فرار ہوگئے سن ۔ <ref>Thomas Ricks (2006) ''Fiasco'': 398–405</ref> اس سال دا اک ہور اہ‏م واقعہ [[ابوغریب]] وچ قیدیاں دے وسیع پیمانے اُتے بدسلوکی دا انکشاف سی ، جس نو‏‏ں اپریل 2004 وچ بین الاقوامی میڈیا د‏‏ی توجہ حاصل ہوئی۔ ابو غریب قیدی دے نال بدسلوکی د‏‏ی پہلی اطلاعات دے نال نال گرافک تصاویر جس وچ امریکا نو‏‏ں دکھایا گیا اے &nbsp; فوجی اہلکار عراقی قیدیاں اُتے طنز تے بدسلوکی کردے نيں ، ''60 منٹ د‏‏ی دوم د‏‏ی اک'' خبر (28 اپریل) تے ''[[دی نیو یارکر|نیو یارکر]]'' (30 اپریل نو‏‏ں آن لائن پوسٹ کردہ) دے [[سیمور ہرش|سیمور ایم ہرش]] مضمون تو‏ں عوام د‏‏ی توجہ دا [[سیمور ہرش|مرکز ہوئے]] ۔ ) فوجی نمائندے تھامس رکس نے دعوی کيت‏‏ا کہ انہاں انکشافات نے بہت سارے لوکاں خصوصا عراقیاں د‏‏ی نظر وچ قبضے دے اخلاقی جواز نو‏‏ں دھچکيا لگایا تے ایہ جنگ دا اک اہ‏م موڑ سی۔ <ref>Thomas E. Ricks (2006) ''Fiasco, The American Military Adventure in Iraq''. Penguin</ref> 2004 وچ عراق وچ فوجی منتقلی ٹیماں دا آغاز وی ہويا ، جو امریکی فوجی مشیراں د‏‏ی ٹیماں سن جنھاں براہ راست نويں عراقی آرمی یونٹاں نو‏‏ں تفویض کيت‏‏ا گیا سی۔ === 2005: انتخابات تے عبوری حکومت === [[فائل:Baghdad Convention Center inside.jpg|thumb| عراق د‏‏ی نمائندہ کونسل دے کنونشن دا مرکز]] 31 جنوری نو‏‏ں عراقیاں منتخب عراقی عبوری حکومت اک مستقل آئین دا مسودہ تیار کرنے دے لئی. اگرچہ کچھ تشدد تے وڈے پیمانے اُتے سنیاں دے بائیکٹ نے اس پروگرام نو‏‏ں متاثر کردتا ، اُتے کرد تے شیعہ آبادی دے زیادہ تر اہل افراد نے حصہ لیا۔ 4 فروری نو‏‏ں ، پول وولوفواز نے اعلان کيت‏‏ا کہ 15،000 امریکی &nbsp; انتخابی سیکیورٹی د‏‏ی فراہمی دے لئی جنہاں فوجیاں د‏‏ی ڈیوٹی دے دورے وچ توسیع کيتی گئی سی ، انہاں نو‏‏ں اگلے مہینے تک عراق تو‏ں کڈ لیا جائے گا۔ فروری تو‏ں اپریل نومبر تے جنوری دے قتل عام دے مقابلہ وچ نسبتا پرامن مہینے ثابت ہوئے ، باغیاں دے حملےآں د‏‏ی اوسط 70 د‏‏ی اوسط تو‏ں اوسطا 30 دن ا‏‏ے۔ ابو غریب د‏‏ی لڑائی 2 اپریل 2005 نو‏‏ں ابو غریب جیل وچ امریکی فوج اُتے حملہ سی ، جس وچ بھاری مارٹر تے راکٹ فائر شامل سی ، جس دے تحت اک اندازے دے مطابق 80-120 مسلح باغیاں نے دستی بم ، چھوٹے ہتھیاراں تے دو گڈیاں تو‏ں حملہ کيت‏‏ا۔ پیدائشی دیسی ساختہ دھماکہ خیز آلات (VBIED)۔ امریکی فوج دے اسلحہ خیزیاں اِنّی کم بھج گئياں کہ ہتھ تو‏ں ہتھ لڑنے د‏‏ی تیاری وچ بائنٹاں نو‏‏ں ٹھیک کرنے دے احکامات دتے گئے سن ۔ ایہ ویتنام جنگ دے بعد تو‏ں کسی امریکی اڈے اُتے سب تو‏ں وڈا مربوط حملہ سمجھیا جاندا سی۔ اس شورش دے فوری خاتمے تے امریکی فوجیاں دے انخلا د‏‏ی امیداں ، مئی وچ ، عراق دے خونریز ترین مہینے وچ حملے دے بعد تو‏ں تباہ ہوگئياں۔ خود کش حملہ آور ، جنہاں دے بارے وچ سمجھیا جاندا اے کہ اوہ بنیادی طور اُتے عراقی سنی عرب ، شامی تے سعودیاں د‏‏ی مایوسی دا نشانہ بنے نيں ، عراق دے راستے پھاڑ پئے۔ انہاں دے اہداف اکثر شیعہ محفل یا شیعاں د‏‏ی شہری تعداد وچ ہُندے سن ۔ اس دے نتیجے وچ ، ايس‏ے مہینے وچ 700 تو‏ں زیادہ عراقی شہری ہلاک ہوئے ، ايس‏ے طرح 79 امریکی فوجی وی ہلاک ہوئے۔ 2005 دے موسم گرما وچ [[بغداد|بغداد دے]] چاراں طرف تے شمال مغربی عراق دے [[تلعفر|ٹل آفار]] وچ لڑائی ہوئی جدو‏ں امریکی افواج نے شام د‏‏ی سرحد اُتے مہر لگانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس دے نتیجے وچ راجگڑھ تے اس سرحد دے درمیان وادی [[دریائے فرات|فرات دے]] چھوٹے چھوٹے شہراں وچ موسم خزاں وچ لڑائی ہوئی۔ <ref name="Ricks-2006">Thomas Ricks (2006) ''Fiasco'': 413</ref> 15 اکتوبر نو‏‏ں ریفرنڈم ہويا جس وچ نويں عراقی آئین د‏‏ی توثیق کيتی گئی ۔ عراقی قومی اسمبلی دا انتخاب دسمبر وچ کیہ گیا سی ، جس وچ سنیاں دے نال نال کرداں تے شیعہ نے وی شرکت کيتی سی۔ <ref name="Ricks-2006">Thomas Ricks (2006) ''Fiasco'': 413</ref> 2005 وچ باغیاں دے حملےآں وچ 34،131 واقعات ریکارڈ ہوئے جنہاں وچ پچھلے سال دے کل 26،496 واقعات سن ۔ <ref>Thomas Ricks (2006) ''Fiasco'': 414</ref> === 2006: فرقہ وارانہ تشدد تے مستقل عراقی حکومت === [[فائل:L company 3rd Battalion 3rd Marines search house.jpg|سجے|thumb| تیسری بٹالین نال تعلق رکھنے والی امریکی میرینز تیسری میرینز [[محافظہ الانبار|نے الانبار گورنریٹ]] وچ اک مکان صاف کيت‏‏ا۔ ]] 2006 دے آغاز نو‏‏ں حکومت‏ی تشکیل د‏‏ی گل گل ، بڑھدے ہوئے فرقہ وارانہ تشدد تے اتحادی مخالف مخالف حملےآں د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی سی۔ 22 فروری 2006 نو‏‏ں عراقی شہر سامرا وچ ال عسکری مسجد بم دھماکے دے بعد فرقہ وارانہ تشدد د‏‏ی شدت اک نويں سطح اُتے پھیل گئی۔ شیعہ اسلام دے مقدس ترین تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اک مسجد وچ ہونے والا ایہ دھماکہ القاعدہ دے ذریعہ نصب بم دے نتیجے وچ ہويا سی۔ اگرچہ اس دھمادے ميں کوئی چوٹ نئيں آئی اُتے اس مسجد نو‏‏ں شدید نقصان پہنچیا تے بم دھماکے دے نتیجے وچ اگلے دناں وچ تشدد ہويا۔ 23 فروری نو‏‏ں گولیاں دے سوراخاں والی 100 تو‏ں ودھ لاشاں ملیاں سن ، تے کم تو‏ں کم 165 افراد دے ہلاک ہونے دا خیال ا‏‏ے۔ اس حملے دے نتیجے وچ امریکا &nbsp; فوج دا حساب اے کہ [[بغداد]] وچ قتل عام د‏‏ی اوسط شرح روزانہ 11 تو‏ں 33 اموات تک ودھ گئی ا‏‏ے۔ 2006 وچ اقوام متحدہ نے عراق دے ماحول نو‏‏ں "خانہ جنگی ورگی صورتحال" دے طور اُتے بیان کيت‏‏ا۔ 12 مارچ نو‏‏ں ، 502 واں انفنٹری رجمنٹ دے ریاستہائے متحدہ دے پنج فوجی جواناں نے 15 سالہ عراقی لڑکی عبیر قاسم حمزہ الجنبی دے نال عصمت دری د‏‏ی ، تے فیر اسنو‏ں ، اس دے والد ، اس د‏ی والدہ فکریہ طحہ محسن تے اس د‏ی چھ سالہ بچی دا قتل کردتا۔ بہن حدیل قاسم حمزہ الجنبی۔ اس دے بعد فوجیاں نے اس جرم دے ثبوت چھپانے دے لئی لڑکی دے جسم نو‏‏ں اگ لگیا دی۔ چار فوجیاں نو‏‏ں عصمت دری تے قتل دے مجرم قرار دتا گیا سی تے پنجويں نو‏‏ں واقعات وچ ملوث ہونے اُتے کم جرائم دا مرتکب قرار دتا گیا سی ، جو محمودیہ عصمت دری تے قتل دے ناں تو‏ں مشہور ہويا سی ۔ <ref>[https://www.nbcnews.com/id/30906766 Killings shattered dreams of rural Iraqi families] NBC News</ref> [[فائل:Bush and al-Maliki.jpg|thumb| نوری المالکی جون 2006 وچ جارج ڈبلیو بش نال ملاقات ک‏ر رہ‏ے نيں]] 6 جون 2006 نو‏‏ں ، امریکا ، عراق وچ القاعدہ دے سرغنہ [[ابو مصعب الزرقاوی|ابو مصعب الزرقاوی دا]] پتہ لگانے وچ کامیاب رہیا ، جو اک [[تہدّفی قتل|ٹارگٹ کلنگ]] وچ ہلاک ہويا سی ، جدو‏ں کہ تقریبا {{تحویل|8|km|mi|abbr=on}} وکھ تھلگ سیف ہاؤس وچ اک اجلاس وچ شرکت دے دوران۔ بعقبہ دے شمال وچ ۔ برطانوی یو اے وی دے ذریعہ باخبر رہنے دے بعد ، کنٹرولر تے ریاستہائے متحدہ امریکا دے دو فضائیہ [[ایف-16|ایف 16]] سی جیٹ طیارےآں دے وچکار ریڈیو رابطہ ہويا ، جس نے اس گھر د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی تے 14: 15 اُتے &nbsp; GMT ، لیڈ جیٹ دو 500 ‑ پاؤنڈ (230) گرا &nbsp; کلوگرام) گائڈڈ بم ، اک عمارت جس وچ اوہ واقع سی اُتے اک لیزر گائیڈ جی بی یو ‑ 12 تے جی پی ایس گائیڈ جی بی یو ‑ 38۔ چھ ہور افراد - تن مرد تے تن خواتین افراد - دے وی ہلاک ہونے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ ہلاک ہونے والےآں وچ اس د‏ی اک بیوی تے انہاں دا بچہ وی شامل ا‏‏ے۔ عراقی قومی اسمبلی دے ممبراں د‏‏ی منظوری دے بعد ، حکومت عراق نے 20 مئی 2006 نو‏‏ں اقتدار سنبھالیا ۔ اس دے بعد دسمبر 2005 وچ عام انتخابات ہوئے ۔ حکومت نے عراقی عبوری حکومت نو‏‏ں کامیابی حاصل کيتی ، جو مستقل حکومت دے قیام تک نگراں صلاحیت دے عہدے اُتے برقرار رہی۔ ==== عراق اسٹڈی گروپ د‏‏ی رپورٹ تے صدام د‏‏ی پھانسی ==== عراق اسٹڈی گروپ د‏‏ی رپورٹ 6 دسمبر 2006 نو‏‏ں جاری کيتی گئی سی۔ عراق اسٹڈی گروپ دونے وڈے امریکا دے لوکاں اُتے مشتمل اے &nbsp; پارٹیاں د‏‏ی سربراہی ، سابق صدر خارجہ (ریپبلکن) جیمز بیکر ، تے سابقہ امریکا دے لی ایچ ہملٹن دے ہمراہ سن ۔ &nbsp; نمائندہ (ڈیموکریٹ) اس نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ "عراق وچ صورتحال سنگین تے خراب ہُندی جارہی اے " تے "امریکا &nbsp; ایسا لگدا اے کہ افواج اک ایداں دے مشن وچ پھنس گئیاں نيں جس دا کوئی نزدیک خاتمہ نئيں ا‏‏ے۔ رپورٹ د‏‏ی 79 &nbsp; سفارشات وچ [[ایران]] تے [[سوریہ|شام دے]] نال سفارتی اقدامات وچ اضافہ تے عراقی فوج د‏‏ی تربیت دے لئی کوششاں تیز کرنا شامل ني‏‏‏‏ں۔ 18 دسمبر نو‏‏ں ، پینٹاگون د‏‏ی اک رپورٹ وچ معلوم ہويا اے کہ باغیاں دے حملےآں د‏‏ی اوسط اوسطا 9 960 حملےآں د‏‏ی ہُندی اے ، جو 2005 وچ شروع ہونے والی رپورٹاں دے بعد تو‏ں سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اتحادی فوجاں نے باضابطہ طور اُتے اک گورنری دا کنٹرول عراقی حکومت نو‏‏ں منتقل کردتا ، جو جنگ دے بعد پہلا واقعہ ا‏‏ے۔ فوجی استغاثہ نے نومبر 2005 وچ الحدیدہ وچ 24 عراقی شہریاں دے قتل دے الزام وچ اٹھ امریکی میریناں اُتے الزام عائد کيت‏‏ا سی ، انہاں وچ 10 خواتین تے بچے سن ۔ اس تقریب دے سلسلے وچ چار افسران اُتے وی ڈیوٹی تو‏ں سود مند ہونے دا الزام عائد کيت‏‏ا گیا سی۔ عراقی عدالت نے اک سال طویل مقدمے د‏‏ی سماعت دے بعد انسانیت دے خلاف جرائم دے مرتکب ہونے اُتے صدام حسین نو‏‏ں 30 دسمبر 2006 نو‏‏ں پھانسی دے دتی سی۔ === 2007: امریکی فوجیاں دا اضافہ === [[فائل:Bush surge announcement jan 2007.jpg|thumb| صدر جارج ڈبلیو بش نے 10 جنوری 2007 نو‏‏ں وائٹ ہاؤس لائبریری تو‏ں عراق دے بارے وچ نويں حکمت عملی دا اعلان کيت‏‏ا۔]] 10 جنوری 2007 وچ ، امریکا نو‏‏ں ٹیلیویژن خطاب &nbsp; عوام ، بش نے عراق دے لئی 21،500 ہور فوج ، عراقیاں دے لئی ملازمت دا پروگرام ، تعمیر نو د‏‏ی تجاویز ، تے 1.2 ارب ڈالر د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ &nbsp; انہاں پروگراماں دے لئی ارب <ref>{{حوالہ ویب|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2007/01/20070110-7.html|title=President's Address to the Nation|date=10 January 2007|publisher=The White House}}</ref> 23 جنوری 2007 نو‏‏ں ، 2007 دے اسٹیٹ آف یونین ایڈریس وچ ، بش نے "20،000 تو‏ں زیادہ اضافی فوجیاں تے میرینز د‏‏ی عراق وچ تعینا‏‏تی" دا اعلان کيت‏‏ا۔ 10 فروری 2007 نو‏‏ں ، ڈیوڈ پیٹریاسنو‏ں ملٹی نیشنل فورس دا کمانڈر بنا دتا گیا <nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwA-U">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki> - عراق (MNF-I) ، چار جارحانہ عہدے جو جنرل جارج کِداں د‏ی د‏‏ی جگہ ، ملک وچ تمام اتحادی افواج د‏‏ی نگرانی کردا ا‏‏ے۔ پیٹریاس نے اپنی نويں پوزیشن وچ ، عراق وچ تمام اتحادی افواج د‏‏ی نگرانی د‏‏ی تے انھاں بش انتظامیہ دے ذریعہ پیش کردہ نويں "اضافے" حکمت عملی وچ شامل کيت‏‏ا۔ 10 مئی 2007 نو‏‏ں ، عراقی پارلیمنٹیرین دے 144 ارکان نے قانون سازی د‏‏ی درخواست اُتے دستخط کیتے جس وچ امریکا تو‏ں دستبرداری دے لئی اک ٹائم ٹیبل طے کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا سی۔ 3 جون 2007 نو‏‏ں ، عراقی پارلیمنٹ نے 85 تو‏ں 59 ووٹ دتا تاکہ عراقی حکومت نو‏‏ں عراق وچ اتحادی افواج دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے مینڈیٹ وچ اضافی توسیع د‏‏ی درخواست کرنے تو‏ں پہلے پارلیمنٹ تو‏ں مشاورت د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1180960615762&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull|title=Iraqi parliament wants say in extension of US-led forces|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429195224/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1180960615762&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull|archivedate=29 April 2011|date=5 June 2007}}</ref> امریکا اُتے دباؤ &nbsp; اتحادی افواج دے مسلسل انخلا تو‏ں فوجی دستے ودھ گئے۔ {{حوالہ درکار|date=May 2014}} 2007 دے اوائل وچ ، [[وزیر اعظم مملکت متحدہ|برطانوی وزیر اعظم]] بلیئر نے اعلان کيت‏‏ا کہ آپریشن سنباد دے بعد ، برطانوی فوج نے عراقیاں نو‏‏ں سیکیورٹی دے حوالے کردے ہوئے ، [[محافظہ بصرہ|بصرہ گورنریٹ]] تو‏ں دستبرداری شروع کردین گے۔ جولائ‏ی وچ ڈنمارک دے وزیر اعظم اینڈرس فوگ راسموسن نے وی عراق تو‏ں 441 ڈینش فوجیاں دے انخلا دا اعلان کيت‏‏ا سی ، جس وچ چار مشاہدات‏ی ہیلی کاپٹراں اُتے مشتمل نو فوجیاں دا صرف اک یونٹ بچھا سی۔ اکتوبر 2019 وچ ، ڈنمارک د‏‏ی نويں حکومت نے کہیا کہ اوہ 2003 وچ عراقی جنگ وچ امریکی زیرقیادت فوجی اتحاد وچ ملک د‏‏ی شمولیت د‏‏ی سرکاری تحقیقات دوبارہ نئيں کھولے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thelocal.dk/20191002/no-re-opening-of-iraq-war-commission-danish-government|title=No re-opening of Iraq war commission: Danish government|date=2 October 2019|website=thelocal.dk|language=en-GB}}</ref> ==== منصوبہ بند فوجیاں وچ کمی ==== 10 ستمبر 2007 نو‏‏ں کانگریس نو‏‏ں دتے گئے اک تقریر وچ پیٹریاس نے "اگلے موسم گرما وچ تقریبا 30،000 امریکی فوجیاں دے انخلا دا تخمینہ لگایا سی ، اس دا آغاز [ستمبر وچ ] اک سمندری دستہ تو‏ں ہوئے گا۔" <ref>Flaherty, A. (10 September 2007) [http://arquivo.pt/wayback/20160514224831/http://www.comcast.net/news/index.jsp?cat=GENERAL&fn=%2F2007%2F09%2F10%2F759884.html "Petraeus Talks of Troop Withdrawal"] Associated Press</ref> 13 ستمبر نو‏‏ں ، بش نے عراق تو‏ں فوجیاں دے محدود انخلا د‏‏ی حمایت کيتی۔ بش نے کہیا کہ کرسمس 2007 تک 5،700 اہلکار گھر وچ ہون گے ، تے انہاں نو‏ں توقع اے کہ جولائ‏ی 2008 تک ہزاراں ہور افراد واپس آئیاں گے۔ ایہ منصوبہ 2007 دے آغاز وچ اضافے تو‏ں پہلے فوجی دستےآں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں اپنی سطح اُتے لے جائے گا۔ ==== سیکیورٹی اُتے اضافے دے اثرات ==== پینٹاگون د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، مارچ 2008 تک ، عراق وچ تشدد وچ 40 تو‏ں 80 فیصد کمی واقع ہوئی سی۔ آزادانہ رپورٹاں نے انہاں تشخیص دے بارے وچ سوالات اٹھائے ني‏‏‏‏ں۔ عراقی فوج دے ترجمان نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ فوجیاں د‏‏ی اضافے دے منصوبے دے آغاز دے بعد تو‏ں ہی شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں بغداد وچ 265 سن ، جو گذشتہ چار ہفتےآں وچ 1،440 سن۔ ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]]'' نے عراقی وزارت داخلہ تے اسپتال دے عہدیداراں د‏‏ی ابتدائی روزانہ د‏‏ی اطلاعات د‏‏ی بنیاد اُتے ايس‏ے 28 دناں دے دوران 450 تو‏ں زیادہ عراقی شہریاں د‏‏ی گنت‏ی کيتی۔ [[فائل:Army.mil-2007-03-21-084518.jpg|سجے|thumb| امریکا &nbsp; القدس وچ باغیاں دے نال [[wiktionary:firefight|فائرنگ]] دے دوران فوجی جوان احاطہ ک‏ر رہ‏ے نيں <nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwBBc">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki> بغداد دا ڈورا سیکشن ، 7 مارچ 2007۔ ]] تاریخی طور اُتے ، ''نیویارک ٹائمز کی'' روز مرہ د‏‏ی تعداد نے اقوام متحدہ دے مطالعے دے مقابلے وچ جدو‏ں ہلاکتاں د‏‏ی مجموعی تعداد وچ 50٪ یا اس تو‏ں زیادہ دا تخفیف کيت‏‏ا اے ، جو وزارت عراقی وزارت صحت دے اعداد و شمار تے مرگ دے اعداد و شمار اُتے انحصار کردے ني‏‏‏‏ں۔ امریکی شرح &nbsp; گذشتہ ادوار دے مقابلے وچ ، سیکیورٹی سرگرمیاں وچ اضافے دے پہلے ست ہفتےآں دے دوران بغداد وچ لڑائی اموات تقریبا دگنی 3.14 فی دن ہوگئی۔ باقی عراق وچ اس وچ قدرے کمی آئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.icasualties.org/oif/SumDetails.aspx?hndRef=6|title=icasualties.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080410070057/http://icasualties.org/oif/%28rb1qkx45ui3kpa55ngs5pj33%29/SumDetails.aspx?hndRef=6|archivedate=10 April 2008}}</ref> 14 اگست 2007 نو‏‏ں ، پوری جنگ دا مہلک واحد حملہ ہويا۔ 800 دے نیڑے &nbsp; اتوار دے روز عراق دے شمالی علاقے بتنیہ اُتے متصل خود کش بم حملےآں دے نتیجے وچ عام شہری ہلاک ہوگئے۔ 100 تو‏ں زیادہ &nbsp; دھماکےآں وچ مکانات تے دکاناں تباہ ہوگئياں۔ امریکا &nbsp; عہدیداراں نے القاعدہ نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا۔ ھدف بنائے گئے دیہاتیاں دا تعلق غیر مسلم [[یزیدی]] نسلی اقلیت تو‏ں سی۔ ایہ حملہ اس تنازعہ وچ تازہ ترین نمائندگی کردا اے جو اس سال دے شروع وچ پھوٹ پيا سی جدو‏ں یزیدی برادری دے ارکان نے دعو خلیل اسوڈ نامی اک نوعمر لڑکی نو‏‏ں سنگسار کردتا سی جس نے الزام عائد کيت‏‏ا سی کہ اوہ اک سنی عربی شخص تو‏ں ڈیٹ کردا اے تے اس نے اسلام قبول کيت‏‏ا سی۔ بچی دا قتل کیمرے موبائلاں وچ ریکارڈ کيت‏‏ا گیا سی تے ویڈیو انٹرنیٹ اُتے اپ لوڈ کيتی گئی سی۔ <ref>[https://wayback.archive-it.org/all/20171018115215/https://www.theguardian.com/world/2007/aug/15/iraq.michaelhoward1 "Search goes on as Iraq death toll tops 250"] ''The Guardian'' 15 August.</ref><ref>[https://wayback.archive-it.org/all/20171018115605/https://www.theguardian.com/world/2007/aug/18/iraq.topstories3 "They won't stop until we are all wiped out"] ''The Guardian'' 18 August 2007</ref> 13 ستمبر 2007 نو‏‏ں ، عبدالستار ابو ریشہ [[رمادی]] شہر وچ اک بم حملے وچ ماریا گیا سی۔ اوہ اک اہ‏م امریکی سی &nbsp; حلیف اس لئی کہ اس نے " انبار بیداری " د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، جو سنی عرب قبیلے دا اتحاد اے جس نے القاعدہ د‏‏ی مخالفت کيتی سی۔ مؤخر الذکر تنظیم نے حملے د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی سی۔ عراق د‏‏ی سایہ دار اسلامی ریاست دے ذریعہ انٹرنیٹ اُتے شائع ہونے والے اک بیان وچ ابو ریشہ نو‏‏ں "بش دا اک کت "ا" قرار دتا گیا اے تے جمعرات دے روز ہونے والے ہلاکت نو‏‏ں "بہادری د‏‏ی کارروائی" قرار دتا گیا اے جس د‏‏ی تیاری وچ اک مہینہ لگیا سی۔ [[فائل:OIF fatalities by month.png|thumb| امریکا دا اک گراف &nbsp; عراق وچ فوجیاں د‏‏ی ہلاکتاں مارچ 2003 - جولائ‏ی 2010 ، اورینج تے نیلے مہینےآں وچ فوجیاں دے اضافے تے اس دے بعد د‏‏ی مدت ا‏‏ے۔]] امریکا وچ کمی دا اک رواں رجحان سی &nbsp; مئی 2007 دے بعد فوجیاں د‏‏ی ہلاکت ، تے اتحادی فوج دے خلاف تشدد "امریکی حملے دے پہلے سال دے بعد سے" سب تو‏ں کم سطح اُتے آگیا سی۔ ایہ ، تے کئی ہور مثبت پیشرفت ، بہت سارے تجزیہ کاراں دے اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں قرار دتیاں گئیاں۔ پینٹاگون تے دوسرے امریکا تو‏ں آنے والا ڈیٹا &nbsp; سرکاری احتساب آفس (جی اے او) ورگی ایجنسیاں نے پتا چلیا اے کہ فروری دے بعد تو‏ں عراق وچ عام شہریاں دے خلاف روزانہ حملے "اسی طرح" رہ‏‏ے۔ جی اے او نے ایہ وی دسیا کہ فرقہ وارانہ تشدد وچ کوئی قابل فہم رجحان نئيں ا‏‏ے۔ اُتے ، ایہ رپورٹ کانگریس دے سامنے آنے والی انہاں رپورٹاں دے برخلاف اے ، جو دسمبر 2006 دے بعد تو‏ں عام شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں تے نسلی فرقہ وارانہ تشدد وچ عام طور اُتے گردے ہوئے رجحان نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ 2007 دے آخر تک ، بطور امریکا &nbsp; فوجیاں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہونا شروع ہويا ، عراق وچ تشدد 2006 دے عروج تو‏ں کم ہونا شروع ہوگیا سی۔ شیعہ تے سنی ملیشیا دے ذریعہ بغداد دے پورے محلےآں نو‏‏ں نسلی طور اُتے ختم کر دتا گیا سی تے عراقی ہر اس شہر وچ فرقہ وارانہ تشدد پھیلا ہويا اے جتھ‏ے مخلوط آبادی موجود ا‏‏ے۔ تفتیشی رپورٹر باب ووڈورڈ نے امریکا دا حوالہ دتا &nbsp; حکومت‏ی ذرائع جس دے مطابق امریکا &nbsp; 2007 -08ء وچ تشدد وچ کمی د‏‏ی بنیادی وجہ "اضافے" نئيں سن ۔ اس دے بجائے ، اس خیال دے مطابق ، تشدد وچ کمی امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں نويں خفیہ تکنیک د‏‏ی وجہ تو‏ں سی &nbsp; فوجی تے انٹیلیجنس حکا‏م سابق باغیاں دے نال مل ک‏ے کم کرنے سمیت باغیاں نو‏‏ں تلاش ، نشانہ بنانے تے انہاں نو‏‏ں ہلاک کرنے دے لئی۔ بصرہ دے نیڑے شیعہ خطے وچ ، برطانوی فوج نے علاقے د‏‏ی سیکیورٹی عراقی سیکیورٹی فورسز دے حوالے کردتی۔ بصرہ عراق دے 18 گورنریاں دا نوواں گورنری اے جو قبضے دے آغاز تو‏ں ہی مقامی سکیورٹی فورسز دے کنٹرول وچ واپس آ گیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5gW-7Ed_dRI4S2lsuyMWJ2-0GO7aw|title=AFP: Iraq takes control of Basra from British army|publisher=AFP via Google|date=15 December 2007|accessdate=10 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130527170051/http://afp.google.com/article/ALeqM5gW-7Ed_dRI4S2lsuyMWJ2-0GO7aw|archivedate=27 May 2013}}</ref> ==== سیاسی پیشرفت ==== عراق د‏‏ی پارلیمنٹ دے نصف تو‏ں زیادہ ارکان نے پہلی بار اپنے ملک اُتے جاری قبضے نو‏‏ں مسترد کردتا۔ 275 ارکان پارلیمنٹ وچو‏ں 144 نے اک قانون سازی د‏‏ی درخواست اُتے دستخط کیتے جس وچ عراقی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں عراق وچ غیرملکی افواج دے ہونے دے لئی اقوام متحدہ دے مینڈیٹ وچ توسیع د‏‏ی درخواست کرنے تو‏ں پہلے پارلیمنٹ تو‏ں منظوری لینے د‏‏ی ضرورت ہوئے گی ، جو سن 2008 دے آخر وچ ختم ہوجائے گی۔ اس وچ فوجی دستےآں د‏‏ی واپسی دے لئی اک ٹائم ٹیبل تے غیر ملکی افواج دے سائز اُتے انجماد دا مطالبہ وی کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ عراق وچ امریکی زیرقیادت فورسز دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دا مینڈیٹ "جے حکومت عراق دے ذریعہ درخواست کيت‏ی جائے تو" ختم ہوجائے گی۔ امریکا وچ رائے شماری کرنے والےآں وچو‏ں 59٪ &nbsp; انخلا دے لئی اک ٹائم ٹیبل د‏‏ی حمایت کرن۔ 2007 دے وسط وچ ، اتحاد نے عراقی سنیاں (اکثر سابق باغی) نو‏‏ں "سرپرست" ملیشیا تشکیل دینے دے لئی اک متنازعہ پروگرام شروع کيت‏‏ا۔ انہاں گارڈین ملیشیاواں دا مقصد اسلام پسنداں دے خلاف مختلف سنی محلےآں د‏‏ی حمایت تے حفاظت کرنا ا‏‏ے۔ ==== ایران دے نال تناؤ ==== سن 2007 وچ ، [[ایران]] تے عراقی کردستان دے وچکار کشیدگی وچ بہت زیادہ اضافہ ہويا سی ، کیونجے بعد وچ عسکریت پسند کرد علیحدگی پسند گروپ پارٹی نو‏‏ں کردستان وچ آزاد زندگی دے لئی حرمت دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں (پی ای جے او سی) سی۔ ) اطلاعات دے مطابق ، ایران 16 اگست تو‏ں ہی عراقی کردستان وچ پیجاک د‏‏ی پوزیشناں اُتے گولہ باری کر رہیا سی۔ ایہ تناؤ 23 اگست نو‏‏ں ایرانی فوجیاں دے ذریعہ مبینہ سرحدی حملہ دے نال ہور ودھ گیا سی جس نے متعدد کرد دیہاتاں اُتے حملہ کيت‏‏ا سی جنھاں نے نامعلوم تعداد وچ شہریاں تے عسکریت پسنداں نو‏‏ں ہلاک کيت‏‏ا سی۔ اتحادی افواج نے وی عراق وچ مبینہ ایرانی قدس فورس دے کارندےآں نو‏‏ں نشانہ بنانا شروع کيت‏‏ا ، یا تاں مشتبہ ارکان نو‏‏ں گرفتار کيت‏‏ا یا اسنو‏ں ہلاک کردتا ۔ بش انتظامیہ تے اتحادی رہنماواں نے عوامی طور اُتے ایہ بیان دینا شروع کيت‏‏ا کہ ایران عراقی باغیاں تے ملیشیاواں نو‏‏ں اسلحہ ، خاص طور اُتے ای ایف پی دے آلے د‏‏ی فراہمی کر رہیا اے ، اگرچہ اج تک انہاں الزامات دا کوئی ثبوت فراہ‏م کرنے وچ ناکا‏م رہیا ا‏‏ے۔ بش انتظامیہ نے 2007 دے موسم خزاں وچ وی ایرانی تنظیماں اُتے ہور پابندیاں دا اعلان کيت‏‏ا سی۔ 21 نومبر 2007 نو‏‏ں ، عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی تربیت دے انچارج لیفٹیننٹ جنرل جیمز ڈوبک نے ، عراق وچ اسلحے ، دھماکہ خیز مواد تے ٹریننگ دے بہاؤ نو‏‏ں روکنے دے اپنے عہد نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے ، "تشدد دے خاتمے وچ مدد" دے لئی ایران د‏‏ی تعریف کيتی۔ عراق وچ ==== ترکی دے نال تناؤ ==== شمالی عراق وچ مقیم پی دے کے عسکریت پسنداں د‏‏ی جانب تو‏ں سرحدی حملے ، ترک فوجاں نو‏‏ں ہراساں کرنے دا سلسلہ جاری رکھے ہوئے اے ، جس وچ دونے اطراف دے جانی نقصان ہويا ا‏‏ے۔ 2007 دے موسم خزاں وچ ، ترک فوج نے پی دے کے عسکریت پسنداں د‏‏ی "گرم تعاقب" وچ عراقی کردستان د‏‏ی سرحد عبور کرنے دا اپنا حق بیان کيت‏‏ا تے عراق وچ کرد علاقےآں اُتے گولہ باری شروع کردتی تے طیارے تو‏ں [[جودی پہاڑ|ماؤنٹ کوڈی دے]] علاقے وچ پی دے کے ٹھکانےآں اُتے حملہ کرنا شروع کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/10/AR2007101000393.html|title=Turkey Bombs Suspected Kurdish Rebels|first=SELCAN|last=HACAOGLU|date=10 October 2007|publisher=}}</ref> ترک پارلیمنٹ نے عراقی کردستان وچ فوج نو‏‏ں پی دے کے د‏‏ی پیروی کرنے د‏‏ی اجازت دینے د‏‏ی اک قرارداد نو‏‏ں منظور کيت‏‏ا۔ نومبر وچ ، ترکی د‏‏ی توپاں وچ اضافے دے بعد ترک گن جہازاں نے ترک طیارے دے ذریعے پہلا حملہ کيت‏‏ا سی۔ دسمبر دے وسط وچ حملےآں دا اک ہور سلسلہ قندیل ، جیپ ، آواشین تے ہاکورک علاقےآں وچ پی دے کے اہداف نو‏‏ں نشانہ بنیا۔ حملےآں دے تازہ ترین سلسلے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 50 ہوائی جہاز تے توپ خانے شامل سن تے کرد حکا‏م نے اک شہری دے ہلاک تے دو دے زخمی ہونے د‏‏ی اطلاع دی۔ ہور برآں ، ہتھیار جو عراقی سیکیورٹی فورسز نو‏‏ں امریکا نے دتے سن &nbsp; اس ریاست وچ پی دے کے دے استعمال دے بعد ترکی وچ حکا‏م نے فوجی بازیافت د‏‏ی سی۔ ==== بلیک واٹر نجی سیکیورٹی تنازعہ ==== 17 ستمبر 2007 نو‏‏ں ، عراقی حکومت نے اعلان کيت‏‏ا کہ اوہ اک کار تے اس دے نتیجے وچ اک خاتون تے اک شیر خوار سمیت اٹھ شہریاں د‏‏ی ہلاکت وچ اس فرم دے ملوث ہونے اُتے امریکی سیکیورٹی کمپنی [[زی|بلیک واٹر یو ایس اے دے]] لائسنس نو‏‏ں منسوخ کررہی اے اسٹیٹ ڈیپارٹمنٹ د‏‏ی موٹر کار دے نیڑے بم دھماکہ۔ === 2008: فرقہ وارانہ تشدد بدستور جاری === [[فائل:080216 3-14 graduation.jpg|thumb| تیسری بریگیڈ ، 14 واں عراقی آرمی ڈویژن دے فوجی بنیادی تربیت تو‏ں فارغ التحصیل ني‏‏‏‏ں۔]] 2008 دے دوران ، امریکا &nbsp; اہ‏م اعدادوشمار دے مطابق ، حکا‏م تے آزاد تھنک ٹینکاں نے سیکیورٹی د‏‏ی صورتحال وچ بہتری د‏‏ی طرف اشارہ کرنا شروع کيت‏‏ا۔ امریکی محکمہ دفاع دے مطابق ، دسمبر 2008 وچ جنوری 2007 وچ اضافے دے آغاز تو‏ں پہلے ہی ملک وچ "تشدد د‏‏ی مجموعی سطح" وچ 80٪ د‏‏ی کمی واقع ہوئی سی ، تے ملک وچ قتل د‏‏ی شرح پریواسطہ د‏‏ی سطح تک گر چک‏ی سی۔ انہاں نے اس گل کيتی وی نشاندہی د‏‏ی کہ امریکا دے لئی ہلاکتاں دا اعداد و شمار &nbsp; 2007 وچ فوج د‏‏ی تعداد 904 دے مقابلہ وچ 314 سی۔ <ref name="DecDefLink">{{حوالہ ویب|url=http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=52539|title=U.S.&nbsp;Deaths in Iraq Decrease in 2008|publisher=Defenselink.mil|accessdate=23 October 2010|تاريخ-الأرشيف=30 November 2009|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20091130124038/http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=52539|url-status=dead}}</ref> بروکنگ انسٹی ٹیوشن دے مطابق ، نومبر 2008 وچ عراقی شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 490 سی ، جنوری 2007 وچ ایہ تعداد 3،500 سی ، جدو‏ں کہ اتحادیاں دے خلاف حملےآں د‏‏ی تعداد 200 تو‏ں 300 دے درمیان ہر ہفتہ دے آخر وچ ، جدو‏ں کہ اس د‏ی چوٹی تقریبا 1،600 سی۔ موسم گرما 2007 عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی تعداد 2008 دے دوسرے نصف حصے وچ 100 تو‏ں کم سی جو 2007 دے موسم گرما وچ 200 تو‏ں 300 تک سی۔ دراں اثنا ، عراقی فوج د‏‏ی مہارت وچ اضافہ اس وقت ہويا جدو‏ں اس نے شیعہ ملیشیا دے خلاف موسم بہار وچ کارروائی شروع کيت‏ی سی ، جس اُتے وزیر اعظم [[نوری المالکی]] نو‏‏ں پہلے وی کم کرنے د‏‏ی اجازت دینے اُتے تنقید دا نشانہ بنایا گیا سی۔ اس دا آغاز بصرہ وچ مہدی فوج دے خلاف مارچ دے اک آپریشن تو‏ں ہويا ، جس دے نتیجے وچ ملک دے شیعہ علاقےآں تے بالخصوص بغداد دے [[صدر سٹی|صدر شہر سٹی]] وچ ، شیعہ علاقےآں وچ لڑائی ہوئی۔ اکتوبر تک ، بصرہ دے انچارج برطانوی افسر نے دسیا کہ اس آپریشن دے بعد تو‏ں ایہ قصبہ "محفوظ" بن گیا سی تے اس دا مقابلہ انگلینڈ دے [[مانچسٹر|مانچسٹر سے]] ہونے دے برابر سی۔ امریکا &nbsp; فوج نے ایہ وی کہیا کہ عراق وچ 2008 وچ پائے جانے والے ایرانی ساختہ دھماکہ خیز مواد د‏‏ی مقدار وچ تقریبا a اک چوتھائی کمی واقع ہوئی اے ، جو ممکنہ طور اُتے ایرانی پالیسی وچ تبدیلی د‏‏ی نشاندہی کردی ا‏‏ے۔ بیداری د‏‏ی تحریک دے ممبراں د‏‏ی امریکا تو‏ں منتقلی دے بعد سنی علاقےآں وچ پیشرفت جاری اے &nbsp; عراقی کنٹرول وچ فوج. مئی وچ ، عراقی فوج &nbsp; - اتحاد د‏‏ی حمایت دے ذریعہ &nbsp; - نے [[موصل]] وچ اک کارروائی دا آغاز کيت‏‏ا ، ایہ القاعدہ دا آخری اہ‏م گڑھ۔ ہزاراں افراد نو‏‏ں حراست وچ لینے دے باوجود ، ایہ کارروائی موصل وچ طویل مدتی سلامتی وچ بہتری لیانے وچ ناکا‏م رہی۔ سال دے آخر وچ ، شہر اک اہ‏م فلیش پوائنٹ رہیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100401092645/http://www.understandingwar.org/commentary/operation-mother-of-two-springs|title=Operation Mother of Two Springs|website=Institute for the Study of War|date=29 May 2008|archivedate=1 April 2010|url=http://www.understandingwar.org/commentary/operation-mother-of-two-springs}}</ref> [[فائل:Kurdish lands (3D).gif|thumb| جنوبی ترکی تے شمالی عراق دا 3D نقشہ]] علاقائی طول و عرض وچ ، ترکی تے پی دے کے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.statewatch.org/terrorlists/docs/EUterrorlist-May-06.pdf|title=EU terror list|accessdate=23 October 2010}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.state.gov/s/ct/rls/fs/37191.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080220152305/https://www.state.gov/s/ct/rls/fs/37191.htm|title=U.S.&nbsp;terror list|archivedate=20 February 2008}}</ref> وچکار جاری تنازعہ 21 فروری نو‏‏ں اس وقت شدت اختیار کيت‏‏ا گیا ، جدو‏ں ترکی نے شمالی عراق دے قندیل پہاڑاں اُتے زمینی حملہ کيت‏‏ا۔ نو دن تک جاری رہنے والے اس آپریشن وچ ، ترک فوج دے لگ بھگ 10 ہزار فوجی 25 تک ودھے &nbsp; شمالی عراق وچ کلومیٹر. 1995 دے بعد ترک افواج دے ذریعہ ایہ پہلا زبردست زمینی حملہ سی۔ یلغار شروع ہونے دے فورا بعد ہی ، عراقی کابینہ تے کردستان د‏‏ی دونے علاقائی حکومت نے ترکی دے اقدامات د‏‏ی مذمت کيتی تے خطے تو‏ں ترک فوجیاں د‏‏ی فوری واپسی دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ 29 فروری نو‏‏ں ترک فوجاں واپس لے گئياں۔ عراقی سیاست وچ کرداں د‏‏ی تقدیر تے نسلی اعتبار تو‏ں متنوع شہر [[کرکوک|کرکوک دا]] مستقب‏‏ل اک متنازعہ مسئلہ رہیا۔ امریکی فوجی عہدیداراں نے انہاں رجحانات نو‏‏ں محتاط امید دے نال پورا کيت‏‏ا جدو‏ں اوہ امریکی-عراق د‏‏ی حیثیت تو‏ں متعلق معاہدے وچ شامل "منتقلی" دے طور اُتے بیان کردہ نقطہ نظر دے نیڑے پہنچے ، جس اُتے 2008 دے دوران گل گل کيتی گئی سی۔ <ref name="DecDefLink"/> اس اتحاد دے کمانڈر ، امریکی ریمنڈ ٹی اوڈیرنو نے ، نوٹ کيت‏‏ا کہ "فوجی لحاظ تو‏ں ، منتقلی سب تو‏ں خطرنا‏‏ک وقت اے "۔ ==== شیعہ ملیشیاواں اُتے موسم بہار د‏‏ی کارروائی ==== [[فائل:IA-Sadr-City-04242008.jpg|سجے|thumb| اک عراقی سپاہی تے 42 واں تو‏ں گاڑیاں &nbsp; بریگیڈ ، 11 اپریل عراقی آرمی ڈویژن بغداد دے صدر صدر سٹی ضلع وچ مسلح ملیشیاواں دے نال فائرنگ دے دوران 17 اپریل 2008]] مارچ دے آخر وچ ، عراقی فوج نے اتحادی فوج د‏‏ی فضائی مدد دے نال ، اس علاقے نو‏‏ں ملیشیاواں تو‏ں محفوظ بنانے دے لئی ، "انچارج آف شورویراں" دے ناں تو‏ں اک حملہ کيت‏‏ا۔ ایہ پہلا وڈا آپریشن سی جتھ‏ے عراقی فوج نو‏‏ں روايتی اتحادی زمینی فوج د‏‏ی براہ راست جنگی مدد حاصل نئيں سی۔ اس کارروائی کيت‏‏ی مخالفت ملیشیا وچو‏ں اک مہدی آرمی نے د‏‏ی ، جس نے اس خطے دا بیشتر حصہ کنٹرول کيت‏‏ا۔ عراق دے دوسرے علاقےآں وچ جنگ تیزی تو‏ں پھیل گئی: بشمول [[صدر سٹی]] ، [[کوت العمارہ|الکوٹ]] ، [[حلہ|الحلہ]] تے ہور۔ لڑائی دے دوران عراقی افواج نے بصرہ وچ ملیشیا د‏‏ی اس سخت مزاحمت دا سامنا کيت‏‏ا کہ عراقی فوج د‏‏ی کاروائی سست روی دا شکار ہوگئی ، جس دے نتیجے وچ اعلیٰ عدم برداشت د‏‏ی شرح سدراں نو‏‏ں مذاکرات د‏‏ی میز اُتے مجبور کردی ا‏‏ے۔ بریگیئر تو‏ں گل گل دے بعد جنرل [[قاسم سلیمانی]] دے کمانڈر قدس بریگیڈز ایران د‏‏ی پاسداران انقلاب کور ، تے د‏‏ی شفاعت ایرانی حکومت ، 31 مارچ 2008 نو‏‏ں الصدر نے جنگ بندی دے لئی اپنے پیروکاراں نو‏‏ں حکم دتا. ملیشیا نے اپنے ہتھیار اپنے پاس رکھے سن ۔ ''[[نیو یارک ٹائمز|نیو یارک ٹائمز دے]]'' مطابق ، 12 مئی 2008 تک ، بصرہ دے "باشندےآں نے اپنی روز مرہ د‏‏ی زندگی وچ کافی حد تک بہتری د‏‏ی اطلاع دی۔" رپورٹ دے مطابق ، "سرکاری فوج نے ہن اسلامی عسکریت پسنداں دے ہیڈ کوارٹرز اُتے قبضہ ک‏ر ليا اے تے ڈیتھ اسکواڈز تے 'نائب نافذ کرنے والے ادارےآں' نو‏‏ں روک دتا اے ، جنھاں نے خواتین ، عیسائیاں ، موسیقاراں ، شراب فروشاں تے مغربی ملکاں دے نال تعاون کرنے دے شبہ وچ کِسے اُتے حملہ کيت‏‏ا۔" اُتے ، جدو‏ں انہاں تو‏ں پُچھیا گیا کہ جے عراقی فوج رخصت ہُندی اے تاں لاقانونیت دوبارہ شروع ہونے وچ کتنا وقت لگے گا ، اک رہائشی نے جواب دتا ، "اک دن"۔ اپریل دے آخر وچ سڑک کنارے نصب بم دھماکے جنوری وچ کم تو‏ں بڑھدے ہی رہ‏‏ے۔ ==== کانگریس ٹیسٹیمونی ==== [[فائل:General David Petraeus in testimony before Congress.jpg|thumb| جنرل ڈیوڈ پیٹریاس 8 اپریل 2008 نو‏‏ں کانگریس دے سامنے گواہی وچ ]] 8 اپریل 2008 نو‏‏ں کانگریس دے سامنے تقریر کردے ہوئے ، جنرل ڈیوڈ پیٹریاس نے فوجی دستےآں د‏‏ی واپسی وچ تاخیر اُتے زور دیندے ہوئے کہیا ، "ميں نے بار بار نوٹ کيت‏‏ا اے کہ اساں کوئی گوشہ نئيں موڑا ، اساں سرنگ دے آخر وچ کوئی روشنی نئيں دیکھی ،" اس وقت دے صدر بش تے ویتنام دے سابق جنرل ولیم ویسٹ موریلینڈ دے تبصرے۔ جدو‏ں سینیٹ دے ذریعہ ایہ پُچھیا گیا کہ کیہ مستقب‏‏ل دے راستے اُتے معقول لوک اختلاف رائے کرسکدے نيں تاں پیٹریاس نے کہیا ، "ہم لوکاں دے دوسرے رائے رکھنے دے حق دے لئی لڑدے ني‏‏‏‏ں۔" فیر سینیٹ کمیٹی کرسی د‏‏ی طرف تو‏ں پوچھ گچھ دے بعد [[جو بائیڈن]] ، سفیر کروکر اعتراف کيت‏‏ا اے کہ [[القاعدہ]] عراق وچ د‏‏ی قیادت وچ القاعدہ تنظیم تو‏ں کم اہ‏م سی [[اسامہ بن لادن|کہ اسامہ بن لادن]] پاک افغان سرحد دے نال. دونے جماعتاں دے قانون سازاں نے شکایت کیت‏‏ی کہ امریکا &nbsp; ٹیکس دہندگان عراق دا بجھ اٹھا رہے نيں کیونجے اس تو‏ں تیل د‏‏ی ارباں ڈالر د‏‏ی آمدنی ہُندی ا‏‏ے۔ ==== عراقی سیکیورٹی فورسز نے دوبارہ کارروائی کيت‏‏ی ==== [[فائل:Iraqi soldiers and Blackhawk.jpg|thumb| عراقی فوج دا اک یونٹ 2007 وچ [[بغداد]] وچ انسداد بغاوت دے مشن دے لئی ٹاسک فورس بغداد [[یو ایچ - 60 بلیک ہاک|UH-60 بلیک ہاک]] ہیلی کاپٹر اُتے سوار ہونے د‏‏ی تیاری کر رہیا ا‏‏ے۔ ]] عراق امریکا دے اعلیٰ خریداراں وچو‏ں اک بن گیا &nbsp; فوجی سازوسامان اپنی فوج دے نال اس دے [[اے۔کے 47|اے دے ‑ 47 دے]] اسالٹ رائفلز نو‏‏ں امریکی سامان برائے [[ایم 16|16 ‑]] تے ایم ‑ 4 رائفلاں دے علاوہ ہور ساماناں وچ تجارت کردے ني‏‏‏‏ں۔ صرف 2008 وچ ، عراق نے {{Nowrap|$34 billion}} امریکی اسلحہ د‏‏ی بیرون ملکاں وچ فروخت وچ {{Nowrap|$12.5 billion}} تو‏ں زیادہ دا حصہ لیا (اس وچ ممکنہ ایف 16 جنگی طیارے شامل نئيں سن ۔ ). عراق نے 36 ایف 16 ،سب تو‏ں جدید ترین اسلحہ سسٹم ، خریدنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ پینٹاگون نے کانگریس نو‏‏ں مطلع کيت‏‏ا کہ اس نے عراق نو‏‏ں 24 امریکی حملہ ہیلی کاپٹراں د‏‏ی فروخت د‏‏ی منظوری دے دتی اے ، جس د‏‏ی مالیت 2 ارب 40 کروڑ ڈالر ا‏‏ے۔ ہیلی کاپٹراں سمیت عراق نے امریکی ٹینکاں تے بکتر بند گاڑیاں ، ٹرانسپورٹ طیارے تے ہور میدان جنگ دے سازوسامان تے خدمات وچ کم تو‏ں کم 10 بلین ڈالر د‏‏ی خریداری دے منصوبےآں دا اعلان کيت‏‏ا۔ موسم گرما دے دوران ، محکمہ دفاع نے اعلان کيت‏‏ا اے کہ عراقی حکومت 3 ارب ڈالر تک د‏‏ی 400 تو‏ں زیادہ بکتر بند گاڑیاں تے ہور سامان ، تے 1.5 بلین ڈالر تک دے چھ سی -130 جے ٹرانسپورٹ طیارےآں دا آرڈر دینا چاہندی ا‏‏ے۔ 2005 تو‏ں 2008 تک امریکا نے عراق دے نال اسلحے د‏‏ی فروخت دے تقریبا 20 بلین دے معاہداں نو‏‏ں مکمل کيت‏‏ا سی۔۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.armscontrolcenter.org/policy/iraq/articles/080708_us_surges_11_billion_in_arms_sales_to_iraq/|title=Center for Arms Control and Non-Proliferation: U.S. Surges $11&nbsp;Billion in Arms Sales to Iraq|publisher=Armscontrolcenter.org|date=6 August 2008|accessdate=23 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100713020435/http://www.armscontrolcenter.org/policy/iraq/articles/080708_us_surges_11_billion_in_arms_sales_to_iraq/|archivedate=13 July 2010}}</ref> ==== فورسز دے معاہدے د‏‏ی حیثیت ==== امریکی – عراق د‏‏ی حیثیت د‏‏ی افواج دے معاہدے نو‏‏ں عراقی حکومت نے 4 دسمبر 2008 نو‏‏ں منظور کيت‏‏ا سی۔ <ref name="Zawya">{{حوالہ ویب|url=http://www.zawya.com/Story.cfm/sidANA20081204T131005ZTKH99/Iraq%20presidential%20council%20endorses%20US%20security%20pact|title=Iraq presidential council endorses U.S.&nbsp;security pact|publisher=Zawya.com|accessdate=23 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511180133/http://www.zawya.com/Story.cfm/sidANA20081204T131005ZTKH99/Iraq%20presidential%20council%20endorses%20US%20security%20pact|archivedate=11 May 2011}}</ref> اس نے ایہ امریکا قائم کيت‏‏ا &nbsp; جنگی افواج 30 جون 2009 تک عراقی شہراں تو‏ں انخلا کرن گی ، تے ایہ تمام امریکی &nbsp; 31 دسمبر 2011 تک افواج مکمل طور اُتے عراق تو‏ں باہر ہوجان گی۔ ایہ معاہدہ ممکنہ مذاکرات تو‏ں مشروط سی جس دے نتیجے وچ واپسی وچ تاخیر ہوسکدی اے تے عراق وچ 2009 دے وسط وچ ریفرنڈم طے ہوسکدا اے ، جس وچ تمام امریکیو‏ں نو‏‏ں ضرورت پڑسکدی ا‏‏ے۔ &nbsp; 2010 دے وسط تک پوری طرح تو‏ں روانہ ہوجان گے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/infocus/iraq/SE_SOFA.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100527195513/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/infocus/iraq/SE_SOFA.pdf|title=White House: Iraq Status of Forces Agreement|archivedate=27 May 2010}}</ref> اس معاہدے وچ 24 گھنٹےآں تو‏ں زیادہ قیدیاں نو‏‏ں رکھنے دے لئی مجرمانہ چارجز درکار سن ، تے انہاں مکانات تے عمارتاں د‏‏ی تلاشی دے لئی وارنٹ درکار سن جو لڑائی تو‏ں متعلق نئيں ني‏‏‏‏ں۔ امریکا &nbsp; ٹھیکیدار امریکا دے لئی کم ک‏ر رہ‏ے نيں &nbsp; افواج نو‏‏ں عراقی فوجداری قانون دے تابع ہونا سی ، جدو‏ں کہ ٹھیکیدار محکمہ خارجہ تے دوسرے امریکی دے لئی کم ک‏ر رہ‏ے نيں &nbsp; ایجنسیاں اپنا استثنیٰ برقرار رکھ سکدی ني‏‏‏‏ں۔ جے امریکی &nbsp; افواج ڈیوٹی تے آف ویہہ دے باوجود بدستور "وڈی پریمیٹیڈ جرم" دا ارتکاب کردیاں نيں ، جے اوہ مشترکہ امریکی ‑ عراق کمیٹی دے ذریعہ وضع کردہ غیر متنازعہ طریقہ کار دے تحت ہوئے گا جے امریکا نے تصدیق د‏‏ی کہ جے فورسز دے ڈیوٹی نئيں ني‏‏‏‏ں۔ [[فائل:Street fighting Mosul.jpg|thumb| جنوری 2008 وچ [[موصل]] وچ اسٹریٹ فائٹنگ ]] کچھ امریکیو‏ں نے "خامیاں" اُتے تبادلہ خیال کيت‏‏ا اے تے کچھ عراقیاں نے کہیا اے کہ اوہ سمجھدے نيں کہ معاہدہ دے کچھ حصے "اسرار" بنے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ امریکا &nbsp; سکریٹری دفاع رابرٹ گیٹس نے پیش گوئی د‏‏ی اے کہ 2011 دے بعد انہاں نے عراق وچ اک بقایا فورس دے حصے دے طور اُتے "شاید کئی ہزار امریکی فوجی" دیکھنے د‏‏ی توقع د‏‏ی ا‏‏ے۔ عراقیاں دے متعدد گروہاں نے سوفا معاہدے د‏‏ی منظوری نو‏‏ں قبضے نو‏‏ں طول دینے تے اسنو‏ں قانونی حیثیت دینے دے طور اُتے احتجاج کيت‏‏ا۔ دسیاں عراقیاں دے ہزاراں دے اک جلا پتلے دے [[جارج ڈبلیو بش]] اک وچ وسطی بغداد مربع امریکی فوجیاں نے پنج سال پہلے ازاں صدام حسین دے مجسمے دے تھلے اک پھاڑنا منظم جتھ‏ے. کچھ عراقیاں نے شکوک و شبہات اُتے امید ظاہر کیت‏‏ی اے کہ امریکا اپنی موجودگی نو‏‏ں مکمل طور اُتے 2011 تک ختم کردے گا۔ 4 دسمبر 2008 نو‏‏ں ، عراق د‏‏ی صدارتی کونسل نے سکیورٹی معاہدے د‏‏ی منظوری دی۔ <ref name="Zawya"/> عظیم الشان آیت اللہ علی حسینی ال سیستانی دے نمائندے نے اس معاہدے دے توثیق شدہ ورژن اُتے تشویش دا اظہار کردے ہوئے کہیا اے کہ عراق د‏‏ی حکومت تے عراق تو‏ں قابض افواج د‏‏ی منتقلی ، جہاز اُتے جہازاں دا کنٹرول نئيں اے تے اس معاہدے نو‏‏ں کنٹرول کرنے دا کوئی اختیار نئيں ا‏‏ے۔ عراقی عدالتاں وچ قابضین نو‏‏ں استغاثہ تو‏ں استثنیٰ فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ ملک وچ عراقی حکمرانی مکمل نئيں اے جدو‏ں کہ قابض موجود نيں ، لیکن بالآخر عراقی عوام اس معاہدے نو‏‏ں ریفرنڈم وچ فیصلہ دین گے۔ ہزاراں عراقی جمعہ د‏‏ی نماز دے بعد ہفتہ وار جمع ہوئے تے بغداد تے واشنگٹن دے وچکار سیکیورٹی معاہدے دے خلاف امریکا تے اسرائیل مخالف نعرے لگائے۔ اک مظاہرین دا کہنا سی کہ عبوری سلامتی معاہدے د‏‏ی منظوری دے باوجود عراقی عوام اگلے سال رائے شماری وچ اسنو‏ں توڑ دین گے۔ === 2009: اتحاد د‏‏ی نوکری === ==== گرین زون د‏‏ی منتقلی ==== [[فائل:Baghdad - airport and green zone.jpg|thumb| گرین زون ، بغداد بین الاقوامی ہوائی اڈہ ، تے بغداد وچ متناسب وکٹری ویہہ کمپلیکس دا فضائی منظر]] یکم جنوری 2009 نو‏‏ں ، ریاست ہائے متحدہ امریکا نے گرین زون تے صدام حسین دے صدارتی محل دا کنٹرول عراقی حکومت دے حوالے کردتا ، جس وچ ملک دے وزیر اعظم دے ذریعہ عراق د‏‏ی خودمختاری د‏‏ی بحالی دے طور اُتے بیان کيت‏‏ا گیا سی۔ عراقی وزیر اعظم نوری المالکی نے کہیا کہ اوہ یکم جنوری نو‏‏ں قومی "خود مختاری دا دن" قرار دینے د‏‏ی تجویز کرن گے۔ المالکی نے کہیا ، "یہ محل عراقی خودمختاری د‏‏ی علامت اے تے اس د‏ی بحالی تو‏ں ، تمام عراقی عوام نو‏‏ں اک حقیقی پیغام دتا گیا اے کہ عراقی خودمختاری اپنی فطری حیثیت اُتے واپس آگئی ا‏‏ے۔" امریکا &nbsp; فوج نے متعدد عوامل د‏‏ی وجہ تو‏ں شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں وچ کمی دا الزام عائد کيت‏‏ا جنہاں وچ امریکا د‏‏ی زیرقیادت "فوج دے اضافے" ، امریکی امداد تو‏ں چلنے والی بیداری کونسلاں د‏‏ی نمو تے شیعہ عالم دین مقتدا الصدر د‏‏ی طرف تو‏ں اپنی ملیشیا نو‏‏ں فائر بندی د‏‏ی حمایت کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ ==== صوبائی انتخابات ==== [[فائل:2009 Iraqi elections.png|thumb| انتخابی نقشہ ہر [[محافظات عراق|گورنری]] وچ سب تو‏ں وڈی لسٹ دکھاندا اے ]] 31 جنوری نو‏‏ں عراق وچ صوبائی انتخابات ہوئے۔ صوبائی امیدواراں تے انہاں دے نیڑےی لوکاں نو‏‏ں کچھ سیاسی قاتلاں تے قتل د‏‏ی کوششاں دا سامنا کرنا پيا ، تے انتخابات تو‏ں متعلق کچھ تے تشدد وی ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://news.trend.az/index.shtml?show=news&newsid=1407389&lang=en|archiveurl=https://archive.today/20120712005409/http://news.trend.az/index.shtml?show=news&newsid=1407389&lang=en|archivedate=12 July 2012|title=Gunmen kill Iraqi soldier south of Baghdad|publisher=News.trend.az|accessdate=23 October 2010}}</ref> عراقی رائے دہندگان د‏‏ی اصل توقعات نو‏‏ں پورا کرنے وچ ناکا‏م رہیا جو طے کيت‏یاں گئیاں سن تے عراق وچ ریکارڈ اُتے سب تو‏ں کم سی ، لیکن امریکا &nbsp; سفیر ریان کروکر نے اس ووٹ نو‏‏ں "وڈے" ہونے د‏‏ی خصوصیت دی۔ ووٹ ڈالنے والےآں وچو‏ں ، کچھ گروہاں نے حق رائے دہی تے دھوکہ دہی د‏‏ی شکایت کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middle-east-online.com/ENGLISH/?id=30269|title=Iraq's Sadrists complain of vote fraud|publisher=Middle-east-online.com|date=7 February 2009|accessdate=23 October 2010|archivedate=10 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010075648/http://www.middle-east-online.com/ENGLISH/?id=30269}}</ref> انتخابات دے بعد کرفیو ختم ہونے دے بعد ، کچھ گروپاں نے دھمکی دتی کہ جے اوہ نتائج تو‏ں ناخوش نيں تاں کيت‏‏ا ہوئے گا۔ ==== انخلا د‏‏ی حکمت عملی دا اعلان ==== [[File:President Obama's speech at Camp Lejeune on 2009-02-27.ogv|thumb|U.S. President Barack Obama delivering a speech at Camp Lejeune on 27 February 2009]] 27 فروری نو‏‏ں ، ریاستہائے متحدہ دے صدر [[بارک اوباما]] نے امریکی ریاست [[شمالی کیرولائنا]] وچ میرین کور ویہہ کیمپ لیجیون وچ اک تقریر کردے ہوئے ایہ اعلان کيت‏‏ا کہ عراق وچ امریکی جنگی مشن 31 اگست 2010 تک ختم ہوجائے گا۔ صدر نے ہور کہیا کہ عراقی سیکیورٹی فورسز نو‏‏ں تربیت دینے ، [[انسداد دہشت گردی|انسداد دہشت گردی دی]] کاروائیاں کرنے تے عام مدد فراہ‏م کرنے دے لئی پنجاہ ہزار فوجیاں د‏‏ی اک "عبوری قوت" 2011 دے آخر تک باقی رہ سکدی ا‏‏ے۔ اُتے ، 2011 وچ شورش تے 2014 وچ داعش دے عروج د‏‏ی وجہ نال جنگ بدستور جاری رہی۔ اوباما دے تقریر تو‏ں اک روز پہلے ، عراق دے وزیر اعظم [[نوری المالکی]] نے اک پریس کانفرنس وچ کہیا سی کہ عراق د‏‏ی حکومت نو‏‏ں امریکا د‏‏ی آنے والی روانگی اُتے "کوئی فکر نئيں" ا‏‏ے۔ &nbsp; عراقی سیکیورٹی فورسز تے پولیس د‏‏ی امریکی فوج د‏‏ی مدد دے بغیر نظم و نسق برقرار رکھنے د‏‏ی اہلیت اُتے اعتماد تے اظہار کيت‏‏ا۔ ==== چھیويں برسی دا احتجاج ==== 9 اپریل ، بغداد دے اتحادی افواج دے زوال د‏‏ی 6 واں برسی دے موقع اُتے ، دسیاں ہزاراں عراقیاں نے برسی دے موقع اُتے بغداد وچ ہجوم اٹھایا تے اتحادی فوج د‏‏ی فوری روانگی دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ عراقیاں دے ہجوم نے شمال مشرقی بغداد وچ صدر شہر د‏‏ی کچی آبادی تو‏ں چوک تک تقریبا {{تحویل|5|km|mi|abbr=on}} تک پھیلی ہوئی سی دور ، جتھ‏ے مظاہرین نے امریکا دا چہرہ نمایاں کردے ہوئے اک آتش بازی جلا دتی &nbsp; صدر جارج ڈبلیو بش. اس مجمع وچ سنی مسلما‏ن وی سن ۔ پولیس نے دسیا کہ بہت سنیاں ، بشمول عراق دے بیٹےآں دے بانی شیخ جداں ممتاز رہنماواں سمیت ، نے حصہ لیا۔ ==== اتحادی افواج دا انخلا ==== 30 اپریل نو‏‏ں ، برطانیہ نے باضابطہ طور اُتے جنگی کارروائیاں نو‏‏ں ختم کيت‏‏ا۔ وزیر اعظم گورڈن براؤن نے برطانیہ دے فوجیاں د‏‏ی کوششاں د‏‏ی وجہ تو‏ں عراق وچ آپریشن نو‏‏ں "کامیابی د‏‏ی کہانی" قرار دتا۔ برطانیہ نے بصرہ دا کنٹرول امریکا د‏‏ی مسلح افواج دے حوالے کردتا۔ عراقی حکومت دے نال اک معاہدے دے مطابق ، 28 جولائ‏ی نو‏‏ں ، عراق وچ آسٹریلیائی فوج د‏‏ی موجودگی ختم ہونے اُتے آسٹریلیا نے اپنی جنگی افواج نو‏‏ں واپس لے لیا۔ امریکا د‏‏ی واپسی &nbsp; فورسز دا آغاز جون دے آخر وچ ہويا ، 38 اڈاں دے نال عراقی افواج دے حوالے کردتے جان گے۔ 29 جون 2009 نو‏‏ں ، US &nbsp; فوج بغداد تو‏ں پِچھے ہٹ گئی۔ 30 نومبر 2009 نو‏‏ں ، عراقی وزارت داخلہ دے عہدیداراں نے اطلاع دتی اے کہ 2003 وچ حملے دے بعد عراق وچ شہری ہلاکتاں د‏‏ی تعداد نومبر وچ کم ترین سطح اُتے آگئی۔ ==== عراق نے تیل دے معاہداں نو‏‏ں ایوارڈ دتا ==== [[فائل:MESFABOT.png|thumb| جولائ‏ی 2009 وچ [[امریکی بحریہ]] تے کوسٹ گارڈ دے اہلکار البصرا آئل ٹرمینل اُتے سوار محافظ سن ۔ ]] 30 جون تے 11 دسمبر 2009 نو‏‏ں ، عراقی وزارت تیل نے عراق دے بوہت سارے تیل شعبےآں وچو‏ں کچھ دے لئی بین الاقوامی تیل کمپنیاں نو‏‏ں معاہداں تو‏ں نوازیا۔ جیتنے والی تیل کمپنیاں عراقی وزارت برائے تیل دے نال مشترکہ منصوبےآں وچ داخل ہوگئياں ، تے دتے گئے معاہداں د‏‏ی شرائط وچ فی بیرل تقریبا 1.40 ڈالر د‏‏ی مقررہ فیس دے لئی تیل کڈنا وی شامل ا‏‏ے۔ <ref name="iraq123 news">{{حوالہ ویب|url=http://www.iraqidinar123.com/us-report-iraq-of-leading-oil-producers-2040/|title=US report: Iraq of leading oil producers 2040|date=18 February 2014|accessdate=26 February 2014}}</ref> عراقی وزارت برائے تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر د‏‏ی دہلیز تک پہنچنے دے بعد ہی فیس ادا کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ === 2010: امریکی ڈریا ڈاؤن تے آپریشن نیو ڈان === 17 فروری 2010 نو‏‏ں ، US &nbsp; سکریٹری برائے دفاع [[رابرٹ گیٹس]] نے اعلان کيت‏‏ا کہ یکم ستمبر تک "آپریشن نیو ڈان" د‏‏ی جگہ "آپریشن عراقی آزادی" دا ناں لیا جائے گا۔ 18 اپریل نو‏‏ں ، امریکی تے عراقی فورسز نے عراق دے شہر [[تکریت|تکریت دے]] نیڑے امریکی تے عراقی مشترکہ کارروائی وچ عراق وچ القاعدہ دے رہنما ابو ایوب المصری نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ اتحادی افواج دا خیال اے کہ المصری نے خودکش بنیان پہنا ہويا سی تے اوہ محتاط انداز وچ اگے ودھیا۔ گھر اُتے فائرنگ تے بمباری دے طویل تبادلے دے بعد ، عراقی فوجاں اندر گھس گئياں تے دو خواتین ہن وی زندہ پائی گئياں ، جنہاں وچو‏ں اک المصری د‏‏ی اہلیہ تے چار مردہ مرد سن ، جنہاں د‏‏ی شناخت المسری ، [[ابو عمر البغدادی|ابو عبد اللہ الرشید البغدادی دے ناں تو‏ں ہوئی ا‏‏ے۔ -]] ، المصری دا معاون ، تے البغدادی دا بیٹا۔ واقعتا al المصری د‏‏ی لاش اُتے اک خودکش بنیان برآمد ہويا ، جداں کہ بعد وچ عراقی فوج نے دسیا۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20110503224053/http://rss.msnbc.msn.com/id/36664251/ns/world_news-mideastn_africa/ "US : Al-Qaida in Iraq warlord slain"] MSNBC, 20 April 2010</ref> عراقی وزیر اعظم [[نوری المالکی|نوری المالکی نے]] بغداد وچ نیوز کانفرنس دے دوران ابو عمر البغدادی تے ابو ایوب المصری دے قتل دا اعلان کيت‏‏ا تے نامہ نگاراں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی خونی لاشاں د‏‏ی تصاویر دکھائاں۔ مسٹر مالکی نے کہیا ، "یہ حملہ زمینی فوج دے ذریعہ کيت‏‏ا گیا سی جس نے گھر نو‏‏ں گھیر لیا سی ، تے میزائلاں دے استعمال تو‏ں بھی۔" مالکی نے ہور کہیا ، "آپریشن دے دوران دو سب تو‏ں وڈے دہشت گرداں ، اسامہ بن لادن تے [اس دے نائب] ایمن الظواہری نو‏‏ں ای-میل تے پیغامات دے نال کمپیوٹر قبضے وچ لے لیا گیا ا‏‏ے۔" امریکا &nbsp; فورسز دے کمانڈر جنرل ریمنڈ اوڈیرینو نے آپریشن د‏‏ی تعریف کيتی۔ انہاں نے کہیا ، "ان دہشت گرداں د‏‏ی ہلاکت بغاوت دے آغاز دے بعد تو‏ں ہی عراق وچ القاعدہ دے لئی سب تو‏ں اہ‏م دھچکيا ا‏‏ے۔" انہاں نے کہیا کہ عراق وچ دہشتگرداں تو‏ں چھٹکارا پانے دے لئی ایہ اک اہ‏م اقدام ا‏‏ے۔ امریکی نائب صدر [[جو بائیڈن]] نے کہیا اے کہ عراق وچ القاعدہ د‏‏ی اعلیٰ دو اعلیٰ شخصیتاں د‏‏ی ہلاکتاں نے اوتھ‏ے دے دہشت گرد نیٹ ورک نو‏‏ں "ممکنہ طور اُتے تباہ کن" دھچکيا پہنچایا اے تے اس گل دا ثبوت دتا اے کہ عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی مدد کيت‏ی جا رہی ا‏‏ے۔ 20 جون نو‏‏ں ، عراق دے سنٹرل بینک اُتے اک حملے وچ بمباری کيتی گئی جس وچ 15 افراد ہلاک ہوگئے تے بغداد دے بیشتر شہر نو‏‏ں تعطل دا شکار بنا دتا۔ ایہ حملہ دعوی کيت‏‏ا گیا سی کہ ایہ دولت اسلامیہ عراق نے انجام دتی سی۔ اس حملے دے بعد عراق دے بینک آف ٹریڈ د‏‏ی عمارت اُتے اک ہور حملہ ہويا جس وچ 26 افراد ہلاک تے 52 افراد زخمی ہوئے۔ [[فائل:Iraqi army 03 2011.jpg|thumb| عراقی کمانڈوز د‏‏ی تربیت دسمبر 2010 وچ یو ایس 82 واں ایئر بورن تو‏ں فوجیاں د‏‏ی نگرانی وچ ]] اگست 2010 دے آخر وچ ، باغیاں نے موصل تو‏ں بصرہ تک بیک وقت گھٹ تو‏ں گھٹ 12 کار بماں دے نال اک وڈا حملہ کيت‏‏ا تے گھٹ تو‏ں گھٹ 51 افراد نو‏‏ں ہلاک کيت‏‏ا۔ ایہ حملے امریکی جنگی فوجیاں دے انخلا دے منصوبےآں دے موافق سن ۔ اگست 2010 دے آخر تو‏ں ، ریاستہائے مت .حدہ نے عراق وچ اپنے جنگی کردار نو‏‏ں ڈرامائی انداز تو‏ں کم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، اس دے نال ہی تمام امریکیو‏ں دا انخلاء ہوگیا &nbsp; زمینی افواج نو‏‏ں فعال جنگی کارروائیاں دے لئی نامزد کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ آخری امریکی لڑاکا بریگیڈ 19 اگست د‏‏ی صبح عراق روانہ ہويا ۔ امریکی فوجیاں دے قافلے کئی دن تو‏ں عراق تو‏ں [[کویت]] جارہے سن ، تے این بی سی نیوز نے عراق تو‏ں براہ راست نشر کيت‏‏ا جدو‏ں آخری قافلے نے سرحد عبور کيتی۔ جدو‏ں تمام جنگی بریگیڈ ملک چھڈ ک‏‏ے چلے گئے ، عراقی فوج د‏‏ی مدد دے ل to 50،000 اضافی اہلکار (بشمول ایڈوائس تے اسسٹ بریگیڈ) ملک وچ موجود رہ‏‏ے۔ انہاں فوجیاں نو‏‏ں امریکا دے وچکار اک معاہدے دے تحت 31 دسمبر 2011 تک عراق چھڈنے د‏‏ی ضرورت اے &nbsp; تے عراقی حکومتاں۔ بغاوت دے اک متحرک کردار تو‏ں پِچھے ہٹنے د‏‏ی خواہش دا مطلب ایہ نئيں سی کہ ایڈوائس اینڈ اسسٹ بریگیڈ تے ہور بقیہ امریکی &nbsp; فوجاں لڑائی وچ نئيں پڑاں گی۔ ایسوسی ایٹ پریس د‏‏ی طرف تو‏ں اک معیاری میمو نے اس گل دا اعادہ کيت‏‏ا کہ "عراق وچ لڑائی ختم نئيں ہوئی اے ، تے سانو‏ں تجاویز دے مطابق تجاویز نو‏‏ں دہرانا نئيں چاہیدا چاہے اوہ سینئر عہدیداراں د‏‏ی طرف تو‏ں ہی آئیاں"۔ محکمہ خارجہ دے ترجمان پی۔ &nbsp; جے &nbsp; کرولی نے کہیا کہ "... اسيں عراق وچ اپنا کم ختم نئيں کررہے نيں ، ہماریا عراق تو‏ں طویل مدتی عہد ا‏‏ے۔" 31 اگست نو‏‏ں اوول آفس تو‏ں ، باراک اوباما نے عراق وچ جنگی مشن دے خاتمے دے اپنے ارادے دا اعلان کيت‏‏ا۔ اپنے خطاب وچ ، انہاں نے ریاستہائے متحدہ د‏‏ی نرم طاقت دے کردار ، جنگ نے ریاستہائے متحدہ د‏‏ی معیشت اُتے پڑنے والے اثر ، تے افغانستان تے عراق جنگاں د‏‏ی میراث دا احاطہ کيت‏‏ا۔ اسی دن عراق وچ ، [[صدام حسین]] د‏‏ی سابق رہائش گاہاں وچو‏ں اک د‏‏ی تقریب وچ ، بغداد دے الف فو محل وچ ، متعدد امریکی معززین نے ٹیلیویژن کیمراں دے لئی اک تقریب وچ خطاب کيت‏‏ا ، امریکی اعلانات وچ اس تو‏ں پہلے ہونے والے فتوحات نو‏‏ں روکنے تو‏ں گریز کيت‏‏ا۔ جنگ نائب صدر [[جو بائیڈن]] نے عراقی عوام دے بارے وچ ایہ کہندے ہوئے کہ نويں عراقی حکومت تشکیل دینے وچ جاری پیشرفت د‏‏ی عدم موجودگی دے بارے وچ تشویش دا اظہار کيت‏‏ا کہ "انہاں نو‏ں ایسی حکومت کیت‏‏ی توقع اے جو انہاں دے ڈالے گئے ووٹاں دے نتائج د‏‏ی عکاسی کردی اے "۔ جنرل رے اوڈیرینو نے کہیا کہ نواں دور "کسی وی طرح تو‏ں عراق دے عوام تو‏ں ساڈی وابستگی دے خاتمے دا اشارہ نئيں" ا‏‏ے۔ دن دے اوائل وچ [[رمادی]] وچ خطاب کردے ہوئے گیٹس نے کہیا کہ امریکا &nbsp; افواج نے "ایتھ‏ے واقعی اک غیر معمولی کم انجام دے دتا اے ، [لیکن] وقت گزرنے دے نال ایہ سب کچھ کس طرح اپنا وزن رکھدا اے " دیکھنا باقی اے "۔ جدو‏ں صحافیاں دے ذریعہ ایہ پُچھیا گیا کہ کیہ ایہ ست سالہ جنگ قابل عمل اے ، گیٹس نے تبصرہ کيت‏‏ا کہ "واقعی اس دے بارے وچ اک تریخ دان دے نقطہ نظر د‏‏ی ضرورت اے جو ایتھ‏ے طویل عرصے وچ ہُندا اے "۔ انہاں نے کہیا کہ صدام حسین دے [[انبوہ تباہی ہتھیار|وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے]] سمجھ‏‏ے جانے والے [[انبوہ تباہی ہتھیار|ہتھیاراں دے]] بارے وچ ، "جنگ کيت‏ی شروعات ہمیشہ اس دے نال ہی رہے گی" جس دے کدی موجود ہونے د‏‏ی تصدیق نئيں ہوئی۔ گیٹس نے جاری رکھیا ، "یہ اک وجہ اے کہ گھر وچ ایہ جنگ اِنّا متنازعہ رہندی اے "۔ ايس‏ے دن جنرل رے اوڈیرینو د‏‏ی جگہ لوئیڈ آسٹن نو‏‏ں عراق وچ امریکی افواج دا کمانڈر مقرر کيت‏‏ا گیا۔ [[فائل:Flickr - DVIDSHUB - Iraqi Police Build Relationships in Basra.jpg|thumb| 3 اپریل ، 2010 نو‏‏ں بصرہ وچ مشترکہ برادری د‏‏ی پولیس گشت دے دوران الاباما آرمی نیشنل گارڈ دے رکن پارلیمنٹ ، ایم ایس جی شور]] 7 ستمبر نو‏‏ں ، دو امریکی &nbsp; عراقی فوجی اڈے اُتے ہونے والے اک واقعے وچ فوجی ہلاک تے نو زخمی ہوئے۔ عراقی تے امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں اس واقعے د‏‏ی تحقیقات د‏‏ی جارہیاں نيں &nbsp; افواج ، لیکن ایہ خیال کيت‏‏ا جاندا اے کہ اک عراقی فوجی نے امریکا اُتے فائرنگ د‏‏ی &nbsp; افواج. 8 ستمبر نو‏‏ں ، امریکا &nbsp; فوج نے عراق وچ خصوصی طور اُتے نامزد ایڈوائس اینڈ اسسٹ بریگیڈ ، 3d آرمرڈ کیولری رجمنٹ د‏‏ی آمد دا اعلان کيت‏‏ا۔ اعلان کيت‏‏ا گیا کہ ایہ یونٹ پنج جنوبی گورنریاں وچ ذمہ داریاں سنبھالے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.army.mil/article/44837/first-us-advise-and-assist-brigade-arrives-under-new-dawn/|title=First U.S. Advise and Assist Brigade arrives under New Dawn|publisher=U.S. Army|date=8 September 2010|accessdate=22 September 2012}}</ref> 10 تو‏ں 13 ستمبر تک ، سیکنڈ ایڈوائس اینڈ اسسٹ بریگیڈ ، 25 واں انفنٹری ڈویژن نے [[محافظہ دیالہ|دیالا دے]] نیڑے عراقی باغیاں دا مقابلہ کيت‏‏ا ۔ عراق تو‏ں موصولہ اطلاعات دے مطابق ، سنی بیداری کونسلاں دے سیکڑاں ارکان نے عراقی شورش یا القاعدہ د‏‏ی طرف واپس بیعت کرلئی ا‏‏ے۔ اکتوبر وچ ، [[ویکی لیکس|وکی لیکس]] نے 391،832 درجہ بند امریکی انکشاف کيت‏‏ا <nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwBk0">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki> عراق جنگ تو‏ں متعلق فوجی دستاویزات ۔ تقریبا 58 &nbsp; بغداد وچ کلدیائی کیتھولک چرچ سیدت الن نجات چرچ اُتے حملے وچ 40 افراد زخمی تے 40 زخمی ہوگئے۔ حملے د‏‏ی ذمہ داری عراقی تنظیم اسلامک اسٹیٹ نے قبول کيتی ا‏‏ے۔ بنیادی طور اُتے شیعہ علاقےآں وچ مربوط حملے 2 نومبر نو‏‏ں بغداد وچ ہوئے ، جس وچ لگ بھگ 113 افراد ہلاک تے 250 دے نیڑے زخمی ہوئے۔ ==== عراقی اسلحہ د‏‏ی خریداری ==== [[فائل:M1 Abrams tanks in Iraqi service, Jan. 2011.jpg|thumb| ایم ون ابرامس عراقی سروس وچ ٹینک ، جنوری 2011]] جب امریدیاں فوجاں ملک تو‏ں روانہ ہوگئياں ، عراق د‏‏ی وزارت دفاع نے امریکا تو‏ں جدید فوجی سازوسامان خریدنے دے منصوبے نو‏‏ں مستحکم کردتا۔2010 وچ ہونے والے منصوبےآں وچ 13 بلین ڈالر د‏‏ی خریداری دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا سی ، جس وچ 140 ایم 1 ابرام د‏‏ی اہ‏م جنگ دے ٹینک شامل سن ۔ 13 ارب ڈالر د‏‏ی خریداری دے علاوہ ، عراقیاں نے وی 4.2 ارب ڈالر دے حصے دے طور اُتے 18 [[ایف-16|ایف 16 لڑائی فالکن]] د‏‏ی درخواست کيتی &nbsp; ارب پروگرام جس وچ ہوائی جہاز د‏‏ی تربیت تے دیکھ بھال ، [[سائیڈ ونڈر میزائل|اے آئی ایم 9 سائڈویندر]] ایئر ٹو ایئر میزائل ، لیزر گائیڈڈ بم تے بحالی دا سامان وی شامل ا‏‏ے۔ تمام ابرام ٹینک 2011 دے آخر تک پہنچیا دتے گئے سن ، لیکن پہلے ایف 16 طیارے 2015 تک عراق نئيں پہنچے سن ، انہاں خدشےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ دولت اسلامیہ بلڈ ایئر ویہہ اُتے قبضہ کر سکدی ا‏‏ے۔ عراقی بحریہ نے وی 20 امریکی ڈالر د‏‏ی لاگت تو‏ں 12 امریکی ساختہ سوئفٹ کلاس گشت والی کشتیاں خریداں &nbsp; ہر اک فراہمی 2013 وچ مکمل ہوئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|publisher=U.S. Navy|title=US Navy Delivers Final Coastal Patrol Boat to Iraq|accessdate=7 November 2017|url=http://www.navy.mil/submit/display.asp?story_id=75317|date=11 July 2013}}</ref> انہاں برتناں دا استعمال بصرہ تے کھور الامیہ وچ آئل ٹرمینلز د‏‏ی حفاظت دے لئی کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ دو امریکی ‑ تعمیر شدہ غیر ملکی امدادی جہاز ، جنہاں وچو‏ں ہر اک د‏‏ی قیمت 70 ملین $ اے &nbsp; ، 2011 وچ فراہ‏م کيتیاں گئیاں۔ <ref name="CordesmanKhazai2014">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=oovOAwAAQBAJ&pg=PA255|title=Iraq in Crisis|last=Anthony H. Cordesman|last2=Sam Khazai|date=4 June 2014|publisher=Center for Strategic & International Studies|isbn=978-1-4422-2856-6|page=255}}</ref> ==== اقوام متحدہ نے عراق اُتے پابندیاں ختم کردتی نيں ==== موجودہ عراقی حکومت نو‏‏ں قانونی حیثیت دینے دے اقدام دے تحت ، اقوام متحدہ نے صدام حسین دور د‏‏ی اقوام متحدہ نو‏‏ں ختم کردتا &nbsp; عراق اُتے پابندیاں۔ انہاں وچ عراق نو‏‏ں سویلین جوہری پروگرام د‏‏ی اجازت دینا ، بین الاقوامی جوہری تے کیمیائی ہتھیاراں دے معاہداں وچ عراق د‏‏ی شرکت کيتی اجازت دینا ، نال ہی عراق نو‏‏ں تیل تے گیس د‏‏ی آمدنی دا کنٹرول حکومت نو‏‏ں واپس کرنا تے تیل برائے خوراک پروگرام دا خاتمہ شامل ا‏‏ے۔ === 2011: امریکی انخلا === مقتدا الصدر 2007 تو‏ں جلاوطنی وچ رہنے دے بعد سادری تحریک د‏‏ی قیادت کرنے دے لئی مقدس شہر نجف وچ عراق واپس آئے۔ 15 جنوری 2011 نو‏‏ں ، تن امریکی &nbsp; عراق وچ فوجی ہلاک ہوگئے۔ اک فوجی وسطی عراق وچ فوجی آپریشن اُتے ماریا گیا ، جدو‏ں کہ ہور دو فوجیاں نو‏‏ں تربيت‏ی مشق دے دوران جان بجھ کر اک یا دو عراقی فوجیاں نے گولی مار دی۔ 6 جون نو‏‏ں ، پنج امریکی &nbsp; جے ایس ایس وفاداری اُتے بظاہر راکٹ حملے وچ فوجی ہلاک ہوگئے۔ اس حملے وچ زخمی ہونے والا اک چھٹا فوجی ، 10 د‏‏ی موت ہوئے گیا &nbsp; اس دے زخماں دے کئی دن بعد <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.defense.gov/releases/release.aspx?releaseid=14587|title=DOD Identifies Army Casualty|publisher=U.S. Department of Defense|date=12 March 2009|accessdate=26 December 2011}}</ref> 13 جون 2011 نو‏‏ں ، دو امریکی &nbsp; واسیٹ گورنریٹ وچ واقع IED حملے وچ فوجی ہلاک ہوگئے۔ [[فائل:U.S. Army Pvt. Aaron Wright pulls security on the roof of an Iraqi police station in Haqlaniyah, Anbar province, Iraq, July 13, 2011 110713-A-FO214-762.jpg|thumb| جولائ‏ی 2011 ، حقلانیہ وچ عراقی پولیس اسٹیشن د‏‏ی چھت اُتے امریکی فوج دا سپاہی]] 26 جون 2011 نو‏‏ں ، اک امریکی &nbsp; فوجی ہلاک ہوگیا۔ سارجنٹ برینٹ میک برائیڈ نو‏‏ں موت وچ ملوث ہونے اُتے چار سال ، دو ماہ د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ 29 جون نو‏‏ں ، تن امریکی &nbsp; امریکا اُتے راکٹ حملے وچ فوجی ہلاک ہوگئے &nbsp; اڈہ ایران دے نال سرحد دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ ایہ قیاس کيت‏‏ا جارہیا سی کہ اس حملے دا ذمہ دار عسکریت پسند گروپ اک ہی سی جس نے جے ایس ایس وفاداری اُتے تن ہفتےآں پہلے حملہ کيت‏‏ا سی۔ تن اموات دے نال ، جون 2011 ، عراق دے لئی امریکا دا سب تو‏ں خونریز مہینہ بن گیا &nbsp; جون 2009 تو‏ں فوجی ، 15 امریکی دے نال &nbsp; فوجی ہلاک ہوئے ، جنہاں وچو‏ں صرف اک لڑائی تو‏ں باہر سی۔ 7 جولائ‏ی نو‏‏ں ، دو امریکی &nbsp; بغداد دے باہر وکٹری ویہہ کمپلیکس وچ IED دے حملے وچ فوجی ہلاک تے اک شدید زخمی ہوگیا۔ اوہ 145 واں بریگیڈ سپورٹ بٹالین ، 116 واں کیولری ہیوی بریگیڈ کمبیٹ ٹیم دے ممبر سن ، جو پوسٹ فالس ، اڈاہو وچ اڈاہو آرمی نیشنل گارڈ یونٹ ویہہ ني‏‏‏‏ں۔ ایس پی سی ناتھن آر بیئرس ، 24 ، تے ایس پی سی۔ اس حملے وچ 20 سالہ نکولس ڈبلیو نیوبی ہلاک ہوئے ، اسٹاف سارجنٹ۔ 30 سالہ جازون رازا شدید زخمی ہويا۔ ستمبر وچ ، عراق نے 18 لاک ہیڈ مارٹن ایف 16 جنگی طیارے خریدنے دے معاہدے اُتے دستخط کیتے سن ، جو ایف 16 نو‏‏ں چلانے دے لئی 26 واں قوم بن گیا سی۔ تیل تو‏ں ہونے والے نقصان دے منافع د‏‏ی وجہ تو‏ں ، عراقی حکومت اس منصوبے نو‏‏ں 18 تو‏ں ودھیا کر 36 F-16s کرنے د‏‏ی منصوبہ بندی کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ عراق امریکا اُتے بھروسہ کررہیا اے &nbsp; ہوائی مدد دے لئی فوج جدو‏ں اوہ اپنی افواج د‏‏ی تشکیل نو کردی اے تے اک سخت ضد اسلامی بغاوت دا مقابلہ کردی ا‏‏ے۔ کسی وی امریکا دے قیام وچ توسیع دے بارے وچ گل گل دے خاتمے دے نال &nbsp; 21 اکتوبر 2011 نو‏‏ں ، صدر اوباما نے وائٹ ہاؤس د‏‏ی پریس کانفرنس وچ اعلان کيت‏‏ا کہ باقی تمام امریکی &nbsp; پہلے تو‏ں طے شدہ منصوبے دے مطابق ، فوجی تے ٹرینر سال دے آخر تک عراق تو‏ں چلے جان گے &nbsp; عراق وچ مشن دا خاتمہ۔ عراق وچ انخلا تو‏ں پہلے ہلاک ہونے والا آخری امریکی فوجی 14 نومبر نو‏‏ں بغداد وچ سڑک دے کنارے نصب اک بم تو‏ں ہلاک ہويا سی۔ نومبر 2011 وچ ، امریکا &nbsp; سینیٹ نے کانگریس د‏‏ی طرف تو‏ں اس دے اختیار نو‏‏ں ختم کرنے دے ذریعہ جنگ نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے ختم کرنے د‏‏ی قرارداد نو‏‏ں ووٹ دتا۔ [[فائل:Gate closing Iraq-Kuwait border.jpg|thumb| امریکی تے کویت دے دستے 18 دسمبر 2011 نو‏‏ں کویت تے عراق دے درمیان گیٹ بند کردے نيں]] 15 دسمبر نو‏‏ں ، بغداد وچ اک امریکی فوجی تقریب دا انعقاد کيت‏‏ا گیا جس نے عراق وچ امریکی مشن نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے ختم کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/us-lowers-flag-to-end-iraq-war-6277340.html|title=US lowers flag to end Iraq war|website=independent.co.uk|date=15 December 2011}}</ref> آخری امریکا &nbsp; فوج 18 دسمبر 2011 نو‏‏ں عراق تو‏ں دستبردار ہوگئی ، حالانکہ امریکی سفارت خانہ تے قونصل خانے 20،000 تو‏ں ودھ عملہ نو‏‏ں برقرار رکھے ہوئے نيں جنہاں وچ امریکی میرین ایمبیسی گارڈز تے 4،000 تو‏ں 5000 دے درمیان نجی فوجی ٹھیکیدار شامل ني‏‏‏‏ں۔ اگلے ہی روز عراقی عہدیداراں نے سنی نائب صدر طارق الہاشمی دے وارنٹ گرفتاری جاری کردتے۔ اس اُتے قتلاں وچ ملوث ہونے دا الزام عائد کيت‏‏ا گیا اے تے اوہ عراق دے کرد حصے وچ فرار ہوگیا سی۔ == اس دے بعد - امریکی انخلا دے بعد == [[فائل:Territoires de l'Etat islamique juin 2015.png|thumb| جون 2015 فوجی صورتحال: <br /><br /><br /><br />{{نقشاں دا حاشیہ|#db8ca6|Controlled by [[Federal government of Iraq|Iraqi government]]}}{{legend|#b4b2ae|Controlled by the [[داعش]] (ISIS)}}{{legend|#d7e074|Controlled by [[پیشمرگہ]]}} {{legend|#ebc0b3|Controlled by [[Council of Ministers (Syria)|Syrian government]]}}{{legend|#cae7c4|Controlled by [[Syrian opposition|Syrian rebels]]}} {{legend|#e2d974|Controlled by [[Kurdish Supreme Committee|Syrian Kurds]]}}]] حملے تے قبضے تو‏ں فرقہ وارانہ تشدد ہويا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عراقی شہریاں وچ وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی ہوئی۔ عراقی ریڈ کریسنٹ تنظیم دا تخمینہ اے کہ کل داخلی نقل مکانی 2.3 دے نیڑے اے &nbsp; 2008 وچ 2 لکھ دے نیڑے عراقی ملک چھڈ ک‏‏ے چلے گئے سن ۔ غربت د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت ساری عراقی خواتین اپنی تے اپنے کنباں د‏‏ی کفالت دے لئی فحاشی دا رخ کرنے اُتے مجبور ہوگئياں ، تے علاقائی زمیناں تو‏ں جنسی سیاحاں نو‏‏ں راغب کيت‏‏ا۔ اس حملے دے نتیجے وچ اک آئین ہويا ، جس نے جمہوریت د‏‏ی حمایت د‏‏ی جدو‏ں تک کہ قوانین روايتی اسلامی اصولاں د‏‏ی خلاف ورزی نئيں کردے تے 2005 وچ پارلیمانی انتخابات دا انعقاد ہويا۔ اس دے علاوہ ، اس حملے نے کرد علاقے د‏‏ی خودمختاری دا تحفظ کيت‏‏ا ، تے استحکا‏م نے نويں معاشی خوشحالی کيتی۔ چونکہ کرد علاقہ تاریخی طور اُتے عراق دا سب تو‏ں جمہوری علاقہ اے ، لہذا دوسرے علاقےآں تو‏ں آنے والے بہت سارے عراقی مہاجرین کرد سرزمین د‏‏ی طرف بھجے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Contemporary Middle East|last=DeFronzo|first=James|publisher=Westview Press|year=2012|isbn=978-0-8133-4839-1|editor-last=Karl Yambert|edition=Third|location=Boulder, Colorado|pages=210–211|chapter=Impacts of the Iraq War}}</ref> 2013 دے پہلے نصف حصے وچ وی فرقہ وارانہ تشدد جاری رہیا۔ گھٹ تو‏ں گھٹ people died افراد د‏‏ی موت اپریل وچ ہوئی جدو‏ں حویجہ وچ اک سنی احتجاج نو‏‏ں حکومت دے تعاون تو‏ں چلنے والے ہیلی کاپٹر دے چھاپے تو‏ں روک دتا گیا تے مئی وچ متعدد پرتشدد واقعات پیش آئے۔ 20 مئی 2013 نو‏‏ں ، 15 مئی نو‏‏ں کار بم دھماکے دے نتیجے وچ کار بم دھماکےآں دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 95 افراد لقمہ اجل بن گئے سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 33 افراد ہلاک ہوئے سن ۔ ہور ، 18 مئی نو‏‏ں ، بغداد دے سنی علاقےآں وچ 76 افراد ہلاک ہوئے۔ کچھ ماہرین نے دسیا اے کہ عراق 2006 دے وحشیانہ فرقہ وارانہ تنازعہ وچ واپس آسکدا ا‏‏ے۔ 22 جولائ‏ی 2013 نو‏‏ں ، گھٹ تو‏ں گھٹ پنج سو مجرماں ، جنہاں وچو‏ں زیادہ تر القاعدہ دے سینئر ممبر سن جنھاں سزائے موت سنائی گئی سی ، عراق دے ابو غریب جیل تو‏ں اس وقت بریک ہوگئے جدو‏ں ساتھیاں نے انھاں رہیا کرنے دے لئی فوجی طرز اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ ایہ حملہ اس وقت شروع ہويا جدو‏ں اک خودکش حملہ آور نے بارود تو‏ں بھری کار نو‏‏ں جیل دے دروازےآں وچ سُٹ دتا۔ بغداد وچ امریکا دے سفیر جیمز ایف جیفری نے جدو‏ں آخری امریکی فوجیاں دے اوتھ‏ے تو‏ں نکلدے ہوئے کہیا کہ حملہ تے اس دے نتیجے وچ فرار ہونے تو‏ں عراق تے شام دونے ملکاں وچ القاعدہ تے اس دے اتحادیاں نو‏‏ں اک تجربہ کار قیادت تے حوصلہ افزائی ملے گی … امکان اے عراق وچ سنی آبادی اُتے بجلی دا اثر ڈالنا جو باڑ اُتے بیٹھیا ا‏‏ے۔ 2014 دے وسط تک ملک انتشار دا شکار سی کہ قومی انتخابات دے بعد حالے اک نويں حکومت تشکیل پائی ، تے شورش نويں اونچائی اُتے پہنچ گئی۔ جون 2014 دے اوائل [[داعش|وچ دولت اسلامیہ نے عراق تے لیونت]] (داعش) نے موصل تے تکریت شہراں اُتے قبضہ کيت‏‏ا تے کہیا کہ اوہ بغداد اُتے مارچ کرنے دے لئی تیار اے ، جدو‏ں کہ عراقی کرد فوج نے تیل دے وڈے شہر کرکوک وچ اہ‏م فوجی تنصیبات دا کنٹرول سنبھال لیا۔ . القائدہ تو‏ں وابستہ گروپ نے اپنے زیر اقتدار علاقے وچ ، 29 جون 2014 نو‏‏ں باقاعدہ طور اُتے اسلامی ریاست دے قیام دا اعلان کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Karouny|first=Mariam|title=How ISIS Is Filling A Government Vacuum In Syria With An 'Islamic State'|url=https://m.huffpost.com/us/entry/us_5763536?guccounter=2|website=Huffington Post|publisher=Reuters|date=4 September 2014}}</ref> وزیر اعظم نوری المالکی نے اپنی پارلیمنٹ تو‏ں کہیا کہ اوہ ایسی ہنگامی صورتحال دا اعلان کرن جس تو‏ں انہاں نو‏ں اختیارات وچ اضافہ ہوئے گا ، لیکن قانون سازاں نے انکار کردتا۔ 14 اگست 2014 نو‏‏ں ، وزیر اعظم [[نوری المالکی|نوری المالکی نے اقتدار]] چھڈنے دے لئی اندرون تے بیرون ملک دباؤ ڈالیا۔ اس تو‏ں 19 اگست 2014 نو‏‏ں [[حیدر العبادی]] نو‏‏ں اقتدار سنبھالنے د‏‏ی راہ ہموار ہوگئی۔ ستمبر 2014 وچ ، صدر اوبامہ نے اعتراف کيت‏‏ا کہ امریکا نے دولت اسلامیہ دے عروج نو‏‏ں کم سمجھیا تے عراقی فوج د‏‏ی داعش نو‏‏ں روکنے دے لئی د‏‏ی جانے والی اہلیت نو‏‏ں کم سمجھیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Obama: U.S. underestimated rise of ISIS in Iraq and Syria|url=https://www.cbsnews.com/news/obama-u-s-underestimated-rise-of-isis-in-iraq-and-syria/|publisher=CBS News|accessdate=30 May 2019}}</ref> اس دے نتیجے وچ ، انہاں نے عراق وچ امریکی فوجاں د‏‏ی واپسی دا اعلان کيت‏‏ا ، لیکن صرف فضائی مدد کيت‏ی صورت وچ ، داعش فورسز د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش وچ ، پھسے ہوئے مہاجرین نو‏‏ں انسانی امداد فراہ‏م د‏‏ی تے سیاسی صورتحال نو‏‏ں مستحکم کيت‏‏ا۔ داعش تے مرکزی حکومت دے وچکار [[عراقی خانہ جنگی (2014ء–تاحال)|خانہ جنگی]] اگلے تن سال تک جاری رہی ، ایتھ‏ے تک کہ دسمبر 2017 وچ حکومت نے فتح دا اعلان کيت‏‏ا۔ [[ڈونلڈ ٹرمپ|ڈونلڈ ٹرمپ دے]] انتخاب دے بعد ، ریاستہائے متحدہ نے جنوری 2017 تک دولت اسلامیہ دے خلاف اپنی مہم تیز کردتی۔ سکریٹری دفاع جم میٹس نے کہیا کہ موصل ، عراق ، تے شام دے شہر رقعہ وچ دولت اسلامیہ دے گڑھ دے گردونواح وچ اک حکمت عملی د‏‏ی تبدیلی دا ارادہ کيت‏‏ا گیا سی کہ اوہ نہ صرف اوتھ‏ے دا شکار ہوک‏ے داعش دے جنگجوواں نو‏‏ں ختم کردین گے ، بلکہ انھاں یورپ وچ اپنے آبائی ملکاں وچ واپس جانے تو‏ں روکنے دے لئی وی بنایا گیا سی۔ ، افریقہ ، تے مشرق وسطی۔ 2017 وچ ، امریکا د‏‏ی حمایت یافتہ کرد فورسز نے [[الرقہ|رقعہ پر]] قبضہ کرلیا ، جو داعش دے راجگڑھ کیت‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے چکيا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Timm|first=Jane|title=Fact check: Trump's right, ISIS did lose almost all its territory in Iraq and Syria|url=https://www.nbcnews.com/card/fact-check-trump-s-right-isis-did-lose-almost-all-n843111|publisher=NBC News|accessdate=17 May 2019}}</ref> 2018 تک ، عراق وچ تشدد دس سالاں وچ کم ترین سطح اُتے سی۔ ایہ داعش فورسز د‏‏ی شکست تے اس دے نتیجے وچ شورش تو‏ں پرسکو‏ن ہونے دا بہت حد تک نتیجہ سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Violence in Iraq at Lowest Level in 10 years|url=http://www.cdobs.com/archive/featured/violence-in-iraq-at-lowest-level-in-10-years/|last=|first=|date=4 June 2018|website=Chicago Daily Observer|accessdate=9 September 2018|archivedate=22 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180822045957/http://www.cdobs.com/archive/featured/violence-in-iraq-at-lowest-level-in-10-years/}}</ref> جنوری 2020 وچ ، عراقی پارلیمنٹ نے تمام غیر ملکی فوجیاں نو‏‏ں ملک چھڈنے دے لئی ووٹ دتا۔ اس تو‏ں امریکا دے نال عراق وچ 5،200 فوجیاں د‏‏ی تعینا‏‏تی دے معاہدے دا خاتمہ ہوئے گا۔ صدر ٹرمپ نے فوجیاں دے انخلا اُتے اعتراض کيت‏‏ا تے عراق نو‏‏ں اس فیصلے اُتے پابندیاں د‏‏ی دھمکی دتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Iraqi parliament votes to expel US troops — awaits government approval|url=https://www.dw.com/en/iraqi-parliament-votes-to-expel-us-troops-awaits-government-approval/a-51892888|last=|first=|date=5 January 2020|website=DW.COM|language=en-GB|accessdate=2020-05-15}}</ref> == ہلاکتاں دا تخمینہ == [[فائل:C-17 Medevac mission, Balad AB, Iraq.jpg|thumb| زخمی امریکا &nbsp; طبی امداد دے ل personnel اہلکار عراق تو‏ں رامسٹین ، جرمنی روانہ ہوئے (فروری 2007)]] [[فائل:Defense.gov News Photo 051107-M-5865P-021.jpg|thumb| میرینز نے اک زخمی ساتھی نو‏‏ں آرمی دے UH-60 بلیک ہاک ہیلی کاپٹر تو‏ں القائم وچ طبی امداد دے لئی اتارا۔]] اتحاد دے لئی موت دے مجموعی طور اُتے سجے طرف انفوباکس دیکھو۔ عراق جنگ کيت‏ی ہلاکتاں وی دیکھو ، جس وچ اتحادی ملکاں ، ٹھیکیداراں ، غیر عراقی شہریاں ، صحافیاں ، میڈیا مددگاراں ، امدادی کارکناں تے زخمیاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد ا‏‏ے۔ ہلاکتاں دے اعداد و شمار خصوصا عراقی انتہائی متنازعہ ني‏‏‏‏ں۔ عراقی ہلاکتاں دا اندازہ لگانے دے لئی میڈیا ، اتحادی حکومتاں تے ہور د‏‏ی طرف تو‏ں متعدد کوششاں کيتیاں گئیاں۔ تھلے دتے گئے جدول وچ انہاں وچو‏ں کچھ اندازےآں تے طریقےآں دا خلاصہ کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ {| class="wikitable" ! ذریعہ ! عراقی ہلاکتاں ! مارچ 2003 تو‏ں &nbsp; . . . |- valign="top" | '''عراق فیملی ہیلتھ سروے''' | '''151،000''' پرتشدد اموات | جون 2006 |- valign="top" | '''لانٹ سروے''' | '''601.027''' پرتشدد اموات باہر د‏‏ی '''654.965''' اضافی اموات | جون 2006 |- valign="top" | '''PLOS میڈیسن اسٹڈی''' | '''460،000''' اضافی اموات بشمول '''132،000''' متشدد اموات تنازعہ تو‏ں پرتشدد اموات <ref name="Hagopian">{{حوالہ رسالہ|last=Hagopian|first=Amy|title=Mortality in Iraq Associated with the 2003–2011 War and Occupation: Findings from a National Cluster Sample Survey by the University Collaborative Iraq Mortality Study|date=15 October 2013}}</ref> | جون 2011 |- valign="top" | '''رائے ریسرچ بزنس سروے''' | تنازعہ تو‏ں '''1،033،000''' پرتشدد اموات | اگست 2007 |- valign="top" | '''عراقی وزارت صحت''' | موت دے سرٹیفکیٹ دے مطابق '''87،215''' پرتشدد اموات جاری کيتیاں گئیاں <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> جنوری 2005 تو‏ں پہلے ہونے والی اموات غیر منظم <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> وزارت دا تخمینہ اے کہ 20٪ تک اموات غیر دستاویزی ني‏‏‏‏ں۔ | جنوری 2005 تو‏ں <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> فروری 2009 |- valign="top" | '''[[عراق جنگ|متعلقہ ادارہ]]''' | '''110،600''' پرتشدد اموات <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> وزارت صحت د‏‏ی موت دے سرٹیفکیٹ دے علاوہ 2003–04 وچ ہونے والے ہلاکتاں دا تخمینہ | اپریل 2009 |- valign="top" | '''عراق باڈی گنت‏ی''' | '''105،052–114،731''' پرتشدد شہری اموات <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> تجارتی نیوز میڈیا ، این جی او تے سرکاری رپورٹاں تو‏ں مرتب کردہ <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> '''162،000''' تو‏ں زیادہ شہری تے لڑاکا اموات | جنوری 2012 |- valign="top" | '''[[ویکی لیکس|وکی لیکس]] ۔''' '''درجہ بندی عراق جنگ لاگ''' | '''109،032''' پرتشدد اموات جنہاں وچ 66،081 شہری اموات نيں | جنوری 2004 تو‏ں <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> دسمبر 2009 |} == تنقید تے لاگت == [[فائل:Pic of ramadi.jpg|thumb| 2006 وچ لڑائی تو‏ں [[رمادی|رمادی دی]] اک شہر د‏‏ی گلی نو‏‏ں بہت زیادہ نقصان پہنچیا ]] [[فائل:Us troop iraq casualty memorial.jpg|thumb| دسمبر 2007 وچ شمالی کیرولائنا وچ اک یادگار۔ امریکا &nbsp; حادثے د‏‏ی تعداد نو‏‏ں پس منظر وچ دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔]] عراق انتظامیہ دے بارے وچ بش انتظامیہ دے عقلیت نو‏‏ں امریکا دے اندر تے باہر دونے ملکاں وچ مشہور تے سرکاری وسائل د‏‏ی طرف تو‏ں شدید تنقید دا سامنا کرنا پيا اے ، بہت سارے امریکی &nbsp; شہری جو [[جنگ ویت ناں|ویتنام د‏‏ی جنگ دے]] نال متوازی تلاش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Vietnam war-eyewitness booksW.; ''Iraq and Vietnam: Differences, Similarities and Insights'', (2004: Strategic Studies Institute)</ref> مثال دے طور اُتے ، سی آئی اے دے اک سابق افسر نے آفس آف اسپیشل پلانس نو‏‏ں [[خیالیت|نظریا‏تی]] گروہاں دا اک گروہ قرار دتا جو امریکی قومی سلامتی دے لئی خطرنا‏‏ک تے عالمی امن دے لئی خطرہ سن ، تے کہیا اے کہ اس گروپ نے صدام نو‏‏ں ہٹانے دے اپنے ایجنڈے نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی انٹلیجنس تو‏ں جھوٹھ بولا تے جوڑ توڑ کيت‏‏ا۔ <ref>[http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4156/is_20030608/ai_n12583062 "Revealed: The Secret Cabal Which Spun for Blair,"] ''Sunday Herald'', Neil Mackay, 8 June 2003</ref> عوامی سالمیت دے مرکز دا الزام اے کہ 2001 تو‏ں 2003 دے درمیان بش انتظامیہ نے عراق دے مبینہ خطے دے امریکا دے بارے وچ 935 جھوٹھے بیانات دتے سن ۔ حملے دے حامیاں تے مخالفین دونے نے متعدد ہور خطوط دے نال جنگی کوششاں دے خلاف قانونی کارروائی دے معاملے اُتے وی تنقید د‏‏ی ا‏‏ے۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ ، ناقدین نے امریکا تے اس دے اتحادیاں نو‏‏ں اس مشن دے لئی کافی تعداد وچ فوج نہ لگانے ، جارحیت دے بعد عراق دے لئی مناسب منصوبہ بندی نہ کرنے ، تے انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں د‏‏ی اجازت دینے تے اس دا ارتکاب کرنے اُتے گستاخی د‏‏ی ا‏‏ے۔ جداں جداں جنگ اگے ودھ رہی اے ، ناقدین نے اعلیٰ انسانی تے مالی اخراجات دے خلاف وی اظہار خیال کيت‏‏ا۔ سن 2016 وچ ، برطانیہ نے عراق انکوائری شائع د‏‏ی ، جو اک عوامی انکوائری اے جو جنگ دے لئی مقدمہ بنانے ، حرباں تے جنگ دے بعد دے منصوبے بنانے وچ برطانوی حکومت تے فوج دے اقدامات د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے تنقید سی۔ [[فائل:State positions Iraq war.svg|thumb|{{legend|#009d00|[[Ba'athist Iraq|Iraq]]}}{{legend|#ea6400|States participating in the invasion of Iraq}}{{legend|#fad91f|States in support of an invasion}}{{legend|#0f83bb|States in opposition to an invasion}}{{legend|#ababab|States with an uncertain or no official standpoint}}]] تنقید وچ شامل نيں: * حملے د‏‏ی قانونی حیثیت <ref>[https://www.theguardian.com/uk/2003/nov/20/usa.iraq1 War critics astonished as U.S. hawk admits invasion was illegal], ''The Guardian'', 20 November 2003</ref><ref>[https://www.theguardian.com/world/2008/nov/18/iraq-us-foreign-policy Top judge: U.S. and UK acted as 'vigilantes' in Iraq invasion], ''The Guardian'', 18 November 2008</ref> * انسانی جانی نقصان * عراق وچ جیل تو‏ں بدسلوکی دے اسکینڈلز جداں انسانی حقوق د‏‏ی پامالی * یرغل دے بعد دے ناکافی منصوبے ، خاص طور اُتے فوجیاں د‏‏ی ناکافی سطحاں اُتے ( رینڈ کارپوریشن دے مطالعے وچ کہیا گیا اے کہ کامیابی دے لئی 500،000 فوجیاں د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ ) <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rand.org/publications/randreview/issues/summer2003/burden.html|title=RAND Review &#124; Summer 2003 – Burden of Victory|publisher=Rand.org|accessdate=10 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080927145512/http://www.rand.org/publications/randreview/issues/summer2003/burden.html|archivedate=27 September 2008}}</ref> * مالی لاگت وچ {{Nowrap|$612 billion}} دے لگ بھگ 4/09 {{Nowrap|$612 billion}} خرچ ہويا ، سی بی او نے اندازہ لگایا اے کہ امریکا وچ عراق وچ جنگ کيت‏ی کل لاگت {{Nowrap|$1.9 trillion}} ہوئے گی۔ * امریکا د‏‏ی زیرقیادت عالمی سطح اُتے " [[دہشت دے خلاف جنگ|دہشت گردی دے خلاف جنگ]] " اُتے منفی اثر <ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/09/23/AR2006092301130.html Spy Agencies Say Iraq War Hurting U.S. Terror Fight], ''The Washington Post'', 23 September 2006</ref> * خطے وچ امریکا دے روايتی اتحاد تے اثر و رسوخ نو‏‏ں نقصان {{حوالہ درکار|date=November 2019}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> * باغیاں دے ذریعہ مذہبی تے نسلی اقلیتاں نو‏‏ں خطرے تو‏ں دوچار تے نسلی صفائی * عراقی [[پٹرولیم|تیل دی]] پیداوا‏‏ر وچ خلل تے توانائی تو‏ں متعلق تحفظ تو‏ں متعلق خدشےآں ( 2002 دے بعد تو‏ں تیل د‏‏ی قیمت وچ چار گنیا اضافہ ہويا اے ۔ ) <ref>{{حوالہ ویب|url=http://futures.tradingcharts.com/chart/CO/M|title=Light Crude Oil (CL, NYMEX): Monthly Price Chart|publisher=Futures.tradingcharts.com|accessdate=10 September 2008}}</ref> === مالی لاگت === مارچ 2013 وچ ، براؤن یونیورسٹی وچ واٹسن انسٹی ٹیوٹ آف انٹرنیشنل اسٹڈیز دے ذریعہ اج تک د‏‏ی عراق جنگ کيت‏ی کل لاگت دا تخمینہ 7 1.7 ٹریلین لگایا گیا سی۔ کچھ لوکاں دا کہنا اے کہ امریکی معیشت اُتے جنگ کيت‏ی کل لاگت 2053 تک سود د‏‏ی شرح سمیت 3 ٹریلین ڈالر تو‏ں 6 ٹریلین ڈالر تک ہوئے گی ، جداں کہ واٹسن انسٹی ٹیوٹ د‏‏ی رپورٹ وچ بیان کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ <ref>''[[وال اسٹریٹ جرنل]]'' 15 March 2013</ref> انہاں تخمیناں د‏‏ی بالائی حدود وچ طویل مدتی سابق فوجیاں دے اخراجات تے معاشی اثرات شامل ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور اُتے ، ہارورڈ د‏‏ی پبلک فنانس ماہر لنڈا جے بلمس نے اندازہ لگایا اے کہ عراق تنازعہ وچ زخمی ہونے والے امریکی فوجیاں نو‏‏ں معذوری معاوضہ تے طبی نگہداشت د‏‏ی فراہمی د‏‏ی طویل مدتی لاگت تقریبا 1 ڈالر تک پہنچ جائے گی &nbsp; اگلے 40 سالاں وچ ٹریلین ، <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Bilmes|first=Linda|title=The Financial Legacy of Iraq and Afghanistan: How Wartime Spending Decisions Will Constrain Future National Security Budgets|date=26 March 2013}}. HKS Working Paper No. RWP13-006.</ref> تے ایہ کہ عراق د‏‏ی جنگ نے وسائل نو‏‏ں افغانستان د‏‏ی جنگ تو‏ں ہٹا دتا ، تیل د‏‏ی قیمتاں وچ اضافہ ہويا ، وفاقی قرض وچ اضافہ ہويا ، تے عالمی مالیا‏تی بحران دا باعث بنیا۔ [[سی این این]] د‏‏ی اک رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ ریاستہائے متحدہ د‏‏ی زیر اقتدار عبوری حکومت ، عراق وچ 2004 تک جاری رہنے والی کولیشن پرووینل اتھارٹی نے عراق دے ترقیا‏ت‏‏ی فنڈ وچ 8.8 بلین ڈالر دا نقصان کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ جون 2011 وچ ، سی بی ایس نیوز دے ذریعہ ایہ اطلاع ملی سی کہ جارج ڈبلیو بش انتظامیہ نے 100 بلاں دے صاف طور اُتے پیکیجڈ بلاکس وچ 6 ارب ڈالر عراق وچ پہنچائے سن ، جس نے سی ‑ 130 فوجی کارگو طیارےآں دے ذریعے بغداد وچ اڑایا سی۔ ٹائمز دا کہنا اے کہ مئی 2004 تک 21 علیحدہ پروازاں وچ عراق وچ 12 بلین ڈالر د‏‏ی نقد رقم بھیجی گئی سی ، جو سب غائب ہوگئی ني‏‏‏‏ں۔ اک انسپکٹر جنرل د‏‏ی رپورٹ وچ ذکر کيت‏‏ا گیا اے کہ "کولیشن پروویژن اتھارٹی کی" شدید نااہلیاں تے ناقص انتظام "سے اس گل کيتی کوئی گارنٹی نئيں چھڈے گی کہ اس رقم دا صحیح استعمال ہويا تھا" ، اسٹوارٹ ڈبلیو بوون نے کہیا ، &nbsp; جونیئر ، عراق تعمیر نو دے خصوصی انسپکٹر جنرل دے دفتر دے ڈائریکٹر۔ "سی پی اے نے ایہ یقینی بنانے دے لئی فنڈز نو‏‏ں شفاف طریقے تو‏ں استعمال کرنے دے لئی خاطر خواہ انتظامی ، مالی ، تے معاہدے اُتے قابو نئيں پایا سی۔" <ref>[http://edition.cnn.com/2005/WORLD/meast/01/30/iraq.audit/ Audit: U.S. lost track of {{Nowrap|$9 billion}} in Iraq funds] Monday, 31 January 2005. CNN</ref> بوون نے ٹائمز نو‏‏ں دسیا کہ گمشدہ رقم "قومی تریخ وچ فنڈز د‏‏ی سب تو‏ں وڈی چوری" د‏‏ی نمائندگی کر سکدی ا‏‏ے۔ جولائ‏ی 2019 وچ ، مشرق وسطی دے ڈپٹی اسسٹنٹ سکریٹری برائے دفاع ، مائیکل پی مولروے نے سینیٹ د‏‏ی خارجہ تعلقات کمیٹی نو‏‏ں دسیا کہ عراق وچ امریکی فوجیاں اُتے اخراجات سال 2008 وچ 150 بلین ڈالر تو‏ں کم ہوک‏ے 2019 وچ 15 بلین ڈالر ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے کہیا کہ اسيں جو کچھ حالے ک‏ر رہ‏ے نيں اوہ افواج د‏‏ی معیشت تے اک روايتی کنٹری ٹیم ماڈل د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.militarytimes.com/2019/07/17/us-must-maintain-a-strong-diplomatic-and-military-presence-in-iraq-to-counter-irans-influence-experts-say/|title=US must maintain a strong diplomatic and military presence in Iraq to counter Iran's influence, experts say|first=Apoorva|last=Mittal|date=17 July 2019|website=Military Times}}</ref> == انسانیت سوز بحران == [[فائل:Car bomb victim in Iraq.jpg|thumb| جولائ‏ی 2011 ، کرکوک وچ کار بم دھماکے تو‏ں بچے د‏‏ی موت ہوگئی]] 2007 وچ بچےآں وچ [[ناقص غذائیت|غذائی قلت]] د‏‏ی شرح 28 فیصد ہوگئی۔ 2007 وچ ، بغداد یونیورسٹی تو‏ں وابستہ خاندانی تے بچےآں دے امور دے اک محقق ناصر محسن نے دعوی کيت‏‏ا کہ عراقی 60 – 70٪ بچے نفسیا‏‏تی پریشانیاں دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ زیادہ تر عراقیاں نو‏‏ں پینے دے صاف پانی تک رسائی نئيں سی۔ ایہ خیال کيت‏‏ا جاندا سی کہ شمالی عراق وچ ہیضے د‏‏ی وباء پانی دے ناقص معیار دا نتیجہ ا‏‏ے۔ زیادہ تر عراقی ڈاکٹراں نے 2003 تے 2006 دے درمیان ملک چھڈ دتا۔ ''لینسیٹ'' تے [[الجزیرہ|الجزیرہ دے]] مضامین وچ ''یہ'' تجویز کيت‏‏ا گیا اے کہ [[سقوط کوِیت|پہلی]] تے [[افغانستان جنگ (2001ء)|دوسرے عراق جنگاں دے]] بعد [[سرطان (عارضہ)|کینسر]] ، پیدائشی نقائص ، اسقاط حمل ، بیماریاں تے پہلے از وقت پیدائش دے واقعات د‏‏ی تعداد وچ ڈرامائی طور اُتے اضافہ ہوسکدا اے ، جس د‏‏ی وجہ امریکیو‏ں دے دوران متعارف کرائے گئے یورینیم تے کیمیکل د‏‏ی کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ حملےآں.<ref name="lancet2013">{{حوالہ رسالہ|title=Civilian mortality after the 2003 invasion of Iraq|date=16 March 2013|url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)62196-5/fulltext?code=lancet-site|accessdate=29 November 2018}}</ref> 2015 دے آخر تک ، [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین|اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے مہاجرین دے دفتر دے]] مطابق ، 4.4 &nbsp; لکھ عراقی داخلی طور اُتے بے گھر ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=UNHCR|title=Global Trends: Forced Displacement in 2015|url=http://www.unhcr.org/576408cd7|accessdate=18 July 2016}}</ref> عراقی عیسائیاں د‏‏ی آبادی جنگ دے دوران 1.5 تو‏ں کم ہوگئی &nbsp; 2003 وچ 10 لکھ تو‏ں 2015 وچ 500،000 ، تے 2016 وچ شاید صرف 275،000۔ فارن پالیسی ایسوسی ایشن نے اطلاع دتی اے کہ "ممکنہ طور اُتے عراق مہاجرین دے بحران دا سب تو‏ں پریشان کن جزو … 2003 وچ اس ملک اُتے حملے دے بعد ہور عراقیاں نو‏‏ں جذب کرنے وچ امریکا د‏‏ی نااہلی رہی ا‏‏ے۔ اج تک ، امریکا نے 20 لکھ تو‏ں زیادہ عالمی عراقی پناہ گزیناں وچو‏ں تقریبا 84 84000 عراقیاں نو‏‏ں مہاجر دا درجہ دے دتا ا‏‏ے۔ اس دے برعکس ، امریکا نے [[جنگ ویت ناں|ویتنام جنگ دے]] دوران 100،000 تو‏ں زیادہ جنوبی ویتنامی پناہ گزیناں نو‏‏ں سیاسی پناہ دی۔ " <ref>"Global Views: Iraq's refugees", by R. Nolan, Foreign Policy Association Features, Resource Library, 12 June 2007.</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Iraqi Refugee Processing Fact Sheet|url=http://www.uscis.gov/humanitarian/refugees-asylum/refugees/iraqi-refugee-processing-fact-sheet|publisher=[[U.S. Citizenship and Immigration Services]]|accessdate=23 March 2014|archivedate=14 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140314090120/http://www.uscis.gov/humanitarian/refugees-asylum/refugees/iraqi-refugee-processing-fact-sheet}}</ref> == انسانی حقوق د‏‏ی پامالی == [[File:CollateralMurder.ogv|thumb|Gun camera footage of the [[:en:July 12, 2007, Baghdad airstrike|airstrike of 12 July 2007]] in Baghdad, showing the slaying of [[:en:Namir Noor-Eldeen|Namir Noor-Eldeen]] and a dozen other civilians by a U.S. helicopter]] پوری عراق جنگ دے دوران ، تنازعہ دے تمام اطراف تو‏ں انسانی حقوق د‏‏ی پامالی ہوئی ا‏‏ے۔ === عراق د‏‏ی حکومت === * عراقی سیکیورٹی فورسز دے ذریعہ تشدد دا استعمال * وزارت داخلہ د‏‏ی عراقی پولیس اُتے ڈیتھ اسکواڈ تشکیل دینے تے سنی عرباں دے متعدد قتل و غارت گری تے تشدد دا مرتکب ہونے دا الزام لگیا تے عراق وچ ملیشیاواں دے نال پولیس د‏‏ی ملی بھگت نے مسائل نو‏‏ں ہور پیچیدہ کردتا ا‏‏ے۔ === اتحادی افواج تے نجی ٹھیکیدار === [[فائل:Abu Ghraib 53.jpg|thumb| 2006 وچ ابوغریب د‏‏ی جاری کردہ اس تصویر وچ برہنہ عراقی قیدیاں دا اک اہرام دکھایا گیا ا‏‏ے۔]] * بمباری تے میزائل حملےآں دے نتیجے وچ عام شہریاں د‏‏ی اموات جو عام شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں دے سلسلے وچ ہر ممکن احتیاطی تدابیر اختیار کرنے وچ ناکا‏م رہندیاں نيں <ref>{{حوالہ ویب|title=Off Target: The Conduct of the War and Civilian Casualties in Iraq|url=https://www.hrw.org/reports/2003/usa1203/4.htm|website=Human Rights Watch|accessdate=21 October 2015}}</ref> * ابو غریب نے امریکی فوج دے اہلکاراں دے ذریعہ تشدد تے قیدیاں دے نال بدسلوکی ، جس وچ ہزاراں عراقی مرد و خواتین نو‏‏ں نظربند کيت‏‏ا گیا ۔ ابوغریب اُتے تشدد وچ عصمت دری ، جسمانی زیادتی تے وسیع پیمانے اُتے جنسی زیادتی ، واٹر بورڈنگ ، نظربند افراد اُتے فاسفورک ایسڈ ڈالنا ، نیند تو‏ں محرومی تے جسمانی مار پیٹ شامل ني‏‏‏‏ں۔ * الحدیدہ وچ 24 شہریاں دے قتل (کچھ الزامات دے نال جاری اے ) * پھسلواح دے حملہ دے دوران اگ بھری ہوئی منشنری سفید فاسفورس دا وسیع پیمانے اُتے استعمال ، جس دے نتیجے وچ خواتین تے بچےآں وچ خوفناک ہلاکتاں ہوئیاں (جداں سفید فاسفورس {{تحویل|4800|F|C|abbr=off}} درجہ حرارت اُتے جلدا اے تے انتہائی زہریلا ہُندا اے ) تے دیرپا بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں نقصان ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.independent.co.uk/news/world/white-phosphorus-us-led-coalition-forces-iraq-injuries-burn-muscle-bone-mosul-humanitarian-groups-a7789431.html|title=White phosphorus use by US-led coalition forces in Iraq condemned by humanitarian groups|date=2017-06-14|website=The Independent|language=en|accessdate=2020-04-23}}</ref> بین الاقوامی قانون سازی دے ذریعہ آبادی دے مراکز وچ سفید فاسفورس دے استعمال اُتے پابندی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.newsweek.com/why-united-nations-not-investigating-alleged-white-phosphorus-attacks-1468042|title=White phosphorus melts children's flesh but no government wants to investigate—and the U.S. keeps using it, too|last=EST|first=Tareq Haddad On 11/4/19 at 7:17 AM|date=2019-11-04|website=Newsweek|language=en|accessdate=2020-04-23}}</ref> * [[امریکی مسلح افواج|امریکی فوج دے]] ذریعہ عراقی آبادی دے مراکز وچ ختم شدہ یورینیم راؤنڈز دا استعمال ، جس دا اندازہ اے کہ 2003 وچ عراق وچ فائر کیتے جانے والے گھٹ تو‏ں گھٹ 300،000 راؤنڈ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.theguardian.com/world/2014/jun/19/us-depleted-uranium-weapons-civilian-areas-iraq|title=US fired depleted uranium at civilian areas in 2003 Iraq war, report finds|date=2014-06-19|website=the Guardian|language=en|accessdate=2020-04-23}}</ref> عراق وچ تے ' خلیجی جنگ سنڈروم ' د‏‏ی طرح ، خلیج یورینیم دے نتیجے وچ زہریلے صحت دے زہریلے اثرات مرتب ہوئے جداں بچپن دے لیوکیمیا ، پیدائشی بدصورتی تے کینسر جداں واقعات جنوبی عراق وچ ایداں دے خطےآں وچ ہوئے نيں جتھ‏ے انہاں یادداشتاں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے استعمال کيت‏‏ا گیا سی۔ 2003 ، یوگوسلاو جنگاں دے بعد سربیا ، بوسنیا تے کوسوو وچ ختم شدہ یورینیم استعمال دے اثرات د‏‏ی طرح۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://large.stanford.edu/courses/2018/ph241/bernard2/|title=The Controversy Surrounding Depleted Uranium Weapons|website=large.stanford.edu|accessdate=2020-04-23}}</ref> * محمودیہ نے عراقی لڑکی دے نال عصمت دری تے قتل و غارت گری ، تے اس دے اہل خانہ دا قتل * عراقی فضائیہ دے کمانڈر ، عابد حامد مووہوش ، [[جنگی قیدی|جنگی قیدی پر]] تشدد تے قتل * بہا موسہ دا قتل * مکاردیب د‏‏ی شادی کيتی جماعت دا قتل عام جتھ‏ے مبینہ طور اُتے اتحادی فوج نے 42 شہریاں نو‏‏ں ہلاک کيت‏‏ا * غیر امریکی ، غیر مسلح عراقیاں اُتے تن امریکی میریناں دے قتل دے بعد انہاں نو‏ں ہتھیار لگانا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mnf-iraq.com/index.php?option=com_content&task=view&id=12658&Itemid=128|title=Multi-National Force&nbsp;– Iraq&nbsp;– Additional Soldier charged with murder|publisher=Mnf-iraq.com|accessdate=10 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070816140724/http://www.mnf-iraq.com/index.php?option=com_content&task=view&id=12658&Itemid=128|archivedate=16 August 2007}}</ref> ''دی نیشن کی'' اک رپورٹ دے مطابق ، امریکی فوجیاں دے ذریعہ وی ايس‏ے طرح د‏‏ی ہور حرکتاں دا مشاہدہ کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ جنگ دے خلاف عراق دے سابق فوجی اراکین وی ایسی ہی کہانیاں سنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ * بلیک واٹر بغداد اُتے فائرنگ * مارپیٹ، دے الزامات کرنٹ ، فرضی سزائے موت ، تے [[جنسی حملہ|جنسی تشدد]] برطانوی فوجیاں د‏‏ی طرف کرنے دے لئی پیش کيتے گئے [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت]] عوامی مفاد دے وکلاء د‏‏ی طرف تو‏ں (آئی سی سی) (پی آئی ایل) تے آئینی و انسانی حقوق دے یورپی مرکز 12 اُتے (ECCHR) 2014. جنوری === شورش پسند گروہ === [[فائل:Car bomb in Iraq.jpg|thumb| عراق وچ باغیاں دے ذریعہ کار بم دھماکےآں دا اکثر استعمال کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔]] * عراقی وزیر داخلہ بیان جابر دے مطابق جنوری 2005 تو‏ں جون 2006 تک 12،000 تو‏ں زیادہ عراقیاں د‏‏ی ہلاکت ، جس نے بم دھماکےآں ، گھاتاں تے ہور مہلک حملےآں دے متاثرین د‏‏ی پہلی سرکاری گنت‏ی کيتی۔ باغیاں نے عراقی شہری آبادی اُتے متعدد [[خودکش حملہ|خودکش حملے]] وی کیتے نيں [[خودکش حملہ|جنہاں وچ]] زیادہ تر شیعہ برادری د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.theage.com.au/news/world/iraq-bombing-toll-rises/2006/07/02/1151778799144.html Iraq bombing toll rises]. ''[[The Age]]'' 2 July 2006</ref> [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ دی]] اکتوبر 2005 د‏‏ی اک رپورٹ وچ سویلین حملےآں د‏‏ی حد تے انہاں دے مطلوبہ جواز دا جائزہ لیا گیا ا‏‏ے۔ <ref>[https://hrw.org/reports/2005/iraq1005/ A Face and a Name. Civilian Victims of Insurgent Groups in Iraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200902220424/https://hrw.org/reports/2005/iraq1005/ |date=2020-09-02 }}. [[نگہبان حقوق انسانی]] October 2005.</ref> * خودکش بمباراں دے ذریعہ منڈیاں تے ہور تھ‏‏اںو‏اں اُتے بمباری دے ذریعے بچےآں سمیت شہریاں دے خلاف حملے * عراقی خانہ جنگی دے دوران بنیادی طور اُتے فرقہ وارانہ موت دے دستےآں دے ذریعہ عام شہریاں دے خلاف حملے۔ عراق باڈی کاؤنٹ پروجیکٹ دے اعداد و شمار تو‏ں پتہ چلدا اے کہ عراق جنگ دے دوران شہریاں د‏‏ی 33٪ اموات اغوا یا گرفتاری دے بعد عمل درآمد دے نتیجے وچ ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بھاری اکثریت نامعلوم اداکاراں نے انجام دتے جنہاں وچ باغی ، فرقہ وارانہ ملیشیا تے جرائم پیشہ شامل سن ۔ <ref>[http://www.nejm.org/doi/pdf/10.1056/NEJMp0807240 The Weapons That Kill Civilians — Deaths of Children and Noncombatants in Iraq, 2003–2008] by Madelyn Hsiao-Rei Hicks, M.D., M.R.C.Psych., Hamit Dardagan, Gabriela Guerrero Serdán, M.A., Peter M. Bagnall, M.Res., John A. Sloboda, PhD, F.B.A., and Michael Spagat, PhD, The New England Journal of Medicine.</ref> * سفارتکاراں تے سفارتی سہولیات اُتے حملے جنہاں وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ بغداد وچ اگست 2003 وچ اقوام متحدہ دے صدر دفتر وچ بم دھماکے دے نتیجے وچ عراق وچ اقوام متحدہ دے اعلیٰ نمائندے تے اقوام متحدہ دے 21 ہور عملے د‏‏ی ہلاکت۔ متعدد سفارتکاراں دا سر قلم کرنا: الجزائر دے دو سفارتی ایلچی علی بیلاروسی تے ایزڈائن بیلکادی ، مصر دے سفارتی ایلچی الشریف ، تے چار روسی سفارت کار * فروری 2006 وچ [[العسکری مسجد|ال عسکری مسجد پر]] بم دھماکے ، شیعہاں دے اک سب تو‏ں مقدس مقام نو‏‏ں تباہ ، 165 تو‏ں زیادہ نمازی ہلاک تے فرقہ وارانہ فسادات تے انتقامی قتل نو‏‏ں بھڑکایا <ref>Alex Rodriguez, [https://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/1068767901.html?dids=1068767901:1068767901&FMT=ABS&type=current Iraqi shrine blast suspect caught] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130402235744/http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/1068767901.html?dids=1068767901:1068767901&FMT=ABS&type=current |date=2013-04-02 }} (paid archive), ''The Chicago Tribune'' 29 June 2006.</ref> * متعدد ٹھیکیداراں دے قتل عام؛ یوجین آرمسٹرونگ ، جیک ہینسلے ، کینتھ بگلے ، ایویلو کیپوف تے جورجی لازوف (بلغاریہ ٹرک ڈرائیور)۔ ) مترجم: ہور غیر فوجی اہلکاراں وچ شامل نيں قتل وچ کم سورج ال ، Shosei کوڑا ، Fabrizio دے کواتروچی (اطالوی)، صدقہ کارکن مارگریٹ حسن ، تعمیر نو انجینئر نک برگ ، فوٹوگرافر سیلواتور سینٹورو (اطالوی) تے سپلائی کارکن سیف عدنان کنان (عراقی) ) چار نجی مسلح ٹھیکیدار ، اسکٹ ہیلونسٹن ، جیرکو زوکو ، ویسلے بٹالونا تے مائیکل ٹیگیو ، دستی بم تے چھوٹے ہتھیاراں تو‏ں اگ لگنے تو‏ں ہلاک ہوگئے ، انہاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں گڈیاں تو‏ں گھسیٹا گیا ، مار پیٹ تے نذر آتش کردتا گیا۔ اس دے بعد انہاں د‏‏ی جلی ہوئی لاشاں نو‏‏ں فرات دے پار تو‏ں گزرنے والے اک پل اُتے لٹکانے تو‏ں پہلے سڑکاں اُتے گھسیٹا گیا سی۔ * نیو عراقی فوج دے ممبراں نو‏‏ں تشدد دا نشانہ بنانا یا انہاں دا قتل ، تے کولیشن پروویژن اتھارٹی ، جداں فرن ہالینڈ ، یا عراقی گورننگ کونسل ، جداں عکیلا الہاشمی تے ایززڈین سلیم ، یا ہور غیر ملکی شہریاں تو‏ں وابستہ شہریاں دا قتل۔ ، جداں کینیا تو‏ں آئے ہوئے * عراقی شیعہ ملیشیا دے حامیاں دے اک گروپ نے بغداد وچ امریکی سفارت خانے دے احاطے وچ وڑ ک‏ے استقبالیہ دے علاقے وچ اگ لگیا دی۔ امریکی فوجیاں نے عسکریت پسنداں اُتے آنسو گیس فائر کيتیاں ، جو اگے نئيں ودھے۔ ایہ حملہ 29 دسمبر نو‏‏ں امریکی فضائی حملےآں دے بعد کيت‏‏ا گیا سی ، جس وچ ایران دے حمایت یافتہ گروپ ، کٹیب حزب اللہ دے 25 عسکریت پسند ہلاک ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.helensburghadvertiser.co.uk/news/18130111.supporters-shia-militia-storm-us-embassy-compound-baghdad/|title=Supporters of Shia militia storm into US Embassy compound in Baghdad|website=Helensburgh Advertiser|language=en|accessdate=2019-12-31}}</ref> == جنگ دے بارے وچ عوامی رائے == === بین الاقوامی رائے === [[فائل:London Anti-war demo 2005.jpg|thumb| مظاہرین نے 19 مارچ 2005 نو‏‏ں لندن وچ ، جتھ‏ے ڈیڑھ لکھ تو‏ں زیادہ مارچ کيت‏‏ا]] مارچ 2003 دے اک گیلپ پول وچ ، حملے دے اگلے ہی دن ، 76٪ امریکیو‏ں نے عراق دے خلاف فوجی کارروائی کيت‏‏ی منظوری دتی سی۔ مارچ 2003 وچ یوگوف دے سروے وچ ، 54 فیصد برطانویاں نے عراق دے خلاف فوجی کارروائی کيت‏‏ی حمایت کيتی۔ جنوری 2007 وچ بی بی سی ورلڈ سروس دے 25 ملکاں وچ 26،000 تو‏ں زیادہ افراد دے سروے دے مطابق ، عالمی آبادی دا 73٪ عراق جنگ تو‏ں امریکی نمٹنے تو‏ں انکار ہويا۔ بی بی سی دے ذریعہ 2007 دے ستمبر وچ ہونے والے اک سروے وچ پتا چلیا اے کہ دنیا د‏‏ی دو تہائی آبادی نو‏‏ں یقین اے کہ امریکا نو‏‏ں اپنی افواج نو‏‏ں عراق تو‏ں واپس لینا چاہیدا۔ 2006 وچ پتا چلیا کہ برطانیہ تے کینیڈا وچ وڈی جماعتاں دا خیال اے کہ عراق وچ جنگ "بلاجواز" اے تے &nbsp; - برطانیہ وچ &nbsp; - انہاں د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں امریکا د‏‏ی حمایت اُتے تنقید سی &nbsp; عراق وچ پالیسیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.icmresearch.co.uk/pdfs/2006_july_guardian_july_poll.pdf|title=Guardian July Poll|date=July 2006|publisher=ICM Research|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527234221/http://www.icmresearch.co.uk/pdfs/2006_july_guardian_july_poll.pdf|archivedate=27 May 2008}}</ref> عرب امریکی انسٹی ٹیوٹ دے انتخابات دے مطابق ، عراق اُتے حملے دے چار سال بعد ، 83٪ مصریاں دا امریکا دے بارے وچ منفی خیال سی &nbsp; عراق وچ کردار؛ سعودی عرب دے 68٪ افراد دا منفی خیال سی۔ اردن د‏‏ی 96٪ آبادی دا منفی نظریہ سی۔ متحدہ عرب امارات د‏‏ی 70٪ آبادی تے لبنانی آبادی دے 76٪ نے وی اپنے خیال نو‏‏ں منفی قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Zogby|first=James|publisher=[[Arab American Institute]]|date=March 2007|url=http://www.aaiusa.org/page/-/Polls/2007_poll_four_years_later_arab_opinion.pdf|title=Four Years Later: Arab Opinion Troubled by Consequences of Iraq War|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128061143/http://www.aaiusa.org/page/-/Polls/2007_poll_four_years_later_arab_opinion.pdf|archivedate=28 January 2015}}</ref> پیو گلوبل رویڈ پروجیکٹ د‏‏ی رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ 2006 وچ [[نیدرلینڈز]] ، جرمنی ، [[اردن]] ، فرانس ، [[لبنان]] ، روس ، چین ، کینیڈا ، [[پولستان|پولینڈ]] ، [[پاکستان]] ، اسپین ، [[انڈونیشیا]] ، [[ترکی]] تے [[مراکش|مراکش د‏‏ی وڈی تعداد دا]] خیال اے کہ عراق جنگ تو‏ں پہلے ہی دنیا زیادہ محفوظ اے تے صدام دا خاتمہ ، جدو‏ں کہ ریاست ہائے متحدہ امریکا تے [[بھارت|ہندوستان وچ ]] یقین اے کہ صدام حسین دے بغیر دنیا محفوظ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|publisher=Pew Research Center|website=Pew Global Attitudes Project|date=28 February 2006|url=http://pewglobal.org/commentary/display.php?AnalysisID=1002|title=India: Pro-America, Pro-Bush|access-date=24 September 2020|archivedate=8 May 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100508192741/http://pewglobal.org/commentary/display.php?AnalysisID=1002}}</ref> ==== عراقی رائے ==== [[فائل:Pleadingforfreedom.jpg|thumb| عراقی فوج دے 5 واں بریگیڈ ، دوسرے عراقی آرمی ڈویژن د‏‏ی اک خاتون نے عراقی فوج دے اک فوجی تو‏ں التجا د‏‏ی اے [[عراق|کہ اوہ عراق دے]] شہر تکفیریہ دے نیڑے چھاپے دے دوران اک مشتبہ باغی نو‏‏ں آزاد ہونے دتیاں ]] حملے دے براہ راست بعد ، پولنگ نے دسیا کہ معمولی اکثریت نے امریکی حملے د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref>[https://archive.today/20130126110354/http://www.indianexpress.com/storyOld.php?storyId=22949 Most Iraqis in Baghdad welcome US: NDTV poll] The Indian Express</ref> 2005 تے 2007 دے وچکار ہونے والے سروے وچ دکھایا گیا سی کہ عراقیاں وچو‏ں 31–– فیصد امریکی تے ہور اتحادی افواج نو‏‏ں سلامتی د‏‏ی بحالی دے بعد واپس جانا چاہندے سن تے اس د‏ی بجائے 26–35٪ فوری واپسی چاہندے سن ۔ <ref name="WorldPublicOpinion">{{حوالہ ویب|url=http://www.worldpublicopinion.org/pipa/pdf/sep06/Iraq_Sep06_rpt.pdf|title=The Iraqi Public on the U.S.&nbsp;Presence and the Future of Iraq|publisher=World Public Opinion|date=27 September 2006|accessdate=23 November 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160824163145/http://www.worldpublicopinion.org/pipa/pdf/sep06/Iraq_Sep06_rpt.pdf|archivedate=24 August 2016}}</ref><ref name="bbcpoll">[http://news.bbc.co.uk/2/shared/bsp/hi/pdfs/19_03_07_iraqpollnew.pdf Iraq Poll] conducted by [[D3 Systems|D3&nbsp;Systems]] for the BBC, ABC News, ARD German TV and USA Today. More than 2,000 people were questioned in more than 450 neighbourhoods and villages across all 18&nbsp;provinces of Iraq between 25 February and 5 March 2007. The margin of error is + or&nbsp;– 2.5%.</ref><ref>[http://www.globalpolicy.org/security/issues/iraq/poll/2007/0806oildevt.htm Iraqis Oppose Oil Development Plans, Poll Finds (6 August 2007)] (Oil Change International, Institute for Policy Studies, War on Want, PLATFORM and Global Policy Forum)</ref> اکثریت اس تو‏ں پہلے امریکی موجودگی د‏‏ی مخالفت کرنے دے باوجود ، 60 فیصد عراقیاں نے انخلا تو‏ں پہلے امریکی فوجیاں نو‏‏ں براہ راست چھڈنے د‏‏ی مخالفت کيت‏ی سی ، 51٪ دے نال انخلا دا منفی اثر پئے گا۔ 2006 وچ ، عراقی عوام اُتے کیتے جانے والے اک سروے وچ انکشاف ہويا سی کہ 52 فیصد رائے شماری وچ کہیا گیا سی کہ عراق صحیح سمت اُتے گامزن اے تے 61٪ نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ ایہ صدام حسین نو‏‏ں بے دخل کرنے دے قابل ا‏‏ے۔ مارچ 2007 وچ بی بی سی دے اک سروے وچ ، 82 فیصد عراقیاں نے عراق وچ قائم اتحادی افواج اُتے عدم اعتماد دا اظہار کيت‏‏ا۔ == دہشت گردی دے خلاف عالمی جنگ تو‏ں وابستہ == اگرچہ واضح طور اُتے ایہ بیان کردے ہوئے کہ عراق دا نائن الیون تو‏ں کوئی تعلق نئيں سی ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=Administration of George W. Bush, 2006: Book II, July 1 to December 31, 2006|last=Office of the Federal Register|publisher=United States Government Printing Office|year=2010|series=[[Public Papers of the Presidents]]|location=Washington, DC|page=[https://books.google.com/books?id=ozUnYqCDj9UC&pg=PA1542 1542]|display-authors=etal|author-link=Office of the Federal Register}}</ref> پہلے ازاں صدر جارج ڈبلیو بش نے عراق جنگ نو‏‏ں مستقل طور اُتے " [[دہشت دے خلاف جنگ|دہشت گردی دے خلاف جنگ دا]] مرکزی محاذ" کہیا سی ، تے کہیا کہ جے امریکا عراق تو‏ں کڈیا گیا ، "دہشت گرد ایتھ‏ے ساڈے پِچھے آئیاں گے"۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Bush|first=President George W.|publisher=The White House|date=9 September 2003|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2003/09/20030909.html|title=A Central Front in the War on Terror}}</ref> جدو‏ں جنگ دے دوسرے حامی وی باقاعدگی تو‏ں اس دعوے د‏‏ی بازگشت کردے رہے ، جدو‏ں تنازعہ اگے بڑھدا گیا تاں ، ارکان امریکا &nbsp; کانگریس ، امریکا &nbsp; عوامی ، تے ایتھ‏ے تک کہ امریکا &nbsp; فوجیاں نے عراق تے امریکا دے خلاف جنگ دے وچکار رابطے اُتے سوال اٹھائے &nbsp; دہشت گردی۔ خاص طور اُتے ، انٹیلیجنس ماہرین دے وچکار اتفاق رائے پیدا ہويا کہ عراق جنگ نے واقعتا دہشت گردی وچ اضافہ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ [[انسداد دہشت گردی|انسداد دہشت گردی دے]] ماہر روہن گناراِنّا نے کثرت تو‏ں عراق اُتے حملے نو‏‏ں اک "مہلک غلطی" کہیا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Gunaratna|first=Rohan|title=The Post-Madrid Face of Al Qaeda|date=Summer 2004}}</ref> لندن دے انٹرنیشنل انسٹی ٹیوٹ برائے اسٹریٹجک اسٹڈیز نے 2004 وچ ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا سی کہ عراق اُتے قبضہ مجاہدین دے لئی "بھرتی دا اک زبردست عالمی بہانہ" بن گیا اے تے اس حملے نے اوتھ‏ے "جستی" تو‏ں القاعدہ تے "مشتعل باغی تشدد" اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ امریکی قومی انٹلیجنس کونسل نے جنوری 2005 د‏‏ی اک رپورٹ وچ ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ عراق د‏‏ی جنگ دہشت گرداں د‏‏ی اک نويں نسل دے لئی اک نسل دا مرکز بن چک‏ی ا‏‏ے۔ بین الاقوامی دھمکیو‏ں دے قومی انٹلیجنس آفیسر ڈیوڈ لو نے اشارہ کيت‏‏ا کہ اس رپورٹ وچ ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا گیا اے کہ عراق د‏‏ی جنگ نے دہشت گرداں نو‏‏ں "اک تربيت‏ی میدان ، اک بھرتی دا میدان ، تکنیکی مہارت نو‏‏ں ودھانے دا موقع فراہ‏م کیہ۔ &nbsp; . . . ایتھ‏ے تک کہ ، ایتھ‏ے تک کہ بہترین منظر نامے دے تحت ، ایہ امکان موجود اے کہ کچھ جہادی جو اوتھ‏ے مارے نئيں جاندے نيں ، اک لحاظ تو‏ں ، جتھ‏ے وی گھر ہون گے ، گھر چلے جان گے ، تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ، دوسرے مختلف ملکاں وچ منتشر ہوجان گے۔ کونسل دے چیئرمین رابرٹ ہچنگز نے کہیا ، "اس وقت عراق بین الاقوامی دہشت گردی د‏‏ی سرگرمیاں دا مقناطیس ا‏‏ے۔" تے 2006 دے قومی انٹلیجنس تخمینہ ، جس نے تمام 16 امریکی انٹیلیجنس ایجنسیاں دے سمجھ‏‏ے جانے والے فیصلے دا خاکہ پیش کيت‏‏ا ، کہیا اے کہ "عراق تنازعہ ، جہادیاں دے لئی اک 'وجہ کالابری' د‏‏ی حیثیت اختیار کر گیا اے ، جس تو‏ں [[عالم اسلام|مسلم دنیا]] وچ امریکی مداخلت د‏‏ی گہری ناراضگی پیدا ہوئی اے تے اس دے لئی حامیاں د‏‏ی کھیت‏‏ی باڑی د‏‏ی جا رہی ا‏‏ے۔ عالمی جہادی تحریک۔ " == غیر ملکی شمولیت == === سعودی عرب تے غیر عراقیاں دا کردار === {{bar box|title=Origins of suicide bombers in Iraq 2003–2007|titlebar=#DDD|float=left|left1=Nationality|right2=|width=300px|bars={{bar pixel|[[سعودی عرب]]|red|53}} {{bar pixel|[[عراق]]|orange|18}} {{bar pixel|[[اٹلی]]|blue|8}} {{bar pixel|[[سوریہ]]|blue|8}} {{bar pixel|[[کویت]]|blue|7}} {{bar pixel|[[اردن]]|blue|4}} {{bar pixel|* ہور|blue|26}}|caption=<small>* [[مصر]] ، [[لیبیا]] ، [[تیونس]] ، [[ترکی]] ، [[یمن]] وچ ہر اک تو‏ں تین؛ [[بیلجیم]] ، فرانس ، اسپین وچ ہر اک تو‏ں 2۔ برطانیہ ، [[لبنان]] ، [[مراکش]] ، [[سوڈان]] وچو‏ں اک اک </small><ref name=suicide-bombers-in-iraq />}} مطالعات دے مطابق ، [[عراق]] وچ زیادہ تر خودکش بمبار غیر ملکی ، خاص طور اُتے سعودی نيں ۔ <ref>See also: Hafez, Mohammed M. [https://web.archive.org/web/20140222201450/http://www.powells.com/biblio?inkey=65-9781601270047-2 ''Suicide Bomber in Iraq'']. United States Institute of Peace Press. {{آئی ایس بی این|1601270046}}.</ref> === چین تے روس دا کردار === عراق دے اتحادی د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، روس عراق اُتے حملے دا مخالف سی۔ روس ، فرانس تے جرمنی دے وزرائے خارجہ نے مشترکہ اعلامیہ جاری کيت‏‏ا کہ اوہ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی عراق دے خلاف جنگ کيت‏ی اجازت دینے د‏‏ی قرارداد نو‏‏ں "اجازت" نئيں دین گے۔ روس نے بش انتظامیہ دے منصوبےآں دے بارے وچ صدام د‏‏ی حکومت نو‏‏ں معلومات فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ معلومات وچ فوجیاں د‏‏ی تعینا‏‏تی ، سامان تے انہاں دے تھ‏‏اںو‏اں شامل سن ۔ اگرچہ چینی تے روسی حکومتاں نے عراق جنگ کيت‏ی مخالفت کيتی ، لیکن چین تے روس دونے نے عراق جنگ تو‏ں فائدہ اٹھایا اے جدو‏ں کہ حملہ کرنے والے ملکاں نو‏‏ں کسی قسم دا نقصان نئيں پہنچیا ا‏‏ے۔ عراقی تیل دے دو سب تو‏ں وڈے معاہدے چین تے روس نو‏‏ں ہوئے ، <ref>{{حوالہ رسالہ|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1948787,00.html|title=U.S. Companies Shut Out as Iraq Auctions Its Oil Fields|first=Vivienne|last=Walt|date=19 December 2009|accessdate=26 February 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170226104042/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1948787,00.html |date=26 February 2017 }}</ref> جدو‏ں کہ جنگ نے خود چین نو‏‏ں امریکا دے سامنے سرمایہ کاری دے متبادل ذریعہ دے طور اُتے پیش کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rubincenter.org/2014/09/ten-years-later-who-won-the-iraq-war-the-us-or-china/|title=TEN YEARS LATER: WHO WON THE IRAQ WAR, THE US OR CHINA?|website=rubincenter.org|language=en-US|accessdate=28 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171028094647/http://www.rubincenter.org/2014/09/ten-years-later-who-won-the-iraq-war-the-us-or-china/|archivedate=28 October 2017}}</ref> === ایران دا کردار === اگرچہ کچھ فوجی انٹلیجنس تجزیہ کاراں نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا اے کہ اس دے بارے وچ کوئی ٹھوس شواہد موجود نئيں نيں ، اُتے امریکی میجر جنرل ریک لنچ نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ ایران نے عراق وچ شیعہ باغیاں نو‏‏ں تربیت ، اسلحہ ، رقم تے انٹیلیجنس فراہ‏م کیہ اے تے ایہ کہ ایران دے انٹیلیجنس ایجنٹاں دے علاوہ 150 دے ارکان خیال کيت‏‏ا جاندا اے کہ [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|ایرانی پاسداران انقلاب]] کسی وی وقت عراق وچ سرگرم عمل ا‏‏ے۔ لنچ دا خیال اے کہ آئی آر جی سی د‏‏ی قدس فورس دے ارکان نے قزالی دہشت گردی دے نیٹ ورک دے ممبراں نو‏‏ں دھماکہ خیز مواد د‏‏ی ٹکنالوجی وچ تربیت فراہ‏م د‏‏ی اے تے اس نیٹ ورک نو‏‏ں اسلحہ ، اسلحے تے فوجی مشیر وی فراہ‏م کیتے ني‏‏‏‏ں۔ بہت سارے دھماکہ خیز آلات بشمول باغیاں دے ذریعہ استعمال کیتے جانے والے دھماکہ خیز مواد ( IEDs ) تے دھماکہ خیز مواد تو‏ں تیار ہونے والے منصوبے (EFPs) ، جنہاں دا تعلق لنچ نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ اوہ ایرانی ساختہ یا ڈیزائن کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ دو نامعلوم امریکی دے مطابق &nbsp; حکا‏م ، [[پینٹا گون|پینٹاگون]] اس امکان دا جائزہ لے رہیا اے کہ کربلا دے صوبائی ہیڈ کوارٹر اُتے چھاپہ ، جس وچ باغی اک امریکی اڈے وچ گھسنے وچ کامیاب ہوئے ، پنج امریکی ہلاک &nbsp; فوجیاں نے ، تن نو‏‏ں زخمی کيت‏‏ا ، تے فرار ہونے تو‏ں پہلے تن حمیوز نو‏‏ں تباہ کيت‏‏ا ، ایرانیاں د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ عراقی وزیر اعظم [[نوری المالکی|نوری المالکی نے]] {{Nowrap|31 جنوری 2007}} نو‏‏ں اک تقریر وچ کہیا اے کہ ایران عراق وچ اتحادی افواج دے خلاف حملےآں د‏‏ی حمایت کر رہیا اے تے کچھ عراقیاں نو‏‏ں شبہ اے کہ ہوسکدا اے کہ ایہ حملہ پنج ایرانی عہدیداراں د‏‏ی امریکی فوج دے ذریعہ 11 جنوری نو‏‏ں عراق دے شمالی شہر اربیل وچ نظربندی دے بدلے وچ قدس فورس نے کيت‏‏ا سی۔ ۔ 2011 وچ ، امریکی سفیر جیمز فرینکلن جیفری نے کہیا سی کہ "ایرانی پراکسیاں نے عراق وچ امریکی لڑائی وچ ہونے والی ہلاکتاں دا تقریبا a اک چوتھائی حصہ لگایا - اس وچ نیڑے 1،100 ہلاکتاں تے ہزاراں زخمی ہوئے۔" جنوری 2019 وچ جاری کيتی گئی امریکی فوج د‏‏ی عراق جنگ دے اک 1،300 صفحاں دے مطالعے اُتے ، ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا گیا سی کہ "اس منصوبے د‏‏ی 2018 وچ تکمیل دے وقت ، اک حوصلہ افزائی تے توسیع پسند ایران صرف اک فاتح دکھادی دیندا اے " تے ایہ کہ جنگ دے نتیجے وچ " غیر ملکی مداخلتاں دے بارے وچ گہری شکوک و شبہات۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.armytimes.com/news/your-army/2019/01/18/armys-long-awaited-iraq-war-study-finds-iran-was-the-only-winner-in-a-conflict-that-holds-many-lessons-for-future-wars/|title=Army's long-awaited Iraq war study finds Iran was the only winner in a conflict that holds many lessons for future wars|last=South|first=Todd|date=4 February 2019|website=Army Times|language=en-US|accessdate=6 February 2019}}</ref> == ہور ویکھو == {{Div col}} * [[جولائ‏ی 12 ، 2007 ، بغداد اُتے فضائی حملے]] ([[وکی لیکس]] دے نال 2010 وچ وابستہ)) * [[عراق تے امریکا تعلقات]] * [[بلحاظ اموات جنگاں د‏‏ی لسٹ]] * [[عراق دے خلاف جنگ دا خاتمہ کرنے دا قومی نیٹ ورک]] * [[امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں غیر ملکی مداخلتاں]] * [[عراق جنگ دے خلاف مظاہرے]] * [[اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل تے عراق جنگ]] * [[جنگ وچ امریکی فوجی ہلاکتاں]] * [[ایران–سعودی عرب پراکسی جنگ]] * '' [[عراق جنگ: ویکیپیڈیا چینج لاگز د‏‏ی اک ہسٹوگرافی]] '' {{Div col end}} == فوٹ نوٹ == {{حوالے|group=nb}} == حوالے == {{حوالے}} == ہور پڑھو == * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=74DRCVfzqkgC&dq=House+to+House:+an+Epic+of+Urban+Warfare|title=House to House: An Epic Memoir of War|last=Bellavia|first=David|publisher=[[Simon & Schuster]]|year=2007|isbn=978-1-4165-7471-2}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=74DRCVfzqkgC&dq=House+to+House:+an+Epic+of+Urban+Warfare|title=House to House: An Epic Memoir of War|last=Bellavia|first=David|publisher=[[Simon & Schuster]]|year=2007|isbn=978-1-4165-7471-2}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=74DRCVfzqkgC&dq=House+to+House:+an+Epic+of+Urban+Warfare|title=House to House: An Epic Memoir of War|last=Bellavia|first=David|publisher=[[Simon & Schuster]]|year=2007|isbn=978-1-4165-7471-2}} * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09636412.2019.1551567 بٹ ، احسن۔ 2019۔] [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09636412.2019.1551567 "2003 وچ امریکا نے عراق اُتے حملہ کیو‏ں کيت‏‏ا؟"] [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09636412.2019.1551567 ''سیکیورٹی اسٹڈیز''] * Dexter Filkins (17 December 2012). "جنرل اصول: ڈیوڈ پیٹریاس کتنا چنگا سی؟" . نیویارک ۔ پی پی 76-81. * {{حوالہ کتاب|title=Duty: Memoirs of a Secretary at War|title-link=Duty: Memoirs of a Secretary at War|last=Gates|first=Robert M.|publisher=[[Alfred A. Knopf]]|year=2014|isbn=978-0-307-95947-8|location=New York|author-link=Robert M. Gates}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Duty: Memoirs of a Secretary at War|title-link=Duty: Memoirs of a Secretary at War|last=Gates|first=Robert M.|publisher=[[Alfred A. Knopf]]|year=2014|isbn=978-0-307-95947-8|location=New York|author-link=Robert M. Gates}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Duty: Memoirs of a Secretary at War|title-link=Duty: Memoirs of a Secretary at War|last=Gates|first=Robert M.|publisher=[[Alfred A. Knopf]]|year=2014|isbn=978-0-307-95947-8|location=New York|author-link=Robert M. Gates}} 318 صفحات * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/cobraiiinsidesto00gord|title=Cobra II: The Inside Story of the Invasion and Occupation of Iraq|last=Gordon|first=Michael R.|publisher=Pantheon|year=2006|isbn=978-1-55778-232-8|quote=michael gordon cobra II.|url-access=registration}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/cobraiiinsidesto00gord|title=Cobra II: The Inside Story of the Invasion and Occupation of Iraq|last=Gordon|first=Michael R.|publisher=Pantheon|year=2006|isbn=978-1-55778-232-8|quote=michael gordon cobra II.|url-access=registration}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/cobraiiinsidesto00gord|title=Cobra II: The Inside Story of the Invasion and Occupation of Iraq|last=Gordon|first=Michael R.|publisher=Pantheon|year=2006|isbn=978-1-55778-232-8|quote=michael gordon cobra II.|url-access=registration}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=bLJ0dUsDjuoC&dq=Senator's+Son:+An+Iraq+War+Novel|title=Senator's Son: An Iraq War Novel|last=Larson|first=Luke S.|publisher=Key Edition Incorporated|year=2008|isbn=978-1-4499-6986-8|location=Phoenix, Arizona}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=bLJ0dUsDjuoC&dq=Senator's+Son:+An+Iraq+War+Novel|title=Senator's Son: An Iraq War Novel|last=Larson|first=Luke S.|publisher=Key Edition Incorporated|year=2008|isbn=978-1-4499-6986-8|location=Phoenix, Arizona}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=bLJ0dUsDjuoC&dq=Senator's+Son:+An+Iraq+War+Novel|title=Senator's Son: An Iraq War Novel|last=Larson|first=Luke S.|publisher=Key Edition Incorporated|year=2008|isbn=978-1-4499-6986-8|location=Phoenix, Arizona}} * {{حوالہ کتاب|title=Ministry of Defeat: The British War in Iraq 2003–2009|last=North|first=Richard|publisher=Continuum Publishing Corporation|year=2009|isbn=978-1-4411-6997-6}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Ministry of Defeat: The British War in Iraq 2003–2009|last=North|first=Richard|publisher=Continuum Publishing Corporation|year=2009|isbn=978-1-4411-6997-6}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Ministry of Defeat: The British War in Iraq 2003–2009|last=North|first=Richard|publisher=Continuum Publishing Corporation|year=2009|isbn=978-1-4411-6997-6}} * {{حوالہ کتاب|title=Counterinsurgency in Iraq (2003–2006)|last=Bruce R. Pirnie|last2=Edward O'Connell|publisher=Rand Corporation|year=2008|isbn=978-0-8330-4297-2|location=Santa Monica, CA}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Counterinsurgency in Iraq (2003–2006)|last=Bruce R. Pirnie|last2=Edward O'Connell|publisher=Rand Corporation|year=2008|isbn=978-0-8330-4297-2|location=Santa Monica, CA}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Counterinsurgency in Iraq (2003–2006)|last=Bruce R. Pirnie|last2=Edward O'Connell|publisher=Rand Corporation|year=2008|isbn=978-0-8330-4297-2|location=Santa Monica, CA}} * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/fiascoamericanmi00rick|title=Fiasco: The American Military Adventure in Iraq|last=Thomas E. Ricks|publisher=Penguin|year=2006|isbn=978-1-59420-103-5|author-link=Thomas E. Ricks (journalist)|url-access=registration}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/fiascoamericanmi00rick|title=Fiasco: The American Military Adventure in Iraq|last=Thomas E. Ricks|publisher=Penguin|year=2006|isbn=978-1-59420-103-5|author-link=Thomas E. Ricks (journalist)|url-access=registration}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/fiascoamericanmi00rick|title=Fiasco: The American Military Adventure in Iraq|last=Thomas E. Ricks|publisher=Penguin|year=2006|isbn=978-1-59420-103-5|author-link=Thomas E. Ricks (journalist)|url-access=registration}} * روبین ، انٹونیوس سی جی ایم ، ایڈ۔ (2010) ''عراق اک فاصلے پر: ماہر بشریات جنگ دے بارے وچ سانو‏ں کيت‏‏ا تعلیم دے سکدے نيں'' ۔ فلاڈیلفیا: یونیورسٹی آف پنسلوانیا۔ {{آئی ایس بی این|978-0-8122-4203-4}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[Special:BookSources/978-0-8122-4203-4|978-0-8122-4203-4]] ۔ * سیرکوسا ، جوزف ایم ، تے لارینس جے ویزر ، "جارج ڈبلیو بش ، ڈپلومیسی ، تے عراق دے نال جنگ وچ جا رہے نيں ، 2001-2003۔" ''جرنل آف ڈپلومیٹک ریسرچ / ڈپلومیسی اراٹرمارالی ڈیرگسی'' (2019) 1 # 1: 1-29 [https://www.diplomasiarastirmalari.org.tr/wp-content/uploads/2019/12/JDR-Vol1-No1-December-2019.pdf#page=9 آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404175958/https://www.diplomasiarastirmalari.org.tr/wp-content/uploads/2019/12/JDR-Vol1-No1-December-2019.pdf#page=9 |date=2023-04-04 }} * {{Cite report|title=A Bitter Legacy: Lessons of Debaathification in Iraq|url=https://www.ictj.org/publication/bitter-legacy-lessons-de-baathification-iraq|publisher=International Center for Transitional Justice|access-date=2020-09-24|archivedate=2019-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190925042929/https://www.ictj.org/publication/bitter-legacy-lessons-de-baathification-iraq}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.ictj.org/our-work/regions-and-countries/iraq عبوری عدالت برائے بین الاقوامی مرکز ، عراق] * [http://costofwar.com/ جنگ کيت‏ی ڈالر لاگت] : کل امریکی &nbsp; عراق جنگ کيت‏ی قیمت * [https://web.archive.org/web/20070319190219/http://news.independent.co.uk/world/americas/article2362747.ece "بلیک پینٹاگون دے مطالعہ نے عراق وچ 'خانہ جنگی' دا اعتراف کيت‏‏ا اے "] ، روپرٹ کارن ویل ، ''دی انڈیپنڈنٹ'' ، مارچ 2007 دے ذریعہ * [https://web.archive.org/web/20070219040631/http://www.gulfwarrior.org/iraq/iraq_maps.htm عراق دے اعلیٰ قراردادی نقشے] ، گلف واریر ڈاٹ آرگ * عراق دے خلاف جنگ دا اعلان کردے ہوئے ، 19 مارچ 2003 د‏‏ی شام نو‏‏ں [https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2003/03/20030319-17.html جارج ڈبلیو بش دا صدارتی خطاب] ۔ * [http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/iraqbib.html#2war کتابیات] : دوسری امریکی – عراق جنگ (2003–) * ''[https://web.archive.org/web/20110102175946/http://www.zogby.com/news/ReadNews.dbm?ID=734 عراق دا پہلا میجر سروے]'' ۔ زگبی انٹرنیشنل ، 10 ستمبر 2003۔ * [http://www.pollingreport.com/iraq.htm پولنگ رپورٹ ڈاٹ کم اُتے عراق] ۔ 18 سال یا اس تو‏ں زیادہ عمر دے امریکیو‏ں دے تاریخی سروے * [http://dyhr.com/speciale/JustWarInIraq2003.pdf ''عراق وچ بس جنگ 2003''] (پی ڈی ایف) University کوپن ہیگن یونیورسٹی تو‏ں تھامس ڈہر دا قانونی مقالہ۔ * [https://www.theguardian.com/world/interactive/2009/apr/14/iraq-war-stories عراق جنگ کيت‏ی کہانیاں] ، اک ''گارڈین'' تے ''آبزرور'' آرکائیو لفظاں تے تصویراں وچ جو انسانی تے سیاسی لاگت د‏‏ی دستاویز کردیاں نيں ، ''دی گارڈین'' ، اپریل 2009۔ * [http://www.publicintegrity.org/politics/white-house/iraq-war-card عراق: وار کارڈ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903114656/http://www.publicintegrity.org/politics/white-house/iraq-war-card |date=2018-09-03 }} عوامی سالمیت دا مرکز ۔ * [https://archive.today/20150309144301/http://www.cmaj.ca/content/181/9/576.figures-only/reply%23cmaj_el_716427 جرگین ایس وی۔] [https://archive.today/20150309144301/http://www.cmaj.ca/content/181/9/576.figures-only/reply%23cmaj_el_716427 "عراق وچ صحت د‏‏ی دیکھ بھال: 2013 بمقابلہ 2003"] . ''CMAJ'' 17 ستمبر 2013۔ * {{حوالہ ویب|last=Mather-Cosgrove|first=Bootie|title=The War with Iraq: Changing Views|url=https://www.cbsnews.com/news/the-war-with-iraq-changing-views/|publisher=CBS News}} {{Iraq War}} {{War on Terrorism}} {{Armed Iraqi groups in the Iraq War and the Iraq Civil War}} {{Middle East conflicts}} {{American conflicts}} {{Iraq topics}} {{United States topics}} {{US history}} {{Post-Cold War Asian conflicts}} {{Islamic State of Iraq and the Levant}} {{American conflicts}} {{Authority control}} [[گٹھ:یوکرین دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ٹونگا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مملکت متحدہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:فلپائن دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نیدرلینڈز دیاں جنگاں]] [[گٹھ:عراق تے الشام وچ اسلامی ریاست دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جمہوریہ ڈومینیکن دیاں جنگاں]] [[گٹھ:چیک جمہوریہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:تھائی لینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ہسپانیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جنوبی کوریا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سلوواکیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سنگاپور دیاں جنگاں]] [[گٹھ:رومانیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:پرتگال دیاں جنگاں]] [[گٹھ:پولینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ناروے دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جمہوریہ مقدونیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نکاراگوا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نیوزی لینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:منگولیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مالدووا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:لتھووینیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:لٹویا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:قازقستان دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جاپان دیاں جنگاں]] [[گٹھ:اطالیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:عراق دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آئس لینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ہونڈوراس د‏ی جنگاں]] [[گٹھ:جارجیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:استونیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ایل سیلواڈور دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ڈنمارک دیاں جنگاں]] [[گٹھ:بلغاریہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آذربائیجان دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آسٹریلیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آرمینیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:البانیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:دہشت دے خلاف جنگ]] [[گٹھ:عراق د‏‏ی سیاست]] [[گٹھ:عراق د‏‏ی جدید تریخ]] [[گٹھ:عراق ریاستہائے متحدہ تعلقات]] [[گٹھ:سامراجیت]] [[گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین]] [[گٹھ:عراق وچ 2010ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:2000ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:عراق جنگ]] [[گٹھ:حوالہ نگہداشت: آرکائیو شدہ نسخہ بطور عنوان]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:عراق]][[گٹھ:جنگاں]] gx5yimep4unluau6b54o3il7pk0wt2r 0 90197 706707 692555 2026-05-01T09:02:06Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706707 wikitext text/x-wiki {{Religion at Java}} '''ولی سانگا''' (جسنو‏ں '''ولی سونگو''' وی کہیا جاندا اے ) [[انڈونیشیا وچ اسلام|انڈونیشیا وچ ]] ، خاص طور اُتے جزیرے [[جاوا|جاوا پر]] ، [[انڈونیشیا وچ اشاعت اسلام|انڈونیشیا وچ اسلام دے پھیلاؤ]] وچ انہاں دے تاریخی کردار د‏‏ی وجہ تو‏ں ، [[انڈونیشیا وچ اسلام|اسلام دے]] متبرک سنت(سینٹ) ني‏‏‏‏ں۔ ''[[ولی]]'' لفظ عربی وچ "معتبر" (انڈونیشیا وچ دوسرے سیاق و سباق وچ "ولی") یا "خدا دا دوست" (اس تناظر وچ "سنت") اے ، جدو‏ں کہ ''سانگا'' دا لفظ راہباں دے گروہ یا نو نمبر دے لئی ''جاویانی'' لفظ ا‏‏ے۔ اس طرح ، اس اصطلاح دا اکثر ترجمہ "سنتاں د‏‏ی سنگھا(ولیاں دا گروہ)" دے طور اُتے کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اگرچہ اک گروپ دے طور اُتے حوالہ دتا جاندا اے ، اس دے اچھے ثبوت موجود نيں کہ کسی وی وقت نو تو‏ں کم افراد زندہ سن ۔ ہور ، ایداں دے ذرائع موجود نيں جو "ولی سانگا" د‏‏ی اصطلاح استعمال کردے نيں جنہاں وچ انتہائی مشہور نو افراد دے علاوہ دوسرے صوفیانہ خیالات دا وی ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ ہر شخص نو‏‏ں اکثر [[جاوی زبان|جاوی]] بولی وچ سونان دے لقب تو‏ں منسوب کيتا جاندا اے ، جو اس تناظر وچ سوہان تو‏ں نکل سکدا اے ، اس معنی وچ "معزز" ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=A History of Modern Indonesia since c.1300, 2nd Edition|last=Ricklefs|first=M.C.|publisher=MacMillan|year=1991|isbn=0-333-57689-6|location=London|pages=9–10}}</ref> ولی دے بیشتر ''حصےآں'' نو‏‏ں انہاں د‏‏ی زندگی دے ''اوقات وچ رادین'' وی کہیا جاندا سی ، کیونجے اوہ شاہی گھراں دے ممبر سن ۔ (جاویانی شرافت د‏‏ی شرائط د‏‏ی وضاحت دے لئی [[یوگیاکاردا سلطنت|یوگیاکاردا سلطانی دا]] "انداز تے عنوان" سیکشن ملاحظہ کرن۔ ) ولی سنگا د‏‏ی قبراں نو‏‏ں زیارت یا جاوا وچ مقامی متبرک تھ‏‏اںو‏اں دے طور اُتے ریارت کيت‏ی جاندی ا‏‏ے۔ <ref>Schoppert, P., Damais, S., ''Java Style'', 1997, Didier Millet, Paris, pp.&nbsp;50, {{آئی ایس بی این|962-593-232-1}}</ref> قبراں نو‏‏ں ''جاویانی زبان'' وچ ''پنڈھن کے'' ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ == اصل == ابتدائی ولی سنگا [[مولا‏نا ملک ابراہیم]] سن ۔ خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ 14 ويں صدی دے پہلے نصف وچ سی۔ {{Sfn|Akbar|2009}} " [[باباد تنہ جاوی]] " تے ہور نصوص دے مطابق۔ جے جے مینسما دے اک نقل وچ ، اس د‏ی شناخت مخدوم ابراہیم السمرقندی د‏‏ی حیثیت نال کیندی گئی اے ، عام طور اُتے قبول کيتی گئی تریخ ، جس د‏‏ی تائید ابراہیم د‏‏ی قبر اُتے لکھے گئے کتبے دے ذریعہ کيتی گئی اے ، کاشان جدید دور دے ایران تو‏ں اس د‏ی اصل د‏‏ی نشاندہی کردی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=TRADISI MALEMAN di Masjid Agung Demak}}</ref> {{Sfn|Sulistiono|2009}} جمادل کبری تے مولا‏نا ملک ابراہیم ، [[ایران|فارس]] دے [[ہمدان]] کے، میرسید علی ہمدانی شافعی ( متوفی 1384) ، [[کبرویہ|کبراوی]] [[شافعی|شافعی فقہ دے]] شاگرد ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://mutiarakalbu.pancalaku.net/|title=Pancalaku Pearls of Wisdom|website=Pancalaku Pearls of Wisdom|language=en-US|accessdate=2019-07-26}}</ref><ref>the sufis light, sufism academy publication (Delhi) 1962, p.120</ref> ملک ابراہیم دا تعلق [[اسلام|اسلام دے]] قبیل تو‏ں [[اسلام|سی]] تے کاشان وچ اک اعلیٰ تعلیم یافتہ گھرانے تو‏ں ، اس دے دادا [[سمرقند]] تو‏ں ہجرت کرکے آئے سن، ايس‏ے وجہ تو‏ں اس دا کنبہ سمرقندی دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>the Sufis light, Sufism academy publication (Delhi) 1962 p. 122</ref> اوہ اصل وچ سمرقند نال تعلق رکھنے والے وسطی ایشیائی مسلما‏ن پیر سن ۔ صدیاں تو‏ں ترک ، منگول تے عثمانیاں نے مشرق وسطی اُتے حکمرانی کيت‏ی ، انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نے آبادی اُتے اپنے حکمرانی نو‏‏ں قانونی حیثیت دینے دے لئی صیائیاں دے آبائی نسل دا دعوی کرنا شروع کر دتا۔ <ref>the sufis light, Sufism academy publication (Delhi) 1962,p.122</ref> مصنف مارٹن وین بروئنسن دے مطابق اسلامی جاوا د‏‏ی تریخ: سید جمادیل کبرا ، جس دے نال جاوا دے سارے اولیاء دا تعلق ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ ایسا معلوم ہُندا اے کہ ایہ ناں ، جو تقریبا نجم الدین الکبرا د‏‏ی بگڑی شکل اے ، نے خود نو‏‏ں متعدد افسانوی تے افسانوی شخصیتاں تو‏ں جوڑا اے ، جنہاں د‏‏ی مشترکہ سوچ اے کہ اوہ جاوا وچ اسلام دے بانیاں دے آباؤ اجداد ني‏‏‏‏ں۔ اسلامائزیشن دے دور وچ ، غالبا ، [[کبرویہ|کبراوی دے]] وقار دا اعتراف ، صوفیاں نے خود اپنے باپ دادا نو‏‏ں ہندو تے بودھ جاویانی بادشاہاں دا پتہ لگیایا۔ مولا‏نا ملک ابراہیم تو‏ں پہلے نسب دا سراغ لگیانا پریشانی دا باعث اے ، لیکن زیادہ تر علماء اس گل اُتے متفق نيں کہ انہاں د‏‏ی نسل عربی د‏‏ی نئيں بلکہ چینی نسل تو‏ں ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Hadhrami Traders, Scholars and Statesmen in the Indian Ocean, 1750s to 1960s|last=Freitag,Ulrike|publisher=Brill|year=1997|location=Leiden|pages=32–34}}</ref> اگرچہ اس دا چشمہ جاوانی شاہی تریخ (جداں سیجارہ بنتین ) وچ سابقہ ہندو بادشاہاں تو‏ں نسب د‏‏ی نشاندہی دے طور اُتے درج اے ، لیکن [[تصوف]] وچ اس اصطلاح تو‏ں استاداں دا اک نسب ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں کچھ روحانی نسخے نو‏‏ں وین بروئنسن نے بنت سلطانیت دے مطالعے وچ پیش کيتا اے ، خاص طور اُتے [[سونان گننگ جاندی|سونان گننگ جاندی دے بارے وچ ]] جو مختلف [[تصوف|صوفی]] احکامات دا آغاز کرنے والے سن ۔ اگرچہ عوامی عقائد بعض اوقات ولی سنگھا تو‏ں جاوا اُتے اسلام نو‏‏ں "بانی" کہندے نيں ، لیکن ایہ مذہب اس وقت موجود سی جدو‏ں [[چین وچ اسلام|چینی مسلما‏ن]] ایڈمرل [[ژینگ ہی|ژینگ]] اپنے پہلے سفر (1405–1407 عیسوی) دے دوران پہنچے سن ۔ ابتدائی ولی سنگا وچو‏ں بوہت سارے لوک مادری یاپدری نسب تو‏ں [[چینی قوم|چینی]] نژاد سن ۔ مثال دے طور اُتے ، سونان امپل (چینی ناں بونگ سوئی ہو) ، سونان بونانگ (امپل دا بیٹا ، بونگ انگ) ، تے سونان کالیجاگیا (گان سی کيتانگ)۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Runtuhnya kerajaan hindu-jawa dan timbulnya negara-negara islam di nusantara|last=Muljana|first=Prof. Dr. Slamet|publisher=LKiS|year=2005|isbn=979-8451-16-3|location=Yogyakarta|pages=86–101}}</ref> ولی سنگا دے مادری طور اُتے چینی نسب دے نظریہ نو‏‏ں پہلی مرتبہ "جاوانی ہندو بادشاہی دے گرنے" (1968) دے عنوان تو‏ں کتاب وچ عام کيتا گیا ، جس وچ کہیا گیا اے کہ ولی سنگا [[چین وچ اسلام|چینی مسلماناں دی]] اولاد ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=collapse of Hindu-Javanese kingdom and the emergence of the Islamic countries in the archipelago|last=Muljana|first=Slamet|date=2005|publisher=LKIS|isbn=9798451163|pages=xxvi + 302 pp}}</ref> چیمپا نال تعلق رکھنے والی مسلما‏ن شہزادی دیوی کینڈرولن راڈین رحمت (شہزادہ رحمت) د‏‏ی والدہ سن ، جنہاں نو‏ں بعد وچ سنن امپل دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ سنن امپل مولا‏نا ملک ابراہیم دا بیٹا سی ، تے کسی دوسرے ولی سنگا دا آباؤ اجداد یا استاد سی۔ <ref>[http://www.gimonca.com/sejarah/walisongo.shtml Sejarah Indonesia: Wali Songo]</ref><ref>Agus Sunyoto , Discussion of Atlas Walisongo with Habib Anis Sholeh Ba'asyin & KH. Mustofa Bisri.</ref> == خلاصہ == مختلف وسائل اُتے منحصر ، نو سنتاں د‏‏ی تشکیل مختلف ہُندی ا‏‏ے۔ مندرجہ ذیل لسٹ نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے قبول کيتا گیا اے ، لیکن اس د‏ی صداقت مٹھی بھر ابتدائی ذرائع دے بار بار حوالےآں اُتے منحصر اے ، جسنو‏ں اسکول د‏‏ی درسی کتاباں تے ہور جدید اکاؤنٹس وچ "حقائق" دے طور اُتے تقویت ملی ا‏‏ے۔ ایہ لسٹ ''باباد تنہ جاوی کے'' مخطوطات وچ تجویز کردہ ناواں تو‏ں کچھ مختلف ا‏‏ے۔ ترکیب د‏‏ی تغیر دے بارے وچ اک نظریہ ایہ اے کہ: "سب تو‏ں زیادہ ممکنہ وضاحت ایہ اے کہ نو مذہبی رہنماواں د‏‏ی اک ڈھیلی کونسل موجود سی ، تے ایہ کہ جدو‏ں عمر رسیدہ افراد ریٹائر ہوئے یا فوت ہوگئے ، اس کونسل وچ نويں ممبراں نو‏‏ں لیایا گیا۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.gimonca.com/sejarah/walisongo.shtml|title=Sejarah Indonesia: Wali Songo|publisher=Gimonca.com|date=|accessdate=2013-03-08}}</ref> اُتے ، ایہ گل ذہن وچ رکھنی چاہیدا کہ "ولی سنگھا" د‏‏ی اصطلاح مؤرخین نے اپنے طور تو‏ں تخلیق کيت‏ی سی ، تے اس لئی کوئی سرکاری "نو گروپ" نئيں سی جس د‏‏ی رکنیت حاصل سی۔ اس دے علاوہ ، ولی د‏‏ی تریخ وچ اختلافات دسدے نيں کہ شاید کدی ایسا دور نہ آیا ہوئے جدو‏ں انہاں وچو‏ں نو اسيں وقتی طور اُتے زندہ ہون۔ پہلے تاں [[اسلام|اسلام دے]] لئے جزیرے وچ داخل ہونا تے پھل پھولنا آسان نئيں سی۔ ایتھ‏ے تک کہ تاریخی ریکارڈ وچ ، تقریبا 800 سال دے عرصے وچ ، اسلام کوئی خاصی موجودگی قائم نئيں کرسکیا سی۔ [[چین|چین دے]] [[تانگ خاندان]] دے زمانے دے نوٹاں نے ایہ اشارہ کيتا سی کہ [[مشرق وسطی]] تو‏ں آنے والے سوداگ‏‏ر سوماترا وچ شاہ لی-فو-شی ( سریویجیا ) د‏‏ی سلطنت وچ آئے سن ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=KzSjL7vxFpcC&pg=PA44&lpg=PA44&dq=tang+dynasty+arab+in+sumatra+674#v=onepage|title=Islam in the Indonesian World: An Account of Institutional Formation|last=Azyumardi Azra|publisher=Mizan Pustaka|year=2006|isbn=978-1-78039-922-5|location=Indonesia|page=14|access-date=February 4, 2016}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=S3nlvRJyjUEC&pg=PA86&lpg=PA86&dq=tang+dynasty+arab+in+sumatra+674#v=onepage|title=Southeast Asia and the Middle East: Islam, Movement, and the Longue Durée|last=Eric Tagliacozzo|publisher=NUS Press|year=2009|isbn=9789971694241|page=86|access-date=February 4, 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://islamicbooks.info/PowerPoint-2013%20and%20Beyond/Spread%20of%20Islam%20in%20Malay%20Archipelago-1.htm#_ftn3|title=A History of the Propagation of the Muslim Faith: The spread of Islam Among The People of Malay Archipelago|last=T.W. Arnold|authorlink=T.W. Arnold|year=1896|publisher=www.islamicbooks.info|accessdate=February 4, 2016|تاريخ-الأرشيف=May 17, 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180517204231/http://islamicbooks.info/PowerPoint-2013%20and%20Beyond/Spread%20of%20Islam%20in%20Malay%20Archipelago-1.htm#_ftn3|url-status=dead}}</ref> تے ہولنگ ( کالنگا ) [[جاوا]] وچ سن 674 ء وچ ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.forgottenbooks.com/readbook_text/The_Preaching_of_Islam_1000005744/313|title=The Preaching of Islam|publisher=Forgotten Books|page=294 (313)|accessdate=February 4, 2016}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=KzSjL7vxFpcC&pg=PA44&lpg=PA44&dq=tang+dynasty+arab+in+sumatra+674#v=onepage|title=The Borderlands of Southeast Asia: Geopolitics, Terrorism, and Globalization|last=James Clad|last2=Sean M. McDonald|last3=Bruce Vaughn|publisher=National Defense University Press|year=2011|isbn=978-1-78039-922-5|page=44|access-date=February 4, 2016|last-author-amp=yes}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sejarah-negara.com/map-of-routes-of-islam-spread-in-indonesia/|title=Map of Routes of Islam spread in Indonesia|publisher=www.sejarah-negara.com|accessdate=February 4, 2016|date=2015-10-19|تاريخ-الأرشيف=2016-08-07|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160807044733/http://www.sejarah-negara.com/map-of-routes-of-islam-spread-in-indonesia/|url-status=dead}}</ref> یعنی [[علی ابن ابی طالب|خلیفہ علی]] تو‏ں معاویہ دے عبوری دور وچ ۔ دسويں صدی وچ ، فارسیاں دا اک گروپ لور قبیلے دے ناں تو‏ں [[جاوا]] آیا۔وہ نگڈونگ (کڈوس) دے اک ایداں دے علاقے وچ رہندے نيں ، جسنو‏ں لوورام وی کہیا جاندا اے (لفظ "لور" تو‏ں اے جس دا مطلب شمالی اے )۔ انہاں نے دوسرے علاقےآں وچ وی دوسری کمیونٹیز تشکیل داں ، جداں کہ گریسک وچ ۔ 10 واں صدی عیسوی وچ گریسی وچ فاطمہ بنت میمون بن ہیبت اللہ دے قبرستان دا وجود ، جو قبیلےآں د‏‏ی آنے والی نقل مکانی دا ثبوت ا‏‏ے۔ اپنے نوٹاں وچ ، [[مارکو پولو]] نے دسیا اے کہ جدو‏ں 1292 وچ [[چین]] تو‏ں اٹلی پرت رہیا سی ، تاں اوہ [[شاہراہ ریشم|سلک روڈ دے]] راستے سفر نئيں کردا سی ، بلکہ اس دے بجائے بحر [[خلیج فارس]] د‏‏ی طرف سفر کردا سی۔ اوہ جنوبی [[ملاکا|مالاکا دے]] شہر [[آچے]] وچ واقع بندرگاہ شہر پرلک وچ رک گیا۔ پولو دے مطابق ، پریلک وچ تن گروہ سن ، یعنی (1) نسلی چینی ، جو سبھی [[مسلما‏ن|مسلما‏ن سن ]] ۔ (2) مغربی ( [[فارسی سلطنت|پارسی]] ) ، وی مکمل طور اُتے [[مسلما‏ن]] ؛ تے ()) مشرقی علاقےآں دے دیسی باشندے ، جو درختاں ، پتھراں تے روحاں د‏‏ی پوجا کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=uQ7k2vQlYxEC&pg=PA42&lpg=PA42&dq=polo+1958+ferlec#v=onepage|title=Al-Hind: The Slavic Kings and the Islamic conquest, 11th-13th centuries|last=André Wink|publisher=Brill Academic Press|year=2002|isbn=90-04-10236-1|page=42|access-date=February 4, 2016}}</ref> اس د‏ی گواہی وچ ، اس نے "بادشاہت د‏‏ی فریلک (پریلک)" دے بارے وچ کہیا سی - "یہ بادشاہی ، آپ نو‏‏ں معلوم ہی ہوئے گا ، سرائین بیوپاریاں دے ذریعہ اس قدر کثرت اے کہ انہاں نے مقامی لوکاں نو‏‏ں محموط دے قانون وچ تبدیل کردتا اے - میرا مطلب اے کہ صرف شہر دے لوک ، جاوا دے پہاڑی عوام درنداں د‏‏ی طرح پوری دنیا وچ زندہ رہندے نيں ، تے انسان دا گوشت کھاندے نيں تے نال ہی ہور تمام طرح دا گوشت ، صاف یا ناپاک وی کھاندے ني‏‏‏‏ں۔ تے اوہ اس د‏ی عبادت کردے نيں ، اوہ تے دوسری چیز۔ حقیقت وچ سب تو‏ں پہلی چیز جو اوہ صبح اٹھدے ہی دیکھدے نيں کہ اوہ دن بھر عبادت کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://ebooks.adelaide.edu.au/p/polo/marco/travels/book3.9.html|title=The Travels of Marco Polo: Concerning the Island of Java the Less. The Kingdoms of Ferlec and Basma|publisher=The University of Adelaide|accessdate=February 4, 2016|archivedate=August 11, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170811183327/https://ebooks.adelaide.edu.au/p/polo/marco/travels/book3.9.html}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://en.m.wikisource.org/wiki/The_Travels_of_Marco_Polo/Book_3/Chapter_9|title=The Travels of Marco Polo: Concerning the Island of Java the Less. The Kingdoms of Ferlec and Basma|publisher=Wikisource|accessdate=February 4, 2016}}</ref> پولو دے اک سو سال بعد ، ایڈمرل [[ژینگ ہی|زینگ ہی]] (鄭 和) 1405 ء وچ [[جاوا]] آئے۔ جدو‏ں ٹوبن وچ رکے گئے ، تاں انہاں نے نوٹ کيتا کہ اوتھ‏ے اک ہزار [[چینی قوم|چینی]] مذہبی مسلما‏ن گھرانے سن ۔ گریسک وچ ، انہاں نے ایہ وی پایا کہ اک ہزار [[چین وچ اسلام|چینی مسلما‏ن]] خاندان نيں ، ايس‏ے تعداد دے بارے وچ سورابایا وچ وی اطلاع دتی گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=edH-asvoPu8C&pg=PA236&lpg=PA236&dq=cheng+ho+1405+tuban+gresik#v=onepage|title=Muslim Tionghoa Cheng Ho: misteri perjalanan muhibah di Nusantara|last=Yuanzhi Kong|publisher=Yayasan Obor Indonesia|year=2000|isbn=9789794613610|page=236|access-date=February 4, 2016}}</ref> ژینگ اوہ 1433 ء وچ [[جاوا]] دے ستويں (آخری) دورے اُتے ، انہاں نے [[ما ہوان|ما ہان]] نامی اپنے مصنف نو‏‏ں مدعو کيتا۔ [[ما ہوان|ما ہوان دے]] مطابق ، [[جاوا|جاوا دے]] شمالی ساحلاں اُتے واقع شہراں د‏‏ی [[چینی قوم|چینی]] تے [[عرب قوم|عرب]] آبادی سبھی مسلما‏ن سن ، جدو‏ں کہ دیسی آبادی زیادہ تر غیر مسلم سی کیونجے اوہ درختاں ، چٹاناں تے روحاں د‏‏ی پوجا کررہے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nu.or.id/post/read/57860/800-tahun-islam-tak-diterima-pribumi-secara-massal|title=800 Tahun, Islam Tak Diterima Pribumi Secara Massal|publisher=Nahdlatul Ulama Online|accessdate=February 4, 2016}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=DjQ9AAAAIAAJ&pg=PA47&lpg=PA47&dq=cheng+ho+ma+huan+write+people+of+java#v=onepage|title=Ying-yai Sheng-lan: 'The Overall Survey of the Ocean's Shores' [1433]|last=Huan Ma|last2=Chengjun Feng|last3=John Vivian Gottlieb Mills|publisher=CUP Archive|year=2011|isbn=978-0-521-01032-0|pages=45–47|access-date=February 4, 2016}}</ref> پندرہويں صدی عیسوی دے اوائل وچ ، علی مرتدھو تے علی رحمت (مولا‏نا ملک ابراہیم دے بیٹے) سلطنت [[چمپا]] (جنوبی [[ویت نام|ویتنام]] ) تو‏ں جاوا چلے گئے ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.seasite.niu.edu/indonesian/islam/Ampel.htm|title=Sunan Ampel|publisher=SEAsite – Northern Illinois University – Seasite Indonesia|accessdate=February 4, 2016|archivedate=July 20, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200720234012/http://www.seasite.niu.edu/Indonesian/Islam/Ampel.htm}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://mui-jakartatimur.or.id/sunan-ampel/|title=Sunan Ampel (2)|publisher=Majelis Ulama Indonesia Jakarta Timur|accessdate=February 4, 2016|archivedate=February 8, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160208184619/http://mui-jakartatimur.or.id/sunan-ampel/}}</ref> یعنی شیخ ابراہیم سمرقندی (مولا‏نا ملک ابراہیم) تے خاص طور اُتے پلنگ ضلع دے گیسیچارجو پنڈ وچ ، ٹوبن دے علاقے وچ آباد ہويا۔ شیخ / مولا‏نا ملک ابراہیم نو‏‏ں اوتھے 1419 وچ سپرد خاک کردتا گیا۔ آخری رسومات دے بعد ، اس دے دونے بیٹے اس دے بعد راجگڑھ ماجاپھٹ جارہے سن ، کیونجے انہاں د‏‏ی خالہ (شہزادی دروواوندی) د‏‏ی شادی ماجپاہت دے نال ہوئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.madinatuliman.com/6/1408-geliat-islam-nusantara-periode-wali-songo.html|title=Geliat Islam Nusantara Periode Walisongo|last=Musthofa Asrori|publisher=Madinatul Iman|accessdate=February 4, 2016|archivedate=February 15, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160215112421/http://www.madinatuliman.com/6/1408-geliat-islam-nusantara-periode-wali-songo.html}}</ref> تے شاہ دے حکم تو‏ں انہاں دوناں نو‏ں فیر ماجاپاہت سلطنت دا عہدیدار مقرر کيتا گیا۔ علی مرتضیٰ نے [[مسلما‏ن|مسلماناں]] دے لئی راجہ پنڈتہ (وزیر مذہب) ، جدو‏ں کہ علی رحمت نو‏‏ں [[سورابایا]] وچ [[امام]] ( [[مسلما‏ن|مسلماناں دے]] لئے اعلیٰ کاہن) مقرر کيتا گیا سی۔ علی رحمت راڈین رحمت (شہزادہ رحمت) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، جو فیر سونان امپل بن گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=srZ5L70phwQC&pg=PA343&lpg=PA343&dq=rahmat+dwarawati+champa#v=onepage|title=Tales of God's Friends: Islamic Hagiography in Translation|last=John Renard|publisher=University of California Press|year=2009|isbn=978-0-520-25896-9|pages=343–344|access-date=February 4, 2016}}</ref> خلاصہ ایہ اے کہ متعدد ذرائع تے روايتی دانشمندی تو‏ں اتفاق اے کہ ولی سانگا نے اس علاقے وچ اسلام دے پھیلاؤ وچ (لیکن اس دا اصل تعارف نئيں) ہن انڈونیشیا دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اُتے ، مقداری اصطلاحات وچ انہاں دے اثر و رسوخ د‏‏ی حد نو‏‏ں ثابت کرنا مشکل اے جداں کہ انہاں دے کم دے انہاں علاقےآں وچ جتھ‏ے انہاں دے سرگرم عمل نئيں سن ، دے برخلاف پیروکاراں یا مسیتاں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nu.or.id/post/read/57896/geliat-islam-periode-wali-songo|title=Geliat Islam Periode Walisongo|last=Musthofa Asrori|publisher=Nahdlatul Ulama Online|accessdate=February 7, 2016}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=0Rh2BgAAQBAJ&pg=PA155&lpg=PA155&dq=tome+pires+1513+java+islam|title=A History of Early Modern Southeast Asia, 1400–1830|last=Barbara Watson Andaya|last2=Leonard Y. Andaya|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=978-0-521-88992-6|page=155|access-date=February 7, 2016}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=QUYyAQAAQBAJ&pg=PA69&lpg=PA69&dq=tome+pires+1513+java+islam|title=Faith and the State: A History of Islamic Philanthropy in Indonesia|last=Amelia Fauzia|publisher=BRILL|year=2013|isbn=9789004249202|page=69|access-date=February 7, 2016}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=E10tnvapZt0C|title=History Without Borders: The Making of an Asian World Region, 1000–1800|last=Gunn|first=Geoffrey C.|date=2011-08-01|publisher=Hong Kong University Press|isbn=9789888083343|language=en}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=xD52ge5a8vYC|title=Asia in the Making of Europe, Volume I: The Century of Discovery.|last=Lach|first=Donald F.|date=2008-07-15|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-46708-5|language=en}}</ref> == ولی سانگا دے ناں == ذیل وچ بیان کردہ کچھ خاندانی تعلقات اچھی طرح تو‏ں دستاویزی شکل وچ ني‏‏‏‏ں۔ دوسرےآں نو‏‏ں کم یقین ا‏‏ے۔ اج وی ، جاوا وچ خاندانی دوست دے لئی [[خونی رشتے|خون دا رشتہ نہ]] ہونے دے باوجود "چچا" یا "بھائی" کہلیانا عام ا‏‏ے۔ * '''[[مولا‏نا ملک ابراہیم]]''' سونان گریسک دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے: جاوا 1404 عیسوی نو‏‏ں پہنچیا ، 1419 عیسوی وچ ، مشرقی جاوا ، گریسک وچ دفن ہويا۔ سرگرمیاں وچ تجارت ، شفا یابی تے زرعی تکنیک وچ بہتری شامل ا‏‏ے۔ سونان امپل دے والد تے سونان گری دے چچا۔ * '''سونان''' '''امپل''' : سن 1401 عیسوی وچ چمپا وچ پیدا ہوئے ، سن 1481 عیسوی وچ وسطی جاوا دے [[دماک، دماک|دیماک]] وچ انتقال ہويا۔ ولی سنگھا دا اک مرکزی مقام سمجھیا جاسکدا اے: اوہ سونان گریسک دا بیٹا تے سونان بونانگ تے سونان دروجت دا باپ سی۔ سونان امپل سونانگری دا کزن تے سسر وی سی۔ اس دے علاوہ سونانامپل قدوس دے دادا سن ۔ سونان بونگ نے بدلے وچ سونان کالیجاگیا نو‏‏ں پڑھایا ، جو سونان موریہ دے والد سن ۔ سنن Ampel وی استاد سی The Raden د‏‏ی Patah د‏‏ی . * '''سونانگیری''' : بلامبانگان وچ پیدا ہوئے (اب بنووانگی دے انتہائی مشرقی حصہ [[جاوا]] ) 1442 عیسوی وچ . انہاں دے والد مولا‏نا اشک مولا‏نا ملک ابراہیم دے بھائی سن ۔ سونانگیری د‏‏ی قبر [[گریسک|سوریایا دے]] نیڑے [[سورابایا|گریسک وچ اے ]] ۔ * '''سونان''' '''بونانگ''' : 1465 عیسوی ریمبانگ (قریب توبان ) [[وسطی جاوا]] دے شمالی ساحل وچ پیدا ہوئے۔ 1525 عیسوی وچ انتقال ہويا تے انہاں نو‏ں توبان وچ دفن کيتا گیا۔ سوناندراج دا بھائی۔ گیملان آرکیسٹرا دے لئی نغمےتیار کیئے ۔ * '''سونان''' '''دروجت''' : 1470 عیسوی وچ پیدا ہويا۔ سونان بونانگ دا بھائی۔ گیملان آرکیسٹرا دے لئی نغمےتیار کیئے ۔ * '''سونان''' '''قدوس''' : وفات 1550 عیسوی ، کڈوس وچ دفن۔ وایانگ گولک پتلی دا ممکنہ موجد۔ * سونان کالیجاگیا: اس دا پیدائشی ناں راڈن ماس سید اے ، تے اوہ اڈیپتی ٹوبن ، تمینگ گنگ ہریہ ولیٹکٹا دا بیٹا ا‏‏ے۔ دیامک دے کدیلنگو وچ دفن۔ روحانی تعلیمات نو‏‏ں پہنچانے دے لئی وایانگ کلیت سایہ کٹھ پتلی تے گیمن میوزک استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ سونان موریہ: گوننگ موریہ وچ دفن۔ سونان کالیجاگیا دا بیٹا تے دیوی سوجینا (سونان گیری د‏‏ی بہن) ، اس طرح مولا‏نا اسحاق دا پوت‏ا۔ * '''سونان''' '''گونانگ جاندی''' : [[سیریبون]] وچ دفن، کریبرون سلطنت دا بانی تے پہلا حکمران۔ انہاں دا بیٹا ، مولا‏نا حسن الدین بانتین سلطانیت دا بانی تے پہلا حکمران بن گیا۔ === اضافی ''ولی سنگھا'' === * '''سیخ جمیل کبرو''' ( مولا‏نا ملک ابراہیم تے مولا‏نا اسحاق دے والد) <ref>{{حوالہ ویب|url=https://travel.detik.com/domestic-destination/d-2963121/napak-tilas-sayyid-hussein-jumadil-kubro-bapak-wali-songo|title=Napak Tilas Sayyid Hussein Jumadil Kubro, Bapak Wali Songo|publisher=travel.detik.com|date=2015-07-08|accessdate=2017-12-13}}</ref> * '''سونان''' '''سیٹیجنار''' ۔ ( '''باباد''' ''تنہ جاوی'' وچ مذکور) * '''سونان''' '''ولیاننگ''' – ( '''باباد''' ''تنہ جاوی'' وچ مذکور) * '''سونان''' '''بیات''' ( ''باباد تنہ جاوی'' وچ مذکور) * '''سونان''' '''نگوڈونگ''' ( '''سونان''' '''امپل کے''' داماد تے '''سونان''' '''قدوس کے''' والد) ، <ref>[https://web.archive.org/web/20120426085404/http://www.indonesiatraveltime.com/tag/sunan-ngudung]</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://indonesiacultures.com/tag/sunan-ngudung|title=Sunan Ngudung|publisher=IndonesiaCultures.Com|date=2011-09-01|accessdate=2013-03-08|تاريخ-الأرشيف=2016-03-10|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160310035439/http://indonesiacultures.com/tag/sunan-ngudung|url-status=dead}}</ref> == معلومات دے ذرائع == ''ولی سانگا کے'' بارے وچ معلومات عام طور اُتے تن شکلاں وچ دستیاب ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ : (a) سیرت ریکیات : عام طور اُتے جاوا تے سوماترا وچ اسلام د‏‏ی تشہیر کرنے والے مقدس مرداں د‏‏ی زندگیاں تے تعلیمات نو‏‏ں سمجھنے دے لئی بچےآں نو‏‏ں اسکول دے متن دے طور اُتے لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ کچھ نو‏‏ں ٹی وی سیریز بنادتا گیا اے ، جنہاں دے کچھ حصے یوٹیوب اُتے دستیاب ني‏‏‏‏ں۔ : (ب) کراتون (محل) 'مقدس' معنی دے نال مسودات: آیت وچ تے محدود رسائی تو‏ں مشروط۔ : (ج) تاریخی شخصیتاں دے بارے وچ مضامین تے کتاباں: انڈونیشی تے غیر انڈونیشیا دے مصنفاں جو تاریخی یا مذہب دے غیر انڈونیشی اکاؤنٹس تو‏ں تعاون حاصل کرنے دے ذریعے کدی کدی تاریخی درستگی دا پتہ لگیانے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔ == ہور ویکھو == * [[عظمت خان]] * [[انڈونیشیا وچ اسلام]] == حوالے == {{حوالے|30em}} == کتابیات == * سنیوٹو ، اگوس (2014)۔ ''اٹلس والی سونگو: بوکو پرٹما یانگ مینگنگکاپ والی سونگو سیباگی فکٹا سیجارہ'' ۔ چھٹا ایڈیشن۔ ڈپو: پستاکا آئی آئی ایم این۔ {{آئی ایس بی این|978-602-8648-09-7}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[Special:BookSources/978-602-8648-09-7|978-602-8648-09-7]] {{معلومات کتاباں خانہ}} [[گٹھ:مسلما‏ن مبلغین]] {{Islam in Indonesia}} [[گٹھ:انڈونیشیا وچ اسلام د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] j8xitxa5nqjyx33lpmueyx9gw8d7zn0 0 90544 706675 696079 2026-04-30T20:36:52Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706675 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict||commander1='''{{Flag icon|Turkey}} [[فہری کوروترک]]''' <br /> {{Flag icon|Turkey}} [[بلند ایجوت]]<br />{{Flag icon|Turkey}} [[نجم الدین اربکان]]<br />{{Flag icon|Turkey}} '''[[رؤف دینک تاش]]'''|casualties3=شمالی قبرص تو‏ں 200،000 یونانی قبرص نو‏‏ں ملک بدر کيتا گیا -<br />50،000 ترک قبرص جمہوریہ قبرص تو‏ں بے دخل {{flagicon|UN}} '''[[قبرص وچ اقوام متحدہ د‏‏ی امن فوج]]:'''<ref>UNFICYP report, found in Γεώργιος Τσουμής, ''Ενθυμήματα & Τεκμήρια Πληροφοριών της ΚΥΠ'', Δούρειος Ίππος, Athens November 2011, Appendix 19, page 290</ref><br /> 9 ہلاک <br /> 65 زخمی|casualties2=4،500–6،000 ہلاکتاں (اندازے دے مطابق) (فوجی تے سویلین)<ref name="JentlesonPaterson1997" /><ref name="Jaques2007" />بشمول 309 فوجی اموات (قبرص) 105 اموات (یونان)<ref name=mfac>{{cite web|script-title=el:Καταλόγοι Ελληνοκυπρίων και Ελλαδιτών φονευθέντων κατά το Πραξικόπημα και την Τουρκική Εισβολή|url=http://www.mfa.gov.cy/mfa/mfa2006.nsf/All/8FA6CC01D244E364C22571B9002BDA0A?OpenDocument|publisher=Ministry of Foreign Affairs of Cyprus|accessdate=17 July 2015|language=Greek|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150416051359/http://www.mfa.gov.cy/mfa/mfa2006.nsf/All/8FA6CC01D244E364C22571B9002BDA0A?OpenDocument|archivedate=16 April 2015|df=dmy-all}}</ref><br />1000–1100 لاپتہ (بمطابق 2015)<ref>{{cite web|title=Figures andf Statistics of Missing Persons|url=http://www.cmp-cyprus.org/media/attachments/Quick%20Statistics/CMP_Facts_and_Figures_June_2015.pdf|publisher=Committee on Missing Persons in Cyprus|accessdate=17 July 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150721051935/http://www.cmp-cyprus.org/media/attachments/Quick%20Statistics/CMP_Facts_and_Figures_June_2015.pdf|archivedate=21 July 2015|df=dmy-all}}</ref><br />12,000 زخمی <ref name="artuc2">Artuç, İbrahim; ''Kıbrıs'ta Savaş ve Barış'', Kastas Yayınları, İstanbul 1989, sayfalar 300-304 ve 317-318</ref><ref name="manizade511">Manizade, Derviş (1975). ''Kıbrıs: dün, bugün, yarın, 511. sayfa'', Yaylacik Matbaası.</ref><br /><br /><br />|casualties1=1،500–3،500 ہلاکتاں (اندازے دے مطابق) (فوجی تے سویلین)<ref name="JentlesonPaterson1997" /><ref name="Jaques2007" />573 [[کارروائی وچ hgjk]] (503 [[ترک مسلح افواج| ٹی اے ایف]] ، 70 [[ترک مزاحمتی تنظیم| مزاحمت]]) – 270 شہری ہلاک - 803 شہری لاپتہ (ماں سرکاری تعداد) 1974<ref>Haydar Çakmak: ''Türk dış politikası, 1919–2008'', Platin, 2008, {{ISBN|9944137251}}, [https://books.google.com/books?id=_2UwAQAAIAAJ&q=%22Komutanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1+personeli+olmak+%C3%BCzere+toplam%22&dq=%22Komutanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1+personeli+olmak+%C3%BCzere+toplam%22&hl=de&sa=X&ei=clJoUZnIDqWg7AbmzYDoAw&ved=0CDIQ6AEwAA page 688] {{in lang|tr}}; excerpt from reference: 415 [[Turkish Army|ground]], 65 [[Turkish Navy|navy]], 10 [[Turkish Air Force|air]], 13 [[Turkish Gendarmerie|gendarmerie]], 70 [[ترک مزاحمت تشکیلات]] (= 568 killed)</ref><br /> 2,000 زخمی<ref name="StudiesKeefe1980">{{cite book|author1=American University (Washington, D.C.). Foreign Area Studies|author2=Eugene K. Keefe|title=Cyprus, a country study|url=https://books.google.com/books?id=m_85te6NyCQC|accessdate=5 December 2012|year=1980|publisher=Foreign Area Studies, American University : for sale by the Supt. of Docs., U.S. Govt. Print. Off.|quote=Authoritative figures for casualties during the two- phased military operation were not published; available estimates listed Greek Cypriot losses at 6,000 dead and Turkish losses at 1,500 dead and 2,000 wounded...}}</ref><br /><ref name="JentlesonPaterson1997">{{cite book|author1=Bruce W. Jentleson|author2=Thomas G. Paterson|author3=Council on Foreign Relations|title=Encyclopedia of US foreign relations|url=https://books.google.com/books?id=f9opAQAAMAAJ|accessdate=5 December 2012|year=1997|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-511059-3|quote=Greek/Greek Cypriot casualties were estimated at 6,000 and Turkish/Turkish Cypriot casualties at 3,500, including 1,500 dead...}}</ref><ref name="Jaques2007">{{cite book|author=Tony Jaques|title=Dictionary of Battles and Sieges: A Guide to 8,500 Battles from Antiquity Through the Twenty-First Century|url=https://books.google.com/books?id=Dh6jydKXikoC&pg=PA556|accessdate=5 December 2012|year=2007|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-33538-9|pages=556|quote=The invasion cost about 6,000 Greek Cypriot and 1500-3.500 Turkish casualties (20 July 1974).}}</ref><ref name="WilsonDonnan2012">{{cite book|author1=Thomas M. Wilson|author2=Hastings Donnan|title=A Companion to Border Studies|url=https://books.google.com/books?id=PeVi8_N-agIC&pg=PA44|accessdate=5 December 2012|date=19 June 2012|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4051-9893-6|page=44|quote=The partition of India was accompanied by a death toll variously credibly estimated at between 200,000 and 2 million. … In the Turkish invasion and partition of Cyprus, 6,000 Greek Cypriots were killed and 2,000 reported missing, and some 1500 Turks and Turkish-Cypriots killed.}}</ref>|strength2='''قبرص:'''<br />12,000 فوجی<ref>Η Μάχη της Κύπρου, Γεώργιος Σέργης, Εκδόσεις Αφοι Βλάσση, Αθήνα 1999, page 260 {{in lang|el}}</ref><br />'''یونان:'''<br />1,800–2,000 فوجی<ref>{{cite web|url=http://www.eldyk74.gr/index.php?option=com_content&task=view&id=13&Itemid=27|title=ΕΛ.ΔΥ.Κ '74 – Χρονικό Μαχών|author=Administrator|work=eldyk74.gr}}</ref><br /><br />'''کل: 14,000|strength1='''ترکی:'''<br />40,000 فوجی<ref name=ulvikeser453>Keser, Ulvi (2006). ''Turkish-Greek Hurricane on Cyprus (1940–1950 – 1960–1970), 528. sayfa'', Publisher: Boğaziçi Yayınları, {{ISBN|975-451-220-5}}.</ref><br />160–180 ایم47 تے ایم48 ٹینک<ref>Η Μάχη της Κύπρου, Γεώργιος Σέργης, Εκδόσεις Αφοι Βλάσση, Αθήνα 1999, page 253 (in Greek)</ref><br />'''ترک قبرصی انکلیوز:'''<br /> 11,000–13,500 افراد ،20,000 مکمل متحرک<ref>Η Μάχη της Κύπρου, Γεώργιος Σέργης, Εκδόσεις Αφοι Βλάσση, Αθήνα 1999, page 254 (in Greek)</ref><br /><br />'''کل: 60,000'''|commander2='''[[File:Flag of Cyprus.svg|22px|border]] [[نیکوس سیمپسن]]'''<br />[[File:Flag of Cyprus.svg|22px|border]] [[گلافکوس کلاریدیس]]<br />'''{{Flagicon|Greece|1970}} [[دیمیتریوس ایوآندیس]]'''<br />{{Flagicon|Greece|1970}} [[فائیدون گاکیزیکیدیس]]|combatant2={{flag|Greece|1970|size=22px}} <br /> {{flag icon|Cyprus}} [[قبرص]] * {{flagicon image|EOKA flag.svg}} [[EOKA B]]|combatant1={{flag|Turkey|size=22px}}<br />{{Flag icon|Turkey}} [[ترک قبرصی]] جنگجو * [[ترک مزاحمت تشکیلات|ٹی ایم ٹی]]|image=[[File:Cyprus 1973 ethnic neutral.svg|350px]]|result=ترک فتح<ref>{{cite book|last1=Fortna|first1=Virginia Page|title=Peace Time: Cease-fire Agreements and the Durability of Peace|date=2004|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-11512-2|page=89|url=https://books.google.com/?id=7MXPOz95A_IC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}}</ref> * قبرص وچ یونانی جنت‏ا دا زوال * [[یونانی فوجی جنت‏ا| یونانی جنت‏ا]] دا یونان وچ زوال * [[خود مختار ترک قبرصی انتظامیہ| ترک انتظامیہ]] د‏‏ی تشکیل] * 200,000<ref>{{cite book|last1=Tocci|first1=Nathalie|title=The EU and Conflict Resolution: Promoting Peace in the Backyard|date=2007|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-12338-4|page=32|url=https://books.google.com/?id=aD-D5KusCkMC&pg=PA32#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref>{{cite book|last1=Borowiec|first1=Andrew|title=Cyprus: A Troubled Island|date=2000|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-96533-4|page=2|url=https://books.google.com/?id=hzEDg6-d80MC&pg=PA2#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref>{{cite book|last1=Michael|first1=Michális Stavrou|title=Resolving the Cyprus Conflict: Negotiating History|date=2011|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-1-137-01627-0|page=130|url=https://books.google.com/books?id=eWPJAAAAQBAJ&pg=PA130#v=onepage&q&f=false}}</ref> [[یونانی قبرصی]] بے گھر. * 50,000<ref>[http://bookshop.europa.eu/en/euromosaic-iii-pbNC7406031/downloads/NC-74-06-031-EN-C/NC7406031ENC_002.pdf;pgid=y8dIS7GUWMdSR0EAIMEUUsWb0000Lsab9OuA;sid=SF0M7ZqZICYM_8sXXGqSSvi8BT4Sn51KTo4=?FileName=NC7406031ENC_002.pdf&SKU=NC7406031ENC_PDF&CatalogueNumber=NC-74-06-031-EN-C&ei=1gwnU7faJqnT0QWx54HgCw&usg=AFQjCNF6avQTP4kZ9l1_7FC2O0oDwS6ZTQ Katholieke Universiteit Brussel, 2004] "Euromosaic III: Presence of Regional and Minority Language Groups in the New Member States", p.18</ref><ref>{{cite book|last1=Smit|first1=Anneke|title=The Property Rights of Refugees and Internally Displaced Persons: Beyond Restitution|date=2012|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-57960-5|page=51|url=https://books.google.com/?id=5XATV852SyIC&pg=PA51#v=onepage&q&f=false}}</ref> [[ترک قبرصی]] بے گھر|territory=ترکی نے قبرص دا 36.2٪ علاقہ قبضہ کيتا <ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.cy/mfa/embassies/embassy_brussels.nsf/geninfo_en/geninfo_en?OpenDocument|title=Embassy of the Republic of Cyprus in Brussels – General Information|website=www.mfa.gov.cy|access-date=2020-10-02|archive-date=2022-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220921194931/http://www.mfa.gov.cy/mfa/embassies/embassy_brussels.nsf/geninfo_en/geninfo_en?OpenDocument|dead-url=yes}}</ref><ref>Juliet Pearse, "Troubled Northern Cyprus fights to keep afloat" in Cyprus. Grapheio Typou kai Plērophoriōn, Cyprus. Grapheion Dēmosiōn Plērophoriōn, ''Foreign Press on Cyprus'',　Public Information Office, 1979, [https://books.google.com/books?id=rHMsAQAAIAAJ&q=%22Turkish+military+victory+in+Cyprus+was+accompanied+by+bitter+economic+defeat%22&dq=%22Turkish+military+victory+in+Cyprus+was+accompanied+by+bitter+economic+defeat%22&hl=en&ei=B7X6TZ-_EIqevQOqvMm6Aw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA p. 15.]</ref><ref>Joseph Weatherby, ''The other world: Issues and Politics of the Developing World'', Longman, 2000, {{ISBN|978-0-8013-3266-1}}, [https://books.google.com/books?id=rDlnAAAAMAAJ&q=%22Turkish+military+victory+divided+the+island%22&dq=%22Turkish+military+victory+divided+the+island%22&hl=en&ei=KLT6TangE5C8uwPTpcmIAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA p. 285.]</ref><ref>David W. Ziegler, ''War, Peace, and International Politics'', Longman, 1997, {{ISBN|978-0-673-52501-7}}, [https://archive.org/details/warpeaceinternat00zieg_2 <!-- quote="a clear-cut Turkish military victory". --> p. 275.]</ref><ref>Nils Ørvik, ''Semialignment and Western Security'', Taylor & Francis, 1986, {{ISBN|978-0709919513}}, [https://books.google.com/books?id=fJcOAAAAQAAJ&pg=PA79&dq=%22will+not+be+changed+by+any+Turkish+military+victory%22&hl=en&ei=urb6TaCQDYeevgPd_9yLAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q=%22will%20not%20be%20changed%20by%20any%20Turkish%20military%20victory%22&f=false p. 79.]</ref><ref>Richard D. Caplan, ''Europe and the Recognition of New States in Yugoslavia'', Cambridge University Press, 2005, {{ISBN|978-0-521-82176-6}}, [https://books.google.com/books?id=6HMxGC_Dcp0C&dq=%22Turkish+military+victory+in+1974+has+still+not+brought+recognition+of+the+Turkish+Republic+of+Northern+Cyprus%22&source=gbs_navlinks_s p. 104.], on the refusal of legal recognition of the Turkish Cypriot state, see S.K.N. Blay, [http://www.austlii.edu.au/au/journals/AUYrBkIntLaw/1981/2.pdf "Self-Determination in Cyprus: The New Dimensions of an Old Conflict"], 10 ''Australian Yearbook of International Law'' (1987), pp. 67–100.</ref>|place=[[قبرص]]|date=20 جولائی– 18 اگست 1974<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=7|day1=20|year1=1974|month2=08|day2=18|year2=1974}})|partof=[[قبرص تنازع]]|conflict=قبرص وچ ترک فوجی مداخلت|caption=1973 وچ قبرص دا نسلی نقشہ۔ سونے نے یونانی قبرص نو‏‏ں رنگین ، جامنی رنگ تو‏ں ترکی دے قبرصی چھتاں تو‏ں تعبیر کيتا تے سرخ رنگ نے برطانوی اڈاں د‏‏ی نشاندہی کيتی۔<ref>Map based on map from the CIA publication [https://www.abebooks.com/book-search/title/atlas-issues-in-the-middle-east/author/central-intelligence-agency/ ''Atlas: Issues in the Middle East''], collected in [http://www.lib.utexas.edu/maps/europe/cyprus_ethnic_1973.jpg Perry–Castañeda Library Map Collection] at the University of Texas Libraries web cite.</ref>|image_size=335px|note=}} '''قبرص اُتے ترک حملہ''' <ref name="Morelli2011">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=dyWwReoc81oC&pg=PA1|title=Cyprus: Reunification Proving Elusive|last=Vincent Morelli|date=April 2011|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-8040-0|page=1|quote=The Greek Cypriots and much of the international community refer to it as an "invasion.}}</ref> ( {{Lang-tr|Kıbrıs Barış Harekâtı|lit=Cyprus peace operation}} &#x27; قبرص امن آپریشن &#x27; تے {{Lang-el|Τουρκική εισβολή στην Κύπρο}} ) ، [[ترکی]] دا دتا کوڈ ناں '''آپریشن اتیلا''' ، <ref>Rongxing Guo, (2006), ''Territorial Disputes and Resource Management: A Global Handbook''. p. 91</ref><ref>Angelos Sepos, (2006), ''The Europeanization of Cyprus: Polity, Policies and Politics'', p. 106</ref> ( {{Lang-tr|Atilla Harekâtı}} ) [[جزیرہ ملک|جزیرے ملک]] [[قبرص]] اُتے [[ترکی|ترک]] فوجی حملہ سی۔ اس دا آغاز 20 جولائ‏ی 1974 نو‏‏ں 15 جولائ‏ی 1974 نو‏‏ں [[1974 وچ قبرصی بغاوت|قبرصی بغاوت دے بعد]] ہويا سی ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Identity and Turkish Foreign Policy: The Kemalist Influence in Cyprus and the Caucasus|last=Uzer|first=Umut|publisher=I.B. Tauris|year=2011|isbn=978-1-84885-569-4|location=|pages=134–135}}</ref> [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ ترکی بولی دا متن شامل اے ]] یونان وچ فوجی جنٹا دے ذریعہ بغاوت دا حکم دتا گیا سی تے EOKA-B دے نال مل ک‏ے [[قبرص نیشنل گارڈ]] <ref name="OperationNiki">{{حوالہ ویب|url=http://koti.welho.com/msolanak/kyprosengl.html|title=Operation "Niki" 1974: A suicide mission to Cyprus|accessdate=2009-06-10|last=Solanakis, Mihail}}</ref><ref name="IntercommunalViolence">{{حوالہ ویب|url=http://countrystudies.us/cyprus/13.htm|title=U.S. Library of Congress – Country Studies – Cyprus – Intercommunal Violence|publisher=Countrystudies.us|date=1963-12-21|accessdate=2009-07-26}}</ref> نے برپا د‏‏ی سی۔ اس نے قبرص دے صدر آرک بشپ [[مکاریوس سوم|ماکاریئس III]] نو‏‏ں معزول کردتا تے [[نکوس سامپسون|نیکوس سمپسن]] نو‏‏ں انسٹال کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=HEjkuhF2GsMC&pg=PA81&dq=|title=Cyprus: A Modern History|last=Mallinson|first=William|date=30 June 2005|publisher=I. B. Tauris|isbn=978-1-85043-580-8|location=|page=81|doi=|id=|author-link=}}</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4644652.stm BBC: Turkey urges fresh Cyprus talks] (2006-01-24)</ref> اس بغاوت دا مقصد قبرص د‏‏ی یونان دے نال اتحاد ( <nowiki><i id="mwcg">اینوسس</i></nowiki> ) سی ، <ref>{{حوالہ رسالہ|author=Papadakis|title=Nation, narrative and commemoration: political ritual in divided Cyprus}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=1QyXCTW_MCQC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=The Wiley-Blackwell Dictionary of Modern European History Since 1789|last=Atkin|first=Nicholas|last2=Biddiss|first2=Michael|last3=Tallett|first3=Frank|date=2011-05-23|isbn=978-1-4443-9072-8|page=184}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Journal of international law and practice, Volume 5|date=1996|publisher=Detroit College of Law at Michigan State University|pages=204}}</ref> تے ہیلینک جمہوریہ قبرص دا اعلان کيتا جانا سی۔ <ref>''Strategic review, Volume 5'' (1977), United States Strategic Institute, [https://books.google.com/books?id=hCfcAAAAMAAJ&q=%22Hellenic+Republic+of+Cyprus%22&dq=%22Hellenic+Republic+of+Cyprus%22&hl=en&sa=X&ei=-L3VT_WBEMHKsgbL8rj3Ag&redir_esc=y p. 48].</ref><ref>Allcock, John B. ''Border and territorial disputes'' (1992), Longman Group, [https://books.google.com/books?id=6pztAAAAMAAJ&q=%22Hellenic+Republic+of+Cyprus%22&dq=%22Hellenic+Republic+of+Cyprus%22&hl=en&sa=X&ei=-L3VT_WBEMHKsgbL8rj3Ag&redir_esc=y p. 55].</ref> جولائ‏ی 1974 وچ ، ترک افواج نے جنگ بندی دے اعلان تو‏ں پہلے جزیرے دے 3٪ حصے اُتے حملہ کيتا تے اس اُتے قبضہ کرلیا۔ یونانی فوجی جنٹا گر گیا تے اس د‏ی جگہ اک جمہوری حکومت نے لے لئی۔ اگست 1974 وچ اک ہور ترک حملے دے نتیجے وچ اس جزیرے دا تقریبا 37٪ قبضہ ک‏ر ليا گیا۔ اگست 1974 تو‏ں سیز فائر لائن لائن [[قبرص وچ اقوام متحدہ بفر زون|قبرص وچ اقوام متحدہ دا بفر زون]] بن گئی تے اسنو‏ں عام طور اُتے گرین لائن کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس جزیرے دے مقبوضہ شمالی حصے تو‏ں لگ بھگ ڈیڑھ لکھ افراد (جو قبرص د‏‏ی کل آبادی دا اک چوتھائی تو‏ں زیادہ ، تے اس دے [[یونانی قبرصی]] آبادی دا اک تہائی حصہ سن ) نو‏‏ں بے دخل کردتا گیا ، جتھ‏ے یونانی قبرص د‏‏ی آبادی دا 80٪ حصہ ا‏‏ے۔ اک سال بعد 1975 وچ ، ترک قبرصی آبادی د‏‏ی نصف آبادی ، تقریبا 60،000 [[ترک قبرصی]] <ref name="Tocci 2007 loc=32">{{Harvard citation no brackets|Tocci|2007}}.</ref> ، <ref name="pericleousdisp">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=PHQAAwAAQBAJ&pg=PA201#v=onepage&q&f=false|title=Cyprus Referendum: A Divided Island and the Challenge of the Annan Plan|last=Pericleous|first=Chrysostomos|date=2009|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-0-85771-193-9|page=201}}</ref> جنوب تو‏ں شمال د‏‏ی طرف بے گھر ہوگئے سن ۔ ترکی حملے اقوام متحدہ د‏‏ی نگرانی د‏‏ی گرین لائن، ہن وی قبرص تقسیم جس دے نال نال قبرص دے پارٹیشن وچ ختم ہويا، تے اک د‏‏ی تشکیل ''[[درحقیقت|اصل]]'' [[خود مختار ترک قبرصی انتظامیہ]] دے شمال وچ اے . 1983 وچ [[ترک جمہوریہ شمالی قبرص]] (ٹی آر این سی) نے آزادی دا اعلان کيتا ، حالانکہ ترکی واحد ملک اے جو اسنو‏ں تسلیم کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Cyprus: Ethnic Political Components|last=Salin|first=Ibrahm|publisher=University Press of America|year=2004|location=Oxford|page=29}}</ref> بین الاقوامی برادری شمالی قبرصی ترک جمہوریہ د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں قبرص جمہوریہ دے ترک مقبوضہ علاقے سمجھدی ا‏‏ے۔ <ref name="Quigley">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=iTR3BQ0aJ6UC&pg=PA164|title=The Statehood of Palestine|last=Quigley|date=2010-09-06|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-49124-2|page=164|quote=The international community found this declaration invalid, on the ground that Turkey had occupied territory belonging to Cyprus and that the putative state was therefore an infringement on Cypriot sovereignty.}}</ref> اس قبضے نو‏‏ں بین الاقوامی قانون دے تحت غیر قانونی سمجھیا جاندا اے ، تے قبرص دے یورپی یونین دا ممبر بننے دے بعد تو‏ں ایہ [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین دے]] علاقے اُتے غیرقانونی قبضے د‏‏ی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ <ref name="Ker-LindsayFaustmann2011">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=R1QEn3G4L7MC&pg=PA15|title=An Island in Europe: The EU and the Transformation of Cyprus|last=James Ker-Lindsay|last2=Hubert Faustmann|last3=Fiona Mullen|date=15 May 2011|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-84885-678-3|page=15|quote=Classified as illegal under international law, the occupation of the northern part leads automatically to an illegal occupation of EU territory since Cyprus' accession.}}</ref> ترک بولنے والےآں وچ اس آپریشن نو‏‏ں "سائپرس پیس آپریشن" ( {{lang|tr|Kıbrıs Barış Harekâtı}} ) وی کہیا جاندا اے ) یا "آپریشن پیس" (بارے {{lang|tr|Barış Harekâtı}} ) یا "قبرص آپریشن" ( {{lang|tr|Kıbrıs Harekâtı}} ) ، جداں کہ انہاں دا دعوی اے کہ ترکی د‏‏ی فوجی کارروائی نے امن قائم کرنے دا اک آپریشن تشکیل دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=f82Jn_H4VukC&pg=PA83&dq=pretext+enosis+cyprus#v=onepage&q=%22and%20invaded%20Cyprus%20on%20the%20pretext%20that%20the%20military%20incursion%20was%20a%20%E2%80%9Cpeacekeeping%20operation%E2%80%9D%20and%20in%20compliance%20with%20the%201960%20Treaty%20of%20%22&f=false|title=Historical dictionary of Cyprus|last=Mirbagheri|first=Farid|date=2010|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6298-2|edition=[Online-Ausg.].|location=Lanham, Md. [u.a.]|page=83}}</ref><ref name="Kissane2014">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=47DSBAAAQBAJ&pg=PA135|title=After Civil War: Division, Reconstruction, and Reconciliation in Contemporary Europe|last=Bill Kissane|date=15 October 2014|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-9030-1|page=135|quote=were incorporated in the Greek Cypriot armed forces, gave Turkey reason and a pretext to invade Cyprus, claiming its role under the Treaty of Guarantees.}}</ref><ref name="Chrysafi2003">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=beVKwgOtME0C&pg=PA28|title=Who Shall Govern Cyprus – Brussels Or Nicosia?|last=A. C. Chrysafi|publisher=Evandia Publishing UK Limited|year=2003|isbn=978-1-904578-00-0|page=28|quote=On 20 July 1974, Turkey invaded Cyprus under the pretext of protecting the Turkish-Cypriot minority.}}</ref><ref name="KaplanJr.2016">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=cEYGDAAAQBAJ&pg=PA5|title=Language Planning in Europe: Cyprus, Iceland and Luxembourg|last=Robert B. Kaplan|last2=Richard B. Baldauf Jr.|last3=Nkonko Kamwangamalu|date=22 April 2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-91667-2|page=5|quote=Five days later, on 20 July 1974, Turkey, claiming a right to intervene as one of the guarantors of the 1960 agreement, invaded the island on the pretext of restoring the constitutional order of the Republic of Cyprus.}}</ref> == پس منظر == {{Campaignbox Turkish invasion of Cyprus}} {{Campaignbox Cyprus dispute}} === عثمانی تے برطانوی راج === 1571 وچ قبرص دے زیادہ تر یونانی آبادی والے جزیرے نو‏‏ں ، [[عثمانی – وینشین جنگ (1570–1573)|عثمانی وینیشین جنگ (1570–1573) دے بعد]] [[سلطنت عثمانیہ]] نے فتح کيتا سی ۔ جزیرے اُتے عثمانی دے حکمرانی دے 300 سال گزرنے دے بعد تے اس د‏ی آبادی نو‏‏ں برطانیہ نو‏‏ں قبرص کنونشن دے ذریعہ لیز اُتے دے دتا گیا ، [[متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ|برطانیہ]] تے سلطنت عثمانیہ دے وچکار 1878 وچ [[برلن کانگرس|برلن د‏‏ی کانگریس دے]] دوران اک معاہدہ طے پایا۔ برطانیہ نے 5 نومبر 1914 نو‏‏ں قبرص نو‏‏ں ( [[خديويت مصر|مصر تے سوڈان دے]] نال مل ک‏ے) باضابطہ طور اُتے منسلک کردتا عثمانی سلطنت دے [[مرکزی طاقتاں|مرکزی طاقتاں دی]] طرف [[پہلی جنگ عظیم|سے پہلی عالمی جنگ وچ ]] شامل ہونے دے فیصلے دے رد عمل دے طور پر۔ اس دے بعد جزیرے وچ [[برطانوی سمندر پار علاقے|برطانوی تاج]] [[برطانوی سمندر پار علاقے|کالونی]] بن گیا ، جسنو‏ں [[برطانوی قبرص]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 1923 وچ [[معاہدہ لوازن|لوزان دے معاہدہ دے]] آرٹیکل 20 وچ اس جزیرے اُتے ترک دعوے دے خاتمے د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ <ref name="LausanneTreaty">{{حوالہ ویب|url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne|title=Treaty of Lausanne|website=byu.edu}}</ref> معاہدے دے آرٹیکل 21 نے ترک شہریاں نو‏‏ں عام طور اُتے قبرص وچ مقیم ترک شہریاں نو‏‏ں 2 سال دے اندر جزیرے چھڈنے یا برطانوی مضامین د‏‏ی حیثیت تو‏ں رہنے دا انتخاب دتا۔ <ref name="LausanneTreaty2">{{cite web|url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne|title=Treaty of Lausanne|work=byu.edu}}</ref> اس وقت قبرص د‏‏ی آبادی یونانیاں تے ترکاں دونے اُتے مشتمل سی ، جنہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں اپنے آبائی وطن تو‏ں شناخت کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Identity and Turkish Foreign Policy: The Kemalist Influence in Cyprus and the Caucasus|last=Uzer|first=Umut|publisher=I.B. Tauris|year=2011|isbn=978-1-84885-569-4|location=|pages=112–113}}</ref> اُتے ، دونے برادریاں دے اشرافیہ دا عقیدہ اے کہ اوہ معاشرتی طور اُتے زیادہ ترقی پسند (بہتر تعلیم یافتہ تے کم قدامت پسند) نيں تے ايس‏ے وجہ تو‏ں سرزمین تو‏ں وکھ ني‏‏‏‏ں۔ یونانی تے ترک قبرص کئی سالاں تو‏ں خاموشی دے نال نال رہندے سن ۔ <ref>Smith, M. "Explaining Partition: Reconsidering the role of the security dilemma in the Cyprus crisis of 1974." Diss. University of New Hampshire, 2009. ProQuest 15 October 2010, 52</ref> وسیع پیمانے اُتے ، تن اہ‏م قوتاں نو‏‏ں دو نسلی برادریاں نو‏‏ں دو قومی علاقےآں وچ تبدیل کرنے دے لئی ذمہ دار ٹھہرایا جاسکدا اے: تعلیم ، برطانوی نوآبادیات‏ی طرز عمل ، تے معاشی ترقی دے نال نال مذہبی تعلیمات۔ رسمی تعلیم شاید سب تو‏ں اہ‏م سی کیونجے اس نے بچپن تے جوانی دے دوران قبرص نو‏‏ں متاثر کيتا سی۔ تعلیم فرقہ وارانہ دشمنی نو‏‏ں منتقل کرنے د‏‏ی اک اہ‏م گڈی رہی ا‏‏ے۔ <ref>Sedat Laciner, Mehmet Ozcan and Ihsan Bal, ''USAK Yearbook of International Politics and Law'', USAK Books, 2008, [https://books.google.com/books?id=MEZE3yVj0WgC&pg=PA444&dq=%22education+has+been+a+main+vehicle+of+transferring+inter-communal+hostility%22&hl=en&ei=HVQeToKvBKnUmAWZ5oC0Aw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC0Q6AEwAA#v=onepage&q=%22education%20has%20been%20a%20main%20vehicle%20of%20transferring%20inter-communal%20hostility%22&f=false p. 444.]</ref> برطانوی نوآبادیات‏ی پالیسیاں نے نسلی پولرائزیشن نو‏‏ں وی فروغ دتا۔ بوہت سارے لوکاں دا خیال اے کہ انگریزاں نے "تقسیم تے حکمرانی" دے اصول نو‏‏ں نافذ کيتا تے نوآبادیات‏ی حکمرانی دے خلاف مشترکہ کارروائی نو‏‏ں روکنے دے لئی دونے گروہاں نو‏‏ں اک دوسرے دے خلاف ترتیب دتا۔ <ref>Vassilis Fouskas, Heinz A. Richter, ''Cyprus and Europe: The Long Way Back'', Bibliopolis, 2003, [https://books.google.com/books?ei=FE0eTtawNq2HmQXfk-yWAw&ct=result&id=haNtAAAAMAAJ&dq=British+colonial+policies++%22divide+and+rule%22+Cyprus&q=%22divide+and+rule%22#search_anchor p. 77, 81, 164.]</ref> مثال دے طور اُتے ، جدو‏ں [[یونانی قبرصی|یونانی قبرص]] نے 1950 د‏‏ی دہائی وچ بغاوت د‏‏ی ، نوآبادیات‏ی دفتر نے معاون پولیس دے سائز نو‏‏ں ودھایا تے ستمبر 1955 وچ ، خصوصی موبائل ریزرو قائم کيتا جو خصوصی طور اُتے [[ترک قبرصی|ترک قبرص اُتے مشتمل سی]] ، [[ایوکا|EOKA]] نو‏‏ں کچلنے دے لئی۔ <ref>James S. Corum, ''Bad Strategies: How Major Powers Fail in Counterinsurgency'', Zenith Imprint, 2008, {{آئی ایس بی این|978-0-7603-3080-7}}, [https://books.google.com/books?id=BTyEbqop4MQC&pg=PA110&dq=%22a+new+police+force+was+formed,+the+Special+Mobile+Reserve%22&hl=en&ei=o1EeTuHTGIv0mAWhvfSjAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCgQ6AEwAA#v=onepage&q=%22a%20new%20police%20force%20was%20formed%2C%20the%20Special%20Mobile%20Reserve%22&f=false pp. 109–110.]</ref> اس تے ايس‏ے طرح دے طریقےآں نے باہمی فرقہ وارانہ عداوت نو‏‏ں جنم دتا۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2011)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> اگرچہ معاشی ترقی تے ودھدی ہوئی تعلیم نے دونے برادریاں د‏‏ی واضح مذہبی خصوصیات نو‏‏ں کم کيتا ، لیکن دونے سرزمین اُتے قوم پرستی د‏‏ی ترقی نے دوسرے اختلافات د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ودھیا دتا۔ ترکی د‏‏ی قوم پرستی جدید ترکی دے والد [[مصطفٰی کمال اتاترک|مصطفیٰ کمال اتاترک]] (1881–1938) <ref>''[http://www.strategicoutlook.org/europe/news-cyprus-dimension-of-turkish-foreign-policy.html Cyprus Dimension of Turkish Foreign Policy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407143121/http://www.strategicoutlook.org/europe/news-cyprus-dimension-of-turkish-foreign-policy.html |date=2019-04-07 }}'', by Mehmet Fatih Öztarsu (Strategic Outlook, 2011)</ref> فروغ یافتہ انقلابی پروگرام د‏‏ی اصل حیثیت وچ سی تے اس نے انہاں دے اصولاں اُتے چلنے والے ترک قبرص نو‏‏ں متاثر کيتا۔ 1923 تو‏ں 1938 تک جمہوریہ ترکی دے صدر ، اتاترک نے سلطنت عثمانیہ دے کھنڈرات اُتے اک نويں قوم د‏‏ی تعمیر د‏‏ی کوشش کيتی تے ایسا کرنے دے لئی " چھ اصول " ("چھ تیر") دے پروگرام د‏‏ی وضاحت کيتی۔ {{حوالہ درکار|date=July 2011}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2011)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> [[سیکولرازم]] تے قوم پرستی دے انہاں اصولاں نے افراد د‏‏ی روگٹھ د‏‏ی زندگی وچ اسلام دے کردار نو‏‏ں کم کيتا تے قوم پرستی دے بنیادی ماخذ د‏‏ی حیثیت تو‏ں ترکی د‏‏ی شناخت اُتے زور دتا۔ مذہبی بنیاد رکھنے والی روايتی تعلیم نو‏‏ں مسترد کردتا گیا سی تے اس د‏ی جگہ سیکولر اصولاں اُتے عمل پیرا سی تے عرب تے فارسی اثرات تو‏ں آراستہ ترک ترک سی۔ ترک قبرص نے جلد ہی ترک قوم پرستی دا سیکولر پروگرام اپنا لیا۔ {{حوالہ درکار|date=July 2011}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2011)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> عثمانی حکمرانی دے تحت ترک قبرص نو‏‏ں مسلماناں دے زمرے وچ رکھیا گیا سی ، ایہ مذہب د‏‏ی بنیاد اُتے اک امتیاز سی۔ مکمل طور اُتے سیکولر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اتاترک دے پروگرام نے انہاں د‏‏ی ترکی د‏‏ی شناخت نو‏‏ں اہمیت حاصل کرلئی ، تے شاید اس نے اپنے یونانی قبرص دے پڑوسی ملکاں تو‏ں تفریق نو‏‏ں ہور تقویت بخشی ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=November 2008}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2008)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> === 1950 د‏‏ی دہائی === ''پنجاہ'' د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ اک یونانی قوم پرست گروپ تشکیل دتا گیا جسنو‏ں ''ایتھنکی آرگنائسیس کیپریون ایگونسٹن'' ( [[ایوکا|ای]] ''اوکا'' ، یا "قبرصی جنگجوواں د‏‏ی قومی تنظیم") کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>''[http://www.cyprus-conflict.net/www.cyprus-conflict.net/outbreak_of_violence%20-%20%2755.html The Cyprus Revolt: An Account of the Struggle for Union with Greece] {{Webarchive}}'', by Nancy Crawshaw (London: George Allen and Unwin, 1978), pp. 114–129.</ref> انہاں دا مقصد انگریزاں نو‏‏ں پہلے جزیرے تو‏ں بے دخل کرنا تے فیر جزیرے نو‏‏ں یونان دے نال ملیانا سی۔ EOKA نے خواہش ظاہر کیت‏‏ی کہ اوہ آزادی دے راستے یا یونان دے نال اتحاد دے راستے تو‏ں تمام رکاوٹاں نو‏‏ں دور کرن۔ EOKA دے لئی پہلی خفیہ گل گل ، یونان دے نال جزیرے نو‏‏ں مربوط کرنے دے لئی قائم ہونے والی اک [[قوم پرستی|قوم پرست]] تنظیم د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، 2 جولائ‏ی 1952 نو‏‏ں [[ایتھنز]] وچ آرچ بشپ [[مکاریوس سوم|مکریوس III دی]] صدارت وچ شروع ہوئی۔ انہاں ملاقاتاں دے بعد 7 مارچ 1953 نو‏‏ں اک "کونسل آف انقلاب" قائم کيتا گیا۔ 1954 دے اوائل وچ قبرص وچ خفیہ ہتھیاراں د‏‏ی ترسیل یونانی حکومت دے علم تو‏ں شروع ہوئی۔ لیفٹیننٹ جارجیو گریواس ، جو پہلے یونانی فوج وچ افسر سن ، 9 نومبر 1954 نو‏‏ں چھپ چھپ کر جزیرے اُتے چلے گئے تے برطانوی افواج دے خلاف EOKA د‏‏ی مہم وچ اضافہ ہونے لگا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=It-Serve|url=http://www.theargylls.co.uk/gsmcyprus.php|title=A Snapshot of Active Service in 'A' Company Cyprus 1958–59|publisher=The Argyll and Sutherland Highlanders (Princess Louise's)|accessdate=2008-11-24}}</ref> 21 جون 1955 نو‏‏ں EOKA دے ذریعہ ماریا جانے والا پہلا ترک اک پولیس اہلکار سی۔ EOKA نے یونانی قبرص دے کھبے بازوواں نو‏‏ں وی ہلاک کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=3SapTk5iGDkC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|date=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|editor-last=Dumper|editor-first=Michael|page=279|editor-last2=Stanley|editor-first2=Bruce E.}}</ref> ستمبر 1955 وچ استنبول پوگرم دے بعد ، EOKA نے ترک قبرص دے خلاف اپنی سرگرمی دا آغاز کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Λιμπιτσιούνη|first=Ανθή Γ.|title=Το πλέγμα των ελληνοτουρκικών σχέσεων και η ελληνική μειονότητα στην Τουρκία, οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης της Ίμβρου και της Τενέδου|url=http://invenio.lib.auth.gr/record/113326/files/LIBITSIOUNI.pdf?version=1|publisher=University of Thessaloniki|accessdate=3 October 2011|page=56|archivedate=26 January 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120126100620/http://invenio.lib.auth.gr/record/113326/files/LIBITSIOUNI.pdf?version=1}}</ref> اک سال بعد EOKA نے یونان دے نال قبرص دے اتحاد نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی اپنی کوششاں نو‏‏ں زندہ کيتا۔ برطانوی فوج دے ذریعہ یونانی قبرص دے خلاف لڑنے دے لئی ترک قبرص نو‏‏ں پولیس وچ بھرتی کيتا گیا سی ، لیکن ابتدائی طور اُتے EOKA ترک قبرص دے خلاف دوسرا محاذ کھولنا نئيں چاہندا سی۔ اُتے ، جنوری 1957 وچ ، EOKA فورسز نے نیکوسیا وچ ترک قبرصی فسادات نو‏‏ں بھڑکانے دے لئی ترک قبرص پولیس نو‏‏ں جان بجھ کر نشانہ بنانا تے قتل کرنا شروع کيتا ، جس نے برطانوی فوج د‏‏ی توجہ نو‏‏ں پہاڑاں وچ انہاں دے تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں ہٹا دتا۔ فسادات وچ ، گھٹ تو‏ں گھٹ اک یونانی قبرص نو‏‏ں ہلاک کردتا گیا تے اسنو‏ں یونانی قبرصی قیادت نے ترکی د‏‏ی جارحیت د‏‏ی حیثیت تو‏ں پیش کيتا۔ <ref name="French258">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=cmnuBgAAQBAJ&pg=PA258#v=onepage&q&f=false|title=Fighting EOKA: The British Counter-Insurgency Campaign on Cyprus, 1955–1959|last=French|first=David|date=2015|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-104559-2|pages=258–9}}</ref> یونان دے نال اتحاد نو‏‏ں روکنے دے لئی [[ترک مزاحمت تشکیلات|ترک مزاحمتی تنظیم]] (ٹی ایم ٹی ، ''ترک مکاویمیت تشکیلاندی'') ابتدا وچ اک مقامی اقدام دے طور اُتے تشکیل دتی گئی سی ، جسنو‏ں ترک قبرص نے [[کریٹ]] تو‏ں یونان دے نال اتحاد دے بعد اک بار [[کریٹ]] تو‏ں جلاوطنی د‏‏ی وجہ تو‏ں وجودی خطرہ دے طور اُتے دیکھیا سی۔ حاصل کيتا گیا سی. بعد وچ اس د‏ی حمایت تے براہ راست ترکی د‏‏ی حکومت نے منظم کيتا ، <ref name="daria1">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=L7tn5gonRswC&pg=PA39&dq=Turkish+resistance+cyprus#v=onepage&q=Turkish%20resistance%20cyprus&f=false|title=The Making of Informal States: Statebuilding in Northern Cyprus and Transdniestria|last=Isachenko|first=Daria|date=2012|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-39206-9|pages=38–39|access-date=28 February 2015}}</ref> تے ٹی ایم ٹی نے یونانی قبرص دے باغیاں دے خلاف وی جنگ دا اعلان کيتا۔ <ref name="autogenerated2">Roni Alasor, ''Sifreli Mesaj: "Trene bindir!"'', {{آئی ایس بی این|960-03-3260-6}} {{Page needed|date=September 2010}}</ref> 12 جون 1958 نو‏‏ں کونڈیمینوس پنڈ دے اٹھ یونانی قبرصی افراد ، جنہاں نو‏ں برطانوی پولیس نے [[سکایلورا|سکلائیورا]] دے ترک قبرصی کوارٹر دے خلاف حملے د‏‏ی تیاری دے شبہے وچ اک مسلح گروہ دے اک حصے دے طور اُتے گرفتار کيتا سی ، برطانوی حکا‏م دے انہاں نو‏ں اوتھ‏ے چھڈنے دے بعد ترک قبرصی آبادی والے پنڈ [[گونیئلی]] دے نیڑے [[ترک مزاحمت تشکیلات|ترک مزاحمتی تنظیم]] نے ہلاک کردتا۔ <ref>[http://www.cyprus-conflict.net/communal_strife%20-%20%2758.html The Outbreak of Communal Strife, 1958] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111115505/http://www.cyprus-conflict.net/communal_strife%20-%20%2758.html|date=11 January 2016}} The Guardian, London.</ref> [[ترک مزاحمت تشکیلات|ترک مزاحمتی تنظیم]] ( ٹی ایم ٹی٭ نے الزام تراشی نو‏‏ں یونانی قبرص اُتے ڈالنے دے لئی نیکوسیا وچ ترک پریس دفتر دے دفاتر نو‏‏ں وی اڑا دتا۔ <ref name="autogenerated1">Arif Hasan Tahsin, ''The rise of Dektash to power'', {{آئی ایس بی این|9963-7738-3-4}} {{Page needed|date=September 2010}}</ref> اس نے آزادی دے حامی ترک قبرص دے قتل دا سلسلہ شروع کيتا۔ <ref name="autogenerated2">Roni Alasor, ''Sifreli Mesaj: "Trene bindir!"'', {{آئی ایس بی این|960-03-3260-6}} {{Page needed|date=September 2010}}</ref> اگلے سال ، قبرص اُتے آزادی دے معاہداں دے اختتام دے بعد ، ترک بحریہ نے ٹی ایم ٹی دے لئی ہتھیاراں تو‏ں بھریا ہويا اک جہاز قبرص بھیج دتا۔ بدنام زمانہ "ڈینس" دے واقعے وچ جہاز نو‏‏ں روک لیا گیا تے عملے نو‏‏ں رنگے ہتھو‏ں پھڑیا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cyprus-conflict.net/municipalities%20-%20markides.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20021125042952/http://www.cyprus-conflict.net/municipalities%20-%20markides.htm|archivedate=2002-11-25|title=The Divisive Problem of the Municipalities|publisher=Cyprus-conflict.net|accessdate=2008-11-23}}</ref> === 1960–1963 === [[فائل:Ethnographic distribution in Cyprus 1960.jpg|thumb| 1960 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق قبرص دا نسلی نقشہ]] برطانوی حکمرانی 1960 ء تک برقرار رہی جدو‏ں لندن-زیورک معاہداں دے تحت اس جزیرے نو‏‏ں آزاد ریاست دا اعلان کيتا گیا۔ اس معاہدے نے ترک قبرص تے یونانی قبرصی برادریاں دے ذریعہ جمہوریہ قبرص د‏‏ی اک بنیاد تشکیل دتی سی ، حالانکہ جمہوریہ نو‏‏ں دونے ہچکچاندے طبقاں دے وچکار اک ضروری سمجھوتہ دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=February 2011}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2011)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> جمہوریہ قبرص دا 1960 دا آئین ناقابل عمل ثابت ہويا ، صرف تن سال تک رہیا۔ یونانی قبرص 1958 وچ انگریزاں دے ذریعہ اجازت دتی گئی علیحدہ ترک قبرصی میونسپل کونسلاں نو‏‏ں ختم کرنا چاہندے سن ، جسنو‏ں 1960 دے معاہداں دے تحت جائزہ لیا جائے۔ بوہت سارے یونانی قبرص دے ل For ایہ بلدیات تقسیم دے راستے دا پہلا مرحلہ سی جس دا انہاں نو‏ں خدشہ سی۔ یونانی قبرص انوسیشن ، یونان دے نال اتحاد کرنا چاہندے سن جدو‏ں کہ ترک قبرصی یونان تے ترکی دے وچکار تقسیم چاہندے سن ۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="Need to show support for the theory that both wanted each (February 2011)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> یونانی قبرصی برادری وچ وی ناراضگی پھیل گئی کیونجے ترک قبرص نو‏‏ں انہاں د‏‏ی آبادی دے اعتبار تو‏ں سرکاری عہدےآں دا اک وڈا حصہ دتا گیا سی۔ آئین دے مطابق 30 فیصد سول سروس ملازمت ترک آبادی نو‏‏ں صرف 18.3٪ آبادی دے باوجود مختص کيتی گئی سی۔ <ref>Cyprus: A Country Study" U.S Library of Congress. Ed. Eric Solsten. Washington: GPO for the Library of Congress, 1991. Web. 1 October 2010</ref> ہور برآں ، نائب صدر دا منصب ترک آبادی دے لئی مخصوص کيتا گیا سی ، تے صدر تے نائب صدر دوناں نو‏ں اہ‏م امور اُتے ویٹو پاور دتا گیا سی۔ <ref name="autogenerated2000">Borowiec, Andrew. Cyprus: A Troubled Island. Westport: Praeger. 2000. 47</ref> === 1963–1974 === دسمبر 1963 وچ [[صدر قبرص|جمہوریہ دے صدر]] مکریوس نے ترک قبرص دے قانون سازاں دے ذریعہ حکومت نو‏‏ں روکنے دے بعد تیرہ آئینی ترامیم د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی سی۔ انہاں تعزیرات تو‏ں مایوس تے ایہ اعتقاد رکھدے ہوئے کہ آئین نے انتشار د‏‏ی روک سیم د‏‏ی اے ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=Turkey, Greece, and the Borders of Europe. Images of Nations in the West German Press 1950–1975|last=Reynolds|first=Douglas|date=2012|publisher=Frank & Timme GmbH|isbn=978-3-86596-441-0|pages=91}}</ref> یونانی قبرصی قیادت دا خیال سی کہ سن 1960 دے آئین دے تحت ترک قبرص نو‏‏ں جو حقوق دتے گئے سن اوہ بہت وسیع سن تے اس نے اکریٹس دا منصوبہ تیار کيتا سی ، جس دا مقصد آئین وچ اصلاحات دے حق وچ سی۔ یونانی قبرص دے ، عالمی برادری نو‏‏ں انہاں تبدیلیاں د‏‏ی درستگی دے بارے وچ راضی کرن تے کچھ دن وچ ترک قبرص نو‏‏ں متشدد طور اُتے محکوم بناواں جے اوہ اس منصوبے نو‏‏ں قبول نئيں کرن گے۔ <ref name="country12">[http://countrystudies.us/cyprus/12.htm Eric Solsten, ed. ''Cyprus: A Country Study''], Library of Congress, Washington, DC, 1991.</ref> انہاں ترامیم وچ ترک برادری نے اقلیت د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے تحفظات ترک کرنے وچ شامل کيتا ہوئے گا ، بشمول حکومت وچ نسلی کوٹے نو‏‏ں ایڈجسٹ کرنا تے صدارتی تے نائب صدارتی ویٹو اقتدار نو‏‏ں منسوخ کرنا۔ <ref name="autogenerated2000">Borowiec, Andrew. Cyprus: A Troubled Island. Westport: Praeger. 2000. 47</ref> انہاں ترامیم نو‏‏ں ترک فریق نے مسترد کردتا سی تے ترکی د‏‏ی نمائندگی نے حکومت چھڈ دتی سی ، حالانکہ اس اُتے کچھ تنازعہ اے کہ آیا انہاں نے احتجاج وچ چھڈیا یا نیشنل گارڈ دے ذریعہ انھاں مجبور کيتا گیا۔ 1960 دا آئین ٹُٹ گیا تے فرقہ وارانہ تشدد 21 دسمبر 1963 نو‏‏ں شروع ہويا ، جدو‏ں یونانی قبرص پولیس وچ شامل اک واقعے وچ دو ترک قبرص ہلاک ہوگئے۔ ترکی ، برطانیہ تے یونان ، زیورک تے لندن معاہداں دے ضامن جو قبرص د‏‏ی آزادی دا باعث بنے سن ، جنرل پیٹر ینگ د‏‏ی سربراہی وچ جزیرے وچ نیٹو فورس بھیجنا چاہندے سن ۔ {{حوالہ درکار|date=July 2011}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2011)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> دونے صدر مکریوس تے ڈاکٹر کوک نے امن د‏‏ی کالاں جاری کيتیاں ، لیکن انہاں نو‏‏ں نظرانداز کردتا گیا۔ دراں اثنا ، تشدد بھڑک اٹھنے دے اک ہفتہ دے اندر ، ترک فوج دا دستہ اپنی بیرکاں تو‏ں ہٹ گیا تے نیکوسیا دے اس پار جزیرے د‏‏ی کرینیا روڈ تک د‏‏ی انتہائی اسٹریٹجک پوزیشن اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، جزیرے د‏‏ی تاریخی جگ رگ۔ انہاں نے 1974 تک اس سڑک اُتے کنٹرول برقرار رکھیا ، اس وقت اس نے ترکی دے فوجی حملے وچ اک اہ‏م کڑی دے طور اُتے کم کيتا سی۔ 20 جولائ‏ی 1974 وچ ترکی دے حملے تک ، 1963 تو‏ں لے ک‏ے ، یونانی قبرص جو سڑک نو‏‏ں استعمال کرنا چاہندے سن ، صرف جدو‏ں ہی اقوام متحدہ دے قافلے دے نال ہوسکدے سن تاں اوہ ایسا کرسکدے سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=17ciO6lCxT0C&pg=PA106&dq=nicosia+kyrenia+road#v=onepage&q=nicosia%20kyrenia%20road&f=false|title=A Business of Some Heat: The United Nations Force in Cyprus Before and During the 1974 Turkish Invasion|last=Henn|first=Francis|date=2004|publisher=Casemate Publisher|isbn=978-1-84415-081-6|pages=106–7|access-date=16 March 2015}}</ref> شمالی نیکوسیا دے 700 ترک باشندے ، جنہاں وچ خواتین تے بچے وی سن ، نو‏‏ں یرغمال بنا لیا گیا سی۔ <ref name="Kyle1997">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=cWi6AAAAIAAJ|title=Cyprus: in search of peace|last=Keith Kyle|date=22 December 1997|publisher=MRG|isbn=978-1-897693-91-9|page=13}}</ref> اس تشدد دے نتیجے وچ 364 ترک تے 174 یونانی قبرص د‏‏ی ہلاکت ، <ref name="oberling120">Oberling, Pierre. ''The road to Bellapais'' (1982), Social Science Monographs, [https://books.google.com/books?ei=EMbjTcnNDs_z-gbg-NXSBg&ct=result&id=XIK6AAAAIAAJ&dq=pierre+oberling+364&q=According+to+official+records%2C+364+Turkish+Cypriots+and+174+Greek+Cypriots+were+killed+during+the+1963-1964+crisis.#search_anchor p.120]: "According to official records, 364 Turkish Cypriots and 174 Greek Cypriots were killed during the 1963–1964 crisis."</ref> 109 ترک قبرص یا مخلوط دیہات د‏‏ی تباہی تے 25،000 تو‏ں 30،000 ترک قبرصی بے گھر ہوئے۔ <ref name="hoff">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=LZXbg3ZwvGoC&dq=|title=Legal aspects of the Cyprus problem: Annan Plan and EU accession|last=Hoffmeister, Frank|publisher=EMartinus Nijhoff Publishers|year=2006|isbn=978-90-04-15223-6|pages=17–20}}</ref> برطانوی ''[[روزنامہ ٹیلی گراف|ڈیلی ٹیلیگراف]]'' نے بعد وچ اسنو‏ں "اینٹی ترک پوگوم" کہیا۔ <ref name="TELTd2">{{cite news|title=Turkish distractions|url=https://www.telegraph.co.uk/comment/telegraph-view/3639566/Turkish-distractions.html|accessdate=8 February 2011|newspaper=The Daily Telegraph|date=30 April 2007|author=Telegraph View (represents the editorial opinion of The Daily Telegraph and The Sunday Telegraph)|quote=we called for intervention in Cyprus when the anti-Turkish pogroms began in the 1960s}}</ref> اس دے بعد ترکی نے اک بار فیر تقسیم دا نظریہ پیش کيتا۔ خاص طور اُتے ترک قبرص ملیشیا دے زیر کنٹرول علاقےآں دے آس پاس علاقےآں وچ لڑائی د‏‏ی شدت تے ہور آئین د‏‏ی ناکامی نو‏‏ں ممکنہ ترک حملے دے جواز دے طور اُتے استعمال کيتا گیا۔ ترکی یلغار دے دہانے اُتے سی جدو‏ں [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکی صدر]] جانسن نے 5 جون 1964 دے اپنے مشہور خط وچ کہیا سی کہ امریکا اک ممکنہ حملے دے خلاف اے تے کہیا اے کہ جے قبرص اُتے حملہ تنازعہ پیدا کردا اے تاں اوہ ترکی د‏‏ی مدد نو‏‏ں نئيں آئے گا۔ سوویت یونین دے نال۔ <ref>Bahcheli, Tazun. Cyprus in the Politics of Turkey since 1955, in: Norma Salem (ed). Cyprus: A Regional Conflict and its Resolution. London: The Macmillan Press Ltd, 1992, 62–71. 65</ref> اک ماہ بعد ، امریکی وزیر خارجہ ، ڈین رسک دے تیار کردہ منصوبے دے دائرہ کار وچ ، یونان تے ترکی دے نال گل گل دا آغاز ہويا۔ <ref>Pericleous, Chrysostoms. "The Cyprus Referendum: A Divided Island and the Challenge of the Annan Plan." London: I.B Taurus &Co Ltd. 2009.84–89, 105–107</ref> اس بحران دے نتیجے وچ انتظامیہ وچ ترک قبرصی مداخلت دا خاتمہ ہويا تے انہاں دا ایہ دعویٰ کہ اس نے اپنی قانونی حیثیت کھو دتی ا‏‏ے۔ <ref name="hoff"/> اس واقعے د‏‏ی نوعیت حالے وی متنازعہ ا‏‏ے۔ کچھ علاقےآں وچ ، یونانی قبرص نے ترک قبرص نو‏‏ں سرکاری عمارتاں وچ جانے تے داخل ہونے تو‏ں روکیا ، جدو‏ں کہ کچھ قبرص نے ترک قبرصی انتظامیہ د‏‏ی کال د‏‏ی وجہ تو‏ں رضاکارانہ طور اُتے دستبرداری تو‏ں انکار کردتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=xTL382g5sWwC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=The Cyprus Problem: What Everyone Needs to Know|last=Ker-Lindsay|first=James|date=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-975716-9|pages=35–6}}</ref> انہاں نے مختلف علاقےآں وچ انکلیواں وچ رہنا شروع کيتا جنہاں نو‏ں نیشنل گارڈ نے ناکہ لگایا سی تے ترکی د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی براہ راست تائید حاصل سی۔ جمہوریہ دے ڈھانچے نو‏‏ں یکطرفہ طور اُتے مکریوس نے تبدیل کيتا سی تے نیکوسیا نو‏‏ں [[قبرص وچ اقوام متحدہ بفر زون|گرین لائن]] نے تقسیم کيتا سی ، جس وچ یو این ایف آئی سی وائی پی دے دستے تعینات سن ۔ اس دے جواب وچ ، یونانی افواج دے ذریعہ انہاں د‏‏ی نقل و حرکت تے بنیادی رسد تک رسائی زیادہ محدود ہوگئی۔ <ref>Oberling, Pierre. The Road to Bellapais: the Turkish Cypriot exodus to Northern Cyprus. New York: Columbia University Press. 1982, 58</ref> 1967 وچ اک بار فیر لڑائی شروع ہوگئی ، جدو‏ں ترک قبرصاں نے تحریک آزادی د‏‏ی ہور آزادی دے لئی زور دتا۔ اک بار فیر ، صورتحال اس وقت تک طے نئيں ہوئی جدو‏ں تک کہ ترکی نے اس بنیاد اُتے حملہ کرنے د‏‏ی دھمکی نہ دتی کہ اوہ یونانی قبرص د‏‏ی افواج دے ذریعہ ترک آبادی نو‏‏ں نسلی صفائی تو‏ں بچائے گا۔ اس تو‏ں بچنے دے لئی ، یونان نو‏‏ں جزیرے تو‏ں اپنی کچھ فوجاں ہٹانے اُتے مجبور کرنے اُتے سمجھوتہ کيتا گیا۔ EOKA دے رہنما جارجیو گریواس دے لئی ، قبرص چھڈنے اُتے مجبور ہونا پئے گا تے قبرص حکومت نو‏‏ں ترک آبادیاں د‏‏ی آوا جائی تے رسد د‏‏ی کچھ پابندیاں ختم کرنے اُتے مجبور کيتا جائے گا۔ <ref>Pericleous, Chrysostoms. "The Cyprus Referendum: A Divided Island and the Challenge of the Annan Plan." London: I.B Taurus &Co Ltd. 2009. 101</ref> == یونانی فوجی بغاوت تے ترکی دا حملہ == 1974 دے موسم بہار وچ ، یونانی قبرصی انٹیلیجنس نے دریافت کيتا کہ EOKA-B صدر [[مکاریوس سوم|مکراریس]] <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cyprus-conflict.net/makarios%20to%20ghizikis.htm|title=Makarios writes General Ghizikis|publisher=Cyprus-conflict.net|date=July 1974|accessdate=2008-11-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080724223409/http://www.cyprus-conflict.net/makarios%20to%20ghizikis.htm|archivedate=24 July 2008}}</ref> دے خلاف بغاوت د‏‏ی منصوبہ بندی کر رہیا اے جسنو‏ں ایتھنز دے فوجی جنٹا نے سپانسر کيتا سی۔ سنہ 1967 وچ ایتھنز وچ فوجی بغاوت دے دوران جنٹا اقتدار وچ آچکيا سی۔ 17 نومبر دے طالب علم بغاوت دے بعد 1973 دے موسم خزاں وچ ایتھنز وچ اک ہور بغاوت ہوچکيت‏ی سی جس وچ اصل یونانی جنٹا د‏‏ی جگہ اک ہور فحش کارکن نے لے لیا سی۔ چیف آف ملٹری پولیس ، بریگیڈیئر آئوناڈس ، اگرچہ اصل سربراہ جنرل فیدن گیزکیس سی۔ آئوینیڈس دا خیال سی کہ مکراریس ہن انوسیسیس دا حقیقی حامی نئيں اے ، تے اسنو‏ں کمیونسٹ ہمدرد ہونے دا شبہ ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں یوآنیدیس EOKA-B تے نیشنل گارڈ د‏‏ی حمایت ک‏ر رہ‏ے سن کیونجے انہاں نے مکریو نو‏‏ں کمزور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ <ref>"Cyprus: A Country Study" U.S Library of Congress. Ed. Eric Solsten. Washington: GPO for the Library of Congress, 1991. Web. Retrieved 1 October 2010.</ref> 2 جولائ‏ی 1974 نو‏‏ں ، مکریوس نے صدر گیزکیس نو‏‏ں اک کھلا خط لکھیا جس وچ دو ٹوک شکایت کیت‏‏ی گئی سی کہ 'یونانی فوجی حکومت دے کارکن' EOKA-B 'دہشت گرد تنظیم د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی حمایت تے ہدایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے ایہ وی حکم دتا کہ یونان قبرص تو‏ں قبرص نیشنل گارڈ وچ لگ بھگ 600 یونانی افسران نو‏‏ں ہٹا دے۔ <ref>Borowiec, Andrew. "The Mediterranean Feud", New York: Praeger Publishers, 1983, 98.</ref> یونانی حکومت دا فوری جواب بغاوت نو‏‏ں اگے ودھانے دا حکم دینا سی۔ 15 جولائ‏ی 1974 نو‏‏ں اس دے یونانی افسران د‏‏ی سربراہی وچ قبرص نیشنل گارڈ دے سیکشنز نے حکومت دا تختہ الٹ دتا۔ <ref name="TIME">{{حوالہ رسالہ}}</ref> اس حملے وچ مکریوس معمولی طور اُتے موت تو‏ں بچ گئے۔ اوہ اس دے پچھلے دروازے تو‏ں صدارتی محل تو‏ں بھج گیا تے [[پافوس]] چلا گیا ، جتھ‏ے انگریزاں نے ویسٹ لینڈ ونور ونڈ دے ذریعہ اسنو‏ں بازیافت کرنے وچ کامیاب رہیا {{حوالہ درکار|date=January 2011}} 16 جولائ‏ی د‏‏ی سہ پہر وچ ہیلی کاپٹر تے اس نے اکروتری تو‏ں مالٹا دے لئی اک [[شاہی فضائیہ|رائل ایئر فورس]] آرمسٹرونگ وائٹ ورتھ آرگوسی ٹرانسپورٹ طیارے وچ تے اوتھ‏ے تو‏ں اگلی صبح ڈی ہیویلینڈ کامیٹ دے ذریعہ لندن روانہ ہويا۔ <ref name="TIME">{{حوالہ رسالہ}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=JOHYjyShuGIC&pg=PA206&lpg=PA206&dq=makarios+whirlwind#v=onepage&q=makarios%20whirlwind&f=false|title=America, Britain and the Cyprus Crisis of 1974: Calculated Conspiracy Or Foreign Policy Failure?|last=Constandinos|first=Andreas|date=2009|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4678-8707-6|page=206|access-date=5 March 2015}}</ref> اس دوران ، [[نکوس سامپسون|نیکوس سمپسن]] نو‏‏ں نويں حکومت دا عارضی صدر قرار دتا گیا۔ سیمپسن اک انتہائی قوم پرست ، ''اینولوس'' نواز حامی سی جو جنونی طور اُتے ترکی مخالف سمجھیا جاندا سی تے اس نے پہلے دے تنازعات وچ ترک شہریاں دے خلاف تشدد وچ حصہ لیا سی۔ <ref name="TIME">{{حوالہ رسالہ}}</ref><ref>Oberling, Pierre. The Road to Bellapais: the Turkish Cypriot exodus to Northern Cyprus. New York: Columbia University Press. 1982.</ref> سمپسن حکومت نے ریڈیو اسٹیشناں اُتے قبضہ کيتا تے اعلان کيتا کہ مکریوس نو‏‏ں ہلاک کردتا گیا ا‏‏ے۔ لیکن مکراریس ، جو لندن وچ محفوظ نيں ، جلد ہی انہاں خبراں دا مقابلہ کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ <ref>Borowiec, Andrew. "The Mediterranean Feud". New York: Praeger Publishers, 1983,pg. 99</ref> بغاوت وچ ہی ، 91 افراد ہلاک ہوئے سن ۔ ترک-قبرص مکاریو دے خلاف بغاوت تو‏ں متاثر نئيں ہوئے۔ اس د‏ی اک وجہ ایہ وی سی کہ یوآنیدیس ترک ردعمل نو‏‏ں اکسانا نئيں چاہندے سن ۔ <ref>The Tragic Duel and the Betrayal of Cyprus-Marios Adamides-2012</ref> {{Page needed|date=July 2014}} اس بغاوت دے ردعمل وچ ، امریکی وزیر خارجہ [[ہنری کسنجر]] نے جوزف سسکو نو‏‏ں اس تنازعہ وچ ثالثی د‏‏ی کوشش کرنے دے لئی بھیجیا۔ <ref name="TIME">{{حوالہ رسالہ}}</ref> ترکی نے امریکی مذاکرات کار دے توسط تو‏ں یونان نو‏‏ں مطالگل کيتی لسٹ جاری کردتی۔ انہاں مطالبات وچ نیکوس سمپسن د‏‏ی فوری برطرفی ، قبرص نیشنل گارڈ تو‏ں 650 یونانی افسران د‏‏ی واپسی ، اپنی آبادی دے تحفظ دے لئی ترک فوجیاں دا داخلہ ، دونے آبادیاں دے مساوی حقوق تے ترک قبرص دے شمالی ساحل تو‏ں سمندر تک رسائی شامل ا‏‏ے۔ .<ref>Dodd, Clement. "The History and Politics of the Cyprus Conflict." New York: Palgrave Macmillan 2010,113.</ref> وزیر اعظم [[بلند ایجوت|بولینٹ ایکویت]] د‏‏ی سربراہی وچ ترکی نے فیر معاہدے د‏‏ی گارنٹی دے دستخط کنندہ دے طور اُتے برطانیہ تو‏ں اپیل د‏‏ی کہ اوہ قبرص نو‏‏ں اپنی غیرجانبدار حیثیت اُتے پرتن دے لئی کارروائی کرے۔ برطانیہ نے اس پیش کش نو‏‏ں مسترد کردتا ، تے آپریشن دے حصے دے طور اُتے ترکی نو‏‏ں قبرص اُتے اپنے اڈے استعمال کرنے د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں انکار کردتا۔ <ref>Kassimeris, Christos. "Greek Response to the Cyprus Invasion" Small Wars and Insurgencies 19.2 (2008): 256–273. EBSCOhost 28 September 2010. 258</ref> === پہلا ترک حملہ ، جولائ‏ی 1974 === [[فائل:06. Operación Atila. Tarde del 20 Jul.PNG|thumb| 20 جولائ‏ی 1974 دے اواخر وچ ترک افواج دا مقام۔]] ترکی نے 20 جولائ‏ی 1974 نو‏‏ں ہفتہ نو‏‏ں قبرص اُتے حملہ کيتا۔ شمالی ساحل اُتے یونان تے یونانی قبرص د‏‏ی افواج دے خلاف مزاحمت دے لئی شمالی ساحل اُتے [[کیرینیہ|کیرینیا (گرنے)]] اُتے صبح دے وقت تو‏ں کچھ پہلے ہی بھاری مسلح فوجی اترا۔ انقرہ نے کہیا کہ اوہ ترک قبرص دے تحفظ تے قبرص د‏‏ی آزادی د‏‏ی ضمانت دے لئی معاہدے د‏‏ی گارنٹی دے تحت اپنا حق منگ رہیا ا‏‏ے۔ <ref>Kassimeris, Christos. "Greek Response to the Cyprus Invasion" Small Wars and Insurgencies 19.2 (2008): 256–273. EBSCOhost 28 September 2010, 258.</ref> جدو‏ں 22 جولائ‏ی نو‏‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل جنگ بندی حاصل کرنے دے قابل سی ، ترک افواج قبرص دے 3٪ علاقے ، کرینیا تے نیکوسیا دے وچکار اک تنگ راستہ اختیار کر رہ‏ی سن ، <ref>{{حوالہ ویب|title=Η Τουρκική Εισβολή στην Κύπρο|url=http://www.sansimera.gr/articles/649|publisher=Sansimera.gr|quote=Σ’ αυτό το χρονικό σημείο, οι Τούρκοι ελέγχουν το 3% του Κυπριακού εδάφους, έχοντας δημιουργήσει ένα προγεφύρωμα, που συνδέει την Κερύνεια με τον τουρκοκυπριακό θύλακο της Λευκωσίας. (''At this point in time, the Turks control 3% of Cypriot territory, having created a bridgehead connecting Kyrenia with the Turkish Cypriot enclave in Nicosia.'')|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2022-07-20|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220720081628/https://www.sansimera.gr/articles/649|url-status=dead}}</ref> جس وچ اوہ اس د‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے وسیع کرنے وچ کامیاب ہوگئے سن ۔ قرارداد 353 وچ جنگ بندی دا مطالبہ کيتا گیا۔ <ref>Mehmet Ali Birand, "30 sıcak gün", March 1976</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=KPQcAQAAMAAJ|title=Minority Rights Group Report|publisher=The Group|year=1983|volume=1–49|page=130|quote=The crisis of 1974: The Turkish assault and occupation CYPRUS: IN SEARCH OF PEACE The crisis of 1974: The Turkish … UN was able to obtain a ceasefire on 22 July the Turkish Army had only secured a narrow corridor between Kyrenia and Nicosia, which it widened during the next few days in violation of the terms, but which it was impatient to expand further on military as well as political grounds.}}</ref><ref name="Phillips1995">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=-yqef6TQj48C&pg=PA128|title=Envoy Extraordinary: A Most Unlikely Ambassador|last=Horace Phillips|date=15 September 1995|publisher=The Radcliffe Press|isbn=978-1-85043-964-6|page=128|quote=Troops landed around Kyrenia, the main town on that coast, and quickly secured a narrow bridgehead. …}}</ref> 20 جولائ‏ی نو‏‏ں ، [[لیماسول|لیماسول دے]] ترک قبرصی چھاپہ دے 10،000 باشندےآں نے قبرص نیشنل گارڈ دے سامنے ہتھیار ڈال دئے۔ اس دے بعد ، ترک قبرص تے یونانی قبرص دے عینی شاہدین دے اکاؤنٹس دے مطابق ، ترک قبرص دا کوارٹر جل گیا ، خواتین نے عصمت دری د‏‏ی تے بچےآں نو‏‏ں گولی مار دی۔ <ref name="fof">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=ZLghm1Ot0moC&dq=cyprus+national+guard+1974+enclave+limassol&q=Limassol|title=Facts on File Yearbook 1974|date=1975|publisher=Facts on File|page=590}}</ref><ref name="oberlinglim">{{حوالہ کتاب|title=The Road to Bellapais: The Turkish Cypriot Exodus to Northern Cyprus|last=Oberling|first=Pierre|date=1982|publisher=Boulder: Social Science Monographs|isbn=978-0-88033-000-8|pages=164–5|quote=[…] children were shot in the street and the Turkish quarter of Limassol was burnt out by the National Guard.}}</ref> 1،300 ترک قبرصی اس دے بعد جیل دے اک کیمپ وچ قید سن ۔ <ref name="ros1">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=kNELAQAAIAAJ&dq=cyprus+national+guard+1974+enclave+limassol&q=Limassol+camp|title=United Nations Peacekeeping: Europe, 1946–1979|last=Higgins|first=Rosalyn|publisher=Oxford University Press|year=1969|isbn=978-0-19-218322-4|page=375}}</ref> [[فاماگوستا]]<nowiki/>انکلیو نو‏‏ں گولہ باری دا نشانہ بنایا گیا سی تے ترکی دے قبرصی شہر [[لیفکا]]<nowiki/>پر یونانی قبرصی فوج نے قبضہ کيتا سی۔<ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=vp83AAAAIAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Turkey's Foreign Policy in Transition: 1950–1974|last=Karpat|first=Kemal|date=1975|publisher=Brill|isbn=9789004043237|page=201}}</ref> [[عالمی کمیٹی برائے صلیب احمر|ریڈ کراس د‏ی بین الاقوامی کمیٹی دے]] مطابق ، اس مرحلے اُتے تے دوسرے حملے تو‏ں پہلے اٹھائے گئے جنگی قیدیاں وچ [[آدانا|اڈانا]] وچ 385 یونانی قبرص ، سرائے جیل وچ 63 یونانی قبرص تے قبرص دے مختلف کیمپاں وچ 3،268 ترک قبرصی شامل سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=01VI5Fj0vnQC&pg=PA10&dq=adana+camps+turkey+1974#v=onepage&q=adana%20camps%20turkey%201974&f=false|title=Israel Yearbook on Human Rights 1998|date=1999|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=9789041112958|editor-last=Dinstein|editor-first=Yoram|page=10|editor-last2=Domb|editor-first2=Fania}}</ref> === یونانی جنت‏ا تے امن مذاکرات دا خاتمہ === 23 جولائ‏ی 1974 نو‏‏ں یونانی فوجی جنت‏ا بنیادی طور اُتے قبرص وچ پیش آنے والے واقعات د‏‏ی وجہ تو‏ں گر گیا۔ جلاوطنی وچ یونانی سیاسی رہنماواں نے وطن واپس جانا شروع کيتا۔ 24 جولائ‏ی 1974 نو‏‏ں قسطنطنیہ کرامینلس پیرس تو‏ں واپس آیا تے انہاں نے بطور وزیر اعظم حلف لیا۔ انہاں نے یونان نو‏‏ں جنگ وچ داخل ہونے تو‏ں روک دتا ، ایہ ایسا فعل اے جس اُتے غداری دے عمل دے طور اُتے بہت تنقید کيتی جاندی سی۔ اس دے فورا بعد ہی نیکوس سمپسن نے صدارت دا عہدہ چھڈ دتا تے گلافکوس کلیریڈس نے عارضی طور اُتے صدر دا عہدہ سنبھال لیا۔ <ref>Borowiec, Andrew. Cyprus: A Troubled Island. Westport: Praeger. 2000, 89.</ref> امن مذاکرات دا پہلا دور 25 تے 30 جولائ‏ی 1974 دے درمیان [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ]] دے [[جنیوا]] وچ [[جنیوا|ہويا]] ، برطانوی سکریٹری خارجہ جیمز کالهان نے تِناں ضامن طاقتاں د‏‏ی کانفرنس طلب کرلئی- اوتھ‏ے انہاں نے اک اعلامیہ جاری کيتا کہ ترکی دے قبضے دے علاقے نو‏‏ں ودھایا نئيں جانا چاہیدا ، یونانیاں دے ذریعہ ترک محصورین نو‏‏ں فوری طور اُتے خالی کرایا جائے ، تے امن بحالی تے دوبارہ قیام دے لئی جنیوا وچ موجود دو قبرصی برادریاں دے نال اک ہور کانفرنس وی منعقد کيت‏ی جائے۔ آئینی حکومت۔ اس تو‏ں پہلے ہی انہاں نے دو مشاہدات کیتے ، اک تاں 1960 دے آئین نو‏‏ں برقرار رکھنا ، تے دوسرا اسنو‏ں ترک کرنے دا نظارہ کيتا۔ انہاں نے ترک نائب صدر تو‏ں اپنے فرائض دوبارہ شروع کرنے دا مطالبہ کيتا ، لیکن انہاں نے 'دو خود مختار انتظامیہ دے عمل وچ ، یونانی قبرصی برادری تے ترک قبرصی برادری دے وجود نو‏‏ں وی نوٹ کيتا'۔ جب 14 اگست 1974 نو‏‏ں دوسری جنیوا کانفرنس دا اجلاس ہويا اس وقت تک ، بین الاقوامی ہمدردی (جو اپنے پہلے حملے وچ ترکاں دے نال تھی) ہن یونان د‏‏ی طرف پلٹ رہی سی کہ اس نے جمہوریت بحال رکھی ا‏‏ے۔ امن مذاکرات دے دوسرے دور وچ ، ترکی نے قبرص حکومت تو‏ں [[وفاق|وفاقی ریاست]] ، تے آبادی د‏‏ی منتقلی دے لئی اپنے منصوبے نو‏‏ں قبول کرنے دا مطالبہ کيتا۔ <ref>Dodd, Clement. "The History and Politics of the Cyprus Conflict." New York: Palgrave MamMillan 2010, 119</ref> جدو‏ں قبرص دے قائم مقام صدر کلیریڈس نے ایتھنز تے یونانی قبرص دے رہنماواں تو‏ں مشورہ کرنے دے لئی 36 تو‏ں 48 گھنٹےآں دا وقت منگیا تاں ، ترک وزیر خارجہ نے کلیریڈس تو‏ں اس موقع د‏‏ی تردید د‏‏ی کہ مکراریس تے ہور اسنو‏ں زیادہ وقت کھیلنے دے لئی استعمال کرن گے۔ <ref>"Cyprus: A Country Study" U.S Library of Congress. Ed. Eric Solsten. Washington: GPO for the Library of Congress, 1991. Web. 1 October 2010.</ref> === دوسرا ترک حملہ ، 14۔16 اگست 1974 === [[فائل:Cy-map.png|سجے|thumb| نقشہ قبرص د‏‏ی تقسیم دکھا رہیا اے ]] ترک وزیر خارجہ توران گونی نے وزیر اعظم [[بلند ایجوت]] تو‏ں کہیا سی ، "جدو‏ں ميں ایہ کہندا ہاں کہ عایشہ چھیويں اُتے جانا چاہیئے" {{Efn|Ayşe is a daughter of Turan Güneş, today Ayşe Güneş Ayata<ref>Alper Sedat Aslandaş & Baskın Bıçakçı, ''Popüler Siyasî Deyimler Sözlüğü'', İletişim Yayınları, 1995, {{ISBN|975-470-510-0}}, p. 34.</ref>}} ( [[ترکی زبان|ترک]] '':"Ayşe Tatile Çıksın " عایشہ تعطیل )،'' تاں اس دا مطلب ایہ ہوئے گا کہ ساڈی مسلح افواج حرکت وچ آنے دے لئی تیار ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے تک کہ جے ٹیلیفون لائن ٹیپ کردتی گئی اے ، تاں اس تو‏ں کوئی شک نئيں ہوئے گا۔ " <ref>Jan Asmussen, ''Cyprus at war: Diplomacy and Conflict during the 1974 Crisis'', I.B. Tauris, 2008, {{آئی ایس بی این|978-1-84511-742-9}}, [https://books.google.com/books?id=YWMMAQAAMAAJ&q=%22Ayse+is+going+on+vacation%22&dq=%22Ayse+is+going+on+vacation%22&hl=en&ei=RAATTtP9E6XjmAXTyLCxDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCgQ6AEwAA p. 191.]</ref> کانفرنس ٹوٹنے دے ڈیڑھ گھنٹہ بعد ، توران گینی نے ایجوت نو‏‏ں فون کيتا تے کوڈ جملہ کہیا۔ 14 اگست نو‏‏ں ترکی نے اپنا "دوسرا امن آپریشن" شروع کيتا ، جس دے نتیجے وچ قبرص دے 37٪ حصے اُتے ترک قبضہ ہويا۔ برطانیہ دے اس وقت دے سکریٹری خارجہ (بعد وچ وزیر اعظم) جیمز کالغان نے بعد وچ ایہ انکشاف کيتا سی کہ [[وزیر خارجہ ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکی وزیر خارجہ]] [[ہنری کسنجر]] نے ترک لینڈنگ نو‏‏ں پہلے از وقت خالی کرنے دے لئی گھٹ تو‏ں گھٹ اک [[برطانوی مسلح افواج|برطانوی فوجی]] کارروائی نو‏‏ں "ویٹو" کيتا سی۔ {{حوالہ درکار|date=August 2018}} ترک دا قبضہ [[لوروجینا|لوراوجینا خلیج دی]] حد تک جنوب تک پہنچیا۔ اس عمل وچ ، بوہت سارے یونانی قبرص مہاجر بن گئے۔ پناہ گزیناں د‏‏ی تعداد 140،000 تو‏ں 160،000 دے درمیان دسی جارہی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=hzEDg6-d80MC&dq=Cyprus:+a+troubled+island&printsec=frontcover|title=Cyprus: A Troubled Island|last=Borowiec|first=Andrew|publisher=Greenwood Press|year=2000|isbn=978-0-275-96533-4|location=Westport, CT|page=2}}</ref> جنگ بندی لائن 1974 تو‏ں جزیرے د‏‏ی دو جماعتاں نو‏‏ں وکھ کردی اے ، تے عام طور اُتے اسنو‏ں [[قبرص وچ اقوام متحدہ بفر زون|گرین لائن]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ تنازعہ دے بعد ، قبرص دے نمائندےآں تے اقوام متحدہ نے 51،000 ترک قبرص دے باقی حصے د‏‏ی منتقلی اُتے رضامندی ظاہر کیت‏‏ی جنہاں نے شمال وچ آباد ہونے دے لئی اپنے گھر نئيں چھڈے سن ، جے اوہ ایسا کرنا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] نے ترکی دے اس اقدام د‏‏ی قانونی حیثیت نو‏‏ں چیلنج کيتا اے ، کیو‏ں کہ معاہدے د‏‏ی گارنٹی دے آرٹیکل فور وچ ریاست دے معاملات د‏‏ی بحالی دے واحد مقصد دے نال ضامن نو‏‏ں کارروائی کرنے دا حق ملدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.moi.gov.cy/moi/PIO/PIO.nsf/All/22638F36A046D6A2C2256DC9002FE01F?OpenDocument|title=Press and Information office (Cyprus)|accessdate=2007-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071021183149/http://www.moi.gov.cy/moi/PIO/PIO.nsf/All/22638F36A046D6A2C2256DC9002FE01F?OpenDocument|archivedate=21 October 2007}} Retrieved 19 September 2012 via Web Archive</ref> ترکی دے حملے دے بعد تو‏ں، پر، جمہوریہ د‏‏ی خودمختاری تے علاقائی سالمیت د‏‏ی حفاظت، لیکن الٹا اثر پيا نئيں کيتا: ''اصل'' جمہوریہ د‏‏ی تقسیم تے شمال وچ اک علیحدہ سیاسی وجود د‏‏ی تخلیق. 13 فروری 1975 نو‏‏ں ، ترکی نے جمہوریہ قبرص دے مقبوضہ علاقےآں نو‏‏ں بین الاقوامی برادری د‏‏ی عالمی مذمت قرار دیندے ہوئے ، "جمہوریہ ترک ریاست" دے طور اُتے اعلان کيتا (دیکھو اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 367 )۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/documents/sc/res/1975/res367e.pdf|title=Security Resolution 367}}</ref> اقوام متحدہ نے 1960 وچ جمہوریہ قبرص د‏‏ی خودمختاری نو‏‏ں اپنی آزادی د‏‏ی شرائط دے مطابق تسلیم کيتا۔ ایہ تنازعہ ترکی دے قبرص ، یونان تے [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین دے]] نال تعلقات نو‏‏ں متاثر کردا ا‏‏ے۔ ''نوٹ'' {{حواشی}} ==== یونانی قبرص دے خلاف ==== [[فائل:Famagusta-Varosha 2007.JPG|کھبے|thumb| 1974 وچ جدو‏ں اس دے باشندے فرار ہوگئے تے اوہ فوجی کنٹرول وچ رہے تاں [[واروشا، فاماگوستا|فام گوستا دے نواحی]] علاقے [[واروشا، فاماگوستا|ووروشا (ماریا)]] نو‏‏ں ترک کردتا گیا ]] یورپی کمیشن برائے انسانی حقوق دے ذریعہ ، افراد نو‏‏ں بے گھر کرنے ، آزادی تو‏ں محروم رہنا ، بد سلوک ، زندگی تو‏ں محرومی تے مال تو‏ں محروم ہونے دے الزام وچ ترکی نو‏‏ں قصوروار قرار دتا گیا سی۔ <ref name="Scribd">European Commission of Human Rights, "Report of the Commission to Applications 6780/74 and 6950/75", Council of Europe, 1976, [https://www.scribd.com/doc/66250437/The-Council-of-Europe-s-SECRET-Report-1976-Cyprus-barbary p. 160,161,162,163.], [https://web.archive.org/web/20111012225604/https://www.scribd.com/doc/66250437/The-Council-of-Europe-s-SECRET-Report-1976-Cyprus-barbary Link from Internet Archive]</ref><ref name="HUDOC">{{حوالہ ویب|title=Cyprus v. Turkey – HUDOC|url=http://hudoc.echr.coe.int/webservices/content/pdf/001-142541?TID=thkbhnilzk|publisher=ECHR}}</ref><ref name="Government of Cyprus">{{حوالہ ویب|title=APPLICATIONS/REQUÉTES N° 6780/74 6 N° 6950/75 CYPRUS v/TURKEY CHYPRE c/TURQUI E|url=http://www.law.gov.cy/law/lawoffice.nsf/0/1D071D58826551D8C2257424002E1B36/$file/Cyprus%20v.%20Turkey%2026.5.1975.pdf|website=Government of Cyprus|access-date=2020-10-02|archivedate=2019-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190604150833/http://www.law.gov.cy/law/lawoffice.nsf/0/1D071D58826551D8C2257424002E1B36/$file/Cyprus%20v.%20Turkey%2026.5.1975.pdf}}</ref> مقبوضہ شمالی وچ جزیرے د‏‏ی اک تہائی یونانی آبادی نو‏‏ں انہاں دے گھراں تو‏ں زبردستی زبردستی مجبور کرنے ، انہاں د‏‏ی واپسی نو‏‏ں روکنے تے ترکاں نو‏‏ں سرزمین ترکی تو‏ں آباد کرنے د‏‏ی ترک پالیسی نو‏‏ں نسلی صفائی د‏‏ی اک مثال سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Cyprus: a troubled island|last=Borowiec, Andrew|publisher=Praeger|year=2000|isbn=978-0-275-96533-4|location=New York|page=2|doi=|oclc=|access-date=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Reuniting Cyprus?|url=https://jacobinmag.com/2017/01/cyprus-reunification-negotiations-akel-kke-greece-turkey|accessdate=2020-08-02|website=jacobinmag.com|language=en-US}}</ref> 1976 وچ تے فیر 1983 وچ ، انسانی حقوق دے یورپی کمیشن نے ترکی نو‏‏ں انسانی حقوق دے یوروپی کنونشن د‏‏ی بار بار خلاف ورزیاں دا مرتکب پایا۔ یونانی قبرصی پناہ گزیناں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی املاک وچ واپسی تو‏ں روکنے اُتے ترکی د‏‏ی مذمت کيتی گئی ا‏‏ے۔ <ref name="auto">{{حوالہ ویب|url=http://www.cyprus-dispute.org/materials/echr/index.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725214327/http://www.cyprus-dispute.org/materials/echr/index.html|archivedate=2011-07-25|title=JUDGEMENT IN THE CASE OF CYPRUS v. TURKEY 1974–1976}}</ref> 1976 تے 1983 دے یورپی کمیشن برائے انسانی حقوق د‏‏ی رپورٹاں درج ذیل نيں: {{quote|کنونشن دے متعدد مضامین د‏‏ی خلاف ورزیاں دے پائے جانے دے بعد ، کمیشن نوٹ کردا اے کہ کنونشن د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی جانے والی کارروائیاں نو‏‏ں خصوصی طور اُتے قبرص وچ دو برادریاں وچو‏ں اک ، یعنی یونانی قبرصی برادری دے ممبراں دے خلاف ہدایت کيتی گئی سی۔ اس دا نتیجہ گیارہ ووٹاں تو‏ں تن تک پہنچیا اے کہ اس طرح ترکی اس مضمون وچ درج حقوق تے آزادی نو‏‏ں حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہیا اے جداں کہ کنونشن دے [[آرٹیکل 14]] د‏‏ی ضرورت دے مطابق نسلی نژاد ، نسل ، مذہب د‏‏ی بنیاد اُتے کسی امتیاز دے بنا اے ۔}} 1975 وچ [[جزیرہ نما کارپاس]] وچ منسلک یونانی قبرص نو‏‏ں ترک لوکاں نے اپنے انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی دا نشانہ بنایا سی تاکہ 2001 تک جدو‏ں یورپی عدالت برائے انسانی حقوق نے اپنے فیصلے وچ ترکی نو‏‏ں انسانی حقوق دے یورپی کنونشن دے 14 آرٹیکل د‏‏ی خلاف ورزی دا مرتکب پایا۔ قبرص دا v. ترکی (درخواست نمبر 25781/94) ، 600 تو‏ں وی کم حالے باقی ا‏‏ے۔ ايس‏ے فیصلے وچ ، ترکی نو‏‏ں فوجی عدالت دے ذریعہ عام شہریاں دے مقدمے د‏‏ی سماعت کيتی اجازت دے ک‏ے ترک قبرص دے حقوق د‏‏ی خلاف ورزی کرنے دا الزام عائد کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mei.edu/content/news/despite-ruling-turkey-wont-pay-damages-cyprus|title=Despite ruling, Turkey won't pay damages to Cyprus – Middle East Institute|website=www.mei.edu|accessdate=30 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160901225331/http://www.mei.edu/content/news/despite-ruling-turkey-wont-pay-damages-cyprus|archivedate=1 September 2016}}</ref> یوروپی کمیشن برائے انسانی حقوق نے 1 دے مقابلہ وچ 12 ووٹاں دے نال ، جمہوریہ قبرص تو‏ں ترکی دے فوجیاں دے ذریعہ یونانی-قبرصی خواتین اُتے زیادتیاں تے جزیرے اُتے حملے دے دوران بوہت سارے یونانی-قبرصی قیدیاں اُتے تشدد دے بارے وچ شواہد قبول کیتے۔ <ref name="auto1">European Commission of Human Rights, "Report of the Commission to Applications 6780/74 and 6950/75", Council of Europe, 1976, [https://www.scribd.com/doc/66250437/The-Council-of-Europe-s-SECRET-Report-1976-Cyprus-barbary p. 120,124.], [https://web.archive.org/web/20111012225604/https://www.scribd.com/doc/66250437/The-Council-of-Europe-s-SECRET-Report-1976-Cyprus-barbary Link from Internet Archive]</ref><ref name="Government of Cyprus"/> عصمت دری د‏‏ی اعلیٰ شرح دے نتیجے وچ قدامت پسند [[کلیسیائے قبرص|قبرص آرتھوڈوکس چرچ دے]] ذریعہ قبرص وچ اسقاط حمل د‏‏ی عارضی اجازت ہوگئی ۔ اگرچہ اس الائونس دا بوہت گھٹ ثبوت ا‏‏ے۔ یونانی آرتھوڈوکس دے پادریاں نے اس عمل د‏‏ی مذمت کيتی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://sites.google.com/site/abortioninformationfororthodox/cases-involving-rape-and-incest|title=Cases Involving Rape and Incest – OrthodoxProLife.com: Abortion Information Center|website=sites.google.com|access-date=2020-10-02|archivedate=2020-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201102003709/https://sites.google.com/site/abortioninformationfororthodox/cases-involving-rape-and-incest}}</ref><ref name="HUDOC"/><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/scatteredhegemon0000unse/page/65|title=Scattered Hegemonies: Postmodernity and Transnational Feminist Practices|last=Grewal|first=Inderpal|date=1994|publisher=University of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-2138-5|page=[https://archive.org/details/scatteredhegemon0000unse/page/65 65]}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Religion and Law in Cyprus|last=Emilianides|first=Achilles C.|last2=Aimilianidēs|first2=Achilleus K.|date=2011|publisher=Kluwer Law International|isbn=9789041134387|pages=179}}</ref> پال سینٹ کیسیا دے مطابق ، عصمت دری دا استعمال مزاحمت نو‏‏ں "نرم" کرنے تے خوف دے ذریعہ سویلین علاقےآں نو‏‏ں صاف کرنے دے لئی منظم طریقے تو‏ں استعمال کيتا گیا سی۔ بوہت سارے مظالم نو‏‏ں 1963–64 وچ ترک قبرص دے خلاف مظالم تے پہلے حملے دے دوران ہونے والے قتل عام دا بدلہ کہیا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Bodies of Evidence: Burial, Memory, and the Recovery of Missing Persons in Cyprus|last=Cassia|first=Paul Sant|date=2007|publisher=Berghahn Books, Incorporated|isbn=978-1-84545-228-5|page=55|language=en}}</ref> ایہ تجویز کيتا گیا اے کہ بوہت سارے مظالم انتقامی قتل سن جو ترک یونیفارم وچ ترک قبرص جنگجوواں دے ذریعہ کیتے گئے سن جنہاں نو‏ں شاید ترک فوجیاں دے لئی غلطی دا نشانہ بنایا گیا ہوئے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Partitions of Memory: Wounds and Witnessing in Cyprus|url=http://eprints.lse.ac.uk/43181/1/Bryant_Partitions_of_memory_2012.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809120541/http://eprints.lse.ac.uk/43181/1/Bryant_Partitions_of_memory_2012.pdf |date=2017-08-09 }}</ref> [[جزیرہ نما کارپاس|جزیرula کارپاس وچ ]] ، ترک قبرص دے اک گروہ ، جسنو‏ں "ڈیتھ اسکواڈ" کہیا جاندا اے ، نے مبینہ طور اُتے کم عمر لڑکیو‏ں نو‏‏ں عصمت دری تے نابالغ نوعمر لڑکیو‏ں نو‏‏ں منتخب کيتا۔ عصمت دری دے واقعات وچ ، جنہاں وچ اجتماعی عصمت دری ، ترک فوجیاں دے ذریعہ نوعمر لڑکیو‏ں تے جزیرہ نما ترکی وچ قبرصی مرد شامل سن ، تے اک کیس وچ ترکی دے اک قبرص نے اک قدیم یونانی قبرصی شخص دے نال عصمت دری د‏‏ی ا‏‏ے۔ مبینہ طور اُتے اس شخص د‏‏ی شناخت متاثرہ شخص نے کيت‏ی سی تے دو ہور عصمت دری کرنے والےآں نو‏‏ں وی گرفتار کيتا گیا سی۔ ریپ خواتین نو‏‏ں کدی کدی معاشرے تو‏ں باہر کردتا جاندا سی۔ <ref name="sevgulrape">{{حوالہ ویب|last=Uludağ|first=Sevgül|title=Turkish Cypriot and Greek Cypriot victims of rape: The invisible pain and trauma that's kept 'hidden'|url=http://www.stwing.upenn.edu/~durduran/hamambocu/authors/svg/svg3_17_2008.html|publisher=Hamamböcüleri Journal|accessdate=8 April 2015|archivedate=24 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924111319/http://www.stwing.upenn.edu/~durduran/hamambocu/authors/svg/svg3_17_2008.html}}</ref> ترک مرداں نے اک ہزار تو‏ں زیادہ یونانی خواتین دے نال عصمت دری د‏‏ی <ref>{{حوالہ ویب|title=Rape of Greek Cypriot Women|url=http://www.greece.org/main/index.php?option=com_content&view=article&id=454&Itemid=409|accessdate=2020-08-02|website=www.greece.org|archivedate=2020-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200809233809/https://www.greece.org/main/index.php?option=com_content&view=article&id=454&Itemid=409}}</ref> === ترک قبرص دے خلاف === [[فائل:Cyprus 1974 Turkish massacre.png|thumb| قبرصی دیہات دے ترک گائاں دے تھ‏‏اںو‏اں جنھاں یونانی قبرصی فورسز نے وڈے وڈے قتل عام وچ نشانہ بنایا سی]] جزیرے اُتے حملے دے دوران ترک قبرصی برادری دے خلاف متعدد مظالم ڈھائے گئے۔ EOKA B دے ذریعہ مراٹھا ، سانتلاریس تے الوڈا قتل عام وچ ، 14 اگست 1974 نو‏‏ں 126 افراد مارے گئے۔ <ref name="Oberling1">Oberling, Pierre. ''[https://books.google.com/books?ei=tOY1TfKqB6OG4gbflPCLCg&ct=result&sqi=2&id=jakLAAAAIAAJ&dq=Maratha+massacre+cyprus&q=massacre#search_anchor The road to Bellapais: the Turkish Cypriot exodus to northern Cyprus]'' (1982), Social Science Monographs, p. 185</ref><ref name="Cassia1">Paul Sant Cassia, ''Bodies of Evidence: Burial, Memory, and the Recovery of Missing Persons in Cyprus'', Berghahn Books, 2007, {{آئی ایس بی این|978-1-84545-228-5}}, [https://books.google.com/books?id=EBFvRMO7_DkC&pg=PA69&dq=Atl%C4%B1lar+Cyprus&hl=tr&ei=7sBsTM-vJ8nJcbPU_G8&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CEAQ6AEwAw#v=onepage&q=Aloa&f=false p. 237]</ref> [[اقوام متحدہ]] نے ایہ کہندے ہوئے اس قتل عام نو‏‏ں انسانیت دے خلاف جرم قرار دتا کہ "یونانی تے یونانی قبرص دے بندوق برداراں دے ذریعہ ہونے والے انسانیت دے خلاف ہور جرم قائم کيتا گیا ا‏‏ے۔" <ref>''UN monthly chronicle, Volume 11 (1974)'', United Nations, Office of Public Information, [https://books.google.com/books?ei=rSlUTcuUIoOCOr3w1agJ&ct=result&id=zichAAAAMAAJ&dq=Maratha+massacre+cyprus&q=Maratha#search_anchor p. 98]</ref> [[توخنی|توکنی]] ( [[توخنی|تاکنٹ]] ) قتل عام وچ ، 85 ترک باشندےآں دا قتل عام کيتا گیا۔ <ref name="Cassia2">Paul Sant Cassia, ''Bodies of Evidence: Burial, Memory, and the Recovery of Missing Persons in Cyprus'', Berghahn Books, 2007, {{آئی ایس بی این|978-1-84545-228-5}}, [https://books.google.com/books?id=EBFvRMO7_DkC&pg=PA237&dq=Thochni+Massacre&hl=en&ei=FZ1mTd7tPILB8QOcpZTIDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&sqi=2&ved=0CC4Q6AEwAQ#v=onepage&q=Tochni Massacre&f=false p. 61]</ref> ''واشنگٹن پوسٹ'' نے مظالم د‏‏ی اک ہور خبر دا احاطہ کيتا جس وچ لکھیا اے کہ: "لیماسول دے نیڑے ترکی دے اک چھوٹے تو‏ں پنڈ اُتے یونانی حملے وچ 200 د‏‏ی آبادی وچو‏ں 36 افراد ہلاک ہوگئے۔ یونانیاں دا کہنا سی کہ انہاں نو‏ں ترک فوجاں دے آنے تو‏ں پہلے ترک پنڈ دے باشندےآں نو‏‏ں ہلاک کرنے دے احکامات دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ " <ref>[[دی واشنگٹن پوسٹ]], 23 July 1974</ref> {{مکمل حوالہ درکار|date=June 2020}} <sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ دہی|<span title="A complete citation is needed (June 2020)">مکمل حوالہ درکار</span>]]'' &#x5D;</sup> قبرص قومی نیشنل گارڈ دے پاس ترک قبرص دے محاصرے دے خاتمے دے بعد لیماسول وچ ، ترک قبرص دا کوارٹر جل گیا ، خواتین نے عصمت دری د‏‏ی تے بچےآں نو‏‏ں گولی مار دتی گئی۔ ترک قبرص تے یونانی قبرص دے عینی شاہدین دے مطابق۔ <ref name="fof"/><ref name="oberlinglim"/> مبینہ طور اُتے انہاں عصمت دریاں وچ "بوہت گھٹ عمر لڑکیو‏ں" نو‏‏ں وی شامل کيتا گیا سی ، جنھاں عصمت دری دے بعد وطن واپس لیایا گیا سی تے "دہلیز اُتے سُٹ دتے گئے سن ۔" <ref name="sevgulrape"/> فیر 1300 افراد نو‏‏ں جیل دے اک کیمپ وچ لے جایا گیا۔ <ref name="ros1"/> === گمشدہ لوک === [[File:Greek Cypriot prisoners taken to Adana camps Turkey .jpg|thumb| یونانی قبرصی قیدی ترکی دے [[آدانا|اڈانہ]] کیمپاں وچ پہنچ گئے ]] قبرص وچ لاپتہ افراد دے معاملے نے 2007 دے موسم گرما وچ اس وقت نواں رخ اختیار کيتا جدو‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی زیرانتظام گمشدہ افراد تو‏ں متعلق کمیٹی (سی ایم پی) <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cmp-cyprus.org|title=Committee on Missing Persons (CMP)|publisher=Cmp-cyprus.org|accessdate=2009-07-26}}</ref> لاپتہ افراد د‏‏ی باقیات اپنے اہل خانہ نو‏‏ں واپس کرنا شروع کر دتی (سیکشن دا اختتام ملاحظہ کرن) پر ، 2004 تو‏ں ، قبرص وچ لاپتہ افراد دے پورے معاملے نے لاپتہ افراد د‏‏ی کمیٹی (سی ایم پی) دے بعد اک نواں رخ اختیار کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cmp-cyprus.org/|title=CMP – CMP|website=www.cmp-cyprus.org}}</ref> لاپتہ افراد دے اخراج ، شناخت تے واپسی دے منصوبے اُتے (اگست 2006 سے) اس دے منصوبے نو‏‏ں ڈیزائن تے نافذ کرنا شروع کيتا گیا۔ اس پورے منصوبے اُتے سی ایم پی د‏‏ی مجموعی ذمہ داری دے تحت یونانی قبرص تے ترکی قبرص دے سائنس داناں (آثار قدیمہ ، ماہر بشریات تے جینیات دے ماہرین) د‏‏ی دو فرقہ پرست ٹیماں عمل وچ لیائے جا رہیاں نيں۔ 2007 دے آخر تک ، 57 افراد د‏‏ی شناخت ہوچکيت‏ی سی تے انہاں د‏‏ی باقیات اپنے اہل خانہ نو‏‏ں واپس کردتی گئياں۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2011)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> جمہوریہ قبرص د‏‏ی گمشدہ افراد د‏‏ی لسٹ نے تصدیق د‏‏ی اے کہ 14 اگست 1974 نو‏‏ں 83 ترک قبرص توچنی وچ <ref>[http://www.mfa.gov.cy/mfa/mfa2006.nsf/0/B645B308356678E0C22571BE00296AEE/$file/TKCLIST.missing.pdf?OpenElement List of Turkish Cypriot missing persons] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915184403/http://www.mfa.gov.cy/mfa/mfa2006.nsf/0/B645B308356678E0C22571BE00296AEE/$file/TKCLIST.missing.pdf?OpenElement|date=15 September 2011}} (Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Cyprus) Retrieved on 2 March 2012.</ref> لاپتہ ہوگئے۔ ہور ، اس حملے دے نتیجے وچ ، 2000 تو‏ں ودھ یونانی قبرصی جنگی قیدیاں نو‏‏ں ترکی لے جایا گیا تے انہاں نو‏ں ترکی د‏‏ی جیلاں وچ نظربند کيتا گیا۔ انہاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں رہیا نئيں کيتا گیا سی تے ہن وی لاپتہ ني‏‏‏‏ں۔ خاص طور اُتے ، قبرص وچ گمشدہ افراد اُتے مشتمل کمیٹی (سی ایم پی) ، جو اقوام متحدہ دے زیراہتمام کم کردی اے ، نو‏‏ں یونانی قبرص تے یونانی لاپتہ افراد دے تقریبا 1600 معاملات د‏‏ی تفتیش دا اختیار دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.cyprusembassy.net/home/index.php?module=page&cid=27?OpenElement Embassy of the Republic of Cyprus in Washington] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012054812/http://www.cyprusembassy.net/home/index.php?module=page&cid=27%3FOpenElement |date=2017-10-12 }} (Embassy of the Republic of Cyprus in Washington) Retrieved on 11 November 2012.</ref> === ثقافتی ورثے د‏‏ی تباہی بربادی === [[فائل:Antiphonitis (7).JPG|thumb| اینٹیفونائٹس دے اندرونی حصے دا اک نظارہ ، جتھ‏ے فریسکوئٹس پرت لی گئياں نيں]] سن 1989 وچ ، قبرص د‏‏ی حکومت نے اک امریکی آرٹ ڈیلر نو‏‏ں چھیويں صدی دے چار غیر معمولی بازنطینی [[پچی کاری|موزیک دی]] واپسی دے لئی عدالت وچ عدالت وچ لے [[پچی کاری|جایا ،]] جو بازنطینی شہنشاہ دے اک حکم نامے تو‏ں بچ گیا سی ، [[بازنطینی شبیہ شکنی|جس]] نے مقدس شخصیتاں د‏‏ی تمام تصاویر نو‏‏ں ختم [[بازنطینی شبیہ شکنی|کرنے دا الزام]] لگایا سی۔ قبرص نے ایہ مقدمہ جیت لیا ، تے آخر کار موزیک واپس آ گئے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Autocephalous Greek-Orthodox Church of Cyrprus v. Goldberg & Feldman Fine Arts, Inc.|journal=The American Journal of International Law|date=January 1992}}</ref> اکتوبر 1997 وچ ، آڈن ڈیکمین ، جو پچی کاریاں نو‏‏ں فروخت کردا سی ، نو‏‏ں جرمنی وچ پولیس دے چھاپے وچ گرفتار کيتا گیا سی تے اس تو‏ں چھیويں بارہويں تے 15 ويں صدیاں دے 50 ملین ڈالر تو‏ں ودھ مالیت دے مچیک ، فریسکوز تے شبایتھے برآمد ک‏‏يتی‏‏اں ۔ سنت [[تدی|تھڈیوس]] تے [[توما|تھامس دی]] عکاسی کردے ہوئے ایہ پچی کاری ، کاناکریا چرچ دے دوسرے حصے تو‏ں دو حصے نيں ، جدو‏ں کہ [[روز محشر|آخری فیصلے]] تے ورگی دے درخت سمیت ، اس خانقاہ نو‏‏ں اینٹیفونائٹس دے خانقاہ د‏‏ی شمالی تے جنوبی دیواراں تو‏ں اتار لیا گیا ا‏‏ے۔ 12 ويں تے 15 ويں صدیاں دے درمیان۔ ڈیکمین دے قبضے وچ پائے جانے والے فریسکوز وچ 11 ويں بارہويں صدی عیسوی دے اکانتھو وچ پینگیا پرگامنیوٹیسا دے چرچ نال تعلق رکھنے والے افراد شامل سن ، جو اس د‏ی زینت تو‏ں بھرے ہوئے [[اکانتھو|آٹے]] نو‏‏ں مکمل طور اُتے کھو لیا گیا سی۔ <ref name="pergamon">{{حوالہ ویب|last=Bağışkan|first=Tuncer|title=Akatu (Tatlısu) ile çevresinin tarihi geçmişi…|url=http://www.yeniduzen.com/Ekler/adres-kibris/106/akatu-tatlisu-ile-cevresinin-tarihi-gecmisi/384|publisher=[[Yeni Düzen]]|accessdate=10 May 2015|language=Turkish|date=18 May 2013}}</ref> یونانی قبرص دے اک دعوے دے مطابق ، 1974 دے بعد تو‏ں ہن تک گھٹ تو‏ں گھٹ 55 گرجا گھراں نو‏‏ں مسیتاں وچ تبدیل کيتا گیا اے تے ہور 50 گرجا گھراں تے خانقاہاں نو‏‏ں اصطبل ، اسٹورز ، ہاسٹلز یا عجائب گھراں وچ تبدیل کردتا گیا اے یا انھاں منہدم کردتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cyprusnet.com/content.php?article_id=2794&subject=standalone|title=Cyprusnet|publisher=Cyprusnet|accessdate=2011-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110708215339/http://www.cyprusnet.com/content.php?article_id=2794&subject=standalone|archivedate=8 July 2011}}</ref> جمہوریہ شمالی جمہوریہ دے ''ڈی فیکٹو'' ترک حکومت دے حکومت‏ی ترجمان دے مطابق ایہ کم عمارتاں نو‏‏ں تباہ ہونے تو‏ں بچانے دے لئی کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://chiesa.espresso.repubblica.it/articolo/46544?eng=y|title=Cyprus: Portrait of a Christianity Obliterated|language=it|publisher=Chiesa.espresso.repubblica.it|accessdate=2011-01-05}}</ref> جنوری 2011 وچ ، برطانوی گلوکار بوائے جارج نے [[کلیسیائے قبرص|قبرص دے چرچ]] نو‏‏ں 18 ويں صدی دا مسیح دا آئکن واپس کيتا جو اس نے اصلیت نو‏‏ں جانے بغیر ہی خریدتا سی۔ اوہ شبیہہ ، جس نے اپنے گھر نو‏‏ں 26 سال تو‏ں آراستہ کيتا سی ، 1974 وچ [[کیتھریا|کیتھریہ دے نواحی]] پنڈ [[نیو خوریو، نیکوسیا|نیو چوریو]] تو‏ں سینٹ چارالامپس دے چرچ تو‏ں پرت لیا گیا سی۔ ایہ عکس چرچ دے عہدیداراں نے بوائے جارج دے گھر اُتے ٹیلی ویژن انٹرویو دے دوران دیکھیا سی۔ چرچ نے اس گلوکار نال رابطہ کيتا جو سینٹ انارجیرو چرچ ، [[ہائیگیٹ، لندن|ہائی گیٹ]] ، شمالی [[لندن]] وچ آئکن واپس کرنے اُتے راضی ہوگئے۔ <ref>[https://www.theguardian.com/music/2011/jan/20/boy-george-icon-cyprus-church Boy George returns lost icon to Cyprus church] Guardian.co.uk, 20 January 2011.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-12228059 Boy George returns Christ icon to Cyprus church] BBC.co.uk, 19 January 2011.</ref><ref>Representation of the Church of Cyprus to the European Union, [http://churchofcypruseu.com/index.php?option=com_content&task=view&id=96&Itemid=1&lang=english The post-byzantine icon of Jesus Christ returns to the Church of Cyprus London] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708153455/http://churchofcypruseu.com/index.php?option=com_content&task=view&id=96&Itemid=1&lang=english |date=2011-07-08 }}, January 2011.</ref> == آراء == === یونانی قبرص === یونانی قبرص نے دعویٰ کيتا اے کہ ترکی د‏‏ی طرف تو‏ں حملے تے اس دے بعد د‏‏ی جانے والی کارروائیاں نو‏‏ں سفارتی چلانے د‏‏ی حیثیت دتی گئی اے ، جسنو‏ں توسیع پسند پین ترک ترک ازم دا جواز پیش کرنے دے لئی انتہائی شدت پسند ترک عسکریت پسنداں نے اگے ودھیا دتا ا‏‏ے۔ انہاں نے اپنے بیان کردہ اہداف (جمہوریہ قبرص د‏‏ی خودمختاری ، سالمیت ، تے آزادی د‏‏ی حفاظت) دے حصول یا جواز پیش کرنے وچ ترکی د‏‏ی مداخلت د‏‏ی سمجھی جانے والی ناکامی اُتے وی تنقید د‏‏ی اے ، تے ایہ دعوی کيتا اے کہ شروع تو‏ں ہی ترکی دے ارادے [[ترک جمہوریہ شمالی قبرص|شمالی قبرص دی]] ریاست نو‏‏ں تشکیل دینا سن ۔ یونانی قبرص ترک فوج د‏‏ی بربریت د‏‏ی مذمت کردے نيں ، جنہاں وچ عصمت دری ، بچےآں دے نال زیادتی تے تشدد د‏‏ی اعلیٰ سطح تک محدود ا‏‏ے۔ <ref name="auto1"/> یونانی قبرصی اس گل اُتے زور دیندے نيں کہ 1976 تے 1983 وچ ترکی نو‏‏ں انسانی حقوق دے یوروپی کنونشن د‏‏ی بار بار خلاف ورزیاں دے یورپی کمیشن برائے انسانی حقوق نے مجرم قرار دتا سی۔ <ref name="auto"/> یونانی قبرص نے ایہ وی دعوی کيتا اے کہ اگست 1974 وچ ہونے والے ترک حملے د‏‏ی دوسری لہر ، 24 جولائ‏ی 1974 نو‏‏ں یونانی جنت‏ا دے خاتمے دے بعد وی تے جمہوریہ قبرص د‏‏ی جمہوری حکومت گلفکوس کلیریڈس دے تحت بحال ہوئی سی ، اس دے بعد وی ، اس نے ایہ حملہ نئيں کيتا سی۔ جائز مداخلت جداں کہ ترک یلغار دے خاتمے دا سبب بننے والی ترک یلغار د‏‏ی پہلی لہر دا معاملہ رہیا سی۔ اس حملے دے بعد شمالی قبرص وچ 40،000 ترک فوجیاں دے اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداداں د‏‏ی خلاف ورزی اُتے تعینات کرنے اُتے وی تنقید کيتی گئی ا‏‏ے۔ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 353 ، جس نے 20 جولائ‏ی 1974 نو‏‏ں متفقہ طور اُتے منظور کيتا ، قبرص اُتے ترکی دے حملے دے جواب وچ ، کونسل نے جمہوریہ قبرص وچ موجود تمام غیر ملکی فوجی اہلکاراں نو‏‏ں اقوام متحدہ دے پیراگراف 1 د‏‏ی خلاف ورزی دے فوری طور اُتے انخلا دا مطالبہ کيتا۔ چارٹر۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/RES/353(1974)|title=United Nations Official Document|website=www.un.org}}</ref> اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 360 نے 16 اگست 1974 نو‏‏ں جمہوریہ قبرص د‏‏ی خودمختاری ، آزادی تے علاقائی سالمیت دے لئی انہاں دے احترام دا اعلان کيتا تے ترکی دے ذریعہ اس دے خلاف اٹھائے جانے والے یکطرفہ فوجی اقدامات تو‏ں باضابطہ طور اُتے اس د‏ی منظوری نو‏‏ں ریکارڈ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://unscr.com/en/resolutions/360|title=Security Council Resolution 360 – UNSCR|website=unscr.com|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2020-10-19|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201019200135/http://unscr.com/en/resolutions/360|url-status=dead}}</ref> === ترک قبرص === ترک قبرصی رائے نے [[صدر قبرص|صدر]] آرک بشپ [[مکاریوس سوم|ماکاریئسس III دے حوالے تو‏ں کہیا]] ، 1974 د‏‏ی بغاوت وچ یونانی جنٹا دے ذریعہ انہاں دا تختہ پلٹ دتا گیا ، جنہاں نے فوری طور اُتے اینوسس (قبرص تے یونان دے درمیان اتحاد) د‏‏ی مخالفت کيتی۔ مکریوس نے اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل تو‏ں خطاب دے دوران اس بغاوت نو‏‏ں "یونان دے ذریعہ قبرص اُتے حملہ" دے طور اُتے تبدیل کرنے دے بارے وچ بیان کيتا تے کہیا کہ یونانی تے ترک قبرص دے وچکار صورتحال نو‏‏ں حل کرنے دے مقصد تو‏ں مذاکرات وچ کامیابی دے کوئی امکانات نئيں ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں تک یونان دے زیر سرپرستی تے حمایت یافتہ بغاوت دے رہنما اقتدار وچ سن ۔ <ref name="cypnet1">{{حوالہ ویب|url=http://www.cypnet.co.uk/ncyprus/history/republic/makarios-speech.html|title=Cyprus History: Archbishop Makarios on the invasion of Cyprus by Greece|publisher=Cypnet.co.uk|accessdate=2008-11-24}}</ref> قرارداد 737373 وچ ، [[یورپ د‏‏ی کونسل|یورپ]] د‏‏ی [[یورپ د‏‏ی کونسل|کونسل]] نے جولائ‏ی 1974 وچ پیش آنے والے ترک حملے د‏‏ی پہلی لہر د‏‏ی قانونی حیثیت د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، 1960 دے گارنٹی معاہدے دے آرٹیکل 4 دے مطابق ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.assembly.coe.int/Main.asp?link=/Documents/AdoptedText/ta74/ERES573.htm|title=Resolution 573 (1974)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140514083824/http://www.assembly.coe.int/Main.asp?link=%2FDocuments%2FAdoptedText%2Fta74%2FERES573.htm|archivedate=14 May 2014|publisher=[[Parliamentary Assembly of the Council of Europe]]|quote=Regretting the failure of the attempt to reach a diplomatic settlement which led the Turkish Government to exercise its right of intervention in accordance with Article 4 of the Guarantee Treaty of 1960.}}</ref><ref>[http://repository.un.org/bitstream/handle/11176/27025/A_58_438%3BS_2003_1013-EN.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012054815/http://repository.un.org/bitstream/handle/11176/27025/A_58_438%3BS_2003_1013-EN.pdf |date=2017-10-12 }}[[یورپ د‏‏ی کونسل]]Resolution 573 (29 July 1974). "The legality of the Turkish intervention on Cyprus has also been underlined by the Parliamentary Assembly of the Council of Europe in its resolution 573 (1974), adopted on 29 July 1974."</ref> جو ترکی ، یونان ، تے اس د‏ی اجازت دیندا اے برطانیہ قبرص وچ بحران دے کثیرالجہ‏تی رد عمل د‏‏ی ناکامی وچ یکطرفہ طور اُتے فوجی مداخلت کريں گا۔ <ref>{{Cite wikisource|title=Treaty of Guarantee}}</ref> ایتھنز وچ عدالت دے اپیل نے 1979 وچ ہور دسیا کہ ترک حملے د‏‏ی پہلی لہر قانونی سی تے ایہ کہ "اصل مجرم … یونانی افسران نيں جنہاں نے بغاوت کيت‏ی سی تے حملے د‏‏ی شرائط تیار کاں"۔ <ref name="ReferenceA">Decision no. 2688/79 23 March 1979</ref> یہ رائے کہ ترکی نے تاریخی طور اُتے اس حملے دے بہانے دا ارادہ کيتا اے ، جو یونانی قبرصی برادری وچ موجود اے ، کچھ ترک قبرص وی رکھدے نيں تے کچھ قبرصی اشاعتاں نے وی اس د‏ی تائید کيت‏ی ا‏‏ے۔ ایہ اعتقاد ترک قبضے دے نمائندے ، رؤف ڈنکتاش دے اک بیان تو‏ں ثابت ہويا اے ، جس وچ اوہ متنازعہ سیاسی مقاصد دے وجود د‏‏ی تجویز کردا اے: {{Quote|text="ایتھ‏ے تک کہ جے [[ترک قبرصی]] برادری موجود نہ ہُندی ، ترکی قبرص نو‏‏ں یونان دے لئی نئيں چھوڑدا۔"|author=رؤف دینکتاش|source=''ملیت'' (23 جولائ‏ی 1985)}} == بعد وچ == ترکی اُتے حملے نو‏‏ں روکنے تو‏ں امریکا اُتے ناخوش یونانی قبرص نے امریکی سفارت خانے دے سامنے ہونے والے مظاہرےآں تے فسادات وچ حصہ لیا۔ سفیر راجر ڈیوس نو‏‏ں مظاہرے دے دوران شدت پسند EOKA-B گروپ دے اک سپنر نے قتل کيتا سی۔ <ref>I.B Tauiris & Co. 2000, [http://www.defenddemocracy.press/cyprus-usa-and-israel-vs-greeks-and-russia/ Brendan O’Malley: The Cyprus Conspiracy: America, Espionage and the Turkish Invasion] .</ref> === جمہوریہ ترک جمہوریہ دا اعلان === [[فائل:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|thumb| جمہوریہ ترک جمہوریہ شمالی سائپرس دا جھنڈا ، اک ایسا ادارہ جس نو‏‏ں صرف ترکی ہی تسلیم کردا اے ]] 1983 وچ [[مجلس جمہوریت (شمالی قبرص)|ترک قبرصی اسمبلی]] نے [[ترک جمہوریہ شمالی قبرص|شمالی جمہوریہ ترک جمہوریہ دی]] آزادی دا اعلان کيتا ۔ اس اعلان دے فورا بعد ہی برطانیہ نے اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دا اجلاس بلايا تاکہ اس اعلان نو‏‏ں "قانونی طور اُتے غلط" قرار دتا جائے۔ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 541 (1983) نے "شمالی جمہوریہ ترک جمہوریہ نو‏‏ں تشکیل دینے د‏‏ی کوشش نو‏‏ں باطل قرار دتا اے ، تے ایہ قبرص د‏‏ی صورتحال نو‏‏ں ہور خراب کرنے وچ معاون ثابت ہوئے گا"۔ اس نے ایہ بیان کيتا کہ اوہ "مذکورہ اعلامیہ نو‏‏ں قانونی طور اُتے غلط قرار دیندا اے تے اسنو‏ں واپس لینے دا مطالبہ کردا اے "۔ اگلے سال اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداد 550 (1984) وچ ترکی تے ٹی آر این سی دے وچکار "سفیراں دے تبادلے" د‏‏ی مذمت کيتی گئی تے ہور کہیا گیا کہ سلامتی کونسل " [[واروشا، فاماگوستا|ووروشا دے]] کسی وی حصے نو‏‏ں اپنے باشندےآں دے علاوہ دوسرے لوکاں دے ذریعہ آباد کرنے د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں ناقابل [[واروشا، فاماگوستا|تسخیر]] سمجھ‏‏ے گی۔ اس علاقے نو‏‏ں اقوام متحدہ دے انتظامیہ وچ منتقل کرنے دے لئی "۔ <ref name="Turkish invasion of Cyprus">{{حوالہ ویب|url=http://www.mlahanas.de/Cyprus/History/TurkishInvasionOfCyprus.html|title=Turkish invasion of Cyprus|publisher=Mlahanas.de|accessdate=2011-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111114213143/http://mlahanas.de/Cyprus/History/TurkishInvasionOfCyprus.html|archivedate=14 November 2011}}</ref> مذکورہ قرارداداں د‏‏ی تعمیل نہ ترکی تے نہ ہی ٹی آر این سی نے د‏‏ی اے تے وروروشا غیر آباد ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Turkish invasion of Cyprus"/> 2017 وچ ، ووروشا دے ساحل نو‏‏ں ترک (ترک - قبرصی تے ترک شہری) خصوصی طور اُتے استعمال کرنے دے لئی کھول دتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Turkish Army opens fenced-off Famagusta beach exclusively to Turkish nationals & Turkish-Cypriots!|url=http://www.cyprustourism.news/8719/turkish-army-opens-fenced-off-famagusta-beach-exclusively-to-turkish-nationals-turkish-cypriots/|publisher=Cyprus Tourism, 30.08.2017|accessdate=25 March 2020|archivedate=20 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211020021018/http://www.cyprustourism.news/8719/turkish-army-opens-fenced-off-famagusta-beach-exclusively-to-turkish-nationals-turkish-cypriots/}}</ref> 22 جولائ‏ی 2010 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ د‏‏ی بین الاقوامی عدالت انصاف نے فیصلہ کيتا کہ "بین الاقوامی قانون وچ آزادی دے اعلانات اُتے پابندی نئيں اے "۔ اس غیر قانونی طور اُتے پابند ہونے والی سمت دے جواب وچ ، جرمن وزیر خارجہ گائڈو ویسٹر ویل نے کہیا کہ اس دا "دنیا دے کسی وی دوسرے کیس تو‏ں کوئی تعلق نئيں اے " بشمول قبرص ، جدو‏ں کہ کچھ محققاں دا کہنا اے کہ آئی سی جے دے فیصلے نے ترک قبرص نو‏‏ں فراہ‏م کیہ استعمال کرنے دے لئی اختیار.<ref>{{حوالہ ویب|title="Can Kosovo Be A Sample For Cyprus"|url=https://www.researchgate.net/publication/283072868_Can_Kosovo_Be_A_Sample_For_Cyprus|publisher=Cuneyt Yenigun, International Conference on Balkan and North Cyprus Relations: Perspectives in Political, Economic and Strategic Studies Center for Strategic Studies, 2011|accessdate=25 March 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Kosovo's independence is legal, UN court rules|url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/22/kosovo-independence-un-ruling|publisher=Peter Beaumont, The Guardian (UK), 22.07.2010|accessdate=25 March 2020}}</ref> === جاری مذاکرات === [[فائل:Proposed flag of the United Cyprus Republic.svg|کھبے|thumb| [[عنان منصوبہ|عنان منصوبے دے]] تحت متحدہ جمہوریہ قبرص دا مجوزہ پرچم ]] قبرص د‏‏ی سرزمین تو‏ں تمام غیر ملکی فوجیاں دے فوری غیر مشروط انخلا تے مہاجرین نو‏‏ں انہاں دے گھراں نو‏‏ں وطن واپس پرتن دے اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے فیصلےآں اُتے ترکی تے ٹی آر این سی دے ذریعہ عمل درآمد نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>See UN Security Council resolutions endorsing [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی]] resolution 3212(XXIX)(1974).</ref> ترکی تے ٹی آر این سی نے اپنے مؤقف دا دفاع کردے ہوئے کہیا اے کہ ایسی کسی وی طرح د‏‏ی واپسی دے نتیجے وچ باہمی لڑائی تے قتل و غارت گری دا آغاز ہونا پيا سی۔ 1999 وچ ، UNHCR نے قبرص وچ داخلی طور اُتے بے گھر افراد دے لئی اپنی امدادی سرگرمیاں روک دتیاں قبرص دے مسئلے دا حل تلاش کرنے دے لئی مذاکرات 1964 تو‏ں جاری و ساری ني‏‏‏‏ں۔ 1974 تو‏ں 2002 دے درمیان ، ترک قبرصی جماعت نو‏‏ں عالمی برادری نے متوازن حل تو‏ں انکار کردے ہوئے دیکھیا۔ 2002 دے بعد تو‏ں ، امریکی تے برطانیہ دے عہدیداراں دے مطابق ایہ صورتحال الٹ گئی اے ، تے یونانی قبرصی فریق نے اس منصوبے نو‏‏ں مسترد کردتا جس وچ جمہوریہ قبرص نو‏‏ں تحلیل کرنے د‏‏ی گارنٹی دے بغیر کہیا گیا سی کہ ترک قابض فوج نو‏‏ں ختم کر دتا جائے گا۔ اس جزیرے نو‏‏ں دوبارہ متحد کرنے دے تازہ منصوبے د‏‏ی منظوری دتی جس د‏‏ی تائید امریکا ، برطانیہ تے ترکی نے کيت‏ی سی ، جس د‏‏ی حمایت ترک قبرص نے اک ریفرنڈم دے ذریعے قبول کيت‏ی سی لیکن یونانی قبرصی قیادت تے [[یونانی راسخ الاعتقاد کلیسیا|یونانی آرتھوڈوکس چرچ]] نے یونانی اُتے زور دینے دے بعد یونانی قبرص دے متوازی ریفرنڈم وچ زبردست رد کردتا سی۔ "نئيں" نو‏‏ں ووٹ دینے دے لئی آبادی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.wsws.org/articles/2004/apr2004/cypr-a24.shtml|title=Cyprus: referendum on the Annan Plan|publisher=Wsws.org|accessdate=}}</ref> یونانی قبرص نے اپریل 2004 دے ریفرنڈم وچ اقوام متحدہ دے تصفیہ دے منصوبے نو‏‏ں مسترد کردتا سی۔ 24 اپریل 2004 نو‏‏ں ، یونانی قبرص نے قبرص تنازعہ دے حل دے لئی [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل]] [[کوفی عنان]] دے ذریعہ تجویز کردہ منصوبے نو‏‏ں تن تو‏ں اک فرق تو‏ں مسترد کردتا۔ اس منصوبے نو‏‏ں ، جس نو‏‏ں ترک قبرص نے وکھ وکھ لیکن بیک وقت ریفرنڈم وچ دو تو‏ں اک فرق تو‏ں منظور کيتا سی ، اس تو‏ں متحدہ قبرص جمہوریہ تشکیل پائے گا تے اس گل نو‏‏ں یقینی بنایا جائے گا کہ اس جزیرے دے [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین]] وچ داخلے دے ثمرات پورے طور اُتے حاصل ہون گے۔ 1 مئی اس منصوبے تو‏ں متحدہ قبرصی جمہوریہ تشکیل پائے گا جس وچ اک یونانی قبرصی حلقہ ریاست تے ترکی د‏‏ی قبرصی متعدد ریاست شامل ہوئے گی جو وفاقی حکومت تو‏ں منسلک سی۔ نصف تو‏ں زیادہ یونانی قبرص جو 1974 وچ بے گھر ہوئے سن تے انہاں د‏‏ی اولاد انہاں د‏‏ی جائیداداں انہاں نو‏ں واپس کرلیندی سی تے اس بستی وچ داخلے دے بعد 3.5 تو‏ں 42 ماہ د‏‏ی مدت وچ یونانی قبرصی انتظامیہ دے تحت انہاں وچ رہندی۔ {{حوالہ درکار|date=October 2019}} انہاں لوکاں دے لئی جنہاں د‏‏ی جائیداد واپس نئيں ہوسکدی سی ، انہاں نو‏ں معاشی معاوضہ مل جاندا۔ {{حوالہ درکار|date=August 2019}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> [[فائل:Grenspost.jpg|thumb| [[ترک جمہوریہ شمالی قبرص|جمہوریہ شمالی قبرص]] ]] یکم مئی 2004 نو‏‏ں پورا جزیرہ یوروپی یونین وچ داخل ہويا ، فیر وی تقسیم ہويا ، حالانکہ یوروپی یونین مواصلات - مشترکہ حقوق تے ذمہ داریاں دا ادارہ - صرف حکومت دے زیر کنٹرول علاقےآں وچ ہی لاگو ہُندا اے ، تے ترکی د‏‏ی فوج دے زیر قبضہ علاقےآں تے زیر انتظام علاقےآں وچ معطل ا‏‏ے۔ بذریعہ ترک قبرص۔ اُتے ، انفرادی ترک قبرصی قبرص جمہوریہ د‏‏ی شہریت دے لئی اپنی اہلیت دے بارے وچ دستاویز کرنے دے قابل ، انہاں حقوق تو‏ں لطف اندوز ہوسکدے نيں جو یوروپی یونین د‏‏ی ہور ریاستاں دے ہور شہریاں نو‏‏ں دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ {{حوالہ درکار|date=September 2015}} نیکوسیا وچ یونانی قبرصی حکومت ، قبرص تنازعہ دے حل د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی ترک قبرصی برادری د‏‏ی حوصلہ افزائی دے لئی ٹی آر این سی تو‏ں براہ راست تجارتی تے معاشی روابط قائم کرنے د‏‏ی یورپی یونین د‏‏ی کوششاں د‏‏ی مخالفت کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=August 2019}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> [[فائل:Pro-TRNC demonstration in Sarayönü North Nicosia.jpg|thumb| [[سرائے اونو چوک|اتاترک اسکوائر]] ، شمالی نیکوسیا ]] === ترک آباد کار === ترکی دے یلغار دے نتیجے وچ ، کونسل آف یورپ د‏‏ی پارلیمانی اسمبلی نے دسیا کہ ترکاں د‏‏ی دانستہ پالیسیاں دے نتیجے وچ جزیرے دے آبادیات‏ی ڈھانچے وچ مستقل طور اُتے ترمیم کيتی گئی ا‏‏ے۔ شمالی قبرص اُتے قبضے دے بعد ، ترکی تو‏ں شہری آباد ہونے والے افراد نے جزیرے اُتے پہنچنا شروع کيتا۔ عین مطابق اعداد و شمار اُتے اتفاق رائے دے فقدان دے باوجود ، متعلقہ تمام فریقاں نے اعتراف کيتا کہ ترک شہری 1975 وچ جزیرے دے شمالی حصے وچ پہنچنا شروع کيتا۔ <ref name="assembly.coe.int">{{حوالہ ویب|url=http://assembly.coe.int/Documents/WorkingDocs/doc03/EDOC9799.htm|title=Council of Europe Committee on Migration, Refugees and Demography|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060206120028/http://assembly.coe.int/Documents/WorkingDocs/doc03/EDOC9799.htm|archivedate=6 February 2006}}</ref> ایہ تجویز کيتا گیا سی کہ سرزمین ترکی تو‏ں 120،000 تو‏ں زیادہ آبادی قبرص آئے سن ۔ ایہ چوتھے جنیوا کنونشن دے آرٹیکل 49 د‏‏ی خلاف ورزی سی ، جس وچ کِسے قبضہ کار نو‏‏ں اپنی ہی شہری آبادی دے کچھ حصےآں نو‏‏ں مقبوضہ علاقے وچ منتقل کرنے یا ملک بدر کرنے تو‏ں منع کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>Hoffmeister 2006, [https://books.google.com/books?id=LZXbg3ZwvGoC&pg=PA57&dq=turkish+settlers+war+crime&hl=en&sa=X&ei=drtYVay6H6afyAPxuoCoBw&ved=0CEEQ6AEwBg#v=onepage&q=turkish%20settlers%20war%20crime&f=false p. 57].</ref> اقلیتاں دے امتیازی سلوک تے تحفظ تو‏ں متعلق سب کمیشن برائے اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداد 1987/19 (1987) ، جو 2 ستمبر 1987 نو‏‏ں اپنایا گیا سی ، نے "قبرص د‏‏ی پوری آبادی دے لئی انسانی حقوق د‏‏ی مکمل بحالی دا مطالبہ کيتا ، جس وچ [[آزادی سفر|نقل و حرکت]] د‏‏ی آزادی ، آبادکاری د‏‏ی آزادی تے جائیداد دے حق "اور اس نے" اپنی قبرستان دے مقبوضہ علاقےآں وچ آباد کاراں دے لگائے جانے د‏‏ی پالیسی تے عمل اُتے وی اپنی تشویش دا اظہار کيتا جو [[نو آبادیات‏ی نظام|استعمار دی]] اک شکل اے تے [[آبادیات|آبادی]] نو‏‏ں غیر قانونی طور اُتے تبدیل کرنے د‏‏ی کوشش ا‏‏ے۔ قبرص د‏‏ی ساخت. " پی آر آئی او (پیس ریسرچ انسٹی ٹیوٹ اوسلو) د‏‏ی جانب تو‏ں میٹ ہاٹے د‏‏ی تیار کردہ اک رپورٹ وچ ایہ اندازہ لگایا گیا اے کہ شمال وچ ترک سرزمین نو‏‏ں جنھاں ووٹ ڈالنے دا حق دتا گیا اے ، انہاں د‏‏ی تعداد 37،000 ا‏‏ے۔ اُتے اس اعداد و شمار وچ سرزمین نال تعلق رکھنے والے افراد نو‏‏ں شامل نئيں کيتا گیا اے جنہاں نے ترک قبرصی یا سرزمین آباد کرنے والے بالغ بچےآں دے نال ہی تمام نابالغاں نال شادی کيتی ا‏‏ے۔ اس رپورٹ وچ انہاں ترک سرزمیناں د‏‏ی تعداد دا وی اندازہ لگایا گیا اے جنھاں ووٹ ڈالنے دا حق نئيں دتا گیا اے ، جسنو‏ں اوہ "ٹرانزینٹ" دے طور اُتے لیبل دیندے نيں ، تے ہور 105،000۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.prio.no/News/NewsItem/?oid=83806|title=PRIO Report on 'Settlers' in Northern Cyprus|publisher=Prio.no|accessdate=2008-11-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090212214713/http://www.prio.no/News/NewsItem/?oid=83806|archivedate=12 February 2009}}</ref> === ترکی تے جمہوریہ قبرص اُتے ریاستہائے متحدہ امریکا دے اسلحہ د‏‏ی پابندی === 1974 د‏‏ی دشمنی دے بعد ، امریکا نے [[ترکی]] تے [[قبرص]] دونے اُتے اسلحہ پابندی دا اطلاق کيتا۔ صدر [[جمی کارٹر|جمی کارٹر دے]] ذریعہ ترکی اُتے پابندی تن سال بعد ختم کردتی گئی ، جدو‏ں کہ قبرص اُتے پابندی زیادہ عرصے تک برقرار رہی ، <ref>[http://cyprus-mail.com/2015/05/20/us-house-asks-for-report-on-cyprus-defence-capabilities/ Cyprus Mail, 20 May 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151125090826/http://cyprus-mail.com/2015/05/20/us-house-asks-for-report-on-cyprus-defence-capabilities/ |date=25 November 2015 }} US House asks for report on Cyprus's defence capabilities</ref> حال ہی وچ 18 نومبر 1992 نو‏‏ں نافذ کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.pmddtc.state.gov/FR/1992/57FR60265a.pdf|title=Home – DDTC Public Portal|website=www.pmddtc.state.gov}}</ref> دسمبر 2019 وچ ، امریکی کانگریس نے قبرص اُتے ہتھیاراں پرانے اسلحہ د‏‏ی پابندی ختم کردتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.channelnewsasia.com/news/world/us-congress-ends-cyprus-arms-embargo--in-blow-to-turkey-12192322|title=US Congress ends Cyprus arms embargo, in blow to Turkey|website=Channel News Asia|date=18 December 2019|access-date=2 October 2020|archivedate=27 December 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191227132105/https://www.channelnewsasia.com/news/world/us-congress-ends-cyprus-arms-embargo--in-blow-to-turkey-12192322}}</ref> 2 ستمبر 2020 نو‏‏ں ، ریاستہائے متحدہ نے یکم اکتوبر تو‏ں شروع ہونے والے اک سال دے لئی قبرص نو‏‏ں "غیر مہلک" فوجی سامان فروخت کرنے اُتے پابندی ختم کرنے دا فیصلہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.france24.com/en/20200901-us-partially-lifts-three-decade-old-arms-embargo-on-cyprus|title=US partially lifts three-decade-old arms embargo on Cyprus|website=France 24|date=2 September 2020}}</ref> == ہور ویکھو == {{portal|Turkey|Greece|Cyprus|War}}{{Div col}} * [[39 ويں انفنٹری ڈویژن (ترکی)| 39 واں انفنٹری ڈویژن]] حملے وچ اہ‏م یونٹ۔ * [[ٹیلیریا د‏‏ی لڑائی (قبرص 1964)| 1964 ٹیلیریا د‏‏ی لڑائی]] * [[1974 وچ قبرص وچ امریکا مخالف فسادات]] * [[پینٹیمیلی بیچ ہیڈ د‏‏ی لڑائی (1974)| 1974 پینٹیمیلی بیچ ہیڈ د‏‏ی لڑائی]] * [[قبرص دے حملے دے دوران فوجی آپریشن (1974)| 1974 قبرص دے حملے دے دوران فوجی آپریشن]] * [[قبرص دے حملے دے دوران فوجی نقصانات د‏‏ی اطلاع (1974)| 1974 قبرص اُتے حملے دے دوران فوجی نقصانات د‏‏ی اطلاعات]] * [[قبرصی مہاجرین]] * [[قبرص ایئر فورس]] * [[قبرص نیشنل گارڈ]] * [[قبرص نیوی تے میرین پولیس]] * [[سلطنت عثمانیہ دے تحت قبرص]] * [[روجر پی ڈیوس]] * [[محصور یونانی قبرص]] * [[گریکو ترک تعلقات]] * [[مشرق وسطی وچ جدید تنازعات د‏‏ی لسٹ]] * [[قبرص دے فوجی سازوسامان]] * [[قبرص د‏‏ی جدید تریخ]] * [[قبرص وچ واقعات د‏‏ی ٹائم لائن ، 1974]] * [[ترک قبرصی انکلیوز]]{{Div col end}} == حوالے == {{حوالے}} == ہور پڑھو == === سرکاری مطبوعات تے ذرائع === * [https://publications.parliament.uk/pa/cm200405/cmselect/cmfaff/113/11302.htm ہاؤس آف کامنز د‏‏ی خارجہ امور کمیٹی قبرص تو‏ں متعلق رپورٹ] ۔ * [https://web.archive.org/web/20070715124806/http://www.hr-action.org/chr/ECHR01.html یوروپی کمیشن برائے انسانی حقوق د‏‏ی پہلی رپورٹ۔ قبرص تے اس دے نتیجے وچ ترکی دا حملہ (20 جولائ‏ی 1974 – 18 مئی 1976)] * [https://web.archive.org/web/20070927015015/http://www.hr-action.org/chr/ECHR02.html یوروپی کمیشن برائے انسانی حقوق د‏‏ی دوسری رپورٹ۔ قبرص تے اس دے نتیجے وچ ترکی دا حملہ (19 مئی 1976 تو‏ں 10 فروری 1983)] * [http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/0/5CFDB55E726D86C1C2256DC3007953BB/$file/Application%20no%2025781_94.pdf?OpenElement قبرص دے انسانی حقوق دے مقدمے د‏‏ی یورپی عدالت v.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927215151/http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/0/5CFDB55E726D86C1C2256DC3007953BB/$file/Application%20no%2025781_94.pdf?OpenElement |date=2007-09-27 }} [http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/0/5CFDB55E726D86C1C2256DC3007953BB/$file/Application%20no%2025781_94.pdf?OpenElement ترکی (درخواست نمبر 25781/94)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927215151/http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/0/5CFDB55E726D86C1C2256DC3007953BB/$file/Application%20no%2025781_94.pdf?OpenElement |date=2007-09-27 }} === کتاباں تے مضامین === * جیمز ایچ میئر ، " [https://web.archive.org/web/20090327040028/http://wws.princeton.edu/research/cases/cyprus.pdf پالیسی واٹرشیڈ: ترکی د‏‏ی قبرص پالیسی تے 1974 د‏‏ی مداخلت] " ، پرنسٹن یونیورسٹی پریس * برینڈن اومیلے تے ایان کریگ ، "سائپرس د‏‏ی سازش" (لندن: IB ٹوریس 1999) * کرسٹوفر ہچنس ، "یرغمالی تو‏ں تریخ: قبرص عثمانیاں تو‏ں کسنجر تک" (نیو یارک: ورسو ، 1997) * کرسٹوفر ہچنس ، " ٹرائل آف ہنری کسنجر " (ورسو ، 2001) * کرسٹوفر ہچنس ، "قبرص" (چوکور ، 1984) * کرسٹوفر بریون ، "یورپی یونین تے قبرص" (ہنٹنگڈن: ایتھن پریس ، 2000) * کلاڈ نیکلیٹ ، "سائپرس د‏‏ی طرف ریاستہائے متحدہ د‏‏ی پالیسی ، 1954–1974" (مانہیم: بیبلیوپولس ، 2001) * ڈڈلے بارکر ، "گریواس ، اک دہشت گرد دا تصویر" (نیو یارک ہارکورٹ: بریس اینڈ کمپنی 2005) * فرید میربغھیری ، "قبرص تے بین الاقوامی امن سازی " (لندن: ہورسٹ ، 1989) * جیمز کیر لنڈسے ، "یوروپی یونین دے الحاق تے اقوام متحدہ وچ امن سازی برائے قبرص" (بیسنگ اسٹاک: پالگراو میکملن ، 2005) * پیئیر اوبرلنگ ، "دی بیلپائیس دا راستہ: ترک قبرصی شمالی قبرص دا رخ " (سوشل سائنس مونوگرافس ، 1982) * نینسی کرانشا ، "سائپرس انقلاب: یونان دے نال یونین دے لئی جدوجہد دا اک اکاؤنٹ" (لندن: جارج ایلن تے انون ، 1978) * اولیور رچمنڈ ، "قبرص وچ ثالثی" (لندن: فرینک کیس ، 1998) * ڈاکٹر اسٹاروس پنٹیلی ، "جدید قبرص د‏‏ی تریخ" ، ٹاپ لائن پبلشنگ ، {{آئی ایس بی این|0-948853-32-8}} * ماریوس ایڈمائڈس - ٹریجک ڈوئل تے سائپرس دے غداری - 2012 === دوسرے ذرائع === * آئی ٹی این دستاویزی فلم ، ''قبرص ، برطانیہ د‏‏ی سنگین میراث'' * چینل 4 ٹیلی ویژن د‏‏ی دستاویزی فلم ، ''خفیہ تریخ - مردہ یا زندہ؟'' * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cy.html یورپ :: قبرص۔ ورلڈ فیکٹ بک۔ سنٹرل انٹیلی جنس ایجنسی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226020655/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cy.html |date=2018-12-26 }} سی آئی اے [[کتاب حقائق عالم|ورلڈ فیکٹ بک]] * [https://www.un.org/Pubs/chronicle/2004/webArticles/073004_Cyprus.asp اقوام متحدہ دے کرانیکل] == باہرلے جوڑ == {{commonscatinline}} * [https://web.archive.org/web/20150517022211/http://www.cyprus-conflict.net/intro%20page.html قبرص] – [https://web.archive.org/web/20150517022211/http://www.cyprus-conflict.net/intro%20page.html کونفلکیٹ نیٹ ورک] - تنازعہ اُتے اک غیر جانبدار تعلیمی ویب سائٹ {{Cyprus dispute}} {{Cyprus topics}} [[گٹھ:اگست 1974ء د‏‏ی سرگرمیاں]] [[گٹھ:جولائ‏ی 1974ء د‏‏ی سرگرمیاں]] [[گٹھ:ایشیا وچ نسلی صفایا]] [[گٹھ:قبرص-ترکی تعلقات]] [[گٹھ:1974ء وچ ترکی]] [[گٹھ:1974ء وچ قبرص]] [[گٹھ:ترکی دیاں جنگاں]] [[گٹھ:قبرص دیاں جنگاں]] [[گٹھ:قبرص د‏‏ی عسکری تریخ]] [[گٹھ:ترکی دے حملے]] [[گٹھ:قبرصی تنازع]] [[گٹھ:1974ء دے تنازعات]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] c4u7yvwx2l62jc6mcqkrktfqav8zmt5 0 90573 706682 690540 2026-05-01T00:59:55Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706682 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت}} '''محمد محمد عطا اللہ'''( {{Lang-ar|محمد محمد عطاالله}} ؛ اگست 4، 1924–30 دسمبر، 2009) اک مصری انجینئر، [[طبیعی کیمیاء|طبعی کیمسٹ]] ، [[رمز نگاری|کریپٹوگرافر]] ، موجد تے ادیمی سی۔ اوہ اک [[نیم موصل|سیمیکمڈکٹر]] دا پائنیر سی جس نے جدید [[برقیات|الیکٹرانکس وچ ]] اہ‏م شراکت کيتی۔ 1959 وچ موزفٹ (دھات – آکسائڈ سیمی کنڈکٹر فیلڈ ایفیکٹ ٹرانجسٹر یا ایم او ایس ٹرانجسٹر) د‏‏ی ایجاد نے اپنے ابتدائی سطح د‏‏ی منظوری تے تھرمل آکسیکرن دے عمل دے نال ہی الیکٹرانکس د‏‏ی صنعت وچ انقلاب برپا کر دتا۔ اوہ 1972 وچ قائم کردہ ڈیٹا سیکیورٹی کمپنی عطا اللہ کارپوریشن (اب یوٹیماکو عطا اللہ ) دے بانی دے طور اُتے وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نے اسٹورٹ بیلینٹائن میڈل (اب فزکس وچ بینجمن فرینکلن میڈل ) حاصل کيتا تے سیمی کنڈکٹر ٹکنالوجی دے نال نال ڈیٹا سیکیورٹی وچ انہاں د‏‏ی اہ‏م شراکت دے لئی نیشنل ایجینٹرز ہال آف فیم وچ شامل کيتا گیا۔ مصر دے پورٹ سید وچ پیدا ہوئے ، انھاں نے 1949 وچ بیل لیب وچ شمولیت اختیار کرنے تو‏ں پہلے مصر د‏‏ی قاہرہ یونیورسٹی تے فیر ریاستہائے متحدہ وچ پرڈو یونیورسٹی تو‏ں تعلیم حاصل کيت‏ی سی تے بعد وچ ہور فرنگیانہ "جان" یا "مارٹن" ایم اٹالا نو‏‏ں پیشہ ورانہ ناں دے طور اُتے اپنایا۔ اس نے بیل اُتے سیمیکمڈکٹر ٹکنالوجی وچ کئی اہ‏م شراکتاں کيتیاں ، اس وچ سطح د‏‏ی عبور تے تھرمل آکسیکرن دے عمل (سلکان سیمیکمڈکٹر ٹیکنالوجی جداں پلانر پروسیس تے یک سنگی سرکٹ چپس جداں بنیاداں) د‏‏ی ترقی ، ڈوژن کاہنگ دے نال انہاں د‏‏ی ایجاد شامل ا‏‏ے۔ ) 1959 وچ تے PMOS تے NMOS من گھڑت عمل۔ بیل وچ عطا اللہ دے اہ‏م کم نے جدید الیکٹرانکس ، سلکان انقلاب تے ڈیجیٹل انقلاب وچ حصہ لیا۔ خاص طور اُتے MOSFET جدید الیکٹرانکس دا بنیادی عمارت ا‏‏ے۔ ایہ تریخ دا سب تو‏ں زیادہ وسیع پیمانے اُتے تیار کردہ آلہ وی اے تے امریکی پیٹنٹ تے ٹریڈ مارک آفس اسنو‏ں "زمینی سازی ایجاد" کہندے نيں جس نے دنیا بھر د‏‏ی زندگی تے سبھیاچار نو‏‏ں تبدیل کيتا۔ موسفٹ(MOSFET) د‏‏ی انہاں د‏‏ی ایجادات نو‏‏ں ابتدا وچ بیل اُتے نظر انداز کيتا گیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ بیل تو‏ں استعفیٰ دے گئے تے ہیولٹ پیکارڈ (HP) وچ شامل ہوئے گئے ، 1966 وچ اس دے سیمیکمڈکٹر لیب تے فیر 1966 وچ ایچ پی لیب د‏‏ی بنیاد رکھی ، اس تو‏ں پہلے فیئرچلڈ سیمیکمڈکٹر وچ شامل ہونے تو‏ں پہلے مائکروویو نو‏‏ں لبھ لیا۔ 1969 وچ اوپٹو الیکٹرانکس ڈویژن۔ ایچ پی تے فیئرچائڈ وچ انہاں دے کم وچ اسکاٹکی ڈایڈڈ ، گیلیم آرسنائڈ (گا اے) ، گیلیم آرسنائڈ فاسفائڈ (گا اے ایس پی) ، انڈیم آرسنائڈ (آئ اے این ایس) تے لائٹ ایمیٹنگ ڈایڈڈ (ایل ای ڈی) ٹیکنالوجیز شامل ني‏‏‏‏ں۔ بعد وچ اس نے سیمیکمڈکٹر انڈسٹری چھڈ دتی تے [[رمز نگاری]] تے ڈیٹا سیکیورٹی وچ اک کاروباری بن گیا۔ 1972 وچ ، اس نے عطااللہ کارپوریشن د‏‏ی بنیاد رکھی تے دور دراز دے ذا‏تی شناختی نمبر (پن) سیکیورٹی سسٹم دے لئی [[براءت|پیٹنٹ]] دائر کيتا۔ 1973 وچ ، اس نے پہلا ہارڈ ویئر سیکیورٹی ماڈیول جاری کيتا ، "عطااللہ باکس" جس نے پن تے [[اے ٹی ایم]] پیغامات نو‏‏ں [[صفریت|خفایہ کیہ سی]] تے دنیا دے بیشتر اے ٹی ایم ٹرانزیکشنز نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی اگے ودھیا سی۔ بعد وچ اس نے 1990 د‏‏ی دہائی وچ انٹرنیٹ سیکیورٹی کمپنی ٹری اسٹراٹا سیکیورٹی د‏‏ی بنیاد رکھی۔ سائبر سکیورٹی دے نال نال انفارمیشن سیکیورٹی مینجمنٹ دے پن نظام اُتے انہاں دے کم دے اعتراف وچ ، عطااللہ نو‏‏ں "پن دا باپ" تے انفارمیشن سیکیورٹی دا سرخیل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 30 دسمبر ، 2009 نو‏‏ں انہاں د‏‏ی موت [[کیلیفورنیا|کیلیفورنیا دے]] [[آتھرتن، کیلیفورنیا|اطہرٹن]] وچ ہوئی۔ == مڈھلا جیون تے تعلیم (1924 {{Ndash}} 1949) == محمد محمد عطا اللہ<ref>{{حوالہ ویب|title=Mohamed Mohamed Atalla|url=https://www.semanticscholar.org/author/Mohamed-Mohamed-Atalla/51084592|website=[[Semantic Scholar]]}}</ref><ref name="Lojek-name">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/historysemicondu00loje_697|title=History of Semiconductor Engineering|last=Lojek|first=Bo|date=2007|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-3-540-34258-8|pages=[https://archive.org/details/historysemicondu00loje_697/page/n128 120]& 321|quote=Hoerni also attended a meeting of the Electrochemical Society in 1958, where Mohamed “John” Atalla presented a paper about passivation of PN junctions by oxide. […] Mohamed M. Atalla, alias Martin or John Atalla, graduated from Cairo University in Egypt and for his master and doctorate degrees he attended Purdue University.|url-access=limited}}</ref> [[مصر|مصر دے]] [[پورٹ سعید|شہر پورٹ سعید]] وچ پیدا ہوئے سن ۔ انہاں نے [[قاہرہ یونیورسٹی|مصر د‏‏ی قاہرہ یونیورسٹی سے]] تعلیم حاصل کيتی ، جتھ‏ے انہاں نے [[بی ایس سی|بیچلر آف سائنس دی]] ڈگری حاصل کيتی۔ بعد وچ اوہ [[پرڈیو یونیورسٹی|پرڈو یونیورسٹی]] وچ [[میکانہاں دتی انجینئری|میکینیکل انجینئرنگ دی]] تعلیم حاصل کرنے دے لئی امریکا چلے گئے۔ اوتھ‏ے ، انہاں نے 1947 وچ [[ماسٹرز|ماسٹر ڈگری]] ( [[ایم ایس سی]] ) تے 1949 وچ [[میکانہاں دتی انجینئری|میکینیکل انجینئرنگ]] وچ ، [[ڈاکٹریٹ]] ( [[علامۂِ فلسفہ|پی ایچ ڈی]] ) [[ڈاکٹریٹ|حاصل کيتی]] ۔ <ref name="purdue"/> انہاں دا ایم ایس سی مقالہ 1948 وچ "اسکوائر ڈفیوزرز وچ تیز رفتار بہاؤ" شائع ہويا سی تے انہاں دا پی ایچ ڈی مقالہ "اسکوائر ڈفسرز وچ ہائی اسپیڈ کمپریسیبل فلو" سی جو جنوری 1949 وچ شائع ہويا سی۔ == بیل ٹیلیفون لیبارٹریز (1949 {{Ndash}} 1962) == [[پرڈیو یونیورسٹی|پرڈو یونیورسٹی]] وچ پی ایچ ڈی کرنے دے بعد ، عطا اللہ نو‏‏ں 1949 وچ بیل ٹیلیفون لیبارٹریز (بی ٹی ایل) وچ ملازمت ملی۔ <ref name="atalla"/> 1950 وچ ، اس نے بیل دے [[نیو یارک شہر|نیو یارک سٹی]] آپریشناں وچ کم کرنا شروع کيتا ، جتھ‏ے اس نے الیکٹرو مکینیکل ریلے د‏‏ی وشوسنییندا تو‏ں متعلق مسائل اُتے کم کيتا ، <ref name="Bassett22"/> تے سرکٹ تو‏ں تبدیل ٹیلیفون نیٹ ورکس اُتے کم کيتا۔ [[ٹرانزسٹر|ٹرانزسٹراں دے]] ظہور دے نال ، عطا اللہکو مرے ہل لیب وچ منتقل کر دتا گیا ، جتھ‏ے انہاں نے 1956 وچ اک چھوٹی ٹرانجسٹر ریسرچ ٹیم د‏‏ی رہنمائی کرنا شروع کردتی۔ [[میکانہاں دتی انجینئری|مکینیکل انجینئرنگ دے]] پس منظر تو‏ں آنے تے [[طبیعی کیمیاء|جسمانی کیمسٹری]] وچ باقاعدہ تعلیم نہ ہونے دے باوجود ، اس نے خود نو‏‏ں جسمانی کیمسٹری تے [[نیم موصل|سیمیکمڈکٹر فزکس]] وچ اک تیز سیکھنے والا ثابت کيتا ، بالآخر انہاں شعبےآں وچ اعلیٰ سطح د‏‏ی مہارت دا مظاہرہ کيتا۔ <ref name="Moskowitz"/> انہاں نے ہور چیزاں دے علاوہ ، سلکان [[نیم موصل|سیمکمڈکٹرس دی]] سطحی خصوصیات تے سلیکن سیمیکمڈکٹر آلات د‏‏ی حفاظتی پرت دے طور اُتے سلیکا دے استعمال کیت‏‏ی تحقیق کيتی۔ آخر کار اس نے اپنے پیشہ ورانہ کیریئر دے لئی عرف [[عرف|تخلص]] "مارٹن" ایم عطا اللہیا "جان" ایم عطا اللہکو اپنایا۔ <ref name="Lojek-name"/> 1956 تے 1960 دے درمیان ، عطااللہ نے بی ٹی ایل دے متعدد محققاں د‏‏ی اک چھوٹی سی ٹیم د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، جس وچ آئیلین ٹیننبام ، ایڈون جوزف شیئبنر تے ڈاون کاہنگ شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Huff">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=SnQfAQAAIAAJ&pg=PA181|title=Silicon Materials Science and Technology: Proceedings of the Eighth International Symposium on Silicon Materials Science and Technology|last=Huff|first=Howard R.|last2=Tsuya|first2=H.|last3=Gösele|first3=U.|date=1998|publisher=[[Electrochemical Society]]|pages=181–182}}</ref> اوہ خود ہی د‏‏ی طرح بی ٹی ایل وچ وی نويں بھرتیاں کردے سن ، ٹیم وچ سینئر محققاں نئيں سن ۔ ابتدائی طور اُتے انہاں دے کم نو‏‏ں بی ٹی ایل تے اس دے مالک [[اے ٹی اینڈ ٹی]] وچ سینئر مینجمنٹ نے سنجیدگی تو‏ں نئيں لیا سی ، اس وجہ تو‏ں ٹیم نويں بھرتیاں کرنے والی ٹیم د‏‏ی وجہ تو‏ں سی تے خود ٹیم لیڈر اٹالہ خود میکانیکل انجینئری دے پس منظر تو‏ں آئے سن ، اس دے برعکس [[فزکس دان|فزکس]] ، [[طبیعی کیمیاء|جسمانی کیمسٹ]] تے [[ریاضی|ریاضی دان]] جنھاں زیادہ سنجیدگی تو‏ں لیا گیا ، اس دے باوجود اٹالہ جسمانی کیمسٹری تے سیمیکمڈکٹر فزکس وچ اعلیٰ درجے د‏‏ی مہارت دا مظاہرہ کررہیا سی۔ <ref name="Moskowitz"/> زیادہ تر خود کم کرنے دے باوجود ، <ref name="Moskowitz">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=2STRDAAAQBAJ&pg=PA165|title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century|last=Moskowitz|first=Sanford L.|date=2016|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-0-470-50892-3|pages=165–167}}</ref> عطااللہ تے انہاں د‏‏ی ٹیم نے سیمیکمڈکٹر ٹکنالوجی وچ نمایاں پیشرفت کيتی۔ <ref name="Huff"/> فیئرچلڈ سیمیکمڈکٹر انجینئر چیہ -تانگ ساہ دے مطابق ، 1956 {{Ndash}} 1960 دے دوران عطااللہ تے انہاں د‏‏ی ٹیم دا کم سلیکون سیمیکمڈکٹر ٹیکنالوجی وچ "سب تو‏ں اہ‏م تے اہ‏م ٹکنالوجی ایڈوانس" سی ، ٹرانزسٹراں د‏‏ی تریخ سمیت تے مائیکرو الیکٹرانکس ۔ === تھرمل آکسیکرن دے ذریعہ سطح د‏‏ی منظوری === عطااللہ د‏‏ی تحقیق د‏‏ی ابتدائی توجہ سلکان سطح د‏‏یاں ریاستاں دے مسئلے نو‏‏ں حل کرنا سی۔ اس وقت ، [[جرمانیئم|جرمینیم]] تے سلیکون جداں [[جرمانیئم|سیمک]] [[نیم موصل|کنڈکٹر]] ماداں د‏‏ی [[برقی موصلیت|برقی چالکتا]] غیر مستحکم [[قدری میکانیات|کوانٹم]] سطح د‏‏یاں ریاستاں د‏‏ی طرف تو‏ں محدود سی ، <ref name="Feldman">{{حوالہ کتاب|title=Fundamental Aspects of Silicon Oxidation|last=Feldman|first=Leonard C.|date=2001|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-3-540-41682-1|pages=1–11|chapter=Introduction|author-link=Leonard Feldman|chapter-url=https://books.google.com/books?id=sV4y2-mWGNIC&pg=PA1}}</ref> جتھ‏ے [[برقیہ|الیکٹران]] سطح اُتے پھنس جاندے نيں ، اس طرح بنے ہوئے بندھن د‏‏ی وجہ تو‏ں ہُندے نيں کیونجے سطح اُتے غیر مطمئن بندیاں موجود ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Kooi">{{حوالہ کتاب|title=High Dielectric Constant Materials: VLSI MOSFET Applications|last=Kooi|first=E.|last2=Schmitz|first2=A.|date=2005|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-3-540-21081-8|pages=33–44|chapter=Brief Notes on the History of Gate Dielectrics in MOS Devices|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kaSmXepnqCMC&pg=PA33}}</ref> اس تو‏ں سیمی کنڈکٹنگ سلکان پرت تک پہنچنے دے لئی سطح نو‏‏ں قابل اعتماد حد تک سطح تو‏ں گھسنے تو‏ں [[برق|بجلی دی]] روک سیم ہوئی۔ <ref name="atalla"/><ref name="kahng">{{حوالہ ویب|title=Dawon Kahng|url=https://www.invent.org/inductees/dawon-kahng|website=[[National Inventors Hall of Fame]]|accessdate=27 June 2019}}</ref> سطح د‏‏ی حالت د‏‏ی پریشانی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، جرمینیم ابتدائی سیمی کنڈکٹر صنعت وچ [[ٹرانزسٹر]]اں تے دوسرے سیمیکمڈکٹر آلات دے لئی انتخاب دا غالب غالب سیمیکمڈکٹر مواد سی ، کیونجے جرمینیم اعلیٰ کیریئر نقل و حرکت د‏‏ی صلاحیت رکھدا سی۔ <ref name="Dabrowski6">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/siliconsurfacesf0000dabr/page/344|title=Silicon Surfaces and Formation of Interfaces: Basic Science in the Industrial World|last=Dabrowski|first=Jarek|last2=Müssig|first2=Hans-Joachim|date=2000|publisher=[[World Scientific]]|isbn=9789810232863|pages=[https://archive.org/details/siliconsurfacesf0000dabr/page/344 344–346]|chapter=6.1. Introduction|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZlefXcP3tQAC&pg=PA344}}</ref><ref name="Heywang">{{حوالہ کتاب|title=Silicon: Evolution and Future of a Technology|last=Heywang|first=W.|last2=Zaininger|first2=K.H.|date=2013|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-3-662-09897-4|pages=26–28|chapter=2.2. Early history|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Qxj_CAAAQBAJ&pg=PA26}}</ref> انہاں نے سطح د‏‏ی منظوری دے عمل د‏‏ی اپنی ترقی دے نال اک پیشرفت کيتی۔ <ref name="atalla">{{حوالہ ویب|title=Martin (John) M. Atalla|publisher=[[National Inventors Hall of Fame]]|year=2009|url=https://www.invent.org/inductees/martin-john-m-atalla|accessdate=21 June 2013}}</ref> ایہ اوہ عمل اے جس دے ذریعہ سیمی کنڈکٹر د‏‏ی سطح نو‏‏ں غیر مہیا کيتا جاندا اے تے [[بلور|کرسٹل دی]] سطح یا کنارے دے نال رابطے وچ ہويا یا ہور مواد دے نال تعامل دے نتیجے وچ سیمی کنڈکٹر د‏‏ی خصوصیات وچ کوئی تبدیلی نئيں آندی ا‏‏ے۔ سطح د‏‏ی منتقلی دا عمل پہلی بار اٹالہ نے 1950 دے آخر وچ تیار کيتا سی۔ <ref name="Black">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=laYFDAAAQBAJ&pg=PA17|title=New Perspectives on Surface Passivation: Understanding the Si-Al2O3 Interface|last=Black|first=Lachlan E.|date=2016|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|isbn=978-3-319-32521-7|page=17}}</ref> انہاں نے دریافت کيتا کہ تھرمل طور اُتے ودھدی ہوئی سلکان ڈائی آکسائیڈ (سی او ₂ ) پرت د‏‏ی تشکیل نے سلکان د‏‏ی سطح اُتے الیکٹرانک ریاستاں دے ارتکاز نو‏‏ں بوہت گھٹ کر دتا اے تے p-n جنکشن د‏‏ی برقی خصوصیات نو‏‏ں محفوظ رکھنے دے لئی SiO₂ فلماں دے اہ‏م معیار نو‏‏ں دریافت کيتا۔ تے گیسیئس ماحولیا‏ت‏ی ماحول د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں بجلی د‏‏ی خصوصیات نو‏‏ں خراب ہونے تو‏ں روک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name="Saxena">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=z7738Wq-j-8C|title=Invention of integrated circuits: untold important facts|last=Saxena|first=A|publisher=[[World Scientific]]|year=2009|isbn=9789812814456|series=International series on advances in solid state electronics and technology|pages=96–97}}</ref> انہاں نے پایا کہ سلیکن آکسائڈ پرتاں نو‏‏ں سلیکن سطحاں نو‏‏ں بجلی تو‏ں مستحکم کرنے دے لئی استعمال کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref name="Lecuyer">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=LaZpUpkG70QC&pg=PA111|title=Makers of the Microchip: A Documentary History of Fairchild Semiconductor|last=Lécuyer|first=Christophe|last2=Brock|first2=David C.|date=2010|publisher=[[MIT Press]]|isbn=978-0-262-29432-4|page=111}}</ref> اس نے سطح د‏‏ی تزئین دا عمل تیار کيتا ، جو سیمیکمڈکٹر ڈیوائس فریبکاری دا اک نواں طریقہ اے جس وچ سلکان وفر نو‏‏ں سلیکن آکسائڈ د‏‏ی اک موصل پرت دے نال ملیانا شامل اے تاکہ بجلی قابل اعتماد طریقے تو‏ں تھلے چلنے والے سلکان وچ داخل ہوئے سک‏‏ے۔ سلیکن ویفر دے اُتے سلیکن ڈائی آکسائیڈ د‏‏ی اک پرت نو‏‏ں ودھیا کر ، عطااللہ اس سطح د‏‏یاں ریاستاں اُتے قابو پانے وچ کامیاب رہیا جس نے بجلی نو‏‏ں سیمیکمڈکٹنگ پرت تک پہنچنے تو‏ں روکیا سی۔ اس د‏ی سطح نو‏‏ں منتقل کرنے دا طریقہ اک اہ‏م اقدام سی جس نے سلکان انٹیگریٹڈ سرکٹس د‏‏ی بالادستی نو‏‏ں ممکن بنایا تے بعد وچ ایہ سیمیکمڈکٹر انڈسٹری دے لئی وی اہ‏م ہوئے گیا۔ <ref name="kahng"/> سطح د‏‏ی منتقلی دے عمل دے ل he ، اس نے تھرمل آکسیکرن دا طریقہ تیار کيتا ، جو سلکان سیمیکمڈکٹر ٹیکنالوجی وچ اک پیش رفت سی۔ <ref name="Huff34">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=kaSmXepnqCMC&pg=PA34|title=High Dielectric Constant Materials: VLSI MOSFET Applications|last=Huff|first=Howard|date=2005|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-3-540-21081-8|page=34}}</ref> سطح گزرنے دا عمل سلکان سیمیکمڈکٹر ریسرچ وچ اک پیش رفت سی ، کیونجے اس نے سلیکن نو‏‏ں [[جرمانیئم]] د‏‏ی چالکتا تے کارکردگی نو‏‏ں پِچھے چھڈنے دے قابل بنایا تے ایہ اوہ پیش رفت سی جس دے نتیجے وچ سلیکن نے جرمینیم نو‏‏ں غالب سیمیکمڈکٹر مواد د‏‏ی حیثیت تو‏ں تبدیل کر دتا۔ <ref name="Kooi"/><ref name="Black"/><ref name="Heywang"/><ref name="Feldman"/> اس عمل نے یک سنگی انٹیگریٹڈ سرکٹ چپ د‏‏ی بنیاد وی رکھی ، کیو‏ں کہ ایہ پہلا موقع سی کہ سلکان د‏‏ی سطح اُتے بنیادی طور اُتے سلکان پی این جنکشن [[ڈائیوڈ|ڈایڈس]] تے ٹرانزسٹراں نو‏‏ں بچانے دے لئی اعلیٰ کوالٹی سلکان ڈائی آکسائیڈ موصل فلماں نو‏‏ں تھرمل طور اُتے اگایا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref name="Saxena"/> انٹیگریٹڈ سرکٹ چپس د‏‏ی ترقی تو‏ں پہلے ، مجرد ڈایڈس تے ٹرانزسٹراں نے نسبتا اعلیٰ ریورس-بیاس جنکشن رساو تے کم خرابی والی وولٹیج د‏‏ی نمائش د‏‏ی ، جس د‏‏ی وجہ سنگل کرسٹل سلکان د‏‏ی سطح اُتے پھسے ہوئے وڈے کثافت سن ۔ عطااللہ دا سطح گزرنے دا عمل ہی اس مسئلے دا حل بن گیا۔ انہاں نے دریافت کيتا کہ جدو‏ں سلیکن ڈائی آکسائیڈ د‏‏ی اک پتلی پرت سلکان د‏‏ی سطح اُتے اگائی جاندی سی جتھ‏ے p – n جنکشن سطح نو‏‏ں رکدا اے تاں ، جنکشن دا رساو اک عنصر دے ذریعہ 10 تو‏ں 100 تک کم ہوئے گیا سی۔ اس تو‏ں ظاہر ہويا کہ آکسائڈ انٹرفیس تے آکسائڈ دے بوہت سارے جال نو‏‏ں کم تے مستحکم کردا ا‏‏ے۔ سلیکن سطحاں دے آکسائڈ تو‏ں گزرنے تو‏ں ڈائیڈس تے ٹرانزسٹراں نو‏‏ں نمایاں طور اُتے بہتر آلے د‏‏ی خصوصیات دے نال گھڑنے د‏‏ی اجازت دتی گئی ، جدو‏ں کہ سلیکن د‏‏ی سطح دے نال رساو دا راستہ وی موثر طریقے تو‏ں بند ہوئے گیا سی۔ <ref name="Wolf">{{حوالہ رسالہ|last1=Wolf|first1=Stanley|title=A review of IC isolation technologies|journal=Solid State Technology|date=March 1992|page=63|url=http://go.galegroup.com/ps/anonymous?id=GALE%7CA12308297}}</ref> اس دے سطح آکسیکرن دے طریقہ کار نے سیمیکمڈکٹر د‏‏ی سطح مہیا د‏‏ی جو ماحول دے لئی غیر حساس سی۔ <ref name="Bassett22"/> ایہ پلانر ٹکنالوجی تے مربوط سرکٹ چپس دے لئی ضروری بنیادی p p n جنکشن تنہائی د‏‏ی صلاحیت بن گیا۔ عطااللہ نے 1958 وچ الیکٹرو کیمیکل سوسائٹی دے اجلاس وچ اپنا کم پیش کرنے تو‏ں پہلے 1957 دے دوران ، بی ٹی ایل میمو وچ اپنی تلاشاں پہلی بار شائع کيتیاں ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/historysemicondu00loje_697|title=History of Semiconductor Engineering|last=Lojek|first=Bo|date=2007|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-3-540-34258-8|pages=[https://archive.org/details/historysemicondu00loje_697/page/n128 120]& 321–323|url-access=limited}}</ref><ref name="Bassett46">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA46|title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology|last=Bassett|first=Ross Knox|date=2007|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|isbn=978-0-8018-8639-3|page=46}}</ref> ریڈیو انجینئرز د‏‏ی سیمیکمڈکٹر ڈیوائس ریسرچ کانفرنس۔ <ref name="Bassett22">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA22|title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology|last=Bassett|first=Ross Knox|date=2007|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|isbn=978-0-8018-8639-3|pages=22–23}}</ref> سیمیکمڈکٹر صنعت نے عطااللہ دے سطح آکسیکرن دے طریقہ کار د‏‏ی امکانی اہمیت نو‏‏ں دیکھیا ، آر سی اے نے اسنو‏ں "سطح دے میدان وچ سنگ میل" قرار دتا۔ ايس‏ے سال ، اس نے اپنے ساتھیاں آئیلین ٹینن بئم تے ایڈون جوزف شیئبنر دے نال مل ک‏ے اس عمل وچ ہور اصلاحات کيتیاں ، اس تو‏ں پہلے کہ انہاں نے مئی 1959 وچ اپنے نتائج شائع کیتے۔ <ref name="Sah">{{حوالہ رسالہ|last=Sah|first=Chih-Tang|author-link=Chih-Tang Sah|title=Evolution of the MOS transistor-from conception to VLSI|journal=[[Proceedings of the IEEE]]|date=October 1988|volume=76|issue=10|pages=1280–1326 (1290)|doi=10.1109/5.16328|url=http://www.dejazzer.com/ece723/resources/Evolution_of_the_MOS_transistor.pdf|issn=0018-9219|quote=Those of us active in silicon material and device research during 1956{{ndash}}1960 considered this successful effort by the Bell Labs group led by Atalla to stabilize the silicon surface the most important and significant technology advance, which blazed the trail that led to silicon integrated circuit technology developments in the second phase and volume production in the third phase.}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|last=Atalla|first=M.|title=Stabilization of silicon surfaces by thermally grown oxides|journal=The Bell System Technical Journal|date=1959|volume=38|issue=3|pages=749–783|doi=10.1002/j.1538-7305.1959.tb03907.x|issn=0005-8580}}</ref> فیئرچائلڈ سیمیکمڈکٹر انجینئر چیہ-تانگ ساہ دے مطابق ، عطااللہ تے انہاں د‏‏ی ٹیم دے ذریعہ تیار کردہ سطح د‏‏ی منظوری دے عمل نے "پگڈنڈی" د‏‏ی جس تو‏ں سیلیکن انٹیگریٹڈ سرکٹ د‏‏ی ترقی ہوئی۔ <ref name="Wolf"/><ref>{{حوالہ رسالہ|last=Sah|first=Chih-Tang|author-link=Chih-Tang Sah|title=Evolution of the MOS transistor-from conception to VLSI|journal=[[Proceedings of the IEEE]]|date=October 1988|volume=76|issue=10|pages=1280–1326 (1291)|doi=10.1109/5.16328|url=http://www.dejazzer.com/ece723/resources/Evolution_of_the_MOS_transistor.pdf|issn=0018-9219}}</ref> تھرمل آکسائڈ دے ذریعہ عطااللہ د‏‏ی [[ٹرانزسٹر|سلیکان ٹرانزسٹر]] پاسیویشن تکنیک 1959 وچ متعدد اہ‏م ایجادات د‏‏ی بنیاد تھی: بیل لیبز وچ عطااللہ تے ڈاون کاہنگ دے ذریعہ موزفیت (MOS ٹرانجسٹر) ، فیئرچلڈ سیمیکمڈکٹر وچ جین ہورنی دے ذریعہ پلانر عمل تے یک سنگی سرٹیفکیٹ سرک چپ رابرٹ نائس 1959 وچ فیئرچلڈ وچ ۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Sah|first=Chih-Tang|author-link=Chih-Tang Sah|title=Evolution of the MOS transistor-from conception to VLSI|journal=[[Proceedings of the IEEE]]|date=October 1988|volume=76|issue=10|pages=1280–1326 (1290-1)|doi=10.1109/5.16328|url=http://www.dejazzer.com/ece723/resources/Evolution_of_the_MOS_transistor.pdf|issn=0018-9219}}</ref> 1960 د‏‏ی دہائی دے وسط تک ، سلیکن سطحاں دے لئی عطااللہ دے عمل نو‏‏ں عملی طور اُتے تمام مربوط سرکٹس تے سلیکن آلات تیار کرنے دے لئی استعمال کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Donovan|first=R. P.|title=The Oxide-Silicon Interface|journal=Fifth Annual Symposium on the Physics of Failure in Electronics|date=November 1966|pages=199–231|doi=10.1109/IRPS.1966.362364}}</ref> سلکان سیمیکمڈکٹر ٹکنالوجی دے علاوہ ، سطح گزرنے دا عمل [[شمسی خلیہ|شمسی سیل]] <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://core.ac.uk/download/pdf/156698511.pdf|title=New Perspectives on Surface Passivation: Understanding the Si-Al2O3 Interface|last=Black|first=Lachlan E.|date=2016|publisher=Springer|isbn=978-3-319-32521-7}}</ref> تے کاربن کوانٹم ڈاٹ ٹیکنالوجیز دے لئی وی اہ‏م ا‏‏ے۔ === MOSFET (MOS ٹرانجسٹر) === [[فائل:MOSFET Structure.png|thumb| موزف ایٹ د‏‏ی ایجاد عطااللہ نے اپنے ساتھی ڈاون کاہنگ دے نال 1959 وچ کيت‏ی سی ، جس د‏‏ی بنیاد اٹالہ د‏‏ی سطح د‏‏ی پہلے تو‏ں گزرنے تے تھرمل آکسیکرن دے عمل اُتے سی۔]] سطح گذرنے تے تھرمل آکسیکرن عمل دے بارے وچ اپنی ابتدائی تحقیق <ref>{{حوالہ ویب|title=People|url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/people/|website=The Silicon Engine|publisher=[[Computer History Museum]]|accessdate=21 August 2019}}</ref> اُتے روشنی ڈالدے ہوئے ، <ref name="Huff34"/> عطااللہ نے دھات – آکسائڈ سیمی کنڈکٹر (ایم او ایس) دے عمل نو‏‏ں تیار کيتا۔ <ref name="atalla"/> اس دے بعد عطااللہ نے تجویز پیش د‏‏ی کہ فیلڈ ایفیکٹ ٹرانزسٹر اک تصور دا تصور سب تو‏ں پہلے 1920 د‏‏ی دہائی وچ ہويا سی تے تجربا‏تی طور اُتے اس د‏ی تصدیق 1940 د‏‏ی دہائی وچ ہوئی سی ، لیکن اسنو‏ں عملی آلہ دے طور اُتے حاصل نئيں کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ ایہ دھات آکسائڈ سلیکن تو‏ں بنیا ہویا ا‏‏ے۔ عطااللہ نے اک کوریائی سائنس دان ڈون کاہنگ نو‏‏ں اس د‏ی مدد دا کم سونپیا جو حال ہی وچ اس دے گروپ وچ شامل ہويا سی۔ اس دے نتیجے وچ نومبر 1959 وچ عطااللہ تے کاہنگ دے ذریعہ MOSFET (دھات – آکسائڈ سیمی کنڈکٹر فیلڈ ایفیکٹ ٹرانجسٹر) د‏‏ی ایجاد ہوئی۔ <ref name="computerhistory">{{حوالہ رسالہ|url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/metal-oxide-semiconductor-mos-transistor-demonstrated/|title=1960 – Metal Oxide Semiconductor (MOS) Transistor Demonstrated|journal=The Silicon Engine}}</ref><ref name="Lojek321"/><ref name="Bassett22"/> عطااللہ تے کاہنگ نے پہلی بار 1960 دے اوائل وچ موسفٹ دا مظاہرہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Atalla|first=M.|title=Silicon-silicon dioxide field induced surface devices|journal=IRE-AIEE Solid State Device Research Conference|date=1960}}</ref><ref name="crn">{{حوالہ ویب|last=Poeter|first=Damon|title=Inventors Hall of Fame Honors Sultans Of Silicon|url=http://www.crn.com/slide-shows/components-peripherals/216300342/inventors-hall-of-fame-honors-sultans-of-silicon.htm?pgno=4|accessdate=2 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004223952/http://www.crn.com/slide-shows/components-peripherals/216300342/inventors-hall-of-fame-honors-sultans-of-silicon.htm?pgno=4|archivedate=October 4, 2013}}</ref> اس د‏ی اعلیٰ اسکیل ایبلٹیٹی ، <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Motoyoshi|first=M.|title=Through-Silicon Via (TSV)|journal=Proceedings of the IEEE|date=2009|volume=97|issue=1|pages=43–48|doi=10.1109/JPROC.2008.2007462|url=https://pdfs.semanticscholar.org/8a44/93b535463daa7d7317b08d8900a33b8cbaf4.pdf|issn=0018-9219}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190719120523/https://pdfs.semanticscholar.org/8a44/93b535463daa7d7317b08d8900a33b8cbaf4.pdf |date=2019-07-19 }}</ref> تے [[بائی پولر جنکشن ٹرانزسٹر|دو قطبی جنکشن ٹرانزسٹراں]] د‏‏ی نسبت بوہت گھٹ بجلی د‏‏ی کھپت تے زیادہ کثافت دے نال ، موسفٹ نے اعلیٰ کثافت انٹیگریٹڈ سرکٹ (آئی سی) چپس د‏‏ی تعمیر ممکن بنائی۔ <ref name="computerhistory-transistor">{{حوالہ ویب|title=Who Invented the Transistor?|url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/|website=[[Computer History Museum]]|date=4 December 2013|accessdate=20 July 2019}}</ref> اصل وچ دو قسم د‏‏ی MOSFET منطق سن ، PMOS ( p-type MOS) تے NMOS ( n- type MOS)۔ دونے قسماں عطااللہ تے کاہنگ نے تیار کيت‏یاں سن جدو‏ں انہاں نے اصل وچ موسفٹ ایجاد کيتا سی۔ انہاں نے 20 دے نال دونے PMOS تے NMOS آلات نو‏‏ں گھڑ لیا <nowiki><span about="#mwt275" class="nowrap" data-cx="[{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;targetExists&amp;quot;:true}]" data-mw="{&amp;quot;parts&amp;quot;:[{&amp;quot;template&amp;quot;:{&amp;quot;target&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Spaces&amp;quot;,&amp;quot;href&amp;quot;:&amp;quot;./سانچہ:Spaces&amp;quot;},&amp;quot;params&amp;quot;:{},&amp;quot;i&amp;quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwAWI" typeof="mw:Transclusion"><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki><nowiki></span></nowiki> µm عمل . اُتے ، اس وقت صرف پی ایم او ایس آلات عملی طور اُتے کم کرنے والے آلہ سن ۔ <ref name="Lojek321"/> عطااللہ نے 1960 وچ ایم او ایس انٹیگریٹڈ سرکٹ چپ دے تصور د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ انہاں نے نوٹ کيتا کہ ایم او ایس ٹرانجسٹر د‏‏ی من گھڑت آسانی تو‏ں ایہ آئی سی چپس دے لئی کارآمد ثابت ہويا۔ <ref name="Moskowitz"/> اُتے ، بیل لیبز نے ابتدائی طور اُتے ایم او ایس ٹکنالوجی نو‏‏ں نظرانداز کيتا ، کیونجے اس وقت کمپنی نو‏‏ں آئی سی وچ دلچسپی نئيں سی۔ اس دے باوجود ، موسفٹ نے آر سی اے تے فیئرچلڈ سیمیکمڈکٹر وچ اہ‏م دلچسپی پیدا کيتی۔ 1960 دے اوائل وچ عطااللہ تے کاہنگ دے ذریعہ پہلے موسفٹ مظاہرے تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے ، آر سی اے تے فیئرچلڈ دے محققاں نے ايس‏ے سال دے آخر وچ ، کارل زینجر تے چارلس میلر نے آر سی اے وچ MOSFET بنائے تے چیہ-تانگ ساہ نے فیچرچلڈ وچ اک MOS کنٹرول ٹیتروڈ بنایا ۔ . ایم او ایس دے آئی سی چپ دا انہاں دا تصور بالآخر حقیقت بن گیا ، 1932 وچ آر سی اے وچ فریڈ ہیمان تے اسٹیون ہوفسٹین دے ذریعہ اک تجربا‏تی MOS چپ دے نال شروع ہويا ، جس دے بعد MOS آئی سی چپس دے لئی زبردستی من گھڑت عمل بن جائے گا۔ <ref name="computerhistory-digital">{{حوالہ ویب|title=Tortoise of Transistors Wins the Race – CHM Revolution|url=https://www.computerhistory.org/revolution/digital-logic/12/279|website=[[Computer History Museum]]|accessdate=22 July 2019}}</ref> [[تکمیلی فلزی اکسید نیم موصل (تفانم)|سی ایم او ایس]] ، جس نے پی [[تکمیلی فلزی اکسید نیم موصل (تفانم)|ایم او ایس تے این ایم او ایس]] دونے دے مشترکہ پہلوآں نو‏‏ں ، بعد وچ چیہ -تانگ ساہ تے فرینک وانلاس نے 1963 وچ فیئرچلڈ وچ تیار کيتا سی۔ <ref name="computerhistory1963">{{حوالہ ویب|title=1963: Complementary MOS Circuit Configuration is Invented|url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/complementary-mos-circuit-configuration-is-invented/|website=[[Computer History Museum]]|accessdate=6 July 2019}}</ref> ایم او ایس ٹکنالوجی د‏‏ی ترقی ، جو منیٹائزیشن وچ اضافے د‏‏ی صلاحیت رکھدی سی ، آخر کار [[کیلیفورنیا]] وچ ابتدائی سیمیکمڈکٹر انڈسٹری د‏‏ی تکنیکی تے معاشی ترقی نو‏‏ں ہويا دینے والے ، 1960 د‏‏ی دہائی وچ آر سی اے ، فیئرچائلڈ ، انٹیل تے ہور سیمیکمڈکٹر کمپنیاں د‏‏ی توجہ دا مرکز بن گئی۔ [[سیلیکون ویلی|سیلیکن ویلی دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) <ref>{{حوالہ کتاب|title=Making Silicon Valley: Innovation and the Growth of High Tech, 1930–1970|last=Lécuyer|first=Christophe|date=2006|publisher=[[Chemical Heritage Foundation]]|isbn=978-0-262-12281-8|pages=253–6 & 273}}</ref> ہور جاپان بھی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=60s Trends in the Semiconductor Industry|url=http://www.shmj.or.jp/english/trends/trd60s.html|website=Semiconductor History Museum of Japan|accessdate=7 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190814025731/http://www.shmj.or.jp/english/trends/trd60s.html|archivedate=August 14, 2019}}</ref> موسفٹ اوہ پہلا واقعی کومپیکٹ ٹرانجسٹر سی جسنو‏ں استعمال کيتا جاسکدا اے تے <ref name="Moskowitz"/> الیکٹرانکس د‏‏ی صنعت وچ انقلاب برپا کرنے دے لئی استعمال کيتا جاسکدا اے ۔ <ref name="Chan">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=sV4eAQAAMAAJ|title=Studies of InAIAs/InGaAs and GaInP/GaAs heterostructure FET's for high speed applications|last=Chan|first=Yi-Jen|date=1992|publisher=[[یونیورسٹی آف مشی گن]]|page=1|quote=The Si MOSFET has revolutionized the electronics industry and as a result impacts our daily lives in almost every conceivable way.}}</ref><ref name="Grant">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ZiZTAAAAMAAJ|title=Power MOSFETS: theory and applications|last=Grant|first=Duncan Andrew|last2=Gowar|first2=John|date=1989|publisher=[[جان وائلی اینڈ سنز]]|isbn=978-0-471-82867-9|page=1|quote=The metal–oxide–semiconductor field-effect transistor (MOSFET) is the most commonly used active device in the very large-scale integration of digital integrated circuits (VLSI). During the 1970s these components revolutionized electronic signal processing, control systems and computers.}}</ref> MOSFET جدید [[برقیات|الیکٹرانکس دی]] بنیاد تشکیل دیندا اے ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=fV3RBQAAQBAJ&pg=PA3|title=Dopants and Defects in Semiconductors|last=McCluskey|first=Matthew D.|last2=Haller|first2=Eugene E.|date=2012|publisher=[[CRC Press]]|isbn=978-1-4398-3153-3|page=3}}</ref> تے زیادہ تر جدید [[برقیات|الیکٹرانک آلات]] وچ بنیادی عنصر ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Daniels|first=Lee A.|title=Dr. Dawon Kahng, 61, Inventor In Field of Solid-State Electronics|url=https://www.nytimes.com/1992/05/28/nyregion/dr-dawon-kahng-61-inventor-in-field-of-solid-state-electronics.html|website=The New York Times|accessdate=1 April 2017|date=28 May 1992}}</ref> ایہ دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ استعمال ہونے والا سیمیکمڈکٹر ڈیوائس اے ، <ref name="computerhistory-transistor"/><ref name="Golio">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=MCj9jxSVQKIC&pg=SA18-PA2|title=RF and Microwave Passive and Active Technologies|last=Golio|first=Mike|last2=Golio|first2=Janet|date=2018|publisher=[[CRC Press]]|isbn=978-1-4200-0672-8|page=18–2}}</ref> تے تریخ دا سب تو‏ں زیادہ وسیع پیمانے اُتے تیار کيتا جانے والا آلہ اے ، جس دا تخمینہ 13 اے {{Spaces}} سیکسٹیلین MOS ٹرانزسٹرز 2018 تک تیار ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="computerhistory2018">{{حوالہ ویب|title=13 Sextillion & Counting: The Long & Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History|url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/|date=April 2, 2018|website=[[Computer History Museum]]|accessdate=28 July 2019}}</ref><ref name="Baker">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=kxYhNrOKuJQC&pg=PA7|title=CMOS: Circuit Design, Layout, and Simulation|last=Baker|first=R. Jacob|date=2011|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-1-118-03823-9|page=7}}</ref> MOSFET مائکرو الیکٹرانکس انقلاب ، <ref name="Zimbovskaya">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=5ji5BQAAQBAJ&pg=PA231|title=Transport Properties of Molecular Junctions|last=Zimbovskaya|first=Natalya A.|date=2013|publisher=Springer|isbn=978-1-4614-8011-2|page=231}}</ref> سلکان انقلاب ، <ref name="Feldman"/><ref name="Dabrowski">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/siliconsurfacesf0000dabr/page/3|title=Silicon Surfaces and Formation of Interfaces: Basic Science in the Industrial World|last=Dabrowski|first=Jarek|last2=Müssig|first2=Hans-Joachim|date=2000|publisher=[[World Scientific]]|isbn=9789810232863|pages=[https://archive.org/details/siliconsurfacesf0000dabr/page/3 3–13]|chapter=1.2. The Silicon Age|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZlefXcP3tQAC&pg=PA3}}</ref> تے مائکرو کمپیوٹر انقلاب ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=lyJGAQAAIAAJ|title=Making the Right Connections: Microcomputers and Electronic Instrumentation|last=Malmstadt|first=Howard V.|last2=Enke|first2=Christie G.|last3=Crouch|first3=Stanley R.|date=1994|publisher=[[American Chemical Society]]|isbn=978-0-8412-2861-0|page=389|quote=The relative simplicity and low power requirements of MOSFETs have fostered today's microcomputer revolution.}}</ref> دا مرکزی مرکز اے تے ایہ [[برقی تحریک|ڈیجیٹل انقلاب]] ، انفارمیشن انقلاب تے [[معلومات دا دور|انفارمیشن ایج دے]] دوران جدید ڈیجیٹل الیکٹرانکس دا بنیادی عمارت ا‏‏ے۔ <ref name="triumph">{{حوالہ ویب|title=Triumph of the MOS Transistor|url=https://www.youtube.com/watch?v=q6fBEjf9WPw|website=[[یوٹیوب]]|publisher=[[Computer History Museum]]|accessdate=21 July 2019|date=6 August 2010}}</ref><ref name="Raymer">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=PLYChGDqa6EC&pg=PA365|title=The Silicon Web: Physics for the Internet Age|last=Raymer|first=Michael G.|date=2009|publisher=[[CRC Press]]|isbn=978-1-4398-0312-7|page=365}}</ref><ref name="Wong">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=4fI8CwAAQBAJ&pg=PA7|title=Electrical Engineering – Volume II|last=Wong|first=Kit Po|date=2009|publisher=[[Encyclopedia of Life Support Systems|EOLSS Publications]]|isbn=978-1-905839-78-0|page=7}}</ref> ایہ [[برقیات|الیکٹرانکس]] ایپلی کیشنز د‏‏ی اک وسیع قسماں وچ استعمال کيتا جاندا اے ، جداں [[کمپیوٹر]] ، سنتھیزائزر ، <ref name="kahng"/> مواصلا‏تی ٹکنالوجی ، [[اسمارٹ فون]]ز ، <ref name="uspto">{{حوالہ ویب|title=Remarks by Director Iancu at the 2019 International Intellectual Property Conference|url=https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference|website=[[ریاست متحدہ سندِموجد تے نشان تجارہ دفتر]]|date=June 10, 2019|accessdate=20 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191217200937/https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference|archivedate=December 17, 2019}}</ref> [[انٹرنیٹ]] انفراسٹرکچر ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=zZJfAAAAQBAJ&pg=PR7|title=Fundamentals of Ultra-Thin-Body MOSFETs and FinFETs|last=Fossum|first=Jerry G.|last2=Trivedi|first2=Vishal P.|date=2013|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-1-107-43449-3|page=vii}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=yOjFDQAAQBAJ&pg=PA53|title=MOS Devices for Low-Voltage and Low-Energy Applications|last=Omura|first=Yasuhisa|last2=Mallik|first2=Abhijit|last3=Matsuo|first3=Naoto|date=2017|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-1-119-10735-4|page=53}}</ref><ref name="Whiteley">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=x9koAQAAIAAJ|title=Technology, Entrepreneurs, and Silicon Valley|last=Whiteley|first=Carol|last2=McLaughlin|first2=John Robert|date=2002|publisher=Institute for the History of Technology|isbn=978-0-9649217-1-9|quote=These active electronic components, or power semiconductor products, from Siliconix are used to switch and convert power in a wide range of systems, from portable information appliances to the communications infrastructure that enable the Internet. The company's power MOSFETs — tiny solid-state switches, or metal oxide semiconductor field-effect transistors — and power integrated circuits are widely used in cell phones and notebook computers to manage battery power efficiently}}</ref> ڈیجیٹل ٹیلی مواصلات دے نظام ، ویڈیو گیمز ، [[حسابگر|جیبی کیلکولیٹر]] تے بوہت سارے دوسرے [[گھڑی|استعمالات]] دے علاوہ [[گھڑی|ڈیجیٹل کلائی گھڑیاں]] ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Handbook of Nanophysics: Nanoelectronics and Nanophotonics|last=Colinge|first=Jean-Pierre|last2=Greer|first2=Jim|date=2010|publisher=[[CRC Press]]|isbn=978-1-4200-7551-9|page=12–1|chapter=Chapter 12: Transistor Structures for Nanoelectronics|chapter-url=https://books.google.com/books?id=a3kJAMALo0MC&pg=SA12-PA1}}</ref> استعمال وچ ہر [[خرد کار|مائکرو پروسیسر]] ، میموری چپ تے ٹیلی مواصلات سرکٹ دا بلڈنگ بلاک ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں "الیکٹرانکس انڈسٹری دا ورک ہارس" قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="Colinge2016">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=FvjUCwAAQBAJ&pg=PA2|title=Nanowire Transistors: Physics of Devices and Materials in One Dimension|last=Colinge|first=Jean-Pierre|last2=Greer|first2=James C.|date=2016|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-1-107-05240-6|page=2}}</ref> [[ریاست متحدہ سندِموجد تے نشان تجارہ دفتر|یو ایس پیٹنٹ اینڈ ٹریڈ مارک آفس]] نے موسفٹ نو‏‏ں "دنیا وچ زندگی تے سبھیاچار نو‏‏ں تبدیل کرنے والی" اک ایسی اہ‏م ایجاد قرار دتا ا‏‏ے۔ عطااللہ تے کاہنگ دے ذریعہ موسفٹ د‏‏ی ایجاد نو‏‏ں "جدید الیکٹرانکس د‏‏ی پیدائش" دے طور اُتے پیش کيتا گیا اے <ref>{{حوالہ کتاب|title=Nanodevices for Photonics and Electronics: Advances and Applications|last=Kubozono|first=Yoshihiro|last2=He|first2=Xuexia|last3=Hamao|first3=Shino|last4=Uesugi|first4=Eri|last5=Shimo|first5=Yuma|last6=Mikami|first6=Takahiro|last7=Goto|first7=Hidenori|last8=Kambe|first8=Takashi|date=2015|publisher=[[CRC Press]]|isbn=9789814613750|page=355|chapter=Application of Organic Semiconductors toward Transistors|chapter-url=https://books.google.com/books?id=8wdCCwAAQBAJ&pg=PA355}}</ref> تے ایہ ممکنہ طور اُتے الیکٹرانکس د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م ایجاد سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last1=Thompson|first6=M. T.|issn=0894-6507|doi=10.1109/TSM.2004.841816|pages=26–36|issue=1|volume=18|date=2005|journal=[[IEEE Transactions on Semiconductor Manufacturing]]|title=In search of "Forever," continued transistor scaling one new material at a time|last6=Bohr|first1=S. E.|first5=S.|last5=Tyagi|first4=K.|last4=Mistry|first3=T.|last3=Ghani|first2=R. S.|last2=Chau|quote=In the field of electronics, the planar Si metal–oxide–semiconductor field-effect transistor (MOSFET) is perhaps the most important invention.}}</ref> === نانوئیلر ٹرانزسٹر === 1960 وچ ، عطااللہ تے کاہنگ نے 20 گیٹ د‏‏ی لمبائی دے نال ، 100 Nm دے گیٹ آکسائڈ د‏‏ی موٹائی دے نال پہلا MOSFET تیار کيتا ۔ 1962 وچ ، عطااللہ تے کاہنگ نے نانوالیر ویہہ میٹل – سیمی کنڈکٹر جنکشن (M – S جنکشن) ٹرانجسٹر گھڑیا۔ اس آلہ وچ اک دھات‏‏ی پرت اے جس وچ نینومیٹرک موٹائی دو سیمیکمڈکٹنگ تہاں دے وچکار سینڈویچ کيتی گئی اے ، دھات جس د‏‏ی بنیاد تشکیل دیندی اے تے سیمیکمڈکٹرز تے کلکٹر تشکیل دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی کم مزاحمت تے پتلی میٹیکل نانوالیر ویہہ وچ مختصر ٹرانزٹ اوقات دے نال ، ڈیوائس [[بائی پولر جنکشن ٹرانزسٹر|بائی پولر ٹرانزسٹراں دے]] مقابلے وچ اعلیٰ آپریشن [[تعدد|فریکوینسی دے]] قابل سی۔ انہاں دے اہ‏م کم وچ سنگل کرسٹل سیمیکمڈکٹر سبسٹریٹس (کلکٹر) دے اُتے دھات د‏‏ی تہاں (بنیاد) نو‏‏ں جمع کرنا شامل اے ، جس وچ ایمیٹر اک [[بلور|کرسٹل]] سیمی کنڈکٹر ٹکڑا اے جس وچ دھات‏‏ی پرت (نقطہ رابطے) دے خلاف دبایا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نے این ٹائپ [[جرمانیئم|جرمینیم]] (این-جی) اُتے 10 ینیم موٹائی دے نال [[سونا|سونے]] (اے یو) پتلی فلماں جمع کيتیاں ، جدو‏ں کہ نکتہ رابطہ این ٹائپ سلیکن (این سی) سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Handbook of Nanophysics: Nanoelectronics and Nanophotonics|last=Pasa|first=André Avelino|date=2010|publisher=[[CRC Press]]|isbn=978-1-4200-7551-9|pages=13-1, 13-4|chapter=Chapter 13: Metal Nanolayer-Base Transistor|chapter-url=https://books.google.com/books?id=a3kJAMALo0MC&pg=SA13-PA1}}</ref> عطااللہ نے 1962 وچ بی ٹی ایل تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ <ref name="Lojek321">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/historysemicondu00loje_697|title=History of Semiconductor Engineering|last=Lojek|first=Bo|date=2007|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-3-540-34258-8|pages=[https://archive.org/details/historysemicondu00loje_697/page/n327 321]–3|url-access=limited}}</ref> === سکاٹکی ڈائیؤڈ === ایم او ایس ٹکنالوجی اُتے اپنے کم وچ توسیع کردے ہوئے ، عطااللہ تے کاہنگ نے اگلے روز گرم ، شہوت انگیز کیریئر ڈیوائسز اُتے پیش قدمی دا کم کيتا ، جو بعد وچ اسکوٹکی رکاوٹ اکھوائے گا۔ <ref name="Bassett">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA328|title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology|last=Bassett|first=Ross Knox|date=2007|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|isbn=978-0-8018-8639-3|page=328}}</ref> اسکاٹکی ڈایڈڈ ، جسنو‏ں اسکاٹکی بیریئر ڈایڈڈ وی کہیا جاندا اے ، نو‏‏ں برساں تو‏ں نظریہ سازی کيتا گیا ، لیکن 1960 {{Ndash}} 1961 دے دوران عطااللہ تے کاہنگ دے کم دے نتیجے وچ پہلی بار اس دا عملی طور اُتے احساس ہويا۔ <ref name="government">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=EUTQAAAAMAAJ&pg=PA1475|title=The Industrial Reorganization Act: The communications industry|date=1973|publisher=[[U.S. Government Printing Office]]|page=1475}}</ref> انہاں نے اپنے نتائج نو‏‏ں 1962 وچ شائع کيتا تے اپنے آلے نو‏‏ں سیمی کنڈکٹر-دھات امیٹر دے نال "ہاٹ الیکٹران" ٹرائیڈ ڈھانچہ قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last1=Atalla|first1=M.|title=A new "Hot electron" triode structure with semiconductor-metal emitter|journal=IRE Transactions on Electron Devices|date=November 1962}}</ref> ایہ پہلے [[دھات|میٹل]] ویہہ ٹرانزسٹراں وچو‏ں اک سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=MUtaDwAAQBAJ&pg=PA37-IA4|title=Silicon-Molecular Beam Epitaxy|last=Kasper|first=E.|date=2018|publisher=[[CRC Press]]|isbn=978-1-351-09351-4}}</ref> اسکاٹکی ڈایڈڈ نے مکسر دے استعمال وچ نمایاں کردار ادا کيتا۔ == ہیولٹ پیکارڈ (1962 {{Ndash}} 1969) == 1962 وچ ، عطااللہ نے ہیولٹ پیکارڈ وچ شمولیت اختیار کيتی ، جتھ‏ے انہاں نے ہیولٹ پیکارڈ تے ایسوسی ایٹس (HP ایسوسی ایٹس) د‏‏ی مشترکہ بنیاد رکھی ، جس نے ہیولٹ پیکارڈ نو‏‏ں بنیادی ٹھوس ریاست د‏‏ی صلاحیتاں د‏‏ی فراہمی کيتی۔ <ref name="purdue"/> اوہ HP ایسوسی ایٹس وچ سیمیکمڈکٹر ریسرچ دا ڈائریکٹر ، <ref name="Lojek321"/> تے HP دے سیمی کنڈکٹر لیب دا پہلا مینیجر سی۔ <ref name="House">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=OsTnDv6d2DwC&pg=PA110|title=The HP Phenomenon: Innovation and Business Transformation|last=House|first=Charles H.|last2=Price|first2=Raymond L.|date=2009|publisher=[[Stanford University Press]]|isbn=978-0-8047-7261-7|pages=110–1}}</ref> انہاں نے ایچ پی ایسوسی ایٹس وچ رابرٹ جے آرچر دے نال کم کردے ہوئے ، سکاٹکی ڈائیڈس اُتے تحقیق جاری رکھی۔ انہاں نے اعلیٰ ویکیوم [[مزاحم|میٹل فلم]] جمع کرنے د‏‏ی ٹکنالوجی تیار کيتی ، <ref name="Siegel">{{حوالہ کتاب|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19840012690.pdf|title=NASA Technical Paper 2287: Topics in the Optimization of Millimeter-Wave Mixers|last=Siegel|first=Peter H.|last2=Kerr|first2=Anthony R.|last3=Hwang|first3=Wei|date=March 1984|publisher=[[ناسا]]|pages=12–13}}</ref> تے من گھڑت مستحکم [[عمل تبخیر|بخارات]] / پھیلدے ہوئے رابطے ، <ref name="Button">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=DZ2xbIAxRRIC&pg=PA214|title=Infrared and Millimeter Waves V6: Systems and Components|last=Button|first=Kenneth J.|date=1982|publisher=[[Elsevier]]|isbn=978-0-323-15059-0|page=214}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Metal-Semiconductor Schottky Barrier Junctions and Their Applications|last=Anand|first=Y.|date=2013|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-1-4684-4655-5|page=220|chapter=Microwave Schottky Barrier Diodes|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Bk3jBwAAQBAJ&pg=PA220}}</ref> جنوری 1963 وچ اپنے نتائج شائع کردے رہ‏‏ے۔ انہاں دا کم دھات -سیمی کنڈکٹر جنکشن تے سکاٹکی رکاوٹ د‏‏ی تحقیق وچ اک پیش رفت سی ، کیونجے اس نے [[ڈائیوڈ|نقطہ رابطے دے ڈایڈس]] وچ موروثی جعل سازی اُتے قابو [[ڈائیوڈ|پالیا سی]] تے اس تو‏ں عملی اسکاٹکی ڈائیڈس د‏‏ی تعمیر نو‏‏ں ممکن بنایا سی۔ سیمی کنڈکٹر لیب وچ 1960 د‏‏ی دہائی دے دوران ، اس نے مادی [[اموادی علم|سائنس]] تفتیشی پروگرام شروع کيتا جس وچ گیلیم آرسنائڈ (گا اے) ، گیلیم آرسنائڈ فاسفائڈ (گا اے ایس پی) تے انڈیم آرسنائڈ (آئی این اے) آلات دے لئی اک ویہہ ٹکنالوجی فراہ‏م کيتی گئی سی۔ ایہ ڈیوائس HP دے مائکروویو ڈویژن دے ذریعہ سویپرز تے نیٹ ورک تجزیہ کاراں نو‏‏ں تیار کرنے دے لئی استعمال کیت‏‏ی جانے والی بنیادی ٹکنالوجی بن گئی جس نے 20 {{Ndash}} 40 گیگا ہرٹز فریکوئنسی نو‏‏ں اگے ودھایا ، جس تو‏ں HP نو‏‏ں ملٹری مواصلات د‏‏ی مارکیٹ دا 90٪ تو‏ں زیادہ حصہ مل گیا۔ <ref name="House"/> === ایل ای ڈی ڈسپلے === انہاں نے ہوورڈ سی بورڈن تے جیرالڈ پی پیگینی دے نال 1962 ء تو‏ں 1969 دے درمیان عملی روشنی پھیلانے والے ڈیؤڈس (ایل ای ڈی) اُتے HP د‏‏ی تحقیق و ترقی (R&D) د‏‏ی نگرانی کيتی۔ پہلے عملی ایل ای ڈی ڈسپلے عطااللہ دے سیمک کنڈکٹر لیب وچ تعمیر کیتے گئے سن ۔ <ref name="Borden">{{حوالہ رسالہ|last1=Borden|first1=Howard C.|last2=Pighini|first2=Gerald P.|title=Solid-State Displays|journal=[[Hewlett-Packard Journal]]|date=February 1969|pages=2–12}}</ref> انہاں نے 1968 وچ پہلا کمرشل ایل ای ڈی ڈسپلے متعارف کرایا۔ <ref name="Kramer">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=oREQToB2q2UC&pg=PA40|title=Advances in Solid State Physics|last=Kramer|first=Bernhard|date=2003|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-3-540-40150-6|page=40}}</ref> ایہ ایل ای ڈی لیمپ دے پہلے استعمال وچو‏ں اک سی ، ايس‏ے سال مونسینٹو کمپنی دے ذریعہ ایل ای ڈی اشارے چراغ متعارف کرایا گیا سی۔ <ref name="Andrews">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=mkqVBgAAQBAJ&pg=PA2|title=Photonics, Volume 3: Photonics Technology and Instrumentation|last=Andrews|first=David L.|date=2015|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-1-118-22554-7|page=2}}</ref> فروری 1969 وچ ، بورڈن ، پِگینی تے عطااللہ دے ماتحت اوہی HP ٹیم نے HP ماڈل 5082-7000 عددی اشارے متعارف کرایا ، جو مربوط سرکٹ ٹکنالوجی دا استعمال کرنے والا پہلا ایل ای ڈی آلہ ا‏‏ے۔ <ref name="Borden"/> ایہ پہلا ذہین ایل ای ڈی ڈسپلے سی تے [[تظاہرہ اختراع|ڈیجیٹل ڈسپلے]] ٹکنالوجی وچ انقلاب برپا ہويا سی ، جس تو‏ں نکسی ٹیوب د‏‏ی جگہ لی گئی تے بعد وچ ایل ای ڈی ڈسپلے د‏‏ی بنیاد بن گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Hewlett-Packard 5082-7000|url=http://www.decadecounter.com/vta/articleview.php?item=1052|website=The Vintage Technology Association|accessdate=15 August 2019|archivedate=17 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141117052948/http://www.decadecounter.com/vta/articleview.php?item=1052}}</ref> == فیئرچائلڈ سیمیکمڈکٹر (1969 {{Ndash}} 1972) == 1969 وچ ، اس نے HP چھڈی تے فیئرچلڈ سیمیکمڈکٹر وچ شامل ہوئے گئے ۔ <ref name="Bassett"/> اوہ مئی 1969 وچ اپنے قیام تو‏ں لے ک‏ے نومبر 1971 تک مائکروویو تے اوپٹو الیکٹرانکس ڈویژن دے نائب صدر تے جنرل منیجر رہے <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://corphist.computerhistory.org/corphist/documents/doc-45621ba5d2e49.pdf|title=Annual Report|date=1969|publisher=[[Fairchild Camera and Instrument Corporation]]|page=6}}</ref> ۔ انہاں نے روشنی دا اخراج کرنے والے ڈائیڈس (ایل ای ڈی) اُتے اپنا کم جاری رکھیا ، انہاں د‏‏ی تجویز پیش کيتی گئی کہ انھاں 1971 وچ اشارے د‏‏ی روشنی تے نظری قارئین دے لئی استعمال کيتا جاسک‏‏ے۔ بعد وچ انھاں نے 1972 وچ فیئرچائلڈ چھڈ دتا۔ == عطااللہ کارپوریشن (1972 {{Ndash}} 1990) == انہاں نے 1972 وچ سیمیکمڈکٹر انڈسٹری چھڈ دتی تے ڈیٹا سیکیورٹی <ref name="Bassett"/> تے [[رمز نگاری|خفیہ نگاری]] وچ بطور کاروباری شخصیتاں نے اپنے نويں کیریئر دا آغاز کيتا۔ <ref name="Langford">{{حوالہ ویب|last=Langford|first=Susan|title=ATM Cash-out Attacks|url=https://h41382.www4.hpe.com/gfs-shared/20140318153228.pdf|website=[[Hewlett Packard Enterprise]]|publisher=[[Hewlett-Packard]]|year=2013|accessdate=21 August 2019}}</ref> 1972 وچ ، اس نے عطااللہ ٹیکنوویشن د‏‏ی بنیاد رکھی ، <ref name="nist">{{حوالہ ویب|title=The Economic Impacts of NIST's Data Encryption Standard (DES) Program|url=https://www.nist.gov/sites/default/files/documents/2017/05/09/report01-2.pdf|website=[[National Institute of Standards and Technology]]|publisher=[[United States Department of Commerce]]|date=October 2001|accessdate=21 August 2019|archivedate=30 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170830020822/https://www.nist.gov/sites/default/files/documents/2017/05/09/report01-2.pdf}}</ref> بعد وچ عطااللہ کارپوریشن دے ناں تو‏ں پکاریا گیا ، جس نے [[بينک|بینکاری]] تے مالیا‏تی ادارےآں دے حفاظتی مسائل تو‏ں نمٹا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Computer History Museum|url=http://www.computerhistory.org/semiconductor/people.html|accessdate=2 October 2013}}</ref> === ہارڈ ویئر سیکیورٹی ماڈیول === اس نے پہلا ہارڈ ویئر سیکیورٹی ماڈیول (HSM) ایجاد کيتا ، <ref name="Stiennon">{{حوالہ ویب|last=Stiennon|first=Richard|title=Key Management a Fast Growing Space|url=https://securitycurrent.com/key-management-a-fast-growing-space/|website=SecurityCurrent|publisher=IT-Harvest|accessdate=21 August 2019|date=17 June 2014}}</ref> ناں نہاد " عطااللہ باکس " ، اک ایسا سکیورٹی سسٹم جو اج [[اے ٹی ایم]] تو‏ں زیادہ تر لین دین حاصل کردا ا‏‏ے۔ ايس‏ے وقت ، عطااللہ نے ذا‏تی شناختی نمبر (پن) دے نظام د‏‏ی نشو و نما وچ حصہ لیا ، جو بینکاری د‏‏ی صنعت وچ دوسرےآں دے درمیان شناخت دے معیار دے طور اُتے تیار ہويا ا‏‏ے۔ 1970 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ عطااللہ دے کم نے اعلیٰ حفاظتی ماڈیول دا استعمال کيتا۔ اس دا "عطااللہ باکس" ، اک سیکیورٹی سسٹم اے جو پن تے اے ٹی ایم پیغامات [[رمز نگاری|کو خفیہ کردا اے ]] تے غیر قیاس بخش پن پیدا کرنے والی کلید د‏‏ی مدد تو‏ں آف لائن آلات محفوظ کردا ا‏‏ے۔ <ref name="Lazo">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=rWhiDwAAQBAJ&pg=PA284|title=Cash and Dash: How ATMs and Computers Changed Banking|last=Bátiz-Lazo|first=Bernardo|date=2018|publisher=[[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]]|isbn=978-0-19-108557-4|pages=284 & 311}}</ref> انہاں نے 1973 وچ تجارتی طور اُتے "عطااللہ باکس" جاری کيتا۔ پروڈکٹ شناختی کیکی دے طور اُتے جاری کيتی گئی سی۔ ایہ کارڈ ریڈر تے صارف دا شناختی نظام سی ، جس وچ پلاسٹک کارڈ تے پن د‏‏ی صلاحیتاں والا اک ٹرمینل فراہ‏م کیہ گیا سی۔ ایہ نظام [[بينک|بینکاں]] تے منحرف ادارےآں نو‏‏ں کسی پاس بک پروگرام تو‏ں کسی پلاسٹک کارڈ ماحول وچ تبدیل کرنے دے لئی تیار کيتا گیا سی۔ شناختی نظام وچ کارڈ ریڈر کنسول ، دو کسٹمر پن پیڈ ، ذہین کنٹرولر تے بلٹ وچ الیکٹرانک انٹرفیس پیکیج شامل ہُندا ا‏‏ے۔ <ref name="Computerworld1978">{{حوالہ رسالہ|title=ID System Designed as NCR 270 Upgrade|url=https://books.google.com/books?id=fB-Te8d5hO8C&pg=PA49}}</ref> ڈیوائس وچ دو د‏‏ی بورڈ شامل نيں ، اک کسٹمر دے لئی تے اک ٹیلر دے لئی۔ اس نے گاہک نو‏‏ں خفیہ کوڈ ٹائپ کرنے د‏‏ی اجازت دتی ، جو [[خرد کار|مائکرو پروسیسر]] دا استعمال کردے ہوئے ، آلے دے ذریعہ ٹیلر دے لئی دوسرے کوڈ وچ تبدیل ہُندا ا‏‏ے۔ <ref name="Computerworld1976">{{حوالہ رسالہ|title=Four Products for On-Line Transactions Unveiled|url=https://books.google.com/books?id=3u9H-xL4sZAC&pg=PA3}}</ref> لین دین دے دوران ، کارڈ ریڈر دے ذریعہ گاہک دا اکاؤنٹ نمبر پڑھیا جاندا سی ۔ اس عمل نے دستی اندراج د‏‏ی جگہ لے لی تے فالج د‏‏ی ممکنہ غلطیاں تو‏ں گریز کيتا۔ اس تو‏ں صارفین نو‏‏ں گاہکاں د‏‏ی روايتی توثیق دے روايتی طریقےآں جداں دستخطی د‏‏ی توثیق تے اک محفوظ پن سسٹم دے نال سوالات د‏‏ی جانچ کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ عطااللہ باکس د‏‏ی اک اہ‏م جدت کلید بلاک سی ، جس وچ بینکاری د‏‏ی صنعت دے دوسرے اداکاراں دے نال ہ‏م آہنگی د‏‏ی چابیاں یا پن نو‏‏ں محفوظ طریقے تو‏ں تبادلہ کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ ایہ محفوظ تبادلہ عطااللہ د‏‏ی بلاک (اے دے بی) فارمیٹ دا استعمال کردے ہوئے انجام دتا جاندا اے ، جو ادائیگی کارڈ انڈسٹری ڈیٹا سیکیورٹی اسٹینڈرڈ (پی سی آئی ڈی ایس ایس) تے امریکن نیشنل اسٹینڈرڈ انسٹی ٹیوٹ (اے این ایس آئی) دے معیار دے اندر استعمال ہونے والے تمام کریپٹوگرافک بلاک فارمیٹس د‏‏ی اصل ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Rupp|first=Martin|title=The Benefits of the Atalla Key Block|url=https://content.hsm.utimaco.com/blog/the-benefits-of-atalla-key-block|website=[[Utimaco]]|date=16 August 2019|accessdate=10 September 2019|archivedate=17 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201017215047/https://content.hsm.utimaco.com/blog/the-benefits-of-atalla-key-block}}</ref> اس خوف تو‏ں کہ عطااللہ مارکیٹ اُتے حاوی ہوجائے گی ، بینکاں تے کریڈٹ کارڈ کمپنیاں نے بین الاقوامی معیار اُتے کم کرنا شروع کر دتا۔ <ref name="Lazo"/> اس د‏ی پن د‏‏ی توثیق دا عمل بعد دے IBM 3624 د‏‏ی طرح سی ۔ <ref name="Konheim">{{حوالہ رسالہ|title=Automated teller machines: their history and authentication protocols|date=1 April 2016|url=https://slideheaven.com/automated-teller-machines-their-history-and-authentication-protocols.html|accessdate=July 22, 2019}}</ref> عطااللہ بینکنگ مارکیٹ وچ [[آئی بی ایم]] دا ابتدائی حریف سی تے اسنو‏ں آئی بی ایم ملازمین دے اثر و رسوخ دے طور اُتے حوالہ دتا گیا جو ڈیٹا انکرپشن اسٹینڈرڈ (ڈی ای ایس) اُتے کم کردے سن ۔ <ref name="nist"/> انفارمیشن سیکیورٹی مینجمنٹ دے پن سسٹم اُتے اپنے کم دے اعتراف وچ ، عطااللہ نو‏‏ں "فادر آف پن" <ref name="purdue">{{حوالہ ویب|title=Martin M. (John) Atalla|url=http://www.purdue.edu/uns/html3month/hondocs03/03.ATALLA.html|website=[[پرڈیو یونیورسٹی]]|year=2003|accessdate=2 October 2013}}</ref> تے انفارمیشن سیکیورٹی ٹکنالوجی دا باپ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عطااللہ خانہ نے 1998 ء تک چلائے جانے والے تمام اے ٹی ایم نیٹ ورکاں وچو‏ں 90 فیصد تو‏ں زیادہ نو‏‏ں محفوظ کيتا ، <ref>{{حوالہ ویب|last=Hamscher|first=Walter|last2=MacWillson|first2=Alastair|last3=Turner|first3=Paul|title=Electronic Business without Fear : The Tristrata Security Architecture|publisher=[[پرائس واٹر ہاؤس کوپرز]]|date=1998|website=[[Semantic Scholar]]|url=https://pdfs.semanticscholar.org/6628/269799be00f3f97c15bf1aea2488afbe6c0a.pdf|accessdate=7 October 2019|archivedate=25 February 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190225173603/http://pdfs.semanticscholar.org/6628/269799be00f3f97c15bf1aea2488afbe6c0a.pdf}}</ref> تے 2006 تک دنیا بھر وچ ہونے والے تمام اے ٹی ایم ٹرانزیکشنز وچو‏ں 85 فیصد نو‏‏ں حاصل کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Portfolio Overview for Payment & GP HSMs|url=https://hsm.utimaco.com/wp-content/uploads/2018/12/20181206-Utimaco-webinar-Vision-for-Atalla-Portfolio-Overview-Payment-GP-HSMs.pdf|website=[[Utimaco]]|accessdate=22 July 2019|archivedate=21 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210721060737/https://hsm.utimaco.com/wp-content/uploads/2018/12/20181206-Utimaco-webinar-Vision-for-Atalla-Portfolio-Overview-Payment-GP-HSMs.pdf}}</ref> عطااللہ د‏‏ی مصنوعات 2014 تک دنیا دے اے ٹی ایم لین دین د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں محفوظ کردی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Stiennon"/> === آن لائن سیکیورٹی === 1972 وچ ، عطااللہ نے ریموٹ پن تصدیق دے نظام دے لئی U.S. Patent 3،938،091 دائر کيتا ، جس وچ ذا‏تی شناختی معلومات داخل کردے وقت ٹیلیفون لنک سیکیورٹی د‏‏ی یقین دہانی دے لئی [[صفریت|خفیہ کاری دی]] تکنیک دا استعمال کيتا گیا سی ، جس د‏‏ی تصدیق دے لئی ٹیلی مواصلات دے نیٹ ورکس اُتے خفیہ کردہ ڈیٹا دے بطور کسی دور دراز مقام اُتے منتقل کيتا جائے گا۔ ایہ ٹیلیفون بینکنگ ، انٹرنیٹ سیکیورٹی تے [[ای-کامرس|ای کامرس دا پیش خیمہ سی]] ۔ <ref name="nist"/> جنوری 1976 وچ نیشنل ایسوسی ایشن آف میوچل سیونگس بینک (NAMSB) کانفرنس وچ ، عطااللہ نے اپنے شناختی نظام نو‏‏ں اپ گریڈ کرنے دا اعلان کيتا ، جسنو‏ں انٹرچینج شناختی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ [[ای-کامرس|آن لائن لین دین]] اُتے کارروائی تے نیٹ ورک د‏‏ی حفاظت تو‏ں نمٹنے د‏‏ی صلاحیتاں وچ اضافہ ہويا۔ بینک لین دین نو‏‏ں آن لائن لینے د‏‏ی توجہ دے نال ڈیزائن کيتا گیا ، شناختی نظام نو‏‏ں مشترکہ سہولت تو‏ں متعلق کماں وچ ودھایا گیا۔ ایہ متناسب تے مختلف [[رزمی بدیل|سوئچنگ]] [[کمپیوٹر نیٹ ورک|نیٹ ورکس دے]] نال مطابقت رکھدا سی تے کارڈ ڈیٹا د‏‏ی معلومات دے ذریعہ 64000 ناقابل واپسی نون لائنیر [[الخوارزم|الگورتھم وچ ]] تو‏ں کسی اک نو‏‏ں وی الیکٹرانک طور اُتے اپنے آپ نو‏‏ں ری سیٹ کرنے د‏‏ی اہلیت رکھدا سی۔ انٹرچینج شناختی آلہ مارچ 1976 وچ جاری کيتا گیا سی۔ آن لائن ٹرانزیکشن تو‏ں نمٹنے دے لئی ڈیزائن د‏‏ی جانے والی ایہ پہلی پروڈکٹس وچو‏ں اک سی ، ايس‏ے دے نال ايس‏ے این اے ایم ایس بی کانفرنس وچ بنکر ریمو کارپوریشن د‏‏ی مصنوعات د‏‏ی نقاب کشائی کيتی گئی۔ 1979 وچ ، عطااللہ نے پہلا نیٹ ورک سیکیورٹی پروسیسر (این ایس پی) متعارف کرایا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Burkey|first=Darren|title=Data Security Overview|url=http://www.gtug.de/HotSpot2018/download/Presentation/C108-Burkey.pdf|publisher=[[Micro Focus]]|date=May 2018|accessdate=21 August 2019|تاريخ-الأرشيف=21 August 2019|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190821190545/http://www.gtug.de/HotSpot2018/download/Presentation/C108-Burkey.pdf|url-status=dead}}</ref> 1987 وچ ، عطااللہ کارپوریشن ٹینڈم کمپیوٹرز وچ ضم ہوئے گئی۔ عطااللہ 1990 وچ ریٹائرمنٹ وچ چلی گئياں۔ 2013 تک ، 250 {{Spaces}} روزانہ عطااللہ د‏‏ی مصنوعات دے ذریعہ ملین کارڈ لین دین نو‏‏ں محفوظ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="Langford"/> == ٹری اسٹراٹا سیکیورٹی (1993 {{Ndash}} 1999) == زیادہ دن نئيں گزرے جدو‏ں تک کہ وڈے بینکاں دے کئی ایگزیکٹوز نے [[انٹرنیٹ]] نو‏‏ں کم کرنے دے لئی سیکیورٹی سسٹم تیار کرنے اُتے راضی کيتا۔ اوہ اس حقیقت تو‏ں پریشان سن کہ کمپیوٹر تے نیٹ ورک سیکیورٹی د‏‏ی صنعت وچ جدت طرازی دے بغیر اس وقت الیکٹرانک تجارت دے لئی کوئی مفید فریم ورک ممکن نئيں ہُندا۔<ref name="purdue3">{{cite web|title=Martin M. (John) Atalla|url=http://www.purdue.edu/uns/html3month/hondocs03/03.ATALLA.html|website=[[پرڈیو یونیورسٹی]]|year=2003|accessdate=2 October 2013}}</ref><ref name="purdue"/> 1993 وچ [[ویلز فارگو|ویلز فارگو بینک دے]] سابق صدر ولیم زیوینڈٹ د‏‏ی درخواست دے بعد ، عطااللہ نے اک نويں انٹرنیٹ سکیورٹی ٹکنالوجی تیار کرنا شروع د‏‏ی ، جس تو‏ں کمپنیاں نو‏‏ں انٹرنیٹ اُتے محفوظ کمپیوٹر فائلاں ، [[برقی ڈاک|ای میل]] تے ڈیجیٹل ویڈیو تے آڈیو نو‏‏ں منتشر کرنے تے منتقل کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ <ref name="bizjournals3">{{cite news|title=Security guru tackles Net: Father of PIN 'unretires' to launch TriStrata|url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/stories/1999/05/03/story3.html|accessdate=23 July 2019|work=[[The Business Journals]]|publisher=[[American City Business Journals]]|date=May 2, 1999}}</ref> ان سرگرمیاں دے نتیجے وچ ، اس نے 1996 وچ ٹری اسٹراٹا سیکیورٹی کمپنی قائم کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Tristrata Security: Private Company Information|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=35799|website=[[بلومبرگ نیوز]]|publisher=[[بلومبرگ ایل۔پی۔]]|accessdate=23 July 2019}}</ref> اس وقت دے زیادہ تر روايتی کمپیوٹر سکیورٹی سسٹم دے برعکس ، جس نے چوراں یا کارپوریٹ جاسوساں تو‏ں موجود معلومات نو‏‏ں بچانے دے لئی کسی کمپنی دے پورے کمپیوٹر نیٹ ورک دے چاراں طرف دیواراں تعمیر کيتیاں ، ٹرائ اسٹراٹا نے اک مختلف نقطہ نظر اپنایا۔ اس سیکیورٹی سسٹم نے معلومات دے انفرادی ٹکڑےآں (جداں [[لفظ نگار|ورڈ پروسیسنگ]] فائل ، کسٹمر دا [[ڈیٹا بیس]] یا ای میل) دے ارد گرد اک محفوظ ، خفیہ کردہ لفافے نو‏‏ں لپیٹا اے جس نو‏‏ں صرف الیکٹرانک اجازت نامے دے ذریعہ کھولیا جا سکدا اے تے کمپنیاں نو‏‏ں کنٹرول کرنے د‏‏ی اجازت دتی جاندی اے جس دے استعمال کرنے والے صارفین اس معلومات تک رسائی تے ضروری اجازت نامے۔ <ref name="bizjournals2">{{cite news|title=Security guru tackles Net: Father of PIN 'unretires' to launch TriStrata|url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/stories/1999/05/03/story3.html|accessdate=23 July 2019|work=[[The Business Journals]]|publisher=[[American City Business Journals]]|date=May 2, 1999}}</ref> اس وقت انٹرپرائز سیکیورٹی دے لئی اک نواں نقطہ نظر سمجھیا جاندا سی۔ <ref name="purdue"/><ref name="purdue2">{{cite web|title=Martin M. (John) Atalla|url=http://www.purdue.edu/uns/html3month/hondocs03/03.ATALLA.html|website=[[پرڈیو یونیورسٹی]]|year=2003|accessdate=2 October 2013}}</ref> == بعد دے سال تے موت (2000 {{Ndash}} 2009) == عطااللہ 2003 تک A4 سسٹم دے چیئرمین سن ۔ <ref name="purdue"/> وہ [[آتھرتن، کیلیفورنیا|اطہرٹن]] ، [[کیلیفورنیا]] وچ رہندا سی۔ عطااللہ 30 دسمبر ، 2009 نو‏‏ں ایتھرٹن وچ انتقال کر گئياں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Atalla|first=Martin M.|title=Social Security Death Index|url=http://www.genealogybank.com/gbnk/ssdi/doc/news/12DEC121F60A55D8|website=genealogybank|accessdate=22 January 2015}}</ref> == ایوارڈ تے اعزاز == عطااللہ نو‏‏ں 1975 دے فرینکلن انسٹی ٹیوٹ ایوارڈ وچ اسٹیوارٹ بلینٹائن میڈل (اب فزکس وچ بینجمن فرینکلن میڈل ) تو‏ں نوازیا گیا ، سلیکن سیمیکمڈکٹر ٹکنالوجی وچ انہاں د‏‏ی اہ‏م شراکت تے موسفٹ د‏‏ی ایجاد پر۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/1977yearbookofsc00lust|title=1977 Yearbook of science and the future|last=Calhoun|first=Dave|last2=Lustig|first2=Lawrence K.|date=1976|publisher=[[انسائیکلوپیڈیا بریٹانیکا]]|isbn=978-0-85229-319-5|page=[https://archive.org/details/1977yearbookofsc00lust/page/418 418]|quote=Three scientists were named recipients of the Franklin lnstitute's Stuart Ballantine Medal in 1975 […] Martin M. Atalla, president of Atalla Technovations in California, and Dawon Kahng of Bell Laboratories were chosen "for their contributions to semiconductor silicon-silicon dioxide technology, and for the development of the MOS insulated gate, field-effect transistor.|url-access=registration}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Martin Mohamed Atalla|url=https://www.fi.edu/laureates/martin-mohamed-atalla|website=[[Franklin Institute Awards]]|publisher=[[The Franklin Institute]]|accessdate=23 August 2019|date=14 January 2014}}</ref> 2003 وچ ، عطااللہ نے [[پرڈیو یونیورسٹی]] تو‏ں ممتاز الومینس ڈاکٹریٹ حاصل کيتی۔ <ref name="purdue"/> 2009 وچ ، سیمی کنڈکٹر ٹکنالوجی دے نال نال ڈیٹا سیکیورٹی وچ انہاں د‏‏ی اہ‏م شراکت دے لئی انہاں نو‏ں نیشنل ایجینٹرز ہال آف فیم وچ شامل کيتا گیا۔ <ref name="atalla"/> سیمی کنڈکٹر دے ہور کئی علمبرداراں دے نال انہاں نو‏ں "سلیکن آف سلیکن" وچو‏ں اک کہیا جاندا سی۔ <ref name="crn"/> 2014 وچ ، MOSFET د‏‏ی 1959 د‏‏ی ایجاد نو‏‏ں الیکٹرانکس وچ IEEE سنگ میل د‏‏ی لسٹ وچ شامل کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Milestones:List of IEEE Milestones|url=http://ethw.org/Milestones:List_of_IEEE_Milestones|publisher=[[انسٹی ٹیوٹ برائے الیکٹریکل تے الیکٹرانکس انجینئرز]]|accessdate=25 July 2019}}</ref> 2015 وچ ، عطااللہ نو‏‏ں [[اطلاعاندی ٹیکنالوجی|انفارمیشن ٹکنالوجی وچ ]] اہ‏م کردار ادا کرنے اُتے آئی ٹی ہسٹری سوسائٹی دے آئی ٹی آنر رول وچ شامل کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Dr. Martin (John) M. Atalla|url=https://www.ithistory.org/honor-roll/dr-martin-john-m-atalla|website=IT Honor Roll|publisher=[[IT History Society]]|accessdate=29 July 2019|date=21 December 2015}}</ref> موزفائٹ نے [[نوبل انعام]] جیتنے والی کامیابیاں جداں کوانٹم ہال اثر <ref name="Lindley">{{حوالہ رسالہ|last=Lindley|first=David|title=Focus: Landmarks—Accidental Discovery Leads to Calibration Standard|journal=[[Physics (magazine)|Physics]]|date=15 May 2015|volume=8|doi=10.1103/Physics.8.46}}</ref> تے [[بار جفتی اختراع|انچارج دے جوڑے والے آلہ]] (سی سی ڈی) نو‏‏ں فعال کرنے دے باوجود ، <ref name="Williams">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=v4QlDwAAQBAJ&pg=PA245|title=The Electronics Revolution: Inventing the Future|last=Williams|first=J. B.|date=2017|publisher=Springer|isbn=978-3-319-49088-5|pages=245 & 249}}</ref> خود موسیفٹ دے لئی کدی نوبل پرائز نئيں دتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=sk2SrZH3xEcC&pg=PA2|title=Fundamentals of III-V Semiconductor MOSFETs|last=Woodall|first=Jerry M.|date=2010|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-1-4419-1547-4|page=2|author-link=Jerry Woodall}}</ref> 2018 وچ ، سائنس دے نوبل انعامات دینے والی [[رائل سویڈش اکیڈمی آف سائنسز]] نے اعتراف کيتا کہ عطااللہ تے کاہنگ دے ذریعہ MOSFET د‏‏ی ایجاد مائکرو الیکٹرانکس تے انفارمیشن اینڈ مواصلات ٹکنالوجی (آئی سی ٹی) د‏‏ی اک اہ‏م ایجاد سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Advanced information on the Nobel Prize in Physics 2000|url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/advanced-physicsprize2000.pdf|website=[[نوبل انعام]]|date=June 2018|accessdate=17 August 2019}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * {{حوالہ ویب|title=Mohamed Mohamed Atalla|url=https://www.semanticscholar.org/author/Mohamed-Mohamed-Atalla/51084592|website=[[Semantic Scholar]]}} * {{حوالہ ویب|title=M. M. Atalla|url=https://ieeexplore.ieee.org/search/searchresult.jsp?searchWithin=%22First%20Name%22:%22M.%20M.%22&searchWithin=%22Last%20Name%22:%22Atalla%22|website=[[IEEE Xplore]]|publisher=[[انسٹی ٹیوٹ برائے الیکٹریکل تے الیکٹرانکس انجینئرز]]}} * {{حوالہ ویب|title=Hardware Security Modules (HSMs)|url=https://hsm.utimaco.com/products-hardware-security-modules/|website=[[Utimaco Atalla]]|publisher=[[Utimaco]]|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2021-11-05|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20211105024115/https://hsm.utimaco.com/products-hardware-security-modules/|url-status=dead}} {{HP}} {{authority control}} [[گٹھ:پورٹ سعید دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:مصری موجدین]] [[گٹھ:مصری مہندسین]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں مصری تارکین وطن]] [[گٹھ:عرب انجینئرز]] [[گٹھ:2009 دیاں موتاں]] [[گٹھ:1924 دے جم]] [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے ]] iczeer0hp0kx6n7zdt3brykecnn2tzc 0 90732 706714 697805 2026-05-01T11:15:44Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706714 wikitext text/x-wiki {{Infobox nukes | image_location = Pakistan (orthographic projection).svg | country_name=[[Pakistan]] | program_start=20 January 1972 | first_test=28 May 1998 ([[Chagai-I]])<ref name="FAS (Pakistan Nuclear Weapons - A Chronology)">{{cite web|title=Pakistan Nuclear Weapons – A Chronology|url=https://fas.org/nuke/guide/pakistan/nuke/chron.htm|work=Federation of American Scientists (FAS)|publisher=FAS (Pakistan Nuclear Weapons – A Chronology)|accessdate=5 May 2012|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120427000543/http://www.fas.org/nuke/guide/pakistan/nuke/chron.htm|archivedate=27 April 2012|df=dmy-all}}</ref> | first_fusion=''N/A''<ref name="Dawn News Interviews">{{cite news|last=Samdani|first=Zafar|title=Pakistan can build hydrogen bomb: Scientist|url=http://www.lib.virginia.edu/area-studies/SouthAsia/SAserials/Dawn/2000/mar25.html#indi|accessdate=23 December 2012|newspaper=Dawn|date=25 March 2000|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091015164528/http://www.lib.virginia.edu/area-studies/SouthAsia/SAserials/Dawn/2000/mar25.html#indi|archivedate=15 October 2009|df=dmy-all}}</ref><ref name="Jang Media Group, Co."/> | last_test=30 May 1998 ([[Chagai-II]]) | largest_yield=25–40&nbsp;[[Kilotons|kt]] in 1998<br />([[Pakistan Atomic Energy Commission|PAEC]] claim)<ref name="fas" /><ref name="Carey Sublette of the Nuclear Weapon Archives">{{cite web|last=Sublette|first=Carey|title=1998 Year of Testing|url=http://nuclearweaponarchive.org/Pakistan/PakTests.html|publisher=Nuclear Weapon Archives|accessdate=12 January 2013|date=10 September 2001|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130101191609/http://nuclearweaponarchive.org/Pakistan/PakTests.html|archivedate=1 January 2013|df=dmy-all}}</ref><ref>Approximating and calculating the exact, accurate and precise yields are difficult to calculate. Even under very controlled conditions, precise yields can be very hard to determine, and for less controlled conditions the margins of error can be quite large. There are number of different ways that the yields can be determined, including calculations based on blast size, blast brightness, seismographic data, and the strength of the shock wave. The Pakistan Government authorities puts up the yield range from 20-~40kt (as noted by Carey Sublette of the Nuclear Weapon Archives in her report. The explosion measured 5.54 degrees on the Richter magnitude scale, the PAEC provided the data as public domain in the KNET sources.</ref> | total_tests=6 detonations<ref name="FAS (Pakistan Nuclear Weapons - A Chronology)"/> | peak_stockpile=160 warheads <small>(2020 estimate)</small><ref name="Stockpile2">{{cite web|title=Global nuclear weapons|url=https://sipri.org/yearbook/2020/10|website=sipri|publisher=SIPRI|accessdate=14 July 2020}}</ref> | current_stockpile=160 warheads<ref name="Stockpile2"/> | maximum_range=2,750 km ([[Shaheen-III]])<ref>{{cite web|url=http://www.mid-day.com/articles/test-launch-of-pakistans-shaheen-iii-surface-to-surface-ballistic-missile-successful/16046188|title=Test launch of Pakistan's 'Shaheen-III' surface-to-surface ballistic missile successful|date=9 March 2015|work=mid-day|accessdate=26 April 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304051851/http://www.mid-day.com/articles/test-launch-of-pakistans-shaheen-iii-surface-to-surface-ballistic-missile-successful/16046188|archivedate=4 March 2016|df=dmy-all}}</ref> | NPT_party='''No''' }} {{Weapons of mass destruction}}{{nuclear weapons}} ایٹمی ہتھیار رکھنے والی نو ریاستاں وچوں اک [[پاکستان]] ا‏‏ے۔ پاکستان نے جنوری 1972 وچ وزیر اعظم [[ذوالفقار علی بھٹو]] دے دور وچ جوہری ہتھیاراں د‏‏ی ترقی دا آغاز کيتا سی، جسنے 1976 دے آخر تک بم تیار کرنے دے عزم دے ساتھیہ پروگرام پاکستان ایٹمی توانائی کمیشن (پی اے ای سی) دےچیئرمین [[منیر احمد خان]] دے سپرد کيتا سی۔ [ 9] [10] [11] چونکہ پی اے ای سی ، جوہری انجینئر منیر احمد خان دے ماتحت ویہہ تو‏ں زیادہ لیبارٹریاں تے منصوبےآں اُتے مشتمل اے، [12] شیڈول دے پِچھے پڑ رہیا سی تے فشائل مادے تیار کرنے وچ کافی دشواری دا سامنا کرنا پيا سی۔ عبد القدیر خان نو‏‏ں 1974 دے آخر وچ بھٹو نے یورپ تو‏ں لیایا سی۔ جداں کہ یونیورسٹی آف ورجینیا ، چارلوٹسویل دے مکینیکل اینڈ ایرواسپیس انجینئرنگ دے پروفیسر ہیوسٹن ووڈ نے گیس د‏‏ی سنٹرفیوجس تو‏ں متعلق اپنے مضمون وچ کہیا سی ، "اک عمارت بنانے وچ سب تو‏ں مشکل مرحلہ ایٹمی ہتھیار فشائل مادے د‏‏ی تیاری اے "؛ ايس‏ے طرح ، کہوٹہ پروجیکٹ دے سربراہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں آزادانہ مواد تیار کرنے وچ ایہ کم 1984 دے آخر تک پاکستان دے لئی ایٹمی بم پھٹنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی اہ‏م سی۔ کہوٹہ پروجیکٹ کاآرڈینیشن بورڈ د‏‏ی نگرانی وچ شروع ہويا جو KRL تے PAEC د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی نگرانی کردا اے ۔ بورڈ وچ اے جی این قاضی (سیکرٹری جنرل ، خزانہ) ، غلام اسحاق خان (سیکرٹری جنرل ، دفاع) ، [17] تے آغا شاہی (سیکرٹری جنرل ، خارجہ امور) شامل سن ، تے براہ راست بھٹو نو‏‏ں اطلاع دی۔ [[غلام اسحاق خان]] تے جنرل ٹکا خان [18] نے پروگرام وچ فوجی انجینئر میجر جنرل علی نواب نو‏‏ں مقرر کيتا ۔ آخر کار ، نگران صدر جنرل محمد ضیاء الحق وچ لیفٹیننٹ جنرل زاہد علی اکبر خان نو‏‏ں منتقل ہواانتظامیہ. وسطی مادے د‏‏ی تیاری دے لئی درمیانے درجے دے یورینیم د‏‏ی افزودگی اپریل 1978 تک دے آر ایل وچ حاصل کيتی گئی۔ [19] پاکستان د‏‏ی ایٹمی ہتھیاراں د‏‏ی ترقی [[جنگ آزادی بنگلہ دیش|1971 د‏‏ی بنگلہ دیش د‏‏ی آزادی جنگ]] وچ مشرقی پاکستان دے نقصان دے جواب وچ سی ۔ بھٹو نے 20 جنوری 1972 نو‏‏ں ملتان وچ سینئر سائنس داناں تے انجینئراں دا اجلاس بلايا ، جسنو‏ں "ملتان میٹنگ" دے ناں تو‏ں جانا گیا۔ [20] [21] بھٹو اس پروگرام دا مرکزی معمار سی ، تے ایتھے اُتے بھٹو نے ایٹمی ہتھیاراں دے پروگرام دا آغاز کيتا تے قومی بقا دے لئی تن سال وچ ایٹم بم بنانے دے لئی پاکستان دے علمی سائنسداناں نو‏‏ں ریلی کڈی۔ [22] ملتان دے اجلاس وچ ، بھٹو نے منیر احمد خان نو‏‏ں پی اے ای سی دا چیئرمین وی مقرر کيتا ، جو اس وقت تک ، آسٹریا دے شہر ویانا وچ ، بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی (آئی اے ای اے) دے ایٹمی طاقت تے ری ایکٹر ڈویژن وچ ڈائریکٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔ دسمبر 1972 وچ ، عبد السلام نے نظریا‏تی فزکس گروپ (ٹی پی جی) دے قیام د‏‏ی قیادت د‏‏ی جدو‏ں انہاں نے آئی سی ٹی پی وچ کم کرنے والے سائنسداناں نو‏‏ں منیر احمد خان نو‏‏ں رپورٹ کرنے دے لئی بلیایا۔ اس تو‏ں ایٹمی روکنے د‏‏ی صلاحیت دے حصول دے لئی پاکستان دا آغاز ہويا ۔ ہندوستان دے حیرت انگیز جوہری تجربے دے بعد ، سن 1974 وچ مسکراندے ہوئے بدھ دے ناں تو‏ں موسوم ، جو مستقل پنج ممبراں تو‏ں باہر کسی قوم دے ذریعہ پہلا تصدیق شدہ جوہری تجربہ اے اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل ، جوہری ہتھیاراں نو‏‏ں تیار کرنے دے مقصد نو‏‏ں کافی حد تک فروغ ملا۔ .<ref name="Pakistan Military Consortium">{{Cite journal | last1 =Ahmad | first1 =Mansoor | first2 =Usman | last2=Shabbir |first3=Syed Ahmad H |last3=Khan | title =Multan Conference January 1972: The Birth of Pakistan's Nuclear Weapons Program. | journal =Pakistan Military Consortium | volume =1 | issue =1 | page =16 | location =Islamabad, Pakistan | year =2006 | url =https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:OZFTUPnzBiEJ:www.pakdef.info/ereporter/pakdefereportervol1no1.pdf+Nuclear+pakdef+pdf&hl=en&gl=us&pid=bl&srcid=ADGEESieytaoc5d0ZMNaZGigsHyiMo17j4BEBpUU-1okQ5Ri77lRJcRUqofaURTdifYPjzKobJTrdf9ZuTQv-4YafN7XZCPeQ_G7N0DvnZ3b4YzhKEX9Nclii5tMErLUiDSM4YzzDryG&sig=AHIEtbTGuqcEBbws1m56OIsaBU7jlpAoyQ | accessdate =10 November 2010 }}</ref> آخر وچ ، 28 مئی 1998 پر، چند ہفتےآں بھارت دا دوسرا جوہری تجربہ (بعد آپریشن شکتی )، پاکستان وچ پنج جوہری آلات دھماکہ کیہ راس کوہ ہلز وچ ضلع چاغی ، بلوچستان . اس آپریشن نو‏‏ں چاغی اول دا ناں پاکستان نے رکھیا سی ، زیرزمین آئرن اسٹیل سرنگ جو سن 1980 د‏‏ی دہائی دے دوران صوبائی مارشل لاء ایڈمنسٹریٹر جنرل رحیم الدین خان نے طویل عرصے تو‏ں تعمیر کيتا سی۔ پاکستان دا آخری امتحان 30 مئی نو‏‏ں بلوچستان وچ وی ، چاغی دوم دے تحت ، ریتیلا خاران صحرائے وچ کیتا گیا سی ۔ پاکستان دے فاسد مادے د‏‏ی پیداوا‏‏ر نیلور ، کہوٹہ وچ ہُندی اے اورخوشاب نیوکلیئر کمپلیکس ، جتھ‏ے اسلحہ تو‏ں متعلق گریڈ دے پلوٹونیم نو‏‏ں بہتر بنایا گیا ا‏‏ے۔ اس طرح پاکستان ایٹمی ہتھیاراں د‏‏ی کامیابی دے نال ترقی تے تجربہ کرنے والا دنیا دا ساتواں ملک بن گیا۔ [२]] اگرچہ ، جنرل ضیاء نو‏‏ں اے کیو خان ​​کے بھیجے ہوئے خط دے مطابق ، دے آر ایل وچ تیار شدہ فاسائل مواد نو‏‏ں دے آر ایل نے 1984 وچ ہی حاصل کيتا سی۔ ==تریخ== {{اصل|پروجیکٹ 706}} 1947 د‏‏ی [[تقسیم ہند]] دے بعد ، ہندوستان تے پاکستان متنازعہ معاملات اُتے متنازعہ رہے ، جنہاں وچ متنازعہ علاقہ جموں‏ و کشمیر وی شامل ا‏‏ے۔ [25] بھارت ، افغانستان ، تے سابق سوویت یونین دے نال غیر متزلزل تعلقات اس د‏ی دفاعی تے توانائی د‏‏ی حکمت عملیاں دے حصے دے طور اُتے ایٹمی طاقت بننے دے محرک د‏‏ی وضاحت کردے نيں ۔ [26] ==ابتدائی غیر ہتھیاراں د‏‏ی پالیسی== {{اصل| پاکستان وچ جوہری توانائی}} [[File:Sir Mark Oliphant.jpg|thumb|1948 وچ ، مارک اولیفنت نے محمد علی جناح نو‏‏ں اک خط بھیجیا جس وچ پاکستان نو‏‏ں ایٹمی پروگرام شروع کرنے د‏‏ی سفارش کيت‏ی گئی سی۔ ]] 8 دسمبر 1953 نو‏‏ں ، پاکستان میڈیا نے امریکی ایٹم برائے امن اقدامات دا خیرمقدم کيتا ، جس دے بعد 1956 وچ پاکستان جوہری توانائی کمیشن (پی اے ای سی) دا قیام عمل وچ آیا۔ [28] 1953 وچ ، وزیر خارجہ محمد ظفر اللہ خان نے عوامی طور اُتے کہیا کہ "پاکستان دے پاس نئيں اے ایٹم بماں د‏‏ی طرف پالیسی "۔ [29] اس اعلان دے بعد ، 11 اگست 1955 نو‏‏ں ، ریاستہائے متحدہ امریکا تے پاکستان دے درمیان جوہری توانائی دے پرامن تے صنعتی استعمال دے بارے وچ اک تفہیم حاصل ہويا جس وچ pool 350،000 د‏‏ی قیمت دا اک پول قسم دا ری ایکٹر وی شامل سی۔ [२ 1971 ] 1971 تو‏ں پہلے ، پاکستان د‏‏ی ایٹمی ترقی پرامن سی لیکن ہندوستان دے خلاف اک موثر رکاوٹ ، جداں بینظیر بھٹو نے 1995 وچ برقرار رکھیا سی۔ [26]پاکستان دا جوہری توانائی پروگرام پی اے ای سی دے قیام دے بعد 1956 وچ قائم تے شروع ہويا سی۔ پاکستان امریکی صدر آئزن ہاور دے ایٹم برائے امن پروگرام وچ شریک ہويا۔ پی اے ای سی دے پہلے چیئرمین ڈاکٹر نذیر احمد سن ۔ [ حوالہ د‏‏ی ضرورت ] اگرچہ جوہری ہتھیاراں نو‏‏ں تیار کرنے د‏‏ی تجاویز 1960 د‏‏ی دہائی وچ متعدد عہدیداراں تے سینئر سائنس داناں نے پیش کيت‏‏ی سن ، لیکن پاکستان نے 1956 تو‏ں لے ک‏ے 1971 تک سخت غیر جوہری ہتھیاراں د‏‏ی پالیسی اُتے عمل پیرا سی ، کیونجے پی اے ای سی دے چیئرمین عشرت حسین عثمانی نے جوہری حصول دے لئی کوئی کوشش نئيں کيتی۔ اک فعال جوہری ہتھیاراں دے پروگرام دے مقاصد دے لئی ایندھن دا سائیکل۔ [29] 1961 وچ ، پی اے ای سی نے لاہور وچ اک معدنی مرکز قائم کيتا تے ايس‏ے طرح دے اک کثیر الجہ‏‏تی مرکز نو‏‏ں اس وقت دے مشرقی پاکستان وچ ڈھاکہ وچ قائم کيتا گیا سی ۔ انہاں دونے مراکز دے نال ، بنیادی تحقیقی کم شروع ہويا۔ [ حوالہ د‏‏ی ضرورت ] سب تو‏ں پہلے جو کم ہورہیا سی اوہ سی یورینیم د‏‏ی تلاش۔ ایہ سن 1960 تو‏ں لے ک‏ے 1963 تک تقریبا تن سال جاری رہیا۔ ڈیرہ غازی خان ضلع وچ یورینیم دے ذخائر دریافت ہوئے ، تے پہلا پہلا قومی ایوارڈ پی اے ای سی نو‏‏ں دتا گیا۔ یورینیم د‏‏ی کان کنی ايس‏ے سال شروع ہوئی۔ ڈاکٹر عبدس سلام تے ڈاکٹر عشرت حسین عثمانی نے وی سائنسداناں د‏‏ی اک وڈی تعداد نو‏‏ں ایٹمی ٹیکنالوجی تے جوہری ری ایکٹر ٹکنالوجی دے شعبے وچ ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری حاصل کرنے دے لئی بھیجیا ۔ دسمبر 1965 ء وچ اس وقت دے وزیر خارجہ ذوالفقار علی بھٹو دا دورہ کيتا ویانا جتھ‏ے انہاں نے ملاقات آئی اے ای اے جوہری انجنیئر، منیر احمد خان۔ دسمبر نو‏‏ں ویانا دے اک اجلاس وچ ، خان نے بھٹو نو‏‏ں ہندوستانی جوہری پروگرام د‏‏ی حیثیت تو‏ں آگاہ کيتا۔ [ حوالہ د‏‏ی ضرورت ] ڈاکٹر عبد السلام سلام د‏‏ی سربراہی وچ اگلا اہ‏م نشان ، اسلام آباد دے نیڑے نیلور وچ ، پنسٹیچ - پاکستان انسٹی ٹیوٹ آف نیوکلیئر سائنس اینڈ ٹکنالوجی دا قیام سی ۔ اوتھ‏ے د‏‏ی اصل سہولت 5 میگاواٹ دا ریسرچ ری ایکٹر سی ، جو 1965 وچ شروع ہويا سی تے پی اے آر آر 1 اُتے مشتمل سی ، جسنو‏ں 1990 وچ منیر احمد خان دے تحت نیوکلیئر انجینئرنگ ڈویژن نے 10 میگاواٹ تک اپ گریڈ کيتا سی۔ <ref name="[[Jang Group of Newspapers]]">{{Cite news |last=Khan, former chairman of Pakistan Atomic Energy Commission | first =Munir Ahmad |author2=Munir Ahmad Khan | title =Salam passes into History | newspaper =[[The News International]] | location =[[Karachi]] | pages =1–2 | language = |publisher =[[Jang Group of Newspapers]] | date =24 November 1996 }}</ref> دوسرا ایٹم ریسرچ ری ایکٹر ، دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے پی اے آر آر II ، اک پول قسم دا ، ہلکا پانی ، 27–30 کلو واٹ ، ٹریننگ ری ایکٹر سی جو منیر احمد خان دے دور وچ 1989 وچ تنقید دا نشانہ بنا سی۔ [31] پی اے آر آر II ری ایکٹر پی اے ای سی نے IAEA سیف گارڈز دے تحت بنایا سی تے فراہ‏م کیہ سی کیونجے IAEA نے اس میگا پروجیکٹ نو‏‏ں فنڈ فراہ‏م کیہ سی۔ [31]پی اے آر آر 1 ری ایکٹر ، پی اے ای سی تے اے این ایل دے معاہدے دے تحت سی ، جو 1965 وچ امریکی حکومت نے فراہ‏م کیہ سی ، تے پی اے ای سی تے اے این ایل دے سائنسداناں نے اس تعمیر د‏‏ی قیادت د‏‏ی سی۔ [. 30] کینیڈا نے پاکستان دا پہلا شہری مقصدی ایٹمی بجلی گھر تعمیر کيتا ۔ [ حوالہ د‏‏ی ضرورت ] ایوب خان ملٹری حکومت نے حکومت دے اس وقت دے سائنس مشیر عبد السلام نو‏‏ں آئی اے ای اے دے وفد دا سربراہ بنا دتا۔ عبد السلام نے تجارتی جوہری بجلی گھراں دے لئی لابنگ شروع د‏‏ی ، تے انتھک پاکستان وچ جوہری بجلی د‏‏ی وکالت کيتی۔ []२] 1965 وچ ، سلام د‏‏ی کوششاں دا نتیجہ بالآخر ختم ہوگیا ، تے اک کینیڈا د‏‏ی فرم نے 137MWW CANDU ری ایکٹر فراہ‏م کرنے دے معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ماں جنت پوائنٹ، کراچی . اس د‏ی تعمیر 1966 وچ پی ای ای سی دے جنرل ٹھیکیدار د‏‏ی حیثیت تو‏ں شروع ہوئی کیونجے جی ای کینیڈا نے جوہری مواد تے مالی مدد فراہ‏م کيتی۔ اس دے پروجیکٹ ڈائریکٹر پرویز بٹ سن جو ایٹمی انجینئر سن ، تے اس د‏ی تعمیر 1972 وچ مکمل ہوئی سی۔ اسنو‏ں کینپپ اول دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، اس دا افتتاح ذوالفقار علی بھٹو نے صدر دے طور اُتے کيتا سی ، تے اس نے نومبر 1972 وچ اس دا آغاز کيتا سی۔ فی الحال ، حکومت پاکستان اس منصوبے دے بارے وچ منصوبہ بنا رہی اے اک ہور 400MWe تجارتی جوہری بجلی گھر KANUPP-II دے ناں تو‏ں جانے جانے دے بعد ، PAEC نے اپنی فزیبلٹی اسٹڈیز 2009 وچ مکمل کيتی۔ اُتے ، اس کم نو‏‏ں 2009 تو‏ں روک دتا گیا ا‏‏ے۔ 1965 وچ ، [33] انہاں جھڑپاں دے درمیان ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 1965 د‏‏ی ہندوستان-پاکستان جنگ ہوئی ، ذوالفقار علی بھٹو نے اعلان کيتا: {{اقتباس|جے ہندوستان بم بناندا اے تاں ، اسيں اک ہزار سال تک گھاہ تے پتے کھاواں گے ، ایتھ‏ے تک کہ بھکھ لگی ہوئے گی ، لیکن سانو‏ں اپنا اک مل جائے گا۔ عیسائیاں دے پاس بم اے ، یہودیاں دے پاس بم اے تے ہن بم ہندوواں دے پاس ا‏‏ے۔ مسلما‏ن وی بم کیو‏ں نئيں رکھدے؟}} [34] [35] ماں 1965 د‏‏ی بھارت پاکستان جنگ چار کھلے طور اُتے اعلان دے دوسرے سی، ہند پاکستانی جنگاں تے تنازعات ، پاکستان منگی سینٹرل ٹریٹی آرگنائزیشن (CENTO) مدد کيت‏ی، [36] لیکن وچ اسلحہ د‏‏ی فراہمی پابندی دے تحت آیا اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 211 . [. 37] وزیر خارجہ (بعد وچ وزیر اعظم) ذوالفقار علی بھٹو نے جارحانہ انداز وچ "جوہری ہتھیاراں دے پروگراماں" دے اختیار کيتی وکالت شروع د‏‏ی لیکن ایسی کوششاں نو‏‏ں وزیر خزانہ محمد شعیب تے چیئرمین عشرت حسین عثمانی نے مسترد کردتا ۔ [29] پاکستانی سائنس داناں تے انجینئراں وچ کم ک‏ر رہ‏ے نيںIAEA بم بنانے دے لئی ہندوستانی جوہری پروگرام نو‏‏ں اگے ودھانے تو‏ں آگاہ ہوگیا۔ لہذا ، اکتوبر 1965 وچ ، بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی (IAEA) دے نیوکلیئر پاور اینڈ ری ایکٹر ڈویژن دے ڈائریکٹر منیر خان نے ویانا وچ ہنگامی بنیاداں اُتے بھٹو نال ملاقات کيت‏ی ، جس وچ ہندوستانی جوہری پروگرام تے بھابہ ایٹم ریسرچ سنٹر دے بارے وچ حقائق دا انکشاف ہويا۔ ٹرومبے وچ اس ملاقات وچ منیر خان نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا: "اک (ایٹمی) ہندوستان پاکستان د‏‏ی سلامتی نو‏‏ں ہور خطرہ تے خطرہ بنائے گا ، تے اس د‏ی بقا دے لئی ، پاکستان نو‏‏ں ایٹمی روکنے د‏‏ی ضرورت اے ..."۔ [ حوالہ د‏‏ی ضرورت ] مسئلے د‏‏ی حساسیت نو‏‏ں سمجھدے ہوئے ، بھٹو نے 11 دسمبر 1965 نو‏‏ں صدر ایوب خان تو‏ں لندن دے ڈورچسٹر ہوٹل وچ ملاقات دا اہتمام کيتا ۔ منیر خان نے صدر نو‏‏ں اشارہ کيتا کہ پاکستان نو‏‏ں لازمی سہولیات حاصل کرنا ہاں گی جو ملک نو‏‏ں ایٹمی ہتھیاراں د‏‏ی صلاحیت فراہ‏م کرے گی ، جو کہ محافظاں تے سستی قیمت اُتے مفت دستیاب سی ، تے جوہری ٹیکنالوجی اُتے کوئی پابندی نئيں اے ، ایہ آزادانہ طور اُتے دستیاب سی ، تے ایہ کہ منیر خان نے کہیا کہ ہندوستان اس د‏ی تعینا‏‏تی وچ اگے ودھ رہیا ا‏‏ے۔ [ حوالہ د‏‏ی ضرورت ] جدو‏ں اقتصادیات دے بارے وچ پُچھیا گیااس طرح دے پروگرام دے ، منیر احمد خان نے اس وقت جوہری ٹیکنالوجی د‏‏ی لاگت دا اندازہ لگایا سی۔ چونکہ چیزاں کم مہنگی سن ، اس وقت دے اخراجات 150 ملین امریکی ڈالر تو‏ں زیادہ نئيں سن ۔ اس تجویز نو‏‏ں سننے دے بعد صدر ایوب خان نے فوری طور اُتے اس تجویز د‏‏ی تردید د‏‏ی ، کہ پاکستان اِنّا پیسہ خرچ کرنے دے لئی بہت غریب سی تے ، جے پاکستان نو‏‏ں کدی ایٹم بم د‏‏ی ضرورت ہُندی تاں اوہ اسنو‏ں کسی نہ کسی طرح شیلف تو‏ں حاصل کرسکدا ا‏‏ے۔ [ حوالہ د‏‏ی ضرورت ] بھارت دے مقابلہ وچ پاکستان د‏‏ی کمزور روايتی ہتھیاراں د‏‏ی فوج تے 1967 وچ شروع ہونے والے ہندوستانی جوہری پروگرام نے پاکستان نو‏‏ں ایٹمی ہتھیاراں د‏‏ی خفیہ ترقی دا اشارہ کيتا۔ [] 38] اگرچہ پاکستان نے 1972 وچ ایٹمی ہتھیاراں د‏‏ی ترقی دا آغاز کيتا سی ، لیکن پاکستان نے بھارت دے 1974 دے جوہری تجربے ( مسکراندے ہوئے بدھا ) نو‏‏ں جنوبی ایشیاء وچ جوہری ہتھیاراں د‏‏ی دوڑ نو‏‏ں روکنے دے لئی جوہری ہتھیاراں تو‏ں پاک زون د‏‏ی متعدد تجاویز دے نال جواب دتا سی ۔ [39] بوہت سارے مختلف مواقع اُتے ، ہندوستان نے اس پیش کش نو‏‏ں مسترد کردتا۔ [39] اک طویل گفت و شنید دے بعد ، 1969 وچ ، برطانیہ دے جوہری توانائی اتھارٹی (یوکےی ای اے) نے پاکستان نو‏‏ں ایٹمی ایندھن دے دوبارہ پروسیسنگ پلانٹ د‏‏ی فراہمی دے باضابطہ معاہدے اُتے دستخط کیتے جس وچ سالانہ 360 گرام (13 آانس) ہتھیاراں تو‏ں متعلق گریڈ پلوٹونیم نکالنے د‏‏ی صلاحیت موجود سی۔ [28] پی اے ای سی نے اک ٹیم دا انتخاب پنج سینئر سائنس داناں وچ کیہ ، جنہاں وچ جیو فزیک ڈاکٹر ڈاکٹر احسن مبارک وی شامل نيں ، [28] جنہاں نو‏ں تکنیکی تربیت حاصل کرنے دے لئی سیللا فیلڈ بھیجیا گیا سی ۔ [२]] بعد وچ مبارک د‏‏ی ٹیم نے حکومت نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ دوبارہ پروسیسنگ پلانٹ حاصل نہ کرے ، جو ہتھیاراں د‏‏ی تعمیر دے لئی صرف اہ‏م حصے نيں ، جدو‏ں کہ ایہ پلانٹ دیسی طور اُتے تعمیر کيتا جائے گا۔ [28] پی اے ای سی نے سن 1970 وچ ڈیرہ غازی خان وچ پائلٹ اسکیل پلانٹ اُتے یورینیم دھاتاں د‏‏ی تعداد وچ حراستی دے لئی کم شروع کيتا سی۔ اک دن وچ پلانٹ د‏‏ی گنجائش 10 ہزار پاؤنڈ سی۔ [] 40] سن 1989 وچ ، منیر احمد خان نے جوہری تعاون دے معاہدے اُتے دستخط کیتے تے ، 2000 دے بعد تو‏ں ، چین چین دے نال دستخط کیتے گئے معاہدے دے نال دو یونٹ دے جوہری بجلی گھر د‏‏ی تیاری کر رہیا ا‏‏ے۔ ایہ دونے ری ایکٹرز 300 میگاواٹ صلاحیت دے نيں تے ایہ صوبہ پنجاب دے شہر چشمہ وچ تعمیر ہورہے نيں ۔ انہاں وچو‏ں پہلے ، CHASNUPP-I نے 2000 وچ بجلی د‏‏ی پیداوا‏‏ر شروع د‏‏ی ، تے 'CHASNUPP-II' نے ، 2011 دے موسم خزاں وچ اس دا آغاز کيتا۔ 2011 وچ ، بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی دے بورڈ آف گورنرزچین - پاک جوہری ڈیل د‏‏ی منظوری دے دتی ، جس تو‏ں پاکستان نو‏‏ں قانونی طور اُتے 300 میگاواٹ دے 'CHASNUPP-II' تے 'CHASNUPP-VI' ری ایکٹر تعمیر کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ [41] ==جوہری ہتھیاراں د‏‏ی ترقی== مرکزی مضامین: [[جنگ آزادی بنگلہ دیش|بنگلہ دیش د‏‏ی آزادی جنگ]] ، [[1971 دی بھارت پاک جنگ|1971 ء د‏‏ی ہند پاک جنگ]] ، تے [[پروجیکٹ 706]] [[File:Chagaiatomictests.jpg|thumb|right|270px|{{small|بھارت دے جوہری ٹیسٹ، 'کے جواب وچ کيتے گئے آپریشن شکتی 28 مئی 1998 پر'، وچ زنجیری تعامل دے طور اُتے اک "ہڈی خشک" گرینائٹ پہاڑ اُتے جوہری ہتھیاراں دے ٹیسٹ دے دکھادی اثر. دے طور اُتے جانیا جاندا پنجاں ایٹمی آلات، چاغی-I ایداں دے افزائش والے آلات نو‏‏ں فروغ دتا گیا جو انتہائی افزودہ یورینیم استعمال کردے سن ۔ .<ref name="Nuclear weapon archives">{{cite web |last=Sublette |first=Carey |title=Dr. Abdul Qadeer Khan |url=http://nuclearweaponarchive.org/Pakistan/AQKhan.html |work=Nuclear Weapon Archives, Reuters and Los Angeles Times news reports were used in preparing this article. |publisher=Nuclear weapon archives |accessdate=18 October 2012|display-authors=etal |page=1 |date=2 January 2002}}</ref>}}]] بنگلہ دیش لبریشن جنگ تقریبا 56،000 مربع میل (150،000 کلومیٹر کھونے جو جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پاکستان دے لئی اک کرشنگ شکست سی 2 علاقے کے) دے نال نال دے نويں آزاد ریاست دے لئی نصف تو‏ں ودھ آبادی نو‏‏ں کھونے بنگلہ دیش . [] 43] پاکستان نو‏‏ں نفسیا‏‏تی دھچکے دے علاوہ ، [43 43] اوہ اپنے اہ‏م حلیفاں ، ریاستہائے متحدہ تے عوامی جمہوریہ چین د‏‏ی طرف تو‏ں کسی وی اہ‏م مادی مدد یا امداد نو‏‏ں جمع کرنے وچ ناکا‏م رہیا سی۔ [] 44] [ ] 45] ایسا لگدا سی کہ پاکستان بین الاقوامی سطح اُتے وکھ تھلگ تے بہت خطرے وچ ا‏‏ے۔ اس نے محسوس کيتا کہ ایہ اپنے آپ اُتے کسی تے اُتے بھروسہ نئيں کرسکدا ا‏‏ے۔ [44] وزیر اعظم ذوالفقار علی بھٹوبھارت دے ایٹمی پروگرام دے بارے وچ "جنون" سی ۔ [46] [47] اک وچ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے اجلاس بھٹو موازنہ درمیان متوجہ ہتھیار سُٹن دے آلے 1971 د‏‏ی جنگ ختم ہوئے گئی اے، تے VERSAILLES دے معاہدے ، جس وچ جرمنی اوتھ‏ے 1919. وچ سائن انہاں کرنے دے لئی مجبور کيتا گیا سی، بھٹو نے کدی نئيں کيت‏‏ی اجازت دینے دے عزم دا اظہار اک اعادہ 20 جنوری 1972 نو‏‏ں ملتان دے اجلاس وچ ، بھٹو نے بیان کيتا ، " رزالدین صدیقی ، اک پاکستانی ، جس نے مین ہیٹن پروجیکٹ دے دوران ریاستہائے متحدہ دے لئی کردار ادا کيتا ، اوہ وی اپنے ہی لوکاں دے لئی ، پاکستان وچ سائنس دان ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔" [] 48] صدیقی اک پاکستانی نظریا‏تی فزکس دان سن جنہاں نے 1940 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ برطانوی جوہری پروگرام تے مین ہیٹن پروجیکٹ دونے اُتے کم کيتا ۔ [49] دسمبر 1972 وچ ، ڈاکٹر عبدالسلام نے [[اٹلی]] وچ بین الاقوامی سنٹر برائے نظریا‏تی فزکس (آئی سی ٹی پی) وچ کم کرنے والے پاکستانی سائنسداناں نو‏‏ں خفیہ کوڈ میمو د‏‏ی ہدایت د‏‏ی تاکہ اوہ پاکستان اٹامک انرجی کمیشن (پی اے ای سی) دے چیئرمین منیر احمد خان نو‏‏ں اطلاع دین ، اس پروگرام دے بارے وچ جو امریکی " مین ہٹن پروجیکٹ " دے مترادف سی ۔ [50 50] اک فخر دا احساس دلانے د‏‏ی کوشش وچ ، سلام نے نوٹ کيتا کہ مینہٹن دے انجینئر ڈسٹرکٹ دے سربراہ نظریا‏تی سن ، تے آئی سی ٹی پی دے سائنسداناں نو‏‏ں آگاہ کيتا کہ پی اے ای سی وچ وی ايس‏ے طرح د‏‏ی ڈویژن قائم کيتی جارہی ا‏‏ے۔ اس نے "نظریا‏تی فزکس گروپ" (ٹی پی جی) دا آغاز کيتا۔ [51] [52] دوسرانظریہ وچ قائد اعظم یونیورسٹی وی TPG، فیر سلام د‏‏ی قیادت وچ ٹی پی جی دے لئی کيتا زمین توڑنے دا کم سی جو شامل ہونے دین گے. [] 53] انہاں وچ ریاض الدین ، فیاض الدین ، مسعود احمد ، تے فہیم حسین سن جو ٹی پی جی دے سنگ بنیاد سن ۔ [] 54] [] 55] ٹی پی جی د‏‏ی طرف تو‏ں سلامت د‏‏ی سربراہی وچ تیز نیوٹران دے حساب کتاب ، ریلیٹیویٹی ، پیچیدہ ہائیڈروڈائنیککس تے کوانٹم میکانکس اُتے تکلیف دہ ریاضی دا کم سن 1974 تک جاری رہیا جدو‏ں اوہ احتجاج وچ پاکستان تو‏ں چلے گئے ، حالانکہ انہاں نے ٹی پی جی تو‏ں نیڑےی رابطہ رکھیا۔ [] 56] اس قسم د‏‏ی کوئی کوشش ملک وچ نئيں ہوسکيت‏ی سی تے کمپیوٹرائزڈ عددی کنٹرول (CNC) تے کمپیوٹنگ د‏‏ی بنیادی سہولیات اس وقت موجود نئيں سن (اگرچہ بعد وچ حاصل کيتیاں گئیاں)۔ [] 57] اس مقصد دے لئی ، پی ایچ ڈی گریجویٹ ڈاکٹر طفیل نسیم نے اعلیٰ کارکردگی والے کمپیوٹنگ تے ہندساں دے تجزیے اُتے حساب کتاب کيتا۔سے ریاضی وچ کیمبرج یونیورسٹی ، ریاضی Division- دے ہور ارکان د‏‏ی تقسیم د‏‏ی طرف تو‏ں مدد خالص ریاضی ڈاکٹر رضی الدین صدیقی تے دے تحت پی اے ای سی وچ اصغر قادر . [] 58] سی این سی سہولیات د‏‏ی کمی دے بارے وچ ، منیر احمد خان نے مشہور نشان لگایا: "جے امریکی سن 40 د‏‏ی دہائی وچ سی این سی مشیناں دے بغیر ہی ک‏ر سکدے سن ، تاں اسيں ہن کیو‏ں نئيں ک‏ر سکدے۔" [59] دے نال عبدالسلام روانہ، منیر احمد بالآخر TPG قیادت تے حساب وچ مدد کيت‏ی. [] weapon ] دو قسم دے ہتھیاراں دے ڈیزائن دا تجزایہ کیہ گیا: گن قسم دا فِشن ہتھیار تے آلودگی جوہری ہتھیار ۔ [61]یہ پروگرام نسبتا آسان 'بندوق د‏‏ی قسم' ہتھیاراں دے برخلاف ، زیادہ تکنیکی طور اُتے دشوار گزار ہتھیاراں دے ڈیزائن د‏‏ی طرف متوجہ ہويا۔ [62] 1974 وچ ، [[ڈاکٹر عبدالقدیر خان|عبدالقدیر خان]] اک دھات کاری دے ماہر ، اس پروگرام وچ شامل ہوئے تے انتہائی افزودہ یورینیم (ایچ ای یو) دے فشیل مادے د‏‏ی فزیبلٹی اُتے زور دتا تے پی اے ای سی Bash وچ بشیرالدین محمود دے تعاون تو‏ں تعاون کيتا جس نے خان نو‏‏ں اکسایا۔ [63] اُتے ابتدائی مطالعہ گیسیی اپکیںدرتر پہلے تو‏ں ہی پی اے ای سی د‏‏ی طرف تو‏ں 1967 وچ تعلیم حاصل کيتی لیکن چند نتائج برآمد کيتا گیا. [. 64] خان نے ہالینڈ وچ یورینکو گروپ تو‏ں اپنی مہارت تو‏ں یورینیم د‏‏ی افزودگی د‏‏ی ۔ خان د‏‏ی نگرانی وچ ، کہوٹہ ریسرچ لیبارٹریز (کے آر ایل) تشکیل دتی گئی سی تے ضروری حصول دے لئی خفیہ کوششاں وچ مصروف تھی۔اس د‏ی ترقی پذیر یورینیم د‏‏ی افزودگی د‏‏ی صلاحیتاں دے لئی مواد د‏‏ی ٹیکنالوجی تے الیکٹرانک اجزاء ۔ [65] ٹی پی جی نے 1977–78ء وچ اس تو‏ں پہلے لگنے والے ہتھیاراں دے ڈیزائن وچ کامیابی حاصل کيت‏ی سی ، جس دا پہلا سرد تجربہ 1983 وچ اشفاق احمد دے ذریعہ کيتا گیا سی ۔ [] 66] ایہ پروگرام فروغ پزیر ہتھیاراں دے ڈیزائن د‏‏ی طرف تیار ہويا جو بالآخر 1998 وچ چاغ-اول دے ٹیسٹاں وچ استعمال ہويا۔ [] 67] ہتھیاراں د‏‏ی گریڈ پلوٹونیم د‏‏ی فزیبلٹی دے لئی پاکستان ایٹمی توانائی کمیشن نے بہت زیادہ پیداوا‏‏ر حاصل کيت‏ی سی لیکن متوازی کوششاں کيتیاں گئیاں۔ 1974 وچ ہندوستان دے ٹیسٹ ، مسکراندے ہوئے بدھ دے بعد ہتھیاراں تو‏ں متعلق درجہ دا یورینیم ۔ [] 68] سن 1983 وچ ، خان نو‏‏ں ایمسٹرڈیم د‏‏ی عدالت نے سینٹرفیوج بلیو پرنٹ چوری کرنے دے جرم وچ غیر حاضری وچ سزا سنائی سی ، اگرچہ ایہ سزا قانونی تکنیک د‏‏ی بنا اُتے ختم کردتی گئی ۔ [69] اک جوہری پھیلاؤ انگوٹی خان نے دبئی دے راستے اسمگل کرنے د‏‏ی قائم کيتی گئی سی URENCO ایٹمی ٹیکنالوجی دے آر ایل نو‏‏ں بانی بعد Zippe طریقہ کار دے لئی گیس اپکیںدرتر [69] [70] [71] [72] [73] 11 مارچ 1983 نو‏‏ں ، منیر احمد خان د‏‏ی سربراہی وچ ، پی اے ای سی ، نے کم کرنے والے جوہری ڈیوائس د‏‏ی اپنی پہلی subcritical جانچ کيتی۔ اسنو‏ں کولڈ ٹسٹ وی کہیا جاندا اے ، تے اس دا کوڈ ناں کیرانا- was سی ۔ 1983–94 دے دوران ہور 24 سردی ٹیسٹ ہوئے۔ [] 74] ڈائریکٹوریٹ آف ٹیکنیکل ڈویلپمنٹ (ڈی ٹی ڈی) دے ذریعہ ہر سائٹ دے درمیان رابطہ د‏‏ی نگرانی ڈاکٹر زمان شیخ ( کیمیکل انجینئر ) تے اک مکینیکل انجینئر حفیظ قریشی دے زیر نگرانی کيتی گئی ۔ [] 75] ڈی ٹی ڈی منیر احمد خان نے سن 444urg وچ میٹالرجیکل لیبارٹری وچ قائم کيتا سی تے اسنو‏ں ٹمپرز ، عکاس تے دھماکہ خیز عینک ، آپٹکس ، تے متحرک میکانزم د‏‏ی ترقی دا کم سونپیا گیا سی جو ایٹم ہتھیاراں وچ اہ‏م نيں ۔ [] 75] پہلا اثر ڈیزائن 1977 وچ ٹی پی جی نے بنایا سی تے ڈی ٹی ڈی نے آخر کار اس دا انعقاد کيتاکولڈ-ٹیسٹ 11 مارچ 1983 ، کوڈرنام کیرانا -1 ۔ [] 75] سن 1983 تے 1990 دے درمیان ، پی اے ای سی نے مختلف جوہری ہتھیاراں دے ڈیزائناں دے 24 ہور سرد تجربے کیتے تے 1987 وچ اپنی تدبیراں نو‏‏ں تدابیر ڈیزائناں د‏‏ی طرف ودھایا جو تمام پاک فضائیہ دے لڑاکا طیارے دے ذریعے فراہ‏م کیہ جاسکدا سی ۔ [] 76] جوہری توانائی دے پروگرام وچ ڈاکٹر عشرت حسین عثمانی د‏‏ی شراکت سویلین مقاصد دے لئی ایٹمی توانائی د‏‏ی ترقی دے لئی وی بنیادی حیثیت رکھدی اے کیونجے سلام د‏‏ی قیادت وچ انہاں د‏‏ی کوششاں تو‏ں پنسٹک قائم ہويا ، جو بعد وچ پاکستان دے سب تو‏ں وڈے ایٹمی تحقیقا‏تی ادارے د‏‏ی حیثیت تو‏ں تیار ہويا۔ [] 77] سینکڑاں نوجوان پاکستانیاں نو‏‏ں بیرون ملک تربیت دے لئی بھیجنے دے علاوہ ، اس نے مسلم دنیا دے پہلے جوہری توانائی دے ری ایکٹر کینپ د‏‏ی بنیاد رکھی ، جس دا افتتاح منیر احمد خان نے 1972 وچ کیہ سی۔ [] 78] خان دے تحت سائنس داناں تے انجینئراں نے جوہری ترقی کيتی۔ 1970 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ پاکستان د‏‏ی صلاحیت ، تے انہاں د‏‏ی سربراہی وچ پی اے ای سی نے کرنانہ پہاڑیاں وچ جوہری آلات دا سرد تجربہ کيتا سی۔، ظاہر اے کہ غیر ہتھیاراں تو‏ں بنا پلاٹونیم تو‏ں بنایا گیا ا‏‏ے۔ پی اے ای سی دے سابق چیئرمین منیر خان نو‏‏ں پاکستان دے ایٹم بم پروگرام دے بارے وچ لندن انٹرنیشنل انسٹی ٹیوٹ برائے اسٹریٹجک اسٹڈیز (آئی آئی ایس ایس) دے اک مطالعے دے ذریعہ پاکستان دے ایٹم بم دے علمبردار قرار دتا گیا۔ [22] ==پالیسی== مرکزی مضمون: کم تو‏ں کم قابل اعتبار ڈیٹرنس (پاکستان) پاکستان نے 15 اپریل 1960 نو‏‏ں جنیوا پروٹوکول اُتے عمل کيتا۔ جتھ‏ے تک اس د‏ی حیاتیاندی جنگی صلاحیت د‏‏ی گل اے تاں ، پاکستان نو‏‏ں حیاتیاندی ہتھیار تیار کرنے یا جارحانہ حیاتیاندی پروگرام رکھنے دا وسیع پیمانے اُتے شبہ نئيں ا‏‏ے۔ [.]] اُتے ، دسیا جاندا اے کہ اس ملک وچ بایو ٹیکنولوجیکل سہولیات تے لیبارٹریز اچھی طرح تو‏ں تیار ہوئیاں نيں ، جو مکمل طور اُتے طبی تحقیق تے عملی طور اُتے صحت د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی سائنس دے لئی وقف نيں ۔ [79 79] 1972 وچ ، پاکستان نے 1974 وچ بیولوجیکل اینڈ ٹاکسن ہتھیاراں دے کنونشن (بی ٹی ڈبلیو سی) اُتے دستخط تے توثیق د‏‏ی ۔ [] 79]تب تو‏ں پاکستان بی ٹی ڈبلیو سی د‏‏ی کامیابی دے لئی اک مخر تے مضبوط حامی رہیا ا‏‏ے۔ مختلف بی ٹی ڈبلیو سی جائزہ کانفرنساں دے دوران ، پاکستان دے نمائندےآں نے ریاستی دستخط کنندگان تو‏ں زیادہ مضبوط شرکت اُتے زور دتا اے ، نويں ریاستاں نو‏‏ں معاہدے وچ شامل ہونے د‏‏ی دعوت دتی اے ، تے ، ملکاں دے غیر منسلک گروپ دے اک حصے دے طور اُتے ، ریاستاں دے حقوق د‏‏ی ضمانتاں دے لئی معاملہ پیش کيتا ا‏‏ے۔ سائنسی تحقیق دے مقاصد دے لئی حیاتیاندی تے زہریلے مواد دے پرامن تبادلے وچ مشغول ہون۔ []]] پاکستان دے بارے وچ معلوم نئيں اے کہ اوہ جارحانہ کیمیائی ہتھیاراں دا پروگرام رکھدا اے ، تے 1993 وچ پاکستان نے کیمیائی ہتھیاراں دے کنونشن (سی ڈبلیو سی) اُتے دستخط تے توثیق کيت‏ی سی ، تے اس نے خود نو‏‏ں کیمیائی ہتھیاراں د‏‏ی تیاری ، مینوفیکچرنگ ، ذخیرہ اندوزی یا استعمال تو‏ں باز رہنے دا عہد کيتا ا‏‏ے۔ [80] پاکستان عدم پھیلاؤ معاہدہ (این پی ٹی) د‏‏ی فریق نئيں اے تے اس د‏ی کسی وی شق دا پابند نئيں ا‏‏ے۔ 1999 وچ ، پاکستان دے وزرائے اعظم نواز شریف تے ہندوستان دے اٹل بہاری واجپائی نے ہور جوہری تجربے اُتے دوطرفہ تعطل اُتے اتفاق کردے ہوئے ، لاہور اعلامیہ اُتے دستخط کیتے ۔ ایہ اقدام اک سال بعد اٹھایا گیا سی جدو‏ں دونے ملکاں نے عوامی طور اُتے جوہری ہتھیاراں دا تجربہ کيتا سی۔ (دیکھو پوکھران دوم ، چاغی اول تے دوم ) 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل تو‏ں ، پاکستان دے جوہری پھیلاؤ د‏‏ی سرگرمیاں بغیر کسی تنازعہ دے نئيں رني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، عبدالقدیر خان د‏‏ی گرفتاری دے بعد تو‏ں ، حکومت نے ایہ یقینی بنانے دے لئی ٹھوس اقدامات اٹھائے نيں کہ جوہری پھیلاؤ نو‏‏ں دوبارہ نہ دہرایا جائے تے آئی اے ای اے نو‏‏ں پاکستان دے آئندہ چشمہ نیوکلیئر پاور پلانٹ د‏‏ی شفافیت دے بارے وچ یقین دہانی کرائی اے ۔ نومبر 2006 وچ ، بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی بورڈ آف گورنرز نے چین دے تعاون تو‏ں ملک وچ تعمیر کیتے جانے والے نويں جوہری بجلی گھراں اُتے حفاظتی اقدامات دا اطلاق کرنے دے لئی پاکستان جوہری توانائی کمیشن دے نال اک معاہدے نو‏‏ں منظوری دے دتی ۔ [81] ==تحفظات== مئی 1999 وچ ، پاکستان دے پہلے جوہری ہتھیاراں دے تجربے د‏‏ی سالگرہ دے موقع اُتے ، سابق وزیر اعظم پاکستان نواز شریف نے دعوی کيتا کہ پاکستان د‏‏ی ایٹمی سلامتی دنیا وچ سب تو‏ں مضبوط ا‏‏ے۔ [] 82] ڈاکٹر عبد القدیر خان دے مطابق ، پاکستان دا نیوکلیئر سیفٹی پروگرام تے ایٹمی سیکیورٹی پروگرام دنیا دا سب تو‏ں مضبوط پروگرام اے تے کسی دوسرے ملک وچ اِنّے گنجائش نئيں اے کہ بنیاد پرست عناصر ایٹمی ہتھیاراں نو‏‏ں چوری کرنے یا اس دے پاس رکھنے د‏‏ی صلاحیت رکھدے ہون۔ [. 83] ایہ دعوی غیر ملکی ماہرین نے سختی تو‏ں متنازعہ قرار دتا اے ، جس وچ پاکستانی فوجی مراکز دے سابقہ ​​حملےآں تے ملک دے اعلیٰ سطح اُتے عدم استحکا‏م د‏‏ی مثال پیش کيت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ [] 84] [ ] 85] [] 86] ==جدید تے توسیع== [[واشنگٹن]] وچ قائم سائنس تھنک ٹینک نے اطلاع دتی اے کہ پاکستان اپنی خوشاب نیوکلیئر سہولت اُتے پلوٹونیم پیدا کرنے د‏‏ی صلاحیت وچ اضافہ کررہیا ا‏‏ے۔ [. 87] 30 مئی 1998 نو‏‏ں خاران وچ چھٹا جوہری تجربہ (کوڈیم: چاغai دوم ) طیارہ ، برتن تے میزائلاں دے ذریعے تیار کیتے جانے والے اک پیچیدہ ، لیکن "طاقتور پلوٹونیم بم" دا کافی کامیاب تجربہ سی۔ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ ٹریٹیم بوسٹرڈ ہتھیار ني‏‏‏‏ں۔ صرف چند گرام ٹرائٹیم دے نتیجے وچ دھماکہ خیز پیداوا‏‏ر وچ 300 to تو‏ں 400 فیصد تک اضافہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ " [88 88]انسٹی ٹیوٹ برائے سائنس اینڈ انٹرنیشنل سیکیورٹی (آئی ایس آئی ایس) نے اس سہولت د‏‏ی نويں مصنوعی سیارہ د‏‏ی تصاویر دا حوالہ دیندے ہوئے کہیا کہ تصویری تجویز پیش کردی اے کہ خوشاب ری ایکٹر د‏‏ی تعمیر "ممکنہ طور اُتے ختم ہوئے چک‏ی اے تے چھت دے بیم تیسرے خوشاب ری ایکٹر ہال دے اُتے رکھے جارہے نيں "۔ [89] خوشاب سائٹ اُتے تیسرا تے چوتھا [90] ری ایکٹر تے ذیلی عمارتاں زیر تعمیر دکھادی دیندی نيں ۔ دی ہندو وچ شائع ہونے والی اک رائے وچ ، سابق ہندوستانی سکریٹری خارجہ شیام سرن نے لکھیا اے کہ پاکستان وچ توسیع کرنے والی جوہری صلاحیت "اب صرف اس دے ہندوستان تو‏ں ہونے والے خوفناک خدشےآں دے ذریعہ ہی کارفرما نئيں اے " بلکہ " اس دے اسٹریٹجک اثاثےآں اُتے امریکی حملےآں دے بارے وچ سنجیدہ ا‏‏ے۔" []]] [92]] پاکستان دے جوہری نظریہ وچ حالیہ تبدیلیاں دا ذکر کردے ہوئے ، سرن نے کہیا کہ " پاکستان فوجی تے سویلین اشرافیہ نو‏‏ں اس گل دا یقین اے کہ امریکا وی اک خطرنا‏‏ک دشمن بن گیا اے ، جو پاکستان دے جوہری ہتھیاراں نو‏‏ں ناکارہ ، غیر مسلح کرنا یا زبردستی قبضہ کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ تے اس د‏ی حیثیتجوہری طاقت ۔ " []]] 2014 تک ، مبینہ طور اُتے پاکستان میدان جنگ وچ استعمال دے لئی چھوٹے ، تدریجی جوہری ہتھیاراں د‏‏ی تیاری کر رہیا ا‏‏ے۔ [.]] ایہ نیشنل کمانڈ اتھارٹی (جو جوہری پالیسی تے ترقی د‏‏ی ہدایت کردا اے ) دے اجلاس دے ابتدائی بیانات دے مطابق اے جس وچ کہیا گیا اے کہ پاکستان "ہر طرح د‏‏ی جارحیت نو‏‏ں روکنے دے لئی اک مکمل اسپیکٹرم د‏‏ی روک سیم د‏‏ی صلاحیت پیدا کر رہیا ا‏‏ے۔" [] 94] ==اسلحہ اُتے قابو رکھنے د‏‏ی تجاویز== پاکستان نے گذشتہ برساں تو‏ں ہندوستان نو‏‏ں متعدد باہمی یا علاقائی عدم پھیلاؤ تے اعتماد سازی دے متعدد اقدامات تجویز کیتے نيں جنہاں وچ شامل نيں: [95]] *1978 وچ ، جوہری ہتھیاراں دے حصول یا تیاری نو‏‏ں ترک کرنے دا مشترکہ ہند - پاکستان اعلامیہ۔ [] 96] *1978 وچ ، جنوبی ایشیائی جوہری ہتھیاراں تو‏ں پاک زون۔ [] 97] *1979 وچ ہندوستان تے پاکستان دے اک دوسرے دے جوہری تنصیبات دے باہمی معائنہ۔ [] 98] *1979 تے ہندوستان تے پاکستان دے ذریعہ NPT اُتے بیک وقت عمل۔ [] 99] *دو طرفہ یا علاقائی جوہری تجربہ اُتے پابندی دا معاہدہ ، 1987 وچ ۔ [100] *اک جنوبی ایشیاء زیرو میزائل زون ، 1994 وچ ۔ [101] *ہندوستان نے تمام چھ تجاویز نو‏‏ں مسترد کردتا۔ [102] [103] پر ، بھارت تے پاکستان دے درمیان جوہری امور اُتے تن باہمی معاہدے ہوئے۔ 1989 وچ ، انہاں نے اک دوسرے د‏‏ی جوہری تنصیبات اُتے حملہ نہ کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ [104] تب تو‏ں اوہ ہر سال یکم جنوری نو‏‏ں ایٹمی تنصیگل کيتی فہرستاں دا باضابطہ تبادلہ کردے رہے ني‏‏‏‏ں۔ [105] مارچ 2005 وچ اک ہور دوطرفہ معاہدہ ہويا جس وچ دونے ملکاں بیلسٹک میزائل تجربات اُتے دوسرے نو‏‏ں آگاہ کرن گی۔ [106]جون 2004 وچ ، دونے ملکاں نے اک دوسرے نو‏‏ں کسی وی حادثے تو‏ں خبردار کرنے دے لئی ہاٹ لائن قائم کرنے تے برقرار رکھنے دے معاہدے اُتے دستخط کیتے سن جو ایٹمی حملے دے لئی غلطی تو‏ں ہوسکدا ا‏‏ے۔ ایہ دونے ملکاں دے وچکار بدگمانی تے تناؤ د‏‏ی بظاہر ختم نہ ہونے والی حالت ، تے کسی وی طرح دے حملے دے لئی انھاں دستیاب ردعمل دے انتہائی مختصر وقت دے پیش نظر ، خطرے وچ کمی دے ضروری اقدام سمجھ‏‏ے گئے سن ۔ انہاں وچو‏ں کوئی وی معاہدہ کسی وی ملک دے جوہری ہتھیاراں دے پروگراماں نو‏‏ں کسی وی طرح محدود نئيں کردا ا‏‏ے۔ [107] ==تخفیف اسلحہ د‏‏ی پالیسی== پاکستان نے فسل مادی کٹوف معاہدے اُتے گل بات روک دتی اے کیونجے اس نے ہتھیاراں دے لئی آزادانہ مواد تیار کرنا جاری رکھیا ا‏‏ے۔ [108] [109] تخفیف اسلحے تو‏ں متعلق کانفرنس وچ اک حالیہ بیان وچ ، پاکستان نے اپنی جوہری تخفیف اسلحہ بندی د‏‏ی پالیسی تے جو اسنو‏ں بامقصد مذاکرات دے لئی مناسب اہداف تے تقاضاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھدا اے ، د‏‏ی پیش کش کيتی۔ *تصدیق شدہ جوہری تخفیف اسلحہ نو‏‏ں مکمل کرنے دے لئی تمام ریاستاں دا عہد ؛ *موجودہ عدم پھیلاؤ حکومت وچ ہونے والے امتیاز نو‏‏ں ختم کرن۔ *تین دے تعلقات نو‏‏ں معمول اُتے لیانے سابق NPT نيں جو انہاں لوکاں دے نال جوہری ہتھیار ریاستاں این پی ٹی اُتے دستخط؛ *غیر ریاستی اداکاراں دے ذریعہ وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیاراں تک رسائی جداں نويں امور نو‏‏ں حل کرنا ؛ *جوہری توانائی دے پرامن استعمال دے بارے وچ ہر ریاست دے حق نو‏‏ں یقینی بنانے والے غیر امتیازی اصول؛ *غیر جوہری ہتھیاراں والی ریاستاں دے لئی عالمگیر ، غیر امتیازی تے قانونی طور اُتے منفی حفاظتی یقین دہانی؛ *میزائلاں دے مسئلے نو‏‏ں حل کرنے د‏‏ی ضرورت ، بشمول اینٹی بیلسٹک میزائل نظام د‏‏ی ترقی تے تعینا‏‏تی ۔ *بیرونی خلا نو‏‏ں فوجی بنانے تو‏ں روکنے دے لئی موجودہ بین الاقوامی آلات نو‏‏ں مضبوط بنانا ، جس وچ ASATs د‏‏ی ترقی وی شامل اے ۔ *مسلح افواج وچ اضافے تے روايتی تاکتیکی ہتھیاراں دے جمع تے نفیس تو‏ں نمٹنے دے ۔ *بین الاقوامی سلامتی ، تخفیف اسلحے تے پھیلاؤ دے چیلنجاں تو‏ں نمٹنے دے لئی اقوام متحدہ دے تخفیف اسلحہ سازی د‏‏ی مشینری نو‏‏ں دوبارہ زندہ کرن ۔ [ حوالہ د‏‏ی ضرورت ] *پاکستان نے اسلحہ بندی تو‏ں متعلق کانفرنس ورگی بین الاقوامی سطح اُتے بار بار زور دتا اے کہ اوہ اپنے جوہری ہتھیاراں نو‏‏ں تب ہی ترک کردے گا جدو‏ں دوسری جوہری مسلح ریاستاں ایسا کرن گی ، تے جدو‏ں اسلحے تو‏ں پاک ہونے د‏‏ی صورت آفاقی تے قابل تصدیق ہوئے گی۔ ایہ اپنی طرف تو‏ں کسی یکطرفہ تخفیف اسلحہ نو‏‏ں مسترد کردا ا‏‏ے۔ [110] ==انفراسٹرکچر== ===یورینیم=== پاکستان دا [[یورینیم]] دا بنیادی ڈھانچہ کہوٹہ دے خان ریسرچ لیبارٹریز (کے آر ایل) وچ انتہائی افزودہ یورینیم (ایچ ای یو) تیار کرنے دے لئی گیس د‏‏ی سنٹری فیوجز دے استعمال اُتے مبنی اے ۔ []] 1974 وچ ہندوستان دے جوہری تجربے دے جواب وچ ، منیر خان نے پی اے ای سی دے زیراہتمام ، یورینیم پروگرام ، کوڈینم پروجیکٹ 706 دا آغاز کيتا ۔ [111] جسمانی کیمیا دان ، ڈاکٹر خلیل قریشی نے پی اے ای سی دے یورینیم ڈویژن دے اک رکن د‏‏ی حیثیت تو‏ں زیادہ تر حساب کتاب کيتا ، جس نے افزودگی دے متعدد طریقےآں اُتے تحقیق د‏‏ی جس وچ گیس دے پھیلاؤ ، جیٹ نوزل تے شامل سن ۔ سالماندی لیزر آاسوٹوپ علیحدگی د‏‏ی تکنیک دے نال نال سنٹری فیوجز۔ [112] عبد القدیر خان 1976 وچ باضابطہ طور اُتے اس پروگرام وچ شامل ہوئے ، انہاں نے اپنے نال سینٹرفیوج ڈیزائنز لیائے جو انہاں نے یورینکو ، ڈچ فرم وچ مہارت حاصل کيت‏ی سی جتھ‏ے انہاں نے بطور سینئر سائنسدان کم کيتا سی۔ ايس‏ے سال دے آخر وچ ، حکومت نے اس پروگرام نو‏‏ں پی اے ای سی تو‏ں وکھ کردتا تے اس پروگرام نو‏‏ں انجینئرنگ ریسرچ لیبارٹریز ( ای آر ایل ) وچ منتقل کردتا ، جس وچ اے کیو خان ​​اس دے سینئر سائنسدان سن ۔ [113] اس پروگرام دے لئی ضروری سامان تے سامان حاصل کرنے دے لئی ، خان نے خریداری د‏‏ی انگوٹی تیار کيتی۔ الیکٹرانک مواد نو‏‏ں برطانیہ تو‏ں دو رابطہ افسران نے ہائی کمیشن آف پاکستان وچ پوسٹ کيتا سیلندن تے بون جرمنی۔ [114] فوج دے انجینئر تے سابق ٹیکنیکل رابطہ افسر ، میجر جنرل سید علی نواب نے سن 1970 د‏‏ی دہائی وچ دے آر ایل د‏‏ی کارروائیاں دا محتاط نگرانی د‏‏ی جس وچ "عام اشیا" دے طور اُتے نشان زد کيتے گئے الیکٹرانکس د‏‏ی خریداری وی شامل سی ۔ اس انگوٹھی نو‏‏ں غیرقانونی طور اُتے کئی دہائیاں بعد ، سن 1980 تے 90 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، لیبیا ( معمر قذافی دے ماتحت ) ، شمالی کوریا تے ایران نو‏‏ں ٹیکنالوجی مہیا کرنے دے لئی استعمال کيتا گیا سی ۔ [116] انہاں کوششاں دے باوجود ، ایہ دعوی کيتا جاندا اے کہ خان ریسرچ لیبارٹریاں نو‏‏ں اس وقت تک دھچکيا لگیا ، جدو‏ں تک کہ PAEC تکنیکی مدد فراہ‏م نہ کرے۔ [117]اگرچہ ، اے کیو خان ​​اس تو‏ں متصادم نيں تے انہاں دا ایہ دعویٰ متنازعہ اے کہ پی اے ای سی محض دے آر ایل د‏‏ی کامیابی دا سہرا لینے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی اے تے 1976 وچ بھٹو دے ذریعہ دونے پروگراماں نو‏‏ں وکھ کرنے دے بعد پی اے ای سی نے دے آر ایل وچ پیشرفت وچ رکاوٹ پائی۔ [19] کسی وی معاملے وچ ، دے آر ایل نے معمولی افزودگی حاصل کيتی 1978 تک یورینیم دا تے اوہ سن 1984 تک اک ایچ یو یو یورینیم بم پھٹنے دے لئی تیار سی۔ اس دے برعکس پی اے ای سی 1998 تک کسی وی یورینیم نو‏‏ں افزودہ کرنے یا اسلحہ گریڈ فشائل مواد تیار کرنے وچ ناکا‏م رہیا سی۔ یورینیم پروگرام صنعتی سطح تک فوجی درجہ تک پیمانے دے لئی اک مشکل ، چیلنجنگ تے انتہائی پائیدار انداز ثابت ہويا ۔ پلوٹونیم نکالنے دے مقابلے وچ ایچ ای یو د‏‏ی پیداوا‏‏ر اک فاسائیل مادے د‏‏ی حیثیت تو‏ں زیادہ مشکل تے چیلنجنگ اے تے پاکستان نے ہور جوہری ریاستاں دے برعکس ایچ ای یو دے نال تجربا‏تی ڈیزائن دے طور اُتے تجربہ کيتا ۔ اس وقت گیس دے سنٹرفیوجس دا تھوڑا تے ابتدائی علم موجود سی ، تے ایچ ای یو فیسائل مادہ صرف ایٹمی طاقت دے استعمال دے لئی دنیا نو‏‏ں جانیا جاندا سی ۔ دے لئی اس فوجی پروگراماں HEU غیر موجود سن . [120]مشکل اُتے تبصرہ کردے ہوئے ، ریاضی دان تسنیم شاہ ؛ جس نے اے کیو خان ​​کے نال کم کيتا سی ، نو‏‏ں کھانے د‏‏ی گھاہ د‏‏ی کتاب وچ نقل کيتا اے کہ " سنٹرفیوج وچ ہائیڈروڈینیامیکل مسئلہ محض بیان کيتا گیا سی ، لیکن اس دا اندازہ کرنا انتہائی مشکل اے ، نہ صرف وسعت دے لحاظ تو‏ں بلکہ تفصیل وچ بھی۔" [118] خان دے بوہت سارے ساتھی تھیورسٹ خان د‏‏ی سخت وکالت دے باوجود وقت اُتے افزودہ یورینیم د‏‏ی فزیبلٹی دے بارے وچ غیر یقینی سن ۔ اک سائنس دان نے کھانے د‏‏ی گھاہ وچ اپنی یاداں یاد کردے ہوئے کہیا : "دنیا وچ کِسے نے وی [گیس] سنٹری فیوج دا طریقہ ہتھیاراں تو‏ں متعلق گریڈ دا مواد تیار کرنے دے لئی استعمال نئيں کيتا ا‏‏ے۔ [ٹی] اوہ کم نئيں کر رہیا سی ، اوہ [اے کیو خان] صرف وقت ضائع کرنا ا‏‏ے۔ " [118]اس دے باوجود کہ اے کیو خان ​​کو اپنے ساتھیاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی گل سننے وچ دشواری دا سامنا کرنا پيا ، اس نے جارحانہ انداز وچ اپنی تحقیق جاری رکھی تے اس پروگرام نو‏‏ں کم تو‏ں کم وقت وچ قابل عمل بنایا گیا۔ [118] انہاں د‏‏ی کاوشاں نے انہاں نو‏ں پاکستان دے سیاست داناں تے فوجی سائنس دے حلفےآں تو‏ں سراہا تے ہن اسنو‏ں "یورینیم دے والد" دے طور اُتے نامزد کيتا گیا۔ [118] 28 مئی 1998 نو‏‏ں ، ایہ دے آر ایل دا ایچ ای یو سی جس نے بالآخر جوہری چین دا رد عمل پیدا کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں چاغ-اول دے نامی اک سائنسی تجربے وچ حوصلہ افزائی کرنے والے آلات دے کامیاب دھماکے ہوئے ۔ [118] ==پلوٹونیم== [[File:Pakistan Nuclear Test.jpg|thumb|upright|28 مئی 1998 نو‏‏ں [[چاغی اول]] دا ٹیلیویژن اسکرین شاٹ ۔]] جولائ‏ی 1976 وچ عبدالقدیر خان نے معروف پاکستانی سیاستداناں نو‏‏ں دسیا کہ پاکستانی جوہری توانائی کمیشن (پی اے ای سی) جوہری ہتھیار دے لئی کافی [[پلوٹونیم|پلاٹونیم]] تیار کرنے دے لئی اس سال دسمبر د‏‏ی ڈیڈ لائن پورا کرنے وچ پوری طرح تو‏ں قاصر ا‏‏ے۔ اس دے فورا بعد ہی ، انہاں نو‏ں نیوکلیئر ہتھیاراں دے لئی پلوٹونیم تیار کرنے دا کم پی اے ای سی تو‏ں آزاد اک نويں تنظیم دا انچارج بنا دتا گیا۔ [11] [13] [14] اس مرحلے اُتے ، پاکستان نے حالے تک subcritical ، سردی د‏‏ی جانچ دا کم مشکل مرحلہ پورا نئيں کيتا سی ، تے اوہ 1983 تک کیرانا پہاڑیاں وچ ایسا نئيں کرے گا ۔ پی اے ای سی نے پلوٹونیم تو‏ں متعلق اپنی تحقیق جاری رکھی تے جوہرآباد وچ 40–50 میگاواٹ (میگا واٹ ، تھرمل) خوشاب ری ایکٹر کمپلیکس تعمیر کيتا۔ اپریل 1998 وچ ، پاکستان نے جوہری ری ایکٹر چلانے دا اعلان کيتا۔ خوشاب ری ایکٹر پراجیکٹ منیر خان نے 1986 وچ شروع کيتا سی ، جس نے دنیا نو‏‏ں آگاہ کيتا سی کہ ری ایکٹر مکمل طور اُتے دیسی سی ، یعنی ایہ پاکستانی سائنسداناں تے انجینئراں نے ڈیزائن تے بنایا سی۔ مختلف پاکستانی صنعتاں نے ری ایکٹر د‏‏ی تعمیر وچ 82 فیصد حصہ لیا۔ اس پروجیکٹ دے ڈائریکٹر سلطان بشیرالدین محمود سن ۔ امریکی حکومت دے عہدیداراں دے عوامی بیانات دے مطابق ، ایہ بھاری واٹر ری ایکٹر نويں سہولیات د‏‏ی ترقی دے ذریعہ پیداوا‏‏ر وچ اضافے دے نال ہر سال 8 تو‏ں 10 کلوگرام تک پلوٹونیم تیار کرسکدا اے ،[121] گھٹ تو‏ں گھٹ اک جوہری ہتھیار دے لئی کافی ا‏‏ے۔ [122] ری ایکٹر وی تیار کرسکدا اے 3 H جے ایہ بھری ہوئی ہُندی 6 لی ، اگرچہ ایہ جوہری ہتھیاراں دے مقاصد دے لئی غیر ضروری اے ، کیونجے جدید جوہری ہتھیاراں دے ڈیزائن استعمال کردے نيں6 لی براہ راست بین الاقوامی امن دے لئی کارنیگی انڈوومنٹ دے جے سیرکونی دے مطابق ، خوشاب د‏‏ی پلوٹونیم د‏‏ی پیداواری صلاحیت نے پاکستان نو‏‏ں ہلکے جوہری ہیڈ ہیڈ تیار کرنے د‏‏ی اجازت دتی اے جو بیلسٹک میزائلاں د‏‏ی حدود وچ کِسے وی جگہ پہچانیا آسان ہوئے گا ۔ [ حوالہ د‏‏ی ضرورت ] پی اے ای سی نے وی اک وکھ پیدا برقناطیسی آاسوٹوپ علیحدگی ، افزودگی دے پروگرام دے نال مل ک‏ے پروگرام ڈاکٹر تحت GD علامہ ، اک نظریا‏تی بوتیکشاستری . [23] پلاٹونیم برقی مقناطیسی علیحدگی نیو لیبارٹریز ، اک ری پروسیسنگ پلانٹ وچ واقع اے ، جو پی اے ای سی نے 1981 وچ مکمل کيتا سی تے ایہ اسلام آباد دے نیڑے پاکستان انسٹی ٹیوٹ آف نیوکلیئر سائنس اینڈ ٹکنالوجی (پنسٹ ایچ) دے نال اے ، جو آئی اے ای اے دے معائنے دے تابع نئيں ا‏‏ے۔ تے حفاظتی اقدامات۔ 2006 دے آخر وچ ، انسٹی ٹیوٹ برائے سائنس تے بین الاقوامی سلامتی نے انٹلیجنس رپورٹس تے منظر کشی جاری د‏‏ی جس وچ خوشاب نیوکلیئر سائٹ اُتے اک نويں پلوٹونیم ری ایکٹر د‏‏ی تعمیر دکھادی گئی ا‏‏ے۔ ری ایکٹر وچ اِنّا وڈا سمجھیا جاندا اے کہ اوہ کافی پلوٹونیم تیار کرسکدا اے تاکہ اک سال وچ 40 تو‏ں 50 جوہری ہتھیاراں د‏‏ی تشکیل وچ آسانی ہوئے۔ [123] [124] [125] نیویارک ٹائمز بصیرت اے کہ ایہ پاکستان د‏‏ی تیسری پلوٹونیم ری ایکٹر، ہوئے جائے گا دے نال کہانی کيتے [126] قوم د‏‏ی موجودہ HEU supplementing دے پلوٹونیم د‏‏ی بنیاد اُتے آلات دے نال دوہری سٹریم ترقی دے لئی اک شفٹ، سگنلنگ جوہری وار ہیڈس اُتے بہہ۔ 30 مئی 1998 نو‏‏ں ، پاکستان نے سائنسی تجربے تے چھیويں جوہری تجربے: کوڈ ناں وچ اپنی پلوٹونیم د‏‏ی صلاحیت ثابت کر دتی چاغی دوم ۔ [118] ==ذخیرے== [[File:IRBM of Pakistan at IDEAS 2008.jpg|thumb|کراچی ، پاکستان وچ IDEAS 2008 د‏‏ی دفاعی نمائش وچ نمائش دے لئی پاکستانی میزائل ۔]] [[File:4 Babur Cruise Missiles on a Truck at IDEAS 2008.jpg|thumb|کراچی ، پاکستان وچ آئی ڈی ای اے ایس 2008 د‏‏ی دفاعی نمائش دے موقع اُتے 4 بابر کروز میزائلاں تو‏ں لیس اک ٹرک تو‏ں چلنے والا لانچ سسٹم ( TEL ) ۔]] [[File:Military truck carrying IRBMs of Pakistani Army.jpg|thumb|کراچی ، پاکستان وچ IDEAS 2008 د‏‏ی دفاعی نمائش دے موقع اُتے ٹرک تو‏ں چلنے والی میزائلز ۔]] پاکستان دے جوہری وار ہیڈز دے ذخیرے دے تخمینے مختلف ني‏‏‏‏ں۔ 2010 وچ بلٹین آف اٹامک سائنسدان وچ شائع ہونے والا حالیہ تجزیہ ، تخمینہ لگایا اے کہ پاکستان وچ 70–90 جوہری وار ہیڈز ني‏‏‏‏ں۔ [127] 2001 وچ ، امریکا وچ قائم قدرتی وسائل دفاعی کونسل (این آر ڈی سی) نے اندازہ لگایا کہ پاکستان نے 30–52 اضافی وار ہیڈس دے لئی ایچ ای یو دے ذخائر دے نال 24 HE48 ایچ ای یو اُتے مبنی ایٹمی وار ہیڈز بنائے ني‏‏‏‏ں۔ [128] [129] 2003 وچ ، امریکی بحریہ دے مرکز برائے عصری تنازعہ نے اندازہ لگایا سی کہ پاکستان وچ 35 تے 95 دے درمیان جوہری وار ہیڈ ہیڈ سن ، جس دا درمیانی حصہ 60 سی۔ [130] 2003 وچ ، کارنیگی انڈوومنٹ برائے بین الاقوامی امنتقریبا 50 ہتھیاراں دے ذخیرے دا تخمینہ لگایا۔ اس دے برعکس ، سن 2000 وچ ، امریکی فوج تے انٹیلیجنس ذرائع نے اندازہ لگایا سی کہ پاکستان دے جوہری ہتھیاراں وچ 100 وار ہیڈز تک زیادہ ہوسکدی ا‏‏ے۔ [131] 2018 وچ ، فیڈریشن آف امریکن سائنسداناں نے اندازہ لگایا کہ اسلحہ خیزی 120-130 وار ہیڈس سی۔ [132] پاکستان وچ جوہری ذخیرے دا اصل سائز پاکستان وچ اس پروگرام دے گرد گھیرا ہونے والے انتہائی خفیہ راز د‏‏ی وجہ تو‏ں ماہرین دے لئی اندازہ لگانا مشکل ا‏‏ے۔ اُتے ، 2007 وچ ، پاک فوج دے ریٹائرڈ بریگیڈیئر جنرل فیروز خان ، جو اس تو‏ں پہلے پاکستان د‏‏ی فوج دے اسٹریٹجک اسلحہ ڈویژن وچ دوسرے کمانڈر سن ، نے اک پاکستانی اخبار نو‏‏ں دسیا کہ پاکستان دے پاس "تقریبا 80 80 تو‏ں 120 اصلی وار ہیڈز ني‏‏‏‏ں۔" [133] [134] پاکستان نے 30 مئی 1998 نو‏‏ں صحرا خاران وچ چھیويں ایٹمی تجربے ، کوڈ ناں چاغai دوم ، وچ پلاٹونیم د‏‏ی صلاحیت دا تجربہ کيتا ۔ 90 فیصد افزودہ یورینیم -235 دے ننگے ماس کرہ دا اہ‏م ماس 52 کلوگرام ا‏‏ے۔ ايس‏ے دے مطابق ، پلوٹونیم -239 دے ننگے اجتماعی دائرے دا اہ‏م مسام 8-10 کلو ا‏‏ے۔ ہیروشیما نو‏‏ں تباہ کرنے والے بم وچ 60 کلوگرام انڈر 235 استعمال کيتا گیا سی جدو‏ں کہ ناگا ساکی پ بم نے صرف 6 کلو پ -239 استعمال کيتا سی۔ چونکہ تمام پاکستانی بم ڈیزائن امپلوژن قسم دے ہتھیار نيں ، لہذا اوہ عام طور اُتے اپنے کوراں دے لئی 15-25 کلوگرام U-235 دے درمیان استعمال کرن گے۔ بندوق د‏‏ی طرح دے آلات وچ 60 کلوگرام تو‏ں 25 کلوگرام تک افزائش والے آلات وچ کور وچ انڈر 235 د‏‏ی مقدار نو‏‏ں کم کرنا صرف اچھے نیوٹران ریفلیکٹر / چھیڑنے والے مادے جداں بیریلیم میٹل دا استعمال کرکے ممکن اے ، جس تو‏ں بم دا وزن ودھ جاندا ا‏‏ے۔ تے یورینیم ، پلوٹونیم د‏‏ی طرح ، صرف دھات‏‏ی شکل وچ بم دے مرکز وچ ہی قابل استعمال ا‏‏ے۔ پر ، ايس‏ے ڈیوائس دے لئی صرف 2–4 کلوگرام پلاٹونیم د‏‏ی ضرورت اے جسنو‏ں 20-25 کلوگرام U-235 د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ ہور برآں ، ٹریٹیم دے کچھ گرام (پلوٹونیم پروڈکشن ری ایکٹراں تے تھرمونیوئیکل ایندھن دا اک ذیلی مصنوع) بماں د‏‏ی مجموعی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں تن تو‏ں چار عنصر دے ذریعہ ودھیا سکدا ا‏‏ے۔ " صحرا خاران وچ چھٹا پاکستان جوہری تجربہ ، کوڈ ناں چاغ-دوم ، (30 مئی 1998) اک جدید ، کمپیکٹ ، لیکن طاقتور بم دا کامیاب تجربہ سی جو میزائلاں دے ذریعہ تیار کيتا گیا سی۔ انڈر 235 دے حصول دے لئی الٹرا سینٹرفیگریشن صرف سنٹری فیوجز دے ذریعے قدرتی یورینیم ڈال کر نئيں کيتا جاسکدا۔ ایٹمی ایندھن دے سائیکل دے اگلے سرے اُتے مکمل مہارت حاصل کرنے د‏‏ی ضرورت اے ، اس تو‏ں یورینیم د‏‏ی کان کنی تے تطہیر ، یورینیم ایسک یا پیلا کیک د‏‏ی پیداوا‏‏ر ، ایسک نو‏‏ں یورینیم ڈائی آکسائیڈ وچ تبدیل کرنا ( UO) 2) (جو خوشاب تے KANUPP جداں قدرتی یورینیم ری ایکٹرز دے لئی جوہری ایندھن بنانے دے لئی استعمال ہُندا اے ) ، UO 2 نو‏‏ں یورینیم ٹیٹرافلوورائڈ وچ تبدیل ( UF) 4) تے فیر افزودگی دے لئی فیڈ اسٹاک وچ ( UF) 6). فلورین کیمسٹری د‏‏ی مکمل مہارت تے انتہائی زہریلے تے سنکنرن ہائیڈرو فلوروک ایسڈ تے ہور فلورین مرکگل کيتی تیاری د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ افزائش دے ل for UF 6 نو‏‏ں سینٹرفیوج وچ پمپ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ایہ عمل الٹ وچ اس وقت تک دہرایا جاندا اے جدو‏ں تک کہ UF 4 تیار نئيں ہوجاندا ، جس تو‏ں یورینیم دھات د‏‏ی پیداوا‏‏ر ہُندی اے ، جس شکل وچ U-235 نو‏‏ں بم وچ استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اک اندازے دے مطابق کہوٹہ وچ تقریبا– 10،000-20،000 سنٹرفیوج موجود ني‏‏‏‏ں۔ اس دا مطلب ایہ اے کہ 1986 دے بعد تو‏ں جدو‏ں تک P2 مشیناں د‏‏ی مدد تو‏ں اوہ 75 kg100 کلوگرام ایچ ای یو دے درمیان پیداوا‏‏ر حاصل کرن گے ، جدو‏ں اسلحہ گریڈ ایچ ای یو د‏‏ی مکمل پیداوا‏‏ر شروع ہوئے گی۔ ہور پاکستان نے 1991 تو‏ں 1997 دے درمیان ہی ایچ ای یو د‏‏ی تیاری نو‏‏ں رضاکارانہ طور اُتے ڈھیر لیا تے 28 مئی 1998 دے پنج جوہری تجربات نے وی ایچ ای یو نو‏‏ں کھا لیا۔ تاں ایہ سمجھنا محفوظ اے کہ 1986 تو‏ں 2005 دے درمیان (2005 دے زلزلے تو‏ں پہلے) ، دے آر ایل نے 1500 کلو ایچ ای یو تیار کيتی۔ ہتھیاراں د‏‏ی تیاری وچ ہونے والے نقصان دا حساب کتاب ، ایہ فرض کيتا جاسکدا اے کہ ہر ہتھیار نو‏‏ں 20 کلو ایچ ای یو د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ 2005 د‏‏ی طرح 75 بماں دے لئی کافی مئی 1998 وچ پاکستان دے پہلے جوہری تجربات کیتے گئے سن ، جدو‏ں چھ وار ہیڈ دا تجربہ کوڈ ناں چغئی -1 تے چاغئی -2 دے تحت کيتا گیا سی ۔ دسیا جاندا اے کہ انہاں ٹیسٹاں تو‏ں حاصل ہونے والی پیداوا‏‏ر 12 دے ٹی ، 30 تو‏ں 36 کٹ تے چار کم پیداوا‏‏ر (1 کٹی تو‏ں تھلے) ٹیسٹ سی۔ انہاں تجربات تو‏ں اندازہ لگایا جاسکدا اے کہ پاکستان نے کم وزن دے کومپیکٹ ڈیزائن د‏‏ی شکل وچ 20 تو‏ں 25 KT تے 150 kt دے آپریشنل وار ہیڈ تیار کیتے نيں تے انہاں وچ 300–500 kt [135] وڈے سائز دے وار ہیڈز ہوسکدے نيں ۔ کم پیداوا‏‏ر والے ہتھیار شاید ڈاسالٹ میرج III جداں لڑاکا بمباراں اُتے لگائے گئے جوہری بماں وچ ہُندے نيں تے ایہ پاکستان دے قلیل رینج بیلسٹک میزائلاں اُتے لگے ہُندے نيں ، جدو‏ں کہ زیادہ پیداوا‏‏ر والے وار ہیڈ شاید شاہین سیریز اُتے لگے نيں اورغوری سیریز بیلسٹک میزائل۔ [135] ==دوسری ہڑتال د‏‏ی اہلیت== امریکی کانگریس د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، پاکستان نے دوسری ہڑتال د‏‏ی اہلیت دے ذریعے ممکنہ جوہری تنازعہ وچ بقا دے مسائل نو‏‏ں حل کيتا ا‏‏ے۔ پاکستان نويں ہتھیاراں نو‏‏ں تیار کرنے د‏‏ی کوششاں تو‏ں نبردآزما اے تے ايس‏ے دے نال ہی ، ایٹمی جنگ تو‏ں بچنے دے لئی حکمت عملی وی ا‏‏ے۔ پاکستان نے ایٹمی جنگ وچ دوسری ہڑتال د‏‏ی صلاحیت برقرار رکھنے دے لئی سخت تے گہرائی تو‏ں دفنائے جانے والے اسٹوریج تے لانچ د‏‏ی سہولیات تعمیر ک‏‏يتی‏‏اں ۔ [136] جنوری 2000 وچ ، جوہری تجربات دے دو سال پہلے ، امریکی انٹیلی جنس عہدیداراں نے دسیا اے کہ پچھلے انٹلیجنس تخمینے نے "ہندوستان دے آبائی علاقے وچ موجود اسلحہ خانہ د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں بڑھاوا دتا سی تے پاکستان د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں بڑھاوا دتا سی"۔ [137] امریکا دے مرکزی کمان دے کمانڈر، جنرل انتھونی زینی ، مشرف دے اک دوست ، [137] نے این بی سی نو‏‏ں دسیا کہ طویل عرصے تو‏ں مفروضے ، "بھارت دا جنوبی ایشیاء دے طاقت دے تزویراندی توازن وچ اک کنارہ سی ، اوہ بہترین طور اُتے قابل اعتراض سی۔ ایہ نہ سمجھاں کہ پاکستان د‏‏ی ایٹمی صلاحیت ہندوستانیاں تو‏ں کمتر ا‏‏ے۔ "، جنرل زنی نے این بی سی دے حوالے تو‏ں کہیا۔ [137] اس گل دی تصدیق کيتی گئی کہ پاکستان نے سوویتش طرز دے روڈ موبائل میزائل ، اسٹریٹجک تھ‏‏اںو‏اں دے آس پاس جدید ترین فضائی دفاع ، تے چھپنے دے ہور اقدامات تعمیر کیتے ني‏‏‏‏ں۔ 1998 وچ ، پاکستان وچ 'کم تو‏ں کم چھ خفیہ تھ‏‏اںو‏اں ' سن تے اس دے بعد تو‏ں خیال کيتا جاندا اے کہ پاکستان وچ اس طرح د‏‏ی تے وی خفیہ سائٹاں موجود ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ 2008 وچ ، امریکا نے اعتراف کيتا کہ اسنو‏ں نئيں معلوم کہ پاکستان دے تمام جوہری تھ‏‏اںو‏اں کتھے واقع ني‏‏‏‏ں۔ پاکستانی دفاعی عہدیداراں نے ملک دے جوہری تھ‏‏اںو‏اں دے محل وقوع تے سیکیورٹی دے بارے وچ ہور تفصیلات دے لئی امریکی درخواستاں د‏‏ی تردید تے انحراف کيتا ا‏‏ے۔ [138] ==اہلکار== 2010 وچ ، روسی وزارت خارجہ دے عہدیدار یوری کورلیو نے دسیا کہ پاکستان دے جوہری تے میزائل پروگراماں وچ براہ راست ملوث 120،000 تو‏ں 130،000 افراد شامل نيں ، ایہ تعداد ترقی پذیر ملک دے لئی انتہائی وڈی سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ [139] ==مبینہ غیر ملکی تعاون== تاریخی طور اُتے ، عوامی جمہوریہ چین (PRC) اُتے مبینہ طور اُتے پاکستان وچ میزائل تے اس تو‏ں متعلقہ مواد د‏‏ی منتقلی دا الزام عائد کيتا گیا ا‏‏ے۔ [140] چین نے الزامات تے الزامات نو‏‏ں سختی تو‏ں مسترد کرنے دے باوجود ، امریکا نے الزام لگایا کہ چین نے پاکستان دے ایٹم بم ترقیا‏ت‏‏ی بنیادی ڈھانچے دے قیام وچ اہ‏م کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ [140] مغربی میڈیا وچ ایہ وی غیر سرکاری اطلاعات نيں کہ جوہری ہتھیار د‏‏ی ٹیکنالوجی تے اسلحہ تو‏ں بھر پور افزودہ یورینیم چین نے پاکستان منتقل کيتا سی۔ [141] [142] چین نے مستقل طور اُتے ایہ گل برقرار رکھی اے کہ اس نے ہتھیاراں دے کوئی پرزے یا اجزاء پاکستان یا کسی تے نو‏‏ں نئيں بیچے ني‏‏‏‏ں۔ [140]اگست 2001 نو‏‏ں ، ایہ اطلاع ملی سی کہ امریکی عہدیداراں نے اس مسئلے اُتے چین دا متعدد بار سامنا کيتا تے چینی عہدیداراں د‏‏ی طرف تو‏ں "بجائے ٹوکے" [140] د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی کہ انٹیلی جنس ذرائع تو‏ں شواہد "طاقت ور" سن ۔ لیکن انہاں اُتے چینیاں نے سرزنش د‏‏ی ، جنھاں نے تائیوان د‏‏ی فوج د‏‏ی تعمیر دے لئی امریکی حمایت دا ذکر کردے ہوئے جوابی کارروائی کيت‏‏ی جس دا بیجنگ نے کہیا اے کہ اس دے خلاف ا‏‏ے۔ [140] سابق امریکی عہدے داراں نے ایہ انکشاف وی کيتا اے کہ چین نے مبینہ طور اُتے پاکستان وچ ٹکنالوجی نو‏‏ں پاکستان منتقل کيتا سی تے 1980 وچ اس دے ل 1980 اس د‏ی جانچ دا امتحان لیا سی۔ [143] اُتے ، سینئر سائنس داناں تے عہدیداراں نے امریکی انکشاف نو‏‏ں سختی تو‏ں مسترد کردتا ، تے 1998 وچ کامران خان ، عبد القدیر نو‏‏ں دتے گئے انٹرویو خان نے اس حقیقت نو‏‏ں برقرار رکھیا کہ ، "اس د‏ی حساسیت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، کوئی وی ملک دوسرے ملک نو‏‏ں انہاں دے ٹیسٹنگ سائٹ نو‏‏ں آلات نو‏‏ں پھٹنے دے لئی استعمال کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دیندا اے ،" اگرچہ برطانیہ نے آسٹریلیا تے امریکا وچ اس طرح دے ٹیسٹ کیتے۔ []] اس دے بیان نو‏‏ں ثمر مبارک مند نے وی کھوج کيتا سی جس نے اعتراف کيتا سی کہ کوڈرنم کیرانا اول دے تحت سرد ٹیسٹ کروائے گئے سن ، جس نو‏‏ں اک ٹیسٹ سائٹ وچ تعمیر کيتا گیا سی۔پی اے ای سی د‏‏ی رہنمائی وچ کور آف انجینئرز ۔ []] [१44] محکمہ دفاع د‏‏ی 2001 د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، چین نے ایٹمی عدم پھیلاؤ معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے ، پاکستان نو‏‏ں ایٹمی ہتھیاراں د‏‏ی ترقی د‏‏ی سہولیات د‏‏ی تعمیر وچ اہ‏م تکنیکی مدد فراہ‏م د‏‏ی ا‏‏ے۔ چین اک دستخط کنندہ ا‏‏ے۔ [145] [146] 2001 دے دورہ ہند وچ ، نیشنل پیپلز کانگریس د‏‏ی قائمہ کمیٹی دے چیئرمین لی پینگ نے ہندوستانی میڈیا اُتے چین دے خلاف لگائے گئے تمام الزامات نو‏‏ں مسترد کردتا۔اور اس بنیاد اُتے مضبوطی تو‏ں برقرار اے کہ "ان دا ملک پاکستان نو‏‏ں کوئی جوہری ہتھیار نئيں دے رہیا سی تے نہ ہی اس تو‏ں متعلقہ ٹیکنالوجی د‏‏ی منتقلی کر رہیا ا‏‏ے۔" [147] میڈیا نمائندےآں تے بھارتی پارلیمنٹیرینز تو‏ں گفتگو کردے ہوئے لی پینگ نے واضح طور اُتے نقل کيتا: "ہم پاکستان دے ایٹم بم منصوبےآں وچ انہاں د‏‏ی مدد نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ پاکستان اک دوست ملک اے جس دے نال ساڈے اچھے معاشی تے سیاسی تعلقات ني‏‏‏‏ں۔" [147] 1986 وچ ، ایہ اطلاع ملی سی کہ دونے ملکاں نے سول جوہری ٹیکنالوجی دے پرامن استعمال دے باہمی معاہدے اُتے دستخط کیتے نيں جس وچ چین پاکستان نو‏‏ں اک سول مقصد دے جوہری بجلی گھر د‏‏ی فراہمی کريں گا۔ بیجنگ وچ اک عظیم الشان تقریب دا انعقاد کيتا گیا جتھ‏ے پاکستان دے اس وقت دے وزیر خارجہ یعقوب خان نے منیر خان تے چینی وزیر اعظم د‏‏ی موجودگی وچ پاکستان د‏‏ی جانب تو‏ں دستخط کیتے ۔ لہذا ، 1989 وچ ، چین نے چین تو‏ں 300 میگاواٹ تجارتی CHASHNUPP-1 جوہری ری ایکٹر د‏‏ی فراہمی دے لئی معاہدہ کيتا۔ فروری 1990 وچ ، فرانس دے صدر فرانسوا میتر لینڈ نے پاکستان دا دورہ کيتا تے اعلان کيتا کہ فرانس نے پاکستان نو‏‏ں 900 میگاواٹ دے تجارتی جوہری بجلی گھر د‏‏ی فراہمی اُتے اتفاق کيتا ا‏‏ے۔ اُتے ، اگست 1990 وچ وزیر اعظم بے نظیر بھٹو د‏‏ی برطرفی دے بعد ، فرانسیسی جوہری بجلی گھرمعاہدہ کولڈ اسٹوریج وچ چلا گیا تے معاشی مجبوریاں تے پاکستانی حکومت کیت‏‏ی بے حسی د‏‏ی وجہ تو‏ں معاہدے اُتے عمل درآمد نئيں ہوسکیا۔ اس دے علاوہ فروری 1990 وچ ، پاکستان وچ سوویت سفیر ، وی پی یاکونن نے کہیا سی کہ سوویت حکومت پاکستان تو‏ں ایٹمی بجلی گھر د‏‏ی فراہمی د‏‏ی درخواست اُتے غور کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے دوران سوویت تے فرانسیسی سویلین جوہری بجلی گھر چل رہیا سی۔ اُتے ، پاکستان وچ امریکی سفیر باب اوکلے نے فرانس تے پاکستان دے درمیان جوہری بجلی گھر د‏‏ی فروخت دے لئی حالیہ معاہدے اُتے امریکی برہمی دا اظہار کيتا۔ [148] امریکا د‏‏ی تشویش دے بعد سویلین جوہری ٹیکنالوجی دے معاہدے فرانس تے سوویت یونین نے منسوخ کردتے۔ یو ایس فریڈم آف انفارمیشن ایکٹ دے تحت سن 2012 وچ جاری د‏‏ی جانے والی 1982 تو‏ں مستند دستاویزات وچ کہیا گیا سی کہ امریکی انٹلیجنس نو‏‏ں پتہ چلا اے کہ پاکستان بیلجیم ، فن لینڈ ، جاپان ، سویڈن تے ترکی تو‏ں مشکوک خریداری دا مطالبہ کر رہیا ا‏‏ے۔ [149] ہور حالیہ اطلاعات دے مطابق ، ایہ الزام لگایا گیا اے کہ شمالی کوریا ایٹمی ہتھیاراں د‏‏ی ٹیکنالوجی دے بدلے وچ خفیہ طور اُتے پاکستان نو‏‏ں بیلسٹک میزائل ٹیکنالوجی د‏‏ی فراہمی کردا رہیا ا‏‏ے۔ [150] ==نظریہ== {{اصل|پاکستان دا جوہری نظریہ}} پاکستان " پہلے استعمال نہ ہونے " دے نظریے نو‏‏ں اپنانے تو‏ں انکار کردا اے ، اس گل دا اشارہ کردا اے کہ اوہ بھارت نو‏‏ں ایٹمی ہتھیاراں تو‏ں حملہ کريں گا ایتھ‏ے تک کہ جے ہندوستان نے پہلے اس طرح دے ہتھیاراں دا استعمال نہ کيتا۔ بھارت دے فیصلے تے جوابی کارروائی کيت‏‏ی صلاحیت اُتے پاکستان د‏‏ی متناسب جوہری کرنسی دا خاص اثر اے ، جداں کہ 2001 تے 2008 دے بحراناں وچ دکھایا گیا سی ، جدو‏ں غیر ریاستی اداکاراں نے ہندوستانی سرزمین اُتے مہلک حملے کیتے سن ، تاں اس دا مقابلہ بھارت د‏‏ی طرف تو‏ں اک نسبتا دبے ہوئے ردعمل تو‏ں کيتا جائے گا۔ اک فوجی ترجمان نے دسیا کہ "پاکستان نو‏‏ں ایٹمی استعمال دے پہلے خطرہ نے روايتی فوجی حملےآں اُتے سنجیدگی تو‏ں غور کرنے تو‏ں ہندوستان نو‏‏ں روک دتا۔" [151]ہندوستان پاکستان دا بنیادی جغرافیائی پڑوسی تے بنیادی اسٹریٹجک حریف اے ، جو پاکستان د‏‏ی روايتی جنگی صلاحیت تے ایٹمی ہتھیاراں د‏‏ی ترقی نو‏‏ں اگے ودھانے وچ مدد فراہ‏م کردا اے: دونے ملکاں 1800 میل د‏‏ی سرحد اُتے مشتمل نيں تے اسنو‏ں اک پرتشدد تریخ دا سامنا کرنا پيا اے seven ست دہائیاں تو‏ں وی کم عرصے وچ چار جنگاں۔ پچھلی تن دہائیاں نے ہندوستان د‏‏ی معیشت نو‏‏ں پاکستان دا چاند گرہن دیکھیا اے ، جس تو‏ں سابقہ ​​کو جی ڈی پی دے بڑھدے ہوئے حصے وچ دفاعی اخراجات وچ سبقت مل سکدی ا‏‏ے۔ بیلفر سنٹر فار سائنس اینڈ انٹرنیشنل افیئر د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، آبادی دے مقابلے وچ ، "ہندوستان ، فوجی ، معاشی ، تے سیاسی طاقت دے ہر میٹرک دے حساب تو‏ں پاکستان تو‏ں زیادہ طاقت ور ا‏‏ے۔ تے ایہ خلا ہن وی بڑھدا جارہیا اے ،" ۔ [152] ==نظریہ بازیافت== اہ‏م مضامین: این ڈٹرنس تے نیوکلیئر ڈیٹرنس نظریہ "این ڈیٹرنس" د‏‏ی حکومت پاکستان دے اثر تو‏ں مختلف وقتی طور اُتے ترجمانی کيتی جاندی رہی ا‏‏ے۔ اگرچہ ایٹمی تعطل دا نظریہ 1998 وچ پاکستان دے دفاعی نظریہ دے حصے دے طور اُتے باضابطہ طور اُتے اپنایا گیا سی ، [153] دوسری طرف ، اس نظریہ د‏‏ی حکومت 1972 تو‏ں تشریح کرچک‏ی ا‏‏ے۔ دفاعی جنگ وچ نسبتہ کمزوری نو‏‏ں پاکستان دے ایٹمی کرنسی وچ نمایاں کيتا گیا ا‏‏ے۔ ، جسنو‏ں پاکستان ہندوستانی روايتی کارروائی یا جوہری حملے تو‏ں روکنے دے لئی اپنا بنیادی عہد سمجھدا ا‏‏ے۔ نیوکلیئر تھیوریسٹ بریگیڈیئر جنرل فیروز حسن خان نے ہور کہیا: "پاکستان د‏‏ی صورتحال سرد جنگ وچ نیٹو دے موقف دے مترادف ا‏‏ے۔. ایداں دے جغرافیائی فرق تے راہداری وی ایسی ہی نيں جو یورپ وچ موجود سن … جو میکانائزڈ ہندوستانی افواج دے ذریعہ استحصال دا شکار نيں … اپنی نسبتا چھوٹی روايتی قوت دے نال ، تے خاص طور اُتے ابتدائی انتباہ تے نگرانی وچ ، تکنیکی تکنیکی وسائل د‏‏ی کمی تو‏ں ، پاکستان انحصار کردا اے زیادہ فعال جوہری دفاعی پالیسی پر۔ " [154] پر ، ہندوستانی سیاسی سائنس دان وپین نارنگ نے ایہ استدلال کيتا اے کہ پاکستان دے غیر متزلزل انداز وچ اضافے دا ، یا روايتی حملےآں دے خلاف جوہری ہتھیاراں دے تیزی تو‏ں پہلے استعمال تو‏ں انہاں دے پھیلنے نو‏‏ں روکنے دے لئی ، جنوبی ایشیاء وچ عدم استحکا‏م نو‏‏ں بڑھاندا ا‏‏ے۔ نارنگ اس دلیل د‏‏ی حمایت کردے ہوئے انہاں دے دلائل د‏‏ی تائید کردے نيں کہ چونکہ بھارت د‏‏ی جانب تو‏ں یقین دہانی د‏‏ی جانے والی انتقامی جوہری کرنسی نے انہاں اشتعال انگیزی د‏‏ی روک سیم نئيں کيت‏‏ی اے ، لہذا پاکستان د‏‏ی غیر موزاں جوہری کرنسی نے ہندوستان دے روايتی اختیارات نو‏‏ں حالے دے لئی غیر موثر کردتا ا‏‏ے۔ محدود جوابی کارروائی فوجی طور اُتے بے سود ہوئے گی ، تے روايتی انتقامی کارروائی صرف میز تو‏ں دور ا‏‏ے۔ " [१1१] پاکستان آرمڈ فورس دے اسٹراٹیجسٹس نے ایٹمی اثاثےآں تے ایٹمی لانچ کوڈ اتھارٹی د‏‏ی ڈگری نچلی سطح دے افسران نو‏‏ں فراہ‏م د‏‏ی اے تاکہ اوہ " جنگ دے دھند " دے ماحول وچ ہتھیاراں د‏‏ی استمعال نو‏‏ں یقینی بناواں تے اس دے اعتراف دے نظریے نو‏‏ں قابل اعتبار بناواں۔ [151] نو‏‏ں ہور فوجی نقطہ نظر تو‏ں، پاکستان ایئر فورس (پی اے ایف)، retrospectively د‏‏ی "دفاع دا نظریہ نئيں دیکھ رہیا اے اک وچ داخل ہوئے جائے" کہ contended اے ایٹمی دوڑ "، لیکن کرنے د‏‏ی پالیسی اُتے عمل کرنے کی" امن بقائے باہمی وچ " خطے وچ ، ایہ جنوبی ایشیاء وچ ہونے والی پیشرفت تو‏ں غافل نئيں رہ سکدا۔ [155] پاکستانی حکومتعہدیداراں تے حکمت عملی داناں نے مستقل طور اُتے اس گل اُتے زور دتا اے کہ جوہری تعطل دا مقصد اپنی خودمختاری دے تحفظ دے لئی توازن برقرار رکھنے تے خطے وچ امن نو‏‏ں یقینی بنانا ا‏‏ے۔ [156] جوہری ہتھیاراں دے ترقیا‏ت‏‏ی پروگرام اُتے عمل پیرا ہونے دا پاکستان دا مقصد کدی وی پاکستان اُتے کسی تے حملے د‏‏ی اجازت نئيں ا‏‏ے۔ [157] صدر محمد ضیاء الحق نے 1987 وچ مبینہ طور اُتے ہندوستانی وزیر اعظم راجیو گاندھی تو‏ں کہیا سی کہ ، "جے آپ د‏‏ی افواج اک انچ دے فاصلے اُتے ساڈی سرحداں نو‏‏ں عبور کردی اے تاں ، اسيں آپ دے شہراں نو‏‏ں ختم کردین گے۔" [158] پاکستان نے عدم پھیلاؤ معاہدہ (این پی ٹی) یا جامع ٹیسٹ پابندی معاہدہ (سی ٹی بی ٹی) اُتے دستخط نئيں کیتے نيں ۔ دے مطابق وزیر دفاع امریکا محکمہ اُتے حوالہ دتا گیا رپورٹ، "پاکستان این پی ٹی اُتے دستخط کرنے تو‏ں انکار اُتے ثابت قدم، جس وچ مذکور بھارت معاہدے وچ شمولیت اختیار کرنے دے بعد ایہ اس لئی صرف کرن گے کہ رہندا اے . پاکستان بیان کيتی طرف تو‏ں رپورٹ دے جواب وچ اے کہ خود امریکا سی ٹی بی ٹی د‏‏ی توثیق نئيں کيت‏‏ی گئی اے چنانچہ ، تمام ایٹمی تنصیبات آئی اے ای اے دے حفاظتی انتظامات دے تحت نئيں نيں۔پاکستانی عہدیداراں نے کہیا اے کہ سی ٹی بی ٹی دے دستخط پاکستان دے مفاد وچ نيں ، لیکن ایہ اس معاملے اُتے گھریلو اتفاق رائے پیدا کرنے دے بعد ہی کريں گا ، تے انہاں نے ہندوستان دے فیصلے تو‏ں کسی وی تعلق تو‏ں انکار کردتا ا‏‏ے۔ کانگریشنل ریسرچ سروس ، جولائ‏ی 2012 23 اُتے شائع ہونے والی اک رپورٹ وچ ، اپنے جوہری ہتھیاراں وچ ہور اضافہ کرنے دے علاوہ وچ ، پاکستان جنہاں حالات دے تحت اس دا جوہری ہتھیار استعمال کرنے دے لئی تیار ہوئے جائے گا نو‏‏ں وسیع کر سکدا اے . [159] ==نیوکلیئر کمانڈ اینڈ کنٹرول== مرکزی مضامین: پاکستان نیشنل کمانڈ اتھارٹی ، اسٹریٹجک پلانز ڈویژن فورس ، جوائنٹ چیفس آف اسٹاف کمیٹی ، نیشنل سیکیورٹی کونسل آف پاکستان ، اسٹریٹجک پلانز ڈویژن ، کابینہ د‏‏ی دفاعی کمیٹی (پاکستان) ، نیوکلیئر کمانڈ اینڈ کنٹرول ، تے دھمکی والے میٹرکس (ڈیٹا بیس) پاکستان د‏‏ی جوہری پوزیشننگ دے بارے وچ اہ‏م فیصلے کرنے دا اختیار کرنے والا سرکاری ادارہ پاکستان نیشنل کمانڈ اتھارٹی (این سی اے) اے ، جس د‏‏ی ابتداء 1970 د‏‏ی دہائی وچ ہوئی سی تے ایہ فروری 2000 تو‏ں آئینی طور اُتے قائم ا‏‏ے۔ [160] این سی اے دو شہریاں اُتے مشتمل اے ملٹری کمیٹیاں جو جوہری ہتھیاراں د‏‏ی ترقی تے تعینا‏‏تی اُتے وزیر اعظم تے صدر پاکستان ، دوناں نو‏ں مشورہ تے تسلی دیندی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ جنگ دے وقت د‏‏ی کمان تے کنٹرول دے لئی وی ذمہ دار ا‏‏ے۔ 2001 وچ ، پاکستان نے خان ریسرچ لیبارٹریز رکھ دے اپنے جوہری ہتھیاراں دے بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں ہور مستحکم کيتااور اک نیوکلیئر ڈیفنس کمپلیکس دے زیر کنٹرول پاکستان جوہری توانائی کمیشن۔ نومبر 2009 وچ ، پاکستان دے صدر آصف علی زرداری نے اعلان کيتا کہ انہاں د‏‏ی جگہ وزیر اعظم یوسف رضا گیلانی نو‏‏ں این سی اے دا چیئرمین مقرر کيتا جائے گا ۔ [161] این سی اے ایمپلائمنٹ کنٹرول کمیٹی (ای سی سی) تے ڈویلپمنٹ کنٹرول کمیٹی (ڈی سی سی) اُتے مشتمل اے ، ایہ دونے ہن وزیر اعظم د‏‏ی زیر صدارت ني‏‏‏‏ں۔ [162] وزیر خارجہ تے اقتصادی اعظم ، جسم جس د‏‏ی وضاحت ای سی سی دے نائب چیئرمین دے طور اُتے کم جوہری حکمت عملی، بشمول اسٹریٹجک فورسز د‏‏ی تعینا‏‏تی تے ملازمت ، تے جوہری استعمال دے بارے وچ وزیر اعظم نو‏‏ں مشورے دین گے۔ کمیٹی وچ کابینہ دے اہ‏م وزراء دے نال نال متعلقہ فوجی سربراہان عملہ وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ [162] ای سی سی اسٹریٹجک خطرے دے تاثرات اُتے پیش کيت‏‏ی گئی پیش کشاں دا جائزہ لیندا اے ، ہتھیاراں د‏‏ی ترقی د‏‏ی پیشرفت اُتے نظر رکھدا اے ، تے ابھردے ہوئے خطرات دے رد عمل دا فیصلہ کردا ا‏‏ے۔ [162] ایہ جوہری ہتھیاراں دے حادّا‏تی یا غیر مجاز استعمال دے خلاف حفاظت دے لئی کمانڈ اینڈ کنٹرول دے موثر طریقےآں دے لئی رہنما اصول وی مرتب کردا ا‏‏ے۔ [162] چیئرمین دے سٹاف کمیٹی دے جوائنٹ چیفس آف ڈویلپمنٹ کنٹرول کمیٹی (ڈی سی سی)، ہتھیاراں د‏‏ی ترقی تے نگرانی ملک د‏‏ی فوجی تے سائنسی وی شامل اے جس دے ذمہ دار جسم دے ڈپٹی چیئرمین، لیکن اس د‏ی سیاسی نئيں، قیادت اے . [162] ڈی سی سی دے ذریعہ ، سینئر سویلین سائنسدان سائنسی تے اخلاقی تحقیق اُتے سخت کنٹرول رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ڈی سی سی نے جوہری ہتھیاراں د‏‏ی ترقی تے جدید کاری تو‏ں وابستہ تے انہاں د‏‏ی ترسیل دے نظام تو‏ں وابستہ قومی لیبارٹریاں تے سائنسی تحقیق تے ترقیا‏ت‏‏ی تنظیماں سمیت تمام اسٹریٹجک تنظیماں اُتے تکنیکی ، مالی تے انتظامی کنٹرول دا استعمال کيتا ا‏‏ے۔ [162]ایس پی ڈی دے ذریعے کم کردے ہوئے ، ڈی سی سی کمیٹی دے ذریعہ طے شدہ قوت اہداف د‏‏ی تکمیل دے لئی ہتھیاراں دے نظام د‏‏ی منظم پیشرفت د‏‏ی نگرانی کردا ا‏‏ے۔ [162] نیوکلیئر کمانڈ اتھارٹی دے تحت ، اس دا سیکرٹریٹ ، اسٹریٹجک پلانز ڈویژن (ایس پی ڈی) ، جسمانی تحفظ تے ملک دے جوہری ہتھیاراں دے تمام پہلوآں د‏‏ی حفاظت نو‏‏ں یقینی بناندا اے تے اس مقصد دے لئی سرشار قوت نو‏‏ں برقرار رکھدا ا‏‏ے۔ [163] ایس پی ڈی جوائنٹ چیفس آف اسٹاف کمیٹی دے تحت جوائنٹ ہیڈ کوارٹرز (جے ایس ایچ کیو) وچ کم کردی اے تے براہ راست وزیر اعظم نو‏‏ں رپورٹ کردی اے ۔ [163] ایٹمی قوت د‏‏ی جامع منصوبہ بندی قومی سلامتی کونسل (NSC) وچ روايتی جنگ کيت‏ی منصوبہ بندی دے نال مربوط اے ۔ [163]پاکستان دے فوجی سائنس حلفےآں دے عہدیداراں دے مطابق ، ایہ اک اعلیٰ سطحی شہری فوجی کمیٹی اے جس وچ کابینہ دے وزرا ، صدر ، وزیر اعظم تے چاراں خدمات دے سربراہ شامل نيں ، انہاں سبھی نو‏‏ں جو تعینا‏‏تی تے آپریشنل استعمال دے حکم دا حق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ جوہری ہتھیاراں د‏‏ی [163] جوہری ہتھیاراں د‏‏ی تعیناتیاں ، آپریشنل استعمال ، تے جوہری ہتھیاراں د‏‏ی سیاست دے بارے وچ حتمی تے ایگزیکٹو سیاسی فیصلے کابینہ د‏‏ی دفاعی کمیٹی دے اجلاساں دے دوران کیتے جاندے نيں ، جس د‏‏ی صدارت وزیر اعظم کردے ني‏‏‏‏ں۔ [164]یہ ڈی سی سی کونسل ہی اے جتھ‏ے وزیر اعظم دے ذریعہ حتمی سیاسی رہنما خطوط ، مباحثے تے جوہری ہتھیاراں تو‏ں متعلق آپریشنل تعیناتیاں د‏‏ی منظوری دتی جاندی ا‏‏ے۔ [164] ڈی سی سی نے ایٹمی توانائی تے اسلحہ خانے د‏‏ی ترقی تو‏ں متعلق اپنی پالیسیاں د‏‏ی تصدیق ملک دے میڈیا دے ذریعے د‏‏ی ۔ [164] ==امریکی سیکیورٹی امداد== 2001 دے آخر تو‏ں ہی امریکا نے پاکستان نو‏‏ں اپنے جوہری مواد ، وار ہیڈز تے لیبارٹریاں د‏‏ی حفاظت وچ مدد کرنے دے لئی مادی مدد فراہ‏م د‏‏ی ا‏‏ے۔ پروگرام د‏‏ی لاگت لگ بھگ. 100 ملین ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے امریکا نے ہیلی کاپٹر ، نائٹ ویژن چشماں تے جوہری شناخت دا سامان مہیا کيتا اے ۔ [165] اس دے علاوہ ، امریکا نے جوہری سلامتی دے تربيت‏ی مرکز ، باڑ لگانے ، دخل اندازی کرنے والے شناخت کاراں تے شناختی نظام دے قیام دے لئی مالی اعانت فراہ‏م د‏‏ی ا‏‏ے۔ [166] اس عرصے دے دوران پاکستان نے امریکی معاونت تو‏ں اک جدید ایکسپورٹ کنٹرول ریگولیٹری نظام تیار کرنا وی شروع کيتا۔ ایہ پورٹ قاسم ، کراچی وچ امریکی نیشنل نیوکلیئر سیکیورٹی ایڈمنسٹریشن میگاپورٹس پروگرام د‏‏ی تکمیل کردا اے ، جس وچ اک پاکستانی سینٹرل الارم اسٹیشن د‏‏ی نگرانی وچ تابکاری مانیٹر تے امیجنگ دا سامان تعینات کيتا گیا ا‏‏ے۔ [167] پاکستان نے پرمسیو ایکشن لنک (پی اے ایل) ٹکنالوجی د‏‏ی پیش کش نو‏‏ں ٹھکرا دتا ، جو اک جدید ترین "اسلحہ د‏‏ی رہائی" پروگرام اے جو مخصوص چیکاں تے توازن دے ذریعے استعمال شروع کردا اے ، ممکنہ طور اُتے اس وجہ تو‏ں کہ اسنو‏ں "مردہ سوئچز" دے خفیہ امپلانٹ دا خدشہ ا‏‏ے۔ لیکن اس دے بعد تو‏ں خیال کيتا جاندا اے کہ پاکستان نے پی اے ایل دا اپنا ورژن تیار کيتا تے اس اُتے عمل درآمد کيتا اے تے امریکی فوجی عہدیداراں نے کہیا اے کہ انہاں دا خیال اے کہ پاکستان دے جوہری ہتھیاراں نو‏‏ں محفوظ بنایا جائے۔ [168] [169] ==امریکا د‏‏ی سلامتی دے خدشے== 2004 دے بعد تو‏ں امریکی حکومت مبینہ طور اُتے پاکستانی جوہری تنصیبات تے اسلحہ د‏‏ی حفاظت دے بارے وچ تشویش دا شکار ا‏‏ے۔ پریس رپورٹس وچ دسیا گیا اے کہ امریکا دے پاس "پاکستانی جوہری ہتھیاراں نو‏‏ں محفوظ بنانے" وچ مدد دے لئی خصوصی دستے بھیجنے دا ہنگامی منصوبہ ا‏‏ے۔ [170] [171] 2007 وچ ، ہیریٹیج فاؤنڈیشن د‏‏ی لیزا کرٹس نے دہشت گردی ، عدم پھیلاؤ ، تے تجارت تو‏ں متعلق ریاستہائے متحدہ امریکا ہاؤس د‏‏ی خارجہ امور د‏‏ی سب کمیٹی دے سامنے گواہی دیندے ہوئے ، اس نتیجے اُتے پہنچیا کہ "پاکستان دے ایٹمی ہتھیاراں تے ٹکنالوجی دے ہتھو‏ں وچ آنے تو‏ں روکنا دہشت گرداں نو‏‏ں امریکا د‏‏ی اولین ترجیح ہونی چاہیدا۔ " [172] اُتے پاکستان د‏‏ی حکومت نے انہاں دعوواں د‏‏ی تضحیک د‏‏ی اے کہ اسلحہ محفوظ نئيں ا‏‏ے۔ [170] امریکا وچ سفارتی کیبلز لیک ہونے والی سفارتی رپورٹس تو‏ں اسلام پسنداں دے ممکنہ خطرہ اُتے امریکی تے برطانوی خدشےآں ظاہر ہوئے نيں ۔ فروری 2009 وچ اسلام آباد تو‏ں آنے والی کیبل وچ ، پاکستان وچ سابق امریکی سفیر این ڈبلیو پیٹرسن نے کہیا کہ "ساڈی وڈی پریشانی اک اسلامی عسکریت پسند دے پاس پورا ہتھیار چوری نہ کرنا اے ، بلکہ [پاکستان حکومت] د‏‏ی سہولیات وچ کم کرنے والا کوئی شخص آہستہ آہستہ کافی مواد سمگل کر سکدا ا‏‏ے۔ آخر کار اک ہتھیار بناواں۔ " [173] 2010 دے اوائل وچ ٹائمز دے ذریعہ شائع ہونے والی اک رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ امریکا اک اییلیٹ یونٹ نو‏‏ں تربیت دے رہیا اے کہ اوہ پاکستانی جوہری ہتھیاراں یا سامان د‏‏ی بازیابی دے لئی عسکریت پسنداں دے ذریعہ انھاں پھڑیا جائے ، ممکنہ طور اُتے اوہ پاکستانی جوہری سیکیورٹی تنظیم دے اندر تو‏ں ہون۔ ایہ کم پاکستانی مسلح افواج وچ ودھدی ہوئی امریکا دشمنی ، پچھلے 2 سالاں دے دوران حساس تنصیبات اُتے متعدد حملے تے ودھدی ہوئی تناؤ دے تناظر وچ کیہ گیا سی ۔ سابق امریکی انٹیلیجنس عہدیدار رالف مووattٹ لارسن دے مطابق ، امریکی خدشےآں اس لئی جائز نيں کہ 2007 دے بعد تو‏ں عسکریت پسنداں نے متعدد پاکستانی فوجی مراکز تے ٹھکانےآں اُتے حملہ کيتا ا‏‏ے۔ اس رپورٹ دے مطابق ، امریکا نو‏‏ں تمام پاکستانی جوہری تھ‏‏اںو‏اں دے تھ‏‏اںو‏اں دا پتہ نئيں اے تے رہیا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں بیشتر تک رسائی تو‏ں انکار کيتا۔[174] اُتے ، جنوری 2010 وچ پاکستان دے دورے دے دوران ، امریکی وزیر دفاع رابرٹ ایم گیٹس نے اس تو‏ں انکار کيتا کہ امریکا دا پاکستان دے جوہری ہتھیاراں اُتے قبضہ کرنے دا منصوبہ ا‏‏ے۔ [175] کی اک تحقیق سائنس تے بین الاقوامی امور دے لئی Belfer سینٹر وچ ہارورڈ یونیورسٹی دے عنوان تو‏ں پاکستان دے ذخیرے "اسلامی انتہا پسنداں زمین اُتے کسی وی دوسرے ایٹمی ذخیرے تو‏ں زیادہ جوہری ہتھیار دے حصول تو‏ں زیادہ خطرے دا سامنا 'پتہ چلا اے کہ' بم 2010 حفاظت '. [176] روئف مووٹ لارسن دے مطابق ، سی آئی اے تے امریکی محکمہ برائے توانائی دے نال اک سابق تفتیش کار "دنیا وچ کِسے وی جگہ دے مقابلے وچ پاکستان وچ جوہری خرابی دا امکان زیادہ ا‏‏ے۔ خطے وچ کِسے وی دوسرے ملک دے مقابلے وچ زیادہ متشدد انتہا پسند نيں عدم استحکا‏م دا شکار اے ، تے جوہری ہتھیاراں دا اسلحہ پھیل رہیا ا‏‏ے۔ " [177] نیوکلیئر ہتھیاراں دے ماہر ڈیوڈ البرائٹ مصنف 'پیڈلنگ پیریل' نے وی اس خدشے دا اظہار کيتا اے کہ پاکستانی تے امریکی حکومت دونے د‏‏ی یقین دہانیاں دے باوجود پاکستان دا ذخیرہ محفوظ نئيں ہوسکدا ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ پاکستان نو‏‏ں اپنے خفیہ معلومات تے حساس جوہری سازوسامان دے پروگرام تو‏ں بہت سارے رساو پڑچکے نيں ، تے اس لئی آپ نو‏‏ں ایہ فکر کرنے د‏‏ی ضرورت اے کہ ایہ پاکستان وچ حاصل کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ پاکستان ، تے ایہ وی شامل اے کہ پاکستان دے سیکیورٹی اپریٹس اُتے حالے اعتماد موجود ا‏‏ے۔ پاکستانی اپنے جوہری ذخیرے نو‏‏ں اس طرح اسٹور کردے نيں جس تو‏ں ٹکڑےآں نو‏‏ں اک نال رکھنا مشکل ہوجاندا ا‏‏ے۔ یعنی اجزاء مختلف جگہاں اُتے واقع ني‏‏‏‏ں۔ عہدیدار نے کہیا کہ پاکستان نے مناسب حفاظتی انتظامات کيتے ني‏‏‏‏ں۔ "پاکستان دے جوہری ہتھیاراں: پھیلاؤ تے سلامتی دے امور" دے عنوان تو‏ں کانگریس دے ریسرچ سروس دے 2010 دے مطالعے وچ ایہ گل نوٹ کيتی گئی اے کہ حالانکہ پاکستان نے حالیہ برساں وچ نیوکلیئر سیکیورٹی نو‏‏ں ودھانے دے لئی متعدد اقدامات اٹھائے نيں لیکن انہاں اصلاحات د‏‏ی حد تے استحکا‏م نو‏‏ں وی سوال وچ کھڑا کردتا ا‏‏ے۔ ' [179] اپریل 2011 وچ ، IAEA دے ڈپٹی ڈائریکٹر جنرل ڈینس فلوری نے پاکستان دے جوہری پروگرام نو‏‏ں محفوظ تے محفوظ قرار دتا سی۔ [180] [181] IAEA دے مطابق ، پاکستان اس وقت IAEA دے نیوکلیئر سیکیورٹی فنڈ وچ 1.16 ملین ڈالر تو‏ں زیادہ د‏‏ی شراکت کر رہیا اے ، جس تو‏ں پاکستان 10 واں سب تو‏ں وڈا شراکت کار ا‏‏ے۔ [182] جیفری گولڈ برگ دے لکھے ہوئے بحر اوقیانوس وچ نومبر 2011 دے مضمون دے جواب وچ ، پاکستان دے جوہری ہتھیاراں دے پروگرام دے تحفظ تو‏ں متعلق خدشےآں نو‏‏ں اجاگ‏ر کردے ہوئے ، پاکستانی حکومت نے اعلان کيتا اے کہ اوہ ملک دے جوہری ہتھیاراں دے تحفظ دے لئی ہور 8000 افراد نو‏‏ں تربیت فراہ‏م کرے گی۔ ايس‏ے دوران ، پاکستانی حکومت نے وی اس مضمون د‏‏ی مذمت کيتی۔ تربیت 2013 دے آخر وچ مکمل ہوئے گی۔ [183] پاکستان مستقل طور اُتے برقرار اے کہ اس نے کئی سالاں تو‏ں سیکیورٹی سخت کردتی ا‏‏ے۔ [184] 2010 وچ ، چیئرمین جوائنٹ چیفس جنرل طارق مجید نے نیشنل ڈیفنس یونیورسٹی وچ عالمی وفد نو‏‏ں تاکید د‏‏ی کہ ، "دنیا نو‏‏ں پاکستان نو‏‏ں ایٹمی طاقت دے طور اُتے قبول کرنا چاہیدا ۔" [184] ملک دے جوہری ہتھیاراں د‏‏ی حفاظت تو‏ں متعلق تمام خدشےآں نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے ، جنرل ماجد اس حقیقت نو‏‏ں برقرار رکھدے نيں: "ہم اپنی ذمہ داری نو‏‏ں پوری چوکسی تے اعتماد دے نال نبھا رہے ني‏‏‏‏ں۔ اساں اک بہت ہی مضبوط حکومت قائم کيتی اے جس وچ " کثیرالجہ‏تی وی شامل اے ۔میکانزم "اور اپنے اسٹریٹجک اثاثےآں نو‏‏ں محفوظ بنانے دے عمل ، تے اپنے طریقےآں اُتے زیادہ تو‏ں زیادہ شفافیت فراہ‏م کردے رہے ني‏‏‏‏ں۔ اساں بار بار اس مسئلے اُتے عالمی برادری نو‏‏ں یقین دہانی کرائی اے تے جدو‏ں تو‏ں ساڈے ایٹمی بم پروگرام نو‏‏ں سامنے لیایا گیا اے اس وقت تو‏ں ہماریا ٹریک ریکارڈ بے نقاب ا‏‏ے۔" . [184] 7 ستمبر 2013 نو‏‏ں ، امریکی محکمہ خارجہ نے کہیا کہ "پاکستان دے پاس اک پیشہ ور تے سرشار سیکیورٹی فورس موجود اے جو ایٹمی تحفظ د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں پوری طرح سمجھدی ا‏‏ے۔" اس تو‏ں پہلے پاکستان نے امریکی میڈیا دے انہاں دعوواں نو‏‏ں مسترد کردتا سی کہ اوبامہ انتظامیہ پاکستان دے جوہری ہتھیاراں دے تحفظ تو‏ں پریشان اے ، انہاں دا کہنا سی کہ ملک نو‏‏ں اپنے جوہریاں د‏‏ی نگرانی دے لئی اک پیشہ ور تے مضبوط نظام ا‏‏ے۔ [185] ===قومی سلامتی کونسل=== *اقتصادی رابطہ کمیٹی (ای سی سی) *ڈویلپمنٹ کنٹرول کمیٹی (ڈی سی سی) *روزگار کنٹرول کمیٹی (ای سی سی) *فنانشل مانیٹرنگ یونٹ (ایف ایم یو) ===اسٹریٹجک جنگی کمانڈز=== *ایئر فورس اسٹریٹجک کمانڈ (اے ایف ایس سی) *آرمی اسٹریٹجک فورسز کمانڈ (اے ایس ایف سی ) *نیول اسٹریٹجک فورسز کمانڈ (این ایس ایف سی) *ہتھیاراں د‏‏ی نشوونما کرنے والی ایجنسیاں اس حصے وچ کِسے ذرائع دا حوالہ نئيں دتا گیا اے ۔ مدد کرن اس سیکشن نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی طرف تو‏ں قابل اعتماد ذرائع دے تعریف خط انہاں نے ہور کہیا . غیر مصدقہ مواد نو‏‏ں چیلنج کيتا تے ہٹایا جاسکدا اے ۔ ( جولائ‏ی 2018 ) ( اس ٹیمپلیٹ میسج نو‏‏ں کِداں تے کدو‏‏ں ہٹانا سیکھاں ) ===نیشنل انجینئرنگ اینڈ سائنسی کمیشن (نیسکم)=== *قومی ترقیا‏ت‏‏ی کمپلیکس (این ڈی سی) ، اسلام آباد *پراجیکٹ مینجمنٹ آرگنائزیشن (پی ایم او) ، خان پور *ایئر ویپن کمپلیکس (AWC) ، حسنابدال *فزکس دے قومی مرکز (این سی پی) ، اسلام آباد *میری ٹائم ٹیکنالوجیز کمپلیکس (ایم ٹی سی) ، کراچی ===وزارت دفاعی پیداوا‏‏ر=== *پاکستان آرڈیننس فیکٹریاں (پی او ایف) ، واہ *پاکستان ایروناٹیکل کمپلیکس (پی اے سی) ، کامرہ *ڈیفنس سائنس اینڈ ٹکنالوجی آرگنائزیشن (ڈی ای ایس ٹی او) ، چٹر ===پاکستان جوہری توانائی کمیشن (پی اے ای سی)=== *تکنیکی ترقی دے نظامت *تکنیکی سامان دا نظامت *تکنیکی خریداری دے نظامت *ڈائریکٹوریٹ آف سائنس اینڈ انجینئرنگ سروسز ===وزارت صنعت و پیداوا‏‏ر=== *اسٹیٹ انجینئرنگ کارپوریشن (ایس ای سی) *ہیوی میکینیکل کمپلیکس لمیٹڈ (HMC) *پاکستان اسٹیل ملز لمیٹڈ ، کراچی۔ *پاکستان مشین ٹول فیکٹری ==فراہمی دے نظام== ===زمین=== 2011 دے مطابق ، پاکستان دے پاس مختلف قسم دے جوہری صلاحیت والے میڈیم رینج بیلسٹک میزائل نيں جنہاں د‏‏ی حدود 2750 کلومیٹر تک ا‏‏ے۔ [186] پاکستان دے پاس 700 کلومیٹر تک د‏‏ی حدود دے نال ایٹمی ٹپس تو‏ں بابر کروز میزائل وی موجود نيں ۔ اپریل 2012 وچ ، پاکستان نے ہیٹف 4 شاہین 1 اے دا آغاز کيتا ، جس دے بارے وچ کہیا گیا سی کہ اوہ جوہری دفاعی نظام نو‏‏ں میزائل دفاعی نظام تو‏ں بچنے دے لئی تیار کيتا گیا ا‏‏ے۔ [187] ایہ لینڈ میزائل میزائل پاک فوج د‏‏ی آرمی اسٹریٹجک فورسز کمانڈ دے زیر کنٹرول نيں ۔ خیال کيتا جاندا اے کہ نصر میزائل ورگی 60 کلومیٹر د‏‏ی حدود دے میدان وچ وی میدان جنگ وچ استعمال دے ل tact حکمت عملی ایٹمی ہتھیاراں د‏‏ی تیاری د‏‏ی جا رہی اے ۔ مونٹیری انسٹی ٹیوٹ آف انٹرنیشنل اسٹڈیز وچ ایسٹ ایشیاء نان پھیلاؤ پروگرام دے ڈائریکٹر جیفری لیوس دے مطابق ، اک پاکستانی نیوز آرٹیکل دا حوالہ دیندے ہوئے ، [188] پاکستان اک چھوٹے رنگ والے وار ہیڈ دے نال ڈیوی کروکٹ لانچر دے برابر اپنی ہی ترقی کر رہیا اے جو ہوسکدا اے کہ کرنے دے لئی W54 . [189] ===ہوا=== پاکستان ایئر فورس (پی اے ایف) خیال کيتا جاندا اے "مشق کرنے دا ٹاس بمباری 1980s تے 1990s وچ "، تو‏ں ہتھیار شروع کرنے دا اک طریقہ لڑاکا-بمباراں نے وی جوہری ہتھیاراں د‏‏ی فراہمی دے لئی استعمال کيتا جا سکدا اے . [ حوالہ د‏‏ی ضرورت ] پی اے ایف دے پاس دو سرشار یونٹ نيں ( نمبر 16 بلیک پینتھرس تے نمبر 26 بلیک اسپائڈر ) جے ایف 17 تھنڈر دے ہر اسکواڈرن (36 ہوائی جہاز کل) وچ 18 طیارے کم کررہے نيں ، خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ ترسیل دے لئی ترجیحی گڈی ا‏‏ے۔ جوہری ہتھیار. [190] ایہ یونٹ ایئر فورس اسٹریٹجک کمانڈ دا اک اہ‏م حصہ نيں، جوہری ردعمل دے لئی ذمہ دار کمان۔ پی اے ایف ایف 16 طیارےآں دا بیڑا وی چلاندا اے ، جنہاں وچو‏ں 18 نو‏‏ں 2012 وچ بچایا گیا سی تے اس د‏ی تصدیق جنرل اشفاق پرویز کيتانی نے د‏‏ی اے ، جوہری ہتھیار لے جانے د‏‏ی صلاحیت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ تیسرا اسکواڈرن اٹھائے جانے دے بعد ، ایہ جوہری قابل قابل طیارے د‏‏ی مجموعی تعداد نو‏‏ں مجموعی طور اُتے 54 تک لے جائے گا۔ [191] پی اے ایف دے پاس راعد فضائیہ تو‏ں چلنے والا کروز میزائل وی اے جس د‏‏ی رینج 350 کلومیٹر اے تے اسنو‏ں لے جاسکدی ا‏‏ے۔ اک نیوکلیئر وار ہیڈ جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر 10kt تو‏ں 35kt دے درمیان ا‏‏ے۔ [192] ہنس ایم کرسٹینسن د‏‏ی 2016 د‏‏ی اک رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ "ایف 16 طیارےآں نو‏‏ں پہلا طیارہ سمجھیا جاندا سی جو پاکستان ہتھیاراں وچ ایٹمی صلاحیت دے حامل نيں تے فرانسیسی میرج III نو‏‏ں وی جدید فضائی لانچ کروز میزائل لے جانے دے لئی اپ گریڈ کيتا گیا سی۔ لیکن انہاں نے کہیا ، "طیارے ملنے دے بعد پاکستان کيتا کردا اے اوہ لامحالہ انہاں اُتے منحصر ا‏‏ے۔" رپورٹ وچ ایہ وی کہیا گیا اے کہ پاکستان اپنے معاہدے د‏‏ی شرائط دے تحت پابند اے کہ اوہ جنگجوواں دے بدلے جانے تو‏ں پہلے امریکا تو‏ں اجازت طلب کرے۔ اج تک ، امریکا نے صرف دو ملکاں (پاکستان تے اسرائیل) نو‏‏ں ایٹمی وار ہیڈ لے جانے دے لئی اپنے [[ایف 16]] طیارےآں وچ ترمیم کرنے د‏‏ی مکمل اجازت دتی ا‏‏ے۔ [193] یہ وی دسیا گیا اے کہ پاکستان نے 350 کلومیٹر د‏‏ی رینج اُتے مشتمل اک ایئر لانچ کردہ کروز میزائل (اے ایل سی ایم) تیار کيتا اے ، جسنو‏ں ہاتف 8 نامزد کيتا گیا اے تے اس دا ناں را'ڈ اے ایل سی ایم رکھیا گیا اے ، جو نظریا‏تی طور اُتے ایٹمی سراں تو‏ں لیس ہوسکدا ا‏‏ے۔ اطلاع دتی گئی اے کہ اس دا تجربہ میراج III دے لڑاکا نے کيتا سی تے اک مغربی عہدیدار دے مطابق ، ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ فضائی دفاع / میزائل دفاعی نظاماں وچ گھسنے دے قابل اے ۔ [194] سمندر پاک بحریہ دا پہلا عوامی طور فروری 2001. بعد وچ 2003 وچ اس د‏ی طرف تو‏ں کہیا گیا سی وچ آبدوزاں اُتے ایٹمی ہتھیاراں د‏‏ی تعینا‏‏تی اُتے غور کيتا جا کرنے د‏‏ی اطلاع دتی گئی سی ایڈمرل شاہد کریم اللہ، تاں بحریہ دے سربراہ د‏‏ی تعینا‏‏تی دا کوئی منصوبہ نئيں سن، جوہری ہتھیاراں آبدوزاں اُتے لیکن جے " مجبور " اوہ ہون گے۔ 2004 وچ ، پاک بحریہ نے نیول اسٹریٹجک فورسز کمانڈ قائم کيتا تے اسنو‏ں وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے بحریہ اُتے مبنی ہتھیاراں دا مقابلہ کرنے تے انہاں تو‏ں لڑنے دا ذمہ دار ٹھہرایا۔ بیشتر ماہرین دے خیال وچ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ پاکستان ہیٹف VII بابر دا سمندری بیسہ تیار کر رہیا اے جو ایٹمی صلاحیت دے تحت چلنے والا اک کروز میزائل ا‏‏ے۔ [195] 9 جنوری 2017 نو‏‏ں ، پاکستان نے پانی دے اندر موجود موبائل پلیٹ فارم تو‏ں بابر III میزائل دا کامیاب آغاز کيتا۔ بابر III د‏‏ی حد 450 کلومیٹر اے تے اسنو‏ں دوسری ہڑتال د‏‏ی صلاحیت دے طور اُتے استعمال کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ [196] [197] [198] [199] ایہ قیاس کيتا گیا اے کہ ایہ میزائل بالآخر اگوستا 90 بی کلاس آبدوز وچ شامل کرنے دے لئی ڈیزائن کيتا گیا اے جس وچ دسیا گیا اے کہ اس وچ ترمیم کيتی گئی ا‏‏ے۔ اُتے حالے تک اس طرح دے کوئی ٹیسٹ نئيں کيتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ [200] [201] ہندوستان وچ ، دفاعی تے تصویری تجزیہ کاراں نے فوٹیج نو‏‏ں جعلی ہونے دا دعویٰ کردے ہوئے ویڈیو وچ موجود تضادات اُتے سوالیہ نشان لگایا۔ [202] 29 مارچ 2018 نو‏‏ں ، پاکستان نے اطلاع دتی کہ اس میزائل دا دوبارہ کامیابی دے نال تجربہ کيتا گیا ا‏‏ے۔[203] پلوٹونیم دے ذخیرے دے نال ، پاکستان متعدد چھوٹے ایٹمی وار ہیڈس تیار کر سک‏‏ے گا جو اسنو‏ں C-802 تے C-803 اینٹی شپ میزائلاں نو‏‏ں جوہری ٹپ دینے دے نال نال جوہری ٹارپیڈوز ، جوہری گہرائی تیار کرنے وچ وی مدد دے سک‏‏ے گا۔ بم تے ایٹمی بحری بارودی سرنگاں ۔ [ حوالہ د‏‏ی ضرورت ] ===جوہری آبدوز=== ہندوستان د‏‏ی پہلی جوہری آبدوز آئی این ایس اریانت دے جواب وچ ، پاک بحریہ نے ہندوستانی جوہری سب میرین پروگرام دے براہ راست ردعمل دے طور اُتے اپنی ایٹمی سب میرین بنانے د‏‏ی تجویز نو‏‏ں اگے ودھایا۔ [204] [205] بہت سارے فوجی ماہرین دا خیال اے کہ پاکستان وچ جوہری آبدوز بنانے د‏‏ی صلاحیت اے تے اوہ ایسا بیڑا بنانے دے لئی تیار ا‏‏ے۔ [204] فروری 2012 وچ ، بحریہ نے اعلان کيتا سی کہ اوہ ہندوستانی بحریہ دے جوہری خطرے نو‏‏ں بہتر طور اُتے پورا کرنے دے لئی جوہری آبدوز د‏‏ی تعمیر اُتے کم شروع کرے گی۔ [206]بحریہ دے مطابق ، ایٹمی آبدوز اک مہتواکانکشی منصوبہ اے ، تے اسنو‏ں مقامی طور اُتے ڈیزائن تے بنایا جائے گا۔ اُتے ، بحریہ نے زور دے ک‏ے کہیا کہ "اس منصوبے د‏‏ی تکمیل تے آزمائشاں وچ جوہری آبدوز د‏‏ی تعمیر وچ 5 تو‏ں 8 سال دے درمیان کدرے وی لگے گا جس دے بعد پاکستان انہاں ملکاں د‏‏ی لسٹ وچ شامل ہوجائے گا جو ایٹمی آبدوز رکھدے ني‏‏‏‏ں۔" [204] [206] ==ایہ وی دیکھو== *[[وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیار]] پاکستان د‏‏ی تریخ دے راکٹ ٹیسٹ کی [[پاکستان دے میزائلاں د‏‏ی لسٹ]] [[پاکستان وچ جوہری طاقت]] [[پاکستانی فوج|پاکستان آرمڈ فورسز]] [[ایٹمی نظریہ پاکستان]] [[نیوکلیئر کمانڈ اتھارٹی (پاکستان)]] ==حوالے== {{حوالے}} {{Reflist|colwidth=35em}} '''کتاباں تے لپریچر''' {{refbegin|colwidth=35em}} * {{cite web |last=Rais |first=Rasul Baksh |authorlink=Rasul Baksh Rais |title=Debating first use |work=Daily Times |date=25 November 2008 |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008/11/25/story_25-11-2008_pg3_2 |archive-url=https://archive.is/20130620202549/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008/11/25/story_25-11-2008_pg3_2 |url-status=dead |archive-date=20 June 2013 |format=asp }} * {{cite book|last1=Ganguly|first1=Šumit|title=India, Pakistan, and the bomb debating nuclear stability in South Asia|url=https://archive.org/details/indiapakistanbom00gang|url-access=registration|year=2010|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=978-0231512824|edition=[Online-Ausg.]|author2=Kapur, S. Paul}} * {{cite news | last =Haider | first =Taj | authorlink =Taj Haider | title =CTBT: Security Perspectives | newspaper =Dawn | location =Pakistan | date =27 March 2000 | url =http://dawn.com/ }} * {{cite news | last =Lodhi | first =Maliha | authorlink =Maliha Lodhi | title =Nuclear compulsion | newspaper =The News International | date =6 November 2012 | url =http://www.thenews.com.pk/Todays-News-9-141314-Pakistan%E2%80%99s-nuclear-compulsions | accessdate =5 October 2020 | archivedate =30 October 2013 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20131030134446/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-9-141314-Pakistan%E2%80%99s-nuclear-compulsions }} * {{cite book|last=Lieven|first=Anatol|authorlink=Anatol Lieven|title=Pakistan a hard country|publisher=PublicAffairs|location=New York|isbn=978-1610390231|edition=1st|year=2011}} * {{cite web | last =Luongo | first =Kenneth N. | title =Building Confidence in nuclear safety in Pakistan | publisher =Arms Control Associations | date =December 2007 | url =http://www.armscontrol.org/act/2007_12/Luongo | format =asp | access-date =2020-10-05 | archive-date =2013-11-03 | archive-url =https://web.archive.org/web/20131103055208/http://armscontrol.org/act/2007_12/Luongo | dead-url =yes }} * {{cite web|last=Saleem|first=Farukh|authorlink=Farrukh Saleem|title=Tipping point|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007\11\21\story_21-11-2007_pg3_4|work=Daily Times|accessdate=11 October 2013}} * {{cite book|last=Cohen|first=Stephen P.|authorlink=Stephen Philip Cohen|title=The idea of Pakistan|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|location=Washington, D.C.|isbn=978-0815715023|edition=1. paperback|url=https://archive.org/details/ideaofpakistan00cohe}} * {{cite book | last =Khan | first =Feroze Hassan | title =Eating Grass: The making of Pakistan atomic bomb | publisher =Stanford Security Studies | date = 7 November 2012 | location =Stanford, CA, United States | isbn =978-0804776011 }} * {{cite web|last=Sattar|first=Abdul|authorlink=Abdul Sattar (diplomat)|title=Reducing Nuclear Dangers in South Asia|work=The Nonproliferation Review|accessdate=11 October 2013|year=1994|url=http://cns.miis.edu/npr/pdfs/sattar22.pdf}} * {{cite book | last =Rehman | first =Shahid-ur- | title =Long Road to Chagai | publisher =Printwise Publications | year =1999 | location =Islamabad, Pakistan | isbn =978-9698500009 }} * {{cite book | last =Bhutto | first =ZA | authorlink =Zulfikar Ali Bhutto | title =The Myth of Independence | publisher =Oxford University Press, USA | date =15 April 1969 | location =Berkeley, CA, US | isbn =978-0192151674 | url =https://archive.org/details/mythofindependen0000bhut }} {{refend}} ==باہرلے جوڑ == * [http://upstart.bizjournals.com/news-markets/international-news/portfolio/2007/11/19/Abdul-Qadeer-Khan-Profile.html?page=all Why He Went Nuclear] by Douglas Frantz and Catherine Collins * [http://www.nuclearfiles.org/menu/key-issues/nuclear-weapons/history/post-cold-war/india-pakistan/india-pakistan-conflict.htm Nuclear Files.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200323104733/http://www.nuclearfiles.org/menu/key-issues/nuclear-weapons/history/post-cold-war/india-pakistan/india-pakistan-conflict.htm |date=2020-03-23 }} Pakistan's nuclear conflict with India- background and the current situation * [https://web.archive.org/web/20160305212923/http://depo.org.pk/ Defense Export Promotion Organization – Ministry of Defense] * [http://www.atomicarchive.com/Reports/India/Missiles.shtml Pakistani & Indian Missile Forces] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020604043755/http://www.atomicarchive.com/Reports/India/Missiles.shtml |date=2002-06-04 }} (Tarmuk missile mentioned here) * [https://web.archive.org/web/20160805021459/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=warfare%2FPakistani%20Nuclear%20Weapons%20Program Annotated bibliography on Pakistan's nuclear weapons from the Alsos Digital Library] * [http://www.wilsoncenter.org/nuclear-history-documents/ The Woodrow Wilson Center's Nuclear Proliferation International History Project] The Wilson Center's Nuclear Proliferation International History Project contains a collection of primary source documents on Pakistani nuclear development. * {{cite Q|Q95767347}}<!-- Pakistan’s nuclear father, master spy --> * {{cite Q|Q95770244}}<!-- The Man Who Designed Pakistan’s Bomb--> *[http://materiaislamica.com/index.php/Project-706/726_Pakistani_Nuclear_Weapons_Project Project 706/726 Pakistani Nuclear Weapons Project (Complete History, Including Yield and Missile Data)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220103120934/http://materiaislamica.com/index.php/Project-706/726_Pakistani_Nuclear_Weapons_Project |date=2022-01-03 }} * [https://fas.org/nuke/guide/pakistan/lis.pdf Laser isotope separation research by Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200914170838/https://fas.org/nuke/guide/pakistan/lis.pdf |date=2020-09-14 }} {{Missiles of Pakistan}} {{Pakistani Armed Forces}} {{Portal bar|Nuclear technology}} {{DEFAULTSORT:Pakistan's Nuclear Program - A Detailed Overview}} [[گٹھ:پاکستان]] o4cu0v97fmvw84rrtuztswu8kcap8ig 0 90917 706678 702071 2026-04-30T21:06:58Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706678 wikitext text/x-wiki [[فائل:LOC - Jefferson building.jpg|thumbnail|کھبے|250px|[[ریاستہائے متحدہ امریکا]] [[ک‏‏تب خانہ کانگریس]]، جیفرسن بلڈنگ]] کوئی وی [[قومی ک‏‏تب خانہ]] اپنے ملک دا خزانہ ہُندا اے جتھ‏ے متعلقہ ملک د‏‏ی جملہ معلومات یکجا کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ اس طرز دے کت‏ب خانے [[عوامی ک‏‏تب خانہ]] تو‏ں مختلف ہُندے نيں، ایتھ‏ے تو‏ں کتاباں تے ہور اشیاء مستعار حاصل نئيں کيت‏‏ی جاسکتاں۔ انہاں کتاباں خاناں وچ انتہائی نادر ونایاب کتاباں و تصنیفات وی موجود ہُندیاں نيں، اس وجہ تو‏ں دنیا بھر دے قومی کت‏ب خانے انتہائی اہمیت دے حامل سمجھ‏‏ے جاندے نيں، حکومتاں انہاں نو‏‏ں قائم کرنے تے انہاں نو‏ں باقی رکھنے دے لئی انتہائی حساس ہُندی ني‏‏‏‏ں۔<br /> ذیل وچ دنیا بھر وچ موجود جملہ '''قومی و ریاستی کتاباں خاناں د‏‏ی لسٹ''' درج ا‏‏ے۔ {{TOC limit|limit=2}} == قومی کت‏ب خانے == {{Compact ToC|side=yes|x=}} === ا === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- | style="width:5%" |{{flagicon|Abkhazia}} |''[[ابخازيا]]'' |{{arrow}} ویکھو ''[[#ہور ریاستاں|ہور ریاستاں]]'' | | | |- |{{flagicon|Afghanistan}} |[[افغانستان]] |[[یونیورسٹی کابل#ک‏‏تب خانہ|قومی ک‏‏تب خانہ افغانستان]] |[[کابل]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Åland Islands}} |''[[جزائر ایلانڈ]]'' |{{arrow}} ویکھو ''[[#ف|فن لینڈ]]'' | | | |- |{{flagicon|Albania}} |[[البانیا]] |[[قومی ک‏‏تب خانہ البانیا]] (''Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë'') |[[تیرانا]] | |align="right"|[http://www.bksh.al/] |- |{{flagicon|Algeria}} |[[الجزائر]] |[[قومی ک‏‏تب خانہ الجزائر]] (''Bibliothèque nationale d'Algérie'' <br /> المكتبة الوطنية الجزائرية) |[[الجزائر شہر]] | |align="right"|[http://www.biblionat.dz/fr/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120110206/http://www.biblionat.dz/fr/ |date=2025-01-20 }} |- |{{flagicon|Andorra}} |[[انڈورا]] |[[قومی ک‏‏تب خانہ انڈورا]] (''Biblioteca Nacional d'Andorra'') |[[انڈورا لا ویلا]] | |align="right"|[http://www.bibliotecanacional.ad/] |- |{{flagicon|Angola}} |[[انگولہ]] |[[انگولہ قومی ک‏‏تب خانہ]] (''Biblioteca Nacional de Angola'') |[[لواندا]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Antigua and Barbuda}} |[[اینٹیگوا و باربوڈا]] |[[National Library of Antigua and Barbuda]] |[[سینٹ جونز (اینٹیگوا و باربوڈا)|St. John's]] | | |- |{{flagicon|Argentina}} |[[ارجنٹائن]] |[[National Library of the Argentine Republic]] (''Biblioteca Nacional de la República Argentina'') |[[بیونس آئرس]] | |align="right"|[http://www.bn.gov.ar/] |- |{{flagicon|Armenia}} |[[آرمینیا]] |[[قومی ک‏‏تب خانہ آرمینیا]] (Հայաստանի ազգային գրադարան) |[[یریوان]] | |align="right"|[http://www.nla.am/] |- |{{flagicon|Aruba}} |''[[اروبا]]'' |{{arrow}} ویکھو ''[[#ن|نیدرلینڈز]]'' | | | |- |{{flagicon|Australia}} |[[آسٹریلیا]] |[[National Library of Australia]] |[[کینبرا]] |Yes<ref>{{cite web |url= http://www.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/ca1968133/s201.html |title=COPYRIGHT ACT 1968 – SECT 201 Delivery of library material to the National Library |work=austlii.edu.au |year=2012 |accessdate=4 مارچ 2012}}</ref> |align="right"|[http://www.nla.gov.au/] |- |{{flagicon|Austria}} |[[آسٹریا]] |[[Austrian National Library]] (''Österreichische Nationalbibliothek'') |[[ویانا]] | |align="right"|[http://www.onb.ac.at/] |- |{{flagicon|Azerbaijan}} |[[آذربائیجان]] |[[قومی ک‏‏تب خانہ آذربائیجان]] (''Axundov adına Azərbaycan Milli Kitabxanası'') |[[باکو]] | |align="right"|[http://www.anl.az/index_e.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061201091704/http://www.anl.az/index_e.php |date=2006-12-01 }} |} === B === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Bahamas}} |[[بہاماس]] |[[College of The Bahamas Library]] <small>''([[درحقیقت]])''</small> |[[نساؤ|Nassau]] | |align="right"|[http://www.cob.edu.bs/Library/index.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080628191234/http://www.cob.edu.bs/Library/index.php |date=2008-06-28 }} |- |{{flagicon|Bahrain}} |[[بحرین]] |[[Shaikh Isa bin Salman Al Khalifa National Library]] |[[جفیر]] | |align="right"|[http://www.icc.gov.bh/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090127061450/http://www.icc.gov.bh/ |date=2009-01-27 }} |- |{{flagicon|Bangladesh}} |[[بنگلہ دیش]] |[[National Library of Bangladesh]] |[[ڈھاکہ]] | |align="right"|[http://www.nanl.gov.bd/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051018172306/http://www.nanl.gov.bd/ |date=2005-10-18 }} |- |{{flagicon|Barbados}} |[[بارباڈوس]] |[[National Library Service of Barbados]] |[[برج ٹاؤن]] | |align="right"|[http://www.gov.bb/portal/page/portal/BIG_National_Library_Service] |- |{{flagicon|Belarus}} |[[بیلاروس]] |[[The National Library of Belarus]] (Нацыянальная бібліятэка Беларусі) |[[منسک]] | |align="right"|[http://www.nlb.by/portal/page/portal/index?lang=en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100920195119/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index?lang=en |date=2010-09-20 }} |- |{{flagicon|Belgium}} |[[بلجئیم]] |[[Royal Library of Belgium]] (''Koninklijke Bibliotheek van België'' = ''Bibliothèque royale de Belgique'') |[[برسلز]] | |align="right"|[http://www.kbr.be/] |- |{{flagicon|Belize}} |[[بیلیز]] |[[National Library Service of Belize]] |[[بیلیز شہر]] | |align="right"|[http://www.nlsbze.bz/] |- |{{flagicon|Benin}} |[[بینن]] |[[National Library of Benin]] (''Bibliothèque nationale du Bénin'') |[[پورٹو نووو]] | |align="right"|[http://www.bj.refer.org/benin_ct/tur/bnb/Pagetitre.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080210134326/http://www.bj.refer.org/benin_ct/tur/bnb/Pagetitre.htm |date=2008-02-10 }} |- |{{flagicon|Bermuda}} |''[[برمودا]]'' |{{arrow}} see under ''[[#U|United Kingdom]]'' | | | |- |{{flagicon|Bhutan}} |[[بھوٹان]] |[[National Library of Bhutan]] |[[تھمپو]] | |align="right"|[http://www.library.gov.bt/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020604072544/http://www.library.gov.bt/ |date=2002-06-04 }} |- |{{flagicon|Bolivia}} |[[بولیویا]] |[[National Archive and Library of Bolivia]] (''Archivo y Biblioteca Nacional de Bolivia'') |[[سکرے]] | | |- |{{flagicon|Bosnia and Herzegovina}} |[[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] |[[National and University Library of Bosnia and Herzegovina]] (''Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine'') |[[سرائیوو]] | |align="right"|[http://www.nub.ba/] |- |{{flagicon|Republika_Srpska}} |[[سرپسکیا]] |[[National and University Library of the Republic of Srpska]] (''Народна и универзитетска библиотека Републике Српске'') |[[بانیا لوکا]] | |align="right"|[http://www.nub.rs/] |- |{{flagicon|Botswana}} |[[بوٹسوانا]] |[[National Library Service of Botswana]] |[[گبرون]] | |align="right"|[http://www.gov.bw/index.php?option=com_content&task=view&id=154&Itemid=1] |- |{{flagicon|Brazil}} |[[برازیل]] |[[National Library of Brazil]] (''Fundação Biblioteca Nacional'') |[[ریو دے جینیرو]] |Yes<ref>{{cite web |url=http://www.lexml.gov.br/urn/urn:lex:br:federal:lei:2004-12-14;10994 |title=Lei nº 10.994, de 14 de Dezembro de 2004 – 10994/04 :: Legislação::Lei 10994/2004 (Federal – Brasil) |work=lexml.gov.br |year=2012 |accessdate=4 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023047/https://www.lexml.gov.br/urn/urn:lex:br:federal:lei:2004-12-14;10994%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |align="right"|[http://www.bn.br/portal/] |- | |''[[برطانوی ورجن جزیرے]]'' |{{arrow}} see under ''[[#U|United Kingdom]]'' | | | |- |{{flagicon|Brunei}} |[[برونائی دار السلام]] |[[Dewan Bahasa dan Pustaka Library]] (Dewan Bahasa and Pustaka Brunei Library) |[[بندر سری بگاوان]] | |align="right"|[http://www.dewanbahasadanpustakalibrary.org/] |- |{{flagicon|Bulgaria}} |[[بلغاریہ]] |[[SS. Cyril and Methodius National Library]] (Народна Библиотека Св. Св. Кирил и Методий) |[[صوفیہ]] | |align="right"|[http://www.nationallibrary.bg/] |- |{{flagicon|Burkina Faso}} |[[برکینا فاسو]] |[[National Library of Burkina Faso]] (''Bibliothèque nationale du Burkina Faso'') |[[اواگادوگو]] | |align="right"|[http://www.culture.gov.bf/Site_Ministere/textes/ministere/ministere_sr_bn.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517182815/http://www.culture.gov.bf/Site_Ministere/textes/ministere/ministere_sr_bn.htm |date=2008-05-17 }} |- |{{flagicon|Myanmar}} |[[میانمار]] ([[میانمار]]) |[[National Library of Myanmar]] |[[یانگون]] | |align="right"|[http://www.myanmar.com/Ministry/culture/text/P001.htm] |- |{{flagicon|Burundi}} |[[برونڈی]] |[[National Library of Burundi]] (''Bibliothèque nationale du Burundi'') |[[بوجومبرا]] | |align="right"| |} === C === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Cambodia}} |[[کمبوڈیا]] |[[National Library of Cambodia]] |[[پنوم پن]] | |align="right"|[http://www.bibliotheque-nationale-cambodge.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110625154230/http://www.bibliotheque-nationale-cambodge.org/ |date=2011-06-25 }} |- |{{flagicon|Cameroon}} |[[کیمرون]] |[[National Library of Cameroun]] (''Bibliothèque nationale du Cameroun'') |[[یاؤندے]] | |align="right"|[http://www.uneca.org/Library/Library_associations.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630023212/http://www.uneca.org/library/library_associations.htm |date=2012-06-30 }} |- |rowspan="2" | {{flagicon|Canada}} |rowspan="2" | [[کینیڈا]] |[[Library and Archives Canada]] (''Bibliothèque et Archives Canada'') |[[اوٹاوا]] |Yes<ref>{{cite web |url= http://laws-lois.justice.gc.ca/eng/acts/L-7.7/index.html |title=An Act to establish the Library and Archives of Canada, to amend the Copyright Act and to amend certain Acts in consequence |work=laws-lois.justice.gc.ca |year=2012 |accessdate=4 March 2012}}</ref> |align="right"|[http://www.nlc-bnc.ca/index-e.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040402081950/http://www.nlc-bnc.ca/index-e.html |date=2004-04-02 }} |- | Canada Institute for Scientific and Technical Information (''Institut canadien de l'information scientifique et technique'') |[[اوٹاوا]] | |align="right"|[http://cisti-icist.nrc-cnrc.gc.ca/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040322050504/http://cisti-icist.nrc-cnrc.gc.ca/ |date=2004-03-22 }} |- | {{flagicon|Quebec}} | ♦ [[کیوبیک]] |[[Bibliothèque et Archives nationales du Québec|National Library and Archives of Quebec]] (''Bibliothèque et Archives nationales du Québec'') |[[مانٹریال]] |Yes<ref>{{cite web |url= http://www2.publicationsduquebec.gouv.qc.ca/dynamicSearch/telecharge.php?type=2&file=//B_1_2/B1_2.htm |title=ALOI SUR BIBLIOTHÈQUE ET ARCHIVES NATIONALES DU QUÉBEC |work=laws-lois.justice.gc.ca |year=2012 |accessdate=4 March 2012}}</ref> |align="right"|[http://www.banq.qc.ca/] |- |{{flagicon|Cape Verde}} |[[کیپ ورڈی]] |[[National Library of Cape Verde]] (''Biblioteca Nacional de Cabo Verde'') | | |align="right"|[http://www.bn.cv] |- |{{flagicon|Catalonia}} |''[[کاتالونیا]]'' |{{arrow}} see under ''[[#S|Spain]]'' | | | |- |{{flagicon|Central African Republic}} |[[وسطی افریقی جمہوریہ]] |[national library created in legislation but does not exist yet] |[[بانگوئی]] | |align="right"| |- |style="width:5%"|{{flagicon|Chad}} |[[چاڈ]] |[[National Library of Chad]] (''Bibliothèque nationale du Tchad'') |[[اینجامینا]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Chile}} |[[چلی]] |[[National Library of Chile]] (''Biblioteca Nacional de Chile'') |[[سینٹیاگو، چلی|Santiago]] | Yes<ref>{{cite web |url=http://www.bibliotecanacional.cl/Vistas_Publicas/publicContenido/contenidoPublicDetalle.aspx?folio=3846 |title=Ley de Depósito Legal |author=[[National Library of Chile]] |language=Spanish |accessdate=31 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226022959/http://www.bibliotecanacional.cl/Vistas_Publicas/publicContenido/contenidoPublicDetalle.aspx?folio=3846%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> |align="right"|[http://www.dibam.cl/biblioteca_nacional/] |- |{{flagicon|People's Republic of China}} |[[چین|People's Republic of China]] |[[National Library of China]] (中国国家图书馆) |[[بیجنگ]] | Yes<ref>{{cite web | url=http://www.fdi.gov.cn/1800000121_39_2227_0_7.html | title=Regulations on the Administration of Publication | at=Article 23 | publisher=''The State Council'' | date=December 25, 2001 | accessdate=7 September 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023036/http://www.fdi.gov.cn/default.aspx?aspxerrorpath=%2F1800000121_39_2227_0_7.html | archivedate=2018-12-26 | url-status=live}}</ref> |align="right"|[http://www.nlc.gov.cn] |- |{{flagicon|Hong Kong}} | ♦ [[ہانگ کانگ]] |[[Hong Kong Central Library]] (香港中央圖書館) |[[ہانگ کانگ]] | |align="right"|[http://www.hkpl.gov.hk/english/aboutus/aboutus_hkcl/aboutus_hkcl_intro/aboutus_hkcl_intro.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705134213/http://www.hkpl.gov.hk/english/aboutus/aboutus_hkcl/aboutus_hkcl_intro/aboutus_hkcl_intro.html |date=2008-07-05 }} |- |{{flagicon|Macau}} | ♦ [[مکاؤ]] |[[Macau Central Library]] (''Biblioteca Central de Macau'', 澳門中央圖書館) |[[مکاؤ]] | |align="right"|[http://www.library.gov.mo/] |- | |''[[جمہوریۂ چین|Republic of China (Taiwan)]]'' |{{arrow}} see under ''[[#Other States|Other States]]'' | | | |- |{{flagicon|Colombia}} |[[کولمبیا]] |[[National Library of Colombia]] (''Biblioteca Nacional de Colombia'') |[[بوگوندا]] | |align="right"|[http://www.bibliotecanacional.gov.co] |- |{{flagicon|Comoros}} |[[اتحاد القمری]] |[[National Centre for Documentation and Scientific Research]] (''Centre National de Documentation et de Recherche Scientifique'') |[[مورونی|Moroni]] | |align="right"|[http://www.cndrs-comores.org/bibliotheque.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705125858/http://www.cndrs-comores.org/bibliotheque.htm |date=2008-07-05 }} |- |{{flagicon|Republic of the Congo}} |[[جمہوریہ کانگو]] |[[People's National Library of Congo|People's National Library]] (''Bibliothèque nationale populaire'') |[[برازاویل]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Democratic Republic of the Congo}} |[[جمہوری جمہوریہ کانگو]] |[[National Library of the Democratic Republic of Congo]] (''Bibliothèque nationale de la République démocratique du Congo'') |[[کنشاسا]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Cook Islands}} |''[[کک جزیرے]]'' |{{arrow}} see under ''[[#N|New Zealand]]'' | | | |- |rowspan="2" |{{flagicon|Costa Rica}} |rowspan="2" |[[کوسٹاریکا]] |[[National Library "Miguel Obregon Lizano" of Costa Rica]] (''Biblioteca nacional "Miguel Obregón Lizano" de Costa Rica'') |[[سان ہوزے, کوسٹاریکا|San José]] | |align="right"|[http://www.abinia.org/costarica/] |- |[[National Library of Health and Social Security]] (''Biblioteca Nacional de Salud y Seguridad Social'') |[[سان ہوزے, کوسٹاریکا|San José]] | |align="right"|[http://www.binasss.sa.cr/bina4.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025144238/http://www.binasss.sa.cr/bina4.htm |date=2005-10-25 }} |- |{{flagicon|Côte d'Ivoire}} |[[آئیوری کوسٹ]] |[[National Library of Côte d'Ivoire]] (''Bibliothèque nationale de Côte d'Ivoire'') |[[آبدجان]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Croatia}} |[[کرویئشا]] |[[National and University Library Zagreb]] (''Nacionalna i sveučilišna knjižnica'') |[[زغرب]] | |align="right"|[http://www.nsk.hr/] |- |{{flagicon|Cuba}} |[[کیوبا]] |[[National Library of Cuba|National Library José Martí]] (''Biblioteca Nacional José Martí'')<ref name=stam2001>{{cite book |title=International Dictionary of Library Histories |editor=David H. Stam |publisher=Fitzroy Dearborn |year= 2001 |ISBN=1-57958-244-3}}</ref> |[[ہوانا]] | |align="right"|[http://www.bnjm.cu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626120555/http://www.bnjm.cu/ |date=2015-06-26 }} |- |{{flagicon|Cyprus}} |[[قبرص]] |[[Cyprus Library]] (Κυπριακή Βιβλιοθήκη) |[[نیکوسیا]] | |align="right"|[http://www.cypruslibrary.gov.cy/moec/cl/cl.nsf/DMLindex_en/DMLindex_en?opendocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071212060436/http://www.cypruslibrary.gov.cy/moec/cl/cl.nsf/DMLindex_en/DMLindex_en?opendocument |date=2007-12-12 }} |- |{{flagicon|Northern Cyprus}} |''[[ترک جمہوریہ شمالی قبرص]]'' |{{arrow}} see under ''[[#Other States|Other States]]'' | | | |- |{{flagicon|Czech Republic}} |[[چیک جمہوریہ]] |[[Clementinum|National Library of the Czech Republic]] (''Národní knihovna České republiky'') |[[پراگ]] | |align="right"|[http://www.nkp.cz/] |} === D === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"; rowspan=2|{{flagicon|Denmark}} |rowspan=2|[[ڈنمارک]] |[[Danish Royal Library]], The National Library of Denmark and Copenhagen University Library (''Det Kongelige Bibliotek'') |[[کوپن ہیگن]] |Yes<ref name="Pligtaflevering.dk">{{cite web |url=http://www.pligtaflevering.dk/hvaderpligtaflevering/index.htm |title=Pligtaflevering.dk |work=pligtaflevering.dk |year=2008 |accessdate=4 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023040/http://www.pligtaflevering.dk/hvaderpligtaflevering/index.htm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |align="right"|[http://www.kb.dk/en/index.html] |- |[[State and University Library]] (''Statsbiblioteket'') |[[آرہس]] |Yes<ref name="Pligtaflevering.dk" /> |align="right"|[http://www.statsbiblioteket.dk/] |- |{{flagicon|Faroe Islands}} |♦ [[فارو جزیرے]] |[[National Library of the Faroe Islands]] (''Føroya landsbókasavn'') |[[تورشھاون]] | |align="right"|[http://www.flb.fo/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915084806/http://www.flb.fo/ |date=2008-09-15 }} |- |{{flagicon|Greenland}} |♦ [[گرین لینڈ]] |[[Public and National Library of Greenland]] (''Det Grønlandske Landsbibliotek'' = ''Nunatta Atuagaateqarfia'') |[[نوک]] | |align="right"|[http://www.katak.gl/] |- |{{flagicon|Djibouti}} |[[جبوندی]] |[[National Documentation Centre of Djibouti]] (''Centre national de documentation de Djibouti'') |[[جبوندی علاقہ|Djibouti]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Dominica}} |[[ڈومینیکا]] |[[Public Library, Roseau|Public Library]] |[[روسو (شہر)]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Dominican Republic}} |[[جمہوریہ ڈومینیکن]] |[[National Library Pedro Henríquez Ureña]] (''Biblioteca Nacional Pedro Henríquez Ureña'') |[[سانتو دومنگو]] | |align="right"|[http://www.bnrd.gov.do/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430134933/http://www.bnrd.gov.do/ |date=2008-04-30 }} |} === E === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|East_Timor}} |[[مشرقی تیمور]] | | | | |- |{{flagicon|Ecuador}} |[[ایکواڈور]] |[[National Library of Ecuador]] (''Biblioteca Nacional del Ecuador'') |[[کیٹو]] | |align="right"|[http://cce.org.ec/ccenew/index.php?action=areas&seleccion=49&tituloareas=Biblioteca] |- |rowspan=2|{{flagicon|Egypt}} |rowspan=2|[[مصر]] |[[Egyptian National Library and Archives]] |[[قاہرہ]] | |align="right"|[http://www.darelkotob.org/ENGLISH/HTML/ABOUT.HTM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010713134354/http://www.darelkotob.org/English/html/ABOUT.HTM |date=2001-07-13 }} |- |[[Egyptian National Agricultural Library]] |[[گیزہ]] | |align="right"|[http://nile.enal.sci.eg/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051102014252/http://nile.enal.sci.eg/ |date=2005-11-02 }} |- |{{flagicon|El Salvador}} |[[ایل سیلواڈور]] |[[National Library of El Salvador]] (''Biblioteca Nacional [[Francisco Gavidia]]'') |[[سان سلواڈور]] | |align="right"|[http://www.cultura.gob.sv/biblioteca.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100212050727/http://www.cultura.gob.sv/biblioteca.php |date=2010-02-12 }} |- |{{flagicon|Equatorial Guinea}} |[[استوائی گنی]] |[[National Library of Equatorial Guinea]] (''Biblioteca Nacional de Guinea Ecuatorial'') |[[ملابو]] | |align="right"|[http://www.bibliotecanacionalge.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090822121129/http://www.bibliotecanacionalge.org/ |date=2009-08-22 }} |- |{{flagicon|Eritrea}} |[[اریتریا]] |[[Research and Documentation Center of Eritrea]] |[[اسماریا]] | |align="right"|[http://www.eritreanarchives.org/] |- |{{flagicon|Estonia}} |[[استونیا]] |[[National Library of Estonia]] (''Eesti Rahvusraamatukogu'') |[[ٹالن]] |Yes<ref name=nlib>{{cite web|title=Deposit copies|url=http://www.nlib.ee/deposit-copy|publisher=[[Estonian National Library]]|accessdate=30 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023029/https://www.nlib.ee/deposit-copy|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref> |align="right"|[http://www.nlib.ee/] |- |{{flagicon|Ethiopia}} |[[ایتھوپیا]] |[[National Archives and Library of Ethiopia]] |[[ادیس ابابا]] | |align="right"|[http://www.nale.gov.et/national_library.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190318110321/http://www.nale.gov.et/national_library.html |date=2019-03-18 }} |} === F === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Faroe Islands}} |''[[فارو جزیرے]]'' |{{arrow}} see under ''[[#D|Denmark]]'' | | | |- |{{flagicon|Fiji}} |[[فجی]] |[[Library Service of Fiji]] |[[سووا]] | |align="right"|[http://www.education.gov.fj/core_7.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123190729/http://www.education.gov.fj/core_7.aspx |date=2010-01-23 }} |- |{{flagicon|Finland}} |[[فن لینڈ]] |[[National Library of Finland]] (''Kansalliskirjasto'' = ''Nationalbibliotek'') |[[ہلسنکی]] | |align="right"|[http://www.lib.helsinki.fi/english/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025044810/http://www.lib.helsinki.fi/english/index.htm |date=2005-10-25 }} |- |{{flagicon|Åland_Islands}} | ♦ [[جزائر ایلانڈ]] |[[Mariehamn's Library]] (''Mariehamns stadsbibliotek'') |[[ماریہامن]] | |align="right"|[http://www.mhbibl.aland.fi/eng/index.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080722051743/http://www.mhbibl.aland.fi/eng/index.html |date=2008-07-22 }} |- |{{flagicon|France}} |[[فرانس]] |[[Bibliothèque nationale de France]] [National Library of France] |[[پیرس]] | |align="right"|[http://www.bnf.fr/pages/zNavigat/frame/version_anglaise.htm?ancre=english.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051016135133/http://www.bnf.fr/pages/zNavigat/frame/version_anglaise.htm?ancre=english.htm |date=2005-10-16 }} |} === G === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Gabon}} |[[گیبون]] |[[Gabon National Library]] (''Direction générale des Archives nationales, de la Bibliothèque nationale et de la Documentation gabonaise, DGABD'') |[[لبریویل]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Gambia}} |[[گیمبیا]] |[[National Library of The Gambia]] |[[بانجول]] | |align="right"|[http://www.loc.gov/rr/international/amed/gambia/resources/gambia-libraries.html] |- |{{flagicon|Georgia}} |[[جارجیا|Georgia]] |[[National Parliamentary Library of Georgia]] |[[تبلیسی]] | |align="right"|[http://www.nplg.gov.ge/] |- |rowspan=5|{{flagicon|Germany}} |rowspan=5|[[جرمنی]] |[[German National Library]] (''Deutsche Nationalbibliothek'') |[[فرینکفرٹ]] and [[لائپزش]] |Yes |align="right"|[http://www.d-nb.de/eng/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204224723/http://www.d-nb.de/eng/index.htm |date=2012-02-04 }} |- |[[German National Library of Economics]] (''Deutsche Zentralbibliothek für Wirtschaftswissenschaften'') |[[Kiel]] and [[ہامبرگ]] | |align="right"| [http://www.zbw.eu/index-e.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209095603/http://www.zbw.eu/index-e.html |date=2014-02-09 }} |- |[[German National Library of Medicine]] (''Deutsche Zentralbibliothek für Medizin'') |[[کولون (علاقہ)]] and [[بون]] | |align="right"| [http://www.zbmed.de/en/home.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513010952/http://www.zbmed.de/en/home.html |date=2012-05-13 }} |- |[[German National Library of Science and Technology]] (''Technische Informationsbibliothek'') |[[ہینور]] |Yes<ref name = TIBlegal>[http://www.tib-hannover.de/en/special-collections/reports-germany/ TIB Legal Depository for German Research] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120222064451/http://www.tib-hannover.de/en/special-collections/reports-germany/ |date=2012-02-22 }} retrieved 25-May-2012</ref> |align="right"| [http://www.tib-hannover.de/en/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116185212/http://www.tib-hannover.de/en/ |date=2009-01-16 }} |- |[[Berlin State Library]] (''Staatsbibliothek zu Berlin'') |[[برلن]] |Yes{{Citation needed|date=November 2013}} |align="right"| [http://www.tib-hannover.de/en/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116185212/http://www.tib-hannover.de/en/ |date=2009-01-16 }} |- |{{flagicon|Ghana}} |[[گھانا]] |[[George Padmore Research Library]] (division of [[Ghana Library Board]]) |[[اکرا]] | |align="right"|[http://www.ghanalibraryboard.com/glb_iSelect_detail.cfm?tblNewsCatID=11&tblNewsID=29] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301125356/http://www.ghanalibraryboard.com/glb_iSelect_detail.cfm?tblNewsCatID=11&tblNewsID=29 |date=2012-03-01 }} |- |{{flagicon|Greece}} |[[یونان]] |[[National Library of Greece]] (Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος) |[[ایتھنز]] | |align="right"|[http://www.nlg.gr/english/default.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051127043727/http://www.nlg.gr/english/default.htm |date=2005-11-27 }} |- |{{flagicon|Greenland}} |''[[گرین لینڈ]]'' |{{arrow}} see under ''[[#D|Denmark]]'' | | | |- |{{flagicon|Grenada}} |[[گریناڈا]] |[[Grenada Public Library]] |[[سینٹ جارجز|St. George's]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Guatemala}} |[[گواتیمالا]] |[[National Library of Guatemala]] (''Biblioteca Nacional de Guatemala "Luis Cardoza y Aragón"'') |[[گوئٹے مالا شہر]] | |align="right"|[http://www.mcd.gob.gt/MICUDE/centros_referencia/biblioteca_nacional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051026084338/http://www.mcd.gob.gt/MICUDE/centros_referencia/biblioteca_nacional |date=2005-10-26 }} |- |{{flagicon|Guinea}} |[[جمہوریہ گنی]] |[[National Library of Guinea]] (''Bibliothèque nationale de Guinée'') |[[کوناکری]] | |align="right"|[http://www.documentarium.info/rub_obc/resultat2.php?langueNav=IT&id=1586] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928010620/http://www.documentarium.info/rub_obc/resultat2.php?langueNav=IT&id=1586 |date=2007-09-28 }} |- |{{flagicon|Guinea-Bissau}} |[[گنی بساؤ]] |[[National Institute for Studies and Research]] (''Instituto Nacional de Estudos e Pesquisa, INEP'') |[[بساؤ]] | |align="right"|[http://www.inep-bissau.org/] |- |{{flagicon|Guyana}} |[[گیانا]] |[[National Library of Guyana]] |[[جارج ٹاؤن، گیانا|Georgetown]] | |align="right"|[http://www.natlib.gov.gy/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025110550/http://www.natlib.gov.gy/ |date=2005-10-25 }} |} === H === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Haiti}} |[[ہیٹی]] |[[National Library of Haiti]] (''Bibliothèque nationale d'Haïti'') |[[پورٹ او پرنس]] | |align="right"|[http://www.mcc.gouv.ht/dossiers/dossiers.php?id_dossier=48] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301125715/http://www.mcc.gouv.ht/dossiers/dossiers.php?id_dossier=48 |date=2012-03-01 }} |- |{{flagicon|Honduras}} |[[ہونڈوراس]] |[[National Library of Honduras]] (''Biblioteca Nacional de Honduras'') |[[ٹیگوسیگلپا]] | |align="right"|[http://www.binah.gob.hn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060426214325/http://www.binah.gob.hn/ |date=2006-04-26 }} |- |{{flagicon|Hong Kong}} |''[[ہانگ کانگ]]'' |{{arrow}} see under ''[[#C|People's Republic of China]]'' | | | |- |{{flagicon|Hungary}} |[[ہنگری]] |[[National Széchényi Library]] (''Országos Széchényi Könyvtár'') |[[بوداپست]] | |align="right"|[http://regi.oszk.hu/index_en.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213043244/http://regi.oszk.hu/index_en.htm |date=2015-02-13 }} |} === I === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Iceland}} |[[آئس لینڈ]] |[[National and University Library of Iceland]] (''Landsbókasafn Íslands Háskólabókasafn'') |[[ریکیاوک]] | Yes |align="right"|[http://www.landsbokasafn.is/] |- |rowspan=3|{{flagicon|India}} |rowspan=3|[[بھارت]] |[[قومی لائبریری، بھارت]] |[[کولکاتہ]] | |align="right"|[http://www.nationallibrary.gov.in] |- |[[National Science Library of India]] |[[نويں دہلی]] | |align="right"|[http://www.niscair.res.in/InformationResources/info.asp?a=topframe.htm&b=leftcon.asp&c=nsl/nsl.htm&d=test] |- | National Institute of Science Communication and Information Resources (NISCAIR) |[[نويں دہلی]] | |align="right"|[http://niscair.res.in/] |- |{{flagicon|Indonesia}} |[[انڈونیشیا]] |[[National Library of Indonesia]] (''Perpustakaan Nasional Republik Indonesia'') |[[Central Jakarta]] | |align="right"|[http://www.pnri.go.id/en/default.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091213052533/http://www.pnri.go.id/en/default.aspx |date=2009-12-13 }} |- |rowspan=2|{{flagicon|Iran}} |rowspan=2|[[ایران]] |[[National Library of Iran]] (''Ketabkeneh -e- Melli -e- Iran'') |[[تہران]] |Yes |align="right"|[http://www.nlai.ir/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180713210526/http://www.nlai.ir/en |date=2018-07-13 }} |- |[[Malek National Library]] (''Ketabkeneh -e- Melli -e- Malek'') |[[تہران]] | |align="right"|[http://www.caroun.com/Museums/IranMuseum/TehranMuseum/Malek.htm] |- |{{flagicon|Iraq}} |[[عراق]] |[[Iraq National Library and Archive]] |[[بغداد]] | |align="right"|[http://www.iraqnla.org/wpeng/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916191150/http://www.iraqnla.org/wpeng/ |date=2009-09-16 }} |- |{{flagicon|Republic of Ireland}} |[[آئرلینڈ|Ireland]] |[[National Library of Ireland]] = ''Leabharlann Náisiúnta na hÉireann'' |[[ڈبلن]] | |align="right"|[http://www.nli.ie/] |- |{{flagicon|Isle of Man}} |''[[آئل آف مین]]'' |{{arrow}} see under ''[[#U|United Kingdom]]'' | | | |- |{{flagicon|Israel}} |[[اسرائیل]] |[[National Library of Israel]] (הספרייה הלאומית) |[[یروشلم]] | |align="right"|[http://nli.org.il/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211227202309/https://www.nli.org.il/ |date=2021-12-27 }} |- |rowspan=3|{{flagicon|Italy}} |rowspan=3|[[اطالیہ]] |[[National Central Library (Florence)]] (''Biblioteca Nazionale Centrale Firenze'') |[[فلورنس]] | |align="right"|[http://www.bncf.firenze.sbn.it/] |- |[[National Central Library (Rome)]] (''Biblioteca Nazionale Centrale di Roma'') |[[روم]] | |align="right"|[http://www.bncrm.librari.beniculturali.it/index.php?en/1/home] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415141542/http://www.bncrm.librari.beniculturali.it/index.php?en/1/home |date=2009-04-15 }} |- |[[Biblioteca Nazionale Vittorio Emanuele III|Vittorio Emanuele III National Library]] (''Biblioteca Nazionale "Vittorio Emanuele III" di Napoli'') |[[ناپولی]] | |align="right"|[http://www.bnnonline.it/traduzio/eng/engfirst.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060714220110/http://www.bnnonline.it/traduzio/eng/engfirst.htm |date=2006-07-14 }} |} === J === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Jamaica}} |[[جمیکا]] |[[National Library of Jamaica]] |[[کنگسٹن، جمیکا|Kingston]] | |align="right"|[http://www.nlj.org.jm/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040113000815/http://www.nlj.org.jm/ |date=2004-01-13 }} |- |{{flagicon|Japan}} |[[جاپان]] |[[National Diet Library]] |[[توکیو]] | |align="right"|[http://www.ndl.go.jp/en/index.html] |- |{{flagicon|Jersey}} |''[[جرزی]]'' |{{arrow}} see under ''[[#U|United Kingdom]]'' | | | |- |{{flagicon|Jordan}} |[[اردن]] |[[National Library of Jordan]] |[[عمان (شہر)]] | |align="right"|[http://www.nl.gov.jo/] |} === K === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Kazakhstan}} |[[قازقستان]] |[[National Library of Kazakhstan]] (Қазақстан Республикасының Ұлттық Кітапханасы = Национальная библиотека Республики Казахстан) |[[الماندی]] | |align="right"|[http://www.nlrk.kz/page.php?lang=3] |- |{{flagicon|Kenya}} |[[کینیا]] |[[National Library Service of Kenya]] |[[نیروبی]] |Yes<ref>{{cite web | url = http://www.knls.ac.ke/national-library | year = 2014 | accessdate = 3 June 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226023007/https://www.knls.ac.ke/national-library | archivedate = 2018-12-26 | title = آرکائیو کاپی | url-status = dead}}</ref> | |align="right"|[http://www.knls.ac.ke/] |- |{{flagicon|Kiribati}} |[[کیریباندی]] |[[National Library and Archives of Kiribati]] |[[South Tarawa|Bairiki]] | |align="right"|[http://www.nla.gov.au/initiatives/internat/rcp2000-2001.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070223190801/http://www.nla.gov.au/initiatives/internat/rcp2000-2001.html |date=2007-02-23 }} |- |{{flagicon|North Korea}} |[[شمالی کوریا]] |[[Grand People's Study House]] |[[پیانگ یانگ]] | |align="right"|[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DEPOLIB/0,,contentMDK:64018714~menuPK:50015251~nHighlightIndex:4~pagePK:64032996~piPK:50014957~theSitePK:285317,00.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140822053309/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DEPOLIB/0,,contentMDK:64018714~menuPK:50015251~nHighlightIndex:4~pagePK:64032996~piPK:50014957~theSitePK:285317,00.html |date=2014-08-22 }} |- |rowspan="3"|{{flagicon|South Korea}} |rowspan="3"|[[جنوبی کوریا]] |[[National Library of Korea]] (국립중앙도서관) |rowspan="3"|[[سیول]] | |align="right"|[http://www.nl.go.kr/nlmulti/index.php?lang_mode=e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060625103410/http://www.nl.go.kr/nlmulti/index.php?lang_mode=e |date=2006-06-25 }} |- |[[National Digital Library of Korea]] | |align="right"|[http://www.dlibrary.go.kr/NEL_ENG/Index.jsp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120726141339/http://www.dlibrary.go.kr/NEL_ENG/Index.jsp |date=2012-07-26 }} |- |[[National Library for Children and Young Adults]] (국립어린이청소년도서관) | |align="right"|[http://www.nlcy.go.kr/english/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823185536/http://www.nlcy.go.kr/english/ |date=2013-08-23 }} |- |{{flagicon|Kosovo}} |''[[کوسووہ]] |{{arrow}} see under [[#Other States|Other States]]'' | | | |- |{{flagicon|Kuwait}} |[[کویت]] |[[National Library of Kuwait]] |[[کویت]] | |align="right"|[http://www.nlk.gov.kw/] |- |{{flagicon|Kyrgyzstan}} |[[کرغیزستان]] |[[National Library of the Kyrgyz Republic]] (Кыргыз Республикасынын Улуттук Китепканасы) |[[بشکیک]] | |align="right"|[http://www.nlkr.gov.kg/eng/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060212182146/http://nlkr.gov.kg/eng/index.htm |date=2006-02-12 }} |} === L === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Laos}} |[[لاؤس]] |[[National Library of Laos]] |[[وینتیان]] | |align="right"|[http://www.nationallibraryoflaos.org/] |- |{{flagicon|Latvia}} |[[لٹویا]] |[[National Library of Latvia]] (''Latvijas Nacionālā bibliotēka'') |[[ریگا]] | |align="right"|[http://www.lnb.lv] |- |{{flagicon|Lebanon}} |[[لبنان]] |[[Lebanon National Library]] (المكتبة الو طنية = ''Bibliothèque Nationale du Liban'') |[[بیروت]] | |align="right"|[http://www.culture.gov.lb/Sections/main.ASP?page=LivreEtLitterature] |- |{{flagicon|Lesotho}} |[[لیسوتھو]] |[[Lesotho National Library Services]] |[[ماسیرو]] | |align="right"|[http://www.lnls.gov.ls/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130809093325/http://www.lnls.gov.ls/ |date=2013-08-09 }} |- |{{flagicon|Liberia}} |[[لائبیریا]] |[[National Library of Liberia]] |[[مونروویا]] | | |- |{{flagicon|Libya}} |[[لیبیا]] |[[National Library of Libya]] |[[بنغازی]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Liechtenstein}} |[[لیختینستائن]] |[[Liechtenstein State Library]] (''Liechtensteinische Landesbibliothek'') |[[فادوتس]] | |align="right"|[http://www.lbfl.li] |- |{{flagicon|Lithuania}} |[[لتھووینیا]] |[[Martynas Mažvydas National Library of Lithuania]] (''Lietuvos Nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka'') |[[ولنیس]] | |align="right"|[http://www.lnb.lt/] |- |{{flagicon|Luxembourg}} |[[لکسمبرگ]] |[[National Library of Luxembourg]] (''Bibliothèque nationale de Luxembourg'' = ''Lëtzebuerger Nationalbibliothéik'' = ''Nationalbibliothek Luxemburg'') |[[لکسمبرگ (شہر)|Luxembourg]] | |align="right"|[http://www.bnl.lu/] |} === M === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Macau}} |''[[مکاؤ]]'' |{{arrow}} see under ''[[#C|People's Republic of China]]'' | | | |- |style="width:5%"|{{flagicon|Macedonia}} |[[جمہوریہ مقدونیہ]] |[[National and University Library "St. Kliment of Ohrid"]] (Национална и универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски") |[[اسکوپیہ]] | |align="right"|[http://www.nubsk.edu.mk] |- |{{flagicon|Madagascar}} |[[مڈغاسکر]] |[[National Library of Madagascar]] (''Bibliothèque nationale de Madagascar'') |[[اینٹانانیریو]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Malawi}} |[[ملاوی]] |[[National Library Service of Malawi]] |[[لیلونگوے]] | |align="right"|[http://www.nlsmw.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171013125030/http://www.nlsmw.org/ |date=2017-10-13 }} |- |{{flagicon|Malaysia}} |[[ملائیشیا]] |[[National Library of Malaysia]] (''Perpustakaan Negara Malaysia'') |[[کوالالمپور]] |Yes<ref>{{cite web |url=http://www.pnm.gov.my/about/annual_report/bi/Annual%20Report%202002.pdf |format=pdf |title=2002 Annual Report |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023014/http://www.pnm.gov.my/about/annual_report/bi/Annual%20Report%202002.pdf%20 |archivedate=2018-12-26 |access-date=2015-03-07 |url-status=dead}}</ref> |align="right"|[http://www.pnm.gov.my/pnmv3/index.php?id=76] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091028035333/http://www.pnm.gov.my/pnmv3/index.php?id=76 |date=2009-10-28 }} |- |{{flagicon|Maldives}} |[[مالدیپ]] |[[National Library of the Maldives]] |[[مالے|Galolhu Malé]] | |align="right"|[http://www.nlm.gov.mv/] |- |{{flagicon|Mali}} |[[مالی]] |[[National Library of Mali]] (''Direction nationale des Bibliothèques et de la Documentation'') |[[بماکو]] | |align="right"|[http://www.maliculture.net/index.php?option=com_content&task=view&id=86&Itemid=120] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023024217/http://www.maliculture.net/index.php?option=com_content&task=view&id=86&Itemid=120 |date=2012-10-23 }} |- |{{flagicon|Malta}} |[[مالٹا]] |[[National Library of Malta]] |[[والیٹا]] | |align="right"|[http://www.libraries-archives.gov.mt/nlm/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025170404/http://www.libraries-archives.gov.mt/nlm/index.htm |date=2005-10-25 }} |- |{{flagicon|Marshall Islands}} |[[مارشل جزیرے]] |[[Alele Museum, Library and National Archives]] |[[ماجورو]] | |align="right"|[http://members.tripod.com/~alelemuseum/Index.html] |- |{{flagicon|Mauritania}} |[[موریتانیہ]] |[[National Library of Mauritania]] (''Bibliothèque nationale de Mauritanie'') |[[نواکشوط]] | |align="right"|[http://www.mauritania.mr/fr/index.php?service=5&id=2668] |- |{{flagicon|Mauritius}} |[[موریشس]] |[[National Library of Mauritius]] |[[پورٹ لوئس]] | |align="right"|[http://www.gov.mu/portal/sites/ncb/mac/nlibrary/index.html] |- |rowspan=2|{{flagicon|Mexico}} |rowspan=2|[[میکسیکو]] |[[National Library of Mexico]] (''Biblioteca Nacional de México'') |rowspan=2|[[میکسیکو شہر]] | |align="right"|[http://bnm.unam.mx/] |- |[[National Newspaper and Periodicals Library of Mexico]] (''Hemeroteca Nacional de México'') | |align="right"|[http://biblional.bibliog.unam.mx/hem/hemeroteca.html] |- |{{flagicon|Federated States of Micronesia}} |[[ریاستہائے وفاقیہ مائکرونیشیا]] | | | | |- |{{flagicon|Moldova}} |[[مالدووا]] |[[National Library of Moldova]] (''Biblioteca Naţională a Republicii Moldova'') |[[کیشیناو]] | |align="right"|[http://www.bnrm.md/] |- |{{flagicon|Monaco}} |[[موناکو]] |[[Louis Notari Library]] (''Bibliothèque Louis Notari'') |[[موناکو]] | |align="right"|[http://www.monaco-mairie.mc/06_culture/mediat/mediat_bs.