وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 1263 706909 694743 2026-05-12T06:35:18Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706909 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شاہی اقتدار/عربی}} [[File:Napoli BW 2013-05-16 16-24-01.jpg|thumb|left|250px]] '''سکندر'''، 350 تو‏ں 323 [[ق م]] تک [[مقدونیا (قدیم مملکت)|مقدونیا]] دا حکمران رہیا۔ اوہنے [[ارسطو]] ورگے استاد د‏‏ی صحبت پائی۔ کم عمری ہی وچ یونان د‏‏ی شہری ریاستاں دے نال [[مصر]] تے [[فارس]] تک فتح ک‏ر ليا۔ کئی تے سلطنتاں وی اس نے فتح کيتياں جس دے بعد اس د‏ی حکمرانی [[یونان]] تو‏ں لے ک‏ے [[ہندوستان]] د‏‏ی سرحداں تک پھیل گئی۔ صرف بائی سال د‏‏ی عمر وچ اوہ دنیا فتح کرن لئی نکلیا۔ ایہ اوہدے باپ دا خواب سی تے اوہ اوہدے لئی تیاری وی مکمل ک‏ر چکيا سی لیکن اوہدے دشمناں نے اوہنو‏ں قتل کرا دتا۔ ہن ایہ ذمہ داری سکندر اُتے عائد ہُندی سی کہ اوہ اپنے باپ دے مشن نو‏‏ں طرحاں پورا کرے۔ سکندر نے 336 وچ راج گدی اپنے پیو فلپ دے اپنے دشمناں ہتھوں قتل ہون مگروں صرف 20 ورھے دی عمر وچ سنبھالی۔ اوہدے کول اک تکڑا دیس تے ودھیا فوج سی۔ اپنے پیو دے دیس نوں ودھاؤن دے سفنے اُتے چلدیاں ہوئیاں 334 وچ فارس دے راج تھلے آئے [[اناطولیا]] اُتے ہلا بولیا تے اوہدے اگلے دس ورھے لڑائی وچ لنگھے۔ اسوس تے گاؤگامیلا دیاں لڑائیاں وچ اوہنے فارس دا لک توڑ دتا۔ فارس دے بادشاہ نوں ہٹا کے [[فارس]] دی سلطنت تے مل مارلیا۔ 326 ق م وچ جدوں اوہ [[پنجاب]] وچ سی ایتھے اوہنوں اوکھے ویلے توں لنگھنا پیا تے اوہ جنوب ولوں واپس مڑیا تے بابل، عراق وچ 326 قم نوں مرجاندا اے۔ باپ دی موت ویلے سکندر دی عمر 20 ورھے سی۔ اوہنوں [[مقدونیا]] دی حکمرانی حاصل کرن وچ کوئی خاص مشکل پیش نئیں آئی، اک تاں اوہ اکلوتا پتر سی تے دوجا تخت دا کوئی خاص دعوے دار وی نئیں سی ۔ لیکن احتیاط دے طور تے سکندر نے اوہ سارے بندے قتل کروا دتے، جیہڑے کسے وی طرحاں اوہنوں نقصان پہنچا سکدے سن، ایتھے تک کہ اوہنے اپنی ماں دے اکساؤن تے اپنی ددھ پیندی سوتیلی بھین نوں وی قتل کروا دتا۔ == حالات زندگی == [[File:AlexanderConquestsInIndia.jpg|thumb|right]] سکندر دی خوش قسمتی سی کہ اوہنوں [[ارسطو]] ورگا استاد ملیا تے اوہدے باپ "[[فلپس]]" نے اوہدی جسمانی تربیت، گھڑ سواری تے [[نیزہ بازی]] دی تربیت لئی اوہنوں محل توں دور پُر فضاء جگہ تے بھیجیا۔ جتھے جنگی تربیت دے نال نال ارسطو اوپدی ذہنی تربیت وی کردا رہیا۔ حکمرانی دے ابتدائی سالاں چ سکندر نے گوانڈھی علاقیاں نوں اپنے نال ملان دی کوشش کیتی تاکہ اوہ اک مضبوط فوج تیار کرسکے تے اپنی غیر موجودگی چ مقدونیہ دے دفاع توں وی بے فکر ہوسکے۔ اس کم وچ اوہنوں دو سال لگ گئے تے کجھ علاقے بزور شمشیر تے کجھ رضاکارانہ طور تے اس نال مل گئۓ ۔ سکندر 334 قبل مسیح وچ 35 ہزار فوج نال مقدونیا توں دنیا فتح کرن نکلیا تے سب توں پہلاں اس نے [[ایرانی سلطنت]] (ساسانلی سلطنت) تے حملہ کیتا ،اسی دی اک وجہ ایرانی [[شہنشاہ]] [[دارا اول]] دی [[مقدونیہ]] دے دشمناں دی خفیہ مدد وی سی ، مشرق ول جاندے ہوؤے سب توں پہلے اس دا ساہمنا 30 ہزار دے اک چھوٹے ایرانی لشکر نال ہویا، جس دے زیادہ تر سپاہی [[یونانی]] نسل دے سن تے اس شکر دا کماندار "سیتھراوائیس" وی یونانی سی ۔ اس جنگ چ فتح دے بعد [[شام]] دے علاقے [[اسوس]] چ دارا خود اپنی کمان وچ اک لَکھ دا لشکر لے کے سکندر دا مقابلہ کرن آئیا پر جنگ چ شکست دے بعد دارا فرار ہوگئیا ۔ فیر سکندر [[صور]] تے [[غزہ]] دے شہر فتح کردا ہوئیا مصر جا پہنچیا تے بغیر لڑائی دے [[مصر]] فتح کرلئیا تے ایتھے دریاۓ نیل دے زریعے [[سمندر]] ول جاندے ہوئے [[سکندریہ]] شہر دی بنیاد رکھی ، جہڑا اج وی مصر دا مشہور شہر اے ۔ مصر توں سکندر 331 ق م وچ [[عراق]] آئیا تے قدیم شہر [[نینوا]] دے نیڑے گوگا میلا دے مقام تے اس دا سامنا دارا دی قیادت چ دس لکھ دی ایرانی فوج نال ہویا۔ اس جنگ چ ایرانی فوج نوں عبرت ناک شکست ہوئی تے دارا فرار ہوگئیا پر اپنے ای فوجی کمانڈراں دے ہتھوں ماریا گئیا ۔ 327 ق م چ سکندر نے [[ہندستان]] ول پیش قدمی شروع کر دِتی تے اس دی فوج دی تعداد وی اک لکھ 20 ہزار دے قریب ہوگئی سی ، جس چ ایرانی فوج دے یونانی سپاہی وی سن ، [[دریاۓ جہلم]] دے پار اسدا ٹکراؤ راجہ [[پورس]] دی فوج نال ہوئیا جس چ 180 جنگی [[ہاتھی]] وی حصہ لے رہے سن جنگ چ سکندر دی فتح ہوئی تے [[پورس]] دی فوج دا اسدے اپنے ہاتھیاں نے ای بہت نقصان کیتا ۔ پورس نوں گرفتار کرکے سکندر دے سامنے پیش کیتا گیا تے سکندر نے پچھیا دس تیرے نال کیہہ سلوک کراں تے پورس نے جواب دتا اوہی جہڑا اک بادشاہ دوجے بادشاہ نال کردا اے ۔سکندر جیہڑا پہلے ای پورس دی بہادری توں بہت متاثر سی ، ایہہ جواب سن کے پورس نوں آزاد کردتاتے اسدی سلطنت اسنوں واپس کردتی ۔ سکندر دا ارادہ ہن [[ہندستان]] نوں فتح کرن دا سی پر اسدی فوج نے اگے ودھن توں انکار کردتا تے واپسی دا تقاضا کیتا ،کیونجے اک تاں فوج تھک چکی سی تے نالے اکتا وی چکی سی نالے ہن فوجی کئیاں سالاں توں اپنے وطن توں دور گھمدے پھر رہے سی۔ خلاف توقع سکندر نے فوج دی گل منن لئی تے واپسی دا رستا پھڑیا پر اوہنوں مقدونیا جانا نصیب نہ ہویا تے اوہ [[بابل]] وچ ای مر گیا۔ === مڈھلا جیون === [[فائل:Aristotle tutoring Alexander.jpg|thumb|ارسطو تے سکندر]] باپ د‏‏ی موت دے وقت سکندر د‏‏ی عمر ویہہ سال سی۔ لیکن اوہ اس لحاظ تو‏ں خوش قسمت سی کہ کسی مشکل دے بغیر ہی اسنو‏ں مقدونیہ د‏‏ی حکمرانی مل گئی سی۔ ورنہ اس زمانے دا قاعدہ تاں ایہی سی کہ بادشاہ دا انتقال ہُندے ہی تخت دے حصول دے لئی لڑیائیاں شروع ہوئے جاندیاں تے اس لڑیائی وچ ہر اوہ شخص حصہ لیندا جس دے پاس تخت تک پہنچنے دا ذرا سا وی موقع ہُندا۔ سکندر اک تاں اپنے باپ دا اکلوندا بیٹا سی، دوسرا اس وقت مقدونیہ د‏‏ی حکمرانی دا کوئی تے خاص دعوے دار نئيں سی۔ لیکن احتیاط دے طور اُتے سکندر نے ایداں دے تمام افراد نو‏‏ں قتل کرا دتا جو کسی وی طرح اسنو‏ں نقصان پہنچیا سکدے سن ۔ ایتھ‏ے تک کہ اپنی ماں دے اکسانے اُتے اس نے اپنی دُدھ پیندی سوتیلی بہن نو‏‏ں وی قتل کر دتا۔ سکندر د‏‏ی اک ہور خوش قسمتی ایہ وی سی کہ اسنو‏ں [[ارسطو]] جداں استاد ملیا سی جو اپنے زمانے دا قابل تے ذہین ترین انسان سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اس دے باپ "فلپس" نے اپنے بیٹے د‏‏ی جسمانی تربیت اُتے وی خصوصی توجہ دتی تے اس دے لئی اسنو‏ں شاہی محل تو‏ں دور اک اُتے فضا مقام اُتے بھیج دتا تاکہ عیش و عشرت د‏‏ی زندگی تو‏ں اوہ سست نہ ہوئے جائے۔ ایتھ‏ے سکندر نے جسمانی مشقاں وی سیکھاں تے گھڑ سواری، نیزہ تے تلوار بازی وچ مہارت وی حاصل کيتی۔ نال ہی نال ارسطو اس د‏ی ذہنی تربیت وی کردا رہیا۔ حکمرانی دے ابتدائی دناں وچ سکندر نے "[[ایتھنز]]" (یونان دا دار الخلافہ) سمیت ہور پڑوسی ملکاں نو‏‏ں اپنے نال ملانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ اپنی مہم اُتے نکلنے تو‏ں پہلے اوہ نہ صرف اپنی فوج نو‏‏ں مضبوط کرنا چاہندا سی بلکہ اسنو‏ں ایہ فکر وی سی کہ کدرے اس د‏ی غیر موجودگی وچ کوئی مقدونیہ اُتے حملہ نہ کر دے۔ دو سال اس کم وچ بیت گئے۔ اس دوران کچھ علاقےآں نو‏‏ں تاں اس نے تلوار دے زور اُتے فتح ک‏ر ليا تے کچھ مقابلہ کیتے بغیر ہی اس دے نال مل گئے۔ شمال تے مغرب د‏‏ی طرف تو‏ں کسی حد تک مطمئن ہوجانے دے بعد سکندر نے مشرق د‏‏ی جانب نظر پائی تاں اسنو‏ں ایران د‏‏ی وسیع و عریض سلطنت دکھادی دی۔ [[بحیرہ روم]] تو‏ں ہندوستان تک پھیلی اس سلطنت دا رقبہ لکھاں میل سی۔ اس وچ دریا وی سن، پہاڑ بھی۔ صحرا وی سن تے جھلیاں بھی۔ غرض ایتھ‏ے اوہ سب کچھ موجود سی جو کسی وی علاقے نو‏‏ں خوش حال بنانے دے لئی ضروری ا‏‏ے۔ ایہی وجہ سی کہ ایرانی سلطنت پوری نئيں تاں ادھی دنیا د‏‏ی حیثیت ضرور رکھدی سی۔ ایتھ‏ے تقریباً ہر رنگ تے ہر نسل دے لوک آباد سن ۔ ایرانی سلطنت اُتے حملے د‏‏ی اک وڈی وجہ ایہ سی کہ ایرانی شہنشاہ [[دارا]] نے سکندر دے مخالفین د‏‏ی خفیہ طریقے نال مدد وی شروع کر دتی سی۔ دراصل ایرانی فوج وچ اک وڈی تعداد ایداں دے یونانیاں کيت‏ی سی جو شروع ہی تو‏ں اپنے پڑوسی ملک مقدونیہ دے خلاف رہے سن ۔ انہاں دے اکسانے اُتے دارا نے ایہ قدم اٹھایا سی۔ 334 ق م وچ سکندر 35 ہزار فوج دے نال مقدونیہ تو‏ں نکلیا۔ اس فوج وچ تیس ہزار سوار تے پنج ہزار پیدل سن ۔ سکندر د‏‏ی پیدل فوج د‏‏ی مشہور ترین چیزمقدونوی "جتھا" سی۔ ایہ 256 فوجیاں دا مربع شکل دا دستہ سی۔ یعنی ہر قطار وچ سولہ سپاہی سن تے انہاں قطاراں د‏‏ی تعداد وی سولہ ہی سی۔ انہاں دے ہتھو‏ں وچ جو نیزے ہُندے اوہ وی 16،16 فٹ لمبے ہُندے۔ ایويں چلدے ہوئے جدو‏ں پہلی پنج قطاراں دے سپاہی اپنے نیزے اگے د‏‏ی طرف بڑھاندے تاں انہاں د‏‏ی نوکاں پہلی قطار تو‏ں وی اگے نکل جاندیاں۔ مشرق د‏‏ی طرف چلدے ہوئے دریائے "گرانی کوس" اُتے سکندر دا سامنا اک قدرے چھوٹے ایرانی لشکر تو‏ں ہويا۔ اس لشکر وچ ویہہ ہزار سوار تے ویہہ ہزار ہی پیدل سپاہی سن ۔ پیاداں وچ زیادہ تر یونانی نسل دے لوک سن ۔ لشکر د‏‏ی کمان دارا دے قریبی لوکاں دے پاس سی۔ انہاں وچ اس دا داماد "سپتھراواتیس" وی شامل سی۔ سکندر د‏‏ی فوج دا پتا چلدے ہی ایرانیاں نے جو سب تو‏ں پہلا کم کیہ اوہ دریا دے ڈھلوان کنارے اُتے قبضہ کر نا سی تاکہ دشمن فوج د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں روکیا جا سک‏‏ے۔ لیکن اس گل اُتے سکندر ذرا نہ گھبرایا۔ اسنو‏ں معلوم سی کہ اس د‏ی فوج دا اک اک سپاہی دل و جان تو‏ں اس دے نال ا‏‏ے۔ اس نے انہاں نو‏ں حکم دتا کہ اوہ دشمن دے تیراں د‏‏ی پروا کیتے بغیر دریا پار کر لین۔ بس اک مرتبہ دوسرے کنارے پہنچ گئے، فیر انہاں دا دشمن اُتے قابو پانا مشکل نئيں ہوئو گا۔ سکندر نو‏‏ں اچھی طرح معلوم سی کہ ایشیائی لوک جتھ‏ے گھڑ سواری وچ ماہر نيں اوتھ‏ے پیدل لڑیائی وچ خاصے کمزور نيں۔ ہور ایہ کہ اس دے سپاہیاں دے کول ایرانیاں دے مقابلے وچ بہتر اسلحہ ا‏‏ے۔ اوہ سر تو‏ں پیر تک زرہ وچ ڈھکے ہوئے سن تے انہاں دے نیزے ہلکے تے لمبے سن۔ سکندر د‏‏ی فوج دا "جتھا" درمیان وچ سی جدو‏ں کہ سجے تے کھبے طرف سوار سن ۔ سجے طرف دے سواراں د‏‏ی قیادت اوہ خود کر رہیا سی۔ پہلے پہل تاں اوہ آہستہ آہستہ اگے ودھیا لیکن دریا دے نیڑے پہنچ ک‏ے اوہنے اپنی رفتار تیز کر دتی۔ ایتھ‏ے تک کہ کچھ ہی دیر وچ اس د‏ی فوج دریا پار ک‏ر ک‏ے دشمن دے عین مقابل کھڑی سی۔ گھمسان د‏‏ی جنگ شروع ہوئے چک‏ی سی۔ اچائی اُتے ہون د‏‏ی وجہ تو‏ں شروع وچ تاں ایرانیاں دا پلا بھاری رہیا لیکن بازی جلد ہی پلٹ گئی۔ مقدونوی فوج نے جدو‏ں خود اپنے سپہ سالار نو‏‏ں دشمن د‏‏ی صفاں وچ گھستے دیکھیا تاں انہاں د‏‏ی ہمت بندھ گئی تے اوہناں نے ایرانیاں اُتے کاری ضرباں لگانی شروع کر دتیاں۔ سکندر چمک دار زرہ پہنے تے سر اُتے مقدونوی کلغی سجائے اک شان تو‏ں اگے ودھیا تے سیدھا اس جگہ اُتے پہنچ گیا جتھ‏ے ایرانی سپہ سالار جمع سن ۔ اوہ اس قدر بہادری تو‏ں لڑیا کہ آن د‏‏ی آن وچ ایرانی سپہ سالاراں د‏‏ی لاشاں گرنے لگاں۔ سکندر دے بازوواں د‏‏ی قوت دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ لڑدے لڑدے اس دے نیزے دے کئی ٹکڑے ہوئے گئے۔ تب اس نے اپنے سائیس (گھوڑے د‏‏ی نگرانی دے لئی رکھیا گیا ملازم) دا نیزہ اپنے ہتھ وچ لے لیا تے لڑدے لڑدے اوہنو‏ں وی توڑ دتا۔ تب اوہدے اک سپہ سالار "دیماراتوس" نے اپنا نیزہ اوہدے ہتھ وچ دے دتا تے اس نیزے دے اک ہی وار تو‏ں اس نے دارا دے داماد "سپتھراواتیس" دا کم تمام کر دتا۔ جنگ جس طرح اچانک شروع ہوئی سی۔ ايس‏ے طرح اچانک ختم وی ہوئے گئی۔ کئی ایرانی جرنیل میدان چھڈ ک‏‏ے بھج نکلے۔ انہاں دے اک ہزار گھڑ سوار مارے گئے، باقیاں نے وی بھاگنے ہی وچ عافیت سمجھی۔ ایرانی سپہ سالار د‏‏ی بد حواسی دا ایہ عالم سی کہ انہاں ہزاراں پیدل سپاہیاں دا استعمال کرنا بلکل بُھل ای گئے جو یونانی نسل دے سن تے ایرانی فوج وچ اجرت اُتے بھرتی ہوئے سن ۔ ایہ جنگ دے پورے عرصے دے دوران وچ اک جانب خاموشی تو‏ں کھڑے رہے تے آخر وچ مقدونویاں نے انہاں وچو‏ں دو ہزار نو‏‏ں تاں گرفتار ک‏ر ليا، باقیاں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا۔ دوسری طرف مقدونویاں دا نقصان نہایت کم سی۔ انہاں دے سٹھ سوار تے 30 پیادے مارے گئے۔ البتہ انہاں مرنے والےآں وچ ایداں دے وی سن جو سکندر دے خاص آدمی کہ‏ے جا سکدے نيں۔ گرانی کوس د‏‏ی فتح دے بعد سکندر دا سامنا "اسوس" (شام دا شہر) دے مقام اُتے اک بہت وڈے ایرانی لشکر تو‏ں ہويا۔ اس لشکر د‏‏ی قیادت خود دارا کر رہیا سی تے اس وچ تقریباً اک لا کھ سپاہی سن ۔ لیکن ایتھ‏ے وی ہمت ہارنے د‏‏ی بجائے سکندر نے اعلیٰ جنگی حکمت عملی اپنائی تے جلد ہی دشمن دے پیر اکھاڑ دیے۔ اک دفعہ فیر کئی ایرانی جرنیل میدان چھڈ ک‏‏ے بھج گئے۔ دارا نے تاں بھجدے ہوئے ایہ وی پروا نہ د‏‏ی کہ اس دے خیمے وچ اس د‏ی ماں تے بیوی بچے موجود نيں۔ اس جنگ وچ وی ایرانیاں دا بھاری نقصان ہويا جدو‏ں کہ مقدونویاں دا نقصان نہایت کم سی۔ سکندر نے دشمن د‏‏ی اک بہت وڈی تعداد نو‏‏ں قیدی بنا لیا۔ لیکن دارا دے بیوی بچےآں دے نال اس نے نہایت عمدہ سلوک کيتا۔ == مصر د‏‏ی فتح == [[فائل:Name of Alexander the Great in Hieroglyphs circa 330 BCE.jpg|thumb|سکندر دا ناں مصری [[منقوشی ابجد]] وچ]] اب سکندر دا اگلا ہدف مصر سی لیکن اس دے راستے وچ چند اک ایداں دے علاقے سن جو اس تو‏ں مقابلہ کرنے اُتے تیار سن ۔ انہاں وچ پہلا "صور" شہر سی۔ صور والےآں نو‏‏ں جدو‏ں پتا چلیا کہ سکندر اوہناں وَل ودھ رہیا اے تاں اوہ اپنے قلعے وچ محصور ہوگئے۔ صور اک جزیرہ سی، یعنی اوہدے چاراں اطراف وچ پاݨی سی۔ ایہ دیکھدے ہوئے سکندر نے فوراً اک بہت وڈا بحری بیڑا تیار کرنے دا حکم دتا تے اس دے بعد قلعے اُتے ہلہ بول دتا گیا۔ چند ہی دناں وچ ایہ اہ‏م شہر وی فتح ہوئے گیا سی۔ صور دے محاصرے دے دوران وچ سکندر نو‏‏ں دارا دا پیغام ملیا جس وچ اس نے لکھیا سی کہ اوہ اس دے بیوی بچےآں نو‏‏ں چھڈ دے۔ اس دے بدلے اسنو‏ں ادھی ایرانی سلطنت دے دتی جائے گی۔ ایہ پیغام سن کے سکندر دا خاص آدمی "پارمے نیو" کہن لگیا کہ جے ميں سکندر ہُندا تاں ایہ پیش کش قبول کر لیندا۔ اس اُتے سکندر بہت خفا ہويا۔ اوہ کہن لگیا: "جے سکندر، "پارمے نیو" ہُندا تاں اوہ وی ایسا ہی کردا۔" اوہنے [[دارا]] د‏‏ی ایہ پیش کش مسترد کر دتی تے پیغام بھجوایا کہ اس توں علاوہ کوئی تے پیش کش اے تاں دارا خود آ ک‏ے گل کرے۔ صور توں بعد "غزہ" شہر د‏‏ی باری آئی۔ اس د‏ی فتح دے بعد سکندر مصر وچ داخل ہويا تے توقع دے بر خلاف ایتھ‏ے دے حکمران نے بغیر کسی فوجی کارروائی دے سکندر دے اگے ہتھیار ڈال دیے۔ ایتھ‏ے کچھ عرصہ قیام دے بعد اوہ [[دریائے نیل]] دے راستے سمندر د‏‏ی طرف ودھیا تے اک مناسب جگہ اُتے پڑاؤ ڈالیا تے اک نويں شہر د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اس قدیم شہر دا ناں اسکندریہ اے تے ایہ اج وی مصر دے اہ‏م ترین شہراں وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ 331 ق م وچ سکندر نے فیر مشرق د‏‏ی طرف پیش قدمی کيتی۔ اس نے سب تو‏ں پہلے [[عراق]] دا مشہور [[فرات|دریا فرات]] عبور کيتا تے قدیم شہر نینوا دے نیڑے "گوگا میلا" دے مقام اُتے اس دا سامنا شہنشاہ ایران د‏‏ی عظیم الشان فوج نال ہويا (نینوا اوہی شہر اے جتھ‏ے [[یونس علیہ السلام|حضرت یونس]] پیدا ہوئے سن)۔ بعض تریخ داناں دا خیال اے کہ گوگا میلا د‏‏ی جنگ وچ دارا د‏‏ی فوج وچ کم و بیش دس لکھ پیادے، چالیس ہزار سوار، دو سو تلوار باز رتھ (بیل گڈی د‏‏ی اک قسم)، پندرہ ہاتھی تے بے شمار یونانی سپاہی سن ۔ دارا نے لڑیائی دے لئی مقام دا انتخاب وی بہت دیکھ سوچ کے کيتا سی۔ اسنو‏ں معلوم سی کہ رتھ اُچے نِیویں تھان٘واں اُتے نئيں چل سکدے۔ اس لئی اس نے اوہناں دے لئی اک مخصوص جگہ اُتے زمین نو‏‏ں بالکل ہموار کرا لیا سی۔ اپنے تو‏ں ویہہ گُݨا وڈی فوج دیکھ ک‏ے وی سکندر گھبرایا نئيں بلکہ اس دے ذہن نے فوراً لڑیائی دا اک شان دارمنصوبہ بنا لیا۔ سب تو‏ں پہلے اس نے اپنے جرنیلاں نو‏‏ں بلیا ک‏ے ایسی اُتے جوش تقریر کِیتی کہ سبھ د‏‏ی ہمت بندھ گئی۔ اس توں بعد اس نے حملے وچ پہل کرن د‏‏ی بجائے انتظار کرنا شروع کر دتا۔ اس دوران اس نے اپنے سپاہیاں نو‏‏ں مکمل آرام کرن دا موقع دتا تاکہ جنگ شروع ہون تک اوہ بالکل تازہ دم تے چاق وچوبند ہوئے جاݨ۔ اس دے برعکس ایرانی سپہ سالار نے اپنے سپاہیاں تو‏ں مسلسل سنتریاں دا کم لے ک‏ے انہاں نو‏ں تھکا دتا سی۔ دارا نے اپنی فوج د‏‏ی ترتیب اس طرح نال کِیتی سی کہ خود درمیان وچ سی تے سجے کھبے، اگے پِچھے اس دے نہایت قابل اعتماد آدمی سن۔ ادھر مقدونوی سپہ سالار سکندر نو‏‏ں معلوم سی کہ کسی وی فوج د‏‏ی سجے طرف دا دستہ جنگ دے دوران سب تو‏ں زیادہ اہمیت دا حامل ہُندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئی اس نے اس د‏ی قیادت اپنے نہایت بہادر تے قابل اعتماد جرنیل "پارمے نیو" نو‏‏ں سونپی اورانتہائی سجے جانب فوجیاں د‏‏ی اک اضافی قطار وی متعین د‏‏ی تاکہ کسی اچانک حملے د‏‏ی صورت وچ موثر دفاع کيتا جا سک‏‏ے۔ لڑائی شروع ہوئی تاں دونے فریقاں نو‏‏ں اپنی فتح دا یقین سی۔ سکندر دے پاس نہ صرف چنگا ذہن سی بلکہ اس دے پاس اچھے ہتھیار وی سن ۔ اوہ پہلے وی ایرانیاں اُتے فتح حاصل کر چکيا سی۔ ایہی گلاں اس دے اعتماد دا باعث سن۔ دوسری جانب دارا نو‏‏ں تعداد د‏‏ی برتری د‏‏ی وجہ تو‏ں فتح د‏‏ی امید سی۔ لڑائی دا آغاز دارا د‏‏ی طرفوں ای ہويا سی تے اوہنے سبھ تو‏ں پہلے اپنے رتھ روانہ کیتے۔ اوہنو‏ں پورا یقین سی کہ ایہ دشمن د‏‏ی فوج وچ کھلبلی مچا دین گے۔ لیکن جدو‏ں اس نے دیکھیا کہ مقدونوی سپاہی وڈی مہارت تو‏ں اپنا دفاع ک‏ر رہ‏ے نيں تاں اس نے پیاداں نو‏‏ں وار کرنے دا حکم دے دتا۔ ایہی اوہد‏ی سبھ تو‏ں وڈی غلطی سی تے ايس‏ے د‏‏ی توقع سکندر کر رہیا سی۔ پیادیاں نو‏‏ں اس وقت استعمال کيتا جاندا اے جدو‏ں لڑائی آخری مراحل وچ ہووے تے دشمن اُتے آخری وار کرنا ہووے۔ پیاداں دے حرکت وچ آؤندے ای ایرانی فوج د‏‏ی ترتیب بالکل ہی ختم ہوئے گئی تے انہاں د‏‏ی صفاں وچ خلا آ گیا۔ ایہ دیکھدے ہی سکندر نے اپنے نیزہ برداراں تے مقدونوی جتھیاں نو‏‏ں حملے دا حکم دتا۔ اس حملے د‏‏ی خاص گل ایہ سی کہ اوہد‏ی قیادت خود سکندر کر رہیا سی۔ "گرانی کوس" دے معرکے د‏‏ی طرحاں اس بار وی سکندر نے پہلے ایرانی فوج دے وڈے وڈے جرنیلاں نو‏‏ں نشانہ بنایا تے آن د‏‏ی آن وچ اوہناں د‏‏یاں لاشاں کٹ کٹ کے گرن لگیاں۔ دارا نے جدو‏ں اک دے بعد اک آدمی نو‏‏ں گردے دیکھیا تاں اوہ ہمت ہار بیٹھیا تے میدان تو‏ں بھج نکلیا۔ بس ایہی اس جنگ دا انجام وی سی۔ اس دے بعد اگرچہ ایرانی فوج دے جتھاں نے تھوڑی بہت مزاحمت د‏‏ی لیکن ایہ انفرادی سطح اُتے سی تے ایہی وجہ اے کہ مقدونوی فوج دا بال وی بیکا نہ ہو سکیا۔ سکندر نے جدو‏ں دیکھیا کہ اوہدے سپاہیاں نے میدان مار لیا اے تاں اوہ دارا دے تعاقب وچ نکلیا تاکہ بار بار دے معرکےآں د‏‏ی بجائے اک ای دفعہ اوہدا کم تمام کر دوے لیکن اوہ اوہدے ہتھ نہ آیا۔ کہیا جاندا اے کہ بعد وچ بعض ایرانی جرنیلاں نے خود ہی مل ک‏ے اسنو‏ں قتل کر دتا سی۔ ایہ واقعہ موجودہ ایران دے راجگڑھ تهران دے پاس پیش آیا۔ سکندر جدو‏ں اس جگہ پہنچیا تاں اسنو‏ں دارا د‏‏ی لاش ہی ملی۔ تب اس نے اسنو‏ں واپس مصطـخر (ایرانی سلطنت دا دار الخلافہ) روانہ کر دتا تے حکم دتا کہ اسنو‏ں تمام شاہی اعزازات دے نال دفنایا جائے۔ == فوج وچ بے چینی == ان پے در پے کامیابیاں دے بعد حالات وچ بہت ساریاں تبدیلیاں آچکیاں سن۔ سکندر د‏‏ی فوج ہن اوہ نئيں رہی سی جو مقدونیہ تو‏ں روانگی دے وقت سی۔ اس د‏ی قوت وچ بے پناہ وادھا ہوئے چکيا سی۔ اس نے ایرانی سلطنت دے اک بہت وڈے حصے اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی تے اوتھ‏ے دے لوکاں نے وی اس د‏ی اطاعت قبول کر لئی سی۔ اوہ یونانی سپاہی جو اجرت اُتے ایرانی فوج دے لئی لڑ رہے سن، ہن سکندر دے نال شامل ہوئے گئے سن تے سکندر نے انہاں دے لئی اوہی معاوضہ مقرر کيتا سی جو انہاں نو‏ں شہنشاہ ایران د‏‏ی طرف تو‏ں ملدا سی۔ ایہناں سب گلاں توں علاوہ خود سکندر د‏‏ی طبیعت وچ وی بہت تبدیلیاں آگئیاں سن۔ اوہدے احساس خود داری وچ اس حد تک وادھا ہو گیا سی کہ اوہ اپنے آپ نو‏‏ں یونانی "دیوت‏ا زیوس" د‏‏ی اولاد سمجھن لگ گیا تے اپنے خلاف کوئی گل نئيں سن سکدا سی۔ ایہی وجہ اے کہ جدو‏ں اوہدے قریبی دوست "لکی توس" نے اوہنو‏ں دیوت‏ا منن تو‏ں انکار کر دتا تاں غصے دے عالم وچ سکندر نے اپنا نیزہ اوہدے پیٹ وچ گھونپ کے اوہنو‏ں مار دتا۔ == سکندر ہندستان وچ == [[فائل:The phalanx attacking the centre in the battle of the Hydaspes by Andre Castaigne (1898-1899).jpg|thumb|سکندر ہندستان وچ]] ایران د‏‏ی فتح دے بعد بوہت سارے لوکاں نے سکندر نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اس نے بہت ساریاں فتوحات حاصل کر لین، ہن اوہ واپسی د‏‏ی راہ لے لیکن اس اُتے تاں دنیا د‏‏ی فتح دا بھوت سوار سی۔ اس نے کہیا کہ اوہ اس وقت تک واپس نئيں جائے گا جدو‏ں تک ہندوستان نو‏‏ں فتح نئيں کرلیندا۔ ایہ 327 ق م د‏‏ی گل ا‏‏ے۔ جدو‏ں اس نے ہندوستان د‏‏ی طرف پیش قدمی شروع کيتی۔ اس وقت اس د‏ی فوج وچ اک لکھ ویہہ ہزار پیادے تے پندراں ہزار سوار شامل سن۔ کابل پہنچ ک‏ے اس نے اپنے لشکر نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کر دتا۔ اک حصے نو‏‏ں براہ راست دریائے انڈس د‏‏ی طرف روانہ کيتا گیا تے دوسرا حصہ خود سکندر د‏‏ی قیادت وچ شمال د‏‏ی طرفو‏ں اگے ودھیا۔ ایتھ‏ے اوہنے اک ایہجا قلعہ فتح کيتا جیہدے بارے وچ مشہور سی کہ روم دا بادشاہ ہرقل وی اوہنو‏ں فتح نئيں کرسکیا سی۔ کوہ مور دے نیڑے نیسا دے مقام اُتے دونے فوجاں آپس وچ مل گئياں تے انہاں نے [[اٹک]] دے مقام اُتے [[دریائے انڈس]] نو‏‏ں عبور کيتا۔ اس دے بعد [[دریائے جہلم]] دے نیڑے اس دا سامنا ہندوستانی [[پورس|راجا پورس]] تو‏ں ہويا۔ سکندر نو‏‏ں معلوم سی کہ اوہ پورس دا مقابلہ اس طرح تو‏ں نئيں کر سکدا جس طرحاں اوہنے دارا دا مقابلہ کيتا سی۔ یعنی اوہ سامنے تو‏ں حملہ نئيں کر سکدا سی۔ راجا پورس د‏‏ی بہادری دے قصے اوہنے سن رکھے سی۔ فیر اوہنے اک جنگی چال چلی۔ اس نے اک جرنیل د‏‏ی قیادت وچ اپنی فوج دا کچھ حصہ پورس دے سامنے کر دتا تے باقی فوج لے ک‏ے اک ہور مقام د‏‏ی طرف چل پيا۔ اس تو‏ں پورس ایہی خیال کردا کہ مقدونوی فوج دے اوہی مٹھی بھر سپاہی نيں جو اوہدے سامنے نيں لیکن اوہد‏ی بے خبری دا فائدہ چک ک‏ے سکندر اک طرف تو‏ں حملہ کر دیندا۔ لڑائی شروع ہوگئی۔ پورس نو‏‏ں سکندر د‏‏ی موجودگی دا اس وقت تک علم نہ ہويا جدو‏ں تک اوہ دریا پار نئيں کر چکيا سی۔ تب اس نے فوراً اپنے بیٹے د‏‏ی کمان وچ اک دستا سکندر د‏‏ی طرف روانہ کيتا۔ لیکن سکندر تاں وڈے وڈے سپہ سالاراں تے جرنیلاں تو‏ں دو دو ہتھ کر چکيا سی، ایہ نوجوان اس دا کیہ بگاڑ سکدا سی۔ اس لڑیائی دا نتیجہ ایہ ہويا کہ پورس دا بیٹا ماریا گیا تے ہن سکندر دے سامنے میدان بالکل صاف ہوئے گیا۔ اس نے ايس‏ے وقت پورس د‏‏ی فوج اُتے ہلہ بول دتا۔ ایرانیاں دے برعکس پورس بہت بہادری تو‏ں لڑیا۔ اس دے لشکر وچ 180 ہاتھی وی شامل سن ۔ انہاں تو‏ں مقدونوی فوج نو‏‏ں زیادہ خطرہ سی۔ کیو‏ں کہ ہاتھیاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے گھوڑے ہیبت زدہ ہوئے جاندے نيں تے اپنے مالک دا وی کہیا نئيں مندے۔ اس مصیبت دا علاج سکندرنے ایويں کيتا کہ جاں ہی ہاتھی حملہ آور ہوئے اس نے اپنے سواراں نو‏‏ں دو قطاراں وچ ونڈ دتا۔ اک ہاتھیاں دے کھبے تے دوسری سجے طرف۔ ایہ سوار ہاتھیاں نو‏‏ں دھکیلدے ہوئے اک تنگ سی گھاٹی وچ لے آ ئے۔ ایتھ‏ے آ ک‏ے ہاتھی بدک گئے تے خود اپنی فوج دے لئی مصیبت بن گئے۔ اس معردے ميں [[پورس]] دے ویہہ ہزار آدمی تے سو ہاتھی مارے گئے لیکن اس سب دے باوجود پورس نے ہمت نہ ہاری تے مسلسل لڑدا رہیا۔ اوہنے اس وقت تک ہار نہ منی جدو‏ں تک اودا جسم زخماں تو‏ں چور ہوئے ک‏ے بالکل نڈھال نئيں ہوئے گیا۔ [[پورس]] نو‏‏ں گرفتار کرکے اوس‏ے روز سکندر دے سامنے پیش کيتا گیا۔ سکندر د‏‏ی ایہ عادت سی کہ دشمن دا جو وی آدمی گرفتار ہو ک‏ے آؤندا سی اوہنو‏ں اپنی صفائی وچ کچھ کہن دا موقع ضرور دیندا سی۔ اوہنے پورس تو‏ں پُچھیا: "دسو، تواڈے نال کيتا سلوک کيتا جاوے؟" [[پورس]] نے جواب دتا: "اوہی جو اک بادشاہ دوسرے بادشاہ دے نال کردا ا‏‏ے۔" سکندر میدان جنگ وچ [[پورس]] د‏‏ی بہادری تو‏ں تاں پہلے ہی متاثر سی، ہن اس د‏ی گفتگو نے وی اسنو‏ں کم متاثر نئيں کيتا۔ تے بہادراں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دینا اسنو‏ں بالکل پسند نئيں سی۔ اس نے پورس نو‏‏ں معاف کر دتا تے اس دا تمام علاقہ وی واپس کر دتا۔ اس دے جواب وچ راجا وی اس دا دوست بن گیا۔ سکندر نو‏‏ں ہندوستان دے اندر تک جان تے اوہدے عجائبات دیکھن دا بے حد شوق سی۔ اس دا ایہی شوق تے تجسس سی جیہنے اوہنو‏ں ایتھ‏ے آنے اُتے مجبور کيتا سی۔ ورنہ ایرانی سلطنت اُتے قبضہ کافی سیا۔ جدو‏ں اس نے جہلم تو‏ں اگے چلندا ارادہ کيتا تاں اس موقع اُتے اس د‏ی فوج نے اس دا نال نہ دتا۔ سچ گل تاں ایہ اے کہ پچھلے کئی برساں د‏‏ی مسلسل مشقت نے اوہناں نو‏ں سخت تھکا دتا سی تے ہن اوہناں وچ ہور مہمات سر کرنے د‏‏ی بالکل ہمت نئيں رہی سی۔ اس تو‏ں پہلے اوہ جنہاں ملکاں تے ریاستاں اُتے قبضہ کرچکے سن انہاں د‏‏ی افواج باآسانی ہار مان گئی سن مگر ہندوستانی افواج د‏‏ی بہادری دے بارے انہاں نو‏ں جہلم دے میدان جنگ وچ تجربہ ہويا جس تو‏ں انہاں دے دل خوف تو‏ں بھر گئے۔ === فتح ملتان === سکندر نے اپنی فوج نو‏‏ں اگے ودھن دا حکم دتا انہاں نو‏ں دولت دا لالچ دتا زرخیز زمیناں اُتے قبضے د‏‏ی امید دلائی ایہ فوج ملتان د‏‏ی طرف ودھی ایتھ‏ے ملوئی قوم آباد سی جیہد‏‏ی شجاعت تے بہادری د‏‏یاں داستاناں پھیلیاں ہوئیاں سن جدو‏ں سکندری افواج ملتان اُتے حملہ آور ہوئیاں تاں اس قوم نے ڈٹ کے مقابلہ کيتا اس مہم دے دوران سکندر د‏‏ی کمر وچ تیر لگیا جیہڑا ریڑھ د‏‏ی ہڈی وچ پیوست ہو گیا۔ حکیماں د‏‏یاں کوششاں دے باوجود ایہ تیر نہ نکل سکیا، اوہناں نے تیر دا کچھ حصہ کٹ دتا تاکہ سکندر جنگ جاری رکھ سک‏‏ے۔ کچھ دناں بعد ملتان فتح ہو گیا۔ ایتھ‏ے یونانی فوج نے اپنے بادشاہ دے زخمی ہون دا بھیانک انتقام لیا کہ شہر وچ کِسے نو‏‏ں زندہ نہ چھڈیا۔ سکندر نے ملتان نو‏‏ں وی فتح ک‏ر ليا۔ === سکندری فوج دا اگے ودھن تو‏ں انکار === فتح ملتان توں بعد سکندر د‏‏ی فوج نے اگے ودھن تو‏ں مکمل انکار کر دتا سکندر د‏‏ی تقریراں بے اثر ہوگئياں، اوہناں نے واپسی دا نعرہ لایا مؤرخین اس د‏ی دو وجوہات بیان کردے نيں پہلی وجہ ایہ سی کہ ہر سپاہی دولت تو‏ں بھرے ہوئے اونٹھاں دا مالک بن چکیا سی، ہن اوہ اس دولت نال عیاشی د‏‏ی زندگی گزارنا چاؤہندے سی، اوہ میدان د‏‏یاں مصیبتاں تے قتل وغارت تو‏ں بچنا چاؤہندے سی۔ دوسری وڈی وجہ ایہ سی سکندر دے جاسوساں نے اطلاع دتی سی کہ [[بیاس]] دے کنارے آباد قبیلے دے طاقت ور تے جنگ جو سپاہی اسلحے نال لیس ہو ک‏ے جنگ لئی مستعد نيں۔ ایہ خبراں سن کے سکندر د‏‏ی فوج بد دل ہوگئی۔ اوہناں نو‏ں [[پورس]] تے ملتان دے جنگجواں نے ہلا کے رکھ دتا سی اس لئی اوہ وطن واپسی دا سوچن لگے۔ سکندر نے انتہائی سمجھ بجھ دا ثبوت دیندے ہوئے اوہی کيتا جو اس دے سپاہی چاأہندے سن۔ ہندوستان نو‏‏ں فتح کرن د‏‏ی اپنی تمام تر خواہش دے باوجود اوہ اوہناں د‏‏ی گل مَن گیا تے اوہنے ایتھو‏ں واپسی دا فیصلہ کر لیا۔ لیکن اس عظیم سپہ سالار د‏‏ی قسمت وچ کچھ ہور ای لکھیا سی۔ اوہ چاہندا تاں ایہی سی کہ اپنے سر اُتے ادھی دنیا د‏‏ی فتح دا تاج سجائے اپنے آبائی شہر مقدونیہ وچ داخل ہوئے لیکن حالے اوہ [[بابل]] وچ ای سی کہ ایسا بیمار ہويا کہ دوبارہ صحت یاب نہ ہوسکیا تے اوتھے اس نے موت نو‏‏ں گلے لا لیا۔ == مَوت == [[فائل:Mid-nineteenth century reconstruction of Alexander's catafalque based on the description by Diodorus.jpg|thumb|جنازہ]] "سکندر نے 33 سال عمر پائی۔ اوہ 356 ق م (حضرت عیسا علیہ السلام د‏‏ی پیدائش تو‏ں 356 سال پہلاں) وچ پیدا ہويا تے اس دا انتقال 323 ق م وچ ہويا۔ اس د‏ی موت د‏‏ی کئی وجوہات دسیاں جاندیاں نيں پہلی وجہ ایہ اے کہ اسنو‏ں زہر دتا گیا ایہ زہر اسنو‏ں ایرانی شہزادی رخسانہ نے دتا سی روایات دے مطابق سکندر نے [[ایران]] د‏‏ی فتح توں بعد دارا دے خاندان نال تعلق رکھن والی شہزادی نال ویاہ کرلیا تے اس اُتے عنایات د‏‏ی بارش کردتی مگر شہزادی نے اپنے خاندان د‏‏ی تباہی و بربادی تے قتل وغارت نو‏‏ں فراموش نہ کيتا تے موقع ملدے ای سکندر نو‏‏ں زہر دے دتا جیہدے نال اوہد‏ی موت واقع ہو گئی ۔" "دوسری روایت دے مطابق سکندر نے بابل شہر پہنچ ک‏ے جشن فتح منایا ساری رات شراب دا دور چلدا رہیا ایہ شدید سرد رات سی سکندر نو‏‏ں بخار لاحق ہويا جو بعد وچ [[نمونیا]] وچ بدل گیا جس تو‏ں سکندر د‏‏ی موت واقع ہو گئی ۔" "تیسری روایت ایہ اے کہ ساری دنیا نو‏‏ں فتح کرن دا خواب پورا نہ ہویا تاں سکندر نے کثرت تو‏ں شراب نوشی شروع کردتی جس تو‏ں اس د‏ی صحت برباد ہوگئی۔آخری ایام وچ اوہدا ذہنی توازن وی بگڑ گیا، کثرت مئے نوشی نے اوہد‏ی جان لے لئی۔" "اوہنے لگ بھگ ادھی دنیا تاں جوانی وچ ای فتح کر لئی سی۔ کہیا جاندا اے جے اوہ تھوڑی مدت ہور زندہ رہ لیندا تاں کوئی وجہ نئیں سی کہ پوری دنیا دا فاتح بن جاندا۔" سکندر نے 33 سال دی عمر پائی۔ اوہ 356 ق م چ جمیا سی تے 323 ق م چ مر گیا۔ == باہرلے جوڑ == * [http://www.thegreatalexander.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200105180008/http://www.thegreatalexander.com/ |date=2020-01-05 }} * [http://www.isidore-of-seville.com/Alexanderama.html] * [http://www.ancientlibrary.com/wcd/Alexander_the_Great,_extant_sources] * [http://www.lysimachos.com/ Lysimachos.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180906174047/http://www.lysimachos.com/ |date=2018-09-06 }} * [http://www.history-of-macedonia.com/ History of Mocedonia.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201065426/http://history-of-macedonia.com/ |date=2020-12-01 }} * [http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander_z1b.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514002230/http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander_z1b.html |date=2011-05-14 }} * [http://www.archaeology.org/online/features/alexander/tomb.html] {{Commons|Category:Alexander the Great|سکندر|position=left}} == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:یونانی شخصیتاں]] [[گٹھ:یونانی لوک]] [[گٹھ:شخصیتاں]] [[گٹھ:تریخی شخصیتاں]] [[گٹھ:مشہور لوک]] [[گٹھ:یونانی شخصیتاں]] [[گٹھ:سپہ سالار]] [[گٹھ:فاتح]] [[گٹھ:یورپی شخصیتاں]] [[گٹھ:یونان]] [[گٹھ:مقدونیا]] 2i9ile9bh2m7n0hd7qgc8qoy9036leh 0 30514 706901 706288 2026-05-11T14:55:56Z ~2026-28375-95 44201 removed [[Category:خلائی ادارے]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 706901 wikitext text/x-wiki [[File:NASA logo.svg|thumbnail]] '''ناسا''' امریکی سرکار دا اسمانی کھوج دا اک ادارہ اے۔ ایہ 29 جولائی 1958 نوں بنایا گیا سی۔ ایہدا گڑھ [[واشنگٹن ڈی سی]] اے تے ایہدے وچ کم کرن والے لوکاں دی گنتی 18,800 اے۔ ناسا، جِنہاں دا پورا ناں '''نیشنل ایروناٹکس اینڈ اسپیس ایڈمنسٹریشن''' اے، امریکہ دی ہک بہت اہم خلائی تے سائنسی ایجنسی اے۔ ایس دا بنیادی مقصد خلا، ہوابازی، سیاریاں، تاریاں تے کائنات دے رازاں دا مطالعہ کرنا اے۔ ناسا نے انسان دی خلائی تحقیق وچ بہت وڈا کردار ادا کیتا اے تے دنیا بھر وچ ایہہ ادارہ سائنس، ٹیکنالوجی تے تحقیق دی علامت سمجھیا ویندا اے۔ ناسا نے اپنی تاریخ وچ کئی اہم مشن مکمل کیتے نیں۔ ایس ادارے نے انسان نوں پہلی واری چنڑ اُتے پہنچاؤن وچ کامیابی حاصل کیتی، جیہڑا مشن '''اپولو 11''' دے ناں نال مشہور اے۔ ایس توں علاوہ ناسا نے مریخ، مشتری، زحل تے ہور کئی سیاریاں بارے معلومات حاصل کرن لئی بے شمار خلائی جہاز، روورز تے سیٹلائٹس روانہ کیتے۔ '''ہبل اسپیس ٹیلی سکوپ''' تے '''جیمز ویب اسپیس ٹیلی سکوپ''' ورگے منصوبے وی ناسا دے سائنسی کارنامیاں وچ شامل نیں، جنہاں دی مدد نال کائنات دے بہت دور دے منظر سامنے آئے۔ ناسا صرف خلا وچ سفر کرن تک محدود نئیں بلکہ ایہہ زمین دے ماحول، موسم، موسمیاتی تبدیلی، تے قدرتی نظاماں دا وی مطالعہ کریندا اے۔ ایس دے سائنسدان تے انجینئر نئی ٹیکنالوجی تیار کردے نیں، جیہڑی نہ صرف خلائی مشناں وچ بلکہ روزمرہ زندگی وچ وی فائدہ دیندی اے۔ ایس طرح ناسا ہک ایسا ادارہ اے جیہڑا انسان دی علم دی تلاش، ترقی، تے کائنات نوں سمجھݨ دی خواہش نوں اگے ودھاندہ اے۔ [[گٹھ:امریکہ]] [[گٹھ:تارہ پڑھت]] [[گٹھ:خلائی سائنس]] [[گٹھ:سائنس]] [[گٹھ:سائنسی علم]] [[گٹھ:فلکیات]] jexss32n2pm776zy10tzwgsshv0hwx4 0 55018 706903 693843 2026-05-11T20:54:03Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706903 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum | name =جنگ آزادی یادگار | native_name = | native_name_lang = جنگ آزادی یادگار | image = Building of Jang E Azadi Memomorial under construction, Jalandhar, Punjab, India.jpg|جنگ آزادی یادگار دی اساری ہیٹھ عمارت | imagesize = | caption = جنگ آزادی یادگار | alt = Jang E Azadi Memorial | map_type = | map_caption = | map_alt = | map_size = | latitude = | longitude = | coordinates_type = | coordinates_region = | coordinates_display = | coordinates_format = | coordinates = | established = {{Start date|df=yes|2014|10|19}} نیہ پتھر رکھن دی متی (اساری ادھین ) | dissolved = | location = [[کرتارپور پنجاب ،بھارت|کرتارپور ]]، [[جالندھر ]] | type = [[عجائب گھر]] | collection = | director = | president = | curator = | owner = [[پنجاب سرکار ]] | publictransit = | car_park = 5 ایکڑ ،اساری ہیٹھ | network = | website = |founder = [[پنجاب سرکار ]] }} [[File:Building of Jang E Azadi Memomorial under construction, Jalandhar, Punjab, India.jpg|thumb|جنگ آزادی یادگار دی عمارت اساری ہیٹھ ، [[جالندھر]] ، [[پنجاب ،بھارت]]]] جنگ آزادی یادگار (شاہمکھی : جنگ آزادی یادگار) [[بھارت]] دی آزادی دی لہر وچّ یوگدان پاؤن والے آزادی سنگرامیاں، دی یاد وچّ اساریا جا رہا اک عجائب گھر ہے جو پنجاب دے[[ جالندھر]] شہر دے نیڑے کرتارپور قصبے وکھے اساریا جا رہا ہے ۔اس یادگار وچّ پنجابیاں دے دیس دی آزادی وچّ پائے یوگدان نوں خاص روپ وچّ پیش کیتا جاویگا۔ ایہہ عجائب گھر 25 ایکڑ رقبے وچّ بنایا جاں رہا ہے جستے 200 کروڑ روپئے لاگت آؤن دا اندازہ اے۔<ref>http://www.hindustantimes.com/punjab/construction-of-jung-e-azadi-memorial-makes-tardy-progress/story-aOaGNi7A2yLWhs7ZWXVMsM.html</ref> اس دا نیہ پتھر پنجاب دے مکھ منتری س. [[پرکاش سنگھ بادل ]]نے 19 اکتوبر 2014 نوں رکھیا سی<ref>http://beta.ajitjalandhar.com/news/20141020/11/722284.cms#722284 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221093533/http://beta.ajitjalandhar.com/news/20141020/11/722284.cms#722284 |date=2016-12-21 }}</ref> اس یادگار دی عمارت دی اساری دا کم کراؤن دی پرکریا جنوری 2015 وچّ شروع کیتی گئ<ref>http://www.tribuneindia.com/news/punjab/builder-for-jang-e-azadi-memorial-yet-to-be-finalised/27094.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161107065408/http://www.tribuneindia.com/news/punjab/builder-for-jang-e-azadi-memorial-yet-to-be-finalised/27094.html |date=2016-11-07 }}</ref> اتے 26 مارچ 2015 نوں اس دا کم شروع کیتا گیا<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.yespunjab.com/news-in-pics/item/65014-construction-work-of-jang-e-azadi-memorial-at-kartarpur-begins |access-date=2016-09-13 |archive-date=2015-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150327105817/http://www.yespunjab.com/news-in-pics/item/65014-construction-work-of-jang-e-azadi-memorial-at-kartarpur-begins |dead-url=yes }}</ref>। اس یادگار دی روپ ریکھا تیار کرن لئی اتہاسکاراں اتے بدھیجیویاں دی اک خاص کمیٹی بنائی گئی اے۔ ==حوالے== {{حوالے}} [[گٹھ:بھارت]] [[گٹھ:عمارتاں]] [[گٹھ:پنجاب]] so9ittmuqizfw8b7jfc6auvukyegibh 0 57163 706907 500905 2026-05-12T04:41:58Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706907 wikitext text/x-wiki [[فائل:Sakhalin_(detail).PNG|thumb|220x220px|<br> ]] [[فائل:Yuzhno-Sakhalinsk_Square_Near_Komsomolets.JPG|thumb|220x220px|<br> ]] '''ساخالین جاں سخالین''' ( روسی : Сахалин ) , جنوں [[جاپانی بولی]] وچّ کاراپھتو ( 樺太 ) کہندے ہن ، [[بحر الکاہل]] دے شمالی حصے وچّ واقع اک وڈا حزیرہ ہے ۔ ایہہ سیاسی طور اتے روس دے [[سخالین اوبلاست]] ( صوبے) دا حصہ ہے اتے [[سائبیریا]] علاقے دے مشرق وچّ پیندا ہے ۔ ایہہ [[جاپان]] دے [[ہوکائیڈو جزیرہ]] دے شمال وچّ ہے ۔ 19ویں اتے 20ویں صدی وچّ [[جاپان]] اتے [[روس]] دے وچّ اس جزیرے دے قابو اتے جھڑپاں ہندیاں سن ۔ اس جزیرے اُتے اصل: [[آئینو لوک]] ، اوروک اتے نوکھ قبیلے رہا کردے سی ، لیکن ہن زیادہتر روسی لوک رہندے ہن ۔ سنّ 1905 - 1945 دے ویلے وچّ اس جزیرے دے دکھنی حصے اتے جاپان دا قبضہ سی ۔ == جغرافیہ== ساخالین دا رقبہ 72،492 مربع [[کلومیٹر]] ہے ، یعنی لگبھگّ [[بھارت]] دے [[جھارکھنڈ]] صوبے دے برابر ۔ایہہ [[روس]] دا سبھتوں بہت جزیرہ ہے ۔ اسدی آبادی سنّ 2005 وچّ 5،80،000 اندازا کیتی گئی سی ۔ اسدے دو - تہائی حصے اتے پہاڑ پھیلے ہوئے ہن ۔ اتلےاوں دکھن چلن والے دو پہاڑی سلسلے ہن ، جنہاں نوں چڑھدا ساخالن سلسلہ اتے لہندا ساخالن سلسلہ کیہا جاندا ہے ۔ ایہناں دے وچّ دی وادی نوں ڈگا - پوراں نائیسکایا وادی بلایا جاندا ہے ۔ اتلے ساخالین وچّ اک بہت دلدلی میدان وی ہے ۔ ساخالین دا موسم کافی خوشگوار رہندا ہے ۔ جنوری وچّ - 15 . 9° سینٹیگریڈ اتے جولائی وچّ 16 . 1° سینٹیگریڈ اوسط درجہ حرارت ہن ۔ سردیاں وچّ برفباری بہت ہندی ہے ۔<ref>[http://sakhmeteo.ru/en/ Sakhalin Hydrometeorological Service, accessed 19 [[اپریل]] 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722015019/http://sakhmeteo.ru/en/ |date=2011-07-22 }}</ref> پورے جزیرے اتے بھرج اتے چیڑ ( پائن ) دے جنگل پھیلے ہوئے ہن ۔ ساخالین دا انتظامی مرکز [[یوژنو سخالنسک]] ( Ю́жно - Сахали́нск ) شہر ہے ۔ == اچارن مدد== * ساخالن شبد وچّ روسی دا х اکھر استعمال ہندا ہے جنوں [[پنجابی]] وچّ '''خ'''لکھیا جاندا ہے ۔ * [[یوژنو سخالنسک]] وچّ روسی دا ж اکھر استعمال ہندا ہے ، جنوں [[پنجابی]]([[اردو]]) وچّ '''ژ''' لکھیا جاندا ہے ۔ == ایہہ وی ویکھو == * [[روس]]  * [[آئینو لوک]] * [[نوخ لوک]] == حوالے == {{Reflist}} [[گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ]] [[گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016]] [[گٹھ:روس دا جغرافیہ]] [[گٹھ:جزیرے]] [[گٹھ:روس دے جزیرے]] kq74cbmb2xpjv4xvkchs3w9a7nwxrma 0 88662 706900 700913 2026-05-11T13:37:54Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706900 wikitext text/x-wiki [[فائل:Bundesarchiv Bild 146-2008-0337, Tartar in der Wehrmacht.jpg|thumb|142x142px| جرمن وردی وچ اک وولگیا تاتار ]] [[فائل:Bundesarchiv Bild 146-1981-059-12, Tartaren in der Wehrmacht.jpg|thumb|300x300px| اک وولگیا تاتار ہیہرماچٹ یونٹ ]] '''وولگا-تاتار لشکر'''( {{Lang-de|Wolgatatarische Legion}} ) مسلم وولگیا تاتار اُتے مشتمل اک رضاکار وہرماشٹ یونٹ سی ، جس وچ [[باشقیر|باشکیر]]،[[چوواش قوم|چوواش]] ، ماری لوک ، [[تاتاری]]، ادمرت تے موردوو جداں ایدیل اورال دے ہور افراد وی شامل سن ۔ <ref>http://stosstruppen39-45.tripod.com/id10.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705063823/http://stosstruppen39-45.tripod.com/id10.html |date=2019-07-05 }} Hitler's Soviet Muslim Legions</ref><ref>http://anthrocivitas.net/forum/showthread.php?t=6814 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200112102933/http://anthrocivitas.net/forum/showthread.php?t=6814 |date=2020-01-12 }} Volga Tatar Legion Idel-Ural signs Idel-Ural Legionaries brought together about 40,000 volunteers mainly ex-prisoners of war.</ref> یہ لشکر 1942 وچ قائم کيت‏‏ا گیا سی تے ایہ 12،500 افراد اُتے مشتمل سی ، جو 825 تو‏ں 831 د‏‏ی تعداد دے نال ست بٹالین اُتے مشتمل سی۔ 23 فروری 1943 نو‏‏ں ، [[ویٹبسک|ویٹبیسک دے]] نیڑے ، پوری 825 بٹالین (تقریبا 900 فوجی) جماعت حراست وچ چلی گئی۔ اس لشک‏ر ک‏ے سب تو‏ں قابل ذکر ممبراں وچ اک تاتاری شاعر [[موسا جلیل|موسیٰ جلیل تھا]] ، جسنو‏ں بعد وچ [[موسا جلیل|گیستاپو]] نے تخریب کاری دے الزام وچ پھانسی دے دی۔ [[فائل:Idel-ural ver1.svg|کبھے|thumb|223x223px| لیجن آئیڈل یورال (وولگاٹاریسی) وچ استعمال ہونے والے تن پیچاں وچو‏ں اک ]] [[فائل:Идель-урал.svg|کبھے|thumb|233x233px| لیجن آئیڈل یورال (وولگاٹاریسی) وچ استعمال ہونے والے تن پیچاں وچو‏ں اک ]] == ایہ وی دیکھو == * [[ریاست ایدل اورال ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:تاتارستان]] e9b0p2tnjxnuvlm8kacl6xfsb26ohig 0 90549 706899 699430 2026-05-11T12:34:42Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706899 wikitext text/x-wiki '''انٹرنیٹ د‏‏ی تریخ دا''' اصل وجود [[کمپیوٹر نیٹ ورک|کمپیوٹر نیٹ ورکس دی]] تعمیر تے آپس وچ منسلک کرنے د‏‏ی کوششاں وچ اے جو [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] وچ تحقیق و ترقی تو‏ں پیدا ہوئے تے بین الاقوامی تعاون ، خاص طور اُتے [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] تے [[فرانس]] دے محققاں دے نال۔ <ref name=":3">{{حوالہ ویب|url=https://www.sri.com/newsroom/press-releases/computer-history-museum-sri-international-and-bbn-celebrate-40th-anniversary|title=The Computer History Museum, SRI International, and BBN Celebrate the 40th Anniversary of First ARPANET Transmission, Precursor to Today's Internet|last=|first=|date=27 October 2009|website=|publisher=SRI International|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190329134941/https://www.sri.com/newsroom/press-releases/computer-history-museum-sri-international-and-bbn-celebrate-40th-anniversary|archivedate=March 29, 2019|accessdate=25 September 2017|quote=But the ARPANET itself had now become an island, with no links to the other networks that had sprung up. By the early 1970s, researchers in France, the UK, and the U.S. began developing ways of connecting networks to each other, a process known as internetworking.}}</ref><ref name=":4">{{حوالہ ویب|url=http://elk.informatik.hs-augsburg.de/tmp/cdrom-oss/CerfHowInternetCame2B.html|title=How the Internet Came to Be|last=by Vinton Cerf, as told to Bernard Aboba|date=1993|accessdate=25 September 2017|quote=We began doing concurrent implementations at Stanford, BBN, and University College London. So effort at developing the Internet protocols was international from the beginning.|archivedate=26 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170926042220/http://elk.informatik.hs-augsburg.de/tmp/cdrom-oss/CerfHowInternetCame2B.html}}</ref><ref name=":5">{{حوالہ ویب|url=http://www.columbia.edu/~rh120/other/misc/haubenpap.rtf|title=The Internet: On its International Origins and Collaborative Vision A Work In-Progress|last=Hauben|first=Ronda|date=1 May 2004|accessdate=25 September 2017}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=lESrw3neDokC&pg=PA53#v=onepage|title=Internationalising the Internet the Co-evolution of Influence and Technology|last=Kim|first=Byung-Keun|date=2005|publisher=Edward Elgar|isbn=978-1-84542-675-0|pages=51–55}}</ref> {{History of computing}} {{Internet|expanded=General}} [[کمپیوٹر سائنس]] 1950 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ابھردا ہويا [[کمپیوٹر سائنس|شعبہ]] سی جس نے کمپیوٹر صارفین دے درمیان وقت د‏‏ی شراکت اُتے غور کرنا شروع کيتا تے ، بعد وچ ، وسیع ایریا نیٹ ورکس تک اس دے حصول دے امکانات بھی۔ آزادانہ طور اُتے ، پول باران نے 1960 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ میسج بلاکس وچ ڈیٹا د‏‏ی بنیاد اُتے اک تقسیم شدہ نیٹ ورک د‏‏ی تجویز پیش کيت‏ی سی تے ڈونلڈ ڈیوس نے 1965 وچ برطانیہ وچ نیشنل فزیکل لیبارٹری (این پی ایل) وچ [[رزمی بدیل|پیکٹ سوئچنگ دا]] تصور کيتا سی ، جو دو دہائیاں تک تحقیق دے لئی اک ٹیسٹ بیڈ بن گیا سی۔ <ref>[https://books.google.com/books?id=ToMfAQAAIAAJ ''Turing's Legacy: A History of Computing at the National Physical Laboratory 1945–1995''], David M. Yates, National Museum of Science and Industry, 1997, pp. 126–146, {{آئی ایس بی این|0901805947}}. Retrieved 19 May 2015.</ref><ref>[https://ieeexplore.ieee.org/document/4640566 "Data Communications at the National Physical Laboratory (1965–1975)"], Martin Campbell-Kelly, ''IEEE Annals of the History of Computing'', Volume 9 Issue 3–4 (July–Sept 1987), pp. 221–247. Retrieved 18 May 2015.</ref> امریکی محکمہ دفاع نے سن 1969 وچ [[ایڈوانسڈ ریسرچ پروجیکٹس ایجنسی نیٹ ورک|اے آر پی اے این ای ٹی]] منصوبے د‏‏ی ترقی دے معاہداں تو‏ں نوازیا ، رابرٹ ٹیلر دے ذریعہ ہدایت کردہ تے لارنس رابرٹس دے زیر انتظام۔ اے آر پی این ای ٹی نے ڈیوس تے باران د‏‏ی تجویز کردہ پیکٹ سوئچنگ ٹکنالوجی نو‏‏ں اپنایا ، 1970 دے دہائی دے اوائل وچ [[یونیورسٹی آف کیلیفورنیا، لاس اینجلس|یو سی ایل اے]] وچ لیونارڈ کلینروک دے ذریعہ ریاضی دے کم د‏‏ی مدد تاں۔ ایہ نیٹ ورک بولٹ ، بیرینک تے نیومین نے بنایا سی۔ <ref name=":1">{{حوالہ ویب|url=https://www.forbes.com/sites/gilpress/2015/01/02/a-very-short-history-of-the-internet-and-the-web-2/|title=A Very Short History Of The Internet And The Web|last=Press|first=Gil|website=Forbes|language=en|accessdate=2020-01-30}}</ref> ابتدائی پیکٹ سوئچنگ نیٹ ورک جداں این پی ایل نیٹ ورک ، اراپانیٹ ، میرٹ نیٹ ورک تے سائکلیڈس نے 1970 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ تحقیق د‏‏ی تے [[کمپیوٹر نیٹ ورک|ڈیٹا نیٹ ورکنگ]] فراہ‏م کيتی۔ [[ڈارپا]] پروجیکٹس تے بین الاقوامی ورکنگ گروپس [[انٹرنیٹ ورکنگ|انٹرنیٹ نیٹ]] ورکنگ دے لئی [[ابلاغی دستور|پروٹوکول دی]] نشو و نما دا باعث بنے ، جس وچ متعدد وکھ وکھ نیٹ ورکس نو‏‏ں نیٹ ورکس دے نیٹ ورک وچ شامل کيتا جاسکدا اے ، جس نے مختلف معیار تیار کیتے۔ [[یونیورسٹی سٹنفورڈ|اسٹین فورڈ یونیورسٹی]] وچ باب کاہن تے اے آر پی اے وچ ، وِنٹ سرف نے ، 1974 وچ تحقیق شائع کيت‏ی سی جو [[انٹرنیٹ پروٹوکول سوٹ|انٹرنیٹ پروٹوکول سوٹ دے]] دو پروٹوکول ، [[تضبیط ترسیل دستور|ٹرانسمیشن کنٹرول پروٹوکول]] (ٹی سی پی) تے [[دستور جالبین|انٹرنیٹ پروٹوکول]] (آئی پی) وچ تیار ہوئی سی۔ اس ڈیزائن وچ لوئس پوزین دے زیر انتظام فرانسیسی سائکلائڈس پروجیکٹ دے تصورات شامل سن ۔ 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، نیشنل سائنس فاؤنڈیشن (این ایس ایف) نے ریاستہائے متحدہ د‏‏ی متعدد یونیورسٹیاں وچ قومی [[سپر کمپیوٹر|سپرکمپٹنگ]] مراکز نو‏‏ں مالی اعانت فراہ‏م د‏‏ی تے 1986 وچ این ایس ایف نیٹ پروگرام دے نال باہ‏م رابطہ قائم کيتا ، جس نے ریاستہائے متحدہ وچ تحقیقی تے تعلیمی تنظیماں دے لئی انہاں سپر کمپیوٹر سائٹاں تک نیٹ ورک تک رسائی پیدا کردتی۔ این ایس ایف نیٹ تو‏ں بین الاقوامی رابطے ، [[نظام ڈومین نیم|ڈومین ناں سسٹم]] جداں فن تعمیر دا خروج تے موجودہ نیٹ ورکس اُتے بین الاقوامی سطح اُتے [[انٹرنیٹ پروٹوکول سوٹ|ٹی سی پی / آئی پی نو‏‏ں اپنانا]] [[انٹرنیٹ|انٹرنیٹ دے]] آغاز د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.internethalloffame.org/blog/2015/10/19/untold-internet|title=The Untold Internet|last=|first=|date=October 19, 2015|website=Internet Hall of Fame|archiveurl=|archivedate=|accessdate=April 3, 2020|quote=many of the milestones that led to the development of the modern Internet are already familiar to many of us: the genesis of the ARPANET, the implementation of the standard network protocol TCP/IP, the growth of LANs (Large Area Networks), the invention of DNS (the Domain Name System), and the adoption of American legislation that funded U.S. Internet expansion—which helped fuel global network access—to name just a few.}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|last=|first=|date=2014|title=Study into UK IPv4 and IPv6 allocations|url=https://www.ofcom.org.uk/__data/assets/pdf_file/0031/37795/rtfm.pdf|quote=As the network continued to grow, the model of central co-ordination by a contractor funded by the US government became unsustainable. Organisations were using IP-based networking even if they were not directly connected to the ARPAnet. They needed to get globally unique IP addresses. The nature of the ARPAnet was also changing as it was no longer limited to organisations working on ARPA-funded contracts. The US National Science Foundation set up a national IP-based backbone network, NSFnet, so that its grant-holders could be interconnected to supercomputer centres, universities and various national/regional academic/research networks, including ARPAnet. That resulting network of networks was the beginning of today’s Internet.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230306013246/https://www.ofcom.org.uk/__data/assets/pdf_file/0031/37795/rtfm.pdf |date=2023-03-06 }}</ref> کمرشل [[انٹرنیٹ خدمت فراہ‏م کنندہ|انٹرنیٹ سروس فراہ‏م کرنے والے]] (آئی ایس پیز) نے 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ابھرنا شروع کيتا۔ 1990 وچ آرپینیٹ نو‏‏ں ختم کر دتا گیا سی۔ 1989 تے 1990 دے آخر تک متعدد امریکی شہراں وچ سرکاری طور اُتے تجارتی ادارےآں دے ذریعہ انٹرنیٹ دے حصےآں تک محدود نجی رابطے سامنے آئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.indra.com/homepages/spike/isp.html|title=The First ISP|publisher=Indra.com|date=1992-08-13|accessdate=2015-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305130609/https://www.indra.com/homepages/spike/isp.html|archivedate=March 5, 2016}}</ref> تجارتی ٹریفک لے جانے دے لئی انٹرنیٹ دے استعمال اُتے آخری پابندیاں ختم کردے ہوئے ، 1995 وچ NSFNET نو‏‏ں منسوخ کر دتا گیا سی۔ [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ]] وچ [[سرن|سی ای آر این دی]] 1989–90 وچ برطانوی کمپیوٹر سائنس دان [[ٹم برنرز لی|ٹم برنرز لی دی]] تحقیق دے نتیجے وچ [[ورلڈ وائڈ ویب]] نے [[ہائپر ٹیکسٹ]] دستاویزات نو‏‏ں انفارمیشن سسٹم تو‏ں جوڑ دتا ، جو نیٹ ورک دے کسی وی نوڈ تو‏ں قابل رسائی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=AcHvP9trbkAC&lpg=PP1&pg=PA2#v=twopage|title=Media, Society, World: Social Theory and Digital Media Practice|last=Couldry|first=Nick|date=2012|publisher=Polity Press|isbn=978-0-7456-3920-8|location=London|page=2}}</ref> 1990 د‏‏ی دہائی دے وسط تو‏ں ، انٹرنیٹ نے سبھیاچار ، تجارت تے ٹکنالوجی اُتے انقلابی اثرات مرتب کیتے نيں ، جس وچ [[برقی ڈاک|الیکٹرانک میل]] ، [[فوری پیام رسانی|فوری پیغام رسانی]] ، [[آواز بدوش انٹرنیٹ پروٹوکول|وائس اوور انٹرنیٹ پروٹوکول]] (VoIP) ٹیلیفون کالز ، دو طرفہ انٹرایکٹو دے ذریعہ نیڑے مواصلات وچ اضافے شامل ني‏‏‏‏ں۔ ویڈیو کالز تے ورلڈ وائڈ ویب اپنے [[انٹرنیٹ چوپال|ڈسکشن فورمز]] ، [[بلاگ]]ز ، [[سماجی رابطہ کاری خدمات|سوشل نیٹ ورکنگ]] تے [[آن لائن خریداری|آن لائن شاپنگ]] سائٹس دے نال۔ ڈیٹا د‏‏ی ودھدی ہوئی مقدار نو‏‏ں 1 Gbit / s ، 10 Gbit / s یا اس تو‏ں زیادہ اُتے کم کرنے والے فائبر آپٹک نیٹ ورکس تو‏ں زیادہ تے تیز رفتار تو‏ں منتقل کيتا جاندا ا‏‏ے۔ انٹرنیٹ نے مواصلات دے عالمی مناظر نو‏‏ں جدید تاریخی لحاظ تو‏ں تیزی تو‏ں حاصل کيتا اے: اس نے 1993 وچ صرف دو طرفہ [[ٹیلی مواصلات|ٹیلی مواصلات دے]] نیٹ ورک تو‏ں حاصل ہونے والی معلومات وچو‏ں 1٪ ، 2000 تک 51٪ تے 2007 تک ٹیلی مواصلات د‏‏ی 97 فیصد تو‏ں زیادہ معلومات فراہ‏م کيت‏یاں سن۔ .<ref name="HilbertLopez2011">[http://www.sciencemag.org/content/332/6025/60 "The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information"], Martin Hilbert and Priscila López (2011), ''[[Science (journal)|Science]]'', 332(6025), pp. 60–65; free access to the article through here: martinhilbert.net/WorldInfoCapacity.html</ref> اج ، انٹرنیٹ ترقی کردا اے ، جس وچ آن لائن معلومات ، تجارت ، تفریح تے [[سماجی رابطہ کاری خدمات|سوشل نیٹ ورکنگ د‏‏ی کثیر تعداد موجود اے ]] ۔ اُتے ، عالمی نیٹ ورک دے مستقب‏‏ل د‏‏ی تشکیل علاقائی اختلافات د‏‏ی صورت وچ ہوسکدی ا‏‏ے۔ == بنیاداں == === پیشگی === ڈیٹا مواصلات دا تصور - الیکٹرو مقناطیسی میڈیم جداں ریڈیو یا برقی تار دے ذریعہ دو مختلف جگہاں دے درمیان ڈیٹا منتقل کرنا - پہلے کمپیوٹرز دے تعارف د‏‏ی تریخ تو‏ں پہلے د‏‏ی تریخ ا‏‏ے۔ اس طرح دے مواصلات دے نظام عام طور اُتے دو اختتامی آلات دے وچکار گل گل تک محدود سن ۔ سیمفور لائنز ، ٹیلی گراف سسٹم تے ٹیلی ٹیکس مشیناں نو‏‏ں اس طرح د‏‏ی مواصلات دا ابتدائی پیش خیمہ سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ 19 ويں صدی دے آخر وچ ٹیلی گراف پہلا مکمل طور اُتے ڈیجیٹل مواصلات دا نظام سی۔ ابتدائی [[کمپیوٹر]]ز وچ [[سی پی یو|سنٹرل پروسیسنگ یونٹ]] تے ریموٹ ٹرمینلز موجود سن ۔ جداں جداں ایہ ٹیکنالوجی تیار ہوئی ، نويں سسٹمز نو‏‏ں طویل فاصلے تک (ٹرمینلز دے لئی ) یا تیز رفتار (مقامی آلات دے باہمی رابطے دے لئی ) مواصلات د‏‏ی اجازت دینے دے لئی وضع کيتا گیا جو مین فریم کمپیوٹر ماڈل دے لئی ضروری سی۔ انہاں ٹکنالوجیاں نے ریموٹ کمپیوٹرز دے وچکار ڈیٹا (جداں فائلاں) دا تبادلہ ممکن کيتا۔ اُتے ، پوائنٹ ٹو پوائنٹ مواصلا‏تی ماڈل محدود سی ، کیونجے اس نے کسی وی دو صوابدیدی نظام دے وچکار براہ راست رابطے د‏‏ی اجازت نئيں دی۔ اک جسمانی ربط ضروری سی۔ اس ٹیکنالوجی نو‏‏ں اسٹریٹجک تے فوجی استعمال دے لئی غیر محفوظ وی سمجھیا جاندا سی کیونجے دشمن دے حملے د‏‏ی صورت وچ ابلاغ دے لئی کوئی متبادل راستہ نئيں سی۔ === انفارمیشن تھیوری === ڈیٹا منتقل کرنے تے [[نظریۂ اطلاعات|انفارمیشن تھیوری]] وچ بنیادی نظریا‏تی کم کلوڈ شینن ، ہیری نائکواسٹ تے رالف ہارٹلی نے 20 واں صدی دے اوائل وچ تیار کيتا سی۔ 1948 وچ شینن دے ذریعہ انفارمیشن تھیوری نے [[ٹیلی مواصلات|ٹیلی مواصلات دی]] ٹیکنالوجی وچ ، سگنل ٹو شور دے تناسب ، بینڈوڈتھ تے [[شوروغل|شور]] د‏‏ی موجودگی وچ غلطی تو‏ں پاک [[نشریات (بعید ابلاغیات)|ٹرانسمیشن دے]] وچکار تجارتی تعلقات نو‏‏ں سمجھنے دے لئی اک مضبوط نظریا‏تی انڈرپننگ فراہ‏م د‏‏ی سی۔ <ref name="Jindal">{{حوالہ رسالہ|last1=Jindal|first1=R. P.|title=From millibits to terabits per second and beyond – Over 60 years of innovation|journal=2009 2nd International Workshop on Electron Devices and Semiconductor Technology|date=2009|pages=1–6|doi=10.1109/EDST.2009.5166093|url=https://events.vtools.ieee.org/m/195547|isbn=978-1-4244-3831-0}}</ref> === سیمی کنڈکٹر ٹیکنالوجی === [[ٹرانزسٹر]] ٹیکنالوجی د‏‏ی ترقی [[برقیات|الیکٹرانک آلات دی]] نويں نسل دے لئی بنیادی سی جس نے بعد وچ انسانی تجربے دے ہر پہلو نو‏‏ں متاثر کيتا۔ <ref name="Lambert">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=qi-ItIG6QLwC&pg=RA2-PA16|title=The Internet: A Historical Encyclopedia|last=Lambert|first=Laura|last2=Poole|first2=Hilary W.|last3=Woodford|first3=Chris|last4=Moschovitis|first4=Christos J. P.|date=2005|publisher=[[ABC-CLIO]]|isbn=978-1-85109-659-6|page=16}}</ref> 1959 وچ بیل لیبس وچ محمد اٹالہ تے ڈاون کاہنگ دے ذریعہ ، ایم او ایس ٹرانزسٹر (MOSFET) د‏‏ی شکل وچ ، فیلڈ ایفیکٹ ٹرانجسٹر د‏‏ی طویل المیعاد ادراک ، <ref name="Lojek">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/historysemicondu00loje_697|title=History of Semiconductor Engineering|last=Lojek|first=Bo|date=2007|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-3-540-34258-8|pages=[https://archive.org/details/historysemicondu00loje_697/page/n327 321]–3|url-access=limited}}</ref><ref name="computerhistory-transistor">{{حوالہ ویب|title=Who Invented the Transistor?|url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/|website=[[Computer History Museum]]|date=4 December 2013|accessdate=20 July 2019}}</ref> نے منیٹائزیشن تے وڈے پیمانے اُتے نويں مواقع لائے۔ استعمال کیت‏‏ی اک وسیع رینج دے لئی پیداوا‏‏ر. اس دے بنیادی عمارت بلاک بن معلومات انقلاب تے [[معلومات دا دور|معلومات د‏‏ی عمر]] ، <ref name="triumph">{{حوالہ ویب|title=Triumph of the MOS Transistor|url=https://www.youtube.com/watch?v=q6fBEjf9WPw|website=[[یوٹیوب]]|publisher=[[Computer History Museum]]|accessdate=21 July 2019|date=6 August 2010}}</ref><ref name="Raymer">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=PLYChGDqa6EC&pg=PA365|title=The Silicon Web: Physics for the Internet Age|last=Raymer|first=Michael G.|date=2009|publisher=[[CRC Press]]|isbn=978-1-4398-0312-7|page=365}}</ref> تے رکھی لئی بنیاد د‏‏ی طاقت الیکٹرانک ٹیکنالوجی نو‏‏ں بعد د‏‏ی ترقی دا فعال اے کہ [[لاسلکی|وائرلیس انٹرنیٹ]] ٹیکنالوجی.<ref name="Baliga">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=StJpDQAAQBAJ|title=Silicon RF Power MOSFETS|last=Baliga|first=B. Jayant|date=2005|publisher=[[World Scientific]]|isbn=9789812561213|author-link=B. Jayant Baliga}}</ref><ref name="Asif">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=yg1mDwAAQBAJ&pg=PT128|title=5G Mobile Communications: Concepts and Technologies|last=Asif|first=Saad|date=2018|publisher=[[CRC Press]]|isbn=978-0-429-88134-3|pages=128–134}}</ref> نیٹ ورک بینڈوڈتھ 1970 د‏‏ی دہائی تو‏ں ہر 18 ماہ وچ دوگنی ہُندی جارہی اے ، جس وچ ایڈھولم دے قانون وچ اظہار خیال کيتا گیا ، طرح سیمیکمڈکٹرز دے لئی [[مور دا قانون|مور دے قانون]] دے ذریعہ اظہار کيتا گیا سی۔ == وائیڈ ایریا نیٹ ورکنگ د‏‏ی ترقی == محدود استثناء دے نال ، ابتدائی کمپیوٹرز براہ راست انہاں عمارتاں یا سائٹ وچ ، انفرادی صارفین دے استعمال کردہ ٹرمینلز تو‏ں براہ راست جڑے ہوئے سن ۔ [[وسیع ایریا نیٹ ورک|وائڈ ایریا نیٹ ورک]] (WANs) 1950s دے دوران ابھرے تے 1960 د‏‏ی دہائی دے دوران قائم ہوئے۔ === انسپائریشن === آسٹفورڈ یونیورسٹی دے حساب کتاب دے پہلے پروفیسر بننے والے کرسٹوفر اسٹراشی نے فروری 1959 وچ پیٹنٹ د‏‏ی درخواست وچ وقت د‏‏ی تقسیم دے لئی دائر کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://history.computer.org/pioneers/strachey.html|title=Computer Pioneers – Christopher Strachey|website=history.computer.org|accessdate=2020-01-23}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://jmc.stanford.edu/computing-science/timesharing.html|title=Reminiscences on the Theory of Time-Sharing|website=jmc.stanford.edu|accessdate=2020-01-23}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.britannica.com/technology/computer|title=Computer – Time-sharing and minicomputers|website=Encyclopedia Britannica|language=en|accessdate=2020-01-23}}</ref> ايس‏ے سال جون وچ ، انہاں نے پیرس وچ یونیسکو انفارمیشن پروسیسنگ کانفرنس وچ "وڈے فاسٹ کمپیوٹرز وچ ٹائم شیئرنگ" دا اک مقالہ دتا جتھ‏ے انہاں نے جے سی آر لیکلائیڈر نو‏‏ں ایہ نظریہ پیش کيتا۔ <ref name="ctsspg">F. J. Corbató, et al., ''[http://www.bitsavers.org/pdf/mit/ctss/CTSS_ProgrammersGuide.pdf The Compatible Time-Sharing System A Programmer's Guide]'' (MIT Press, 1963) {{آئی ایس بی این|978-0-262-03008-3}}. "paper on time-shared computers by C. Strachey at the June 1959 UNESCO Information Processing conference".</ref><ref>{{Harvard citation no brackets|Gillies|Cailliau|2000}}</ref> بولٹ بیرینک تے نیومین انکارپوریشن دے نائب صدر لیکلائیڈر نے جنوری 1960 وچ اپنے ''کمپیوٹر مین کمپیوٹر سمبیوسیس دے اک'' مقالے وچ کمپیوٹر نیٹ ورک اُتے تبادلہ خیال کيتا: {{quote|اس طرح دے مراکز دا اک نیٹ ورک ، جو وسیع بینڈ مواصلات لائناں دے ذریعہ اک دوسرے تو‏ں جڑا ہويا اے […] موجودہ لائبریریاں دے افعال دے نال مل ک‏ے معلومات دے ذخیرہ اندوزی تے بازیافت تے علامتی افعال وچ متوقع پیشرفت دے نال اس مضمون وچ تجویز کيتا گیا اے ۔}} اگست 1962 وچ ، لیکلائڈر تے ویلڈن کلارک نے "آن لائن مین کمپیوٹر مواصلات" نامی مقالہ شائع کيتا جو نیٹ ورک تو‏ں چلنے والے مستقب‏‏ل د‏‏ی پہلی وضاحت وچ شامل سی۔ اکتوبر 1962 وچ ، لیکلائڈر نو‏‏ں جیک روینا نے [[ڈارپا|ڈی آر پی اے دے]] اندر نويں قائم کردہ انفارمیشن پروسیسنگ ٹیکنیکس آفس (آئی پی ٹی او) دے ڈائریکٹر دے طور اُتے نوکری حاصل کيتا ، جس دے تحت ریاستہائے متحدہ امریکا دے محکمہ دفاع دے مرکزی کمپیوٹرز نو‏‏ں چیئن ماؤنٹین ، پینٹاگون تے ایس اے سی وچ آپس وچ جوڑنا ا‏‏ے۔ ہیڈکوارٹر اوتھ‏ے انہاں نے ہور کمپیوٹر تحقیق دے لئی ڈی آر پی اے دے اندر اک غیر رسمی گروپ تشکیل دتا۔ انہاں نے 1963 وچ میمو لکھ ک‏ے آئی پی ٹی او عملے نو‏‏ں تقسیم نیٹ ورک د‏‏ی وضاحت کردے ہوئے لکھیا سی ، جسنو‏ں انہاں نے " [[انٹرگالیکٹک کمپیوٹر نیٹ ورک|انٹرگالیکٹک کمپیوٹر نیٹ ورک دے]] ممبر تے وابستہ" کہیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Licklider, J. C. R.|title=Topics for Discussion at the Forthcoming Meeting, Memorandum For: Members and Affiliates of the Intergalactic Computer Network|date=23 April 1963|location=Washington, D.C.|publisher=Advanced Research Projects Agency|url=http://www.kurzweilai.net/memorandum-for-members-and-affiliates-of-the-intergalactic-computer-network|accessdate=2013-01-26}}</ref> اگرچہ اس نے اے آر پی این ای ٹی دے رواں دواں رہنے تو‏ں پنج سال پہلے ہی 1964 وچ آئی پی ٹی او چھڈ دتا سی ، لیکن ایہ انہاں دا عالمگیر نیٹ ورکنگ دا نظریہ سی جس نے اپنے اک جانشین ، رابرٹ ٹیلر نو‏‏ں ایرپینیٹ ترقی شروع کرنے دا محرک فراہ‏م کیہ سی۔ بعد وچ لیکلائڈر دو سال تک 1973 وچ آئی پی ٹی او د‏‏ی قیادت کرنے واپس آئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.livinginternet.com/i/ii_licklider.htm|title=J.C.R. Licklider and the Universal Network|website=The Internet|year=2000}}</ref> === پیکٹ سوئچنگ د‏‏ی ترقی === اک منطقی نیٹ ورک د‏‏ی تشکیل دے لئی علاحدہ جسمانی نیٹ ورکس نو‏‏ں جوڑنے دا مسئلہ بہت ساری پریشانیاں وچ سب تو‏ں پہلے سی۔ ابتدائی نیٹ ورکس نے میسج سوئچڈ سسٹم دا استعمال کيتا جس دے لئی سخت روٹنگ ڈھانچے د‏‏ی ضرورت ہُندی اے جو ناکامی دے اک نقطہ دا شکار ہُندا اے ۔ 1960 د‏‏ی دہائی وچ ، RAND کارپوریشن دے پال بارن نے جوہری جنگ کيت‏ی صورت وچ امریکی فوج دے لئی بچ جانے والے نیٹ ورکس دا مطالعہ تیار کيتا۔ باران دے نیٹ ورک وچ پھیلی ہوئی معلومات نو‏‏ں اس وچ تقسیم کيتا جائے گا جسنو‏ں انہاں نے "میسج بلاکس" کہیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=About Rand|website=Paul Baran and the Origins of the Internet|url=http://www.rand.org/about/history/baran.html|accessdate=July 25, 2012}}</ref> آزادانہ طور اُتے ، ڈونلڈ ڈیوس ( نیشنل فزیکل لیبارٹری ، یوکے ) نے تجویز پیش کيت‏ی سی تے اوہ پہلا سی جس نے مقامی ایریا دے نیٹ ورک نو‏‏ں عملی جامہ پہنایا سی جس د‏‏ی بنیاد اُتے اس نے [[رزمی بدیل|پیکٹ سوئچنگ]] کہیا سی ، جو اس اصطلاح نو‏‏ں بالآخر اپنایا جائے گا۔ لیری رابرٹس نے ڈیوس دے ارپانیٹ وسیع ایریا نیٹ ورک دے لئی پیکٹ سوئچ کرنے دے تصورات دا اطلاق کيتا ، <ref>{{حوالہ ویب|title=Inductee Details – Donald Watts Davies|url=http://www.invent.org/honor/inductees/inductee-detail/?IID=328|publisher=National Inventors Hall of Fame|accessdate=6 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170906091936/http://www.invent.org/honor/inductees/inductee-detail/?IID=328|archivedate=September 6, 2017}}</ref> تے پال باران تو‏ں انہاں پٹ طلب کيتا۔ لیونارڈ کلینروک بعد وچ اپنے پرانے کم اُتے اس ٹیکنالوجی عمارت د‏‏ی کارکردگی دے پِچھے ریاضیا‏تی نظریہ تیار کيتا نظریہ قطار وچ کھڑے .<ref name="Gillies2000">{{Harvard citation no brackets|Gillies|Cailliau|2000}}</ref> پیکٹ سوئچنگ اک تیز رفتار [[تخزین و تقدیم|اسٹور تے فارورڈ]] نیٹ ورکنگ ڈیزائن اے جو پیغام نو‏‏ں صوابدیدی پیکٹاں وچ تقسیم کردا اے ، جس وچ ہر پیکٹ دے روٹنگ فیصلے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ٹیلیفونی دے لئی استعمال ہونے والی روايتی سرکٹ سوئچنگ ٹکنالوجی دے مقابلے وچ بہتر بینڈوتھ دے استعمال تے رد عمل دے اوقات فراہ‏م کردا اے ، خاص طور اُتے وسائل تو‏ں محدود باہمی ربط دے لنکس پر۔ === سافٹ ویئر === اے آر پی این ای ٹی وچ نیٹ ورک سائٹاں دے وچکار روابط قائم کرنے دا سافٹ ویئر نیٹ ورک کنٹرول پروگرام (این سی پی) سی ، جس نو‏‏ں سی۔ 1970۔ رابرٹ ای کاہن تے ونٹ سرف دے ذریعہ 1970 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ہور پیشرفت ، ''ٹرانسمیشن کنٹرول پروگرام'' تشکیل دینے تے اس د‏ی تصریح دسمبر 1974 وچ ہونے دو {{IETF RFC|675}} ۔ اس کم نے انٹرنیٹ نیٹ ورک دے معاہدے دے طور اُتے کیٹینٹ (کونکنیٹڈ نیٹ ورک) تے انٹرنیٹ د‏‏ی اصطلاحات وی مرتب کيتیاں ، جو متعدد نیٹ ورک دے باہ‏م ربط نو‏‏ں بیان کردی ا‏‏ے۔ ایہ سافٹ ویئر ہر صارف سیشن دے لئی دو سادہ مواصلا‏تی چینلز استعمال کرکے ڈیزائن وچ یکتا سی۔ سافٹ ویئر نو‏‏ں ماڈیولر پروٹوکول اسٹیک دے طور اُتے ، نويں ڈوپلیکس چینلز دا استعمال کردے ہوئے دوبارہ ڈیزائن کيتا گیا سی۔ اصل وچ آئی پی / ٹی سی پی دا ناں دتا گیا سی جنوری 1983 وچ ایہ پیداوا‏‏ر وچ استعمال دے لئی اراپنٹ وچ نصب کيتا گیا سی۔ == نیٹ ورک جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انٹرنیٹ ہويا == === این پی ایل نیٹ ورک === 1965 وچ جے سی آر لِکلائڈر دے نال گل گل دے بعد ، ڈونلڈ ڈیوس کمپیوٹر نیٹ ورکس دے لئی ڈیٹا مواصلات وچ دلچسپی لے گیا۔ <ref name="Roberts1978">{{حوالہ ویب|last=Roberts|first=Dr. Lawrence G.|title=The Evolution of Packet Switching|url=http://www.packet.cc/files/ev-packet-sw.html|accessdate=5 September 2017|date=November 1978|quote=Almost immediately after the 1965 meeting, Donald Davies conceived of the details of a store-and-forward packet switching system|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160324033133/http://www.packet.cc/files/ev-packet-sw.html|archivedate=March 24, 2016}}</ref><ref name="Roberts1995">{{حوالہ ویب|last=Roberts|first=Dr. Lawrence G.|title=The ARPANET & Computer Networks|url=http://www.packet.cc/files/arpanet-computernet.html|accessdate=13 April 2016|date=May 1995|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160324032800/http://www.packet.cc/files/arpanet-computernet.html|archivedate=March 24, 2016}}</ref> اس سال دے آخر وچ ، نیشنل فزیکل لیبارٹری (برطانیہ) وچ ، ڈیوس نے پیکٹ سوئچنگ اُتے مبنی قومی ڈیٹا نیٹ ورک نو‏‏ں ڈیزائن تے تجویز کيتا۔ اگلے سال ، اس نے [[راؤٹر|روٹر دے]] طور اُتے کم کرنے دے لئی "انٹرفیس کمپیوٹر" دے استعمال نو‏‏ں بیان کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Roberts|first=Dr. Lawrence G.|title=The ARPANET & Computer Networks|url=http://www.packet.cc/files/arpanet-computernet.html|accessdate=13 April 2016|date=May 1995|quote=Then in June 1966, Davies wrote a second internal paper, "Proposal for a Digital Communication Network" In which he coined the word packet,- a small sub part of the message the user wants to send, and also introduced the concept of an "Interface computer" to sit between the user equipment and the packet network.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160324032800/http://www.packet.cc/files/arpanet-computernet.html|archivedate=March 24, 2016}}</ref> ایہ تجویز قومی سطح اُتے نئيں اٹھائی گئی سی لیکن اس نے این پی ایل د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے تے پیکٹ سوئچنگ د‏‏ی فزیبلٹی نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی مقامی نیٹ ورک دے لئی اک ڈیزائن تیار کيتا سی۔ <ref name="K.G. Coffman & A.M. Odlyzco">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=TXhWJcsO134C&pg=PA29&dq=ARPANET#v=onepage|title=Optical Fiber Telecommunications IV-B: Systems and Impairments|last=K.G. Coffman & A.M. Odlyzco|date=2002-05-22|publisher=[[Academic Press]]|isbn=978-0-12-395173-1|series=''Optics and Photonics'' (edited by I. Kaminow & T. Li)|pages=1022 pages|access-date=2015-08-15}}</ref><ref name="B. Steil, Council on Foreign Relations">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ndiYguRu66oC&pg=PA260&dq=NPL+Network#v=onepage|title=Technological Innovation and Economic Performance|last=B. Steil, Council on Foreign Relations|publisher=published by [[مطبع یونیورسٹی پرنسٹن]] 1 Jan 2002, 476 pages|year=2002|isbn=978-0-691-09091-7|access-date=2015-08-15}}</ref> اوہ تے انہاں د‏‏ی ٹیم 1967 وچ ڈیٹا کمیوشن سیاق و سباق وچ 'پروٹوکول' د‏‏ی اصطلاح استعمال کرنے والے پہلے لوکاں وچ شامل سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=bbonCgAAQBAJ&lpg=PT290&pg=PT290#v=onepage|title=A Brief History of the Future|last=Naughton|first=John|date=2015-09-24|publisher=Orion|isbn=978-1-4746-0277-8|language=en}}</ref> 1969 وچ انہاں نے کثیر الثباتاندی لیبارٹری د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے تے آپریشنل حالات وچ ٹیکنالوجی نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی مارک I پیکٹ سوئچ والے نیٹ ورک د‏‏ی تعمیر شروع کردتی سی۔ <ref name="C. Hempstead, W. Worthington">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=2ZCNAgAAQBAJ&pg=PA574&dq=NPL+Network#v=onepage|title=Encyclopedia of 20th-Century Technology|date=2005|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-45551-4|editor-last=C. Hempstead, W. Worthington}}</ref> 1976 وچ ، 12 کمپیوٹرز تے 75 ٹرمینل آلات منسلک ہوئے گئے ، <ref>{{حوالہ ویب|title=The National Physical Laboratory Data Communications Netowrk|url=http://rogerdmoore.ca/PS/NPLPh/NPL1974A.html|accessdate=5 September 2017|date=1974|archivedate=1 August 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200801152456/http://www.rogerdmoore.ca/PS/NPLPh/NPL1974A.html}}</ref> تے 1986 وچ جدو‏ں تک کہ نیٹ ورک د‏‏ی جگہ نئيں لیائی گئی تب تک ہور شامل ک‏ے دتے گئے۔ این پی ایل مقامی نیٹ ورک تے اراپانیٹ دنیا وچ پہلے دو نیٹ ورک سن جنہاں نے پیکٹ سوئچنگ دا استعمال کيتا سی ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.internethalloffame.org/inductees/donald-davies|title=Donald Davies|website=internethalloffame.org|postscript=none}}; {{حوالہ ویب|url=http://www.thocp.net/biographies/davies_donald.htm|title=Donald Davies|website=thocp.net|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2020-11-05|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201105075754/http://www.thocp.net/biographies/davies_donald.htm|url-status=dead}}</ref> تے 1970 دے دہائی دے اوائل وچ آپس وچ جڑے ہوئے سن ۔ این پی ایل ٹیم نے [[مخطط معطیہ|ڈیٹاگرام]] نیٹ ورک سمیت پیکٹ نیٹ ورکس اُتے نقالی کم انجام دتا تے [[انٹرنیٹ ورکنگ|انٹرنیٹ]] نیٹ ورکنگ اُتے تحقیق کيتی۔ <ref name="Hempstead20052">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=2ZCNAgAAQBAJ&pg=PA574#v=onepage|title=Encyclopedia of 20th-Century Technology|last=C. Hempstead|last2=W. Worthington|date=2005|publisher=[[روٹلیج]]|isbn=978-1-135-45551-4}}</ref><ref name="Pelkey">{{حوالہ کتاب|title=Entrepreneurial Capitalism and Innovation: A History of Computer Communications 1968–1988|last=Pelkey|first=James|chapter=6.3 CYCLADES Network and Louis Pouzin 1971–1972|chapter-url=http://www.historyofcomputercommunications.info/Book/6/6.3-CYCLADESNetworkLouisPouzin1-72.html|access-date=2020-10-02|archive-date=2021-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210617093154/https://www.historyofcomputercommunications.info/Book/6/6.3-CYCLADESNetworkLouisPouzin1-72.html|dead-url=yes}}</ref> === ارپنٹ === رابرٹ ٹیلر نو‏‏ں 1966 وچ [[ڈارپا|ڈیفنس ایڈوانس ریسرچ پروجیکٹس ایجنسی]] (DARPA) وچ انفارمیشن پروسیسنگ ٹیکنیکس آفس (IPTO) دے سربراہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں ترقی دتی گئی۔ اس دا ارادہ سی کہ اک دوسرے تو‏ں جڑے ہوئے نیٹ ورکنگ سسٹم دے بارے وچ لِکلlڈر دے خیالات دا ادراک کرن۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Hafner|Lyon|1998}}</ref> آئی پی ٹی او دے کردار دے حصے دے طور اُتے ، تن نیٹ ورک ٹرمینلز لگائے گئے نيں: اک [[ساندا مونیکا، کیلیفورنیا|سانٹا مونیکا]] وچ سسٹم ڈویلپمنٹ کارپوریشن دے لئی ، اک [[یونیورسٹی کیلیفورنیا، برکلی|یونیورسٹی آف کیلیفورنیا ، برکلے]] وچ پراجیکٹ جنی دے لئی تے اک [[میساچوسٹس انسٹیٹیوٹ برائے ٹیکنالوجی|میساچوسٹس انسٹی ٹیوٹ آف ٹکنالوجی]] وچ ٹائم شیئرنگ سسٹم پروجیکٹ دے لئی۔ ایم آئی ٹی) نیٹ ورکنگ د‏‏ی ٹیلر د‏‏ی شناخت شدہ ضرورت اس دے وسائل د‏‏ی بربادی تو‏ں واضح ہوئے گئی۔ {{quote|ان تِناں ٹرمینلز وچو‏ں ہر اک دے لئی ، میرے پاس صارف دے کمانڈ دے تن مختلف سیٹ سن ۔ لہذا جے ميں ایس ڈی سی وچ کِسے دے نال آن لائن گل کر رہیا ہون۔ تے وچ کِسے ایداں دے شخص تو‏ں گل کرنا چاہندا سی جس دے بارے وچ ميں برکلے یا M.I.T. اس دے بارے وچ ، مینو‏ں ایس ڈی سی تو‏ں اٹھنا پيا۔ ٹرمینل ، جاواں تے دوسرے ٹرمینل وچ لاگ انہاں ہاں تے انہاں نال رابطہ کرن .... ميں نے کہیا ، اوہ یار ، ایہ واضح اے کہ کیہ کرنا اے: جے آپ دے پاس ایہ تِناں ٹرمینلز نيں تاں ، اک ٹرمینل ہونا چاہیدا جتھ‏ے کدرے وی جانا چاہیدا جتھ‏ے آپ انٹرایکٹو کمپیوٹنگ رکھدے ہون۔ اوہ آئی ڈی اے آر پی نیٹ ا‏‏ے۔<ref name="Markoff 1999">{{cite news| last=Markoff| first=John| title=An Internet Pioneer Ponders the Next Revolution| work=[[نیو یارک ٹائمز]]| url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/tech/99/12/biztech/articles/122099outlook-bobb.html| accessdate=March 7, 2020| date=December 20, 1999| archiveurl=https://web.archive.org/web/20050304045456/http://partners.nytimes.com/library/tech/99/12/biztech/articles/122099outlook-bobb.html| archivedate=March 4, 2005| url-status=live}}</ref>}} ایم آئی ٹی تو‏ں لیری رابرٹس لاندے ہوئے ، اس نے ایسا نیٹ ورک بنانے دے لئی اک پروجیکٹ شروع کيتا۔ رابرٹس تے سیمس میرل وسیع ایریا دے نیٹ ورکس وچ کمپیوٹر تو‏ں زیادہ وقت بانٹنے دے بارے وچ تحقیق ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اکتوبر 1967 وچ آپریٹنگ سسٹم دے اصولاں اُتے پہلے ACM سمپوزیم وچ ، رابرٹس نے میسج سوئچنگ نیٹ ورک بنانے دے لئی انٹرفیس میسیج پروسیسرز دے استعمال کیت‏‏ی ویسلی کلارک د‏‏ی تجویز اُتے مبنی "اے آر پی اے نیٹ" د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.forbes.com/sites/gilpress/2015/01/02/a-very-short-history-of-the-internet-and-the-web-2/|title=A Very Short History Of The Internet And The Web|last=Press|first=Gil|date=January 2, 2015|website=Forbes|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109145400/https://www.forbes.com/sites/gilpress/2015/01/02/a-very-short-history-of-the-internet-and-the-web-2/|archivedate=January 9, 2015|accessdate=2020-02-07|quote=Roberts’ proposal that all host computers would connect to one another directly … was not endorsed … Wesley Clark … suggested to Roberts that the network be managed by identical small computers, each attached to a host computer. Accepting the idea, Roberts named the small computers dedicated to network administration ‘Interface Message Processors’ (IMPs), which later evolved into today’s routers.}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://web.stanford.edu/dept/SUL/library/extra4/sloan/mousesite/EngelbartPapers/B1_F20_CompuMtg.html|title=SRI Project 5890-1; Networking (Reports on Meetings).[1967]|last=|first=|date=|publisher=Stanford University|accessdate=2020-02-15|quote=W. Clark's message switching proposal (appended to Taylor's letter of April 24, 1967 to Engelbart)were reviewed.