وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 20468 706918 342440 2026-05-12T15:38:57Z -wuppertaler 37643 changed one image for a better one 706918 wikitext text/x-wiki {|table id="toc" style="margin:0;background:Yellow";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:white" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>شلنبرگ<font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:LIE Schellenberg, Obere Burg 0018.jpg|250px]] |-|- align="center" |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Liechtenstein-Schellenberg.svg|200px]] |-|- align="center" |- | [[دیس]]:|| [[لیختنشٹاین]][[File:Flag of Liechtenstein.svg|25px]] |- | [[تھاں]]: || 3.5 مربع کلومیٹر |- | لوک گنتی: || 1,042 |- |} '''شلنبرگ''' [[یورپ]] دے اک [[دیس]] [[لیختنشٹاین]] دی [[اک]] میونسپلٹی اے۔ [[لیختنشٹاین]] اک پعاڑی تے اچا دیس اے پر ایہ میونسپلٹی دیس دے ہیٹھلے تے پدھرے تھاں تے اے۔ [[دریائے رائن]] ایدے نالوں لنگدا اے۔ == بارلے جوڑ == {{Commons|Category:Schellenberg|شلنبرگ|position=left}} *[http://www.schellenberg.li] ویب سائیٹ {{لیختنشٹاین دیاں میونسپلٹیاں}} [[Category:لیختنشٹاین دیاں میونسپلٹیاں]] [[Category:لیختنشٹاین]] lg9cfkqe6r7hxu5xknrhrvq0hxkto3s 0 20469 706922 342538 2026-05-12T17:23:47Z -wuppertaler 37643 changed one image for a better one 706922 wikitext text/x-wiki {|table id="toc" style="margin:0;background:Yellow";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:white" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>گیمپرن<font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Bendern, Roman Catholic church 2023 02.jpg|250px]] |-|- align="center" |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Liechtenstein-Gamprin.svg|200px]] |-|- align="center" |- | [[دیس]]:|| [[لیختنشٹاین]][[File:Flag of Liechtenstein.svg|25px]] |- | [[تھاں]]: || 6.1 مربع کلومیٹر |- | لوک گنتی: || 1,524 |- |} '''گیمپرن''' [[یورپ]] دے اک [[دیس]] [[لیختنشٹاین]] دی [[اک]] میونسپلٹی اے۔ == بارلے جوڑ == {{Commons|Category:Gamprin|گیمپرن|position=left}} *[http://www.gamprin.li] ویب سائیٹ {{لیختنشٹاین دیاں میونسپلٹیاں}} [[Category:لیختنشٹاین دیاں میونسپلٹیاں]] [[Category:لیختنشٹاین]] o10w0pgleylc829x95j7ik0xsoq7tbm 0 41527 706927 688054 2026-05-12T18:50:13Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706927 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = محمد منشا یادؔ | image = | image_size = | alt = | caption = | pseudonym = یاد | birth_name = محمد منشا | birth_date = {{birth date|1937|09|05|df=yes}} | birth_place = ٹھٹھا نصرت، [[فاروق آباد]]، [[ضلع شیخوپورا]]، [[پنجاب، پاکستان]] | death_date = {{death date and age|2011|10|15|1937|09|05|df=yes}} | death_place = [[اسلام آباد]]، [[پاکستان]] | occupation = لکھاری، ڈراما لکھاری | nationality = پاکستانی | spouse = فرحت نسیم اختر | genre = [[فِکشن]] | subject = [[ادب]] | notableworks = [[ٹان٘واں ٹان٘واں تارا]] | influences = | children = | signature = | website = {{URL|http://www.manshayaad.com}} }} '''محمد منشا یاد''' (Muhammad Mansha Yaad)، [[پنجابی زبان|پنجابی]] تے [[اُردو]] دے اک نویکلے لکھاری تے ڈراما نگار سی۔ اوہناں نوں 2004ء وچ حکومت پاکستان ولوں [[پرائیڈ آف پرفارمنس]] دتا گیا۔ اوہناں نوں ہور کئی دیساں دیاں ادبی سنگتاں نے وی کئی ایوارڈ دتے۔ اوہناں دا پہلا افسانا 1955ء وچ سامݨے آئی تے اوہناں دیاں کہاݨیاں دا پہلا مجمُوعہ 1975ء چ شائع ہویا۔ اوہناں دیاں [[اردو]] تے [[پنجابی زبان|پنجابی]] کہاݨیاں تے لِکھتاں کئی ادبی رسالےآں وچ چَھپدیاں رہیاں۔ منشا یاد دے افسانیاں دے 10 مجمُوعے شائع ہوئے جیہناں وچ اک پنجابی وچ سی، ایہدے ناݪ ناݪ اک [[پنجابی ناول]] ''[[ٹان٘واں ٹان٘واں تارا]]'' تے کئی ٹیلی ویژن ڈرامے وی منشا یاد دے لِکھے نیں۔<ref name="dawn.com">* [http://www.dawn.com/2010/09/30/on-mansha-yaad-and-his-fiction.html On Masha Yaad and his fiction | Provinces | DAWN.COM]</ref> ==نِجی جیون تے تعلیم== محمد منشا یاد 1937ء وچ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دے [[ضلع شیخوپورا]] وچ [[فاروق آباد]] توں 18 [[کلومیٹر]] دی دوری اُتے پنڈ ٹھٹھا نصرت وچ پیدا ہوئے۔ اوہناں نے پرائمری تک تعلیم پنڈ گجیاݨا نو توں پوری کیتی تے میٹرک [[حافظ آباد]] توں کیتا تے 1955ء وچ رسول کالج وچ انجنئرنگ ڈپلومے وچ داخلہ لیا۔ اوہناں نے [[پنجاب یونیورسٹی]] توں فاضل اُردو دا امتحان 1964ء وچ پاس کیتا، بی اے دی ڈگری 1965ء وچ لئی، ایم اے اردو 1967ء وچ تے ایم اے پنجابی 1972ء وچ کیتا۔ اوہناں دا ویاہ 1960ء وچ اوہناں دی کزن فرحت نسیم اختر ناݪ [[لہور]] وچ ہویا۔ اوہناں دے تن پُتر تے اک دھی اے۔ منشا یاد نے 1958ء وچ ''پی ڈبلیو ڈی'' وچ سرکاری نوکری کیتی تے دو سال تک سَب انجنیئر دے طور تے [[راولپنڈی]] تے [[مری]] وچ کم کیتا۔ 1960ء وچ اوہناں نے وفاقی راجگڑھ کمیشن (جیہڑا بعد وچ کیپٹل ڈویلپمنٹ اتھارٹی (CDA) [http://www.cda.gov.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140507071715/http://www.cda.gov.pk/ |date=2014-05-07 }} [[اسلام آباد]] وچ بدلیا) وچ سب انجنیئر دی پوسٹ اتے نوکری شروع کیتی تے بعد وچ اس ادارے وچ ای اسسٹنٹ انجنیئر، ایگزیکٹو انجنیئر، پبلک ریلیشن آفیسر تے چیف کمپلینٹس آفیسر دے عہدےآں اتے کم کردے رہے تے 1997ء وچ ڈپٹی ڈائریکٹر دے طور تے ریٹائرڈ ہوگئے۔ ریٹائرمنٹ مگروں اوہ [[اسلام آباد]] وچ اپنی رہائش گاہ ''افسانہ منزل'' وچ رہے تے اپݨا ویلا ادب تے ادبی سرگرمیاں وچ گزاریا۔ منشا یاد 15 اکتوبر 2011ء نوں [[اسلام آباد]] وچ دل دا دورہ پیݨ ناݪ فوت ہوگئے۔<ref>[http://tribune.com.pk/story/274751/obituary-for-mansha-yaad-the-great-storyteller-left-us/ Mansha Yaad Obituary]</ref> ==قلمی ناں== نوجوانی وچ اوہناں دی شاعری وچ گہری دلچسپی سی، کئی قلمی ناواں مگروں اوہناں نے '''یاد''' دا قلمی ناں چُنیا۔ اوہناں دی نوکری دے کمّاں نے اوہناں نُوں لِکھݨ لکھاؤݨ لئی گَھٹ ویلا دِتا تے ایہ ہوݪی ہوݪی شاعری توں دُور ہوگئے پر اپݨا قلمی ناں اپنائی رکھیا اس امید اُتے کہ آخر اوہناں نے فیر لِکھݨ ول پرتنا اے۔ ==کم== ===افسانے=== *بند مُٹھی میں جگنو *ماس اور مٹی *خلاء اندر خلاء *وقت سمندر *وگدا پاݨی (پنجابی شاہ مکھی تے گرمکھی) *درخت آدمی *دور کی آواز *تماشا *خواب سرائے *اک کنکر ٹھہرے پانی میں ===ناول=== *راہیں (اردو ناول) *[[ٹان٘واں ٹان٘واں تارا]] (پنجابی ناول) ==ٹیلی ویژن لئی لِکھتاں== منشا یاد نے [[پاکستان ٹیلی ویژن]] واسطے کئی مشہور ڈرامے لِکھے۔ ''[[وارث (ڈراما)|وارث]]'' ڈرامے مگروں ''[[راہیں]]'' ڈراما [[پاکستان ٹیلی ویژن]] [[لہور]] مرکز توں 1998ء وچ نشر ہویا، جیہڑا بہت ودھیا دیہی پنجابی رہتل دا عکاس سی۔ اس ڈرامے دی بنیاد منشا یاد دے پنجابی ناول ''ٹان٘واں ٹان٘واں تارا'' اُتے سی۔ اس ڈرامے دا فوکس شہراں تے پنڈاں وچ وسݨ آݪے لوکاں دا تعلیم، رہتل، انصاف تے مُختلف سماجی مسئلےآں اُتے سی۔ 2003ء وچ [[پاکستان ٹیلی ویژن]] لئی اک ڈراما ''پورے چاند کی رات'' لِکھیا، ایہ وی ''راہیں'' ون٘گوں پنجاب دی دیہی رہتل اُتے مبنی سی۔ ==ادبی سرگرمیاں== 1972ء وچ منشا یاد نے [http://halqa1.tripod.com حلقہ ارباب ذوق] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200110125541/http://halqa1.tripod.com/, |date=2020-01-10 }}، اسلام آباد دی بنیاد رکھی، جیہڑی راجگڑھ شہر دی پہلی ادبی تنظیم سی۔<ref name="dawn.com"/> [[اسلام آباد]] وچ اوہناں نے کئی ہور ادبی تنظیماں دی بنیاد رکھی، جِداں ''لکھنے والوں کی انجمن''، ''رابطہ بزم کتاب'' تے ''فکشن فورم'' جیہدے نال نویں بنے شہر دی ادبی تے رہتلی حثیت وچ وادھا ہویا۔ ==باہرلے جوڑ== * {{YouTube|user=yaadmansha|title=Mansha Yaad}} ==حوالے== {{حوالے|2}} {{پنجابی لکھاری}} [[گٹھ:پنجابی لکھاری]] [[گٹھ:پنجابی ناول نگار]] [[گٹھ:پنجابی ناول کار]] [[گٹھ:پنجابی کہانی کار]] [[گٹھ:پنجابی شخصیتاں]] [[گٹھ:پنجابی مسلمان]] [[گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن مصنفین]] [[گٹھ:پاکستانی ڈراما نگار تے ڈراما نویس]] [[گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان]] 3ins71yjbuscgvun1yi693gdxh2xn6g 0 64349 706916 684678 2026-05-12T14:09:29Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706916 wikitext text/x-wiki ایہ '''فلپائن دے شہراں دی لسٹ''' (List of cities in the Philippines) اے۔ == لسٹ== {| class="wikitable sortable" cellpadding="1" style="margin:auto; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:97%; text-align:right;" ! style="background:#FFF0F5;" | شہر ! style="background:#FFF0F5;" | صوبہ {{ref|prov|a}} ! style="background:#FFF0F5;" | علاقہ ! style="background:#FFF0F5;" | آبادی <br /><small>(2010)</small> {{ref|pop|b}} ! style="background:#FFF0F5;" | رقبہ <br /><small>(کلومیٹر²)</small> {{ref|area|c}} ! style="background:#FFF0F5;" | کثافت <br />آبادی <br /><small>(فی کلومیٹر²)</small> ! style="background:#FFF0F5;" | قانونی کلاس {{ref|class|d}} ! style="background:#FFF0F5;" | آمدن <br />طبقہ {{ref|class|d}} ! style="background:#FFF0F5;" | اصل شہر <br />چارٹر {{ref|charter|e}} ! style="background:#FFF0F5;" | منظوری<br />چارٹر {{ref|law|f}} ! style="background:#FFF0F5;" | مؤثر تاریخ/<br />توثیق<br />شہر چارٹر {{ref|eff|g}} ! style="background:#FFF0F5;" | شہر میئر <small>(2013–2016)</small> |- ! | <br /> <!-- This cell is necessary to make table sortable --> ! <!-- This cell is necessary to make table sortable --> ! <!-- This cell is necessary to make table sortable --> ! <!-- This cell is necessary to make table sortable --> ! <!-- This cell is necessary to make table sortable --> ! <!-- This cell is necessary to make table sortable --> ! <!-- This cell is necessary to make table sortable --> ! <!-- This cell is necessary to make table sortable --> ! <!-- This cell is necessary to make table sortable --> ! <!-- This cell is necessary to make table sortable --> ! <!-- This cell is necessary to make table sortable --> ! <!-- This cell is necessary to make table sortable --> |- | align="center" | '''[[الامینوس، پانگاسینان|الامینوس]]''' |[[پانگاسینان]] |data-sort-value="01" | [[ایلوکوس علاقہ|علاقہ اول]] |85,025 |164.26 |{{#expr: 85025 / 164.26 round 2}} |جزو |درجہ چہارم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09025.pdf RA 09025] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192929/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09025.pdf |date=2016-03-03 }} |2001-03-05 |2001-03-28 |Arthur F. Celeste |- | align="center" | '''[[اینجلس، فلپائن|اینجلس]]''' {{ref|ang|b4}} |''[[پامپانگا]]'' |data-sort-value="03" | [[وسطی لوزون|علاقہ سوم]] |326,336 |60.27 |{{#expr: 326336 / 66.27 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno3700.html RA 03700] |1963-06-22 |1964-01-01 |Edgardo D. Pamintuan |- | align="center" | '''[[انتیپولو]]''' |''[[ریزال]]'' |data-sort-value="04" | [[کالابارزون|علاقہ چہارم-A]] |677,741 |306.10 |{{#expr: 677741 / 306.1 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08508.pdf RA 08508] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303210851/http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08508.pdf |date=2016-03-03 }} |1998-02-13 |1998-04-04 |Casimiro A. Ynares، Jr. |- | align="center" | '''[[باکولود]]''' |''[[نیگروس غربی]]'' |data-sort-value="07" | [[مغربی ویسایا|علاقہ ششم]] |511,820 |162.67 |{{#expr: 511820 / 162.67 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |[http://www.chanrobles.com/commonwealthacts/commonwealthactno326.html CA 326] |1938-06-18<ref>Commonwealth Act 326 creating the Chartered شہر of باکولود was passed on جون 18، 1938، but because of persistent rains during the year the city was not inaugurated until اکتوبر 19. [http://www.bacolodcity.gov.ph/aln.htm Barangay Alangilan]۔