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030511104836/http://www.monaco-mairie.mc/06_culture/mediat/mediat_bs.php |date=2003-05-11 }} |- |{{flagicon|Mongolia}} |[[منگولیا]] |[[National Library of Mongolia]] |[[اولان باتور]] | |align="right"|[http://www.mongoliacenter.org/library/index.php?option=com_content&task=view&id=33&Itemid=61] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722071543/http://www.mongoliacenter.org/library/index.php?option=com_content&task=view&id=33&Itemid=61 |date=2011-07-22 }} |- |{{flagicon|Montenegro}} |[[مونٹینیگرو]] |[[National Library of Montenegro "Djurdje Crnojevic"]] (''Национална библиотека Црне Горе "Ђурђе Црнојевић"'') |[[سیتینیے]] | |align="right"|[http://www.cnb.me/] |- |{{flagicon|Morocco}} |[[مراکش]] |[[General Library and Archives]] (''Bibliothèque Générale et Archives'' <br />= المكتبة الوطنية للمملكة المغربية)<!-- without the manual <br />, the word order is mixed up by an automatic carriage return--> |[[رباط (شہر)]] and [[تطوان]] | |align="right"|[http://www.minculture.gov.ma/fr/Biblioth%E8que%20G%E9n%E9rale%20et%20Archives%20de%20Rabat.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090614130047/http://www.minculture.gov.ma/fr/Biblioth%E8que%20G%E9n%E9rale%20et%20Archives%20de%20Rabat.htm |date=2009-06-14 }} |- |{{flagicon|Mozambique}} |[[موزمبیق]] |[[National Library of Mozambique]] (''Biblioteca Nacional de Moçambique'') |[[ماپوتو]] | |align="right"|[http://www.mec.gov.mz/dep.php?sub_id=94] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060519084228/http://www.mec.gov.mz/dep.php?sub_id=94 |date=2006-05-19 }} |} === N === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Namibia}} |[[نمیبیا]] |[[National Library of Namibia]] |[[ونڈہوک]] | |align="right"|[http://www.nln.gov.na/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100423063128/http://www.nln.gov.na/ |date=2010-04-23 }} |- |{{flagicon|Nauru}} |[[ناورو]] | | | | |- |{{flagicon|Nepal}} |[[نیپال]] |[[Nepal National Library]] |[[Pulchowk]], [[للتپور ضلع، نیپال|Lalitpur]] | |align="right"|[http://www.nnl.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100124025616/http://nnl.gov.np/ |date=2010-01-24 }} |- |{{flagicon|Netherlands}} |[[نیدرلینڈز]] |[[Koninklijke Bibliotheek, National Library of the Netherlands|Koninklijke Bibliotheek]] [National Library of the Netherlands ''or'' Dutch Royal Library] |[[ہیگ]] | |align="right"|[http://www.kb.nl/index-en.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070105065056/http://www.kb.nl/index-en.html |date=2007-01-05 }} |- |{{flagicon|Aruba}} |♦ [[اروبا]] |[[Aruba National Library]] (''Biblioteca Nacional Aruba'') |[[اورنجسٹیڈ، اروبا|Oranjestad]] | |align="right"|[http://www.bibliotecanacional.aw/]({{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150302085005/http://www.bibliotecanacional.aw/ |date=2015-03-02 }}) |- |{{flagicon|New Zealand}} |[[نیوزی لینڈ]] |[[National Library of New Zealand]] = ''Te Puna Mātauranga o Aotearoa'' |[[ویلنگٹن]] | |align="right"|[http://www.natlib.govt.nz/] |- |{{flagicon|Cook Islands}} |♦ [[کک جزیرے]] |[[National Library of the Cook Islands]]<br />[[Cook Islands Library and Museum Society]] |[[Rarotonga]] | |align="right"|[http://www.mocd.gov.ck/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=23&Itemid=87] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208062209/http://www.mocd.gov.ck/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=23&Itemid=87 |date=2011-12-08 }} |- |rowspan=2|{{flagicon|Nicaragua}} |rowspan=2|[[نکاراگوا]] |[[National Library of Nicaragua Rubén Darío]] (''Biblioteca Nacional de Nicaragua Rubén Darío'') |[[ماناگوا]] | |align="right"|[http://www.bnrd.gob.ni/] |- |[[National Health Library]] (''Biblioteca Nacional de Salud'') |[[ماناگوا]] | |align="right"|[http://www.minsa.gob.ni/bns/indexbns.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061114161407/http://www.minsa.gob.ni/bns/indexbns.php |date=2006-11-14 }} |- |{{flagicon|Niger}} |[[نائجر]] |[[Direction of the National Archives of Niger]] (''Direction des Archives nationales du Niger'') |[[نیامی]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Nigeria}} |[[نائجیریا]] |[[National Library of Nigeria]] |[[لاگوس]] | |align="right"|[http://www.nlbn.org/index.html] |- | |''[[شمال]]...'' |{{arrow}} see under the second word | | | |- |{{flagicon|Norway}} |[[ناروے]] |[[National Library of Norway]] (''Nasjonalbiblioteket'') |[[اوسلو]] and [[Mo i Rana]] | |align="right"|[http://www.nb.no/] |} === O === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Oman}} |[[سلطنت عمان]] |[[Sultan Qaboos University Library]] |[[مسقط|Muscat]] | |align="right"|[http://www.squ.edu.om/mainlibrary/tabid/1337/Default.aspx] |} === P === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Pakistan}} |[[پاکستان]] |[[قومی ک‏‏تب خانہ پاکستان]] |[[اسلام آباد]] | |align="right"|[http://www.nlp.gov.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151215044747/http://www.nlp.gov.pk/ |date=2015-12-15 }} |- |{{flagicon|Palau}} |[[پلاؤ]] |[[Palau Community College Library]] |[[کورور]] | |align="right"|[http://www.palau.edu/library.htm/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130805212352/http://www.palau.edu/library.htm/ |date=2013-08-05 }} |- |{{flagicon|Panama}} |[[پاناما]] |[[National Library of Panama]] (''Biblioteca Nacional de Panamá'') |[[پاناما شہر]] | |align="right"|[http://www.binal.ac.pa/] |- |{{flagicon|Papua New Guinea}} |[[پاپوا نیو گنی]] |[[National Library of Papua New Guinea]] |[[بوروکو]] | |align="right"|[http://www.dg.com.pg/~ola] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021127174311/http://www.dg.com.pg/~ola |date=2002-11-27 }} |- |rowspan=2|{{flagicon|Paraguay}} |rowspan=2|[[پیراگوئے]] |[[National Library of Paraguay]] (''Biblioteca Nacional del Paraguay'') |[[اسونسیون]] | |align="right"|[http://www.bibliotecanacional.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217010751/http://www.bibliotecanacional.org/ |date=2014-12-17 }} |- |[[National Library of Agriculture (Paraguay)]] (''Biblioteca nacional de Agricultura'') |[[اسونسیون]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Peru}} |[[پیرو]] |[[Biblioteca Nacional del Perú]] [National Library of Peru ''or'' Peruvian National Library] |[[لیما]] ||Yes<ref>{{cite web |url=http://www.bnp.gob.pe/portalbnp/pdf/ley26905.pdf |format=pdf |title=Ley de Depósito Legal en la Biblioteca Nacional del Perú |accessdate=9 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023021/https://www.bnp.gob.pe/portalbnp/pdf/ley26905.pdf |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> |align="right"|[http://bvirtual.bnp.gob.pe/] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130416094730/http://bvirtual.bnp.gob.pe/ |date=2013-04-16 }} |- |{{flagicon|Philippines}} |[[فلپائن]] |[[National Library of the Philippines]] (''Pambansang Aklatan ng Pilipinas'') |[[منیلا]] | |align="right"|[http://web.nlp.gov.ph] |- |rowspan=2|{{flagicon|Poland}} |rowspan=2|[[پولینڈ]] |[[National Library of Poland]] [''Biblioteka Narodowa''] |[[وارسا]] | |align="right"|[http://www.bn.org.pl] |- |[[Jagiellonian Library]] [''Biblioteka Jagiellońska''] |[[کراکوف]] | |align="right"|[http://www.bj.uj.edu.pl/index_en.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203021846/http://www.bj.uj.edu.pl/index_en.php |date=2010-02-03 }} |- |{{flagicon|Portugal}} |[[پرتگال]] |[[Biblioteca Nacional de Portugal]] [National Library of Portugal ''or'' Portuguese National Library] |[[لزبن]] | |align="right"|[http://www.bn.pt/] |} === Q === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Qatar}} |[[قطر]] |[[Qatar National Library]] |[[دوحہ]] | |align="right"|[http://www.qnl.qa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211226121059/https://qnl.qa/ |date=2021-12-26 }} |- |{{flagicon|Quebec}} |''[[کیوبیک]]'' |{{arrow}} see under ''[[#C|Canada]]'' | | | |} === R === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Romania}} |[[رومانیہ]] |[[National Library of Romania]] (''Biblioteca Naţională a României'') |[[بخارسٹ]] | |align="right"|[http://www.bibnat.ro] |- |rowspan=3|{{flagicon|Russia}} |rowspan=3|[[روس]] |[[Russian State Library]] (Российская Государственная Библиотека) |[[ماسکو]] | |align="right"|[http://www.rsl.ru] |- |[[قومی لائبریری، روس]] (Российская Национальная Библиотека) |[[سینٹ پیٹرز برگ]] | |align="right"|[http://www.nlr.ru] |- |[[Boris Yeltsin Presidential Library]] (Президентская библиотека имени Б.Н.Ельцина) |[[سینٹ پیٹرز برگ]] | |align="right"|[http://www.prlib.ru/en-us/] |- |{{flagicon|Tatarstan}} |♦ [[تاتارستان]] |[[National Library of the Republic of Tatarstan]] (Татарстан Республикасы Милли китапханәсендә = Национальная Библиотека Республики Татарстан) |[[قازان]] | |align="right"|[http://kitaphane.tatr.ru/eng/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304002829/http://kitaphane.tatr.ru/eng/ |date=2016-03-04 }} |- |{{flagicon|Rwanda}} |[[روانڈا]] |[[National Library of Rwanda]] (''Bibliothèque nationale du Rwanda'') |[[کیگالی]] | |align="right"|[https://web.archive.org/web/20040922025752/http://www.ebad.ucad.sn/sites_heberges/manifestations/colloque_BN_2003/tableau%201%20identification.doc] |} === S === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} |[[سینٹ کیٹز و ناویس]] |[[Charles A. Halbert Public Library]] |[[باسیتیر]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Saint Lucia}} |[[سینٹ لوسیا]] |[[Central Library of Saint Lucia]] |[[کاستریس]] | |align="right"|[http://157.150.195.47/Depts/dhl/deplib/countries/luci.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030607080013/http://157.150.195.47/Depts/dhl/deplib/countries/luci.htm |date=2003-06-07 }} |- |{{flagicon|Saint Vincent and the Grenadines}} |[[سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز]] |[[Kingstown Public Library]] |[[کنگز ٹاؤن]] | |align="right"|[http://www.education.gov.vc/index.php?option=com_content&view=article&id=36&Itemid=45] {{Webarchive|url=https://archive.is/20130421185533/http://www.education.gov.vc/index.php?option=com_content&view=article&id=36&Itemid=45 |date=2013-04-21 }} |- |{{flagicon|Samoa}} |[[سامووا]] |[[Nelson Memorial Public Library]] |[[آپیا]] | | |- |{{flagicon|San Marino}} |[[سان مارینو]] |[[National Library and Book Patrimony]] (''Biblioteca di Stato e Beni Librari'') |[[سان مارینو]] | |align="right"| |- |{{flagicon|São Tomé and Príncipe}} |[[ساؤ ٹومے و پرنسپے]] |[[Library of the National Assembly]] (''Assembleia Nacional Biblioteca'') |[[ساؤ ٹومے]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Saudi Arabia}} |[[سعودی عرب]] |[[King Fahad National Library]] (مكٺبة الملك فهد الوطنية) |[[ریاض]] | |align="right"|[http://www.kfnl.gov.sa/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070109051855/http://www.kfnl.gov.sa/ |date=2007-01-09 }} |- |{{flagicon|Scotland}} |''[[اسکاٹ لینڈ]]'' |{{arrow}} see under ''[[#U|United Kingdom]]'' | | | |- |{{flagicon|Senegal}} |[[سینیگال]] |[[National Library of Senegal]] (''Bibliothèque nationale du Sénégal, Bibliothèque des Archives nationales du Sénégal'') |[[ڈاکار]] | |align="right"|[http://www.archivesdusenegal.gouv.sn/biblio.html] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20120718233246/www.archivesdusenegal.gouv.sn/biblio.html |date=2012-07-18 }} |- |rowspan=2|{{flagicon|Serbia}} |rowspan=2|[[سربیا]] |[[National Library of Serbia]] (Народна библиотека Србије) |[[بلغراد]] | |align="right"|[http://www.nb.rs/index.php?change_lang=en] |- |Library of [[Matica srpska]] (''Biblioteka Matice srpske'') |[[نووی ساد]] | |align="right"|[http://www.bms.ns.ac.rs/bmseng101.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200802211008/http://www.bms.ns.ac.rs/bmseng101.htm |date=2020-08-02 }} |- |{{flagicon|Seychelles}} |[[سیچیلیس]] |[[National Library of the Seychelles]] |[[ماہے|Mahé]] | |align="right"|[http://www.national-library.edu.sc/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090826085645/http://www.national-library.edu.sc/ |date=2009-08-26 }} |- |{{flagicon|Sierra Leone}} |[[سیرالیون]] |[[Sierra Leone Library Board]] |[[فری ٹاؤن]] | |align="right"|[http://www.encompassculture.com/readinggroups/africa@21/africa@21partners/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050728115954/http://www.encompassculture.com/readinggroups/africa@21/africa@21partners/ |date=2005-07-28 }} |- |{{flagicon|Singapore}} |[[سنگاپور]] |[[National Library, Singapore]] |[[سنگاپور]] | |align="right"|[http://www.nl.sg/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820011359/http://www.nl.sg/ |date=2011-08-20 }} |- |{{flagicon|Slovakia}} |[[سلوواکیہ]] |[[Slovak National Library]] (''Slovenská národná knižnica'') |[[مارٹن، سلوواکیہ|Martin]] | |align="right"|[http://www.snk.sk/] |- |{{flagicon|Slovenia}} |[[سلووینیا]] |[[Narodna in univerzitetna knjižnica]] [National and University Library] |[[لیوبلیانا]] | |align="right"|[http://www.nuk.uni-lj.si] |- |{{flagicon|Solomon Islands}} |[[سولومن جزیرے]] |[[National Library Service of the Solomon Islands]] |[[ہونیارا]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Somalia}} |[[صومالیہ]] |[[National Library of Somalia]] |[[موغادیشو]] | |align="right"|[http://www.uneca.org/Library/Library_associations.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630023212/http://www.uneca.org/library/library_associations.htm |date=2012-06-30 }} |- | |''[[جنوب]]...'' |{{arrow}} see under the second word, with the two exceptions below | | | |- |{{flagicon|South Africa}} |[[جنوبی افریقا]] |[[National Library of South Africa]] = ''Nasionale Biblioteek van Suid Afrika'' |[[پریٹوریا]] and [[کیپ ٹاؤن]] | |align="right"|[http://www.nlsa.ac.za/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061101190133/http://www.nlsa.ac.za/ |date=2006-11-01 }} |- |{{flagicon|South Sudan}} |[[جنوبی سوڈان]] | | | | |- |{{flagicon|Spain}} |[[ہسپانیہ]] |[[Biblioteca Nacional de España]] |[[میدرد]] | |align="right"|[http://www.bne.es/] |- |{{flagicon|Catalonia}} |♦ [[کاتالونیا]] |[[National Library of Catalonia]] (''Biblioteca de Catalunya'') |[[برشلونہ]] | |align="right"|[http://www.bnc.cat/] |- |{{flagicon|Sri Lanka}} |[[سری لنکا]] |[[National Library of Sri Lanka]] |[[کولمبو]] | |align="right"|[http://www.natlib.lk/] |- |{{flagicon|Republika Srpska}} |''[[سرپسکیا]]'' |{{arrow}} see under ''[[#B|Bosnia and Herzegovina]]'' | | | |- |{{flagicon|Sudan}} |[[سوڈان]] |[[Sudan Library]] |[[خرطوم]] | |align="right"|[http://www.uofk.edu/index.php?id=37] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100406080805/http://www.uofk.edu/index.php?id=37 |date=2010-04-06 }} |- |{{flagicon|Suriname}} |[[سرینام]] |[No national library, but database available] | | |align="right"|[http://www.nationallibrary.sr/website/home.asp?menuid=96] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061030135838/http://www.nationallibrary.sr/website/home.asp?menuid=96 |date=2006-10-30 }} |- |{{flagicon|Swaziland}} |[[سوازی لینڈ]] |[[Swaziland National Library Service]] |[[مبابنے]] | |align="right"|[http://www.gov.sz/home.asp?pid=763] |- |{{flagicon|Sweden}} |[[سویڈن]] |[[National Library of Sweden]] (''Kungliga biblioteket'') |[[اسٹاک ہوم]] |Yes |align="right"|[http://www.kb.se/hjalp/english/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518124938/http://www.kb.se/hjalp/english/ |date=2008-05-18 }} |- |{{flagicon|Switzerland}} |[[سویٹزرلینڈ]] |[[Swiss National Library]] (''Schweizerische Nationalbibliothek'' = ''Bibliothèque nationale suisse'' = ''Biblioteca nazionale svizzera'' = ''Biblioteca naziunala svizra'') |[[برن]] | |align="right"|[http://www.nb.admin.ch/index.html?lang=en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150323132912/http://www.nb.admin.ch/index.html?lang=en |date=2015-03-23 }} |- |{{flagicon|Syria}} |[[شام]] |[[Al-Assad National Library]] (مكتبة الأسد الوطنية) |[[دمشق]] | |align="right"|[http://www.alassad-library.gov.sy/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516072038/http://www.alassad-library.gov.sy/ |date=2008-05-16 }} |} === T === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Taiwan}} |''[[جمہوریۂ چین|Republic of China (Taiwan)]]'' |{{arrow}} see under ''[[#Other States|Other States]]'' | | | |- |{{flagicon|Tajikistan}} |[[تاجکستان]] |[[National Firdoussi Library]] (Национальная Библиотека Республики Таджикистан имени Абулькасыма Фирдавси) |[[دوشنبہ]] | |align="right"|[http://www.nlrt.tj/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090710011715/http://www.nlrt.tj/ |date=2009-07-10 }} |- |{{flagicon|Tanzania}} |[[تنزانیہ]] |[[National Central Library (Dar es Salaam)|National Central Library]] / [[Tanzania Library Services Board]] = ''Bodi Ya Huduma Za Maktaba Tanzania'' |[[دارالسلام]] | |align="right"|[http://www.tlsb.or.tz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210124163659/http://www.tlsb.or.tz/ |date=2021-01-24 }} |- |{{flagicon|Tatarstan}} |''[[تاتارستان]]'' |{{arrow}} see under ''[[#R|Russia]]'' | | | |- |{{flagicon|Thailand}} |[[تھائی لینڈ]] |[[National Library of Thailand]] (หอสมุดแห่งชาติ) |[[بینکاک]] | |align="right"|[http://www.nlt.go.th/] |- |{{flagicon|Togo}} |[[ٹوگو]] |[[National Library of Togo]] (''Bibliothèque nationale du Togo'') |[[لومے]] | |align="right"|[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DEPOLIB/0,,contentMDK:64018535~menuPK:50015209~nHighlightIndex:2~pagePK:64032996~piPK:64027952~theSitePK:285317,00.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416162338/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DEPOLIB/0,,contentMDK:64018535~menuPK:50015209~nHighlightIndex:2~pagePK:64032996~piPK:64027952~theSitePK:285317,00.html |date=2009-04-16 }} |- |{{flagicon|Tonga}} |[[ٹونگا]] | | | | |- |{{flagicon|Trinidad and Tobago}} |[[ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو]] |[[National Library and Information System]] |[[پورٹ آف اسپین]] | |align="right"|[http://www.nalis.gov.tt/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080906131804/http://www.nalis.gov.tt/ |date=2008-09-06 }} |- |{{flagicon|Tunisia}} |[[تونس]] |[[National Library of Tunisia]] (''Bibliothèque nationale de Tunisie'' = المكتبة الوطنية التونسية) |[[تونس شہر]] | |align="right"|[http://www.bibliotheque.nat.tn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051024023417/http://www.bibliotheque.nat.tn/ |date=2005-10-24 }} |- |rowspan="2"|{{flagicon|Turkey}} |rowspan="2"|[[ترکی]] |[[National Library of Turkey]] (''Milli Kütüphane'') |[[انقرہ]] | |align="right"|[http://www.mkutup.gov.tr/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103193035/http://www.mkutup.gov.tr/ |date=2007-01-03 }} |- |[[National Library of İzmir]] (''İzmir Milli Kütüphanesi'') |[[ازمیر]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Turkmenistan}} |[[ترکمانستان]] |[[National Library of Turkmenistan]] |[[اشک آباد]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Tuvalu}} |[[تووالو]] |[[National Library and Archives of Tuvalu]] |[[فونافوندی]] | |align="right"| |} === U === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Uganda}} | [[یوگنڈا]] |[[National Library of Uganda]] |[[کمپالیا]] | |align="right"|[http://www.nlu.go.ug/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201161123/http://www.nlu.go.ug/ |date=2009-12-01 }} |- |{{flagicon|Ukraine}} | [[یوکرین]] |[[Vernadsky National Library of Ukraine]] (Національна бібліотека України імені В.І. Вернадського) |[[کیف]] | |align="right"|[http://www.nbuv.gov.ua/] |- |{{flagicon|United Arab Emirates}} | [[متحدہ عرب امارات]] |[[Cultural Foundation National Library]] |[[ابوظہبی (شہر)]] | |align="right"|[http://www.adach.ae/en/default.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310082313/http://www.adach.ae/en/default.aspx |date=2011-03-10 }} |- | rowspan=7|{{flagicon|United Kingdom}} |[[برطانیہ]] |[[British Library]] |[[لندن]] and [[Boston Spa]] ([[Wetherby]]) |Yes |align="right"|[http://www.bl.uk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326213518/http://www.bl.uk/ |date=2012-03-26 }} |- ||{{flagicon|Scotland}}[[اسکاٹ لینڈ]] |[[National Library of Scotland]] |[[ایڈنبرا]] |Yes |align="right"|[http://www.nls.uk/] |- ||{{flagicon|Wales}}[[ویلز]] |[[National Library of Wales]] (''Llyfrgell Genedlaethol Cymru'') |[[ایبرسٹویتھ]] |Yes |align="right"|[http://www.llgc.org.uk/] |- ||{{flagicon|Bermuda}}[[برمودا]] |[[Bermuda National Library]] |[[ہیملٹن (برمودا)|Hamilton]] | |align="right"|[http://www.bermudanationallibrary.bm/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080215204632/http://www.bermudanationallibrary.bm/ |date=2008-02-15 }} |- ||{{flagicon|British Virgin Islands}}|[[برطانوی ورجن جزیرے|Virgin Islands, British]] ||[[Library Services Department]] |[[روڈ ٹاون]] | |align="right"|[http://www.bvi.gov.vg/products.asp?iProd=31&iCat=12&hierarchy=0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070507200947/http://www.bvi.gov.vg/products.asp?iProd=31&iCat=12&hierarchy=0 |date=2007-05-07 }} |- ||{{flagicon|Isle of Man}}[[آئل آف مین]] |[[National Library and Archives]] ([[Manx National Heritage]]) |[[ڈگلس، آئل آف مین|ڈگلس]] | |align="right"|[http://www.gov.im/mnh/heritage/library/nationalLibrary.xml] |- ||{{flagicon|Jersey}}[[جرزی]] |[[Jersey Library]] |[[سینٹ ہیلیر]] | |align="right"|[http://www.gov.je/ESC/Lifelong+Learning/Libraries/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516202108/http://www.gov.je/ESC/Lifelong+Learning/Libraries/ |date=2008-05-16 }} |- |rowspan=5|{{flagicon|United States}} |rowspan=5|[[ریاستہائے متحدہ امریکا]] |[[ک‏‏تب خانہ کانگریس]] (''[[درحقیقت]]'') |[[واشنگٹن ڈی سی]] |Yes |align="right"|[http://www.loc.gov/] |- ||[[National Library of Medicine]] |[[بیتھسڈا، میری لینڈ|Bethesda]] | |align="right"|[http://www.nlm.nih.gov/] |- ||[[National Agricultural Library]] |[[Beltsville, Maryland|Beltsville]] | |align="right"|[http://www.nal.usda.gov/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612005150/http://www.nal.usda.gov/ |date=2010-06-12 }} |- ||[[National Library of Education (United States)|National Library of Education]] |[[واشنگٹن ڈی سی]] | |align="right"|[http://ies.ed.gov/ncee/projects/nat_ed_library.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915124642/http://ies.ed.gov/ncee/projects/nat_ed_library.asp |date=2008-09-15 }} |- ||[[National Transportation Library]] |[[واشنگٹن ڈی سی]] | |align="right"|[http://ntl.bts.gov/] |- |{{flagicon|Uruguay}} |[[یوراگوئے]] |[[National Library of Uruguay]] (''Biblioteca Nacional del Uruguay'') |[[مونٹیویڈیو]] | |align="right"|[http://www.bibna.gub.uy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707160758/http://www.bibna.gub.uy/ |date=2007-07-07 }} |- |{{flagicon|Uzbekistan}} |[[ازبکستان]] |[[National Library of Uzbekistan]] |[[تاشقند]] | |align="right"|[http://www.natlib.uz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071116193809/http://www.natlib.uz/ |date=2007-11-16 }} |} === V === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Vanuatu}} |[[وانواتو]] |[[National Library of Vanuatu]] |[[پورٹ ولا]] | |align="right"|[http://www.vanuatuculture.org/site-bm2/library/index.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091123201942/http://www.vanuatuculture.org/site-bm2/library/index.shtml |date=2009-11-23 }} |- |{{flagicon|Vatican City}} |[[ویٹیکن سٹی]] |[[Vatican Library]] (''Biblioteca Apostolica Vaticana'') |[[ویٹیکن سٹی]] | |align="right"|[http://www.vaticanlibrary.va/home.php?ling=eng] |- |{{flagicon|Venezuela}} |[[وینیزویلا]] |[[National Library of Venezuela]] (''Biblioteca Nacional de Venezuela'') |[[کراکس]] | |align="right"|[http://www.bnv.gob.ve/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090118083824/http://www.bnv.gob.ve/ |date=2009-01-18 }} |- |{{flagicon|Vietnam}} |[[ویتنام]] |[[National Library of Vietnam]] (Thư Viện Quốc Gia Việt Nam) |[[ہنوئی]] | |align="right"|[http://www.nlv.gov.vn/] |} === W === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Wales}} |''[[ویلز]]'' |{{arrow}} see under ''[[#U|United Kingdom]]'' | | | |} === Y === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Yemen}} |[[یمن]] |[[National Library of Yemen]] |[[عدن]] | | |} === Z === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Zambia}} |[[زیمبیا]] |[[Zambia Library Service]] |[[لوساکا]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Zimbabwe}} |[[زمبابوے]] |[[National Archives of Zimbabwe Library]] |[[ہرارے]]? | |align="right"|[http://www.moha.gov.zw/index.php?link=naz_library] |} === ہور حیثیت === {| class="wikitable" style="width:98%" |- bgcolor=87ceeb ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | ویب سائٹ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Abkhazia}} |[[ابخازيا]] |[[I.G. Papaskir National Library of Abkhazia]] |[[سخومی]] | |- |{{flagicon|Kosovo}} |[[کوسووہ]] |[[National and University Library of Kosovo]] (''Biblioteka Kombëtare dhe Universitare e Kosovës'') |[[پریسٹینا]] |align="right"|[http://www.biblioteka-ks.org/index.php] |- |{{flagicon|Northern_Cyprus}} |[[ترک جمہوریہ شمالی قبرص]] |[[National Library of Northern Cyprus]] (''Milli Kütüphane'') |[[نیکوسیا]] |align="right"|[http://mkutup.mebnet.net/] |- |{{flagicon|Republic of China}} |[[جمہوریۂ چین|Republic of China (Taiwan)]] |Bureau of International Exchange of Publications (also known as the [[National Central Library]], 國家圖書館) |[[تائپے]] |align="right"|[http://www.ncl.edu.tw/mp.asp?mp=5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513163836/http://www.ncl.edu.tw/mp.asp?mp=5 |date=2013-05-13 }} |} == ریاستی کت‏ب خانے == A state library is established by a [[وفاقی ریاست|state]] to serve as the preeminent repository of information for that region. === [[آسٹریلیا]] === * ''[[ACT Heritage Library]]'' * ''[[Northern Territory Library]]'' * [[State Library of New South Wales]] * [[State Library of Queensland]] * [[State Library of South Australia]] * [[State Library of Tasmania]] * [[State Library of Victoria]] * [[State Library of Western Australia]] === [[جرمنی]] === {{Main|State libraries of Germany}} * [[Bavarian State Library]], [[میونخ]] * [[Central and Regional Library of Berlin]], [[برلن]] * [[Göttingen State and University Library]], [[Göttingen]] * [[Hessian State Library]], [[Wiesbaden]] * [[Saxon State Library]], [[ڈریسڈن]] * [[Württemberg State Library]], [[شٹوٹگارٹ]] === [[بھارت]] === * [[Asafia State Library]] * [[North Bengal State Library]] * [[State Central Library, Kerala]] === [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] === {{Main|List of U.S. state libraries and archives}} == ہور ویکھو == * [[کتب خانےآں د‏‏ی لسٹ]] * [[List of libraries by country]] * [[قومی دستاویزات مراکز د‏‏ی لسٹ]] * [[Staatsbibliothek]] * [[The European Library]] == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * {{cite web| url=http://www.ifla.org/national-libraries| title=National Libraries Section| publisher=International Federation of Library Associations and Institutions (IFLA)| accessdate=2014-04-01| archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023011/https://www.ifla.org/national-libraries%20| archivedate=2018-12-26| url-status=live}} * {{cite web | archiveurl=https://web.archive.org/web/20081218060204/http://www.ifla.org/VI/2/p2/national-libraries.htm | title=National Libraries of the World: Address List| publisher= International Federation of Library Associations and Institutions| url=http://www.ifla.org/VI/2/p2/national-libraries.htm |archivedate=2008-12-18}} Note: the IFLA now links to the Wikipedia list above (partly edited by IFLA members) instead of maintaining its own list, see also the [http://www.ifla.org/files/assets/national-libraries/annual-report/2009.pdf Annual Report 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034655/http://www.ifla.org/files/assets/national-libraries/annual-report/2009.pdf |date=2015-09-24 }} of the National Libraries Section. * {{cite web | url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/access-to-knowledge/libraries/ | title=UNESCO Libraries portal | publisher=[[یونیسکو]] | accessdate=2014-02-01}} [[گٹھ:تنظیماں د‏‏ی فہارست]] [[گٹھ:قومی کت‏ب خانے]] [[گٹھ:کتب خانےآں د‏‏ی فہارست]] aoqv433wz0wankurl0zwiyv75t90m8y 0 92257 706691 664081 2026-05-01T03:51:29Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706691 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title =26 نومبر 2008ء ممبئی وچ دہشت گردی د‏‏ی کاروائیاں | image = 2008 Mumbai attacks.svg | caption = متاثرہ تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی نشاندہی | location = [[ممبئی]]، [[بھارت]] | date = 26 November 2008, 9:20&nbsp;pm<ref name="nytimes-latest">{{cite news |agency=مشترکہ ناشرین |url=http://www.nytimes.com/aponline/world/AP-AS-India-Shooting.html?_r=1&hp |title=فضائی ادارے دے تقریبا{{دوزبر}} اراکین نو‏‏ں اوبرائے ہوٹل تو‏ں کڈ لیا گیا۔ |publisher=نیویارک ٹائمز |date=2008-11-28 |accessdate=2008-11-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072448/https://www.nytimes.com/aponline/world/AP-AS-India-Shooting.html?_r=1&hp%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live }}</ref> — 29 نومبر، 2008ء [حالے تک جاری] | timezone = انڈیا دا معیاری وقت، [[متناسق عالمی وقت]] +5:30 | type = بمباری، فائرنگ، یرغمال]]<ref>{{cite news |title=بھارت وچ دہشت گردی، 101 افراد جاں بحق |url=http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-mumbai27-2008nov27,0,3094137.story |publisher=لاس اینجلس ٹائمز |date=2008-11-27 |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072450/https://www.latimes.com/ |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | fatalities = 195<ref name="AP1129">{{cite news |url=http://news.yahoo.com/s/ap/20081129/ap_on_re_as/as_india_shooting;_ylt=AmhYlpT4ob.SmmkCYH5qZCb9xg8F |date=2008-11-29 |title=بھارتی فوج نے ممبئی دے آخری دہشت گرد نو‏‏ں وی مار دتا |publisher=متفقہ ناشرین |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072500/https://news.yahoo.com/s/ap/20081129/ap_on_re_as/as_india_shooting |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | injuries = 327+<ref name="CNN-28th">{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/28/india.attacks/index.html |date=2008-11-27 |title=ممبئی دہشت گردی وچ یہودی دے ربی تے اُنہاں د‏‏ی اہلیہ جاں بحق |publisher=سی این این |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072456/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/28/india.attacks/index.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | susperps =پاکستان وچ دہشتگرداں کی | weapons = آر ڈی ایکس، اے دے سینتالیس (AK 47) تے دستی بم<ref name="mumbaiattack-toi" /> }} [[نومبر]]، [[2008ء]] [[ممبئی]]، [[بھارت]] وچ [[دہشت گردی]] د‏‏ی کاروائیاں، دس کاروائیاں دا تسلسل اے جنہاں دا آغاز 26 نومبر، 2008ء نو‏‏ں [[بھارت]] دے [[معاشی]] [[راجگڑھ]] تے سب تو‏ں وڈے شہر [[ممبئی]] وچ ہويا تے 29 نومبر تک وی انہاں دہشت گرداں دا مکمل طور اُتے قلع قمع نئيں کيتا جاس دا۔<ref name="CNN">{{cite news|title=ممبئی دے ہنگامےآں وچ ہلاک ہونے والےآں د‏‏ی تعداد|publisher=سی این این|date=2008-11-26|url=http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/26/india.attacks/index.html|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072447/http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/26/india.attacks/index.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> [[خبراں]] دے مطابق انہاں واقعات وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک سو پچیانوے (195) افراد<ref name="AP1129" /> بشمول بائیس غیر ملکیو‏ں دے جاں بحق ہونے د‏‏ی تصدیق ہوئی اے تے تن سو ستائیس (327) افراد زخمی ہوئے۔<ref name="CNN-28th" /><ref>{{Citation|url=http://www.nytimes.com/2008/11/29/world/asia/29mumbai.html?hp|newspaper=نیویارک ٹائمز|date=28 November 2008|title=ممبئی ہوٹل دے نزدیک جنگ}}</ref> دہشت گردی د‏‏ی اٹھ کاروائیاں ممبئی دے جنوبی حصے وچ ہوئیاں، جنہاں وچ ہجوم دے لحاظ تو‏ں مصروف ترین چھتر پتی شیواجی ٹرمینس نامی ریلوے اسٹیشن، دو فائیو اسٹار ہوٹل جنہاں وچ مشہور{{زیر}} زمانہ اوبرائے ٹرائیڈینٹ تے ممبئی گیٹ وے دے نزدیک واقع [[تاج محل]] پیلیس اینڈ ٹاورز شامل نيں، لیوپولڈ کیفے جو سیاحت دے لئی اک معروف ریسٹورنٹ اے، کاما اسپتال، یہودیاں دے مرکز نریمان ہاؤس، میٹرو ایڈلبس مووی سیٹر تے پولیس ہیڈ کوارٹرز، جتھے پولیس دے تن کلیدی منصب دار بشمول انسداد{{زیر}} دہشت گردی دے سربراہ، نو‏‏ں [[فائرنگ]] کرکے قتل کر دتا گیا جدو‏ں کہ دہشت گردی دا نواں واقعہ [[ولے پارلے]] وچ ہوائی اڈے دے نیڑے اک ٹیکسی وچ بم دھماکا سی۔ اُتے ہن تک ایہ تعین نئيں کيتا جاس دا اے ایہ دھماکا [[جنوبی ممبئی]] وچ جاری کاروائیاں دا تسلسل اے یا کوئی وکھ نوعیت دا واقعہ۔<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Mumbai/Cops_clueless_about_Vile_Parle_taxi_blast/articleshow/3767568.cms|title=ولے پارلے ٹیکسی دھماکے دے بارے وچ پولیس غیریقینی دا شکار|publisher=ٹائمز آف انڈیا|date=2008-11-26|accessdate=2008-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226072518/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Cops-clueless-about-Vile-Parle-taxi-blast/articleshow/3766754.cms|archive-date=2018-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106144644/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Cops-clueless-about-Vile-Parle-taxi-blast/articleshow/3766754.cms|archivedate=2019-01-06|url-status=live}}</ref> انہاں کاروائیاں وچ تقریباً{{دوزبر}} پنجاہ تو‏ں سٹھ دہشت گرد ملوث نيں۔{{dubious}} <ref name=Haaretz>{{cite web|title=کیا ممبئی اُتے حملےآں تے دہشت گردی وچ القائدہ ملوث اے ؟|publisher=ہاریٹز|date=2008-11-27|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/1041684.html|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072514/https://www.haaretz.com/hasen/spages/1041684.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> اک غیر معروف تنظیم بنام [[دکن مجاہدین]] نے خبر رساں ادارےآں نو‏‏ں بذریعہ [[برقی خط]] مطلع کيتا اے کہ ایہ کارروائی دکن مجاہدین د‏‏ی تے اوہ اس د‏ی مکمل ذمہ داری قبول کردے نيں۔<ref name="mumbaiattack-toi" /> [[برطانوی]]، [[امریکی]] تے [[یہودی]] افراد نو‏‏ں خاص طور اُتے نشانہ بنانے، مسلح افراد د‏‏ی تعداد، استعمال کردہ اسلحہ دیاں قسماں تے حملےآں د‏‏ی نوعیت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ایہ قیاس آرائیاں د‏‏ی جارہیاں نيں کہ حملہ آوراں دا تعلق بھارت تو‏ں نئيں اے بلکہ ایہ کسی بیرونی اسلامی مجاہدین دے گروہ نال تعلق رکھدے نيں۔<ref name="Whom">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2008/11/28/world/asia/28group.html?_r=2&hp=&pagewanted=all|title=فسطانی حملےآں دے پِچھے کون اے ؟|date=27 نومبر، 2008ء|accessdate=2008|last=کاؤل|first=ایلن|coauthors=Souad Mekhennet|publisher=نیویارک ٹائمز|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072453/https://www.nytimes.com/2008/11/28/world/asia/28group.html?_r=2&hp=&pagewanted=all|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref name="toi_6_foreigners">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Mumbai_attacks_6_foreigners_among_101_dead/articleshow/3761410.cms|title=ممبئی وچ دہشت گرداں دے حملےآں وچ چھ غیر ملکیو‏ں سمیت 101 افراد ہلاک|publisher=ٹائمز آف انڈیا|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072451/https://timesofindia.indiatimes.com/Mumbai_attacks_6_foreigners_among_101_dead/articleshow/3761410.cms%20|archivedate=2018-12-26|access-date=2008-11-27|url-status=live}}</ref><ref name="focus_fen">[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n160999 ممبئی وچ دہشت گردی دے لئی لشکر طیبہ ذمہ دار اے ]</ref> بھارتی [[وزیر اعظم]] [[منموہن سنگھ]] نے قوم تو‏ں خطاب کردے ہوئے کہیا اے کہ ممبئی وچ انہاں دہشت گردی د‏‏ی کاروائیاں وچ بیرونی ہتھ ملوث اے کیونجے اس طرح د‏‏ی کارروائی بغیر کسی بیرونی امداد دے ممکن نئيں۔<ref name="Whom" /> 28 نومبر د‏‏ی صبح ممبئی پولیس نے دعوٰی کيتا اے کہ تاج محل اُتے حملہ کرنے والے تن دہشت گرداں نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا تے اُنہاں نے ایہ اقرار کيتا اے کہ اُنہاں دا تعلق پاکستانی جہادی تنظیم [[لشکرطیبہ]] تو‏ں ا‏‏ے۔<ref name="rescued">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/30_hostages_rescued_from_Oberoi_hotel/articleshow/3767649.cms|title=اوبرائے ہوٹل وچ 30 یرغمالیاں نو‏‏ں بچالیا گیا|date=28 نومبر، 2008ء|accessdate=28 November 2008|publisher=دا ٹائمز آف انڈیا|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072445/https://timesofindia.indiatimes.com/30_hostages_rescued_from_Oberoi_hotel/articleshow/3767649.cms|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> جس تو‏ں ممکنہ طور اُتے پاکستان تے بھارت دے سفارتی تعلقات اُتے بہت برا اثروڈے گا۔ اس تو‏ں پہلے بھارتی مجاہدین نے [[ستمبر]]، [[2008ء]] وچ ممبئی وچ بم دھماکےآں د‏‏ی دھمکی دتی سی۔<ref>{{cite news|url=http://indiatoday.digitaltoday.in/index.php?option=com_content&issueid=71&task=view&id=15328&sectionid=4&Itemid=1|title=بھارتی مجاہدین د‏‏ی جانب تو‏ں ممبئی نو‏‏ں نشانہ بنانے د‏‏ی دھمکی|publisher=انڈیا ٹوڈے|date=2008-09-14|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072443/https://www.indiatoday.in/latest-headlines/story/indian-mujahideen-threatens-to-target-mumbai-29890-2008-09-14|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://blog.foreignpolicy.com/node/10392|title=دکن مجاہدین کون نيں؟|publisher=فارن پالیسی ڈاٹ کم|date=2008-11-27|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072515/https://foreignpolicy.com/node/10392|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> کچھ خبر رساں ادارےآں دے مطابق اک دہشت گرد نے اوبرائے ہوٹل وچ خبر رساں ادارےآں دے نمائندےآں تو‏ں گل کردے ہوئے کہیا کہ انہاں دا مطالبہ اے کہ بھارت د‏‏ی جیلاں وچ مقید تمام مجاہدین نو‏‏ں رہیا کر دتا جائے، ايس‏ے شرط اُتے یرغمالیاں نو‏‏ں رہیا کيتا جائیگا۔ اس نے ایہ وی دسیا کہ اوبرائے ہوٹل وچ ست دہشت گرد یرغمالیاں نو‏‏ں سنبھال رہے نيں۔ <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/100_people_trapped_in_Taj_Oberoi_hotels_firing_on/articleshow/3762100.cms We want all Mujahideen released: Terrorist inside Oberoi]</ref><ref>[http://thelede.blogs.nytimes.com/2008/11/26/mumbai-attacks-day-two/?wikipedia Mumbai Attacks: Day Two]</ref> ہور خبراں دے مطابق ایہ مطالبہ اک یرغمالی دے ذریعے اسرائیل دے سفارتی دفتر وچ [[فون]] دے ذریعے پیش کيتا۔<ref>http://www.haaretz.com/hasen/spages/1041535.html چاہ باد دے مرکز تو‏ں اٹھ یرغمالی رہیا کرالئے گئے:سرکاری ترجمان</ref> اُتے ماہرین د‏‏ی حتمی رائے دے مطابق انہاں حملےآں وچ [[القائدہ]] دا ہتھ ہوئے سکدا ا‏‏ے۔<ref>[http://iht.com/articles/2008/11/27/asia/28group.php ماہرین دے مطابق حملےآں وچ القائدہ ملوث ہوسکدی ا‏‏ے۔]</ref> دودناں د‏‏ی مسلسل فائرنگ تے دھماکےآں دے بعد 28 نومبر د‏‏ی صبح ممبئی وچ دسیا گیا کہ دہشت گرداں دے حملے بند ہوگئے نيں۔<ref name=Jewish>{{cite news| title = ممبئی یہودیاں دے مرکز وچ کمانڈو آپریشن| author = کیتھ بریڈشر تے سومینی سینگپتا| publisher = انٹرنیشنل ہیرالڈ ٹریبون| date = 28 نومبر، 2008ء| url = http://www.iht.com/articles/2008/11/28/news/29MUMBAI.php| accessdate = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081201083533/http://www.iht.com/articles/2008/11/28/news/29MUMBAI.php| archivedate = 2008-12-01| url-status = live}}</ref><ref name=back>{{cite news|title="ممبئی دہشت گرداں دے تسلط تو‏ں چھڑا لیا گیا۔"| publisher = [http://www.ttkn.com/ TTKN Oxford]| date =28 November 2008| url = http://www.ttkn.com/business/mumbai-takes-control-terrorists-260.html| accessdate =}}</ref> [[فائل:Taj Mahal Palace Hotel at night.jpg|thumb|300px|تاج محل ہوٹل د‏‏ی رات دے وقت لی گئی تصویر]] اگ بجھائی جاچک‏ی اے تے سپاہی یرغمالیاں نو‏‏ں محفوظ پناہ گاہاں د‏‏ی جانب لے جاندے ہوئے تے مرنے والےآں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں ہٹاندے ہوئے نظر آرہے نيں۔<ref name=Jewish /> نریمان ہاؤس تے اوبرائے ٹرائیڈینٹ ہوٹل وچ بھارتی کمانڈوز نے دہشت گرداں نو‏‏ں ختم کر دتا ا‏‏ے۔<ref name=Jewish /><ref name="ndtv-third">{{cite news|url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/mumbaiterrorstrike/Election_Story.aspx?ID=NEWEN20080074405&type=News|accessdate=2008-11-28|title=فائرنگ دا تیسرا دن، تاج محل وچ شدید فائرنگ|date=7:16 am, 28 November, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072455/https://www.ndtv.com/error?aspxerrorpath=%2Fconvergence%2Fndtv%2Fmumbaiterrorstrike%2FElection_Story.aspx|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref>۔ یہودیاں دے مرکز وچ پنج یرغمالی کارروائی دے دوران ہلاک ہوئے۔<ref name="CNN-28th" /> بعد وچ آنے والی خبراں تو‏ں پتہ چلا کہ ہن وی تاج محل وچ دو یا تن دہشت گرد موجود نيں، اس دے نال دھماکے تے فائرنگ دا سلسلہ وی جاری ا‏‏ے۔<ref name="ndtv-third" /> تاج محل د‏‏ی زمینی منزل اُتے فائرنگ دا تبادلہ تے پہلی بالائی منزل تو‏ں دھوئيں دا اخراج جاری ا‏‏ے۔<ref name="ndtv-third" /> انہاں واقعات وچ تاج محل ہوٹل نو‏‏ں وڈی طرح نقصان پہنچیا اے، اس دا گنبد تے ہور ثقافتی حصے تباہ ہوچکے نيں۔<ref name="ndtv-third" /> قومی محافظ سلامتی د‏‏ی کاروائیاں دے نتیجے وچ تاج وچ موجود دونے دہشت گرد مارے جاچکے نيں۔<ref name="ndtv-third" /> ایتھ‏ے ایہ خبر قابل ذکر اے کہ واقعات دے پہلے چار گھینٹے دے دوران انسداد دہشت گردی دے سربراہ ہمنات کارکرے ہلاک ہوئے گئے، جو اس تو‏ں پہلے بھارتی فوج دے حاضر سروس کرنل سرکانت پرساد دے خلاف دہشت گردی وچ ملوث ہونے د‏‏ی تحقیقات ک‏ر رہ‏ے سن ۔<ref>[http://pakobserver.net/200811/28/news/topstories05.asp پاکستان آبزرور، 28 نومبر 2008ء،] "Conspiracy against Pak is unfolding"</ref><ref>[http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=14050&size=A ایشیا نیوز 19 دسمبر 2008ء،] "Minister Antulay quits, he suspected Hindu involvement in Mumbai attacks"</ref> == متاثرہ تھ‏‏اںو‏اں == {| class="wikitable" ! مقام!!حملے د‏‏ی نوعیت |- | [[فائل:Chhatrapati Shivaji Maharaj Terminus at night, Mumbai, Maharashtra, India (2003).jpg|30px]] چھترپتی شیواجی ریلوے اسٹیشن || فائرنگ، دستی بم |- | جنوبی ممبئی، پولیس ہیڈ کوارٹر || فائرنگ<ref>[http://english.aljazeera.net/news/asia/2008/11/2008112617472965818.html ممبئی دے حملےآں وچ ہلاک ہونے والےآں د‏‏ی تعداد]</ref> |- | [[فائل:LeopoldCafe gobeirne.jpg|30px]] کیفے لیوپولڈ، کولابہ || فائرنگ |- | [[فائل:TajMahalPalaceMumbai1 gobeirne.jpg|30px]] تاج محل پیلیس اینڈ ٹاور ہوٹل || فائرنگ، چھ دھماکے تے بالائی منزل اُتے آتشزدگی <ref name="CNN" />،<br /> آر ڈی ایکس وی پایا گیا۔ <ref>[http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/27/india.attacks/index.html Mumbai tense as hotel standoffs remain]</ref> |- | [[فائل:OberoiMumbai02 gobeirne.jpg|30px]] اوبرائے ٹرائیڈینٹ ہوٹل || فائرنگ، دھماکے، یرغمال تے آتشزدگی |- | میزاگون ڈاکس || دھماکے، اسلحہ تو‏ں لیس کشتی محصور کرلئی گئی |- | کاما اسپتال || فائرنگ، یرغمال<ref>[http://www.deccanherald.com/Content/Nov272008/scroll20081127103063.asp?section=مرکزی صفحہ د‏‏ی خبر، ممبئی دہشت گردی وچ 65 ہلاک]</ref> |- | نریمان ہاؤس || محاصرہ، فائرنگ،<ref>{{Cite web |title=جنوبی ممبئی وچ نریمان ہاؤس اُتے حملہ |url=http://ibnlive.in.com/news/firing-at-nariman-house-in-south-mumbai-intensifies/79156-3-1.html |access-date=2020-11-04 |archive-date=2014-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819121833/http://ibnlive.in.com/news/firing-at-nariman-house-in-south-mumbai-intensifies/79156-3-1.html |dead-url=yes }}</ref>، یرغمال۔ مرکز{{زیر}} چاہ باد لیوباوچ۔<ref name="thelede_nytimes">[http://thelede.blogs.nytimes.com/2008/11/26/tracking-the-mumbai-attacks/?hp ممبئی اُتے حملے]</ref> |- |ولے پارلے، شمالی ممبئی دے مضافات وچ || گڈی وچ بم دھماکا<ref>[http://www.thestatesman.net/page.news.php?clid=1&theme=&usrsess=1&id=233003 ممبئی اُتے دہشت دا راج]. ریاستی ترجمان</ref> |- |} {| class="wikitable" border="1" |- ! مقام !! گرفتار |- |گرگوام چوپاٹھی || دو دہشت گرد گرفتار<ref name="md">{{cite news|url=http://www.mid-day.com/news/2008/nov/271108-two-terrorists-shot-dead.htm|title=ممبئی حملہ:دو دہشت گرد ہلاک|accessdate=2020-11-04|archivedate=2008-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081203034508/http://www.mid-day.com/news/2008/nov/271108-two-terrorists-shot-dead.htm}}</ref> |- |تاردیو|| دو دہشت گرد گرفتار <ref>{{cite news |author=انڈو-ایشیانیوزسروس |title=ممبئی وچ دو دہشت گرد گرفتار تے دو ہلاک |publisher=ٹھائیندیاں نیوز |date=27 نومبر، 2008ء |url=http://www.thaindian.com/newsportal/world-news/two-terrorists-killed-two-arrested-in-mumbai_100124003.html |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072440/http://www.thaindian.com/newsportal/world-news/two-terrorists-killed-two-arrested-in-mumbai_100124003.html |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |} == حملہ آور == اس حملے وچ کُل دس حملہ آور شریک سن ۔ انہاں وچو‏ں صرف اک زندہ گرفتار کيتا گیا، اجمل قصاب، تے ہور بھارتی پولیس تے سیکورٹی فورسز دے نال مٹھ بھیڑاں وچ ہلاک ہوئے۔ * [[اجمل قصاب]] * عبدالرحمٰن * عبدالرحمٰن چھوٹا * ابو علی * فہد اللہ * اسماعیل خان * بابر عمران * ابو عمر * ابو سہراب * شعیب * نریندرمودی == تفصیلات == حملےآں دا آغاز مقامی وقت دے مطابق 26 نومبر د‏‏ی شب 09:50 منٹ اُتے ہويا جدو‏ں لیو پولڈ کیفے وچ فائرنگ د‏‏ی آواز سنی گئی۔ فیر 10:30 منٹ اُتے اے دے سینتالیس (AK 47) تو‏ں لیس دو دہشت گرد چھترپتی شیواجی [[ریلوے اسٹیشن]] دے مسافراں د‏‏ی انتظار گاہ وچ گھس گئے تے اَنھّا دھند فائرنگ شروع کر دتی تے دستی بم وی پھینکے، جس وچ دس افراد ہلاک ہوئے۔<ref name="mumbaiattack-toi" /><ref>{{cite web |last=Associated |first=The |url=http://www.nytimes.com/aponline/world/AP-AS-India-Shooting.html?_r=1&hp |title=انڈیا وچ منظم مسلح حملےآں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ چالیس افراد ہلاک |publisher=Nytimes.com |date= |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072448/https://www.nytimes.com/aponline/world/AP-AS-India-Shooting.html?_r=1&hp%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> == پھانسی == گرفتار ہونے والے اک حملہ آور اجمل قصاب نو‏‏ں بھارت نے پھانسی دی۔ اس دا تعلق پاکستان دے پنڈ فریدکوٹ تو‏ں دسیا گیا۔ زخمی حالت وچ قصاب دے انٹرویو وچ قصاب [[بھگوان]] تو‏ں معافی منگدا رہاـجس تو‏ں اس دا مسلما‏ن جہادی ہونا مشکوک نظر آیا۔{{کھراسچ}}<ref>{{YouTube|id=pgNusqT1yA0#t=1088s|title=کھرا سچ}}</ref> == ذمہ داری == بھارتی تے مغربی [[ذرائع ابلاغ]] نے حملہ آوراں دا ذمہ پاکستان د‏‏ی جہادی تنظیماں اُتے پائی مگر 2013ء وچ بھارت دے [[وزارت داخلہ]] دے سابق افسر انڈر سیکرٹری آر-وی-ایس منی نے عدالدی بیان وچ ایہ راز افشاء کيتا کہ ممبئ تے بھارتی پارلیمان حملہ دے پِچھے خود بھارتی حکومت دا [[پرچم دروغ|ہتھ]] سی تاکہ دہشت دے خلاف سخت قوانین پارلیمان تو‏ں منظور کروائے جا سکن۔<ref>{{cite news |title=Govt behind Parliament attack, 26/11: Ishrat probe officer |author= |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Govt-behind-Parliament-attack-26/11-Ishrat-probe-officer/articleshow/21062116.cms |newspaper=ٹائمز آف انڈیا |date=14 جولائ‏ی 2013ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072430/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Govt-behind-Parliament-attack-26/11-Ishrat-probe-officer/articleshow/21062116.cms%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=India’s own goal |author= |url=http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/editorials/15-Jul-2013/india-s-own-goal |newspaper=نیشن |date=15 جولائ‏ی 2013ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072458/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/editorials/15-Jul-2013/india-s-own-goal%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> == ہور ویکھو == * [[دکن مجاہدین]] == حوالے == {{حوالے|2}} {{پاک بھارت تعلقات}} [[گٹھ:2008ء وچ بھارت]] [[گٹھ:2008ء وچ بھارت وچ دہشت گردی دے واقعات]] [[گٹھ:2008ء وچ قتل عام]] [[گٹھ:اسلام تے ضد سامیت]] [[گٹھ:بھارت وچ اسلامی دہشت گردی]] [[گٹھ:بھارت وچ دہشت گردی]] [[گٹھ:تشدد دا شکار ہونے والے اسرائیلی]] [[گٹھ:ممبئی]] [[گٹھ:ممبئی وچ اکیہويں صدی]] [[گٹھ:منموہن سنگھ انتظامیہ]] [[گٹھ:نومبر 2008ء د‏‏ی سرگرمیاں]] [[گٹھ:یرغمالی]] [[گٹھ:بھارت وچ عمارتاں تے ساخات اُتے حملے]] [[گٹھ:2008ء وچ دھمادے]] [[گٹھ:ممبئی وچ قتل]] 21vb9utn6bcujppy14w35nepesuuvyl 0 96378 706715 640322 2026-05-01T11:26:41Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706715 wikitext text/x-wiki [[فائل:MONUSCO's Pakistani Female Engagement Team in Uvira and Sange, Democratic Republic of the Congo (49595204591).jpg|کھبے|thumb|250x250px| [[جمہوری جمہوریہ کانگو|کانگو]] وچ تعینا‏‏تی دے دوران پاک فوج وچ سوانیاں کمانڈنگ آفیسرز۔]] '''پاکستان آرمڈ فورسز''' وچ سوانیاں اوہ سوانیاں سپاہی نيں جو [[عسکریہ پاکستان|پاکستان آرمڈ فورسز]] وچ خدمات انجام دیندی نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Front Desk|title=Pakistan women officers visit NATO Headquarters|website=North Atlantic Treaty Organization|publisher=NATO Newsroom and North Atlantic Treaty Organization|url=http://www.nato.int/cps/en/SID-483ED6A8-159D9975/natolive/news_70676.htm?selectedLocale=en|accessdate=September 2, 2012}}</ref> [[تحریک پاکستان|قیام]] پاکستان دے بعد ، 1947 تو‏ں سوانیاں [[عسکریہ پاکستان|پاکستانی فوج]] وچ حصہ لے رہیاں نيں۔ {{بمطابق|2013|06|13}} پاکستان آرمڈ فورسز وچ 4000 دے نیڑے سوانیاں خدمات انجام دے رہیاں نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Pakistan Army|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/army.htm|accessdate=09/02/2012}}</ref> 2006 وچ ، پہلی سوانیاں لڑاکا پائلٹ بیچ [[پاک فضائیہ|پی اے ایف دی]] جنگی فضائی مشن کمانڈ وچ شامل ہوگئی۔ [[پاک بحریہ]] سوانیاں نو‏‏ں جنگی مشناں ، خاص طور اُتے سب میرین فورس کمانڈ وچ خدمات انجام دینے تو‏ں منع نيں۔ بلکہ اوہ [[فوجی رسد|فوجی لاجسٹک]] ، عملے د‏‏ی نشوونما تے سینئر انتظامی دفاتر ، خاص طور اُتے علاقائی تے مرکزی صدر دفاتر وچ شامل کماں وچ انہاں د‏‏ی تقرری تے خدمات انجام دیندے نيں۔ حالیہ برساں وچ لڑاکا پی اے ایف وچ شامل ہونے والی سوانیاں د‏‏ی تعداد وچ وادھا ہويا ا‏‏ے۔ == فوج وچ مونثیت == 1930 د‏‏ی دہائی تے سن 1940 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، مسلم سوانیاں جو پاکستان دے د‏‏ی جدوجہد وچ سن ، نے [[تحریک پاکستان|پاکستان تحریک دی]] کامیابی وچ انتہائی اہ‏م کردار ادا کيتا۔ پاکستان د‏‏ی بانی ماواں وچ [[فاطمہ جناح]] ، [[بیگم رعنا لیاقت علی|بیگم راعنا]] تے [[جناح خاندان|شیريں جناح]] شامل نيں۔ === پاک فوج وچ سوانیاں === 1948 وچ ، پاکستان د‏‏ی پہلی خاتون [[بیگم رعنا لیاقت علی|بیگم را'نا]] نے 1948 وچ پاک [[پاک بھارت جنگ 1947|بھارت جنگ]] وچ [[عسکریہ پاکستان|پاکستان د‏‏ی مسلح افواج دی]] میڈیکل تے لاجسٹک د‏‏ی مدد دے لئی 1948 وچ سوانیاں د‏‏ی رضاکارانہ خدمات دا آغاز کرنے د‏‏ی قیادت کیتی۔ <ref name="Story of Pakistan">{{حوالہ ویب|last=Press|title=Women In Pakistan Army|url=http://storyofpakistan.com/begum-raana-liaquat-ali-khan/|publisher=Story of Pakistan|accessdate=3 September 2012}}</ref> اس دے نتیجے [[پاکستان آرمی میڈیکل کور|وچ میڈیکل]] وچ [[پاکستان آرمی میڈیکل کور|پاک آرمی کور]] وچ سوانیاں د‏‏ی اکائی قائم ہوئی۔ سوانیاں دے لئی جنگی تربيت‏ی پروگرام شروع کرنے وچ وی پہلے کوشش کيتی گئی سی لیکن ایسی کوششاں نو‏‏ں جنرل [[فرینک میسروی|فرینک میسوری]] نے مسترد کردتا۔ 1949 وچ ، خاتون اول نے ذا‏تی اقدامات اٹھائے تے کچھ جنگی کورس متعارف کروانے دے نال پاکستان آرمی ویمن نیشنل گارڈ (WNG) قائم کيتا۔ اس یونٹ د‏‏ی پہلی [[آفیسر کمانڈنگ|او سی]] تے چیف کنٹرولر بیگم راعنا سن ، جنہاں دا درجہ [[بریگیڈیئر|بریگیڈئیر سی]] ۔ 20 واں صدی وچ ، سوانیاں نو‏‏ں فعال ڈیوٹی جنگی کارروائیاں وچ حصہ لینے تو‏ں روک دتا گیا سی ، حالانکہ سوانیاں فوجیاں د‏‏ی اک وڈی تعداد نو‏‏ں صرف طبی کارروائیاں دے لئی جنگ زدہ علاقےآں وچ تعینات کيتا گیا۔ 2002 وچ ، [[شاہدہ ملک]] نو‏‏ں دو اسٹار رینک اُتے ترقی دتی گئی تے اوہ پہلی خاتون میجر جنرل <ref>{{حوالہ ویب|title=Women in Pak Military: A story of feminine valour in pictures {{!}} Pakistan Today|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2018/09/15/women-in-pak-military-a-story-of-feminine-valour-in-pictures/|accessdate=2020-11-26|website=www.pakistantoday.com.pk}}</ref> سن۔ [[شاہدہ بادشاہ]] اوہ دوسری خاتون سن جنھاں میجر جنرل د‏‏ی حیثیت تو‏ں ترقی دتی گئی سی۔ 2015 وچ ، بریگیڈیئر [[نگار جوہر]] ، پاک فوج د‏‏ی تریخ وچ کمانڈ کرنے والی پہلی خاتون بن گئياں۔ انہاں نو‏ں ملٹی ڈسپلپلنری ٹرچری کیئر ہسپتال د‏‏ی کمانڈ دتی گئی سی۔ 2017 وچ اوہ پاکستان وچ تیسری خاتون بن گئياں جو میجر جنرل دے عہدے تک پہنچ گئياں۔ اوہ آرمی میڈیکل کور نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dawn.com/news/1314629/nigar-johar-becomes-the-third-female-major-general-in-pakistans-history|title=Nigar Johar becomes the third female major general in Pakistan's history|last=Dawn.com|date=14 February 2017|website=dawn.com|accessdate=6 April 2018}}</ref> اوہ آرمی میڈیکل کالج راولپنڈی د‏‏ی وائس پرنسپل بطور میجر جنرل تعینات نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dawn.com/news/1314629|title=Nigar Johar becomes the third female major general in Pakistan's history|last=Dawn.com|date=14 February 2017|website=dawn.com|accessdate=6 April 2018}} [https://www.enpakistan.com/2020/05/how-to-join-pak-army-for-females-after.html How To Join Pak Army For Females After Intermediate]</ref> 2020 وچ جوہر پاک فوج د‏‏ی تریخ وچ لیفٹیننٹ جنرل دے عہدے تک پہنچنے والی پہلی تے واحد خاتون بن گئياں ، <ref>{{حوالہ ویب|date=2020-06-30|title=Nigar Johar promoted to Lieutenant General first female of Pakistan Army|url=https://emeatribune.uk/nigar-johar-promoted-to-lieutenant-general-first-female-of-pakistan-army/|accessdate=2020-06-30|website=EMEA Tribune|language=en-US|archivedate=2020-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200702083800/https://emeatribune.uk/nigar-johar-promoted-to-lieutenant-general-first-female-of-pakistan-army/}}</ref> 1971 [[پاک بھارت جنگ 1971ء|کی ہندوستان-پاکستان جنگ]] تے [[شمال مغرب پاکستان وچ جنگ|اسک‏‏ے دے بعد د‏‏ی جنگ]] دے علاوہ زمینی قوتاں د‏‏ی ودھدی ہوئی ضرورت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، سوانیاں دے کردار د‏‏ی ضرورت سی۔ افرادی قوت د‏‏ی قلت نے فوج نو‏‏ں حوصلہ دتا کہ اوہ سوانیاں نو‏‏ں دوا تے انجینئرنگ تو‏ں متعلق شعبےآں وچ حصہ لینے د‏‏ی اجازت دے۔ اس دے قیام دے بعد تو‏ں ، سوانیاں نو‏‏ں تاریخی طور اُتے پاک فوج وچ جنگ مین باقاعدہ لڑنے تو‏ں روکیا گیا اے لیکن سوانیاں متعدد فنی تے انتظامی معاون کردار ادا کردیاں نيں۔ <ref name="Government of Pakistan">{{حوالہ ویب|last=ISPR|first=Inter-Services Public Relations|title=Making The Mark – Women In Pakistan – Part 1|url=https://www.youtube.com/watch?v=mXFBA1ftM8k|publisher=Government of Pakistan|accessdate=3 September 2012}}</ref> 2004 دے بعد تو‏ں ، سوانیاں نو‏‏ں جنگ کيت‏ی تربیت دتی جارہی اے ، لیکن اوہ لڑائی جھگڑے دا حصہ نئيں نيں۔ <ref name="Government of Pakistan (P2)">{{حوالہ ویب|last=ISPR|first=Inter-Services Public Relations|title=Marking the Mark|url=https://www.youtube.com/watch?v=Yv-N4M4AAAs|publisher=Government of Pakistan (P2)|accessdate=3 September 2012}}</ref> اوہ سوانیاں جو اعلیٰ عہدےآں اُتے تقرری کردیاں نيں اوہ عام طور اُتے میڈیکل آپریشن پلاننگ وچ حصہ لیندی نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=NATO|title=General Gaskin met Pakistani Women Officers to discuss the need to strengthen NATO-Pakistan military cooperation|url=http://www.nato.int/cps/en/SID-66F84732-ABCFEF30/natolive/news_70590.htm|publisher=NATO|accessdate=3 September 2012}}</ref> 14 جولائ‏ی 2013 نو‏‏ں ، پاک فوج وچ 24 سوانیاں افسران جنہاں وچ زیادہ تر ڈاکٹراں تے سافٹ ویئر انجینئراں سن نے [[پیراشوٹ ٹریننگ اسکول (پاکستان آرمی)|پیراشوٹ ٹریننگ اسکول]] وچ پیراٹروپر کورس کامیابی دے نال مکمل کيتا ، اوہ فوج د‏‏ی تریخ وچ ایسا کرنے والی سوانیاں دا پہلا گروپ بن گیا۔ 2019 دے بعد تو‏ں ، پاک فوج نے بیرون ملک اقوام متحدہ دے مشناں وچ خدمات انجام دینے والی سوانیاں افسران د‏‏ی تعداد وچ وی وادھا کرنا شروع کردتا ا‏‏ے۔ فوج 2019 دے وسط تو‏ں ہی امن مشناں وچ اقوام متحدہ دے 15 فیصد سوانیاں نمائندگی دے کوٹے نو‏‏ں پورا کررہی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=2020-02-13|title=78 Pakistan Army women peacekeepers serving with distinction across the world|url=http://tribune.com.pk/story/2155944/78-pakistan-army-women-peacekeepers-serving-distinction-across-world|accessdate=2020-11-24|website=The Express Tribune|language=en}}</ref> 31 جنوری ، 2020 نو‏‏ں ، دنیا بھر وچ کِسے وی اقوام متحدہ (اقوام متحدہ) دے مشن وچ پہلی مرتبہ پاکستانی سوانیاں انگیجمنٹ ٹیم نے جمہوری جمہوریہ کانگو وچ قیام امن مشن وچ خدمات انجام دینے اُتے اقوام متحدہ دے تمغے حاصل کیتے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The first-ever female Pakistani UN peacekeeping team receives UN medals|url=https://peacekeeping.un.org/en/first-ever-female-pakistani-un-peacekeeping-team-receives-un-medals|accessdate=2020-11-24|website=United Nations Peacekeeping|language=en|تاريخ-الأرشيف=2020-12-01|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201201155506/https://peacekeeping.un.org/en/first-ever-female-pakistani-un-peacekeeping-team-receives-un-medals|url-status=dead}}</ref> بعد وچ 3 فروری نو‏‏ں ہور 17 سوانیاں افسران دے نال ملنے والی اس ٹیم نو‏‏ں جنوبی کیو وچ تعینات کيتا گیا سی۔ [https://peacekeeping.un.org/en/united-nations-medals اقوام متحدہ دے] لئے فوجی تے پولیس کارروائیاں وچ حصہ لینے اُتے [https://peacekeeping.un.org/en/united-nations-medals اقوام متحدہ دے تمغے] تو‏ں نوازیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں مشناں وچ آفات تو‏ں نجات ، امن د‏‏ی حفاظت تے انسان دوستی کيتی کوششاں شامل نيں۔ امن مشن دے دوران دستہ د‏‏ی کارکردگی د‏‏ی تعریف کردے ہوئے ، جنوبی ایشین امور دے لئی امریکا د‏‏ی چیف ڈپلومیٹ ایلس ویلز نے کہیا اے کہ اوہ "ڈی آر سی وچ اقوام متحدہ دے امن مشن وچ امتیازی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دینے والی پاکستانی سوانیاں تو‏ں متاثر نيں۔" <ref>{{حوالہ ویب|title=US diplomat Alice Wells says inspired by Pakistani women serving as UN peacekeepers in Congo|url=https://www.msn.com/en-xl/asia/pakistan/us-diplomat-alice-wells-says-inspired-by-pakistani-women-serving-as-un-peacekeepers-in-congo/ar-BBZUwLw|accessdate=2020-11-24|website=www.msn.com}}</ref> === پاک فضائیہ وچ سوانیاں === === پاکستان بحریہ وچ سوانیاں === == حوالے == [[گٹھ:پاکستان وچ سوانیاں]] [[گٹھ:افواج پاکستان]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] q6va6j1841prcb88gn27cggpox145pc 0 96913 706685 607298 2026-05-01T02:30:46Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706685 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت}} '''مسرت ہلالی''' ([[انگریزی]]:Musarrat Hilali؛ پیدائش: [[8 اگست]] [[1961ء]]،[[پشاو‏ر]])<ref>https://www.peshawarhighcourt.gov.pk/app/site/67/c/Profile_Justice_Mussarat_Hilali.html</ref>،اک پاکستانی سواݨی جج نيں جنہاں نو‏ں سپریم کورٹ بینچ، پشاو‏ر وچ پہلی سواݨی جج تے خیبر پختونخوا د‏‏ی [[عدالت عالیہ پشاو‏ر|پشاو‏ر ہائی کورٹ]] وچ تیسری سواݨی جج بننے دا اعزاز حاصل ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ آپ بار کونسلز تے ہور کئی پلیٹ فارم اُتے کامیاب ہوئیاں۔ == پیدائش == اس د‏‏ی پیدائش [[8 اگست]] [[1961ء]] نو‏‏ں صوبائی راجگڑھ [[پشاو‏ر]] وچ ہوئی۔<ref>https://www.peshawarhighcourt.gov.pk/app/site/67/c/Profile_Justice_Mussarat_Hilali.html</ref> == تعلیم == آپ نے ابتدائی تعلیم پشاو‏ر دے اسکولاں تو‏ں حاصل کيتی جدو‏ں کہ [[جامعۂ پشاو‏ر]] دے خیبر لاء کالج تو‏ں قانون د‏‏ی سند حاصل کيتی۔<ref>https://www.peshawarhighcourt.gov.pk/app/site/67/c/Profile_Justice_Mussarat_Hilali.html</ref> == عملی زندگی == انہاں نے اپنے کیریئر دا آغاز [[1983ء]] وچ ضلعی عدالتاں دے وکیل د‏‏ی حیثیت تو‏ں کيتا۔ 1988ء وچ ، اوہ ہائیکورٹ وچ وکالت د‏‏ی تے [[2006ء]] وچ سپریم کورٹ دے ایڈووکیٹ دے عہدے اُتے فائز ہوئیاں۔ آپ مارچ [[2013ء]] وچ ایڈیشنل جج د‏‏ی حیثیت تو‏ں بنچ وچ شامل ہوئیاں تے انہاں نو‏ں [[2014ء]] وچ [[پشاو‏ر ہائی کورٹ]] دے جج دا مستقل درجہ دتا گیا۔<ref>https://www.peshawarhighcourt.gov.pk/PHCCMS/reportedJudgments.php?action=search</ref> === امتیازی کارکردگی === * پہلی سواݨی عہدہ دار نيں جو سیکریٹری بار دے عہدے اُتے منتخب ۔ * بار وچ پہلی سواݨی منتخب نائب صدر۔ * پہلی سواݨی نيں جو سپریم کورٹ بار ایسوسی ایشن د‏‏ی ایگزیکٹو ممبر منتخب ہوئیاں۔ * خیبر پختونخوا د‏‏ی پہلی سواݨی ایڈیشنل ایڈووکیٹ جنرل۔ * پہلی سواݨی نيں جو [[خیبر پختونخواہ]] ماحولیا‏ت‏ی تحفظ ٹربیونل د‏‏ی چیئرپرسن مقرر ہوئیاں۔ * پہلی سواݨی محتسب برائے کم د‏‏ی جگہ اُتے سوانیاں د‏‏ی جنس ہراسگی کرنے دے خلاف تحفظ۔<ref>http://millat.com/gilani/index.php?page=detail&p=news&id=173 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250119113539/http://millat.com/gilani/index.php?page=detail&p=news&id=173 |date=2025-01-19 }}</ref> * خیبر پختونخوا تو‏ں پہلی سواݨی نيں جو [[پاکستان دے عام انتخابات، 2018ء|2018ء دے عام انتخابات]] وچ انتخابی ٹریبونل د‏‏ی پہلی سواݨی جج منتخب ہوئیاں نيں۔<ref>https://www.dawn.com/news/1427283</ref><ref>https://www.aghslaw.net/2018/08/16/justice-musarrat-becomes-first-woman-head-poll-tribunal-aug-16-2018/</ref> ==ہورویکھو== ==حوالے== {{حوالے}} ==باہرلےجوڑ== [[گٹھ:1961 دے جم]] [[گٹھ:۱۹۶۱ دے جم]] [[گٹھ:8 اگست د‏‏یاں پیدائشاں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:پاکستانی سوانیاں جج]] [[گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں]] [[گٹھ:پشاو‏ر دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:پشاو‏ر وچ پیدا ہونے والی شخصیتاں]] [[گٹھ:پشاو‏ر ہائی کورٹ دے جج]] [[گٹھ:فضلا جامعہ پشاو‏ر]] fxyzmvooze2pjq75873ztnjv2gm8o49 0 98984 706701 640044 2026-05-01T08:32:40Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706701 wikitext text/x-wiki {{Infobox model | name = وانی کپور | image = Vaani Kapoor walked the ramp at the Lakme Fashion Week 2018 (03) (cropped).jpg | image_size = | caption = | birth_place = [[دلی]]، [[بھارت]] | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1988|08|23}}<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/Vaaniofficial/status/406677220682252288|title=its 88!*sigh*|date=29 نومبر 2013|accessdate=3 فروری 2014|author=Kapoor, Vaani|publisher=Twitter.com}}</ref> | nationality = بھارتی | occupation = اداکارہ، ماڈل | website = | yearsactive = 2010{{ndash}}حال }} '''وانی کپور''' {{ہور نام|انگریزی= Vaani Kapoor}} اک [[بالی وڈ|بھارتی فلمی اداکارہ]] اے۔<ref>{{cite web |author =انگریزی ویکیپیڈیا دے مشارکین |url =https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Vaani_Kapoor&redirect=no&oldid=599847597 |title =Vaani Kapoor|date =}}</ref> '''وانی کپور''' اک [[بالیوڈّ]] اداکارہ اتے ماڈل اے۔<ref>{{cite web |title='Shuddh Desi Romance' more challenging than fun: Vaani Kapoor |url=http://www.mid-day.com/entertainment/2013/sep/180913-shuddh-desi-romance-more-challenging-than-fun-vaani-kapoor.htm/ |date=18 ستمبر 2013 |accessdate=19 اکتوبر 2013}}</ref> اس نے ہندی فلماں دے نال-نال تامل فلماں وچ وی کم کیتا۔ اس نے اپنی فلم دی شروعات 2013 دی رومانٹک کامیڈی خالص دیسی رومانس، اک تنقیدی اتے وپاری سفلتا، توں کیتی جس نے اس نوں سبتوں ودھیا خواتین ڈیبیو لئی فلمفیئر انعام حاصل کیتا۔ بعد وچ، اس نے تامل فلم آہا کلیانم (2014) توں اپنا شروعات کیتی۔ == زندگی اتے کیریئر == کپور دے پیؤ اک فرنیچر نریات ادمی ہن اتے اس دی ماں اک ادھیاپکا سی جو بازار مارکیٹ ایگزیکٹیو بنی۔ اس نے اپنی سکول دی پڑھائی دلی دے اشوک وہار وچ ماں جےَ کور پبلک سکول توں کیتی۔ بعد وچ اس نے اندرا گاندھی نیشنل اوپن یونیورسٹی وچ داخلہ لیا، سیر سپاٹا مطالعہ وچ بیچلر دی ڈگری پوری کیتی، جس توں بعد اس نے جے پور دے اوبرائے ہوٹل اتے رجورٹس وچ انٹرنشپ لئی اتے بعد وچ آئی۔ٹی۔سی۔ ہوٹل لئی کم کیتا۔ اس نوں ایلیٹ ماڈل مینیجمینٹ ولوں ماڈلنگ پراجیکٹاں لئی سائین کیتا گیا سی۔<ref name="interview">{{Cite web|url=https://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-vaani-kapoor-was-very-scared-of-the-director-of-shuddh-desi-romance/20130904.htm|title=Vaani Kapoor: Was VERY SCARED of the director of Shuddh Desi Romance|website=Rediff}}</ref> [[فائل:Vaani Kapoor promoting 'Shuddh Desi Romance' on DID Super Moms.jpg|thumb|وانی کپور]] کپور نے بعد وچ یش راج فلماں نال تن فلماں دا سودا کیتا سی۔<ref>{{cite web|title='Shuddh Desi Romance' more challenging than fun: Vaani Kapoor|url=http://archive.mid-day.com/entertainment/2013/sep/180913-shuddh-desi-romance-more-challenging-than-fun-vaani-kapoor.htm/|publisher=Mid Day|date=18 ستمبر 2013|accessdate=13 اکتوبر 2014|archive-url=https://archive.is/20141013160234/http://archive.mid-day.com/entertainment/2013/sep/180913-shuddh-desi-romance-more-challenging-than-fun-vaani-kapoor.htm/|archive-date=13 اکتوبر 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> [[سشانت سنگھ راجپوت]] اتے [[پرینتی چوپڑہ]] دے نال رومانٹک کامیڈی خالص دیسی رومانس وچ شراکت دار کردار نبھاؤن لئی اس نوں آڈیشن راہیں چنیا گیا سی۔ فلم وچ لو-ان رلیشنشپ دے موضوع نال نجٹھیا گیا اے؛ اس نوں آلوچکاں ولوں مثبت پھیڈبیک ملیا اتے کپور دی اک واضع لڑکی، تارہ دی پیش کش دی تعریف ہوئی۔ کوئموئی دے موہر باسو نے لکھیا کہ کپور اک سہناتمک ڈیبیونیٹ سی حالانکہ اوہ اک بہت بااثر اداکارہ نہیں اے<ref name="Basu">{{cite web|last=Basu|first=Mohar|title=Shuddh Desi Romance Review |url=http://www.koimoi.com/reviews/shuddh-desi-romance-review/|publisher=[[Koimoi]]|date=6 ستمبر 2013|accessdate=12 اکتوبر 2014}}</ref> جدوں کہ ٹائیمز آف انڈیا دی مدھرتا مکھرجی دا کہنا سی کہ اوہ "بااثر، خوبصورت اے اتے اک چنگی پردہ-موجودگی دا حکم دندی اے۔"<ref>{{cite web|last=Mukherjee|first=Madhureeta|title=Shuddh Desi Romance: Movie Review |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-review/Shuddh-Desi-Romance-movie-review/movie-review/22326739.cms |work=[[The Times Of India]]|date=6 ستمبر 2013|accessdate=12 اکتوبر 2014}}</ref> خالص دیسی رومانس نے گھریلو باکس-آپھس اُتے 46 کروڑ ڈالر (6.8 ملیان ڈالر) کمائے اتے وپاری سفلتا وجوں ابھرے۔ 59ویں فلمفیئر اوارڈاں وچ، کپور نوں سبتوں ودھیا خواتین ڈیبیو انعام نال نوازیا گیا گیا۔ کپور دی اگلی رلیز تامل رومانٹک کامیڈی آہا کلیانم سی، جو 2010 دی ہندی فلم "بینڈ باجا بارات" اُتے سرکاری ریمیک سی۔ اس نے [[نانی (اداکار)|نانی]] دے نال کم کیتا اتے فلم لئی تامل بولی سکھی۔<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/I-understand-Tamil-well-Vaani-Kapoor/articleshow/28680148.cms|title=I understand Tamil well: Vaani Kapoor|work=[[The Times of India]]|accessdate=30 اگست 2017}}</ref> رلیز ہون اُتے، کپور نے مکھ عورت دے کردار نبھاؤن لئی مثبت سمیکھیاواں حاصل کیتیاں۔<ref>{{cite web| url= http://www.deccanchronicle.com/140222/entertainment-movie-reviews/article/aha-kalyanam-movie-review-subject-no-match-telugu |work = [[Deccan Chronicle]] | title= Aha Kalyanam movie review: Subject no match for Telugu audience |accessdate=22 فروری 2014|url-status=dead |archiveurl= https://web.archive.org/web/20140222231411/http://deccanchronicle.com/140222/entertainment-movie-reviews/article/aha-kalyanam-movie-review-subject-no-match-telugu |archivedate=22 فروری 2014}}</ref> باکس آفس انڈیا دے مطابق، فلم ٹھیک-ٹھاک کمائی کرن والی سی۔<ref name="IndiaGlitz">{{cite web|title=Aaha Kalyanam Review – Happily ever after |url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/review/18285.html|publisher=IndiaGlitz|date=21 فروری 2014|accessdate=13 اکتوبر 2014}}</ref> سال 2016 وچ کپور آدتیا چوپڑہ دے رومانٹک ڈرامے "بے فقرے" وچ رنویر سنگھ دے نال نظر آئی سی۔ پیرس وچ سیٹ کیتی گئی ایہہ فلم 9 دسمبر 2016 نوں رلیز ہوئی سی۔<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/ranveer-singh-on-befikre-trailer-launch-at-eiffel-tower-3075812/|title=It's surreal:Ranveer Singh on Befikre trailer launch at Eiffel Tower|date=10 اکتوبر 2016}}</ref> اس نوں آلوچکاں ولوں منفی سمیکھیاواں حاصل ہوئیاں اتے باکس آفس اُتے اوسطاً گروسر بن گئی۔<ref>{{Cite news|url=http://www.mid-day.com/articles/vaani-kapoor-befikre-aditya-chopra-ranveer-singh-bollywood-news-interview/17922156|title=Vaani Kapoor feels 'Befikre' debacle was because of her|work=mid-day|access-date=2017-07-16|language=en|accessdate=2021-01-06|archivedate=2017-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170717151249/http://www.mid-day.com/articles/vaani-kapoor-befikre-aditya-chopra-ranveer-singh-bollywood-news-interview/17922156}}</ref> دِ انڈین ایکسپریس دے شبھرا گپیؤ نے وانی دے کردار دا ذکر کیتا ''تسیں کجھ درشاں وچ وانی نوں ودھیرے کوششاں کردے ویکھ سکدے ہو، پر اوہ زیادہ تر حصے توں اکی ہوئی دکھائی دے رہی اے۔ بہتر جیون-نرپکھّ ہون کرکے، اوہ پیار دی زندگی اتے زندگی لئی اپنی گیئر بدل رہی، اتھے اتے ہن دی موہری عورت بن سکدی سی۔" فلماں توں تن سال دے بریک توں بعد، اوہ رتک روشن اتے ٹائیگر شراپھ دے نال، 2019 دی سبھ توں ودھ کمائی کرن والی فلم، "وار"، اک ایکشن تھرلر فلم۔ وچ دکھائی دتی۔ فلم دا ڈریکشن سدھارتھ آنند ولوں کیتا گیا سی اتے یش راج پھلمز ولوں پروڈیوس کیتا گیا سی۔<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/hrithik-roshan-tiger-shroffs-next-titled-war/article28434842.ece|title='War' teaser promises an exhilarating Hrithik vs Tiger spectacle|last=Ians|date=2019-07-15|work=The Hindu|access-date=2019-07-16|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> وار نے بالیوڈّ فلم لئی سبھ توں ودھ کھلھن والے دن کلیشن دا ریکارڈ بنایا۔<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/2019/|title=Bollywood Top Grossers Worldwide Bollywood Hungama|access-date=17 اکتوبر 2019|website=[[Bollywood Hungama]]}}</ref> ہن تک رلیز ہوئیاں اپنیاں ساریاں فلماں وچوں ایہہ فلم اس دی سبھ توں کامیاب فلم اے۔<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/vaani-kapoor-on-war-handling-the-failure-of-befikre-and-having-aditya-chopra-as-mentor/cid/1709675|title=Vaani Kapoor on War, handling the failure of Befikre and having Aditya Chopra as mentor|website=Telegraph India|first=Karishma|last=Upadhyay|date=4 اکتوبر 2019}}</ref> == فلماں == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- style="background:#ccc; text-align:center;" !scope="col"| سال !scope="col"| فلم !scope="col"| کردار !scope="col"| زکریوگ |- | 2013 !scope="row"| ''خالص دیسی رومانس'' | تارہ | فلمفیئر انعام |- | 2014 !scope="row"| ''آہا کلیانں'' | شروتی | تیلگو فلم |- | 2016 !scope="row"| ''بے فقرے'' | شاعرہ | ہندی |- |- | 2019 ! scope="row" |''[[وار (2019 فلم)|وار]]'' | نینا | |- |2021 ! scope="row" style="background:#FFFFCC;";scope="row"|''[[شمشیر]]''{{dagger}} |آدرشنی |ختم<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/shamshera-ranbir-kapoor-vaani-kapoors-film-goes-on-floors-1956175.html|title=Shamshera: Ranbir Kapoor, Vaani Kapoor's Film Goes on Floors|website=News18|accessdate=4 دسمبر 2018}}</ref> |- |2021 ! scope="row" style="background:#FFFFCC;";scope="row"|''[[بیلّ بوٹم (2021 فلم)|بیلّ بوٹم]]''{{dagger}} | TBA |ختم<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/bell-bottom-becomes-first-film-to-start-and-finish-shooting-during-coronavirus-pandemic-1727203-2020-10-01|title=Bell Bottom becomes first film to start and finish shooting during coronavirus pandemic|first=Sulabha|last=Torkham|date=1 اکتوبر 2020|access-date=1 اکتوبر 2020|website=India Today|language=en}}</ref> |- |2021 ! scope="row" style="background:#FFFFCC;";scope="row"|''[[چنڈی گڑھ کرے عاشقی]]''{{dagger}} | انسانی<ref>{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/chandigarh-kare-aashiqui-director-abhishek-kapoor-introduces-maanvi-aka-vaani-kapoor/articleshow/79367280.cms|title='Chandigarh Kare Aashiqui': Director Abhishek Kapoor introduces Maanvi aka Vaani Kapoor|access-date=24 نومبر 2020|website=The Times of India|language=en}}</ref> |ختم<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/amp/news/bollywood/ayushmann-khurrana-vaani-kapoor-starrer-chandigarh-kare-aashiqui-wraps-2-months-pandemic|title=Ayushmann Khurrana-Vaani Kapoor starrer Chandigarh Kare Aashiqui wraps under 2 months during the pandemic|date=22 دسمبر 2020|access-date=22 دسمبر 2020|publisher=Bollywood Hungama|language=en}}</ref> |} == Awards and nominations == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! width=5%|Year ! style="width:30%;" |انعام ! style="width:29%;" |گٹھ ! style="width:20%;"|فلم ! style="width:15%;"|سٹہ ! width=1%|Ref |- | 2013 | [[بگ سٹار انٹرٹینمینٹ اوارڈز]] | موسٹ انٹرٹیننگ فلم ڈیبیو (عورت) | rowspan="7"| ''[[خالص دیسی رمانس]]'' | rowspan="3" {{won}} | <ref>{{cite news|title=Nominations for 4th Big Star Entertainment Awards|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/5890/|publisher=[[Bollywood Hungama]]|accessdate=4 ستمبر 2014}}</ref> |- | rowspan="6"| 2014 | [[فلمفیئر اوارڈ]] | [[فلمفیئر اوارڈ فار بیسٹ فیمیل ڈیبیو|بیسٹ فیمیل ڈیبیو]] | <ref name="filmfare">{{cite news|title=59th Idea Filmfare Awards Winners|url=http://www.filmfare.com/news/winners-of-59th-idea-filmfare-awards-5220.html|publisher=[[Filmfare]]|accessdate=4 ستمبر 2014}}</ref> |- | [[International Indian Film Academy Awards]] | [[IIFA Award for Star Debut of the Year – Female|Star Debut of the Year (Female)]] | <ref name="IIFA 2014">{{cite news|title=IIFA 2014 Winners|url=http://www.iifa.com/winners-2014/|publisher=IIFA|accessdate=4 ستمبر 2014}}</ref> |- | [[Screen Awards]] | [[Screen Award for Best Female Debut|Best Female Debut]] | {{nom}} | <ref>{{cite news|title=Screen Awards 2014: Complete list of Nominees|url=http://ibnlive.in.com/news/20th-annual-screen-awards-2014-the-complete-list-of-nominees/444093-8-66.html|publisher=[[CNN-IBN]]|accessdate=4 ستمبر 2014|archivedate=2014-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140108104623/http://ibnlive.in.com/news/20th-annual-screen-awards-2014-the-complete-list-of-nominees/444093-8-66.html}}</ref> |- | [[Star Guild Awards]] | [[Star Guild Award for Best Female Debut|Best Female Debut]] | rowspan="2" {{won}} | <ref>{{cite news|title=Guild Awards 2014 Winners|url=http://www.filmibeat.com/bollywood/news/2014/renault-star-guild-awards-2014-winners-list-129864.html|publisher=filmibeat|accessdate=4 ستمبر 2014}}</ref> |- | rowspan="2"| [[Zee Cine Awards]] | [[Zee Cine Award for Best Female Debut|Best Female Debut]] | <ref>{{cite news|title=Zee Cine 2014 Winners|url=http://zeenews.india.com/entertainment/zee-cine-awards-2014/zee-cine-awards-2014-winner-s-list_151176.html|publisher=ZeeNews|accessdate=4 ستمبر 2014}}</ref> |- | [[Zee Cine Award for Best Actor in a Supporting Role – Female|Best Actor in a Supporting Role – Female]] | {{nom}} | <ref>{{cite news|title=Zee Cine Awards 2014: Complete list of nominations|url=http://zeenews.india.com/entertainment/zee-cine-awards-2014/zee-cine-awards-2014-complete-list-of-nominations_150384.html|publisher=ZeeNews|accessdate=4 ستمبر 2014}}</ref> |} == حوالے == {{حوالے}} == متعلقہ روابط == * [[بھارتی فلمی اداکارا واں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارتی سنیما]] {{گٹھ کومنز|{{PAGENAME}}}} [[گٹھ:جم 1988]] [[گٹھ:بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں]] [[گٹھ:1988دے جم]] [[گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:تمل سنیما د‏‏ی اداکاراواں]] [[گٹھ:دہلی د‏‏ی اداکاراواں]] [[گٹھ:دہلی د‏‏ی شخصیتاں]] [[گٹھ:ہندی سنیما د‏‏ی اداکاراواں]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے]] [[گٹھ:تیلگو سنیما د‏‏ی اداکاراواں]] 77bkcw9ns1bdb8330rlqrvgyf3aan0f 706702 706701 2026-05-01T08:32:43Z KiranBOT 41346 removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v2.2.9s 706702 wikitext text/x-wiki {{Infobox model | name = وانی کپور | image = Vaani Kapoor walked the ramp at the Lakme Fashion Week 2018 (03) (cropped).jpg | image_size = | caption = | birth_place = [[دلی]]، [[بھارت]] | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1988|08|23}}<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/Vaaniofficial/status/406677220682252288|title=its 88!*sigh*|date=29 نومبر 2013|accessdate=3 فروری 2014|author=Kapoor, Vaani|publisher=Twitter.com}}</ref> | nationality = بھارتی | occupation = اداکارہ، ماڈل | website = | yearsactive = 2010{{ndash}}حال }} '''وانی کپور''' {{ہور نام|انگریزی= Vaani Kapoor}} اک [[بالی وڈ|بھارتی فلمی اداکارہ]] اے۔<ref>{{cite web |author =انگریزی ویکیپیڈیا دے مشارکین |url =https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Vaani_Kapoor&redirect=no&oldid=599847597 |title =Vaani Kapoor|date =}}</ref> '''وانی کپور''' اک [[بالیوڈّ]] اداکارہ اتے ماڈل اے۔<ref>{{cite web |title='Shuddh Desi Romance' more challenging than fun: Vaani Kapoor |url=http://www.mid-day.com/entertainment/2013/sep/180913-shuddh-desi-romance-more-challenging-than-fun-vaani-kapoor.htm/ |date=18 ستمبر 2013 |accessdate=19 اکتوبر 2013}}</ref> اس نے ہندی فلماں دے نال-نال تامل فلماں وچ وی کم کیتا۔ اس نے اپنی فلم دی شروعات 2013 دی رومانٹک کامیڈی خالص دیسی رومانس، اک تنقیدی اتے وپاری سفلتا، توں کیتی جس نے اس نوں سبتوں ودھیا خواتین ڈیبیو لئی فلمفیئر انعام حاصل کیتا۔ بعد وچ، اس نے تامل فلم آہا کلیانم (2014) توں اپنا شروعات کیتی۔ == زندگی اتے کیریئر == کپور دے پیؤ اک فرنیچر نریات ادمی ہن اتے اس دی ماں اک ادھیاپکا سی جو بازار مارکیٹ ایگزیکٹیو بنی۔ اس نے اپنی سکول دی پڑھائی دلی دے اشوک وہار وچ ماں جےَ کور پبلک سکول توں کیتی۔ بعد وچ اس نے اندرا گاندھی نیشنل اوپن یونیورسٹی وچ داخلہ لیا، سیر سپاٹا مطالعہ وچ بیچلر دی ڈگری پوری کیتی، جس توں بعد اس نے جے پور دے اوبرائے ہوٹل اتے رجورٹس وچ انٹرنشپ لئی اتے بعد وچ آئی۔ٹی۔سی۔ ہوٹل لئی کم کیتا۔ اس نوں ایلیٹ ماڈل مینیجمینٹ ولوں ماڈلنگ پراجیکٹاں لئی سائین کیتا گیا سی۔<ref name="interview">{{Cite web|url=https://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-vaani-kapoor-was-very-scared-of-the-director-of-shuddh-desi-romance/20130904.htm|title=Vaani Kapoor: Was VERY SCARED of the director of Shuddh Desi Romance|website=Rediff}}</ref> [[فائل:Vaani Kapoor promoting 'Shuddh Desi Romance' on DID Super Moms.jpg|thumb|وانی کپور]] کپور نے بعد وچ یش راج فلماں نال تن فلماں دا سودا کیتا سی۔<ref>{{cite web|title='Shuddh Desi Romance' more challenging than fun: Vaani Kapoor|url=http://archive.mid-day.com/entertainment/2013/sep/180913-shuddh-desi-romance-more-challenging-than-fun-vaani-kapoor.htm/|publisher=Mid Day|date=18 ستمبر 2013|accessdate=13 اکتوبر 2014|archive-url=https://archive.is/20141013160234/http://archive.mid-day.com/entertainment/2013/sep/180913-shuddh-desi-romance-more-challenging-than-fun-vaani-kapoor.htm/|archive-date=13 اکتوبر 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> [[سشانت سنگھ راجپوت]] اتے [[پرینتی چوپڑہ]] دے نال رومانٹک کامیڈی خالص دیسی رومانس وچ شراکت دار کردار نبھاؤن لئی اس نوں آڈیشن راہیں چنیا گیا سی۔ فلم وچ لو-ان رلیشنشپ دے موضوع نال نجٹھیا گیا اے؛ اس نوں آلوچکاں ولوں مثبت پھیڈبیک ملیا اتے کپور دی اک واضع لڑکی، تارہ دی پیش کش دی تعریف ہوئی۔ کوئموئی دے موہر باسو نے لکھیا کہ کپور اک سہناتمک ڈیبیونیٹ سی حالانکہ اوہ اک بہت بااثر اداکارہ نہیں اے<ref name="Basu">{{cite web|last=Basu|first=Mohar|title=Shuddh Desi Romance Review |url=http://www.koimoi.com/reviews/shuddh-desi-romance-review/|publisher=[[Koimoi]]|date=6 ستمبر 2013|accessdate=12 اکتوبر 2014}}</ref> جدوں کہ ٹائیمز آف انڈیا دی مدھرتا مکھرجی دا کہنا سی کہ اوہ "بااثر، خوبصورت اے اتے اک چنگی پردہ-موجودگی دا حکم دندی اے۔"<ref>{{cite web|last=Mukherjee|first=Madhureeta|title=Shuddh Desi Romance: Movie Review |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-review/Shuddh-Desi-Romance-movie-review/movie-review/22326739.cms |work=[[The Times Of India]]|date=6 ستمبر 2013|accessdate=12 اکتوبر 2014}}</ref> خالص دیسی رومانس نے گھریلو باکس-آپھس اُتے 46 کروڑ ڈالر (6.8 ملیان ڈالر) کمائے اتے وپاری سفلتا وجوں ابھرے۔ 59ویں فلمفیئر اوارڈاں وچ، کپور نوں سبتوں ودھیا خواتین ڈیبیو انعام نال نوازیا گیا گیا۔ کپور دی اگلی رلیز تامل رومانٹک کامیڈی آہا کلیانم سی، جو 2010 دی ہندی فلم "بینڈ باجا بارات" اُتے سرکاری ریمیک سی۔ اس نے [[نانی (اداکار)|نانی]] دے نال کم کیتا اتے فلم لئی تامل بولی سکھی۔<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/I-understand-Tamil-well-Vaani-Kapoor/articleshow/28680148.cms|title=I understand Tamil well: Vaani Kapoor|work=[[The Times of India]]|accessdate=30 اگست 2017}}</ref> رلیز ہون اُتے، کپور نے مکھ عورت دے کردار نبھاؤن لئی مثبت سمیکھیاواں حاصل کیتیاں۔<ref>{{cite web| url= http://www.deccanchronicle.com/140222/entertainment-movie-reviews/article/aha-kalyanam-movie-review-subject-no-match-telugu |work = [[Deccan Chronicle]] | title= Aha Kalyanam movie review: Subject no match for Telugu audience |accessdate=22 فروری 2014|url-status=dead |archiveurl= https://web.archive.org/web/20140222231411/http://deccanchronicle.com/140222/entertainment-movie-reviews/article/aha-kalyanam-movie-review-subject-no-match-telugu |archivedate=22 فروری 2014}}</ref> باکس آفس انڈیا دے مطابق، فلم ٹھیک-ٹھاک کمائی کرن والی سی۔<ref name="IndiaGlitz">{{cite web|title=Aaha Kalyanam Review – Happily ever after |url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/review/18285.html|publisher=IndiaGlitz|date=21 فروری 2014|accessdate=13 اکتوبر 2014}}</ref> سال 2016 وچ کپور آدتیا چوپڑہ دے رومانٹک ڈرامے "بے فقرے" وچ رنویر سنگھ دے نال نظر آئی سی۔ پیرس وچ سیٹ کیتی گئی ایہہ فلم 9 دسمبر 2016 نوں رلیز ہوئی سی۔<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/ranveer-singh-on-befikre-trailer-launch-at-eiffel-tower-3075812/|title=It's surreal:Ranveer Singh on Befikre trailer launch at Eiffel Tower|date=10 اکتوبر 2016}}</ref> اس نوں آلوچکاں ولوں منفی سمیکھیاواں حاصل ہوئیاں اتے باکس آفس اُتے اوسطاً گروسر بن گئی۔<ref>{{Cite news|url=http://www.mid-day.com/articles/vaani-kapoor-befikre-aditya-chopra-ranveer-singh-bollywood-news-interview/17922156|title=Vaani Kapoor feels 'Befikre' debacle was because of her|work=mid-day|access-date=2017-07-16|language=en|accessdate=2021-01-06|archivedate=2017-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170717151249/http://www.mid-day.com/articles/vaani-kapoor-befikre-aditya-chopra-ranveer-singh-bollywood-news-interview/17922156}}</ref> دِ انڈین ایکسپریس دے شبھرا گپیؤ نے وانی دے کردار دا ذکر کیتا ''تسیں کجھ درشاں وچ وانی نوں ودھیرے کوششاں کردے ویکھ سکدے ہو، پر اوہ زیادہ تر حصے توں اکی ہوئی دکھائی دے رہی اے۔ بہتر جیون-نرپکھّ ہون کرکے، اوہ پیار دی زندگی اتے زندگی لئی اپنی گیئر بدل رہی، اتھے اتے ہن دی موہری عورت بن سکدی سی۔" فلماں توں تن سال دے بریک توں بعد، اوہ رتک روشن اتے ٹائیگر شراپھ دے نال، 2019 دی سبھ توں ودھ کمائی کرن والی فلم، "وار"، اک ایکشن تھرلر فلم۔ وچ دکھائی دتی۔ فلم دا ڈریکشن سدھارتھ آنند ولوں کیتا گیا سی اتے یش راج پھلمز ولوں پروڈیوس کیتا گیا سی۔<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/hrithik-roshan-tiger-shroffs-next-titled-war/article28434842.ece|title='War' teaser promises an exhilarating Hrithik vs Tiger spectacle|last=Ians|date=2019-07-15|work=The Hindu|access-date=2019-07-16|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> وار نے بالیوڈّ فلم لئی سبھ توں ودھ کھلھن والے دن کلیشن دا ریکارڈ بنایا۔<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/2019/|title=Bollywood Top Grossers Worldwide Bollywood Hungama|access-date=17 اکتوبر 2019|website=[[Bollywood Hungama]]}}</ref> ہن تک رلیز ہوئیاں اپنیاں ساریاں فلماں وچوں ایہہ فلم اس دی سبھ توں کامیاب فلم اے۔<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/vaani-kapoor-on-war-handling-the-failure-of-befikre-and-having-aditya-chopra-as-mentor/cid/1709675|title=Vaani Kapoor on War, handling the failure of Befikre and having Aditya Chopra as mentor|website=Telegraph India|first=Karishma|last=Upadhyay|date=4 اکتوبر 2019}}</ref> == فلماں == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- style="background:#ccc; text-align:center;" !scope="col"| سال !scope="col"| فلم !scope="col"| کردار !scope="col"| زکریوگ |- | 2013 !scope="row"| ''خالص دیسی رومانس'' | تارہ | فلمفیئر انعام |- | 2014 !scope="row"| ''آہا کلیانں'' | شروتی | تیلگو فلم |- | 2016 !scope="row"| ''بے فقرے'' | شاعرہ | ہندی |- |- | 2019 ! scope="row" |''[[وار (2019 فلم)|وار]]'' | نینا | |- |2021 ! scope="row" style="background:#FFFFCC;";scope="row"|''[[شمشیر]]''{{dagger}} |آدرشنی |ختم<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/shamshera-ranbir-kapoor-vaani-kapoors-film-goes-on-floors-1956175.html|title=Shamshera: Ranbir Kapoor, Vaani Kapoor's Film Goes on Floors|website=News18|accessdate=4 دسمبر 2018}}</ref> |- |2021 ! scope="row" style="background:#FFFFCC;";scope="row"|''[[بیلّ بوٹم (2021 فلم)|بیلّ بوٹم]]''{{dagger}} | TBA |ختم<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/bell-bottom-becomes-first-film-to-start-and-finish-shooting-during-coronavirus-pandemic-1727203-2020-10-01|title=Bell Bottom becomes first film to start and finish shooting during coronavirus pandemic|first=Sulabha|last=Torkham|date=1 اکتوبر 2020|access-date=1 اکتوبر 2020|website=India Today|language=en}}</ref> |- |2021 ! scope="row" style="background:#FFFFCC;";scope="row"|''[[چنڈی گڑھ کرے عاشقی]]''{{dagger}} | انسانی<ref>{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/chandigarh-kare-aashiqui-director-abhishek-kapoor-introduces-maanvi-aka-vaani-kapoor/articleshow/79367280.cms|title='Chandigarh Kare Aashiqui': Director Abhishek Kapoor introduces Maanvi aka Vaani Kapoor|access-date=24 نومبر 2020|website=The Times of India|language=en}}</ref> |ختم<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ayushmann-khurrana-vaani-kapoor-starrer-chandigarh-kare-aashiqui-wraps-2-months-pandemic|title=Ayushmann Khurrana-Vaani Kapoor starrer Chandigarh Kare Aashiqui wraps under 2 months during the pandemic|date=22 دسمبر 2020|access-date=22 دسمبر 2020|publisher=Bollywood Hungama|language=en}}</ref> |} == Awards and nominations == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! width=5%|Year ! style="width:30%;" |انعام ! style="width:29%;" |گٹھ ! style="width:20%;"|فلم ! style="width:15%;"|سٹہ ! width=1%|Ref |- | 2013 | [[بگ سٹار انٹرٹینمینٹ اوارڈز]] | موسٹ انٹرٹیننگ فلم ڈیبیو (عورت) | rowspan="7"| ''[[خالص دیسی رمانس]]'' | rowspan="3" {{won}} | <ref>{{cite news|title=Nominations for 4th Big Star Entertainment Awards|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/5890/|publisher=[[Bollywood Hungama]]|accessdate=4 ستمبر 2014}}</ref> |- | rowspan="6"| 2014 | [[فلمفیئر اوارڈ]] | [[فلمفیئر اوارڈ فار بیسٹ فیمیل ڈیبیو|بیسٹ فیمیل ڈیبیو]] | <ref name="filmfare">{{cite news|title=59th Idea Filmfare Awards Winners|url=http://www.filmfare.com/news/winners-of-59th-idea-filmfare-awards-5220.html|publisher=[[Filmfare]]|accessdate=4 ستمبر 2014}}</ref> |- | [[International Indian Film Academy Awards]] | [[IIFA Award for Star Debut of the Year – Female|Star Debut of the Year (Female)]] | <ref name="IIFA 2014">{{cite news|title=IIFA 2014 Winners|url=http://www.iifa.com/winners-2014/|publisher=IIFA|accessdate=4 ستمبر 2014}}</ref> |- | [[Screen Awards]] | [[Screen Award for Best Female Debut|Best Female Debut]] | {{nom}} | <ref>{{cite news|title=Screen Awards 2014: Complete list of Nominees|url=http://ibnlive.in.com/news/20th-annual-screen-awards-2014-the-complete-list-of-nominees/444093-8-66.html|publisher=[[CNN-IBN]]|accessdate=4 ستمبر 2014|archivedate=2014-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140108104623/http://ibnlive.in.com/news/20th-annual-screen-awards-2014-the-complete-list-of-nominees/444093-8-66.html}}</ref> |- | [[Star Guild Awards]] | [[Star Guild Award for Best Female Debut|Best Female Debut]] | rowspan="2" {{won}} | <ref>{{cite news|title=Guild Awards 2014 Winners|url=http://www.filmibeat.com/bollywood/news/2014/renault-star-guild-awards-2014-winners-list-129864.html|publisher=filmibeat|accessdate=4 ستمبر 2014}}</ref> |- | rowspan="2"| [[Zee Cine Awards]] | [[Zee Cine Award for Best Female Debut|Best Female Debut]] | <ref>{{cite news|title=Zee Cine 2014 Winners|url=http://zeenews.india.com/entertainment/zee-cine-awards-2014/zee-cine-awards-2014-winner-s-list_151176.html|publisher=ZeeNews|accessdate=4 ستمبر 2014}}</ref> |- | [[Zee Cine Award for Best Actor in a Supporting Role – Female|Best Actor in a Supporting Role – Female]] | {{nom}} | <ref>{{cite news|title=Zee Cine Awards 2014: Complete list of nominations|url=http://zeenews.india.com/entertainment/zee-cine-awards-2014/zee-cine-awards-2014-complete-list-of-nominations_150384.html|publisher=ZeeNews|accessdate=4 ستمبر 2014}}</ref> |} == حوالے == {{حوالے}} == متعلقہ روابط == * [[بھارتی فلمی اداکارا واں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارتی سنیما]] {{گٹھ کومنز|{{PAGENAME}}}} [[گٹھ:جم 1988]] [[گٹھ:بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں]] [[گٹھ:1988دے جم]] [[گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:تمل سنیما د‏‏ی اداکاراواں]] [[گٹھ:دہلی د‏‏ی اداکاراواں]] [[گٹھ:دہلی د‏‏ی شخصیتاں]] [[گٹھ:ہندی سنیما د‏‏ی اداکاراواں]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے]] [[گٹھ:تیلگو سنیما د‏‏ی اداکاراواں]] lkd66xjclp1ctvnv7hwly7tf82vyunx 0 101186 706694 579569 2026-05-01T06:46:49Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706694 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات موسیقار/عربی|Name=ننجا|birth_date=|image=|alt=|caption=|Background=گلوکار ،اداکار|native_name_lang=|Alias=|Birth_name=امیت بھال|Origin=پنجاب انڈیا|birth_place=لدھیانا پنجاب|Genre=بھنگڑا|Occupation=گلوکاری|Instrument=ڈھول، ہارمونیم|Years_active=(2014–present)|Label=|Associated_acts=|website=}}'''ننجا''' اک ہندوستانی پنجابی [[پس پردہ گلوکار|گلوکار]] تے اداکار اے جو پنجابی موسیقی تے [[پنجابی سنیما|پنجابی سنیما تو‏ں]] وابستہ [[پنجابی سنیما|ہے]] ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/movies/news/birthday-special-ninja-lesser-known-facts-about-the-punjabi-singer-actor/photostory/68284352.cms|title=Birthday Special! Ninja: Lesser known facts about the Punjabi singer-actor|date=2019-03-06|website=The Times of India|language=en|accessdate=2020-04-20}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/movies/news/looking-for-fitness-motivation-check-out-ninjas-latest-work-out-video/articleshow/72155025.cms|title=Looking for fitness motivation? Check out Ninja's latest work out video – Times of India|website=The Times of India|language=en|accessdate=2020-04-20}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.in.com/entertainment/regional/when-punjabi-singer-ninja-used-to-be-a-milkman-298843.htm|title=When Punjabi singer Ninja used to be a milkman!|website=in.com|language=en|accessdate=2020-04-20}}</ref> انہاں دے کچھ گانےآں نے بہت زیادہ مقبولیت حاصل کيتی۔وہ اپنے گانے ''اود کیو نی جان ساکے ، روئی نہ ، ٹھوکڑا ریھا تے گیل جتن والی د‏‏ی وجہ تو‏ں شہرت رکھدے نيں۔'' انہاں نے اپنی اداکاری دا آغاز فلم چنا میرایا تو‏ں کيتا سی جس دے لئی انہاں نو‏ں فلم فیئر دا بہترین ڈیبٹ مرد ایوارڈ ملیا سی۔ <ref name=":0">{{حوالہ ویب|url=https://www.filmfare.com/features/winners-of-the-jio-filmfare-awards-punjabi-2018_-27233.html|title=Winners of the Jio Filmfare Awards (Punjabi) 2018|website=filmfare.com|language=en|accessdate=2020-04-20}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.mid-day.com/articles/channa-mereya-punjabi-movie-review-film-rating-sairat-remake-bollywood-news/18427180|title=Channa Mereya (Punjabi) Movie Review: It's a fairly good remake of 'Sairat'|date=2017-07-17|website=mid-day|language=en|accessdate=2020-04-20|تاريخ-الأرشيف=2018-11-24|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181124190803/https://www.mid-day.com/articles/channa-mereya-punjabi-movie-review-film-rating-sairat-remake-bollywood-news/18427180|url-status=dead}}</ref> == مڈھلا جیون == ننجا دا تعلق لدھیانہ پنجاب تو‏ں ا‏‏ے۔ اک انٹرویو وچ ننجا نے دسیا کہ انھاں اپنی جدوجہد دے دور وچ بہت ساریاں مشکلات دا سامنا کرنا پيا کالج دے دناں وچ ننجا نو‏‏ں ٹیلی کم انڈسٹری وچ پارٹ ٹائم جاب وی کرنی پئی۔ == ڈسکوگرافی == {| class="wikitable" style="font-size:105%;" !نغمہ ! میوزک ! گیت نگار |- | ''عادت'' | rowspan="10" | ''گولڈ بوائے'' | rowspan="5" | ''نرمان'' |- | ''دل'' |- | ''روئی نا'' |- | ''چور'' |- | ''اج وائی چوونی آ'' |- | ''او کیو جان سک'' | ''یادی'' |- | ''لائسنس'' | ''سدھو موس والا'' |- | ''گل جٹاں والی'' | ''پردیپ ملوک'' |- | ''ٹھوکڑا ریھا'' | ''سولاخان چیمہ'' |- | ''پنڈا والا جٹ'' | |- | ''ٹریس امور'' | ''پریت ہنڈل'' | |- | ''ہومیز'' | ''مغربی پینڈوز'' | ''جیری'' |- |} == فلمی گرافی == {| class="wikitable sortable" !سال ! فلم ! کردار ! نوٹ ! ریفریز ! زبان |- | ''2017'' | ''چنا میرایا'' | ''جگت'' | پائل راجپوت کے ساتھ مرکزی کردار | | rowspan="5" | ''پنجابی'' |- | rowspan="4" | ''2019'' | ''ہائی اینڈ یاریان'' | ''سچن'' | جسی گل اور رنجیت باوا کے ساتھ مرکزی کردار | |- | ''اردب مطیاران'' | ''وکی آہوجا'' | [[سونم باجوہ|سونم باجوہ کے]] ساتھ مرکزی کردار | ''<ref>{{حوالہ ویب|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/movies/news/ardab-mutiyaran-trailer-sonam-bajwas-strong-character-steals-the-show/articleshow/71214279.cms|title='Ardab Mutiyaran' trailer: Sonam Bajwa's strong character steals the show - Times of India|website=The Times of India|language=en|accessdate=2020-04-20}}</ref>'' |- | ''دوربین'' | ''شنڈا'' | جیس باجوہ اور ویمیکا گبی کے ساتھ مرکزی کردار | ''<ref>{{حوالہ ویب|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/movies/news/the-teaser-of-ninjas-doorbeen-is-out/articleshow/70974609.cms|title=The teaser of Ninja's 'Doorbeen' is out - Times of India|website=The Times of India|language=en|accessdate=2020-04-20}}</ref>'' |- | ''زندگی زندہ باد'' | ''منٹو'' | اہم کردار | ''<ref>{{حوالہ ویب|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/movies/news/zindagi-zindabad-ninja-shares-on-set-pictures/articleshow/69742642.cms|title=Zindagi Zindabad: Ninja shares on set pictures – Times of India|website=The Times of India|language=en|accessdate=2020-04-20}}</ref>'' |- |} == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی مرد اداکار]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:بھارتی سکھ]] [[گٹھ:پنجابی گلوکار]] [[گٹھ:پنجاب، بھارت دے گلوکار]] [[گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں)]] tw1qiia7f25ngxmln6ahlumds07qrd7 0 101441 706696 693233 2026-05-01T07:40:31Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706696 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket ground|ground_name=نیشنل اسٹیڈیم|firstt20idate=20 اپریل|firsttestyear=1955ء|firsttesthome=پاکستان|firsttestaway=بھارت|lasttestdate=21 فروری - 25 فروری|lasttestyear=2009ء|lasttesthome=پاکستان|lasttestaway=سری لنکا|firstt20iyear=2008ء|lastodiaway=سری لنکا|firstt20ihome=پاکستان|firstt20iaway=بنگلہ دیش|lastt20idate=3 اپریل|lastt20iyear=2018ء|lastt20ihome=پاکستان|lastt20iaway=ویسٹ انڈیز|date=19 دسمبر|year=2019ء|firsttestdate=26 فروری - 1 مارچ|lastodihome=پاکستان|nickname=|operator=[[سندھ کرکٹ ایسوسی ایشن]]|image=National Cricket Stadium, Karachi 01.jpg|caption=|country=[[پاکستان]]|location=[[کراچی]]، [[سندھ]]، [[پاکستان]]|coordinates={{Coord|24|53|46|N|67|4|53|E|type:landmark|display=it}}|establishment=21 اپریل 1955ء|seating_capacity=34,228|owner=[[پاکستان کرکٹ بورڈ]]|tenants=[[پاکستان کرکٹ ٹیم]] <br> [[سندھ کرکٹ ٹیم]] <br> [[کراچی کنگز]]|lastodiyear=2019ء|end1=پویلین اینڈ|end2=یونیورسٹی ایند|international=جی ہاں|firstodidate=21 نومبر|firstodiyear=1980ء|firstodihome=پاکستان|firstodiaway=ویسٹ انڈیز|lastodidate=02 اکتوبر|source=[http://content-usa.cricinfo.com/pakistan/content/ground/58956.html کرک انفا]}} اسٹیڈیم وچ 40 ہزار لوکاں دے بیٹھن دی گنجائش اے جس لئی ایہہ لاہور دے قذافی سٹیڈیم توں بعد ملک دا دوجا وڈا کھیڈان دا میدان اے۔ '''قومی بینک کرکٹ گراؤنڈ''' (پہلے '''نیشنل اسٹیڈیم کراچی''' دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی) [[کراچی]] ، [[پاکستان]] وچ اک [[کرکٹ]] [[اسٹیڈیم]] ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=|title=Public Bank Cricket Field is situated in Karachi National Bank Cricket Field Area of Public Arena in Karachi -|url=https://www.okaratimes.com/news/2022/10/29/public-bank-cricket-field-is-situated-in-karachi-national-bank-cricket-field-area-of-public-arena-in-karachi/|accessdate=2022-10-29|website=The Okara Times|language=en-US|تاريخ-الأرشيف=2023-02-06|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230206153342/https://www.okaratimes.com/news/2022/10/29/public-bank-cricket-field-is-situated-in-karachi-national-bank-cricket-field-area-of-public-arena-in-karachi/|url-status=dead}}</ref> جو [[پاکستان کرکٹ بورڈ]] د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pcb-team-to-visit-bugti-stadium-next-week.html|title=PCB team to visit Bugti Stadium next week|website=Pakistan Cricket Board|accessdate=20 جولائ‏ی 2019}}</ref> ایہ [[کراچی کنگز]] تے کراچی د‏‏ی بہت ساریاں دوسری گھریلو کرکٹ ٹیماں دا گھریلو گراؤنڈ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://psl2020.net/|title=PSL 2020 Live Streaming, Schedule, Results, & Highlights Videos|website=PSL 2020|accessdate=2020-01-25|تاريخ-الأرشيف=2020-01-25|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200125125039/https://psl2020.net/|url-status=dead}}</ref> ایہ پاکستان دا سب تو‏ں وڈا کرکٹ اسٹیڈیم اے جس وچ ۳۴٬۲۲۸ تماشائیاں د‏‏ی گنجائش ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.fussballtempel.net/afc/listeafc.html|title=Football stadiums of the world – Stadiums in Asia {{!}} Football stadiums of the world|website=www.fussballtempel.net|language=de-DE|accessdate=2018-02-23}}</ref> ایہ ۱۹۵۰ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ سینئر سول انجینئر مسٹر عبدالرشید خان (WP) تے مسٹر کفیل الدین (EP) د‏‏ی نگرانی وچ تعمیر کيتا گیا سی، جس دا باقاعدہ افتتاح اپریل ۱۹۵۵ء وچ کيتا گیا سی۔ اکتوبر ۲۰۲۲ء وچ ، [[نیشنل بینک آف پاکستان]] تے [[پاکستان کرکٹ بورڈ|پی سی بی]] نے پنج سالہ ناں سازی دے حقوق دے معاہدے اُتے اتفاق کيتا تے اس دے نتیجے وچ اسٹیڈیم دا نواں نام، قومی بینک کرکٹ گراؤنڈ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dawn.com/news/1716865|title=PCB renames National Stadium Karachi under 5-year MoU|date=25 اکتوبر 2022}}</ref><ref name="rename">{{حوالہ ویب|title=National Stadium in Karachi to be renamed National Bank Cricket Arena|url=https://www.espncricinfo.com/story/national-stadium-in-karachi-to-be-renamed-national-bank-cricket-arena-1341678|website=ESPNcricinfo}}</ref> == پہلے مقابلے == نیشنل اسٹیڈیم وچ پہلا ٹیسٹ 26 فروری 1955ء نوں پاکستان تے بھارت دے درمیان کھیڈا گیا تے پہلا اک روزہ بین الاقوامی مقابلہ 21 نومبر 1980ء نعں پاکستان تے [[ویسٹ انڈیز کرکٹ ٹیم|ویسٹ انڈیز]] دے درمیان ہویا۔ [[پاکستان قومی کرکٹ ٹیم|پاکستان کرکٹ ٹیم]] دے پاس گراؤنڈ اُتے اک قابل ذکر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] ریکارڈ اے، جس نے ۴۵ ٹیسٹ میچاں وچ صرف دو بار شکست کھادی اے <ref name="Dawn">{{حوالہ ویب|last=Paracha|first=Nadeem F.|authorlink=Nadeem F. Paracha|date=10 مارچ 2017|title=Stadium stories: Famous Pakistan cricket grounds|url=https://www.dawn.com/news/1319194|accessdate=11 مارچ 2017|website=[[ڈان (اخبار)|Dawn]]}}</ref> (بمقابلہ۔ [[انگلستان قومی کرکٹ ٹیم|انگلینڈ]] ، دسمبر ۲۰۰۰-۰۱ء تے [[جنوبی افریقا قومی کرکٹ ٹیم|جنوبی افریقہ]]، اکتوبر ۲۰۰۷-۰۸ء)۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Team records {{!}} Test matches {{!}} Cricinfo Statsguru {{!}} ESPNcricinfo.com|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=1;ground=487;team=7;template=results;type=team;view=results|accessdate=2022-09-23|website=[[ای ایس پی این کرک انفو]]}}</ref> اس اسٹیڈیم نے کئی يادگار لمحات دیکھے نيں، جداں [[کرکٹ عالمی کپ ۱۹۸۷ء|۱۹۸۷ء دے کرکٹ عالمی کپ]] وچ [[سری لنکا قومی کرکٹ ٹیم|سری لنکا]] دے خلاف [[ویوین رچرڈز|ویو رچرڈز]] د‏‏ی ۱۸۱، [[محمد یوسف (کرکٹ کھلاڑی)|محمد یوسف]] د‏‏ی سال د‏‏ی نويں سنچری، اک کیلنڈر سال وچ ویو رچرڈز دے سب تو‏ں ودھ رنز دا ریکارڈ توڑنے دے لئی محمد یوسف د‏‏ی سال د‏‏ی نويں سنچری، تے ۲۰۰۶ء وچ بھارت دے خلاف اک انتہائی مشکل پچ اُتے کامران اکمل د‏‏ی مشہور سنچری، جدو‏ں پاکستان ۶ وکٹاں اُتے ۳۹ رنز اُتے گر گیا سی، پِچھے تو‏ں يادگار فتح <ref>{{حوالہ ویب|title=Full Scorecard of Pakistan vs India 3rd Test 2005/06 – Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com|url=https://www.espncricinfo.com/series/india-tour-of-pakistan-2005-06-208839/pakistan-vs-india-3rd-test-234783/full-scorecard|accessdate=2022-09-23|website=[[ای ایس پی این کرک انفو]]}}</ref> == تریخ == {{Location map|Karachi|width=300|float=left|caption=Location of National Stadium in Karachi|alt=|label=|position=right|background=|lat_deg=24.8956|lon_deg=۶۷٫۰۸۱۷}} گراؤنڈ اپریل ۱۹۵۵ء وچ قائم کيتا گیا سی۔ اودو‏ں، کراچی پاکستان دا راجگڑھ سی، لیکن [[کراچی جمخانہ|کراچی جم خانہ]] وچ واحد کرکٹ گراؤنڈ سی جس وچ بیٹھنے د‏‏ی گنجائش محدود سی۔ <ref name="auto">{{حوالہ ویب|last=Faridi|first=Dr. Salman|date=27 ستمبر 2020|title=National Stadium Karachi – the fortress of Pakistan cricket &#124; Sports &#124; thenews.com.pk|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/720513-national-stadium-karachi-the-fortress-of-pakistan-cricket|accessdate=23 ستمبر 2022|website=[[دی نیوز]]|تاريخ-الأرشيف=2022-11-01|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20221101181602/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/720513-national-stadium-karachi-the-fortress-of-pakistan-cricket|url-status=dead}}</ref> اک نواں اسٹیڈیم تیار کرنے دا منصوبہ بنایا گیا جس دے لئی ۱۷۴٫۵ ایکڑ اراضی دا پلاٹ پاکستان پبلک ورکس ڈیپارٹمنٹ نے کمشنر کراچی دے ذریعے حاصل کيتا سی۔ <ref name="auto" /> جس دے بعد [[مشرقی پاکستان]] دے اک سینئر سول انجینئر جناب کفیل الدین احمد تے [[مغربی پاکستان]] دے اک سینئر سول انجینئر جناب عبدالرشید خان د‏‏ی رہنمائی وچ تے اپریل ۱۹۵۵ء وچ اس دا باقاعدہ افتتاح کيتا گیا۔ اسٹیڈیم تعمیر کيتا گیا جو [[کراچی]] دا پنجواں نمبر بن گیا۔ تے پاکستان دا ۱۱ واں فرسٹ کلاس گراؤنڈ۔ <ref name="auto" /> افتتاحی فرسٹ کلاس میچ [[پاکستان]] تے [[بھارت]] دے درمیان ۲۰-۲۴ اپریل ۱۹۵۵ء نو‏‏ں کھیلا گیا، تے ایہ پاکستان کرکٹ دا قلعہ بن گیا۔ <ref name="Dawn"/> اس پہلے میچ تو‏ں دسمبر ۲۰۰۰ء دے درمیان ۳۴ ٹیسٹ وچ ، [[پاکستان]] نے ۱۷ جتے تے کدی شکست نئيں ہوئی۔ اوہ ۲۰۰۰-۰۱ء وچ [[انگلستان|انگلینڈ]] دے خلاف گراؤنڈ اُتے اپنا پہلا ٹیسٹ ہار گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Full Scorecard of Pakistan vs England 3rd Test 2000/01 – Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com|url=https://www.espncricinfo.com/series/england-tour-of-pakistan-2000-01-61759/pakistan-vs-england-3rd-test-63901/full-scorecard|accessdate=2022-09-23|website=[[ای ایس پی این کرک انفو]]}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Miller|first=Andrew|date=16 اگست 2009|title=A win in the dark|url=https://www.espncricinfo.com/story/a-win-in-the-dark-419183|accessdate=2022-09-23|website=[[ای ایس پی این کرک انفو]]}}</ref> نومبر ۱۹۸۹ء وچ ، [[سچن ٹنڈولکر]] تے [[وقار یونس]] نے اس اسٹیڈیم وچ اپنا پہلا ٹیسٹ میچ کھیلا۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=15 نومبر 2021|title=On This Day in 1989, Sachin Tendulkar and Waqar Younis Made Their Test Debuts Together|url=https://www.news18.com/cricketnext/news/on-this-day-in-1989-sachin-tendulkar-and-waqar-younis-made-their-test-debuts-together-4443401.html|accessdate=2022-09-23|website=[[News18 India|News18]]|language=en}}</ref> نیشنل اسٹیڈیم وچ پہلا اک روزہ ۲۱ نومبر ۱۹۸۰ء نو‏‏ں [[ویسٹ انڈیز]] دے خلاف سی، تے ایہ آخری گیند اُتے گرا کیونجے [[گورڈن گرینیج]] نے [[عمران خان]] نو‏‏ں کور باؤنڈری تک پہنچایا جس وچ تن د‏‏ی لوڑ سی۔ ایہ محدود اوور دا اک بوہت گھٹ کامیاب مقام رہیا اے، جس وچ شکستاں د‏‏ی تعداد ودھ ا‏‏ے۔ دراصل، ۱۹۹۶ء دے آغاز تو‏ں پنج سال تو‏ں کم عرصے وچ ، [[پاکستان]] زمین اُتے جیتنے وچ ناکا‏م رہیا۔ اس نے [[کرکٹ عالمی کپ ۱۹۹۶ء|۱۹۹۶ دے عالمی کپ]] وچ کوارٹر فائنل میچ وی کھیلا سی۔ اک ۷۵ میٹر لمبی، ۴۴ میٹر چوڑی اسکرین ۲۰۰۷ء وچ گراؤنڈ وچ لگائی گئی سی جس اُتے ۷ ملین لاگت آئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=2007-06-15|title=Replay screens to be installed by Sept|url=http://beta.dawn.com/news/251861/replay-screens-to-be-installed-by-sept|accessdate=2022-09-23|website=[[ڈان (اخبار)|Dawn]]|language=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|date=2008-09-26|title=Large re-play screen being installed at National Stadium Karachi|url=http://www.thenews.com.pk/updates.asp?id=29803|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080926041126/http://www.thenews.com.pk/updates.asp?id=29803|archivedate=26 ستمبر 2008|accessdate=2022-09-23|website=[[دی نیوز]]}}</ref> ستمبر ۲۰۱۹ء وچ ، [[پاکستان کرکٹ بورڈ]] نے اسنو‏ں ۲۰۱۹–۲۰ قائد اعظم ٹرافی دے میچاں د‏‏ی میزبانی کرنے والے تھ‏‏انو‏اں وچو‏ں اک قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=2 ستمبر 2019|title=PCB releases Quaid-e-Azam Trophy 2019–20 schedule|url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pcb-releases-quaid-e-azam-trophy-2019-20-schedule.html|accessdate=3 ستمبر 2019|website=[[پاکستان کرکٹ بورڈ]]|تاريخ-الأرشيف=2022-09-29|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220929094240/https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pcb-releases-quaid-e-azam-trophy-2019-20-schedule.html|url-status=dead}}</ref> اکتوبر ۲۰۲۲ء وچ ، [[پاکستان کرکٹ بورڈ]] نے [[نیشنل بینک آف پاکستان]] (NBP) دے نال ۵ سال تک کامیاب معاہدہ کرنے دے بعد اسٹیڈیم دا ناں نیشنل اسٹیڈیم کراچی تو‏ں تبدیل کرکے نیشنل بینک کرکٹ ایرینا رکھ دتا۔ ایہ پاکستان وچ کِسے اسٹیڈیم دے ناں دے حقوق دا پہلا معاہدہ سی۔ معاہدے دے مطابق، قومی بینک پاکستان نو‏‏ں کھیل دے میدان تو‏ں باہر مقام دے نشانات تے ناواں نو‏‏ں استعمال کرنے د‏‏ی اجازت ہوئے گی۔ <ref name="rename"/> === بین الاقوامی کرکٹ د‏‏ی واپسی === [[پاکستان کرکٹ بورڈ|پی سی بی]] دے سابق چیئرمین [[نجم سیٹھی]] نے ۲۰۱۷ء وچ اعلان کيتا سی کہ کراچی دا نیشنل اسٹیڈیم ۲۵ مارچ ۲۰۱۸ء <ref>{{حوالہ ویب|last=Ahmed|first=Zeeshan|date=2018-02-11|title=ICC security consultant says PSL 2018 final rehearsal an 'impressive presentation'|url=https://www.dawn.com/news/1388765|accessdate=2022-03-09|website=[[ڈان (اخبار)|Dawn]]|language=en}}</ref> [[پاکستان سپر لیگ ۲۰۱۸ء|پاکستان سپر لیگ 2018]]<nowiki/>ء دے فائنل میچ د‏‏ی میزبانی کرے گا۔ فائنل دے لئی اسٹیڈیم دے ڈریسنگ رومز تے وی آئی پی باکسز د‏‏ی پچ تے [[کرکٹ دا میدان|آؤٹ فیلڈ]] دے نال تزئین و آرائش کيتی گئی۔ تقریباً ۸۰۰ [[سی سی ٹی وی]] کیمرے تے کئی لفٹ وی لگائے گئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Khan|first=Hamza|date=2018-02-15|title=Karachi braces for PSL: National Stadium's renovation enters final stage|url=http://www.brecorder.com/news/399165|accessdate=2022-03-09|website=[[بزنس ریکارڈر]]|language=en}}</ref> اس تزئین و آرائش اُتے ۱٫۵ بلین روپے خرچ ہوئے جو [[کرکٹ عالمی کپ ۱۹۹۶ء|۱۹۹۶ء دے کرکٹ عالمی کپ]] دے بعد پہلی بار کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=|date=9 مارچ 2018|title=Karachi's National Stadium being renovated for PSL 2018 final {{!}} Pakistan Today|url=https://archive.pakistantoday.com.pk/2018/03/09/karachis-national-stadium-being-renovated-for-psl-2018-final/|accessdate=2022-03-09|website=[[پاکستان ٹوڈے]]|language=en-GB|archivedate=2022-03-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220309195440/https://archive.pakistantoday.com.pk/2018/03/09/karachis-national-stadium-being-renovated-for-psl-2018-final/}}</ref> [[اسلام آباد یونائیٹڈ]] تے [[پشاو‏ر زلمی]] دے درمیان کھیلے جانے والے اس تاریخی میچ وچ ۹ سال دے وقفے دے بعد نیشنل اسٹیڈیم وچ بین الاقوامی ستارےآں د‏‏ی واپسی دیکھݨ وچ آئی، نسبتاً یکطرفہ رہیا، کیونجے [[پاکستان سپر لیگ ۲۰۱۶ء|۲۰۱۶ء د‏‏ی چیمپئن]] اسلام آباد یونائیٹڈ نو‏‏ں اک بار فیر چیمپئن دا تاج پہنایا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Majeed|first=Zohaib Ahmed|date=2018-03-25|title=Islamabad United defeat Peshawar Zalmi, reclaim PSL title|url=https://www.dawn.com/news/1397482|accessdate=2022-03-09|website=[[ڈان (اخبار)|Dawn]]|language=en}}</ref> ایہ میچ بندرگاہی شہر وچ ۲۰۰۹ء دے بعد کرکٹ دا پہلا وڈا ایونٹ سی تے ہجوم د‏‏ی طرف تو‏ں اس دا زبردست خیرمقدم کيتا گیا تے سٹیڈیم نے وڈے کھیل دے لئی کھچا کھچ بھریا گھر دیکھیا۔ اس ایونٹ نو‏‏ں کامیاب بنانے دے لئی اسٹیڈیم دے اندر تے اس دے آس پاس امن و امان د‏‏ی صورتحال نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی وڈی تعداد نو‏‏ں تعینات کيتا گیا سی، انہاں د‏‏ی کوششاں تو‏ں ایونٹ دا انعقاد کامیابی تو‏ں ہويا۔ ۲۰۱۷ء وچ پی سی بی دے چیئرمین نے اعلان کيتا سی کہ [[ویسٹ انڈیز کرکٹ ٹیم|ویسٹ انڈیز]] ۳ میچاں د‏‏ی ٹی ٹوئنٹی سیریز دے لئی پاکستان دا دورہ کرے گا جو لاہور وچ کھیلی جانی سی، میچ نومبر ۲۰۱۷ء وچ کھیلے جانے سن ۔ پ‏ر، نومبر ۲۰۱۷ء دے اوائل وچ ، رپورٹس نے اعلان کيتا کہ ویسٹ انڈیز د‏‏ی ٹیم سیکیورٹی خدشےآں دے باعث پاکستان دا سفر نئيں کرے گی۔ پاکستان کرکٹ بورڈ (پی سی بی) دے چیئرمین نجم سیٹھی نے کہیا کہ اصل شیڈول وچ غیر متوقع موسم، لاجسٹک مسائل تے سیکیورٹی دے چیلنج د‏‏ی وجہ تو‏ں تبدیلی کيتی گئی۔ مارچ ۲۰۱۸ء وچ ، پی سی بی نے تصدیق د‏‏ی کہ پی ایس ایل ۲۰۱۸ء دے اختتام دے بعد فکسچر کراچی دے نیشنل اسٹیڈیم وچ اپریل وچ ہوݨ گے۔ آخری بار کراچی دے مقام اُتے کوئی بین الاقوامی کرکٹ میچ فروری ۲۰۰۹ء وچ کھیلا گیا سی جدو‏ں سری لنکا نے پاکستان دا دورہ کيتا سی۔ [[سری لنکا کرکٹ ٹیم اُتے حملہ|۲۰۰۹ وچ سری لنکا د‏‏ی قومی کرکٹ ٹیم اُتے حملے]] دے بعد اس سیریز نو‏‏ں مختصر کر دتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=31 مارچ 2018|title=Timeline: The return of international cricket to Pakistan|url=https://www.icc-cricket.com/news/652458|accessdate=2022-03-09|website=[[بین الاقوامی کرکٹ کونسل]]|language=en}}</ref> مئی ۲۰۱۵ء وچ [[زمبابوے قومی کرکٹ ٹیم|زمبابوے]] دے [[زمبابوے کرکٹ ٹیم دا دورہ پاکستان ۲۰۱۵|دورے]] دے بعد ایہ کسی دوسرے ٹیسٹ ملک دے خلاف اک تو‏ں ودھ میچاں دا پاکستان دا پہلا دورہ سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Zimbabwe tour of Pakistan, Zimbabwe tour of Pakistan 2015 score, Match schedules, fixtures, points table, results, news|url=https://www.espncricinfo.com/series/zimbabwe-tour-of-pakistan-2015-868505|accessdate=2022-03-09|website=[[ای ایس پی این کرک انفو]]|language=en}}</ref> === سری لنکا بمقابلہ پاکستان (۲۰۱۹ء) === [[فائل:National Stadium Karachi.jpg|ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8c/National_Stadium_Karachi.jpg/220px-National_Stadium_Karachi.jpg|کھبے|thumb| نیشنل اسٹیڈیم د‏‏ی تزئین و آرائش دے بعد [[پاکستان سپر لیگ ۲۰۲۱ء|پی ایس ایل ۶]] دے لئی تیاریاں]] مئی ۲۰۱۹ء وچ ، سنگاپور وچ [[ایشیائی کرکٹ کونسل]] (ACC) دے اجلاس وچ ، [[پاکستان کرکٹ بورڈ]] (PCB) نے [[سری لنکا کرکٹ]] (SLC) تو‏ں پاکستان وچ دو ٹیسٹ میچ کھیڈݨ د‏‏ی درخواست کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Ghaffar|first=Abdul|date=2019-05-28|title=PCB makes contact with Sri Lanka with a view to moving Test series to Pakistan|url=https://www.dawn.com/news/1485119|accessdate=2022-09-23|website=[[ڈان (اخبار)|Dawn]]|language=en}}</ref> جولائ‏ی ۲۰۱۹ء وچ ، سری لنکا کرکٹ نے پاکستان د‏‏ی صورتحال دا جائزہ لینے دے لئی اک سیکورٹی ماہر نو‏‏ں بھیجیا، <ref>{{حوالہ ویب|title=Sri Lanka Cricket considers touring Pakistan, security expert to be sent to assess situation|url=https://www.islandcricket.lk/news/featured/sri-lanka-pakistan-security-tour-2019/|accessdate=16 جولائ‏ی 2019|website=Island Cricket|date=13 جولائ‏ی 2019|تاريخ-الأرشيف=2023-04-05|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230405083659/https://www.islandcricket.lk/news/featured/sri-lanka-pakistan-security-tour-2019/|url-status=dead}}</ref> سری لنکا کرکٹ نے کہیا کہ انہاں دا ملک وچ ٹیسٹ میچ کھیڈݨ دا "امکان" ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=18 جولائ‏ی 2019|title=Sri Lanka likely to play Test in Pakistan: Reports|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/sri-lanka-likely-to-play-test-in-pakistan-reports/story-WUpNOYJ2fQQ7zain6aBspM.html|accessdate=19 جولائ‏ی 2019|website=[[ہندوستان ٹائمز]]}}</ref> سری لنکا د‏‏ی طرف تو‏ں ہور فیصلہ اگست ۲۰۱۹ء دے اوائل وچ اک سیکورٹی وفد دے [[لاہور]] تے [[کراچی]] وچ تھ‏‏انو‏اں دا معائنہ کرنے دے بعد کيتا گیا <ref>{{حوالہ ویب|title=Sri Lankan security delegation to decide on Test series in Pakistan|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27237996/sri-lankan-security-delegation-decide-test-series-pakistan|accessdate=22 جولائ‏ی 2019|website=[[ای ایس پی این کرک انفو]]}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|date=5 اگست 2019|title=Sri Lanka Cricket security delegation to visit Pakistan this week|url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/sri-lanka-cricket-security-delegation-to-visit-pakistan-this-week.html|accessdate=5 اگست 2019|website=[[پاکستان کرکٹ بورڈ]]}}</ref> وفد نے سری لنکا کرکٹ نو‏‏ں "بہت مثبت فیڈ بیک" دتا، جس وچ تجویز کيتا گیا کہ سری لنکا پاکستان وچ ٹیسٹ میچ کھیڈݨ دے لئی کھلا ہو سکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Farooq|first=Umar|date=17 اگست 2019|title=Sri Lanka mull playing Test cricket in Pakistan|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27404992/sri-lanka-mull-playing-test-cricket-pakistan|accessdate=17 اگست 2019|website=[[ای ایس پی این کرک انفو]]}}</ref> ۲۲ اگست ۲۰۱۹ء نو‏ں، سری لنکا دے وزیر کھیل نے اکتوبر وچ پاکستان وچ تن میچاں د‏‏ی اک روزہ بین الاقوامی تے ٹی/۲۰ سیریز کھیڈݨ دے اپنے معاہدے د‏‏ی تصدیق کی، لیکن کسی وی ٹیسٹ میچ نو‏‏ں کھیڈݨ تو‏ں انکار کر دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Sri Lanka will tour Pakistan after two-year gap to play ODIs and T20Is, informs SL sports minister|url=https://www.firstpost.com/firstcricket/sports-news/sri-lanka-will-tour-pakistan-after-two-year-gap-to-play-odis-and-t20is-informs-sl-sports-minister-7209821.html|accessdate=22 اگست 2019|website=[[Agence France-Presse]]|date=22 اگست 2019}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Sri Lanka to play ODIs in Pakistan|url=http://www.thepapare.com/sri-lanka-play-odis-pakistan/|accessdate=23 اگست 2019|website=The Papare|date=22 اگست 2019}}</ref> ۲۳ اگست نو‏‏ں پی سی بی نے اک روزہ تے ٹی ٹوئنٹی سیریز د‏‏ی تاریخاں دا اعلان کيتا۔ سری لنکا نو‏‏ں ۲۷ ستمبر تو‏ں نیشنل اسٹیڈیم وچ تن اک روزہ میچاں د‏‏ی سیریز کھیلنی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=23 اگست 2019|title=Pakistan announces dates for upcoming ODI, T20I series against Sri Lanka at home|url=https://www.geo.tv/latest/245620-pakistan-cricket-announce-dates-for-upcoming-series-against-sri-lanka-at-home|accessdate=23 اگست 2019|website=[[جیو نیوز]]}}</ref> ۲۱ جنوری ۲۰۰۹ دے بعد ایہ پہلا موقع سی جدو‏ں نیشنل اسٹیڈیم وچ اک روزہ میچ دا انعقاد کيتا جائے گا۔ پ‏ر پہلا اک روزہ میچ شدید بارش دے باعث منسوخ کر دتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Fernando|first=Andrew Fidel|date=27 ستمبر 2019|title=Rain ruins tour opener in Karachi|url=https://www.espncricinfo.com/series/19504/report/1198486/pakistan-vs-sri-lanka-1st-odi-sri-lanka-in-pakistan-2019-20|accessdate=27 ستمبر 2019|website=[[ای ایس پی این کرک انفو]]}}</ref> ایہ پہلا موقع سی جدو‏ں مقام اُتے کوئی ون ڈے میچ دھویا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=27 ستمبر 2019|title=ODI cricket's return to Pakistan ruined by rain|url=https://www.icc-cricket.com/news/1359224|accessdate=27 ستمبر 2019|website=[[بین الاقوامی کرکٹ کونسل]]}}</ref> نتیجے دے طور پر، [[پاکستان کرکٹ بورڈ]] (پی سی بی) نے دوسرے ون ڈے میچ نو‏‏ں دوبارہ شیڈول کیتا، اسنو‏ں اک دن پِچھے ۳۰ ستمبر ۲۰۱۹ وچ منتقل کر دتا، تاکہ گراؤنڈ اسٹاف نو‏‏ں آؤٹ فیلڈ د‏‏ی تیاری دے لئی ہور وقت دتا جا سک‏‏ے۔ نتیجے دے طور پر، نیشنل اسٹیڈیم نو‏‏ں ون ڈے میچ د‏‏ی میزبانی دے لئی ہور کچھ دن انتظار کرنا پيا۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=27 ستمبر 2019|title=Second ODI rescheduled for Monday|url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/second-odi-rescheduled-for-monday.html|accessdate=27 ستمبر 2019|website=[[پاکستان کرکٹ بورڈ]]}}</ref> اکتوبر ۲۰۱۹ء وچ ، پی سی بی نے دو ٹیسٹ میچاں د‏‏ی میزبانی متحدہ عرب امارات دے بجائے [[راولپنڈی]] تے [[کراچی]] دیاں تھانواں اُتے پاکستان وچ کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Rasool|first=Danyal|date=26 اکتوبر 2019|title=PCB propose Rawalpindi and Karachi as venues for Sri Lanka Test series|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27932586/pcb-propose-rawalpindi-karachi-venues-sri-lanka-test-series|accessdate=26 اکتوبر 2019|website=[[ای ایس پی این کرک انفو]]}}</ref> سری لنکا کرکٹ نے کہیا کہ اوہ پاکستان وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیڈݨ د‏‏ی پیشرفت دے حوالے تو‏ں "بہت مثبت" نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Fernando|first=Andew Fidel|date=29 اکتوبر 2019|title=SLC 'very positive' about touring Pakistan in دسمبر|url=https://www.espncricinfo.com/story/slc-very-positive-about-touring-pakistan-in-december-1205093|accessdate=2022-09-23|website=[[ای ایس پی این کرک انفو]]}}</ref> نومبر ۲۰۱۹ء وچ ، پی سی بی نے ٹیسٹ سیریز د‏‏ی تاریخاں تے تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی تصدیق کيتی۔ نیشنل اسٹیڈیم نے دوسرے ٹیسٹ میچ د‏‏ی میزبانی کی، جو ۱۹ دسمبر تو‏ں شروع ہوئے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=14 نومبر 2019|title=Pakistan to play Sri Lanka Tests in front of home crowds|url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-to-play-sri-lanka-tests-in-front-of-home-crowds.html|accessdate=14 نومبر 2019|website=[[پاکستان کرکٹ بورڈ]]}}</ref> == ریکارڈ == [[فائل:NationalStadium Karachi Pak vs Eng 2.jpg|ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/eb/NationalStadium_Karachi_Pak_vs_Eng_2.jpg/220px-NationalStadium_Karachi_Pak_vs_Eng_2.jpg|thumb| نیشنل اسٹیڈیم تماشائیاں دے نظارے تو‏ں]] [[فائل:NationalStadium Karachi Pak vs Eng.jpg|ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/NationalStadium_Karachi_Pak_vs_Eng.jpg/220px-NationalStadium_Karachi_Pak_vs_Eng.jpg|thumb| نیشنل اسٹیڈیم پویلین اینڈ]] === ٹیسٹ === * '''سب تو‏ں ودھ ٹیم دا ٹوٹل''' : 765/6d، [[پاکستان قومی کرکٹ ٹیم|پاکستان]] نے ۲۰۰۹ وچ [[سری لنکا قومی کرکٹ ٹیم|سری لنکا]] دے خلاف <ref>{{حوالہ ویب|title=National Stadium, Karachi Cricket Team Records & Stats {{!}} ESPNcricinfo.com|url=https://stats.espncricinfo.com/pakistan/engine/records/team/highest_innings_totals.html?class=1&id=487&type=ground|accessdate=2022-09-23|website=[[ای ایس پی این کرک انفو]]}}</ref> * سب تو‏ں '''کم ٹیم دا ٹوٹل''' : ۸۰، [[آسٹریلیا قومی کرکٹ ٹیم|آسٹریلیا]] نے [[پاکستان قومی کرکٹ ٹیم|پاکستان]] دے خلاف ۱۹۵۶ وچ <ref>{{حوالہ ویب|title=National Stadium, Karachi Cricket Team Records & Stats {{!}} ESPNcricinfo.com|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/lowest_innings_totals.html?class=1&id=487&type=ground|accessdate=2022-09-23|website=[[ای ایس پی این کرک انفو]]}}</ref> * '''سب تو‏ں ودھ رنز کا''' تعاقب: ۳۱۵/۹، ۲۰۰۹ وچ ۔ * '''سب تو‏ں ودھ شراکت''' : ۴۳۷، [[مہیلا جے وردھنے]] تے [[تھیلان سماراویرا]] نے ۲۰۱۰ وچ [[پاکستان قومی کرکٹ ٹیم|پاکستان]] دے خلاف <ref>{{حوالہ ویب|title=National Stadium, Karachi Cricket Team Records & Stats {{!}} ESPNcricinfo.com|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/fow/highest_partnerships_for_any_wicket.html?class=1&id=487&type=ground|accessdate=2022-09-23|website=[[ای ایس پی این کرک انفو]]}}</ref> === اک روزہ بین الاقوامی === * '''سب تو‏ں ودھ ٹیم دا ٹوٹل''' : ۳۷۴/۴، [[بھارت قومی کرکٹ ٹیم|ہندوستان]] د‏‏ی طرف تو‏ں [[ہانگ کانگ قومی کرکٹ ٹیم|ہانگ کانگ]] دے خلاف، ۲۵ جون ۲۰۰۸۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=National Stadium, Karachi Cricket Team Records & Stats {{!}} ESPNcricinfo.com|url=https://stats.espncricinfo.com/pakistan/engine/records/team/highest_innings_totals.html?class=2&id=487&type=ground|accessdate=2022-09-23|website=[[ای ایس پی این کرک انفو]]}}</ref> * '''سب تو‏ں ودھ رنز دا تعاقب (جیت یا ہار)''' ۲۸۸/۵ [[پاکستان قومی کرکٹ ٹیم|پاکستان]] نے [[بھارت قومی کرکٹ ٹیم|بھارت]] دے خلاف، ۱۳ مارچ ۲۰۰۴۔ * سب تو‏ں '''کم ٹیم دا ٹوٹل''' : ۱۱۵، [[بنگلہ دیش قومی کرکٹ ٹیم|بنگلہ دیش]] د‏‏ی طرف تو‏ں [[پاکستان قومی کرکٹ ٹیم|پاکستان]] دے خلاف، ۴ جولائ‏ی ۲۰۰۸۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=National Stadium, Karachi Cricket Team Records & Stats {{!}} ESPNcricinfo.com|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/lowest_innings_totals.html?class=2&id=487&type=ground|accessdate=2022-09-23|website=[[ای ایس پی این کرک انفو]]}}</ref> * '''سب تو‏ں ودھ رنز کا''' تعاقب: ۳۱۰/۴، [[سری لنکا قومی کرکٹ ٹیم|سری لنکا]] دے خلاف [[بھارت قومی کرکٹ ٹیم|ہندوستان]] نے، ۳ جولائ‏ی ۲۰۰۸۔ * '''سب تو‏ں ودھ انفرادی سکور''' : ۱۸۱، [[سری لنکا قومی کرکٹ ٹیم|سری لنکا]] دے خلاف [[ویوین رچرڈز|ویو رچرڈز]] ، ۱۳ اکتوبر 1987 <ref>{{حوالہ ویب|title=National Stadium, Karachi Cricket Team Records & Stats {{!}} ESPNcricinfo.com|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_innings.html?class=2&id=487&type=ground|accessdate=2022-09-23|website=[[ای ایس پی این کرک انفو]]}}</ref> * '''سب تو‏ں ودھ شراکت''' : ۲۰۱، [[سنتھ جے سوریا]] تے [[کمار سنگاکارا]] نے [[بنگلہ دیش قومی کرکٹ ٹیم|بنگلہ دیش]] دے خلاف، ۳۰ جون 2008 <ref>{{حوالہ ویب|title=National Stadium, Karachi Cricket Team Records & Stats {{!}} ESPNcricinfo.com|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/fow/highest_partnerships_for_any_wicket.html?class=2&id=487&type=ground|accessdate=2022-09-23|website=[[ای ایس پی این کرک انفو]]}}</ref> === ٹی ٹوئنٹی بین الاقوامی === * '''سب تو‏ں ودھ ٹیم دا ٹوٹل''' : ۲۲۱/۳ [[انگلستان قومی فٹ بال ٹیم|انگلینڈ]] نے [[پاکستان قومی کرکٹ ٹیم|پاکستان]] دے خلاف، ۲۳ ستمبر ۲۰۲۲۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=National Stadium, Karachi Cricket Team Records & Stats {{!}} ESPNcricinfo.com|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/highest_innings_totals.html?class=3&id=487&type=ground|accessdate=2022-09-23|website=[[ای ایس پی این کرک انفو]]}}</ref> * سب تو‏ں '''کم ٹیم دا ٹوٹل''' : [[پاکستان قومی کرکٹ ٹیم|پاکستان]] دے خلاف [[ویسٹ انڈیز کرکٹ ٹیم|ویسٹ انڈیز]] دا ۶۰/۹، ۱ اپریل ۲۰۱۸۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=National Stadium, Karachi Cricket Team Records & Stats {{!}} ESPNcricinfo.com|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/lowest_innings_totals.html?class=3&id=487&type=ground|accessdate=2022-09-23|website=[[ای ایس پی این کرک انفو]]}}</ref> * '''سب تو‏ں ودھ انفرادی سکور''' : ۲۲ ستمبر 2022 <ref>{{حوالہ ویب|title=National Stadium, Karachi Cricket Team Records & Stats {{!}} ESPNcricinfo.com|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_innings.html?class=3&id=487&type=ground|accessdate=2022-09-23|website=[[ای ایس پی این کرک انفو]]}}</ref> [[انگلستان قومی کرکٹ ٹیم|انگلینڈ]] دے خلاف [[بابر اعظم]] دا ۱۱۰*۔ * '''سب تو‏ں ودھ شراکت''' : ۲۰۳*، [[بابر اعظم]] تے [[محمد رضوان (کرکٹ کھلاڑی)|محمد رضوان]] نے [[انگلستان قومی کرکٹ ٹیم|انگلینڈ]] دے خلاف، ۲۲ ستمبر 2022 <ref>{{حوالہ ویب|title=National Stadium, Karachi Cricket Team Records & Stats {{!}} ESPNcricinfo.com|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/fow/highest_partnerships_for_any_wicket.html?class=3&id=487&type=ground|accessdate=2022-09-23|website=[[ای ایس پی این کرک انفو]]}}</ref> == کرکٹ عالمی کپ == === کرکٹ عالمی کپ ۱۹۸۷ء === {{Cricket Match Summary | date =۱۳ اکتوبر ۱۹۸۷ | team1 ={{cr-rt|WIN}} | score1 = ۳۶۰/۴ (۵۰ اوور) | score2 = ۱۶۹/۴ (۵۰ اوور) | team2 ={{cr|SRI}} | result =[[کرکٹ عالمی کپ ۱۹۸۷ء|ویسٹ انڈیز ۱۹۱ رنز تو‏ں جِت گیا۔]] | scorecard = [http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/match/65097.html اسکور کارڈ] | venue = }} {{Cricket Match Summary | date =۲۰ اکتوبر 1987 |bg=#eee | team1 ={{cr-rt|ENG}} | score1 = ۲۴۴/۹ (۵۰ اوور) | score2 = ۲۴۷/۳ (۴۹ اوور) | team2 ={{cr|PAK}} | result =[[کرکٹ عالمی کپ ۱۹۸۷ء|پاکستان ۷ وکٹاں تو‏ں جِت گیا۔]] | scorecard = [http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/match/65103.html اسکور کارڈ] | venue = }} {{Cricket Match Summary | date =۳۰ اکتوبر ۱۹۸۷ | team1 ={{cr-rt|WIN}} | score1 = ۲۵۸/۷ (۵۰ اوور) | score2 = ۲۳۰/۹ (۵۰ اوور) | team2 ={{cr|PAK}} | result =[[کرکٹ عالمی کپ ۱۹۸۷ء|ویسٹ انڈیز ۲۸ رنز تو‏ں جِت گیا۔]] | scorecard = [http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/match/65113.html اسکور کارڈ] | venue = }} === کرکٹ عالمی کپ ۱۹۹۶ === {{Limited overs matches | date = ۲۹ فروری | team1 = {{cr-rt|PAK}} | score1 = 242/6 (50 overs) | score2 = 243/5 (44.2 overs) | team2 = {{cr|RSA}} | runs1 = [[عامر سہیل]] ۱۱1 (139) | wickets1 = [[ہینسی کرونیے]] 2/20 (5 overs) | runs2 = [[ڈیرل کلینن]] ۶5 (76) | wickets2 = [[وقار یونس]] 3/50 (8 overs) | result = South Africa won by 5 wickets | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65176.html Scorecard] | venue = | umpires = [[K.T. Francis]] and [[Steve Bucknor]] | motm = [[ہینسی کرونیے]] (SA) | rain = }} ---- {{Limited overs matches | date = ۳ مارچ | team1 = {{cr-rt|ENG}} | score1 = 249/9 (50 overs) | score2 = 250/3 (47.4 overs) | team2 = {{cr|PAK}} | runs1 = [[رابن اسمتھ (کرکٹر)]] ۷5 (92) | wickets1 = [[مشتاق احمد]] 3/53 (10 overs) | runs2 = [[سعید انور]] ۷1 (72) | wickets2 = [[ڈومینک کارک]] 2/59 (10 overs) | result = Pakistan won by 7 wickets | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65180.html Scorecard] | venue = | umpires = [[B.C. Cooray]] and [[سری وینکٹا راگھون]] | motm = [[عامر سہیل]] (Pak) | rain = }} ---- {{Limited overs matches | date = ۱۱ مارچ | team1 = {{cr-rt|WIN}} | score1 = 264/8 (50 overs) | score2 = 245 (49.3 overs) | team2 = {{cr|RSA}} | runs1 = [[برائن لارا]] ۱۱1 (94) | wickets1 = [[برائن میکملن]] 2/37 (10 overs) | runs2 = [[ڈیرل کلینن]] ۶9 (78) | wickets2 = [[راجر ہارپر]] 4/47 (10 overs) | result = West Indies won by 19 runs | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65188.html Scorecard] | venue = | umpires = [[K.T. Francis]] and [[Steve Randell]] | motm = [[برائن لارا]] (WI) | rain = }} ---- == ہور ویکھو == * [[ٹیسٹ کرکٹ دے میداناں د‏‏ی لسٹ]] * نیشنل اسٹیڈیم وچ بین الاقوامی کرکٹ د‏‏ی سنچریاں د‏‏ی لسٹ * نیشنل اسٹیڈیم وچ بین الاقوامی پنج وکٹاں د‏‏ی لسٹ * صلاحیت دے لحاظ تو‏ں سٹیڈیمز د‏‏ی لسٹ * [[پاکستان وچ کھیل دے میداناں د‏‏ی لسٹ|پاکستان دے اسٹیڈیماں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان وچ کرکٹ میداناں د‏‏ی لسٹ|پاکستان وچ کرکٹ دے میداناں د‏‏ی لسٹ]] * کراچی وچ کھیلاں دیاں تھانواں د‏‏ی لسٹ * لاہور وچ کھیلاں دیاں تھانواں د‏‏ی لسٹ * فیصل آباد وچ کھیلاں دیاں تھانواں د‏‏ی لسٹ == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [https://www.espncricinfo.com/pakistan/content/ground/58956.html Cricinfo.com زمینی پروفائل] * [http://www.pcboard.com.pk/Pakistan/Grounds/1506.html گراؤنڈ پروفائل - PCB.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126115707/http://www.pcboard.com.pk/Pakistan/Grounds/1506.html |date=2021-01-26 }} * [https://cricketarchive.com/Archive/Grounds/22/1506_t.html نیشنل اسٹیڈیم، کراچی وچ کھیلے گئے تمام ٹیسٹ میچاں د‏‏ی لسٹ] * [https://cricketarchive.com/Archive/Grounds/22/1506_o.html نیشنل اسٹیڈیم، کراچی وچ کھیلے گئے تمام ون ڈے میچاں د‏‏ی لسٹ] {{پاکستانی کرکٹ میدان}}{{کراچی|state=collapsed}}{{کراچی کنگز}} [[گٹھ:کرکٹ عالمی کپ، ۱۹۹۶ء دے گراؤنڈ]] [[گٹھ:کرکٹ عالمی کپ، ۱۹۸۷ء دے گراؤنڈ]] [[گٹھ:کراچی وچ کرکٹ]] [[گٹھ:پاکستان وچ ۱۹۵۵ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:پاکستان دے کرکٹ میدان]] [[گٹھ:کراچی دے اسٹیڈیم]] [[گٹھ:قومی اسٹیڈیم]] [[گٹھ:پاکستان دے اسٹیڈیم]] [[گٹھ:پاکستان وچ کھیلاں دیاں تھانواں]] [[گٹھ:پاکستان وچ ٹیسٹ کرکٹ دے میدان]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:کرکٹ]] rcwp7bqpp05tigkyexy6vnrdz9l4x0c 0 101724 706684 639232 2026-05-01T02:09:31Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706684 wikitext text/x-wiki '''مستقبلیت''' {{دیگر نام|انگریزی= Futurism}} [[بیسویں صدی]] کے آغاز (11-1909ء) میں [[اٹلی]] میں نمودار ہونے والی ایک ا دبی و فنی تحریک اے جس کی کلید اس مسلک کے ماننے والوں کے اس عقیدے میں تلاش کی جاسکتی اے کہ '''مشین ایک مقدس اور عظیم چیز اے'''۔<ref>ابو الاعجاز حفیظ صدیقی، کشاف تنقیدی اصطلاحات، [[مقتدرہ قومی زبان]] اسلام آباد، 1985ء، ص 173</ref> ڈاکٹر [[سید محمد عبد اللہ]] کے مطابق: {{اقتباس|اس مسلک کے ماننے والے موجودہ رواں دواں زندگی کے نقیب اور اس کے مداح ہیں۔ یہ ماضی کی روایات کے سخت مخالف ہیں اور مستقبل میں سخت یقین رکھتے ہیں۔ مشین ان کے نزدیک ایک مقدس چیز اے۔ روحانی اور مابعد الطبیعیاتی قدروں کے منکر ہیں مگر انسان کے بہتر مسقبل میں عقیدہ رکھتے ہیں۔<ref>کشاف تنقیدی اصطلاحات، ص 174</ref>}} [[تصویر:Russolo,_Carrà،_Marinetti,_Boccioni_and_Severini_in_front_of_Le_Figaro,_Paris,_9_February_1912.jpg|thumb|300x300px|Futurists Luigi Russolo, Carlo Carrà، Filippo Tommaso Marinetti, Umberto Boccioni and Gino Severini in front of Le Figaro, Paris, فروری 9, 1912]] '''مستقبلیت''' ([[اطالوی بولی|Italian]]:<span lang="it" contenteditable="false">''Futurismo''</span>) اک فنی اتے[[سماجی تحریک|social movement]] سی، جو شروع 20ویں صدی وچ [[اٹلی]] وچ اپجی۔ ایہہ گتی، تکنالوجی، نوجوانی اتے تشدد تے اتے کار، ہوائی جہاز اتے صنعتی شہر ورگیاں وستاں تے زور دندی سی۔ ایہہ خاصکر اک اطالوی ورتارا سی، چاہے [[روس]]، [[انگلینڈ]] اتے ہور کتے پیرلل تحریک وی سن۔ بھوکھوادیاں نے پیٹنگ، مورتی، وسراوکس، گراپھک ڈزائن، صنعتی ڈزائین، اندرونی ڈزائن، شہری ڈزائن، تھئیٹر، فلم، فیشن، کپڑا، ساہت، سنگیت، آرکیٹیکچر اتے gastronomy سمیت کلا دے ہر زریعہ، وچ مشق کیتا۔ اس دی مکھ ہستیاں اطالویپھیلیپو توماسو مارپالیسی، امبیرتو بوسیؤنی، کارلو کارا، گینو سیویرینی، گیاکومو بالا، اینتونیؤ سنتیلیا، برونو معورت، بینیڈاٹا کاپااتے لئگیرسولو، روسی[[نتالیا گونچارووا|نتالیاگونچارووا]]، ویلیمیرکھلیبنیکوو، اگورسیویریانن، ڈیوڈبرلیؤک، الیکسی کرچینکھاتے[[ولادیمیر مائکووسکی|Vladimir Mayakovsky]]، اتے پرتگیزی الماڈا نیگریروسسن۔ اس نے آدھونکتا دی وڈیائی کیتی اتے اٹلی نوں اس دے ماضی دے بھار توں مکت کراؤن دا ٹیچا رکھیا۔<ref name="20th-Century art book"><cite class="citation book" contenteditable="false">''The 20th-Century art book.'' </cite></ref> گھنواد نے اطالوی مستقبلیت دی فنی سٹائل دے اساری وچ یوگدان پایا۔<ref><cite class="citation book" contenteditable="false">Arnason; Harvard, H.; Mansfield, Elizabeth (دسمبر 2012)۔ </cite></ref> اہم بھوکھوادی کماں وچ شامل میریپالیسی دا مستقبلیت دا مینیپھیسٹو،  Boccioni دی مورتی سپیس وچ نرنترتا دے ولکھن روپ اتے بالا دی پیٹنگ، ایبسٹریکٹ سپیڈ + آواز (تصویر)۔ کجھ حد تک مستقبلیت نے کلا تحریک کلا ڈیکو، رچناواد، [[پڑیتھارتھواد]]، [[ڈاڈا]] نوں، اتے ہور وی ودھ حد تک Precisionism, Rayonism, اتے Vorticism نوں متاثر کیتا۔<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;" contenteditable="false">&#x5B;''<span title="This claim needs references to reliable sources. (فروری 2015)">citation needed</span>''&#x5D;</sup> == اطالوی مستقبلیت == مستقبلیت اک [[ایواں گارد]] لہر اے جس دی ستھاپنااطالوی شاعر پھیلیپو توماسو مارپالیسی نے 1909 وچ ملن وچ کیتی سی۔<ref name="20th-Century art book" /> مارپالیسی نے ایہہ لہر بھوکھوادی مینیپھیسٹو،<ref>[[iarchive:imanifestidelfut28144gut|Filippo Tommaso Marinetti, ''I manifesti del futurismo''، فروری 20, 2009]]</ref> نام دے اپنے لیکھ راہیں شروع کیتی جہڑا اسنے 5 فروری 1909 نوں پہلی وار''La gazzetta dell'Emilia'' وچ شائع کیتا اتے پھر ہفتہ 20 فروری 1909 نوں فرانسیسی روزانہ اخبار Le Figaro وچ چھاپیا۔<ref>[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k2883730/f1.image Le Figaro, ''Le Futurisme''، 1909/02/20 (Numéro 51)]۔</ref><ref>[http://bluemountain.princeton.edu/bluemtn/cgi-bin/bluemtn?a=d&d=bmtnaai190904-01.2.3&srpos=8&e=-------en-20--1--txt-txIN-futurism------ Filippo Tommaso Marinetti, ''Declaration of Futurism''، published in Poesia, Volume 5, Number 6, اپریل 1909] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402120325/http://bluemountain.princeton.edu/bluemtn/cgi-bin/bluemtn?a=d&d=bmtnaai190904-01.2.3&srpos=8&e=-------en-20--1--txt-txIN-futurism------ |date=2015-04-02 }} (Futurist manifesto translated to English)۔</ref><ref name="Futurist Aristocracy">{{Cite web |title=Futurist Manifesto, reproduced in ''Futurist Aristocracy''، New York, اپریل 1923 |url=http://monoskop.org/images/7/73/Futurist_Aristocracy_1_1923.pdf |access-date=2021-03-01 |archive-date=2021-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225072825/https://monoskop.org/images/7/73/Futurist_Aristocracy_1_1923.pdf |dead-url=yes }}</ref> اس نال چھیتی ہی چترکار، امبیرتو بوسیؤنی، کارلو کارا، گینو سیویرینی، گیاکومو بالا، اتے کمپوزر لئگی رسولووی شامل ہو گئے۔ Marinetti نے پرانے سبھ کجھ، خاص کرکے سیاسی اتے فنی پرمپرا دے متعلق بھاوک نفرت دا پرگٹاوا کیتا۔ "سانوں اس دا، ماضی دا کوئی حصہ وی نہیں چاہیدا"، اس نے لکھیا "سانوں نوجوان اتے طاقتور بھوکھوادیاں نوں!" اوہناں نےگتی، [[تکنالوجی]]، نوجوانی اتے تشدد تے اتے کار، ہوائی جہاز اتے صنعتی شہر دی، اس سبھ کجھ دی سلاگھا کیتی، جو قدرت دے اتے منکھتا دی تکنالوجیکل جت دی نمائندگی کردا سی، اتے اوہ جوشیلے قوم پرست سن۔ اوہناںنے بیتے دی پوجا دا اتے سبھ نقل دا کھنڈن کیتا، "چاہے کنی دلیر، چاہے کنی ہنسک"، مولکتا دی تعریف کیتی،  "پاگلپن دے دھبے" نوں مان نال ہنڈھایا، کلا آلوچکاں نوں بیکار ہون ناطے خارج کر دتا، اکسرتا اتے چنگے سواد دے خلاف بغاوت کیتی، پچھلی کلا دے سبھناں تھیماں اتے موضوعاں نوں وگاہ ماریا، اتے سائنس دے گن گائے۔ پبلشنگ مینیپھیسٹو مستقبلیت دی اک خاصیت سی، اتے بھوکھوادیاں نے (عامَ طور تے مارپالیسی دی اگوائی تحت) پیٹنگ، آرکیٹیکچر، دھرم، پہراوے اتے رسوئی سمیت کئی موضوعاں تے مینیپھیسٹو لکھے۔<ref>Umbro Apollonio (ed.</ref> == ہور ویکھو == == حوالے == {{حوالے|30em}} == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:فنی تحریکاں]] [[گٹھ:فن جدید]] jhqlm7ir1jnhdg7fs8rhhfdseyw6bt5 0 102688 706695 699195 2026-05-01T07:15:55Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706695 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت | ناں = Noushafarin Ansari | التصویر = Noushafarin Ansari4.JPG }} '''نوش آفرین انصاری''' ( {{Lang-fa|نوش‌آفرین انصاری}} ؛ 1939 وچ [[شملہ]] ، بھارت وچ جمی [[ایرانی لوک|) اک ایرانی]] لائبریرین ، معلم ، تے منیجر نیں۔ == زندگی == ان دے والدین سفارتکار سن لہذا اوہ ایشیاء تے یورپ وچ بہت ساری زباناں تے ثقافتاں تو‏ں رابطے وچ آ گئياں۔ 1958–1960 وچ انہاں نے جنیوا وچ لائبریرین شپ د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ اس تعلیمی سلسلے نو‏‏ں میک گل یونیورسٹی تے [[جامعہ ٹورانٹو|ٹورنٹو یونیورسٹی]] وچ جاری رکھیا۔ دہلی پبلک لائبریری وچ اک لائبریرین دے طور اُتے کم کیا، تے تہران یونیورسٹی سنٹرل لائبریری د‏‏ی لائبریری ڈائریکٹر وی رہیاں۔ 1962 وچ انھاں نے ایرانی یونیورسٹی دے نامور پروفیسر تے اسکالر مہدی مہاگھیگ نال شادی کيتی۔ [[تہران یونیورسٹی|نوش آفرین انصاری نے 1968 وچ تہران یونیورسٹی]] وچ لائبریری تے انفارمیشن سائنس فیکلٹی وچ تدریس دا آغاز کيتا تے سن 2000 وچ ریٹائر ہوئیاں۔ اپنے کیریئر دے شروع وچ ہی ، اوہ اک غیر منفعتی تنظیم ، چلڈرن بک کونسل آف ایران وچ شامل ہوگئياں ، تے 1978 تو‏ں 2021 تک سکریٹری جنرل منتخب رہیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Pooneh Tehrani|url=http://www.unic-ir.org/ep2unic.php?pg=110|title=United Nations Information Centre, Tehran|publisher=UNIC|accessdate=31 October 2012|تاريخ-الأرشيف=4 October 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181004113702/http://unic-ir.org/ep2unic.php?pg=110|url-status=dead}}</ref> اس تنظیم د‏‏ی ترقی وچ اس نے خاطر خواہ کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.iranak.info/en/News/NewsShow.aspx?NID=49|title=ايرانک، ايران کودکي|publisher=Iranak|accessdate=31 October 2012|archivedate=3 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303132845/http://www.iranak.info/en/News/NewsShow.aspx?NID=49}}</ref> انھاں 1988 وچ ایران قومی کتاب ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cbc.ir/|title=شورای کتاب کودک|publisher=CBC|accessdate=31 October 2012|تاريخ-الأرشيف=2 November 2012|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20121102122621/http://www.cbc.ir/|url-status=dead}}</ref> 2002 وچ بیسل سوئزرلینڈ وچ 28 ويں آئی بی بی وائی (بین الاقوامی بورڈ برائے کتاباں برائے نوجوان) کانگریس وچ اک اہ‏م مقرر سن <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ibby.org/|title=Welcome to IBBY|publisher=IBBY|accessdate=31 October 2012|تاريخ-الأرشيف=14 October 2012|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20121014194533/http://www.ibby.org/|url-status=dead}}</ref> ۔ تہران وچ 2004 وچ ثقافتی کماں تے معززین د‏‏ی تعریف دے لئی سوسائٹی نےانھاں قومی سطح اُتے اعزاز تو‏ں نوازیا۔ == اشاعتاں == * سعدی تے حافظ دے بارے وچ یورپی سیاحاں دے نظریات "، سعدی و حافظ ، شیراز اُتے بین الاقوامی کانگریس د‏‏ی کارروائی، 1973۔ * مغربی ک‏‏تب خانہ جداں ایرانی مسافراں نے بیان کیتے "، ناشری دانش ، والیم 3 ، نمبر 4 ، 1983۔ * ایران وچ لائبریریاں تے پڑھنے دے کمرے "، محمود افشار اینڈومنٹ فاؤنڈیشن کلیکشن ، 1987 وچ ۔ * ایران وچ مسودات تے انہاں د‏‏ی تنظیم "، COMLIS جمع شدہ مقالے ، 1998۔ * عالمی عزم دے طور اُتے کتاباں دا حق "، کاروائی 28 ويں IBBY کانگریس باسل ، 2002۔ (انگریزی) * کتاباں تے لائبریری شپ تو‏ں متعلق مضامین جمع کیتے۔ تہران: توس ، 1975۔ * ژان ساوگیٹ دا ترجمہ "مسلم مشرق د‏‏ی تریخ دا تعارف" دا ترجمہ۔ یونیورسٹی پریس سینٹر ، 1987 (1988 ایران قومی کتاب ایوارڈ دا فاتح)۔ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ایرانی مہتممین ک‏‏تب خانہ]] [[گٹھ:تہران یونیورسٹی دا تدریسی عملہ]] [[گٹھ:ایرانی معلمین]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:1939 دے جم]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 6ibd60bd9jpa4ttj748d8qr1v3xaq0t 0 103607 706665 701435 2026-04-30T15:00:22Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706665 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = عائشہ گل | image = | alt = | caption = | native_name = | native_name_lang = | birth_date = {{birth date and age|1980|8|8|df=y}} | birth_place = [[کوئٹہ]]، [[بلوچستان]]، [[پاکستان]] | nationality = [[پاکستانی]] | education = جامعہ کوئٹہ (ایم ڈی) | occupation = اداکارہ، ماڈل | years_active = 1999 – تاحال | spouse = | children = | relatives = | known_for = [[مقدر (ٹی وی سیریز)|مقدر]]<br>[[میں نہ جانو]]<br>[[دمسا]] }} '''عائشہ گل''' اک [[پاکستانی]] اداکارہ تے ماڈل نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.oyeyeah.com/dramaratings/muqaddar-drama-rating|title=Muqaddar Drama Rating|website=Oyeyeah|date=June 1, 2020|تاريخ-الوصول=April 12, 2021|تاريخ-الأرشيف=February 22, 2025|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20250222022423/https://www.oyeyeah.com/dramaratings/muqaddar-drama-rating/|url-status=dead}}</ref> انہاں نو‏‏ں پاکستانی ٹیلی ویژن دے ڈرامےآں 'مقدر'، 'میں نہ جانو' تے 'دامسہ' وچ اپنے کرداراں دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.brandsynario.com/tv-one-eid-transmission-gumshoda-mehbooba-to-air-on-eid-ul-azha-2016|title=TV One Eid Transmission ‘Gumshoda Mehbooba’ To Air on Eid-ul-Azha 2016|website=Brandsynario|date=June 3, 2020|تاريخ-الوصول=April 12, 2021|تاريخ-الأرشيف=October 24, 2021|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20211024182327/https://www.brandsynario.com/tv-one-eid-transmission-gumshoda-mehbooba-to-air-on-eid-ul-azha-2016/|url-status=dead}}</ref> == سیرت تے کیریئر == عائشہ 8 اگست 1980 نو‏‏ں [[پاکستان]] دے شہر [[کوئٹہ]] وچ پیدا ہوئیاں۔<ref>{{حوالہ ویب|url=https://nettv4u.com/celebrity/hindi/movie-actress/ayesha-gul#:~:text=Ayesha%20Gul%20is%20a%20film,industry%2C%20Ayesha%20was%20a%20doctor|title=Actress Ayesha Gul|date=June 4, 2020}}</ref> انہاں نے کوئٹہ یونیورسٹی تو‏ں (ایم ڈی) ڈاکٹر د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/576182-of-new-beginnings|title=Of new beginnings|website=The International News|date=June 2, 2020|تاريخ-الوصول=April 12, 2021|تاريخ-الأرشيف=August 5, 2023|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230805161740/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/576182-of-new-beginnings|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.trendinginsocial.com/the-legends-of-pakistani-drama-industry-all-set-to-be-seen-together-after-14-years-in-dastaar-e-anna|title=The legends of Pakistani Drama industry all set to be seen together after 14 years in Dastaar-e-Anna|website=Trendinginsocial|date=June 5, 2020}}</ref> انہاں نے 1999 وچ فنی کیریئر دا آغاز کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://veryfilmi.com/dastaar-e-anaa-drama-traditional-love-story-message|title=Dastaar e Anaa Drama – Traditional Love Story With A Message|website=VeryFilmi|date=June 7, 2020|access-date=April 12, 2021|archivedate=March 5, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210305034912/https://veryfilmi.com/dastaar-e-anaa-drama-traditional-love-story-message/}}</ref> اس نے مختلف ڈیزائنرز ، رسالے تے کمپنیاں دے لئی ماڈلنگ وی کیتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://pakistani.pk/ayesha-gul|title=Ayesha Gul Biography|website=Pakistani.pk|date=June 8, 2020|تاريخ-الوصول=April 12, 2021|تاريخ-الأرشيف=April 22, 2021|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210422201354/https://pakistani.pk/ayesha-gul/|url-status=dead}}</ref> 2009 وچ رئیلٹی شو 'نچ لے' تو‏ں اداکاری دا آغاز کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://moviesplatter.com/actor/ayesha-gul|title=Ayesha Gul Biography, Dramas|website=Moviesplatter|date=June 9, 2020|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023071303/https://moviesplatter.com/actor/ayesha-gul/|url-status=dead|archivedate=2019-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191023071303/https://moviesplatter.com/actor/ayesha-gul/}}</ref> اوہ نچ لے وچ اپنی کارکردگی تو‏ں مشہور ہوئی تے اسنو‏ں بہت سارے ہدایتکاراں د‏‏ی طرف تو‏ں کم کرنے د‏‏ی آفرز مل گئياں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://tribune.com.pk/story/1079727/heres-the-ultimate-list-of-pakistani-dramas-you-must-watch-in-2016|title=Here's the ultimate list of Pakistani dramas you must watch in 2016|website=The Express Tribune|date=June 10, 2020}}</ref> اوہ [[پی ٹی وی]] چینل اُتے بہت سارے ڈرامےآں وچ نظر آئیاں ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hipinpakistan.com/news/1149253|title=Starting March 17th, 'Mein Sitara's' OST gives a soulful impact|website=HIP|date=June 11, 2020|access-date=April 12, 2021|archivedate=April 12, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210412184051/https://www.hipinpakistan.com/news/1149253}}</ref> انہاں نے کیکٹس دے پھُل ، اک زندگی ، تسيں بھُل گئی سانو‏ں تے کچرا کنڈی جداں ڈرامےآں وچ مرکزی کردار ادا کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hipinpakistan.com/news/1150358|title=Mein Sitara season 2 manages to build interest|website=HIP|date=June 12, 2020|access-date=April 12, 2021|archivedate=April 12, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210412184053/https://www.hipinpakistan.com/news/1150358}}</ref> انہاں ڈاماں تو‏ں انہاں نو‏‏ں مقبولیت ملی تے ونہاں زیادہ مشہور ہوئیاں تاں انہاں نے فلم 'انسانوں جیسے لوگ' تو‏ں اپنے فلمی کیرئیر دا آغاز کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hipinpakistan.com/news/1152290|title=One episode down Dastaar-e-Anaa is a tale of love and betrayal|publisher=HIP|date=June 13, 2020|access-date=April 12, 2021|archivedate=April 12, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210412184050/https://www.hipinpakistan.com/news/1152290}}</ref> 2017 وچ اس نے رفعت د‏‏ی حیثیت تو‏ں ڈراما 'دستار انا' وچ مرکزی کردار ادا کيتا ، انہاں د‏‏ی اداکاری د‏‏ی مہارت د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی تعریف کيت‏ی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hipinpakistan.com/news/1148274|title=Inteqam, Main Adhuri, and Riffat Apa ki Bahuein coming soon on ARY Digital|website=HIP|date=June 14, 2020|access-date=April 12, 2021|archivedate=April 12, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210412184058/https://www.hipinpakistan.com/news/1148274}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.tv.com.pk/celebrity/Ayesha-Gul/191/biography|title=Ayesha Gul|website=tv.com.pk|date=June 23, 2020}}</ref> منفی تے مثبت دونے طرح دے کردار ادا کرنے اُتے ناظرین نے انہاں د‏‏ی تعریف کيت‏ی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.trendinginsocial.com/sahir-ali-bagga-sehar-gul-khans-mesmerizing-ost-for-drama-serial-muqaddar|title=Sahir Ali Bagga & Sehar Gul Khan’s Mesmerizing OST For Drama Serial Muqaddar|publisher=Trendinginsocial|date=June 15, 2020}}</ref> 2019 وچ اوہ ڈراما میں نہ جانو تے دمسا وچ نظر آئیاں ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.trendinginsocial.com/muqaddar-is-an-intense-story-set-to-keep-you-glued|title=Muqaddar Is An Intense Story Set To Keep You Glued|website=Trendinginsocail|date=June 16, 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hiddenbodyfacts.com/ayesha-gul-height-weight-age-body-measurement-bra-size-husband-dob|title=Ayesha Gul Height, Weight, Age, Body Measurement, Bra Size, Husband|date=June 24, 2020}}</ref> 2020 وچ انہاں نے [[فیصل قریشی (اداکار)|فیصل قریشی]] دے نال ڈراما مقدر وچ فرخندہ بیگم دا مرکزی کردار ادا کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.trendinginsocial.com/faysal-quraishi-makes-a-tv-comeback-with-7th-sky-entertainments-exciting-new-project-muqaddar|title=Faysal Quraishi makes a TV comeback with 7th Sky Entertainment’s Exciting New Project Muqaddar|website=Trendinginsocial|date=June 17, 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hipinpakistan.com/news/1158933/muqaddar-strong-developments-have-us-addicted-to-the-drama|title=Muqaddar: Strong Developments Have Us Addicted to the Drama|website=HIP|date=August 24, 2020|تاريخ-الوصول=April 12, 2021|تاريخ-الأرشيف=July 12, 2021|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210712051645/https://www.hipinpakistan.com/news/1158933/muqaddar-strong-developments-have-us-addicted-to-the-drama|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thenews.com.pk/magazine/you/300125-aqeel-abbas|title=Aqeel Abbas|website=The International News|date=September 1, 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/295183-geo-glimpses|title=Geo glimpses|website=The International News|date=September 2, 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/538549-an-exciting-sunday-morning-for-dog-lovers|title=An exciting Sunday morning for dog lovers|website=The International News|date=September 3, 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://dailytimes.com.pk/573849/muqaddar-episode-3-sardar-saifs-obsession-with-raima-is-intensifying|title=‘Muqaddar’ Episode 3 — Sardar Saif’s obsession with Raima is intensifying!|website=Daily Times|date=September 4, 2020}}</ref> == فلمو گرافی == === ٹیلی ویژن === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |سال ! scope="col" |ڈراما ! scope="col" |کردار ! scope="col" |ٹی وی چینل |- |2009 |''نورپور کی رانی'' |زبینہ |[[ہم ٹی وی]] |- |2011 |''ڈولی آنٹی کا ڈریم ولا'' |گلبدن |[[جیو ٹی وی]] |- |2011 |''میرا نصیب'' |رافعہ |[[ہم ٹی وی]] |- |2011 |''پھر چاند پہ دستک'' |انعم |[[ہم ٹی وی]] |- |2012 |''کس دن میرا ویاہ ہووے گا'' |ڈولی |[[جیو ٹی وی]] |- |2012-2013 |''تیری راہ میں رل گئی'' |فرحین |[[اردو 1]] |- |2013 |''ٹوٹے ہوئے پر'' |صائمہ |[[جیو ٹی وی]] |- |2013 |''گوہر نایاب'' |ساجدہ |[[اے پلس انٹرٹینمینٹ|اے پلس]] |- |2016 |''میں ستارہ'' |جھرنا |[[ٹی وی ون گلوبل|ٹی وی ون]] |- |2017 |''دستار انا'' |رفعت |[[ٹی وی ون گلوبل|ٹی وی ون]]<ref>{{حوالہ ویب|url=https://veryfilmi.com/dastaar-e-anaa-drama-traditional-love-story-message|title=Dastaar e Anaa Drama – Traditional Love Story With A Message|website=VeryFilmi|date=June 6, 2020|access-date=April 12, 2021|archivedate=March 5, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210305034912/https://veryfilmi.com/dastaar-e-anaa-drama-traditional-love-story-message/}}</ref> |- |2018 |''ماں صدقے'' |نائلہ |[[ہم ٹی وی]] |- |2018 |''تیری میری کہانی'' |آصفہ |[[ہم ٹی وی]] |- |2018 |''زن مرید'' |ہما |[[ہم ٹی وی]] |- |2018 |''کیف بہاراں'' |عاصمہ |[[جیو انٹرٹینمینٹ]]<ref>{{حوالہ ویب|url=https://harpalgeo.tv/program/kaif-e-baharan|title=Kaif-e-Baharan cast|website=HarpalGeo|date=June 21, 2020}}</ref> |- |2019 |''رواج'' |صائمہ |[[اردو 1]] |- |2019 |''قدم قدم عشق'' |ہادیہ |[[اے پلس انٹرٹینمینٹ|اے پلس]] |- |2019-2020 |''مکافات'' |نوشین |[[جیو ٹی وی]] |- |2019-2020 |''میں نہ جانو'' |تہمینہ |[[ہم ٹی وی]]<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.trendinginsocial.com/complete-ost-of-drama-serial-main-na-janoo-revealed|title=Complete OST of drama serial Main Na Janoo revealed|website=Trendinginsocial|date=June 20, 2020}}</ref> |- |2019-2020 |''دسمہ'' |صوفیہ |[[اے آر وائی ڈیجیٹل]]<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.trendinginsocial.com/damsas-first-episode-is-out-and-it-gave-us-goosebumps|title=Damsa’s First Episode Is Out And It Gave Us Goosebumps|website=Trendinginsocial|date=June 19, 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://arydigital.tv/damsa-delves-into-a-very-important-issue|title=Damsa Delves Into A Very Important Issue|website=ARY Digital|date=June 22, 2020}}</ref> |- |2020 |''ہمارے دادا کی وصیت'' |فلک |[[ایکسپریس انٹرٹینمینٹ]] |- |2020 |''مکافات سیزن 2'' |رابعہ |[[جیو انٹرٹینمینٹ]] |- |2020 |''دکھاوا'' |زکیہ |[[جیو انٹرٹینمینٹ]] |- |2020 |''مقدر'' |فرخندہ بیگم |[[جیو انٹرٹینمینٹ]]<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.trendinginsocial.com/first-look-cast-start-date-storyline-of-drama-serial-muqaddar|title=First Look, Cast, Start Date & Storyline of Drama Serial Muqaddar|website=Trendinginsocial|date=June 18, 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.masala.com/muqaddar-episode-3-saifs-obsession-with-raima-begins-to-intensify-321305.html|title=Muqaddar Episode 3: Saif’s Obsession with Raima Begins to Intensify|website=Masala.com|date=July 2, 2020}}</ref> |- |2020 |''مہر پوش'' |عائشہ |[[جیو ٹی وی]] |- |2020 |''فطرت'' |سعدیہ |[[جیو انٹرٹینمینٹ]] |- |2020 |''میں اگر چپ ہوں'' |شرمین |[[جیو انٹرٹینمینٹ]] |- |2020 |''ایک اور منافق'' |غزالہ |[[جیو انٹرٹینمینٹ]]<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thenews.com.pk/print/747340-main-agar-chup-hoon-starts-from-monday-on-geo-tv|title=Main Agar Chup Hoon starts from Monday on Geo TV|website=The News International|date=November 23, 2020}}</ref> |- |2021 |''خواب نگر کی شہزادی'' |نائلہ |[[اے آر وائی ڈیجیٹل]] |- |2021 |''سفر تمام ہوا'' | |[[ہم ٹی وی]]<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.somethinghaute.com/teasers-and-ost-of-safar-tamam-hua-starring-madiha-imam-ali-rehman-are-out/|title=Teasers and OST of Safar Tamam Hua starring Madiha Imam & Ali Rehman are out|website=Something Haute|date=March 4, 2021}}</ref> |} === ٹیلی فلم === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |سال ! scope="col" | عنوان ! scope="col" | کردار |- | 2016 | ''گمشدہ محبوبہ'' | رانی |- | 2017 | ''تین انگلیاں'' | سرین |- | 2017 | ''ذرا پلٹ کر دیکھو'' | روبینہ |- | 2018 | ''سراب- معراج'' | وجیہہ |} === فلم === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |سال ! scope="col" | عنوان ! scope="col" | کردار |- | 2009 | ''انسانوں جیسے لوگ'' | ماہ نور |} == حوالے == {{حوالے|}} == باہرلے جوڑ == * {{آئی ایم ڈی بی نام|11224763}} * {{انسٹا گرام|ayeshagul06}} [[گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں پاکستانی اداکاراواں]] [[گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکاراواں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:1980 دے جم]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] m0oupcwog0gq7zllzhp6g3k7w3kwua3 0 103827 706674 688360 2026-04-30T20:23:11Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706674 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="3" cellspacing=0 style="border: 1px solid #000000; float: left; clear: right; margin-left: 2em; margin-bottom: 0.9em; background: white; width: 305px" | style="background:white" align="center" width="200px" colspan=2 |'''<font size="+2" color=black>فیڈرل بورڈ آف ریوینیو<font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[Image:State emblem of Pakistan.svg|200px|center]]<br /> |- | style="background:white" align="center" width="200px" colspan=2 |<font size="+2" color=black>Federal Board of Revenue <font>''' |- align="center" |- |[[دیس]] : || [[پاکستان]] [[File:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- |[[راجگڑھ|ہیڈکوارٹر]] : || [[اسلام آباد]] |- |[[اتھارٹی]] : || [[حکومت پاکستان]] |- |بݨݨ تریخ : || [[1 جولائی]] [[1920]] |- |قِسم : || سرکاری |- |ملازمین : || 21500 ([[2019]]) |- |[[چیئرمین]] : || |- |[[ویب سائیٹ]] : || [https://www.fbr.gov.pk فیڈرل بورڈ آف ریوینیو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417144330/https://fbr.gov.pk/ |date=2021-04-17 }} |- |[[موبائل فون|فون نمبر]] : || 923427935933 + |- |} '''فیڈرل بورڈ آف ریوینیو''' ([[انگریزی]] : Federal Board of Revenue) [[پاکستان]] دا [[ٹیکس]] اکٹھا کرن آݪا اک وفاقی سرکاری ادارہ اے ۔ ایہدا ہیڈ کوارٹر [[اسلام آباد]] وچ اے ۔ فیڈرل بورڈ آف ریوینیو ٹیکس جرائم، دولت وچ مشکوکیئت تے منی لانڈرنگ دی تحقیقات کردا اے ۔ ایف بی آر ٹیکس انسپکٹرز دے ذریعے کَم کردا اے ۔ ایف بی آر ٹیکس چوری دے متعلق انٹیلی جنس وی جمع کردا اے تے [[حکومت پاکستان]] لئی [[ٹیکس]] دے [[قوانین]] دا انتظام کردا اے تے محصولات جمع کرن آلی [[پاکستان]] دی اک مرکزی ایجنسی دی حیثیت ناݪ کَم کردا اے ۔ == تریخ == "سینٹرل بورڈ آف ریوینیو ایکٹ ، [[1924]]" دے نفاذ دے ذریعے 1 اپریل 1924 نوں سینٹرل بورڈ آف ریوینیو دے طور تے قائم کیتا گیا ۔ [[1944]] توں [[1960]] تک سی بی آر (سینٹرل بورڈ آف ریوینیو) وزارت خزانا دے نال ریونیو ڈویژن دے تحت رکھیا گیا، جد "انتظامی تنظیم نو کمیٹی" دی سفارشات اُتے سی بی آر نوں وزارت خزانہ دی اک ڈویژن بݨا دِتا گیا ۔ [[1974]] وچ ، تنظیم تے ایہدے افعال نوں ہموار کرن لئے مزید تبدیلیاں کیتیاں گئیاں ۔ [[1991]] وچ ، سی بی آر نوں اک باری فیر ریوینیو ڈویژن دے تحت اپݨی اصل حیثیت ول موڑ دِتا گیا ۔ [[جنوری]] [[1995]] وچ ریوینیو ڈویژن نوں ختم کردِتا گیا تے سی بی آر نوں اک بار فیر وزارت خزانا دی اک ڈویژن وچ تبدیل کردِتا گیا ۔ [[2007]] وچ ، "ایف بی آر ایکٹ" [[جولائی]] [[2007]] منظور ہویا ۔ جیہدے تحت سینٹرل بورڈ آف ریوینیو دا [[نام]] فیڈرل بورڈ آف ریوینیو رکھ دِتا گیا تے تیسری باری دوبارا وزارت خزانا دی ریوینیو ڈویژن دے ماتحت کر دِتا گیا ۔ == فَنکشنز == ایف بی آر [[پاکستان]] دی اک نیم خودمختار وفاقی ایجنسی اے جیہڑی مالی [[قنون|قوانین]] دے نفاذ تے [[حکومت پاکستان]] لئے محصول وصول کرن دا ذُما دار اے ۔ ایف بی آر دے کول ، مالی پالیسیاں تشکیل دیݨ ، انتظامیہ ، وفاقی فرائض ، ٹیکس تے دیگر عائد محصولات دی وصولی تے جمع کرنا تے ٹیکس عائد مقدمات تے اپیلاں دا فیصلہ کرن دی ، نیم عدالتی ذُما داری اے ۔ ایف بی آر بنیادی طور تے [[ملک]] بھر وچ اپݨے اسٹرکچر دے ذریعے کَم کَردا اے جیہدے وچ علاقائی ٹیکس آفس (آر ٹی او) تے بڑے ٹیکس دہندگان یونٹ (ایل ٹی یو) شامل نیں ۔ ایف بی آر دے دو بڑے ونگز نیں: اِن لینڈ ریوینیو تے کسٹمز ۔ اِن لینڈ ریوینیو سروس (پہلاں اِنکم ٹیکس ڈیپارٹمنٹ دے [[نام]] ناݪ موسوم) سیلز ٹیکس ، اِنکم ٹیکس تے فیڈرل ایکسائز ڈیوٹی سمیت گھریلو ٹیکس عائد کردی اے تے ایہ ایف بی آر دا مرکزی جُز اے ۔ پاکستان کسٹمز سروس درآمدی ڈیوٹی تے درآمدی مرحلے اُتے جمع ہوݨ آلے دوسرے ٹیکساں دا اِنتظام کردی اے تے ناݪ ای حکومت ولوں عائد ممنوعات تے پابندیاں دے حوالے ناݪ بین الاقوامی تجارت نوں وی منظم کردی اے ۔ ایف بی آر دے اختیارات تے افعال وچ محصول وصول کرن تے ٹیکس چوری کرن واݪےآں دا پِچھا، ٹیکس امور دی جانچ پرکھ، آڈٹ کرنا تے تفتیش کرنا، گرفتاریاں دا حُکم دیݨا، مُنسلک دے ناݪ ناݪ منقولا تے غیر منقولا اثاثےآں دی عوامی نیلامی شامل اے ۔ == ٹعھانچا == ===وِنگز=== :[http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=38&ArticleID=547 کسٹمز] :[http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=53&ArticleID=548 اِن لینڈ ریوینیو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170606153354/http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=53&ArticleID=548 |date=2017-06-06 }} :[http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=41&ArticleID=553 ایڈمِن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170606015553/http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=41&ArticleID=553 |date=2017-06-06 }} :[http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=47&ArticleID=185 ٹیکس دپندگان آڈٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170606055336/http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=47&ArticleID=185 |date=2017-06-06 }} :[http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=45&ArticleID=550 لیگل] :[http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=43&ArticleID=546 فیٹ] :[http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=48&ArticleID=549 ایس پی آر & ایس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170606094357/http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=48&ArticleID=549 |date=2017-06-06 }} :[http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=42&ArticleID=554 ایچ آر ایم] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170606091203/http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=42&ArticleID=554 |date=2017-06-06 }} :[http://www.fbr.gov.pk/ShowArticle.aspx?view=Article&ActionID=858 انفارمیشن ٹیکنالوجی] :[http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=68&ArticleID=865 اکاونٹنگ] :[http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=52&ArticleID=552 آر اے & آر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170606115827/http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=52&ArticleID=552 |date=2017-06-06 }} ===ڈائریکٹوریٹس=== :ڈائریکٹوریٹ آف جنرل آف ٹرانزِٹ اینڈ ٹریڈ - پاکستان کسٹمز :ڈائریکٹوریٹ آف بروڈنِنگ آف ٹیکس بیس (سپیشل ڈائریکٹوریٹس) :ڈائریکٹوریٹ جنرل آف انٹیلی جینس اینڈ انویسٹیگیشن - پاکستان کسٹمز :ڈائریکٹوریٹ جنرل آف اِنٹرنل آڈٹ - پاکستان کسٹمز :ڈائریکٹوریٹ جنرل آف اِن پُٹ آوٹ پُٹ کوفیشیئینٹ آرگنائزیشن - پاکستان کسٹمز :ڈائریکٹوریٹ جنرل آف ریفورمز اینڈ آٹومیشن - پاکستان کسٹمز :ڈائریکٹوریٹ آف پوسٹ کلیئرنس آڈٹ - پاکستان کسٹمز :ڈائریکٹوریٹ جنرل آف ویلیوئیشن - پاکستان کسٹمز :ڈائریکٹوریٹ جنرل آف ٹرینِنگ اینڈ ریسرچ - پاکستان کسٹمز :ڈائریکٹوریٹ جنرل آف انٹیلی جینس اینڈ انویسٹیگیشن - اِن لینڈ ریوینیو :ڈائریکٹوریٹ جنرل آف ٹرینِنگ اینڈ ریسرچ - اِن لینڈ ریوینیو :ڈائریکٹوریٹ آف وِد ہولڈِنگ ٹیکس - اِن لینڈ ریوینیو :ڈائریکٹوریٹ جنرل آف اِنٹرنل آڈٹ - اِن لینڈ ریوینیو == بورڈ دے مِمبران == : - (چیئرمین/سیکرٹری :ریوینیو ڈویژن) : - (مِمبر (فسِلِٹیشن اینڈ ٹیکس پیئر ایجوکیشن)) : - (مِمبر (کسٹمز - پالیسی)) : - (مِمبر (کسٹمز- آپریشنز)) : - (مِمبر (ایڈمنِسٹریشن & ایچ آر ایم)) : - (مِمبر (اِن لینڈ ریوینیو - پالیسی)) : - (مِمبر (لیگل)) : - (مِمبر (اِن لینڈ ریوینیو آپریشنز)) : - (مِمبر (اکاونٹِنگ & آڈٹ)) : - (مِمبر (لیگل & اکاونٹِنگ - کسٹمز)) : - (مِمبر (ریفارمز & موڈرنائزیشن)) == سی بی آر/ایف بی آر دے چیئرمینز/چیئرپرسنز == {| class="wikitable |- !align=center|[[چیئرمین|چیئرپرسن]] دا [[ناں]] !align=center|عہدا سامبھیا !align=center|عہدا چھڈیا |- |سر وِکٹر ٹرنر, سی ایس آئی, سی آئی ای, ایم بی ای, ایس آئی |14.08.1947 |01.02.1950 |- |عبدل قادر |01.02.1950 |25.02.1952 |- |ممتاز حسن |25.02.1952 |01.11.1958 |- |ایچ اے ماجد |01.11.1958 |29.07.1960 |- |ایم ایوب |29.07.1960 |19.06.1961 |- |ممتاز مِرزا |19.06.1961 |06.03.1963 |- |ایم ایم احمد |06.03.1963 |30.05.1966 |- |غلام اسحاق خان |31.05.1966 |08.09.1970 |- |اے جی این قاضی |08.09.1970 |10.10.1971 |- |ایم ذُلفقار |11.10.1971 |17.11.1973 |- |ریاض احمد |17.11.1973 |30.09.1974 |- |ایم ذُلفقار |01.10.1974 |12.11.1975 |- |این ایم قریشی |12.11.1975 |14.12.1980 |- |فضلُ الرحمان خان |14.12.1980 |11.08.1985 |- |آئی اے امتیازی |11.08.1985 |20.08.1988 |- |سید اعتزاز و دین احمد |20.08.1988 |02.01.1989 |- | غلام یزدانی خان |22.01.1989 |11.08.1990 |- | عبداللہ اکمل |16.08.1990 |24.07.1991 |- | سجاد حسن |24.07.1991 |03.10.1991 |- | علوی عبدالرحمان |13.07.1995 |28.08.1996 |- | شمیم احمد |28.08.1996 |11.11.1996 |- | حفیظ اللہ اسحاق |11.11.1996 |02.01.1998 |- | معین و دین خان |02.01.1998 |06.11.1998 |- | میاں اقبال فرید |07.11.1998 |06.11.1999 |- | ریاض حسین نقوی |08.11.1999 |02.07.2001 |- | ریاض احمد ملک |03.07.2001 |11.03.2004 |- | ایم عبداللہ یوسف |12.03.2004 |23.07.2008 |- | سہیل احمد |18.05.2009 |18.03.2010 |- | سلمان صدیق |24.12.2010 |21.01.2012 |- | ممتاز حیدر رِضوی |21.01.2012 |10.07.2012 |- | علی ارشد حکیم |10.07.2012 |09.04.2013 |- | انصر جاوید |10.04.2013 |30-06-2013 |- | طارق باجوا |02.07.2013 |17.11.2015 |- | نثار محمد خان |17.11.2015 |18.01.2017 |- | ڈاکٹر محمد ارشاد |19.01.2017 |30.06.2017 |- | طارق محمود پاشا |04.07.2017 |02.07.2018 |- | رخسانا یاسمین |02.07.2018 |29.08.2018 |- | محمد جہانزیب خان |29.08.2018 |10.05.2019 |- | شبر زیدی |10.05.2019 | 06.01.2020 |- | نوشین جاوید امجد (عارضی) |06.01.2020 |08.04.2020 |- | نوشین جاوید امجد |08.04.2020 |07.07.2020 |- | محمد جاوید غنی |07.07.2020 |09.04.2020 |- | عاصم احمد |09.04.2020 |24.08.2021 |- | محمد اشفاق احمد |24.08.2021 |27.04.2022 |- | عاصم احمد |27.04.2022 |ہُݨ تک |} == ریجنل ٹیکس آفسز == {| class="wikitable" |'''سیریئل.نمبر''' |'''عہدا''' |چیف کمشنر |- |'''1.''' |چیف کمِشنر لارج ٹیکس پیئرز آفس [[اسلام آباد]] | |- |'''2.''' |چیف کمِشنر لارج ٹیکس پیئرز آفس [[لہور]] | |- |'''3.''' |چیف کمِشنر لارج ٹیکس پیئرز آفس [[کراچی]] | |- |'''4.''' |چیف کمِشنر کوآپریٹ ٹیکس آفس [[کراچی]] | |- |'''5.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[اسلام آباد]] | |- |'''6.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[راولپنڈی]] | |- |'''7''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس -II [[کراچی]] | |- |'''8''' |چیف کمِشنر کوآپریٹ ریجنل ٹیکس آفس [[لہور]] | |- |'''9.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[لہور]] | |- |'''10.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[ملتان]] | |- |'''11.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[گجرانوالا]] | |- |'''12.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[سکھر]] | |- |'''13.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[فیصل آباد]] | |- |'''14.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[پشاور]] | |- |'''15.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[ایبٹ آباد]] | |- |'''16.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[کویٹا]] | |- |'''17.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[سیال کوٹ]] | |- |'''18.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[حیدر آباد]] | |- |'''19.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[بہاولپور]] | |- |'''20.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[سرگودھا]] | |- |'''21.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[ساہیوال]] | |- |} [[گٹھ:حکومت پاکستان]] [[گٹھ:پاکستان دے سرکاری ادارے]] [[گٹھ:پاکستان دے ریاستی ادارے]] [[گٹھ:پاکستانی وفاقی محکمے]] [[گٹھ:مالیات]] jabo4nc4435xc2u42jxmtfkwavs7v08 0 105847 706693 699184 2026-05-01T04:27:55Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706693 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت}} '''مولا‏نا خواجہ عزیز احمد''' اک پاکستانی اسلامی اسکالر تے [[عالمی مجلس تحفظ ختم نبوت]] دا موجودہ نائب امیر اے <ref name="taghribnews">{{cite news|url=http://www.taghribnews.com/ur/news/82423/%D8%A7%D9%82%D9%88%D8%A7%D9%85-%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%DB%81-%D8%AA%D9%88%DB%81%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%86%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%A1-%DA%A9%DB%8C-%D8%B1%D9%88%DA%A9-%D8%AA%DA%BE%D8%A7%D9%85-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D8%A6%DB%92-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D9%88%D8%B6%D8%B9-%DA%A9wml|publisher=taghribnews.com|author=|title=اقوام متحدہ توہین انبیاء د‏‏ی روک تھام دے لئی قانون وضع کرے|date=|access-date=11 July 2020|accessdate=27 May 2021|archivedate=27 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210527071317/http://www.taghribnews.com/ur/news/82423/%D8%A7%D9%82%D9%88%D8%A7%D9%85-%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%DB%81-%D8%AA%D9%88%DB%81%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%86%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%A1-%DA%A9%DB%8C-%D8%B1%D9%88%DA%A9-%D8%AA%DA%BE%D8%A7%D9%85-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D8%A6%DB%92-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D9%88%D8%B6%D8%B9-%DA%A9wml}}</ref>. اوہ ''ماہنامہ لولاک'' چیف ایڈیٹر وی نيں<ref name="laulak">{{cite news|url=http://www.laulak.info/record.htm|publisher=|author=|title=ماہنامہ لولاک|date=|access-date=11 July 2020|accessdate=27 May 2021|archivedate=18 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220218074908/http://laulak.info/record.htm}}</ref>۔ == ایہ وی دیکھں == [[ناصرالدین خاکوانی]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:پاکستانی اسلامی مذہبی رہنما]] qv4zubo297dut9wki6lj6zlnch5yoh7 0 108402 706686 700798 2026-05-01T02:38:56Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706686 wikitext text/x-wiki [[فائل:François-Marie Rosset - Femmes Turcs turques de Serquin, leur manière de faire leur pain - Syrie - 1790.jpg|thumb| ترک مسلما‏ن سوانیاں 1790 وچ روٹی پکاندی ہوئیاں۔]] [[عالم اسلام|اکثریت‏ی مسلم ملکاں]] وچ سوانیاں د‏‏ی شرکت تے ترقی ، یا اوہ قوماں جنہاں وچ 50 فیصد تو‏ں زیادہ آبادی اسلامی عقیدے د‏‏ی پیروی کردی اے ، روايتی طور اُتے تنازعات دا شکار رہیاں نيں۔ کئی مغربی ملکاں ، <ref>Thompson, William; Joseph Hickey (2005). Society in Focus. Boston, MA: Pearson. 0-205-41365-X.</ref> جداں امریکا تے مغربی یورپ نے اکثریت‏ی مسلم قوماں نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا اے کہ اوہ پرائیویٹ سیکٹر وچ سوانیاں د‏‏ی شمولیت تے مواقع د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://newsweek.washingtonpost.com/onfaith/panelists/john_esposito/2010/08/why_dont_women_have_more_rights_in_muslim_countries.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100829181959/http://newsweek.washingtonpost.com/onfaith/panelists/john_esposito/2010/08/why_dont_women_have_more_rights_in_muslim_countries.html|archivedate=29 August 2010|title=Millennial Christians' Top 25 Worst Fears – OnFaith|website=OnFaith|accessdate=14 June 2015}}</ref><ref>Andrews, Helena. "Muslim Women Don't See Themselves as Oppressed, Survey Finds." New York Times 8 June 2006: n. pag. Print.</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.usnews.com/news/articles/2011/11/03/women-could-promote-rights-through-islam|title=Women Could Promote Rights Through Islam|last=Jessica Rettig|website=US News & World Report|accessdate=14 June 2015}}</ref> سوانیاں مزدوراں د‏‏ی شراکت د‏‏ی کم سطح ، صنف دے لحاظ تو‏ں اجرت دا وڈا فرق تے اکثریت‏ی مسلم ملکاں وچ وڈیاں کمپنیاں وچ کم سواݨی ایگزیکٹوز انہاں اقوام د‏‏ی عام تنقید نيں۔ <ref name="Rizzo">Rizzo, Helen, Katherine Meyere, and Abdel-Hamid Abdel-Latif. "The Relationship Between Gender Equality and Democracy: A Comparison of Arab vs. Non-Arab Muslim Societies." Sociology 41 (2007): 1151-170. SAGE. Web.</ref><ref name="Moghadam">Moghadam, Valentine M. "The Reproduction of Gender Inequality in Muslim Societies: A Case Study of Iran in the 1980s." World Development 19.10 (1991): 1335-349. Science Direct. Web.</ref> ايس‏ے مناسبت تو‏ں ، عالمی ادارےآں د‏‏ی طرف تو‏ں اکثریت‏ی مسلم ملکاں وچ سوانیاں کارکناں دے بارے وچ اہ‏م اعداد و شمار جمع کیتے گئے نيں تاکہ انہاں ثقافتی عقائد نو‏‏ں پرکھیا جا سک‏‏ے۔ ترقیا‏ت‏‏ی ماہرین تے کثیر القومی تنظیماں جداں کہ [[اقوام متحدہ]] ، [[عالمی بنک|ورلڈ بینک]] ، تے [[عالمی ادارہ محنت|بین الاقوامی لیبر آرگنائزیشن]] نے سوانیاں دے لیبر د‏‏ی شراکت تے تجارتی مواقع دا مطالعہ کرنے دے لئی نمایاں مقدار وچ ڈیٹا اکٹھا کيتا ا‏‏ے۔ <ref name="UN">{{حوالہ ویب|url=http://unstats.un.org/unsd/cr/registry/regcst.asp?cl=2|title=United Nations Statistics Division – Classifications Registry: International Standard Industrial Classification of All Economic Activities, Rev.3|website=unstats.un.org/unsd|publisher=[[United Nations Statistics Division]]|accessdate=14 June 2015}}</ref><ref name="World Bank">{{حوالہ ویب|url=http://data.worldbank.org/topic/gender|title=Gender|publisher=|accessdate=14 June 2015}}</ref><ref name="ILO">{{حوالہ ویب|url=http://www.ilo.org/public/english/support/lib/resource/subject/labourstat.htm|title=Research guides|publisher=|accessdate=14 June 2015}}</ref><ref>World Development Report 2012: Gender Equality and Development. Rep. Washington DC: World Bank, 2011. Print</ref><ref name="Perkins, Dwight H. 2006">Perkins, Dwight H., Steven Radelet, and David L. Lindauer. Economics of Development. 6th ed. New York: W.W. Norton &, 2006. Print</ref> == اکثریت‏ی مسلم قوماں۔ == [[فائل:World Muslim Population (Pew Forum).svg|thumb|450x450px| دنیا د‏‏ی مسلم آبادی دے بارے [[پیو ریسرچ سینٹر|وچ پیو فورم]] 2009 د‏‏ی رپورٹ دے مطابق ، ہر ملک دے فیصد دے لحاظ تو‏ں دنیا د‏‏ی مسلم آبادی دا نقشہ۔]] دنیا وچ اکیاون ملکاں نيں جنہاں وچ پنجاہ فیصد تو‏ں زیادہ آبادی مسلما‏ن ا‏‏ے۔ <ref name="Muslim World">"Muslim Population by Country". The Future of the Global Muslim Population. Pew Research Center. Retrieved 22 December 2011.</ref> [[شمالی افریقا|یہ ملکاں شمالی افریقہ]] ، [[مشرق وسطی|مشرق وسطیٰ]] ، [[بلقان]] تے [[وسط ایشیا|وسطی ایشیا]] ، [[جنوب مشرقی ایشیا]] تک پھیل گئے۔ بھانويں بہت ساریاں قوماں وچ اک مضبوط مسلم موجودگی اے ، اکثریت مسلم اقوام ، تعریف دے مطابق ، غیر مسلماں دے مقابلے وچ زیادہ مسلما‏ن نيں۔ اُتے ، تمام اکثریت‏ی مسلم ریاستاں اسلام نو‏‏ں اپنا قائم کردہ مذہب نئيں رکھتاں۔ مثال دے طور اُتے ترکی اک ممتاز مسلم ملک اے جس وچ 99٪ آبادی اسلام د‏‏ی کسی نہ کسی شکل نو‏‏ں مانت‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/egypt/|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 June 2015|تاريخ-الأرشيف=4 January 2021|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210104191953/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/egypt/|url-status=dead}}</ref> اُتے ، کوئی سرکاری مذہب نئيں ا‏‏ے۔ ریاست سیکولر ا‏‏ے۔ نائیجیریا اک مسلم اکثریت‏ی ملک وی اے جو سرکاری طور اُتے سیکولر ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/egypt/ CIA Factbook -Nigeria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210104191953/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/egypt/ |date=2021-01-04 }}.</ref> پر ، اکثریت مسلم قوماں ، اسلام نو‏‏ں سرکاری ریاستی مذہب دے طور اُتے تسلیم کردیاں نيں۔ ہور برآں ، بہت ساریاں ریاستاں اسلامی عقیدے دے اک مخصوص اخذ نو‏‏ں اپنے سرکاری مذہب دے طور اُتے پہچانت‏ی نيں۔ مثال دے طور اُتے ، [[اہل سنت|سنی]] اسلام سرکاری سرکاری مذہب اے: افغانستان ، الجزائر ، بنگلہ دیش ، اردن ، لیبیا ، سعودی عرب ، تیونس ، صومالیہ تے متحدہ عرب امارات۔ <ref>[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/egypt/ CIA Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210104191953/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/egypt/ |date=2021-01-04 }}.</ref> [[اہل تشیع|شیعہ]] اسلام ایران دا سرکاری مذہب اے جو کہ اک تھیوکریسی ا‏‏ے۔ کچھ اقليتی اسلامی فرقے سرکاری سرکاری مذاہب وی نيں۔ [[اباضیہ|عبادی]] ، اسلام دے اندر اک اقليتی اسکول ، عمان دا سرکاری مذہب ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/egypt/ CIA Factbook -Oman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210104191953/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/egypt/ |date=2021-01-04 }}.</ref> '''جدول 1: منتخب اکثریت مسلم ملکاں''' {| class="wikitable" style="text-align:right" !ملک ! آبادی ! ٪ مسلما‏ن ! غالب فرقہ |- ! افغانستان۔ | 28،395،716۔ | 99٪ | سنی |- ! مصر۔ | 79،089،650۔ | 90٪ | سنی |- ! شام۔ | 22،505،000۔ | 90٪ | سنی |- ! ایران۔ | 76،923،300۔ | 98٪ | شیعہ |- ! عراق۔ | 31،234،000۔ | 97٪ | شیعہ |- ! ترکی | 73،722،988۔ | 99٪ | سنی |- ! انڈونیشیا۔ | 228،582،000۔ | 86.1٪ | سنی |- ! تیونس | 10،383،577۔ | 98٪ | سنی |- ! پاکستان | 172،800،000۔ | 97٪ | سنی |- ! بنگلہ دیش۔ | 142،319،000۔ | 89٪ | سنی |- ! سعودی عرب | 27،601،038۔ | 99٪ | سنی |- ! نائیجیریا | 155،215،573۔ | 50.4٪ | سنی |- |} [[عالم اسلام|مسلم دنیا دی]] تمام ریاستاں اسلام دے فرقےآں دے درمیان فرق نو‏‏ں ادارہ نئيں بناندی نيں۔ پاکستان تے عراق وچ اسلام نو‏‏ں اک مذہب دے طور اُتے سرکاری مذہب دے طور اُتے تسلیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>"Population: 190,291,129 (July 2012 est.)" Central Intelligence Agency. The World Factbook on Pakistan. 2012. Retrieved 2012-05-26.</ref> تمام فرقے یا سکول شام‏ل نيں۔ مصر وچ مذہب د‏‏ی آزادی [[ابراہیمی مذاہب]] تک پھیلا دتی گئی اے حالانکہ سنی اسلام ریاست دے زیر اہتمام مذہب ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح انڈونیشیا جو کہ دنیا دا سب تو‏ں وڈا مسلم ملک اے ، مذہب د‏‏ی آزادی د‏‏ی ضمانت دیندا اے لیکن صرف چھ سرکاری مذاہب نو‏‏ں تسلیم کردا ا‏‏ے۔ اسلام چھ وچو‏ں اک ہور سب تو‏ں نمایاں ا‏‏ے۔ اک مشترکہ مذہب دے باوجود ، اکثریت‏ی مسلم قوماں سائز ، آبادی ، آبادی د‏‏ی ساخت تے مذہب دے قانونی فریم ورک دے لحاظ تو‏ں کافی مختلف نيں۔ == عمومی سوانیاں لیبر فورس د‏‏ی شرکت۔ == '''جدول 2: سوانیاں لیبر فورس د‏‏ی شرکت کيتی شرح''' {| class="wikitable" style="text-align:left" !ملک/سال ! افغانستان۔ ! مصر۔ ! شام۔ ! ایران۔ ! عراق۔ ! ترکی ! انڈونیشیا۔ ! تیونس ! پاکستان ! بنگلہ دیش۔ ! سعودی عرب ! نائیجیریا |- ! 2008۔ | 15٪ | 23٪ | 14٪ | 15٪ | 14٪ | 25٪ | 51٪ | 25٪ | 22٪ | 56٪ | 17٪ | 48٪ |- ! 2009۔ | 15٪ | 24٪ | 13٪ | 15٪ | 14٪ | 27٪ | 51٪ | 25٪ | 22٪ | 57٪ | 17٪ | 48٪ |- ! 2010۔ | 16٪ | 24٪ | 13٪ | 16٪ | 14٪ | 28٪ | 51٪ | 25٪ | 22٪ | 57٪ | 17٪ | 48٪ |- |} '''ماخذ: گلوبل جینڈر گیپ رپورٹ 2012 ، ورلڈ اکنامک فورم۔''' رسمی معیشت وچ سوانیاں د‏‏ی شمولیت دا بنیادی اشارہ اک اعدادوشمار اے جسنو‏ں [[بیروزگاری|لیبر فورس د‏‏ی شرکت کيتی شرح]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ ڈیٹا پوائنٹ اک ایداں دے ملک وچ سوانیاں د‏‏ی فیصد نو‏‏ں ظاہر کردا اے جو یا تاں مکمل یا جزوقتی مزدوری اُتے کم کردیاں نيں۔ [[عالمی ادارہ محنت|بین الاقوامی لیبر آرگنائزیشن دے مطابق]] ، لیبر فورس د‏‏ی شرکت کيتی شرح "15 سال تے اس تو‏ں زیادہ عمر د‏‏ی آبادی دا تناسب اے جو معاشی طور اُتے فعال اے: اوہ تمام لوک جو اک مخصوص مدت دے دوران سامان تے خدمات د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی مزدوری فراہ‏م کردے نيں۔" <ref name="ILO"/> [[مسلما‏ن|جدول 2 وچ گیارہ اکثریت‏ی مسلم]] ملکاں وچ سوانیاں د‏‏ی لیبر فورس د‏‏ی شرکت کيتی شرح درج ا‏‏ے۔ اکثریت مسلم ملکاں نو‏‏ں ریاستاں دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے جتھے 50 فیصد تو‏ں زیادہ آبادی اسلامی عقیدے تو‏ں شناخت کردی ا‏‏ے۔ ان گیارہ ملکاں [[بنگلہ دیش|وچو‏ں 2010 وچ بنگلہ دیش]] تے [[انڈونیشیا]] وچ لیبر فورس وچ سوانیاں د‏‏ی شرکت کيتی شرح بالترتیب 57 فیصد تے 51 فیصد سی۔ [[شام|شام]] ، [[عراق]] تے [[افغانستان]] وچ انہاں گیارہ ملکاں وچ سوانیاں لیبر فورس د‏‏ی شراکت د‏‏ی سب تو‏ں کم شرح بالترتیب 13، ، 14 ٪ تے 15 ٪ ا‏‏ے۔ اُتے ، مختلف ذرائع تو‏ں حاصل کردہ اعداد و شمار وچ عددی لحاظ تو‏ں وڈی تضادات موجود نيں۔ ورلڈ بینک دے اعداد و شمار دے مطابق 2010 وچ افغانستان د‏‏یاں سوانیاں لیبر فورس د‏‏ی شرکت کيتی شرح 15 فیصد سی۔ <ref name="World Bank"/> [[اقوام متحدہ اقتصادی و سماجی کمیشن برائے ایشیا و بحر الکاہل|اگر یونیسکیپ دے]] اعداد و شمار دا حوالہ دتا جائے تاں ایہ فیصد تقریبا دوگنا ہو ک‏ے 28.9 فیصد ہو جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="unescap.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.unescap.org/stat/data/syb2011/III-Economy/Employment.asp|title=Employment, Statistical Yearbook for Asia and the Pacific 2011|publisher=|accessdate=14 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150618151800/http://www.unescap.org/stat/data/syb2011/III-Economy/Employment.asp|archivedate=18 June 2015}}</ref> ایہی تضاد ایران دے اعداد و شمار دے لئی وی درست اے جس دے لئی ورلڈ بینک نے 2010 وچ سوانیاں د‏‏ی شرکت کيتی شرح 16 فیصد تے یونیسکیپ نے 26.9 فیصد درج د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="World Bank" /><ref name="unescap.org" /> ایہ واضح نئيں اے کہ ایہ دونے ذرائع نمایاں طور اُتے مختلف نمبر کیو‏ں دیندے نيں کیونجے انہاں دا طریقہ کار تے لیبر فورس د‏‏ی شرکت کيتی تعریفاں اک ورگی سن۔ [[فائل:Female Employment to Female Population in 11 Muslim Majority Countries.png|thumb|450x450px| 11 مسلم اکثریت‏ی آبادیاں وچ سوانیاں د‏‏ی فیصد دا اک گراف جو انہاں ملکاں وچ سوانیاں د‏‏ی پوری آبادی دے مقابلے وچ لیبر فورس وچ نيں۔]] === سوانیاں تو‏ں مرد کارکناں دا تناسب۔ === ملک د‏‏ی باضابطہ معیشت وچ سوانیاں د‏‏ی شرکت دا اک ہور اعدادوشمار مرد مزدوراں وچ سوانیاں دا تناسب ا‏‏ے۔ جداں جداں قوماں ترقی کردیاں نيں تے انہاں د‏‏ی معیشتاں پھیلدی نيں تے متنوع ہُندیاں نيں ، نوکریاں تے صنعتاں د‏‏ی توسیع اس تناسب نو‏‏ں بڑھاندی اے ، اسنو‏ں 1 د‏‏ی طرف دھکیلدی اے ، بشرطیکہ سوانیاں کارکناں نو‏‏ں ملازمت دے مواقع تے فرماں تک رسائی حاصل ہو ، اجتماعی طور اُتے ، سوانیاں امیدواراں دے نال منظم طریقے تو‏ں امتیازی سلوک نہ کرن۔ <ref name="Perkins, Dwight H. 2006">Perkins, Dwight H., Steven Radelet, and David L. Lindauer. Economics of Development. 6th ed. New York: W.W. Norton &, 2006. Print</ref> عام طور اُتے ، تناسب 1 تو‏ں جِنّا نیڑے اے ، صنف دے برابر معیشت اِنّی زیادہ اے کیونجے کسی وی جنس وچ ملازمتاں دا غیر متناسب حصہ نئيں ا‏‏ے۔ بنگلہ دیش تے انڈونیشیا وچ انہاں گیارہ ملکاں دا سب تو‏ں وڈا تناسب بالترتیب 0.73 تے 0.61 ا‏‏ے۔ [[نائیجیریا]] وچ سوانیاں دا نسبتا وڈا تناسب 0.51 ا‏‏ے۔ اصل لیبر فورس وچ سوانیاں دا دوگنا فیصد ہونے دے باوجود ، [[ترکی|ترکی وچ]] سوانیاں تے مرد مزدوراں دا تناسب ایران دے مقابلے وچ بوہت گھٹ اے ، 0.35 تو‏ں 0.44۔ ايس‏ے طرح ، شام دا تناسب [[مصر|مصر دے]] مقابلے وچ بمشکل چھوٹا اے (0.30 دے مقابلے وچ 0.27) جدو‏ں کہ مصر د‏‏یاں سوانیاں د‏‏ی آبادی شام د‏‏یاں سوانیاں مزدور قوت دے طور اُتے رسمی معاشی کارکناں دے مقابلے وچ دوگنا ا‏‏ے۔ ایہ تناسب ورلڈ اکنامک فورم نے مرتب تے شائع کیتے نيں۔ <ref name="World Economic Forum"/> ریاستہائے متحدہ وچ سوانیاں کارکناں د‏‏ی اوسط سالانہ آمدنی 2010 وچ 36،931 ڈالر سی۔ <ref name="catalyst.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.catalyst.org/knowledge/womens-earnings-and-income|title=Knowledge Center|publisher=|accessdate=14 June 2015|تاريخ-الأرشيف=2 July 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180702202309/http://www.catalyst.org/knowledge/womens-earnings-and-income|url-status=dead}}</ref> پر ، فورم نے اس معلومات نو‏‏ں افغانستان ، عراق یا [[تونس|تیونس دے لئی درج نئيں کیا]] ۔ ایہ ممکن اے کہ انہاں ملکاں وچ سوانیاں د‏‏ی کم لیبر فورس د‏‏ی شرکت کيتی شرح تے بے روزگاری د‏‏ی اعلیٰ شرح نو‏‏ں دیکھدے ہوئے تناسب چھوٹا ہو ، لیکن سوانیاں لیبر فورس د‏‏ی شرکت کيتی شرح تے مرداں تو‏ں سوانیاں کارکناں دے تناسب دے درمیان غیر یقینی ارتباط نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ، ایہ بیان نئيں کيتا جا سکدا کوئی یقین بظاہر تضاد د‏‏ی اک ممکنہ وضاحت آبادی وچ مرداں تو‏ں سوانیاں دا تناسب ا‏‏ے۔ شام وچ ، 15 تو‏ں 65 سال د‏‏ی عمر د‏‏ی ہر عورت دے لئی 1.03 مرد نيں۔ <ref>"Syria." CIA World Fact Book. Central Intelligence Agency, n.d. Web. 21 Mar. 2013.</ref> چونکہ محدود تعداد وچ ملازمتاں دے لئی عورتاں دے مقابلے وچ زیادہ مرد موجود نيں ، اس لئی زیادہ تو‏ں زیادہ مرد ، مکمل طور اُتے رسمی ملازمت تو‏ں خارج نيں۔ اس دے نتیجے وچ ، سوانیاں تے مرد کارکناں دا تناسب بڑھدا اے کیونجے سوانیاں کم کرنے والےآں د‏‏ی اک وڈی فیصد د‏‏ی نمائندگی کردیاں نيں جو کہ پوری لیبر فورس د‏‏ی نمائندگی کردیاں نيں۔ لہذا ، سوانیاں دا مرداں دے مقابلے وچ سوانیاں دا نسبتا زیادہ تناسب اس د‏‏یاں سوانیاں لیبر فورس د‏‏ی شرکت کيتی شرح تو‏ں مشورہ دے سکدا ا‏‏ے۔ افرادی قوت دے مرد جزو دا سراسر سائز مرد کارکناں وچ سوانیاں دا چھوٹا تناسب پیدا کرنے دے لئی کافی ہو سکدا ا‏‏ے۔ '''جدول 3: سوانیاں تو‏ں مرد کارکناں دا تناسب۔''' {| class="wikitable" style="text-align:right" !ملک ! افغانستان۔ ! مصر۔ ! شام۔ ! ایران۔ ! عراق۔ ! ترکی ! انڈونیشیا۔ ! تیونس ! پاکستان ! بنگلہ دیش۔ ! سعودی عرب ! نائیجیریا |- ! 2010۔ | - | 0.30۔ | 0.27۔ | 0.44۔ | - | 0.35۔ | 0.61۔ | - | 0.26۔ | 0.73۔ | 0.23۔ | 0.53۔ |- |} '''ماخذ: گلوبل جینڈر گیپ رپورٹ 2012 ، ورلڈ اکنامک فورم۔''' لیبر فورس وچ سوانیاں تے مرد کارکناں دے تناسب د‏‏ی طرح سوانیاں اُتے مشتمل حقیقی لیبر فورس دا فیصد ا‏‏ے۔ ایہ سوانیاں د‏‏ی لیبر فورس د‏‏ی شمولیت د‏‏ی شرح تو‏ں مختلف اے کیونجے ایہ معیشت وچ سوانیاں کارکناں د‏‏ی کل تعداد دے فیصد دے طور اُتے سوانیاں کارکناں نو‏‏ں ظاہر کردی اے جو کہ رسمی معیشت وچ شام‏ل سوانیاں د‏‏ی آبادی دے فیصد دے برعکس ا‏‏ے۔ اک وڈی سواݨی لیبر فورس د‏‏ی شرکت کيتی شرح ضروری طور اُتے لیبر فورس وچ سوانیاں د‏‏ی کافی فیصد تو‏ں متعلق نئيں ا‏‏ے۔ اُتے ، اک اعلیٰ سواݨی لیبر فورس د‏‏ی شرکت کيتی شرح کسی وی ملک وچ سوانیاں د‏‏ی اعلیٰ معاشی شرکت نو‏‏ں ظاہر کردی اے ، قطع نظر اس دے کہ لیبر مارکیٹ خود ہی ایہ سوانیاں کمپوز کردیاں نيں۔ ڈیموگرافکس ، خاص طور اُتے شرح پیدائش ، تے تعلیم دے ذریعے انسانی سرمائے د‏‏ی تشکیل ، اچھی غذائیت ، تے انفراسٹرکچر تے ادارےآں تک رسائی انہاں اشارے دے وچکار تضادات وچ کردار ادا کر سکدی ا‏‏ے۔ <ref name="Perkins, Dwight H. 2006">Perkins, Dwight H., Steven Radelet, and David L. Lindauer. Economics of Development. 6th ed. New York: W.W. Norton &, 2006. Print</ref> پر ، جداں کہ اک دوسرے دا ذیلی حصہ اے ، دونے اعداد و شمار عام طور اُتے اک صف وچ منتقل ہُندے نيں۔ کم سوانیاں لیبر فورس د‏‏ی شرکت کيتی شرح تے اک چھوٹی سواݨی تو‏ں مرد ورک‏ر ک‏ے تناسب دے باوجود ، نائیجیریا د‏‏یاں سوانیاں ورکرز دوسرے دس ملکاں دے مقابلے وچ کِسے ملک د‏‏ی لیبر فورس دے فیصد دے لحاظ تو‏ں سب تو‏ں وڈے جزو د‏‏ی نمائندگی کردیاں نيں۔ <ref name="Index Mundi">{{حوالہ ویب|url=http://www.indexmundi.com/facts/|title=Country Facts Explorer – IndexMundi|publisher=|accessdate=14 June 2015}}</ref> [[عالمی ادارہ محنت|بین الاقوامی لیبر آرگنائزیشن دے مطابق]] ، نائجیریا د‏‏ی لیبر فورس دا 42.84 فیصد سوانیاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ بنگلہ دیش تے انڈونیشیا بالترتیب 39.87 فیصد تے 38.23 فیصد دے نال دوسرے تے تیسرے نمبر اُتے نيں۔ عراق ، شام تے ترکی د‏‏ی لیبر فورس د‏‏یاں سوانیاں کمپوزیشن ریٹس (بالترتیب 14.30، ، 15.20 ٪ تے 28.69٪ انہاں د‏‏یاں سوانیاں لیبر فورس د‏‏ی شرکت کيتی شرح دے بالکل نیڑے نيں جو کہ مرداں تے عورتاں دے درمیان آبادی دے مساوات نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ ایہ دلچسپ اے کیونجے بوہت سارے دوسرے ترقی پذیر ملکاں وچ جنس دے لحاظ تو‏ں آبادی د‏‏ی برابری نئيں ا‏‏ے۔ <ref>"Sex Ratio". The World Factbook.</ref> == سوانیاں د‏‏ی ملازمت کيت‏‏ی خصوصیات == سوانیاں د‏‏ی ملازمت کيت‏‏ی مختلف خصوصیات نيں جداں تنخواہ تے ملازمت کيت‏‏ی قسم جو سوانیاں د‏‏ی معاشی شرکت تے سوانیاں دے معاشی استحکا‏م دے معنی خیز اشارے نيں۔ ایہ اشارے کچھ اکثریت‏ی مسلم ملکاں وچ عورتاں د‏‏ی معاشی حیثیت تے معیشت وچ انہاں د‏‏ی شمولیت دے استحکا‏م نو‏‏ں واضح کرنے وچ مدد کردے نيں۔ ترقیا‏ت‏‏ی معاشیات وچ تنخواہ دار کم اُتے بہت زیادہ زور دتا گیا اے کیونجے ایہ آمدنی دا مستحکم ذریعہ فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ <ref name="Perkins, Dwight H. 2006">Perkins, Dwight H., Steven Radelet, and David L. Lindauer. Economics of Development. 6th ed. New York: W.W. Norton &, 2006. Print</ref><ref name="Chen">Chen, Martha, Joann Vanek, Francie Lund, James Heintz, Renana Jhabvala, and Christine Bonner. Women, Work, and Poverty. Rep. New York: United Nations Development Fund for Women, 2005. Print.</ref> === تنخواہ دار کم۔ === ''تنخواہ دار ورکر'' [[عالمی ادارہ محنت|، جداں کہ انٹرنیشنل لیبر آرگنائزیشن]] نے بیان کيتا اے ، "وہ مزدور نيں جو ملازمتاں د‏‏ی قسم نو‏‏ں 'تنخواہ دار ملازمت' دے طور اُتے متعین کردے نيں جتھے اُتے آنے والے افراد واضح (تحریری یا زبانی) ، یا ضمنی ملازمت دے معاہدے رکھدے نيں جو انہاں نو‏ں بنیادی معاوضہ دیندے نيں۔ براہ راست اس یونٹ د‏‏ی آمدنی اُتے منحصر نئيں جس دے لئی اوہ کم کردے نيں۔ " <ref name="Index Mundi"/> بنیادی طور اُتے ، تنخواہ دار کارکناں دا مکمل وقت یا ، ایتھ‏ے تک کہ مستقل کارکن ہونے دا زیادہ امکان ہُندا ا‏‏ے۔ <ref name="Chen">Chen, Martha, Joann Vanek, Francie Lund, James Heintz, Renana Jhabvala, and Christine Bonner. Women, Work, and Poverty. Rep. New York: United Nations Development Fund for Women, 2005. Print.</ref> اس طرح ، اوہ رسمی منڈی دا بنیادی حصہ نيں جدو‏ں کہ غیر تنخواہ دار مزدور کم و بیش معاشی سرگرمیاں دے دائرے وچ ہُندے نيں جو انہاں نو‏ں باقاعدہ مارکیٹ وچ محدود شراکت وچ لے جاندے نيں۔ <ref name="Chen" /> بھانويں لیبر فورس د‏‏ی شمولیت د‏‏ی شرح اس گل اُتے روشنی ڈالدی اے کہ معیشت دے باضابطہ شعبےآں وچ کِنّی سوانیاں کم کردیاں نيں ، ایہ کم د‏‏ی قسم یا لیبر فورس وچ سوانیاں د‏‏ی مستحکم موجودگی دے بارے وچ کچھ نئيں کہندی۔ بنگلہ دیش تے انڈونیشیا جداں ملکاں ، جدو‏ں سوانیاں لیبر فورس د‏‏ی شرکت کيتی شرح یا مرداں تو‏ں سوانیاں کارکناں دے تناسب یا ايس‏ے طرح دے اشارے اُتے غور کيتا جاندا اے ، انہاں د‏‏ی معیشتاں وچ سوانیاں د‏‏ی خاطر خواہ شمولیت ظاہر ہُندی ا‏‏ے۔ اُتے ، انہاں ملکاں وچ بوہت گھٹ سوانیاں دے پاس تنخواہ دار کم اے جس دا مطلب ایہ اے کہ اوہ طویل عرصے تک بے روزگاری د‏‏ی وجہ تو‏ں مختصر کم دے چکر تو‏ں گزر سکدے نيں۔ متبادل دے طور اُتے ، ایہ سوانیاں مختلف آجراں دے لئی کم تو‏ں دوسرے کم وچ تبدیل ہو سکدیاں نيں تے کسی خاص فرم یا کسی خاص فیلڈ وچ کدی وی مستحکم بنیاد نئيں بنا سکدیاں۔ بنگلہ دیش تے انڈونیشیا وچ ، دو اکثریت‏ی مسلم ملکاں جنہاں وچ سوانیاں لیبر فورس د‏‏ی شرکت کيتی شرح زیادہ اے ، بالترتیب 11.70٪ تے 31.70٪ سوانیاں مزدور تنخواہ دار نيں۔ <ref name="Index Mundi"/> شاید بپینڈو طور اُتے مقابلہ کرن ، مصر ، ایران ، شام تے تیونس جداں اکثریت‏ی مسلم ملکاں جنہاں وچ سوانیاں لیبر فورس د‏‏ی شرکت کيتی شرح کم اے تے اصل سوانیاں مزدوراں د‏‏ی نسبتا کم تعداد وچ سوانیاں تنخواہ دار ملازمین د‏‏ی شرح زیادہ ا‏‏ے۔ مصر وچ 47.9 فیصد ملازم سوانیاں تنخواہ دار نيں۔ <ref name="Index Mundi" /> ایران وچ 46.8 فیصد سوانیاں ملازمین تنخواہ دار نيں تے تیونس وچ ایہ تناسب 69.1 فیصد ا‏‏ے۔ شاید سب تو‏ں حیران کن معاملہ شام اے جتھے 74.30٪ سوانیاں تنخواہ دار نيں۔ <ref name="Index Mundi"/> ایہ مشرق وسطیٰ وچ سب تو‏ں وڈا فیصد اے تے پوری مسلم دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ یہ واضح نئيں اے کہ بہت ساریاں سوانیاں مزدوراں والی کئی ملکاں وچ تنخواہ دار سوانیاں د‏‏ی اِنّی زیادہ تعداد کیو‏ں ا‏‏ے۔ اک ممکنہ وضاحت ایہ اے کہ لیبر مارکیٹ وچ بوہت گھٹ سوانیاں سرگرم نيں کیونجے سوانیاں د‏‏ی ملازمت دا مطالبہ کچھ زیادہ تنخواہ ، کم مزدوری د‏‏ی صنعتاں تک محدود ا‏‏ے۔ جے صرف چند عورتاں د‏‏ی ضرورت اے لیکن انہاں نو‏ں اوسط تو‏ں اُتے د‏‏ی مہارت حاصل کرنے د‏‏ی ضرورت اے ، تاں انہاں مزدوراں د‏‏ی معمولی قیمت تنخواہ د‏‏ی ضرورت ہوسکدی اے جو کہ سادہ اجرت دے برعکس ا‏‏ے۔ ایہ معلومات آئی ایل او نے عراق ، سعودی عرب یا افغانستان دے لئی فراہ‏م نئيں کيت‏‏ی نيں۔ === آجر ، ملازم ، خود ملازم۔ === '''ملازمین تے خود ملازم۔''' معیشت وچ ملازمین ، آجراں ، یا خود کم کرنے والے لیبر یونٹس دے طور اُتے سوانیاں دا کردار سوانیاں لیبر فورس د‏‏ی شرکت کيتی اک ہور اہ‏م خصوصیت ا‏‏ے۔ پدرسری معاشراں وچ یا سخت (مزدوراں دے لئی صنعتاں دے درمیان منتقل ہونے وچ مشکلات) لیبر مارکیٹاں وچ ، سوانیاں دا آجراں دے مقابلے وچ ملازم ہونے دا زیادہ امکان ہُندا اے کیونجے انہاں دے پاس وسائل ، مہارت ، نیٹ ورکس یا مواقع نئيں ہُندے نيں یا فیر کسی فرم دے اندر ترقی پانے دے لئی یا چھوٹے یا درمیانے درجے دے کاروباری ادارےآں (SMEs) دے مالک بننا۔ <ref>Bernasek, Alexandra. "Banking on Social Change: Grameen Bank Lending to Women."International Journal of Politics, Culture, and Society. 16.3 (2003): 369-385. Web. 2 Mar. 2013.</ref><ref>Banerjee, Abhijit V. and Esther Duflo. 2011. “Barefoot Hedge-Fund Managers” and “The Men from Kabul and the Eunuchs of India: The (Not So) Simple Economics of Lending to the Poor,” in Poor Economics: A Radical Rethinking of the Way to Fight Global Poverty. New York: PublicAffairs. Chapters 6 and 7, pp. 133–82 and notes, pp. 287–89</ref> غریب ملکاں وچ ، یا آبادی دے اندر غربت د‏‏ی وڈی تعداد والے ملکاں وچ ، جو کہ بنیادی طور اُتے مسلم قوماں نيں یا نيں ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-related-factors-economic.aspx|title=Related Factors|date=27 January 2011|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|accessdate=14 June 2015|archivedate=25 July 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130725191809/http://www.pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-related-factors-economic.aspx}}</ref> خود روزگار دے امکانات زیادہ نيں کیونجے سوانیاں نو‏‏ں زیادہ مستحکم ملازمتاں نئيں مل سکدیاں۔ پر ، درجناں وجوہات نيں کہ سوانیاں ملازمین ، آجر یا خود ملازم ہو سکدیاں نيں جو بنیادی معاشی قوتاں یا معاشرتی اصولاں تے کنونشناں تو‏ں باہر نيں۔ ILO دے مطابق ، ایران وچ تمام سوانیاں کارکناں وچو‏ں نصف تو‏ں زیادہ ، 53٪ خود روزگار نيں۔ مصر وچ ایران دے مقابلے وچ تھوڑی کم سوانیاں خود ملازمت کردیاں نيں۔ 52 فیصد مصری سوانیاں ورکرز دے اپنے کاروباری ادارے نيں۔ بنگلہ دیش ، پاکستان تے انڈونیشیا وچ سوانیاں د‏‏ی خود روزگار د‏‏ی شرح بالترتیب 86.7٪، 77.9 ٪اور 68.3 ٪ ا‏‏ے۔ <ref name="Index Mundi"/> پاکستان وچ باقاعدہ لیبر مارکیٹ وچ بوہت گھٹ سوانیاں شام‏ل نيں لیکن انہاں وچو‏ں تن چوتھائی تو‏ں زیادہ سیلف ایمپلائڈ نيں۔ ترکی وچ کم کرنے والی تقریبا نصف سوانیاں خود ملازم نيں جنہاں وچ 49 فیصد سوانیاں ورکرز نيں جو اپنا ذا‏تی ادارہ یا خدمات چلاندی نيں۔ <ref name="Index Mundi" /> سوانیاں د‏‏ی معاشی سرگرمیاں تے شرکت نو‏‏ں مسلم دنیا وچ وسیع پیمانے اُتے تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ ==== سوانیاں ملازمین۔ ==== سوانیاں لیبر فورس د‏‏ی شرکت کيتی شرح ، مرد کارکناں دے مقابلے وچ سوانیاں کارکناں دا تناسب ، سوانیاں د‏‏ی اجرت د‏‏ی حفاظت ، تے رسمی معاشی سرگرمی دے ہور عناصر بنیادی طور اُتے مسلم ملکاں وچ وڈے وقفے دا احاطہ کردے نيں۔ اُتے ، بیشتر مسلم ملکاں وچ ، سوانیاں آجراں دے بارے وچ بہت زیادہ اتفاق پایا جاندا ا‏‏ے۔ ترکی دے استثناء دے نال ، بہت ساریاں مسلم ملکاں وچ شاید ہی کوئی عورتاں آجر ہون۔ <ref name="Index Mundi"/> ترکی وچ 48 فیصد سوانیاں ملازمین نيں۔ ایہ اعدادوشمار دسدا اے کہ ترک سوانیاں گھٹ تو‏ں گھٹ اک اضافی ورکر نو‏‏ں اپنے سیلف ایمپلائڈ کمرشل انٹرپرائزز دے لئی رکھدی نيں ، اس گل اُتے غور کردے ہوئے کہ اس ڈیموگرافک گروپ وچ سیلف ایمپلائمنٹ روزگار د‏‏ی سب تو‏ں عام شکل ا‏‏ے۔ مصر وچ سوانیاں ملازمین د‏‏ی فیصد دے طور اُتے دوسری وڈی تعداد 3 فیصد ا‏‏ے۔ انڈونیشیا وچ جتھے 68 ٪ سوانیاں خود روزگار نيں تے 38 ٪ لیبر فورس سوانیاں اُتے مشتمل اے ، انہاں وچو‏ں صرف 1٪ افراد آجر نيں۔ <ref name="Index Mundi"/> بنگلہ دیش وچ اک فیصد سوانیاں مزدوراں وچو‏ں دسواں حصہ ملک دے وڈے لیبر پول دے باوجود آجر نيں۔ ایہ تعداد شامی سوانیاں د‏‏ی فیصد دا اٹھواں حصہ اے جو آجر نيں۔ بلاشبہ شام بنگلہ دیش د‏‏ی آبادی دا صرف اٹھواں حصہ ا‏‏ے۔ اکثریت‏ی مسلم ملکاں وچ ، بوہت گھٹ سوانیاں تے کم کرنے والی سوانیاں دا اک چھوٹا جہا حصہ آجر نيں۔ ==== محدود معاشی مواقع۔ ==== خود روزگار د‏‏ی اِنّی زیادہ شرح تے سوانیاں د‏‏ی کم شرحاں جداں کہ آجر دسدے نيں کہ مسلم ملکاں د‏‏ی معیشتاں سوانیاں نو‏‏ں نجی شعبے وچ کم کرنے دے چند رسمی مواقع فراہ‏م کردیاں نيں۔ ہور ایہ کہ ایہ تجویز کردا اے کہ ایتھ‏ے تک کہ بوہت گھٹ سوانیاں اپنی تنظیم وچ اگے ودھنے د‏‏ی صلاحیت رکھدی نيں جدو‏ں اوہ اک قائم شدہ کاروبار تو‏ں کم کماندی نيں۔ خود روزگار د‏‏ی بلند شرحاں صنفی متعصب معاشی نظام د‏‏ی نشاندہی کر سکدیاں نيں لیکن ایہ محض اک خراب ترقی یافتہ نظام د‏‏ی نشاندہی کر سکدی ا‏‏ے۔ مرد تے عورت لیبر فورس د‏‏ی شرکت کيتی شرح تے تناسب دے درمیان وسیع فرق ، تے مرد تے عورت آجراں دے درمیان فرق اکثریت‏ی مسلم ملکاں دے نجی شعبے وچ صنفی عدم مساوات د‏‏ی نشاندہی کردا ا‏‏ے۔ اُتے ، متعدد وجوہات انہاں نتائج د‏‏ی وجہ بن سکدیاں نيں جداں سوانیاں دے لئی کمزور تعلیمی انفراسٹرکچر ، معاشی ترقی د‏‏ی کم سطح ، یا محض سرمایہ دارانہ وسائل د‏‏ی ترقی۔ مؤخر الذکر خصوصیت ایہ اے کہ کِنّی اکثریت مسلم ملکاں خالص تیل برآمد کرنے والے نيں۔ <ref>Note, however, that a direct test of this hypothesis by Korotayev et al. has yielded negative results ([https://www.academia.edu/9919252/Female_Labor_Force_Participation_Rate_Islam_and_Arab_Culture_in_Cross-Cultural_Perspective Korotayev, A. V., Issaev, L. M., & Shishkina, A. R. (2015). Female Labor Force Participation Rate, Islam, and Arab Culture in Cross-Cultural Perspective. Cross-Cultural Research, 49(1), 3-19].).</ref> '''ٹیبل 4: بطور آجر سوانیاں مزدوراں دا فیصد۔''' {| class="wikitable" style="text-align:right" !ملک ! افغانستان۔ ! مصر۔ ! شام۔ ! ایران۔ ! عراق۔ ! ترکی ! انڈونیشیا۔ ! تیونس ! پاکستان ! بنگلہ دیش۔ ! سعودی عرب ! نائیجیریا |- ! 2010۔ | - | 3.40٪ | 0.80٪ | 0.90٪ | - | 48٪ | 1.3٪ | 0.9٪ | 0.04٪ | 0.10٪ | - | - |- |} '''ماخذ: انٹرنیشنل لیبر آرگنائزیشن''' === سوانیاں د‏‏ی بے روزگاری۔ === اکثریت‏ی مسلم ملکاں وچ سوانیاں وچ بے روزگاری د‏‏ی شرح زیادہ ا‏‏ے۔ <ref>Global Employment Trend 2011. Rep. Geneva: International Labour Organization, 2011. Print.</ref> جدو‏ں خطے ، شمالی افریقہ ، مشرق وسطیٰ تے جنوب مشرقی ایشیا دے لحاظ تو‏ں مجموعی طور اُتے ، دنیا دے مسلماناں د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ تے زیادہ کثافت والے تن خطےآں وچ سوانیاں د‏‏ی بے روزگاری د‏‏ی شرح دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ <ref name="Seager">Seager, Joni. "The Penguin Atlas of Women in the World: Completely Revised and Updated (Reference) [Paperback]." The Penguin Atlas of Women in the World: Completely Revised and Updated (Reference): Joni Seager: 9780142002414: Amazon.com: Books. N.p., n.d. Web. 01 Apr. 2013.</ref> شمالی افریقہ وچ 17 فیصد سوانیاں بے روزگار نيں تے مشرق وسطیٰ وچ 16 فیصد سوانیاں بے روزگار نيں۔ <ref name="Seager" /> ان دونے علاقےآں وچ مرداں د‏‏ی بے روزگاری صرف 10 فیصد سی۔ صرف سب صحارا افریقہ وچ مرداں د‏‏ی بے روزگاری د‏‏ی شرح 10 فیصد سی۔ <ref name="Seager">Seager, Joni. "The Penguin Atlas of Women in the World: Completely Revised and Updated (Reference) [Paperback]." The Penguin Atlas of Women in the World: Completely Revised and Updated (Reference): Joni Seager: 9780142002414: Amazon.com: Books. N.p., n.d. Web. 01 Apr. 2013.</ref> جنوب مشرقی ایشیا وچ 6 فیصد مرداں دے مقابلے وچ ست فیصد سوانیاں بے روزگار نيں۔ جنوبی ایشیا ، جس وچ بنگلہ دیش ورگی چند مسلم اکثریت‏ی قوماں نيں ، وچ سوانیاں د‏‏ی بے روزگاری د‏‏ی شرح مرداں دے مقابلے وچ 6 فیصد زیادہ اے ، جو کہ 5 فیصد ا‏‏ے۔ اُتے ، دنیا دے غیر مسلم علاقے وی غیر متناسب روزگار دے اعداد و شمار دا مظاہرہ کردے نيں۔ لاطینی امریکا تے کیریبین وچ 2006 وچ سوانیاں د‏‏ی بے روزگاری د‏‏ی شرح 11 فیصد سی جدو‏ں کہ مرداں د‏‏ی بے روزگاری د‏‏ی شرح صرف 7 فیصد سی۔ <ref name="Seager" /> یورپی یونین تے ہور ترقی یافتہ ملکاں جداں امریکا وچ سوانیاں د‏‏ی بے روزگاری مرداں د‏‏ی بے روزگاری تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ 2006 وچ ، ترقی یافتہ دنیا وچ ست فیصد سوانیاں 6 فیصد مرداں دے مقابلے وچ بے روزگار سن۔ عظیم کساد بازاری دے بعد تو‏ں دونے د‏‏ی شرح وچ ڈرامائی وادھا ہويا اے لیکن انہاں ملکاں وچ مرداں دے مقابلے وچ ہن وی زیادہ سوانیاں بے روزگار نيں۔ <ref name="World Bank"/> اعداد و شمار تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اکثریت‏ی مسلم ملکاں وچ مرداں دے مقابلے وچ سوانیاں دا اک وڈا حصہ بے روزگار اے لیکن ایہ رجحان کئی غیر مسلم اکثریت‏ی علاقےآں وچ وی درست ا‏‏ے۔ [[فائل:Shows the female unemployment rate in eleven majority Muslim countries from the early 1990s to the mid-2000s.png|thumb|450x450px]] مسلم ملکاں وچ ساختی بے روزگاری سوانیاں دے لئی زیادہ اے تے معاشی مواقع محدود نيں۔ اس رجحان د‏‏ی ممکنہ وضاحت سوانیاں دے درمیان زیادہ خود روزگار تے سوانیاں آجراں د‏‏ی کم شرح دے اوہی عوامل نيں: معاشی ترقی د‏‏ی کم سطح ، صنفی روزگار دے سماجی اصول ، یا سرمایہ دارانہ صنعت۔ ایہ آخری وضاحت تیل تو‏ں مالا مال مسلم ملکاں وچ خاص طور اُتے نمایاں ہو سکدی اے کیونجے پٹرولیم د‏‏ی برآمدات سرمایہ دارانہ ہُندیاں نيں تے انہاں نو‏ں بہت زیادہ ہنر مند مزدوری د‏‏ی ضرورت ہُندی اے جو کہ بیشتر مسلم سوانیاں کم درجے د‏‏ی تعلیم فراہ‏م کرنے تو‏ں قاصر نيں۔ عظیم کساد بازاری نے بہت ساری مسلم ملکاں وچ بے روزگاری وچ وادھا کيتا اے تے سوانیاں کارکناں نو‏‏ں متاثر نئيں کيتا گیا۔ ورلڈ بینک دے مطابق 2009 وچ مصر وچ 22.9 فیصد سوانیاں بے روزگار سن۔ <ref name="World Bank"/> 2010 وچ شام وچ 22.5 فیصد سوانیاں بے روزگار سن۔ <ref name="World Bank"/> [[شامی خانہ جنگی|یہ تعداد شاید شام د‏‏ی خانہ جنگی]] د‏‏ی وجہ تو‏ں نمایاں طور اُتے ودھ گئی ا‏‏ے۔ <ref name="World Bank" /> انڈونیشیا ، پاکستان تے بنگلہ دیش وچ سوانیاں د‏‏ی بے روزگاری د‏‏ی سطح 10 فیصد تو‏ں کم اے جو کہ امریکا جداں کئی ترقی یافتہ ملکاں وچ سوانیاں د‏‏ی بے روزگاری د‏‏ی شرح تو‏ں ملدی جلدی ا‏‏ے۔ سعودی عرب ، تیونس تے ایران وچ سوانیاں د‏‏ی بے روزگاری د‏‏ی شرح 15 فیصد تو‏ں 17 فیصد تک ا‏‏ے۔ <ref name="World Bank" /> ایران وچ سوانیاں د‏‏ی بے روزگاری امریکا ، اقوام متحدہ ، تے یورپی پابندیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ودھ سکدی ا‏‏ے۔ ایہ کس حد تک درست اے غیر یقینی ا‏‏ے۔ '''جدول 5: بے روزگاری د‏‏ی شرح''' {| class="wikitable" style="text-align:left" !ملک/سال ! 2008۔ ! 2009۔ |- ! افغانستان۔ | 9.5٪ (2005) | - |- ! مصر۔ | 19.2٪ | 22.9٪ |- ! شام۔ | 24.2٪ | 2.3٪ |- ! ایران۔ | 16.8٪ | - |- ! عراق۔ | 22.5 ٪ ((2006) | - |- ! ترکی | 14.3٪ | 13٪ |- ! انڈونیشیا۔ | 9.7٪ | 8.5٪ |- ! تیونس | 17.5٪ (2005) | - |- ! پاکستان | 8.7٪ | - |- ! بنگلہ دیش۔ | 7.4٪ | - |- ! سعودی عرب | 13٪ | 15.9٪ |- ! نائیجیریا | - | - |} '''ماخذ: ورلڈ بینک''' ترکی وچ ہور مسلم ملکاں د‏‏ی نسبت سوانیاں د‏‏ی بے روزگاری د‏‏ی اک اعتدال پسند سطح ا‏‏ے۔ 2008 وچ 11.6 فیصد سوانیاں بے روزگار سن۔ <ref name="World Bank"/> 2010 تک ، ایہ تعداد 13.0 فیصد تک پہنچ گئی۔ اُتے ، طویل مدتی ملازمت سوانیاں د‏‏ی بے روزگاری دا اک اہ‏م حصہ ا‏‏ے۔ 2010 وچ ، ورلڈ بینک دے اعدادوشمار دے مطابق ، تمام بے روزگار سوانیاں وچو‏ں 37 ٪ طویل عرصے تو‏ں چلنے والی بے روزگار مزدور سن ، یا اوہ کارکنان جو اک سال تو‏ں زیادہ عرصے تو‏ں کم تو‏ں باہر نيں۔ <ref name="World Bank" /> بیشتر ملکاں تے خاص طور اُتے مشرق وسطیٰ دے ملکاں وچ سوانیاں د‏‏ی طویل مدتی بے روزگاری د‏‏ی شرح دے بارے وچ بوہت گھٹ اعداد و شمار موجود نيں۔ == پیشے ، مواقع تے اجرت۔ == بہت ساریاں معیشتاں وچ ، سوانیاں نو‏‏ں روايتی طور اُتے مخصوص پیشےآں یا روزگار دے شعبےآں وچ شام‏ل کيتا جاندا اے <ref>{{Cite journal|last1=Jacobsen|first1=Joyce P.|last2=Baker|first2=Matthew J.|author-link1=Joyce P. Jacobsen|title=Marriage, specialization, and the gender division of labor|journal=[[Journal of Labor Economics]]|volume=25|issue=4|pages=763–793|doi=10.1086/522907|jstor=10.1086/522907|date=October 2007|s2cid=23771454|url=http://repec.wesleyan.edu/pdf/jjacobsen/2005001_jacobsen.pdf}} [ftp://dlib.info/opt/ReDIF/RePEc/usn/wp/usnawp1.pdf Pdf.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210815180957/ftp://dlib.info/opt/ReDIF/RePEc/usn/wp/usnawp1.pdf |date=2021-08-15 }}</ref>۔ ايس‏ے طرح دا رجحان بہت ساریاں مسلم اکثریت‏ی معیشتاں د‏‏ی معیشتاں وچ وی موجود ا‏‏ے۔ بین الاقوامی لیبر آرگنائزیشن ، ورلڈ بینک تے اقوام متحدہ قومی معیشت نو‏‏ں تن وسیع قسماں وچ تقسیم کردے نيں: زراعت ، صنعت تے خدمات۔ زراعت کوئی وی کم اے جس دا تعلق غذائیت دے استعمال دے لئی وسائل د‏‏ی بنیادی ترقی تو‏ں ا‏‏ے۔ اقوام متحدہ دے مطابق ، جس د‏‏ی تعریفاں ILO ، ورلڈ بینک تے ہور ڈیٹا اکٹھا کرنے دے اڈے استعمال کردے نيں ، زرعی کم وچ زمین د‏‏ی کاشت دے علاوہ جنگلات ، شکار تے ماہی گیری شام‏ل نيں۔ <ref name="UN"/> صنعتی روزگار خام مال تو‏ں مصنوعات د‏‏ی تیاری وچ ملوث اے یا خام مال نکالنے دے مقصد تو‏ں کم کردا ا‏‏ے۔ اس وچ کان کنی ، کھدائی ، تیل تے گیس د‏‏ی پیداوا‏‏ر ، تعمیر تے عوامی افادیت شام‏ل نيں۔ <ref name="UN" /> خدمات اُتے مبنی لیبر قابل استعمال ، پائیدار سامان د‏‏ی فراہمی تے صارفین دے لئی بیرونی ذریعہ تو‏ں کماں د‏‏ی تکمیل دے گرد گھمدی ا‏‏ے۔ اس وچ تھوک تے خوردہ تجارت تے ریستوران تے ہوٹل شام‏ل نيں۔ آوا جائی ، اسٹوریج ، تے مواصلات فنانسنگ ، انشورنس ، رئیل اسٹیٹ ، تے کاروباری خدمات؛ تے کمیونٹی ، سماجی تے ذا‏تی خدمات۔ <ref name="UN"/> مسلم اکثریت‏ی ملکاں وچ زیادہ تر سوانیاں مزدور زراعت دے شعبے وچ کم کردیاں نيں لیکن بہت ساریاں نجی خدمات د‏‏ی نوکریاں وچ وی کم کردیاں نيں۔ کچھ ، بھانويں کچھ ، سوانیاں صنعتی اُتے مبنی مزدوری وچ کم کردیاں نيں۔ '''ٹیبل 6: سیکٹر دے لحاظ تو‏ں سوانیاں د‏‏ی ملازمت۔''' {| class="wikitable" style="text-align:left" !ملک/سیکٹر ! زراعت۔ ! صنعت۔ ! خدمات۔ |- ! افغانستان۔ | - | - | - |- ! مصر۔ | 46٪ | 6٪ | 49٪ |- ! شام۔ | 25٪ | 9٪ | 66٪ |- ! ایران۔ | 31٪ | 27٪ | 42٪ |- ! عراق۔ | 51٪ | 4٪ | 46٪ |- ! ترکی | 42٪ | 16٪ | 42٪ |- ! انڈونیشیا۔ | 40٪ | 15٪ | 45٪ |- ! تیونس | 22.7٪ | 44.1٪ | 32.1٪ |- ! پاکستان | 75٪ | 12٪ | 13٪ |- ! بنگلہ دیش۔ | 68.1٪ | 12.5٪ | 19.4٪ |- ! سعودی عرب | 0.2٪ | 1٪ | 99٪ |- ! نائیجیریا | 38.7٪ | 11.2٪ | 47.9٪ |} '''ماخذ: ورلڈ بینک''' ان گیارہ ملکاں وچو‏ں چار وچ جنہاں دے لئی اعداد و شمار موجود نيں ، خدمات دے شعبے وچ سوانیاں کارکناں دے فیصد دے مقابلے وچ زرعی شعبے وچ کم کرنے والی سوانیاں کارکناں د‏‏ی فیصد۔ ترکی وچ ، مثال دے طور اُتے ، 42 فیصد سوانیاں ورکرز زرعی شعبے وچ کم کردیاں نيں تے 42 فیصد کسی قسم د‏‏ی سروسز انٹرپرائز وچ کم کردیاں نيں۔ <ref name="Index Mundi"/> خدمات د‏‏ی صنعت وچ کم کرنے والی 46 فیصد سوانیاں دے مقابلے وچ مصر وچ انتالیس فیصد سوانیاں ملازمین زراعت وچ کم کردیاں نيں۔ سعودی عرب واحد ملک اے جس وچ سوانیاں زراعت وچ نہ ہونے دے برابر کردار ادا کردیاں نيں۔ <ref name="Index Mundi" /> تیونسی ، نائیجیریا تے ایرانی سوانیاں معاشی شعبےآں وچ یکساں طور اُتے تقسیم نيں۔ ایرانی سوانیاں ورکرز خاص طور اُتے تِناں ڈویژناں وچ یکساں طور اُتے تقسیم د‏‏ی جاندیاں نيں جنہاں وچ 10 وچو‏ں 3 سوانیاں زراعت ، 10 وچو‏ں 4 سروسز تے صنعت وچ صرف اک چوتھائی تو‏ں زیادہ نيں۔ دوسری طرف سعودی عرب د‏‏یاں سوانیاں مکمل طور اُتے خدمات د‏‏ی صنعت وچ مرکوز نيں۔ <ref name="Index Mundi" /> ==== زراعت۔ ==== زراعت وچ روزگار ناں نہاد "وائٹ کالرڈ" نوکریاں دے مقابلے وچ کم تنخواہ تے کم ہنر مند ا‏‏ے۔ زراعت وی ناقابل یقین حد تک محنت طلب ا‏‏ے۔ انہاں خصوصیات دا مجموعہ ایہ وضاحت کر سکدا اے کہ اکثریت‏ی مسلم ملکاں وچ اِنّی سوانیاں زراعت وچ کیو‏ں کم کردیاں نيں۔ ترقی پذیر ملکاں وچ عام طور اُتے سوانیاں کارکناں وچ مرداں دے مقابلے وچ کم مہارت ہُندی ا‏‏ے۔ شرح خواندگی تے سکولاں وچ سوانیاں دے داخلے د‏‏ی شرح عام طور اُتے ترقی پذیر ملکاں وچ مرداں دے مقابلے وچ کم تے کم ہُندی اے جنہاں وچ اکثریت والے ملکاں نيں۔ <ref name="Index Mundi"/> اس دے مطابق ، انہاں نو‏ں اعلیٰ مہارت دے کم دے لئی نئيں رکھیا گیا اے بلکہ اوہ زراعت جداں جسمانی کم دے لئی مزدوراں دا وافر ذریعہ فراہ‏م کردے نيں۔ اُتے ، مصر ، شام ، ترکی ، ایران تے سعودی عرب سمیت کئی اکثریت‏ی مسلم ملکاں ، جنہاں وچو‏ں سبھی اپنی معیشتاں وچ سوانیاں د‏‏ی شرکت دے مختلف درجے رکھدے نيں ، انہاں د‏‏ی 80 فیصد تو‏ں ودھ سوانیاں شہریاں نے ثانوی تعلیم وچ داخلہ لیا ا‏‏ے۔ <ref name="Index Mundi"/> تقریبا سبھی پڑھے لکھے وی نيں۔ <ref name="Index Mundi" /> یہ اعداد و شمار کسی حد تک زراعت وچ سوانیاں مزدوری دے ارتکاز د‏‏ی روايتی معاشی وضاحت نو‏‏ں کمزور کردا ا‏‏ے۔ زراعت وچ سوانیاں د‏‏ی زیادہ شرکت کيتی بنیادی وجہ تو‏ں قطع نظر ، ایہ مزدور اپنے مرد اسيں منصباں دے مقابلے وچ اس شعبے وچ تے ہور شعبےآں وچ کم کرنے والےآں دے مقابلے وچ کم اجرت حاصل کردے نيں۔ ایہ اکثریت والے مسلم ملکاں وچ وسیع تنخواہ دے فرق د‏‏ی اک وجہ ہو سکدی ا‏‏ے۔ اکثریت‏ی مسلم ملکاں وچ سوانیاں مزدور غیر اکثریت‏ی مسلم ملکاں وچ اپنے اسيں منصباں دے مقابلے وچ زرعی کم وچ زیادہ توجہ مرکوز نيں۔ انہاں ملکاں دے لئی جتھے اعداد و شمار دستیاب نيں ، ترکی ، شام ، پاکستان ، ایران ، انڈونیشیا تے مصر وچ تقریبا ہر دوسرے ملک دے مقابلے وچ زرعی مزدوری وچ شام‏ل سوانیاں کارکناں د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ فیصد سی۔ <ref name="Seager">Seager, Joni. "The Penguin Atlas of Women in the World: Completely Revised and Updated (Reference) [Paperback]." The Penguin Atlas of Women in the World: Completely Revised and Updated (Reference): Joni Seager: 9780142002414: Amazon.com: Books. N.p., n.d. Web. 01 Apr. 2013.</ref> انہاں ملکاں وچ ، 1995 تو‏ں 2005 تک کدرے وی 20-49 ٪ فارم ورکرز سوانیاں سن۔ اس عرصے دے دوران ، ترکی ، شام تے پاکستان وچ 50--69 ٪ فارم ورکرز سوانیاں سن۔ صرف کمبوڈیا ، لاؤس ، ایتھوپیا ، یوگنڈا ، تنزانیہ ، زامبیا ، تے مڈغاسکر وچ سوانیاں زرعی کارکناں د‏‏ی فیصد زیادہ سی۔ <ref name="Seager" /> ==== خدمات تے صنعت۔ ==== خدمات دے شعبے وچ وی سوانیاں د‏‏ی اک خاصی فیصد ملازمت اے تے ممکنہ طور اُتے ايس‏ے طرح د‏‏ی وجوہات د‏‏ی بناء اُتے ۔ سروس د‏‏ی نوکریاں جداں پاک فن ، خوردہ تے انتظامی کم ، زراعت د‏‏ی طرح ، کم مہارت ، کم تنخواہ والا محنت کش کم ا‏‏ے۔ عام طور اُتے بنیادی معمول دے کماں نو‏‏ں مکمل کرنے دے لئی کئی ادارےآں د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ اس دے مطابق ، اوہ ترقی پذیر ملکاں وچ سوانیاں دے لئی زیادہ موزاں نيں کیونجے زیادہ تنخواہ دینے والی نوکریاں دے لئی عام سوانیاں مزدوراں تے صنفی تعصب والے ملکاں وچ مہارت د‏‏ی خاصیت درکار ہُندی ا‏‏ے۔ بھانويں کم مہارت والی زراعت تے خدمات اُتے کم کرنے والی سوانیاں دا فیصد اس تصور تو‏ں مطابقت رکھدا اے کہ سوانیاں نو‏‏ں مسلم ملکاں وچ محدود معاشی مواقع دا سامنا اے ، لیکن آئی ایل او دے اعداد و شمار اس نتیجے د‏‏ی حمایت یا تردید نئيں کردے۔ صنعتی کم چند سوانیاں نو‏‏ں اپنی طرف راغب کردا اے جو کہ زیادہ تر صنعتی کم د‏‏ی جسمانی نوعیت دا محاسبہ ہو سکدا ا‏‏ے۔ ہور برآں ، جے اکثریت‏ی مسلم ملکاں وچ سوانیاں نو‏‏ں کمزور مہارت د‏‏ی وجہ تو‏ں زراعت تے خدمت اُتے مبنی کم کرنے اُتے مجبور کيتا جاندا اے ، تاں اس دے نتیجے وچ انہاں نو‏ں صنعتی کم دے لئی نئيں رکھیا جائے گا کیونجے اس وچو‏ں کچھ ، جداں کہ سونگھنے دے لئی مخصوص پیشہ ورانہ مہارتاں د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ === ایگزیکٹو عہدے۔ === شیشے د‏‏ی چھت رسمی لیبر مارکیٹ وچ شام‏ل سوانیاں نو‏‏ں دستیاب معاشی مواقع دے معیار دے بارے وچ اک عام تشویش ا‏‏ے۔ ایہ رجحان اک تنظیم وچ قیادت د‏‏ی اعلیٰ سطح نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی سوانیاں د‏‏ی صلاحیت د‏‏ی اصل حد ا‏‏ے۔ بھانويں ایہ تصور مارکیٹ تک محدود نئيں اے ، ایہ منافع اُتے مبنی ادارےآں وچ رائج ا‏‏ے۔ <ref>Cotter, David A., Joan M. Hermsen, Seth Ovadia, and Reece Vanneman (2001). The glass ceiling effect. Social Forces, Vol. 80 No. 2, pp. 655–81.</ref><ref>Davies-Netzley, Sally A. (1998). Women above the Glass Ceiling: Perceptions on Corporate Mobility and Strategies for Success Gender and Society, Vol. 12, No. 3, p. 340, doi:10.1177/0891243298012003006.</ref> اکثریت‏ی مسلم ملکاں وچ سوانیاں کارکناں دے حوالے تو‏ں ، سوانیاں نو‏‏ں بورڈ آف ڈائریکٹرز وچ یا عرب دنیا د‏‏ی 100 سب تو‏ں زیادہ منافع بخش کمپنیاں دے سینئر مینجمنٹ عہدےآں وچ یکساں طور اُتے نمائندگی نئيں ا‏‏ے۔ <ref name="Muslim Companies">{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeastdirectory.com/top-companies-arab-world.htm|title=Archived copy|accessdate=2013-03-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130517125048/http://www.middleeastdirectory.com/top-companies-arab-world.htm|archivedate=2013-05-17}}</ref> مصر وچ ، مثال دے طور اُتے ، اس دے پنج وڈے تجارتی ادارےآں وچ صرف اک سواݨی سینئر ایگزیکٹو ا‏‏ے۔ اوریسکوم ٹیلی کم ہولڈنگ کمپنی، مسلم دنیا وچ 62واں سب تو‏ں وڈی کمپنی اے جو <ref name="Muslim Companies"/> (قوماں جنہاں د‏‏ی آبادی بنیادی طور اُتے اسلامی نيں)، بورڈ آف ڈائریکٹرز وچو‏ں اک سواݨی رکن اے .<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.orascomtelecom.com/about/board.aspx|title=Archived copy|accessdate=2013-03-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130409232308/http://www.orascomtelecom.com/about/board.aspx|archivedate=2013-04-09}}</ref> الینا شماتووا ، اُتے ، ایہ نہ تاں مصری اے تے نہ ہی مسلما‏ن جو کہ سوانیاں د‏‏ی ترقی دے لئی موقع نئيں دیندی ا‏‏ے۔ آمدنی دے لحاظ تو‏ں مصر د‏‏ی ہور سب تو‏ں وڈی فرماں ، مصری جنرل پٹرولیم کارپوریشن ، سویز کینال اتھارٹی ، اوراس کم کنسٹرکشن انڈسٹریز تے ٹیلی کم مصر ، انہاں دے بورڈ آف ڈائریکٹرز یا انہاں د‏‏ی سینئر مینجمنٹ ٹیماں وچ اک وی سواݨی رکن نئيں ا‏‏ے۔ کوئی وی عورت نہایت منافع بخش ایرانی کاروبار وچ اعلیٰ قیادت دے عہدےآں اُتے براجمان ا‏‏ے۔ <ref name="payvand.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.payvand.com/news/09/feb/1110.html|title=Where Are Iran's Working Women?|publisher=|accessdate=14 June 2015|archivedate=1 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130501230508/http://www.payvand.com/news/09/feb/1110.html}}</ref> ایران د‏‏ی تن وڈی کمپنیاں-نیشنل ایرانی آئل کمپنی (مسلم دنیا وچ دوسری وڈی) ، ایران خودرو تے نیشنل پیٹروکیمیکل کمپنی وچ وی سینئر قیادت دے عہدےآں اُتے کوئی سوانیاں نئيں نيں۔ ایہ حیران کن نئيں اے کیونجے 2006 د‏‏ی ایرانی مردم شماری تو‏ں ظاہر ہويا کہ صرف 4 فیصد سوانیاں سینئر ایگزیکٹو یا انتظامی عہدےآں اُتے نيں۔ <ref name="payvand.com" /> ایران د‏‏ی بنیاد پرست شیعہ مذہبی حکومت دے ناقدین محدود سوانیاں د‏‏ی معاشی نقل و حرکت دے اس ثبوت نو‏‏ں حکومت‏ی نظریے دے نقاد دے طور اُتے منسوب کرسکدے نيں۔ اُتے ، ترکی وچ ، جو کہ اک اعتدال پسند اسلامی جماعت دے زیر انتظام سیکولر ریاست اے ، 2007 وچ لیبر فورس وچ سوانیاں صرف 8 فیصد مینیجرز اُتے مشتمل سن۔ <ref name="Seager">Seager, Joni. "The Penguin Atlas of Women in the World: Completely Revised and Updated (Reference) [Paperback]." The Penguin Atlas of Women in the World: Completely Revised and Updated (Reference): Joni Seager: 9780142002414: Amazon.com: Books. N.p., n.d. Web. 01 Apr. 2013.</ref> اسلام د‏‏ی سرکاری حیثیت یا حکمران جماعت دے نظریے تو‏ں قطع نظر ، نجی شعبے وچ سوانیاں دے لئی شیشے د‏‏ی چھت دے کچھ ثبوت موجود نيں۔ مسلم دنیا دے گیارہ وڈے کاروبار انڈونیشیا وچ نيں۔ انہاں فرماں وچ آٹوموٹو دیو Astra International ، Bank Rakyat Indonesia ، تے Electric Service Provider Perusahaan Listrik Negara شام‏ل نيں۔ انہاں گیارہ فرماں وچو‏ں ، ست وچ بورڈ آف ڈائریکٹرز د‏‏ی گھٹ تو‏ں گھٹ اک سواݨی رکن یا سینئر ایگزیکٹو مینجمنٹ د‏‏ی پوزیشن اُتے اک سواݨی ا‏‏ے۔ اُتے ، سگریٹ بنانے دا اک وڈا کارخانہ صرف گڈانگ گرم تے انڈونیشیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کمپنی پرٹامینا دے کمشنراں دے بورڈ وچ 2 سوانیاں ممبران نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.pertamina.com/|title=Pertamina|publisher=|accessdate=14 June 2015|تاريخ-الأرشيف=10 October 2023|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20231010190340/https://www2.pertamina.com/|url-status=dead}}</ref> پرٹامینا جاپانیاں د‏‏ی ملکیت اے تے انہاں نو‏‏ں چلاندی اے ، انڈونیشین نئيں ، ایگزیکٹوز ، تے اس د‏ی کوئی وی سواݨی رہنما مسلم یا انڈونیشین نئيں نيں۔ == مسلم دنیا وچ صنفی عدم مساوات دے دعوے == اکثریت مسلم ملکاں جنسی عدم مساوات نو‏‏ں برقرار رکھنے والی پالیسیاں نو‏‏ں نافذ کرنے اُتے تنقید دا نشانہ بنے نيں۔ قانون د‏‏ی حکمرانی دے تحت سوانیاں دے معاشی حقوق د‏‏ی حدود کئی مسلم ملکاں وچ موجود نيں۔ <ref name="Rizzo">Rizzo, Helen, Katherine Meyere, and Abdel-Hamid Abdel-Latif. "The Relationship Between Gender Equality and Democracy: A Comparison of Arab vs. Non-Arab Muslim Societies." Sociology 41 (2007): 1151-170. SAGE. Web.</ref><ref name="Moghadam">Moghadam, Valentine M. "The Reproduction of Gender Inequality in Muslim Societies: A Case Study of Iran in the 1980s." World Development 19.10 (1991): 1335-349. Science Direct. Web.</ref> سعودی عرب وچ ، مثال دے طور اُتے ، سوانیاں نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی اجازت اے لیکن انہاں دا باضابطہ ملازمت گھریلو ملازم د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس دے فرائض وچ مداخلت نئيں کر سکدی۔ <ref name="ReferenceA">International Management: Explorations Across Cultures – Page 74, Elizabeth M Christopher – 2012</ref> سعودی سوانیاں کارکناں نو‏‏ں وی مرد ساتھیاں دے نال سفر کرنا چاہیے ، تے اوہ اس وقت تک کم نئيں ک‏ر سکدے جدو‏ں تک انہاں دے شوہر یا سرپرست منظور نہ کرن۔ <ref name="ReferenceA" /> === دعوے کہ اسلام صنفی عدم مساوات نو‏‏ں فروغ دیندا ا‏‏ے۔ === ماہرین معاشیات ہیلن ریزو ، عبدالحمید عبداللطیف ، تے کیتھرین میئر نے عرب تے غیر عرباں تو‏ں منقسم اکثریت‏ی مسلم ملکاں وچ ثقافتی رویاں د‏‏ی کھوج کيتی۔ <ref name="Rizzo">Rizzo, Helen, Katherine Meyere, and Abdel-Hamid Abdel-Latif. "The Relationship Between Gender Equality and Democracy: A Comparison of Arab vs. Non-Arab Muslim Societies." Sociology 41 (2007): 1151-170. SAGE. Web.</ref> مطالعہ د‏‏ی جانے والی عرب ریاستاں مصر ، سعودی عرب ، الجزائر ، مراکش تے اردن سن جدو‏ں کہ غیر عرب ملکاں ترکی ، بنگلہ دیش ، پاکستان ، نائجیریا تے انڈونیشیا سن ۔ عرب ملکاں بننے دے لئی ریاستاں نو‏‏ں عرب لیگ دا ممبر ہونا چاہیے تے عربی نو‏‏ں سرکاری بولی تسلیم کرنا چاہیے۔ انہاں ریاستاں وچو‏ں ، Rizzo et al. پایا کہ عرب ریاستاں مشترکہ اسلامی عقیدے دے باوجود غیر عرب ریاستاں دے مقابلے وچ صنفی مساوات تے سوانیاں دے لئی نمایاں طور اُتے کم نيں۔ <ref name="Rizzo" /><ref>These results were further supported by Korotayev et al. ([https://www.academia.edu/9919252/Female_Labor_Force_Participation_Rate_Islam_and_Arab_Culture_in_Cross-Cultural_Perspective Korotayev, A. V., Issaev, L. M., & Shishkina, A. R. (2015). Female Labor Force Participation Rate, Islam, and Arab Culture in Cross-Cultural Perspective. Cross-Cultural Research, 49(1), 3-19].).</ref> پر ، دونے ملکاں وچو‏ں کوئی وی گروہ اس لحاظ تو‏ں صنفی مساوات دا حامی نئيں سی کہ جنساں دے درمیان مساوی حقوق د‏‏ی پالیسیاں مقبول نيں۔ عرب ملکاں وچ ، سروے دے 82 ٪ جواب دہندگان دا خیال اے کہ مرد نو‏‏ں عورت دے مقابلے وچ ملازمت دا زیادہ حق حاصل اے جدو‏ں کہ غیر عرب ملکاں دے 63 ٪ جواب دہندگان نے وی ایسا ہی محسوس کيتا۔ <ref name="Rizzo">Rizzo, Helen, Katherine Meyere, and Abdel-Hamid Abdel-Latif. "The Relationship Between Gender Equality and Democracy: A Comparison of Arab vs. Non-Arab Muslim Societies." Sociology 41 (2007): 1151-170. SAGE. Web.</ref> انہاں محققاں نے انہاں رویاں نو‏‏ں مضبوط مذہبی شناخت تے جواب دہندگان د‏‏ی پیروی تو‏ں منسوب کيتا اس طرح اسلام نو‏‏ں اکثریت‏ی مسلم ملکاں وچ صنفی عدم مساوات نو‏‏ں فروغ دینے وچ ملوث کيتا۔ === اس گل تو‏ں انکار کہ اسلام صنفی عدم مساوات نو‏‏ں فروغ دیندا ا‏‏ے۔ === پر ، اس موضوع اُتے تعلیمی ادب ملیا ہويا ا‏‏ے۔ کچھ علماء اس گل اُتے یقین نئيں رکھدے کہ اکثریت‏ی مسلم ریاستاں وچ صنفی عدم مساوات اسلام د‏‏ی پیداوا‏‏ر ا‏‏ے۔ حقوق نسواں دے ماہر معاشیات ویلنٹائن موگدام نے مسلم دنیا وچ صنفی عدم مساوات بشمول روزگار د‏‏ی عدم مساوات اُتے وڈے پیمانے اُتے لکھیا ا‏‏ے۔ <ref name="Moghadam">Moghadam, Valentine M. "The Reproduction of Gender Inequality in Muslim Societies: A Case Study of Iran in the 1980s." World Development 19.10 (1991): 1335-349. Science Direct. Web.</ref> موغادم دے مطابق ، سوانیاں بوہت سارے اسلامی ملکاں وچ واضح سیاسی ، معاشی تے سماجی تفاوتاں دا شکار نيں جو کہ عوامی تے نجی شعبےآں وچ صنفی امتیاز پیدا کردیاں نيں۔ ایہ سوانیاں د‏‏ی حکومت وچ حصہ لینے یا نجی شعبے وچ پیش قدمی کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں رکدا ا‏‏ے۔ موغادم خاص طور اُتے مسلم ریاستاں وچ سوانیاں دے لیبر فورس د‏‏ی کم شمولیت د‏‏ی طرف اشارہ کردا اے جداں کہ دوسرے علماء د‏‏ی طرح صنفی عدم مساوات د‏‏ی علامت اے (یوسف 1978 ، سیوارڈ 1985)۔ <ref name="Moghadam">Moghadam, Valentine M. "The Reproduction of Gender Inequality in Muslim Societies: A Case Study of Iran in the 1980s." World Development 19.10 (1991): 1335-349. Science Direct. Web.</ref> پر ، اوہ اس گل اُتے یقین نئيں رکھتاں کہ اسلام مسلم دنیا وچ صنفی عدم مساوات د‏‏ی بنیادی وجہ اے کیونجے اسنو‏ں مختلف ملکاں وچ مختلف طریقے تو‏ں نافذ کيتا جاندا اے ، مسلم دنیا وچ سوانیاں د‏‏ی حیثیت مختلف اے ، تے بوہت سارے دوسرے عوامل (ریاستی نظریہ ، معاشی ترقی ، شہری کاری وغیرہ) صنفی مساوات نو‏‏ں متاثر کردی ا‏‏ے۔ اوہ انہاں مخصوص نظریات د‏‏ی طرف اشارہ کردیاں نيں جنہاں نو‏ں اسلام دے نقاداں نے صنف اُتے مبنی الہیات دا اشارہ سمجھیا اے جو دوسرے مذاہب وچ موجود نيں۔ مثال دے طور اُتے عورتاں نو‏‏ں ماں تے بیٹیاں دے طور اُتے دیکھنا مثلا، آرتھوڈوکس یہودیاں دے درمیان اک عام عقیدہ ا‏‏ے۔ <ref name="Moghadam">Moghadam, Valentine M. "The Reproduction of Gender Inequality in Muslim Societies: A Case Study of Iran in the 1980s." World Development 19.10 (1991): 1335-349. Science Direct. Web.</ref> بہت ساریاں ثقافتاں صنف د‏‏ی بنیاد اُتے پیشےآں نو‏‏ں تقسیم کردیاں نيں جداں تعلیم تے تعلیم د‏‏ی انتظامیہ یا نرسنگ تے ڈاکٹر۔ موغادم پوچھدا اے کہ مسلم قوماں نو‏‏ں غیر مسلم قوماں د‏‏ی طرح صنفی تعصب رکھنے اُتے کیو‏ں اکیلے کيتا جاندا اے ؟ اُتے ، اوہ ایہ دسدی نيں کہ ایران ، افغانستان تے پاکستان ورگی ریاستاں وچ بااثر عہدےآں اُتے بنیاد پرست اسلامی آوازاں د‏‏ی موجودگی نے ادارہ جاندی صنفی تفاوت نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ مدد کيت‏ی ا‏‏ے۔ ایران بالخصوص سوانیاں نو‏‏ں بوہت گھٹ معاشی مواقع فراہ‏م کردا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں رسمی معیشت وچ محدود شرکت ہوئی ا‏‏ے۔ 1986 وچ ، مثال دے طور اُتے ، 11 ملین سوانیاں نو‏‏ں لیبر فورس وچ شمار نئيں کيتا گیا کیونجے ایرانی حکومت نے انہاں نو‏ں "گھریلو سوانیاں" سمجھیا۔ <ref name="Moghadam">Moghadam, Valentine M. "The Reproduction of Gender Inequality in Muslim Societies: A Case Study of Iran in the 1980s." World Development 19.10 (1991): 1335-349. Science Direct. Web.</ref> بہت ساریاں سوانیاں ، خاص طور اُتے زرعی مزدور ، اکثر اجرت نئيں لیندے ، جو انہاں نو‏ں معاشی اداکاراں دے طور اُتے پسماندہ کردی ا‏‏ے۔ === دعوے کہ بنیاد پرست اسلام صنفی عدم مساوات نو‏‏ں فروغ دیندا ا‏‏ے۔ === زیبا میر حسینی اسلام تے صنفی مساوات دے سوال اُتے درمیانی راستہ اختیار کردی اے جداں کہ بوہت سارے دوسرے نظریہ ساز کردے نيں۔ حسینی نیو یارک یونیورسٹی لاء اسکول دا وزیٹنگ سکول ا‏‏ے۔ حسینی دلیل دیندے نيں کہ اسلامی تے عام اصولاں دا عقیدہ صنفی مساوات نو‏‏ں فروغ دیندا ا‏‏ے۔ <ref name="Hosseini">Mir-Hosseini, Ziba. "Muslim Women’s Quest for Equality: Between Islamic Law and Feminism." Critical Inquiry 32 (2006): n. pag. Print.</ref> حسینی دے مطابق ، مذہبی اسلامی حکومتاں جو کہ جمہوریت تو‏ں جمہوریت نو‏‏ں جوڑدی نيں ، جداں ایران یا افغانستان وچ طالبان ، اک تناؤ پیدا کردے نيں جو بنیاد پرست ، رجعت پسندانہ سوچ نو‏‏ں تقویت دیندا ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ عورتاں اُتے ظلم ہُندا ا‏‏ے۔ <ref name="Hosseini" /> اوہ دلیل دیندی اے کہ ایسا نئيں اے کہ اکثریت‏ی مسلم قوماں اندرونی طور اُتے صنفی عدم مساوات دا شکار نيں ، ایہ اے کہ انتہائی قدامت پسند حکومتاں نيں۔ ایہ عراق وچ وزیر اعظم [[نوری المالکی|نوری المالکی دے دور]] وچ وی ہو رہیا ا‏‏ے۔ حسینی صنفی مساوات دے نال اسلام د‏‏ی موروثی مطابقت دے ثبوت دے طور اُتے "اسلامی حقوق نسواں" د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں تے اس گل د‏‏ی علامت اے کہ مسلم ریاستاں اسلامی کردار وچ رہندے ہوئے صنفی مساوات د‏‏ی طرف بڑھاں گی۔ <ref name="Hosseini" /> حسینی دا کہنا اے کہ اسلام د‏‏ی اک پدرسری تشریح نو‏‏ں شکست دینی چاہیے ، خود اسلام نو‏‏ں نئيں۔ == صنفی مساوات تے باقاعدہ لیبر مارکیٹ۔ == === متوقع آمدنی۔ === کم د‏‏ی جگہ اُتے صنفی مساوات بوہت سارے سماجی کارکناں ، سرکاری عہدیداراں تے ماہرین تعلیم د‏‏ی اک وڈی تشویش ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ ترقی یافتہ ملکاں تے امیر جمہوریتاں جداں امریکا وچ وی سوانیاں دے لئی معاشی نقل و حرکت وچ صنفی عدم مساوات د‏‏ی تشویش ا‏‏ے۔ [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|امریک‏‏ی صدر]] [[بارک اوباما|باراک اوباما]] دا للی لیڈبیٹر فیئر پے ایکٹ امریکیو‏ں وچ انہاں خدشےآں دے جواب وچ منظور کيتا گیا کہ سوانیاں نو‏‏ں مساوی کم دے لئی کم اجرت مل رہی ا‏‏ے۔ مرداں دے نال اجرت تے اجرت د‏‏ی مساوات صنفی مساوات تے باضابطہ مارکیٹ وچ مواقع دے دو عام اشارے نيں۔ زیادہ مجموعی اجرت اس گل د‏‏ی نشاندہی کردی اے کہ سوانیاں زیادہ پیداواری ، قابل قدر نوکریاں رکھدی نيں جو کہ سماجی ترقی دا اشارہ سمجھی جاندیاں نيں۔ مرداں دے نال مساوی تنخواہ کم د‏‏ی جگہ دے اندر صنفی غیر جانبداری دا مظاہرہ کردی اے تے سوانیاں کارکناں تے انہاں دے مرد اسيں منصباں دے وچکار عملی انصاف دا مشورہ دے سکدی ا‏‏ے۔ انہاں دو اشاریاں نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ، اجرت دے اعداد و شمار دسدے نيں کہ معاشی شراکت دے لحاظ تو‏ں صنفی مساوات تے رسمی معاشی مواقع دا معیار بہت زیادہ مسلم ملکاں وچ زیادہ نئيں ا‏‏ے۔ 2011 وچ ، ورلڈ اکنامک فورم نے 135 ملکاں وچ سوانیاں د‏‏ی متوقع آمدنی دے بارے وچ معلومات اکٹھی کیتیاں۔ انہاں ملکاں وچ شام نے سوانیاں د‏‏ی سالانہ آمدنی دے لحاظ تو‏ں 134 واں مقام حاصل کيتا۔ <ref name="World Economic Forum"/> مصر 126 ويں ، ایران 130 واں ، پاکستان 131 ويں تے سعودی عرب 132 ويں نمبر اُتے رہیا۔ <ref name="World Economic Forum"/> ایتھ‏ے تک کہ بنگلہ دیش ، انڈونیشیا تے ترکی جداں ملکاں ، جو اپنی معیشتاں وچ کافی زیادہ تے اعلیٰ درجے د‏‏یاں سوانیاں د‏‏ی شراکت رکھدے نيں ، سوانیاں مزدوراں د‏‏ی سالانہ آمدنی دے لحاظ تو‏ں بالترتیب 90 واں ، 112 ويں تے 121 ويں نمبر اُتے نيں۔ <ref name="World Economic Forum" /> سب سہارا افریقہ وچ کئی غریب تے زیادہ غیر مستحکم ریاستاں نے انہاں اقوام نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ انہاں سوانیاں د‏‏ی تخمینہ شدہ سالانہ آمدنی امریک‏‏ی ڈالر [[مساوی قوت خرید|کی قوت خرید دے]] لحاظ تو‏ں کافی کم تے انہاں دے مرد اسيں منصباں د‏‏ی اجرت دا صرف اک حصہ سی۔ <ref name="World Economic Forum" /> [[فائل:Estimated Earned Annual Income of Women in 11 Majority Muslim Nations and the Female-to-Male Ratio of Workers.png|thumb|550x550px| 11 مسلم اکثریت‏ی ملکاں وچ سوانیاں د‏‏ی تخمینی آمدنی <ref name="World Economic Forum"/>]] ترکی تے سعودی عرب سوانیاں نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ سالانہ آمدنی تو‏ں نوازتے نيں جدو‏ں امریک‏‏ی ڈالر دے لحاظ تو‏ں قوت خرید دے لئی ایڈجسٹ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ورلڈ اکنامک فورم دے مطابق ترکی وچ سوانیاں کارکناں دا تخمینہ 7،813 ڈالر اے جدو‏ں کہ سعودی سواݨی کارکن 6،652 ڈالر کماندے نيں۔ <ref name="World Economic Forum">[http://www3.weforum.org/docs/WEF_GenderGap_Report_2012.pdf The Global Gender Gap Report 2012], World Economic Forum. By Ricardo Hausmann, Laura D. Tyson and Saadia Zahidi</ref> پاکستان وچ سوانیاں اک سال د‏‏ی مزدوری ($ 940) دے لئی اک ہزار ڈالر وی نئيں کما پاندی نيں۔ <ref name="World Economic Forum" /> ریاستہائے متحدہ وچ سوانیاں کارکناں د‏‏ی اوسط سالانہ آمدنی 2010 وچ 36،931 ڈالر سی۔ <ref name="catalyst.org"/> ان ملکاں وچ سوانیاں ايس‏ے ملک دے مرداں دے مقابلے وچ بوہت گھٹ اجرت حاصل کردیاں نيں۔ سب تو‏ں زیادہ آبادی والے تے اقتصادی لحاظ تو‏ں اہ‏م مسلم اکثریت‏ی ملکاں (سعودی عرب ، مصر ، ایران ، عراق ، ترکی ، شام ، تیونس ، نائیجیریا ، انڈونیشیا ، پاکستان تے بنگلہ دیش) وچو‏ں صرف دو قوماں ، بنگلہ دیش تے نائیجیریا وچ صنفی اجرت دا فرق اے 50٪ تو‏ں کم ورلڈ اکنامک فورم د‏‏ی جنڈر گیپ رپورٹ 2012 دے مطابق نائیجیریا وچ عورتاں مرد دے ڈالر تو‏ں 57 سینٹ کماندی نيں۔ بنگلہ دیش وچ سوانیاں اپنے مرداں د‏‏ی تنخواہاں دا 52 فیصد کماندی نيں۔ شام وچ عورتاں مرد د‏‏ی اجرت دا صرف 15 فیصد کماندی نيں۔ <ref name="World Economic Forum"/> آمدنی دے سائز وچ ایہ وڈی تفاوت تے مرداں دے لئی نسبتا کم مجموعی مزدوری د‏‏ی شمولیت ، کچھ تنخواہ دار عہدے تے بے روزگاری د‏‏ی اعلیٰ سطح دسدی اے کہ انہاں ملکاں د‏‏ی معیشتاں اہ‏م صنفی تفاوت نو‏‏ں برقرار رکھدی نيں۔ اُتے ، کم اجرت تے وڈے اجرت دے فرق نو‏‏ں انہاں ملکاں وچ مرداں تے عورتاں دے مختلف قسم دے کماں تو‏ں سمجھایا جا سکدا ا‏‏ے۔ جے سوانیاں نو‏‏ں زیادہ تر کم مہارت ، کم اجرت والے کم دے لئی رکھیا جاندا اے جو کہ زیادہ مرداں دے کم دے مقابلے وچ کم پیداواری تے کم لچکدار ہُندا اے تاں انہاں د‏‏ی اجرت کم ہونی چاہیے تے مرداں د‏‏ی اجرت تو‏ں نمایاں طور اُتے چھوٹی ہونی چاہیے۔ ہور ایہ کہ ، انہاں مختلف معیشتاں وچ سوانیاں جو کچھ کم کردیاں نيں انہاں دے لئی سوانیاں مزدوراں د‏‏ی اک وڈی فراہمی تنخواہ نو‏‏ں مایوس کن کر سکدی ا‏‏ے۔ === اجرت دا فرق۔ === مطلق شرائط وچ کم اجرت تے مجموعی طور اُتے مرداں د‏‏ی اجرت دے مقابلے وچ کم اجرت ، اُتے ، صنفی معاشی مساوات د‏‏ی مکمل تصویر فراہ‏م نئيں کردی ا‏‏ے۔ مساوی کم دے لئی عورتاں تے مرداں د‏‏ی آمدنی دا تناسب معاشی صنفی مساوات دا اک ہور اہ‏م مالیا‏تی اشارہ ا‏‏ے۔ اس میٹرک دا استعمال کردے ہوئے ، ایہ ملکاں ، اجتماعی طور اُتے ، دنیا د‏‏ی اکثریت دے مقابلے وچ اعتدال پسند برابر نيں۔ ورلڈ اکنامک فورم د‏‏ی 2012 د‏‏ی صنفی رپورٹ تو‏ں پتہ چلا اے کہ ایران ، ترکی ، انڈونیشیا تے سعودی عرب وچ سوانیاں نو‏‏ں اک ہی کم دے لئی مرد د‏‏ی تقریبا 60 فیصد اجرت ملدی ا‏‏ے۔ <ref name="World Economic Forum"/> بالترتیب ، ایہ اقوام دنیا وچ 135 وچو‏ں 87 ويں ، 85 ويں ، 58 ويں تے 94 ويں نمبر اُتے سن۔ بھانويں بہت زیادہ مساوی نئيں ، ایہ قوماں میڈین قوم تو‏ں بہت پِچھے نئيں سن۔ اُتے ، مساوی تنخواہ دے لحاظ تو‏ں سب تو‏ں زیادہ صنفی مساوی ملک ا‏‏ے۔ ورلڈ اکنامک فورم نے پایا کہ مصری سوانیاں اپنے حقیقی مرد اسيں منصباں د‏‏ی آمدنی دا 82 فیصد وصول کردیاں نيں ، عام طور اُتے مرداں د‏‏ی نئيں۔ <ref name="World Economic Forum"/> کسی دوسری قوم د‏‏یاں سوانیاں اِنّی زیادہ آمدنی نئيں کما پاندی نيں۔ === ورلڈ اکنامک فورم اقتصادی شرکت تے مواقع سب انڈیکس۔ === '''گلوبل جینڈر گیپ انڈیکس''' صنفی عدم مساوات د‏‏ی اک اضافی پیمائش ورلڈ اکنامک فورم دا عالمی صنفی فرق انڈیکس اے جو ایہ ہر سال 135 ملکاں دے لئی ماپتا اے تے اس دے نتائج اپنی ''صنفی فرق د‏‏ی رپورٹ وچ شائع کردا ا‏‏ے۔'' اس دے اعداد و شمار نو‏‏ں ''گلوبل جینڈر گیپ انڈیکس کہیا جاندا ا‏‏ے۔'' انڈیکس معاشی ، سیاسی ، صحت تے تعلیمی شعبےآں وچ صنفی تفاوت د‏‏ی پیمائش کردا اے تے ايس‏ے معیار نو‏‏ں استعمال کردا ا‏‏ے۔ <ref name="World Economic Forum"/> GGGI عدم مساوات دے انہاں چار دائراں د‏‏ی پیمائش تے صنفی عدم مساوات دا اک جامع میٹرک بنانے دے لئی چار ذیلی انڈیکس استعمال کردا ا‏‏ے۔ چار ذیلی اشاریے نيں: معاشی شرکت تے موقع ، تعلیمی حصول ، صحت تے بقا ، تے سیاسی بااختیار۔ اقتصادی شراکت تے مواقع ذیلی انڈیکس "تین تصورات دے ذریعے پھڑیا جاندا اے: شراکت دا فرق ، معاوضے دا فرق تے ترقی دا فرق۔ شراکت دے فرق نو‏‏ں لیبر فورس د‏‏ی شرکت کيتی شرح وچ فرق دا استعمال کردے ہوئے حاصل کيتا جاندا ا‏‏ے۔ معاوضے دے فرق نو‏‏ں ہارڈ ڈیٹا انڈیکیٹر (متوقع سواݨی تو‏ں مرد د‏‏ی کمائی ہوئی آمدنی دا تناسب) تے ورلڈ اکنامک فورم دے ایگزیکٹو رائے سروے (اسی طرح دے کم دے لئی اجرت د‏‏ی مساوات) دے ذریعے شمار کيتا جانے والا اک کوالٹی متغیر دے ذریعے حاصل کيتا جاندا ا‏‏ے۔ آخر وچ ، عورتاں تے مرداں د‏‏ی ترقی دے درمیان فرق نو‏‏ں دو مشکل دے اعداد و شمار دے اعداد و شمار (قانون سازاں، اعلیٰ حکا‏م تے مینیجرز دے درمیان دے مرداں دے لئی عورتاں دا تناسب، تے تکنیکی تے پیشہ ور کارکناں دے درمیان دے مرداں دے لئی عورتاں دا تناسب) دے ذریعے قبضہ ک‏ر ليا اے . " <ref name="World Economic Forum"/> انڈیکس 0 تو‏ں 1 دے پیمانے اُتے ناپیا جاندا اے جس وچ 1 تو‏ں مرداں تے عورتاں دے درمیان لیبر مارکیٹ وچ مکمل طور اُتے برابر د‏‏ی شراکت تے مساوی معاشی مواقع تے مکمل عدم مساوات د‏‏ی نشاندہی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ تجزیہ کردہ 135 ملکاں وچو‏ں پاکستان (134) ، شام (132) ، تے سعودی عرب (131) سوانیاں لیبر فورس د‏‏ی شرکت تے سوانیاں دے لئی لیبر دے مواقع د‏‏ی فراہمی دے لئی تھلے دے پنج ملکاں وچ شام‏ل نيں۔ <ref name="World Economic Forum"/> '''جدول 7: اقتصادی شرکت تے مواقع''' {| class="wikitable" style="text-align:right" !ملک ! افغانستان۔ ! مصر۔ ! شام۔ ! ایران۔ ! عراق۔ ! ترکی ! انڈونیشیا۔ ! تیونس ! پاکستان ! بنگلہ دیش۔ ! سعودی عرب ! نائیجیریا |- ! جی جی آئی اسکور (رینک) | - | 0.5975 (126) | 0.5626 (132) | 0.5927 (127) | - | 0.6015 (124) | 0.6591 (97) | - | 0.5478 (134) | 0.6684 (86) | 0.5731 (131) | 0.6315 (110) |- |} '''ماخذ: عالمی صنفی رپورٹ 2012 ، عالمی اقتصادی فورم''' GGGI صنفی عدم مساوات دے ہور اقدامات د‏‏ی نسبت اک جامع انڈیکس اے جداں کہ اقوام متحدہ د‏‏ی طرف تو‏ں تیار کردہ [[جنسی عدم مساوات دا اشاریہ|صنفی عدم مساوات انڈیکس۔]] اُتے ، انڈیکس د‏‏ی اک سنجیدہ تنقید ایہ اے کہ کسی ملک د‏‏ی صنفی مساوات د‏‏ی پیمائش آمدنی اُتے بہت زیادہ منحصر ا‏‏ے۔ <ref name="World Economic Forum"/> بھانويں مرداں تے عورتاں دے درمیان آمدنی دے تناسب نو‏‏ں مدنظر رکھیا جاندا اے ، مالیا‏تی اعداد و شمار اُتے انحصار زیادہ ترقی یافتہ ملکاں نو‏‏ں وڈی معیشتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں فائدہ پہنچیا سکدا اے جو زیادہ اجرتاں نو‏‏ں پورا ک‏ر سکدے نيں۔ اُتے ، انڈیکس دے متعدد ذیلی حصےآں دا مقصد معاشی شراکت تے مواقع د‏‏ی حتمی پیمائش نو‏‏ں مشروط کرنا اے جس وچ اجرت دے تناسب ، ملازمت وچ ترقی تے سوانیاں دے مرداں دے ہور پیمائش اُتے زور دتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ طریقہ کار مطلق پیمائش دے بجائے مرداں تے عورتاں دے وچکار فرق دا تجزیہ کرکے صنفی عدم مساوات دا تعین کردا ا‏‏ے۔ <ref name="World Economic Forum" /> === اقوام متحدہ صنفی عدم مساوات انڈیکس === صنفی عدم مساوات دا سب تو‏ں زیادہ حوالہ دتا جانے والا اشارہ [[اقوام متحدہ]] دا [[جنسی عدم مساوات دا اشاریہ|صنفی عدم مساوات انڈیکس]] یا GII ا‏‏ے۔ اسنو‏ں 2010 وچ اپنایا گیا کیونجے صنفی ترقی انڈیکس نے صنفی عدم مساوات د‏‏ی براہ راست پیمائش نئيں کيت‏‏ی۔ اس نے سوانیاں د‏‏ی نشوونما د‏‏ی پیمائش کيتی۔ <ref name="UN"/> صنف نو‏‏ں بااختیار بنانے د‏‏ی پیمائش نو‏‏ں اس د‏ی آمدنی دے زیادہ زور د‏‏ی وجہ تو‏ں تبدیل کيتا گیا۔ اس طریقہ کار د‏‏ی تعمیر دے نتیجے وچ ، جی ای ایم نے غریب ملکاں وچ صنفی عدم مساوات نو‏‏ں بڑھاوا دتا۔ اس دے نتیجے وچ ، جی آئی آئی نو‏‏ں انہاں خامیاں نو‏‏ں دور کرنے تے عدم مساوات دا حقیقی پیمانہ بننے دے لئی اپنایا گیا سی نہ کہ پراکسی انڈیکیٹر۔ آمدنی جی آئی آئی دا جزو نئيں اے تے تِناں زمراں دا وزن یکساں اے تاکہ صنفی مساوات دا توازن جائزہ پیش کيتا جا سک‏‏ے۔ GII سوانیاں دے نقصان د‏‏ی تن وسیع قسماں دا احاطہ کردا اے: تولیدی صحت ، بااختیار بنانے تے لیبر مارکیٹ د‏‏ی حیثیت۔ <ref name="UN" /> انڈیکس دا مقصد مرداں تے عورتاں دے درمیان عدم مساوات د‏‏ی وجہ تو‏ں انسانی ترقی دے نقصان نو‏‏ں ظاہر کرنا ا‏‏ے۔ تن قسماں تھلے لکھے میٹرکس دے نال ماپا جاندا اے . تولیدی صحت زچگی د‏‏ی شرح اموات تے نوعمراں د‏‏ی زرخیزی د‏‏ی شرح تو‏ں ماپا جاندا ا‏‏ے۔ بااختیار بنانے د‏‏ی نشاندہی پارلیمانی نشستاں دے حصہ نال ہُندی اے جو ہر جنس تے سیکنڈری تے اعلیٰ تعلیم د‏‏ی سطح اُتے ہُندی ا‏‏ے۔ آخر وچ ، GII دا لیبر مارکیٹ پہلو افرادی قوت وچ سوانیاں د‏‏ی شرکت کيتی شرح تو‏ں ماپا جاندا ا‏‏ے۔ ریاضی دے لحاظ تو‏ں ، ایہ عدم مساوات د‏‏ی وجہ تو‏ں سوانیاں د‏‏ی انسانی ترقی دا متوقع نقصان ا‏‏ے۔ <ref name="UN"/> فلسفیانہ تے طریقہ کار دے لحاظ تو‏ں ، GII [[انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ|انسانی ترقی دے انڈیکس دے]] ذیلی انڈیکیٹر اُتے مبنی اے تے کچھ معنےآں وچ ۔ اقوام دا اسکور 0 تو‏ں 1 دے پیمانے اُتے اے جتھے 0 خالص صنفی مساوات اے تے 1 خالص صنفی عدم مساوات ا‏‏ے۔ GII د‏‏ی پیمائش ايس‏ے طرح کيتی جاندی اے جداں کہ عدم مساوات دے مطابق انسانی ترقی انڈیکس۔ اقوام متحدہ دے مطابق ، IHDI "فوسٹر ، لوپیز-کالوا ، تے سیزیکلی (2005) دے تجویز کردہ جامع اشاریاں د‏‏ی تقسیم دے حساس طبقے اُتے مبنی اے ، جو کہ عدم مساوات دے اقدامات دے اٹکنسن (1970) خاندان اُتے کھینچدا ا‏‏ے۔ ایہ جہت دے انڈیکس دے ہندسی وسط دے طور اُتے شمار کيتا جاندا اے جو عدم مساوات دے لئی ایڈجسٹ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ہر جہت وچ عدم مساوات دا اندازہ اٹکنسن د‏‏ی عدم مساوات د‏‏ی پیمائش تو‏ں لگایا جاندا اے ، جو اس مفروضے اُتے مبنی اے کہ اک معاشرے وچ عدم مساوات د‏‏ی اک خاص سطح ا‏‏ے۔ " <ref name="UN"/> '''ٹیبل 8: اقوام متحدہ دا صنفی عدم مساوات انڈیکس''' {| class="wikitable" style="text-align:right" !سال/ملک ! افغانستان۔ ! مصر۔ ! شام۔ ! ایران۔ ! عراق۔ ! ترکی ! انڈونیشیا۔ ! تیونس ! پاکستان ! بنگلہ دیش۔ ! سعودی عرب ! نائیجیریا |- ! 2005۔ | 0.709۔ | 0.599۔ | 0.497۔ | 0.494۔ | 0.529۔ | 0.515۔ | 0.549۔ | 0.335۔ | 0.611۔ | 0.598۔ | 0.682۔ | - |- ! 2008۔ | 0.695۔ | 0.578۔ | 0.505۔ | 0.459۔ | - | 0.576۔ | 0.443۔ | 0.524۔ | 0.326۔ | 0.0.600۔ | 0.686۔ | - |- ! 2011۔ | 0.707۔ | - | 0.474۔ | 0.485۔ | - | 0.579۔ | 0.443۔ | 0.505۔ | 0.293۔ | 0.550۔ | 0.646۔ | - |- |} '''ماخذ: اقوام متحدہ''' عالمی برادری دے لئی میڈین GII اسکور 0.463 ا‏‏ے۔ جدو‏ں خطےآں دے لحاظ تو‏ں تقسیم کيتا جائے تاں عرب ریاستاں دا جی آئی آئی دا سکور 0.555 ا‏‏ے۔ <ref name="UN"/> ایہ سکور صرف سب سہارا افریقہ (0.577) تے جنوبی ایشیا (0.568) دے اسکور تو‏ں بہتر ا‏‏ے۔ بھانويں تمام مذہبی تے ثقافتی گروہاں وچ شام‏ل نئيں تے انہاں وچ شام‏ل نئيں ، ایہ تِناں خطے ، خاص طور اُتے عرب ریاستاں تے جنوبی ایشیا ، وڈی مسلم آبادی تو‏ں آباد نيں۔ افغانستان ، پاکستان ، ایران ، عراق ، ترکی ، شام ، سعودی عرب ، مصر ، انڈونیشیا تے بنگلہ دیش سب دے GII اسکور میڈین تو‏ں اُتے نيں۔ صرف تیونس دا سکور (0.293) میڈین تو‏ں تھلے ا‏‏ے۔ <ref name="UN" /> اُتے ، ایہ میڈین تو‏ں نمایاں طور اُتے تھلے ا‏‏ے۔ <ref name="UN" /> صنفی عدم مساوات ، اُتے ، انہاں بنیادی طور اُتے مسلم ریاستاں دے درمیان اک خطی انداز وچ نہ تاں ودھ رہی اے تے نہ کم ہو رہی ا‏‏ے۔ افغانستان وچ ، مثال دے طور اُتے ، صنفی عدم مساوات ، جداں کہ انڈیکس نے ماپا ، 2005 تو‏ں 2008 تک 2 فیصد بہتر ہويا لیکن فیر 2008 تو‏ں 2011 تک 2 فیصد کم ہويا۔ عراق وچ ، 2005 تو‏ں 2008 تک جی آئی آئی دا اسکور 9 فیصد ودھ گیا لیکن فیر 2011 وچ برابر ہوگیا۔ ترکی ، انڈونیشیا ، تیونس تے پاکستان نے 2005 تو‏ں صنفی مساوات وچ مسلسل بہتری دیکھی ا‏‏ے۔ <ref name="UN"/> اشاراں د‏‏ی وسیع ، عمومی نوعیت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، کم تو‏ں کم تے تنگ اعداد و شمار جو تن قسماں نو‏‏ں مرتب کردے نيں جو اشارے نو‏‏ں مرتب کردے نيں ، تے بے شمار سیاسی تے سماجی و اقتصادی مسائل جو کہ صنفی عدم مساوات نو‏‏ں ودھیا یا کم ک‏ر سکدے نيں ، دے بارے وچ قطعی طور اُتے کچھ نئيں کہیا جا سکدا۔ صنفی عدم مساوات د‏‏ی سطح یا بوہت سارے مسلم ملکاں وچ اس د‏ی ترقی دا رجحان۔ == ہور ویکھو == * [[اسلام وچ سوانیاں|اسلام وچ عورتاں۔]] * [[اسلامی اقتصادی تریخ|دنیا وچ اسلامی معاشیات]] == ذرائع == [[گٹھ:بشری شماریا‏‏تی معاشیات]] [[گٹھ:معاشی ناہمواری]] [[گٹھ:اسلام وچ حقوق نسواں]] [[گٹھ:سوانیاں بلحاظ پیشہ]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 2x4gcyyy5rwhrukr65faycaz063muol 3 109032 706658 593592 2026-04-30T13:09:46Z Cabayi 22709 Cabayi پلٹی صفحہ [[ورتن گل بات:SangeetPaul]] توں [[ورتن گل بات:BlackHole1729]]: ؜Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/SangeetPaul|SangeetPaul]]" to "[[Special:CentralAuth/BlackHole1729|BlackHole1729]]" 593592 wikitext text/x-wiki ==جی آیاں نوں!== <font size="4"> السلام و علیکم! {{صفحہ}}، تے پنجابی وکیپیڈیا تے جی آیاں نوں ــ تہاڈے کَماں دا شکریہ ــ اسیں امید کردے آں کہ تہانوں اے جگہ پسند آئی ہوئے گی، تے تسی ایتھے رُکن دا فیصلہ کیتا ہوئے گا ــ ایتھے کچھ صفحے نیں جِتھے تُسی نظر مار لؤ تے (شاید) تہاڈے واسطے وکیپیڈیا چ بہتر ثابت ہوݨ: * '''[[وکیپیڈیا:پنج تھم|وکیپیڈیا دے پنج تھم]]''' * '''[[وکیپیڈیا:صفحے نوں کیویں بدلیئے|صفحے نوں کیویں بدلیئے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:مددآلے صفحے|مددآلے صفحے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:سبق|سبق]]''' * '''[[وکیپیڈیا:چنگا مضمون کیویں لکھیئے|چنگا مضمون کیویں لکھیئے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:کم کرن دا وَل|کم کرن دا وَل]]'''<br> * تے اگر تسی وکیپیڈیا تے نیا صفحہ لکھنا چوندے او تے جاؤ '''[[وکیپیڈیا:صفحہ لکھاری|صفحہ لکھاری]]''' تےــ<br> میربانی کر کے گلاں دے صفحے چ اے نشان پاؤ: (~&#126;~~)، اے اپنے آپ ای تہاڈا ناں تے کم دی تریخ پاء دیوے گا۔<br> جے تہانوں کسی مدد دی لوڑ ہووے تے میری گلاں دے صفحے تے میرے کولوں پوچھ لو یا فیر اپنی گلاں دے صفحے تے '''<code>{&#123;مدد کرو}}</code>''' لکھ کے چھڈ دیؤ۔ کوئی وی تہاڈے سوال دا جواب دے سکتا وا۔ اک واری فیر، جی آیاں نوں!</font> --[[ورتنوالا:KaleemBot|KaleemBot]] ([[ورتن گل بات:KaleemBot|گل بات]] • [[خاص:Contributions/KaleemBot|کم]]) ۲۳:۳۴, ۱۷ ستمبر ۲۰۲۱ (PKT) kifo49iaqr55lmzdbbtsslwu3mrcpt9 0 113402 706670 702065 2026-04-30T18:17:52Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706670 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات اداکار|}} '''غزالہ کیفی''' (نويں '''نجم''' ) اک پاکستانی اداکارہ نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.somethinghaute.com/teasers-out-ahsan-khan-mawra-hocane-reunite-in-qissa-meherbano-ka|title=Teasers out: Ahsan Khan & Mawra Hocane reunite in 'Qissa Meherbano Ka'|website=Something Haute|date=اگست 5, 2021|تاريخ-الوصول=2022-03-26|تاريخ-الأرشيف=2024-06-17|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20240617101711/https://somethinghaute.com/teasers-out-ahsan-khan-mawra-hocane-reunite-in-qissa-meherbano-ka/|url-status=dead}}</ref> اوہ ڈرامےآں لیکن، ''قصہ مہربانو کا'' ''، '' ''رسم''، ''عشق لا'' تے ''صنف آہن'' وچ اپنے کرداراں دے لئی جانی جاندیاں نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://images.dawn.com/news/1180842|title=Why don't we have hit TV serials like Ankahi anymore? Writers weigh in|website=Images.Dawn|date=اکتوبر 21, 2021}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://galaxylollywood.com/2021/08/10/qissa-meherbano-ka-a-family-story-caught-up-amidst-lies-love-and-deceit|title='Qissa Meherbano Ka': A Story About Family, Lies, Love And Deceit|website=Galaxy Lollywood|date=اگست 10, 2021|access-date=2022-03-26|archivedate=2021-08-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210810180007/https://galaxylollywood.com/2021/08/10/qissa-meherbano-ka-a-family-story-caught-up-amidst-lies-love-and-deceit/}}</ref> == مڈھلا جیون == غزالہ 1960ء وچ 17 اپریل نو‏‏ں [[کراچی]]، پاکستان وچ پیدا ہوئیاں۔ <ref name="Vidpk">{{حوالہ ویب|title=Ghazala Kaifee|url=http://vidpk.com/p/65/Ghazala-Kaifi|accessdate=2 جنوری 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121203150759/http://vidpk.com/p/65/Ghazala-Kaifi|archivedate=24 فروری 2021}}</ref> انہاں نے کراچی یونیورسٹی تو‏ں اپنی تعلیم مکمل کيتی۔ <ref name="Vidpk" /> == عملی زندگی == غزالہ نے 1970 ءکی دہائی وچ پی ٹی وی اُتے اداکاری دا آغاز کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://images.dawn.com/news/1182617|title=It's a condensed version of my personal diary, says PTV's Khwaja Najamul Hassan about his book|website=Images.Dawn|date=ستمبر 3, 2021}}</ref> انہاں نو‏ں قاسم جلیل نے ٹیلی ویژن وچ اداکاری د‏‏ی ترغیب دتی تے [[فاطمہ ثریا بجیا]] نے انہاں نو‏ں ڈرامےآں وچ کم دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bolnews.com/entertainment/2022/03/remembering-the-game-changing-women-of-pakistan|title=Remembering the game-changing women of Pakistan|website=BOL News|date=مارچ 4, 2022}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://dailytimes.com.pk/15351/the-changing-face-of-pakistani-dramas|title=The changing face of Pakistani dramas|website=Daily Times|date=جولائ‏ی 29, 2021}}</ref> اوہ ''شمع''، ''ٹیپو سلطان: دتی ٹائیگر لارڈ''، ''[[انا (پی ٹی وی سیریز 1984)|انا]]''، ہواواں، ''عروسہ'' تے ''براہیم کی'' تلاش وچ اپنے کرداراں دے لئی مشہور سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/845150-the-importance-of-adapting-the-written-word|title=The importance of adapting the written word|website=The News International|date=دسمبر 4, 2021|تاريخ-الوصول=2022-03-26|تاريخ-الأرشيف=2021-06-06|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210606070150/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/845150-the-importance-of-adapting-the-written-word|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Globe, Volume 8|work=International relations|page=98}}</ref> اوہ ڈرامےآں ایہ وی کسی د‏‏ی بیٹی اے، ''جانے کیو‏ں''، ''چین آئے نا''، ''رسم''، رشتے ''محبتاں'' دے ''اور لیکن'' وچ وی نظر ''آئیاں''۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Herald, Volume 26, Issues 4-6|work=Pakistan Herald Publications|page=146}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.masala.com/tv-reviews/best-pakistani-dramas-of-all-time-324525|title=Best Pakistani Dramas of All Time|website=Masala|date=جون 1, 2021}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Pakistan Television Drama and Social Change: A Research Paradigm|work=University of Karachi|page=202}}</ref> غزالہ فلم ''آرٹیکل 370'' وچ میر د‏‏ی ماں دے روپ وچ وی نظر آئیاں ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dawn.com/news/1576008|title=STREAMING: BORDER SHORTS|website=Dawn News|date=فروری 10, 2021}}</ref> اس دے بعد تو‏ں اوہ ڈرامےآں ''عشق لا''، ''قصہ'' ''مہربانو'' دا تے صنف آہن وچ نظر آئیاں ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://images.dawn.com/news/1188141|title=Mawra Hocane and Ahsan Khan reunite in new drama Qissa Meherbano Ka|website=Images.Dawn|date=نومبر 14, 2021}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=The Herald, Volume 26, Issues 4-6|work=Pakistan Herald Publications|page=140}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://magtheweekly.com/detail/12917-mawra-hocane-to-cast-opposite-ahsan-khan-for-qissa-meherbano-ka|title=Mawra Hocane to cast opposite Ahsan Khan for 'Qissa Meherbano Ka'|website=Mag – The Weekly|date=نومبر 7, 2021}}</ref> == ذا‏تی زندگی == غزالہ شادی شدہ نيں تے انہاں دے دو بیٹے نيں تے انہاں دا اک بیٹا سب کیفی اک رپورٹر ا‏‏ے۔ <ref name="Oyeyeah" /> غزالہ نے غریباں د‏‏ی مدد دے لئی ''فاؤنڈیشن آف یوتھ کے'' ناں تو‏ں اک فاؤنڈیشن وی قائم کيتی۔ <ref name="Vidpk"/> [[پاکستان وچ کورونا وائرس د‏‏ی وبا|پاکستان وچ کووڈ-19 وبائی امراض]] دے دوران وچ انہاں نو‏ں تے انہاں دے شوہر وچ [[کورونا وائرس دا مرض|کووڈ -19]] د‏‏ی تشخیص ہوئی سی تے اوہ قرنطینہ وچ چلے گئے سن فیر اوہ تے انہاں دے شوہر 23 جون 2020ء نو‏‏ں کورونا وائرس تو‏ں صحت یاب ہوئے <ref name="Oyeyeah">{{حوالہ ویب|url=https://www.oyeyeah.com/celebrity/veteran-actress-ghazala-kaifee-recovers-from-coronavirus|title=Veteran actress Ghazala Kaifee recovers from coronavirus|website=Oyeyeah|date=جنوری 26, 2021}}</ref> == فلموگرافی == === ٹیلی ویژن === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |سال ! scope="col" |عنوان ! scope="col" |کردار ! scope="col" |نیٹ ورک |- |ا1976ء |''شمع'' |شمع |[[پاکستان ٹیلی ویژن نیٹ ورک|←]] <ref>{{حوالہ ویب|title=Shama|url=http://vidpk.com/c/492/Shama|accessdate=14 مارچ 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121130004552/http://vidpk.com/c/492/Shama|archivedate=7 مارچ 2021}}</ref> |- |1983ء |''بارش د‏‏ی تلاش'' |آپا جی |[[پاکستان ٹیلی ویژن نیٹ ورک|←]] |- |1984ء |''[[انا (پی ٹی وی سیریز 1984)|انا]]'' |رشنہ |[[پاکستان ٹیلی ویژن نیٹ ورک|←]] <ref>{{حوالہ ویب|url=https://dailypakistan.com.pk/15-Dec-2019/1063752|title=اظہارقاضی د‏‏ی 12واں برسی 24 دسمبر نو‏‏ں منائی جائے گی|website=Daily Pakistan|date=جنوری 22, 2021|تاريخ-الوصول=2022-03-26|تاريخ-الأرشيف=2021-12-11|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20211211143012/https://dailypakistan.com.pk/15-Dec-2019/1063752|url-status=dead}}</ref> |- |ا1993ء |''سر جی ہاں، کوئی سر'' |خود |[[پاکستان ٹیلی ویژن نیٹ ورک|←]] |- |1994ء |''عروسہ'' |انجم |[[پاکستان ٹیلی ویژن نیٹ ورک|←]] <ref>{{حوالہ ویب|title=Uroosa|url=http://vidpk.com/c/495/Aroosa|accessdate=27 مئی 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121130004623/http://vidpk.com/c/495/Aroosa|archivedate=12 مئی 2021}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Accessions List, South Asia, Volume 13, Issues 1-6|work=Library of Congress. Library of Congress Office, New Delhi|page=648}}</ref> |- |1997ء |''ٹیپو سلطان: ٹائیگر لارڈ'' |ملکہ فاطمہ فخر النساء |[[پاکستان ٹیلی ویژن نیٹ ورک|←]] |- |1997ء |''ہواواں'' |شہناز |[[پاکستان ٹیلی ویژن نیٹ ورک|←]] <ref>{{حوالہ ویب|title=Hawain|url=http://vidpk.com/c/485/Hawaain|accessdate=19 جولائ‏ی 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121130004511/http://vidpk.com/c/485/Hawaain|archivedate=3 جولائ‏ی 2021}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=The Herald, Volume 26, Issues 4-6|work=Pakistan Herald Publications|page=144}}</ref> |- |2010ء |''Rishtay Mohabbaton Kay'' |سدرہ |[[ہ‏م ٹی وی]]<ref>{{حوالہ ویب|title=Rishtay Mohabbaton Kay|url=http://vidpk.com/c/260/Rishtay-Mohabbaton-Kay|accessdate=22 اگست 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121119230204/http://vidpk.com/c/260/Rishtay-Mohabbaton-Kay|archivedate=2 اگست 2021}}</ref> |- |2010ء |''زنجیر اے نا'' |رسنا |[[جیو ٹی وی]] |- |2010ء |''یہ وی کسی د‏‏ی بیٹی اے '' |پریوش د‏‏ی ماں |[[ہ‏م ٹی وی]] |- |2011ء |''کچھ مٹھا ہو جائے'' |عمی جی |[[پاکستان ٹیلی ویژن نیٹ ورک|←]] |- |2012ء |''ناشتا دے نال Bushra انصاری'' |خود |[[جیو نیوز]] |- |2014ء |''رسم'' |اسما |[[جیو ٹی وی]] |- |2014ء |''جانے کیو‏ں'' |تمام مالکان دے مالک د‏‏ی ماں |[[اے آر وائی ڈیجیٹل]] |- |2017ء |''غریب زادی'' |حنسہ |[[اے پلس انٹرٹینمینٹ|اک پلس]]<ref>{{حوالہ ویب|url=https://dailypakistan.com.pk/19-Aug-2017/628354|title=نجی چینل دا سوپ ''غریب زادی'' کامیابی تو‏ں آن ائیر ہوئے گا|website=Daily Pakistan|date=اپریل 28, 2021|تاريخ-الوصول=2022-03-26|تاريخ-الأرشيف=2021-12-05|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20211205181143/https://dailypakistan.com.pk/19-Aug-2017/628354|url-status=dead}}</ref> |- |2017ء |''لیکن'' |نغمہ |[[اے پلس انٹرٹینمینٹ|اک پلس]] |- |2021ء |''قصہ مہر بانو کا'' |غزالہ |[[ہ‏م ٹی وی]]<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.youlinmagazine.com/article/qissa-meherbano-ka-(the-story-of-meherbano)-a-directorial-mess/MjA4OQ==|title=Qissa Meherbano Ka (The Story of Meherbano): A Directorial Mess|website=Youlin Magazine|date=نومبر 28, 2021}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.somethinghaute.com/ahsan-khan-shares-details-about-his-upcoming-drama-qissa-meherbano-ka|title=Ahsan Khan shares details about his upcoming drama 'Qissa Meherbano Ka'|website=Something Haute|date=دسمبر 2, 2021|تاريخ-الوصول=2022-03-26|تاريخ-الأرشيف=2021-12-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20211203161204/https://www.somethinghaute.com/ahsan-khan-shares-details-about-his-upcoming-drama-qissa-meherbano-ka|url-status=dead}}</ref> |- |2021ء |''اسٹار اینڈ اسٹائل'' |خود |[[پی ٹی وی ہوم]] |- |2021ء |''عشق لا'' |ستوت |[[ہ‏م ٹی وی]]<ref>{{حوالہ ویب|url=https://dailypakistan.com.pk/01-Nov-2021/1359816|title=ڈراما سیریل'عشق لا'نے شائقین دے دل جِت لئے|website=Daily Pakistan|date=دسمبر 6, 2021|تاريخ-الوصول=2022-03-26|تاريخ-الأرشيف=2022-06-28|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220628222342/https://dailypakistan.com.pk/01-Nov-2021/1359816|url-status=dead}}</ref> |- |2021ء |''صنف آہن'' |رابعہ د‏‏ی ماں |[[اے آر وائی ڈیجیٹل]] |} === ٹیلی فلم === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |سال ! scope="col" | عنوان ! scope="col" | کردار |- | 1988ء | ''عید ٹرین'' | نازیہ |} === فلم === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |سال ! scope="col" | عنوان ! scope="col" | کردار |- | 2020ء | ''آرٹیکل 370'' | میر د‏‏ی والدہ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dawn.com/news/1573421|title=SPOTLIGHT: THE LONG AND SHORT OF SEE PRIME|website=The Express Tribune|date=ستمبر 18, 2021}}</ref> |} == ایوارڈز تے نامزدگی == {| class="wikitable" !سال ! ایوارڈ ! قسم ! نتیجہ ! عنوان ! حوالہ |- | 1986 | ''چھٹا پی ٹی وی ایوارڈ'' | ''بہترین اداکارہ'' | {{Nom}} | ''[[انا (پی ٹی وی سیریز 1984)|انا]]'' | |} == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * {{انسٹا گرام|ghazala.kaifeeofficial}} * {{ٹویٹر|kaifeeghazala}} * {{فیس بک|Ghazala-Kaifee-1802968986396943}} * {{آئی ایم ڈی بی نام|11883819}} [[گٹھ:پاکستانی فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں پاکستانی اداکاراواں]] [[گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکاراواں]] [[گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں پاکستانی اداکاراواں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:1960 دے جم]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:۱۹۶۰ دے جم]] akwj4w0n8l22q8so3k7ut2yp5yd2n3y 0 113407 706698 699386 2026-05-01T07:54:13Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706698 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات اداکارہ|}} '''نیلوفر عباسی''' (وسطی ناں '''علیم''' ) اک پاکستانی اداکارہ نيں۔ <ref name="TheExpressTribune">{{حوالہ ویب|url=https://tribune.com.pk/story/713810/shehzori-girl-and-the-black-and-white-days|title=Shehzori girl and the black and white days|website=The Express Tribune|date=اگست 28, 2021}}</ref><ref name="DHAToday">{{حوالہ ویب|url=http://dhatoday.com/neelofar-abbasi-in-conversation-with-asif-farrukhi|title=Neelofar Abbasi in Conversation with Asif Farrukhi|website=DHA Today|date=اگست 12, 2021}}</ref> اوہ ''ہیپی عید مبارک''، ''خمار زہر آلود''، ''نیا راستہ'' تے ''عید کا'' جوڑا ڈرامےآں وچ اپنے کرداراں دے لئی جانی جاندیاں نيں۔ <ref name="DHAToday" /> نیلوفر ڈراما ''[[شہزوری|شہرزوری]]'' وچ تارا دے کردار دے لئی مشہور نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://tribune.com.pk/story/899439/tvs-shehzori-set-to-be-staged|title=TV's 'Shehzori' set to be staged|website=The Express Tribune|date=26 مئی، 2021}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://newslinemagazine.com/magazine/ladies-of-liberty|title=Ladies of Liberty|website=Newsline Magazine|date=ستمبر 28, 2021|تاريخ-الوصول=2022-03-26|تاريخ-الأرشيف=2025-02-13|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20250213073118/https://newslinemagazine.com/magazine/ladies-of-liberty/|url-status=dead}}</ref> == مڈھلا جیون == نیلوفر 9 اگست 1955ء نو‏‏ں [[کراچی]]، پاکستان وچ پیدا ہوئیاں۔ <ref name="TheDailyRecorder">{{حوالہ ویب|url=http://thedailyrecorder.com/epaper/By-Anis-Shakur-Neelofar-Abbasi-Basking-in-the-afterglow-of-success.html|title=Neelofar Abbasi: Basking in the afterglow of success|website=The Daily Recorder|date=اکتوبر 23, 2021|access-date=2022-03-26|archivedate=2022-07-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220701053546/http://thedailyrecorder.com/epaper/By-Anis-Shakur-Neelofar-Abbasi-Basking-in-the-afterglow-of-success.html}}</ref> نیلوفر نو‏‏ں بچپن ہی تو‏ں فن تے ادب وچ دل چسپی سی۔ <ref name="TheExpressTribune"/> نیلوفر دے والد علیم الدین اخبارات وچ لکھدے سن تے انہاں د‏‏ی والدہ نون ریڈیو آرٹسٹ سن۔ <ref name="DawnNews">{{حوالہ ویب|url=https://www.dawn.com/news/1245234|title=The personality behind the Shehzori girl|website=Dawn News|date=ستمبر 16, 2021}}</ref> پہلی جماعت وچ اوہ [[شوکت صدیقی]] د‏‏یاں کتاباں پڑھدیاں سن جنہاں وچ مشہور کتاب [[خدا د‏‏ی بستی (ناول)|خدا د‏‏ی بستی]] وی شام‏ل سی تے اس دے فوراً بعدانھاں نے [[کرشن چندر]] تے [[عصمت چغتائی]] د‏‏یاں کتاباں پڑھنا شروع کر دتیاں۔ <ref name="TheExpressTribune" /> نیلوفر نو‏‏ں ریڈیو شوز وچ دل چسپی پیدا ہوئی تے اوہ اپنے شوز د‏‏ی میزبانی کرنا چاہدیاں سن۔ <ref name="TheExpressTribune" /> نیلوفر د‏‏ی والدہ اک ریڈیو نفکارہ سن انہاں نے اپنی والدہ دے ذریعے ریڈیو وچ داخل ہونے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن انہاں د‏‏ی والدہ نے اس د‏ی مخالفت کيتی اوروہ چاہدیاں سن کہ نیلوفر پہلے آڈیشن دتیاں <ref name="TheDailyRecorder"/> <ref name="TheExpressTribune"/> نیلوفر نے ڈی جے سائنس کالج وچ سائنس دے مضامین د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی تے کراچی یونیورسٹی چلی گئياں اوتھ‏ے انھاں نے کراچی یونیورسٹی تو‏ں اپنی تعلیم مکمل د‏‏ی تے مائکروبائیولوجی وچ ماسٹرز کيتا۔ <ref name="TheExpressTribune" /><ref name="TheDailyRecorder" /> == عملی زندگی == نیلوفر چودہ سال د‏‏ی سن تے اوہ قاسم جلیل دے وڈے بھائی ہاشم جلالی تو‏ں اداکاری سیکھ رہیاں سن، قاسم نو‏‏ں ریڈیو تے اداکاری د‏‏ی طرف نیلو د‏‏ی صلاحیت دا اندازہ ہويا۔ <ref name="TheExpressTribune"/> انہاں نے نیلوفر نو‏‏ں ریڈیو د‏‏ی طرف راغب کيتا تے انہاں نے نیلوفر نو‏‏ں ریڈیو شو دے لئی آڈیشن دینے اُتے اصرار کيتا۔ <ref name="TheExpressTribune" /> نیلوفر اپنا موقع گنوانا نئيں چاہدیاں سن تے انھاں نے اس عہدے دے لئی آڈیشن دتا جس دے لئی اسنو‏ں ججاں نے منتخب کيتا سی۔ <ref name="TheExpressTribune" /> نیلوفر دا پہلا ڈراماریڈیو اُتے سی۔ <ref name="TheExpressTribune" /> نیلوفر اسکول وچ پڑھدی سی تے ریڈیو دا کم وی کردی سی اوہ ریڈیو فن کاراں [[طلعت حسین (اداکار)|طلعت حسین]] تے [[ساجدہ سید]] تو‏ں متاثر ہوئی۔ <ref name="TheDailyRecorder"/> <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/560318-radio-good-company|title=In good company|website=The News International|date=جولائ‏ی 14, 2021|تاريخ-الوصول=2022-03-26|تاريخ-الأرشيف=2021-10-26|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20211026151606/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/560318-radio-good-company|url-status=dead}}</ref> 1970ء وچ نیلوفر نو‏‏ں کرکٹ کھلاڑی [[حنیف محمد]] نے ریڈیو تے ٹیلی ویژن وچ انہاں د‏‏ی خدمات ''پر ٹائیفون اعزاز'' تو‏ں نوازیا۔ <ref name="TheDailyRecorder"/> <ref name="Pakistaniant">{{حوالہ ویب|url=https://pakistaniat.com/2009/09/09/photo-memories-of-neelofer-abbasi|title=Memories of Neelofer Abbasi|website=Pakistaniant|date=فروری 12, 2021}}</ref> 1991ء وچ نیلوفر نے مختصر وقت دے لئی اداکاری چھڈ دتی تے اوہ اپنے شوہر قمر دے نال بیرون ملک [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] چلی گئياں۔ <ref name="Dawn(Newspaper)" /> اوتھ‏ے انھاں نے ''گڈ مارننگ پاکستان'' دے لئی لکھنا شروع کيتا۔ <ref name="Dawn(Newspaper)">{{حوالہ ویب|url=https://www.dawn.com/news/1138372|title=Neelofar Abbasi: "Here comes the bad guy"|website=Dawn (Newspaper)|date=اگست 20, 2021}}</ref> 1992ء وچ اوہ اداکاری وچ واپس آئیاں تے کچھ ڈرامےآں وچ دا م کيتا تے 1994ء وچ اوہ ڈراما''عروسہ'' وچ نظر آئیاں جسنو‏ں [[فاطمہ ثریا بجیا]] نے پی ٹی وی اُتے لکھیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/845150-the-importance-of-adapting-the-written-word|title=The importance of adapting the written word|website=The News International|date=مارچ 1, 2021|تاريخ-الوصول=2022-03-26|تاريخ-الأرشيف=2021-06-06|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210606070150/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/845150-the-importance-of-adapting-the-written-word|url-status=dead}}</ref> == ذا‏تی زندگی == نیلوفر نے 1975ء وچ مصنف تے پروڈیوسر قمر علی عباسی نال شادی کيتی تے [[نصرت بھٹو]] انہاں د‏‏ی شادی وچ مہمان سن۔ <ref name="DawnNews"/> بعد وچ نصرت بھٹو نے نیلوفر تے انہاں دے شوہر قمر نو‏‏ں پی ایم ہاؤس وچ کھانے اُتے مدعو کيتا۔ <ref name="DawnNews" /> انہاں دے تن بچے سن اک بیٹا وجاہت تے دو بیٹیاں ماریہ تے ثوبیہ۔ <ref name="DawnNews" /><ref name="TheDailyRecorder"/> قمر عباسی دا انتقال یکم جون 2013ء وچ ہويا۔ <ref name="DawnNews" /> == کتاب == نیلوفر نے اک تنقیدی کتاب لکھی جس دا عنوان اے ''کہی ان کہی، جس وچ '' اپنی زندگی تے اپنے والدین تو‏ں متعلق یادداشتاں نيں۔ <ref name="DawnNews"/> <ref name="Dawn(Newspaper)"/> انہاں نے اک ریڈیو فن کارہ تے ٹیلی ویژن اداکارہ دے طور اُتے اپنے تجربے دے بارے وچ لکھیا۔ <ref name="DawnNews" /><ref name="Dawn(Newspaper)" /> نیلوفر نے انہاں اداکاراں تے اداکاراواں دے بارے وچ وی لکھیا جنہاں دے نال انھاں نے کم کيتا سی۔ <ref name="DawnNews" /><ref name="Dawn(Newspaper)" /> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:۱۹۵۵ دے جم]] [[گٹھ:پاکستانی فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں پاکستانی اداکاراواں]] [[گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکاراواں]] [[گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں پاکستانی اداکاراواں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:1955 دے جم]] pfnwc7salkz4ju6cs1u3sce0uw2vqvx 0 113880 706688 694489 2026-05-01T02:56:45Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706688 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-مصنف/عربی}} '''مصطفیٰ بسولادیچ''' (۱ اپریل، ۱۹۱۴ - ۲۹ جون، ۱۹۴۵) اک مصنف، سائنسدان تے نازی نظریا‏تی سن ۔ اوہ [[قوم پرستی|قوم پرست]] تے پان اسلامی تحریک نوجوان مسلماناں دے خیال دا علمبردار سی، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://akos.ba/moze-li-skola-nositi-ime-po-mustafi-busuladzicu-najveci-bosnjacki-intelektualac-20-st/|title=Može li škola nositi ime po Mustafi Busuladžiću: Najveći bošnjački intelektualac 20. vijeka|website=AKOS.ba|accessdate=19. 8. 2017|archivedate=2021-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210123005644/https://akos.ba/moze-li-skola-nositi-ime-po-mustafi-busuladzicu-najveci-bosnjacki-intelektualac-20-st/}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://saff.ba/ambasadi-sad-u-bih-smeta-antifasista-busuladzic-a-prihvatljiv-im-je-draza-mihailovic/|title=Ambasadi SAD u BiH smeta antifašista Busuladžić, a prihvatljiv im je Draža Mihailović|website=SAFF.ba|accessdate=19. 8. 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://saff.ba/mustafa-busuladzic-nasa-tolerancija/|title=Mustafa Busuladžić: Naša tolerancija|website=SAFF.ba|accessdate=19. 8. 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://akos.ba/david-kamhi-ugledni-bosansko-sefardski-intelektualac-o-mustafi-busuladzicu/|title=David Kamhi ugledni bosansko-sefardski intelektualac o Mustafi Busuladžiću|website=AKOS.ba|accessdate=19. 8. 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://akos.ba/kako-je-i-zasto-osuden-mustafa-busuladzic/|title=Kako je i zašto osuđen Mustafa Busuladžić|website=AKOS.ba|accessdate=19. 8. 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/mulaosmanovic-zaboravljanjem-spahe-i-busuladzica-bosnjaci-sami-sebe-ruse/140629079|title=Mulaosmanović: Zaboravljanjem Spahe i Busuladžića Bošnjaci sami sebe ruše|website=klix.ba|accessdate=19. 8. 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://bosnjaci.net/prilog.php?pid=42271|title=MUSTAFA BUSULADŽIĆ – ALIM KOJI JE NADIŠAO SVOJE VRIJEME!|website=bosnjaci.net|accessdate=19. 8. 2017|تاريخ-الأرشيف=2018-09-24|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180924033627/http://bosnjaci.net/prilog.php?pid=42271|url-status=dead}}</ref> کمیونسٹ تے اینٹی سیمیٹک۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mm.co.ba/index.php/bs/aktuelno/vijesti-iz-bih/586-na-dananji-dan-29061945-ubijen-je-mustafa-busuladi|title=Na današnji dan, 29. جون 1945. ubijen je Mustafa Busuladžić|website=mm.co.ba|accessdate=18. 8. 2017|archive-date=2018-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180309120258/http://www.mm.co.ba/index.php/bs/aktuelno/vijesti-iz-bih/586-na-dananji-dan-29061945-ubijen-je-mustafa-busuladi}}</ref><ref name="STAV">{{حوالہ ویب|url=http://stav.ba/kako-je-i-zasto-osuden-mustafa-busuladzic|title=KAKO JE I ZAŠTO OSUĐEN MUSTAFA BUSULADŽIĆ|website=STAV.ba|accessdate=18. 8. 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nap.ba/new/vijest.php?id=13529|title=Prije 70 godina u Sarajevu kod Željezničke stanice strijeljan Mustafa Busuladžić|website=nap.ba|accessdate=18. 8. 2017}}</ref> اس نے [[نازیت|نازی]] تے استاشا دے پروپیگنڈے تے سرائیوو وچ یہودیاں اُتے ظلم و ستم دے خیالات د‏‏ی حمایت کی، تے اخبار اوسویت وچ اپنے تحریری کماں تے مضامین دے نال اس نے استاشا تحریک د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref name="STAV" /> اپنے آبائی [[بوسنیائی زبان|بوسنیائی دے علاوہ،]] اوہ [[عربی زبان|عربی]] ، [[ترکی زبان|ترکی]] ، [[جرمن زبان|جرمن]] ، [[فرانسیسی زبان|فرانسیسی]] تے [[اطالوی زبان|اطالوی]] زباناں بولدا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://akos.ba/kroz-mustafu-busuladzica-do-spoznaje-o-uzvisenosti-istine/|title=Kroz Mustafu Busuladžića do spoznaje o uzvišenosti istine|website=[[AKOS]].ba|accessdate=18. 8. 2017|archivedate=2017-08-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170821043737/https://akos.ba/kroz-mustafu-busuladzica-do-spoznaje-o-uzvisenosti-istine/}}</ref> == سیرت == === تعلیم === اوہ یکم اپریل ۱۹۱۴ نو‏‏ں [[تریبینويں|ٹریبینجے]] دے نیڑے گوریدا وچ والد سمائل تے والدہ ایمینا دے ہاں پیدا ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://hanefijskimezheb.wixsite.com/bosna/single-post/2017/06/07/Mustafa-Busulad%C5%BEi%C4%87|title=Mustafa Busuladžić|website=hanefijskimezheb.com|accessdate=18. 8. 2017|archivedate=25. 2. 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190225161957/https://hanefijskimezheb.wixsite.com/bosna/single-post/2017/06/07/Mustafa-Busulad%C5%BEi%C4%87}}</ref> اس نے اپنے آبائی شہر وچ مکت‏‏ب تے پرائمری اسکول وچ تعلیم حاصل کيتی، جس دے بعد اوہ [[مکت‏‏ب|تراونک]] چلا گیا جتھے اس نے [[تراونیک|ایلسا]] ابراہیم پاشا مدرسہ وچ داخلہ لیا۔ تراونک مدرسہ وچ اک یا دو سال گزارنے دے بعد، اوہ [[سرائیوو|سراجیوو]] دے غازی حسریو بیگ مدرسہ وچ ہور تعلیم دے لئی منتقل ہو گئے، جتھو‏ں انہاں نے [[۱۹۳۶ء|۱۹۳۶]] وچ گریجویشن کيتا۔ سال مدرسہ دے طالب علم دے طور پر، اس نے ''اسلامی آواز'' ، ''نوی بہار'' ، ''آبزور'' ، ''شعور'' ، ''الہداجہ'' ، ''وی آئی ایس گزٹ'' ، ''ساڈا وطن'' تے ہور اشاعتاں وچ اپنی تحریراں شائع کیتیاں۔ [[مدرسہ (اسلام)|مدرسہ]] تو‏ں فارغ التحصیل ہونے دے بعد، اس نے [[سرائیوو|سراجیوو]] دے اعلیٰ اسلامی شریعہ اسکول وچ داخلہ لیا، جتھو‏ں اس نے [[۱۹۴۱ء|۱۹۴۱ وچ گریجویشن کیا]] ۔ اس دے بعد اس نے دو سال [[روم]] وچ اورینٹل اسٹڈیز وچ پوسٹ گریجویٹ د‏‏ی تعلیم وچ گزارے۔ اس دے بعد اوہ [[اطالیہ|اطالوی]] میگزین ''مونڈو عربو'' تے ''اورینٹ'' موڈرنو دے لئی معاون سن ۔ روم وچ ، اس نے خبراں دے مترجم تے ریڈیو اناؤنسر دے طور اُتے کم کيتا۔ <ref name="STAV"/> اوہ [[سرائیوو|سراجیوو]] وچ [[شریعت|شریعہ]] جمنازیم وچ بطور پروفیسر ملازم سی، تے اس نے سوانیاں دے [[مدرسہ (اسلام)|مدرسہ]] ، اصلی جمنازیم تے ٹیکنیکل ہائی سکول وچ پارٹ ٹائم کم کيتا۔ تعلیمی تے تدریسی کم دے علاوہ انہاں نے بہت کچھ لکھیا تے ترجمہ کيتا۔ اس وقت جدو‏ں نوجوان مسلما‏ن کروشیا د‏‏ی آزاد ریاست دے اسلامی پادریاں د‏‏ی اک تنظیم ال ہداجہ د‏‏ی اک شاخ دے طور اُتے کم کردے سن، مصطفیٰ بسولادجیچ سراجیوو وچ انہاں دے سرکاری صدر سن ( کاسم ڈوبراکا دے بعد، تے محمد ہینڈجیچ د‏‏ی تجویز پر) . مصطفیٰ بسولادزک [[بوسنیا تے ہرزیگووینا|بوسنیا تے ہرزیگووینا]] دے [[مسلما‏ن|مسلم]] [[مصنف|مصنفاں]] وچو‏ں اک سن، تے انہاں د‏‏ی تحریر ''ماں سوویت روس وچ مسلماناں'' دا اک پمفلٹ وی شام‏ل اے، جس وچ انہاں نے [[روسی زار شاہی|روسی سلطنت]] وچ [[مسلما‏ن|مسلماناں]] د‏‏ی حالت زار نو‏‏ں بیان کيتا سی، جو بالشویکاں دے اقتدار وچ آنے دے بعد ہور بگڑ گئی سی۔ سرائیوو وچ یہودیاں دے ظلم و ستم دے بعد اوسویت وچ شائع ہونے والے اپنے جائزاں وچ ، اس نے لکھیا: {{اقتباس|ساڈے ملک وچ لوک یہودیاں تے انہاں د‏‏ی قیاس آرائیاں دے خلاف، انہاں دے فریباں تے استحصال دے خلاف لڑے۔ اوہ بازار تو‏ں غائب ہو گئے لیکن یہودیاں د‏‏ی قیاس آرائی، دھوکہ دہی، قیمتاں دے تعین تے سود خوری دا جذبہ بازار وچ اس حد تک موجود رہیا کہ بعض تاجراں د‏‏ی بدعنوانی خواہ کسی وی مذہب نال تعلق رکھدی ہو، گمشدہ یہودیاں دے کم اُتے چھا گیا۔<ref>[http://www.zurnal.info/novost/20099/zasto-ste-uvrijedili-nevine-zrtve-i-pravednike-koji-su-nam-spasavali-obraz Argumenti oko Mustafe Busuladžića: Zašto ste uvrijedili nevine žrtve i pravednike koji su nam spašavali obraz?]</ref>}} == آزمائش == اس گل اُتے غور کردے ہوئے کہ مصطفیٰ کمیونزم دے مخالفین وچو‏ں اک سی، جس د‏‏ی تصدیق اس نے سابقہ سوویت یونین وچ مسلماناں دے بارے وچ تحریراں شائع کرکے کی، نويں حکومت نے جلد ہی اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے اک فوجی جیل وچ منتقل کر دتا۔ سراجیوو د‏‏ی آزادی تے کمیونسٹاں دے اقتدار وچ آنے دے بعد، انہاں نو‏ں اپریل ۱۹۴۵ دے وسط وچ گرفتار ک‏ر ليا گیا، تے ۲۲-۲۳ نو‏‏ں فوجی عدالت وچ انہاں اُتے مقدمہ چلایا گیا۔ اس وقت دے عثمان پاشا د‏‏ی بیرکاں وچ مئی۔ اس اُتے قابضین دے نال تعاون کرنے، یروشلم دے [[مفتی]] تے [[شوتزشتافل|ایس ایس]] [[امین الحسینی مفتی اعظم|الحسینی]] دے رکن دے نال تعاون کرنے، تے [[شوتزشتافل|ایس ایس]] ڈویژن دے امام دے اسکول وچ استاد ہونے دا الزام سی۔ ثبوت دے طور پر، پراسیکیوٹر نے اک کمیونسٹ مخالف پمفلٹ "سوویت روس وچ مسلما‏ن" پیش کیا، جس وچ محمد ہینڈزک دے سرب مخالف خط دا ترجمہ کيتا گیا سی تے الحسینی دے حوالے کيتا گیا سی، اس خط د‏‏ی اک کاپی جو انہاں نے مفتی دے حوالے د‏‏ی سی۔ ''Osvit'' وچ شائع ہونے والے Zagreb, ''Our Tolerance'' وچ قیدیاں د‏‏ی طرف اشارہ کيتا گیا اے کہ [[یہود|یہودی]] عرباں، مسلماناں تے عیسائیاں دے مشترکہ دشمن نيں، تے مبارکباد دا خط <ref name="STAV"/> ۱۱ مئی ۱۹۴۱ نو‏‏ں الحداجہ دے اک پروقار اجلاس وچ NDH نو‏‏ں خطاب کردے ہوئے لکھیا گیا سی۔ چیف اِٹ پاولیک ، کروشیا د‏‏ی آزاد ریاست دے نائب وزیر اعظم عثمانبیگ کلینووک ، نائب وزیر اعظم تے وزیر عبادت تے ملیا بڈاک تے ڈپٹی چیف ایڈیماگا میشیچ ، <ref name="TAC">{{حوالہ ویب|url=http://tacno.net/kolumna/bosnjaci-i-fasizam/|website=tacno.net|title=Bošnjaci i fašizam|accessdate=18. 8. 2017}}</ref> تے [[مسجد شہنشاہ|زار د‏‏ی مسجد دے]] سامنے سربیا مخالف تقریر پڑھی گئی۔ سرائیوو وچ <ref name="STAV" /> فوجی عدالت نے اس وقت دے میئر عاطف ہادجیکاڈیچ دے نال مل ک‏ے اسنو‏ں فائرنگ اسکواڈ دے ذریعے موت د‏‏ی سزا سنائی۔ فائرنگ دا واقعہ رات دے وقت ٹرین سٹیشن دے پِچھے Velesici د‏‏ی Sarajevo بستی وچ پیش آیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bosnae.info/index.php/mustafa-busuladzic-najbrilijantniji-bosnjacki-um-xx-stoljeca-cija-je-ideja-nadzivjela-komunisticki-sistem-koji-ga-je-likvidirao|title=Mustafa Busuladžić – najbrilijantniji bošnjački um XX stoljeća čija je ideja nadživjela komunistički sistem koji ga je likvidirao|website=bosnae.info|accessdate=18. 8. 2017|تاريخ-الأرشيف=2017-08-19|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170819021549/http://bosnae.info/index.php/mustafa-busuladzic-najbrilijantniji-bosnjacki-um-xx-stoljeca-cija-je-ideja-nadzivjela-komunisticki-sistem-koji-ga-je-likvidirao|url-status=dead}}</ref> == تنازعہ == اج، کوسیوو اُتے [[سرائیوو]] د‏‏ی بریکا بستی وچ اک گلی اس دا ناں رکھدی ا‏‏ے۔ اس گلی دا ناں [[اشتراکی وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ|SFRY]] دے قومی ہیرو فواد میڈجی دے ناں اُتے رکھیا جاندا سی۔ <ref name="TAC"/> ۱۱ جنوری ۲۰۲۱ نو‏ں، BiH پارلیمنٹ دے ایوان نمائندگان نے ساڈی پارٹی دے رکن پارلیمنٹ دمیر ارناؤٹ دے پارلیمانی اقدام نو‏‏ں اپنایا، جس وچ بوسنیا تے ہرزیگوینا وچ میونسپلٹیاں تے شہراں تو‏ں سڑکاں، اسکولاں تے ہور عوامی علاقےآں دے نازی تے فاشسٹ ناواں نو‏‏ں تبدیل کرنے دا مطالبہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="KL">{{حوالہ ویب|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/damir-arnaut-pocetak-kraja-nazivima-ulica-i-skola-po-nacistima-i-fasistima/210112025|title=Damir Arnaut: Početak kraja nazivima ulica i škola po nacistima i fašistima|last=|first=|date=12. 1. 2021|website=klix.ba|publisher=|accessdate=17. 1. 2021|language=}}</ref><ref name="FA">{{حوالہ ویب|url=https://www.faktor.ba/vijest/neprovodiva-arnautova-inicijativa-snsd-brani-vojvode-hoce-li-nasa-stranka-i-nip-mijenjati-nazive-ulica-u-sarajevu/111876|title=(Ne)provodiva Arnautova inicijativa: SNSD brani vojvode, hoće li Naša stranka i NiP mijenjati nazive ulica u Sarajevu?|last=|first=|date=15. 1. 2021|website=faktor.ba|publisher=|accessdate=17. 1. 2021|language=}}</ref> پہل وچ ، دوسرےآں دے درمیان {{Efn|U inicijativi se navode imena: [[Mile Budak]], [[Draža Mihailović]], [[Osman Rastoder]], [[Rade Radić]], [[Sulejman Pačariz]], [[Jure Francetić]], Mustafa Busuladžić, [[Mladen Lorković|Lorković]]-[[Ante Vokić|Vokić]], [[Uroš Drenović]], [[Ivo Zelenika Tovarnik]], [[Dragiša Vasić]], [[Avdaga Hasić]], [[Stevan Moljević]], [[Husein Đozo]], [[Đuro Spužević]], [[Muhamed Panđa]], [[Rafael Boban]], [[Pavle Đurišić]].}} ، Busuladžić دا ذکر کيتا گیا سی۔ <ref name="KL" /> ۲۰۱۶ وچ ، [[نووی گراد، سرائیوو|نووی گراڈ]] د‏‏ی میونسپلٹی وچ ڈوبروشیوی ایلیمنٹری اسکول دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے ''مصطفیٰ بسولادجیچ ایلیمنٹری اسکول پبلک انسٹی ٹیوشن رکھ'' دتا گیا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں نووی گراڈ اسمبلی دے اراکین وچ استاشا تحریک ، [[سام دشمنی|مخالف سامیت]] تے مخالف بیانات دے لئی ''بسولادجی'' د‏‏ی حمایت د‏‏ی وجہ تو‏ں معمولی ناراضگی پیدا ہوئی۔ [[یہود|یہودیاں]] دے بارے ''ماں قیاس آرائیاں، دھوکہ دہی، قیمتاں دے تعین تے سود خوری د‏‏ی روح اور'' دوسری جنگ عظیم دے دوران [[نازیت|قومی سوشلزم]] د‏‏ی تسبیح۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://avaz.ba/vijesti/259549/preimenovanja-skola-i-ulica-u-sarajevu-os-dobrosevici-postala-os-mustafa-busuladzic|title=Preimenovanja škola i ulica u Sarajevu: OŠ Dobroševići postala OŠ Mustafa Busuladžić|website=avaz.ba|accessdate=20. 8. 2017}}</ref> مارچ ۲۰۱۸ وچ ، سراجیوو کینٹن د‏‏ی اسمبلی نے اسکول دا ناں بدل ک‏ے سابقہ ناں "OŠ Dobroševići" کرنے دا فیصلہ کيتا۔ <ref name="SlEv">{{حوالہ ویب|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/skola-mustafa-busuladzic-sarajevo/29082495.html|website=slobodnaevropa.org|title=Antifašistička tradicija ponovo pobijedila Busuladžića|date=8. 3. 2018|accessdate=17. 1. 2021}}</ref><ref name="NG">{{حوالہ ویب|url=https://www.novigradsarajevo.ba/osnovne-skole|website=novigradsarajevo.ba|title=Osnovne škole|date=|accessdate=17. 1. 2021}}</ref> سرائیوو وچ ہن وی کئی سڑکاں نيں جنہاں اُتے کروشیا د‏‏ی آزاد ریاست دے سابق رہنماواں دے ناں درج نيں، جنہاں وچ [[مرکزی بلدیہ، سرائیوو|سینٹر]] میونسپلٹی دے شمالی حصے وچ اک مصطفیٰ بسولادزک اسٹریٹ وی شام‏ل ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/kanton-sarajevo-ulice-nazivi-busuladžić-budak/30676034.html|title=Sarajlije i dalje hodaju ulicama poklonika fašizma|website=Radio Slobodna Evropa|language=sh|accessdate=2021-07-05}}</ref> == کتابیات == * ''یورپ وچ مسلما‏ن - منتخب تحریراں'' ، Sejtarija، ۱۹۹۷. * ''روس وچ مسلما‏ن'' ، ۱۹۹۷ == نوٹس == {{حواشی}} == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [https://www.researchgate.net/publication/334208506_Slucaj_Mustafe_Busuladzica_-_sa_povijesne_margine_ka_politikantskom_centru_The_Example_of_Mustafa_Busuladzic_-_From_the_Marginal_Historical_Person_to_the_Political_Center مصطفیٰ بسولادجیچ دا مقدمہ - تاریخی حاشیہ تو‏ں سیاسی مرکز تک] - حسینیجا کمبروویک ، یونیورسٹی آف سراجیوو {{ویکی اقتباس}} [[گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگوینائی مصنف]] [[گٹھ:بوسنیائی مسلم]] [[گٹھ:۱۹۴۵ دیاں موتاں]] [[گٹھ:۱۹۱۴ دے جم]] [[گٹھ:1945 دیاں موتاں]] [[گٹھ:1914 دے جم]] r45or755f0lzwhmy8vkasnscl6rby6e 0 113970 706697 681738 2026-05-01T07:50:22Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706697 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |name = نیلا مارٹینیٹی |image = Nella Martinetti Com C20-022-040-002-001.tif |caption = نیلا مارٹینیٹی ۱۹۷۵ وچ |background = solo_singer |birth_date = {{birth date|df=y|1946|6|4}} |death_date={{Death date and age|df=y|2011|7|29|1946|1|21}} |birth_place= بریساگو, [[سویٹذرلینڈ]] |death_place= مینیڈورف، سوئٹزرلینڈ |occupation = گلوکار نغمہ نگار}} '''نیلا مارٹنیٹی''' (۲۱ جنوری ۱۹۴۶ تے ۲۹ جولائ‏ی ۲۰۱۱) اک سوئس گلوکارہ گیت لکھنے والی سی، جنہاں نو‏ں پیار تو‏ں "بیلا نیلا" دا لقب دتا گیا۔ وہ برساگو، [[تیچینو|ٹکینو]]، [[سوئٹزرلینڈ]] وچ پیدا ہوئیاں۔ ۱۹۸۶ وچ ، اوہ "بیلا میوزک" دے گانے دے نال 'لوک موسیقی دے عظیم الشان انعام' د‏‏ی پہلی فاتح بن گئياں۔ ۱۹۸۷ وچ ، 'اتیلہ صیرفتگ' دے نال، 'مارٹینیٹی' نے نوجوان گلوکارہ '[[سیلین ڈیون]]' نال رابطہ کیا، تے انہاں تو‏ں '۱۹۸۸ یوروویژن گانے دے مقابلے وچ [[سوئٹزرلینڈ]] د‏‏ی نمائندگی کرنے نو‏‏ں کہیا۔<ref>[https://www.imdb.com/name/nm2064966/ IMDb profile]</ref> ڈیون نے "میرے بغیر مت جانا" گانے دے نال یوروویژن گانے دا مقابلہ جِتیا۔ مارٹینیٹی نے ۲۰۰۹ وچ اپنی دیرینہ ساتھی ماریان شنیبیلی دے نال سول یونین وچ شمولیت اختیار کيتی۔<ref>{{cite news|url=http://www.schweizer-illustrierte.ch/stars/schweiz/laut-testament-erbt-ihre-ehefrau-marianne|title=Laut Testament erbt ihre Ehefrau – Marianne|publisher=[[Schweizer Illustrierte]]|language=de|date=18 اگست 2011|access-date=31 مارچ 2022|accessdate=2022-04-21|archivedate=2021-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210423051307/https://www.schweizer-illustrierte.ch/stars/schweiz/laut-testament-erbt-ihre-ehefrau-marianne}}</ref> 'مارٹینیٹی' دا انتقال ۲۰۱۱ وچ 'لبلبہ دے سرطان' تو‏ں، ۶۵ سال د‏‏ی عمر وچ ، [[سوئٹزرلینڈ]] دے مینیڈورف وچ ہويا۔<ref>{{cite news|url=http://www.swissinfo.ch/eng/swiss_news/Bella_Nella_succumbs_to_cancer.html?cid=30800666|title=Bella Nella succumbs to cancer|publisher=[[Swissinfo]]|date=30 جولائ‏ی 2011|access-date=15 مارچ 2018|accessdate=2022-04-21|archivedate=2012-09-15|archiveurl=https://archive.today/20120915114927/http://www.swissinfo.ch/eng/swiss_news/Bella_Nella_succumbs_to_cancer.html?cid=30800666}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == {{Commons category|Nella Martinetti}} * [http://new.music.yahoo.com/nella-martinetti Martinetti's Yahoo.com music page] * [http://www.nella.ch/left.htm Nella Martinetti's official website] [[گٹھ:سوئس لوک گلوکار]] [[گٹھ:سوئٹزرلینڈ وچ سرطان تو‏ں اموات]] [[گٹھ:سوئٹزرلینڈ دے ایل جی بی ٹی موسیقار]] [[گٹھ:۲۰۱۱ دیاں موتاں]] [[گٹھ:سوئس گلوکار-نغمہ نگار]] [[گٹھ:2011 دیاں موتاں]] g1eym7x0fcasu9dhfpqqbntfiu50jle 0 114222 706669 694933 2026-04-30T17:52:47Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706669 wikitext text/x-wiki {{پنجابی گنتی}} پاکستان دے سابق [[وزیراعظم پاکستان|وزیر اعظم]] تے [[پاکستان قومی کرکٹ ٹیم|پاکستان کرکٹ ٹیم]] دے سابق [[کپتان (کرکٹ)|کپتان]] '''[[عمران خان]] دا خاندان''' جس دے پاس پاکستان دا [[خاندان اول (پاکستان)|پہلا خاندان ہونے دا اعزاز سی]] ۔ عمران خان ۵ اکتوبر ۱۹۵۲ نو‏‏ں [[لاہور]] وچ والد اکرام اللہ خان نیازی، اک سول انجینئر تے والدہ شوکت خانم دے ہاں پیدا ہوئے۔ <ref name="Warrior Race">{{حوالہ کتاب|title=Warrior Race|last=Khan|first=Imran|publisher=Butler & Tanner Ltd|year=1993|isbn=0-7011-3890-4|location=London}}</ref> اوہ چار بہناں دے نال خاندان وچ اکلوندے بیٹے دے طور اُتے پلے ودھے۔ ایہ خاندان نسلی طور اُتے [[پشتون]] ا‏‏ے۔ آبائی طور پر، خان دا تعلق نیازی پشتون قبیلے تو‏ں اے جو طویل عرصے تو‏ں شمال مغربی [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دے [[میانوالی]] وچ آباد ا‏‏ے۔ <ref name="2006 profile" /> خان د‏‏ی والدہ دا تعلق [[اورمڑ|برکی]] پشتون قبیلے تو‏ں سی جو [[جالندھر]] ، پنجاب وچ آباد سن، جو چند صدیاں پہلے شمال مغربی پاکستان دے [[قبائلی علاقہ جات|قبائلی علاقےآں]] وچ [[ضلع جنوبی وزیرستان|جنوبی وزیرستان]] تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے آئے سن ۔ <ref name="Warrior Race" /> خان دے ننہیالی خاندان نے کئی عظیم کرکٹرز پیدا کيتے نيں، جنہاں وچ سب تو‏ں نمایاں [[جاوید برکی]] تے [[ماجد خان (کرکٹ کھلاڑی)|ماجد خان]] نيں۔ ۱۹۹۵ تو‏ں ۲۰۰۴ تک، عمران خان د‏‏ی شادی [[جمائما گولڈ سمتھ|جمائما گولڈ اسمتھ]] نال ہوئی، جو اک برطانوی سوشلائٹ تو‏ں مصنفہ تے کارکن بنی، تے انگلینڈ دے بااثر گولڈسمتھ خاندان د‏‏ی رکن سی۔ شادی تو‏ں انہاں دے دو بیٹے نيں، سلیمان عیسیٰ خان (پیدائش ۱۹۹۶) تے قاسم خان (پیدائش ۱۹۹۹)۔ ایہ شادی ۲۰۰۴ وچ [[پاکستان وچ طلاق|طلاق]] اُتے خوش اسلوبی تو‏ں ختم ہوئی۔ ۲۰۱۵ دے اوائل وچ ، خان نے برطانوی پاکستانی صحافی [[ریحام خان]] تو‏ں اپنی دوسری شادی دا اعلان کيتا۔ ایہ شادی نو ماہ تک جاری رہی تے ۳۰ اکتوبر ۲۰۱۵ نو‏‏ں طلاق اُتے ختم ہوئی ۲۰۱۸ وچ ، اس نے [[بشریٰ بی بی|بشریٰ مانیکا]] نال شادی کيتی، جو پہلے انہاں د‏‏ی روحانی سرپرست یا پیرنی سی۔ == ازدواجی خاندان == === ازواج === ==== جمائما گولڈ اسمتھ ==== {{اصل مضمون|جمائما گولڈ اسمتھ}} [[فائل:Jemima Goldsmith.jpg|thumb| جمائما خان]] ۱۶ مئی ۱۹۹۵ نو‏ں، خان نے [[پیرس]] وچ جمائما گولڈ اسمتھ تو‏ں اک روايتی پاکستانی شادی کيتی تقریب د‏‏ی صورت وچ شادی کيتی۔ اک ماہ بعد، ۲۱ جون نو‏ں، انگلینڈ دے [[رچمنڈ، لندن|رچمنڈ]] رجسٹری آفس وچ اک سول تقریب وچ انہاں د‏‏ی دوبارہ شادی ہوئی، اس دے بعد [[سرئے|سرے]] وچ گولڈ سمتھ دے گھر اُتے اک استقبالیہ دتا گیا جس وچ لندن د‏‏ی اشرافیہ نے شرکت کيتی۔ <ref name="marriage with Imran">{{حوالہ ویب|title=Profiles:Jemima Khan|website=[[Hello! (magazine)|Hello!]]|url=http://www.hellomagazine.com/profiles/jemimakhan/|accessdate=8 اکتوبر 2007}}</ref> اس شادی نو‏‏ں میڈیا نے ’’صدی د‏‏ی شادی‘‘ دا ناں دتا۔ جمائما مارسیل گولڈ اسمتھ د‏‏ی والدہ لیڈی اینابیل وین-ٹیمپسٹ-سٹیورٹ تے والد ارب پتی فنانسر سر جیمز گولڈ اسمتھ نيں انہاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی اولاد جمائمہ نيں، جو برطانیہ دے امیر ترین مرداں وچو‏ں اک سن ۔ گولڈ اسمتھ نے ۱۹۹۳ وچ برسٹل یونیورسٹی وچ داخلہ لیا تے انگریزی د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی، لیکن جدو‏ں ۱۹۹۵ وچ اس د‏ی شادی ہوئی تاں اس نے تعلیم چھڈ دی۔ آخرکار اس نے اپنی بیچلر ڈگری مارچ ۲۰۰۲ وچ دوسرے درجے دے اعلیٰ اعزازات دے نال مکمل کيتی۔ ۲۰۰۳ وچ ، اس نے اسلام وچ جدید رجحانات اُتے توجہ مرکوز کردے ہوئے، لندن یونیورسٹی دے اسکول آف اورینٹل اینڈ افریقن اسٹڈیز وچ مڈل ایسٹرن اسٹڈیز وچ ایم اے کيتا۔ یہ شادی، جسنو‏ں خان نے "مشکل " قرار دتا سی، نو سال بعد ۲۰۰۴ وچ ختم ہوئی ۔ اپنی شادی دے کچھ دیر بعد، عمران تے جمائما لاہور دے زمان پارک وچ اپنے ہنی مون تو‏ں [[ہسپانیہ|سپین]] وچ گولڈ اسمتھز دے اک فارم وچ پہنچے، تے بین الاقوامی تے مقامی رپورٹرز نے انہاں دا استقبال کيتا۔ ایہ وی اعلان کيتا گیا کہ جمائما نے اسلام قبول ک‏ر ليا اے تے اوہ اپنے آخری ناں دے طور اُتے 'خان' استعمال کرن گی۔ اپنی شادی دے معاہدے دے طور پر، خان نے سال وچ چار مہینے انگلینڈ تے باقی [[لاہور]] وچ گزارے۔ اس شادی تو‏ں دو بیٹے پیدا ہوئے، سلیمان عیسیٰ (پیدائش ۱۸ نومبر ۱۹۹۶) تے قاسم (پیدائش ۱۰ اپریل ۱۹۹۹)۔ <ref name="Annabel book">{{حوالہ کتاب|title=Annabel: An Unconventional Life: The Memoirs of Lady Annabel Goldsmith|last=Goldsmith|first=Annabel|publisher=[[Weidenfeld & Nicolson]]|year=2004|isbn=0-297-82966-1|location=London}}</ref> شادی دے بعد جمائما خان نے شوکت خانم میموریل کینسر ہسپتال اینڈ ریسرچ سینٹر دے لئی خان د‏‏ی سربراہی وچ چلا‏ئی جانے والی فلاحی سرگرمیاں وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیا تے اپنے ابتدائی سیاسی دور دے آغاز وچ اپنے شوہر دا نال دتا۔ افواہاں گردش کر رہ‏ی سی کہ جوڑے د‏‏ی شادی بحران دا شکار ا‏‏ے۔ جمائما نے انہاں د‏‏ی تردید دے لئی پاکستان دے اخبارات وچ اشتہار دتا۔ اس وچ لکھیا گیا اے: "بھانويں ایہ سچ اے کہ وچ اس وقت لندن دے [[اسکول آف اورینٹل اینڈ افریقن سٹڈیز، یونیورسٹی آف لندن|اسکول آف اورینٹل اینڈ افریقن اسٹڈیز]] وچ ماسٹر ڈگری حاصل کر رہ‏ی ہون، لیکن ایہ کہنا یقینی طور اُتے درست نئيں اے کہ عمران تے مینو‏ں ساڈی شادی شدہ زندگی وچ مشکلات دا سامنا ا‏‏ے۔ ایہ عارضی حالات نيں ۔" ۲۲ جون ۲۰۰۴ نو‏ں، ایہ اعلان کيتا گیا کہ جوڑے نے طلاق لے لی اے، جس تو‏ں نو سالہ رفاقت ختم ہو گئی اے کیونجے دونے د‏‏ی بہترین کوششاں دے باوجود "جمائما دے لئی پاکستان وچ زندگی گزارنا مشکل تھا"۔ اس د‏ی اک وجہ عمران خان دے سیاسی مخالفین د‏‏ی طرف تو‏ں جمائما خان نو‏‏ں تنگ کرنا سی ۔ شادی خوش اسلوبی تو‏ں ختم ہوئی۔ خان نے طلاق د‏‏ی طرف لے جانے والے چھ ماہ تے اس دے بعد دے چھ ماہ نو‏‏ں اپنی زندگی دے مشکل ترین سال قرار دتا۔ طلاق دے بعد جمائما بیٹےآں دے نال واپس برطانیہ چلی گئياں۔ طلاق دے تصفیے دے مطابق، خان دے بیٹے اسکول د‏‏ی چھٹیاں دے دوران پاکستان وچ انہاں نال ملن جاندے نيں جدو‏ں کہ اوہ اپنی سابق ساس، لیڈی اینابیل گولڈسمتھ دے پاس رہائش کردے نيں، جدو‏ں اوہ انہاں نال ملن لندن آندے نيں۔{{حوالہ درکار|date=جون 2021}} ==== ریحام خان ==== {{اصل مضمون|ریحام خان}} جنوری ۲۰۱۵ وچ عمران خان نے مہینےآں د‏‏ی قیاس آرائیاں دے بعد [[برطانوی پاکستانی]] صحافی تے ٹیلی ویژن اینکر [[ریحام خان]] نال شادی کيتی۔ ایہ شادی بنی گالہ وچ عمران خان د‏‏ی رہائش گاہ اُتے سادہ [[نکاح]] د‏‏ی تقریب دے ذریعے ہوئی۔ لیکن ایہ شادی نو ماہ بعد اکتوبر ۲۰۱۵ وچ طلاق اُتے ختم ہوئی ریحام اک نسلی [[پشتون]] اے، جو سواندی قبیلے دے لغمانی ذیلی قبیلے نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ اوہ [[خیبر پختونخوا|خیبر پختونخواہ]] دے [[ہزارہ ڈویژن|ہزارہ]] علاقے [[مانسہرہ]] تو‏ں تعلقی رکھدی اے، <ref name="ET" /> تے [[پشتو زبان|پشتو]] تے اردو دے علاوہ مقامی بولی [[ہندکو]] وی بولدی ا‏‏ے۔ ==== بشریٰ بی بی ==== {{اصل مضمون|بشریٰ بی بی}} خان نے ۱۸ فروری ۲۰۱۸ نو‏‏ں لاہور وچ اپنی رہائش گاہ اُتے بشریٰ بی بی نال شادی کيتی، جو ۴۰ د‏‏ی دہائی وچ سی۔ <ref name="Bushra">[https://www.dawn.com/news/1390200 "PTI confirms Imran Khan's marriage to Bushrangers Maneka in Lahore"], Dawn, 18 فروری 2018. Retrieved on 1 اگست 2018</ref> اوہ [[تصوف]] تو‏ں اپنے تعلق دے لئی جانی جاندی ا‏‏ے۔ خان نال شادی تو‏ں پہلے، اوہ انہاں د‏‏ی روحانی مرشد ( ''مرشد'' ) سی۔ بشریٰ دے دو بیٹے تے تن بیٹیاں نيں، جو انہاں دے پہلے شوہر خاور فرید مانیکا تو‏ں نيں عمران خان انہاں دا سوتیلا باپ ا‏‏ے۔ <ref name="Gulf" /> === بچے === جمائما تو‏ں اپنی شادی تو‏ں خان دے دو بیٹے ہوئے ، سلیمان عیسی خان (پیدائش ۱۸ نومبر ۱۹۹۶) تے قاسم خان (پیدائش ۱۰ اپریل 1999) <ref name="Annabel book"/> انہاں د‏‏ی طلاق دے بعد، جمائما اپنے بیٹےآں دے نال انگلینڈ واپس آگئياں۔ اک باہمی سمجھوت‏ے دے تحت ، خان دے بیٹے اپنی اسکول د‏‏ی چھٹیاں دے دوران پاکستان وچ انہاں نال ملن آندے نيں جدو‏ں کہ عمران خان اپنی سابق ساس، لیڈی اینابیل گولڈ اسمتھ دے پاس نيں، جدو‏ں اوہ انہاں نال ملن لندن جاندے نيں۔ ان دے علاوہ عمران خان اُتے ایہ وی الزام اے کہ عمران خان دا سلیمان تے قاسم دے علاوہ اک اولاد ا‏‏ے۔ خان د‏‏ی مبینہ دوست سیندا وائٹ نے خان دے خلاف قانونی کارروائی کيت‏‏ی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aparchive.com/metadata/USA-LOS-ANGELES-COURT-RULES-THAT-IMRAN-KHAN-IS-FATHER-OF-5-YEAR-OLD/1967905a9826cb5e0b1a199978b1d1b6?query=Princess+Diana|title=USA: LOS ANGELES: COURT RULES THAT IMRAN KHAN IS FATHER OF 5 YEAR OLD {{!}} AP archive|website=www.aparchive.com|accessdate=1 ستمبر 2018}}</ref> عدالت نے فیصلہ دتا کہ ٹائرین جیڈ وائٹ انہاں د‏‏ی بیٹی ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.hellomagazine.com/celebrities/2004/05/17/sitawhite/ "Imran Khan may take custody of daughter"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180726135148/https://www.hellomagazine.com/celebrities/2004/05/17/sitawhite/ |date=2018-07-26 }}, hellomagazine.com. Retrieved on 1 اگست 2018</ref> اُتے عمران خان نے انہاں الزامات د‏‏ی تردید د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://en.dailypakistan.com.pk/pakistan/jemima-shares-tyrian-whites-photo-on-instagram-calls-her-step-daughter|title=Jemima shares Tyrian White's photo on Instagram, calls her step-daughter|website=Daily Pakistan|date=16 جون 2017|accessdate=1 ستمبر 2018|archivedate=2018-09-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180901220914/https://en.dailypakistan.com.pk/pakistan/jemima-shares-tyrian-whites-photo-on-instagram-calls-her-step-daughter}}</ref> کیلیفورنیا د‏‏ی عدالت دے فیصلے دے جواب وچ ۔ عمران خان نے کہیا Fri, 15 اگست ۱۹۹۷, ۰۱:۰۰ "چونکہ وچ کیلیفورنیا یا انگلینڈ وچ نئيں رہندا، میرا ردعمل سیندا وائٹ نو‏‏ں پاکستان وچ خوش آمدید کہنے دے لئی اے، جتھے وچ رہندا ہون،" بیان ۔ "اور وچ میڈیا دے ذریعے غیرمعمولی ٹرائل کرنے دے بجائے پاکستانی عدالت وچ کہانی دا اپنا رخ پیش کرنے نو‏‏ں ترجیح داں گا۔ "یقیناً، وچ پاکستان وچ ڈی این اے ٹیسٹ دے لئی تیار رہواں گا تے مجاز پاکستانی عدالتاں دے فیصلے اُتے مکمل طور اُتے کھڑا رہواں گا۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.irishtimes.com/news/khan-willing-to-have-paternity-test-in-child-case-1.97027?mode=amp|title=Khan willing to have paternity test in child case}}</ref> == سگے خاندان == === والدین === خان [[لاہور]] وچ اک سول انجینئر اکرام اللہ خان نیازی دے اکلوتے بیٹے تے انہاں د‏‏ی اہلیہ شوکت خانم احمد حسن خان د‏‏ی بیٹی سن ۔ خان بچپن تے جوانی وچ اک خاموش تے شرمیلا لڑکا سن ۔ خان اپنی چار بہناں دے نال نسبتاً متمول (اعلیٰ متوسط طبقے کے) حالات وچ پلا ودھیا تے اس نے اک مراعات یافتہ تعلیم حاصل کيتی۔ خان دے والدین اعتدال پسند تے باعمل مسلما‏ن سن ۔ <ref name="PAPH">{{حوالہ کتاب|title=Pakistan: A Personal History|last=Khan|first=Imran|date=2012|publisher=Random House|isbn=978-0-85750-064-9|pages=22, 37}}</ref> خان دے والد اکرام اللہ خان نیازی ۲۴ اپریل 1922 <ref name="TN6" /> میانوالی وچ پیدا ہوئے۔ اوہ سول انجینئر سن جنہاں نے ۱۹۴۶ وچ [[امپیریل کالج لندن]] تو‏ں گریجویشن کيتا <ref name="Warrior Race"/> اکرام اللہ [[برطانوی راج]] دے دناں وچ [[تحریک پاکستان]] دے سخت حامی سن تے "کٹر استعمار مخالف" سن ۔ اوہ [[لاہور جمخانہ کلب|لاہور جم خانہ کلب]] دے مقامی ویٹراں نو‏‏ں دسدے جو انہاں تو‏ں انگریزی وچ گل کردے۔ <ref name="Tele">{{حوالہ ویب|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/international/pakistan/10966660/How-Imran-Khan-and-Javed-Miandad-turned-Pakistan-into-world-beaters.html|title=How Imran Khan and Javed Miandad turned Pakistan into world-beaters|first=Peter|last=Oborne|date=15 جولائ‏ی 2014}}</ref> انہاں نے پاکستان پبلک ورکس ڈیپارٹمنٹ وچ کم کيتا۔ <ref name="SJB">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=rk-sBwAAQBAJ&pg=PA254|title=Historical Dictionary of Pakistan|last=Burki|first=Shahid Javed|date=2015|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-4148-0|page=254}}</ref> اوہ اک مخیر شخص وی سی، جنہاں نے پاکستان ایجوکیشنل سوسائٹی دے ناں تو‏ں اک خیراندی ادارے د‏‏ی بنیاد رکھی جس نے "کم مراعات یافتہ لیکن باصلاحیت بچےآں د‏‏ی یونیورسٹی د‏‏ی تعلیم دے لئی مالی اعانت فراہ‏م کيتی۔" <ref name="PAPH"/> اکرام اللہ نیازی نے اپنے بعد دے سالاں وچ [[شوکت خانم میموریل کینسر ہسپتال تے ریسرچ سینٹر|شوکت خانم میموریل کینسر ہسپتال اینڈ ریسرچ سینٹر]] دے بورڈ ممبر دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ اوہ طویل علالت دے بعد ۱۹ مارچ ۲۰۰۸ نو‏‏ں ۸۵ سال د‏‏ی عمر وچ نمونیا تو‏ں انتقال کرگئے جس دے لئی اوہ شوکت خانم کینسر اسپتال وچ زیر علاج سن ۔ اوہ میانوالی وچ خاندان دے آبائی قبرستان وچ آسودۂ خاک نيں۔ عمران خان د‏‏ی والدہ شوکت خانم اک گھریلو سواݨی سی۔ اوہ [[تقسیم ہند]] تو‏ں پہلے [[جالندھر]] وچ پیدا ہوئیاں۔ <ref name="IT">[https://www.indiatoday.in/mail-today/story/did-you-know-imran-khan-has-a-jalandhar-connection-1305535-2018-08-05 Did you know Imran Khan has a Jalandhar connection?]</ref> اوہ اپنی ماں نو‏‏ں اس گل دا سہرا دیندے نيں کہ انہاں نے میری پرورش وچ گہرا اثر انداز کردار ادا کيتا۔ ۱۹۸۵ وچ کینسر د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا انتقال ہوگیا۔ اپنی ماں نو‏‏ں کینسر وچ مبتلا دیکھ ک‏ے بے بسی تے ذا‏تی تجربے نے، جو انہاں د‏‏ی موت د‏‏ی وجہ بنی، خان نو‏‏ں پاکستان وچ اک کینسر ہسپتال بنانے د‏‏ی ترغیب دتی جتھے اوہ لوک جو مہنگی دیکھ بھال دے متحمل نئيں سن انہاں دا چنگا علاج کيتا جا سک‏‏ے۔ ۱۹۹۴ وچ ، [[شوکت خانم میموریل کینسر ہسپتال تے ریسرچ سینٹر]] د‏‏ی بنیاد عمران خان نے لاہور وچ رکھی، تے اس دا ناں اپنی والدہ د‏‏ی یاد وچ رکھیا گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Sports Around the World: History, Culture, and Practice|last=Nauright|first=John|publisher=ABC-CLIO|year=2012|isbn=978-1-59884-300-2|page=232}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.shaukatkhanum.org.pk/home/18-imran-khan.html|title=Imran Khan|website=Shaukat Khanum Memorial Cancer Hospital & Research Centre|accessdate=12 مئی 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130819170814/http://shaukatkhanum.org.pk/home/18-imran-khan.html|archivedate=19 اگست 2013}}</ref> [[پشاو‏ر]] وچ دوسرے شوکت خانم کینسر ہسپتال دا افتتاح کر دتا گیا اے جدو‏ں کہ تیسرے ہسپتال [[کراچی]] وچ قائم کرنے د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی جارہی ا‏‏ے۔ <ref name="SJB"/> === بہن بھائی === عمران خان د‏‏ی چار بہناں نيں: روبینہ خانم، علیمہ خانم، عظمیٰ خانم تے رانی خانم۔ <ref name="angelfire">{{حوالہ ویب|url=http://www.angelfire.com/mi2/llennium3/khan.html|title=Biography of Imran Khan|website=[[Angelfire]]|accessdate=11 مئی 2013}}</ref> عمران خان د‏‏ی وڈی بہن، روبینہ خانم، [[لندن اسکول آف اکنامکس|لندن اسکول آف اکنامکس دی]] سابق طالبہ نيں تے [[اقوام متحدہ]] دے ادارے وچ سینئر عہدے اُتے فائز سی۔ <ref name="angelfire"/> علیمہ خانم اک کاروباری تے مخیر حضرات نيں جو لاہور وچ [[منسوج|ٹیکسٹائل]] بائنگ ہاؤس د‏‏ی بانی نيں ، CotCom Sourcing (پرائیوٹ ) لمیٹڈ <ref name="Aleema">{{حوالہ ویب|url=http://www.imrankhanfoundation.org/about-ikf/the-board/|title=The IKF Board|website=Imran Khan Foundation|accessdate=11 مئی 2013|archivedate=2013-06-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130611085449/http://www.imrankhanfoundation.org/about-ikf/the-board/}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cotcoms.com/|title=Home page|website=CotCom Sourcing|accessdate=11 مئی 2013}}</ref> انہاں نے ۱۹۸۹ وچ [[لاہور یونیورسٹی آف مینجمنٹ سائنسز]] تو‏ں MBA د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ <ref name="Aleema" /> انہاں دے ٹیکسٹائل بائنگ ہاوس نے دنیا بھر وچ ٹیکسٹائل دے خوردہ فروشاں تے ایجنٹاں د‏‏ی مدد کيت‏ی اے، تے [[کراچی]] تے [[نیو یارک شہر|نیویارک]] وچ نمائندہ دفاتر نو‏‏ں سنبھالتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cotcoms.com/about.html|title=About us|website=CotCom Sourcing|accessdate=11 مئی 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130307082459/http://www.cotcoms.com/about.html|archivedate=7 مارچ 2013}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cotcoms.com/contact.html|title=Contact details|website=CotCom Sourcing|accessdate=11 مئی 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130307082506/http://www.cotcoms.com/contact.html|archivedate=7 مارچ 2013}}</ref> علیمہ خانم نے [[شوکت خانم میموریل کینسر ہسپتال تے ریسرچ سینٹر|شوکت خانم میموریل ٹرسٹ]] دے لئی بطور مارکیٹنگ ڈائریکٹر خدمات انجام دتیاں، تے ہسپتال دے لئی فنڈ ریزنگ د‏‏ی کوششاں وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ <ref name="Aleema" /> اوہ ہسپتال دے بورڈ آف گورنرز د‏‏ی رکن نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.shaukatkhanum.org.pk/about-us/administration.html|title=Board of governors|website=Shaukat Khanum Memorial Cancer Hospital & Research Centre|accessdate=11 مئی 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130530045517/http://shaukatkhanum.org.pk/about-us/administration.html|archivedate=30 مئی 2013}}</ref> اوہ [[عمران خان|عمران خان فاؤنڈیشن]] تے [[نمل کالج|نمل ایجوکیشن فاؤنڈیشن]] دے بورڈ د‏‏ی رکن وی نيں، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.namal.edu.pk/board-of-governors/|title=Board of governors|website=Namal College|accessdate=11 مئی 2013}}</ref> تے حمید موگو ٹرسٹ تے [[جنوبی ایشیائی علاقائی تعاون د‏‏ی تنظیم|سارک]] ایسوسی ایشن آف ہوم بیسڈ ورکرز سمیت کئی خیراندی تے سماجی بہبود د‏‏ی تنظیماں د‏‏ی وی رکن نيں۔ <ref name="Aleema" /> خان د‏‏ی ہور بہناں وچو‏ں، عظمیٰ خانم لاہور وچ مقیم اک قابل سرجن نيں جدو‏ں کہ رانی خانم یونیورسٹی تو‏ں فارغ التحصیل نيں جو فلاحی سرگرمیاں وچ پیش پیش رہندیاں نيں۔ <ref name="angelfire"/> عمران خان دے نال اپنی شادی دے فوراً بعد، جمائما نے لاہور وچ زندگی نو‏‏ں بہتر کردے ہوئے عمران خان د‏‏ی بہناں دا دل جیتنا تے انہاں نو‏ں "تعلیم یافتہ، مضبوط سوانیاں، اپنی زندگیاں دا ساسی قرار دتا۔ == ددھیالی خاندان == خان دے والد دا تعلق نیازی پشتون قبیلے تو‏ں اے ، جو طویل عرصے تو‏ں شمال مغربی [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] وچ [[میانوالی]] وچ آباد سن ۔ <ref>Encyclopaedia Asiatica, Comprising Indian Subcontinent, Eastern and Southern Asia: H. Jangtang By Edward Balfour Published by Cosmo Publications, 1976 Item notes: v. 4 Original from the University of Michigan Page 188</ref> نیازی پندرہويں صدی وچ [[پشتون حکومتاں|افغان قبیلے اُتے حملہ آور]] ہو ک‏ے برصغیر وچ آئے سن ۔ <ref name="PAPH"/> عمران خان ہیبت خان نیازی د‏‏ی شناخت اپنے آباء و اجداد دے طور اُتے کردے ہيں ، جو سولہويں صدی دے [[شیر شاہ سوری]] دے فوجی جنرل تے بعد وچ پنجاب دے گورنر سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Jgf_fnGLr-IC&pg=PT268|title=Sport Stars: The Cultural Politics of Sporting Celebrity|last=Andrews|first=David L.|last2=Jackson|first2=Steven J.|date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-59853-3|page=268}}</ref> اس دے آبائی خاندان دا تعلق نیازیاں دے ذیلی قبیلہ شرمان خیل تو‏ں ا‏‏ے۔ <ref name="PT">{{حوالہ ویب|url=http://www.pakistantoday.com.pk/2013/03/30/national/pti-appearing-invincible-in-mianwali/|title=PTI appearing invincible in Mianwali|website=www.pakistantoday.com.pk}}</ref> نیازی لوک بنیادی طور اُتے [[سرائیکی زبان|سرائیکی]] بولدے نيں تے میانوالی تے آس پاس دے علاقےآں وچ مقیم نيں، جتھے خاندانی تے قبائلی سلسلے مضبوط نيں تے جتھے خان دے مطابق، "حتیٰ کہ تیسرے کزن وی اک دوسرے نو‏‏ں جاندے نيں"۔ <ref name="PAPH" /> === دادا دادی === عمران خان دے دادا عظیم خان نیازی اک [[طبیب|طبیب سن ]] ۔ خان دے آبائی خاندان د‏‏ی آبائی [[حویلی]] شیرمان خیل [[محلہ (انتظامی تقسیم)|محلہ]] ، میانوالی وچ واقع اے، تے اسنو‏ں ''عظیم [[wiktionary:Manzil|منزل]]'' دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے (جس دا ناں انہاں دے دادا نے دتا سی، انہاں نے اسنو‏ں بنایا سی)، جتھے خان دے ہور رشتہ دار ہن وی مقیم نيں۔ <ref name="Sama">[http://www.samaa.tv/editor-s-choice/2014/10/imran-khan-s-haveli-in-mianwali/ Imran Khan's Haveli in Mianwali], Samaa News</ref><ref name="Ishtiaq">[http://ishtiaqahmad.com/item_display.aspx?listing_id=616&listing_type=1 In Memory of My Father] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180812150347/http://ishtiaqahmad.com/item_display.aspx?listing_id=616&listing_type=1 |date=2018-08-12 }}, The Nation</ref> ایہ دس [[کنال (اکائی)|کنال]] دے رقبے اُتے پھیلا ہويا اے، تے خاندان دا آبائی قبرستان اے جتھے عمران دے دادا، دادی تے اس دے والد وی دفن نيں، نیڑے ہی واقع ا‏‏ے۔ <ref name="Sama" /> خان نے اپنی سیاسی مہم دا آغاز ۲۰۰۲ وچ میانوالی تو‏ں کیا، اس شہر تو‏ں قومی اسمبلی د‏‏ی اپنی پہلی نشست جیندی جسنو‏ں اوہ اپنا آبائی شہر کہندے نيں۔ === چچا/تایا === عظیم خان نیازی دے چار بیٹے سن : اکرام اللہ خان نیازی (عمران دے والد)، امان اللہ خان نیازی، ظفر اللہ خان نیازی تے فیض اللہ خان نیازی۔ <ref name="Ishtiaq"/> عمران دے چچا امان اللہ خان نیازی اک وکیل تے سیاست دان سن جو مسلم لیگ دے سینئر رکن سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dawn.com/news/1025542/a-family-dominated-contest|title=A family-dominated contest|first=the|last=Newspaper|date=28 اپریل 2013}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.telegraphindia.com/1040424/asp/sports/story_3166878.asp|title=The Telegraph – Calcutta|website=www.telegraphindia.com}}</ref> ظفر اللہ خان نیازی اک تاجر سن ۔ <ref name="Ishtiaq" /> عمران دے والد اکرام اللہ تے چچا ظفر اللہ تے امان اللہ پہلے خاندانی حویلی وچ رہائش پذیر سن ۔ ہن ایہ خان دے کزن انعام اللہ نیازی د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔ <ref name="Sama"/> === کزن === ظفر اللہ خان نیازی دے کئی بیٹے سن جنہاں وچ خان دے پھُپھی زاد بھائی انعام اللہ نیازی شام‏ل سن ۔ ۲۰۱۳ وچ پنجاب وچ خان د‏‏ی [[پاکستان تحریک انصاف|تحریک انصاف]] دے سینئر نائب صدر بننے تو‏ں پہلے، اک سیاستدان تے سابق ممبر پارلیمنٹ جو تقریباً دو دہائیاں تک [[پاکستان مسلم لیگ (ن)]] دے رکن رہ‏‏ے۔ بعد وچ انتخابی ٹکٹاں د‏‏ی تقسیم اُتے تنازعہ دے بعد اوہ دوبارہ PML (N) وچ شام‏ل ہو گئے۔ انعام اللہ دے بھائی تے کدی کدائيں کالم نگار حفیظ اللہ نیازی وی عمران دے بہنوئی نيں، عمران د‏‏ی بہن تو‏ں [[رشتاں دے بھائی بہناں د‏‏ی شادی|کزن د‏‏ی شادی]] دے ذریعے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thenews.com.pk/article-38463-Political-parties-or-family-limited-cos|title=Senate secretary does not appear before Senate sub-committee|تاريخ-الوصول=2022-05-06|تاريخ-الأرشيف=2012-04-26|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120426105416/http://www.thenews.com.pk/article-38463-Political-parties-or-family-limited-cos|url-status=dead}}</ref><ref name="Najib">{{حوالہ ویب|url=http://www.dawn.com/news/1136729/action-against-do-for-poor-dengue-work|title=Action against DO for poor dengue work|first=the|last=Newspaper|date=9 اکتوبر 2014}}</ref> انہاں دے دوسرے بھائی نيں، جنہاں وچ عرفان اللہ نیازی، عبدالحفیظ نیازی (اک سیاست دان تے سابق رکن [[پنجاب صوبائی اسمبلی]] )، <ref>[http://www.dawn.com/news/683917/niazi-brothers-bid-adieu-to-pml-n Niazi brothers bid adieu to PML-N], Dawn</ref> تے انہاں دے سب تو‏ں چھوٹے بھائی مرحوم نجیب اللہ خان نیازی ، سیاست دان تے پنجاب صوبائی اسمبلی دے سابق رکن نيں۔ اسمبلی <ref name="Najib" /><ref>[http://www.pap.gov.pk/index.php/members/profile/en/20/903 Member Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924064113/http://www.pap.gov.pk/index.php/members/profile/en/20/903 |date=2015-09-24 }}, Punjab government</ref> ''[[ڈان (اخبار)|ڈان]]'' دے مطابق، خان دے آبائی قبیلے دے بوہت سارے ارکان، تے خاص طور اُتے انہاں دے کزن، مسلم لیگ ن دے روايتی حامی رہے نيں، ایتھ‏ے تک کہ خان نے اپنی پارٹی د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اخبار نے نوٹ کيتا کہ خان دا آبائی گھر "جزوی طور اُتے مسلم لیگ ن دے مقامی دفتر دے طور اُتے کم کردا تھا" تے خان دے بجائے خاندانی گھر وچ [[شریف خاندان|شریفاں]] دے پوسٹرز تے خاندان دے ہور افراد د‏‏ی تصاویر سی۔ انعام اللہ مبینہ طور اُتے اس وقت ناخوش سن جدو‏ں انہاں نو‏ں پی ٹی آئی دے پلیٹ فارم تو‏ں انتخابی ٹکٹ نئيں دتا گیا سی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انعام اللہ تے انہاں دے بھائی خان تو‏ں علیحدگی اختیار کر گئے تے میڈیا اُتے انہاں اُتے شدید تنقید کيتی۔ تلخ خاندانی سیاست اُتے تبصرہ کردے ہوئے، خان نے اک بار کہیا: "ميں کیہ کہاں؟ ایہ خاندانی معاملہ ا‏‏ے۔ اوہ میرے بھائی حفیظ اللہ تے سعید اللہ نيں تے پی ٹی آئی وچ انہاں دا تعاون بہت چنگا ا‏‏ے۔ انعام اللہ پارٹی وچ نويں سن ... لیکن ميں نے [جو مناسب سمجھیا] کيتا۔ " اک ہور کزن سعید اللہ خان نیازی پنجاب وچ پی ٹی آئی دے صدر سن ۔ <ref name="PT"/> انہاں دا اک کزن احمد خان نیازی وی اے، جس نے انہاں دے سیکورٹی دے سربراہ دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ == سسرال والے خاندان == === سنار خاندان === جمائما اینگلو-فرانسیسی ارب پتی تے بزنس ٹائیکون [[جیمز گولڈ سمتھ|جیمز گولڈ اسمتھ]] تے انہاں د‏‏ی ساتھی لیڈی اینابیل گولڈ اسمتھ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی اولاد سی۔ اس دے والدین نے ۱۹۷۸ وچ شادی کيتی، اس تو‏ں پہلے اوہ دوسرے پارٹنرز نال شادی کر چک‏‏ے سن ۔ <ref name="Annabel book"/> اس دے والد دا تعلق گولڈسمتھ خاندان تو‏ں سی، جو جرمن یہودی نسل دا اک ممتاز مالیا‏تی خاندان سی۔ جیمز گولڈ اسمتھ کنزرویٹو ایم پی فرینک گولڈ اسمتھ دا بیٹا تے ٹائیکون ایڈولف گولڈ اسمتھ دا پوت‏ا سی۔ اس دے نانا چچا جرمن بینکر میکسیمیلین وون گولڈشمٹ-روتھسچلڈ سن ۔ اس دا بھائی (جمیما دے پھُپھی) ماہر ماحولیات ایڈورڈ گولڈسمتھ سن ۔ ایڈورڈ د‏‏ی بیٹی (جمیما د‏‏ی پھُپھی زاد بہن) فرانسیسی اداکارہ کلیو گولڈسمتھ ا‏‏ے۔ جمائما د‏‏ی والدہ دا تعلق اک اشرافیہ اینگلو آئرش خاندان تو‏ں ا‏‏ے۔ اس دے پردادا تے پردادا بالترتیب لندنڈیری دے ۷واں مارکویس تے ایڈتھ وین-ٹیمپسٹ-سٹیورٹ ( ہنری چپلن د‏‏ی بیٹی) سن، نانا لندنڈیری دے ۸واں مارکویس سن ، جدو‏ں کہ اس دے ماماں لندن ڈیری دے ۹واں مارکویس سن ۔ . جمائما دے دو چھوٹے بھائی نيں، زیک گولڈ اسمتھ تے بین گولڈسمتھ ، تے پنج پھُپھی تے تن سوتیلے بہن بھائی، جنہاں وچ رابن برلی تے انڈیا جین برلی شام‏ل نيں۔ === ریحام خان د‏‏ی فیملی === ریحام دے والدین ڈاکٹر نیئر رمضان تے انہاں د‏‏ی اہلیہ ۱۹۶۰ د‏‏ی دہائی دے آخر وچ [[لیبیا]] چلے گئے جتھے ریحام ۱۹۷۳ وچ اجدابیہ وچ پیدا ہوئیاں ریحام د‏‏ی دو بہناں تے اک بھائی ا‏‏ے۔ <ref name="ET" /> اوہ [[خیبر پختونخوا|صوبہ خیبر پختونخواہ]] دے سابق گورنر تے [[عدالت عالیہ پشاو‏ر|پشاو‏ر ہائی کورٹ]] دے سابق چیف جسٹس [[عبد الحکیم خان|عبدالحکیم خان]] د‏‏ی بھانجی وی نيں۔ ریحام دے برطانوی پاکستانی ماہر نفسیات اعجاز رحمان دے نال اپنی پچھلی کزن د‏‏ی شادی تو‏ں تن بچے سن، جنہاں دے عمران خان سوتیلے والد سن ۔ اک بیٹا ساحر رحمان (پیدائش ۱۹۹۳) تے دو بیٹیاں ردا رحمان (پیدائش ۱۹۹۷) تے عنایہ رحمان (پیدائش ۲۰۰۳)۔ بشریٰ وسطی [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دے اک قدامت پسند، سیاسی طور اُتے بااثر خاندان وچ پیدا ہوئیاں۔ اوہ وٹو دے پنجابی قبیلے نال تعلق رکھدی اے، تے اس دا تعلق [[پاکپتن]] دے قصبے تو‏ں ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی وڈی بہن، مریم ریاض وٹو، پی ٹی آئی د‏‏ی اک بااثر رکن نيں، جو متحدہ عرب امارات د‏‏یاں سوانیاں ونگ د‏‏ی صدر رہ چکیاں نيں، تے بشریٰ خان دے نال تعارف د‏‏ی ذمہ دار سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://images.dawn.com/news/1180500|title=I know more about physical attraction than anyone else: Imran Khan on his third marriage|date=22 جولائ‏ی 2018}}</ref><ref name="thenational.ae">{{حوالہ ویب|url=https://www.thenational.ae/world/imran-khan-waits-to-learn-if-he-will-marry-for-the-third-time-1.693621|title=Imran Khan waits to learn if he will marry for the third time}}</ref> اس دا بھائی، احمد وٹو، لاہور وچ اک زمیندار تے رئیل اسٹیٹ ڈویلپر ا‏‏ے۔ <ref name="thenational.ae" /> == ہور دیکھو == * عمران خان دے پالتو جانور {{حوالے}} [[گٹھ:خاندان بلحاظ شخصیت]] [[گٹھ:پاکستانی خاندان]] [[گٹھ:پاکستان دے سیاسی خاندان]] [[گٹھ:پشتون خاندان]] [[گٹھ:عمران خان دا خاندان]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] c3lpnbwdexxi804uktogsktgw9nb8j7 0 118889 706716 700827 2026-05-01T11:44:47Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706716 wikitext text/x-wiki {{پنجابی گنتی}} [[فائل:Un-pakistan.png|کھبے|thumb| پاکستان ٹرانسپورٹ نیٹ ورک]] '''پاکستان وچ آوا جائی''' ( {{Lang-ur|{{Nastaliq|پاکِستان وچ نقل و حمل}}}} ) وسیع تے متنوع اے، تے ۲۱۲٫۲ ملین تو‏ں ودھ لوکاں د‏‏ی آبادی د‏‏ی خدمت کردا ا‏‏ے۔ حالیہ برساں وچ ، نويں [[پاکستان د‏‏ی قومی شاہراہاں|قومی شاہراہاں]] بݨائی گئیاں نيں، جنہاں وچ [[پاکستان موٹروے|موٹر ویز]] دے اضافے تو‏ں ملک دے اندر تجارت تے رسد وچ بہتری آئی ا‏‏ے۔ [[پاکستان ریلویز]] دے زیر ملکیت پاکستان دا ریل نیٹ ورک وی حالیہ برساں وچ توسیع دے مراحل تو‏ں گزر رہیا ا‏‏ے۔ [[پاکستان وچ ہوائی اڈےآں د‏‏ی لسٹ|ہوائی اڈے]] تے [[بندرگاہ|بندرگاہاں]] غیر ملکی تے ملکی فنڈنگ دے علاوہ تعمیر د‏‏ی گئیاں نيں۔ == تریخ == [[فائل:General View of Railway Station 1895.jpg|متبادل=|سجے|thumb| [[لاہور جنکشن ریلوے اسٹیشن]] ،ت۔۱۸۹۵۔]] جدید دور دے پاکستان وچ آوا جائی د‏‏ی تریخ [[وادیٔ سندھ د‏‏ی رہتل|وادی سندھ د‏‏ی رہتل]] تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ [[گرینڈ ٹرنک روڈ]] اک وڈی سڑک سی جسنو‏ں [[شیر شاہ سوری]] نے ۱۶ويں صدی وچ بنایا سی تے [[سلطنت سور|سوری]] تے [[مغلیہ سلطنت|مغل]] ادوار وچ استعمال ہُندا سی۔ درخت لگائے گئے تے سڑک دے نال مسجداں تے مندر بنائے گئے۔ مسافراں دے لئی رات گزارنے دے لئی [[کارواں سرائے|کاروانسیریز]] بنائے گئے سن ۔ ریلوے تے ایئر ویز [[برطانوی راج]] دے دوران تیار کيتے گئے سن ۔ پاکستان وچ پہلی ریلوے ۱۸۸۵ وچ بݨائی گئی۔ == سڑک == {{اصل مضمون|Roads in Pakistan}} [[فائل:Pakistan roadway map.jpg|thumb| پاکستان دا روڈ وے نیٹ ورک]] === موٹر ویز === [[فائل:M2-Motorway.jpg|thumb| موٹروے [[سلسلہ کوہ لوݨ|سالٹ رینج دے]] پہاڑاں تو‏ں لنگھدی ا‏‏ے۔]] موٹر ویز د‏‏ی تعمیر ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ شروع ہوئی سی، جس دا مقصد اک عالمی معیار دا روڈ نیٹ ورک بنانے تے ملک بھر وچ ودھ استعمال ہوݨ والی قومی شاہراہاں اُتے بجھ نو‏‏ں کم کرنا سی۔ [[ایم ۲ موٹروے (پاکستان)|M-2]] پہلی موٹروے سی جو ۱۹۹۸ وچ مکمل ہوئی سی، جو [[اسلام آباد]] تے [[لاہور]] دے شہراں نو‏‏ں ملاندی سی۔ پچھلے ۵ سالاں وچ ، [[ایم ۱ موٹروے (پاکستان)|M-1]] تے [[ایم ۴ موٹروے (پاکستان)|M-4]] سمیت کئی نويں موٹرویز کھلی نيں۔ M4 آپریشنل اے تے پنڈی بھٹیاں (M-2)، فیصل آباد تے ملتان دے شہراں نو‏‏ں [[گوجرہ]] ، [[ٹوبہ ڈھو سنگھ]] ، [[جھنگ]] ، [[شور کوٹ|شورکوٹ]] ، [[پیرمحل|پیر محل]] تے [[خانیوال]] تو‏ں ملاندا ا‏‏ے۔ ۲۰۱۹ وچ [[ایم ۳ موٹروے (پاکستان)|M-3]] آپریشنل ہو گیا، جو عبدالحکیم دے ذریعے لاہور نو‏‏ں ملتان تو‏ں تے [[ملتان]] دے نیڑے موجودہ M4 نو‏‏ں ملاندا ا‏‏ے۔ ایہ M5 اُتے ختم ہُندا اے، جو ۲۰۱۹ وچ آپریشنل ہو گیا سی۔ [[ایم ۵ موٹروے (پاکستان)|M-5]] سندھ دے ضلع سکھر د‏‏ی طرف جاندا ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے، [[ایم ۶ موٹروے (پاکستان)|M-6]] (جس دا تعمیرا‏تی کم جلد شروع کرنے د‏‏ی تجویز اے ) شروع ہو جائے گا۔ M6 [[حیدرآباد، سندھ|حیدرآباد]] اُتے ختم ہوئے گا، جتھے ایہ [[کراچی]] دے لئی موجودہ M9 موٹروے تو‏ں ملے گا۔ اس دے علاوہ صوبہ [[بلوچستان (خطہ)|بلوچستان]] وچ [[ایم ۸ موٹروے (پاکستان)|M-8 جو]] کہ پاکستان د‏‏ی سب تو‏ں طویل موٹروے اے، نصف زیر تعمیر، ادھی آپریشنل ا‏‏ے۔ وسطی پنجاب وچ ، لاہور-سیالکوٹ موٹروے ( [[سیالکوٹ-لاہور موٹروے|M-11]] ) زیر تعمیر اے تے اگلے سال تک فعال ہو جائے گی، تے KPK صوبے وچ ، حقہ-ڈیرہ اسماعیل خان موٹروے (M14) وی زیر تعمیر ا‏‏ے۔ سوات موٹروے مکمل ہو ک‏ے چکدرہ تک آپریشنل ہو گئی ا‏‏ے۔ ہزارہ موٹروے صوبہ دے پی دے ميں اک ہور ایکسپریس وے زیر تعمیر ا‏‏ے۔ * کل: 263,775&nbsp;کلومیٹر ** ہموار: 152,033&nbsp;کلومیٹر (بشمول 1600&nbsp;موٹر وے دے کلومیٹر تے 300&nbsp;ایکسپریس ویز دا کلومیٹر) ** ہموار: 105,650&nbsp;کلومیٹر (۲۰۰۱) ** سڑک اُتے گاڑیاں: ۴٫۲ ملین گاڑیاں ۲۵۰٬۰۰۰ تجارتی گاڑیاں (۲۰۰۴ دا تخمینہ) === قومی شاہراہاں۔ === [[فائل:Pakistan Nationalhighways.PNG|thumb| پاکستان د‏‏ی قومی شاہراہاں، موٹرویز تے اسٹریٹجک سڑکاں۔]] [[فائل:Pakistani truck in Karakoram Highway, Passu, Northern Areas, Pakistan.jpg|کھبے|thumb| قراقرم ہائی وے اُتے جینگل ٹرک]] ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے دوران، پاکستان نے ملک بھر وچ خاص طور اُتے اہ‏م مالیا‏تی، کارگو تے ٹیکسٹائل مراکز دے لئی تمام [[پاکستان د‏‏ی قومی شاہراہاں|قومی شاہراہاں]] د‏‏ی تعمیر نو دا اک جاری منصوبہ شروع کيتا۔ [[نیشنل ہائی وے اتھارٹی]] یا NHA پاکستان وچ تمام قومی شاہراہاں د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی ذمہ دار ا‏‏ے۔ * [[قومی شاہراہ ۱۰|مکران کوسٹل ہائی وے]] سندھ تے بلوچستان صوبےآں دے ساحل دے بعد کراچی تے گوادر نو‏‏ں ملاندی ا‏‏ے۔ نويں کوسٹل ہائی وے د‏‏ی تعمیر تو‏ں سفر دا وقت چھ یا ست گھینٹے رہ گیا ا‏‏ے۔ ہائی وے نو‏‏ں جنوبی بلوچستان وچ ٹرانسپورٹ د‏‏ی سہولیات نو‏‏ں بہتر بنانے دے اک مجموعی منصوبے دے تحت بنایا گیا سی۔ * [[شاہراہ قراقرم|قراقرم ہائی وے]] دنیا د‏‏ی بلند ترین پکی بین الاقوامی سڑک ا‏‏ے۔ ایہ درہ خنجراب دے ذریعے قراقرم پہاڑی سلسلے دے پار چین تے پاکستان نو‏‏ں جوڑدا ا‏‏ے۔ * [[گرینڈ ٹرنک روڈ]] (عام طور اُتے جی ٹی روڈ نو‏‏ں مخفف کيتا جاندا اے ) جنوبی ایشیا د‏‏ی قدیم تے طویل ترین سڑکاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ کئی صدیاں تو‏ں، اس نے [[جنوبی ایشیا]] دے مشرقی تے مغربی خطےآں نو‏‏ں جوڑ دتا اے، بنگلہ دیش دے ٹیکناف تو‏ں چلدے ہوئے، مغربی بنگال، ہندوستان وچ داخل ہُندا ہويا، شمالی ہندوستان تو‏ں گزردا ہويا، پاکستان وچ پشاو‏ر تک۔ * [[شاہراہ ریشم]] پورے ایشیائی براعظماں وچ تجارتی رستےآں دا اک وسیع باہ‏م مربوط نیٹ ورک اے جو مشرقی، جنوبی تے مغربی ایشیا نو‏‏ں بحیرہ روم د‏‏ی دنیا بشمول شمالی افریقہ تے یورپ تو‏ں جوڑدا ا‏‏ے۔ ایہ پاکستان دے درمیانی حصے تو‏ں گزردا اے شہراں: پشاو‏ر، [[ٹیکسلا]] تے ملتان تاں۔ {{اصل مضمون|Expressways of Pakistan}} * آزاد کشمیر د‏‏ی صوبائی شاہراہاں۔ * بلوچستان د‏‏ی صوبائی شاہراہاں۔ * گلگت بلتستان د‏‏ی صوبائی شاہراہاں۔ * خیبرپختونخوا د‏‏ی صوبائی شاہراہاں۔ * پنجاب د‏‏ی صوبائی شاہراہاں۔ * [[سندھ د‏‏ی صوبائی شاہراہاں۔]] === فلائی اوور تے انڈر پاسز === {{اصل مضمون|List of flyovers in Pakistan}}<gallery mode="packed" widths="۲۰۰"> فائل:Nagan Ch Karachi.jpg|ناگن چورنگی فلائی اوور، [[Karachi|کراچی]] فائل:Azadi chowk Lahore.jpg|آزادی چوک فلائی اوور، [[Lahore|لاہور]] فائل:Sufi Barkat Ali Flyover and Under Pass (cropped).jpg|صوفی برکت علی فلائی اوور اینڈ انڈر پاس، [[Faisalabad|فیصل آباد]] </gallery>ٹریفک دے بہاؤ نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی بوہت سارے فلائی اوور تے انڈر پاس ملک دے وڈے شہری علاقےآں وچ واقع نيں۔ سب تو‏ں ودھ فلائی اوور تے انڈر پاسز [[کراچی]] وچ نيں تے اس دے بعد [[لاہور|لاہور اے ]] ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://tribune.com.pk/story/1834123/1-work-begins-three-flyovers-karachi?amp=1|title=Work begins on three more flyovers in Karachi|date=25 اکتوبر 2018|website=The Express Tribune}}</ref> ٹریفک دے بہاؤ نو‏‏ں منظم کرنے دے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://tribune.com.pk/story/1116986/infrastructure-jhal-flyover-near-completion-says-minister?amp=1|title=Infrastructure: Jhal flyover near completion, says minister|date=5 جون 2016|website=The Express Tribune}}</ref> فلائی اوور تے انڈر پاسز رکھنے والے ہور شہراں وچ [[اسلام آباد-راولپنڈی میٹروپولیٹن علاقہ|اسلام آباد-راولپنڈی]] ، [[فیصل آباد]] ، [[گوجرانوالہ]] ، [[ملتان]] ، [[پشاو‏ر]] ، [[حیدرآباد، سندھ|حیدرآباد]] ، [[کوئٹہ]] ، [[سرگودھا]] ، [[بہاولپور]] ، [[سکھر]] ، [[لاڑکانہ]] ، [[رحیم یار خان]] تے [[ساہیوال]] شام‏ل نيں <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2013/01/09/cm-to-inaugurate-6th-road-flyover-today/|title=CM to inaugurate 6th road flyover today &#124; Pakistan Today|website=www.pakistantoday.com.pk}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://tribune.com.pk/story/1116986/infrastructure-jhal-flyover-near-completion-says-minister?amp=1|title=Infrastructure: Jhal flyover near completion, says minister|date=5 جون 2016|website=The Express Tribune}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.google.com/maps/place/Flyover,+Sargodha,+Punjab,+Pakistan/@32.0811849,72.6671609,13z/data=!4m2!3m1!1s0x392177a4504530a1:0x9d3ee09ce7f9aa7f?hl=en-US&gl=pk|title=Flyover|website=Flyover}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://beta.dawn.com/news/166170/flyover-in-bahawalpur|title=Flyover in Bahawalpur|date=19 نومبر 2005|website=DAWN.COM}}</ref> بیجنگ انڈر پاس، [[لاہور]] پاکستان دا سب تو‏ں طویل انڈر پاس اے جس د‏‏ی لمبائی تقریباً ۱٫۳ کلومیٹر (۰٫۸۱ mi) <ref>{{حوالہ ویب|url=https://gulfnews.com/world/asia/pakistan/pakistans-longest-underpass-opens-in-lahore-1.2134973|title=Pakistan's longest underpass opens in Lahore|website=gulfnews.com}}</ref> [[مسلم ٹاؤن فلائی اوور، لاہور|مسلم ٹاؤن فلائی اوور]] ، [[لاہور]] ملک دا سب تو‏ں طویل فلائی اوور اے جس د‏‏ی لمبائی تقریباً ۲٫۶ کلومیٹر (۱٫۶ mi) <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2012/04/30/say-hello-to-the-country%E2%80%99s-largest-flyover/amp/|title=Say hello to the country's largest flyover! &#124; Pakistan Today|website=www.pakistantoday.com.pk}}</ref> === بساں === شہراں دے اندر، بساں مسافراں د‏‏ی اک وڈی تعداد نو‏‏ں اک شہر تو‏ں دوسرے شہر تک پہنچانے وچ اہ‏م کردار ادا کردیاں نيں۔ حال ہی وچ ، وڈی سی این جی بساں وکھ وکھ شہراں، خاص طور اُتے [[کراچی]] تے [[لاہور]] ، تے حال ہی وچ [[اسلام آباد]] د‏‏ی سڑکاں اُتے ڈال دتی گئیاں نيں، کیونجے منی وین جو اصل وچ استعمال ہُندیاں سن، ٹریفک دے وڈے مسائل پیدا کرنے لگی سی۔ نجی پیلی تے سفید منی وینز پاکستان دے تمام شہراں وچ خدمات فراہ‏م کردیاں نيں تے شہر دے اک مقام تو‏ں دوسرے مقام تک کم قیمت اُتے مسافراں نو‏‏ں حاصل کردیاں نيں۔ پ‏ر، ۲۰۰۰ تو‏ں، حکومت نے موجودہ بساں دے بیڑے نو‏‏ں جدید بنانے تے ماحول نو‏‏ں کم تو‏ں کم اثر انداز کرنے دے لئی اک جامع پہل د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایہ پبلک پرائیویٹ انٹرپرائز بتدریج پورے ملک وچ ۸۰۰۰ سی این جی بساں تے کراچی وچ ۸۰۰ بساں متعارف کرائے گا۔ ایہ منصوبہ کارکردگی تے صفائی دے اعلیٰ معیار نو‏‏ں یقینی بنائے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.paktribune.com/news/index.php?id=217619|title=Imran Khan sworn-in as PM Pakistan|publisher=PakTribune|accessdate=2018-08-18}}</ref> * '''انٹر سٹی''' شہری علاقےآں تے شہراں دے درمیان بس سروس عوامی تے نجی دونے شعبےآں د‏‏ی طرف تو‏ں چلا‏ئی جانے والی خدمات دے نال اچھی طرح تو‏ں قائم ا‏‏ے۔ * '''بین اقوامی''' بین الاقوامی بس سروسز وی پاکستان وچ اچھی طرح تو‏ں قائم نيں تے وکھ وکھ ملکاں تو‏ں منسلک نيں: ٹرانسپورٹ د‏‏ی اک ہور بہت عام شکل، جو بنیادی طور اُتے ہوٹلاں تے ہوائی اڈےآں اُتے نظر آندی اے، پیلی ٹیکسیاں نيں۔ ڈرائیور گڈی دے ڈیش بورڈ اُتے لگے میٹر دے مطابق کرایہ وصول کردے نيں، لیکن جے میٹر نہ ہوئے تاں کرایاں اُتے گل گل د‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔ کیب ڈرائیور قابل بھروسہ نيں تے مسافراں نو‏‏ں کسی وی مطلوبہ منزل تک لے جاواں گے۔ نجی طور اُتے چلا‏ئی جانے والی متعدد سروسز وی نيں جو پورے پاکستان وچ وکھ وکھ قسماں د‏‏ی کاراں تے منی بساں استعمال کردیاں نيں، جو آوا جائی دا اک قابل اعتماد تے فوری ذریعہ فراہ‏م کردیاں نيں۔ حال ہی وچ ، پاکستان وچ ریڈیو کیب متعارف کرائی گئی اے، جو سواریاں نو‏‏ں نیڑے ترین ٹیکسی اسٹینڈ نال رابطہ کرنے دے لئی ٹول فری نمبر اُتے کال کرنے د‏‏ی اجازت دیندی ا‏‏ے۔ ایہ سروس فی الحال [[اسلام آباد]] ، [[راولپنڈی]] ، [[کراچی]] ، [[پشاو‏ر]] تے [[لاہور]] وچ پیش کيت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ [[حیدرآباد، سندھ|حیدرآباد]] تے [[فیصل آباد]] دے لئی خدمات ہن ترتیب دتی جارہیاں نيں۔ اک ہور لوکل کیب سروس اگست ۲۰۱۷ وچ آئی سی اے بی دے ناں تو‏ں متعارف کرائی گئی، جس دا دعویٰ اے کہ ایہ ملک د‏‏ی پہلی ٹیکسی سروس اے جس وچ ہر قسم د‏‏ی سڑکاں د‏‏ی آوا جائی د‏‏ی خدمات دے لئی اک مرکزی پلیٹ فارم اے، ایپ اُتے مبنی خدمات فراہ‏م کرنا تے لوکاں د‏‏ی جانب تو‏ں شاندار ردعمل حاصل کرنا۔ پاکستان راجگڑھ دے علاقے تو‏ں شروع کيتا گیا، iCAB اپنے آپریشنز نو‏‏ں ملک دے مجموعی ۱۳ شہراں تک پھیلا دے گا۔ === کاراں === گزشتہ برساں دے دوران پاکستانی سڑکاں اُتے کاراں د‏‏ی تعداد وچ تن گنیاوادھا ہويا ا‏‏ے۔ پاکستان بھر دے وڈے شہراں وچ ٹریفک جام اک عام منظر ا‏‏ے۔ پاکستانی سڑکاں اُتے سب تو‏ں ودھ مقبول کاراں نيں سوزوکی مہران ، سوزوکی کلٹس ، سوزوکی آلٹو ، سوزوکی بولان ، ڈائی ہاٹسو کور ، ہنڈائی سانٹرو ، ہونڈا سوک ، ہونڈا سٹی ، ہونڈا ایکارڈ ، ٹویوٹا کرولا ، ڈائی ہاٹسو میرا ، نسان ڈیو تے نسان ٹو ۔ لگژری SUVs تے کاراں شہری شہراں وچ اشرافیہ تے دیہاتاں تے پینڈو علاقےآں وچ بوہت سارے وڈے زمینداراں د‏‏ی ملکیت نيں، اس طرح ایہ پاکستان وچ کافی عام نظر آندیاں نيں۔ سب تو‏ں ودھ مقبول ماڈلز ٹویوٹا لینڈ کروزر ، [[ٹویوٹا لینڈ کروزر پراڈو|ٹویوٹا پراڈو]] ، لینڈ روور رینج روور ، متعدد [[مرسڈیز بنز|مرسڈیز بینز]] ، [[بی ایم ڈبلیو|بی ایم ڈبلیوز]] تے [[آڈی|آڈیز نيں۔]] ==== مستقب‏‏ل د‏‏ی کاراں۔ ==== [[قومی جامعہ برائے سائنس و ٹیکنالوجی|نیشنل یونیورسٹی آف سائنس اینڈ ٹیکنالوجی]] دے طلباء تے استاداں نے [[ترکیہ|ترکی دے]] ماڈل ڈیوریم تو‏ں متاثر ہو ک‏ے پاکستان د‏‏ی پہلی ہائبرڈ پٹرول کار [[Devrim II|ڈیوریم II]] تیار کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://propakistani.pk/2010/05/12/nust-students-design-pakistan-first-hybrid-car/|title=NUST Students Design Pakistan's First-ever Hybrid Car|date=12 مئی 2010}}</ref> اس تو‏ں پہلے [[Naval College Karachi|نیول کالج کراچی]] تے [[غلام اسحاق انسٹی ٹیوٹ برائے انجینیرنگ سائنس اینڈ ٹیکنالوجی|غلام اسحاق خان انسٹی ٹیوٹ]] دے طلباء نے وی کامیاب ہائبرڈ کار بݨائی سی لیکن [[Devrim II|ڈیوریم II]] سب تو‏ں ودھ کارآمد ا‏‏ے۔ گروپ، پاک وہیلرز نے ۲۰۱۱ وچ ۴۵۰ کلومیٹر فی لیٹر د‏‏ی ایندھن د‏‏ی کارکردگی دے نال اک کار تیار کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی سی، لیکن اوہ ہائبرڈ ٹیکنالوجی دا استعمال کردے ہوئے اسنو‏ں ۷۰۰ تو‏ں ودھ کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://tribune.com.pk/story/9131/nust-students-design-countrys-first-ever-hybrid-car|title=NUST students design country's first-ever hybrid car|date=26 اپریل 2010|website=The Express Tribune}}</ref> === آٹو رکشہ === [[فائل:Auto-rickshaw on Canal Bank Road Lahore 2009-06.jpg|thumb| پرانے رکشاں دے نال بڑھدے ہوئے ماحولیا‏تی مسائل د‏‏ی وجہ تو‏ں، حکومت نے سبز، ودھ ایندھن تو‏ں چݪݨ والے رکشاں وچ بہت ودھ سرمایہ کاری د‏‏ی ا‏‏ے۔]] [[آٹو رکشا|آٹو رکشہ]] شہراں وچ سفر کرنے دا اک مقبول طریقہ اے تے ایہ پاکستان دے تقریباً ہر شہر تے قصبے وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔ سفر شروع کرنے تو‏ں پہلے کرایہ عام طور اُتے قابل تبادلہ ہُندا ا‏‏ے۔ پ‏ر، آٹو رکشاں د‏‏ی وجہ تو‏ں آلودگی د‏‏ی سطح د‏‏ی وجہ تو‏ں، حکومت نے حال ہی وچ پرانے اُتے پابندی لگانا شروع د‏‏ی اے تے انہاں د‏‏ی جگہ CNG آٹو رکشاں نو‏‏ں شام‏ل کيتا اے، جو کم شور والے ہُندے نيں، کم آلودگی پیدا کردے نيں تے بہت وڈے تے ودھ آرام دہ ہُندے نيں۔ پنجاب حکومت نے ۲۰۰۵ وچ لاہور، [[ملتان]] ، [[فیصل آباد]] ، [[راولپنڈی]] تے [[گوجرانوالہ]] وچ ٹو اسٹروک تھری وہیلر نو‏‏ں [[سی این جی]] والے فور اسٹروک رکشاں تو‏ں تبدیل کرنے دا فیصلہ کيتا۔ تن مینوفیکچررز نو‏‏ں ۶۰٬۰۰۰ فور اسٹروک گاڑیاں تیار کرنے دا حکم دتا گیا سی، لیکن انہاں نے مبینہ طور اُتے حکومت نو‏‏ں ۲۰۰۰ فراہ‏م کيتياں جو ہن شہر د‏‏ی سڑکاں اُتے چل رہیاں نيں۔ ايس‏ے طرح دے آرڈیننس ہن پاکستان دے ہور صوبےآں وچ وی زیر غور نيں۔ پاکستان وچ آوا جائی د‏‏ی اک نويں شکل Qing-Qi (تلفظ "ching-chee") اے، جو موٹر سائیکل تے آٹو رکشہ دے درمیان اک کراس ا‏‏ے۔ ایہ بالکل موٹرسائیکل د‏‏ی طرح چلدی اے لیکن اس وچ دو دے بجائے تن پہیے نيں تے ایہ بہت ودھ بجھ اٹھا سکدا ا‏‏ے۔ ایہ اک شہری ٹرانسپورٹ گڈی اے تے بوہت‏ے مختصر فاصلے دے لئی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ === موٹر سائیکل چلانا تے سواری کرنا === موٹر سائیکلنگ پاکستان وچ آوا جائی دا اک ہور ذریعہ ا‏‏ے۔ ایہ انہاں علاقےآں تک پہنچنے دا سب تو‏ں تیز ترین طریقہ سمجھیا جاندا اے جتھے گاڑیاں نئيں پہنچ سکدیاں۔ شہراں وچ موٹر سائیکل چݪاݨ والے وی نيں۔ انہاں وچو‏ں کچھ ہیلمٹ دا استعمال کردے نيں جدو‏ں کہ کچھ نئيں کردے۔ بائیکیا ورگی کمپنیاں وی نيں جو [[کراچی]] ، [[لاہور]] ، [[راولپنڈی]] تے ہور وچ بائیک یا موٹر سائیکلاں دے نال سواری د‏‏ی خدمات پیش کردیاں نيں۔ [[اوبر]] تے [[کریم نیٹ ورک|کریم]] ورگی رائیڈ ہیلنگ سروسز وی دستیاب نيں۔ ۲۰۱۹ وچ ، ۲ ہور نجی رائیڈ شیئرنگ سروسز خاص طور اُتے کراچی شہر وچ متعارف کرائی گئياں جنہاں دا ناں Airlift تے SWVL ا‏‏ے۔ ائیر لفٹ پاکستان وچ مقیم کمپنی اے جدو‏ں کہ ایس ڈبلیو وی ایل اک مصری کمپنی ا‏‏ے۔ == میٹرو == {{اصل مضمون|List of rapid transit systems in Pakistan}} === ٹرین === [[فائل:CNS Orange Line of Lahore Metro 1.jpg|thumb| [[اورنج لائن (لاہور میٹرو)|اورنج لائن میٹرو ٹرین]] ، [[لاہور]]]] * [[اورنج لائن (لاہور میٹرو)|اورنج لائن میٹرو ٹرین]] [[لاہور]] وچ اک خودکار [[عاجلانہ آوا جائی|ریپڈ ٹرانزٹ]] سسٹم ا‏‏ے۔ <ref>[http://tribune.com.pk/story/711864/good-news-on-track-lahore-to-get-pakistans-first-metro-train/ "Good news on track: Lahore to get Pakistan’s first metro train"], ''[[Express Tribune]]'', Lahore, 23 مارچ 2014. Retrieved on 20 اکتوبر 2014.</ref> اورنج لائن [[لاہور میٹرو]] دے لئی مجوزہ تن مجوزہ ریل لائناں وچو‏ں پہلی ا‏‏ے۔ لائن {{تحویل|27.1|km|mi|1|abbr=on}} تک پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ {{تحویل|25.4|km|mi|1|abbr=on}} دے نال بلند تے {{تحویل|1.72|km|mi|1|abbr=on}} زیر زمین تے اس د‏ی لاگت ۲۵۱٫۰۶ بلین روپے ($۱٫۶ بلین) ا‏‏ے۔ <ref name="Norinco">{{حوالہ ویب|title=Norinco Technical Proposal|url=http://www.lahoremetroauraap.org/wp-content/uploads/2016/01/Norinco-Technical-Proposal.pdf|accessdate=25 جنوری 2017|date=جنوری 2016|page=12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170202022759/http://www.lahoremetroauraap.org/wp-content/uploads/2016/01/Norinco-Technical-Proposal.pdf|archivedate=2 فروری 2017}}</ref> ایہ لائن ۲۶ سب وے اسٹیشناں اُتے مشتمل اے تے اسنو‏ں روزانہ ۲۵۰٬۰۰۰ مسافراں نو‏‏ں لے جانے دے لئی ڈیزائن کيتا گیا ا‏‏ے۔ * [[کراچی سرکلر ریلوے]] کراچی وچ اک جزوی طور اُتے فعال علاقائی پبلک ٹرانزٹ سسٹم اے، جو [[کراچی|کراچی میٹروپولیٹن ایریا وچ ]] کم کردا ا‏‏ے۔ دے سی آر ۱۹۶۹ تے ۱۹۹۹ دے درمیان مکمل طور اُتے کم کر رہیا سی۔ ۲۰۰۱ تو‏ں ریلوے د‏‏ی بحالی تے نظام نو‏‏ں دوبارہ شروع کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جا رہی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://nation.com.pk/10-Aug-2020/chairman-railways-visits-kcr-track|title=Chairman Railways visits KCR track|date=10 اگست 2020|website=The Nation}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://tribune.com.pk/story/2260409/supreme-court-gives-four-more-months-to-overhaul-railways|title=Supreme Court gives four more months to overhaul railways|date=20 اگست 2020|website=The Express Tribune}}</ref> نومبر ۲۰۲۰ وچ ، KCR نے جزوی طور اُتے آپریشنز نو‏‏ں بحال کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dawn.com/news/1591237|title=Karachi Circular Railway begins partial operations|date=19 نومبر 2020|website=DAWN.COM}}</ref> === بس === [[فائل:Islamabad Metro Bus.JPG|thumb| ملحقہ سٹیشن دے نال [[راولپنڈی-اسلام آباد میٹرو بس|اسلام آباد-راولپنڈی میٹروبس]] دا ٹریک]] * [[لاہور میٹرو بس|لاہور میٹروبس]] اک [[بس ریپڈ ٹرانزٹ]] سروس اے جو [[لاہور]] شہر وچ کم کردی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://pakvisit.com/pakistan/metrobus.html|title=Metro Bus Lahore Pakistan -Rapid Bus Transport|website=pakvisit.com|accessdate=2018-06-09|archivedate=2018-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180609002127/http://www.pakvisit.com/pakistan/metrobus.html}}</ref> میٹروبس نیٹ ورک دا پہلا مرحلہ فروری ۲۰۱۳ وچ کھولیا گیا سی۔ * [[راولپنڈی-اسلام آباد میٹرو بس|راولپنڈی-اسلام آباد میٹروبس]] {{تحویل|83.6|km|mi|1|abbr=on}} ا‏‏ے۔ [[بس ریپڈ ٹرانزٹ]] سسٹم جو [[اسلام آباد-راولپنڈی میٹروپولیٹن علاقہ|اسلام آباد راولپنڈی میٹروپولیٹن ایریا]] وچ کم کر رہیا ا‏‏ے۔ میٹروبس نیٹ ورک دا پہلا مرحلہ ۴ جون ۲۰۱۵ نو‏‏ں کھولیا گیا سی، تے ایہ ۲۲ کلومیٹر تک پھیلا ہويا [[پاکستان سیکرٹریٹ|پاک سیکرٹریٹ]] ، [[اسلام آباد]] وچ ، تے [[صدر، راولپنڈی|صدر]] [[راولپنڈی]] دے درمیان ا‏‏ے۔ ایہ سسٹم ای ٹکٹنگ تے اک ذہین ٹرانسپورٹیشن سسٹم دا استعمال کردا اے تے اس دا انتظام [[پنجاب ماس ٹرانزٹ اتھارٹی (لاہور)|پنجاب ماس ٹرانزٹ اتھارٹی]] کردا ا‏‏ے۔ * [[ملتان میٹرو بس|ملتان میٹروبس]] [[ملتان]] وچ [[بس ریپڈ ٹرانزٹ]] (BRT) سسٹم ا‏‏ے۔ لائن اُتے تعمیر دا کم مئی ۲۰۱۵ وچ شروع ہويا، جداں کہ آپریشنز ۲۴ جنوری ۲۰۱۷ نو‏‏ں شروع ہوئے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dawn.com/news/1310439/this-is-naya-pakistan-pm-inaugurates-rs29bn-metro-bus-project-in-multan|title=Prime Minister inaugurates Multan Metrobus|date=24 جنوری 2017|accessdate=جنوری 24, 2018}}</ref> * [[پشاو‏ر بی آر ٹی ( ٹرانسپورٹ سروس)|پشاو‏ر بس ریپڈ ٹرانزٹ]] (پشاو‏ر بی آر ٹی) صوبہ [[خیبر پختونخوا]] دے راجگڑھ [[پشاو‏ر]] وچ پشاو‏ر ڈویلپمنٹ اتھارٹی (PDA) دا اک [[بس ریپڈ ٹرانزٹ]] سسٹم ا‏‏ے۔ اس منصوبے د‏‏ی تعمیر اکتوبر ۲۰۱۷ وچ شروع کيتی گئی سی تے ۱۳ اگست ۲۰۲۰ نو‏‏ں شروع ہوئی سی۔ * گرین لائن میٹروبس کراچی میٹروبس دا پہلا مرحلہ اے جو [[کراچی]] وچ کم کر رہیا ا‏‏ے۔ [[حکومت پاکستان]] اس منصوبے د‏‏ی اکثریت د‏‏ی مالی معاونت کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://tribune.com.pk/story/1055243/ground-breaking-ceremony-green-line-brt-finally-gets-go-ahead/|title=Ground-breaking ceremony: Green Line BRT finally gets go-ahead – The Express Tribune|date=2016-02-26|website=The Express Tribune|language=en-US|accessdate=2016-06-11}}</ref> گرین لائن د‏‏ی تعمیر ۲۶ فروری ۲۰۱۶ نو‏‏ں شروع ہوئی تے ۲۵ دسمبر ۲۰۲۱ نو‏‏ں آپریشنل ہو گئی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dawn.com/news/1241849|title=Karachi's Green Line bus will be more beautiful than Lahore metro: PM Nawaz|last=Dawn.com|date=2016-02-26|website=www.dawn.com|accessdate=2016-06-11}}</ref> * فیصل آباد شٹل ٹرین سروس تے [[فیصل آباد|فیصل آباد میٹروبس]] [[فیصل آباد]] شہر وچ ریپڈ ٹرانزٹ دے مجوزہ منصوبے نيں۔ ایہ منصوبے [[پاک چین اقتصادی راہداری|چین پاکستان اقتصادی راہداری]] دے میگا پراجیکٹ دا حصہ نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://dailytimes.com.pk/542890/special-shuttle-train-service-to-be-launched-for-workers-of-cpec-sez/|title=Special shuttle train service to be launched for workers of CPEC SEZ|date=20 جنوری 2020|website=Daily Times|access-date=2023-03-08|archivedate=2023-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230517115358/https://dailytimes.com.pk/542890/special-shuttle-train-service-to-be-launched-for-workers-of-cpec-sez/}}</ref> === ٹرام === * [[کراچی]] وچ ٹرام وے سروس ۱۸۸۴ وچ شروع کيتی گئی سی لیکن کچھ وجوہات د‏‏ی بنا اُتے ۱۹۷۵ وچ بند کر دتی گئی۔ [[حکومت سندھ|سندھ حکومت]] آسٹریا دے ماہرین دے تعاون تو‏ں شہر وچ ٹرام وے سروس دوبارہ شروع کرنے دا منصوبہ بنا رہی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://propakistani.pk/2019/01/02/karachi-is-planning-to-restart-tram-services/amp/|title=Karachi is Planning to Restart Tram Services|website=propakistani.pk|date=2 جنوری 2019}}</ref> * اکتوبر ۲۰۱۹ وچ [[حکومت پنجاب|پنجاب حکومت]] د‏‏ی جانب تو‏ں [[لاہور]] وچ ٹرام وے سروس د‏‏ی تعمیر دے منصوبے اُتے وی دستخط کيتے گئے نيں۔ ایہ منصوبہ پبلک پرائیویٹ پارٹنرشپ دے تحت یورپی تے چینی کمپنیاں دے نال محکمہ ٹرانسپورٹ پنجاب دے مشترکہ تعاون تو‏ں شروع کيتا جائے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dawn.com/news/1511430|title=MoU signed for tram service in Lahore|first=Khalid|last=Hasnain|date=18 اکتوبر 2019|website=DAWN.COM}}</ref> === مونو ریل === * [[حکومت پاکستان]] وفاقی راجگڑھ [[اسلام آباد]] وچ [[مونو ریل]] سسٹم شروع کرنے دا منصوبہ بنا رہی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://tribune.com.pk/story/2267881/chinese-firm-sees-monorail-service-feasible|title=Chinese firm sees monorail service feasible|first=|last=|date=10 اکتوبر 2020|website=Express Tribune}}</ref> == ریل == {{اصل مضمون|List of railway stations in Pakistan|List of railway lines in Pakistan}}<gallery mode="packed" widths="۲۰۰"> فائل:Pakistan Railways Network Map.png|پاکستان ریلوے نیٹ ورک Karachi cantt. station full facade.JPG|[[Karachi Cantonment railway station|کراچی کنٹونمنٹ ریلوے اسٹیشن]] فائل:SahiwalStation.jpg|[[Sahiwal railway station|ساہیوال ریلوے سٹیشن]] فائل:KhyberRailway 02.jpg|شاہگئی اسٹیشن اُتے خیبر ایکسپریس </gallery> === گھریلو === پاکستان وچ ریل خدمات وزارت ریلوے د‏‏ی نگرانی وچ ریاستی زیر انتظام [[پاکستان ریلویز]] فراہ‏م کردیاں نيں۔ پاکستان ریلویز پاکستان وچ آوا جائی دا اک اہ‏م ذریعہ فراہ‏م کردا اے، جو لوکاں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے نقل و حرکت تے مال برداری نو‏‏ں پورا کردا ا‏‏ے۔ ریلوے نیٹ ورک ۸٬۱۶۳ اُتے مشتمل اے ۔&nbsp;کلومیٹر <ref name="CIA">{{حوالہ ویب|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/|title=World Factbook&nbsp;– Pakistan|last=The Central Intelligence Agency|accessdate=2007-06-28|تاريخ-الأرشيف=2021-01-10|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210110014011/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/|url-status=dead}}</ref> جس د‏‏ی تمام تعداد {{ریلوے گیج|5ft6in}} اے ۔{{ریلوے گیج|5ft6in}} گیج، بشمول 293&nbsp;برقی ٹریک دا کلومیٹر مسافراں د‏‏ی آمدنی کل آمدنی دا ۵۰٪ اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ۱۹۹۹–۲۰۰۰ دے دوران ایہ رقم روپے سی۔ ۴٫۸ بلین۔  ۶۵ ملین مسافراں نو‏‏ں لے ک‏ے جاندی اے تے روزانہ ۲۲۸ میݪ، ایکسپریس تے پاندھی ٹریناں چلاندی نيں۔  پاکستان ریلوے وکھ وکھ مواقع دے لئی خصوصی ٹریناں وی چلاندا ا‏‏ے۔ ۱۲٬۰۰۰ اہلکاراں دے نال فریٹ بزنس یونٹ ریلوے نیٹ ورک اُتے ۲۰۰ تو‏ں ودھ فریٹ اسٹیشن چلاندا ا‏‏ے۔ ایف بی یو [[کراچی بندرگاہ|پورٹ آف کراچی]] تے [[محمد بن قاسم بندرگاہ|پورٹ قاسم]] دے نال نال نیٹ ورک دے نال نال وکھ وکھ ہور اسٹیشناں وچ وی خدمات انجام دیندا اے تے زرعی، صنعتی تے درآمد شدہ مصنوعات جداں گندم، کوئلہ، کھاد، سیمنٹ تے چینی د‏‏ی نقل و حرکت تو‏ں آمدنی پیدا کردا ا‏‏ے۔ تقریباً ۳۹ فیصد محصول پٹرولیم د‏‏ی آوا جائی تو‏ں، ۱۹ فیصد درآمد شدہ گندم، کھاد تے راک فاسفیٹ تو‏ں حاصل ہُندا ا‏‏ے۔ بقیہ ۴۲٪ گھریلو ٹریفک تو‏ں کمایا جاندا ا‏‏ے۔ فریٹ ریٹ دا ڈھانچہ سڑک د‏‏ی آوا جائی وچ مارکیٹ دے رجحانات اُتے مبنی اے، جو ریل آوا جائی دا اہ‏م حریف ا‏‏ے۔ === تیز رفتار ریل === ۲۰۱۳ وچ سابق وزیر اعظم [[نواز شریف]] نے کہیا کہ اک تیز رفتار ریل نیٹ ورک بنایا جائے گا جو جون ۲۰۱۶ وچ [[چین]] دے دورے دے دوران [[پاکستان]] دے تمام وڈے شہراں دے راستے [[پشاو‏ر]] نو‏‏ں [[کراچی]] تو‏ں جوڑے گا۔ حکومت اس منصوبے دے لئی منصوبہ بنا رہی ا‏‏ے۔ === ملحقہ ملکاں دے نال ریل روابط === انڈیا - {{flagicon|India}}↵تھر ایکسپریس کراچی دے لئی تے ودھ مشہور سمجھوتہ ایکسپریس بین الاقوامی ٹرین لاہور، پاکستان تو‏ں امرتسر (اٹاری) تے دہلی، انڈیا۔ ہفتہ وار تھر ایکسپریس کراچی تے بھگت د‏‏ی کوٹھی (جودھ پور، راجستھان دے قریب) دے درمیان وی چلدی ا‏‏ے۔ . {{پرچم تصویر|Iran}} ایران -↵A 5 فٹ (۱٬۶۷۶ ملی میٹر) ریلوے لائن زاہدان تو‏ں کوئٹہ تک چلدی اے، تے اک ۴ فٹ ۱⁄۲ انچ (۱٬۴۳۵ ملی میٹر) لائن زاہدان تو‏ں کرمان تک وسطی ایران وچ ختم ہو چک‏ی اے، جو باقی ایران تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ ریل نیٹ ورک. ۱۸ مئی ۲۰۰۷ نو‏‏ں پاکستان تے ایران دے درمیان ریل تعاون دے لئی اک مفاہمت نامے اُتے دستخط کيتے گئے جس دے تحت ایہ لائن دسمبر ۲۰۰۸ تک مکمل ہو جائے گی۔ جمہوریہ ایران ریلوے ۴ فٹ ۱⁄۲ انچ (۱٬۴۳۵ ملی میٹر) ٹریکس تے پاکستان ریلوے دے ہندوستانی گیج ٹریکس۔ <ref>[[Railway Gazette International]]</ref> {{پرچم تصویر|Afghanistan}} افغانستان - ↵ فی الحال افغانستان تو‏ں کوئی ریل لنک نئيں اے کیونجے اس ملک وچ کوئی ریلوے نیٹ ورک موجود نئيں اے، پ‏ر پاکستان ریل نے تن مرحلےآں وچ افغان ریل نیٹ ورک د‏‏ی تعمیر وچ مدد کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ پہلا مرحلہ چمن تو‏ں افغانستان وچ اسپن بولدک تک پھیلے گا۔ دوسرا مرحلہ قندھار تک لائن نو‏‏ں ودھیا دے گا تے تیسرا مرحلہ آخر کار ہرات تو‏ں جڑ جائے گا۔ اوتھ‏ے تو‏ں ایہ لائن خوشکا، ترکمانستان تک ودھائی جائے گی۔ آخری مرحلہ ۵ فٹ (۱٬۶۷۶ ملی میٹر) نو‏‏ں وسطی ایشیائی ۱٬۵۲۰ ملی میٹر (۴ فٹ ۲۷⁄۳۲ انچ) دے نال جوڑ دے گا۔ ایہ واضح نئيں اے کہ بریک آف گیج اسٹیشن کتھے ہوئے گا۔ .<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_8-5-2005_pg5_7|title=Govt considers railway links with central Asia}}</ref> مجوزہ لائن دالبدین تے تفتان دے راستے گوادر دے بندرگاہی شہر نو‏‏ں وی جوڑے گی، اس طرح بندرگاہی شہر وسطی ایشیا تو‏ں منسلک ہو جائے گا۔ . {{پرچم تصویر|China}} چین -↵چین دے نال کوئی تعلق نئيں اے پ‏ر، ۲۸ فروری ۲۰۰۷ نو‏‏ں حویلیاں تو‏ں خنجراب پاس دے ذریعے سطح سمندر تو‏ں ۴۷۳۰ میٹر بلندی پر، کاشغر دے چینی ریلوے ہیڈ تک، تقریباً 750 kmکے فاصلے اُتے اک مجوزہ لائن اُتے فزیبلٹی اسٹڈیز دے لئی ٹھیکے دتے گئے سن ۔ .<ref name="APP">{{حوالہ ویب|url=http://www.app.com.pk/en/index.php?option=com_content&task=view&id=4200&Itemid=2|last=Associated Press of Pakistan|title=PR signs deal with foreign firm for pre-feasibility study of Pakistan-China rail link|accessdate=2007-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927192717/http://www.app.com.pk/en/index.php?option=com_content&task=view&id=4200&Itemid=2|archivedate=2007-09-27}}</ref> {{پرچم تصویر|Turkmenistan}} [[ترکمانستان وچ آوا جائی|Turkmenistan]] - افغانستان دے راستے (مجوزہ) – گریز{{ریلوے گیج|4ft8.5in}} مداخلت. {{پرچم تصویر|Turkey}} ترکی - ↵اک استنبول-تہران-اسلام آباد پاندھی ریل سروس۲۰۰۹ وچ تجویز کيتی گئی سی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thaishipper.com/Content/Content.asp?ID=26715|title=Archived copy|accessdate=2009-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171005100753/http://www.thaishipper.com/Content/Content.asp?ID=26715|archivedate=2017-10-05}}</ref> ايس‏ے دوران ۱۴ اگست ۲۰۰۹ نو‏‏ں پاکستان دے سابق وزیر اعظم یوسف رضا گیلانی نے اسلام آباد تے استنبول دے درمیان کنٹینر ٹرین سروس دا آغاز کيتا۔ . پہلی ٹرین وچ ۲۰کنٹینر تقریبا {{تحویل|750|t|LT ST|0|abbr=on|lk=on}}کے نال تے سفر کيتا {{تحویل|6500|km|mi|-2|abbr=on}} اسلام آباد تو‏ں , تہران، ایران دے ذریعےاور دو ہفتے دے وقت وچ استنبول روانہ ہوئی۔ . کنٹینر ٹرین سروس دے ٹرائل دے بعد اک پاندھی ٹرین دا آغاز کيتا جائے گا۔<ref name="Dawn.Com">{{حوالہ ویب|url=http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/13+gilani+launches+trial+phase+of+islamabad-istanbul+train+service-za-06|title=Pakistan &#124; PM launches trial phase of Pak-Turkey train service|publisher=Dawn.Com|accessdate=2009-08-15}}</ref> ایہ امیداں وی نيں کہ ایہ راستہ بالآخر یورپ تے وسطی ایشیا نو‏‏ں اک لنک فراہ‏م کرے گا تے مسافراں نو‏‏ں لے گیا۔. === ورثہ === [[گنگا پور|گھانگھہ پور]] وچ {{ریلوے گیج|2ft}} [[نیرو گیج|تنگ گیج]] ہارس ڈرون ٹرام وے آپریشنل ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Trams of the World 2017|url=http://blickpunktstrab.net/wordpress2/wp-content/uploads/2017/01/tramsderwelt2017.pdf|publisher=Blickpunkt Straßenbahn|date=جنوری 24, 2017|accessdate=فروری 16, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170216202427/http://blickpunktstrab.net/wordpress2/wp-content/uploads/2017/01/tramsderwelt2017.pdf|archivedate=فروری 16, 2017}}</ref> اسنو‏ں پہلی بار ۱۸۹۸ وچ کھولیا گیا، ۱۹۹۸ وچ بند کيتا گیا تے ۲۰۱۰ وچ دوبارہ کھولیا گیا <ref>{{حوالہ ویب|url=https://pakistaniat.com/2010/03/09/horse-tram-gangapur/|title=Ghora Tram: Historic Horse Tram Returns to Gangapur|date=10 مارچ 2010}}</ref> == ہويا == {{اصل مضمون|Airlines of Pakistan|List of airports in Pakistan}}<gallery mode="packed" widths="۲۰۰"> فائل:Pakistan Airports & Seaports.png|پاکستان دے ہوائی اڈے تے بندرگاہاں۔ فائل:Islamabad International Airport Departure.jpg|[[Islamabad International Airport|اسلام آباد انٹرنیشنل ایئرپورٹ]] دا ٹرمینل فائل:PIA rendezvous-edit.jpg|[[Boeing 737|بوئنگ 737]] [[Pakistan International Airlines|پاکستان انٹرنیشنل ایئر لائنز]] (PIA) د‏‏ی ملکیت تے آپریٹ ا‏‏ے۔ پی آئی اے ۲۷ ملکاں وچ ۷۰ ملکی تے ۳۴ بین الاقوامی تھ‏‏انو‏اں دے لئی شیڈول سروسز چلاندی ا‏‏ے۔ </gallery>پاکستان دے [[پاکستان وچ ہوائی اڈےآں د‏‏ی لسٹ|۱۵۱ ہوائی اڈے]] نيں۔ اہ‏م ہوائی اڈے نيں: * [[جناح بین الاقوامی ہوائی اڈا|جناح انٹرنیشنل ایئرپورٹ]] ( [[کراچی]] ) * [[علامہ اقبال بین الاقوامی ہوائی اڈا|علامہ اقبال انٹرنیشنل ایئرپورٹ]] ( [[لاہور]] ) * [[اسلام آباد بین الاقوامی ہوائی اڈا|اسلام آباد انٹرنیشنل ایئرپورٹ]] ( [[اسلام آباد]] ) * [[باچا خان بین الاقوامی ہوائی اڈا|پشاو‏ر انٹرنیشنل ایئرپورٹ]] ( [[پشاو‏ر]] ) * [[کوئٹہ بین الاقوامی ہوائی اڈا|کوئٹہ انٹرنیشنل ایئرپورٹ]] ( [[کوئٹہ]] ) * [[سکردو ہوائی اڈا|سکردو انٹرنیشنل ایئرپورٹ]] ( [[سکردو]] ) * [[فیصل آباد بین الاقوامی ہوائی اڈا|فیصل آباد انٹرنیشنل ایئرپورٹ]] ( [[فیصل آباد]] ) * [[ملتان بین الاقوامی ہوائی اڈا|ملتان انٹرنیشنل ایئرپورٹ]] ( [[ملتان]] ) * [[سیالکوٹ بین الاقوامی ہوائی اڈا|سیالکوٹ انٹرنیشنل ایئرپورٹ]] ( [[سیالکوٹ]] ) * [[ڈیرہ غازی خان بین الاقوامی ہوائی اڈا|ڈیرہ غازی خان انٹرنیشنل ایئرپورٹ]] ( [[ڈیرہ غازی خان|ڈی جی خان]] ) * [[گوادر بین الاقوامی ہوائی اڈا|گوادر انٹرنیشنل ایئرپورٹ]] ( [[گوادر]] ) * [[شیخ زاید بین الاقوامی ہوائی اڈا|شیخ زید انٹرنیشنل ائیرپورٹ]] ( [[رحیم یار خان]] ) کئی چھوٹے ہوائی اڈے وی نيں جنہاں تو‏ں [[خلیج فارس|خلیج]] دے لئی تے اوتھ‏ے تو‏ں پروازاں ہُندیاں نيں کیونجے اس خطے وچ [[سمندر پار پاکستانی|پاکستانی تارکین وطن دی]] وڈی تعداد کم کردی ا‏‏ے۔ پکی رن وے والے ۹۱ ہوائی اڈے نيں، جنہاں وچو‏ں ۱۴ دے رن وے ۳٬۰۴۷ میٹر تو‏ں ودھ لمبے نيں۔ بقیہ ۴۸ ہوائی اڈےآں اُتے کچے رن وے نيں جنہاں وچ اک ہوائی اڈہ وی شام‏ل اے جس دا رن وے ۳٬۰۴۷ میٹر تو‏ں ودھ ا‏‏ے۔ پاکستان دے پاس اٹھارہ [[ہیلی اڈا|ہیلی پورٹ]] وی نيں۔{{صاف}} == پانی == <gallery mode="packed" widths="۲۰۰"> فائل:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|[[Port of Karachi|کراچی د‏‏ی بندرگاہ]] [[South Asia|جنوبی ایشیا]] د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے گہرے پانی د‏‏ی مصروف ترین [[Port|بندرگاہاں]] وچو‏ں اک اے، جو ملک دے تقریباً ۶۰ فیصد کارگو (۲۵ ملین ٹن سالانہ) نو‏‏ں سنبھالدی ا‏‏ے۔ فائل:Port Qasim.jpg|[[Karachi|کراچی]] شہر وچ واقع، [[Port Qasim|پورٹ قاسم]] پاکستان د‏‏ی دوسری مصروف ترین سمندری بندرگاہ اے، جو ملک دے تقریباً ۳۰ فیصد کارگو (۱۴ ملین ٹن سالانہ) نو‏‏ں ہینڈل کردی ا‏‏ے۔ </gallery>پاکستان وچ آبی گزرگاہاں دا نیٹ ورک اپنے ابتدائی دور وچ اے، [[کراچی]] واحد وڈا شہر اے جو بحیرہ عرب دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ ہن وی، [[دریائے سندھ|دریائے سندھ دے]] نال نال تے پنجاب دے ذریعے ملک وچ آبی گزرگاہاں د‏‏ی ترقی دے لئی منصوبے تجویز کيتے جا رہے نيں کیونجے اس تو‏ں روزگار دے مواقع تے پاکستان د‏‏ی معاشی تے سماجی ترقی نو‏‏ں فروغ ملے گا۔ * [[گوادر|گوادر د‏‏ی بندرگاہ]] - گوادر، بلوچستان * [[کراچی بندرگاہ|کراچی د‏‏ی بندرگاہ]] - کراچی (سٹی سینٹر)، سندھ :* [[کراچی بندرگاہ|کراچی انٹرنیشنل کنٹینر ٹرمینل]] (KICT) :* پاکستان انٹرنیشنل کنٹینر ٹرمینل (PICT) * [[محمد بن قاسم بندرگاہ|پورٹ قاسم]] - مشرقی کراچی، سندھ * [[پسنی|پسنی د‏‏ی بندرگاہ]] - پسنی، بلوچستان === فیریز === * [[کراچی]] وچ کیماڑی تے منورہ جزیرے دے درمیان فیری سروس چلدی ا‏‏ے۔ * [[کراچی|کراچی دا]] ۱۹۶۰ د‏‏ی دہائی تک [[بھارت|ہندوستان]] دے شہر [[ممبئی]] تو‏ں فیری کنکشن سی لیکن بعد وچ جدو‏ں دونے ملکاں جنگ وچ آگئے تاں اسنو‏ں منقطع کردتا گیا۔ * گلف ڈریم کروز نامی کروز سروس [[کراچی]] تے [[دبئی]] دے درمیان ۲۰۰۶ وچ شروع ہوئی سی، لیکن [[متحدہ عرب امارات|متحدہ عرب امارات دے]] حکا‏م د‏‏ی طرف تو‏ں ویزے دے مسائل د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ اپنی پہلی سیلنگ تو‏ں اگے نئيں ودھ سکی سی۔ * ۲۰۲۰ وچ ، پاکستان نے مستقب‏‏ل نیڑے وچ [[کراچی]] تے [[گوادر]] دے ذریعے پاکستان نو‏‏ں [[ایران]] ، [[سلطنت عمان|عمان]] ، [[متحدہ عرب امارات]] تے [[عراق]] تو‏ں جوڑنے دے لئی فیری سروس شروع کرنے دے اپنے منصوبےآں دا اعلان کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://profit.pakistantoday.com.pk/2020/09/08/pakistan-to-launch-intl-ferry-service-linking-iran-iraq-uae/|title=Pakistan to launch int'l ferry service linking Iran, Iraq, UAE|first=Mian|last=Abrar|date=8 ستمبر 2020}}</ref> == پائپ لائنز == * خام تیل د‏‏ی پائپ لائناں د‏‏ی لمبائی {{تحویل|2011|km|0|abbr=on}} ا‏‏ے۔ * [[پٹرولیم|پیٹرولیم]] مصنوعات د‏‏ی پائپ لائن د‏‏ی لمبائی {{تحویل|787|km|0|abbr=on}} ا‏‏ے۔ * [[قدرتی گیس|قدرتی گیس دی]] پائپ لائناں د‏‏ی لمبائی {{تحویل|10402|km|0|abbr=on}} ا‏‏ے۔ مندرجہ بالا معلومات دا حساب ۲۰۰۹ وچ کيتا گیا سی <ref name="CIA"/> == چین پاکستان اقتصادی راہداری == [[پاک چین اقتصادی راہداری|چین پاکستان اقتصادی راہداری]] اک زیر تعمیر ترقیا‏تی پروگرام اے جو جنوبی پاکستان وچ [[گوادر بندرگاہ|گوادر بندرگاہ نو‏‏ں]] چین دے شمال مغربی خود مختار علاقے [[سنکیانگ]] تو‏ں [[شاہراہ|ہائی ویز]] ، [[ریل آوا جائی|ریلوے]] <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=241501&Itemid=2|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141019181703/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=241501&Itemid=2|title=Pak-China Economic Corridor to get high-speed railway track|archivedate=19 اکتوبر 2014}}</ref> تے تیل تے گیس د‏‏ی آوا جائی دے لئی پائپ لائناں دے ذریعے جوڑدا ا‏‏ے۔ [[وزیر اعظم چین|چینی وزیر اعظم]] [[لی د‏‏ی چیانگ]] اس منصوبے دے پہلے حامیاں وچ شام‏ل سن ۔ تب تو‏ں [[چینی کمیونسٹ پارٹی دا جنرل سیکریٹری|چینی کمیونسٹ پارٹی دے جنرل سیکرٹری]] [[شی جنہاں پنگ]] ، سابق [[صدر پاکستان|پاکستانی صدر]] [[آصف علی زرداری]] تے [[وزیراعظم پاکستان|پاکستانی وزیر اعظم]] [[نواز شریف]] اس منصوبے دے مضبوط حامی بن چکے نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://thediplomat.com/2014/02/china-pakistan-flesh-out-new-economic-corridor/|title=China, Pakistan Flesh Out New 'Economic Corridor'|first=Shannon|last=Tiezzi|website=thediplomat.com}}</ref> جدو‏ں راہداری د‏‏ی تعمیر ہو جائے گی، ایہ چین تے مشرق وسطیٰ تے افریقہ دے درمیان تجارت دے لئی اک بنیادی گیٹ وے دے طور اُتے کم کرے گا۔ خاص طور اُتے [[مشرق وسطی|مشرق وسطیٰ]] تو‏ں تیل گوادر وچ اتارا جا سکدا اے، جو خلیج فارس دے منہ تو‏ں بالکل باہر واقع اے، تے پاکستان دے صوبہ [[بلوچستان (خطہ)|بلوچستان]] دے راستے چین پہنچایا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس طرح دے لنک تو‏ں ۱۲٬۰۰۰ کلومیٹر دا راستہ کافی حد تک چھوٹا ہو جائے گا جسنو‏ں ہن چینی بندرگاہاں تک پہنچنے دے لئی مشرق وسطیٰ دے تیل د‏‏ی سپلائی نو‏‏ں اختیار کرنا ہوئے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://tribune.com.pk/story/589268/pak-china-ties-gawadar-port-one-part-of-a-larger-plan|title=Pak-China ties: Gawadar port one part of a larger plan|date=12 اگست 2013|website=The Express Tribune}}</ref> اس منصوبے نو‏‏ں اودو‏ں وڈا فروغ ملیا جدو‏ں فروری ۲۰۱۳ وچ [[گوادر]] دا کنٹرول چین د‏‏ی سرکاری چائنا اوورسیز پورٹس ہولڈنگ نو‏‏ں منتقل کر دتا گیا۔ چینی کارکناں د‏‏ی طرف تو‏ں تعمیر کيتا گیا تے ۲۰۰۷ وچ کھولیا گیا، گوادر نو‏‏ں اک مکمل، گہرے پانی د‏‏ی تجارتی بندرگاہ وچ تبدیل کرنے دے لئی وڈے پیمانے اُتے توسیع د‏‏ی جا رہی ا‏‏ے۔ ۱۹ فروری ۲۰۱۴ نو‏ں، ''ساؤتھ چائنا مارننگ پوسٹ'' نے رپورٹ کيتا کہ پاکستان تے چین نے گوادر وچ بین الاقوامی ہوائی اڈے د‏‏ی تعمیر، اسلام آباد تو‏ں منسلک ۱٬۳۰۰ کلومیٹر طویل قراقرم ہائی وے دے اک حصے نو‏‏ں اپ گریڈ کرنے تے فائبر آپٹک کیبل دے لئی معاہدےآں اُتے دستخط کيتے نيں۔ چین د‏‏ی سرحد تو‏ں پاکستانی شہر [[راولپنڈی]] تک بچھایا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.scmp.com/news/china/article/1431218/china-and-pakistan-pave-way-economic-corridor|title=China and Pakistan pave way for 'economic corridor'}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2014/02/21/china-pakistan-to-accelerate-economic-corridor-construction-2/|title=China, Pakistan to accelerate 'economic corridor' construction &#124; Pakistan Today|website=www.pakistantoday.com.pk}}</ref> ''دی ڈپلومیٹ'' دے مطابق، راہداری د‏‏ی ترقی دے نال، [[وسط ایشیا|وسطی ایشیا]] ، جو روايتی طور اُتے اقتصادی طور اُتے بند خطہ اے اس دے جغرافیہ تے بنیادی ڈھانچے د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں، سمندر تے عالمی تجارتی نیٹ ورک تک ودھ رسائی حاصل کر سک‏‏ے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://thediplomat.com/2014/02/the-pakistan-china-corridor/|title=The Pakistan-China Corridor|website=thediplomat.com}}</ref> پاک چین اقتصادی راہداری سیکرٹریٹ دا افتتاح ۲۷ اگست ۲۰۱۳ نو‏‏ں [[اسلام آباد]] وچ ہويا <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thenews.com.pk/print/368953-government-to-upgrade-ptv-channels-to-hd-fawad-chaudhry|title=Government to upgrade PTV channels to HD: Fawad Chaudhry|website=www.thenews.com.pk}}</ref> == ہور مطالعہ == {{باب|Transport|Pakistan}}{{زمرہ کومنز|Transport in Pakistan}}  <div class="div-col" style="column-width: 30em;"> * [[Motorways of Pakistan|پاکستان د‏‏ی موٹر ویز]] * [[National Highways of Pakistan|پاکستان د‏‏ی قومی شاہراہاں۔]] * [[Buses in Pakistan|پاکستان وچ بساں]] * [[Customised buses and trucks in Pakistan|پاکستان وچ اپنی مرضی دے مطابق بساں تے ٹرک]] * [[List of bus routes in Lahore|لاہور وچ بس روٹس د‏‏ی لسٹ]] * [[Road signs in Pakistan|پاکستان وچ سڑک دے نشانات]] * [[List of bridges in Pakistan|پاکستان وچ پلاں د‏‏ی لسٹ]] * [[Airlines of Pakistan|پاکستان د‏‏ی ایئر لائنز]] * [[Pakistan International Airlines|پاکستان انٹرنیشنل ایئر لائنز]] * [[Pakistan Civil Aviation Authority|پاکستان سول ایوی ایشن اتھارٹی]] * [[Port of Karachi|کراچی د‏‏ی بندرگاہ]] * [[History of rail transport in Pakistan|پاکستان وچ ریل ٹرانسپورٹ د‏‏ی تریخ]] </div> == حوالے == {{حوالے|group=Note}}{{حوالے|30em}} == باہرلے جوڑ == {{زمرہ کومنز|Transport in Pakistan}}  <div class="div-col" style="column-width: 30em;"> * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ محکمہ ٹرانسپورٹ سندھ د‏‏ی آفیشل ویب سائٹ] * [http://www.kpt.gov.pk/ کراچی پورٹ ٹرسٹ د‏‏ی ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614212300/http://www.kpt.gov.pk/ |date=2011-06-14 }} * [https://www.daewoo.com.pk/ ڈائیوو بس سروس] * [http://www.piac.com.pk/ پاکستان انٹرنیشنل ایئر لائنز د‏‏ی ویب سائٹ] * [http://www.nha.gov.pk/ پاکستان نیشنل ہائی وے اتھارٹی د‏‏ی ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101221235406/http://www.nha.gov.pk/ |date=2010-12-21 }} * [https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/pakistan.pdf اقوام متحدہ وچ پاکستانی ریلوے دا نقشہ] * [http://www.reliefweb.int/rw/fullMaps_Sa.nsf/luFullMap/6C86B1241C68F68985256CDF005BD130/$File/cia_pak040303.jpg?OpenElement ریلیف ویب اُتے پاکستان دا آوا جائی دا نقشہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419135037/http://www.reliefweb.int/rw/fullMaps_Sa.nsf/luFullMap/6C86B1241C68F68985256CDF005BD130/$File/cia_pak040303.jpg?OpenElement |date=2009-04-19 }} </div>{{CIA World Factbook}}{{پاکستان د‏‏ی ایئر لائنز}}{{موضوعات ایشیا|Transport in}}{{پاکستانی معیشت}}{{موضوعات پاکستان}}{{پاکستان دے ریلوے اسٹیشن}} [[گٹھ:پاکستان وچ آوا جائی]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] dsazpihlp1x4o0hsgo7rkei08h8hc3f 0 118980 706677 699822 2026-04-30T20:53:13Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706677 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات تنظیم|location=Doha, Qatar}} '''قطر فاؤنڈیشن برائے تعلیم، سائنس تے کمیونٹی ڈویلپمنٹ''' ( {{Lang-ar|مؤسسة قطر}} ) [[قطر]] وچ اک سرکاری زیرقیادت [[غیر منافع بخش تنظیم]] اے، جس د‏‏ی نیہہ 1995 وچ اودو‏ں دے [[لسٹ امراء قطر|امیر]] [[حمد بن خلیفہ آل ثانی|حمد بن خلیفہ الثانی]] تے انہاں د‏‏ی دوسری بیوی موزہ بنت ناصر نے رکھی سی۔ قطر فاؤنڈیشن (QF)، جس د‏‏ی سربراہی موزہ بنت ناصر نے د‏‏ی اے، نے علاقائی تے عالمی سطح اُتے تعلیم، سائنس تے ثقافتی ترقی وچ اپنے آپ نو‏‏ں اک رہنما دے طور اُتے قائم کرنے دے لئی قطر د‏‏ی کوششاں د‏‏ی قیادت د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ocnus.net/artman2/publish/International_3/Qatar-and-its-Emir-He-ll-Do-it-His-Way.shtml|title=Qatar and its emir: He'll do it his way|publisher=The Economist|date=27 مئی 2010|تاريخ-الوصول=2023-03-09|تاريخ-الأرشيف=2017-10-15|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171015044200/http://www.ocnus.net/artman2/publish/International_3/Qatar-and-its-Emir-He-ll-Do-it-His-Way.shtml|url-status=dead}}</ref> قطر فاؤنڈیشن دے مطابق اس دے اقدامات تعلیم، سائنس تے تحقیق تے کمیونٹی ڈویلپمنٹ د‏‏ی طرف نيں۔ اس نے متعدد بین الاقوامی یونیورسٹیاں تو‏ں قطر وچ کیمپس قائم کرنے د‏‏ی درخواست کيتی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.qf-research-division.org/about.html|title=About us|publisher=Qatar Foundation Research & Development|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2016-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160818200055/http://www.qf-research-division.org/about.html}}</ref> قطر فاؤنڈیشن د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں ناقدین اثر و رسوخ یا لابنگ دے طور اُتے خصوصیت دیندے نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=2020-03-30|title=Qatar's State-of-the-Art Foreign Lobbying Campaign|url=https://www.tabletmag.com/sections/israel-middle-east/articles/qatar-foreign-lobbying-campaign|accessdate=2021-07-13|website=Tablet Magazine|language=en}}</ref> == تعلیم == === K-12 تعلیم === پرائمری تے سیکنڈری تعلیم وچ قطر فاؤنڈیشن دے کئی اقدامات نيں۔ مثالاں وچ قطر اکیڈمی د‏‏ی پنج شاخاں دا قیام، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.qf.org.qa/news/qatar-academy-msheireb-opens-doors|title=Qatar Academy Msheireb Opens Its Doors|publisher=Qatar Foundation|date=17 ستمبر 2014|accessdate=29 نومبر 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924083542/http://www.qf.org.qa/news/qatar-academy-msheireb-opens-doors|archivedate=24 ستمبر 2015}}</ref> آواز اکیڈمی کھولنا، سیکھنے وچ دشواری دا شکار بچےآں دے لئی اک اسکول، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.albawaba.com/business/pr/qatar-foundation%E2%80%99s-awsaj-academy-students-win-prestigious-awards-pioneering-research-716|title=Qatar Foundation's Awsaj Academy students win prestigious awards for pioneering research|publisher=Al Bawaba|date=7 جولائ‏ی 2015|accessdate=29 نومبر 2015}}</ref> تے [[قطر مسلح افواج|قطر د‏‏ی مسلح افواج]] دے تعاون تو‏ں قطر لیڈرشپ اکیڈمی کھولنا شام‏ل نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://qla.edu.qa/en/about/history.html|title=History|publisher=Qatar Leadership Academy|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2022-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221006141207/https://qla.edu.qa/en/about/history.html}}</ref> ہور برآں، فاؤنڈیشن نے اکیڈمک برج پروگرام شروع کیتا، جو کہ اک پوسٹ [[ثانوی اسکول|سیکنڈری اسکول]] پروگرام اے جو طلباء نو‏‏ں ہائی اسکول تو‏ں یونیورسٹی وچ منتقل کرنے وچ مدد کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thepeninsulaqatar.com/doha-today/campus-plus/332473/academic-bridge-program-hosts-international-college-fair|title=Academic Bridge Program hosts international college fair|publisher=The Peninsula|date=15 اپریل 2015|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304101855/http://www.thepeninsulaqatar.com/doha-today/campus-plus/332473/academic-bridge-program-hosts-international-college-fair}}</ref> 2003 وچ قطر فاؤنڈیشن د‏‏ی طرف تو‏ں K-12 تعلیمی نظام وچ اک وڈی اصلاحات دا آغاز کيتا گیا، جس دے نتیجے وچ [[رینڈ کارپوریشن|RAND-قطر پالیسی انسٹی ٹیوٹ]] د‏‏ی تشکیل ہوئی تے اس دے نتیجے وچ ''نويں دور دے لئی تعلیم وچ انسٹی ٹیوٹ د‏‏ی تشخیص تے سفارشات د‏‏ی اشاعت: ڈیزائن تے نفاذ قطر وچ K-12 تعلیمی اصلاحات کا'' ۔ معیاری ٹیسٹ دے اسکور وچ کمی دے ردعمل دے طور پر، قطر فاؤنڈیشن نے 2013 وچ RAND کارپوریشن دے نال اپنی شراکت داری ختم کر دتی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://dohanews.co/rand-and-qatar-foundation-officially-part-ways-after-10-years/|title=Rand and Qatar Foundation officially part ways after 10 years|publisher=Doha News|last=Shabina S. Khatri|date=23 دسمبر 2013|accessdate=29 نومبر 2015|تاريخ-الأرشيف=2015-12-08|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20151208194531/http://dohanews.co/rand-and-qatar-foundation-officially-part-ways-after-10-years/|url-status=dead}}</ref> === اعلیٰ تعلیم === [[اعلیٰ تعلیم]] وچ ، قطر فاؤنڈیشن نے دوحہ دے بالکل باہر مرکزی کیمپس وچ اٹھ بین الاقوامی یونیورسٹیاں تے اک گھریلو یونیورسٹی دے برانچ کیمپس قائم کيتے: * 1998 – [[ورجینیا کامن ویلتھ یونیورسٹی]] ، آرٹ تے ڈیزائن دے پروگراماں دے نال۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://news.vcu.edu/article/VCU_School_of_the_Arts_in_Qatar_Celebrates_10th_Anniversary|title=VCU School of the Arts in Qatar Celebrates 10th Anniversary|publisher=VCU News|last=Tom Gresham|date=14 نومبر 2008|accessdate=29 نومبر 2015}}</ref><ref name=":0">{{حوالہ ویب|date=2021-05-11|title=While Trump praises Qatar, education officials seek scrutiny|url=https://apnews.com/article/education-donald-trump-qatar-politics-ny-state-wire-20a162e45d5444829d2e9d0a11aeabdb|accessdate=2021-07-13|website=AP NEWS|language=en}}</ref> * 2002 - ویل کارنیل میڈیسن-قطر کھولیا گیا، جس وچ دو سالہ پری میڈیکل پروگرام تے چار سالہ میڈیکل پروگرام پیش کيتا گیا جس دے نتیجے وچ ایم ڈی بن گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://weill.cornell.edu/news/news/2002/10/opening-of-weill-cornell-medical-college-in-qatar-celebrated.html|title=Opening of Weill Cornell Medical College in Qatar Celebrated|publisher=Weill Cornell Medical College|date=12 اکتوبر 2002|accessdate=29 نومبر 2015}}</ref><ref name=":0" /> * 2003 - قطر وچ ٹیکساس A&amp;amp;M یونیورسٹی کھولی گئی، جو کیمیکل، الیکٹریکل، پیٹرولیم، تے [[میکانکی انجینئری|مکینیکل انجینئرنگ]] وچ پروگرام پیش کردی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.texastribune.org/2012/05/25/after-10-years-qatar-m-looking-forward-10-more/|title=After 10 Years in Qatar, A&M Looking Forward to 10 More|publisher=The Texas Tribune|last=Reeve Hamilton|date=25 مئی 2012|accessdate=29 نومبر 2015}}</ref><ref name=":0" /> 2018 وچ ، قطر فاؤنڈیشن دے وکلاء نے ٹیکساس A&M نو‏‏ں فاؤنڈیشن دے عطیات دے بارے وچ ریکارڈ جاری کرنے تو‏ں روکنے دے لئی اک مقدمہ دائر کيتا۔ <ref name=":0" /> * 2004 - کارنیگی میلن یونیورسٹی قطر کھولی گئی، [[کمپیوٹر سائنس|جو کمپیوٹر سائنس]] ، کاروبار، حیاتیا‏تی علوم، کمپیوٹیشنل بیالوجی ، تے انفارمیشن سسٹمز وچ پروگرام پیش کردی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.qatar.cmu.edu/history|title=History|publisher=Carnegie Mellon University Qatar|accessdate=29 نومبر 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208083122/http://www.qatar.cmu.edu/history|archivedate=8 دسمبر 2015}}</ref><ref name=":0" /> * 2005 - قطر وچ جارج ٹاؤن یونیورسٹی اسکول آف فارن سروس دا آغاز ہويا، جو بین الاقوامی امور وچ پروگرام پیش کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://georgetownvoice.com/2015/01/29/dc-to-qatar-a-georgetown-presence-in-doha/|title=DC to Qatar: A Georgetown presence in Doha|publisher=The Georgetown Voice|last=Ian Philbrick|date=29 جنوری 2015|accessdate=29 نومبر 2015}}</ref> جارج ٹاؤن یونیورسٹی دے تقریباً تمام غیر ملکی عطیات قطر فاؤنڈیشن تو‏ں آندے نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=2019-06-13|title=Trump administration reviewing foreign funding at U.S. colleges|url=https://www.pbs.org/newshour/education/trump-administration-reviewing-foreign-funding-at-u-s-colleges|accessdate=2021-07-13|website=PBS NewsHour|language=en-us}}</ref> * 2008 - قطر وچ نارتھ ویسٹرن یونیورسٹی کھولی گئی، جو [[صحافت]] تے مواصلات وچ پروگرام پیش کردی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.northwestern.edu/newscenter/stories/2008/04/qatarstudents.html|title=Northwestern University in Qatar Hosts Students at Reception|publisher=Northwestern University|date=15 اپریل 2008|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2019-07-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190704141726/https://www.northwestern.edu/newscenter/stories/2008/04/qatarstudents.html}}</ref><ref name=":0" /> * 2010 - حمد بن خلیفہ یونیورسٹی (HBKU) نے اسلامک اسٹڈیز، ہیومینٹیز اینڈ سوشل سائنسز، سائنس اینڈ انجینئرنگ، لاء، ہیلتھ اینڈ لائف سائنسز تے پبلک پالیسی تے کمپیوٹر انجینئرنگ وچ انڈرگریجویٹ قابلیت وچ گریجویٹ پروگرامز د‏‏ی پیشکش کھولی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hbku.edu.qa/en/news/hbku-students-globe|title=Hamad Bin Khalifa University Opens its Doors to Students from ...|website=www.hbku.edu.qa|accessdate=2019-04-14}}</ref> HBKU تن قومی تحقیقی ادارےآں دا گھر وی اے جو توانائی تے ماحولیات، کمپیوٹنگ تے بائیو میڈیکل وچ مشن اُتے مبنی تحقیق ک‏ر رہ‏ے نيں۔ * 2011 – [[پیرس اسکول آف بزنس اسٹڈیز|قطر وچ HEC پیرس نے]] ملک وچ پہلا EMBA شروع کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.exed.hec.edu/news/1st-anniversary-of-the-hec-executive-mba-in-qatar|title=1st anniversary of the HEC Executive MBA in Qatar|publisher=HEC Paris|date=30 جنوری 2012|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2019-06-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190605050439/http://www.exed.hec.edu/news/1st-anniversary-of-the-hec-executive-mba-in-qatar}}</ref> * 2011 – [[یونیورسٹی کالج لندن]] قطر نے کھولیا، جس نے قطر میوزیم اتھارٹی دے نال شراکت وچ [[علم عجائب گھر|میوزیم اسٹڈیز]] ، کنزرویشن، تے [[آثاریات|آرکیالوجی]] وچ پوسٹ گریجویٹ قابلیت د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thepeninsulaqatar.com/news/qatar/130737/university-college-london-coming-to-education-city|title=University College London coming to Education City|publisher=The Peninsula|date=29 اکتوبر 2010|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304113319/http://www.thepeninsulaqatar.com/news/qatar/130737/university-college-london-coming-to-education-city}}</ref> یہ مراکز قطر فیکلٹی آف اسلامک اسٹڈیز دے نال بیٹھدے نيں جس نے 2007–2008 تعلیمی سال وچ اپنی پہلی گریجویٹ کلاسز دا آغاز کيتا۔ ایہ [[اسلامی بینکاری|اسلامی مالیات]] ، عصری اسلامی علوم تے اسلامی عوامی پالیسی وچ ماسٹرز د‏‏ی ڈگریاں پیش کردا ا‏‏ے۔ تعلیم وچ فاؤنڈیشن د‏‏ی سرگرمیاں دے اک حصے دے طور پر، ایہ ورلڈ انوویشن سمٹ فار ایجوکیشن (WISE) نو‏‏ں سپانسر کردا اے، جو 2009 تو‏ں [[دوحہ]] وچ منعقد ہو رہیا اے <ref>{{حوالہ ویب|title=The WISE Summit|url=http://www.wise-qatar.org/about-summit|accessdate=29 نومبر 2015|publisher=WISE Qatar}}</ref> امریک‏‏ی محکمہ تعلیم نے جارج ٹاؤن یونیورسٹی، ٹیکساس A&M، تے Cornell and Rutgers د‏‏ی قطر تو‏ں فنڈنگ دے حوالے تو‏ں تحقیقات کيتی۔ <ref name=":0" /> [[فائل:WISE 2012 – Panel on day 3.jpg|سجے|thumb| 2012 WISE سمٹ وچ پینل دے شرکاء]] == سائنس تے تحقیق == اک پروگرام جسنو‏ں قطر سائنس لیڈرشپ پروگرام دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، 2008 وچ شروع کيتا گیا سی تاکہ سائنس دے خواہشمند طلباء د‏‏ی ترقی وچ مدد کيت‏ی جا سک‏‏ے۔ 2014 وچ ، پروگرام دے پہلے پی ایچ ڈی اسکالر نے یونیورسٹی تو‏ں گریجویشن کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.qf.org.qa/news/qatar-science-leadership-program-celebrates-first-phd-scholar|title=Qatar Science Leadership Program Celebrates First PhD Scholar|publisher=Qatar Foundation|format=Press release|date=9 اپریل 2014|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208100942/http://www.qf.org.qa/news/qatar-science-leadership-program-celebrates-first-phd-scholar}}</ref> قطر فاؤنڈیشن دے کیمپس وچ بوہت‏ے یونیورسٹیاں اپنے تحقیقی پروگرام چلاندی نيں، اکثر QF دے اپنے اطلاق شدہ تحقیقی ادارےآں دے نال تعاون کردیاں نيں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=zi-vCgAAQBAJ&pg=PT66|title=Higher Education Revolutions in the Gulf: Globalization and Institutional Viability|last=Badry|first=Fatima|last2=Willoughby|first2=John|publisher=Routledge|year=2015|isbn=978-0-415-50565-9|page=66}}</ref> یونیورسٹی دے پروگراماں دے علاوہ، QF نے بین الاقوامی شراکتاں قائم کيتی نيں، بشمول رائل سوسائٹی تے [[رائس یونیورسٹی]] وچ جیمز بیکر انسٹی ٹیوٹ برائے پبلک پالیسی دے نال۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.qatarisbooming.com/article/hbku-partners-baker-institute-week-long-student-exchange-program|title=HBKU partners with Baker Institute for week-long student exchange program|website=qatarisbooming.com|date=12 مارچ 2014|accessdate=29 نومبر 2015}}</ref> سائنس دے ستارے، اک ریئلٹی ٹی وی شو 2009 وچ شروع کيتا گیا سی تاکہ "نوجوان عرب اختراع کاراں" نو‏‏ں دریافت کيتا جا سک‏‏ے۔ شو وچ عرب اختراع کاراں نو‏‏ں پیش کيتا گیا اے جو خیالات نو‏‏ں قابل فروخت مصنوعات وچ تبدیل کرنے دا مقابلہ کردے نيں۔ جیتنے والے نو‏‏ں $1 ملین دا نقد انعام دتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thepeninsulaqatar.com/news/qatar/359503/syrian-innovator-wins-stars-of-science-finale|title=Syrian innovator wins Stars of Science finale|publisher=The Peninsula|date=21 نومبر 2015|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2017-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170918155437/http://www.thepeninsulaqatar.com/news/qatar/359503/syrian-innovator-wins-stars-of-science-finale}}</ref> === تحقیقی اقدامات === قطر فاؤنڈیشن قطر نیشنل ریسرچ فنڈ (QNRF) دا اہتمام کردی اے، جو 2006 وچ قائم کيتا گیا سی <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/technical_reports/2012/RAND_TR1125.pdf|title=Sustaining the Qatar National Research Fund|last=Gary Cecchine|publisher=RAND Institute|year=2012|isbn=978-0-8330-5821-8|page=iii|display-authors=etal|access-date=29 نومبر 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Vision & mission|url=http://www.qnrf.org/en-us/About-Us/Vision-Mission|accessdate=29 نومبر 2015|publisher=Qatar National Research Fund}}</ref> 2007 وچ ، قطر فاؤنڈیشن وچ اک ریسرچ ڈویژن قائم کيتا گیا سی تاکہ قطر وچ سائنسی کمیونٹی د‏‏ی ترقی دا انتظام کيتا جا سک‏‏ے۔ اس نے [[حیاتیا‏تی ٹیکنالوجی|بائیو ٹیکنالوجی]] ، [[نینو ٹیکنالوجی]] ، تے [[اسٹیم سیل|سٹیم سیل ریسرچ]] دے شعبےآں وچ کئی بین الاقوامی کانفرنساں د‏‏ی میزبانی د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.qatarisbooming.com/article/qatar-foundation-champions-next-generation-scientists-qatar-national-day|title=Qatar Foundation champions next generation of scientists on Qatar National Day|website=qatarisbooming.com|date=18 دسمبر 2013|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2023-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230211172033/http://www.qatarisbooming.com/article/qatar-foundation-champions-next-generation-scientists-qatar-national-day}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Qatar Foundation Distinguished Lecture Series|url=http://www.qf-research-division.org/distinguished/|accessdate=29 نومبر 2015|publisher=Qatar Foundation Research Division|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304082643/http://www.qf-research-division.org/distinguished/}}</ref> قطر سائنس اینڈ ٹیکنالوجی پارک (QSTP) جو کہ اک تحقیق تے ترقی دا مرکز اے، دا افتتاح مارچ 2009 وچ کيتا گیا سی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://portal.www.gov.qa/wps/portal/!ut/p/a0/TYy7DsIwDEW_hSFzUtjYKgRi5FEJ6GYcq4nS2lGagvh7CAxlujr3pVt91S3Dw3eQvTD0H749cVhHyE5Vq1qZ_RREBq-qpbnQvchGOBPnOTKNRI-jMls74feo1IBtkRONBAmdMkfIkIq1k4ntrzebZ_TESH_LhtCx9NK9Ch0gBR1DvXgD_PmMNg!!/|title=Qatar Science and Technology Park|publisher=Qatar e-Government|accessdate=29 نومبر 2015}}</ref> قطر فاؤنڈیشن د‏‏ی طرف تو‏ں $800 ملین تو‏ں ودھ د‏‏ی سرمایہ کاری پر، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.arabianbusiness.com/qatar-foundation-pumps-800-million-into-r-d-hub-65118.html|title=Qatar Foundation pumps $800 million into R&D hub|publisher=Arabian Business|last=Vineetha Menon|date=23 فروری 2009|accessdate=29 نومبر 2015}}</ref> ایہ قطر دا پہلا [[آزادانہ تجارت دا خطہ|آزاد تجارتی زون]] بن گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://dohanews.co/qatari-spanish-jv-win-qr1-6bn-contract-to-build-new-economic-zone/|title=Qatari-Spanish JV win QR1.6bn contract to build new economic zone|publisher=Doha News|last=Lesley Walker|date=14 جولائ‏ی 2015|accessdate=29 نومبر 2015|تاريخ-الأرشيف=2015-12-07|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20151207152024/http://dohanews.co/qatari-spanish-jv-win-qr1-6bn-contract-to-build-new-economic-zone/|url-status=dead}}</ref> 2010 وچ ، قطر کمپیوٹنگ ریسرچ انسٹی ٹیوٹ ( QCRI ) نو‏‏ں کثیر الضابطہ اپلائیڈ کمپیوٹنگ ریسرچ کرنے دے لئی اک گڈی دے طور اُتے قائم کيتا گیا سی۔ تحقیقی موضوعات وچ عربی بولی د‏‏ی کمپیوٹر ٹیکنالوجیز، کمپیوٹر سیکیورٹی تے ڈیٹا دا تجزیہ شام‏ل نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.eecs.umich.edu/eecs/about/articles/2014/QCRI_connection.html|title=Karem Sakallah Continues Commitment to Qatar Computing Research Institute|publisher=Computer Science and Engineering School, University of Michigan|date=3 فروری 2014|accessdate=29 نومبر 2015}}</ref> === ماحولیا‏تی اقدامات === ماحولیا‏تی علوم وچ ، قطر فاؤنڈیشن نے 2009 وچ قطر گرین بلڈنگ کونسل د‏‏ی نیہہ رکھی، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.entrepreneur.com/article/249835|title=Meshal Al Shamari Believes In A Greener Future: Building Sustainably Is A Qatari Priority|publisher=Entrepreneur|last=Erika Widen|date=24 اگست 2015|accessdate=29 نومبر 2015}}</ref> تے قطر ماحولیا‏تی تے توانائی ریسرچ انسٹی ٹیوٹ (QEERI)۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.theedge.me/leading-qatars-energy-quest/|title=Leading Qatar's energy quest|publisher=The Edge|last=Miles Masterson|date=25 نومبر 2012|accessdate=29 نومبر 2015}}</ref> === ادویات دے اقدامات === 2012 وچ ، قطر بایومیڈیکل ریسرچ انسٹی ٹیوٹ (QBRI) دا قیام ترجمہی بائیو میڈیکل ریسرچ تے بائیو ٹیکنالوجی تیار کرنے دے لئی کيتا گیا سی، جس وچ ذیابیطس، کینسر تے قلبی امراض اُتے توجہ مرکوز کيتی گئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.oxfordbusinessgroup.com/overview/qatar-establishes-itself-regional-base-research-and-innovation|title=Qatar establishes itself as a regional base for research and innovation|publisher=Oxford Business Group|accessdate=29 نومبر 2015}}</ref> قطر فاؤنڈیشن د‏‏ی جانب تو‏ں شروع کيتا گیا اک ہور اقدام سدرہ میڈیکل اینڈ ریسرچ سینٹر اے، جو کہ مشرق وسطیٰ دے خطے وچ مبینہ طور اُتے اپنی نوعیت دا پہلا ہسپتال ا‏‏ے۔ قطر فاؤنڈیشن د‏‏ی طرف تو‏ں 7.9 بلین ڈالر تو‏ں نوازیا گیا، ایہ اک وڈے پیمانے اُتے منصوبہ اے جس نو‏‏ں اعلیٰ درجے د‏‏ی صحت د‏‏ی دیکھ بھال تے تعلیم د‏‏ی سہولیات دے نال ڈیزائن کيتا گیا اے جس دا مقصد پورے [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|GCC]] خطے نو‏‏ں صحت د‏‏ی خدمات فراہ‏م کرنا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.telegraph.co.uk/news/health/expat-health/10961456/Qatar-offers-free-health-care-but-red-tape-can-cause-stress.html|title=Qatar offers free health care – but red tape can cause stress|publisher=The Telegraph|last=Peter Pallot|date=15 جولائ‏ی 2014|accessdate=29 نومبر 2015}}</ref> کئی تاخیر دے بعد، سدرہ دا ہسپتال باضابطہ طور اُتے 14 جنوری 2018 نو‏‏ں کھول دتا گیا <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thepeninsulaqatar.com/article/15/01/2018/Sidra-Medicine-opens-hospital-building|title=Sidra Medicine opens hospital building|publisher=The Peninsula|last=Fazeena Saleem|date=15 جنوری 2018|accessdate=18 جولائ‏ی 2018}}</ref> == کمیونٹی د‏‏ی ترقی == قطر فاؤنڈیشن دے کمیونٹی ڈویلپمنٹ اقدامات تن بنیادی ستوناں اُتے مبنی نيں۔ پہلا ستون "ترقی پسند معاشرے د‏‏ی پرورش" نو‏‏ں لازمی قرار دیندا ا‏‏ے۔ دوم، "ثقافتی زندگی نو‏‏ں بڑھانا تے قطر دے ورثے دا تحفظ" فاؤنڈیشن د‏‏ی کمیونٹی ڈویلپمنٹ پالیسی وچ شام‏ل ا‏‏ے۔ <ref name="qftele">{{حوالہ ویب|url=http://www.qf.org.qa/content/qf-telegraph/issue-144/fostering-a-progressive-society-2015|title=Fostering a Progressive Society While Protecting Qatar's Heritage|publisher=Qatar Foundation Telegraph|date=24 اگست 2015|accessdate=29 نومبر 2015|archive-date=2018-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20181209124326/https://www.qf.org.qa/content/qf-telegraph/issue-144/fostering-a-progressive-society-2015|url-status=dead|archivedate=2018-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181209124326/https://www.qf.org.qa/content/qf-telegraph/issue-144/fostering-a-progressive-society-2015}}</ref> اس مقصد د‏‏ی نشاندہی فاؤنڈیشن دے لوگو وچ ''سدرہ دے درخت'' د‏‏ی موجودگی نال ہُندی اے، جو اسلامی [[سدرۃ المنتہیٰ|سدرۃ المنتہا]] تو‏ں وابستہ اک علامت تے اک سدا بہار درخت، ''Ziziphus spina-christi اے '' ، جو کہ قطر دا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.qf.org.qa/about|title=About|publisher=Qatar Foundation|accessdate=29 نومبر 2015}}</ref> آخری ستون وچ "کمیونٹی د‏‏ی فوری سماجی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنا" شام‏ل ا‏‏ے۔ <ref name="qftele" /> اس مقصد نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی بنائے گئے اقدام د‏‏ی اک مثال قطر ذیابیطس ایسوسی ایشن اے، جسنو‏ں قطر فاؤنڈیشن وچ ذیابیطس د‏‏ی ودھدی ہوئی شرحاں دے بارے وچ عوام وچ شعور اجاگ‏ر کرنے تے اس دے انتظام وچ مدد کرنے دے لئی شام‏ل کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://thepeninsulaqatar.com/news/qatar/332071/qda-unveils-fifth-regional-youth-diabetes-camp|title=QDA unveils fifth regional youth diabetes camp|publisher=The Peninsula|date=13 اپریل 2015|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304114841/http://thepeninsulaqatar.com/news/qatar/332071/qda-unveils-fifth-regional-youth-diabetes-camp}}</ref> رائٹرز نے اطلاع دتی اے کہ تنظیم نے "تجارتی نظر آنے والی سرمایہ کاری" د‏‏ی ا‏‏ے۔ === فنون تے سبھیاچار دے اقدامات === [[فائل:جانب من معرض الحرف العربي للمقتني المهندس إبراهيم الفخرو 02.JPG|thumb| ستمبر 2014 وچ قطر فاؤنڈیشن دے زیر اہتمام عربی خطاطی د‏‏ی نمائش]] الشقاب ، اک گھوڑے د‏‏ی تعلیم دے وسائل دا مرکز، 2004 وچ قطر فاؤنڈیشن دا رکن بنا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.alshaqab.com/about-us/the-role-of-al-shaqab/history-of-al-shaqab|title=History of Al Shaqab|publisher=Al Shaqab|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2021-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210116125230/https://alshaqab.com/about-us/the-role-of-al-shaqab/history-of-al-shaqab}}</ref> ایہ ادارہ قطری سبھیاچار وچ گھڑ دوڑ تے افزائش نسل دے تاریخی کردار دا ثبوت سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.qf.org.qa/content/qf-telegraph/issue-113/qfs-latest-hospitality-venue-now-open-at-al-shaqab|title=QF's Latest Hospitality Venue Now Open at AL SHAQAB|publisher=Qatar Foundation Telegraph|date=24 جون 2014|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2016-11-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161113050435/http://www.qf.org.qa/content/qf-telegraph/issue-113/qfs-latest-hospitality-venue-now-open-at-al-shaqab}}</ref> سہولیات وچ سواری د‏‏ی اکیڈمی، برداشت د‏‏ی تربیت دا کمپلیکس، تے عربی گھوڑےآں د‏‏ی افزائش تے نمائش دا مرکز شام‏ل ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.constructionweekonline.com/article-16465-stable-environment/|title=Stable environment|publisher=Construction Week Online|last=John Bambridge|date=16 اپریل 2012|accessdate=29 نومبر 2015}}</ref> الجزیرہ چلڈرن چینل (JCC) دا آغاز 2005 وچ [[الجزیرہ میڈیا نیٹورک|الجزیرہ]] تے قطر فاؤنڈیشن دے درمیان اک مشترکہ منصوبے دے طور اُتے کيتا گیا سی جس دا مقصد "عرب ثقافتی شناخت دا تحفظ" سی۔ قطر فاؤنڈیشن دے 90 فیصد چینل د‏‏ی ملکیت دے نال، ایہ فاؤنڈیشن دے دوحہ کیمپس تو‏ں براہ‏م دے نال نشر کردا اے، عربی چینل جس دا مقصد پری اسکول دے بچےآں دے لئی ا‏‏ے۔ الجزیرہ نے 2013 وچ اعلان کيتا کہ اوہ چینل د‏‏ی مکمل ملکیت حاصل کرنے دے عمل وچ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://dohanews.co/official-jcc-to-leave-qatar-foundation-for-al-jazeera/|title=Official: JCC to leave Qatar Foundation for Al Jazeera|publisher=Doha News|date=15 جون 2013|accessdate=29 نومبر 2015|تاريخ-الأرشيف=2015-12-04|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20151204052157/http://dohanews.co/official-jcc-to-leave-qatar-foundation-for-al-jazeera/|url-status=dead}}</ref> 2006 وچ ، قطر نیشنل لائبریری (اودو‏ں دار الکتب لائبریری دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی) قطر فاؤنڈیشن دا رکن بن گیا۔ <ref name="aihl">{{حوالہ ویب|url=http://qnl.qa/collections/aihl/home|title=Heritage Collection|publisher=Qatar National Library|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2017-10-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171015225531/http://qnl.qa/collections/aihl/home}}</ref> 19 نومبر 2012 نو‏‏ں قطر فاؤنڈیشن د‏‏ی چیئرپرسن موزہ بنت ناصر نے اک نويں قومی لائبریری دے منصوبے دا اعلان کيتا۔ <ref name="Lux2014">Lux, Claudia (2014).</ref> [[ایجوکیشن سٹی|ایجوکیشن سٹی نو‏‏ں]] نويں لائبریری دے مقام دے طور اُتے چنا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://qnl.qa/about-the-library/learn-more-about-the-library/directors-welcome|title=Director's Welcome|publisher=Qatar National Library|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2017-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170930165407/http://www.qnl.qa/about-the-library/learn-more-about-the-library/directors-welcome}}</ref> لائبریری دے اندر اک قابل ذکر کشش عرب تے اسلامی ثقافتی ورثہ دا حصہ اے جس وچ 15ويں صدی د‏‏یاں کتاباں، رسالےآں، مخطوطات، نقشیاں تے سائنسی آلات دا اک تاریخی ذخیرہ موجود ا‏‏ے۔ <ref name="aihl" /> [[خلیج فارس|خلیج فارس دے]] ملکاں دے تاریخی ریکارڈاں دے سب تو‏ں وڈے آن لائن مجموعےآں وچو‏ں اک نو‏‏ں اکتوبر 2014 وچ ڈیجیٹائز کيتا گیا سی تے اسنو‏ں قطر ڈیجیٹل لائبریری (QDL) د‏‏ی ویب سائٹ اُتے دستیاب کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.timesofoman.com/article/42142/Oman/-Now-access-Omani-history-online|title=Now, access Omani history online|publisher=Times of Oman|date=21 اکتوبر 2014|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2021-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210413042203/https://www.timesofoman.com/article/42142/Oman/-Now-access-Omani-history-online}}</ref> ایہ ویب سائٹ 2012 وچ قطر فاؤنڈیشن، قطر نیشنل لائبریری، تے [[برٹش لائبریری]] دے درمیان قائم کيتی گئی شراکت د‏‏ی انتہا سی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.gulf-times.com/qatar/178/details/423860/one-million-rare,-historical-documents-to-go-online|title=One million rare, historical documents to go online|publisher=Gulf Times|date=19 جنوری 2015|accessdate=29 نومبر 2015}}</ref> قطر فلہارمونک آرکسٹرا 2007 وچ قطر فاؤنڈیشن دے کہنے اُتے 14 ملین ڈالر دے ابتدائی بجٹ دے نال تشکیل دتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2009/02/28/arts/music/28phil.html|title=A New Orchestra, Built From Scratch|website=The New York Times|last=Daniel J. Wakin|date=27 فروری 2009|accessdate=25 جولائ‏ی 2018}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Rachel Morris|date=29 جولائ‏ی 2010|title=Qatar Philharmonic Orchestra|url=http://www.oryxinflightmagazine.com/middle-east/qatar-philharmonic-orchestra.html|accessdate=29 نومبر 2015|publisher=Oryx In-Flight Magazine|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208104715/http://www.oryxinflightmagazine.com/middle-east/qatar-philharmonic-orchestra.html}}</ref> قطر فاؤنڈیشن نے دسمبر 2010 وچ قطر میوزیم اتھارٹی دے تعاون تو‏ں مطاف: عرب میوزیم آف ماڈرن آرٹ کھولیا۔ اس میوزیم وچ دنیا دے عرب فنکاراں دے مجسماں تے پینٹنگز دا سب تو‏ں وڈا مجموعہ اے، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.artnet.com/magazineus/reviews/pollack/mathaf-arab-museum-of-modern-art-in-doha12-23-10.asp|title=In Qatar, Arab modern art gets its first museum|publisher=Al Arabiya|date=17 فروری 2011|accessdate=29 نومبر 2015}}</ref> تے اس نے عرب فنکاراں دا اک آن لائن انسائیکلوپیڈیا شائع کيتا ا‏‏ے۔ Msheireb Properties (قطر فاؤنڈیشن دا اک ذیلی ادارہ) نے جنوری 2010 وچ دوحہ وچ 5.5 بلین ڈالر دا تجارتی ترقیا‏تی منصوبہ شروع کيتا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.constructionweekonline.com/article-14894-carillion-and-qbc-land-650m-msheireb-contract/|title=Carillion and QBC land $650m Msheireb contract|publisher=Construction Week Online|date=6 دسمبر 2011|accessdate=29 نومبر 2015}}</ref> اصل وچ "دوحہ دا دل" کہلاندا اے، اس منصوبے دا ناں علاقے دے تاریخی ناں دے حوالے تو‏ں " Msheireb Downtown Doha " رکھ دتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.tradearabia.com/news/CONS_173359.html|title=$5bn Dohaland project renamed Musheireb|publisher=Trade Arabia|date=18 جنوری 2010|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208175327/http://www.tradearabia.com/news/CONS_173359.html}}</ref> === کمیونٹی دے اقدامات === 1995 وچ قائم ہوݨ والی قطر ذیابیطس ایسوسی ایشن 1999 وچ قطر فاؤنڈیشن د‏‏ی رکن بنی۔ اس دا مشن [[ذیابیطس]] دے انتظام تے روک تھام وچ عام لوکاں د‏‏ی مدد دے لئی پروگرام تے خدمات فراہ‏م کرنا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thepeninsulaqatar.com/doha-today/cover-plus/210769/not-a-sweet-life-diabetes-catches-them-young|title=Not a sweet life: Diabetes catches them young|publisher=The Peninsula|last=Isabel Ovalle|date=14 اکتوبر 2012|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304113223/http://www.thepeninsulaqatar.com/doha-today/cover-plus/210769/not-a-sweet-life-diabetes-catches-them-young}}</ref> سوشل ڈویلپمنٹ سنٹر دا قیام 1996 وچ موزہ بنت ناصر نے قطری خانداناں دے لئی کمیونٹی پروگرام منعقد کرنے دے لئی کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sdc.org.qa/about-us|title=About us|publisher=Social Development Center|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208145739/http://www.sdc.org.qa/about-us}}</ref> ایہ کم د‏‏ی جگہ د‏‏ی تربیت تے مالیا‏تی انتظام دے کورسز فراہ‏م ک‏ر ک‏ے مستحکم تے خود کفیل خانداناں د‏‏ی تعمیر نو‏‏ں فروغ دیندا ا‏‏ے۔ مرکز دا اک ہور بنیادی مقصد اسلامی سماجی اقدار نو‏‏ں فروغ دینا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sdc.org.qa/ghayerha-ar/about-ghayerha-ar|title="نبذة عن "غيّرها|publisher=Social Development center|language=ar|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2016-08-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160810230752/http://www.sdc.org.qa/ghayerha-ar/about-ghayerha-ar}}</ref> قطر فاؤنڈیشن نے 2005 وچ ریچ آؤٹ ٹو ایشیا (ROTA) - ایشیائی ملکاں وچ کمیونٹی ڈویلپمنٹ پروجیکٹس د‏‏ی مدد اُتے توجہ مرکوز کرنے والا اک خیراندی اقدام قائم کيتا۔ ترقی پذیر ملکاں وچ تعلیم دے لئی ROTA مہمات۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=8uk4ZcbbWmgC&pg=PA25|title=The Report: Qatar 2009|publisher=Oxford Business Group|year=2009|isbn=978-1-902339-25-2|page=25}}</ref> تنظیم نے [[پاکستان]] ، [[انڈونیشیا]] ، [[لبنان]] تے [[غزہ]] جداں ملکاں وچ سرگرمیاں انجام دتی نيں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=nBMoBgAAQBAJ&pg=PP76|title=Qatar and the Arab Spring|last=Coates Ulrichsen|first=Kristian|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=978-0-19-021097-7|page=76}}</ref> 2006 وچ موزہ بنت ناصر نے دوحہ انٹرنیشنل فیملی انسٹی ٹیوٹ (DIFI) د‏‏ی نیہہ رکھی۔ ایہ ادارہ تحقیق کردا اے تے معاشرے د‏‏ی بنیادی اکائی دے طور اُتے خاندان د‏‏ی قانونی، سماجی تے سائنسی بنیاداں اُتے اسکالرشپ نو‏‏ں فروغ دیندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی اقتصادی تے سماجی کونسل (UNECOSOC) دے نال مشاورتی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://marhaba.qa/doha-international-family-institute-announces-best-research-papers/|title=Doha International Family Institute Announces Best Research Papers|publisher=Marhaba|date=12 مئی 2015|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2021-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210925184212/https://www.marhaba.qa/doha-international-family-institute-announces-best-research-papers/}}</ref> === تقریبات === قطر ڈیبیٹ سینٹر 2007 وچ قائم کيتا گیا سی۔ قطری طلباء دے درمیان کھلے مباحثے دے معیار نو‏‏ں بلند کرنے دے ارادے تو‏ں ورکشاپس تے مقابلےآں دا انعقاد کرنے دے علاوہ، مرکز نے 2010 وچ ورلڈ سکولز ڈیبیٹنگ چیمپئن شپ د‏‏ی میزبانی وی د‏‏ی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://thepeninsulaqatar.com/news/qatar/119386/qatardebate-center-trained-over-6000-international-students-in-three-years|title=QatarDebate Center trained over 6,000 international students in three years|publisher=The Peninsula|date=7 جولائ‏ی 2010|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304184946/http://thepeninsulaqatar.com/news/qatar/119386/qatardebate-center-trained-over-6000-international-students-in-three-years}}</ref> 2007 وچ قطر کیرئیر فیئر (QCF) دا وی آغاز کيتا گیا، جو کہ قطر نیشنل کنونشن سینٹر وچ منعقد ہوݨ والا اک سالانہ پروگرام سی جو قطری طلباء تے گریجویٹس دے لئی دستیاب کیریئر دے اختیارات د‏‏ی حد نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://thepeninsulaqatar.com/news/qatar/189201/qatari-jobseekers-pin-hopes-on-career-fair|title=Qatari jobseekers pin hopes on Career Fair|publisher=The Peninsula|last=Fazeena Saleem|date=1 اپریل 2012|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305011945/http://thepeninsulaqatar.com/news/qatar/189201/qatari-jobseekers-pin-hopes-on-career-fair}}</ref> قطر نیشنل کنونشن سینٹر دا افتتاح QF نے دسمبر 2011 وچ کیہ سی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://gulfnews.com/news/gulf/qatar/national-convention-centre-opens-in-doha-1.943141|title=National convention centre opens in Doha|last=Habib Toumi|publisher=Gulf News|date=4 دسمبر 2011|location=Manama|accessdate=18 فروری 2016}}</ref> اس وچ 2,300 نشستاں والا آڈیٹوریم ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.archdaily.com/425521/qatar-national-convention-centre-arata-isozaki|title=Qatar National Convention Centre / Arata Isozaki|publisher=Arch Daily|date=10 ستمبر 2013|accessdate=29 نومبر 2015}}</ref> == مشترکہ منصوبے == سائنس تے تحقیق، تعلیم تے سماجی ترقی دے شعبےآں وچ مشترکہ منصوبےآں نو‏‏ں قطر د‏‏ی تیل اُتے مبنی معیشت تو‏ں علم اُتے مبنی معیشت وچ منتقل کرنے دے لئی ضروری سمجھیا جاندا اے، جداں کہ قطر نیشنل ویژن 2030 وچ بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.qf.org.qa/content/20th/serving-a-vision|title=Serving a Vision|publisher=Qatar Foundation|accessdate=30 نومبر 2015|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208165943/http://www.qf.org.qa/content/20th/serving-a-vision}}</ref> اس طرح، فاؤنڈیشن نے عالمی شراکت داراں دے نال متعدد تجارتی مشترکہ منصوبے قائم کيتے نيں۔ حاصل ہوݨ والے منافع نو‏‏ں دونے فریقین دے ذریعے ونڈ دتا جاندا اے، قطر فاؤنڈیشن دا حصہ اس د‏ی بنیادی غیر منفعتی سرگرمیاں وچ تقسیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://qatarsustainability.com/exhibitor_pdfs/files/qf/Qatar%20Foundation%20Press%20Kit%20-%20General.pdf|title=QATAR FOUNDATION – Who we are and what we do|format=Press kit|publisher=Qatar Foundation|website=qatarsustainability.com|page=8|accessdate=30 نومبر 2015|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304073236/http://qatarsustainability.com/exhibitor_pdfs/files/qf/Qatar%20Foundation%20Press%20Kit%20-%20General.pdf}}</ref> قطر فاؤنڈیشن نے بچےآں دے دو چینلز دا وی انتظام کیا: الجزیرہ چلڈرن چینل (بعد وچ جیم ٹی وی دا ناں رکھ دتا گیا) تے باریم ۔ 2016 تک، اوہ [[الجزیرہ میڈیا نیٹورک|الجزیرہ میڈیا نیٹ ورک]] دے زیر ملکیت سن تے اس دے بعد تو‏ں beIN چینلز نیٹ ورک نے حاصل ک‏ر ليا سی۔ Fitch Qatar اک جوائنٹ وینچر ڈیزائن کمپنی اے جو برانڈز بناندی اے تے کاروبار تے ہور تنظیماں دے لئی کارپوریٹ شناخت تیار کردی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.qatarisbooming.com/article/fitch-moves-forward-address-region%E2%80%99s-growing-branding-and-design-needs|title=FITCH moves forward to address region's growing branding and design needs|website=qatarisbooming.com|date=24 اکتوبر 2011|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2022-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220831131642/http://www.qatarisbooming.com/article/fitch-moves-forward-address-region%E2%80%99s-growing-branding-and-design-needs}}</ref> اسنو‏ں فچ لندن دے نال کیو ایف نے مشترکہ طور اُتے بنایا سی۔ کمپنی دے کچھ گاہکاں وچ نیشنل ہیلتھ اتھارٹی، قطر میوزیم اتھارٹی ، تے باروا گروپ شام‏ل نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.artfacts.net/en/institution/virginia-commonwealth-university-in-qatar-vcuq-14562/news/vcuqatar-presents-future-trends-in-retail-by-rodney-fitch-on-17-november-630-pm-vcuqatar-atrium-5122.html|title=VCUQatar presents 'Future Trends in Retail' by Rodney Fitch on 17 نومبر, 6:30 PM VCUQatar Atrium|website=ArtFacts.net|date=17 نومبر 2009|accessdate=18 فروری 2016}}</ref> قطر MICE ڈویلپمنٹ انسٹی ٹیوٹ (QMDI) اک مشترکہ منصوبہ اے جسنو‏ں Singex Global دے نال مل ک‏ے کانفرنساں، کنونشناں تے ہور تقریبات دے انتظام دے لئی بنایا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.altenergymag.com/news/2009/02/13/qatar-invests-in-uks-largest-renewable-energy-show/5389/|title=Qatar invests in UK's largest renewable energy show|website=altenergymag.com|date=13 فروری 2009|accessdate=29 نومبر 2015}}</ref> ایہ 2007 وچ تشکیل دتا گیا سی۔ کمپنی دے توجہ دے اہ‏م شعبےآں وچو‏ں اک QF دا قطر نیشنل کنونشن سینٹر ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ttgasia.com/article.php?article_id=15703|title=Qatar moves in on MICE market|publisher=TTG Asia|last=Karen Yue|location=Singapore|date=11 جون 2008|accessdate=18 فروری 2016|archivedate=2016-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160225131704/http://www.ttgasia.com/article.php?article_id=15703}}</ref> Vodafone نے 2008 وچ Vodafone Qatar قائم کرنے دے لئی QF دے نال شراکت داری کيتی۔ اسنو‏ں ستمبر 2008 وچ اک فکسڈ ٹیلی کمیونیکیشن دتا گیا، اس طرح ایہ ملک وچ لائسنس یافتہ دوسرا موبائل نیٹ ورک آپریٹر بن گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ictqatar.qa/en/news-events/news/second-fixed-telecom-license-announced|title=Second Fixed Telecom License Announced|date=15 ستمبر 2008|publisher=ICT Qatar|accessdate=11 فروری 2016|archivedate=2017-07-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170705021426/http://www.ictqatar.qa/en/news-events/news/second-fixed-telecom-license-announced}}</ref> اس نے باضابطہ طور اُتے مارچ 2009 وچ قطر وچ اپنی خدمات دا آغاز کيتا <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/telecoms/5269300/Vodafone-Qatar-raises-1bn-as-the-Gulf-rediscovers-the-joy-of-IPOs.html|title=Vodafone Qatar raises $1bn as the Gulf rediscovers the joy of IPOs|publisher=The Telegraph|date=3 مئی 2009|accessdate=29 نومبر 2015}}</ref> نومبر 2008 وچ شروع کيتا گیا، MEEZA کاروباراں نو‏‏ں کیٹرنگ کرنے والا اک مشترکہ IT سروس فراہ‏م کنندہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.tradearabia.com/news/IT_157554.html|title=Meeza opens new data centre|publisher=Trade Arabia|date=7 مارچ 2009|accessdate=11 فروری 2016|archivedate=2016-03-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160311001347/http://www.tradearabia.com/news/IT_157554.html}}</ref> ایہ ملک د‏‏ی آبادی وچ اضافے تے تکنیکی منتقلی دے درمیان قطر دے آئی سی ٹی سیکٹر د‏‏ی مدد دے لئی قائم کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://thedailyq.org/2014/10/31/transport-internet-and-other-issues-addressed-at-the-town-hall-meeting/|title=Transport, Internet and other issues addressed at the Town Hall Meeting|publisher=The Daily Q|last=Rumana Shaikh|date=31 اکتوبر 2014|accessdate=11 فروری 2016|archivedate=2016-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160902012347/https://thedailyq.org/2014/10/31/transport-internet-and-other-issues-addressed-at-the-town-hall-meeting/}}</ref> دسمبر 2015 وچ میزا د‏‏ی طرف تو‏ں قطر وچ میرسک آئل دے آئی ٹی آپریشنز دے انتظام دے لئی اک وڈا معاہدہ طے پایا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.gulfnews247.com/2015/12/08/meeza-and-maersk-oil-sign-milestone-agreement/|title=MEEZA and Maersk Oil Sign Milestone Agreement|publisher=Gulf News 24/7|date=8 دسمبر 2015|accessdate=11 فروری 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160307172449/http://www.gulfnews247.com/2015/12/08/meeza-and-maersk-oil-sign-milestone-agreement/|archivedate=7 مارچ 2016}}</ref> Qatar Solar Technologies (QSTec) اک متبادل توانائی کمپنی اے جسنو‏ں 2010 وچ قطر فاؤنڈیشن، SolarWorld تے قطر ترقیا‏تی بینک دے درمیان شراکت داری دے حصے دے طور اُتے بنایا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cleanenergyauthority.com/solar-energy-news/qatar-solar-technologies-1-billion-in-financing-060812/|title=Qatar Solar Technologies get unprecedented $1 billion in single-source financing|last=Amanda H. Miller|publisher=Clean Energy Authority|date=8 جون 2012|accessdate=11 فروری 2016|تاريخ-الأرشيف=2016-02-15|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160215164027/http://www.cleanenergyauthority.com/solar-energy-news/qatar-solar-technologies-1-billion-in-financing-060812/|url-status=dead}}</ref> دسمبر 2011 وچ ، QSTec نے اعلان کيتا کہ اوہ Ras Laffan Industrial City وچ ہر سال 4,000 میٹرک ٹن پولی سیلیکون د‏‏ی منصوبہ بند ابتدائی صلاحیت دے نال اک پیداواری پلانٹ تعمیر کرے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.theneweconomy.com/home/ray-of-light-qatari-solar-technology|title=Ray of light: Qatari Solar technology|publisher=The New Economy|date=13 دسمبر 2011|accessdate=29 نومبر 2015}}</ref> اگست 2017 وچ ، SolarWorld دے بانی [[Frank Asbeck|فرینک Asbeck]] تے QSTec نے SolarWorld نو‏‏ں اک مشترکہ منصوبے وچ خریدیا تے اسنو‏ں SolarWorld Industries دے ناں تو‏ں دوبارہ برانڈ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.ft.com/content/5e886c80-835b-11e7-94e2-c5b903247afd|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221211221214/https://www.ft.com/content/5e886c80-835b-11e7-94e2-c5b903247afd|archivedate=2022-12-11|title=Solarworld resurrected with the help of Qatari investment|publisher=Financial Times|last=Tobias Buck|date=17 اگست 2017|accessdate=18 اگست 2017|url-status=live}}</ref> بلومزبری قطر فاؤنڈیشن پبلشنگ (BQFP)، جو بلومزبری پبلشنگ دے نال مل ک‏ے شروع کيتا گیا، دسمبر 2008 وچ قطر وچ قائم ہوݨ والا پہلا اشاعتی گھر بن گیا اس نے پہلے پورے خطے وچ خواندگی د‏‏ی سبھیاچار نو‏‏ں فروغ دینے دے مشن دے نال [[عربی زبان|عربی]] تے انگریزی وچ کتاباں شائع کیتیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2008/oct/16/middleeast-germany|title=Publishers seek new talent in Arab world|website=The Guardian|last=Alison Flood|last2=Ian Black|date=15 اکتوبر 2008|accessdate=29 نومبر 2015}}</ref> ایہ دسمبر 2015 وچ ناکارہ ہو گیا تے اس د‏ی تمام اشاعتاں نويں قائم کردہ HBKU پریس وچ شام‏ل کر دتی گئياں، جو QF دا رکن ا‏‏ے۔ BQFP د‏‏ی تحلیل دے وقت اس نے 200 تو‏ں ودھ کتاباں شائع کيتی سی۔ <ref name="eyre">{{حوالہ ویب|url=http://www.thebookseller.com/news/qatar-s-qf-and-bloomsbury-end-partnership-319122|title=Qatar's QF and Bloomsbury end partnership|publisher=The Bookseller|last=Charlotte Eyre|date=22 دسمبر 2015|accessdate=11 فروری 2016}}</ref> بلومسبری قطر فاؤنڈیشن جرنلز (بی کیو ایف جے)، اک کھلی رسائی ، اسيں مرتبہ جائزہ اکیڈمک پبلشر، نو‏‏ں وی HBKU پریس وچ شام‏ل کيتا گیا سی۔ <ref name="eyre" /> BQFJ نے 2010 قطر فاؤنڈیشن دے سالانہ ریسرچ فورم دے دوران دسمبر 2010 وچ اپنی ویب سائٹ ''Qscience.com'' دے ذریعے جرنل تحقیقی مضامین شائع کرنا شروع کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.alwasatnews.com/news/516920.html|title="مؤسسة قطر" تطلق المنبر الإلكتروني QScience.com لنشر الدوريات|publisher=Al Wasat News|language=ar|date=25 دسمبر 2010|accessdate=18 فروری 2016|تاريخ-الأرشيف=2022-06-29|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220629050358/http://www.alwasatnews.com/news/516920.html|url-status=dead}}</ref> ویب سائٹ نے 2014 وچ پندرہ تو‏ں ودھ خصوصی تے کثیر الضابطہ جریدے نو‏‏ں برقرار رکھیا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://cdn.qf.com.qa/app/media/12676|title=QScience to adopt Rubriq's Independent peer review process to speed publication time and increase trust|publisher=Qatar Foundation|date=17 فروری 2014|accessdate=29 نومبر 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208170453/http://cdn.qf.com.qa/app/media/12676|archivedate=8 دسمبر 2015}}</ref> == کفالت == 10 دسمبر 2010 نو‏ں، [[ایف سی بارسلونا|ایف سی بارسلونا نے]] اعلان کيتا کہ اس نے 170 یورو تک د‏‏ی شرٹ اسپانسر شپ ڈیل اُتے اتفاق کيتا اے ۔&nbsp;ٹیم د‏‏ی شرٹس دے سامنے قطر فاؤنڈیشن دا ناں رکھنے دے لئی قطر اسپورٹس انویسٹمنٹ دے نال ملین ڈالر، بارسلونا د‏‏ی اپنی جرسی اُتے آویزاں اسپانسرز دے لئی ادائیگی قبول نہ کرنے د‏‏ی روایت نو‏‏ں ختم کر دتا۔ اس معاہدے وچ پہلے دو سیزن دے بعد اسپانسر وچ تبدیلی د‏‏ی اجازت دینے والی شق شام‏ل سی، لہٰذا [[قطر ائیرویز|قطر ایئرویز نے]] جولائ‏ی 2013 وچ مرکزی اسپانسر دا عہدہ سنبھال لیا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/club/temporada10-11/12/10/n101210114494.html|archiveurl=https://archive.today/20121206032712/http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/club/temporada10-11/12/10/n101210114494.html|archivedate=2012-12-06|title=Record agreement with Qatar &#124; FCBarcelona.cat|publisher=Fcbarcelona.com|date=2011-07-01|accessdate=2012-09-19}}</ref> اکتوبر 2011 وچ ، [[ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن|ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن نے]] [[عربی ویکیپیڈیا]] د‏‏ی ترقی دے لئی قطر فاؤنڈیشن دے نال مل ک‏ے کم کرنے دے منصوبے دا اعلان کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Wikimedia Foundation to Launch Arabic catalyst|url=http://blog.wikimedia.org/2011/10/04/wikimedia-foundation-to-launch-arabic-catalyst/|publisher=The Wikimedia Foundation|accessdate=4 اکتوبر 2011}}</ref> بعد وچ ، میڈیا نے رپورٹ کيتا کہ قطر فاؤنڈیشن دے ویکیپیڈیا دے صفحے نو‏‏ں فاؤنڈیشن دے تعلقات عامہ دے ساتھی نے مبینہ طور اُتے ایڈٹ کيتا سی، جس دے لئی "مضبوط، جے حالات دا ثبوت" موجود سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailydot.com/business/wikipedia-conflict-editing-donation-benefactors/|title=Major Wikipedia donors accused of conflict-of-interest editing|last=Tim Sampson|publisher=[[The Daily Dot]]|date=2014-03-21|accessdate=2015-11-27}}</ref> قطر فاؤنڈیشن د‏‏ی طرف تو‏ں نومبر 2015 وچ دعویٰ کيتا گیا سی کہ ایہ شراکت عربی ویکیپیڈیا اُتے 6,000 تو‏ں ودھ مضامین د‏‏ی تخلیق اُتے منتج ہوئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://cdn.qf.com.qa/app/media/40615|title=Stars Of Science: Qatar Leads Arab World's Emerging Culture of Science|publisher=Qatar Foundation|date=17 نومبر 2015|accessdate=30 نومبر 2015|archive-date=2015-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208170456/http://cdn.qf.com.qa/app/media/40615|url-status=dead|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208170456/http://cdn.qf.com.qa/app/media/40615}}</ref> == اسنو‏ں وی دیکھو == * [[ایجوکیشن سٹی اسٹیڈیم|ایجوکیشن سٹی سٹیڈیم]] == حوالے == {{حوالے|30em}} == باہرلے جوڑ == * {{دفتری ویب سائٹ|http://www.qf.org.qa}} {{Qatar Foundation}}{{معلومات کتاباں خانہ}} [[گٹھ:قطر وچ 1995ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:1995ء وچ قائم ہوݨ والیاں تنظیماں]] [[گٹھ:قطر وچ قائم سائنسی تنظیماں]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 3qciypwfdgwre1u7zclk9fty768dsmh 0 119266 706657 701139 2026-04-30T12:34:23Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706657 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer|name=شجاع حسین زادہ|image=Shojae Hoseinzadeh.jpg|birth_date={{Birth date and age|1998|8|24|df=yes}}|birth_place=[[بانہ]]، [[صوبہ کردستان]]، [[ایران]]|website=https://shojae.me|role=[[صحافی]]|country=[[ایران]]}} شجاع حسین زادہ (پیدائش ۲۴ اگست ۱۹۹۸ نو‏‏ں [[بانہ]] وچ ) اک [[ایران|ایرانی]] [[صحافی]] ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ ویب|last=زاده|first=شجاع حسین|date=2022-03-30|title=شجاع حسین زاده مالک و مدیرعامل رسانه های "بانه نیوز و بانه تی‌وی"|url=https://banehnews.org/?p=31757|accessdate=2023-03-05|website=بانه نیوز|language=fa|archivedate=2023-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230714002458/https://banehnews.org/?p=31757}}</ref> اوہ [[ایران دے کرد علاقے|کردستان]] وچ بانہ[[خبر رساں ایجنسی|نیوز ایجنسی]] تے بانہ ٹی وی دے ایگزیکٹو ڈائریکٹر نيں۔<ref>{{حوالہ ویب|title=شجاع حسین زاده|url=https://baneh.tv/director_category/shojae/|accessdate=2023-03-05|language=fa-IR|archivedate=2023-04-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230401174604/https://baneh.tv/director_category/shojae/}}</ref> == جرائم == ۲۰۱۷ وچ ، شجاع حسین زادہ نو‏‏ں " [[صدر ایران|ایران دے صدر دی]] توہین" دے الزام وچ بانہ د‏‏ی فوجداری [[عدالت]] د‏‏ی برانچ ۱۰۲ نے ۷۴ کوڑاں د‏‏ی سزا سنائی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=مدیر کانال تلگرامی "بانه نیوز" به ٧۴ ضربه شلاق محکوم گردید|url=https://www.peykeiran.com/Content.aspx?ID=163378|accessdate=2023-03-05|website=www.peykeiran.com|archivedate=2023-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230305120756/https://www.peykeiran.com/Content.aspx?ID=163378}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|date=2018-08-23|title=٧۴ ضربه شلاق، حکمی وحشیانه علیه مدیر کانال|url=https://kurdistanmedia.com/fa/news/ضربه-شلاق-حکمی-وحشیانه-علیه-مدیر-کانال-بانه-نیوز|accessdate=2023-03-05|website=Kurdistanmedia (kurdistanmedia.com)|language=fa}}</ref> ایہ فیصلہ [[ٹیلی گرام (سافٹ ویئر)|ٹیلی گرام دی]] فلٹرنگ دے بارے وچ ایرانی صدر [[حسن روحانی]] دے ناں اک طنزیہ خط د‏‏ی اشاعت دے بعد کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=2018-08-23|title=شجاع حسین‌زاده، فعال تلگرامی به خاطر توهین به رئیس جمهور به ۷۴ ضربه شلاق محکوم شد|url=https://www.kampain.info/archive/22846.htm|accessdate=2023-03-05|website=کمپین دفاع از زندانیان سیاسی و مدنی|language=fa-IR}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|date=2018-08-25|title=مدیر کانال تلگرامی بانه نیوز به ٧۴ ضربه شلاق محکوم شد|url=https://melliun.org/iran/178607|accessdate=2023-03-05|website=سایت ملیون ایران|language=fa-IR}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=مدیر کانال تلگرامی بانه نیوز به ٧۴ ضربه شلاق محکوم شد|url=https://journalismisnotacrime.com/fa/features/2586/|accessdate=2023-03-05|website=journalismisnotacrime.com|language=fa|تاريخ-الأرشيف=2023-03-05|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230305120756/https://journalismisnotacrime.com/fa/features/2586/|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=KHRN|date=2018-08-23|title=صدور حکم شلاق برای یک فعال تلگرامی در بانه {{!}} شبکە حقوق بشر کردستان|url=https://kurdistanhumanrights.org/fa/?p=6158|accessdate=2023-03-05|website=KHRN|language=fa}}</ref> ۱۳ فروری ۲۰۱۸ نو‏ں، شجاع حسین زادہ نے بانہ نیوز د‏‏ی [[ویب سائٹ]] اُتے دو مضامین شائع کيتے سن، "چائے خاناں د‏‏ی تباہی تے میونسپل ملازمین د‏‏ی بانہ وچ پھل فروشاں د‏‏ی بے عزتی" جس نے شہر دے [[بلدیہ|میئر]] نو‏‏ں غصہ دلایا۔.<ref>{{حوالہ ویب|title=بازداشت مدیر کانال تلگرامی ” بانە نیوز” از سوی نیروهای امنیندی – کوردستان و کورد|url=https://fa.kurdistanukurd.com/?p=21810|accessdate=2023-03-05|language=fa-IR}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Association|first=Kurdistan Human Rights|date=2018-12-01|title=شجاع حسین زادە فعال مدنی و مدیرمسئول سایت بانە نیوز روانە زندان شد|url=https://www.kmmk.info/fa/15153/2018/شجاع-حسین-زادە-فعال-مدنی-و-مدیرمسئول-سا/|accessdate=2023-03-05|website=جمعیت حقوق بشر کوردستان|language=fa-IR}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=بازداشت مدیر یک کانال تلگرامی در بانە|url=https://hengaw.net/fa/news/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1-%DB%8C%DA%A9-%DA%A9%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%95|accessdate=2023-03-05|website=hengaw.net}}</ref> شجاع حسین زادہ نو‏‏ں وی جون وچ اپنی ویب سائٹ اُتے لوکاں نو‏‏ں ہڑتاݪ تے سڑکاں اُتے نکلنے اُتے اکسانے دے الزام وچ گرفتار کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=بازداشت سه فعال تلگرامی در بانه|url=http://www.asoyroj.com/farsi/detail.aspx?=hewal&jmara=10460&Jor=1|accessdate=2023-03-05|website=www.asoyroj.com|تاريخ-الأرشيف=2022-11-20|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20221120131515/https://www.asoyroj.com/farsi/detail.aspx?=hewal&jmara=10460&Jor=1|url-status=dead}}</ref> == انتخاب == ۱۱ جولائ‏ی ۲۰۱۹ نو‏ں، سید [[ابراہیم رئیسی]] دے مشیر نے شجاع حسین زادہ نو‏‏ں [[صوبہ کردستان|کردستان دے صوبائی]] الیکشن ہیڈ کوارٹر وچ "نائب صدر برائے میڈیا تے سبھیاچار" دے عہدے اُتے مقرر کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=روز|first=پایگاه خبری-تحلیلی وقایع|date=۱۴۰۱/۰۶/۲۵ - ۰۷:۲۱|title=شجاع حسین زاده معاون رئیس جمهور در کردستان شد {{!}} وقایع روز|url=http://vaghayerooz.com/fa/news/35996|accessdate=2023-03-05|website=fa|language=fa}}</ref> حسین زادہ حکومت دے قریبی نوجواناں وچو‏ں اک نيں جنہاں نے [[کردستان]] وچ نائب [[صدر جمہوریہ|صدر]] دا عہدہ حاصل کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=شجاع حسین زاده معاون رئیس جمهور در کردستان شد|url=https://namnamak.com/%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA/%D8%B4%D8%AC%D8%A7%D8%B9-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1|accessdate=2023-03-05|website=نم لوݨ|language=fa-IR|تاريخ-الأرشيف=2023-03-05|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230305120752/https://namnamak.com/%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA/%D8%B4%D8%AC%D8%A7%D8%B9-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1|url-status=dead}}</ref> بانہ د‏‏ی اسلامی کونسل دے انتخابات دے چھیويں مرحلے وچ ، شجاع حسین زادہ ۳٬۳۶۹ ووٹاں دے نال بانہ دے "پہلے ووٹ" دے طور اُتے زریان حسین زادہ د‏‏ی بہن دے انتخاب وچ اک بااثر کردار ادا کرنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ <ref>{{Dead link|date=February 2024}}{{حوالہ ویب|last=تازه|first=اکھر|date=2022-04-08|title=شجاع حسین زاده "خبرنگار و فعال رسانه‌ای" در کردستان ایران|url=https://harfetaze.com/229729/شجاع-حسین-زاده/|accessdate=2023-03-05|website=مجله اینترندی اکھر تازه|language=fa}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=نتایج شماره آرای ششمین دوره شورای اسلامی بانه اعلام شد|url=https://kurdpress.com/fa/news/11937/%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%AC-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%B4%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF/|accessdate=2023-03-05|website=kurdpress.com|تاريخ-الأرشيف=2023-03-05|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230305120752/https://kurdpress.com/fa/news/11937/%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%AC-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%B4%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF/|url-status=dead}}</ref> == باہرلے جوڑ == [https://shojae.me/ شجاع حسین زادہ د‏‏ی ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240719211621/http://shojae.me/ |date=2024-07-19 }} == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ایرانی لوک]] mvvl4u3am8gk2sj156iabg25s4bjily 0 126717 706712 634464 2026-05-01T10:55:00Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706712 wikitext text/x-wiki {{short description|Indian web series}} {{Infobox television | name = پاتال لوک | native_name = | image = Paatal Lok poster.jpg | caption = پوسٹر | director = اویناش انن <br> پروست رائے | producer = [[انشکا شرما]] <br> کرنیش سشرما | company = کلین سلیٹ پھلمز | based_on = {{Based on|''د سٹوری آف مائی اسیسینز''|[[ترن تیجپال]]}} | creator = سدیپ شرما | narrated = | writer = سدیپ شرما<br>ساگر حویلی<br>ہاردک مہتہ<br>گنجیت چوپڑہ | starring = {{Plainlist| *جیدیپ اہلاوت *[[گل پناگ]] *نیرج کبی *سواستکا مکھرجی *اشوک سنگھ *ابھشیک بینرجی }} | composer = نرین چانداورکر <br> بینیڈکٹ ٹیلر | cinematography = اویناش انن <br> سوربھ گوسوامی | editor = متحدہ قاضٰ | location = بھارت | runtime = 43-53 منٹ | genre = زرم-دلچسپ | distributor = | country = بھارت | language = ہندی | num_seasons = 1 | num_episodes = 9 | last_aired = | first_aired = {{Start date|df=y|2020|5|15}} | released = | picture_format = | network = امیزن ویڈیو }} '''''پاتال لوک''''' اکّ بھارتی [[ہندی بولی|ہندی-]]<nowiki/>لسانی زرم-دلچسپ ویب ٹیلیویژن سیریز اے جسدا پریمیئر 15 مئی 2020 نوں امیزن پرائیم ویڈیو 'تے ہویا سی۔<ref>{{Cite web|url=https://rollingstoneindia.com/paatal-lok-see-first-teaser-for-amazons-new-gritty-lawless-series/|title='Paatal Lok': See First Teaser for New Lawless Series|last=Xalxo|first=Jessica|date=2020-04-27|website=Rolling Stones India|language=en-US|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-05-04}}</ref> اسدا اساری ''کلین سلیٹ پھلمز'' ولوں کیتا گیا اے۔ ویب سیریز دے مکھ ستارے جیدیپ آہلاوت، [[گل پناگ]]، نیرج کبی، سوستھکا مکھرجی، ایشوک سنگھ، اتے ابھشیک بینرجی ہن۔ اسدا ٹیزر 27 اپریل اتے ٹریلر 5 مئی نوں رلیز کیتا گیا سی۔<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/paatal-lok-teaser-amazon-prime-video-anushka-sharma-production-6381050/|title=Paatal Lok teaser: Anushka Sharma's web series promises to be a gritty affair|date=2020-04-28|website=The Indian Express|language=en-US|access-date=2020-05-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2020/apr/28/paatal-lok--teaser-out-hell-breaks-loose-in-anushka-sharma-production-for-amazon-2136108.html|title='Hell breaks loose' in Anushka Sharma production for Amazon Prime|last=|first=|date=28 April 2020|website=The New Indian Express|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-05-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/television/report-paatal-lok-new-poster-anushka-sharma-s-recent-update-gives-more-insights-about-upcoming-web-series-2823555|title='Paatal Lok' new poster: Anushka Sharma's recent update gives more insights about upcoming web series|date=2020-05-04|website=DNA India|language=en|access-date=2020-05-04}}</ref> ایہہ سیریز [[ترن تیجپال]] دے 2010 دے ناول '''د سٹوری آف مائی اسیسینز'' 'تے بیسڈ اے جس وچ اکّ مأیوس کن پولیس اہلکار بارے اے جس نے قتل دی کوشش نوں غلط قرار دتا اے۔<ref>{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/paatal-lok-based-on-his-book-but-nothing-to-do-with-tarun-tejpal/22780218|title=Paatal Lok: Based On His Book, But Nothing To Do With Tarun Tejpal|date=13 May 2020|work=Mid Day|access-date=28 May 2020|accessdate=15 July 2023|archivedate=28 May 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200528050222/https://www.mid-day.com/articles/paatal-lok-based-on-his-book-but-nothing-to-do-with-tarun-tejpal/22780218}}</ref> ہپھپوسٹ انڈیا اتے [[دا انڈین ایکسپریس|دی انڈین ایکسپریس]] نے ''پاٹل لوک'' نوں 2020 دی سبتوں ودھیا ہندی فلم/سیریز دا درجہ دتا سی۔ == سٹائل اتے تھیم == === اساطیری پکھ === بھارت دی سماجی-معاشی ونڈ بھارتی اساطیری کانسپٹ مطلب ''سورگ''، ''دھرتی'' اتے ''پاتال'' (سورگ، [[دھرتی]] اتے نرک) 'تے بیسڈ اے۔ سیریز دا پلاٹ [[دلی]] 'تے ہو جتھے لٹیئنز دلی سورگ، وسنت وہار اتے [[نوئڈا]] دھرتی جدوں کہ مشرقی دلی ''جمنا پار'' نرک اے وکھایا گیا اے۔<ref>{{Cite web|url=https://thewire.in/film/caste-class-and-populist-political-anxieties-in-paatal-lok|title=Caste, Class and Populist Political Anxieties in 'Paatal Lok'|last=Banerjee|first=Dyotana|date=23 May 2020|website=The Wire|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-05-24}}</ref> کہانی دا انت [[مہامبھارت]] دی یدھشٹر دے کتے دی اساطیری کہانی 'تے وی بیسڈ اے۔<ref name=":6">{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/paatal-lok-review-an-engrossing-series-6410775/|title=Paatal Lok review: An intelligently written, engrossing series|last=Gupta|first=Shubhra|date=2020-05-17|website=The Indian Express|language=en|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-05-24}}</ref><ref name=":7">{{Cite web|url=https://www.thecinemaholic.com/paatal-lok-ending-explained/|title=Paatal Lok Ending, Explained|last=Sharma|first=Dhruv|date=2020-05-16|website=The Cinemaholic|language=en-US|access-date=2020-05-24}}</ref> === تعلیمی پکھ === سیریز بھارت وچ ہو رہے وتکرے دے وکھ وکھ روپاں بارے جانکاری دیندی اے۔ سیریز وچ دھرم اتے جاتی دے وتکرے نوں وی پیش کیتا گیا اے۔<ref name=":6" /> عمران انصاری دے کردار راہیں مسلماناں متعلق نفرت، چینی دی کہانی راہیں بچیاں نال زبر-جناح اتے ٹرانسجینڈراں متعلق وتکرے<ref name=":7"/> ہتھوڈا تیاگی دی کہانی راہیں پینڈو بھارت وچ عورتاں دی سرکھیا دی ماڑی حالت بیان کیتی گئی اے۔ == سار == انسپیکٹر ہاتھی رام چودھری دلی دا پولیس ملازم اے جس نوں اپنے عام جہے کیریئر نوں دلچسپ بناؤن وچ کوئی دلچسپ نہیں اے پر اکّ دن اچانک اسنوں اچّ پروفائیل کیس ملدا اے جو اسدی ترقی لئی بہت وڈا اتے اہم ہندا اے۔<ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/anushka-sharmas-paatal-lok-to-release-on-may-15/1813197|title=Anushka Sharma's "Paatal Lok" to release on May 15|date=24 April 2020|website=outlookindia|archive-url=https://web.archive.org/web/20200428162829/https://www.outlookindia.com/newsscroll/anushka-sharmas-paatal-lok-to-release-on-may-15/1813197|archive-date=28 April 2020|access-date=2020-04-24}}</ref> ہولی-ہولی کیس اکّ ڈونگھے بھیت دا روپ دھار لیندا اے جو انسپیکٹر نوں انڈرورلڈ (پاتال لوک) دے سنگین اتے گہرے علاقہ وچ لے جاندا اے۔<ref>{{Cite web|url=https://toplistspedia.com/paatal-lok-cast-plot-and-everything-you-need-to-know/|title="Paatal Lok" cast, plot and everything you need to know|date=4 May 2020|website=toplistspedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20200508064214/https://toplistspedia.com/paatal-lok-cast-plot-and-everything-you-need-to-know/|archive-date=8 May 2020|access-date=2020-05-08}}</ref> ہاتھی رام دی سوجھ اسنوں شکیاں دی زندگی دی جانچ کرن لئی کہندی اے اتے اوہ حیران کرن والیاں سچائیاں اتے دی کھوج کردا اے جو آخرکار اسنوں اکّ پولیس اہلکار دے طور تے اپنیاں ذمہ واریاں اتے اسدی پہچان لبھن وچ مدد کردا اے۔<ref>{{Cite web|url=https://gadgets.ndtv.com/entertainment/news/anushka-sharma-paatal-lok-amazon-prime-video-release-date-logo-tv-series-2217538|title=Paatal Lok Release Date: Anushka Sharma-Produced Series Out in May on Amazon Prime Video|date=24 April 2020|website=gadgets.ndtv|archive-url=https://web.archive.org/web/20200506080438/https://gadgets.ndtv.com/entertainment/news/anushka-sharma-paatal-lok-amazon-prime-video-release-date-logo-tv-series-2217538|archive-date=6 May 2020|access-date=2020-04-24}}</ref> == ستارے اتے پاتر == * جیدیپ اہلاوت - ہاتھی رام چودھری، پولیس ملازم وجوں<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/binge-watch/story/jaideep-ahlawat-on-playing-the-lead-in-pataal-lok-it-s-a-huge-responsibility-you-represent-a-team-1677492-2020-05-13|title=Jaideep Ahlawat on playing the lead in Paatal Lok: It's a huge responsibility, you represent a team|last=Kanyal|first=Jyoti|date=14 May 2020|website=India Today|language=en|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-05-24}}</ref> * [[گل پناگ]] - ہاتھیرام دی بیوی، رینوں وجوں * بودھیستوا شرما - ہاتھیرام دے پتر سدھارتھ چودھری وجوں * اشوک سنگھ - عمران انصاری، ہتھیرام دے جونیئر وجوں * نیرج کبی - ہائی پروفائیل صحافی اتے اینکر سنجیو مہرا وجوں<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/tv/paatal-lok-anushka-sharma-shares-new-teaser-for-her-grimy-and-violent-new-amazon-series-trailer-out-may-5/story-xu9Ncb18yWOSufgaJjhLlO.html|title=Paatal Lok: Anushka Sharma shares new teaser for her grimy and violent new Amazon series, trailer out May 5|date=2020-04-27|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-05-04}}</ref> * سوستیکا مکھرجی -ڈولی مہرا، سنجیو دی بیوی وجوں<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/anushka-sharmas-amazon-prime-series-paatal-lok-to-premiere-on-may-15/article31424168.ece|title=Anushka Sharma's Amazon Prime series 'Paatal Lok' to premiere on May 15|date=2020-04-24|work=The Hindu|access-date=2020-05-04|others=PTI|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> * نہاریکا لائرا دتّ - سارا میتھیوز وجوں * ابھشیک بینرجی - وڈا "ہتھوڑا" تیاگی وجوں * [[جگجیت سندھو (اداکار)|جگجیت سندھو]] - توپ سنگھ "چاکو" وجوں * آصف خان - کبیر ایم وجوں * میریمبم رونالڈو سنگھ - میری صنفڈوہ جاں چینی وجوں<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/states/north-east/two-northeast-actors-make-a-mark-in-much-talked-about-paatal-lok-on-amazon-prime-video/cid/1775527|title=Two Northeast actors make a mark in much-talked-about 'Paatal Lok' on Amazon Prime Video|last=Gani|first=Abdul|date=25 May 2020|website=Telegraph India|language=en|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-05-25}}</ref> * سندیپ مہاجن - دلی خفیہ افسر دہیا وجوں * سنجیو وتس - ڈونولیا (آواز) * اکشے شرما - ماسٹر جی وجوں<ref>{{Cite web|url=https://www.thecinemaholic.com/who-is-masterji-in-paatal-lok/|title=Who is Masterji in Paatal Lok?|last=Sharma|first=Dhruv|date=2020-05-16|website=The Cinemaholic|language=en-US|access-date=2020-05-24}}</ref> * انندتا بوس - چندہ مکھرجی وجوں * [[وپن شرما]] - ڈیسیپی بھگت وجوں * آصف بصرہ - جےَ ملک وجوں * منیش چودھری - وکرم کپور وجوں * اکاش کھرانا - سنگھ صاب وجوں * راجیش شرما - گوالا گجر وجوں * انوپ جلوٹا - بالکشن باجپائی وجوں * انوراگ اروڑا - ایسئیچؤ ورک وجوں<ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/anurag-arora-ive-refused-many-cop-characters/1733205|title=Anurag Arora: I've refused many cop characters|website=Outlook India|access-date=2020-05-22}}</ref> * تشار دتّ - راجو بھئیا وجوں * امت راج - صحافی وجوں ==پلاٹ== {{Episode table|airdate=s|background=251e35|released=y|director=اویناش ارن، پروست رائے|episodes={{Episode list |EpisodeNumber = 1 |Title = Bridges |RTitle = |DirectedBy = اویناش ارن، پروست رائے |WrittenBy = سدیپ شرما |OriginalAirDate = {{Start date|2020|05|15}} |ShortSummary = دلی وچ، ڈپٹی کمیشنر پولیس وشرم بھگت نے چار نوجواناں وڈا تیاگی، توپ سنگھ، میری صنفڈوہ اتے کبیر ایم. نوں اکّ اچّ پدھری صحافی، سنجیو مہرا، دی قتل دی سازش رچن دے الزام وچ گرفتار کیتا۔ اس کیس دی جانچ دی ذمہ واری پولیس اہل کار ہاتھی رام چودھری اتے اس دے ساتھی عمران انصاری نوں دتی گئی اے۔ اوہناں دا مننا اے کہ ٹوپ سنگھ اوہناں دی گینگ دا سردار اے اتے ہاتھی سنگھ گرفتار کیتے گئے چاراں وچکار تعلق لبھن دی کوشش کردا اے۔ سنجیو مہرا دی اپنے مالک نال ان بن چل رہی اے اتے مالک اسنوں چینل توں کڈھن دی تیاری وچ اے۔ سنجیو دی بیوی ڈولی چنتا گرست اے اتے اوہناں دا رشتہ وی کافی حدّ تک ڈاوانڈول اے۔ گرفتار کیتے گئے لوکاں دے پچھوکڑ دی جانچ کردے ہوئے، پولیس نے پایا کہ تیاگی اکّ خونخار اتے قاتل اے جس نوں پہلاں کدے نہیں پھڑیا گیا سی۔ پولیس ایہہ جانکاری سنجیو مہرا نوں دیندے ہن پر اس حملے دا کوئی لنک وی جاں مقصد لبھن وچ ناکام رہندے ہن۔ |LineColor = 251e35 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 2 |Title = Lost and Found |RTitle = |DirectedBy = اویناش ارن، پروست رائے |WrittenBy = ساگر حویلی، ہاردک مہتہ، گنجیت چوپڑہ |OriginalAirDate = {{Start date|2020|05|15}} |ShortSummary = جانچ پڑتال توں پتہ لگدا اے کہ گرفتار کیتے گئے چاراں نال وکھو-وکھرے طور 'تے رابطہ کیتا گیا سی اتے قتل نوں انجام دین لئی اکّ وڈی سکیم دے حصے وجوں بنائی گئی سی۔ پولیس نوں پتہ لگدا اے کہ تیاگی گرفتار ہون توں پہلاں اکّ "ماسٹر جی" نال گل کرن لئی بیتاب سی اتے ہو سکدا اے کہ اوہ اس حملے نوں ردّ کرن دی سکیم بنا رہا ہووے۔ ہاتھیرام شکی لوکاں توں جانکاری لین لئی بہت طریقے ورتدے پر اوہناں دے ہتھ کجھ خاص نہیں لگدا۔ لیڈ 'تے کم کردیاں انصاری طارق، اکّ مکینک جسنے کبیر نوں ایہہ کم دتا سی، نوں لبھدا اے پر طارق اس نوں چکمہ دے کے بچ نکلدا اے۔ ہاتھیرام نوں پورا یقین اے کہ چترکوٹ پنڈ، جتھے تیاگی پڑھیا سی، جا کے اس دے ماضی دا پتہ لگے گا جس نال کیس حل کرن دا کوئی سراخ ملیگا۔ سنجیو دا نیوز چینل دی جانچ صحافی سارا میتھیوز نال تعلق شروع ہو جاندا اے۔ بعد وچ اسنوں شکی لوکاں دی پچھان کرن لئی تھانے بلایا گیا، پر اوہ کسے دی وی پچھان کرن وچ ناہل رہا، حالانکہ تیاگی نال اکھ ملاؤن دا اس 'تے ڈونگھا اثر پیندا اے۔ یمنا ندی دے وچوں اوہ فون مل جاندا اے جسنوں توپ سنگھ نوں گرفتاری توں پہلاں سٹّ دتا سی۔ |LineColor = 251e35 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 3 |Title = A history of violence |RTitle = |DirectedBy = اویناش ارن، پروست رائے |WrittenBy = ساگر حویلی، ہاردک مہتہ، گنجیت چوپڑہ |OriginalAirDate = {{Start date|2020|05|15}} |ShortSummary = ماضی وچ، جدوں تیاگی سکول پڑھدا سی تاں اسنے اپنیاں بھیناں نال جنسی استحصال دا بدلہ لین لئی اپنے تن جماعتیاں دا اکّ ہتھوڑے نال قتل کر دتا سی۔ موجودہ ویلے وچ انصاری توپ سنگھ دے بارے پتہ کرن لئی پنجاب جاندا اے اتے اسنوں پتہ لگدا اے کہ اوہ جاتی بیسڈ لڑائیاں وچ پھسیا ہویا سی اتے اپنی جان بچاؤن لئی پنڈ چھڈّ کے بھجن لئی مجبور ہویا سی۔ چترکوٹ وچ، ہاتھیرام نوں تیاگی دے ماضی اتے سکول دی حادثہ بارے پتہ لگدا اے حالانکہ تیاگی نے کہ سالاں توں اپنے پروار نال رابطہ کوئی نہیں کیتا۔ مقامی صحافی امتوش ہاتھیرام نوں مقامی کاروباری اتے راجنیتا گوالا گجر بارے خفیہ جانکاری دندا اے۔ اس دوران، سنجیو مہرا سارا دی مدد نال تیاگی بارے اپنی جانچ-پڑتال کردا اے اتے ایہہ جانکاری پرائیمٹائیم ٹیوی 'تے براڈکاسٹ کر دندا اے، جس کارن میڈیا دلی پولیس 'تے سؤال کھڑے کردا اے۔ پولیس اکت شکی لوکاں دے نام لکو کے رکھنا چاہندی سی۔ |LineColor = 251e35 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 4 |Title = Sleepless in Seelampur |RTitle = |DirectedBy = اویناش ارن، پروست رائے |WrittenBy = ساگر حویلی، ہاردک مہتہ، گنجیت چوپڑہ |OriginalAirDate = {{Start date|2020|05|15}} |ShortSummary = سنجیو مہرا اپنی نوکری بچاؤن لئی اپنے مالک نوں بلیکمیل کردا اے اتے چینل 'تے اپنا دبدبا بناؤن لئی اکّ سابقہ دشمن نال کم کرنا شروع کر دندا اے۔ پھورینسکس ٹیم توپ سنگھ دے برآمد کیتے فون توں ڈیٹا کڈھ لیندی اے اس وچ جو سنجیو مہرا 'تے نگرانی رکھن دیاں ویڈیو اتے چندہ نام دی لڑکی نال نجی فوٹواں دا برآمد ہندیاں ہن۔ ایہہ پتہ لگدا اے کہ میری اصل وچ ٹرانسجینڈر اے، اتے اس دا اصل نام چینی اے؛ اسنوں مردانہ سیل وچ بھیج دتا جاندا اے۔ ہاتھیرام اتے انصاری دلی دے کاروباری مکیش تلریجا نوں ملن گئے، جس نے چینی نوں اس کم 'تے لایا سی پر اوہناں نوں کجھ نہیں ملدا۔ اس دوران، طارق دی لاش ملدی اے اس دی گلا گھٹ کے قتل کر دتی گئی۔ انصاری نے آئی.اے.ایسّ. دی امتحان پاس کر لئی پر ہاتھیرام نے اس 'تے خوشی والی پرتیکریا ظاہر نہیں کیتی۔ میری/چینی دے ٹرانسجینڈر ہون اتے اوہنوں زنانہ سیل وچ رکھن دی جانکاری میڈیا وچ لیک ہو جاندی اے اتے دلی پولیس لئی نموشی دا کارن بندی اے، نتیجے وجوں ہاتھیرام نوں معطل کر دتا جاندا اے اتے جانچ سیبیائی نوں سونپ دتی جاندی اے۔ |LineColor = 251e35 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 5 |Title = Of fathers and sons |RTitle = |DirectedBy = اویناش ارن، پروست رائے |WrittenBy = ساگر حویلی، ہاردک مہتہ، گنجیت چوپڑہ |OriginalAirDate = {{Start date|2020|05|15}} |ShortSummary = ہاتھیرام چودھری بھگت توں کیس دی پڑتال کرن لئی بینتی کردا اے، پر بھگت اسنوں معطل کیتے جان بارے کہندا ہیئتے اسنوں گھر بھیج دندا اے۔ سنجیو دے پریم تعلق بارے پتہ لگن 'تے ڈولی دا دل ٹٹ جاندا اے۔ ہاتھیرام دا ودروہی پتر سدھارتھ اپنے جماعتی دی دھکےشاہی توں تنگ آکے اس 'تے بندوق تان لیندا اے جو اس نے اکّ چھوٹے غنڈے دے گھروں چوری کیتی سی، نتیجے وجوں چودھری نوں سکول بلایا جاندا اے۔ ہاتھیرام معطلی کارن پریشان شرابی ہویا ہندا اے اتے سکول پرنسپل نال صحیح طریقے نال گل نہیں پر پاؤندا پر انصاری سبھ سنبھال لیندا اے۔ سیبیائی دی جانچ آئیئیسائی ولوں پرمکھ پترکاراں نوں ختم کرن اتے بھارت وچ سیاسی استھرتا لیاؤن لئی وڈی سازش دا پردہ فاش کردی اے۔ اوہ سنجیو مہرا نوں مختصر وچ ایہہ جانکاری دے دیندے ہن پر اوہ اپنے پرائیم ٹائم شو 'تے ساری جانکاری عوامی کر دندا اے۔ اکّ پریس کانفرنس وچ، سیبیائی کبیر نوں اکّ پاکستانی ایجنٹ ہون دا دعوہ کردی اے اتے ثبوت وجوں اسدی رہائش تے ملیا جیہادی ساہت پیش کردی اے۔ انصاری نوں اس 'تے شکّ ہندا اے، کیونکہ اوہ جاندا اے کہ کبیر اردو نہیں پڑھ سکدا۔ سارا نوں اس 'تے شکّ ہندا اے، اسنوں ہاتھیرام چودھری دی کیس نوٹبکّ مل جاندی اے اتے اوہ جانچ پڑتال کرن لگ جاندی اے۔ |LineColor = 251e35 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 6 |Title = The past is prologue |RTitle = |DirectedBy = اویناش ارن، پروست رائے |WrittenBy = ساگر حویلی، ہاردک مہتہ، گنجیت چوپڑہ |OriginalAirDate = {{Start date|2020|05|15}} |ShortSummary = سیبیائی دے اتوادی اصول نوں نہ خارج کردیاں، ہاتھیرام چودھری اتے انصاری سارا دی مدد نال آزاد جانچ شروع کر دیندے ہن۔ اوہناں نوں کبیر دے ماضی بارے پتہ لگدا اے کہ کہ اسدا پروار فرقو دنگیاں دا شکار سی اتے اس دے بھرا نوں بھیڑ نے مار دتا سی؛ حالانکہ، کبیر دے بچے رشتے دار اس گل توں انکار کردے ہن کہ اوہ سخت گیر اے جاں اسدا کوئی جہادی تعلق اے۔ چینی دے بچپن دا دوست ہاتھیرام دا ماضی دسدا اے کہ اوہ اکّ یتیم یاتری اے جس دا بچپن وچ جنسی استحصال کیتا گیا سی پر اس دلدل وچوں باہر نکلن لئی اوہ سخت محنت کر رہی سی۔ راجو، گلی دا غنڈہ جس دی بندوق سدھارتھ چوری کردا اے، 'تے اس دے بوس دا دباء اے اتے اوہ سدھارتھ نوں کٹدا اے۔ جدوں ہاتھیرام نوں اس گل دا پتہ چلدا اے، تاں اوہ سارے گنڈیاں نوں کٹّ کے بندوق گینگسٹر نوں واپس کر دندا اے اتے دھمکی دندا اے کہ جے اوہ دوبارہ اس دے بیٹے نوں تنگ کرنگے تاں اوہ اوہناں نوں جانوں مار دیویگا۔ جیل وچ، کبیر 'تے اکّ قیدی نے حملہ کر دندا اے اتے اسدی موت ہو جاندی اے، ہاتھیرام نوں شکّ اے کہ ایہہ اندرونی کم اے۔ سارا دا کہنا اے کہ باجپائی، چترکوٹ راجنیتا، جسدا تعلق گوالا گجر نال اے، اس ساری سازش پچھے اسدا ہتھ اے اتے سیبیائی دا اتوادی اصول بکواس اے۔ پرانے اخباراں دیاں فوٹواں ویکھدے ہوئے، ہاتھیرام نوں اکّ فوٹو ملی جس وچ تیاگی دے ہائی سکول کوچ دا تعلق باجپائی نال جڑدا اے۔ جدوں ہاتھیرام پچھلی وار اس کوچ نوں ملیا سی تاں اسنے ایہہ جانکاری لکائی سی۔ |LineColor = 251e35 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 7 |Title = Badlands |RTitle = |DirectedBy = اویناش ارن، پروست رائے |WrittenBy = سدیپ شرما |OriginalAirDate = {{Start date|2020|05|15}} |ShortSummary = چترکوٹ وچ واپس، ہاتھیرام چودھری نے ہائی سکول دے کوچ نوں ملدا اے، جو دسدا اے کہ باجپائی اتے گوالا اکّ بھیانک غنڈے ڈونولیا ولوں چلا ئے جا رہے اکّ تنظیم دا حصہ ہن، جو علاقہ دی سیاست اتے معیشت نوں کنٹرول کردا اے اتے جنگل وچ چھپ کے سرکار چلاؤندا اے۔ کوچ پہلاں اکّ پولیس ملازم سی اتے بعد وچ ڈنولیا دا مخبر بن گیا۔ تیاگی ولوں سکول وچ قتل کرن توں بعد اوہ اسنوں ڈونولیا کول لے آیا۔ ویلے دے نال، تیاگی ڈونولیا دا بھروسیمند ہٹمین بن گیا۔ ڈونولیا اوہی "ماسٹر جی" اے جس نال تیاگی پہلاں رابطہ کرن دی کوشش کر رہا سی۔ ڈونولیا اتے تیاگی دی دوستی گوڑھی ہو جاندی اے۔ تیاگی نوں کتیاں نال بہت پیار ہندا اے اتے ڈونولیا دا مننا اے کہ "جے کوئی آدمی کتے نوں پیار کردا ہے، تاں اوہ چنگا آدمی ہے۔" کوچ دا ڈنولیا اتے تیاگی دوواں نال رابطہ ٹٹ گیا اے اتے اس گل دا کوئی پتہ نہیں اے کہ اوہناں نے سنجیو مہرا نوں نشانہ کیوں بنایا۔ اس دوران، ایہناں خبراں نال سنجیو مہرا اتے اسدا چینل کافی مسحور ہو جاندا اے اتے سارا وی ایہہ سمجھ جاندی اے کہ سنجیو اکّ مثالی صحافی نہیں بلکہ اکّ ہنکاری آدمی اے جسنوں صرف اپنے اتے اپنے چینل دی کامیابی نال مطلب اے۔ بھگت ہاتھیرام چودھری چیتاونی دندا اے کہ جیکر جانچ پڑتال نہیں چھڈدا تاں اپنی نوکری گوا لویگا پر ہاتھیرام اپنے اتے اپنے پروار لئی اپنی اہلیت ثابت کرن لئی بیتاب اے اتے چیتاونی نوں نظر انداز کر دندا اے۔ |LineColor = 251e35 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 8 |Title = Black Widow |RTitle = |DirectedBy = اویناش ارن، پروست رائے |WrittenBy = سدیپ شرما |OriginalAirDate = {{Start date|2020|05|15}} |ShortSummary = ہاتھیرام چودھری نے چندہ نوں توپ سنگھ دی پرانی معشوق چندہ نوں ملدا اے۔ چندہ ہن باجپائی دا نجی معاون شکلا نال تعلق وچ اے۔ اوہ دسدی اے کہ شکلا نے توپ سنگھ نوں کم دتا سی پر اوہ اس سبھ وچ اچانک پھس گئی اے اتے اوہ سازش دے بارے بالکل انجان اے۔ اس نویں اصول 'تے چلدیاں، ہاتھیرام انصاری نوں بھگت دے فون ریکارڈ کڈھاؤن لئی بینتی کردا اے۔ انصاری دی نوکری جان اتے اسدا کریئر خراب ہون دے ڈر کرن پھر ہاتھیرام اسنوں منع کر دندا اے۔ امتوش ہاتھیرام نوں دسدا ہی کہ گوالا اتے باجپائی درمیان اختلاف ہن اتے گوالا اگامی چوناں باجپائی خلاف لڑن دی سکیم بنا رہا اے۔ ہاتھیرام ہور جانکاری لئی پرانے ریکارڈ دیکھدا اے پر دستاویز لبھن توں بعد اس نوں ڈونولیا دے گنڈیاں نے اغوا کر لیا جاندا اے۔ انصاری بھگت دے فون ریکارڈ کڈھا لیندا اے اتے دونوں اکّ ہور اصول دی تأئید کردے ہن کہ - نشانہ سنجیو مہرا نہیں سی بلکہ چار کار وچ سوار سن۔ بھگت نے اوہناں نوں جھوٹھے پولیس مقابلے وچ مار دینا سی، پر خوش قسمتی نال میڈیا وین دے نال آؤن نال ایہہ ہو نہیں پایا۔ |LineColor = 251e35 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 9 |Title = Swarg ka Dwaar |RTitle = |DirectedBy = اویناش ارن، پروست رائے |WrittenBy = سدیپ شرما |OriginalAirDate = {{Start date|2020|05|15}} |ShortSummary = ہاتھیرام چودھری نوں ڈونولیا دے جنگل والے خفیہ گھر لجایا گیا، جتھے اس نے گوالا نوں سچائی بیان کیتی: ڈونلیا کجھ ویلے پہلاں مر گیا سی پر اس گل نوں خفیہ رکھیا گیا۔ گوالا باجپائی دے خلاف سیاست وچ داخل ہونا چاہندا اے، باجپائی ڈونولیا دی موت توں جانوُ اے پر ڈونولیا دے سبھ توں خونخار ہٹمین تیاگی دے کرودھ توں پھردا وی اے۔ اس ساری سازش باجپائی تیاگی نوں بھگت دے ہتھوں مرواؤن لئی دلچسپی سی جس وچ کبیر، چینی اتے توپ سنگھ نوں بس فالتو مہرے سن تاں جو سبھ اصلی لگے۔ پولیس اتے سیبیائی وی نال ملے ہوئے سن اتے اوہناں نے سازش نوں اتواد نال جوڑ دتا۔ ہاتھیرام اس در کجھ جان جاندا اے جس کرکے گوالا اسنوں ختم کرن لگدا اے پر اپنے اکّ ہور سیاسی فائدے نوں دیکھدے اس نوں جان دندا اے۔ باجپائی نال ہتھ ملا کے گوالائکّ اچّ اثر دی حالت حاصل کردا اے۔ بھگت گوالا-باجپائی-ڈونولیا دیاں سازشاں برقرار رکھن دے انعام وجوں ہاتھیرام دی معطلی ردّ کر دندا اے۔ تیاگی نوں عدالت وچ لجاندے ہوئے ہاتھیرام اسنوں ڈونولیا دی موت دی جانکاری دندا اے اتے پریشان ہویا تیاگی اکّ پولیس ملازم توں بندوق کھوہ کے خودکشی کر لیندا اے۔ جدوں ہاتھیرام سنجیو نوں دسدا اے کہ اوہ نشانہ نہیں سی، بلکہ اکّ اس سازش 'تے پردہ پاؤن لئی ورتیا جان والا نام سی تاں سنجیو سی دی ہؤمے نوں گمبھیر جھٹکا لگدا اے۔ اس سبھ وچوں اپنا فائدہ کھٹن لئی سنجیو کہندا اے ہے کہ تیاگی نے گواہی دین توں بچن لئی اپنے آپ نوں ماریا اتے اوہ اجے وی اتوادی اصول دا پرچار کر رہا اے۔ |LineColor = 251e35 }}|title=|writer=سدیپ شرما، ساگر حویلی، ہاردک مہتہ، گنجیت چوپڑہ|overall=}} == حوالے == {{حوالے}} == باہری کڑیاں == * {{IMDb title|id=9680440}} [[گٹھ:بھارتی جرم ٹیلیویژن لڑی]] [[گٹھ:ہندی ویب سیریز]] jetln6tmqfb8w3t79zjkr41k9f9jl5u 0 134602 706676 667174 2026-04-30T20:48:23Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706676 wikitext text/x-wiki {{Infobox military structure |name=قسطنطنیہ د‏‏یاں دیواراں<br />Walls of Constantinople |location=[[استنبول]]، [[ترکی]] |coordinates = {{Coord|41.01224|28.976018|type:landmark|display=inline}} |image=[[File:Byzantine Constantinople-en.png|300px]] |caption=Map showing Constantinople and its walls during the Byzantine era |map_type=Turkey Istanbul |map_size=300 |type=Walls |built=4th–5th centuries, with later restorations and additions |builder=[[سیپٹیمیوس سیورس]]، [[قسطنطین اعظم]]، [[Constantius II]]، [[Theodosius II]]، [[ہرقل]]، [[Leo V the Armenian|Leo V]]، [[Theophilos (emperor)|Theophilos]]، [[Manuel I Komnenos]]، [[جسٹینین اول]] |controlledby=[[رومی سلطنت]]، [[بازنطینی سلطنت]]، [[لاطینی سلطنت]]، [[سلطنت عثمانیہ]] |materials=Limestone, brick |height=Up to 12 m |used= |condition=Land walls partly ruined, restoration work under way; sea walls largely torn down |ownership=[[ترکی]] |open_to_public=Yes |battles=[[Siege of Constantinople (626)|Avar-Persian siege of 626]]، [[محاصرہ قسطنطنیہ 674ء تو‏ں 678ء]] and [[محاصرہ قسطنطنیہ 717ء تو‏ں 718ء]] Arab sieges, [[Revolt of Thomas the Slav]]، [[Fourth Crusade]]، [[فتح قسطنطنیہ]] {{Infobox designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = | designation1_type = Cultural | designation1_criteria = i, ii, iii, iv | designation1_date = 1985 <small>([[عالمی ثقافتی ورثہ کمیٹی]])</small> | delisted1_date = | designation1_partof = [[استنبول دے تاریخی علاقے]] | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/356 356] | designation1_free1name = State Party | designation1_free1value = {{TUR}} | designation1_free2name = Region | designation1_free2value = [[عالمی ثقافتی ورثہ تھ‏‏انو‏اں دیاں فہرستاں]] | designation1_free3name = | designation1_free3value = }} }} '''قسطنطنیہ د‏‏یاں دیواراں''' دفاعی پتھر د‏‏ی [[فصیل]] دا اک سلسلہ اے جس نے [[قسطنطنیہ]] (موجودہ [[استنبول]]، [[ترکی]]) دے گرد حصار بنایا ہويا سی، جو شہر نو‏‏ں [[رومی سلطنت]] دے شہنشاہ [[قسطنطین اعظم]] [[راجگڑھ]] بنانے دے بعد تعمیر کيتیاں گئیاں۔ وکھ وکھ ادوار وچ انہاں وچ وادھا تے ترامیم ہُندیاں رہیاں۔ ایہ [[قدیم تریخ|قدیم تاریخی]] دور د‏‏ی [[قلعہ بندی]] دا اک عظیم پیچیدہ تے وسیع نظام سی۔ == حوالے == {{حوالے|30em}} == کتابیات == {{Refbegin|2}} * {{Citation | first = Neslihan | last = Asutay-Effenberger | title = Die Landmauer von Konstantinopel-Istanbul: Historisch-topographische und baugeschichtliche Untersuchungen | publisher = Walter de Gruyter | year = 2007 | isbn = 978-3-11-019645-0 }} * {{Citation | first = Jonathan | last = Bardill | title = Brickstamps of Constantinople, Volume I: Text | publisher = Oxford University Press | year = 2004 | isbn = 978-0-19-925522-1 | url = https://books.google.com/books?id=YS_AAzcjdK8C }} * {{Citation | first = Mark C. | last = Bartusis | title = The Late Byzantine Army: Arms and Society 1204–1453 | publisher = University of Pennsylvania Press | year = 1997 | isbn = 978-0-8122-1620-2 }} * {{Citation | last = halal | first = holidays | title = Walls of Constantinople | publisher = Encyclopaedia of the Hellenic World, Constantinople | date = 1 اکتوبر 2017 | url = http://www.halalholidaypackages.co.uk/location/istanbul/ | accessdate = 26 ستمبر 2009 | تاريخ-الأرشيف = 2020-11-08 | مسار-الأرشيف = https://web.archive.org/web/20201108095743/https://www.halalholidaypackages.co.uk/location/istanbul/ | url-status = dead }} * {{Citation | last=Bury | first=John Bagnell | authorlink=J. B. Bury | title= History of the Later Roman Empire Vol. I | url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/BURLAT/home.html | publisher=Macmillan & Co.، Ltd. | year=1923 }} * {{Citation | editor1-first=Averil | editor1-last=Cameron | editor2-first=Peter | editor2-last=Garnsey | title=The Cambridge ancient history, Vol. XIII: The Late Empire, A.D. 337–425 | url=https://books.google.com/?id=O8arrZPM8moC | publisher=Cambridge University Press | year=1998 | isbn=978-0-521-30200-5 }} * {{Citation | author-first=Niketas | author-last=Choniates | authorlink=Niketas Choniates | translator-first=Harry J. |translator-last=Magoulias | title= O City of Byzantium: Annals of Niketas Choniatēs | url=https://books.google.com/?id=O8arrZPM8moC | publisher=Wayne State University Press | year=1984 | isbn=978-0-8143-1764-8 }} * {{Citation | first=James | last=Crow | chapter=The Infrastructure of a Great City: Earth, Walls and Water in Late Antique Constantinople | title=Technology in transition: A.D. 300–650 | editor1-last=Lavan | editor1-first=Luke | editor2-last=Zanini | editor2-first=Enrico | editor3-last=Sarantis | editor3-first=Alexander | publisher=BRILL | year=2007 | isbn=978-90-04-16549-6 | pages=251–285 }} * {{Citation | last = Guilland | first = Rodolphe | authorlink = Rodolphe Guilland | title = Études de topographie de Constantinople byzantine, Tomes I & II | publisher = Akademie-Verlag | location = Berlin | year = 1969 | language=French }} * {{Citation |last = Haldon |first = John F. |chapter = Strategies of Defence, Problems of Security: the Garrisons of Constantinople in the Middle Byzantine Period |chapter-url = http://www.deremilitari.org/resources/articles/haldon2.htm |title = Constantinople and its Hinterland: Papers from the Twenty-Seventh Spring Symposium of Byzantine Studies, Oxford, اپریل 1993 |editor1-first = Cyril |editor1-last = Mango |editor2-first = Gilbert |editor2-last = Dagron |publisher = Variorum |year = 1995 |pages = 143–155 |url-status = dead |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090826233714/http://www.deremilitari.org/resources/articles/haldon2.htm |archivedate = 26 اگست 2009 }} * {{Citation | last=Janin | first=Raymond | authorlink=Raymond Janin | title=Constantinople byzantine. Développement urbaine et répertoire topographique | location=Paris | year=1964 | language=French }} * {{Citation | last=Kantakouzenos | first=John | authorlink=John VI Kantakouzenos | editor1-last=Barthold | editor1-first=John | title= Ioannis Cantacuzeni Eximperatoris Historiarum Libri IV.: Græce et Latine, Vol. II & III | url=https://books.google.com/books?id=TdMFAAAAQAAJ | location=Bonn | year=1831 }} * {{Citation | editor-first = Alexander | editor-last = Kazhdan | editor-link = Alexander Kazhdan | title = [[Oxford Dictionary of Byzantium]] | publisher = Oxford University Press | year = 1991 | isbn = 978-0-19-504652-6 }} * {{Citation | first=Fritz | last=Krischen | title= Die Landmauer von Konstantinopel, Teil I | publisher=W. de Gruyter & Co. | location=Berlin | year=1938 | language=German }} * {{Citation | first=Despina | last=Lampada | title=Walls of Constantine | work=Encyclopaedia of the Hellenic World, Constantinople | url=http://www.ehw.gr/l.aspx?id=11742 | date=30 جون 2008 | accessdate = 25 فروری 2010 }} * {{Citation | last=Magdalino | first=Paul | authorlink=Paul Magdalino | title=The Maritime Neighborhoods of Constantinople – Commercial and Residential Functions, Sixth to Twelfth Centuries | url=http://www.doaks.org/publications/doaks_online_publications/DOP54/DP54ch11.pdf | format=PDF | accessdate=5 دسمبر 2009 | journal=Dumbarton Oaks Papers | year=2000 | doi=10.2307/1291838 | volume=54 | pages=209–226 | jstor=1291838 | publisher=Dumbarton Oaks | archive-date=2010-06-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100613071849/http://doaks.org/publications/doaks_online_publications/DOP54/DP54ch11.pdf | url-status=dead }} * {{Citation | first=George P. | last=Majeska | title= Russian Travelers to Constantinople in the Fourteenth and Fifteenth Centuries | publisher=Dumbarton Oaks | year=1984 | isbn=978-0-88402-101-8 }} * {{Citation | last=Mango | first=Cyril | authorlink=Cyril Mango | title=Le développement urbain de Constantinople (IV-VI siècles) | location=Paris | year=1985 | language=French }} * {{Citation |last = Mango |first = Cyril |authorlink = Cyril Mango |title = The Triumphal Way of Constantinople and the Golden Gate |url = http://www.doaks.org/publications/doaks_online_publications/DOP54/DP54ch9.pdf |format = PDF |accessdate = 16 جولائ‏ی 2008 |journal = Dumbarton Oaks Papers |year = 2000 |doi = 10.2307/1291838 |volume = 54 |pages = 173–188 |jstor = 1291838 |publisher = Dumbarton Oaks |url-status = dead |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100613072403/http://doaks.org/publications/doaks_online_publications/DOP54/DP54ch9.pdf |archivedate = 13 جون 2010 }} * {{Citation | first=Cyril | last=Mango | authorlink=Cyril Mango | editor-last=Necipoğlu | editor-first=Nevra | title= Byzantine Constantinople: Monuments, Topography and Everyday Life | publisher=BRILL | location=Istanbul | year=2001 | chapter=The shoreline of Constantinople in the fourth century | pages=19–28 | isbn=90-04-11625-7 }} * {{Citation | last1=Meyer-Plath | first1=Bruno | last2=Schneider | first2=Alfons Maria | title= Die Landmauer von Konstantinopel, Teil II | publisher=W. de Gruyter & Co. | location=Berlin | year=1943 | language=German }} * {{Citation | last=van Millingen | first=Alexander | authorlink=Alexander van Millingen | title= Byzantine Constantinople: The Walls of the City and Adjoining Historical Sites | publisher=John Murray Ed. | location=London | year=1899 }} * {{Citation | last=Nicol | first=Donald M. | authorlink=Donald Nicol | title=The Immortal Emperor: The Life and Legend of Constantine Palaiologos, Last Emperor of the Romans | publisher=Cambridge University Press | year=1992 | isbn=0-521-46717-9 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/immortalemperorl0000nico }} * {{Citation | last1=Philippides | first1=Marios | last2=Hanak | first2=Walter K. | title=The Siege and the Fall of Constantinople in 1453: Historiography, Topography and Military Studies | publisher=Ashgate Publishing, Ltd. | year=2011 | isbn=978-1-4094-1064-5 | url=https://books.google.com/books?id=qvvdVXckfqQ }} * {{Citation | last=Runciman | first=Steven | authorlink=Steven Runciman | title= The Fall of Constantinople: 1453 | publisher=Cambridge University Press | year=1990 | isbn=978-0-521-39832-9 }} * {{Citation | last1=Sumner-Boyd | first1=Hilary | last2=Freely | first2=John | author2-link=John Freely | title=Strolling through Istanbul: The Classic Guide to the City | publisher=Tauris Parke Paperbacks | year=2010 | isbn=978-1-84885-154-2 | url= }} * {{Citation | last=Talbot | first=Alice-Mary | title=The Restoration of Constantinople under Michael VIII | journal=Dumbarton Oaks Papers | volume=47 | year=1993 | pages=243–261 | doi=10.2307/1291680 | publisher=Dumbarton Oaks | jstor=1291680 }} * {{Citation | last=Tsangadas | first=Byron | title=The Fortifications and Defense of Constantinople | publisher=Columbia University Press | year=1980 | isbn=978-0-914710-65-3 }} * {{Citation | last=Turnbull | first=Stephen | authorlink=Stephen Turnbull (historian) | title=The Walls of Constantinople AD 324–1453 (Fortress Series 25) | publisher=Osprey Publishing | year=2004 | isbn=1-84176-759-X }} * [[Kurt Weitzmann|Weitzmann, Kurt]]، ed.، ''[http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p15324coll10/id/156533 Age of spirituality: late antique and early Christian art, third to seventh century]''، no. 335, 1979, [[میٹروپولیٹن میوزیم آف آرٹ]]، New York, {{آئی ایس بی این|9780870991790}} {{Refend}} == باہرلے جوڑ == {{زمرہ کومنز|Walls of Constantinople}} * [http://www.byzantium1200.com/landwall.html 3D reconstruction of the Theodosian Walls at the ''Byzantium 1200'' project] * [http://www.byzantium1200.com/seawall.html 3D reconstruction of the Sea Wall at the ''Byzantium 1200'' project] * [http://www.byzantium1200.com/oldgate.html 3D reconstruction of the Old Golden Gate at the ''Byzantium 1200'' project] * [http://www.byzantium1200.com/p-aura.html 3D reconstruction of the Golden Gate at the ''Byzantium 1200'' project] * [https://web.archive.org/web/20071008143841/http://www.istanbul7towers.com/ana.asp Site of the Yedikule Fortress Museum] * [http://www.friesian.com/images/walls.gif Cross-section of the Theodosian Walls] * [http://www.friesian.com/images/walls-3.gif Diagram detailing the course of the Land Walls] * {{یوٹیوب|MNMoi5Af1SY|The city of walls: Constantinople – Lars Brownworth}} {{معلومات کتاباں خانہ}} [[گٹھ:پنجويں صدی وچ مکمل ہوݨ والی عمارتاں و ساخات]] [[گٹھ:استنبول وچ بازنطینی ساخات]] [[گٹھ:شہر د‏‏یاں دیواراں]] [[گٹھ:قسطنطنیہ]] [[گٹھ:ترکیہ وچ امتیازی نشانات]] [[گٹھ:ضلع فاتح]] [[گٹھ:ترکیہ دے تاریخی تھ‏‏اں]] [[گٹھ:ترکیہ وچ تھ‏‏انو‏اں عالمی ثقافتی ورثہ]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:تھیودوسیوس دوم]] rh0y8ayo9o7z8h4bnsjzcn4f789f92t 0 148976 706655 2026-04-30T12:08:03Z Harvinder Chandigarh 13098 "{{Infobox book | author = [[واسیل بارکا]] | language = [[یوکرینی بولی]] | published = | genre = [[ناول]] | orig_lang_code = uk | pub_date = 1963 (1 vol.)-2008 (1+2 vol.) | title_orig = Жовтий князь | image = File:Zhovtyi_kniaz.png | caption = 1968 ایڈیشن }} '''زرد شہزادہ''' ([[یوکرینی]]: Жовтий князь،...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 706655 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | author = [[واسیل بارکا]] | language = [[یوکرینی بولی]] | published = | genre = [[ناول]] | orig_lang_code = uk | pub_date = 1963 (1 vol.)-2008 (1+2 vol.) | title_orig = Жовтий князь | image = File:Zhovtyi_kniaz.png | caption = 1968 ایڈیشن }} '''زرد شہزادہ''' ([[یوکرینی]]: Жовтий князь، رومنائزڈ: ''Zhovtyi kniaz''[[انگریزی]]: ‏The Yellow Prince) [[یوکرینی]] ادیب ‏[[واسیل بارکا]] دا 1963 وچ شائع ہون والا ناول اے۔ ایہ ناول سوویت دور دے قحط (ہولودومور) دیاں ہولناک حقیقتاں نوں ادبی انداز وچ پیش کردا اے تے انسانی دکھ، روحانیت تے مزاحمت دے موضوعات نوں اُجاگر کردا اے۔ == پس منظر== “زرد شہزادہ” دی کہانی 1932–1933 دے اوہناں برسیاں دے گرد گھومدی اے جدوں یوکرین وچ سوویت پالیسیوں دی وجہ نال شدید قحط پیدا ہویا، جس نوں ‏ہولودومور‏ آکھیا جاندا اے۔ ناول وچ ایہ دکھایا گیا اے کہ کِس طرح دیہاتی خاندان بھوک، جبر تے انسانی وقار دی جنگ لڑدے نیں۔ ==اشاعت دی تاریخ== بارکا نے اپنی یادداشتاں تے عینی شاہدیاں دے بیانات 1943 وچ لکھنے شروع کیتے، جدوں اوہ جرمنی دے اک بے گھر افراد دے کیمپ (Displaced Persons camp) وچ سی۔ بعد وچ 1950 وچ اوہنے ایہ مواد نیویارک وچ جا کے تجزیہ کرنا شروع کیتا۔ اوہ ہولودومور نسل کُشی دے موضوع اُتے تقریباً 25 سال تک سوچدا ریا کہ ایہ موضوع نظم، ڈرامہ یا ناول کس شکل وچ لکھیا جائے۔ اوہنے دعویٰ کیتا کہ "سب کچھ کسی حد تک غیر منظم سی، پہلے اک 'ورکنگ ماڈل' پلاٹ دے طور اُتے سامنے آیا۔ ایہ پلاٹ اک خاندان دی تقدیر دی سچی کہانی اے۔" بعد وچ واسیِل بارکا نے ناول ''زرد شہزادہ'' دے تقریباً چھ سو صفحات دے مسودے نوں بار بار چار مرتبہ مکمل طور اُتے نظرثانی کر کے شروع توں آخر تک دوبارہ لکھیا۔ اس کتاب دا عنوان بائبل دے مکاشفہ (Revelation 6:8) وچ موجود ''پیلے گھوڑے دے سوار'' دی طرف اشارہ اے، جتھے ''پیلہ'' رنگ موت تے تباہی دی علامت اے۔ == تصور == یہ ناول ‏‏''زرد شہزادہ''‏ بنیادی طور اُتے واسیِل بارکا دی ذاتی یادداشتاں تے 1932–1933 وچ یوکرینی عوام اُتے ہولودومور نسل کُشی [[یوکرینی کاݪ]]‏ (Holodomor)‏ دے تجربات اُتے مبنی اے، جس نوں سوویت یونین دی حکومت نے منظم کیتا سی۔ اگرچہ بارکا نے انہاں سالاں وچ خود کسی گاؤں دا دورہ نہیں کیتا سی، لیکن اوہنے اپنے بھائی دیاں یادداشتاں محفوظ رکھیاں، جنہاں دی فیملی نوں بھوک تے ظلم دا سامنا کرنا پیّا۔ بعد وچ اوہنے تقریباً پچیس سال تک ہولودومور بارے عینی شاہدیاں اکٹھی کر کے اس مواد نوں ادبی صورت وچ ڈھالیا، جس نال وسیع ادبی عمومیتاں پیدا ہوئیاں۔ مصنف اس قومی سانحے نوں کترینّک فیملی دی نجی کہانی دے ذریعے بیان کردا اے، جتھے صرف سب توں چھوٹا بیٹا اندریئکو زندہ بچدا اے۔ ایہ صورتحال اُس دور دی حقیقت دی نمائندگی کردی اے۔ ناول وچ فیملی دی زندگی دے مناظر انتہائی سخت تے خوفناک تفصیلات نال پیش کیتے گئے نیں، لیکن کردار ہر حال وچ اخلاقی تے انسانی اصولاں اُتے قائم رہندے نیں۔ حتیٰ کہ بھوکا تے مرن والا میرن ڈانیلووچ وی کمیونسٹ نوجوان گروہ (Komsomol) توں چرچ دا مقدس پیالہ چھپائے رکھدا اے۔ اندریئکو وی اپنی آخری روٹی اک اجنبی بھوکی عورت نال بانٹنا چاہندا اے، جو انسان دوستی دی اک مثال اے جو موت دے وقت وی برقرار رہندی اے۔ ناول دا اختتام امید بھرے انداز وچ ہوندا اے، جدوں زمین اُتے نواں دن طلوع ہوندا اے جو امید دی علامت اے۔ ریڈیو لبرٹی نے 1963 وچ ہولودومور دی 30ویں برسی اُتے واسیِل بارکا نال اک پروگرام نشر کیتا، جتھے اوہنے اپنے ناول بارے گل کیتی: اوہنے دسےا کہ ناول اک خاندان دی کہانی اے جو 1932–1933 وچ اک سفید گھر وچ رہندا سی جو قحط نال سیاہ ہو کے تابوت وچ بدل گیا۔ ایہ کہانی پورے یوکرین دی تباہی دے پس منظر وچ بیان کیتی گئی اے۔ اوہنے ایہ وی دسےا کہ کہانی تین سطحاں اُتے مبنی اے: 1. اک خاندان دی حقیقت پسندانہ گھریلو زندگی تے جدوجہد 2. قحط دے باعث ذہنی تے نفسیاتی تبدیلیاں 3. روحانی تے مابعد الطبیعاتی سطح، جتھے انسانی روحاں دی جدوجہد دکھائی گئی اے بارکا دا خیال سی کہ قحط دے باوجود زیادہ تر لوگ اپنی انسانیت برقرار رکھدے نیں، تے اصل اخلاقی زوال انہاں لوکاں وچ سی جنہاں نے ایہ قحط پیدا کیتا۔ اوہنے ایہ وی کہا کہ ایہ کہانی اک پوری قوم دے سب توں سخت امتحان دی نمائندگی کردی اے۔ بارکا اپنی زندگی دے آخری حصے تک ناول دے دوسرے حصے اُتے کم کردا ریا۔ اوہنے جلدی وچ لکھنا جاری رکھیا کیونکہ اوہ ڈردا سی کہ اوہ مکمل نہیں کر سکے گا۔ بعد وچ اوہدی اسسٹنٹ بوہدانّا مونچاک دے مطابق اوہ صرف پہلا باب ہی مکمل طور اُتے پروف ریڈ کر سکا۔ اس ناول دی ادبی اہمیت ایہ وی اے کہ اس وچ نفسیاتی تے روحانی پہلو پہلے حصے توں وی زیادہ گہرے نیں۔ بارکا نے ہولودومور دے موضوع نوں اپنی شاعری وچ وی استعمال کیتا، جتھے بائبل دی علامتیں تے قحط دی تاریخ اکٹھیاں نظر آندیاں نیں، جو انسانی دکھ تے روحانی جدوجہد نوں بیان کر دیاں نیں۔ == کہانی دا خلاصہ== ناول دا مرکزی کردار اک عام کسان خاندان اے، جو قحط دے دوران زندہ رہن دی کوشش کردا اے۔ کہانی خاص طور تے اک چھوٹے بچے دی نظر توں بیان ہندی اے، جس دے ذریعے قاری نوں معصومیت تے تباہی دا اکٹھا تجربہ ہوندا اے۔ “زرد شہزادہ” دراصل بھوک، موت تے ظلم دی علامت اے، جو پورے معاشرے اُتے مسلط نظر آندا اے۔ == موضوعات== * قحط تے ظلم: ناول سوویت نظام دیاں سخت پالیسیوں دی وجہ نال پیدا ہون والے انسانی سانحے نوں نمایاں کردا اے۔ * روحانیت: کرداراں دی جدوجہد وچ ایمان تے اخلاقی اقدار دا کردار اہم اے۔ * انسانی مزاحمت: شدید حالات دے باوجود زندگی دی خواہش تے مزاحمت دی جھلک نظر آندی اے۔ == ادبی اہمیت== ''زرد شہزادہ'' نوں ہولودومور بارے سب توں اہم ادبی کاماں وچوں اک سمجھیا جاندا اے۔ ایہ ناول نہ صرف تاریخی حقیقتاں نوں محفوظ کردا اے بلکہ انسانی جذبات دی گہرائی نوں وی بیان کردا اے۔ ایہ کتاب یوکرینی ادب وچ ظلم تے انسانی برداشت دی اک مضبوط علامت بن چکی اے۔ == اشاعت تے اثر== ناول 1963 وچ پہلی وار شائع ہویا تے جلد ہی بین الاقوامی سطح اُتے توجہ حاصل کر گیا۔ سوویت یونین وچ اس موضوع تے کھل کے گل کرنا مشکل سی، اس لئی ایہ ناول خاص اہمیت رکھدا اے۔ اج وی ایہ کتاب ہولودومور دی یاد نوں زندہ رکھن تے تاریخ نوں سمجھݨ وچ مدد دیندی اے۔ ==حوالے == {{حوالے }} 5dczuad2kfhxfrhrep6om8hu7s69t8c 3 148977 706659 2026-04-30T13:09:46Z Cabayi 22709 Cabayi پلٹی صفحہ [[ورتن گل بات:SangeetPaul]] توں [[ورتن گل بات:BlackHole1729]]: ؜Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/SangeetPaul|SangeetPaul]]" to "[[Special:CentralAuth/BlackHole1729|BlackHole1729]]" 706659 wikitext text/x-wiki #مڑجوڑ [[ورتن گل بات:BlackHole1729]] rxe7bgspsj4btkhy76j3oqo4qee5z9l 0 148978 706661 2026-04-30T13:26:08Z Syedsadi387681 35739 "{{Infobox university | name = ڈھاکا سینٹرل یونیورسٹی | other_name = ڈھاکا مرکزی یونیورسٹی | image = | image_size = 200px | caption = ڈھاکا مرکزی یونیورسٹی دا مونوگرام | motto = | top_free_label = نعرہ | top_free = | established = {{Start date and age|2026|2|8}} | affiliation = یونیورسٹی گرانٹس کمیشن (بنگلہ دیش)|یونیورسٹی گرانٹس کمی...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 706661 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = ڈھاکا سینٹرل یونیورسٹی | other_name = ڈھاکا مرکزی یونیورسٹی | image = | image_size = 200px | caption = ڈھاکا مرکزی یونیورسٹی دا مونوگرام | motto = | top_free_label = نعرہ | top_free = | established = {{Start date and age|2026|2|8}} | affiliation = [[یونیورسٹی گرانٹس کمیشن (بنگلہ دیش)|یونیورسٹی گرانٹس کمیشن]] | type = [[تحقیقی یونیورسٹی|تحقیقی بنیاد تے]] [[سرکاری یونیورسٹی]] | chancellor = بنگلہ دیش دے موجودہ صدر | vice_chancellor = [[مو. نورالاسلام (پروفیسر)|مو. نورالاسلام]] | students = 98,271+ | undergrad = 86,960+ | postgrad = 11,311+ | doctoral = 00 | other = 00 | city = [[ڈھاکا]] | country = بنگلہ دیش | campus = [[شہری علاقہ|ڈھاکا شہر]] [[#ساخت|نال جڑیاں ست کالجاں]] | language = بنگالی، انگریزی | sports_nickname = ڈی سی یو (ڈھاکیبی) | website = {{URL|https://dcu.ac.bd/}} }} '''ڈھاکا مرکزی یونیورسٹی''' یا '''ڈھاکا سینٹرل یونیورسٹی''' بنگلہ دیش دی اک [[تحقیقی یونیورسٹی|تحقیقی بنیاد تے قائم]] [[کالجیٹ یونیورسٹی|سرکاری وفاقی]] یونیورسٹی اے۔ ایہ [[ڈھاکا یونیورسٹی]] نال منسلک ست کالجاں نوں اکٹھا کرکے قائم کیتی گئی۔<ref name=":0">{{Cite news |date=2025-03-16 |title='ڈھاکا سینٹرل یونیورسٹی' دے ناں نال ست کالج اکٹھے ہورہے نیں |url=https://www.dhakapost.com/education/351216 |access-date=2025-03-16 |website=[[ڈھاکا پوسٹ]] |language=bn}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=ست کالجاں دی یونیورسٹی دا ناں ڈھاکا سینٹرل یونیورسٹی ہووے گا |url=https://www.ittefaq.com.bd/723490/%E0%A7%AD-%E0%A6%95%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%9D%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%AE-%E0%A6%B9%E0%A7%8B%E0%A6%9A%E0%A7%8D%E0%A6%9B%E0%A7%87-%E0%A6%A2%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A6%BE-%E0%A6%B3%E0%A7%87%E0%A6%A8%E0%A7%B9%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A7 |access-date=2025-03-16 |website=روزنامہ اتفاق |language=bn}}</ref> 22 جنوری 2026 نوں مشاورتی کونسل نے ''ڈھاکا سینٹرل یونیورسٹی آرڈیننس، 2026'' دی منظوری دِتی۔<ref>{{Cite web |title=ڈھاکا سینٹرل یونیورسٹی آرڈیننس، 2026 |url=https://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-1619.html |website=bdlaws.minlaw.gov.bd |publisher=[[قانون، انصاف تے پارلیمانی امور دی وزارت]] |access-date=16 اپریل 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=ڈھاکا سینٹرل یونیورسٹی آرڈیننس منظور |publisher=The Daily Star |url=https://bangla.thedailystar.net/youth/education/news/dhaakaa-saenataraala-iunaibhaarasaitaira-adhayaadaesa-anaumaodana-734216 |access-date=5 فروری 2026 |work=bangla.thedailystar.net |date=22 جنوری 2026 |language=bn}}</ref> 8 فروری 2026 نوں صدارتی آرڈیننس جاری ہون تے گزٹ شائع ہون دے بعد، ایس یونیورسٹی نوں ملک دی 57ویں سرکاری تے 5ویں خودمختار یونیورسٹی دے طور تے تسلیم کیتا گیا۔ بعد وچ 10 اپریل 2026 نوں بنگلہ دیش دی پارلیمنٹ نے ایس آرڈیننس نوں بل دے طور تے منظور کیتا۔<ref>{{Cite news |title=پارلیمنٹ وچ ڈھاکا مرکزی یونیورسٹی بل-2026 منظور |url=https://www.ittefaq.com.bd/783690/সংসদে-ঢাকা-সেন্ট্রাল-ইউনিভার্সিটি-বিল-২০২৬-পাস |work=[[روزنامہ اتفاق]] |language=bn |date=10 اپریل 2026 |access-date=15 اپریل 2026}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} == بیرونی روابط == {{sisterlinks|Dhaka Central University}} * [https://dcu.ac.bd/ سرکاری ویب سائٹ] [[گٹھ:بنگلہ دیش دیاں یونیورسٹیاں]] nb6dcbr4zdermrjoluxz0szoganvrnb 706662 706661 2026-04-30T13:27:14Z Syedsadi387681 35739 706662 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = ڈھاکا سینٹرل یونیورسٹی | other_name = ڈھاکا مرکزی یونیورسٹی | image = | image_size = 200px | caption = ڈھاکا مرکزی یونیورسٹی دا مونوگرام | motto = | top_free_label = نعرہ | top_free = | established = 8 فروری 2026 | affiliation = [[یونیورسٹی گرانٹس کمیشن (بنگلہ دیش)|یونیورسٹی گرانٹس کمیشن]] | type = [[تحقیقی یونیورسٹی|تحقیقی بنیاد تے]] [[سرکاری یونیورسٹی]] | chancellor = بنگلہ دیش دے موجودہ صدر | vice_chancellor = [[مو. نورالاسلام (پروفیسر)|مو. نورالاسلام]] | students = 98,271+ | undergrad = 86,960+ | postgrad = 11,311+ | doctoral = 00 | other = 00 | city = [[ڈھاکا]] | country = بنگلہ دیش | campus = [[شہری علاقہ|ڈھاکا شہر]] [[#ساخت|نال جڑیاں ست کالجاں]] | language = بنگالی، انگریزی | sports_nickname = ڈی سی یو (ڈھاکیبی) | website = {{URL|https://dcu.ac.bd/}} }} '''ڈھاکا مرکزی یونیورسٹی''' یا '''ڈھاکا سینٹرل یونیورسٹی''' بنگلہ دیش دی اک [[تحقیقی یونیورسٹی|تحقیقی بنیاد تے قائم]] [[کالجیٹ یونیورسٹی|سرکاری وفاقی]] یونیورسٹی اے۔ ایہ [[ڈھاکا یونیورسٹی]] نال منسلک ست کالجاں نوں اکٹھا کرکے قائم کیتی گئی۔<ref name=":0">{{Cite news |date=2025-03-16 |title='ڈھاکا سینٹرل یونیورسٹی' دے ناں نال ست کالج اکٹھے ہورہے نیں |url=https://www.dhakapost.com/education/351216 |access-date=2025-03-16 |website=[[ڈھاکا پوسٹ]] |language=bn}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=ست کالجاں دی یونیورسٹی دا ناں ڈھاکا سینٹرل یونیورسٹی ہووے گا |url=https://www.ittefaq.com.bd/723490/%E0%A7%AD-%E0%A6%95%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%9D%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%AE-%E0%A6%B9%E0%A7%8B%E0%A6%9A%E0%A7%8D%E0%A6%9B%E0%A7%87-%E0%A6%A2%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A6%BE-%E0%A6%B3%E0%A7%87%E0%A6%A8%E0%A7%B9%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A7 |access-date=2025-03-16 |website=روزنامہ اتفاق |language=bn}}</ref> 22 جنوری 2026 نوں مشاورتی کونسل نے ''ڈھاکا سینٹرل یونیورسٹی آرڈیننس، 2026'' دی منظوری دِتی۔<ref>{{Cite web |title=ڈھاکا سینٹرل یونیورسٹی آرڈیننس، 2026 |url=https://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-1619.html |website=bdlaws.minlaw.gov.bd |publisher=[[قانون، انصاف تے پارلیمانی امور دی وزارت]] |access-date=16 اپریل 2026}}</ref><ref>{{Cite news |title=ڈھاکا سینٹرل یونیورسٹی آرڈیننس منظور |publisher=The Daily Star |url=https://bangla.thedailystar.net/youth/education/news/dhaakaa-saenataraala-iunaibhaarasaitaira-adhayaadaesa-anaumaodana-734216 |access-date=5 فروری 2026 |work=bangla.thedailystar.net |date=22 جنوری 2026 |language=bn}}</ref> 8 فروری 2026 نوں صدارتی آرڈیننس جاری ہون تے گزٹ شائع ہون دے بعد، ایس یونیورسٹی نوں ملک دی 57ویں سرکاری تے 5ویں خودمختار یونیورسٹی دے طور تے تسلیم کیتا گیا۔ بعد وچ 10 اپریل 2026 نوں بنگلہ دیش دی پارلیمنٹ نے ایس آرڈیننس نوں بل دے طور تے منظور کیتا۔<ref>{{Cite news |title=پارلیمنٹ وچ ڈھاکا مرکزی یونیورسٹی بل-2026 منظور |url=https://www.ittefaq.com.bd/783690/সংসদে-ঢাকা-সেন্ট্রাল-ইউনিভার্সিটি-বিল-২০২৬-পাস |work=[[روزنامہ اتفاق]] |language=bn |date=10 اپریل 2026 |access-date=15 اپریل 2026}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} == بیرونی روابط == {{sisterlinks|Dhaka Central University}} * [https://dcu.ac.bd/ سرکاری ویب سائٹ] [[گٹھ:بنگلہ دیش دیاں یونیورسٹیاں]] iz29v9cgkux5i1hit5tiome2hsejt1n