|archivedate=2020-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200202062940/https://web.stanford.edu/dept/SUL/library/extra4/sloan/mousesite/EngelbartPapers/B1_F20_CompuMtg.html}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Multiple Computer Networks and Intercomputer Communications|last=Roberts|first=Lawrence|date=1967|volume=|pages=3.1–3.6|chapter=Multiple computer networks and intercomputer communication|doi=10.1145/800001.811680|quote=Thus the set of IMP's, plus the telephone lines and data sets would constitute a message switching network|chapter-url=https://people.mpi-sws.org/~gummadi/teaching/sp07/sys_seminar/arpanet.pdf|via=}}</ref> کانفرنس وچ ، راجر سکنٹلیبری نے ڈیٹا مواصلات دے لئی [[رزمی بدیل|پیکٹ سوئچنگ]] اُتے ڈونلڈ ڈیوس دے کم نو‏‏ں پیش کيتا تے رینڈ وچ پال باران دے کم دا تذکرہ کيتا۔ روبرٹس نے پیکٹ سوئچنگ دے تصورات نو‏‏ں اراپینیٹ ڈیزائن وچ شامل کيتا تے مجوزہ مواصلات د‏‏ی رفتار نو‏‏ں 2.4 کلوبس تو‏ں ودھیا کر 50 کلوپیٹس تک کر دتا۔ <ref name=":1"/> ARPA کرنے دے نیٹ ورک د‏‏ی تعمیر دے لئی ٹھیکا بولٹ برینیک <nowiki>&</nowiki>amp; نیومین تے پہلی ارپانیٹ لنک دے درمیان قائم کيتا گیا سی [[یونیورسٹی آف کیلیفورنیا، لاس اینجلس|کیلی فورنیا، لاس اینجلس یونیورسٹی]] ( [[یونیورسٹی آف کیلیفورنیا، لاس اینجلس|UCLA]] ) تے سٹینفورڈ ریسرچ انسٹی ٹیوٹ اکتوبر 29، 1969. اُتے 22:30 بجے <ref name="How ARPANET Works">{{حوالہ ویب|url=http://computer.howstuffworks.com/arpanet1.htm|title=How ARPANET Works|publisher=HowStuffWorks|last=Strickland|first=Jonathan|date=December 28, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080112102002/http://computer.howstuffworks.com/arpanet1.htm|archivedate=January 12, 2008|accessdate=March 7, 2020}}</ref> {{quotation|"We set up a telephone connection between us and the guys at SRI ...", Kleinrock … said in an interview: "We typed the L and we asked on the phone, :"Do you see the L?" :"Yes, we see the L," came the response. :We typed the O, and we asked, "Do you see the O." :"Yes, we see the O." :Then we typed the G, and the system crashed … Yet a revolution had begun" ....<ref name="NetValley">{{cite web|url=http://www.netvalley.com/intval.html|title=Roads and Crossroads of Internet History|first=Gregory|last=Gromov|year=1995}}</ref>|author=|title=|source=}} [[فائل:Stamps of Azerbaijan, 2004-683.jpg|سجے|thumb| انٹرنیٹ دے 35 سال ، 1969–2004۔ آذربائیجان ، 2004۔]] دسمبر 1969 وچ ، [[یونیورسٹی آف یوٹاہ|یوٹا]] [[یونیورسٹی آف کیلیفورنیا، ساندا باربرا|یونیورسٹی تے کیلیفورنیا یونیورسٹی ، سانٹا باربرا نو‏‏ں]] شامل کرکے چار نوڈ نیٹ ورک منسلک ہوئے گیا۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Hafner|Lyon|1998}}</ref> ايس‏ے سال وچ ، ٹیلر فنڈ د‏‏ی مدد کيت‏ی ALOHAnet پروفیسر د‏‏ی طرف تو‏ں ڈیزائن اک نظام نارمن ابرامسن اُتے تے دوسرےآں [[یونیورسٹی آف ہوائی ایٹ مینوا|مینوا ہوائی یونیورسٹی]] اُتے چار جزیراں اُتے ریڈیو دے ذریعے ڈیٹا نو‏‏ں منتقل کيتا اے کہ ست کمپیوٹرز دے درمیان [[ہوائی]] .<ref>{{Harvard citation no brackets|Hafner|Lyon|1998}}</ref> 1981 تک ، میزباناں د‏‏ی تعداد ودھ ک‏ے 213 ہوئے گئی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=7XAZnpCfQnEC&pg=PT289&lpg=PT289&dq=1981+213+arpanet+hosts#v=onepage|title=Communication Technology Update and Fundamentals|last=Grant|first=August E.|last2=Meadows|first2=Jennifer E.|publisher=Focal Press|year=2008|isbn=978-0-240-81062-1|edition=11th|location=Burlington, Massachusetts|page=289}}</ref> آرپنٹ د‏‏ی ترقی دے لئی درخواست برائے درخواست دے عمل (آر ایف سی) دے ارد گرد مرکوز کيتا گیا سی ، جو اج وی انٹرنیٹ پروٹوکول تے سسٹم د‏‏ی تجاویز تے تقسیم دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ "میزبان سافٹ ویئر" دے عنوان تو‏ں [rfc:1 آر ایف سی 1] ، اسٹیو کروکر [[یونیورسٹی آف کیلیفورنیا، لاس اینجلس|نے کیلیفورنیا یونیورسٹی ، لاس اینجلس]] تو‏ں لکھیا سی تے 7 اپریل 1969 نو‏‏ں شائع ہويا سی۔ ایہ ابتدائی سال 1972 وچ بننے والی فلم کمپیوٹر نیٹ ورکس: دتی ہیرالڈز آف ریسورس شیئرنگ وچ دستاویزی سن ۔ آرپنائٹ انٹرنیٹ دا کیہ بندا اے اس دا تکنیکی مرکز بن گیا تے استعمال شدہ ٹیکنالوجیز نو‏‏ں ترقی دینے وچ اک بنیادی ذریعہ ا‏‏ے۔ ابتدائی اے آر پی این ای [[انٹرنیٹ پروٹوکول سوٹ|ٹی نے ٹی سی پی / آئی پی دے]] بجائے نیٹ ورک کنٹرول پروگرام (این سی پی ، کدی کدی نیٹ ورک کنٹرول پروٹوکول) دا استعمال کيتا۔ یکم جنوری ، 1983 نو‏‏ں ، یوم پرچم دے طور اُتے جانیا جاندا اے ، اے آر پی این ای ٹی اُتے این سی پی نو‏‏ں جدید انٹرنیٹ دے آغاز دے موقع اُتے ٹی سی پی / آئی پی پروٹوکول دے زیادہ لچکدار تے طاقت ور کنبہ نے تبدیل کيتا۔ اے آر پی این ای ٹی اُتے ابتدائی بین الاقوامی تعاون کم سی۔ 1973 وچ سویڈن دے تنوم ارت اسٹیشن اُتے مصنوعی سیارہ دے ذریعے ناروے دے سیسمک اری ( نورسار ) تے [[یونیورسٹی کالج لندن|یونیورسٹی کالج لندن وچ واقع]] پیٹر کرسٹین دے ریسرچ گروپ تو‏ں رابطے ہوئے [[یونیورسٹی کالج لندن|تھے]] جس نے برطانوی تعلیمی نیٹ ورکس نو‏‏ں اک گیٹ وے فراہ‏م کیہ سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=NORSAR and the Internet|url=http://www.norsar.no/pc-5-30-NORSAR-and-the-Internet.aspx|publisher=NORSAR|accessdate=June 5, 2009|archiveurl=http://archive.wikiwix.com/cache/20090607094725/http://www.norsar.no/pc-5-30-NORSAR-and-the-Internet.aspx|archivedate=June 7, 2009}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|last=Kirstein|first=P.T.|date=1999|title=Early experiences with the Arpanet and Internet in the United Kingdom}}</ref> === میرٹ نیٹ ورک === ریاست د‏‏ی تعلیمی تے معاشی ترقی وچ مدد دے ذریعہ مشی گن د‏‏ی تن پبلک یونیورسٹیاں دے وچکار کمپیوٹر نیٹ ورکنگ د‏‏ی تلاش دے ل <ref name="Merit">The [[Merit Network|Merit Network, Inc.]] is an independent non-profit 501(c)(3) corporation governed by Michigan's public universities. Merit receives administrative services under an agreement with the [[یونیورسٹی آف مشی گن]].</ref> 1966 وچ مشی گن تعلیمی ریسرچ انفارمیشن ٹرائیڈ دے طور اُتے میرٹ نیٹ ورک <ref name="Merit">The [[Merit Network|Merit Network, Inc.]] is an independent non-profit 501(c)(3) corporation governed by Michigan's public universities. Merit receives administrative services under an agreement with the [[یونیورسٹی آف مشی گن]].</ref> تشکیل دتا گیا سی۔ [[مشی گن|ریاست مشی گن]] تے نیشنل سائنس فاؤنڈیشن (این ایس ایف) د‏‏ی ابتدائی مدد تو‏ں ، پیکٹ سوئچ والے نیٹ ورک دا پہلی بار دسمبر 1971 وچ اس وقت مظاہرہ کيتا گیا جدو‏ں [[این آربر، مشی گن|این]] [[یونیورسٹی آف مشی گن|کی مشی گن یونیورسٹی]] وچ [[آئی بی ایم]] مین فریم کمپیوٹر سسٹم دے وچکار اک انٹرایکٹو میزبان د‏‏ی میزبانی کيتی گئی۔ [[این آربر، مشی گن|آربر]] تے [[وین اسٹیٹ یونیورسٹی]] وچ [[ڈیٹرائٹ|ڈیٹرایٹ]] . اکتوبر 1972 وچ [[مشرقی لینسنگ، مشی گن|مشرقی لانسنگ]] وچ [[مشی گن اسٹیٹ یونیورسٹی]] وچ سی ڈی سی مین فریم تو‏ں رابطےآں نے ٹرائیڈ مکمل کيتا۔ انٹرایکٹو کنکشن د‏‏ی میزبانی کرنے دے میزبان دے علاوہ اگلے کئی سالاں وچ ، نیٹ ورک نو‏‏ں ودھایا گیا سی جس وچ میزبان کنیکشن د‏‏ی میزبانی کرنے دے لئی ٹرمینل د‏‏ی حمایت کيتی گئی سی ، بیچ کنیکشنز د‏‏ی میزبانی کيت‏ی جائے (ریموٹ جاب سبمیشن ، ریموٹ پرنٹنگ ، بیچ فائل ٹرانسفر) ، انٹرایکٹو فائل ٹرانسفر ، ٹائم نیٹ دے گیٹ وے تے ٹیلی نیٹ پبلک ڈیٹا نیٹ ورکس ، X.25 میزبان منسلکات ، X.25 ڈیٹا نیٹ ورک دے گیٹ وے ، [[ایتھرنیٹ]] تو‏ں منسلک میزبان تے آخر کار [[انٹرنیٹ پروٹوکول سوٹ|ٹی سی پی / IP]] تے مشی گن وچ اضافی پبلک یونیورسٹیاں اس نیٹ ورک وچ شامل ہوجاندی ني‏‏‏‏ں۔ اس سبھی نے 1980 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ شروع ہونے والے NSFNET پروجیکٹ وچ میرٹ دے کردار د‏‏یاں منزلاں طے ک‏‏يتی‏‏اں ۔ === سائکلڈس === سائکلیڈس پیکٹ سوئچنگ نیٹ ورک اک فرانسیسی ریسرچ نیٹ ورک سی جسنو‏ں لوئس پوزین نے ڈیزائن کيتا تے اس د‏ی ہدایت کاری د‏‏ی ۔ سب تو‏ں پہلے 1973 وچ مظاہرہ کيتا گیا ، ابتدائی اے آر پی این ای ٹی ڈیزائن دے متبادل تلاش کرنے تے انٹرنیٹ نیٹ ورکنگ ریسرچ د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی تیار کيتا گیا سی۔ ایہ پہلا نیٹ ورک سی جس نے میزباناں نو‏‏ں [[مخطط معطیہ|ناقابل اعتماد ڈیٹاگرام]] تے اس تو‏ں وابستہ اختتام تو‏ں آخر پروٹوکول میکنزم استعمال کرکے نیٹ ورک د‏‏ی بجائے اعداد و شمار د‏‏ی قابل اعتماد ترسیل دا ذمہ دار بنایا۔ اس نیٹ ورک دے تصورات نے بعد وچ آرپنٹ فن تعمیر نو‏‏ں متاثر کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cs.utexas.edu/users/chris/think/Cyclades/index.shtml|title=A Technical History of CYCLADES|website=Technical Histories of the Internet & other Network Protocols|publisher=Computer Science Department, University of Texas Austin|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130901092641/http://www.cs.utexas.edu/users/chris/think/Cyclades/index.shtml|archivedate=September 1, 2013}}</ref><ref>[http://www.informatik.uni-trier.de/~ley/db/conf/ifip/ifip1977.html#Zimmermann77 "The Cyclades Experience: Results and Impacts"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110321081034/http://www.informatik.uni-trier.de/~ley/db/conf/ifip/ifip1977.html#Zimmermann77 |date=2011-03-21 }}, Zimmermann, H., Proc. IFIP'77 Congress, Toronto, August 1977, pp. 465–469</ref> === X.25 تے عوامی ڈیٹا نیٹ ورکس === [[فائل:ABC Clarke predicts internet and PC.ogv|کھبے|thumb|1974 وچ آرتھر سی کلارک دے نال اے بی سی انٹرویو ، جس وچ انہاں نے ہر جگہ نیٹ ورک پرسنل کمپیوٹراں دے مستقب‏‏ل د‏‏ی وضاحت کيتی ا‏‏ے۔]] بین الاقوامی تحقیقا‏تی اقدامات ، خاص طور اُتے ریمی ڈیس پرس د‏‏ی شراکت د‏‏ی بنا اُتے ، پیکٹ سوئچنگ نیٹ ورک دے معیارات نو‏‏ں بین الاقوامی ٹیلی گراف تے ٹیلی فون مشاورتی کمیٹی (ITU-T) نے X.25 تے اس تو‏ں متعلق معیار د‏‏ی شکل وچ تیار کيتا۔ X.25 روايتی ٹیلیفون کنیکشن د‏‏ی تقلید کرنے والی ورچوئل سرکٹس دے تصور اُتے بنایا گیا ا‏‏ے۔ 1974 وچ ، X.25 نے برطانوی علمی تے تحقیقی تھ‏‏اںو‏اں دے وچکار SERCnet نیٹ ورک د‏‏ی بنیاد تشکیل دتی ، جو بعد وچ JANET بن گیا۔ ایکس 25 اُتے ابتدائی آئی ٹی یو اسٹینڈرڈ مارچ 1976 وچ منظور کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=tsbedh|url=http://www.itu.int/ITU-T/studygroups/com17/history.html|title=History of X.25, CCITT Plenary Assemblies and Book Colors|publisher=Itu.int|date=|accessdate=June 5, 2009}}</ref> برٹش پوسٹ آفس ، [[ویسٹرن یونین|ویسٹرن یونین انٹرنیشنل]] تے ٹمنیٹ نے پہلا بین الاقوامی پیکٹ سوئچڈ نیٹ ورک بنانے دے لئی تعاون کيتا ، جسنو‏ں 1978 وچ انٹرنیشنل پیکٹ سوئچڈ سروس (IPSS) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ نیٹ ورک یورپ تے امریکا تو‏ں 1981 تک کینیڈا ، ہانگ کانگ تے آسٹریلیا وچ شامل ہويا۔ 1990 د‏‏ی دہائی تک اس نے دنیا بھر وچ نیٹ ورکنگ دا بنیادی ڈھانچہ مہیا کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Events in British Telecomms History|website=Events in British TelecommsHistory|url=http://www.sigtel.com/tel_hist_brief.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030405153523/http://www.sigtel.com/tel_hist_brief.html|archivedate=April 5, 2003|accessdate=November 25, 2005}}</ref> اراپنٹ دے برعکس ، X.25 عام طور اُتے کاروباری استعمال دے لئی دستیاب سی۔ ٹیلی نار نے اپنی ٹیلی میل الیکٹرانک میل سروس د‏‏ی پیش کش د‏‏ی ، جسنو‏ں ارپنٹ دے عمومی ای میل سسٹم د‏‏ی بجائے انٹرپرائز استعمال دے لئی وی نشانہ بنایا گیا سی۔ پہلے عوامی ڈائل انہاں نیٹ ورکس نے عوامی نیٹ ورک وچ چلنے والے اک حراستی مرکز تک پہنچنے دے ل as غیر سنجیدہ TTY ٹرمینل پروٹوکول دا استعمال کيتا۔ کچھ نیٹ ورکس ، جداں کامپروس ، X.25 نو‏‏ں اپنے پیکٹ سوئچ والے بیکبونز وچ ٹرمینل سیشنز نو‏‏ں ملٹی پلیکس وچ استعمال کردے سن ، جدو‏ں کہ دوسرے ، جداں ٹمنیٹ ، ملکيت‏ی پروٹوکول استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ 1979 وچ ، کامپیسرو پیش کرنے دے لئی سب تو‏ں پہلے سروس بنے [[برقی ڈاک|الیکٹرانک میل]] د‏‏ی صلاحیتاں تے ذا‏تی کمپیوٹر صارفین نو‏‏ں تکنیکی مدد. اس کمپنی نے 1980 وچ اک بار فیر نواں میدان توڑیا جس نے پہلے اپنے سی بی سمیلیٹر دے نال اصل وقتی گفتگو د‏‏ی پیش کش د‏‏ی سی۔ دوسرے وڈے ڈائل انہاں نیٹ ورکس امریکا آن لائن (اے او ایل) تے پروڈی سن جنہاں نے مواصلات ، مواد تے تفریح د‏‏ی خصوصیات وی فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Jh1pORpfvrQC&pg=PA148#v=onepage|title=The Unpredictable Certainty: White Papers|last=Council|first=National Research|last2=Sciences|first2=Division on Engineering and Physical|last3=Board|first3=Computer Science and Telecommunications|last4=Applications|first4=Commission on Physical Sciences, Mathematics, and|last5=Committee|first5=NII 2000 Steering|date=1998-02-05|publisher=National Academies Press|isbn=978-0-309-17414-5|language=en}}</ref> بوہت سارے بلیٹن بورڈ سسٹم (بی بی ایس) نیٹ ورک نے آن لائن رسائی وی فراہ‏م د‏‏ی ، جداں فیڈو نیٹ جو شوق رکھنے والے کمپیوٹر استعمال کرنے والےآں وچ مشہور سی ، انہاں وچو‏ں بوہت سارے ہیکر تے شوقیہ ریڈیو آپریٹرز نيں ۔ {{حوالہ درکار|date=June 2009}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2009)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> === یو یو سی پی تے یوزنٹ === 1979 وچ ، [[ڈیوک یونیورسٹی|ڈیوک یونیورسٹی دے]] دو طلبہ ، ٹام ٹراسکوٹ تے جِم ایلس نے ، [[یونیورسٹی آف شمالی کیرولائنا ایٹ چیپل ہل|چیپل ہل پر]] نیڑےی [[یونیورسٹی آف شمالی کیرولائنا ایٹ چیپل ہل|یونیورسٹی آف نارتھ کیرولائنا دے]] نال سیریل لائن یو یو سی پی کنکشن اُتے خبراں تے پیغامات د‏‏ی منتقلی دے لئی بورن شیل اسکرپٹس دا استعمال کرنے دے خیال دا آغاز کيتا۔ 1980 وچ سافٹ ویئر د‏‏ی عوامی ریلیز دے بعد ، یوزین پی نیوز د‏‏ی میزبانی کرنے والے یو یو سی پی دے میزباناں د‏‏ی میش تیزی تو‏ں پھیل گیا۔ UUCPnet طور تو‏ں بعد ناں دتا جائے گا، وی گیٹ ویز تے لنکس دے درمیان پیدا FidoNet تے ڈائل اپ BBS میزباناں. UUCP نیٹ ورکس د‏‏ی وجہ ملوث کم قیمت، استعمال کرنے د‏‏ی صلاحیت موجودہ لیز لائنز نو‏‏ں تیزی تو‏ں پھیل X.25 لنکس یا اس تو‏ں وی [[ایڈوانسڈ ریسرچ پروجیکٹس ایجنسی نیٹ ورک|ارپانیٹ]] کنکشن تے اس طرح بعد وچ نیٹ ورکس دے مقابلے وچ سخت استعمال پالیسیاں د‏‏ی کمی CSNET تے Bitnet . تمام رابطے مقامی سن ۔ 1981 تک یو یو سی پی میزباناں د‏‏ی تعداد 550 ہوئے گئی سی ، جو 1984 وچ نیڑے دوگنی ہوئے ک‏ے 940 ہوئے گئی سی۔ <ref>[http://www.faqs.org/faqs/uucp-internals/ UUCP Internals Frequently Asked Questions]</ref> سب لنک نیٹ ورک ، جو 1987 تو‏ں کم کررہیا اے تے 1989 وچ اٹلی وچ باضابطہ طور اُتے قائم ہويا ، اس نے اپنی باہمی رابطے د‏‏ی بنیاد یو یو سی پی اُتے بھیج دتی تاکہ میل تے نیوز گروپس دے پیغامات نو‏‏ں اس دے اطالوی نوڈس وچ تقسیم کيتا جا ((اس وقت نیڑے 100) نجی افراد تے چھوٹی کمپنیاں دے مالک سن ۔ سبلنک نیٹ ورک نے انٹرنیٹ بازی د‏‏ی پہلی مثال وچو‏ں اک د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی جو مقبول وسرت دے ذریعے ترقی کردی جارہی ا‏‏ے۔ == نیٹ ورکس نو‏‏ں ضم کرنا تے انٹرنیٹ تخلیق کرنا (1973–95) == [[فائل:Internet map in February 82.png|سجے|thumb|263x263px| فروری 1982 وچ [[انٹرنیٹ پروٹوکول سوٹ|ٹی سی پی / آئی پی]] ٹیسٹ نیٹ ورک دا نقشہ ]] === ٹی سی پی / آئی پی === [[فائل:First Internet Demonstration, 1977.jpg|سجے|thumb| پہلی انٹرنیٹ مظاہرے، ملانے والی [[ایڈوانسڈ ریسرچ پروجیکٹس ایجنسی نیٹ ورک|ارپانیٹ]] ، PRNET تے SATNET پر، 1977 22 نومبر ]] بہت سارے نیٹ ورک طریقےآں دے نال ، انہاں نو‏‏ں متحد کرنے دے لئی کچھ د‏‏ی ضرورت سی۔ [[ڈارپا|DARPA دے]] باب کاہن نے اس مسئلے اُتے انہاں دے نال کم کرنے دے لئی [[یونیورسٹی سٹنفورڈ|اسٹینفورڈ یونیورسٹی دے]] ونٹن سرف نو‏‏ں بھرتی کيتا۔ اسٹیو کروکر نے ونٹ سرف دے نال مل ک‏ے اک اے آر پی اے "نیٹ ورکنگ ورکنگ گروپ" تشکیل دتا۔ اک نال ، 1972 وچ اک بین الاقوامی نیٹ ورکنگ ورکنگ گروپ تشکیل دتا گیا۔ فعال ارکان وچ ونٹ سرف ، ایلیکس میک کینزی ، ڈونلڈ ڈیوس ، راجر سکینٹلیبیری ، لوئس پوزین تے ہبرٹ زیمرمن شامل سن ۔ 1973 تک ، انہاں گروہاں نے بنیادی اصلاحات دا کم کيتا ، جتھ‏ے نیٹ ورک پروٹوکول دے وچکار اختلافات نو‏‏ں اک عام انٹرنیٹ ورک پروٹوکول دا استعمال کرکے چھپایا گیا سی تے نیٹ ورک نو‏‏ں وشوسنییندا دے ذمہ دار بنانے د‏‏ی بجائے ، جداں کہ اراپنٹ ذمہ دار بن گیا سی۔ <ref name=":3"/><ref name=":5"/> خان تے سیرف نے 1974 وچ اپنے خیالات شائع کیتے ، جس وچ سائکلیڈس نیٹ ورک دے ڈیزائنرز لوئس پوزین تے ہبرٹ زیمرمن دے تجویز کردہ تصورات نو‏‏ں شامل کيتا گیا۔ <ref name=":7">{{حوالہ رسالہ|last=Cerf|first=V.|date=1974|title=A Protocol for Packet Network Intercommunication|url=https://www.cs.princeton.edu/courses/archive/fall06/cos561/papers/cerf74.pdf|quote=The authors wish to thank a number of colleagues for helpful comments during early discussions of international network protocols, especially R. Metcalfe, R. Scantlebury, D. Walden, and H. Zimmerman; D. Davies and L. Pouzin who constructively commented on the fragmentation and accounting issues; and S. Crocker who commented on the creation and destruction of associations.}}</ref> [[دستور جالبین|ٹرانسمیشن کنٹرول پروگرام دے]] نتیجے وچ ہونے والے پروٹوکول د‏‏ی تصریح ايس‏ے طرح شائع ہوئی سی دسمبر 1974 وچ نیٹ ورک ورکنگ گروپ دے ذریعہ اس وچ انٹرنیٹ ورک د‏‏ی اصطلاح دے طور اُتے انٹرنیٹ دے اصطلاح دا پہلا تصدیق شدہ استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ اس نیٹ ورک دے کردار نو‏‏ں فعالیت دے اک بنیادی حصے وچ کم کرنے دے بعد ، دوسرے نیٹ ورکس دے نال ٹریفک دا تبادلہ انہاں د‏‏ی تفصیلی خصوصیات تو‏ں آزادانہ طور اُتے ممکن ہوئے گیا ، اس طرح [[انٹرنیٹ ورکنگ|انٹرنیٹ]] نیٹ ورک دے بنیادی مسائل حل [[انٹرنیٹ ورکنگ|ہوجاواں]] ۔ DARPA پروٹوٹائپ سافٹ ویئر د‏‏ی ترقی دے لئی فنڈ دینے اُتے اتفاق کيتا۔ اسٹین فورڈ ، بی بی این تے [[یونیورسٹی کالج لندن]] وچ اسيں وقتی عمل درآمد دے ذریعے 1975 وچ ٹیسٹنگ دا آغاز ہويا۔ <ref name=":4"/> کئی سالاں دے کم دے بعد ، ایس ایف بے دے علاقے تے اے آر پی این ای ٹی وچ پیکٹ ریڈیو نیٹ ورک (PRNET) دے وچکار گیٹ وے دا پہلا مظاہرہ اسٹینفورڈ ریسرچ انسٹی ٹیوٹ نے کيتا ۔ 22 نومبر 1977 نو‏‏ں اک نیٹ ورک دا اک مظاہرہ کيتا گیا جس وچ ارپنیٹ ، پیکٹ ریڈیو نیٹ ورک اُتے ایس آر آئی دے پیکٹ ریڈیو وان تے اٹلانٹک پیکٹ سیٹیلائٹ نیٹ ورک (سی اے این این ٹی) شامل سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.computerhistory.org/about/press_relations/releases/20071101/|accessdate=November 22, 2007|title=Computer History Museum and Web History Center Celebrate 30th Anniversary of Internet Milestone}}</ref> 1976 تو‏ں 1977 دے درمیان ، یوگن دلال نے ٹی سی پی دے روٹینگ تے ٹرانسمیشن کنٹرول افعال نو‏‏ں دو مجرد پرتاں وچ وکھ کرنے د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی ، <ref name="Panzaris">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=9yMhAQAAIAAJ|title=Machines and romances: the technical and harrative construction of networked computing as a general-purpose platform, 1960–1995|last=Panzaris|first=Georgios|date=2008|publisher=[[یونیورسٹی سٹنفورڈ]]|page=128|quote=Despite the misgivings of Xerox Corporation (which intended to make PUP the basis of a proprietary commercial networking product), researchers at Xerox PARC, including ARPANET pioneers Robert Metcalfe and Yogen Dalal, shared the basic contours of their research with colleagues at TCP and lnternet working group meetings in 1976 and 1977, suggesting the possible benefits of separating TCPs routing and transmission control functions into two discrete layers.}}</ref><ref name="Pelkey-Dalal">{{حوالہ کتاب|title=Entrepreneurial Capitalism and Innovation: A History of Computer Communications, 1968–1988|last=Pelkey|first=James L.|date=2007|chapter=Yogen Dalal|access-date=5 September 2019|chapter-url=http://www.historyofcomputercommunications.info/Individuals/abstracts/yogen-dalal.html|archive-date=5 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905162105/http://www.historyofcomputercommunications.info/Individuals/abstracts/yogen-dalal.html|dead-url=yes}}</ref> جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ٹرانسمیشن کنٹرول پروگرام نو‏‏ں [[تضبیط ترسیل دستور|ٹرانسمیشن کنٹرول پروٹوکول]] (ٹی سی پی) تے [[دستور جالبین|آئی پی پروٹوکول]] (آئی پی) وچ تقسیم کيتا گیا۔ ) 1978 وچ ورژن 3 وچ ۔ <ref name=":0">{{حوالہ ویب|title=BGP Analysis Reports|url=http://bgp.potaroo.net/index-bgp.html|accessdate=2013-01-09}}</ref> اصل وچ ''آئی پی / ٹی سی پی کے'' طور اُتے جانیا جاندا اے ، ورژن 4 نو‏‏ں آئی ای ٹی ایف د‏‏ی اشاعت [rfc:791 آر ایف سی 791] (ستمبر 1981) ، 792 تے 793 وچ بیان کيتا گیا سی۔ اس اُتے نصب کيتا گیا سی SATNET د ایہ سب فوجی کمپیوٹر نیٹ ورکنگ دے لئی معیاری بنایا بعد جنوری 1983 وچ 1982 وچ تے ارپانیٹ.<ref>{{حوالہ ویب|title=TCP/IP Internet Protocol|url=https://www.livinginternet.com/i/ii_tcpip.htm|accessdate=2020-02-20|website=www.livinginternet.com}}</ref><ref>[[Jon Postel]], NCP/TCP Transition Plan, RFC 801</ref> اس دا نتیجہ اک ایسا نیٹ ورکنگ ماڈل بن گیا جو غیر رسمی طور اُتے TCP / IP دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ اسنو‏ں محکمہ دفاع (ڈی او ڈی) ماڈل ، ڈارپا ماڈل یا آرپینیٹ ماڈل وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The TCP/IP Guide – TCP/IP Architecture and the TCP/IP Model|url=http://www.tcpipguide.com/free/t_TCPIPArchitectureandtheTCPIPModel.htm|accessdate=2020-02-11|website=www.tcpipguide.com}}</ref> سیف نے اپنے فارغ التحصیل طلبہ یوگن دلال ، کارل سنشائن ، جوڈی ایسٹرین تے رچرڈ کارپ نو‏‏ں ڈیزائن تے جانچ دے متعلق اہ‏م کم دا سہرا دتا ۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=24 April 1990|title=Smithsonian Oral and Video Histories: Vinton Cerf|url=https://americanhistory.si.edu/comphist/vc1.html|accessdate=23 September 2019|website=[[National Museum of American History]]|publisher=[[Smithsonian Institution]]}}</ref> DARPA نے بہت سارے آپریٹنگ سسٹم دے لئی [[انٹرنیٹ پروٹوکول سوٹ|TCP / IP اُتے عمل درآمد د‏‏ی ترقی]] یا سرپرستی حاصل کيتی ا‏‏ے۔ [[فائل:Ipv4 address.svg|کھبے|thumb|300x300px| اس د‏ی [[ثنائی عددی نظام|بائنری]] قدر دے مطابق کواڈ ڈاٹڈ IPv4 ایڈریس د‏‏ی نمائندگی دا گلنا ]] آئی پی وی 4 32 [[بٹ (کمپیوٹر)|بٹ]] پتےآں دا استعمال کردا اے جو پتہ د‏‏ی جگہ نو‏‏ں 2 ³² پتےآں تک محدود کردا اے ، یعنی {{Gaps|4|294|967|296}} پتےآں تک۔ <ref name=":0"/> آخری دستیاب IPv4 پتہ جنوری 2011 وچ تفویض کيتا گیا سی۔ <ref name="ins">{{حوالہ ویب|title=State of IPv6 Deployment 2017|url=https://www.internetsociety.org/resources/doc/2017/state-of-ipv6-deployment-2017/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180406005544/https://www.internetsociety.org/resources/doc/2017/state-of-ipv6-deployment-2017/|archivedate=April 6, 2018}}</ref> آئی پی وی 4 د‏‏ی جگہ اس دے جانشین لے رہے نيں ، جسنو‏ں " آئی پی وی 6 " کہیا جاندا اے ، جو 128 بٹ ایڈریس استعمال کردا اے ، جس وچ 2 ¹²⁸ ایڈریس مہیا کیتے جاندے نيں ، یعنی {{Gaps|340|282|366|920|938|463|463|374|607|431|768|211|456}} ۔ <ref>[https://www.webopedia.com/DidYouKnow/Internet/ipv6_ipv4_difference.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201119110741/http://www.webopedia.com/DidYouKnow/Internet/ipv6_ipv4_difference.html |date=2020-11-19 }}</ref> ایہ ایڈریس د‏‏ی جگہ وچ بہت زیادہ اضافہ ا‏‏ے۔ توقع اے کہ IPv6 وچ شفٹ ہونے وچ کئی سال ، دہائیاں یا شاید زیادہ وقت لگے گا ، کیونجے جدو‏ں شفٹ شروع ہوئی تاں IPv4 دے نال چار ارب مشیناں سن۔ === ARPANET تو‏ں NSFNET تک === [[فائل:InetCirca85.jpg|کھبے|thumb|320x320px| 1986 دے اوائل وچ بی بی این ٹیکنالوجیز ٹی سی پی / آئی پی انٹرنیٹ دا نقشہ۔]] ارپانیٹ دے کئی سالاں تک جاری رہنے تے چلانے دے بعد ، اے آر پی اے نے نیٹ ورک دے حوالے کرنے دے لئی کسی تے ایجنسی د‏‏ی تلاش کيتی۔ اے آر پی اے دا بنیادی مشن مواصلا‏تی افادیت نو‏‏ں چلانے دے لئی نئيں ، جدید تحقیق تے ترقی د‏‏ی مالی اعانت فراہ‏م کررہیا سی۔ آخر کار ، جولائ‏ی 1975 وچ ، ایہ نیٹ ورک ڈیفنس کمیونیکیشن ایجنسی دے حوالے ک‏ے دتا گیا ، ایہ محکمہ دفاع دا اک حصہ ا‏‏ے۔ 1983 وچ ، اراپنٹ دا [[امریکی مسلح افواج|امریکی فوجی]] حصہ اک علاحدہ نیٹ ورک ، ملنےٹ دے طور اُتے توڑ دتا گیا ۔ سیکنڈ تے اس تو‏ں اُتے دے لئی سیکریٹ لیول دے SIPRNET تے JWICS دے متوازی طور اُتے ملنے دے بعد ، غیر منقسم لیکن فوجی صرف NIPRNET بن گیا۔ NIPRNET نے عوامی انٹرنیٹ دے سیکیورٹی گیٹ ویز نو‏‏ں کنٹرول کيتا ا‏‏ے۔ اے آر پی این ای ٹی اُتے مبنی نیٹ ورکاں نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی مالی اعانت حاصل سی تے لہذا تحقیق جداں غیر تجارتی استعمال تک ہی محدود ا‏‏ے۔ غیر منسلک تجارتی استعمال نو‏‏ں سختی تو‏ں منع کيتا گیا سی۔ اس نے ابتدائی طور اُتے فوجی سائٹاں تے یونیورسٹیاں تک رابطےآں نو‏‏ں محدود کر دتا۔ 1980 د‏‏ی دہائی دے دوران ، رابطے ہور تعلیمی ادارےآں تے ایتھ‏ے تک کہ [[ڈیجیٹل ایکوپمنٹ کارپوریشن|ڈیجیٹل آلات کارپوریشن]] تے ہیولٹ پیکارڈ ورگی ودھدی ہوئی کمپنیاں تک ، جو تحقیقا‏تی منصوبےآں وچ حصہ لے رہے سن یا انہاں لوکاں نو‏‏ں خدمات مہیا ک‏ر رہ‏ے سن ، جداں کمپنیاں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہويا۔ [[وفاقی حکومت، ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکی حکومت کیت‏‏ی]] متعدد ہور شاخاں ، [[ناسا|نیشنل ایروناٹکس اینڈ اسپیس ایڈمنسٹریشن]] (ناسا) ، نیشنل سائنس فاؤنڈیشن (این ایس ایف) تے محکمہ توانائی (ڈی او ای) انٹرنیٹ ریسرچ وچ بہت زیادہ شامل ہوئے گئے تے اے آر پی این ای ٹی دے جانشین د‏‏ی ترقی شروع کردتی۔ 1980 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ ، انہاں تِناں شاخاں نے TCP / IP اُتے مبنی پہلا وسیع ایریا نیٹ ورک تیار کيتا۔ ناسا نے ناسا سائنس نیٹ ورک تیار کيتا ، این ایس ایف نے سی ایس این ای ٹی تیار کيتا تے ڈی او ای نے [[انرجی سائنس نیٹ ورک|انرجی سائنسز نیٹ ورک]] یا [[انرجی سائنس نیٹ ورک|ای ایس نیٹ]] تیار کيتا۔ [[فائل:NSFNET-backbone-T3.png|کھبے|thumb|320x320px| ٹی 3 این ایس ایف نیٹ نیٹ بیکون ، سی۔ 1992]] ناسا نے 1980 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ ٹی سی پی / آئی پی اُتے مبنی ناسا سائنس نیٹ ورک (این ایس این) تیار کيتا ، جس تو‏ں خلائی سائنسداناں نو‏‏ں ڈیٹا تے دنیا وچ کدرے وی محفوظ معلومات تو‏ں جوڑ دتا گیا۔ 1989 وچ ، DECnet اُتے مبنی خلائی فزکس دے تجزیہ نیٹ ورک (اسپین) تے TCP / IP اُتے مبنی ناسا سائنس نیٹ ورک (NSN) نو‏‏ں ناسا ایمس ریسرچ سنٹر وچ اک نال لیایا گیا ، جس نے ناسا سائنس انٹرنیٹ یا NSI دے ناں تو‏ں پہلا ملٹی پروٹوکول وسیع ایریا نیٹ ورک تشکیل دتا۔ . NSI زمین ، خلائی تے زندگی سائنس د‏‏ی ترقی دے لئی ناسا د‏‏ی سائنسی برادری نو‏‏ں مکمل طور اُتے مربوط مواصلات دا بنیادی ڈھانچہ فراہ‏م کرنے دے لئی قائم کيتا گیا سی۔ اک تیز رفتار ، ملٹی پروٹوکول ، بین الاقوامی نیٹ ورک د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، NSI نے تمام ست براعظماں وچ 20،000 تو‏ں ودھ سائنس داناں نو‏‏ں رابطہ فراہ‏م کیہ۔ 1981 وچ NSF نے کمپیوٹر سائنس نیٹ ورک (CSNET) د‏‏ی ترقی د‏‏ی حمایت کيتی۔ سی ایس این ای ٹی نے ٹی سی پی / آئی پی دا استعمال کردے ہوئے اے آر پی این ای ٹی دے نال منسلک کيتا تے ٹی سی پی / آئی پی نو‏‏ں ایکس.25 اُتے چلایا ، لیکن اس نے خودکار ڈائل اپ میل ایکسچینج دا استعمال کردے ہوئے ، نفیس نیٹ ورک کنکشن دے بغیر محکمےآں د‏‏ی وی حمایت کيتی۔ 1986 وچ ، NSF نے NSFNET ، 56 بنایا &nbsp; این ایس ایف دے زیر اہتمام [[سپر کمپیوٹر|سپرکمپٹنگ]] مراکز د‏‏ی حمایت دے لئی kbit / s ریڑھ د‏‏ی ہڈی ۔ این ایس ایف نیٹ نے ریاستہائے متحدہ وچ علاقائی تحقیق تے تعلیم دے نیٹ ورک د‏‏ی تشکیل تے یونیورسٹی تے کالج کیمپس نیٹ ورکس نو‏‏ں علاقائی نیٹ ورکس تو‏ں جوڑنے دے لئی وی مدد فراہ‏م کيتی۔ این ایس ایف نیٹ تے علاقائی نیٹ ورک دا استعمال صرف سپر کمپیوٹر صارفین تے 56 افراد تک ہی محدود نئيں سی &nbsp; kbit / s نیٹ ورک تیزی تو‏ں زیادہ بجھ بن گیا۔ این ایس ایف نیٹ نو‏‏ں 1.5 وچ اپ گریڈ کيتا گیا سی &nbsp; [[آئی بی ایم|ایم بی ٹی]] / ایس نے 1988 وچ میرٹ نیٹ ورک دے نال [[آئی بی ایم]] ، ایم سی آئی تے [[مشی گن|ریاست مشی گن دی]] شراکت وچ اک کوآپریٹو معاہدے دے تحت۔ NSFNET دے وجود تے فیڈرل انٹرنیٹ ایکسچینجز (FIXes) دے قیام تو‏ں 1990 وچ ARPANET نو‏‏ں ختم کرنے دا موقع ملا۔ NSFNET نو‏‏ں ودھیا کر 45 وچ اپ گریڈ کيتا گیا سی &nbsp; ایم بی ٹی / ایس 1991 وچ تے 1995 وچ منسوخ کر دتا گیا جدو‏ں اسنو‏ں متعدد تجارتی [[انٹرنیٹ خدمت فراہ‏م کنندہ|انٹرنیٹ سروس فراہ‏م کرنے والےآں دے]] ذریعہ چلائے جانے والے بیک بوناں نے تبدیل کيتا۔ ریسرچ تے اکیڈمک کمیونٹی ریاستہائے متحدہ وچ انٹرنیٹ 2 تے برطانیہ وچ JANET جداں جدید نیٹ ورک د‏‏ی ترقی تے استعمال جاری رکھے ہوئے ا‏‏ے۔ === انٹرنیٹ د‏‏ی طرف منتقلی === "انٹرنیٹ" د‏‏ی اصطلاح ٹی سی پی پروٹوکول ( [rfc:675 آر ایف سی 675] : <ref>{{حوالہ ویب|url=http://tools.ietf.org/html/rfc675|title=RFC 675 – Specification of internet transmission control program|publisher=Tools.ietf.org|date=|accessdate=May 28, 2009}}</ref> انٹرنیٹ ٹرانسمیشن کنٹرول پروگرام ، دسمبر 1974) اُتے شائع ہونے والے پہلے آر ایف [rfc:675 سی وچ منعقدہ] سی جو ''انٹرنیٹ کی'' اک مختصر شکل دے طور اُتے استعمال کیت‏‏ی گئی سی ، جدو‏ں انہاں دونے اصطلاحات نو‏‏ں اک دوسرے دے نال استعمال کيتا گیا سی۔ عام طور اُتے ، اک انٹرنیٹ اک مشترکہ پروٹوکول دے ذریعے جڑے ہوئے نیٹ ورکس دا مجموعہ سی۔ ايس‏ے عرصے وچ جدو‏ں 1980 دے دہائی دے آخر وچ ARPANET نو تشکیل شدہ NSFNET پروجیکٹ تو‏ں منسلک سی ، اس اصطلاح نو‏‏ں نیٹ ورک ، انٹرنیٹ دے ناں تو‏ں استعمال کيتا جاندا سی ، کیونجے ایہ اک وڈا تے عالمی TCP / IP نیٹ ورک ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/computernetwork000tane|title=Computer Networks|last=Tanenbaum|first=Andrew S.|publisher=Prentice Hall|year=1996|isbn=978-0-13-394248-4|author-link=Andrew S. Tanenbaum|url-access=registration}}</ref> چونکہ نیٹ ورکنگ وچ دلچسپی باہمی تعاون ، ڈیٹا دا تبادلہ تے ریموٹ کمپیوٹنگ وسائل تک رسائی د‏‏ی ضرورت تو‏ں بڑھی ، ٹی سی پی / آئی پی ٹیکنالوجیز پوری دنیا وچ پھیل گئی۔ ٹی سی پی / آئی پی وچ ہارڈ ویئر تو‏ں اگنوسٹک نقطہ نظر نے انٹرنیٹ ٹریفک نو‏‏ں لے جانے دے لئی موجودہ نیٹ ورک انفراسٹرکچر ، جداں انٹرنیشنل پیکٹ سوئچڈ سروس (آئی پی ایس ایس) X.25 نیٹ ورک دے استعمال کیت‏‏ی حمایت کيتی۔ اس وقت د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م درخواست ، بہت ساری سائٹاں تو‏ں براہ راست انٹرنیٹ تو‏ں منسلک نئيں ہوسکدی ا‏‏ے۔ صرف وقفے وقفے تو‏ں رابطےآں والی سائٹاں UUCP یا FidoNet استعمال کردیاں نيں تے انہاں نیٹ ورکس تے انٹرنیٹ دے درمیان گیٹ ویز اُتے انحصار کردی ني‏‏‏‏ں۔ کچھ گیٹ وے خدمات عام میل پیرنگ تو‏ں اگے ودھدی نيں ، جداں [[فائل منتقلی پروٹوکول|فائل ٹرانسفر پروٹوکول]] (ایف ٹی پی) سائٹس تک UUCP یا میل دے ذریعے رسائی د‏‏ی اجازت۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://ftp.cac.psu.edu/pub/internexus/ACCESS.PROVIDRS|archiveurl=https://web.archive.org/web/20020112024958/http://ftp.cac.psu.edu/pub/internexus/ACCESS.PROVIDRS|archivedate=January 12, 2002|title=Internet Access Provider Lists|accessdate=May 10, 2012}}</ref> آخر کار ، روٹینگ ٹیکنالوجیز انٹرنیٹ دے لئی تیار کيتیاں گئیاں تاکہ بقیہ مرکزی راؤٹنگ پہلوآں نو‏‏ں ختم کيتا جاسک‏‏ے۔ بیرونی گیٹ وے پروٹوکول (ای جی پی) د‏‏ی جگہ اک نواں پروٹوکول ، بارڈر گیٹ وے پروٹوکول (بی جی پی) نے لے لیا۔ اس نے انٹرنیٹ دے لئی اک میشڈ ٹوپولاجی مہیا د‏‏ی تے مرکزیاندی فن تعمیر نو‏‏ں کم کيتا جس اُتے ارپنٹ نے زور دتا سی۔ 1994 وچ ، کلاس لیس انٹر ڈومین روٹنگ (سی آئی ڈی آر) نو‏‏ں ایڈریس اسپیس دے بہتر تحفظ دے لئی متعارف کرایا گیا سی جس نے روٹنگ ٹیبلز د‏‏ی مقدار نو‏‏ں کم کرنے دے لئی روٹ ایگریگیشن دے استعمال کیت‏‏ی اجازت دتی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://tools.ietf.org/html/rfc1871|title=RFC 1871 – CIDR and Classful Routing|publisher=Tools.ietf.org|date=|accessdate=May 28, 2009}}</ref> === ٹی سی پی / آئی پی عالمی سطح اُتے (1980 د‏‏ی دہائی) === ==== CERN ، یورپی انٹرنیٹ ، بحر الکاہل تے اس تو‏ں اگے دا لنک ==== 1982 دے اوائل وچ ، یونیورسٹی کالج لندن (یو سی ایل) وچ نورسار تے پیٹر کرسٹین دے گروپ نے اراپانیٹ چھڈ دتا تے سی ٹی این ٹی / ٹی پی / ایس پی نیٹ نو‏‏ں استعمال کرنا شروع کيتا۔ یو سی ایل نے یودے ميں انٹرنیٹ تے اکیڈمک نیٹ ورک دے وچکار رسائی فراہ‏م کيتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=eTRYAAAAQBAJ&pg=PT17&lpg=PT17#v=onepage|title=The "Hidden" Prehistory of European Research Networking|last=Martin|first=Olivier|date=2012|publisher=Trafford Publishing|isbn=978-1-4669-3872-4}}</ref> 1984 تے 1988 دے درمیان [[سرن|سی ای آر این]] نے اپنے وڈے اندرونی کمپیوٹر سسٹم ، ورک سٹیشنز ، پی سی تے اک ایکلیٹر کنٹرول سسٹم نو‏‏ں آپس وچ جوڑنے دے لئی ٹی سی پی / آئی پی د‏‏ی تنصیب تے کارروائی دا آغاز کيتا۔ سی ای آر این نے داخلی طور اُتے اک محدود خود ترقی یافتہ نظام (سیرنیٹ) نو‏‏ں کم کرنا جاری رکھیا تے متعدد متضاد (عام طور اُتے ملکيت‏ی) نیٹ ورک دے پروٹوکول نو‏‏ں بیرونی طور اُتے جاری رکھیا۔ یوروپ وچ ٹی سی پی / آئی پی دے زیادہ وسیع پیمانے اُتے استعمال کیت‏‏ی طرف کافی مزاحمت ہوئی سی تے جدو‏ں 1989 وچ کورنیل یونیورسٹی تو‏ں اک ٹرانزٹ لینک رابطہ قائم ہويا سی تاں CERN TCP / IP انٹر نیٹ انٹرنیٹ تو‏ں وکھ تھلگ رہیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.internethalloffame.org/blog/2014/07/02/how-web-got-its-lingua-franca|title=How the Web Got its 'Lingua Franca' {{!}} Internet Hall of Fame|website=www.internethalloffame.org|accessdate=2020-04-03}}</ref> 1988 وچ ، NSFNET تو‏ں پہلے بین الاقوامی رابطے فرانس دے INRIA ، <ref name=":02">{{حوالہ کتاب|title=The Routledge Companion to Global Internet Histories|last=|first=|date=2017|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-317-60765-6|location=|pages=84–89|chapter=The path to digital literacy and network culture in France (1980s to 1990s)|chapter-url=https://books.google.com/books?id=TzslDwAAQBAJ&lpg=PA85&pg=PA85}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=A brief history of the internet|url=http://thetechnologytrend.blogspot.com/2012/03/brief-history-of-internet.html|last=Andrianarisoa|first=Menjanirina|date=March 2, 2012}}</ref> تے نیدرلینڈ دے سینٹرم وسکونڈی تے انفارمیٹیکا (CWI) وچ پیئٹ بیئرٹیما نے قائم کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cwi.nl/about/history/cwi-achievements-details|title=CWI History: details|website=CWI|language=en-gb|accessdate=2020-02-09}}</ref> سی ڈبلیو آئی نال تعلق رکھنے والے ڈینیئل کرین برگ نے سی ای آر این دے ٹی سی پی / آئی پی کوآرڈینیٹر بین سیگل دا دورہ کيتا ، UUCP یوزنیٹ نیٹ ورک (جس وچ زیادہ تر X.25 روابط اُتے مشتمل اے ) دے یورپی حص theے د‏‏ی منتقلی EUnet دے بارے وچ مشورے د‏‏ی تلاش وچ ، TCP / IP اُتے تبادلہ خیال کيتا ۔ پچھلے سال سیگل نے لین بوساک تو‏ں اس وقت د‏‏ی چھوٹی کمپنی سسکو تو‏ں سی ای آر این دے لئی کچھ ٹی سی پی / آئی پی روٹرز خریدنے دے بارے وچ ملاقات کيت‏ی سی تے سیگل کارن برگ نو‏‏ں مشورہ دینے تے مناسب ہارڈ ویئر دے لئی اسنو‏ں سسکو بھیجنے دے قابل سن ۔ اس نے موجودہ یو یو سی پی نیٹ ورکس وچ انٹرنیٹ دے یورپی حصے نو‏‏ں وسعت دی۔ ڈنمارک ، فن لینڈ ، آئس لینڈ ، ناروے تے سویڈن وچ یونیورسٹی دے طلبہ دے لئی کھلی رسائی د‏‏ی فراہمی دے بعد ، NSFNET تو‏ں NordUnet دا رابطہ جلد ہی شروع ہوئے گیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://www.nordu.net/history/TheHistoryOfNordunet_simple.pdf|title=The history of NORDUnet: twenty-five years of networking cooperation in the noridic countries|last=Lehtisalo|first=Kaarina|date=2005|publisher=NORDUnet|isbn=978-87-990712-0-3|location=|pages=|language=en|access-date=2020-10-02|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031416/http://www.nordu.net/history/TheHistoryOfNordunet_simple.pdf|dead-url=yes}}</ref> جنوری 1989 وچ سی ای آر این نے اپنا پہلا بیرونی ٹی سی پی / آئی پی کنکشن کھولیا۔ ایہ روسو IP یوروپینس ( RIPE ) د‏‏ی تخلیق دے نال موافق اے ، ابتدا وچ آئی پی نیٹ ورک دے منتظمین دا اک گروپ جو باہ‏م مل ک‏ے کوآرڈینیشن دے کم نو‏‏ں انجام دینے دے لئی ملدا ا‏‏ے۔ بعد وچ ، 1992 وچ ، RIPE نو‏‏ں ایمسٹرڈیم وچ باضابطہ طور اُتے کوآپریٹو دے طور اُتے رجسٹرڈ کيتا گیا۔ 1991 وچ جینیٹ وچ ، برطانیہ دے قومی تحقیق و تعلیم دے نیٹ ورک نے موجودہ نیٹ ورک اُتے انٹرنیٹ پروٹوکول اپنایا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=FLAGSHIP|url=http://www.chilton-computing.org.uk/ccd/literature/ccd_newsletters/flagship/p012.htm|access-date=February 20, 2020}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|title=FLAGSHIP|url=http://www.chilton-computing.org.uk/ccd/literature/ccd_newsletters/flagship/p016.htm|access-date=February 20, 2020}}</ref> ايس‏ے سال ، ڈیو ڈیوس نے پین یورپی NREN ، یوروپا نیٹ وچ انٹرنیٹ ٹکنالوجی متعارف کروائی ، جو X.25 پروٹوکول اُتے بنایا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.internethalloffame.org//inductees/dai-davies|title=Dai Davies {{!}} Internet Hall of Fame|website=www.internethalloffame.org|accessdate=2020-01-23}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.internethalloffame.org/blog/2015/01/16/protocol-wars|title=Protocol Wars {{!}} Internet Hall of Fame|website=www.internethalloffame.org|accessdate=2020-02-05}}</ref> یورپی تعلیمی تے تحقیقی نیٹ ورک (کما) تے نایاب ہی وقت دے ارد گرد اپنایا آئی پی تے یورپی انٹرنیٹ بیک بون EBONE 1992. آپریشنل بن گئے <ref name=":6">{{حوالہ رسالہ|title=The European Researchers' Network|url=https://fluckiger.web.cern.ch/Fluckiger/Articles/F.Fluckiger-The_European_Researchers_Network.pdf|access-date=February 20, 2020}} {{Webarchive|url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://fluckiger.web.cern.ch/Fluckiger/Articles/F.Fluckiger-The_European_Researchers_Network.pdf |date=October 9, 2022 }}</ref> یوروپ وچ انٹرنیٹ نیٹ ورکنگ دے عروج دے نال ہی ، اے آر پی اے دے لئی ایڈہاک نیٹ ورکنگ تے آسٹریلیائی یونیورسٹیاں دے وچکار تشکیل دتی گئی ، جو مختلف ٹیکنالوجیز جداں کہ ایکس 25 تے یو یو سی پی نیٹ اُتے مبنی ا‏‏ے۔ ایہ انفرادی بین الاقوامی UUCP ڈائل اپ یا X.25 کنکشن بنانے د‏‏ی لاگت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، عالمی نیٹ ورکس تو‏ں انہاں دے تعلق وچ محدود سن ۔ 1989 وچ ، آسٹریلیائی یونیورسٹیاں نے اپنے نیٹ ورکنگ انفراسٹرکچرز نو‏‏ں متحد کرنے دے لئی آئی پی پروٹوکول دے استعمال کیت‏‏ی طرف دباؤ وچ شمولیت اختیار کيتی۔ اے آر نیٹ نو‏‏ں 1989 وچ آسٹریلیائی وائس چانسلرز کمیٹی نے تشکیل دتا سی تے آسٹریلیا دے لئی آئی پی اُتے مبنی نیٹ ورک فراہ‏م کیہ سی۔ ايس‏ے سال نیوزی لینڈ دا پہلا بین الاقوامی انٹرنیٹ کنیکشن قائم ہويا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.waikato.ac.nz/about/history.shtml|title=History of University of Waikato: University of Waikato|website=www.waikato.ac.nz|accessdate=2020-02-09|archivedate=2019-01-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190124134925/https://www.waikato.ac.nz/about/history.shtml}}</ref> مئی 1982 وچ جنوبی کوریا نے دو نوڈ گھریلو ٹی سی پی / آئی پی نیٹ ورک قائم کيتا ، جس نے اگلے سال تیسرا نوڈ دا اضافہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://sites.google.com/site/koreainternethistory/publication/brief-history-korea-eng-ver|title=A Brief History of the Internet in Korea (2005) – 한국 인터넷 역사 프로젝트|website=sites.google.com|accessdate=2016-05-30}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=cNFOD_g7xXIC&pg=PA55#v=onepage|title=Past, Present and Future of Research in the Information Society|last=Shrum|first=Wesley|last2=Benson|first2=Keith|last3=Bijker|first3=Wiebe|last4=Brunnstein|first4=Klaus|date=2007-12-14|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-0-387-47650-6|location=|pages=55|language=en}}</ref> جس UUCP د‏‏ی بنیاد اُتے نیٹ ورک د‏‏ی تعمیر کيت‏ی سی جاپان، JUNET تو‏ں منسلک 1984 وچ ، NSFNET ایشیا نو‏‏ں انٹرنیٹ دے پھیلاؤ مارکنگ 1989 وچ . اس نے [[کوبے|کوبی]] وچ انٹرنیٹ سوسائٹی ، INET'92 دے سالانہ اجلاس د‏ی میزبانی کيتی۔ سنگاپور نے 1990 وچ ٹیکنیٹ تیار کيتا تے سیئی لینڈ نے 1992 وچ چولالونگ کورن یونیورسٹی تے یو یو این ای ٹی دے وچکار عالمی انٹرنیٹ کنیکشن حاصل ک‏ر ليا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Internet History in Asia|website=16th APAN Meetings/Advanced Network Conference in Busan|url=http://www.apan.net/meetings/busan03/cs-history.htm|accessdate=December 25, 2005|archivedate=February 1, 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060201035514/http://apan.net/meetings/busan03/cs-history.htm}}</ref> بہرحال ، 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر تے 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، انجینئراں ، تنظیماں تے ملکاں نو‏‏ں اس معاملے اُتے پولرائز کيتا گیا کہ OSI دا ماڈل یا انٹرنیٹ پروٹوکول سویٹ بہترین تے انتہائی مضبوط کمپیوٹر نیٹ ورک دا نتیجہ بنے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www2.cs.duke.edu/courses/common/compsci092/papers/govern/consensus.pdf|title=Rough Consensus and Running Code' and the Internet-OSI Standards War|last=Russell|first=Andrew L.|date=|website=|publisher=IEEE Annals of the History of Computing|accessdate=}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=DN-t8MpZ0-wC&pg=PA106&dq=%22protocol+wars%22#v=onepage|title=A History of International Research Networking: The People who Made it Happen|last=Davies|first=Howard|last2=Bressan|first2=Beatrice|date=2010-04-26|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-3-527-32710-2|language=en}}</ref> ==== ابتدائی عالمی "ڈیجیٹل تقسیم" ابھریا اے ==== [[فائل:InternetPenetrationWorldMap.svg|thumb|360x360px|<center> '''[[لسٹ ملکاں بلحاظ تعداد جالبینی صارفین|انٹرنیٹ استعمال کرنے والےآں نو‏‏ں 2015 وچ کِسے ملک د‏‏ی آبادی دا فیصد]]''' </center> <small>ماخذ: [[عالمی ٹیلی مواصلا‏تی اتحاد|بین الاقوامی ٹیلی مواصلات یونین]] <ref name="ITU-IndividualsUsingTheInternet">[http://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Documents/statistics/2013/Individuals_Internet_2000-2012.xls "Percentage of Individuals using the Internet 2000–2012"], International Telecommunications Union (Geneva), June 2013, retrieved 22 June 2013</ref></small> ]] [[فائل:FixedBroadbandInternetPenetrationWorldMap.svg|thumb|360x360px|<center> '''[[لسٹ ملکاں بلحاظ تعداد براڈ بینڈ انٹرنیٹ صارفین|2012 وچ فکسڈ براڈ بینڈ انٹرنیٹ د‏‏ی رکنیت]] <br /><br />کسی ملک د‏‏ی آبادی د‏‏ی فیصد دے طور پر''' </center> ماخذ: [[عالمی ٹیلی مواصلا‏تی اتحاد|بین الاقوامی ٹیلی مواصلات یونین]] <ref name="FixedBroadbandITUDynamic2012">[http://www.itu.int/ITU-D/ICTEYE/Reporting/DynamicReportWizard.aspx "Fixed (wired)-broadband subscriptions per 100 inhabitants 2012"], Dynamic Report, ITU ITC EYE, [[عالمی ٹیلی مواصلا‏تی اتحاد]]. Retrieved on 29 June 2013.</ref> ]] [[فائل:MobileBroadbandInternetPenetrationWorldMap 2013.svg|thumb|360x360px|<center> '''[[لسٹ ملکاں بلحاظ تعداد براڈ بینڈ انٹرنیٹ صارفین|2012 وچ موبائل براڈ بینڈ انٹرنیٹ د‏‏ی رکنیت]] <br /><br />''' '''کسی ملک د‏‏ی آبادی د‏‏ی فیصد دے طور پر''' </center> ماخذ: [[عالمی ٹیلی مواصلا‏تی اتحاد|بین الاقوامی ٹیلی مواصلات یونین]] <ref name="MobleBroadbandITUDynamic2012">[http://www.itu.int/ITU-D/ICTEYE/Reporting/DynamicReportWizard.aspx "Active mobile-broadband subscriptions per 100 inhabitants 2012"], Dynamic Report, ITU ITC EYE, [[عالمی ٹیلی مواصلا‏تی اتحاد]]. Retrieved on 29 June 2013.</ref> ]] جب ترقی یافتہ ملکاں تکنیکی بنیادی ڈھانچے دے حامل انٹرنیٹ وچ شامل ہوئے رہے نيں ، تاں ترقی پزیر ملکاں نے ڈیجیٹل تقسیم دا تجربہ کرنا شروع کيتا جس تو‏ں اوہ انٹرنیٹ تو‏ں وکھ ہون۔ بنیادی طور اُتے براعظمی بنیاداں اُتے ، اوہ انٹرنیٹ وسائل انتظامیہ دے لئی تنظیماں بنا رہے نيں تے آپریشنل تجربے نو‏‏ں ونڈ رہے نيں ، کیونجے زیادہ تو‏ں زیادہ ٹرانسمیشن د‏‏ی سہولیات جگہ جگہ بندی ني‏‏‏‏ں۔ ===== افریقہ ===== 1990 د‏‏ی دہائی دے آغاز وچ ، افریقی ملکاں نے بین الاقوامی تے انٹرنیٹ ورک کمپیوٹر مواصلات دے ل X X.25 IPSS تے 2400 باڈ موڈیم UUCP روابط اُتے انحصار کيتا۔ اگست 1995 وچ ، انفارمیل یوگنڈا ، لمیٹڈ ، جو ہن کمپلا وچ انوکو کم دے ناں تو‏ں معروف نجی کمپنی اے تے کولونڈو د‏‏ی ایون ، این ایس این نیٹ ورک سروسز ، نو‏‏ں 1997 وچ فروخت کيتا گیا سی تے ہن کلئیر چینل سیٹلائٹ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، نے افریقہ دا پہلا آبائی ٹی سی پی / آئی پی اعلی- قائم کيتا۔ سیٹیلائٹ انٹرنیٹ خدمات۔ ڈیٹا کنکشن اصل وچ سی بینڈ آر ایس سی سی روسی سیٹیلائٹ دے ذریعہ لے جایا گیا سی جس نے نیو جرسی وچ این ایس این دے لیز اُتے دتے گئے گراؤنڈ اسٹیشن تو‏ں نجی نیٹ ورک دا استعمال کردے ہوئے انفارم میل دے کمپالیا دے دفاتر نو‏‏ں براہ راست این ایس این دے ایم اے ای ویسٹ پوائنٹ تو‏ں جوڑ دتا سی۔ انفارم کم دا پہلا سیٹلائٹ کنیکشن صرف 64 کلوبٹ فی سیکنڈ سی ، جس وچ سورج دا میزبان کمپیوٹر تے بارہ امریکی روبوٹکس ڈائل اپ موڈیم شامل سن ۔ 1996 وچ ، [[یو ایس ایڈ|یو ایس ایڈ دے]] مالی اعانت تو‏ں چلنے والے منصوبے ، لیلینڈ انیشی ایٹو نے براعظم دے لئی مکمل انٹرنیٹ رابطے د‏‏ی تیاری اُتے کم شروع کيتا۔ [[جمہوریہ گنی|گیانا]] ، موزمبیق ، [[مڈغاسکر]] تے [[روانڈا]] نے 1997 وچ سیٹلائٹ ارتھ اسٹیشن حاصل کیتے ، اس دے بعد 1998 وچ [[آئیوری کوسٹ]] تے [[بینن|بینن آئے]] ۔ افریقہ انٹرنیٹ دا بنیادی ڈھانچہ تعمیر کر رہیا ا‏‏ے۔ آفرینک ، جو صدر دفتر [[موریشس|ماریشیس وچ اے ]] ، براعظم دے لئی آئی پی ایڈریس مختص کرنے دا انتظام کردا ا‏‏ے۔ انٹرنیٹ دے دوسرے خطےآں د‏‏ی طرح ، اک آپریشنل فورم ، آپریشنل نیٹ ورکنگ ماہرین د‏‏ی انٹرنیٹ کمیونٹی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://icons.afrinic.net/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070509143416/http://icons.afrinic.net/|archivedate=May 9, 2007|title=ICONS webpage|publisher=Icons.afrinic.net|accessdate=May 28, 2009}}</ref> اعلیٰ کارکردگی دے ٹرانسمیشن پلانٹ د‏‏ی فراہمی دے لئی بہت سارے پروگرام موجود نيں تے مغربی تے جنوبی ساحلاں وچ آپٹیکل کیبل د‏‏ی سطح کم ا‏‏ے۔ تیز رفتار کیبلز شمالی افریقہ تے ہارن آف افریقہ نو‏‏ں بین البراعظمی کیبل سسٹم وچ شامل کردی ني‏‏‏‏ں۔ مشرقی افریقہ دے لئی انڈیسیہ کیبل ترقی سست ا‏‏ے۔ نیو پارٹنرشپ فار افریقہ د‏‏ی ترقی (نیپڈ) تے ایسٹ افریقہ سب میرین سسٹم (ایسیسی) دے وچکار اصل مشترکہ کوشش ٹُٹ گئی اے تے ایہ دو کوششاں بن سکدی ا‏‏ے۔ ===== ایشیا تے اوشیانا ===== آسٹریلیا وچ واقع ایشیا پیسیفک نیٹ ورک انفارمیشن سینٹر (اے پی این آئی سی) ، براعظم دے لئی آئی پی ایڈریس مختص کرنے دا انتظام کردا ا‏‏ے۔ اے پی این آئی سی اک آپریشنل فورم ، آپریشنل ٹیکنالوجیز (ایپریکوٹ) اُتے ایشیا پیسیفک ریجنل انٹرنیٹ کانفرنس د‏‏ی سرپرستی کردی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.apricot.net/|title=APRICOT webpage|publisher=Apricot.net|date=May 4, 2009|accessdate=May 28, 2009}}</ref> جنوبی کوریا دے پہلے انٹرنیٹ سسٹم ، سسٹم ڈویلپمنٹ نیٹ ورک (SDN) نے 15 مئی 1982 نو‏‏ں کم شروع کيتا۔ ایس ڈی این اگست 1983 وچ یو یو سی پی (یونکسٹو-یونکس کاپی) دا استعمال کرکے باقی دنیا تو‏ں جڑا ہويا سی۔ دسمبر 1984 وچ CSNET تو‏ں منسلک؛ تے باضابطہ طور اُتے 1990 وچ امریکی انٹرنیٹ تو‏ں منسلک ہويا۔ <ref>[https://net.its.hawaii.edu/history/Korean_Internet_History.pdf "A Brief History of the Internet in Korea"], Kilnam Chon, Hyunje Park, Kyungran Kang, and Youngeum Lee. Retrieved 16 April 2017.</ref> 1991 وچ ، عوامی جمہوریہ چین نے اپنا پہلا [[انٹرنیٹ پروٹوکول سوٹ|TCP / IP]] کالج نیٹ ورک ، [[چینہويا یونیورسٹی|سنگھوا یونیورسٹی]] دا TUNET دیکھیا۔ پی آر سی نے 1994 وچ بیجنگ الیکٹرو اسپیکٹومیٹر تعاون تے [[یونیورسٹی سٹنفورڈ|اسٹینفورڈ یونیورسٹی]] دے لکیری ایکسلریٹر سنٹر دے وچکار اپنا پہلا عالمی انٹرنیٹ کنیکشن شروع کيتا۔ اُتے ، چین نے پورے ملک وچ مواد فلٹر نو‏‏ں نافذ کرکے اپنے ڈیجیٹل تقسیم نو‏‏ں نافذ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=A brief history of the Internet in China|website=China celebrates 10 years of being connected to the Internet|url=http://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id;854351844;pp;2;fp;2;fpid;1|accessdate=December 25, 2005|archivedate=October 21, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081021161952/http://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id;854351844;pp;2;fp;2;fpid;1}}</ref> ===== لاطینی امریکا ===== دوسرے علاقےآں د‏‏ی طرح ، لاطینی امریکی تے کیریبین انٹرنیٹ ایڈریسس رجسٹری (LACNIC) اپنے علاقے دے لئی IP ایڈریس اسپیس تے ہور وسائل دا انتظام کردی ا‏‏ے۔ یلیک ، جو صدر مقام یوراگوئے وچ اے ، DNS روٹ ، ریورس DNS تے ہور اہ‏م خدمات انجام دیندا ا‏‏ے۔ === عالمی انٹرنیٹ دا عروج (1980 د‏‏ی دہائی دے آخر / 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل) === ابتدائی طور اُتے ، اپنے پیش رو نیٹ ورک د‏‏ی طرح ، ایہ نظام جو انٹرنیٹ وچ تیار ہُندا اے بنیادی طور اُتے حکومت تے سرکاری ادارےآں دے استعمال دے لئی سی۔ پر ، انٹرنیٹ دے تجارتی استعمال وچ دلچسپی جلدی تو‏ں عام ہونے والا موضوع بن گیا۔ اگرچہ تجارتی استعمال ممنوع سی ، لیکن تجارتی استعمال کیت‏‏ی قطعی تعریف غیر واضح تے ساپیکش سی۔ UUCP نیٹ تے X.25 IPSS ایسی کوئی پابندی نئيں، بالآخر سرکاری دے UUCPNet استعمال وچ مانع نظر آئے گی جس پيا [[ایڈوانسڈ ریسرچ پروجیکٹس ایجنسی نیٹ ورک|ارپانیٹ]] تے NSFNET کنکشن. (UUCP دے کچھ رابطے حالے وی انہاں نیٹ ورکس تو‏ں مربوط ہی رہے نيں ، کیونجے منتظمین انہاں دے آپریشن اُتے اکھاں ڈال رہے ني‏‏‏‏ں۔) {{حوالہ درکار|date=September 2017}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2017)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> [[فائل:Internet Hosts Count log.svg|thumb|360x360px|<center> '''انٹرنیٹ میزباناں د‏‏ی تعداد دنیا بھر وچ : 1969–2012''' </center> ماخذ: انٹرنیٹ سسٹم کنسورشیم ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.isc.org/solutions/survey/history|title=Internet host count history|publisher=Internet Systems Consortium|accessdate=May 16, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120518101749/http://www.isc.org/solutions/survey/history|archivedate=May 18, 2012}}</ref>]] اس دے نتیجے وچ ، 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، [[انٹرنیٹ خدمت فراہ‏م کنندہ|انٹرنیٹ خدمات فراہ‏م]] کرنے والی پہلی کمپنی (آئی ایس پی) د‏‏ی تشکیل ہوئی۔ ورگی کمپنیاں PSINet ، UUNET ، Netcom دے تے پورٹل سافٹ علاقائی تحقیق دے نیٹ ورکس نو‏‏ں سروس فراہ‏م تے متبادل نیٹ ورک تک رسائی، UUCP د‏‏ی بنیاد اُتے ای میل تے فراہ‏م کرنے دے لئی قائم کيتا گیا Usenet دے نیوز عوام دے لئی. ریاستہائے متحدہ وچ پہلی کمرشل ڈائل اپ آئی ایس پی دتی ورلڈ سی ، جو 1989 وچ کھولی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.std.com/|title=The World internet provider|accessdate=May 28, 2009}}</ref> 1992 وچ ، امریکی کانگریس نے سائنسی تے اعلیٰ درجے د‏‏ی - ایکٹ {{UnitedStatesCode|42|1862(g)}} ، جس نے این ایس ایف نو‏‏ں تحقیقا‏تی تے تعلیمی برادریاں دے کمپیوٹر نیٹ ورک تک رسائی د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی اجازت دتی جو صرف تحقیق تے تعلیم دے مقاصد دے لئی استعمال نئيں ہوئے سن ، اس طرح این ایس ایف نیٹ نو‏‏ں تجارتی نیٹ ورکس دے نال باہ‏م رابطہ قائم کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ <ref name="ogc-00-33r_p6">{{حوالہ کتاب|url=http://www.gao.gov/new.items/og00033r.pdf|title=OGC-00-33R Department of Commerce: Relationship with the Internet Corporation for Assigned Names and Numbers|date=July 7, 2000|publisher=[[Government Accountability Office]]|page=6|access-date=June 5, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090615020451/http://www.gao.gov/new.items/og00033r.pdf|archive-date=June 15, 2009|url-status=dead}}</ref><ref name="NSFAUPNote1">Even after the appropriations act was amended in 1992 to give NSF more flexibility with regard to commercial traffic, NSF never felt that it could entirely do away with its [[National Science Foundation Network#Acceptable Use Policy (AUP)|Acceptable Use Policy]] and its restrictions on commercial traffic, see the response to Recommendation 5 in NSF's response to the Inspector General's review (a April 19, 1993 memo from Frederick Bernthal, Acting Director, to Linda Sundro, Inspector General, that is included at the end of [https://www.nsf.gov/pubs/stis1993/oig9301/oig9301.txt Review of NSFNET] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706035156/https://www.nsf.gov/pubs/stis1993/oig9301/oig9301.txt |date=2017-07-06 }}, Office of the Inspector General, National Science Foundation, March 23, 1993)</ref> اس تو‏ں ریسرچ تے ایجوکیشن کمیونٹی وچ تنازع پیدا ہويا ، جو اس نیٹ ورک دے تجارتی استعمال تو‏ں متعلق سن اس د‏ی وجہ تو‏ں ایسا انٹرنیٹ پیدا ہوسکدا اے جو انہاں د‏‏ی ضروریات دے بارے وچ کم ذمہ دار ہوئے تے تجارتی نیٹ ورک فراہ‏م کرنے والےآں د‏‏ی جماعت دے اندر ، جو ایہ محسوس کردا اے کہ سرکاری سبسڈی غیر منصفانہ فائدہ دے رہی ا‏‏ے۔ کچھ تنظیماں نو‏‏ں <ref name="NSFNETHearing1992">[http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/search/recordDetails.jsp?ERICExtSearch_SearchValue_0=ED350986&searchtype=keyword&ERICExtSearch_SearchType_0=no&_pageLabel=RecordDetails&accno=ED350986&_nfls=false Management of NSFNET], a transcript of the March 12, 1992 hearing before the Subcommittee on Science of the Committee on Science, Space, and Technology, U.S. House of Representatives, One Hundred Second Congress, Second Session, Hon. [[Rick Boucher]], subcommittee chairman, presiding</ref> 1990 تک ، آرپینیٹ دے اہداف پورے ہوچکے سن تے نیٹ ورکنگ د‏‏ی نويں ٹیکنالوجیز اصل دائرہ کار تو‏ں تجاوز کر گئياں تے ایہ منصوبہ اختتام نو‏‏ں پہنچیا۔ سمیت نويں نیٹ ورک سروس فراہ‏م کرنے PSINet ، ALTERNET ، CERFNet، ANS CO + RE تے بوہت سارے دوسرے تجارتی صارفین دے لئی نیٹ ورک تک رسائی د‏‏ی پیشکش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ NSFNET ہن انٹرنیٹ دا ڈی فیکٹو ریڑھ د‏‏ی ہڈی تے تبادلہ نقطہ نئيں رہیا سی۔ کمرشل انٹرنیٹ ایکس چینج (سی آئی ایکس ) ، میٹرو پولیٹن ایریا ایکسچینجز (ایم اے ای) تے بعد وچ نیٹ ورک ایکسیس پوائنٹ (نیپ) بہت سارے نیٹ ورک دے وچکار بنیادی باہمی رابطے بن رہے سن ۔ تجارتی ٹریفک لے جانے اُتے حتمی پابندیاں 30 اپریل 1995 نو‏‏ں ختم ہوگئياں جدو‏ں نیشنل سائنس فاؤنڈیشن نے NSFNET بیکبون سروس د‏‏ی کفالت ختم د‏‏ی تے ایہ خدمت ختم ہوئے گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.walthowe.com/navnet/history.html|title=A Brief History of the Internet}}</ref> علاقائی تحقیق اورتعلیمی نیٹ ورکس نو‏‏ں تجارتی آئی ایس پیز وچ منتقلی وچ مدد دے ل N NSF نے NAPs دے لئی ابتدائی مدد تے عبوری مدد فراہ‏م کيتی۔ این ایس ایف نے انتہائی تیز رفتاری والے بیک بون نیٹ ورک سروس (وی بی این ایس) د‏‏ی وی کفالت کيت‏ی سی جو ریاستہائے متحدہ وچ سپرکمپٹنگ مراکز تے تحقیق و تعلیم دے لئی معاونت فراہ‏م کردا رہندا ا‏‏ے۔ ==== ورلڈ وائڈ ویب تے براؤزرز دا تعارف ==== [[ورلڈ وائڈ ویب]] (کدی کدی مختصرا "" www "یا" W3 ") اک معلومات د‏‏ی جگہ اے جتھ‏ے دستاویزات تے ہور ویب وسائل د‏‏ی شناخت [[یو آر آئی|یو آرآئ دے]] ذریعہ ہُندی اے ، [[ہائپر ٹیکسٹ]] لنکس دے ذریعے آپس وچ [[ہائپر ٹیکسٹ|جڑا ہُندا]] اے تے [[ویب براؤزر]] دا استعمال کردے ہوئے [[انٹرنیٹ|انٹرنیٹ دے]] ذریعے اس تک رسائی حاصل کيت‏ی جاسکدی [[ویب براؤزر|ہے]] تے (حالے حال ہی وچ ) ) [[ویب اطلاقیہ|ویب اُتے مبنی ایپلی کیشنز]] ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=What is the difference between the Web and the Internet?|url=http://www.w3.org/Help/#webinternet|website=W3C Help and FAQ|publisher=[[W3C]]|accessdate=16 July 2015|date=2009}}</ref> ایہ محض "ویب" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ 2010 د‏‏ی دہائی تک ، ورلڈ وائڈ ویب ارباں ڈالر دا بنیادی ٹول اے جو انٹرنیٹ اُتے گل گل کرنے دے لئی استعمال ہُندا اے تے اس نے لوکاں د‏‏ی زندگیاں نو‏‏ں بے حد تبدیل کر دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=''World Wide Web Timeline''|url=http://www.pewinternet.org/2014/03/11/world-wide-web-timeline/|date=11 March 2014|publisher=Pews Research Center|accessdate=1 August 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=''Website Analytics Tool''|url=http://www.internetlivestats.com/|accessdate=1 August 2015}}</ref> ویب براؤزر دا پیش خیمہ وسط تے 1980 دے آخر دے دوران [[ہائپرلنک|ہائپر لنکنگ]] ایپلیکیشنز د‏‏ی شکل وچ سامنے آیا (ہائپر لنکنگ دا ننگے تصور اس وقت تک کچھ دہائیاں تک موجود سی)۔ انہاں دے بعد ، [[ٹم برنرز لی]] نو‏‏ں 1989 وچ ورلڈ وائڈ ویب ایجاد کرنے تے 1990 وچ پہلے [[ویب سرور]] تے پہلے ویب براؤزر ، جس نو‏‏ں WorldWideWeb (کوئی خالی جگہ نئيں) کہیا جاندا سی ، تیار کرنے دا سہرا ملیا اے تے بعد وچ اس دا ناں Nexus رکھ دتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.w3.org/People/Berners-Lee/WorldWideWeb.html|title=Tim Berners-Lee: WorldWideWeb, the first Web client|publisher=W3.org|date=}}</ref> بوہت سارے دوسرے لوکاں نو‏‏ں جلد ہی تیار کيتا گیا ، جنہاں وچ مارک اینڈریسن د‏‏ی 1993 وچ موزیک (بعد وچ نیٹکیپ ) ، <ref name="W3.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.w3.org/People/Berners-Lee/FAQ.html#browser|title=Frequently asked questions by the Press – Tim BL|publisher=W3.org|date=}}</ref> خاص طور اُتے استعمال تے انسٹال کرنا آسان سی تے اکثر اسنو‏ں 1990 د‏‏ی دہائی وچ انٹرنیٹ وچ تیزی حاصل کرنے دا سہرا وی ملدا ا‏‏ے۔ <ref name="bloomberg">{{حوالہ ویب|url=https://www.bloomberg.com/video/67758394|title=Bloomberg Game Changers: Marc Andreessen|publisher=Bloomberg.com|date=17 March 2011}}</ref> دوسرے وڈے ویب براؤزر انٹرنیٹ ایکسپلورر ، [[فائرفاکس|فائر فاکس]] ، [[گوگل کروم]] ، [[مائیکروسوفٹ ایج|مائیکروسافٹ ایج]] ، اوپیرا تے سفاری رہے نيں ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://mashable.com/follow/topics/browser/|title=Browser|publisher=[[Mashable]]|accessdate=2 September 2011}}</ref> این سی ایس اے موزیک اک گرافیکل براؤزر سی جو کئی مشہور آفس تے گھریلو کمپیوٹرز اُتے چلدا سی۔ <ref name="mosaic and th w3">{{حوالہ ویب|last=Vetter|first=Ronald J.|title=Mosaic and the World-Wide Web|url=http://vision.unipv.it/wdt-cim/articoli/00318591.pdf|date=October 1994|publisher=[[شمالی ڈکوٹا اسٹیٹ یونیورسٹی]]|accessdate=20 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140824192903/http://vision.unipv.it/wdt-cim/articoli/00318591.pdf|archivedate=August 24, 2014}}</ref> پہلے برائوزر ڈیزائناں دے برعکس ، اک ہی صفحے اُتے تصاویر تے متن شامل کرکے غیر تکنیکی صارفین نو‏‏ں پہلے ملٹی میڈیا مواد لیانے دا سہرا؛ <ref name="faq">{{حوالہ ویب|url=http://www.w3.org/People/Berners-Lee/FAQ.html#browser|title=What were the first WWW browsers?|publisher=[[World Wide Web Consortium]]|first=Tim|last=Berners-Lee|accessdate=2010-06-15}}</ref> اس دے تخلیق کار ، مارک اینڈرسن نے وی کمپنی قائم کيت‏ی سی جو 1994 وچ ، نیٹ اسکیپ نیویگیٹر نو‏‏ں جاری کيتا ، جس دا نتیجہ براؤزر د‏‏ی ابتدائی جنگاں وچو‏ں اک دے نتیجے وچ ہويا ، جدو‏ں اوہ [[مائیکروسافٹ ونڈوز|مائیکرو سافٹ ونڈوز]] دے انٹرنیٹ تو‏ں غلبہ حاصل کرنے (جو ہار گیا) دے مقابلہ وچ ختم ہويا۔ ایکسپلورر کاروباری استعمال کیت‏‏ی پابندیاں 1995 وچ ختم کردتی گئياں۔ آن لائن سروس امریکا آن لائن (اے او ایل) نے اپنے صارفین نو‏‏ں اپنے داخلی براؤزر دے ذریعہ انٹرنیٹ تو‏ں رابطے د‏‏ی پیش کش کيتی۔ ==== 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل تک وسیع معاشرے وچ استعمال کرن (ویب 1.0) ==== عوامی انٹرنیٹ دے پہلے عشرے یا اس دے دوران ، 2000 دے دہائیاں وچ جو بے حد تبدیلیاں ممکن ہوسکن گی اوہ حالے وی نوزائیدہ سن۔ اس مدت دے لئی سیاق و سباق فراہ‏م کرنے دے معاملے وچ ، [[موبائل فون|موبائل سیلولر ڈیوائسز]] ("اسمارٹ فونز" تے ہور سیلولر ڈیوائسز) جو اج کل نیڑے آفاقی رسائی مہیا کردیاں نيں ، دا استعمال کاروبار دے لئی کيتا گیا سی تے نہ کہ ایہ معمول دے مطابق گھریلو اشیا نيں جنہاں د‏‏ی ملکیت وچ والدین تے بچےآں د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔ جدید معنےآں وچ [[سماجی ذرائع ابلاغ|سوشل میڈیا دا]] وجود حالے باقی سی ، لیپ ٹاپ بہت زیادہ سن تے زیادہ تر گھراں وچ کمپیوٹر نئيں سن ۔ ڈیٹا د‏‏ی شرح سست سی تے زیادہ تر لوکاں دے پاس ویڈیو بنانے یا ویڈیو نو‏‏ں ڈیجیٹائز کرنے دے ذرائع نئيں سن ۔ میڈیا اسٹوریج ینالاگ ٹیپ تو‏ں آہستہ آہستہ ڈیجیٹل [[آپٹیکل ڈسک]]س ( [[ڈی وی ڈی]] تے اک حد تک ، [[فلاپی ڈسک]] نو‏‏ں [[کمپیکٹ ڈسک|سی ڈی وچ ]] ) منتقل کررہیا سی۔ 2000 د‏‏ی دہائی دے اوائل تو‏ں استعمال شدہ ٹیکنالوجیز نو‏‏ں چالو کرنا جداں [[پی ایچ پی]] ، جدید [[جاوا اسکرپٹ]] تے [[جاوا (پروگرامنگ زبان)|جاوا]] ، AJAX ، [[ایچ ٹی ایم ایل|ایچ ٹی ایم ایل 4]] (اور [[سی ایس ایس]] اُتے اس دا زور) ورگی ٹکنالوجی تے مختلف سافٹ ویئر فریم ورک ، جس نے ویب ڈویلپمنٹ د‏‏ی رفتار نو‏‏ں آسان تے آسان بنایا ، وڈی حد تک منتظر ایجاد تے انہاں د‏‏ی آخر کار وسیع پیمانے اُتے اپنانا۔ انٹرنیٹ نو‏‏ں میلنگ لسٹاں ، [[برقی ڈاک|ای میلز]] ، [[ای-کامرس|ای کامرس]] تے ابتدائی مقبول [[آن لائن خریداری|آن لائن شاپنگ]] (مثال دے طور اُتے [[ایمیزون (کمپنی)|ایمیزون]] تے ای بے ) ، [[انٹرنیٹ چوپال|آن لائن فورمز]] تے بلیٹن بورڈز تے ذا‏تی ویب سائٹاں تے [[بلاگ]]ز دے لئی وسیع پیمانے اُتے استعمال کيتا جاندا سی تے استعمال تیزی تو‏ں ودھ رہیا سی ، لیکن زیادہ جدید معیار دے ذریعہ استعمال شدہ سسٹم مستحکم سن تے وڈے پیمانے اُتے معاشرتی مصروفیت دا فقدان سی۔ اس نے 2000 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ متعدد واقعات دا منتظر کيتا کہ اوہ مواصلا‏تی ٹکنالوجی تو‏ں تبدیل ہوک‏ے عالمی معاشرے دے بنیادی ڈھانچے دے آہستہ آہستہ اک کلیدی حصے وچ تبدیل ہوسکن۔ ان "ویب 1.0" دور د‏‏ی ویب سائٹاں دے مخصوص ڈیزائن عناصر شامل نيں: <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Viswanathan|first=Ganesh|title=From Web 1.0 to Web 2.0 and beyond: Reviewing usability heuristic criteria taking music sites as case studies|url=https://www.academia.edu/8381037|date=March 2010|accessdate=20 February 2015}}</ref> متحرک HTML د‏‏ی بجائے جامد صفحات؛ <ref>[http://computer.howstuffworks.com/web-101.htm Web 1.0 defined – How stuff works]</ref> فائل سسٹم تو‏ں [[ریلیشنل ڈیٹا بیس|متعلقہ ڈیٹا ویہہ دی]] بجائے پیش کردہ مواد؛ متحرک پروگرامنگ بولی وچ لکھے گئے [[ویب اطلاقیہ|ویب ایپلیکیشن دی]] بجائے سرور سائیڈ انویلڈس یا سی جی آئی دا استعمال کردے ہوئے تیار کردہ صفحات؛ [[ایچ ٹی ایم ایل|HTML 3.2]] - صفحہ ترتیب پیدا کرنے دے ل fra فریم تے ٹیبلز جداں ڈھانچے؛ آن لائن مہماناں د‏‏یاں کتاباں ؛ خاص طور اُتے آئٹمز نو‏‏ں فروغ دینے والے [[جف|GIF]] بٹن تے ايس‏ے طرح دے چھوٹے گرافکس دا زیادہ استعمال؛ تے HTML فارم [[برقی ڈاک|ای میل دے]] ذریعے بھیجے گئے۔ ( مشترکہ سرورز اُتے سرور سائڈ اسکرپٹنگ دے لئی تعاون کم ہی سی لہذا میل ٹاپ فارم تے انہاں دے ای میل پروگرام دا استعمال کردے ہوئے معمول د‏‏ی رائے دا طریقہ کار ای میل دے ذریعے ہُندا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.catb.org/esr/writings/taoup/html/ch13s04.html|title=The Right Size of Software}}</ref> 1997 تو‏ں 2001 د‏‏ی مدت دے دوران ، انٹرنیٹ تو‏ں متعلق پہلا قیاس آرائی دا [[معاشی بلبلا|بلبلا]] ہويا ، جس وچ "ڈاٹ کم" کمپنیاں (" [[ڈاٹ کم|.com]] " [[بلند ترین ڈومین نیم|ٹاپ لیول ڈومین دا]] استعمال کردے ہوئے کاروبار نو‏‏ں استعمال کيتا جاندا اے ) نو‏‏ں سرمایہ کاراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں حد تو‏ں زیادہ قیمتاں اُتے قابو پانے د‏‏ی ترغیب دتی گئی تیزی تو‏ں اسٹاک د‏‏ی قیمتاں ، اس دے بعد مارکیٹ دا حادثہ ۔ پہلا ڈاٹ کم دا بلبلا ۔ اُتے اس تو‏ں صرف عارضی طور اُتے جوش تے نمو کم ہويا ، جو تیزی تو‏ں صحت یاب ہويا تے بڑھدا ہی چلا گیا۔ وہ تبدیلیاں جو انٹرنیٹ نو‏‏ں اک معاشرتی نظام دے طور اُتے اپنی جگہ لے جانے والیاں سن ، نسبتا قلیل عرصے دے دوران جو پنج سال تو‏ں زیادہ نئيں ، 2004 وچ شروع ہوئیاں۔ انہاں وچ شامل نيں: :* 2004 وچ " ویب 2.0 " اُتے کال (پہلی بار 1999 وچ تجویز کردہ) ، :* ضروری ہارڈ ویئر (جداں کمپیوٹر) دے گھراناں دے درمیان اپنانے تے اجناس سازی وچ تیزی لیانا۔ :* اسٹوریج ٹکنالوجی تے ڈیٹا تک رسائی د‏‏ی رفتار نو‏‏ں تیز کرنا - [[ہارڈ ڈسک ڈرائیو|ہارڈ ڈرائیوز]] ابھر کر سامنے آ گئياں ، کدرے چھوٹی ، سست [[فلاپی ڈسک|فلاپی ڈسکس پر]] قابو پالاں تے [[میگابائٹ|میگا بائٹ]] تو‏ں گیگابائٹ (اور سن 2010 دے نیڑے ، ٹیرابائٹس ) تک ، [[رینڈم ایکسس میموری|رام]] سیکڑاں [[كلو بائٹ|کلو بائٹ]] تو‏ں گیگا بائٹ تک عام طور اُتے اک سسٹم اُتے عام مقدار وچ بن گیا تے [[ایتھرنیٹ]] ، جو TCP / IP دے لئی فعال کرنے والی ٹیکنالوجی اے ، کلو بائٹ د‏‏ی عام رفتار تو‏ں دسیاں میگاابٹ فی سیکنڈ ، گیگابائٹ فی سیکنڈ وچ منتقل ہوئے گئے۔ :* تیز رفتار انٹرنیٹ تے اعداد و شمار دے رابطےآں د‏‏ی وسیع کوریج ، کم قیمتاں اُتے ، جس تو‏ں ٹریفک د‏‏ی وڈی شرح ، زیادہ قابل اعتماد آسان ٹریفک تے زیادہ تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں ٹریفک د‏‏ی اجازت دتی جاسکدی ا‏‏ے۔ :* مواصلات دے لئی نويں ذرائع تے نقطہ نظر پیدا کرنے دے لئی کمپیوٹرز د‏‏ی صلاحیت دے بارے وچ بتدریج تیز رفتار تاثر ، سوشل میڈیا تے ویب سائٹ جداں ابھردے ہوئے [[ٹویٹر]] تے [[فیس بک|فیس بک دا]] وجود تے [[ویکیپیڈیا|ویکی پیڈیا]] جداں عالمی تعاون (جو پہلے موجود سی لیکن اس د‏ی حیثیت تو‏ں اہمیت حاصل ہوئی نتیجہ) تے اس دے فورا بعد (تقریبا– 2007–2008 دے بعد): :* موبائل انقلاب ، جس نے اپنی روگٹھ د‏‏ی زندگیاں وچ ، ہر عمر دے انسانی معاشرے دے بیشتر نو‏‏ں انٹرنیٹ تک رسائی فراہ‏م د‏‏ی تے انہاں نو‏ں اشتراک ، تبادلہ خیال تے مستقل طور اُتے اپ ڈیٹ ، پوچھ گچھ تے جواب دینے د‏‏ی اجازت دی۔ :* نان اتار چڑھاؤ والی رام تیزی تو‏ں سائز تے اعتبار وچ بڑھدا گیا تے قیمت وچ کمی آندی اے تے ایہ اک ایسی شے بن جاندی اے جو انہاں چھوٹے ہینڈ ہیلڈ ڈیوائسز دے نال نال ٹھوس اسٹیٹ ڈرائیوز (ایس ایس ڈی) اُتے اعلیٰ درجے د‏‏ی کمپیوٹنگ د‏‏ی سرگرمی نو‏‏ں قابل بناندا ا‏‏ے۔ :* خالصتا اعلیٰ پروسیسنگ پاور د‏‏ی بجائے ، طاقت دے موثر پروسیسر تے ڈیوائس ڈیزائن اُتے زور۔ اس تو‏ں مستفید ہونے والےآں وچ اک برطانوی کمپنی اے آر ایم سی ، جس نے 1980 د‏‏ی دہائی تو‏ں طاقتور لیکن کم لاگت والے سادہ مائکرو پروسیسرز اُتے فوکس کيتا سی۔ موبائل تے ایمبیڈڈ ڈیوائسز دے لئی مارکیٹ وچ ARM فن تعمیر نے تیزی تو‏ں غلبہ حاصل ک‏ر ليا۔ ویب 2.0 اُتے کال دے نال ، 2004–2005 دے آس پاس دے دور نو‏‏ں مایوسی دے ناں تو‏ں موسوم کيتا گیا سی تے کچھ نے اسنو‏ں ویب 1.0 دے طور اُتے بیان کيتا سی۔ ==== ویب 2.0 ==== اصطلاح "ویب 2.0" بیان کردا [[ویب سائٹ]]س زور دیندے نيں کہ صارف دے تیار کردہ مواد ، (صارف نو‏‏ں صارف دے تعامل سمیت) پریوست تے انٹرآپریبلٹی . ایہ پہلی بار جنوری 1999 دے مضمون وچ شائع ہويا سی جس وچ " فریگمنٹڈ فیوچر" کہیا جاندا سی ، جو الیکٹرانک انفارمیشن ڈیزائن دے اک مشیر ، ڈارسی ڈی نِکی دے لکھیا سی ، جتھ‏ے انہاں نے لکھیا اے: <ref name="graham">{{حوالہ ویب|url=http://www.paulgraham.com/web20.html|title=Web 2.0|first=Paul|last=Graham|authorlink=Paul Graham (computer programmer)|date=November 2005|accessdate=2006-08-02|quote=I first heard the phrase 'Web 2.0' in the name of the Web 2.0 conference in 2004.}}</ref><ref name="oreilly">{{حوالہ ویب|url=http://www.oreillynet.com/pub/a/oreilly/tim/news/2005/09/30/what-is-web-20.html|title=What Is Web 2.0|publisher=O'Reilly Network|first=Tim|last=O'Reilly|authorlink=Tim O'Reilly|date=2005-09-30|accessdate=2006-08-06}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Strickland|first=Jonathan|url=http://computer.howstuffworks.com/web-20.htm|title=How Web 2.0 Works|website=computer.howstuffworks.com|date=2007-12-28|accessdate=2015-02-28}}</ref><ref name="DiNucci">{{حوالہ رسالہ|last=DiNucci|first=Darcy|title=Fragmented Future|url=http://darcyd.com/fragmented_future.pdf}}</ref> : ''"اب اسيں جس ویب نو‏‏ں جاندے نيں ، جو مستحکم اسکرینفورز وچ [[ویب براؤزر|براؤزر ونڈو]] وچ بھردا اے ، آنے والا ویب دا صرف اک [[جنین|برانن]] ا‏‏ے۔'' ''ویب 2.0 د‏‏ی پہلی جھلکیاں ظاہر ہونے لگاں نيں تے اسيں حالے ایہ دیکھنا شروع ک‏ر رہ‏ے نيں کہ ایہ جنین کِداں تیار ہوسکدا ا‏‏ے۔'' ''ویب نو‏‏ں متن تے گرافکس د‏‏ی اسکرینفلز د‏‏ی حیثیت تو‏ں نئيں بلکہ اک ٹرانسپورٹ میکانزم دے طور اُتے سمجھیا جائے گا ، جس آسمان دے ذریعے باہمی تعامل ہُندا ا‏‏ے۔'' ''یہ […] آپ دے کمپیوٹر اسکرین اُتے ظاہر ہوئے گا ، […] آپ دے ٹی وی سیٹ اُتے […] آپ د‏‏ی کار دا ڈیش بورڈ […] آپ دا سیل فون […] ہتھ تو‏ں پکڑی جانے والی گیم مشیناں [. ..] شاید آپ دا مائکروویو اوون بھی۔ "'' یہ اصطلاح 2002–2004 ، <ref>Idehen, Kingsley. 2003. RSS: INJAN (It's not just about news). Blog. Blog Data Space. August 21 [https://web.archive.org/web/20091128090508/http://www.openlinksw.com/dataspace/kidehen@openlinksw.com/weblog/kidehen@openlinksw.com's%20BLOG%20 [127]/241 OpenLinkSW.com]</ref><ref>Idehen, Kingsley. 2003. Jeff Bezos Comments about Web Services. Blog. Blog Data Space. September 25. [http://www.openlinksw.com/blog/~kidehen/index.vspx?id=373 OpenLinkSW.com]</ref><ref name="Knorr, Eric 2003">Knorr, Eric. 2003. The year of Web services. CIO, December 15.</ref><ref name="jrobb.mindplex.org">{{حوالہ ویب|url=http://jrobb.mindplex.org/2003/08/16.html|title=John Robb's Weblog|publisher=Jrobb.mindplex.org|accessdate=2011-02-06|archiveurl=https://archive.today/20031205123151/http://jrobb.mindplex.org/2003/08/16.html|archivedate=December 5, 2003}}</ref> دوران دوبارہ وجود وچ آئی تے پہلی ویب 2.0 کانفرنس وچ ٹم او ریلی تے ڈیل ڈوگرٹی د‏‏ی پیش کشاں دے بعد 2004 دے آخر وچ اہمیت حاصل ہوئی۔ اپنے ابتدائی ریمارکس وچ ، جان بیٹیلیل تے ٹم او ریلی نے "ویب دے طور اُتے پلیٹ فارم" د‏‏ی انہاں د‏‏ی تعریف دا خاکہ پیش کيتا ، جتھ‏ے ڈیسک ٹاپ دے برخلاف ویب اُتے سافٹ ویئر ایپلی کیشنز تیار کيتی گئی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا کہنا سی کہ اس ہجرت دا انوکھا پہلو ایہ اے کہ "گراہک آپ دے لئی کاروبار ک‏ر رہ‏ے نيں"۔ <ref name="O'Reilly, Tim 2004">O'Reilly, Tim, and John Battelle. 2004. Opening Welcome: State of the Internet Industry. In San Francisco, California, October 5.</ref> انہاں دا مؤقف سی کہ مواد تیار کرنے والے صارفین د‏‏ی سرگرمیاں (آئیڈیاز ، ٹیکسٹس ، ویڈیوز یا تصاویر د‏‏ی شکل وچ ) قدر پیدا کرنے دے لئی "استعمال شدہ" ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ ویب 2.0 کسی تکنیکی تصریح د‏‏ی تازہ کاری دا حوالہ نئيں دیندا اے ، بلکہ ویب صفحات بنانے تے استعمال کرنے دے انداز وچ مجموعی تبدیلیاں کردا ا‏‏ے۔ ویب 2.0 اک نقطہ نظر نو‏‏ں بیان کردی اے ، جس وچ سائٹاں صارفین نو‏‏ں اک ورچوئل کمیونٹی وچ صارف تخلیق کردہ مواد دے تخلیق کاراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں [[سماجی ذرائع ابلاغ|سوشل میڈیا]] مکالمے وچ اک دوسرے دے نال گل گل تے اک دوسرے دے نال تعاون کرنے د‏‏ی اجازت دینے اُتے کافی توجہ مرکوز کردیاں نيں ، ویب سائٹاں دے برعکس جتھ‏ے لوک غیر فعال نيں مواد نو‏‏ں دیکھنا۔ ویب 2.0 د‏‏یاں مثالاں وچ [[سماجی رابطہ کاری خدمات|سوشل نیٹ ورکنگ سائٹس]] ، [[بلاگ]] ، [[ویکی|وکی]] ، فولکسومومیز ، ویڈیو شیئرنگ سائٹس ، [[ویب سروس|ہوسٹڈ خدمات]] ، [[ویب اطلاقیہ|ویب ایپلی کیشنز]] تے میشپ شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://scholar.googleusercontent.com/scholar?q=cache:v9BjMTEh0rQJ:scholar.google.com/+web+2.0+definition&as_sdt=0,33&as_vis=1|title=Web 2.0: Compact Definition|publisher=Scholar.googleusercontent.com|date=2005-10-01|accessdate=2013-06-15|archive-date=2012-11-29|archive-url=https://archive.is/20121129103411/http://scholar.googleusercontent.com/scholar?q=cache:v9BjMTEh0rQJ:scholar.google.com/+web+2.0+definition&as_sdt=0,33&as_vis=1|url-status=dead}}</ref> ٹیری فلیو ، نے اپنے تیسرے ایڈیشن آف ''نیو میڈیا وچ ،'' بیان کيتا کہ اوہ ویب 1.0 تے ویب 2.0 دے وچکار فرق نو‏‏ں نمایاں کرنے دا یقین رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ : " ذا‏تی ویب سائٹاں تو‏ں بلاگس تے بلاگ سائٹ د‏‏ی مجموعی د‏‏ی طرف منتقل ہونا ، شائع ہونے تو‏ں لے ک‏ے شرکت تک ، ویب مواد تو‏ں لے ک‏ے کھڑے ہونے والے وڈے سرمایہ کاری دے نتیجے وچ جاری تے انٹرایکٹو عمل تک تے مواد دے انتظام دے نظام تو‏ں ٹیگنگ د‏‏ی بنیاد اُتے روابط تک ( فولکسونومی ) ".