</ref> |1938-06-18 |[[Monico O. Puentevella]] |- | align="center" | '''[[باکوور]]''' |[[کاویت]] |data-sort-value="04" | [[کالابارزون|علاقہ چہارم-A]] |520,216 |46.17 |{{#expr: 520216 / 46.17 round 2}} |جزو |دستیاب نہیں |[http://senate.gov.ph/republic_acts/ra%2010160.pdf RA 10160] |2012-04-11 |2012-06-23 |Strike B. Revilla |- | align="center" | '''[[باگو، نیگروس غربی|باگو]]''' |[[نیگروس غربی]] |data-sort-value="07" | [[مغربی ویسایا|علاقہ ششم]] |163,045 |401.20 |{{#expr: 163045 / 401.2 round 2}} |جزو |درجہ دوم |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno4382.html RA 04382] |1965-06-19<ref>[http://cdsea.org/db/cds_cityprofile3.asp?tab=profile&ID=218 باگو شہر Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140822104955/http://cdsea.org/db/cds_cityprofile3.asp?tab=profile&ID=218 |date=2014-08-22 }}۔ باگو شہر was formally inaugurated on فروری 19، 1966.</ref> |1966-01-01 |Ramon D. Torres |- | align="center" | '''[[باگیؤ]]''' |''[[بینگیت]]'' |[[کوردیلیرا انتظامی علاقہ|CAR]] |318,676 |57.51 |{{#expr: 318676 / 57.51 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |ایکٹ 1963 |1909-09-01 |''1909-09-01'' |Mauricio G Domongan |- | align="center" | '''[[بایس، نیگروس شرقی|بایس]]''' |[[نیگروس شرقی]] |data-sort-value="08" | [[وسطی ویسایا|علاقہ ہفتم]] |74,722 |319.64 |{{#expr: 74722 / 319.64 round 2}} |جزو |درجہ سوم |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno5444.html RA 05444] |1968-09-01 |1968-09-01 |Mercedes T. Goni |- | align="center" | '''[[بالانگا، باتآن|بالانگا]]''' |[[باتآن]] |data-sort-value="03" | [[وسطی لوزون|علاقہ سوم]] |87,920 |111.63 |{{#expr: 87920 / 111.63 round 2}} |جزو |درجہ چہارم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08984.pdf RA 08984] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204012/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08984.pdf |date=2016-03-04 }} |2000-12-02 |2000-12-30 |Jose Enrique S Garcia III |- | align="center" | '''[[باتاک]]''' |[[ایلوکوس شمالی]] |data-sort-value="01" | [[ایلوکوس علاقہ|علاقہ اول]] |53,542 |161.06 |{{#expr: 53542 / 161.06 round 2}} |جزو |درجہ چہارم |[http://laws.chanrobles.com/ph/ra/republicactno9407.html RA 09407] |2007-03-24 |2007-06-23 |Jeffrey Jupal C. Nalupta |- | align="center" | '''[[باتھانگاس شہر]]''' |[[باتھانگاس (صوبہ)|باتھانگاس]] |data-sort-value="04" | [[کالابارزون|علاقہ چہارم-A]] |305,607 |282.96 |{{#expr: 305607 / 282.96 round 2}} |جزو |درجہ اول |[http://lawphil.net/statutes/repacts/ra1969/ra_5495_1969.html RA 05495] |1969-06-21 |1969-06-21 |Eduardo B Dimacuha |- | align="center" | '''[[بایاوان]]''' |[[نیگروس شرقی]] |data-sort-value="08" | [[وسطی ویسایا|علاقہ ہفتم]] |114,074 |699.08 |{{#expr: 114074 / 699.08 round 2}} |جزو |درجہ دوم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08983.pdf RA 08983] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305031956/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08983.pdf |date=2016-03-05 }} |2000-12-05 |2000-12-23 |German P. Saraña، Jr. |- | align="center" | '''[[بےبے]]''' |[[لیئتے (صوبہ)|لیئتے]] |data-sort-value="09" | [[مشرقی ویسایا|علاقہ ہشتم]] |102,841 |459.30 |{{#expr: 102841 / 459.3 round 2}} |جزو |دستیاب نہیں |[http://laws.chanrobles.com/ph/ra/republicactno9389.html RA 09389] |2007-03-15 |2007-06-16 |Carmen L. Cari |- | align="center" | '''[[بایوگان]]''' |[[اگوسان جنوبی]] |data-sort-value="14" | [[کاراگا|علاقہ سیزدہم]] |99,361 |688.77 |{{#expr: 99361 / 688.77 round 2}} |جزو |درجہ سوم |[http://senate.gov.ph/republic_acts/ra%209405.pdf RA 09405] |2007-03-23 |2007-06-20 |Kim Lope A Asis |- | align="center" | '''[[بنگان]]''' |[[لاگونا (صوبہ)|لاگونا]] |data-sort-value="04" | [[کالابارزون|علاقہ چہارم-A]] |283,396 |43.50 |{{#expr: 283396 / 43.5 round 2}} |جزو |دستیاب نہیں |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_14/RA09740.pdf RA 09740] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204149/http://www.congress.gov.ph/download/ra_14/RA09740.pdf |date=2016-03-04 }} |2009-10-30 |2010-02-03 |Marlyn B. Alonte-Naguiat |- | align="center" | '''[[بسلگ]]''' |[[سوریگاؤ جنوبی]] |data-sort-value="14" | [[کاراگا|علاقہ سیزدہم]] |96,578 |331.80 |{{#expr: 96578 / 331.8 round 2}} |جزو |درجہ سوم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08804.pdf RA 08804] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303215936/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08804.pdf |date=2016-03-03 }} |2000-08-16 |2000-09-18 |Librado C. Navarro |- | align="center" | '''[[بوگو، سیبو|بوگو]]''' |[[سیبو]] |data-sort-value="08" | [[وسطی ویسایا|علاقہ ہفتم]] |69,911 |103.52 |{{#expr: 69911 / 103.52 round 2}} |جزو |درجہ چہارم |[http://laws.chanrobles.com/ph/ra/republicactno9390.html RA 09390] |2007-03-15 |2007-06-16 |Celestino E. Martinez، Jr. |- | align="center" | '''[[بورونگان]]''' |[[مشرقی سامار]] |data-sort-value="09" | [[مشرقی ویسایا|علاقہ ہشتم]] |64,457 |475.00 |{{#expr: 64457 / 475 round 2}} |جزو |دستیاب نہیں |[http://laws.chanrobles.com/ph/ra/republicactno9394.html RA 09394] |2007-03-16 |2007-06-20 |Maria Fe R. Abunda |- | align="center" | '''[[بوتوان]]''' |''[[اگوسان شمالی]]'' |data-sort-value="14" | [[کاراگا|علاقہ سیزدہم]] |309,709 |816.62 |{{#expr: 309709 / 816.62 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno523.html RA 00523] |1950-08-02<ref>[http://e-butuan.com/ بوتوان شہر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217102102/http://e-butuan.com/ |date=2014-12-17 }}۔ بوتوان شہر was formally inaugurated on اگست 2، 1950.</ref> |1950-08-02 |Dr. Ferdinand M. Amante، Jr. |- | align="center" | '''[[کابادباران]]''' |[[اگوسان شمالی]] |data-sort-value="14" | [[کاراگا|علاقہ سیزدہم]] |69,241 |214.44 |{{#expr: 69241 / 214.44 round 2}} |جزو |درجہ چہارم |[http://senate.gov.ph/republic_acts/ra%209434.pdf RA 09434] |2007-04-12 |2007-07-28 |Dale B Covera |- | align="center" | '''[[کاباناتوان]]''' |[[نوئوا اسیہا]] |data-sort-value="03" | [[وسطی لوزون|علاقہ سوم]] |272,676 |192.29 |{{#expr: 272676 / 192.29 round 2}} |جزو |درجہ اول |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno526.html RA 00526] |1950-06-15 |1950-07-14 |Julius Cesar V. Vergara |- | align="center" | '''[[کابویاو]]''' |[[لاگونا (صوبہ)|لاگونا]] |data-sort-value="04" | [[کالابارزون|علاقہ چہارم-A]] |248,436 |43.40 |{{#expr: 248436 / 43.4 round 2}} |جزو |دستیاب نہیں |[http://senate.gov.ph/republic_acts/ra%2010163.pdf RA 10163] |2012-05-16 |2012-08-04 |[[Jun Hemedes، Jr.|Isidro L. Hemedes، Jr.]] |- | align="center" | '''[[کادیز، نیگروس غربی|کادیز]]''' |[[نیگروس غربی]] |data-sort-value="07" | [[مغربی ویسایا|علاقہ ششم]] |151,500 |524.57 |{{#expr: 151500 / 524.57 round 2}} |جزو |درجہ دوم |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno4894.html RA 04894] |1967-06-17<ref>[http://www.cadizcity.gov.ph/BriefHistory.html کادیز شہر - Brief History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120217110023/http://www.cadizcity.gov.ph/BriefHistory.html |date=2012-02-17 }}۔ کادیز شہر was formally inaugurated on جولائی 4، 1967.</ref> |1967-06-17 |Patrick G. ایسکالانتے |- | align="center" | '''[[کاعلم دی اورو]]''' |''[[میسامس شرقی]]'' |data-sort-value="11" | [[شمالی مینداناؤ|علاقہ دہم]] |602,088 |412.80 |{{#expr: 602088 / 412.8 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno521.html RA 00521] |1950-06-15<ref>[http://www.cagayandeoro.cdo.ph/pages/gln_history.htm A brief history of کاعلم دی اورو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030703232022/http://www.cagayandeoro.cdo.ph/pages/gln_history.htm |date=2003-07-03 }}۔ Prior to gaining cityhood، کاعلم دی اورو was named کاگایان de میسامس۔</ref> |1950-06-15 |Oscar S. Moreno |- | align="center" | '''[[کالامبا، لاگونا|کالامبا]]''' |[[لاگونا (صوبہ)|لاگونا]] |data-sort-value="04" | [[کالابارزون|علاقہ چہارم-A]] |389,377 |149.50 |{{#expr: 389377 / 149.5 round 2}} |جزو |درجہ اول |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09024.pdf RA 09024] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304060907/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09024.pdf |date=2016-03-04 }} |2001-04-07 |2001-04-21 |[[Timmy Chipeco|Justin Marc S.B. Chipeco]] |- | align="center" | '''[[کالاپان]]''' |[[شرقی میندورو]] |data-sort-value="05" | [[میماپورا|علاقہ چہارم-B]] |124,173 |250.06 |{{#expr: 124173 / 250.06 round 2}} |جزو |درجہ سوم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08475.pdf RA 08475] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303220550/http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08475.pdf |date=2016-03-03 }} |1998-02-02 |1998-03-21 |Arnan C. Panaligan |- | align="center" | '''[[کالبیوگ]]''' |[[سامار (صوبہ)|سامار (مغربی)]] |data-sort-value="09" | [[مشرقی ویسایا|علاقہ ہشتم]] |172,778 |880.74 |{{#expr: 172778 / 880.74 round 2}} |جزو |درجہ اول |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno328.html RA 00328] |1948-07-15<ref>[http://calbayogko.tripod.com/id1.html کالبیوگ: Its History and Religion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230627030504/https://calbayogko.tripod.com/id1.html |date=2023-06-27 }}۔ کالبیوگ شہر was formally inaugurated on اکتوبر 16، 1948.