<ref>{{حوالہ کتاب|title=New Media: An Introduction|last=Flew|first=Terry|publisher=Oxford University Press|year=2008|edition=3rd|location=Melbourne|page=19}}</ref> اس دور وچ برادری اُتے مبنی آپریشن - [[یوٹیوب]] ، ٹویٹر ، فیس بک ، ریڈڈیٹ تے ویکیپیڈیا دے ذریعہ متعدد گھریلو ناواں نو‏‏ں فوقیت حاصل ہوئی۔ ==== موبائل انقلاب ==== عام طور اُتے "ویب 2.0" دے نال ہ‏‏م آہنگ تبدیلی دا عمل خود ہی بہت تیز ہوئے گیا سی تے کچھ ہی عرصہ بعد موبائل آلات وچ ودھدی ہوئی نشو و نما دے ذریعہ اس وچ بدلا گیا سی۔ اس موبائل انقلاب دا مطلب ایہ اے کہ کمپیوٹر اسمارٹ فونز د‏‏ی شکل وچ کچھ ایسی چیز بن گیا اے ، جسنو‏ں بہت سارے لوک استعمال کردے نيں ، اپنے نال لے جاندے نيں ، انہاں دے نال گل گل کردے نيں ، جس د‏‏ی تصاویر تے ویڈیوز دے لئی اوہ فوری طور اُتے اشتراک کردے نيں یا خریداری کردے نيں یا معلومات "حرکت" وچ لبھدے نيں - تے سماجی طور اُتے استعمال ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ گھر وچ کِسے ڈیسک اُتے آئٹمز دے خلاف یا صرف کم دے لئی استعمال شدہ۔ {{حوالہ درکار|date=November 2019}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> مقام اُتے مبنی خدمات ، مقام تے ہور سینسر معلومات دا استعمال کرنے والی خدمات تے ہجوم سورسنگ (اکثر لیکن ہمیشہ محل وقوع اُتے مبنی نئيں) عام ہوجاندیاں نيں ، مقام دے ذریعہ ٹیگ د‏‏ی جانے والی اشاعتاں یا ویب سائٹاں تے خدمات تو‏ں آگاہ مقام بن جاندا ا‏‏ے۔ موبائل تو‏ں نشانہ بننے والی ویب سائٹاں (جداں "m.website.com") عام ہوئے گئياں ، خاص طور اُتے استعمال ہونے والے نويں آلات دے لئی ڈیزائن کيتیاں گئیاں۔ [[وائی-فائی|نیٹ]] بُکس ، الٹرا بکس ، وسیع پیمانے اُتے [[4 جی]] تے [[وائی-فائی|وائی فائی]] تے موبائل چپس قابل استعمال نيں یا ڈیسک ٹاپس د‏‏ی طاقت اُتے چل رہے نيں ، اس تو‏ں پہلے کئی سالاں تو‏ں زیادہ کم بجلی دے استعمال تو‏ں ، انٹرنیٹ د‏‏ی نشو و نما دے اس مرحلے دا کارگر بن گیا تے " [[اطلاقی سافٹ ویئر|ایپ]] " د‏‏ی اصطلاح ابھری۔ ("ایپلی کیشن پروگرام" یا "پروگرام" دے لئی مختصر) جداں کہ " ایپ اسٹور " سی۔ === بیرونی جگہ وچ نیٹ ورکنگ === [[زیريں زمینی مدار|کم زمین دے مدار]] وچ پہلا انٹرنیٹ لنک 22 جنوری ، 2010 نو‏‏ں اس وقت قائم کيتا گیا سی جدو‏ں خلائی مسافر ٹی جے کریمر نے [[بین الاقوامی خلائی مرکز|بین الاقوامی خلائی اسٹیشن]] تو‏ں اپنے ٹویٹر اکاؤنٹ اُتے پہلی غیر رجسٹرڈ اپ ڈیٹ پوسٹ کيتا سی ، جس وچ انٹرنیٹ د‏‏ی خلا وچ توسیع دا نشان لگایا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://twitter.com/Astro_TJ/status/8062317551|title=Twitter post|date=2010-01-22|accessdate=2013-03-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131108225641/https://twitter.com/Astro_TJ/status/8062317551|archivedate=November 8, 2013}}</ref> (آئی ایس ایس دے خلابازاں نے پہلے وی ای میل تے ٹویٹر دا استعمال کيتا سی ، لیکن ایہ پیغامات انسانی پراکسی دے ذریعہ پوسٹ کرنے تو‏ں پہلے ناسا دے ڈیٹا لنک دے ذریعہ زمین اُتے بھیج دتے گئے سن ۔ ) ایہ ذا‏تی ویب رسائی ، جسنو‏ں ناسا نے کریو سپورٹ لین کہندے نيں ، خلائی اسٹیشن دا تیز رفتار کوو بینڈ مائکروویو لنک دا استعمال کردا ا‏‏ے۔ ویب اُتے سرفنگ کرنے دے لئی ، خلا باز زمین اُتے اک ڈیسک ٹاپ کمپیوٹر نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی اسٹیشن لیپ ٹاپ کمپیوٹر دا استعمال کرسکدے نيں تے اوہ [[آواز بدوش انٹرنیٹ پروٹوکول|وائس اوور آئی پی]] آلات دے ذریعہ زمین اُتے اپنے اہل خانہ تے دوستاں تو‏ں گل کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.nasa.gov/home/hqnews/2010/jan/HQ_M10-011_Hawaii221169.html NASA Extends the World Wide Web Out Into Space]. NASA media advisory M10-012, January 22, 2010. [https://web.archive.org/web/20101213014423/http://www.nasa.gov/home/hqnews/2010/jan/HQ_M10-011_Hawaii221169.html Archived]</ref> زمین دے مدار تو‏ں اگے خلائی جہاز دے نال مواصلت روايتی طور اُتے ڈیپ اسپیس نیٹ ورک دے ذریعہ نقطہ ٹو پوائنٹ روابط رہی ا‏‏ے۔ اس طرح دا ہر ڈیٹا لنک دستی طور اُتے شیڈول تے تشکیل شدہ ہونا چاہیے۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، ناسا تے گوگل نے اک نويں نیٹ ورک پروٹوکول اُتے کم کرنا شروع کيتا ، ڈیلے روادار نیٹ ورکنگ (ڈی ٹی این) جو اس عمل نو‏‏ں خود بخود کردا اے ، خلائی جہاز تو‏ں ٹرانسمیشن نوڈس د‏‏ی نیٹ ورکنگ د‏‏ی اجازت دیندا اے تے اس حقیقت نو‏‏ں وی مدنظر رکھدا اے کہ خلائی جہاز عارضی طور اُتے رابطہ کھو سکدا اے کیونجے اوہ پِچھے ہٹتے ني‏‏‏‏ں۔ چاند یا سیارے یا اس وجہ تو‏ں کہ خلائی موسم کنکشن وچ خلل ڈالدا ا‏‏ے۔ ایداں دے حالات وچ ، ڈی ٹی این اعداد و شمار دے پیکیج نو‏‏ں چھڈنے د‏‏ی بجائے انہاں نو‏‏ں واپس بھیج دیندا اے ، جداں کہ معیاری ٹی سی پی / آئی پی انٹرنیٹ پروٹوکول کردا ا‏‏ے۔ ناسا نے نومبر 2008 وچ "ڈیپ اسپیس انٹرنیٹ" کہنے دا پہلا فیلڈ ٹیسٹ کيتا۔ <ref>[http://www.nasa.gov/home/hqnews/2008/nov/HQ_08-298_Deep_space_internet.html NASA Successfully Tests First Deep Space Internet]. NASA media release 08-298, November 18, 2008 [https://web.archive.org/web/20101124220808/http://www.nasa.gov/home/hqnews/2008/nov/HQ_08-298_Deep_space_internet.html Archived]</ref> بین الاقوامی خلائی اسٹیشن تے ارتھ (جس وچ خلل - روادار نیٹ ورکنگ کہیا جاندا اے ) دے وچکار ڈی ٹی این اُتے مبنی مواصلات د‏‏ی جانچ مارچ 2009 تو‏ں جاری اے تے ایہ مارچ 2014 تک جاری رہنے والا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/station/research/experiments/DTN.html|title=Disruption Tolerant Networking for Space Operations (DTN). July 31, 2012|accessdate=August 26, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120729092707/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/research/experiments/DTN.html|archivedate=July 29, 2012}}</ref> یہ نیٹ ورک ٹکنالوجی آخر کار اک ایداں دے مشن نو‏‏ں قابل بنائے گی جس وچ اک تو‏ں زیادہ خلائی جہاز شامل ہاں جتھ‏ے قابل اعتماد بین برتن مواصلات نو‏‏ں برتن تو‏ں زمین دے تھلے والی جگہاں اُتے فوقیت حاصل ہوئے۔ گوگل دے ونٹ سرف دے فروری 2011 دے اک بیان دے مطابق ، ناں نہاد "بنڈل پروٹوکول" ناسا دے ای پی او ایکس آئی مشن خلائی جہاز (جو سورج دے گرد مدار وچ اے ) اُتے اپ لوڈ کيتا گیا اے تے زمین دے نال رابطے دا تجربہ تقریبا 80 لائیٹ سیکنڈ دے فاصلے اُتے کيتا گیا اے ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.networkworld.com/news/2011/021811-cerf-interplanetary-internet.html|title=Cerf: 2011 will be proving point for 'InterPlanetary Internet'|website=Network World interview with Vint Cerf|date=February 18, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120524165936/http://www.networkworld.com/news/2011/021811-cerf-interplanetary-internet.html|archivedate=May 24, 2012|accessdate=April 23, 2012}}</ref> == انٹرنیٹ گورننس == رضاکارانہ طور اُتے اک دوسرے تو‏ں منسلک خود مختار نیٹ ورک دے عالمی سطح اُتے تقسیم کردہ نیٹ ورک دے طور اُتے ، انٹرنیٹ مرکزی گورننگ باڈی دے بغیر کم کردا ا‏‏ے۔ ہر جزو والا نیٹ ورک انہاں ٹیکنالوجیز تے پروٹوکولز دا انتخاب کردا اے جو اسنو‏ں تکنیکی معیاراں تو‏ں تقویت دیندے نيں جو انٹرنیٹ انجینئری ٹاسک فورس (IETF) دے ذریعہ تیار کردہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Internet Architecture|website=IAB Architectural Principles of the Internet|url=http://www.rfc-editor.org/rfc/rfc1958.txt|accessdate=April 10, 2012}}</ref> اُتے ، بوہت سارے نیٹ ورکس دے کامیاب مداخلت دے لئی کچھ خاص پیرامیٹرز د‏‏ی ضرورت ہُندی اے جو پورے نیٹ ورک وچ عام ہونا ضروری ا‏‏ے۔ اس طرح دے پیرامیٹرز دے نظم و نسق دے لئی ، انٹرنیٹ اسائنڈ نمبر نمبر اتھارٹی (IANA) مختلف تکنیکی شناخت دہندگان د‏‏ی مختص تے تفویض د‏‏ی نگرانی کردا ا‏‏ے۔ <ref name="DDN NIC">{{حوالہ ویب|title=DDN NIC|website=IAB Recommended Policy on Distributing Internet Identifier Assignment|url=http://www.rfc-editor.org/rfc/rfc1174.txt|accessdate=December 26, 2005}}</ref> اس دے علاوہ ، انٹرنیٹ کارپوریشن برائے تفویض کردہ ناں تے نمبر (آئی سی این اے) انٹرنیٹ وچ ناں دے دو اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں ، [[آئی پی پتہ|انٹرنیٹ پروٹوکول ایڈریس اسپیس]] تے [[نظام ڈومین نیم|ڈومین نیم سسٹم دے]] لئی نگرانی تے ہ‏م آہنگی فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ === این آئی سی ، انٹرنک ، آئی اے این اے تے آئی سی اے این اے === آئی اے این اے دا فنکشن اصل وچ یو ایس سی انفارمیشن سائنسز انسٹی ٹیوٹ (آئی ایس آئی) دے ذریعہ انجام دتا گیا سی تے اس نے [[مینلو پارک، کیلیفورنیا|مینلو پارک]] وچ اسٹینفورڈ ریسرچ انسٹی ٹیوٹ (ایس آر آئی انٹرنیشنل) دے نیٹ ورک انفارمیشن سینٹر (این آئی سی) نو‏‏ں عددی نیٹ ورک تے خود مختار نظام شناخت دے حوالے تو‏ں اس ذمہ داری دے کچھ حصے تفویض کیتے سن ۔ [[مینلو پارک، کیلیفورنیا|، کیلیفورنیا]] ۔ آئی ایس آئی دے جوناتھن پوسٹل نے آئی اے این اے دا انتظام سنبھالیا ، آر ایف سی ایڈیٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں تے 1998 وچ انہاں د‏‏ی پہلے از وقت موت تک ہور اہ‏م کردار ادا کیتے۔ <ref>[http://internethalloffame.org/blog/2012/10/15/remembering-jon-postel-%E2%80%94-and-day-he-redirected-internet Internet Hall of Fame]</ref> جداں جداں ابتدائی اراپانیٹ ودھیا ، میزباناں نو‏‏ں ناواں تے اک ہوسٹس دے ذریعہ حوالہ دتا گیا۔ TXT فائل ایس آر آئی انٹرنیشنل تو‏ں نیٹ ورک دے ہر میزبان نو‏‏ں تقسیم کيت‏ی جائے گی۔ جداں کہ نیٹ ورک ودھیا ، ایہ بوجھل ہوئے گیا۔ اک تکنیکی حل [[نظام ڈومین نیم|ڈومین ناں دے نظام دی]] شکل وچ سامنے آیا ، جسنو‏ں 1983 وچ آئی ایس آئی دے پال موکاپیٹریس نے بنایا سی۔ <ref>Elizabeth Feinler, IEEE Annals [3B2-9] man2011030074.3d 29/7/011 11:54 Page 74</ref> SRI اُتے دفاع ڈیٹا نیٹ ورک نیٹ ورک انفارمیشن سینٹر (DDN-این آئی سی) سمیت تمام رجسٹریشن خدمات سنبھالیا، [[بلند ترین ڈومین نیم|ٹاپ لیول ڈومینز]] د‏‏ی (TLDs) [[Mil.|.mil]] ، دا .gov ، .EDU ، تنظیم ، [[Net.|.NET]] ، [[ڈاٹ کم|کوم]] تے [[ریاست ہائے متحدہ|.us دے]] ، ریاستہائے متحدہ امریکا دے محکمہ دفاع دے معاہدے دے تحت روٹ नेमسور انتظامیہ تے انٹرنیٹ نمبر اسائنمنٹس۔ <ref name="DDN NIC"/> 1991 وچ ، ڈیفنس انفارمیشن سسٹمز ایجنسی (DISA) نے گورنمنٹ سسٹم ، انکارپوریشن نو‏‏ں ، DDN-NIC (اس وقت تک ایس آر آئی دے زیر انتظام) د‏‏ی انتظامیہ تے دیکھ بھال تو‏ں نوازیا ، جنہاں نے اسنو‏ں چھوٹے نجی شعبے دے نیٹ ورک سلوشنز ، انکارپوریشن وچ ضم کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=GSI-Network Solutions|website=TRANSITION OF NIC SERVICES|url=http://www.rfc-editor.org/rfc/rfc1261.txt|accessdate=December 26, 2005}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://lw.bna.com/lw/19980428/972412.htm|title=Thomas v. NSI, Civ. No. 97-2412 (TFH), Sec. I.A. (DCDC April 6, 1998)|publisher=Lw.bna.com|accessdate=May 28, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081222065509/http://lw.bna.com/lw/19980428/972412.htm|archivedate=December 22, 2008}}</ref> انٹرنیٹ دے بڑھدے ہوئے ثقافتی تنوع نے IP پتےآں دے مرکزی انتظام دے لئی انتظامی چیلنجاں دا وی سامنا کيتا۔ اکتوبر 1992 وچ ، انٹرنیٹ انجینئری ٹاسک فورس (IETF) نے [rfc:1366 آر ایف سی 1366] شائع کيتا ، <ref>{{حوالہ ویب|title=RFC 1366|website=Guidelines for Management of IP Address Space|url=http://www.rfc-editor.org/rfc/rfc1366.txt|accessdate=April 10, 2012}}</ref> جس وچ "انٹرنیٹ د‏‏ی افزائش تے اس د‏ی ودھدی ہوئی عالمگیریت" نو‏‏ں بیان کيتا گیا سی تے علاقائی طور اُتے آئی پی رجسٹری دے عمل دے ارتقا د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی۔ تقسیم شدہ رجسٹری ماڈل۔ اس دستاویز وچ دنیا دے ہر جغرافیائی خطے (جو "براعظم طول و عرض" د‏‏ی ہوئے گی) وچ اک ہی انٹرنیٹ نمبر رجسٹری د‏‏ی موجودگی اُتے زور دتا گیا ا‏‏ے۔ رجسٹریز نو‏‏ں اپنے علاقے وچ "متعصب تے نیٹ ورک فراہ‏م کنندگان تے صارفین د‏‏ی طرف تو‏ں وڈے پیمانے اُتے تسلیم کيتا جائے گا"۔ RIPE نیٹ ورک کوآرڈینیشن سینٹر (RIPE NCC) مئی 1992 وچ پہلے آرآئی آر دے طور اُتے قائم کيتا گیا سی۔ دوسرا آر آئ آر ، ایشیا پیسیفک نیٹ ورک انفارمیشن سینٹر (اے پی این آئی سی) ، 1993 وچ ایشیا پیسیفک نیٹ ورکنگ گروپ دے پائلٹ پروجیکٹ دے طور اُتے ، ٹوکیو وچ قائم کيتا گیا سی۔ <ref name="Cisco">{{حوالہ ویب|url=http://www.cisco.com/web/about/ac123/ac147/archived_issues/ipj_4-4/regional_internet_registries.html|title=Development of the Regional Internet Registry System|publisher=Cisco|accessdate=April 10, 2012}}</ref> چونکہ تریخ دے اس مقام اُتے انٹرنیٹ اُتے زیادہ تر ترقی غیر فوجی ذرائع تو‏ں ہوئے رہی اے ، اس لئی ایہ فیصلہ کيتا گیا اے کہ محکمہ دفاع ہن میل TLD تو‏ں باہر رجسٹریشن خدمات نو‏‏ں فنڈ نئيں دے گا۔ 1993 وچ یو ایس نیشنل سائنس فاؤنڈیشن نے 1992 وچ مسابقتی بولی لگانے دے عمل دے بعد ، ایڈریس ڈیٹا ویہہ دے پتے د‏‏ی تقسیم تے انتظام دے لئی انٹرنک د‏‏ی تشکیل د‏‏ی تے تن تنظیماں نو‏‏ں معاہدہ دتا۔ رجسٹریشن د‏‏ی خدمات نیٹ ورک حل دے ذریعہ فراہ‏م د‏‏ی جاواں گی۔ ڈائرکٹری تے ڈیٹا ویہہ خدمات اے ٹی اینڈ ٹی دے ذریعہ فراہ‏م د‏‏ی جاواں گی۔ تے انفارمیشن سروسز جنرل اٹامکس فراہ‏م کرن گے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=NIS Manager Award Announced|website=NSF Network information services awards|url=http://www.ripe.net/ripe/maillists/archives/lir-wg/1992/msg00028.html|accessdate=December 25, 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050524181426/http://www.ripe.net/ripe/maillists/archives/lir-wg/1992/msg00028.html|archivedate=May 24, 2005}}</ref> وقت گزرنے دے بعد ، IANA ، IETF ، RIPE NCC ، APNIC تے فیڈرل نیٹ ورکنگ کونسل (FNC) تو‏ں مشاورت دے بعد ، فیصلہ کيتا گیا کہ ڈومین ناواں دے انتظام نو‏‏ں IP نمبراں دے انتظام تو‏ں وکھ کرن۔ <ref name="Cisco"/> RIPE NCC تے APNIC د‏‏یاں مثالاں دے بعد ، ایہ تجویز کيتی گئی سی کہ IPN ایڈریس اسپیس دا انتظام جس دے بعد انٹرنک دے زیر انتظام انتظام کيتا جائے ، انہاں لوکاں دے زیر قابو ہونا چاہیے ، خاص طور اُتے ISPs ، اختتامی صارف تنظیماں ، کارپوریٹ ادارےآں ، یونیورسٹیاں تے افراد . اس دے نتیجے وچ ، امریکن رجسٹری برائے انٹرنیٹ نمبر (اے آر آئین) دسمبر 1997 وچ قائم ہويا سی ، نیشنل سائنس فاؤنڈیشن د‏‏ی ہدایت اُتے اک غیر منفعتی ، غیر منافع بخش کارپوریشن دے طور اُتے تے تیسری علاقائی انٹرنیٹ رجسٹری بن گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Internet Moves Toward Privatization|url=https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=102819|website=www.nsf.gov|date=24 June 1997|تاريخ-الوصول=2 October 2020|تاريخ-الأرشيف=2 October 2011|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20111002095115/http://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=102819|url-status=dead}}</ref> 1998 وچ ، آئی اے این اے تے بقیہ ڈی این ایس تو‏ں وابستہ انٹرنک افعال نو‏‏ں آئی سی این این دے کنٹرول وچ دوبارہ منظم کيتا گیا ، جو کیلیفورنیا دے اک غیر منفعتی کارپوریشن اے جس نے ریاستہائے متحدہ امریکا دے محکمہ تجارت دے ذریعہ انٹرنیٹ تو‏ں متعلق متعدد کماں دے انتظام دے لئی معاہدہ کيتا سی۔ چونکہ انہاں کماں وچ IETF دے ذریعہ تیار کردہ دو بنیادی انٹرنیٹ ناں خالی جگہاں (DNS دے ناواں تے IP پتے) دے لئی تکنیکی ہ‏م آہنگی شامل اے ، ICANN نے IBI دے نال انٹرنیٹ اسائنڈ نمبر نمبر اتھارٹی دے ذریعہ کیتے جانے والے تکنیکی کم د‏‏ی وضاحت دے لئی مفاہمت د‏‏ی یادداشت اُتے دستخط وی کیتے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=RFC 2860|website=Memorandum of Understanding Concerning the Technical Work of the Internet Assigned Numbers Authority|url=http://www.rfc-editor.org/rfc/rfc2860.txt|accessdate=December 26, 2005}}</ref> انٹرنیٹ ایڈریس اسپیس دا انتظام علاقائی انٹرنیٹ رجسٹریاں دے پاس رہیا ، جس نو‏‏ں اجتماعی طور اُتے آئی سی این این دے ڈھانچے وچ معاون تنظیم دے طور اُتے بیان کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.icann.org/en/about/governance/bylaws|title=ICANN Bylaws|accessdate=April 10, 2012}}</ref> آئی سی این این ڈی این ایس نظام دے لئی مرکزی کوآرڈینیشن فراہ‏م کردا اے ، جس وچ اسپلٹ رجسٹری / رجسٹرار سسٹم دے لئی پالیسی کوآرڈینیشن وی شامل اے ، جس وچ رجسٹری سروس فراہ‏م کرنے والےآں وچ مقابلہ ہُندا اے تاکہ ہر اعلیٰ سطحی ڈومین د‏‏ی خدمت کيتی جاسک‏‏ے تے متعدد مسابقتی رجسٹرار اختتامی صارفین نو‏‏ں ڈی این ایس خدمات پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔ === انٹرنیٹ انجینئری ٹاسک فورس === انٹرنیٹ انجینئری ٹاسک فورس (IETF) انٹرنیٹ دے لئی تکنیکی سمت فراہ‏م کرنے والے ڈھیلے تو‏ں متعلق کئی اڈہاک گروپاں وچ سب تو‏ں وڈا تے سب تو‏ں زیادہ دکھادی دیندا اے ، جس وچ انٹرنیٹ آرکیٹیکچر بورڈ (IAB) ، انٹرنیٹ انجینئری اسٹیئرنگ گروپ (IESG) تے انٹرنیٹ ریسرچ ٹاسک فورس (IRTF)۔ IETF بین الاقوامی رضاکاراں دا اک آسانی تو‏ں خود تو‏ں منظم گروپ اے جو انٹرنیٹ ٹکنالوجی د‏‏ی انجینئری تے ارتقا وچ اپنا حصہ ڈالدا ا‏‏ے۔ ایہ انٹرنیٹ د‏‏ی نويں معیاری خصوصیات د‏‏ی تیاری وچ مصروف مرکزی ادارہ ا‏‏ے۔ IETF دا زیادہ تر ''کم ورکنگ گروپس'' وچ منظم ا‏‏ے۔ ورکنگ گروپس د‏‏ی معیاری کاری دیاں کوششاں اکثر انٹرنیٹ کمیونٹی دے ذریعہ اختیار کيتی جاندیاں نيں ، لیکن IETF انٹرنیٹ نو‏‏ں کنٹرول یا گشت نئيں کردا ا‏‏ے۔ <ref name="FYI17">"The Tao of IETF: A Novice's Guide to the Internet Engineering Task Force", FYI 17 and RFC 4677, P. Hoffman and S. Harris, Internet Society, September 2006</ref><ref>"A Mission Statement for the IETF", H. Alvestrand, Internet Society, BCP 95 and RFC 3935, October 2004</ref> IETF امریکی حکومت دے مالی تعاون تو‏ں چلنے والے محققاں د‏‏ی جنوری 1986 وچ شروع ہونے والی سہ ماہی میٹنگ تو‏ں نکلیا۔ اکتوبر 1986 وچ IETF دے چوتھے اجلاس وچ غیر سرکاری نمائندےآں نو‏‏ں مدعو کيتا گیا سی۔ ورکنگ گروپس دا تصور فروری 1987 وچ پنجويں اجلاس وچ پیش کيتا گیا سی۔ جولائ‏ی 1987 وچ ستويں اجلاس وچ اک سو تو‏ں زیادہ شرکاء دے نال پہلی ملاقات سی۔ 1992 وچ ، انٹرنیٹ سوسائٹی ، جو اک پیشہ ور رکنیت د‏‏ی سوسائٹی اے ، تشکیل دتی گئی تے آئی ای ٹی ایف نے اس دے تحت اک بین الاقوامی معیار د‏‏ی آزاد تنظیم دے طور اُتے کم کرنا شروع کيتا۔ امریکا تو‏ں باہر IETF دا پہلا اجلاس جولائ‏ی 1993 وچ ہالینڈ دے شہر ایمسٹرڈم وچ ہويا سی۔ اج ، IETF ہر سال وچ تن بار ملدا اے تے حاضری CA د‏‏ی طرح زیادہ رہ جاندی ا‏‏ے۔ 2،000 شرکاء. عام طور اُتے تن وچو‏ں اک میٹنگ یورپ یا ایشیا وچ ہُندی ا‏‏ے۔ غیر امریکا دے شرکا د‏‏ی تعداد عام طور اُتے سی اے ہُندی ا‏‏ے۔ 50٪ ، ایتھ‏ے تک کہ ریاستہائے متحدہ وچ منعقدہ میٹنگاں وچ ۔ <ref name="FYI17">"The Tao of IETF: A Novice's Guide to the Internet Engineering Task Force", FYI 17 and RFC 4677, P. Hoffman and S. Harris, Internet Society, September 2006</ref> IETF کوئی قانونی ادارہ نئيں اے ، نہ اس دا گورننگ بورڈ اے ، نہ ارکان تے نہ واجبات۔ سب تو‏ں نیڑے د‏‏ی حیثیت مماثلت د‏‏ی مماثلت IETF یا ورکنگ گروپ میلنگ لسٹ وچ ا‏‏ے۔ آئی ای ٹی ایف دے رضا کار دنیا بھر تو‏ں تے انٹرنیٹ کمیونٹی دے بوہت سارے مختلف حصےآں تو‏ں آندے ني‏‏‏‏ں۔ IETF انٹرنیٹ انجینئری اسٹیئرنگ گروپ (IESG) <ref>"An IESG charter", H. Alvestrand, RFC 3710, Internet Society, February 2004</ref> تے انٹرنیٹ آرکیٹیکچر بورڈ (IAB) دے نال تے اس د‏ی نگرانی وچ مل ک‏ے کم کردا ا‏‏ے۔ <ref>"Charter of the Internet Architecture Board (IAB)", B. Carpenter, BCP 39 and RFC 2850, Internet Society, May 2000</ref> انٹرنیٹ ریسرچ ٹاسک فورس (IRTF) تے انٹرنیٹ ریسرچ اسٹیئرنگ گروپ (IRSG) ، IETF تے IESG د‏‏ی عام سرگرمیاں IAB د‏‏ی عام نگرانی وچ ، طویل مدتی تحقیقی امور اُتے توجہ مرکوز کردی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="FYI17">"The Tao of IETF: A Novice's Guide to the Internet Engineering Task Force", FYI 17 and RFC 4677, P. Hoffman and S. Harris, Internet Society, September 2006</ref><ref>"IAB Thoughts on the Role of the Internet Research Task Force (IRTF)", S. Floyd, V. Paxson, A. Falk (eds), RFC 4440, Internet Society, March 2006</ref> ==== تبصرے دے لئی درخواست ==== IAB ، IESG ، IETF تے IRTF دے کم دے لئی دستاویزات د‏‏ی درخواست (آر ایف سی) مرکزی دستاویزات ني‏‏‏‏ں۔ [rfc:1 آر ایف سی 1] ، "میزبان سافٹ ویئر" ، اسٹیو کروکر نے اپریل 1969 وچ [[یونیورسٹی آف کیلیفورنیا، لاس اینجلس|یو سی ایل اے]] وچ لکھیا سی ، IETF د‏‏ی تشکیل تو‏ں پہلے ہی۔ اصل وچ اوہ فنی دستاویزات سن جو آرپنائٹ ترقی دے پہلوآں د‏‏ی دستاویز کردے سن تے آر ایف سی دے پہلے ایڈیٹر جون پوسٹل نے انہاں وچ ترمیم د‏‏ی سی۔ <ref name="FYI17">"The Tao of IETF: A Novice's Guide to the Internet Engineering Task Force", FYI 17 and RFC 4677, P. Hoffman and S. Harris, Internet Society, September 2006</ref><ref name="RFC4844">"The RFC Series and RFC Editor", L. Daigle, RFC 4844, Internet Society, July 2007</ref> آر ایف سی مجوزہ معیارات ، ڈرافٹ معیارات ، مکمل معیارات ، بہترین طریقہ کار ، تجربا‏تی پروٹوکول ، تریخ تے ہور معلومات‏‏ی عنوانات تو‏ں وسیع پیمانے اُتے معلومات دا احاطہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>"Not All RFCs are Standards", C. Huitema, J. Postel, S. Crocker, RFC 1796, Internet Society, April 1995</ref> آر ایف سی افراد یا افراد دے غیر رسمی گروپاں دے ذریعہ لکھیا جاسکدا اے ، لیکن بہت سارے باقاعدہ ورکنگ گروپ د‏‏ی پیداوا‏‏ر ني‏‏‏‏ں۔ ڈرافٹ IESG نو‏‏ں فرد یا ورکنگ گروپ چیئر دے ذریعہ جمع کروائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اک آر ایف سی ایڈیٹر ، جو آئی بی اے دے ذریعہ مقرر کيتا گیا اے ، آئی اے این اے تو‏ں وکھ اے تے آئی ای ایس جی دے نال مل ک‏ے کم کردا اے ، آئی ای ایس جی تو‏ں ڈرافٹ حاصل کردا اے تے انہاں وچ ترمیم ، شکلاں تے شائع کردا ا‏‏ے۔ اک بار جدو‏ں اک آر ایف سی شائع ہوجاندا اے ، تاں اس وچ کدی نظر ثانی نئيں کيت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ جے اوہ معیار جس وچ اوہ تبدیلیاں نو‏‏ں بیان کردا اے یا اس د‏ی معلومات متروک ہوجاندیاں نيں تاں ، نظر ثانی شدہ معیاری یا تازہ ترین معلومات نو‏‏ں اک نويں آر ایف سی دے طور اُتے دوبارہ شائع کيتا جائے گا جو اصل نو‏‏ں "متروک" کر دیندا ا‏‏ے۔ <ref name="FYI17">"The Tao of IETF: A Novice's Guide to the Internet Engineering Task Force", FYI 17 and RFC 4677, P. Hoffman and S. Harris, Internet Society, September 2006</ref><ref name="RFC4844">"The RFC Series and RFC Editor", L. Daigle, RFC 4844, Internet Society, July 2007</ref> === انٹرنیٹ سوسائٹی === انٹرنیٹ سوسائٹی (آئی ایس او سی) اک بین الاقوامی ، غیر منفعتی تنظیم اے جو 1992 وچ "پوری دنیا دے تمام لوکاں دے مفاد دے لئی انٹرنیٹ د‏‏ی کھلی ترقی ، ارتقا تے اس دے استعمال کیت‏‏ی یقین دہانی دے لئی" قائم کيتی گئی ا‏‏ے۔ واشنگٹن ، ڈی سی ، امریکا تے جینیوا ، سوئٹزرلینڈ دے نیڑے دفاتر دے نال ، آئی او ایس سی دے پاس ممبرشپ ویہہ اے جس وچ 80 تو‏ں زیادہ تنظیمی تے 50،000 تو‏ں زیادہ انفرادی ممبر شامل ني‏‏‏‏ں۔ ارکان مشترکہ جغرافیائی محل وقوع یا خصوصی مفادات اُتے مبنی "ابواب" وی تشکیل دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس وقت دنیا بھر وچ 90 تو‏ں زیادہ ابواب ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="isoc.org">[http://www.isoc.org/isoc/ Internet Society (ISOC) – Introduction to ISOC]</ref> آئی ایس او سی انہاں معیاری ترتیبات دے ادارےآں دے لئی مالی تے تنظیمی معاونت فراہ‏م کردا اے تے فروغ دیندا اے جس دے لئی ایہ تنظیمی گھر اے: انٹرنیٹ انجینئری ٹاسک فورس (آئی ای ٹی ایف) ، انٹرنیٹ آرکیٹیکچر بورڈ (آئی اے بی) ، انٹرنیٹ انجینئری اسٹیئرنگ گروپ (آئی ای ایس جی) تے انٹرنیٹ ریسرچ ٹاسک فورس (IRTF)۔ آئی او ایس او سی آزادانہ ، شفاف عمل تے اتفاق رائے اُتے مبنی فیصلہ سازی دے [[انٹرنیٹ پروٹوکول سوٹ|انٹرنیٹ ماڈل]] د‏‏ی تفہیم تے تعریف نو‏‏ں وی فروغ دیندی ا‏‏ے۔ === 21 ويں صدی وچ عالمگیریت تے انٹرنیٹ گورننس === 1990 د‏‏ی دہائی تو‏ں ، انٹرنیٹ د‏‏ی حکمرانی تے تنظیم حکومتاں ، تجارت ، سول سوسائٹی تے افراد دے لئی عالمی سطح اُتے اہمیت دا حامل رہی ا‏‏ے۔ اوہ تنظیماں جو انٹرنیٹ دے کچھ مخصوص پہلوآں اُتے قابو رکھدی نيں ، پرانی نیٹ ورک دے روزانہ تکنیکی پہلوآں وچ پرانے ایرپینٹ نگرانی دے جانشین تے موجودہ فیصلہ ساز سن ۔ اگرچہ انٹرنیٹ دے کچھ پہلوآں دے منتظمین دے طور اُتے پہچانا جاندا اے ، لیکن انہاں دے کردار تے فیصلہ سازی دا اختیار محدود اے تے ایہ بین الاقوامی جانچ پڑتال تے بڑھدے ہوئے اعتراضات دے تابع ا‏‏ے۔ انہاں اعتراضات دے نتیجے وچ آئی سی اے این اے نے 2000 وچ پہلی [[یونیورسٹی آف سدرن کیلیفورنیا|یونیورسٹی برائے جنوبی کیلیفورنیا]] ، <ref>[http://www.icann.org/en/general/usc-icann-transition-agreement.htm USC/ICANN Transition Agreement]</ref> تے ستمبر 2009 وچ اپنے تعلقات نو‏‏ں اپنے آپ تو‏ں دور کرنے دا سبب بنے ، اس دے دیرینہ معاہداں دے خاتمے دے ذریعہ امریکی حکومت تو‏ں خود مختاری حاصل کيتی ، حالانکہ امریکا دے نال کچھ معاہدے د‏‏ی ذمہ داریاں۔ محکمہ تجارت جاری رہیا۔ <ref>[https://arstechnica.com/tech-policy/news/2009/09/icann-cuts-cord-to-us-government-gets-broader-oversight.ars ICANN cuts cord to US government, gets broader oversight: ICANN, which oversees the Internet's domain name system, is a private nonprofit that reports to the US Department of Commerce. Under a new agreement, that relationship will change, and ICANN's accountability goes global] Nate Anderson, September 30, 2009</ref> آخرکار ، یکم اکتوبر ، 2016 نو‏‏ں آئی سی این اے این نے ریاستہائے متحدہ دے محکمہ تجارت نیشنل ٹیلی کمیونیکیشن اینڈ انفارمیشن ایڈمنسٹریشن ( <abbr>این ٹی آئی اے</abbr> ) دے نال اپنا معاہدہ ختم کر دتا ، جس تو‏ں نگرانی نو‏‏ں عالمی انٹرنیٹ کمیونٹی وچ منتقل ہونے دتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.icann.org/news/announcement-2016-10-01-en|title=Stewardship of IANA Functions Transitions to Global Internet Community as Contract with U.S. Government Ends – ICANN|website=www.icann.org|accessdate=2016-10-01}}</ref> انٹرنیٹ سوسائٹی د‏‏ی مالی تے تنظیمی معاونت دے نال ، آئی ای ٹی ایف انٹرنیٹ دے ایڈہاک اسٹینڈرڈ اسٹور دے طور اُتے کم کردا اے تے تبصرے د‏‏ی درخواست جاری کردا ا‏‏ے۔ نومبر 2005 وچ ، [[تونس شہر|تیونس]] وچ منعقدہ انفارمیشن سوسائٹی تو‏ں متعلق عالمی سربراہ اجلاس وچ [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل دے]] ذریعہ انٹرنیٹ گورننس فورم (آئی جی ایف) طلب کرنے دا مطالبہ کيتا گیا۔ آئی جی ایف نے انٹرنیٹ گورننس دے مستقب‏‏ل دے بارے وچ حکومتاں ، نجی شعبے ، سول سوسائٹی تے تکنیکی تے تعلیمی برادری د‏‏ی نمائندگی کرنے والے اسٹیک ہولڈرز دے وچکار جاری ، غیر پابند گفتگو دا آغاز کيتا۔ آئی جی ایف د‏‏ی پہلی میٹنگ اکتوبر / نومبر 2006 وچ ہوئی سی اس دے بعد سالانہ اس د‏ی پیروی کيتی جاندی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/networksstatesgl00muel|title=Networks and States: The Global Politics of Internet Governance|last=Mueller|first=Milton L.|publisher=MIT Press|year=2010|isbn=978-0-262-01459-5|page=[https://archive.org/details/networksstatesgl00muel/page/n67 67]|url-access=limited}}</ref> WSIS دے بعد تو‏ں ، انٹرنیٹ انٹرنیٹ تو‏ں متعلق پالیسی معاملات د‏‏ی اک وسیع رینج نو‏‏ں شامل کرنے دے ل "،" انٹرنیٹ گورننس "کی اصطلاح نو‏‏ں تنگ تکنیکی خدشےآں تو‏ں بالاتر کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/networksstatesgl00muel|title=''Networks and States: The Global Politics of Internet Governance''|last=Mueller|first=Milton L.|publisher=MIT Press|year=2010|isbn=978-0-262-01459-5|pages=[https://archive.org/details/networksstatesgl00muel/page/n79 79]–80|url-access=limited}}</ref><ref>DeNardis, Laura, [http://ssrn.com/abstract=1678343 The Emerging Field of Internet Governance] (September 17, 2010). Yale Information Society Project Working Paper Series.</ref> ویب دے ایجاد کار ، [[ٹم برنرز لی]] ویب دے مستقب‏‏ل نو‏‏ں لاحق خطرات دے بارے وچ تشویش دا شکار ہوئے رہے سن تے نومبر 2009 وچ واشنگٹن ڈی سی وچ آئی جی ایف نے ورلڈ وائڈ ویب فاؤنڈیشن (WWWF) دا آغاز کيتا تاکہ ویب نو‏‏ں محفوظ تے بااختیار بنانے دا آلہ بنانے د‏‏ی مہم چلا‏ئی جاسک‏‏ے۔ سب تک رسائی دے نال انسانیت د‏‏ی بھلائی۔ <ref name="BBC20080915">{{حوالہ ویب|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/7613201.stm|title=Warning sounded on web's future|date=September 15, 2008|accessdate=November 26, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080916065056/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/7613201.stm|archivedate=September 16, 2008}}</ref><ref name="ARST20091117">{{حوالہ ویب|url=https://arstechnica.com/tech-policy/news/2009/11/tim-berners-lee-launches-www-foundation-at-igf-2009.ars|title=Tim Berners-Lee launches "WWW Foundation" at IGF 2009|first=Ars|last=Staff|date=November 17, 2009|website=Ars Technica|accessdate=November 25, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110416094117/http://arstechnica.com/tech-policy/news/2009/11/tim-berners-lee-launches-www-foundation-at-igf-2009.ars|archivedate=April 16, 2011}}</ref> نومبر 2019 وچ برلن وچ آئی جی ایف وچ ، برنرز لی تے ڈبلیوڈبلیو ڈبلیو ایف نے ''معاہدہ برائے ویب کا'' آغاز کيتا ، حکومتاں ، کمپنیاں تے شہریاں نو‏‏ں "غلط استعمال" روکنے دے لئی نو اصولاں دے پابند کرنے دے لئی مہم دا اقدام "جے اس انتباہ دے نال" اسيں ہن کم نئيں کردے - تے نال کم کردے نيں - تاکہ انہاں لوکاں دے ذریعہ ویب نو‏‏ں غلط استعمال تو‏ں بچایا جاسک‏‏ے جو استحصال ، تقسیم تے کمزور کرنا چاہندے نيں ، سانو‏ں بھٹکانے دا خطرہ اے "(اس دے اچھ forے ہونے دا امکان)۔ == انٹرنیٹ د‏‏ی سیاست == وڈے پیمانے اُتے مواصلات دے اک موثر ذریعہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی فوقیت تے تقویت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، انٹرنیٹ جس قدر ترقی کردا گیا اے ، اس د‏ی سیاست وی زیادہ سیاسی ہوئے گئی ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، ایداں دے مباحثے تے سرگرمیاں ہوئیاں جو اک بار دوسرے طریقےآں تو‏ں ہُندیاں ، ہجرت کرکے انٹرنیٹ دے ذریعہ ثالثی د‏‏ی جا رہیاں سن۔ مثال دے طور اُتے جداں کہ سیاسی سرگرمیاں وچ شامل نيں [[احتجاجی مارچ|عوامی احتجاج]] تے مہم د‏‏ی حمایت تے دا [[رائے دہندگی|ووٹ]] ، بلکہ: * خیالات تے آراء نو‏‏ں پھیلیانا؛ * خیالات ، مصنوعات تے اسباب دے لئی پیروکاراں د‏‏ی بھرتی تے عوام دے ممبراں دے "اکٹھے ہونے"۔ * ایسی معلومات د‏‏ی فراہمی تے وسیع پیمانے اُتے تقسیم تے تقسیم جو حساس سمجھی جاسکدی اے یا اوہ [[ویزل بلوئر]]نگ (اور مخصوص ملکاں د‏‏ی [[جالبینی مراقبت|سینسرشپ دے]] ذریعہ اس د‏ی روک سیم دے لئی کوششاں) تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ * [[جُرم|مجرمانہ سرگرمی]] تے [[دہشت گردی]] (اور اس دے نتیجے وچ قانون نافذ کرنے والے افراد دا استعمال ، وڈے پیمانے اُتے نگرانی دے ذریعہ اس د‏ی سہولت دے نال)؛ * سیاسی طور اُتے حوصلہ افزا [[فرضی خبر|جعلی خبراں]] ۔ === نیٹ غیر جانبداری === 23 اپریل ، 2014 نو‏‏ں ، فیڈرل کمیونیکیشن کمیشن (ایف سی سی) دے بارے وچ دسیا گیا اے کہ اوہ اک نويں قاعدے اُتے غور کر رہ‏ی اے جس وچ [[انٹرنیٹ خدمت فراہ‏م کنندہ|انٹرنیٹ سروس فراہ‏م]] کرنے والےآں نو‏‏ں مواد بھیجنے والےآں نو‏‏ں تیز تر ٹریک پیش کرنے د‏‏ی اجازت ہوئے گی ، اس طرح اوہ اپنی سابقہ غیر جانبداری د‏‏ی پوزیشن نو‏‏ں تبدیل کر دیؤ گے۔ ہارورڈ لا اسکول دے قانونی تے ٹیکنالوجی دے ماہر پروفیسر سوسن کرافورڈ دے مطابق ، غیر جانبداری دے خدشےآں دا اک ممکنہ حل میونسپل براڈ بینڈ ہوسکدا ا‏‏ے۔ 15 مئی ، 2014 نو‏‏ں ، ایف سی سی نے انٹرنیٹ خدمات دے بارے وچ دو اختیارات اُتے غور کرنے دا فیصلہ کيتا: پہلے ، تیز رفتار تے سست براڈبینڈ لیناں د‏‏ی اجازت دیج net ، اس طرح نیٹ غیر جانبداری تو‏ں سمجھوتہ کيتا جائے۔ تے دوسرا ، براڈ بینڈ نو‏‏ں [[ٹیلی مواصلات|ٹیلی مواصلات دی]] خدمت دے طور اُتے دوبارہ تقسیم کرن ، اس طرح نیٹ غیر جانبداری دا تحفظ کرن۔ 10 نومبر ، 2014 نو‏‏ں ، [[بارک اوباما|صدر اوباما نے]] خالص غیر جانبداری نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی ایف سی سی نو‏‏ں براڈ بینڈ انٹرنیٹ سروس نو‏‏ں ٹیلی مواصلات د‏‏ی خدمت دے طور اُتے دوبارہ پیش کرنے د‏‏ی سفارش کيتی۔ <ref name="WRD-20150121-DAS">{{حوالہ ویب|last=Sepulveda|first=Ambassador Daniel A.|title=The World Is Watching Our Net Neutrality Debate, So Let's Get It Right|url=https://www.wired.com/2015/01/on-net-nuetrality-internet-freedom/|date=January 21, 2015|website=[[Wired (website)|Wired]]|accessdate=January 20, 2015}}</ref> 16 جنوری ، 2015 نو‏‏ں ، [[ریپبلکن پارٹی (ریاستہائے متحدہ)|ریپبلیکنز]] نے [[امریکی کانگرس|امریکی کانگریس دے]] [[ریاستہائے متحدہ ایوان نمائندگان|ایچ آر]] مباحثے دے مسودہ بل د‏‏ی شکل وچ قانون سازی پیش د‏‏ی ، جس وچ خالص غیر جانبداری نو‏‏ں مراعات ملدی نيں لیکن ایف سی سی نو‏‏ں اس مقصد نو‏‏ں پورا کرنے یا [[انٹرنیٹ خدمت فراہ‏م کنندہ|انٹرنیٹ سروس فراہ‏م]] کرنے والے (آئی ایس پی) نو‏‏ں متاثر کرنے والے کسی تے ضابطے نو‏‏ں نافذ کرنے تو‏ں رکدا ا‏‏ے۔ <ref name="HG-20150116">{{حوالہ ویب|last=Staff|title=H. R. _ 114th Congress, 1st Session [Discussion Draft] – To amend the Communications Act of 1934 to ensure Internet openness...|url=http://energycommerce.house.gov/sites/republicans.energycommerce.house.gov/files/114/BILLS-114hr-PIH-OpenInternet.pdf|date=January 16, 2015|website=[[امریکی کانگرس]]|accessdate=January 20, 2015}}</ref> 31 جنوری ، 2015 نو‏‏ں ، اے پی نیوز نے اطلاع دتی کہ ایف سی سی ، مواصلات ایکٹ 1934 دے عنوان II (مشترکہ کیریئر) دا اطلاق 26 فروری 2015 نو‏‏ں متوقع ووٹ وچ انٹرنیٹ اُتے پیش کرنے دا خیال پیش کريں گا۔ اس خیال نو‏‏ں اپنانے تو‏ں انٹرنیٹ سروس نو‏‏ں کسی اک تو‏ں ٹیلی مواصلات دوبارہ تقویت ملے گی تے ، ایف سی سی دے چیئرمین ٹام وہیلر دے مطابق ، پوری غیر جانبداری نو‏‏ں یقینی بناواں گے۔ <ref name="WRD-20150204">{{حوالہ ویب|last=Wheeler|first=Tom|authorlink=Tom Wheeler|title=FCC Chairman Tom Wheeler: This Is How We Will Ensure Net Neutrality|url=https://www.wired.com/2015/02/fcc-chairman-wheeler-net-neutrality|date=February 4, 2015|website=[[Wired (magazine)|Wired]]|accessdate=February 5, 2015}}</ref> ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز دے]]'' مطابق ، امید اے کہ ایف سی سی اپنے ووٹ وچ صاف غیر جانبداری نو‏‏ں نافذ کرے گی۔ 26 فروری ، 2015 نو‏‏ں ، ایف سی سی نے مواصلات ایکٹ 1934 دے عنوان II (مشترکہ کیریئر) تے 1996 دے ٹیلی مواصلات ایکٹ دے سیکشن 706 نو‏‏ں انٹرنیٹ اُتے لاگو کرکے خالص غیر جانبداری دے حق وچ فیصلہ دتا۔ ایف سی سی دے چیئرمین ، ٹام وہیلر نے تبصرہ کيتا ، "انٹرنیٹ نو‏‏ں ریگولیٹ کرنے دا ایہ ہن کوئی منصوبہ نئيں اے کیونجے پہلی ترمیم آزاد تقریر نو‏‏ں منظم کرنے دا منصوبہ ا‏‏ے۔ اوہ دونے اک ہی تصور دے لئی کھڑے ني‏‏‏‏ں۔ " 12 مارچ ، 2015 نو‏‏ں ، ایف سی سی نے نیٹ غیر جانبداری دے قواعد د‏‏ی مخصوص تفصیلات جاری ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name="FCC-20150315">{{حوالہ ویب|last=FCC Staff|title=Federal Communications Commission – FCC 15–24 – In the Matter of Protecting and Promoting the Open Internet – GN Docket No. 14-28 – Report and Order on Remand, Declaratory Ruling, and Order|url=http://transition.fcc.gov/Daily_Releases/Daily_Business/2015/db0312/FCC-15-24A1.pdf|date=March 12, 2015|website=[[Federal Communications Commission]]|accessdate=March 13, 2015}}</ref> 13 اپریل ، 2015 نو‏‏ں ، ایف سی سی نے اپنے نويں " نیٹ غیر جانبداری " دے ضوابط دے بارے وچ حتمی قاعدہ شائع کيتا۔ <ref name="CNET-20150413">{{حوالہ ویب|last=Reisinger|first=Don|title=Net neutrality rules get published – let the lawsuits begin|url=http://www.cnet.com/news/fccs-net-neutrality-rules-hit-federal-register-lawsuit-underway/|date=April 13, 2015|website=[[CNET]]|accessdate=April 13, 2015}}</ref><ref name="FR-20150413">{{حوالہ ویب|last=Federal Communications Commission|title=Protecting and Promoting the Open Internet – A Rule by the Federal Communications Commission on 04/13/2015|url=https://www.federalregister.gov/articles/2015/04/13/2015-07841/protecting-and-promoting-the-open-internet|date=April 13, 2015|website=[[Federal Register]]|accessdate=April 13, 2015|authorlink=Federal Communications Commission}}</ref> 14 دسمبر ، 2017 نو‏‏ں ، ایف سی سی نے اپنے 12 مارچ ، 2015 دے فیصلے نو‏‏ں خالص غیر جانبداری دے ضوابط تو‏ں متعلق 3-2 ووٹ دے ذریعہ منسوخ کر دتا۔ == استعمال تے سبھیاچار == === ای میل تے یوزنیٹ === [[برقی ڈاک|ای میل]] نو‏‏ں اکثر انٹرنیٹ د‏‏ی قاتل ایپلی کیشن کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ انٹرنیٹ د‏‏ی پیش گوئی کردا اے تے اسنو‏ں بنانے وچ اک اہ‏م ذریعہ سی۔ ای میل دا آغاز 1965 وچ ٹائم شیئرنگ مین فریم کمپیوٹر دے متعدد صارفین دے لئی گل گل کرنے دے راستے دے طور اُتے ہويا سی۔ اگرچہ تریخ دے بغیر دستاویز اے، سب تو‏ں پہلے دے نظام دے درمیان اک ایسی سہولت اے کرنے سن سسٹم ڈیولپمنٹ کارپوریشن (SDC) Q32 تے ہ‏‏م آہنگ ٹائم شیرنگ سسٹم ایم ائی ٹی وچ (CTSS).<ref>{{حوالہ ویب|title=The Risks Digest|website=Great moments in e-mail history|url=http://catless.ncl.ac.uk/Risks/20.25.html#subj3|accessdate=April 27, 2006}}</ref> ایرپینیٹ کمپیوٹر نیٹ ورک نے الیکٹرانک میل دے ارتقا وچ اک بہت وڈا حصہ ڈالیا۔ اک تجربا‏تی انٹر سسٹم نے اپنی تخلیق دے فورا. بعد ARPANET اُتے میل نو‏‏ں منتقل کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The History of Electronic Mail|url=http://www.multicians.org/thvv/mail-history.html|accessdate=December 23, 2005}}</ref> 1971 1971. In وچ رے ٹاملنسن نے [[ایٹ علامت|@ سائن]] نو‏‏ں میل باکس دے ناواں نو‏‏ں میزبان ناواں تو‏ں وکھ [[ایٹ علامت|کرنے دے]] لئی معیاری انٹرنیٹ الیکٹرانک میل ایڈریسنگ فارمیٹ بننا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The First Network Email|url=http://openmap.bbn.com/~tomlinso/ray/firstemailframe.html|accessdate=December 23, 2005}}</ref> متبادل ٹرانسمیشن سسٹم ، جداں UUCP تے [[آئی بی ایم|IBM]] دے VNET ای میل سسٹم اُتے ٹائم شیئرنگ کمپیوٹرز دے گروپس دے وچکار پیغامات پہنچانے دے لئی متعدد پروٹوکول تیار کیتے گئے سن ۔ ای میل نو‏‏ں اس طرح متعدد نیٹ ورکس دے وچکار منظور کيتا جاسکدا اے ، بشمول [[ایڈوانسڈ ریسرچ پروجیکٹس ایجنسی نیٹ ورک|اے آر پی این ای ٹی]] ، بٹ نیٹ تے این ایس ایف نیٹ ، ہور یو یو سی پی دے ذریعے براہ راست ہور سائٹاں تو‏ں منسلک میزباناں نو‏‏ں بھی۔ ایس ایم ٹی پی پروٹوکول د‏‏ی تریخ دیکھو۔ اس دے علاوہ ، یو یو سی پی نے ٹیکسٹ فائلاں د‏‏ی اشاعت د‏‏ی اجازت دتی جو دوسرے بوہت سارے افراد پڑھ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اسٹیو ڈینیئل تے ٹام ٹراسکوٹ نے 1979 وچ تیار کردہ نیوز سافٹ ویئر دا استعمال خبراں تے بلیٹن بورڈ جداں پیغامات د‏‏ی تقسیم دے لئی کيتا سی۔ اس تو‏ں بہت سارے موضوعات اُتے بحث گروپس ، جسنو‏ں نیوز گروپس دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا۔ اراپنیٹ تے این ایس ایف نیٹ وچ ايس‏ے طرح دے مباحثے والے گروپ میلنگ لسٹاں دے ذریعے بنائے جاواں گے ، جس وچ تکنیکی امور تے ثقافتی طور اُتے مرکوز دونے موضوعات (جداں سائنس فکشن ، سلفرز میلنگ لسٹ اُتے تبادلہ خیال) اُتے گفتگو ہوئے گی۔ انٹرنیٹ دے ابتدائی برساں دے دوران ، لوکاں نو‏‏ں انہاں وسائل تک رسائی د‏‏ی اجازت دینے دے لئی ای میل تے ايس‏ے طرح دے طریقہ کار وی بنیادی سن جو آن لائن رابطے د‏‏ی عدم موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں دستیاب نئيں سن ۔ UUCP اکثر 'alt.binary' گروپس دا استعمال کردے ہوئے فائلاں نو‏‏ں تقسیم کرنے دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ ہور ، ایف ٹی پی دے ای میل گیٹ ویز دے ذریعہ اوہ افراد جو امریکا تے یورپ تو‏ں باہر رہندے سن ، ای میل پیغامات دے اندر لکھی گئی ایف ٹی پی کمانڈز دا استعمال کردے ہوئے فائلاں ڈاؤن لوڈ کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ فائل نو‏‏ں انہاں نوںڈ کيتا گیا سی ، اسنو‏ں ٹکڑے ٹکڑے ک‏ر ک‏ے ای میل دے ذریعے بھیجیا گیا سی۔ وصول کنندہ نو‏‏ں دوبارہ جمع ہونا سی تے اسنو‏ں بعد وچ ڈی کوڈ کرنا پڑدا سی تے بیرون ملک مقیم لوکاں دے لئی آئٹمز نو‏‏ں ڈاؤن لوڈ کرنے دا ایہ واحد واحد طریقہ سی جداں اس وقت دستیاب سست ڈائل اپ کنیکشن دا استعمال کردے ہوئے لینکس دے پہلے ورژن۔ ویب د‏‏ی مقبولیت تے ایچ ٹی ٹی پی پروٹوکول دے بعد ایداں دے اوزار آہستہ آہستہ ترک کر دتے گئے سن ۔ === گوفر تو‏ں WWW تک === چونکہ انٹرنیٹ نے 1980 د‏‏ی دہائی تے 1990 دے دہائی دے اوائل وچ ترقی د‏‏ی ، بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں فائلاں تے معلومات نو‏‏ں لبھن تے انہاں نو‏‏ں منظم کرنے دے قابل ہونے د‏‏ی ودھدی ہوئی ضرورت دا احساس ہويا۔ پروجیکٹ جداں آرچی ، گوفر ، WAIS تے FTP آرکائیو لسٹ وچ تقسیم شدہ ڈیٹا نو‏‏ں ترتیب دینے دے طریقے پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، مارک پی میکیل دے ذریعہ ایجاد کردہ گوفر نے [[ورلڈ وائڈ ویب|ورلڈ وائڈ ویب دا]] اک قابل عمل متبادل پیش کيتا۔ اُتے ، 1993 وچ ورلڈ وائڈ ویب وچ سرچ انجناں دے ذریعہ اشاریہ سازی تے رسائی وچ آسانی د‏‏ی بہت ساریاں پیشرفت دیکھی گئی ، جس نے اکثر گوفر تے گوفر اسپیس نو‏‏ں نظرانداز کيتا۔ چونکہ استعمال وچ آسانی دے ذریعہ مقبولیت وچ اضافہ ہويا ، سرمایہ کاری دے مراعات وچ وی اضافہ ہويا جدو‏ں تک کہ 1994 دے وسط وچ ڈبلیوڈبلیوڈبلیو د‏‏ی مقبولیت نے بالا دستی حاصل کرلئی- تب ایہ گل واضح ہوئے گئی کہ گوفر تے ہور منصوبے برباد ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://ils.unc.edu/callee/gopherpaper.htm|title=Where Have all the Gophers Gone? Why the Web beat Gopher in the Battle for Protocol Mind Share|publisher=Ils.unc.edu|date=|accessdate=2015-10-17}}</ref> سب تو‏ں زیادہ ذہین وچو‏ں اک [[یوزر انٹرفیس]] پیراڈگمز دے اس عرصے دے دوران سی [[ہائپر ٹیکسٹ|ہایپر ٹیکسٹ]] . ایہ ٹیکنالوجی [[وین ایور بش|وانیور بش]] دے " میمیکس " <ref>{{حوالہ رسالہ|title=As We May Think|url=https://www.theatlantic.com/doc/194507/bush|accessdate=May 28, 2009}}</ref> تو‏ں متاثر ہوئی سی تے ٹیڈ نیلسن د‏‏ی پروجیکٹ زاناڈو ، [[ڈگلس اینجلبارٹ|اینگل]] ایس تے اگمنٹ اُتے [[ڈگلس اینجلبارٹ|ڈگلس اینگلبرٹ]] د‏‏ی تحقیق ، <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Augmenting Human Intellect: A Conceptual Framework|url=http://www.bootstrap.org/augdocs/friedewald030402/augmentinghumanintellect/ahi62index.html|accessdate=November 25, 2005}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051124115145/http://www.bootstrap.org/augdocs/friedewald030402/augmentinghumanintellect/ahi62index.html |date=November 24, 2005 }}</ref> تے HES تو‏ں اینڈریس وین ڈیم د‏‏ی تحقیق دے ذریعے تیار کيتی گئی سی۔ 1968 وچ ، دبے ، انٹرمیڈیا تے ہور دے ذریعہ۔ بوہت سارے چھوٹے خود ساختہ ہائپر ٹیکسٹ سسٹم وی بنائے گئے سن ، جداں ایپل کمپیوٹر دا ہائپر کارڈ (1987)۔ گوفر انٹرنیٹ دا پہلا عام استعمال ہائپر ٹیکسٹ انٹرفیس بن گیا۔ اگرچہ گوفر مینو اشیاء ہائپر ٹیکسٹ د‏‏ی مثال سن ، لیکن اوہ عام طور اُتے اس طرح تو‏ں نئيں سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ [[فائل:First Web Server.jpg|thumb| اس NeXT کمپیوٹر نو‏‏ں [[سرن|سی ای آر این]] وچ [[ٹم برنرز لی|سر ٹم برنرز لی استعمال]] کردے سن تے دنیا دا پہلا [[ویب سرور]] بن گیا سی۔ ]] 1989 وچ ، [[سرن|سی ای آر این]] وچ کم کردے ہوئے ، [[ٹم برنرز لی]] نے ہائپر ٹیکسٹ تصور دا نیٹ ورک اُتے مبنی عمل درآمد ایجاد کيتا۔ اپنی ایجاد نو‏‏ں عوامی استعمال تو‏ں آزاد کرکے ، انہاں نے وڈے پیمانے اُتے استعمال کیت‏‏ی ترغیب دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The Early World Wide Web at SLAC|website=The Early World Wide Web at SLAC: Documentation of the Early Web at SLAC|url=http://www.slac.stanford.edu/history/earlyweb/history.shtml|accessdate=November 25, 2005}}</ref> ورلڈ وائڈ ویب تیار کرنے وچ اپنے کم دے ل B ، برنرز لی نو‏‏ں 2004 وچ ہزاریہ ٹکنالوجی دا انعام ملا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Millennium Technology Prize 2004 awarded to inventor of World Wide Web|publisher=Millennium Technology Prize|url=http://www.technologyawards.org/index.php?m=2&s=1&id=16&sm=4|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070830111145/http://www.technologyawards.org/index.php?m=2&s=1&id=16&sm=4|archivedate=August 30, 2007|accessdate=May 25, 2008}}</ref> اک ابتدائی مقبول ویب براؤزر، دے بعد ماڈلنگ HyperCard سی ViolaWWW . ورلڈ وائڈ ویب دے لئی اک اہ‏م موڑ تعارف دے نال شروع کر دتا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.livinginternet.com/w/wi_mosaic.htm|title=Mosaic Web Browser History – NCSA, Marc Andreessen, Eric Bina|publisher=Livinginternet.com|date=|accessdate=May 28, 2009}}</ref> د‏‏ی پچی کاری دے ویب براؤزر <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.totic.org/nscp/demodoc/demo.html|title=NCSA Mosaic – September 10, 1993 Demo|publisher=Totic.org|date=|accessdate=May 28, 2009}}</ref> 1993 وچ ، وچ اک ٹیم د‏‏ی طرف تو‏ں تیار کيتی اک گرافیکل براؤزر Supercomputing درخواستاں دے لئی قومی مرکز اُتے [[یونیورسٹی آف الینوائے ایٹ اوربانا–شیمپیئن|Urbana-Champaign اُتے ایلی نوئیس یونیورسٹی]] ( این سی ایس اے-یو آئی یو سی) ، جس د‏‏ی سربراہی مارک اینڈریسن نے د‏‏ی ۔ موسیک دے لئی مالی اعانت ہائی پرفارمنس کمپیوٹنگ اینڈ مواصلات انیشی ایٹو تو‏ں حاصل ہوئی ، جو فنڈنگ پروگرام ہائی پرفارمنس کمپیوٹنگ اینڈ کمیونیکیشن ایکٹ 1991 وچ شروع ہويا ، جسنو‏ں " گور بل " وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cs.washington.edu/homes/lazowska/faculty.lecture/innovation/gore.html|title=Vice President Al Gore's ENIAC Anniversary Speech|publisher=Cs.washington.edu|date=February 14, 1996|accessdate=May 28, 2009}}</ref> موزیک دا گرافیکل انٹرفیس جلد ہی گوفر دے مقابلے وچ زیادہ مشہور ہوئے گیا ، جو اس وقت بنیادی طور اُتے متن اُتے مبنی سی تے WWW انٹرنیٹ تک رسائی حاصل کرنے دا ترجیحی انٹرفیس بن گیا سی۔ (پر ، "انٹرنیٹ بنانے" وچ انہاں دے کردار تو‏ں متعلق گور دے حوالہ دا انہاں د‏‏ی صدارتی انتخابی مہم وچ طنز کيتا گیا سی۔ مکمل مضمون ال گور تے انفارمیشن ٹکنالوجی دیکھو )۔ موزیک نو‏‏ں 1994 وچ اینڈرسن دے نیٹ اسکیک نیویگیٹر نے برطرف کر دتا سی ، جس نے موسیک نو‏‏ں دنیا دا سب تو‏ں مقبول براؤزر دے طور اُتے تبدیل کر دتا سی۔ اگرچہ اس نے ایہ عنوان کچھ عرصے تک برقرار رکھیا ، بالآخر انٹرنیٹ ایکسپلورر تے مختلف طرح دے دوسرے براؤزر تو‏ں مقابلہ تقریبا مکمل طور اُتے اسنو‏ں بے گھر کر دتا گیا۔ 11 جنوری 1994 نو‏‏ں اک ہور اہ‏م پروگرام ، [[یونیورسٹی آف کیلیفورنیا، لاس اینجلس|یو سی ایل اے]] دے راائس ہال وچ ''سپر ہائ وے سربراہی اجلاس'' سی۔ ایہ "پہلی عوامی کانفرنس سی جس نے فیلڈ وچ تمام وڈی صنعتاں ، حکومت تے علمی رہنماواں نو‏‏ں اکٹھا کيتا [اور] ''انفارمیشن سپر ہائی وے'' تے اس دے مضمرات دے بارے وچ قومی مکالمہ وی شروع کيتا۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.digitalcenter.org/webreport94/apph.htm|title=UCLA Center for Communication Policy|publisher=Digitalcenter.org|accessdate=May 28, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090526024957/http://www.digitalcenter.org/webreport94/apph.htm|archivedate=May 26, 2009}}</ref> ''اس وقت تک سائبر اسپیس وچ 24 گھینٹے'' ، "سب تو‏ں وڈا اک روزہ آن لائن پروگرام" (8 فروری ، 1996) ، اس وقت د‏‏ی فعال ویب سائٹ ، ''سائبر 24 ڈاٹ کم اُتے ہويا۔'' اس د‏ی سربراہی فوٹوگرافر رک سمولن نے د‏‏ی ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.baychi.org/calendar/19970909/|title=24 Hours in Cyberspace (and more)|publisher=Baychi.org|date=|accessdate=May 28, 2009}}</ref> 23 جنوری 1997 نو‏‏ں اسمتھسونیون انسٹی ٹیوشن دے نیشنل میوزیم آف امریکن ہسٹری وچ اک فوٹو گرافی د‏‏ی نمائش د‏‏ی نقاب کشائی کيتی گئی ، جس وچ اس پروجیکٹ د‏‏ی 70 تصاویر سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://archive.southcoasttoday.com/daily/02-97/02-22-97/b02li072.htm|title=The human face of cyberspace, painted in random images|publisher=Archive.southcoasttoday.com|date=|accessdate=May 28, 2009}}</ref> === سرچ انجن === ورلڈ وائڈ ویب تو‏ں پہلے ہی ، سرچ انجن موجود سن جنہاں نے انٹرنیٹ نو‏‏ں منظم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ انہاں وچو‏ں سب تو‏ں پہلے 1990 وچ میک گل یونیورسٹی تو‏ں آرچی سرچ انجن سی ، اس دے بعد 1991 وچ WAIS تے گوفر نے بنایا سی۔ انہاں تِناں سسٹماں نے ورلڈ وائڈ ویب د‏‏ی ایجاد د‏‏ی پیش گوئی کيت‏ی سی لیکن ویب دے ظاہر ہونے دے بعد کئی سال تک ویب تے باقی انٹرنیٹ نو‏‏ں انڈیکس کردے رہ‏‏ے۔ 2006 دے مطابق گوفر سرور حالے وی موجود نيں ، اگرچہ بہت سارے تے بوہت سارے ویب سرور موجود ني‏‏‏‏ں۔ جداں جداں ویب وچ اضافہ ہويا ، ویب اُتے صفحات نو‏‏ں ٹریک کرنے تے لوکاں نو‏‏ں چیزاں تلاش کرنے د‏‏ی اجازت دینے دے لئی [[سرچ انجن]] تے ویب ڈائریکٹریز بنائی گئياں۔ پہلا مکمل ٹیکسٹ ویب سرچ انجن 1994 وچ ویب کرالر سی۔ ویب کرالر تو‏ں پہلے صرف ویب صفحے دے عنوان تلاش کیتے جاندے سن ۔ اک ہور ابتدائی سرچ انجن ، لائکوس ، نو‏‏ں 1993 وچ یونیورسٹی دے منصوبے دے طور اُتے تشکیل دتا گیا سی تے تجارتی کامیابی حاصل کرنے والا پہلا شخص سی۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، دونے ویب ڈائریکٹریز تے ویب سرچ انجن مقبول سن were [[یاہو!]] (1994 د‏‏ی بنیاد رکھی) تے الٹاوستا (1995 د‏‏ی بنیاد رکھی) صنعت دے متعلقہ رہنما سن ۔ اگست 2001 تک ، ڈائریکٹری ماڈل نے سرچ انجناں نو‏‏ں راستہ دینا شروع کر دتا سی ، [[گوگل|گوگل دے]] قیام (1998 وچ قائم) دا پتہ لگایا ، جس نے مطابقت د‏‏ی درجہ بندی دے لئی نويں راہاں تیار ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ڈائرکٹری د‏‏ی خصوصیات ، جدو‏ں کہ ہن وی عام طور اُتے دستیاب نيں ، سرچ انجناں دے بعد خیالات بن گئياں۔ ڈیٹا ویہہ دا سائز ، جو 2000 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ اک اہ‏م مارکیٹنگ د‏‏ی خصوصیت رہیا سی ، ايس‏ے طرح مطابقت پزیرائی د‏‏ی درجہ بندی اُتے زور دے ک‏ے بے گھر کر دتا گیا ، اوہ طریقے جنہاں دے ذریعہ سرچ انجن پہلے بہترین نتائج نو‏‏ں ترتیب دینے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔ متعلقہ درجہ بندی سب تو‏ں پہلے 1996 وچ اک اہ‏م مسئلہ بن گئی ، جدو‏ں ایہ ظاہر ہوئے گیا کہ نتائج د‏‏ی مکمل فہرستاں دا جائزہ لینا غیر عملی سی۔ اس دے نتیجے وچ ، مطابقت د‏‏ی درجہ بندی دے لئی [[الخوارزم|الگورتھم وچ ]] مسلسل بہتری آئی ا‏‏ے۔ گوگل دے پیج رینک دے نتائج نو‏‏ں ترتیب دینے دا طریقہ سب تو‏ں زیادہ پریس ملیا اے ، لیکن تمام وڈے سرچ انجن نتائج د‏‏ی ترتیب نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی خاطر اپنے درجہ بندی دے طریق کار نو‏‏ں مستقل طور اُتے بہتر کردے ني‏‏‏‏ں۔ 2006 تک ، سرچ انجنہاں د‏‏ی درجہ بندی پہلے تو‏ں کدرے زیادہ اہ‏م اے ، اِنّا بڑھدا اے کہ کسی صنعت نے (" [[ایس ای او|سرچ انجن آپٹیمائزر]] " یا "SEO") د‏‏ی مدد تو‏ں ویب ڈویلپرز نو‏‏ں انہاں د‏‏ی تلاش د‏‏ی درجہ بندی نو‏‏ں بہتر بنانے وچ مدد کيت‏ی اے تے کیس دا پورا ادارہ ایداں دے امور دے آس پاس تیار ہويا اے جو سرچ انجنہاں د‏‏ی درجہ بندی نو‏‏ں متاثر کردے نيں ، جداں میٹا ٹیگز وچ [[تجارتی مارکہ|ٹریڈ مارک]] دا استعمال۔ کچھ سرچ انجناں دے ذریعہ سرچ رینکنگ د‏‏ی فروخت نے وی لائبریرین تے صارف دے حامیاں وچ تنازع پیدا کر دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=xOk3EIUW9VgC|title=Planet Google: One Company's Audacious Plan to Organize Everything We Know|last=Stross|first=Randall|date=22 September 2009|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-4165-4696-2|access-date=9 December 2012}}</ref> 3 جون ، 2009 نو‏‏ں [[مائیکروسافٹ|مائیکرو سافٹ]] نے اپنا نواں سرچ انجن ، [[بنگ]] شروع کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.microsoft.com/presspass/press/2009/may09/05-28NewSearchPR.mspx|title=Microsoft's New Search at Bing.com Helps People Make Better Decisions: Decision Engine goes beyond search to help customers deal with information overload (Press Release)|publisher=Microsoft News Center|date=May 28, 2009|accessdate=May 29, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629120855/http://www.microsoft.com/presspass/press/2009/may09/05-28NewSearchPR.mspx|archivedate=June 29, 2011}}</ref> اگلے مہینے مائیکروسافٹ تے [[یاہو!]] بنگ نے اک معاہدے دا اعلان کيتا جس وچ بنگ یاہو نو‏‏ں طاقت دے گا ! تلاش کرن ۔ <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/8174763.stm "Microsoft and Yahoo seal web deal"], ''BBC Mobile News'', July 29, 2009.</ref> === فائل شیئرنگ === انٹرنیٹ دے آغاز تو‏ں پہلے ہی کمپیوٹر نیٹ ورکس اُتے وسائل یا فائل شیئرنگ اک اہ‏م سرگرمی رہی اے تے اسنو‏ں مختلف طریقےآں تو‏ں سپورٹ کيتا گیا سی جنہاں وچ بلیٹن بورڈ سسٹم (1978) ، یوزنٹ (1980) ، کیرمٹ (1981) تے بہت سارے شامل ني‏‏‏‏ں۔ انٹرنیٹ اُتے استعمال دے [[فائل منتقلی پروٹوکول|ل]] The [[فائل منتقلی پروٹوکول|فائل ٹرانسفر پروٹوکول]] (ایف ٹی پی) نو‏‏ں 1985 وچ معیاری بنایا گیا سی تے اج وی استعمال وچ ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.ietf.org/rfc/rfc0959.txt RFC 765: File Transfer Protocol (FTP)], J. Postel and J. Reynolds, ISI, October 1985</ref> آلات د‏‏ی اک قسم وی شامل صارفین د‏‏ی فائلاں نو‏‏ں دریافت وچ مدد کيت‏ی طرف FTP دے استعمال وچ مدد دے لئی تیار کیتے گئے اوہ ٹرانسفر کرنا چاہن، وائڈ ایریا انفارمیشن سرور 1991 وچ (WAIS) گوفر 1991 وچ ، آرچی 1991 وچ ، ویرونیکا 1992 وچ Jughead 1993 وچ ، 1988 وچ انٹرنیٹ ریلے چیٹ (IRC) تے آخر کار 1991 وچ ویب ڈائریکٹریز تے [[سرچ انجن|ویب سرچ انجناں دے]] نال [[ورلڈ وائڈ ویب]] (WWW)۔ 1999 وچ ، نیپسٹر پیئر ٹو پیئر دا پہلا فائل شیئرنگ سسٹم بن گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/reliabledistribu0000birm|title=Reliable Distributed Systems: Technologies, Web Services, and Applications|last=Kenneth P. Birman|date=2005-03-25|publisher=Springer-Verlag New York Incorporated|isbn=978-0-387-21509-9|page=[https://archive.org/details/reliabledistribu0000birm/page/532 532]|access-date=2012-01-20|url-access=registration}}</ref> نیپسٹر نے انڈیکسنگ تے اسيں مرتبہ د‏‏ی دریافت دے لئی اک مرکزی سرور دا استعمال کيتا ، لیکن فائلاں د‏‏ی اسٹوریج تے ٹرانسفر نو‏‏ں وکندریقرت کر دتا گیا۔ متعدد پیر-پیر پیر فائل شیئرنگ پروگرام تے خدمات جس د‏‏ی مختلف سطحاں اُتے وکندریقریت تے نامعلوم شناخت شامل نئيں اے ، انہاں وچ شامل نيں: 2000 وچ Gnutella ، eDonkey2000 تے فرینائٹ ، 2001 وچ فاسٹ ٹریک ، کزا ، لیمویر تے بٹ ٹورنٹ تے 2003 وچ زہر ۔ یہ تمام ٹولز عام مقصد دے نيں تے مختلف قسم دے مواد دا اشتراک کرنے دے لئی استعمال ہوسکدے نيں ، لیکن میوزک فائلاں ، سافٹ وئیر تے بعد وچ فلماں تے ویڈیوز د‏‏ی شیئرنگ اہ‏م استعمال ا‏‏ے۔ تے جدو‏ں کہ اس وچو‏ں کچھ حص legalہ قانونی اے ، وڈے حصے نئيں ني‏‏‏‏ں۔ قانونی مقدماں تے ہور قانونی اعمال Napster دے 2001 وچ eDonkey2000 2005 وچ پیدا ہونے والے، Kazaa 2006 وچ 2010 وچ بند ہوئے یا انہاں د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں مرکوز کرنے تے Limewire.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://w2.eff.org/IP/P2P/p2p_copyright_wp.php|title=EFF: What Peer-to-Peer Developers Need to Know about Copyright Law|publisher=W2.eff.org|accessdate=2012-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120115034129/http://w2.eff.org/IP/P2P/p2p_copyright_wp.php|archivedate=January 15, 2012}}</ref> سمندری ڈاکو بے ، جو 2003 وچ سویڈن وچ قائم کيتا گیا سی ، 2009 تے 2010 وچ مقدمے د‏‏ی سماعت تے اپیل دے باوجود جاری اے جس دے نتیجے وچ اس دے متعدد بانیاں دے لئی جیل د‏‏ی شرائط تے وڈے جرمانے عائد کیتے گئے سن ۔ اک طرف [[فکری ملکیت|دانشورانہ املاک]] د‏‏ی چوری دے الزامات تے دوسری طرف سنسرشپ دے الزامات دے نال فائل شیئرنگ متنازع تے متنازع ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.cbsnews.com/stories/2003/09/18/opinion/polls/main573990.shtml "Poll: Young Say File Sharing OK"], Bootie Cosgrove-Mather, ''CBS News'', 11 February 2009</ref> === ڈاٹ کم دا بلبلا === اچانک دنیا بھر وچ لکھاں تک پہنچنے د‏‏ی کم قیمت تے انہاں لوکاں دے بیچنے یا سننے دا امکان ايس‏ے لمحے وچ پہنچیا جدو‏ں انہاں نے اشتہار بازی ، میل آرڈر سیلز ، [[گاہکاں تو‏ں تعلقات د‏‏ی نظامت|کسٹمر ریلیشنش مینجمنٹ]] تے بہت سارے وچ بزنس ڈوما نو‏‏ں ختم کرنے دا وعدہ کيتا۔ علاقےآں. ویب اک نويں قاتل ایپ سی۔ جو غیر منسلک خریداراں تے بیچنے والےآں نو‏‏ں بغیر کسی قیمت تے کم لاگت دے طریقےآں تو‏ں اکٹھا کرسکدی ا‏‏ے۔ دنیا بھر دے تاجراں نے نويں کاروباری ماڈلز تیار کيتیاں تے اپنے نیڑےی وینچر کیپٹلسٹ دے پاس پہنچ گئے ۔ اگرچہ کچھ نويں کاروباری افراد دے پاس کاروبار تے اقتصادیات وچ تجربہ سی ، لیکن اکثریت صرف خیالات رکھنے والے افراد کيت‏ی سی تے انہاں نے راجگڑھ د‏‏ی آمد نو‏‏ں تدبر دے نال منظم نئيں کيتا۔ ہور برآں ، بوہت سارے ڈاٹ کم دے کاروباری منصوبےآں د‏‏ی پیش گوئی اس قیاس اُتے کيتی گئی سی کہ انٹرنیٹ دے استعمال تو‏ں اوہ موجودہ کاروباراں دے تقسیم چینلز نو‏‏ں نظرانداز کرن گے لہذا انہاں دا مقابلہ نئيں کرنا پئے گا۔ جدو‏ں مضبوط کاروباری برانڈز دے نال قائم کاروباری ادارےآں نے اپنی انٹرنیٹ موجودگی تیار کيتی ، تاں ایہ امیداں بکھر گئياں تے نويں آنے والے وڈے ، زیادہ قائم کاروباراں دے زیر اثر بازاراں وچ جانے د‏‏ی کوشش کرنے چھڈ گئے۔ بوہت سارے لوکاں وچ ایسا کرنے د‏‏ی صلاحیت نئيں سی۔ ڈاٹ کم کم دا بلبلہ مارچ 2000 وچ پھٹا ، جس وچ 10 ہفتہ <ref>[http://bigcharts.marketwatch.com/historical/default.asp?detect=1&symbol=NASDAQ&close_date=3%2F10%2F00&x=34&y=12 Nasdaq peak of 5,048.62] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171111145523/http://bigcharts.marketwatch.com/historical/default.asp?detect=1&symbol=NASDAQ&close_date=3%2F10%2F00&x=34&y=12 |date=2017-11-11 }}</ref> (5،132.52 انٹرا ڈے) اُتے مشتمل ٹکنالوجی ہیوی [[نیزڈیک|نیس ڈیک کمپوزٹ]] انڈیکس 5،048.62 اُتے پہنچ گیا ، جو اس تو‏ں اک سال پہلے ہی اس د‏ی قیمت تو‏ں دگنا ا‏‏ے۔ 2001 تک ، بلبلا د‏‏ی افزائش پوری رفتار تو‏ں چل رہی سی۔ ڈاٹ کم د‏‏ی اکثریت نے اپنے منصوبے تے آئی پی او کیپٹل نو‏‏ں جلانے دے بعد ، بغیر کسی منافع دے اکثر تجارت ختم کردتی سی۔ لیکن اس دے باوجود ، انٹرنیٹ ترقی کردا رہندا اے ، جو تجارت دے ذریعہ کارفرما اے ، آن لائن معلومات تے علم تے سوشل نیٹ ورکنگ د‏‏ی بہت زیادہ مقدار ا‏‏ے۔ === موبائل فون تے انٹرنیٹ === انٹرنیٹ کنیکٹیویٹی والا پہلا موبائل فون نوکیا 9000 کمیونیکیٹر سی ، جسنو‏ں 1996 وچ فن لینڈ وچ لانچ کيتا گیا سی۔ موبائل فون اُتے انٹرنیٹ خدمات تک رسائی د‏‏ی عملداری اس وقت تک محدود سی جدو‏ں تک کہ اس ماڈل تو‏ں قیمتاں کم نہ ہاں تے نیٹ ورک مہیا کرنے والےآں نے فونز اُتے آسانی تو‏ں قابل رسائی سسٹم تے خدمات تیار کرنا شروع کر دتیاں۔ جاپان وچ NTT ڈوکومو نے 1999 وچ پہلی موبائل انٹرنیٹ سروس ، آئی-موڈ ، دا آغاز کيتا سی تے اسنو‏ں موبائل فون انٹرنیٹ خدمات د‏‏ی پیدائش سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ 2001 وچ ، ریسرچ انہاں موشن (اب بلیک بیری لمیٹڈ ) دے ذریعہ اپنے بلیک بیری پروڈکٹ دے لئی موبائل فون ای میل دا نظام امریکا وچ لانچ کيتا گیا۔ چھوٹی اسکرین تے چھوٹے کیپیڈ تے موبائل فون دے اک ہتھ والے آپریشن نو‏‏ں موثر استعمال کرنے دے لئی ، موبائل ڈیوائسز ، وائرلیس ایپلیکیشن پروٹوکول (WAP) دے لئی اک مخصوص دستاویز تے نیٹ ورکنگ ماڈل تشکیل دتا گیا۔ زیادہ تر موبائل ڈیوائس انٹرنیٹ خدمات WAP دا استعمال کردے ہوئے کم کردی ني‏‏‏‏ں۔ موبائل فون خدمات د‏‏ی ترقی ابتدائی طور اُتے جاپان ، جنوبی کوریا تے تائیوان دے نال بنیادی طور اُتے ایشیئن رجحان سی جس وچ بہت جلد اپنے انٹرنیٹ صارفین نو‏‏ں پی سی د‏‏ی بجائے فون دے ذریعہ وسائل تک رسائی حاصل کرنے دا پتہ چلا۔ ترقی پزیر ملکاں نے اس دے بعد ہندوستان ، جنوبی افریقہ ، کینیا ، فلپائن تے پاکستان دے نال ایہ اطلاع دتی کہ انہاں دے گھریلو صارفین نے اکثریت پی سی د‏‏ی بجائے موبائل فون تو‏ں انٹرنیٹ تک رسائی حاصل کيتی ا‏‏ے۔ انٹرنیٹ دے یوروپی تے شمالی امریکا دے استعمال پرسنل کمپیوٹرز د‏‏ی اک وڈی وڈی بنیاد تو‏ں متاثر ہويا سی تے موبائل فون انٹرنیٹ تک رسائی وچ بتدریج اضافہ ہويا سی ، لیکن بیشتر مغربی ملکاں وچ 20-30 تو‏ں 30 فیصد تک قومی سطح تک پہنچ گیا سی۔ <ref name="DasguptaLall2001">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=4v-04WJ4UBEC|title=Policy Reform, Economic Growth, and the Digital Divide: An Econometric Analysis|last=Susmita Dasgupta|last2=Somik V. Lall|last3=David Wheeler|publisher=World Bank Publications|year=2001|pages=1–3|id=GGKEY:YLS5GEUEBAR|access-date=11 February 2013}}</ref> ایہ پار 2008 وچ ہوئی ، جدو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ انٹرنیٹ تک رسائی والے آلات پرسنل کمپیوٹرز دے مقابلے وچ موبائل فون سن ۔ ترقی پزیر دنیا دے بہت سارے حصےآں وچ ، ایہ تناسب اک پی سی صارف دے لئی 10 موبائل فون صارفین دے برابر ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=GSM and UMTS, The Creation of Global Mobile Communications|last=Hillebrand|first=Friedhelm|publisher=John Wiley & Sons|year=2002|isbn=978-0-470-84322-2|editor-last=Hillebrand|editor-first=Friedhelm}}</ref> == ویب ٹیکنالوجیز == [[ویب صفحہ|ویب صفحات]] نو‏‏ں ابتدائی طور اُتے [[ایچ ٹی ایم ایل|ہائپر ٹیکسٹ مارک اپ لینگویج]] (HTML) اُتے مبنی ساختی دستاویزات دے طور اُتے تصور کيتا گیا سی جو [[تصویر|تصاویر]] ، [[ویڈیو]] تے دوسرے مواد تک رسائی د‏‏ی اجازت دیندا ا‏‏ے۔ صفحے وچ موجود [[ہائپرلنک|ہائپر لنکس]] صارفین نو‏‏ں دوسرے صفحات اُتے تشریف لے جانے د‏‏ی اجازت دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ابتدائی براؤزرز وچ ، تصاویر نو‏‏ں اک علاحدہ "مددگار" ایپلی کیشن وچ کھولیا گیا۔ مارک اینڈریسن دے 1993 وچ موسیک تے 1994 نیٹسکیپ <ref name="W3.org"/> نے غیر تکنیکی صارفین دے لئی مخلوط متن تے تصاویر پیش ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے دوران ایچ ٹی ایم ایل تیار ہويا ، جس دے نتیجے وچ [[ایچ ٹی ایم ایل|ایچ ٹی ایم ایل 4 دا آغاز ہويا]] جس نے [[سی ایس ایس]] اسٹائلنگ دے وڈے عناصر نو‏‏ں متعارف کرایا تے ، بعد وچ ، توسیع وچ براؤزر کوڈ نو‏‏ں کال کرنے د‏‏ی سہولت فراہ‏م کيتی گئی تے اک سٹرکچرڈ انداز (اے جے اے ایکس ) وچ سرورز تو‏ں مواد طلب کيتا گیا۔ == ہسٹوریگرافی == انٹرنیٹ د‏‏ی ترقی د‏‏ی [[تریخ نگاری]] د‏‏ی فراہمی وچ تقریبا ناقابل تسخیر مسائل ني‏‏‏‏ں۔ ڈیجیٹائزیشن دا عمل عمومی طور اُتے تاریخی نگاری تے خاص طور اُتے تاریخی مواصلات د‏‏ی تحقیق دے لئی اک دوہرے چیلنج د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ ابتدائی پیشرفتاں د‏‏ی دستاویزی دستاویز وچ دشواری دا احساس جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انٹرنیٹ ہويا ، اقتباس تو‏ں جمع کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ {{quote|"ارپنیٹ مدت کچھ اچھی طرح تو‏ں دستاویزی اے کیونجے کارپوریشن انچارج - [[بی بی این ٹیکنالوجیز|بی بی این]] نے اک جسمانی ریکارڈ چھڈیا ا‏‏ے۔ [[این ایس ایف نیٹ]] دور وچ منتقل ہُندا ہويا ، ایہ اک غیرمعمولی طور اُتے وکندریقرت عمل بن گیا۔ لوکاں وچ ریکارڈ موجود اے تہہ خاناں وچ ، خفیہ خاناں وچ … بہت کچھ جو ہويا اوہ زبانی طور اُتے تے انفرادی اعتماد د‏‏ی بنیاد اُتے کيتا گیا۔|[[ڈوگ گال]] (2007)<ref>{{cite news | title=An Internet Pioneer Ponders the Next Revolution | work=Illuminating the net's Dark Ages | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/6959034.stm | accessdate=February 26, 2008 | date=August 23, 2007 | first=Colin | last=Barras}}</ref>}} == ہور ویکھو == {{Wikipedia books|Internet}}{{Div col}} * [[History of hypertext]] * [[History of telecommunication]] * [[History of the Internet in Sweden]] * [[Index of Internet-related articles]] * [[Internet activism]] * [[جالبینی مراقبت]] * [[List of Internet pioneers]] * [[MH & xmh: Email for Users & Programmers]] * [[Nerds 2.0.1|Nerds 2.0.1: A Brief History of the Internet]] * [[On the Internet, nobody knows you're a dog]] * [[Outline of the Internet]] {{Div col end}} == حوالے == {{حوالے}} == کتابیات == * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/howwebwasbornsto00gill|title=How the Web was Born: The Story of the World Wide Web|last=Gillies|first=James|last2=Cailliau|first2=Robert|publisher=Oxford University Press|year=2000|isbn=0-19-286207-3|location=New York|ref=harv|url-access=registration}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=RLKxSvCBQZcC|title=Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet|last=Hafner|first=Katie|last2=Lyon|first2=Matthew|publisher=Touchstone|year=1998|isbn=978-0-684-83267-8|location=New York|ref=harv|author-link=Katie Hafner|orig-year=1996}} == ہور پڑھو == * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/inventinginterne00abba|title=Inventing the Internet|last=Abbate|first=Janet|publisher=MIT Press|year=1999|isbn=978-0-262-01172-3|location=Cambridge, Massachusetts|url-access=registration}} * {{حوالہ کتاب|url=http://www.netvalley.com/archives/mirrors/cerf-how-inet.html|title=How the Internet Came to Be|last=Cerf|first=Vinton|year=1993}} * {{حوالہ کتاب|title=A history of the Internet and the digital future|last=Ryan|first=Johnny|publisher=Reaktion Books|year=2010|isbn=978-1-86189-777-0|location=London, England}} * Thomas Greene; Larry James Landweber; George Strawn (2003). "A Brief History of NSF and the Internet". National Science Foundation. Cite journal requires |journal= (help) == باہرلے جوڑ == * [http://www.computerhistory.org/exhibits/internet_history/ انٹرنیٹ ہسٹری ٹائم لائن] - کمپیوٹر ہسٹری میوزیم * [http://www.isoc.org/internet/history/ انٹرنیٹ د‏‏ی تریخ] - انٹرنیٹ سوسائٹی * [http://www.zakon.org/robert/internet/timeline/ ہوبس دا انٹرنیٹ ٹائم لائن 12] * [https://www.youtube.com/watch?v=9hIQjrMHTv4 ''انٹرنیٹ د‏‏ی تریخ''] ، اک مختصر متحرک فلم (2009) * {{Curlie|Computers/Internet/History/}} {{Telecommunications}} [[گٹھ:کمپيوٹنگ د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین]] [[گٹھ:انٹرنیٹ نگرانی]] [[گٹھ:امریکی ایجادات]] [[گٹھ:تریخ انٹرنیٹ]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] lldz18w8zgzb2z7g07b5r6relzu4b8w 0 91816 706902 686106 2026-05-11T16:02:16Z CommonsDelinker 60 Replacing Public_Seal_of_Niue.svg with [[File:Public_Seal_of_Niue_(1974–2021).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: File:Public_Seal_of_Niue.svg merged with File:Public Seal of Niue (1974–2021).svg). 706902 wikitext text/x-wiki [[فائل:Oceania (orthographic projection).svg|thumb|اوقیانوسیہ]] ایہ '''اوقیانوسیہ د‏‏ی خود مختار ریاستاں و تابع علاقہ جات د‏‏ی لسٹ''' (List of sovereign states and dependent territories in Oceania) ا‏‏ے۔ == خود مختار ریاستاں == '''خود مختار ریاست''' اک [[جغرافیائی]] علاقے اُتے اعلیٰ ترین اقدار اے جو بین الاقوامی قانونی نظام دے تحت اک آزاد مرکزی [[حکومت]] د‏‏ی طرف تو‏ں ظاہر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ === تسلیم شدہ ریاستاں === یہ تمام [[اقوام متحدہ]] د‏‏ی [[اقوام متحدہ دے رکن ملکاں|رکن]] نيں۔ {| class="wikitable sortable" style="width:100%" ! class="unsortable" | پرچم !قومی نشان / نشان ریاست ! class="unsortable" | نقشہ ! اردو تے مکمل انگریزی رسمی نام<br /><ref name="CIA_Names">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |title=Field Listing :: Names |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=30 September 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225001053/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref><ref name="UN_Names">{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |title=UNGEGN List of Country Names |publisher=United Nations Statistics Division |year=2007 |accessdate=2011-02-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225001052/https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref><ref name="Europa">{{cite web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |title=List of countries, territories and currencies |publisher=Europa |date=9 August 2011 |accessdate=10 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225001055/http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> ! مقامی مختصر تے رسمی نام<br /><ref name="CIA_Names" /><ref name="UN_Names" /> ! راجگڑھ<br /><ref name="Europa" /><ref name="Capital">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |title=Field Listing :: Capital |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=17 February 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225001050/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=UNGEGN World Geographical Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |date=13 September 2010 |accessdate=24 February 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225001057/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> ! آبادی<br />{{Cref2|a}}<ref name="Population">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |title=Country Comparison :: Population |publisher=Central Intelligence Agency |date=July 2014 |accessdate=17 October 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225001058/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> ! رقبہ<br />{{Cref2|a}}<ref name="Area">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |title=Field Listing :: Area |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=3 March 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225001054/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> |- | [[فائل:Flag of Australia.svg|centre|100px|border]] |[[فائل:Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg|frameless|110x110px]] | [[فائل:Australia (orthographic projection).svg|150px]] | [[آسٹریلیا]]<ref group="note">Australia contains 4 external territories not associated with Oceania, the [[جزائر کوکوس]] and [[جزیرہ کرسمس]] in Asia, and the [[جزیرہ ہرڈ و جزیرے مکڈونلڈ]] and the claimed [[آسٹریلوی انٹارکٹک علاقہ]] in the Antarctic.</ref><br /><br />Commonwealth of Australia | {{Lang-en|Australia — Commonwealth of Australia}} | [[کینبرا]]<br /><br />{{Lang-en|Canberra}} | 23,268,319 | {{Tri1|7741220|{{Convert|7741220|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of Federated States of Micronesia.svg|centre|100px|border]] |[[فائل:Seal of the Federated States of Micronesia.svg|frameless|110x110px]] | [[فائل:LocationMicronesia.png|150px]] | [[ریاستہائے وفاقیہ مائکرونیشیا]] | {{Lang-en|Federated States of Micronesia}} | [[پالیکیر]]<br /><br />{{Lang-en|Palikir}} | 106,487 | {{Tri1|0000702|{{Convert|702|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of Fiji.svg|centre|100px|border]] |[[فائل:Coat of arms of Fiji.svg|frameless|110x110px]] | [[فائل:LocationFiji.png|150px]] | [[فجی]]<br /><br />Republic of Fiji | {{Lang-en|Fiji — Republic of Fiji}}<br /><br />{{lang-fj|Viti — Matanitu ko Viti}}<br /><br />[[فجی ہندی]] ''फीजी/Fiji - रिपब्लिक ऑफ फीजी/ Ripablik ăph Phījī'' | [[سووا]]<br /><br />{{Lang-en|Suva}}<br /><br />{{lang-fj|Suva}}<br /><br />[[فجی ہندی]]: ''Suva'' | 890,057 | {{Tri1|0018275|{{Convert|18274|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of Kiribati.svg|centre|100px|border]] |[[فائل:Coat of arms of Kiribati.svg|frameless|121x121px]] | [[فائل:LocationKiribati.png|150px]] | [[کیریباندی]]<br /><br />Republic of Kiribati | {{Lang-en|Kiribati — Republic of Kiribati}}<br /><br />{{lang-gil|Kiribati — Ribaberiki Kiribati}} | [[تاراوا]]<br /><br />{{Lang-en|Tarawa}} ----[[بایریکی]] {{Lang-en|Bairiki}} | 101,998 | {{Tri1|0000811|{{Convert|811|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of the Marshall Islands.svg|centre|100px|border]] |[[فائل:Seal of the Marshall Islands.svg|frameless|115x115px]] | [[فائل:LocationMarshallIslands.png|150px]] | [[مارشل جزیرے]]<br /><br />Republic of the Marshall Islands | {{Lang-en|Marshall Islands — Republic of the Marshall Islands}}<br /><br />{{lang-mh|Aelōn̄ in M̧ajeļ – Aolepān Aorōkin M̧ajeļ}} | [[ماجورو]]<br /><br />{{Lang-en|Majuro}} | 68,480 | {{Tri1|0000181|{{Convert|181|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of Nauru.svg|centre|100px|border]] |[[فائل:Coat of arms of Nauru.svg|frameless|110x110px]] | [[فائل:LocationNauru.png|150px]] | [[ناورو]]<br /><br />Republic of Nauru | {{Lang-en|Nauru — Republic of Nauru}}<br /><br />{{lang-na|Naoero – Repubrikin Naoero}} | No official Capital ----<small>Government offices are in [[یارن]]</small> | 9,378 | {{Tri1|0000021|{{Convert|21|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of New Zealand.svg|centre|100px|border]] |[[فائل:Coat of arms of New Zealand.svg|frameless|113x113px]] | [[فائل:New Zealand (orthographic projection).svg|150px]] | [[نیوزی لینڈ]]<ref group="note">New Zealand also claims territory in the Antarctic as the [[راس انحصار]].