</ref> |1948-07-15 |Ronaldo P. Aquino |- | align="center" | '''[[کالوکان]]''' |''-کوئی نہیں-'' {{ref|mmc|h}} |[[میٹرو منیلا|NCR]] |1,489,040 |55.80 |{{#expr: 1489040 / 55.8 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno3278.html RA 03278] |1961-06-17 |1962-02-16 |Oscar Malapitan |- | align="center" | '''[[کاندون]]''' |[[ایلوکوس جنوبی]] |data-sort-value="01" | [[ایلوکوس علاقہ|علاقہ اول]] |57,884 |103.28 |{{#expr: 57884 / 103.28 round 2}} |جزو |درجہ چہارم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09018.pdf RA 09018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304091630/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09018.pdf |date=2016-03-04 }} |2001-03-05 |2001-03-28 |Ericson G. Singson، M.D. |- | align="center" | '''[[کانلاون]]''' |[[نیگروس شرقی]] |data-sort-value="08" | [[وسطی ویسایا|علاقہ ہفتم]] |50,627 |170.93 |{{#expr: 50627 / 170.93 round 2}} |جزو |درجہ چہارم |[http://www.chanrobles.com/republicactno3445.html RA 03445] |1961-06-18 |1961-06-18 |Jimmy Jayme L. Clerigo |- | align="center" | '''[[کارکار]]''' |[[سیبو]] |data-sort-value="08" | [[وسطی ویسایا|علاقہ ہفتم]] |107,323 |116.78 |{{#expr: 100632 / 116.78 round 2}} |جزو |درجہ چہارم |[http://senate.gov.ph/republic_acts/ra%209436.pdf RA 09436] |2007-04-15 |2007-07-01 |Nicepuro L. Apura |- | align="center" | '''[[کاتبالوگان]]''' |[[سامار (صوبہ)|سامار (مغربی)]] |data-sort-value="09" | [[مشرقی ویسایا|علاقہ ہشتم]] |94,317 |274.22 |{{#expr: 94317 / 274.22 round 2}} |جزو |دستیاب نہیں |[http://laws.chanrobles.com/ph/ra/republicactno9391.html RA 09391] |2007-03-15 |2007-06-16 |Stephany Uy-Tan |- | align="center" | '''[[کاوایان، ایزابیلا|کاوایان]]''' |[[ایزابیلا (صوبہ)|ایزابیلا]] |data-sort-value="02" | [[کاگایان وادی|علاقہ دوم]] |122,335 |336.40 |{{#expr: 122335 / 336.4 round 2}} |جزو |درجہ سوم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09017.pdf RA 09017] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205105/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09017.pdf |date=2016-03-04 }} |2001-02-28 |2001-03-28 |Bernard Faustino M. Dy |- | align="center" | '''[[کاویت شہر]]''' |[[کاویت]] |data-sort-value="04" | [[کالابارزون|علاقہ چہارم-A]] |101,120 |10.89 |{{#expr: 101120/ 10.89 round 2}} |جزو |درجہ چہارم |[http://www.chanrobles.com/commonwealthacts/commonwealthactno547.html CA 547] |1940-05-26<ref>[http://www.unhabitat.org/downloads/docs/1233_79927_WP2-final.pdf Implementation and Replication of the Sustainable Cities Programme Process at شہر and National Level] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120221223608/http://www.unhabitat.org/downloads/docs/1233_79927_WP2-final.pdf |date=2012-02-21 }}۔ کاویت شہر was formally inaugurated on ستمبر 9، 1940.</ref> |1940-05-26 |Bernardo S. Paredes |- | align="center" | '''[[سیبو شہر]]''' |''[[سیبو]]'' |data-sort-value="08" | [[وسطی ویسایا|علاقہ ہفتم]] |866,171 |315.00 |{{#expr: 866171 / 315 round 2}} |اعلیٰ شہری |خصوصی درجہ |[http://www.chanrobles.com/commonwealthacts/commonwealthactno58.html CA 058] |1936-10-20<ref>[http://cebucity.gov.ph/city_gov/cebucitycharter.html The Law Creating the شہر of سیبو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728183235/http://cebucity.gov.ph/city_gov/cebucitycharter.html |date=2013-07-28 }}۔ سیبو شہر was formally inaugurated on فروری 24، 1937.</ref> |1936-10-20 |Michael L. Rama |- | align="center" | '''[[کوتاباتو شہر]]''' |''[[ماگوئنداناؤ]]'' |data-sort-value="13" | [[سوکسارگین|علاقہ دوازدہم]] |271,786 |176.00 |{{#expr: 271786 / 176 round 2}} |آزاد جزو |درجہ سوم |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno2364.html RA 02364] |1959-06-20 |''1959-06-20'' |Japal J. Guiani، Jr. |- | align="center" | '''[[داگوپان]]''' |''[[پانگاسینان]]'' |data-sort-value="01" | [[ایلوکوس علاقہ|علاقہ اول]] |163,676 |37.23 |{{#expr: 163676 / 37.23 round 2}} |آزاد جزو |درجہ دوم |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno170.html RA 00170] |1947-06-20<ref>[http://www.dagupan.com/city/history5.htm داگوپان becomes a city] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303203412/http://www.dagupan.com/city/history5.htm |date=2016-03-03 }}۔ داگوپان شہر was formally inaugurated on جنوری 1، 1948.</ref> |1947-06-20 |Belen T. Fernandez |- | align="center" | '''[[داناو، سیبو|داناو]]''' |[[سیبو]] |data-sort-value="08" | [[وسطی ویسایا|علاقہ ہفتم]] |119,252 |107.30 |{{#expr: 119252 / 107.3 round 2}} |جزو |درجہ سوم |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno3028.html RA 03028] |1961-06-07 |1961-06-07 |Ramon D. Durano III |- | align="center" | '''[[داپیتان]]''' |[[زامبوانگا شمالی]] |data-sort-value="10" | [[زامبوانگا جزیرہ نما|علاقہ نہم]] |77,441 |390.53 |{{#expr: 77441 / 390.53 round 2}} |جزو |درجہ سوم |[http://lawphil.net/statutes/repacts/ra1963/ra_3811_1963.html RA 03811] |1963-06-22 |1963-06-22 |Rosalina Garcia-Jalosjos |- | align="center" | '''[[داسمارنگاس]]''' |[[کاویت]] |data-sort-value="04" | [[کالابارزون|علاقہ چہارم-A]] |575,817 |90.13 |{{#expr: 575817 / 90.13 round 2}} |جزو |دستیاب نہیں |[http://www.senate.gov.ph/republic_acts/ra%209723.pdf RA 09723] |2009-10-15 |2009-11-26 |Jennifer Austria-Barzaga |- | align="center" | '''[[داوائو شہر]]''' |''[[داوائو جنوبی]]'' |data-sort-value="12" | [[داوائو علاقہ|علاقہ یازدہم]] |1,449,296 |2,443.61 |{{#expr: 1449296 / 2443.61 round 2}} |اعلیٰ شہری |خصوصی درجہ |[http://www.chanrobles.com/commonwealthacts/commonwealthactno51.html CA 051] |1936-10-16<ref>[http://www.davaocity.gov.ph/about/history.htm داوائو شہر History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110120094848/http://www.davaocity.gov.ph/about/history.htm |date=2011-01-20 }}۔ داوائو شہر was formally inaugurated on مارچ 1، 1937.</ref> |1936-10-16 |[[Rodrigo Duterte|Rodrigo R. Duterte]] |- | align="center" | '''[[دیگوس]]''' |[[داوائو جنوبی]] |data-sort-value="12" | [[داوائو علاقہ|علاقہ یازدہم]] |149,891 |287.10 |{{#expr: 149891 / 287.1 round 2}} |جزو |درجہ دوم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08798.pdf RA 08798] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212185803/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08798.pdf |date=2012-02-12 }} |2000-06-15 |2000-09-08 |Joseph R. Peñas |- | align="center" | '''[[دیپولوگ]]''' |[[زامبوانگا شمالی]] |data-sort-value="10" | [[زامبوانگا جزیرہ نما|علاقہ نہم]] |120,460 |241.13 |{{#expr: 120460 / 241.13 round 2}} |جزو |درجہ دوم |[http://lawphil.net/statutes/repacts/ra1969/ra_5520_1969.html RA 05520] |1969-06-21 |1970-01-01 |Evelyn Tang-Uy |- | align="center" | '''[[دوماگویتی]]''' |[[نیگروس شرقی]] |data-sort-value="08" | [[وسطی ویسایا|علاقہ ہفتم]] |120,883 |33.62 |{{#expr: 120883 / 33.62 round 2}} |جزو |درجہ سوم |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno327.html RA 00327] |1948-06-15<ref>[https://web.archive.org/web/20070927181611/http://www.cvis.net.ph/cvisnet/profile/dumag.html دوماگویتی شہر Profile](archived from [http://www.cvis.net.ph/cvisnet/profile/dumag.html the original] on 2007-09-27)۔ دوماگویتی شہر was inaugurated on نومبر 24، 1948.</ref> |''1948-06-15'' |Manuel T. Sagarbarria |- | align="center" | '''[[ایل سلواڈور، میسامس شرقی|ایل سلواڈور]]''' |[[میسامس شرقی]] |data-sort-value="11" | [[شمالی مینداناؤ|علاقہ دہم]] |44,848 |106.15 |{{#expr: 44848 / 106.15 round 2}} |جزو |دستیاب نہیں |[http://senate.gov.ph/republic_acts/ra%209435.pdf RA 09435] |2007-04-12 |2007-06-27 |Alfredo Q. Tan |- | align="center" | '''[[ایسکالانتے، نیگروس غربی|ایسکالانتے]]''' |[[نیگروس غربی]] |data-sort-value="07" | [[مغربی ویسایا|علاقہ ششم]] |93,005 |192.76 |{{#expr: 93005 / 192.76 round 2}} |جزو |درجہ چہارم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09014.pdf RA 09014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923224536/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09014.pdf |date=2015-09-23 }} |2001-02-28 |2001-03-31 |Melecio J. Yap، Jr. |- | align="center" | '''[[گاپان]]''' |[[نوئوا اسیہا]] |data-sort-value="03" | [[وسطی لوزون|علاقہ سوم]] |101,488 |164.44 |{{#expr: 101488 / 164.44 round 2}} |جزو |درجہ چہارم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09022.pdf RA 09022] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305031655/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09022.pdf |date=2016-03-05 }} |2001-03-05 |2001-08-25 |Maricel G. Natividad، M.D. |- | align="center" | '''[[جنرل سانتوس]]''' |''[[جنوبی کوتاباتو]]'' |data-sort-value="13" | [[سوکسارگین|علاقہ دوازدہم]] |538,086 |492.86 |{{#expr: 538086 / 492.86 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |[http://lawphil.net/statutes/repacts/ra1968/ra_5412_1968.html RA 05412] |1968-06-15 |1968-06-15 |Ronnel Rivera |- | align="center" | '''[[گنگووگ]]''' |[[میسامس شرقی]] |data-sort-value="11" | [[شمالی مینداناؤ|علاقہ دہم]] |117,908 |568.44 |{{#expr: 117908 / 568.44 round 2}} |جزو |درجہ دوم |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno2668.html RA 02668] |1960-06-18 |1960-06-18 |Marie L. Guingona |- | align="center" | '''[[گویہولنگان]]''' |[[نیگروس شرقی]] |data-sort-value="08" | [[وسطی ویسایا|علاقہ ہفتم]] |93,675 |388.56 |{{#expr: 93675 / 388.56 round 2}} |جزو |دستیاب نہیں |[http://laws.chanrobles.com/ph/ra/republicactno9409.html RA 09409] |2007-03-24 |2007-07-14 |Carlo Jorge Joan L. Reyes |- | align="center" | '''[[ہیمامایلان]]''' |[[نیگروس غربی]] |data-sort-value="07" | [[مغربی ویسایا|علاقہ ششم]] |103,006 |367.04 |{{#expr: 103006 / 367.04 round 2}} |جزو |درجہ سوم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09028.pdf RA 09028] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304092849/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09028.pdf |date=2016-03-04 }} |2001-03-05 |2001-03-31 |Agustin Ernesto G. باسکوn |- | align="center" | '''[[الاگان]]''' |[[ایزابیلا (صوبہ)|ایزابیلا]] |data-sort-value="02" | [[کاگایان وادی|علاقہ دوم]] |135,174 |1,166.26 |{{#expr: 135174 / 1166.26 round 2}} |جزو |درجہ سوم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_15/RA10169.pdf RA10169] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304203656/http://www.congress.gov.ph/download/ra_15/RA10169.pdf |date=2016-03-04 }} |2012-06-21 |2012-08-11 |Josemarie L. Diaz، DMD |- | align="center" | '''[[الیگان]]''' |''[[لاناؤ شمالی]]'' |data-sort-value="11" | [[شمالی مینداناؤ|علاقہ دہم]] |322,821 |813.37 |{{#expr: 322821 / 813.37 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno525.html RA 00525] |1950-06-16 |1950-06-16 |Celso G. Regencia |- | align="center" | '''[[الوئیلو شہر]]''' |''[[الوئیلو]]'' |data-sort-value="07" | [[مغربی ویسایا|علاقہ ششم]] |424,619 |78.34 |{{#expr: 424619 / 78.34 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |CA 057 |1936-10-20<ref>[https://web.archive.org/web/20071019005436/http://www.iloilo.gov.ph/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=23&Itemid=25 الوئیلو Trivia]۔ الوئیلو شہر was formally inaugurated on اگست 25، 1937.</ref> |''1936-10-20'' |Jed Patrick E. Mabilog |- | align="center" | '''[[اموس]]''' |[[کاویت]] |data-sort-value="04" | [[کالابارزون|علاقہ چہارم-A]] |301,624 |64.70 |{{#expr: 301624 / 64.70 round 2}} |جزو |دستیاب نہیں |[http://senate.gov.ph/republic_acts/ra%2010161.pdf RA 10161] |2012-04-10 |2012-06-30 |Emmanuel O. Maliksi |- | align="center" | '''[[اریگا]]''' |[[کامارینز جنوبی]] |data-sort-value="06" | [[بیکول علاقہ|علاقہ پنجم]] |105,919 |137.35 |{{#expr: 105919 / 137.35 round 2}} |جزو |درجہ سوم |[http://www.camarinessur.gov.ph/downloads/law_&_ordinances/RA%20No%205261.doc RA 05261] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728190247/http://www.camarinessur.gov.ph/downloads/law_%26_ordinances/RA%20No%205261.doc |date=2013-07-28 }} |1968-06-15<ref>[http://elgu2.ncc.gov.ph/iriga/index.php?id1=2&id2=2&id3=0 اریگا شہر Profile]۔ اریگا شہر was formally organized and inaugurated on ستمبر 3، 1968.</ref> |1968-06-15 |Ronald Felix Y. Alfelor |- | align="center" | '''[[ایزابیلا، باسیلان|ایزابیلا]]''' |[[باسیلان]] |data-sort-value="10" | [[زامبوانگا جزیرہ نما|علاقہ نہم]] |97,857 |223.73 |{{#expr: 97857 / 223.73 round 2}} |جزو |درجہ چہارم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09023.pdf RA 09023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304064224/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09023.pdf |date=2016-03-04 }} |2001-03-05 |2001-04-25 |Cherry Santos-Akbar |- | align="center" | '''[[کابانکالان]]''' |[[نیگروس غربی]] |data-sort-value="07" | [[مغربی ویسایا|علاقہ ششم]] |167,666 |697.35 |{{#expr: 167666 / 697.35 round 2}} |جزو |درجہ اول |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08297.pdf RA 08297] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304203400/http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08297.pdf |date=2016-03-04 }} |1997-06-06 |1997-08-02 |Isidro P. Zayco |- | align="center" | '''[[کیداپاوان]]''' |[[کوتاباتو|کوتاباتو (North)]] |data-sort-value="13" | [[سوکسارگین|علاقہ دوازدہم]] |125,447 |358.47 |{{#expr: 125447 / 358.47 round 2}} |جزو |درجہ سوم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08500.pdf RA 08500] |1998-02-12 |1998-03-22 |Joseph Evangelista |- | align="center" | '''[[کورونادال]]''' |[[جنوبی کوتاباتو]] |data-sort-value="13" | [[سوکسارگین|علاقہ دوازدہم]] |158,273 |277.00 |{{#expr: 158273 / 277 round 2}} |جزو |درجہ اول |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08803.pdf RA 08803] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303223646/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08803.pdf |date=2016-03-03 }} |2000-08-16 |2000-10-08 |Peter B. Miguel |- | align="center" | '''[[لا کارلوتا، نیگروس غربی|لا کارلوتا]]''' |[[نیگروس غربی]] |data-sort-value="07" | [[مغربی ویسایا|علاقہ ششم]] |63,852 |137.29 |{{#expr: 63852 / 137.29 round 2}} |جزو |درجہ چہارم |[http://lawphil.net/statutes/repacts/ra1965/ra_4585_1965.html RA 04585] |1965-06-19 |1966-01-22 |Juliet Marie D. Ferrer |- | align="center" | '''[[لامیتان]]''' |[[باسیلان]] |[[مسلم مینداناؤ کا خود مختار علاقہ|ARMM]] |68,996 |354.45 |{{#expr: 82074 / 354.45 round 2}} |جزو |درجہ پنجم |[http://laws.chanrobles.com/ph/ra/republicactno9393.html RA 09393] |2007-03-15 |2007-06-18 |Rosita Furigay |- | align="center" | '''[[لاواگ]]''' |[[ایلوکوس شمالی]] |data-sort-value="01" | [[ایلوکوس علاقہ|علاقہ اول]] |104,904 |116.08 |{{#expr: 104904 / 116.08 round 2}} |جزو |درجہ اول |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno4584.html RA 04584] |1965-06-19 |1966-01-01 |Chevylle V. Fariñas |- | align="center" | '''[[لاپو-لاپو، فلپائن|لاپو-لاپو]]''' |''[[سیبو]]'' |data-sort-value="08" | [[وسطی ویسایا|علاقہ ہفتم]] |350,467 |58.10 |{{#expr: 350467 / 58.1 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno3134.html RA 03134] |1961-06-17<ref>[http://lapulapucity.gov.ph/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=20&Itemid=48 History of the شہر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819195741/http://lapulapucity.gov.ph/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=20&Itemid=48 |date=2011-08-19 }}۔ The town of Opon was formally inaugurated as لاپو-لاپو شہر on دسمبر 31، 1961.</ref> |1961-06-17 |Paz C. Radaza |- | align="center" | '''[[لاس پیناس]]''' |''-کوئی نہیں-'' {{ref|mmr|i}} |[[میٹرو منیلا|NCR]] |552,573 |32.69 |{{#expr: 552573 / 32.69 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08251.pdf RA 08251] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303202439/http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08251.pdf |date=2016-03-03 }} |1997-02-12 |1997-03-26 |Vergel Aguilar |- | align="center" | '''[[لیگازپی، البائی|لیگازپی]]''' |[[البائی]] |data-sort-value="06" | [[بیکول علاقہ|علاقہ پنجم]] |182,201 |153.70 |{{#expr: 182201 / 153.7 round 2}} |جزو |درجہ سوم |[http://lawphil.net/statutes/repacts/ra1959/ra_2234_1959.html RA 02234] |1959-06-12 |1959-06-12 |Noel E Rosal |- | align="center" | '''[[لیگاو]]''' |[[البائی]] |data-sort-value="06" | [[بیکول علاقہ|علاقہ پنجم]] |104,914 |246.75 |{{#expr: 104914 / 246.75 round 2}} |جزو |درجہ چہارم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09008.pdf RA 09008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202626/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09008.pdf |date=2016-03-04 }} |2001-02-21 |2001-03-24 |Patricia Gonzales-Alsua |- | align="center" | '''[[لیپا، باتھانگاس|لیپا]]''' |[[باتھانگاس (صوبہ)|باتھانگاس]] |data-sort-value="04" | [[کالابارزون|علاقہ چہارم-A]] |283,468 |209.40 |{{#expr: 283468 / 209.4 round 2}} |جزو |درجہ اول |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno162.html RA 00162] |1947-06-20<ref>[http://www.dlsl.edu.ph/لیپا%20شہر/html/history/timelines%20of%20events.html Modern Times]۔ لیپا شہر was formally inaugurated on اگست 31، 1947.</ref> |1947-06-20 |Meynardo A Sabili |- | align="center" | '''[[لوفوج، فلپائن|لوفوج]]''' |''[[کویزون]]'' |data-sort-value="04" | [[کالابارزون|علاقہ چہارم-A]] |246,392 |80.21 |{{#expr: 246392 / 80.21 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |[http://www.chanrobles.com/republicactno3271.html RA 03271] |1961-06-17<ref>[http://lucenacity.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=12&Itemid=26 لوفوج شہر History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080415021023/http://lucenacity.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=12&Itemid=26 |date=2008-04-15 }}۔ لوفوج شہر was formally inaugurated on اگست 19، 1962 to coincide with the late [[Manuel L. کویزون]]'s birthday.</ref> |1961-06-17 |Roderick A. Alcala |- | align="center" | '''[[مآسین]]''' |[[جنوبی لیئتے]] |data-sort-value="09" | [[مشرقی ویسایا|علاقہ ہشتم]] |81,250 |211.71 |{{#expr: 81250 / 211.71 round 2}} |جزو |درجہ چہارم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08796.pdf RA 08796] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303193848/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08796.pdf |date=2016-03-03 }} |2000-07-11 |2000-08-10 |Maloney L. Samaco |- | align="center" | '''[[مابالاکات]]''' {{ref|mab|b5}} |[[پامپانگا]] |data-sort-value="03" | [[وسطی لوزون|علاقہ سوم]] |215,610 |83.18 |{{#expr: 215610 / 83.18 round 2}} |جزو |دستیاب نہیں |[http://senate.gov.ph/republic_acts/ra%2010163.pdf RA 10164] |2012-05-15 |2012-07-21 |Marino P. Morales |- | align="center" | '''[[مکاتی]]''' {{ref|mkt|b1}} |''-کوئی نہیں-'' {{ref|mmr|i}} |[[میٹرو منیلا|NCR]] |476,719 |21.57 |{{#expr: 476719 / 21.57 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_09/RA07854.pdf RA 07854] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193409/http://www.congress.gov.ph/download/ra_09/RA07854.pdf |date=2016-03-04 }} |1995-01-02 |1995-02-04 |[[Jejomar Erwin Binay Jr.]] |- | align="center" | '''[[مالابون]]''' |''-کوئی نہیں-'' {{ref|mmr|i}} |[[میٹرو منیلا|NCR]] |353,337 |15.71 |{{#expr: 353337 / 15.71 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09019.pdf RA 09019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304083058/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09019.pdf |date=2016-03-04 }} |2001-03-05 |2001-04-21 |Antolin Aquino Oreta III |- | align="center" | '''[[مالایبالائی]]''' |[[بوکیدنون]] |data-sort-value="11" | [[شمالی مینداناؤ|علاقہ دہم]] |153,085 |969.19 |{{#expr: 153085 / 969.19 round 2}} |جزو |درجہ اول |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08490.pdf RA 08490] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305031808/http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08490.pdf |date=2016-03-05 }} |1998-02-11 |1998-03-22 |Ignacio W. Zubiri |- | align="center" | '''[[مالولوس]]''' |[[بولاکان (صوبہ)|بولاکان]] |data-sort-value="03" | [[وسطی لوزون|علاقہ سوم]] |234,945 |67.25 |{{#expr: 234945 / 67.25 round 2}} |جزو |درجہ اول<ref>Commission on Audit http://www.coa.gov.ph/Reports/AFR/2010AFR_Local_Vol3.pdf</ref> |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08754.pdf RA 08754] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204903/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08754.pdf |date=2016-03-04 }} |1999-11-04 |1999-12-18<ref>http://news.google.com/newspapers?nid=2479&dat=20021010&id=h1Y1AAAAIBAJ&sjid=eCUMAAAAIBAJ&pg=1957,12633247</ref> |Christian D. Natividad |- | align="center" | '''[[ماندالویونگ]]''' |''-کوئی نہیں-'' {{ref|mmr|i}} |[[میٹرو منیلا|NCR]] |328,699 |21.26 |{{#expr: 328699 / 9.29 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_09/RA07675.pdf RA 07675] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303222947/http://www.congress.gov.ph/download/ra_09/RA07675.pdf |date=2016-03-03 }} |1994-02-09 |1994-04-10 |Benjamin Abalos Jr. |- | align="center" | '''[[مانداوے]]''' |''[[سیبو]]'' |data-sort-value="08" | [[وسطی ویسایا|علاقہ ہفتم]] |331,320 |25.18 |{{#expr: 331320 / 25.18 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |[http://lawphil.net/statutes/repacts/ra1969/ra_5519_1969.html RA 05519] |1969-06-21<ref>[http://www.mandauecity.gov.ph/balikmandaue/mantawi_history.htm Mantawi: A Festival of History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050406122030/http://www.mandauecity.gov.ph/balikmandaue/mantawi_history.htm |date=2005-04-06 }}۔ مانداوے شہر was formally inaugurated on اگست 30، 1969.</ref> |1969-06-21 |Jonas C. Cortes |- | align="center" | '''[[منیلا]]''' |''-کوئی نہیں-'' |[[میٹرو منیلا|NCR]] |1,652,171 |38.55 |{{#expr: 1660714 / 38.55 round 2}} |اعلیٰ شہری |خصوصی درجہ |[http://ia360619.us.archive.org/0/items/anacttoincorpor00manigoog/anacttoincorpor00manigoog.pdf Act 0183] |1901-07-31 |1901-07-31 |[[Joseph Estrada]] |- | align="center" | '''[[مراوی]]''' |[[لاناؤ جنوبی]] |[[مسلم مینداناؤ کا خود مختار علاقہ|ARMM]] |187,106 |87.55 |{{#expr: 187106 / 87.55 round 2}} |جزو |درجہ چہارم |[http://www.chanrobles.com/commonwealthacts/commonwealthactno592.html CA 592] |1940-08-19<ref>[http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2002/pr02151tx.html مراوی شہر: The Least Populated Highly Urbanized شہر]۔ Formally inaugurated as the شہر of Dansalan only on ستمبر 30، 1950، ten years after it gained cityhood. The city was renamed to مراوی on جون 16، 1956 by virtue of R.A. 1552.</ref> |1940-08-19 |Fahad U. Salic |- | align="center" | '''[[ماریکینا]]''' |''-کوئی نہیں-'' {{ref|mmr|i}} |[[میٹرو منیلا|NCR]] |424,150 |21.52 |{{#expr: 424150 / 21.52 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08223.pdf RA 08223] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212184620/http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08223.pdf |date=2012-02-12 }} |1996-11-06 |1996-12-07 |Del De Guzman |- | align="center" | '''[[ماسبات شہر]]''' |[[ماسبات]] |data-sort-value="06" | [[بیکول علاقہ|علاقہ پنجم]] |85,227 |188.00 |{{#expr: 85227 / 188 round 2}} |جزو |درجہ چہارم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08807.pdf RA 08807] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305031649/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08807.pdf |date=2016-03-05 }} |2000-08-16 |2000-09-30 |Rowena Rejuso-Tuason |- | align="center" | '''[[ماتی، داوائو شرقی|ماتی]]''' |[[داوائو شرقی]] |data-sort-value="12" | [[داوائو علاقہ|علاقہ یازدہم]] |126,143 |588.63 |{{#expr: 122046 / 588.63 round 2}} |جزو |دستیاب نہیں |[http://laws.chanrobles.com/ph/ra/republicactno9408.html RA 09408] |2007-03-24 |2007-06-18 |Carlo Luiz P. Rabat |- | align="center" | '''[[میئکاوایان]]''' |[[بولاکان (صوبہ)|بولاکان]] |data-sort-value="03" | [[وسطی لوزون|علاقہ سوم]] |199,154 |32.10 |{{#expr: 199154 / 32.1 round 2}} |جزو |درجہ اول |[http://www.senate.gov.ph/republic_acts/RA%209356.pdf RA 09356] |2006-10-02 |2006-12-10 |Joan V. Alarilla |- | align="center" | '''[[مونگوز، نوئوا اسیہا|مونگوز]]''' |[[نوئوا اسیہا]] |data-sort-value="03" | [[وسطی لوزون|علاقہ سوم]] |75,462 |163.05 |{{#expr: 75462 / 520 round 2}} |جزو |درجہ چہارم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08977.pdf RA 08977] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304055838/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08977.pdf |date=2016-03-04 }} |2000-11-07 |2000-12-09 |Nestor L. Alvarez |- | align="center" | '''[[مونتنلوپا]]''' |''-کوئی نہیں-'' {{ref|mmr|i}} |[[میٹرو منیلا|NCR]] |459,941 |39.75 |{{#expr: 459941 / 39.75 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno7926.html RA 07926] |1995-03-01 |1995-05-08 |Jaime R. Fresnedi |- | align="center" | '''[[ناگا، کامارینز جنوبی|ناگا]]''' |''[[کامارینز جنوبی]]'' |data-sort-value="06" | [[بیکول علاقہ|علاقہ پنجم]] |174,931 |84.48 |{{#expr: 174931 / 84.48 round 2}} |آزاد جزو |درجہ اول |[http://www.camarinessur.gov.ph/downloads/law_&_ordinances/RA%20No.%20305.doc RA 00305] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728200516/http://www.camarinessur.gov.ph/downloads/law_%26_ordinances/RA%20No.%20305.doc |date=2013-07-28 }} |1948-06-18 |1948-06-18 |John G. Bongat |- | align="center" | '''[[ناگا، سیبو|ناگا]]''' |[[سیبو]] |data-sort-value="08" | [[وسطی ویسایا|علاقہ ہفتم]] |101,571 |101.97 |{{#expr: 101571 / 101.97 round 2}} |جزو |دستیاب نہیں |[http://senate.gov.ph/republic_acts/ra%209491.pdf RA 09491] |2007-07-15 |2007-09-02 |Valdemar M. Chiong |- | align="center" | '''[[ناوتاس]]''' |''-کوئی نہیں-'' {{ref|mmr|i}} |[[میٹرو منیلا|NCR]] |249,131 |10.77 |{{#expr: 249131 / 8.94 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ دوم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_13/RA09387.pdf RA 09387] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303211810/http://www.congress.gov.ph/download/ra_13/RA09387.pdf |date=2016-03-03 }} |2007-03-10 |2007-06-24 |John Reynald M Tiangco |- | align="center" | '''[[اولونگاپو]]''' |''[[زامبالیس]]'' |data-sort-value="03" | [[وسطی لوزون|علاقہ سوم]] |221,178 |103.3 |{{#expr: 221178 / 185 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |[http://lawphil.net/statutes/repacts/ra1966/ra_4645_1966.html RA 04645] |1966-06-01 |1966-06-01 |Rolen C. Paulino |- | align="center" | '''[[اورموک]]''' |''[[لیئتے (صوبہ)|لیئتے]]'' |data-sort-value="09" | [[مشرقی ویسایا|علاقہ ہشتم]] |191,200 |613.60 |{{#expr: 191200 / 613.6 round 2}} |آزاد جزو |درجہ اول |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno179.html RA 00179] |1947-06-21<ref>[http://cdsea.org/db/cds_cityprofile3.asp?tab=profile&ID=167 اورموک شہر Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008180010/http://cdsea.org/db/cds_cityprofile3.asp?tab=profile&ID=167 |date=2007-10-08 }}۔ اورموک شہر was formally inaugurated on اکتوبر 20، 1947.</ref> |1947-09-04 |Edward C. Codilla |- | align="center" | '''[[اوروکوئیتا]]''' |[[میسامس غربی]] |data-sort-value="11" | [[شمالی مینداناؤ|علاقہ دہم]] |68,945 |237.88 |{{#expr: 68945 / 237.88 round 2}} |جزو |درجہ چہارم |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno5518.html RA 05518] |1969-06-21 |1970-01-01 |Jason P. Almonte |- | align="center" | '''[[Ozamiz]]''' |[[میسامس غربی]] |data-sort-value="11" | [[شمالی مینداناؤ|علاقہ دہم]] |131,527 |169.95 |{{#expr: 131527 / 169.95 round 2}} |جزو |درجہ اول |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno321.html RA 00321] |1948-06-19<ref>[http://www.visitmyphilippines.com/images/ads/336bf0319cdc80610ff178020d969a82.doc REGION 10 – CAGAYAN DE ORO TOURISM SITUATIONER 06] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930042401/http://www.visitmyphilippines.com/images/ads/336bf0319cdc80610ff178020d969a82.doc |date=2007-09-30 }}۔ The town of میسامس was formally inaugurated as Ozamiz شہر on جولائی 16، 1948.</ref> |1948-06-19 |Reynaldo O. Parojinog، Sr. |- | align="center" | '''[[پاگادیان]]''' |[[زامبوانگا جنوبی]] |data-sort-value="10" | [[زامبوانگا جزیرہ نما|علاقہ نہم]] |186,852 |378.80 |{{#expr: 186852 / 378.8 round 2}} |جزو |درجہ دوم |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno5478.html RA 05478] |1969-06-21 |1969-06-21 |Romeo P. Pulmones |- | align="center" | '''[[پالایان]]''' |[[نوئوا اسیہا]] |data-sort-value="03" | [[وسطی لوزون|علاقہ سوم]] |37,219 |101.40 |{{#expr: 37219 / 101.4 round 2}} |جزو |درجہ پنجم |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno4475.html RA 04475] |1965-06-19 |''1965-06-19'' |Adrianne Mae J. Cuevas |- | align="center" | '''[[Panabo]]''' |[[داوائو شمالی]] |data-sort-value="12" | [[داوائو علاقہ|علاقہ یازدہم]] |174,364 |251.23 |{{#expr: 174364 / 251.23 round 2}} |جزو |درجہ سوم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09015.pdf RA 09015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304071148/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09015.pdf |date=2016-03-04 }} |2001-02-28 |2001-03-31 |Jose D. Silvosa، Sr. |- | align="center" | '''[[پاراناکیو]]''' |''-کوئی نہیں-'' {{ref|mmr|i}} |[[میٹرو منیلا|NCR]] |588,126 |47.69 |{{#expr: 588126/ 46.57 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08507.pdf RA 08507] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160222064054/http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08507.pdf |date=2016-02-22 }} |1998-02-13 |1998-03-22 |Edwin L Olivarez |- | align="center" | '''[[پاسای]]''' |''-کوئی نہیں-'' {{ref|mmc|h}} |[[میٹرو منیلا|NCR]] |392,869 |13.97 |{{#expr: 392869/ 13.97 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno183.html RA 00183] |1947-06-21<ref>[http://www.coa.gov.ph/1999_AAR/Local_Govt/NCR/پاسای99_es.htm Executive Summary of the 1999 Annual Audit Report on the شہر Government of پاسای]۔ پاسای شہر was formally inaugurated as ریزال شہر، but renamed back to پاسای by virtue of [http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno437.html RA 437] on جون 7، 1950.</ref> |1947-06-21 |Antonino G Calixto |- | align="center" | '''[[پاسیگ]]''' {{ref|psg|b2}} |''-کوئی نہیں-'' {{ref|mmr|i}} |[[میٹرو منیلا|NCR]] |669,773 |31.00 |{{#expr: 669773 / 48.46 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_09/RA07829.pdf RA 07829] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204818/http://www.congress.gov.ph/download/ra_09/RA07829.pdf |date=2016-03-04 }} |1994-12-08 |1995-01-21 |Maribel A Eusebio |- | align="center" | '''[[Passi، الوئیلو|Passi]]''' |[[الوئیلو]] |data-sort-value="07" | [[مغربی ویسایا|علاقہ ششم]] |79,663 |251.39 |{{#expr: 79663 / 251.39 round 2}} |جزو |درجہ سوم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08469.pdf RA 08469] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094250/http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08469.pdf |date=2016-03-04 }} |1998-01-30 |1998-03-14 |Jesry T. Palmares |- | align="center" | '''[[پویرتو پرنسیسا]]''' |''[[پالاوان]]'' |data-sort-value="05" | [[میماپورا|علاقہ چہارم-B]] |222,673 |2,381.02 |{{#expr: 222673 / 2381.02 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno5906.html RA 05906] |1969-06-21<ref>[http://www.unhabitat.org/downloads/docs/1233_79927_WP2-final.pdf Implementation and Replication of the Sustainable Cities Programme Process at شہر and National Level] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120221223608/http://www.unhabitat.org/downloads/docs/1233_79927_WP2-final.pdf |date=2012-02-21 }}۔ پویرتو پرنسیسا was formally inaugurated on جنوری 1، 1970.</ref> |1969-06-21 |Lucilo R. Bayron |- | align="center" | '''[[کویزون شہر]]''' |''-کوئی نہیں-'' {{ref|mmc|h}} |[[میٹرو منیلا|NCR]] |2,761,720 |166.20 |{{#expr: 2761720 / 171.71 round 2}} |اعلیٰ شہری |خصوصی درجہ |[http://www.chanrobles.com/commonwealthacts/commonwealthactno502.html CA 502] |1939-10-12 |1939-10-12 |[[Herbert Bautista]] |- | align="center" | '''[[رترقی، کاپیز|رترقی]]''' |[[کاپیز]] |data-sort-value="07" | [[مغربی ویسایا|علاقہ ششم]] |156,197 |95.07 |{{#expr: 160197 / 95.07 round 2}} |جزو |درجہ دوم |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno603.html RA 00603] |1951-04-11<ref>[http://www.pia.gov.ph/?m=12&fi=p070507.htm&no=24 رترقی شہر now 56 years old]۔ رترقی شہر was formally organized on 12 مئی، 1951، by virtue of President Elpidio کوئرینو's Executive Order No. 438.</ref> |1951-04-11 |Angel Alan B. Celino |- | align="center" | '''[[Sagay، نیگروس غربی|Sagay]]''' |[[نیگروس غربی]] |data-sort-value="07" | [[مغربی ویسایا|علاقہ ششم]] |140,740 |330.34 |{{#expr: 140740 / 330.34 round 2}} |جزو |درجہ سوم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08192.pdf RA 08192] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304201317/http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08192.pdf |date=2016-03-04 }} |1996-06-11 |1996-08-10 |Alfredo D. Maranon III |- | align="center" | '''[[Samal، داوائو شمالی|Samal]]''' |[[داوائو شمالی]] |data-sort-value="12" | [[داوائو علاقہ|علاقہ یازدہم]] |95,874 |301.30 |{{#expr: 95874 / 301.3 round 2}} |جزو |درجہ چہارم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08471.pdf RA 08471] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304203545/http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08471.pdf |date=2016-03-04 }} |1998-01-30 |1998-03-07 |Aniano P. Antalan |- | align="center" | '''[[San Carlos، نیگروس غربی|San Carlos]]''' |[[نیگروس غربی]] |data-sort-value="07" | [[مغربی ویسایا|علاقہ ششم]] |129,981 |451.50 |{{#expr: 129981 / 451.5 round 2}} |جزو |درجہ دوم |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno2643.html RA 02643] |1960-06-18 |1960-06-18 |Gerardo P. Valmayor، Jr. |- | align="center" | '''[[San Carlos، پانگاسینان|San Carlos]]''' |[[پانگاسینان]] |data-sort-value="01" | [[ایلوکوس علاقہ|علاقہ اول]] |175,103 |169.03 |{{#expr: 175103 / 169.03 round 2}} |جزو |درجہ سوم |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno4487.html RA 04487] |1965-06-19 |1966-01-01 |Julier C. Resuello |- | align="center" | '''[[سان فرنانڈو، لا یونین|سان فرنانڈو]]''' |[[لا یونین]] |data-sort-value="01" | [[ایلوکوس علاقہ|علاقہ اول]] |114,963 |102.72 |{{#expr: 114963 / 102.72 round 2}} |جزو |درجہ سوم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08509.pdf RA 08509] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305031440/http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08509.pdf |date=2016-03-05 }} |1998-02-13 |1998-03-20 |Pablo C. Ortega |- | align="center" | '''[[سان فرنانڈو، پامپانگا|سان فرنانڈو]]''' |[[پامپانگا]] |data-sort-value="03" | [[وسطی لوزون|علاقہ سوم]] |285,912 |67.74 |{{#expr: 285912 / 67.74 round 2}} |جزو |درجہ اول |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08990.pdf RA 08990] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303213211/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08990.pdf |date=2016-03-03 }} |2001-01-26 |2001-02-03 |Edwin D. سینٹیاگو |- | align="center" | '''[[سان ہوزے، نوئوا اسیہا|سان ہوزے]]''' |[[نوئوا اسیہا]] |data-sort-value="03" | [[وسطی لوزون|علاقہ سوم]] |129,424 |185.99 |{{#expr: 129424 / 185.99 round 2}} |جزو |درجہ سوم |[http://lawphil.net/statutes/repacts/ra1969/ra_6051_1969.html RA 06051] |1969-08-04 |1969-08-04 |Marivic Violago-Belena |- | align="center" | '''[[سان ہوزے del Monte]]''' |[[بولاکان (صوبہ)|بولاکان]] |data-sort-value="03" | [[وسطی لوزون|علاقہ سوم]] |454,553 |105.53 |{{#expr: 454553 / 105.53 round 2}} |جزو |درجہ اول |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08797.pdf RA 08797] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402161403/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08797.pdf |date=2012-04-02 }} |2000-07-15 |2000-09-10 |Reynaldo S. San Pedro |- | align="center" | '''[[سان ہوآن، میٹرو منیلا|سان ہوآن]]''' |''-کوئی نہیں-'' {{ref|mmr|i}} |[[میٹرو منیلا|NCR]] |121,430 |5.95 |{{#expr: 121430 / 5.95 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_13/RA09388.pdf RA 09388] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303193727/http://www.congress.gov.ph/download/ra_13/RA09388.pdf |date=2016-03-03 }} |2007-03-11 |2007-06-16 |[[Guia Gomez]] |- | align="center" | '''[[San Pablo، لاگونا|San Pablo]]''' |[[لاگونا (صوبہ)|لاگونا]] |data-sort-value="04" | [[کالابارزون|علاقہ چہارم-A]] |248,890 |197.56 |{{#expr: 248890 / 197.56 round 2}} |جزو |درجہ اول |[http://www.chanrobles.com/commonwealthacts/commonwealthactno520.html CA 520] |1940-05-07<ref>[http://elgu2.ncc.gov.ph/sanpablo/index.php?id1=3 San Pablo شہر - History]۔ San Pablo شہر was formally inaugurated on مارچ 30، 1941.</ref> |1940-05-07 |Loreto S. Amante |- | align="center" | '''[[San Pedro، لاگونا|San Pedro]]''' |[[لاگونا (صوبہ)|لاگونا]] |data-sort-value="04" | [[کالابارزون|علاقہ چہارم-A]] |294,310 |24.05 |12,000 |جزو |درجہ اول |[http://www.gov.ph/downloads/2013/03mar/20130327-RA-10420-BSA.pdf RA 10420] |2013-03-27 |2013-12-28 |Lourdes Cataquiz |- | align="center" | '''[[Santa Rosa، لاگونا|Santa Rosa]]''' |[[لاگونا (صوبہ)|لاگونا]] |data-sort-value="04" | [[کالابارزون|علاقہ چہارم-A]] |284,670 |54.84 |{{#expr: 284670 / 54.84 round 2}} |جزو |درجہ اول |RA 09264 |2004-03-10 |2004-07-10 |Arlene B. Arcillas-Nazareno |- | align="center" | '''[[سینٹیاگو، ایزابیلا|سینٹیاگو]]''' |''[[ایزابیلا (صوبہ)|ایزابیلا]]'' |data-sort-value="02" | [[کاگایان وادی|علاقہ دوم]] |132,804 |255.50 |{{#expr: 132804 / 255.50 round 2}} |آزاد جزو |درجہ اول |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_09/RA07720.pdf RA 07720] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304201114/http://www.congress.gov.ph/download/ra_09/RA07720.pdf |date=2016-03-04 }} |1994-05-05 |1994-07-03 |Joseph S. Tan |- | align="center" | '''[[Silay، نیگروس غربی|Silay]]''' |[[نیگروس غربی]] |data-sort-value="07" | [[مغربی ویسایا|علاقہ ششم]] |120,999 |214.80 |{{#expr: 120999 / 214.8 round 2}} |جزو |درجہ سوم |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno1621.html RA 01621] |1957-06-12 |1957-06-12 |Jose L. Montelibano |- | align="center" | '''[[Sipalay]]''' |[[نیگروس غربی]] |data-sort-value="07" | [[مغربی ویسایا|علاقہ ششم]] |67,403 |379.78 |{{#expr: 67403 / 379.78 round 2}} |جزو |درجہ چہارم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09027.pdf RA 09027] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204318/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09027.pdf |date=2016-03-04 }} |2001-03-05 |2001-03-31 |Oscar C. Montilla، Jr. |- | align="center" | '''[[سورسوگون شہر]]''' |[[سورسوگون (صوبہ)|سورسوگون]] |data-sort-value="06" | [[بیکول علاقہ|علاقہ پنجم]] |155,144 |276.11 |{{#expr: 155144 / 276.11 round 2}} |جزو |درجہ اول |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08806.pdf RA 08806] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303183208/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08806.pdf |date=2016-03-03 }} |2000-08-16 |2000-12-16 |Sally Ante-Lee |- | align="center" | '''[[سوریگاؤ شہر]]''' |[[سوریگاؤ شمالی]] |data-sort-value="14" | [[کاراگا|علاقہ سیزدہم]] |140,540 |245.30 |{{#expr: 140540 / 245.3 round 2}} |جزو |درجہ سوم |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno6134.html RA 06134] |1970-08-31 |1970-08-31 |Ernesto T. Matugas |- | align="center" | '''[[Tabaco]]''' |[[البائی]] |data-sort-value="06" | [[بیکول علاقہ|علاقہ پنجم]] |125,083 |117.14 |{{#expr: 125083 / 117.14 round 2}} |جزو |درجہ چہارم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09020.pdf RA 09020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305031851/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09020.pdf |date=2016-03-05 }} |2001-03-05 |2001-03-24 |Marie V Demetriou |- | align="center" | '''[[تبوک، فلپائن|تبوک]]''' |[[کالینگا صوبہ|کالینگا]] |[[کوردیلیرا انتظامی علاقہ|CAR]] |103,912 |700.25 |{{#expr: 103912 / 700.25 round 2}} |جزو |دستیاب نہیں |[http://senate.gov.ph/republic_acts/ra%209404.pdf RA 09404] |2007-03-23 |2007-06-23 |Ferdinand B. Tubban |- | align="center" | '''[[تاکلوبان]]''' |''[[لیئتے (صوبہ)|لیئتے]]'' |data-sort-value="09" | [[مشرقی ویسایا|علاقہ ہشتم]] |221,174 |201.72 |{{#expr: 221174 / 201.72 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno760.html RA 00760] |1952-06-20<ref>[http://www.nhi.gov.ph/index.php?option=com_today_in_history&th_days=6&th_month=6&Itemid=1&thAction=thDetailView&th_id=312 National Historical Institute – Today in History]۔ تاکلوبان شہر was formally organized and inaugurated on جون 12، 1953.</ref> |1952-06-20 |Alfred S. Romualdez |- | align="center" | '''[[Tacurong]]''' |[[سلطان قدرت]] |data-sort-value="13" | [[سوکسارگین|علاقہ دوازدہم]] |89,188 |153.40 |{{#expr: 89188 / 153.4 round 2}} |جزو |درجہ چہارم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08805.pdf RA 08805] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728193849/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08805.pdf |date=2013-07-28 }} |2000-08-16 |2000-09-18 |Lina O. Montilla |- | align="center" | '''[[Tagaytay]]''' |[[کاویت]] |data-sort-value="04" | [[کالابارزون|علاقہ چہارم-A]] |62,030 |65.00 |{{#expr: 62030 / 65 round 2}} |جزو |درجہ دوم |[http://www.chanrobles.com/commonwealthacts/commonwealthactno338.html CA 338] |1938-06-21 |1938-06-21 |Agnes D. Tolentino |- | align="center" | '''[[تاگبیلاران]]''' |[[بوہول]] |data-sort-value="08" | [[وسطی ویسایا|علاقہ ہفتم]] |96,792 |36.50 |{{#expr: 96792 / 36.5 round 2}} |جزو |درجہ سوم |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno4660.html RA 04660] |1966-06-18 |1966-07-01 |[[John Geesnell Yap]] |- | align="center" | '''[[تاگیوگ]]''' {{ref|tgg|b3}} |''-کوئی نہیں-'' {{ref|mmr|i}} |[[میٹرو منیلا|NCR]] |695,793 |53.67 |{{#expr: 695793 / 53.67 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08487.pdf RA 08487] |1998-02-11 |2004-12-08 |[[Lani Cayetano]] |- | align="center" | '''[[تاگوم]]''' |[[داوائو شمالی]] |data-sort-value="12" | [[داوائو علاقہ|علاقہ یازدہم]] |242,801 |195.80 |{{#expr: 242801 / 195.80 round 2}} |جزو |درجہ اول |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08472.pdf RA 08472] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204433/http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08472.pdf |date=2016-03-04 }} |1998-01-30 |1998-03-07 |Allan Rellon |- | align="center" | '''[[Talisay، سیبو|Talisay]]''' |[[سیبو]] |data-sort-value="08" | [[وسطی ویسایا|علاقہ ہفتم]] |200,772 |39.87 |{{#expr: 200772 / 39.87 round 2}} |جزو |درجہ سوم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08979.pdf RA 08979] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304080027/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08979.pdf |date=2016-03-04 }} |2000-11-22 |2000-12-30 |Johnny V. delos Reyes |- | align="center" | '''[[Talisay، نیگروس غربی|Talisay]]''' |[[نیگروس غربی]] |data-sort-value="07" | [[مغربی ویسایا|علاقہ ششم]] |97,571 |201.18 |{{#expr: 97571 / 201.18 round 2}} |جزو |درجہ چہارم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08489.pdf RA 08489] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304075623/http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08489.pdf |date=2016-03-04 }} |1998-02-11 |1998-03-21 |Eric M. Saratan، M.D. |- | align="center" | '''[[Tanauan، باتھانگاس|Tanauan]]''' |[[باتھانگاس (صوبہ)|باتھانگاس]] |data-sort-value="04" | [[کالابارزون|علاقہ چہارم-A]] |152,393 |107.16 |{{#expr: 152393 / 107.16 round 2}} |جزو |درجہ دوم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09005.pdf RA 09005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305031856/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09005.pdf |date=2016-03-05 }} |2001-02-02 |2001-03-10 |Antonio C Halili |- | align="center" | '''[[تانداگ]]''' |[[سوریگاؤ جنوبی]] |data-sort-value="14" | [[کاراگا|علاقہ سیزدہم]] |52,114 |291.73 |{{#expr: 52114 / 291.73 round 2}} |جزو |دستیاب نہیں |[http://laws.chanrobles.com/ph/ra/republicactno9392.html RA 09392] |2007-03-15 |2007-06-23 |Roxanne C. Pimentel |- | align="center" | '''[[Tangub]]''' |[[میسامس غربی]] |data-sort-value="11" | [[شمالی مینداناؤ|علاقہ دہم]] |59,892 |162.78 |{{#expr: 59892 / 162.78 round 2}} |جزو |درجہ چہارم |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno5131.html RA 05131] |1967-06-17<ref>[http://www.tlrc.gov.ph/SocioEconomicBriefHistoryPage.jsp?صوبہid=121 Tangub – Brief History]۔ Tangub شہر was formally inaugurated on فروری 28، 1967.</ref> |1967-06-17 |Philip T. Tan |- | align="center" | '''[[Tanjay]]''' |[[نیگروس شرقی]] |data-sort-value="08" | [[وسطی ویسایا|علاقہ ہفتم]] |79,098 |267.05 |{{#expr: 79098 / 267.05 round 2}} |جزو |درجہ چہارم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09026.pdf RA 09026] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305031754/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09026.pdf |date=2016-03-05 }} |2001-03-05 |2001-03-31 |Lawrence S. Teves |- | align="center" | '''[[تارلاک شہر]]''' |[[تارلاک]] |data-sort-value="03" | [[وسطی لوزون|علاقہ سوم]] |318,332 |274.66 |{{#expr: 318332 / 274.66 round 2}} |جزو |درجہ اول |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08593.pdf RA 08593] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304030120/http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08593.pdf |date=2016-03-04 }} |1998-03-12 |1998-04-19 |Gelacio R. Manalang |- | align="center" | '''[[Tayabas، کویزون|Tayabas]]''' |[[کویزون]] |data-sort-value="04" | [[کالابارزون|علاقہ چہارم-A]] |91,428 |230.95 |{{#expr: 91428 / 230.95 round 2}} |جزو |دستیاب نہیں |[http://laws.chanrobles.com/ph/ra/republicactno9398.html RA 09398] |2007-03-18 |2007-07-14 |Faustino A. Silang |- | align="center" | '''[[Toledo، سیبو|Toledo]]''' |[[سیبو]] |data-sort-value="08" | [[وسطی ویسایا|علاقہ ہفتم]] |157,078 |216.28 |{{#expr: 157078/ 216.28 round 2}} |جزو |درجہ سوم |[http://www.lawphil.net/statutes/repacts/ra1960/ra_2688_1960.html RA 02688] |1960-06-18 |1960-06-18 |John Henry Osmena |- | align="center" | '''[[تریس مارتیریس]]''' |[[کاویت]] |data-sort-value="04" | [[کالابارزون|علاقہ چہارم-A]] |104,559 |39.10 |{{#expr: 104559 / 39.1 round 2}} |جزو |دستیاب نہیں |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno981.html RA 00981] |1954-05-24 |1956-01-01 |Melandres G. De Sagun |- | align="center" | '''[[توگوئگاراؤ]]''' |[[کاگایان (صوبہ)|کاگایان]] |data-sort-value="02" | [[کاگایان وادی|علاقہ دوم]] |138,865 |144.80 |{{#expr: 138865 / 144.8 round 2}} |جزو |درجہ سوم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08755.pdf RA 08755] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082624/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08755.pdf |date=2016-03-04 }} |1999-11-04 |1999-12-18 |Atty. Jefferson P. Soriano |- | align="center" | '''[[Urdaneta، پانگاسینان|Urdaneta]]''' |[[پانگاسینان]] |data-sort-value="01" | [[ایلوکوس علاقہ|علاقہ اول]] |125,451 |100.26 |{{#expr: 125451 / 100.26 round 2}} |جزو |درجہ دوم |[http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno8480.html RA 08480] |1998-01-10 |1998-03-21 |Amadeo Gregorio E. Perez IV |- | align="center" | '''[[Valencia، بوکیدنون|Valencia]]''' |[[بوکیدنون]] |data-sort-value="11" | [[شمالی مینداناؤ|علاقہ دہم]] |181,556 |587.29 |{{#expr: 181556 / 587.29 round 2}} |جزو |درجہ دوم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08985.pdf RA 08985] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204341/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08985.pdf |date=2016-03-04 }} |2000-12-05 |2000-12-30 |Jose M. Galario، Jr. |- | align="center" | '''[[ولنزولا، فلپائن|ولنزولا]]''' |''-کوئی نہیں-'' {{ref|mmb|j}} |[[میٹرو منیلا|NCR]] |575,356 |47.02 |{{#expr: 575356 / 47.02 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08526.pdf RA 08526] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303212843/http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08526.pdf |date=2016-03-03 }} |1998-02-14 |1998-12-30 |Rexlon T Gatchalian |- | align="center" | '''[[وکٹوریاس]]''' |[[نیگروس غربی]] |data-sort-value="07" | [[مغربی ویسایا|علاقہ ششم]] |88,299 |133.92 |{{#expr: 88299 / 133.92 round 2}} |جزو |درجہ چہارم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08488.pdf RA 08488] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305031450/http://www.congress.gov.ph/download/ra_10/RA08488.pdf |date=2016-03-05 }} |1998-02-11 |1998-03-21 |Francis Frederick P. Palanca |- | align="center" | '''[[ویگان]]''' |''[[ایلوکوس جنوبی]]'' |data-sort-value="01" | [[ایلوکوس علاقہ|علاقہ اول]] |49,747 |25.12 |{{#expr: 49747 / 25.12 round 2}} |جزو |درجہ چہارم |[http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08988.pdf RA 08988] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304060626/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08988.pdf |date=2016-03-04 }} |2000-12-27 |2001-01-22 |Eva Marie S. Medina |- | align="center" | '''[[زامبوانگا شہر]]''' |''[[زامبوانگا جنوبی]]'' {{ref|prov|a}} |data-sort-value="10" | [[زامبوانگا جزیرہ نما|علاقہ نہم]] |807,129 |1,414.70 |{{#expr: 807129 / 1414.7 round 2}} |اعلیٰ شہری |درجہ اول |[http://www.chanrobles.com/commonwealthacts/commonwealthactno39.html CA 039] |1936-10-12<ref>[http://www.dipolognon.com/zamboanga/political_and_cultural_history.htm زامبوانگا شہر - Political and Cultural History]۔ زامبوانگا شہر was formally inaugurated on فروری 26، 1937.</ref> |1936-10-12 |Maria Isabelle G. Climaco |- ! style="background:#FFF0F5;" | <small>شہر</small> ! style="background:#FFF0F5;" | <small>صوبہ</small> {{ref|prov|a}} ! style="background:#FFF0F5;" | <small>علاقہ</small> ! style="background:#FFF0F5;" | <small>آبادی<br />(2010)</small> {{ref|pop|b}} ! style="background:#FFF0F5;" | <small>رقبہ<br />(کلومیٹر²)</small> {{ref|area|c}} ! style="background:#FFF0F5;" | <small>کثافت<br />آبادی<br />(فی کلومیٹر²)</small> ! style="background:#FFF0F5;" | <small>کانونی کلاس</small> {{ref|class|d}} ! style="background:#FFF0F5;" | <small>آمدن<br />درجہ</small> {{ref|class|d}} ! style="background:#FFF0F5;" | <small>اصل شہر<br />چارٹر</small> {{ref|charter|e}} ! style="background:#FFF0F5;" | <small>چارٹر<br />منظوری</small> {{ref|law|f}} ! style="background:#FFF0F5;" | <small>شہر چارٹر<br />توثیق</small>{{ref|eff|g}} ! style="background:#FFF0F5;" | <small>شہر میئر (2013–2016)</small> |} == حوالے == {{حوالے|2}} {{موضوعات ایشیا |name = ایشیا دے شہر |title = ایشیا دے شہر |prefix= : |suffix= دے شہر }} [[گٹھ:شہراں دیاں لسٹاں بلحاظ دیس]] [[گٹھ:لسٹ فلپائن دے شہر]] [[گٹھ:فلپائن دے شہر]] keg5indwjmabdkjg1l38nijjjskxkch 0 66793 706936 706699 2026-05-13T01:26:20Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706936 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = نواب واجد علی شاہ | title = [[مرزا]] (شاہی ناں)<br />[[اودھ]] دا [[راجا]] | image = washah1.jpg|200px | caption = | succession = [[File:अवध ध्वज.gif|border|22x20px]] اودھ دا پنجواں راجا | reign = 13 فروری 1847 – 11 فروری 1856 | coronation = | othertitles = سکندر جاہ<br />پادشاہ عادل<br /> قیصر زمان<br /> سلطان عالم | full name = ابو المنصور میرزا محمد '''واجد علی شاہ''' |predecessor = [[امجد علی شاہ]] |successor = [[برجیس قدر]] | queen = | consort = | spouse 1 = | spouse 2 = | spouse 3 = | spouse 4 = | spouse 5 = | spouse 6 = | dynasty = اودھ | royal anthem = | father = [[امجد علی شاہ]] | mother = | birth_date = {{birth date|df=yes|1822|7|30}} | birth_place = [[لکھنؤ]]، [[برطانوی ہند]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1887|9|21|1822|7|30}} | death_place = [[میتیابرج]]، گارڈن ریچ، [[کلکتہ]]، [[برطانوی ہند]] | date of burial = | place of burial = | religion = [[شیعہ اسلام]] |}} '''واجد علی شاہ''' ({{lang-ur|{{Nastaliq|واجد علی شاہ}}}}) (جم: 30 جولائی 1822 – موت: 1 ستمبر 1887)، '''اودھ دا 5واں نواب/راجا''' سی۔ اوہ 13 فروری 1847 توں 11 فروری 1856 تک گدی نشین رہا۔