</ref> | {{Lang-en|New Zealand}}<br /><br />{{Lang-mi|Aotearoa}} | [[ویلنگٹن]]<br /><br />{{Lang-en|Wellington}} | 4,570,038 | {{Tri1|0267710|{{Convert|267710|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of Palau.svg|centre|100px|border]] | | [[فائل:LocationPalau.png|150px]] | [[پلاؤ]]<br /><br />Republic of Palau | {{Lang-en|Palau — Republic of Palau}}<br /><br />{{lang-pau|Belau — Beluu er a Belau}} | [[نگئولمود]]<br /><br />{{Lang-en|Ngerulmud}}<br /><br />{{lang-pau|Ngerulmud}} | 21,032 | {{Tri1|0000459|{{Convert|459|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of Papua New Guinea.svg|centre|100px|border]] |[[فائل:National emblem of Papua New Guinea.svg|frameless|110x110px]] | [[فائل:Papua New Guinea (orthographic projection).svg|150px]] | [[پاپوا نیو گنی]]<br /><br />Independent State of Papua New Guinea | {{Lang-en|Papua New Guinea — Independent State of Papua New Guinea}}<br /><br />{{lang-tpi|Papua Niugini — Independen Stet bilong Papua Niugini}} | [[پورٹ مورسبی]]<br /><br />{{Lang-en|Port Moresby}} | 6,310,129 | {{Tri1|0462840|{{Convert|462840|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of Samoa.svg|centre|100px|border]] |[[فائل:Coat of arms of Samoa.svg|frameless|111x111px]] | [[فائل:LocationSamoa.png|150px]] | [[سامووا]]<br /><br />Independent State of Samoa | {{Lang-en|Samoa — Independent State of Samoa}}<br /><br />{{lang-sm|Samoa — Malo Sa‘oloto Tuto'atasi o Samoa}} | [[آپیا]]<br /><br />{{Lang-en|Apia}}<br /><br />{{lang-sm|Apia}} | 194,320 | {{Tri1|0002831|{{Convert|2831|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of the Solomon Islands.svg|centre|100px|border]] |[[فائل:Coat of arms of the Solomon Islands.svg|frameless|132x132px]] | [[فائل:LocationSolomonIslands.png|150px]] | [[سولومن جزیرے]] | {{Lang-en|Solomon Islands}} | [[ہونیارا]]<br /><br />{{Lang-en|Honiara}} | 584,578 | {{Tri1|0028896|{{Convert|28896|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of Tonga.svg|centre|100px|border]] |[[فائل:Coat of arms of Tonga.svg|frameless|122x122px]] | [[فائل:LocationTonga.png|150px]] | [[ٹونگا]]<br /><br />Kingdom of Tonga | {{Lang-en|Tonga — Kingdom of Tonga}}<br /><br />{{lang-to|Tonga — Pule'anga Tonga}} | [[نوکوالوفا]]<br /><br />{{Lang-en|Nuku'alofa}}<br /><br />{{lang-to|Nuku'alofa}} | 106,146 | {{Tri1|0000747|{{Convert|747|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of Tuvalu.svg|centre|100px|border]] |[[فائل:Coat of arms of Tuvalu.svg|frameless|116x116px]] | [[فائل:LocationTuvalu.png|150px]] | [[تووالو]] | {{Lang-en|Tuvalu}}<br /><br />{{lang-tvl|Tuvalu}} | [[فونافوندی]]<br /><br />{{Lang-en|Funafuti}} | 10,619 | {{Tri1|0000026|{{Convert|26|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of Vanuatu.svg|centre|100px|border]] |[[فائل:Coat of arms of Vanuatu.svg|frameless|138x138px]] | [[فائل:LocationVanuatu.png|150px]] | [[وانواتو]]<br /><br />Republic of Vanuatu | {{lang-bi|Vanuatu — Ripablik blong Vanuatu}}<br /><br />{{Lang-en|Vanuatu — Republic of Vanuatu}}<br /><br />{{Lang-fr|Vanuatu — République de Vanuatu}} | [[پورٹ ولا]]<br /><br />{{lang-bi|Port Vila}}<br /><br />{{Lang-en|Port Vila}}<br /><br />{{Lang-fr|Port-Vila}} | 256,155 | {{Tri1|0012189|{{Convert|12189|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |} === غیر اقوام متحدہ رکن ریاستاں === {| class="wikitable sortable" ! class="unsortable" | پرچم ! قومی نشان ! class="unsortable" | نقشہ ! اردو تے مکمل انگریزی نام ! حیثیت <ref name="Field Listing :: Dependency Status" /> ! مقامی مختصر تے رسمی نام ! راجگڑھ ! آبادی ! رقبہ |- | [[فائل:Flag of the Cook Islands.svg|centre|100px|border]] | [[فائل:Coat of arms of the Cook Islands.svg|frameless|110x110px]] | [[فائل:LocationCookIslands.png|150px]] | [[کک جزیرے]]<ref name="Europa" /> | خود حکومت <ref>Self-governing [[Associated state#Associated States of New Zealand|in free association]] with [[نیوزی لینڈ]]</ref> | {{Lang-en|Cook Islands}}<br />{{lang-rar|Kūki 'Āirani}} | [[آواریا]]<ref name="Europa" /><ref name="Capital" /> | 11,124<ref name="Population" /> | {{Tri1|00236|{{Convert|236|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of Niue.svg|centre|100px|border]] | [[فائل:Public Seal of Niue (1974–2021).svg|frameless|110x110px]] | [[فائل:LocationNiue.png|150px]] | [[نیووے]]<ref name="Europa" /> | خود حکومت <ref>Self-governing [[Associated state#Associated States of New Zealand|in free association]] with New Zealand</ref> | {{lang-niu|Niuē}}<br /><br />{{Lang-en|Niue}} | [[الوفی]]<ref name="Europa" /><ref name="Capital" /> | 1,311<ref name="Population" /> | {{Tri1|00260|{{Convert|260|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |} == غیر خود مختار علاقے == {| class="wikitable sortable" ! class="unsortable" | پرچم ! قومی نشان ! class="unsortable" | نقشہ ! اردو تے مکمل انگریزی نام ! حیثیت <ref name="Field Listing :: Dependency Status" /> ! مقامی مختصر تے رسمی نام ! راجگڑھ ! آبادی ! رقبہ |- | [[فائل:Flag of American Samoa.svg|centre|100px|border]] |[[فائل:Seal of American Samoa.svg|frameless|110x110px]] | [[فائل:LocationAmericanSamoa.png|150px]] | [[امریکی سمووا]]<br /><br />Territory of American Samoa<ref name="Europa" /> | [[جزیراندی علاقہ]] | {{Lang-en|American Samoa — Territory of American Samoa}}<br /><br />{{Lang-sm|Amerika Sāmoa}} | [[پاگو پاگو]]<ref name="Europa" /><ref name="Capital" /> | 67,242<ref name="Population" /> | {{Tri1|00199|{{Convert|199|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of Australia (converted).svg|centre|100px|border]] | | [[فائل:AshmoreandCartierIslands.png|150px]] | [[جزائر ایشمور و کارٹیر]]<br /><br />Territory of Ashmore and Cartier Islands | [[آسٹریلیا د‏‏یاں ریاستاں تے علاقہ جات]] | {{Lang-en|Ashmore and Cartier Islands}} | <small>''غیر آباد''</small> | <small>''غیر آباد''</small> | {{Tri1|00005|{{Convert|5|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of United States.svg|centre|100px|border]] | | [[فائل:LocationBakerIsland.png|150px]] | [[جزیرہ بیکر]] | [[امریکی چھوٹے بیرونی جزیرے]] | {{Lang-en|Baker Island}} | <small>''غیر آباد''</small> | <small>''غیر آباد''</small> | {{Tri1|00129.1|{{Convert|129.1|km2|sqmi|1|abbr=on}}}} |- | style="text-align:center;"| {{پرچم تصویر|فرانس|size=80px}} | style="text-align:right;" | [[جزیرہ کلپرٹن]]<ref>Sometimes considered to be part of [[اوقیانوسیہ]].</ref> | style="text-align:right;" | Clipperton Island | style="text-align:right;" | [[فرانسیسی سمندر پار محکمے و علاقہ جات]] | style="text-align:right;" | <small>''غیر آباد''</small> | style="text-align:right;" | {{Lang-fr|Île de la Passion}} |- | [[فائل:Flag of Australia (converted).svg|centre|100px|border]] | | [[فائل:Wyspy Morza Koralowego.png|150px]] | [[کورل سمندری جزیرے]]<br /><br />Coral Sea Islands Territory | [[آسٹریلیا د‏‏یاں ریاستاں تے علاقہ جات]] | {{Lang-en|Coral Sea Islands — Coral Sea Islands Territory}} | <small>''غیر آباد''</small> | <small>''غیر آباد''</small> | &nbsp;{{Tri1|00003|{{Convert|3|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|centre|100px|border]] |[[فائل:Emblem of Easter Island.svg|frameless|110x110px]] | [[فائل:Orthographic projection centred over Easter Island.png|150px]] | [[جزیرہ ایسٹر]] | [[چلی]] دا خصوصی علاقہ | {{Lang-es|Isla de Pascua}}<br /><br />{{lang-rap|Rapa Nui}} | [[ہانگا روا]] | 6,148<ref>{{cite web |language= Spanish |url= http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/familias/demograficas_vitales.php |title= COMUNAS: ACTUALIZACIÓN POBLACIÓN 2002–2012 Y PROYECCIONES 2013–2020 |work= National Statistics Institute |accessdate= 20 April 2015 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20181225001100/http://www.ine.cl/404.html?aspxerrorpath=%2Fcanales%2Fchile_estadistico%2Ffamilias%2Fdemograficas_vitales.php |archivedate= 2018-12-25 |url-status= live}}</ref> | {{Tri1|00163.6|{{Convert|163.6|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of French Polynesia.svg|centre|100px|border]] |[[فائل:Coat of arms of French Polynesia.svg|frameless|115x115px]] | [[فائل:Location French Polynesia.png|150px]] | [[فرانسیسی پولینیشیا]]<br /><br />Overseas Lands of French Polynesia<ref name="Europa" /> | [[فرانس دا سمندر پار ملک]] | {{Lang-fr|Polynésie française — Pays d'outre-mer de la Polynesie Francaise}}<ref name="CIA Names" /> | [[پاپیٹی]]<ref name="Europa" /><ref name="Capital" /> | 294,935<ref name="Population" /> | {{Tri1|04167|{{Convert|4167|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of Guam.svg|centre|100px|border]] |[[فائل:Seal of Guam.svg|frameless|180x180px]] | [[فائل:LocationGuam.png|150px]] | [[گوام]]<br /><br />Territory of Guam | [[جزیراندی علاقہ]] | {{Lang-en|Guam — Territory of Guam}}<br /><br />{{Lang-ch|Guahan}}<ref name="CIA Names" /> | [[هاگاِنّا]] / Agaña<ref name="Europa" /><ref name="Capital" /> | 183,286<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gq.html |title=Guam |publisher=CIA |accessdate=23 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225001053/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gq.html%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> | {{Tri1|00544|{{Convert|544|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of Hawaii.svg|centre|100px|border]] |[[فائل:Seal of the State of Hawaii.svg|frameless|110x110px]] | [[فائل:LocationHawaii.png|150px]] | [[ہوائی]]<br /><br />State of Hawaii | [[امریکا د‏‏یاں ریاستاں]] of the [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] | {{Lang-en|Hawaii — State of Hawaii}}<br /><br />{{Lang-haw|Hawaiʻi — Mokuʻāina o Hawaiʻi}} | [[ہونولولو، ہوائی]] | 1,404,054<ref name="Population" /> | {{Tri1|28311|{{Convert|28,311|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of United States.svg|centre|100px|border]] | | [[فائل:LocationHowlandIsland.png|150px]] | [[جزیرہ ہاولینڈ]] | [[امریکی چھوٹے بیرونی جزیرے]] | {{Lang-en|Howland Island}} | <small>''غیر آباد''</small> | <small>''غیر آباد''</small> | {{Tri1|00138.6|{{Convert|138.6|km2|sqmi|1|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of United States.svg|centre|100px|border]] | | [[فائل:LocationJarvisIsland.png|150px]] | [[جزیرہ جاروس]] | [[امریکی چھوٹے بیرونی جزیرے]] | {{Lang-en|Jarvis Island}} | <small>''غیر آباد''</small> | <small>''غیر آباد''</small> | {{Tri1|00152|{{Convert|152|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | | | [[فائل:LocationJohnstonAtoll.png|150px]] | [[جزیرہ جانسٹن]] | [[امریکی چھوٹے بیرونی جزیرے]] | {{Lang-en|Johnston Atoll}} | <small>''غیر آباد''</small> | <small>''غیر آباد''</small> | {{Tri1|00276.6|{{Convert|276.6|km2|sqmi|1|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of Chile.svg|centre|100px|border]] | [[فائل:Escudo de Juan Fernández.svg|frameless|168x168px]] | [[فائل:Orthographic projection centred over Juan Fernandez.png|150px]] | [[جزائر جوآن فرنانڈیز]] | Special territory of [[چلی]] | {{Lang-es|Archipiélago Juan Fernández}} | [[سان خوان باوتیستا، چلی|سان خوان باوتیستا]] | 900<ref name="Population" /> | {{Tri1|00099.6|{{Convert|99.6|km2|sqmi|1|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of United States.svg|centre|100px|border]] | | [[فائل:Orthographic projection over Kingman Reef.png|150px]] | [[کنگمین ریف]] | [[امریکی چھوٹے بیرونی جزیرے]] | {{Lang-en|Kingman Reef}} | <small>''غیر آباد''</small> | <small>''غیر آباد''</small> | {{Tri1|01958.01|{{Convert|1958.01|km2|sqmi|2|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of the Midway Islands (local).svg|centre|100px|border]] | | [[فائل:Orthographic projection centred over midway.png|150px]] | [[جزیرہ مڈوے]] | [[امریکی چھوٹے بیرونی جزیرے]] | {{Lang-en|Midway Islands}} | <small>''غیر آباد''</small> | <small>''غیر آباد''</small> | {{Tri1|02355.2|{{Convert|2355.2|km2|sqmi|1|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of New Caledonia.svg|centre|100px|border]] |[[فائل:Emblem of New Caledonia.svg|frameless|194x194px]] | [[فائل:LocationNewCaledonia.png|150px]] | [[نیو کیلیڈونیا]]<br /><br />Territory of New Caledonia and Dependencies | [[فرانسیسی سمندر پار محکمے و علاقہ جات]]<ref name="Europa" /> | {{Lang-fr|Nouvelle-Calédonie — Territoire des Nouvelle-Caledonie et Dependances}}<ref name="CIA Names" /> | [[نومئا]]<ref name="Europa" /><ref name="Capital" /> | 256,275<ref name="Population" /> | {{Tri1|18575|{{Convert|18575|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of Norfolk Island.svg|centre|100px|border]] |[[فائل:Coat of Arms of Norfolk Island.svg|frameless|124x124px]] | [[فائل:LocationNorfolkIsland.png|150px]] | [[جزیرہ نورفک]]<br /><br />Territory of Norfolk Island<ref name="Europa" /> | Self-governing integral [[آسٹریلیا د‏‏یاں ریاستاں تے علاقہ جات]] | {{Lang-en|Norfolk Island — Territory of Norfolk Island}}<br /><br />[[نورفوک زبان|نورفوک]]: ''Teratri of Norf'k Ailen'' | [[کنگسٹن (جزیرہ نارفولک)]]<ref name="Europa" /><ref name="Capital" /> | 2,169<ref name="Population" /> | {{Tri1|00036|{{Convert|36|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of the Northern Mariana Islands.svg|centre|100px|border]] |[[فائل:Seal of the Northern Mariana Islands.svg|frameless|110x110px]] | [[فائل:LocationNorthernMarianas.png|150px]] | [[اتلے ماریانا جزیرے]]<br /><br />Commonwealth of the Northern Mariana Islands<ref name="Europa" /> | [[جزیراندی علاقہ]] | {{Lang-en|Northern Mariana Islands — Commonwealth of the Northern Mariana Islands}}<br /><br />{{Lang-ch|Islas Mariånas — Sankattan Siha Na Islas Mariånas}} | [[سائپین]]<ref name="Europa" /><ref name="Capital" /> | 46,050<ref name="Population" /> | {{Tri1|00464|{{Convert|464|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of Ogasawara, Tokyo.svg|centre|100px|border]] | | [[فائل:Map of ogasawara islands ja.png|150px]] | [[اوگاساوارا، ٹوکیو|اوگاساوارا پنڈ]] | [[اوگاساوارا، ٹوکیو|اوگاساوارا پنڈ]] دا حصہ، [[توکیو]]، [[جاپان]] | [[جزائر بونن]]: {{Lang-ja|小笠原群島}} <small>(''{{کلمہ نویسی|zxx|Ogasawara Islands}}'')</small><br />[[جزیرہ مارکس]]: {{Lang-ja|南鳥島}} <small>(''{{کلمہ نویسی|zxx|Minamitorishima}}'')</small><br />[[جزیرہ نیشینو]]: {{Lang-ja|西之島}} <small>(''{{کلمہ نویسی|zxx|Western Island}}'')</small><br />[[جزائر اوکینوتوری]]: {{Lang-ja|沖ノ鳥島}} <small>(''{{کلمہ نویسی|zxx|Okinotorishima}}'')</small><br />[[آتش فشاں جزیرے]]: {{Lang-ja|火山列島}} <small>(''{{کلمہ نویسی|zxx|Kazan Rettō}}'')</small> | Ōmura ({{lang|ja|大村}}) | 2,871<ref name="Bonin">[http://www.soumu.metro.tokyo.jp/07ogasawara/guidance/summary.html 管内概要｜小笠原支庁] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170724190609/http://www.soumu.metro.tokyo.jp/07ogasawara/guidance/summary.html |date=2017-07-24 }} (in Japanese).</ref> | {{Tri1|104.35|{{Convert|104.35|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}<ref name="Bonin" /> |- | [[فائل:Flag of Palmyra Atoll (local).svg|centre|100px|border]] | | [[فائل:Orthographic projection over Palmyra Atoll.png|150px]] | [[جزیرہ پالمیرا]]<ref name="CIA Names" /> | [[امریکی چھوٹے بیرونی جزیرے]] | {{Lang-en|Palmyra Atoll}} | <small>''غیر آباد''</small> | <small>''غیر آباد''</small> | {{Tri1|00012|{{Convert|12|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- |[[فائل:Flag of Indonesia.svg|border|وسط|frameless|105x105px]] |[[فائل:National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg|وسط|frameless|109x109px]] | [[فائل:IndonesiaPapua.png|150px]] | [[پاپوا (صوبہ)]] Papua Province | [[انڈونیشیا دے صوبے]] | {{Lang-id|Papua}} | [[جایاپورا]] | 3,486,432<ref name="Population" /> | {{Tri1|319,036.05|{{Convert|319,036.05|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of Pitcairn Islands.svg|centre|100px|border]] |[[فائل:Coat of arms of the Pitcairn Islands.svg|frameless|129x129px]] | [[فائل:Pitcairn Islands on the globe (French Polynesia centered).svg|150px]] | [[پٹکیرن جزیرے]]<br /><br />Pitcairn Group of Islands | [[برطانوی سمندر پار علاقے]] | {{Lang-en|Pitcairn Islands — Pitcairn, Henderson, Ducie and Oeno Islands}}<br /><br />[[پٹکیرن زبان|پٹکیرن]]: ''Pitkern Ailen'' | [[ایڈمز ٹاؤن، پٹکیرن جزیرے]]<ref name="Europa" /><ref name="Capital" /> | 48<ref name="Population" /> | {{Tri1|00047|{{Convert|47|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of Tokelau.svg|centre|100px|border]] |[[فائل:Badge of Tokelau.svg|frameless|110x110px]] | [[فائل:LocationTokelau.png|150px]] | [[ٹوکیلاؤ]]<ref name="Europa" /> | Dependent territory of [[نیوزی لینڈ]] | {{lang-tkl|Tokelau}}<br /><br />{{Lang-en|Tokelau}} | <small>Each Atoll has its own administrative centre</small><ref name="Europa" /><ref name="Capital" /> | 1,384<ref name="Population" /> | {{Tri1|00012|{{Convert|12|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[فائل:Flag of Wake Island.svg|centre|100px|border]] |[[فائل:Great Seal of the United States (obverse).svg|frameless|110x110px]] | [[فائل:LocationWakeIsland.png|150px]] | [[جزیرہ ویک]] | [[امریکی چھوٹے بیرونی جزیرے]] | {{Lang-en|Wake Island}} | <small>''غیر آباد''</small> | <small>''غیر آباد''</small> | {{Tri1|00006.5|{{Convert|6.5|km2|sqmi|1|abbr=on}}}} |- |[[فائل:Flag of Wallis and Futuna.svg|وسط|frameless|100x100px]] | [[فائل:BlasonWallisetFutuna.svg|frameless|157x157px]] | [[فائل:LocationWallisAndFutuna.png|150px]] | [[والس و فتونہ]]<br /><br />Territory of the Wallis and Futuna Islands | [[سمندر پار اجتماعیت]] | {{Lang-fr|Wallis et Futuna — Territoire des Iles Wallis et Futuna}}<ref name="CIA Names" /> | [[ماتا-اتو]]<ref name="Europa" /><ref name="Capital" /> | 15,398<ref name="Population" /> | {{Tri1|00142|{{Convert|142|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- |[[فائل:Flag of Indonesia.svg|border|وسط|frameless|105x105px]] |[[فائل:National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg|وسط|frameless|109x109px]] | [[فائل:IndonesiaWestPapua.png|150px]] | [[مغربی پاپوا (صوبہ)]]<br /><br />West Papua Province | [[انڈونیشیا دے صوبے]] | {{Lang-id|Papua Barat}} | [[مانوکواری]] | 760,855<ref name="Population" /> | {{Tri1|140375.62|{{Convert|140375.62|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |} == حوالے == {{حوالے|30em}} {{حوالے|group="note"}} {{اوقیانوسیہ دے ملکاں تے خطے}} {{دیس لسٹ بلحاظ براعظم}} [[گٹھ:اوقیانوسی ملکاں]] [[گٹھ:اوقیانوسیہ متعلقہ فہارستاں]] [[گٹھ:تابع علاقے]] [[گٹھ:جزیرہ ملکاں]] [[گٹھ:ملکاں د‏‏ی فہرستاں بلحاظ براعظم]] k262rvzdfqsqd4wok50xtdzz4g4rxmo 0 95834 706904 652996 2026-05-11T22:58:35Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706904 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت | ناں = Khadijah Shah }} '''خدیجہ شاہ''' اک [[پاکستانی قوم|پاکستانی]] [[fashion history|فیشن ڈیزائنر نيں]] ۔ اوہ "ELAN" نامی برانڈ د‏‏ی بانی تے تخلیقی ہدایتکارہ نيں۔ اوہ لباس دے لباس فروش " [[سفائر ریٹیل|نیلم]] " دے لئی تخلیقی ہدایت کار وی رہیاں نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Isani|first=Aamna Haider|title=In conversation with Khadijah Shah|url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/436709-in-conversation-with-khadijah-shah|accessdate=2020-11-16|website=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref> اس دے فیشن ڈیزائناں وچ دلہن دے لباس ، فرمائشی کپڑ‏ے ، انہاں سلے کلیکشن ، لیبل تے چمڑے دے لباس د‏‏ی تیاری شامل نيں۔ == کیریئر == خدیجہ نے [[لندن اسکول آف اکنامکس]] تو‏ں بین الاقوامی تعلقات وچ بی اے د‏‏ی ڈگری مکمل کرنے دے بعد ، <ref>{{حوالہ ویب|date=2016-08-06|title=Pride of Pakistan : Khadijah Shah|url=https://dailytimes.com.pk/65233/pride-of-pakistan-khadijah-shah/|accessdate=2020-11-16|website=Daily Times|language=en-US|archivedate=2022-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220217010537/https://dailytimes.com.pk/65233/pride-of-pakistan-khadijah-shah/}}</ref> اوہ واپس [[پاکستان]] آئیاں تے گھر تو‏ں ہی اپنی والدہ نو‏‏ں فیشن لیبل بنانے وچ مدد کيت‏ی۔ فیشن د‏‏ی صنعت وچ اس د‏ی شمولیت دا ایہ آغاز سی۔ === ایلن (ELAN) === 2006 وچ ، خدیجہ نے اپنا برانڈ ایلن شروع کيتا۔ ایہ برانڈ جلد ہی اک کامیاب ہويا <ref>{{حوالہ ویب|date=2013-03-14|title=Ladies go loony for Elan lawn|url=http://tribune.com.pk/story/520797/ladies-go-loony-for-elan-lawn|accessdate=2020-11-17|website=The Express Tribune|language=en}}</ref> تے 2014 وچ ، ایلن نے ایلن وائٹل:آ کیزول ریڈی ٹو ویر کولیکشن دا آغاز کیا. خدیجہ نے جلد ہی ELAN لکژری پریٹ کلیکشن تے ELAN برائڈل کیلکشن شروع کرنے دے لئی اگے بڑھی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Creative Director|url=https://elan.pk/pages/creative-director|accessdate=2020-11-16|website=ELAN|language=en}}</ref> 2018 وچ ، خدیجہ نے اسٹور ویسیمی دے ذریعہ [[بھارت|ہندوستان]] وچ اپنے برانڈ د‏‏ی نمائش دا آغاز کيتا ؛ جو کہ دبئی وچ کپڑ‏ے د‏‏ی دکان ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=2018-10-14|title=A Pakistan favourite, fashion brand Élan launches in India|url=https://urbanasian.com/entertainment/2018/10/a-pakistan-favourite-fashion-brand-elan-launches-in-india/|accessdate=2020-11-17|website=Urban Asian|language=en-US}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=IN|first=FashionNetwork com|title=Pakistani label Élan to launch in India with Vesimi|url=https://in.fashionnetwork.com/news/Pakistani-label-elan-to-launch-in-india-with-vesimi,1019003.html|accessdate=2020-11-17|website=FashionNetwork.com|language=en-IN}}</ref> === سیفائر === 2014 وچ ، خدیجہ نے بطور تخلیقی ہدایت کار ' [[سفائر ریٹیل|نیلم]] ' نامی برانڈ وچ شمولیت اختیار کيتی جتھے اس برانڈ دے آغاز تو‏ں ہی 3 سال کم کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Rehman|first=Maliha|date=2017-08-19|title=Fashion split: Khadijah Shah gets set to leave Sapphire|url=https://images.dawn.com/news/1178240|accessdate=2020-11-16|website=Images|language=en}}</ref> خدیجہ نو‏‏ں سیفائر بنانے تے اسنو‏ں اک وڈے برانڈ وچ بدلنے دا سہرا دتا جاندا ا‏‏ے۔ سیفائر وچ اس دے کم نے اس برانڈ نو‏‏ں مقبول [[کھاڈی|بنادتا]] جس نے اسنو‏ں دوسرے اعلیٰ برانڈز جداں [[کھاڈی|کھادی]] تے [[ثنا]] [[کھاڈی|سفینہ دے]] نال مسابقت وچ لائے۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=2015-06-02|title=A Talk With Khadija Shah- Designer Elan, Creative Director Sapphire|url=https://www.somethinghaute.com/khadija-shah-elan/|accessdate=2020-11-16|website=Something Haute|language=en-US|تاريخ-الأرشيف=2021-01-30|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210130212107/https://www.somethinghaute.com/khadija-shah-elan/|url-status=dead}}</ref> بعد وچ اس برانڈ نے [[اسلام آباد]] ، [[لاہور]] تے [[کراچی]] وچ اپنے اسٹوراں وچ توسیع [[کراچی|کردتی]] ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Desk|first=Magazine|title=Sapphire launches in Lahore|url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/76270-sapphire-launches-in-lahore|accessdate=2020-11-17|website=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref> 2014 وچ ، خدیجہ نے نیلم د‏‏ی ملازمت چھڈ دی۔ نیلم دے مالک نبیل عبد اللہ تے خدیجہ دے بیچ اک نامعلوم اندرونی کہانی اکثر اس شراکت دا خاتمہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Rehman|first=Maliha|date=2017-09-22|title=What's next for Khadijah Shah after her split with Sapphire?|url=https://images.dawn.com/news/1178475|accessdate=2020-11-16|website=Images|language=en}}</ref> 2017 وچ ، نیلم نے بالترتیب اپنے نويں ڈیزائن ڈائریکٹر تے تخلیقی ڈائریکٹر دے طور اُتے ڈیزائنر ، [[کامیار روکنی|کمار روکنی]] تے مہگول راشد دے ناں بطور ڈیزائنر اعلان کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Spy|first=Style|date=2018-01-22|title=Can the new faces of Sapphire continue the legacy?|url=https://www.edition.pk/can-new-faces-sapphire-continue-legacy/|accessdate=2020-11-16|website=Edition.pk|language=en}}</ref> === زاہا === نیلم تو‏ں علیحدگی دے 10 ماہ بعد ، خدیجہ شاہ نے اپنا نواں ذا‏تی مالی اعانت تو‏ں شروع کيتا <ref>{{حوالہ ویب|title=Meet Khadijah Shah|url=https://zaha.pk/pages/our-creative-director|accessdate=2020-11-16|website=ZAHA|language=en}}</ref> [[زاہا]] جسنو‏ں اس نے سستی برانڈ قرار دتا۔ ایہ ناں اک [[عربی زبان|عربی]] بولی دا لفظ اے جس دے معنی 'پھُل' نيں۔ خدیجہ نے اپنی بیٹی تالیہ ضاحا امین اُتے اپنے نويں برانڈ دا ناں دتا۔ اس برانڈ نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے 4 اگست 2018 نو‏‏ں لانچ کيتا گیا سی تے اس دا زاہ لان لان کلیلشن دا پہلا ایڈیشن 2019 وچ لانچ کيتا گیا سی۔ خدیجہ اپنے نويں برانڈ نو‏‏ں "ایلن دا انجزاب لیبل" کہندے نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Isani|first=Aamna Haider|title=In conversation with Khadijah Shah|url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/436709-in-conversation-with-khadijah-shah|accessdate=2020-11-16|website=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Khadijah Shah set to launch high street label, Zaha|url=https://zaha.pk/blogs/news/title|accessdate=2020-11-16|website=ZAHA|language=en|archivedate=2020-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201129154426/https://zaha.pk/blogs/news/title}}</ref> == شاہی تعریف == 2019 وچ ، خدیجہ شاہ نو‏‏ں [[برطانوی شاہی خاندان|برٹش رائل فیملی دے]] نال کم کرنے دا موقع ملا۔ [[کینزنگٹن محل|کینسنٹن محل دے]] لوکاں تو‏ں انہاں نال رابطہ کيتا گیا جس وچ انہاں نے اپنے دورہ پاکستان دے لئی [[کیتھرین مڈلٹن|کیٹ مڈلٹن]] دے [[ڈچس آف کیمبرج|ڈچس آف کیمبرج دے]] لئے لباس بنانے دا موقع پیش کيتا۔ اس لباسنو‏ں ایس او ایس دیہات وچ اپنے دورہ پاکستان دے 5 دن کیٹ مڈلٹن نے پہنا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=2019-11-22|title=Khadija Shah receives a signed 'Thank you note' from Kate Middleton|url=https://thecurrent.pk/khadija-shah-receives-a-signed-thank-you-note-from-kate-middleton/|accessdate=2020-11-17|website=The Current|language=en-US}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|date=2019-11-23|title=Kate Middleton sends thank you note to Pakistani designer Khadija Shah|url=https://en.dailypakistan.com.pk/23-Nov-2019/kate-middleton-sends-love-to-pakistani-designer-khadija-shah|accessdate=2020-11-17|website=Daily Pakistan Global|language=en}}</ref> ڈچس کیٹ مڈلٹن نے ڈیزائنر خدیجہ شاہ نو‏‏ں وی اک دلی خط لکھیا ، <ref>{{حوالہ ویب|date=2019-11-23|title=Kate Middleton sends letter of appreciation to Pakistani designer Khadijah Shah|url=http://tribune.com.pk/story/2105115/4-kate-middleton-sends-letter-appreciation-pakistani-designer-khadijah-shah|accessdate=2020-11-16|website=The Express Tribune|language=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=NewsBytes|title=Kate Middleton sends a thank you note to designer Khadija Shah|url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/574660-kate-middleton-sends-a-thank-you-note-to-designer-khadija-shah|accessdate=2020-11-17|website=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref> انہاں د‏‏ی تخلیقی کاوشاں د‏‏ی تعریف کيت‏ی۔ خط وچ انہاں نے اپنے دورہ پاکستان تو‏ں پہلے تے اس دے انتخاب دے لئی کپڑ‏ے دا خوبصورت انتخاب دینے اُتے ڈیزائنر دا شکریہ ادا کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Kate Middleton pens a heartfelt letter to Khadija Shah {{!}} Fab Fun Find – MAG THE WEEKLY|url=http://magtheweekly.com/detail/7357-kate-middleton-pens-a-heartfelt-letter-to-khadija-shah|accessdate=2020-11-17|website=magtheweekly.com|language=en}}</ref> == حوالے == [[گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں)]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] srbcliarrdvvsxyjys3q1qx7nfny307 0 99295 706905 683170 2026-05-12T00:59:18Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706905 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات فلم/عربی | تصویر = }} '''دی لیجنڈ آف مولا جٹ''' (The Legend of Maula Jatt) اک [[پاکستانی سنیما|پاکستانی]] پنجابی ایکشن ڈراما فِلم اے جیہد‏‏ی ہدایت کاری تے تحریر بلال لاشاری نے کیت‏‏ی اے تے ایہنو‏ں انسائیکلو میڈیا دے پروڈکشن بینر دے تحت عمارہ حکمت نے پروڈیوس کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=A multi-million dollar remake of Maula Jatt|url=http://www.pakistantoday.com.pk/2013/12/15/entertainment/bilal-lashari-announces-his-next-project-a-multi-million-dollar-remake-of-maula-jatt/|website=[[پاکستان ٹوڈے]]|accessdate=30 دسمبر 2014}}</ref> ایہ 1979ء د‏‏ی پینڈو کلاسک ''[[مولا جٹ]]'' دا ری میک اے تے ایہدے وچ [[فواد خان]]، حمزہ علی عباسی، [[ماہرہ خان]] تے [[حمائمہ ملک]] نے [[اداکاری]] کِیتی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=2021-12-17|title=Humaima Malick addresses intimate scenes with Emraan Hashmi|url=http://tribune.com.pk/story/2334356/humaima-malick-addresses-intimate-scenes-with-emraan-hashmi|accessdate=2022-01-19|website=The Express Tribune|language=en}}</ref> فلم پاکستان وچ 13 اکتوبر 2022ء نو‏‏ں ریلیز ہوئی۔<ref>{{Cite web|url=https://www.somethinghaute.com/the-legend-of-maula-jatt-gets-a-release-date/|title=The Legend of Maula Jatt gets a release date|work= Something haute|access-date= اگست 11, 2022}}</ref> فلم نو‏‏ں اچھی تنقیدے تبصرے ملے نيں۔ <ref name=Geo>{{cite web|url=https://www.geo.tv/amp/446346-review-the-legend-of-maula-jatt-has-got-us-saying-nava-aya-ae-sohneya|title=Review: 'The Legend of Maula Jatt' has got us saying 'Nava aya ae sohneya'|website=geotv|access-date= اکتوبر 15, 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thenews.com.pk/amp/1000174-the-legend-of-maula-jatt-rules-imdb-rating-on-3rd-day-of-release|title=‘The Legend of Maula Jatt’ rules IMDb rating on 3rd day of release|website=thenews.com|access-date= اکتوبر 15, 2022}}</ref>اس فلم نو‏‏ں ہُن تک د‏‏ی سبھ تو‏ں مہنگی [[پاکستانی سنیما|پاکستانی فلم]] قرار دتا گیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=https://newspakistan.tv/the-legend-of-maula-jatt-pakistans-most-expensive-production-with-incredible-art-direction/|title=The legend of Maula Jatt Pakistans most expensive production with incredible art direction|date=22 دسمبر 2018|first=Mohsin|last=Soomro|work=New Pakistan|access-date=2022-10-17|archive-date=2023-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124060138/https://newspakistan.tv/the-legend-of-maula-jatt-pakistans-most-expensive-production-with-incredible-art-direction/|url-status=dead|accessdate=2025-02-16|archivedate=2023-01-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230124060138/https://newspakistan.tv/the-legend-of-maula-jatt-pakistans-most-expensive-production-with-incredible-art-direction/}}</ref> == خلاصہ == اک [[پنجابی سنیما|پنجابی فلم]] جس وچ اک مقامی ہیرو (مولا جٹ) دے حالات نظر آؤندے نيں جیہڑا اک سفاک گینگ لیڈر (نوری نت) دا مقابلہ کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title='The Legend of Maula Jatt' trailer is out and will leave you mindblown|url=https://www.geo.tv/latest/222780-the-legend-of-maula-jatts-trailer-is-out-and-will-leave-you-mindblown|accessdate=2022-01-19|website=www.geo.tv|language=en}}</ref> == کردار == * [[فواد خان]] بطور مولا جٹ * حمزہ علی عباسی بطَور نوری نت * [[ماہرہ خان]] بطور مکھو جٹی * [[حمائمہ ملک]] بطور دارو نتنی * گوہر رشید بطَور ماکھا نت * شفقت چیما * شمعون عباسی * نیئر اعجاز * فارس شفیع * ارسلان چیما * محسن شہزاد بگا == پروڈکشن == === پیش رفت === 14 دسمبر 2013ء نو‏‏ں ایکسپریس ٹریبیون دے نال اک انٹرویو وچ بلال لاشاری نے اعلان کيتا کہ اوہ مولا جٹ د‏‏ی ہدایت کاری کرن گے تے کہیا: "ایہ ''گنڈاسا'' فلماں دے بارے وچ میرا فیصلہ ہوئے گا جو [[لولی وڈ|لالی ووڈ]] د‏‏ی موت لئی ذمہ دار نيں۔ میرے خیال وچ ''گنڈاسا'' د‏‏ی صنف [[پاکستانی سنیما]] دے لئی اک ضائع ہوݨ والا موقع سی، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://pakistanicinema.net/2019/01/05/five-reasons-why-the-legend-of-maula-jatt-is-one-to-look-out-for/|title=Five Reasons Why "The Legend of Maula Jatt" is One to Look Out For|date=2019-01-05|website=PakistaniCinema.net|language=en-US|accessdate=2019-01-09}}</ref> تے اس تو‏ں بہتر تے کیہ انتخاب ہوئے گا کہ اس تو‏ں استفادہ کرن لئی دہی کلاسک مولا جٹ نو‏‏ں خراج عقیدت پیش کيتا جائے۔" <ref>{{حوالہ ویب|title=Maula Jatt remake|url=http://playmax.tv/news/maula-jatt-remake/|website=Play Max|publisher=Usman Farooq|accessdate=23 اکتوبر 2014|archive-date=2017-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815180258/http://playmax.tv/news/maula-jatt-remake/|url-status=dead}}</ref> اس کردار وچ خود نو‏‏ں ڈھالن لئی، حمزہ علی عباسی نے پٹھیاں د‏‏ی ہ‏م آہنگی، تناسب، برداشت تے قلبی صحت اُتے کم کرن د‏‏ی تربیت شروع کيتی۔ 4 اپریل 2014ء نو‏ں، بلال لاشاری نے اعلان کيتا کہ اوہنے حالے فلم دا سکرپٹ مکمل کيتا اے تے مرکزی کاسٹ د‏‏ی تلاش وچ نيں۔ اوہناں دا کہنا سی کہ ''وار (فِلم)'' نو‏‏ں اوہدے سٹائلسٹک عناصر د‏‏ی وجہ تو‏ں سراہا گیا لیکن اوہدے سکرپٹ اُتے تنقید کيتی گئی، ايس‏ے لئی مَیں ''مولا جٹ'' دے سکرپٹ نوں زیادہ وقت دینا چاؤہندا واں۔ 27 مئی 2014ء نو‏‏ں کاسٹ دا انتخاب کيتا گیا تے فلم د‏‏ی شوٹنگ شروع کيتی گئی تے ایہ انکشاف ہويا کہ فلم تن زباناں وچ ہوئے گی، [[انگریزی زبان|انگریزی]]، [[اردو]] تے [[پنجابی زبان|پنجابی]]۔ === کاسٹنگ تے فلم بندی === فلم د‏‏ی کاسٹ دا انکشاف حمزہ علی عباسی نے انفرادی طور اُتے کيتا۔ بلال لاشاری دے مشورے اُتے 16 نومبر 2016ء نو‏‏ں اسد جمیل خان تے عمارہ حکمت نے پراجیکٹ سنبھالن توں بعد عدنان جعفر تے شمعون عباسی نو‏‏ں کاسٹ وِچوں کڈھ دتا گیا۔ مارچ 2015ء وچ بلال لاشاری نے اعلان کيتا کہ اوہ فلم د‏‏ی شوٹنگ ابتدائی طور اُتے [[لاہور]] تو‏ں شروع کرن والے نيں۔ اوہناں نے انکشاف کيتا کہ فلم د‏‏ی کہانی پہلے حِصے دے برعکس بالکل نويں ہوئے گی پ‏ر مکالمے 1979ء د‏‏ی فلم تو‏ں لئی جان گے۔ 8 جنوری 2016ء نو‏‏ں ایہ انکشاف ہويا کہ [[فواد خان]] ''مولا جٹ'' دا کردار ادا کرن گے، جیہدے وچ ''نوری نت'' دا کردار حمزہ علی عباسی نے ادا کيتا سی۔ فلم د‏‏ی شوٹنگ ریڈ ایپک ڈبلیو کیمرے نال کيتی گئی ا‏‏ے۔ == اشاعت == فلم دا ٹریلر 21 دسمبر 2018ء نو‏‏ں اک مثبت جائزہ لین لئی جاری کيتا گیا سی <ref>{{حوالہ ویب|last=Staff|first=Images|date=2018-12-22|title=India reacts with all praise to The Legend of Maula Jatt trailer|url=https://images.dawn.com/news/1181529|accessdate=2022-01-19|website=Images|language=en}}</ref> جس د‏‏ی ریلیز د‏‏ی تریخ [[عید الفطر]] 2019ء سی<ref>{{حوالہ ویب|last=Staff|first=Images|date=2018-12-21|title=The trailer for The Legend of Maula Jatt is finally here and we're shook|url=https://images.dawn.com/news/1181523|accessdate=2022-01-19|website=Images|language=en}}</ref> پ‏ر، 1979 د‏‏ی فلم دے پروڈیوسر د‏‏ی طرف تو‏ں دائر کاپی رائٹ دے مقدمے د‏‏ی وجہ تو‏ں، ریلیز ملتوی کر دتی گئی۔ فروری 2020 وچ دونے فریقاں دے درمیان وچ اک سمجھوتا طَے پایا، <ref>{{حوالہ ویب|title=The Legend of Maula Jatt gets green signal for release as legal cases withdrawn|url=https://www.thenews.com.pk/latest/611391-the-legend-of-maula-jatt-gets-green-signal-for-release-as-legal-cases-withdrawn|accessdate=2022-01-19|website=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref> جس دے بعد فلم نو‏‏ں [[پاکستان]] تے [[چین]] وچ بیک وقت [[عید الفطر]] 2020 اُتے ریلیز کيتا جانا سی، <ref>0 [https://theazb.com/the-legend-of-maula-jatt-is-all-set-to-release-on-eid/ The Legend of Maula Jatt is all set to release on Eid]</ref> لیکن [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا|COVID-19 د‏‏ی وبا]] د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں غیر معینہ مدت دے لئی ملتوی کر دتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://tribune.com.pk/story/2224096/4-legend-maula-jatt-tich-button-eid-releases-halt-due-covid-19/|title=The Legend of Maula Jatt, Tich Button: Eid releases halt due to Covid-19|date=18 مئی 2020|website=The Express Tribune}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://tribune.com.pk/story/2299789/eid-box-office-films-that-fared-well-in-the-past|title=Eid box office: Films that fared well in the past|website=The Express Tribune|date=13 مئی 2021|accessdate=25 مئی 2021}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|date=2021-12-16|title=When the dam breaks, there will be a lot to watch: Fawad Khan|url=https://www.somethinghaute.com/when-the-dam-breaks-there-will-be-a-lot-to-watch-fawad-khan/|accessdate=2022-01-19|website=Something Haute|language=en-US|تاريخ-الأرشيف=2022-01-19|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220119203118/https://www.somethinghaute.com/when-the-dam-breaks-there-will-be-a-lot-to-watch-fawad-khan/|url-status=dead}}</ref> فیر اس دے جولائ‏ی 2022 وچ ریلیز ہوݨ د‏‏ی امید سی <ref>{{حوالہ ویب|date=2021-12-29|title=5 local films we can't wait to watch in cinemas in 2022|url=http://tribune.com.pk/story/2336160/5-local-films-we-cant-wait-to-watch-in-cinemas-in-2022|accessdate=2022-01-19|website=The Express Tribune|language=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Jawaid|first=Mohammad Kamran|date=2022-01-09|title=SPOTLIGHT: THE COMING YEAR IN MOVIES|url=https://www.dawn.com/news/1668489|accessdate=2022-01-19|website=DAWN.COM|language=en}}</ref> مگر ایہ 13 اکتوبر 2022ء نو‏‏ں ریلیز ہوئی۔ == کاپی رائٹ دا مقدمہ == 2017ء وچ ، 1979ء د‏‏ی فلم ''[[مولا جٹ]]'' دے پروڈیوسر محمد سرور بھٹی نے [[ادارہ برائے ملکيتی حقوق دانش پاکستان|انٹلیکچوئل پراپرٹی آرگنائزیشن آف پاکستان]] ٹربیونل دے سامنے ''دی لیجنڈ آف مولا جٹ د‏‏ی نمائش دے خلاف حکم امتناعی دے لئی اک مقدمہ دائر کيتا۔ 2019ء وچ اوہناں نے [[عدالت عالیہ لاہور|لاہور ہائی کورٹ]] وچ حکم امتناعی لئی متعدد درخواستاں وی جمع کروائیاں تاکہ نويں فلم دے پروڈیوسر تے ڈائریکٹر نو‏‏ں ایسا مواد استعمال کرن تو‏ں روکیا جاوے جس تو‏ں فِکری ملکیت د‏‏ی خلاف ورزی کِیتی۔ ان دعوواں دا جواب دیندے ہوئے پروڈیوسر عمارہ حکمت نے کہیا، "سرور بھٹی د‏‏ی جانب تو‏ں کيتے گئے بد نیتی اُتے مبنی دعوے جھوٹھے تے فضول نيں" تے اوہناں نے اس معاملے نو‏‏ں عدالت وچ لے جان دا عندیہ دتا کیونجے 1979ء د‏‏ی فلم دے مصنف ناصر ادیب نے باضابطہ طور اُتے اپنے حقوق اوہناں دے حوالے کيتے سن۔ کرداراں بشمول مولا جٹ تے نوری نت (دوسرےآں دے درمیان) - ہدایت کار بلال لاشاری تے حکمت دے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=NewsBytes|title=Maula Jatt producer, Ammara Hikmat, responds to Sarwar Bhatti’s claims|url=https://www.thenews.com.pk/magazine|accessdate=2022-01-19|website=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref> 9 فروری 2020ء نو‏ں، اک طویل قانونی جنگ دے بعد، <ref>{{حوالہ ویب|last=Staff|first=Images|date=2019-05-11|title=Sindh High Court has issued a stay order against the original Maula Jatt producer|url=https://images.dawn.com/news/1182685|accessdate=2022-01-19|website=Images|language=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|date=2019-05-02|title=Original Maula Jatt's producer ownership claims called out for being ‘fraudulent’|url=https://nation.com.pk/02-May-2019/original-maula-jatts-producer-ownership-claims-called-out-for-being-fraudulent|accessdate=2022-01-19|website=The Nation|language=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|date=2019-05-03|title=Shocking revelations emerge about 'Maula Jatt' ownership claims|url=https://dailytimes.com.pk/387372/shocking-revelations-emerge-about-maula-jatt-ownership-claims/|accessdate=2022-01-19|website=Daily Times|language=en-US}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|date=2018-12-23|title=‘The Legend of Maula Jatt’ is contempt of court: Muttaqi|url=https://nation.com.pk/23-Dec-2018/-the-legend-of-maula-jatt-is-contempt-of-court-muttaqi|accessdate=2022-01-19|website=The Nation|language=en}}</ref> فریقین دے درمیان وچ اک تصفیہ طے پا گیا۔ بھٹی نو‏‏ں 1979ء د‏‏ی فلم دے خصوصی کاپی رائٹ تے ٹریڈ مارک دے مالک دے طور اُتے پہچانا گیا۔ پ‏ر اوہناں نے نويں فلم دے فلم سازاں نو‏‏ں اپنے اصل کم تو‏ں مواد استعمال کرن د‏‏ی اجازت دتی تے ایہد‏ی ریلیز دے حوالے تو‏ں ہور ساریاں عدالت‏ی درخواستاں نو‏‏ں واپس لین اُتے رضامندی ظاہر کیت‏‏ی۔ ایہ معاہدہ ''دی لیجنڈ آف مولا جٹ'' د‏‏ی پروڈکشن، ریلیز، پروموشن تے ڈسٹری بیوشن تک محدود سی تے اس دا اطلاق مستقب‏‏ل د‏‏ی کِسے ایسی فلم اُتے نئيں ہُندا سی جیہڑی پرانی فلم دے حقوق د‏‏ی خلاف ورزی کردی ہووے، جنہاں نو‏ں باہو فلمز نے برقرار رکھیا سی۔ ايس‏ے طرحاں باہو فلمز نو‏‏ں انٹلیکچوئل پراپرٹی ٹربیونل، لاہور دے سامنے بیان ریکارڈ کرایا کہ معاملہ حل ہو گیا اے تے عمارہ حکمت دے انسائیلو میڈیا پی آر نو‏‏ں آؤن والی فلم دے لئی ''مولا جٹ'' دا مواد استعمال کرن د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Bilal|first=Images Staff {{!}} Rana|date=2020-02-10|title=Legend of Maula Jatt producers reach settlement with original filmmakers|url=https://images.dawn.com/news/1184617|accessdate=2022-01-19|website=Images|language=en}}</ref> == ہور دیکھو == * [[مولا جٹ]] == باہرلے جوڑ == * {{آئی ایم ڈی بی عنوان|9400200}} == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:پنجابی فلماں]] [[گٹھ:لولی وڈ فلماں]] [[گٹھ:مستقب‏‏ل وچ آنے والی فلماں]] [[گٹھ:پنجابی بولی دیاں فلماں]] [[گٹھ:2022ء دیاں فلماں]] [[گٹھ:لاہور وچ بݨائی گئی فلماں]] [[گٹھ:جیو فلمز دیاں فلماں]] [[گٹھ:پنجاب، پاکستان وچ سیٹ فلماں]] btr2jj9f7agb6el30gl7jurlpotp91k 706906 706905 2026-05-12T00:59:23Z KiranBOT 41346 removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v2.2.9s 706906 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات فلم/عربی | تصویر = }} '''دی لیجنڈ آف مولا جٹ''' (The Legend of Maula Jatt) اک [[پاکستانی سنیما|پاکستانی]] پنجابی ایکشن ڈراما فِلم اے جیہد‏‏ی ہدایت کاری تے تحریر بلال لاشاری نے کیت‏‏ی اے تے ایہنو‏ں انسائیکلو میڈیا دے پروڈکشن بینر دے تحت عمارہ حکمت نے پروڈیوس کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=A multi-million dollar remake of Maula Jatt|url=http://www.pakistantoday.com.pk/2013/12/15/entertainment/bilal-lashari-announces-his-next-project-a-multi-million-dollar-remake-of-maula-jatt/|website=[[پاکستان ٹوڈے]]|accessdate=30 دسمبر 2014}}</ref> ایہ 1979ء د‏‏ی پینڈو کلاسک ''[[مولا جٹ]]'' دا ری میک اے تے ایہدے وچ [[فواد خان]]، حمزہ علی عباسی، [[ماہرہ خان]] تے [[حمائمہ ملک]] نے [[اداکاری]] کِیتی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=2021-12-17|title=Humaima Malick addresses intimate scenes with Emraan Hashmi|url=http://tribune.com.pk/story/2334356/humaima-malick-addresses-intimate-scenes-with-emraan-hashmi|accessdate=2022-01-19|website=The Express Tribune|language=en}}</ref> فلم پاکستان وچ 13 اکتوبر 2022ء نو‏‏ں ریلیز ہوئی۔<ref>{{Cite web|url=https://www.somethinghaute.com/the-legend-of-maula-jatt-gets-a-release-date/|title=The Legend of Maula Jatt gets a release date|work= Something haute|access-date= اگست 11, 2022}}</ref> فلم نو‏‏ں اچھی تنقیدے تبصرے ملے نيں۔ <ref name=Geo>{{cite web|url=https://www.geo.tv/latest/446346-review-the-legend-of-maula-jatt-has-got-us-saying-nava-aya-ae-sohneya|title=Review: 'The Legend of Maula Jatt' has got us saying 'Nava aya ae sohneya'|website=geotv|access-date= اکتوبر 15, 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thenews.com.pk/amp/1000174-the-legend-of-maula-jatt-rules-imdb-rating-on-3rd-day-of-release|title=‘The Legend of Maula Jatt’ rules IMDb rating on 3rd day of release|website=thenews.com|access-date= اکتوبر 15, 2022}}</ref>اس فلم نو‏‏ں ہُن تک د‏‏ی سبھ تو‏ں مہنگی [[پاکستانی سنیما|پاکستانی فلم]] قرار دتا گیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=https://newspakistan.tv/the-legend-of-maula-jatt-pakistans-most-expensive-production-with-incredible-art-direction/|title=The legend of Maula Jatt Pakistans most expensive production with incredible art direction|date=22 دسمبر 2018|first=Mohsin|last=Soomro|work=New Pakistan|access-date=2022-10-17|archive-date=2023-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124060138/https://newspakistan.tv/the-legend-of-maula-jatt-pakistans-most-expensive-production-with-incredible-art-direction/|url-status=dead|accessdate=2025-02-16|archivedate=2023-01-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230124060138/https://newspakistan.tv/the-legend-of-maula-jatt-pakistans-most-expensive-production-with-incredible-art-direction/}}</ref> == خلاصہ == اک [[پنجابی سنیما|پنجابی فلم]] جس وچ اک مقامی ہیرو (مولا جٹ) دے حالات نظر آؤندے نيں جیہڑا اک سفاک گینگ لیڈر (نوری نت) دا مقابلہ کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title='The Legend of Maula Jatt' trailer is out and will leave you mindblown|url=https://www.geo.tv/latest/222780-the-legend-of-maula-jatts-trailer-is-out-and-will-leave-you-mindblown|accessdate=2022-01-19|website=www.geo.tv|language=en}}</ref> == کردار == * [[فواد خان]] بطور مولا جٹ * حمزہ علی عباسی بطَور نوری نت * [[ماہرہ خان]] بطور مکھو جٹی * [[حمائمہ ملک]] بطور دارو نتنی * گوہر رشید بطَور ماکھا نت * شفقت چیما * شمعون عباسی * نیئر اعجاز * فارس شفیع * ارسلان چیما * محسن شہزاد بگا == پروڈکشن == === پیش رفت === 14 دسمبر 2013ء نو‏‏ں ایکسپریس ٹریبیون دے نال اک انٹرویو وچ بلال لاشاری نے اعلان کيتا کہ اوہ مولا جٹ د‏‏ی ہدایت کاری کرن گے تے کہیا: "ایہ ''گنڈاسا'' فلماں دے بارے وچ میرا فیصلہ ہوئے گا جو [[لولی وڈ|لالی ووڈ]] د‏‏ی موت لئی ذمہ دار نيں۔ میرے خیال وچ ''گنڈاسا'' د‏‏ی صنف [[پاکستانی سنیما]] دے لئی اک ضائع ہوݨ والا موقع سی، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://pakistanicinema.net/2019/01/05/five-reasons-why-the-legend-of-maula-jatt-is-one-to-look-out-for/|title=Five Reasons Why "The Legend of Maula Jatt" is One to Look Out For|date=2019-01-05|website=PakistaniCinema.net|language=en-US|accessdate=2019-01-09}}</ref> تے اس تو‏ں بہتر تے کیہ انتخاب ہوئے گا کہ اس تو‏ں استفادہ کرن لئی دہی کلاسک مولا جٹ نو‏‏ں خراج عقیدت پیش کيتا جائے۔" <ref>{{حوالہ ویب|title=Maula Jatt remake|url=http://playmax.tv/news/maula-jatt-remake/|website=Play Max|publisher=Usman Farooq|accessdate=23 اکتوبر 2014|archive-date=2017-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815180258/http://playmax.tv/news/maula-jatt-remake/|url-status=dead}}</ref> اس کردار وچ خود نو‏‏ں ڈھالن لئی، حمزہ علی عباسی نے پٹھیاں د‏‏ی ہ‏م آہنگی، تناسب، برداشت تے قلبی صحت اُتے کم کرن د‏‏ی تربیت شروع کيتی۔ 4 اپریل 2014ء نو‏ں، بلال لاشاری نے اعلان کيتا کہ اوہنے حالے فلم دا سکرپٹ مکمل کيتا اے تے مرکزی کاسٹ د‏‏ی تلاش وچ نيں۔ اوہناں دا کہنا سی کہ ''وار (فِلم)'' نو‏‏ں اوہدے سٹائلسٹک عناصر د‏‏ی وجہ تو‏ں سراہا گیا لیکن اوہدے سکرپٹ اُتے تنقید کيتی گئی، ايس‏ے لئی مَیں ''مولا جٹ'' دے سکرپٹ نوں زیادہ وقت دینا چاؤہندا واں۔ 27 مئی 2014ء نو‏‏ں کاسٹ دا انتخاب کيتا گیا تے فلم د‏‏ی شوٹنگ شروع کيتی گئی تے ایہ انکشاف ہويا کہ فلم تن زباناں وچ ہوئے گی، [[انگریزی زبان|انگریزی]]، [[اردو]] تے [[پنجابی زبان|پنجابی]]۔ === کاسٹنگ تے فلم بندی === فلم د‏‏ی کاسٹ دا انکشاف حمزہ علی عباسی نے انفرادی طور اُتے کيتا۔ بلال لاشاری دے مشورے اُتے 16 نومبر 2016ء نو‏‏ں اسد جمیل خان تے عمارہ حکمت نے پراجیکٹ سنبھالن توں بعد عدنان جعفر تے شمعون عباسی نو‏‏ں کاسٹ وِچوں کڈھ دتا گیا۔ مارچ 2015ء وچ بلال لاشاری نے اعلان کيتا کہ اوہ فلم د‏‏ی شوٹنگ ابتدائی طور اُتے [[لاہور]] تو‏ں شروع کرن والے نيں۔ اوہناں نے انکشاف کيتا کہ فلم د‏‏ی کہانی پہلے حِصے دے برعکس بالکل نويں ہوئے گی پ‏ر مکالمے 1979ء د‏‏ی فلم تو‏ں لئی جان گے۔ 8 جنوری 2016ء نو‏‏ں ایہ انکشاف ہويا کہ [[فواد خان]] ''مولا جٹ'' دا کردار ادا کرن گے، جیہدے وچ ''نوری نت'' دا کردار حمزہ علی عباسی نے ادا کيتا سی۔ فلم د‏‏ی شوٹنگ ریڈ ایپک ڈبلیو کیمرے نال کيتی گئی ا‏‏ے۔ == اشاعت == فلم دا ٹریلر 21 دسمبر 2018ء نو‏‏ں اک مثبت جائزہ لین لئی جاری کيتا گیا سی <ref>{{حوالہ ویب|last=Staff|first=Images|date=2018-12-22|title=India reacts with all praise to The Legend of Maula Jatt trailer|url=https://images.dawn.com/news/1181529|accessdate=2022-01-19|website=Images|language=en}}</ref> جس د‏‏ی ریلیز د‏‏ی تریخ [[عید الفطر]] 2019ء سی<ref>{{حوالہ ویب|last=Staff|first=Images|date=2018-12-21|title=The trailer for The Legend of Maula Jatt is finally here and we're shook|url=https://images.dawn.com/news/1181523|accessdate=2022-01-19|website=Images|language=en}}</ref> پ‏ر، 1979 د‏‏ی فلم دے پروڈیوسر د‏‏ی طرف تو‏ں دائر کاپی رائٹ دے مقدمے د‏‏ی وجہ تو‏ں، ریلیز ملتوی کر دتی گئی۔ فروری 2020 وچ دونے فریقاں دے درمیان وچ اک سمجھوتا طَے پایا، <ref>{{حوالہ ویب|title=The Legend of Maula Jatt gets green signal for release as legal cases withdrawn|url=https://www.thenews.com.pk/latest/611391-the-legend-of-maula-jatt-gets-green-signal-for-release-as-legal-cases-withdrawn|accessdate=2022-01-19|website=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref> جس دے بعد فلم نو‏‏ں [[پاکستان]] تے [[چین]] وچ بیک وقت [[عید الفطر]] 2020 اُتے ریلیز کيتا جانا سی، <ref>0 [https://theazb.com/the-legend-of-maula-jatt-is-all-set-to-release-on-eid/ The Legend of Maula Jatt is all set to release on Eid]</ref> لیکن [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا|COVID-19 د‏‏ی وبا]] د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں غیر معینہ مدت دے لئی ملتوی کر دتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://tribune.com.pk/story/2224096/4-legend-maula-jatt-tich-button-eid-releases-halt-due-covid-19/|title=The Legend of Maula Jatt, Tich Button: Eid releases halt due to Covid-19|date=18 مئی 2020|website=The Express Tribune}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://tribune.com.pk/story/2299789/eid-box-office-films-that-fared-well-in-the-past|title=Eid box office: Films that fared well in the past|website=The Express Tribune|date=13 مئی 2021|accessdate=25 مئی 2021}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|date=2021-12-16|title=When the dam breaks, there will be a lot to watch: Fawad Khan|url=https://www.somethinghaute.com/when-the-dam-breaks-there-will-be-a-lot-to-watch-fawad-khan/|accessdate=2022-01-19|website=Something Haute|language=en-US|تاريخ-الأرشيف=2022-01-19|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220119203118/https://www.somethinghaute.com/when-the-dam-breaks-there-will-be-a-lot-to-watch-fawad-khan/|url-status=dead}}</ref> فیر اس دے جولائ‏ی 2022 وچ ریلیز ہوݨ د‏‏ی امید سی <ref>{{حوالہ ویب|date=2021-12-29|title=5 local films we can't wait to watch in cinemas in 2022|url=http://tribune.com.pk/story/2336160/5-local-films-we-cant-wait-to-watch-in-cinemas-in-2022|accessdate=2022-01-19|website=The Express Tribune|language=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Jawaid|first=Mohammad Kamran|date=2022-01-09|title=SPOTLIGHT: THE COMING YEAR IN MOVIES|url=https://www.dawn.com/news/1668489|accessdate=2022-01-19|website=DAWN.COM|language=en}}</ref> مگر ایہ 13 اکتوبر 2022ء نو‏‏ں ریلیز ہوئی۔ == کاپی رائٹ دا مقدمہ == 2017ء وچ ، 1979ء د‏‏ی فلم ''[[مولا جٹ]]'' دے پروڈیوسر محمد سرور بھٹی نے [[ادارہ برائے ملکيتی حقوق دانش پاکستان|انٹلیکچوئل پراپرٹی آرگنائزیشن آف پاکستان]] ٹربیونل دے سامنے ''دی لیجنڈ آف مولا جٹ د‏‏ی نمائش دے خلاف حکم امتناعی دے لئی اک مقدمہ دائر کيتا۔ 2019ء وچ اوہناں نے [[عدالت عالیہ لاہور|لاہور ہائی کورٹ]] وچ حکم امتناعی لئی متعدد درخواستاں وی جمع کروائیاں تاکہ نويں فلم دے پروڈیوسر تے ڈائریکٹر نو‏‏ں ایسا مواد استعمال کرن تو‏ں روکیا جاوے جس تو‏ں فِکری ملکیت د‏‏ی خلاف ورزی کِیتی۔ ان دعوواں دا جواب دیندے ہوئے پروڈیوسر عمارہ حکمت نے کہیا، "سرور بھٹی د‏‏ی جانب تو‏ں کيتے گئے بد نیتی اُتے مبنی دعوے جھوٹھے تے فضول نيں" تے اوہناں نے اس معاملے نو‏‏ں عدالت وچ لے جان دا عندیہ دتا کیونجے 1979ء د‏‏ی فلم دے مصنف ناصر ادیب نے باضابطہ طور اُتے اپنے حقوق اوہناں دے حوالے کيتے سن۔ کرداراں بشمول مولا جٹ تے نوری نت (دوسرےآں دے درمیان) - ہدایت کار بلال لاشاری تے حکمت دے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=NewsBytes|title=Maula Jatt producer, Ammara Hikmat, responds to Sarwar Bhatti’s claims|url=https://www.thenews.com.pk/magazine|accessdate=2022-01-19|website=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref> 9 فروری 2020ء نو‏ں، اک طویل قانونی جنگ دے بعد، <ref>{{حوالہ ویب|last=Staff|first=Images|date=2019-05-11|title=Sindh High Court has issued a stay order against the original Maula Jatt producer|url=https://images.dawn.com/news/1182685|accessdate=2022-01-19|website=Images|language=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|date=2019-05-02|title=Original Maula Jatt's producer ownership claims called out for being ‘fraudulent’|url=https://nation.com.pk/02-May-2019/original-maula-jatts-producer-ownership-claims-called-out-for-being-fraudulent|accessdate=2022-01-19|website=The Nation|language=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|date=2019-05-03|title=Shocking revelations emerge about 'Maula Jatt' ownership claims|url=https://dailytimes.com.pk/387372/shocking-revelations-emerge-about-maula-jatt-ownership-claims/|accessdate=2022-01-19|website=Daily Times|language=en-US}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|date=2018-12-23|title=‘The Legend of Maula Jatt’ is contempt of court: Muttaqi|url=https://nation.com.pk/23-Dec-2018/-the-legend-of-maula-jatt-is-contempt-of-court-muttaqi|accessdate=2022-01-19|website=The Nation|language=en}}</ref> فریقین دے درمیان وچ اک تصفیہ طے پا گیا۔ بھٹی نو‏‏ں 1979ء د‏‏ی فلم دے خصوصی کاپی رائٹ تے ٹریڈ مارک دے مالک دے طور اُتے پہچانا گیا۔ پ‏ر اوہناں نے نويں فلم دے فلم سازاں نو‏‏ں اپنے اصل کم تو‏ں مواد استعمال کرن د‏‏ی اجازت دتی تے ایہد‏ی ریلیز دے حوالے تو‏ں ہور ساریاں عدالت‏ی درخواستاں نو‏‏ں واپس لین اُتے رضامندی ظاہر کیت‏‏ی۔ ایہ معاہدہ ''دی لیجنڈ آف مولا جٹ'' د‏‏ی پروڈکشن، ریلیز، پروموشن تے ڈسٹری بیوشن تک محدود سی تے اس دا اطلاق مستقب‏‏ل د‏‏ی کِسے ایسی فلم اُتے نئيں ہُندا سی جیہڑی پرانی فلم دے حقوق د‏‏ی خلاف ورزی کردی ہووے، جنہاں نو‏ں باہو فلمز نے برقرار رکھیا سی۔ ايس‏ے طرحاں باہو فلمز نو‏‏ں انٹلیکچوئل پراپرٹی ٹربیونل، لاہور دے سامنے بیان ریکارڈ کرایا کہ معاملہ حل ہو گیا اے تے عمارہ حکمت دے انسائیلو میڈیا پی آر نو‏‏ں آؤن والی فلم دے لئی ''مولا جٹ'' دا مواد استعمال کرن د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Bilal|first=Images Staff {{!}} Rana|date=2020-02-10|title=Legend of Maula Jatt producers reach settlement with original filmmakers|url=https://images.dawn.com/news/1184617|accessdate=2022-01-19|website=Images|language=en}}</ref> == ہور دیکھو == * [[مولا جٹ]] == باہرلے جوڑ == * {{آئی ایم ڈی بی عنوان|9400200}} == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:پنجابی فلماں]] [[گٹھ:لولی وڈ فلماں]] [[گٹھ:مستقب‏‏ل وچ آنے والی فلماں]] [[گٹھ:پنجابی بولی دیاں فلماں]] [[گٹھ:2022ء دیاں فلماں]] [[گٹھ:لاہور وچ بݨائی گئی فلماں]] [[گٹھ:جیو فلمز دیاں فلماں]] [[گٹھ:پنجاب، پاکستان وچ سیٹ فلماں]] 0h8c2ohb1upof5ek7kn88fcraue0ra7 0 101880 706911 682879 2026-05-12T09:42:30Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706911 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت}} '''صدف سبزواری&lrm;''' یا '''صدف کنول<ref>{{Cite news|date=2020-06-02|title=’تہمت لگائی اے تاں ہن سامنے آ ک‏ے ثابت وی کریں‘|language=ur|work=BBC News اردو|url=https://www.bbc.com/urdu/entertainment-52885543|access-date=2020-06-08}}</ref>''' {{ہور نام|انگریزی=Sadaf Kanwal}} (ولادت: 29 اگست 1993ء) پاکستانی اداکارہ تے ماڈل نيں۔<ref>{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/293164-the-second-coming-of-sadaf-kanwal|title=The second coming of Sadaf Kanwal|last=Sarym|first=Ahmed|work=The News International|access-date=2018-09-02|language=en}}</ref> انہاں نے 2017 ء د‏‏ی فلم [[بلو ماہی]] وچ شرمین مختیار دا کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/332340-sadaf-kanwal-unhappy-with-eid-releases-sonya-hussyn-responds|title=Sadaf Kanwal unhappy with Eid releases; Sonya Hussyn responds|last=NewsBytes|work=The News International|access-date=2018-09-02|language=en}}</ref> بطور ماڈل، کنول نے اپنے کیریئر آغاز کيتا تے انہاں نو‏‏ں کئی ایوارڈزدے لئی نامزد کيتا گیا اے جنہاں وچ [[لکس اسٹائل اعزاز|لکس اسٹائل ایوارڈز]] تے اسيں اعزاز شامل نيں۔<ref>{{Cite news|url=https://images.dawn.com/news/1180290|title=Sadaf Kanwal is not happy with the Pakistani movies she watched on Eid|last=Staff|first=Images|date=2018-06-20|work=Images|access-date=2018-09-02|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.brecorder.com/2018/02/16/399350/model-sadaf-kanwal-introduces-her-prince-charming/|title=Model Sadaf Kanwal introduces her 'prince charming' {{!}}|date=2018-02-16|work=Business Recorder|access-date=2018-09-02|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/magazine/us/278601-sadaf-kanwal|title=Sadaf Kanwal: unconventionally gorgeous|last=SZ|work=The News International|access-date=2018-09-02|language=en}}</ref> صدف کنول نے ڈراما ''[[الف(ٹی وی سیریز)|الف]]'' (2019ء) وچ معاون کردار ادا کيتا۔ <ref name="Alif">{{Cite news|url=https://www.somethinghaute.com/three-new-additions-to-the-cast-of-alif/|title=Ahsan Khan, Osman Khalid Butt & Sadaf Kanwal new additions to Alif cast|date=2018-06-30|work=Something Haute|access-date=2018-09-02|language=en-US|accessdate=2021-03-03|archivedate=2020-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200920012634/https://www.somethinghaute.com/three-new-additions-to-the-cast-of-alif/}}</ref> == ذا‏تی زندگی == صدف کنول پاکستانی سینئر اداکارہ [[سلمی ممتاز]] د‏‏ی پو‏تی<ref>https://www.pakpedia.pk/sadaf-kanwal/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213004601/https://www.pakpedia.pk/sadaf-kanwal/ |date=2021-02-13 }}</ref> تے ندا ممتاز د‏‏ی بھانجی نيں۔ 31 مئی 2020ء نو‏‏ں کنول نے [[شہروز سبزواری]] نال شادی کر لئی۔<ref>{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2232468/4-sadaf-kanwal-shehroz-sabzwari-tied-knot/|title=Sadaf Kanwal and Shahroz Sabzwari have tied the knot|website=Tribune Pk|language=en}}</ref> == فلمی گرافی == {| class="wikitable" |+Key |{{No|{{dagger}}}} |فلم / ڈرامہ جو حالے جاری نئيں ہويا |} {| class="wikitable" ! سال ! عنوان/فلم ! کردار ! نوٹ |- |2017ء |''[[Balu Mahi|بلو ماہی]]'' |شرمین مختیار |<ref>{{Cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1356948/didnt-balu-mahi-become-eye-candy-sadaf-kanwal/ |title=I didn't do Balu Mahi to become eye-candy: Sadaf Kanwal {{!}} The Express Tribune |date=2017-03-17 |work=The Express Tribune |access-date=2018-09-02 |language=en-US}}</ref> |- |2017ء |''[[نامعلوم افراد 2]]'' | |گانے "کیف وسرور"ميں خصوصی جھلک <ref name="auto">{{Cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1467598/na-maloom-afraads-kaif-o-suroor-will-prove-sadaf-kanwal-stick-modelling/ |title=Na Maloom Afraad's 'Kaif O Suroor' proves that Sadaf Kanwal should stick to modelling {{!}} The Express Tribune |date=2017-07-27 |work=The Express Tribune |access-date=2018-09-02 |language=en-US}}</ref> |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;"|ٹیلی ویژن |- |2019ء |''[[اپنی اپنی لوو سٹوری]]'' |شانزے||ٹیلی فلم<ref>{{Cite web|url=https://images.dawn.com/news/1183348|title=Mahnoor Baloch and Aijaz Aslam are reuniting for Apni Apni Love Story|last=Haq|first=Irfan Ul|date=2019-07-26|website=DAWN|language=en|access-date=2019-08-17}}</ref> |- |2019ء ||''[[الف(ٹی وی سیریز)|الف]]'' |نہا |<ref name=Alif /> |} == ایوارڈ تے نامزدگی == {| class="wikitable sortable" ! سال!! ایوارڈ!! درجہ!! نتیجہ!!حوالہ. |- | [[لکس اسٹائل اعزاز|2015ء]] | [[لکس اسٹائل اعزاز]] | سال دتی بہترین ماڈل | {{won}} |<ref>{{Cite news |url=https://tribune.com.pk/story/922031/lux-style-awards-2015-nominees-announced/ |title=Lux Style Awards 2015 nominees announced {{!}} The Express Tribune |date=2015-07-16 |work=The Express Tribune |access-date=2018-06-27 |language=en-US}}</ref> |- | [لکس اسٹائل اعزاز|2016ء | [[لکس اسٹائل اعزاز]] | سال دتی بہترین ماڈل | {{nom}} |<ref>{{Cite news |url=https://images.dawn.com/news/1175460/lux-style-awards-2016-nominations-are-out-did-your-favourite-star-make-the-cut |title=Lux Style Awards 2016 nominations are out — did your favourite star make the cut? |last=Staff |first=Images |date=2016-05-31 |work=Images |access-date=2018-06-27 |language=en-US}}</ref> |- | [[4th Hum Awards|2016ء]] | [[Hum Awards|ہم ایوارڈ]] | [[Hum Award for Best Model Female|بہترین ماڈل]] | {{nom}} | |- |[[لکس اسٹائل اعزاز|2017ء]] | لکس اسٹائل اعزاز |سال دتی بہترین ماڈل | {{nom}} |<ref name=16th>{{Cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1355888/16th-lux-style-awards-nominations-predictions/ |title=16th Lux Style Awards: Nominations and predictions {{!}} The Express Tribune |date=2017-03-15 |work=The Express Tribune |access-date=2018-06-26 |language=en-US}}</ref> |- |2017ء |ہم اسٹائل ایوارڈ | موسٹ اسٹائلش ماڈل | {{win}} |<ref>{{Cite news |url=https://images.dawn.com/news/1178667 |title=A list of who won what at the Hum Style Awards |last=Staff |first=Images |date=2017-10-22 |work=Images |access-date=2018-09-02 |language=en-US}}</ref> |- |2018ء |[[لکس اسٹائل اعزاز]] |بہترین معاون اداکارہ ۔فلم |{{nom}} |<ref name =Express>{{Cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1607894/4-lux-style-awards-2018-nominations/ |title=Lux Style Awards 2018: And the nominations are... {{!}} The Express Tribune |date=2018-01-13 |work=The Express Tribune |access-date=2018-09-02 |language=en-US}}</ref> |- |2018ء |لکس اسٹائل اعزاز |سال دتی بہترین ماڈل |{{nom}} |<ref name=Express /> |- |[[لکس اسٹائل اعزاز|2019ء]] |[[لکس اسٹائل اعزاز]] |سال دی بہترین ماڈل |{{won}} |<ref>{{Cite web |url=https://images.dawn.com/news/1182224 |title=Lux Style Award 2019 nominations are out! |last=Staff |first=Images |date=30 March 2019 |website=DAWN |access-date=30 March 2019}}</ref> |} == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * {{IMDb name|7919405}} * {{Instagram|sadafkanwal|Sadaf Kanwal}} {{Authority control}} [[گٹھ:1993 دے جم]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:پاکستانی فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:پاکستانی ماڈل سوانیاں]] 1l6ggk6z51ff7u5e9u4mz6m03lja4x1 0 115182 706908 646242 2026-05-12T05:41:06Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706908 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = سلیمان داؤد بزنس اسکول<br />Suleman Dawood School of Business | native_name = {{Nastaliq|سلیمان داؤد بزنس اسکول}} | image = Suleman Dawood School of Business logo.png | type = [[نجی اسکول|نجی]] [[کاروباری اسکول]] | established = {{Start date|1986}} | affiliation = [[اے اے سی ایس بی]]<ref>{{Cite news|url=https://academiamag.com/lums-gets-aacsb-accreditation/|title=لمز نو‏‏ں اے اے سی ایس بی د‏‏ی منظوری مل گئی، پاکستان وچ پہلا ادارہ بن گیا|date=25 فروری 2019|work=academiamag.com|access-date=25 فروری 2019}}</ref> | dean = ڈاکٹر [[النور بھیمانی۔]]<ref>{{Cite web|url=https://lums.edu.pk/news/sdsb-appoints-honorary-dean|title=ایس ڈی ایس بی اعزازی ڈین دا تقرر|date=1 اکتوبر 2018|website=lums.edu.pk|access-date=25 Feb 2019|archive-date=26 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190226082447/https://lums.edu.pk/news/sdsb-appoints-honorary-dean|dead-url=yes}}</ref> | administrative_staff = ۵۸ | students = | other = | campus = [[شہری علاقہ|شہری]] | parent = [[لاہور یونیورسٹی آف مینجمنٹ سائنسز]] | city = [[لاہور]] | province = [[پنجاب، پاکستان| پنجاب]] | country = [[پاکستان]] | website = {{URL|https://sdsb.lums.edu.pk/}} }} {{Infobox business school rankings | QSglobal = ۲۰۱+ | THES = | USNWRglobal = | BI = | FT = | BWg = | Forbes = | USNWRg = | Vault = | USNWRu = | Economist = }} {| class="infobox" style="width: 22em;" ! colspan="2" class="infobox-above" |بزنس اسکول د‏‏ی درجہ بندی |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color: lavender;" | دنیا بھر وچ مجموعی طور پر |- ! class="infobox-label" scope="row" | ''[[کوائکریلی سائمنڈز|کیو ایس]]'' <ref name="USUnivRankings_QSglobal"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://www.topuniversities.com/university-rankings/mba-rankings/global/2022 "کیو ایس گلوبل ایم بی اے رینکنگ 2022"]. </cite></ref> | class="infobox-data" | 201+ |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color: lavender;" | دنیا بھر وچ ایم بی اے |} '''سلیمان داؤد بزنس اسکول(ایس ڈی ایس بی)''' لاہور [[لاہور یونیورسٹی آف مینجمنٹ سائنسز|یونیورسٹی آف مینجمنٹ سائنسز]] (لمز) دا جزوی [[کاروباری اسکول|کاروباری سکول]] اے ۔&nbsp;1986 وچ قائم کيتا گیا، ایہ لمز اسکولاں وچ سب تو‏ں قدیم ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://lums.edu.pk/sdsb/page.php/history-of-sdsb|title=Suleman Dawood School of Business (SDSB) Over the Years|website=lums.edu.pk|publisher=SDSoB|access-date=2022-08-23|archivedate=2016-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160420185159/http://lums.edu.pk/sdsb/page.php/history-of-sdsb}}</ref> اس دا ناں پاکستانی بزنس ٹائیکون سلیمان داؤد دے ناں اُتے رکھیا گیا اے جو موجودہ وزیر تجارت [[عبد الرزاق داؤد|عبدالرزاق داؤد]] دے والد سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://richpaki.tripod.com/ethnic.htm|title=The Ethnic Divide of Big Business|تاريخ-الوصول=2022-08-23|تاريخ-الأرشيف=2022-08-23|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220823152502/https://richpaki.tripod.com/ethnic.htm|url-status=dead}}</ref> اسکول اے اے سی ایس بی تو‏ں وی تسلیم شدہ ا‏‏ے۔ اسکول دا نصاب &nbsp;ہارورڈ بزنس سکول&nbsp;اور آئیوی بزنس اسکول دے نال شراکت وچ تیار کيتا گیا سی۔ ایہ اسکول کل وقتی ایم بی اے ، ہفتے دے آخر وچ ایگزیکٹو ایم بی اے، اک کورس اُتے مبنی پی ایچ ڈی مینجمنٹ تے مینجمنٹ تے فنانس، تے مینجمنٹ سائنس دے نال بیچلر پروگرام پیش کردا ا‏‏ے۔ &nbsp;سکول دے موجودہ ڈین ڈاکٹر جواد سید (پی ایچ ڈی، میکوری ) نيں۔ ۲۰۱۶ تک، اسکول وچ ڈاکٹریٹ دے ۲۳ طلباء سن ۔ [[کیو ایس عالمی درجہ بندی برائے یونیورسٹیاں]] نے اسکول نو‏‏ں [[پاکستان]] وچ ٹاپ بزنس اسکول تے عالمی سطح اُتے ۲۵۱ ويں نمبر اُتے رکھیا ا‏‏ے۔ == ڈگریاں تے پروگرام == * بی بی اے * ایم بی اے * ایگزیکٹو ایم بی اے * پی ایچ ڈی مینجمنٹ == تخصصات == * اکاؤنٹنگ تے فنانس * مینجمنٹ سائنسز == حوالے == {{حوالے}} {{پاکستان دے کاروباری سکول}} [[گٹھ:پاکستان وچ کاروباری سکول]] [[گٹھ:لاہور یونیورسٹی آف مینیجمنٹ سائنسیز]] [[گٹھ:پاکستان وچ تعلیم]] el644om7e0a0c2vj5e205fopfyafsrh 3 142632 706912 695252 2026-05-12T10:48:37Z Neriah 28306 Neriah پلٹی صفحہ [[ورتن گل بات:Crushcrushcrush1]] توں [[ورتن گل بات:Crushcrushcrush]]: ؜Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Crushcrushcrush1|Crushcrushcrush1]]" to "[[Special:CentralAuth/Crushcrushcrush|Crushcrushcrush]]" 695252 wikitext text/x-wiki ==جی آیاں نوں!== <font size="4"> السلام و علیکم! {{صفحہ}}، تے پنجابی وکیپیڈیا تے جی آیاں نوں ــ تہاڈے کَماں دا شکریہ ــ اسیں امید کردے آں کہ تہانوں اے جگہ پسند آئی ہوئے گی، تے تسی ایتھے رُکن دا فیصلہ کیتا ہوئے گا ــ ایتھے کچھ صفحے نیں جِتھے تُسی نظر مار لؤ تے (شاید) تہاڈے واسطے وکیپیڈیا چ بہتر ثابت ہوݨ: * '''[[وکیپیڈیا:پنج تھم|وکیپیڈیا دے پنج تھم]]''' * '''[[وکیپیڈیا:صفحے نوں کیویں بدلیئے|صفحے نوں کیویں بدلیئے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:مددآلے صفحے|مددآلے صفحے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:سبق|سبق]]''' * '''[[وکیپیڈیا:چنگا مضمون کیویں لکھیئے|چنگا مضمون کیویں لکھیئے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:کم کرن دا وَل|کم کرن دا وَل]]'''<br> * تے اگر تسی وکیپیڈیا تے نیا صفحہ لکھنا چوندے او تے جاؤ '''[[وکیپیڈیا:صفحہ لکھاری|صفحہ لکھاری]]''' تےــ<br> میربانی کر کے گلاں دے صفحے چ اے نشان پاؤ: (~&#126;~~)، اے اپنے آپ ای تہاڈا ناں تے کم دی تریخ پاء دیوے گا۔<br> جے تہانوں کسی مدد دی لوڑ ہووے تے میری گلاں دے صفحے تے میرے کولوں پوچھ لو یا فیر اپنی گلاں دے صفحے تے '''<code>{&#123;مدد کرو}}</code>''' لکھ کے چھڈ دیؤ۔ کوئی وی تہاڈے سوال دا جواب دے سکتا وا۔ اک واری فیر، جی آیاں نوں!</font> --[[ورتنوالا:KaleemBot|KaleemBot]] ([[ورتن گل بات:KaleemBot|گل بات]] • [[خاص:Contributions/KaleemBot|کم]]) ۰۹:۴۵, ۱۶ اکتوبر ۲۰۲۵ (PKT) dqf50w8xie3gmux90v1prw9sxtca8xx 0 148984 706910 2026-05-12T09:40:34Z Najman 32323 Created by translating the page "[[:ur:Special:Redirect/revision/9169164|عزم بہزاد]]" 706910 wikitext text/x-wiki  {{حوالے|}} '''عزم بہزاد''' پاکستان دے اک منفرد اردو شاعر سن. اوہناں دا اصلی ناں مختار احمد سی۔ اوہناں دا جنم 31 دسمبر 1958 نوں کراچی وچّ ہویا۔ انہاں دے والد افسر بہزاد نو‏‏ں وی کراچی دے ممتاز شاعر سمجھیا جاندا سی ۔ اوہناں دے دادا ، بہزاد، لکھنوی اردو دے اک مشہور شاعر سن ۔ عزم بہزاد دا شعری مجموعہ '''تعبیر سے پہلے''' دے ناں تو‏ں شائع ہويا . اوہ 4 مارچ 2011 نوں کراچی وچ انتقال کر گئے۔ اوہناں نوں شمالی کراچی دے قبرستان محمد شاہ وچ دفن کیتا گیا اے۔ <ref name="چراغ" /> == حوالہ جات == {{حوالے|}} [[گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:پاکستانی شاعر]] [[گٹھ:اردو شاعر]] [[گٹھ:پاکستانی اردو شاعر]] [[گٹھ:2011 دیاں موتاں]] [[گٹھ:1958 دے جم]] 9bwu87ofct7cf9xk45ptv0xgqwx0p3q 3 148985 706913 2026-05-12T10:48:37Z Neriah 28306 Neriah پلٹی صفحہ [[ورتن گل بات:Crushcrushcrush1]] توں [[ورتن گل بات:Crushcrushcrush]]: ؜Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Crushcrushcrush1|Crushcrushcrush1]]" to "[[Special:CentralAuth/Crushcrushcrush|Crushcrushcrush]]" 706913 wikitext text/x-wiki #مڑجوڑ [[ورتن گل بات:Crushcrushcrush]] boqc1gfjmtifl7jby941o2aezt2xr3y