<ref>{{cite web|title=Wajid- Ali-Shah (1847–1856)|url=http://lucknow.nic.in/history1/wajid.html|publisher=National Informatics Centre, India}}</ref><ref>{{cite web|title=Wajid Ali Shah (1847–1856)|url=http://lucknow.me/Wajid-Ali-Shah.html|publisher=Lucknow.me}}</ref> == جیون == واجد علی شاہ دا جم 30 جولائی 1822 نوں ایودھیا دے شاہی پروار وچ جم ہویا۔ اس دا پورا نام 'ابو المنصور سکندر شاہ پادشاہ عادل قیصر زماں سلطان عالم مرزا محمد واجد علی شاہ اختر' سی۔ اپنے پیؤ امجد علی شاہ دے بعد گدی نشین ہویا۔ == حوالے == {{حوالے}} == باہری لنک == {{Commons category}} * [http://www.4dw.net/royalark/India4/oudh9.htm Royal line of Nawabs of Oudh]، A complete genealogy of the rulers of Awadh * [http://lucknow.nic.in/Wazir.htm National Informatics Centre, Lucknow – Rulers of Awadh] * [http://oudh.tripod.com/misc/noosec.htm#wak NAWABS OF OUDH & THEIR SECULARISM – Dr. B. S. Saxena] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180827010208/http://oudh.tripod.com/misc/noosec.htm#wak |date=2018-08-27 }} * [http://oudh.tripod.com/was/wastruth.htm Annexation of Oudh – Its Affairs – The Truth An Extract from King Wajid Ali Shah of Awadh By Mirza Ali Azhar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180901233717/http://oudh.tripod.com/was/wastruth.htm |date=2018-09-01 }} * [http://oudh.tripod.com/was/wascontrib.htm The Literary And Cultural Contributions of Wajid Ali Shah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171009070748/http://oudh.tripod.com/was/wascontrib.htm |date=2017-10-09 }} * [http://www.indiancoins.8m.com/awadh/AwadhHist.html#WazirAliKhan HISTORY OF AWADH (Oudh) a princely State of India by Hameed Akhtar Siddiqui] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010901224326/http://www.indiancoins.8m.com/awadh/AwadhHist.html#WazirAliKhan |date=2001-09-01 }} * [http://oudh.tripod.com/was/wasray.htm My Wajid Ali is Not 'Effete And Effeminate'! -Satyajit Ray] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171008210106/http://oudh.tripod.com/was/wasray.htm |date=2017-10-08 }} * [http://oudh.tripod.com/was/swansong.htm SWANSONG OF A POET-KING, THE STATESMAN MONDAY 5TH جولائی, 1982 Calcutta – India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170629035719/http://oudh.tripod.com/was/swansong.htm |date=2017-06-29 }} * [http://oudh.tripod.com/was/waskoo.htm Wajid Ali Shah, King of Oudh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170622113101/http://oudh.tripod.com/was/waskoo.htm |date=2017-06-22 }} * [http://oudh.tripod.com/was/wastrib.htm A tribute to Wajid Ali Shah, the last and greatest King of Avadh, THE TAJ MAGAZINE – Volume 23 No. 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170901033558/http://oudh.tripod.com/was/wastrib.htm |date=2017-09-01 }} * Much of the content here has been extracted from an [http://www.musicalnirvana.com/ghazal/wajid_ali_shah_articles.html article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204092740/http://www.musicalnirvana.com/ghazal/wajid_ali_shah_articles.html |date=2012-02-04 }} by Susheela Mishra. * [http://www.biblio.com/details.php?dcx=15690166&src=frg "Awadh Under Wajid Ali Shah"، Dr. G.D. Bhatnagar] * [http://www.biblio.com/details.php?dcx=15394601&src=frg "Wajid Ali Shah: The Tragic King"، Ranbir Sinh] * [http://www.musicalnirvana.com/ghazal/wajid_ali_shah_articles.html Baabul Moraa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204092740/http://www.musicalnirvana.com/ghazal/wajid_ali_shah_articles.html |date=2012-02-04 }} * [http://nopr.niscair.res.in/bitstream/123456789/24735/1/SR%2050(12)%2028-29.pdf ''Wajid Ali Shah: The Naturalist King''] by Shakunt Pandey [[گٹھ:بھارت دے نواب]] [[گٹھ:بادشاہ]] d78p3np2gula27leo441x230ixrtmuc 0 67081 706919 638695 2026-05-12T16:03:47Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706919 wikitext text/x-wiki '''لاڑی ساڑنا جان دلہن ساڑنا'''[[برصغیر]] دے آلے-دوآلے جاں اس دے آلے-دوآلے دے دیساں وچ کیتے جاندے [[گھریلو تشدد]] دا اک روپ اے۔ [[داج کارن موت]] دی گٹھ، لاڑی ساڑنا ادوں واپردی اے جدوں اک عورت نوں اس دے شوہر جاں اس دے پروار ولوں وادھو داج دین توں انکار کرن لئی قتل کیتا جاندا اے۔ بیوی نوں خاص طور اُتے مٹی دے تیل، [[پٹرول|گیسولین]]، جاں ہور جلن والے مائع دی ورتوں کیتی جاندی اے، اتے اگّ لگن نال موت ہو جاندی اے۔<ref name="autogenerated2003">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/crossing_continents/3071963.stm|title=India's dowry deaths|last=Ash|first=Lucy|date=16 جولائی 2003|accessdate=30 جولائی 2007|publisher=BBC}}</ref><ref name="Bride Burning">{{cite journal|last=Lakhani|first=Avnita|date=2005|title=Bride-burning: the "elephant in the room" is out of control|url=http://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/pepds5&div=14&id=&page=|journal=[[Pepperdine Dispute Resolution Law Journal]]|publisher=[[Pepperdine University School of Law]]|volume=5|issue=2|pages=249–298|postscript=۔|ref=harv}}</ref> مٹی دا تیل اکثر ہی بالن وجوں ورتیا جاندا اے۔<ref>{{cite web|url=http://aishaiqbal.blogspot.com/2007/02/bride-burning.html|title=Aisha Iqbal: Bride Burning- in the name of dowry|date=8 فروری 2007|publisher=Aishaiqbal.blogspot.com|accessdate=28 جنوری 2012|archive-date=2012-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120310175640/http://aishaiqbal.blogspot.com/2007/02/bride-burning.html|dead-url=yes}}</ref> ایہہ بھارت وچ سبھ توں عامَ اے اتے گھٹو گھٹ 1993 توں اتھے اک وڈی مسئلہ بن گئی اے۔<ref>{{cite web|url=http://articles.cnn.com/1996-08-18/world/9608_18_bride.burn_1_dowry-hindu-attitudes?_s=PM:WORLD|title=Brideburning claims hundreds in India – CNN|date=18 اگست 1996|publisher=Articles.cnn.com|accessdate=28 جنوری 2012}}</ref> ایہہ جرم دوشی نوں [[انسانی قتل]] دے روپ وچ منیا جاندا اے اتے، جے ثابت ہو جاندا اے، تاں عامَ طور تے اس نوں عمر بھر دی قید جاں موت تک سزا دتی جاندی اے۔ لاڑی ساڑنا [[بھارت]] وچ اک اہم عوامی صحتَ مسئلہ وجوںجانیا جاندا اے<ref name="Kumar">{{Cite journal|last=Kumar|first=Virendra|last2=Kanth|first2=Sarita|date=دسمبر 2004|title=Bride burning|url=https://dx.doi.org/10.1016/S0140-6736(04)17625-3|journal=[[The Lancet]]|publisher=[[Elsevier]]|volume=364|issue=special issue|pages=18–19|doi=10.1016/S0140-6736(04)17625-3|postscript=۔|ref=harv}}</ref> جو دیش وچ 2500 موتاں متعلق سال اے۔ 1995 وچ [[ٹائم (پترکا)|ٹائم میگزین]] نے رپورٹ دتی کہ بھارت وچ داج کارنموت 1990 دے دہاکے دے ادھ توں لے کے اک سال وچ لگبھگ اک سال وچ ودھ کے 5800  تک پہنچ گئی۔<ref name="Pratap">{{Cite magazine|last=Pratap|first=Anita|author-link=Anita Pratap|date=11 ستمبر 1995|title=Killed by greed and oppression|magazine=[[Time (magazine)|Time Magazine]]|publisher=[[Time Inc.]]|volume=146|issue=11|postscript=۔|ref=harv}}</ref> اک سال بعد، سی اینّ اینّ نے کہانی سنائی کہی کہہر سال پولیس نوں بلیاں لاڑی دیاں2500 توں ودھ رپورٹاں ملدیاں ہن۔<ref name="CNN1996">{{Cite news|url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,100748,00.html|title=Indian Society Needs To Change|last=Yasui|first=Brian|date=18 اگست 1996|access-date=24 اگست 2007|publisher=CNN|accessdate=2018-11-06|archivedate=2007-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930073930/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,100748,00.html}}</ref> انڈین نیشنل کرائیم ریکارڈ بیورو دے مطابق، اتھے 1948 نوں سزا دتی گئی سی اتی2008 وچ 3876 داج کارن موت دے معاملے ساہمنے آئے۔<ref name="ncrb">{{Cite book|url=http://ncrb.nic.in/CII2008/cii-2008/Table%204.9.pdf|title=Disposal of Cases by Courts|last=Newage|first=Indian|date=16 جنوری 2010|publisher=[[National Crime Records Bureau|National Crime Records Bureau, India]]|format=PDF|access-date=17 جنوری 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/6YfXwjB9S?url=http://ncrb.nic.in/CII2008/cii-2008/Table%204.9.pdf|archive-date=2015-05-20}}</ref> == اتہاس == === داج موت === داج کارن موت دکھنی ایشیائی ملکاں وچ اک جوان عورت دی موت اے، مکھ طور تے بھارت، جس دا قتل جاں آتم قتل کرن لئی اپنے شوہر ولوں چلایا جاندا اے۔ اس دا نتیجہ شوہر ولوں لگاتار بیوی جاں اس دے پروار توں ہور داج لین دی کوشش کردا اے۔ لاڑی نوں جلاؤنا صرف داج لئی موت دی اک قسم اے۔ ہورناں وچ [[تیزاب سٹنا]] اتے [[عورتاں نال چھیڑ چھاڑ]] وی شامل ہن۔ کیونکہ داج عامَ طور تے کلاس جاں سماجک-معاشی رتبے اُتے انحصار کردا اے، عورتاں اکثر اوہناں دے مستقبل دے شوہر جاں اسدے رشتے داراں دے دباء دے ماتحت ہندیاں ہن۔ === پاکستان وچ === پاکستان وچ، پروگریسو ومینس ایسوسی ایشن کہندا اے کہ ہر سال 300 عورتاں نوں اوہناں دے شوہر دے پروار ولوں ساڑ دتا جاندا ہےاتے لاڑی دیاں ساڑن والیاں واقعے کئی واری درواقعے، جویں کہ 'وسپھوٹنگ سٹوو' دے روپ وچ ہو جاندیاں ہن۔ ایسوسی ایشن مطابق، ڈاکٹراں دا کہنا اے کہ ایہناں درواقعے توں پیڑت لوکاں نوں سٹاو برن نال اسرکھئت زخم آؤندے ہن۔<ref name="BBC_1999">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/431607.stm|title=World:South Asia Bride burning 'kills hundreds'|date=27 اگست 1999|access-date=11 جون 2009|publisher=BBC.co.uk}}</ref> 1999 وچ ایمنیسٹی انٹرنیشنل دی اک رپورٹ مطابق، حالانکہ 1600 لاڑیاں نوںساڑن دیاں واقعے دی رپورٹ کیتی گئی سی، صرف 60 اتے مقدمے چلا ئے گئے سن اتے ایہناں وچوں صرف دو سزاواں دے نتیجے وجوں سن۔<ref name="amnesty_honour_killings">{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/library/asset/ASA33/013/1998/en/87b82760-d9ba-11dd-af2b-b1f6023af0c5/asa330131998en.html|title=Honour killings of girls and women (ASA 33/018/1999)|date=1 ستمبر 1999|publisher=Amnesty International|archive-url=https://web.archive.org/web/20110226011418/http://www.amnesty.org/en/library/asset/ASA33/013/1998/en/87b82760-d9ba-11dd-af2b-b1f6023af0c5/asa330131998en.html|archive-date=26 فروری 2011|dead-url=yes|access-date=29 دسمبر 2006}}</ref> == ایہہ وی دیکھو == {{Div col|colwidth=30em}} * [[داج کارن موت]] * [[عورتاں خلاف تشدد]] * [[ستی (رسم)|ستی]] * [[بھارت وچ داج پرتھا]] * [[تیزاب سٹنا]] * [[وٹے دا ویاہ|وٹا سٹہ]] * [[داج]] * [[بھارت وچ عورتاں]]] * [[جات پات]] {{div col end}} == ہور پڑھو == * {{Cite book|title=Bride burning: crime against women|last=Garg|first=A.S.|publisher=Sandeep Publication, Rohtak: Marketed by the Bright Law House|year=1990|location=New Delhi, India|oclc=24784662}} * {{Cite book|title=Bride burning in India: a socio legal study|last=Umar|first=Mohd|publisher=APH Publishing|year=1998|isbn=9788170249221|location=New Delhi, India}} * {{Cite book|title=South Asians and the dowry problem|last=Menski|first=Werner|publisher=Trentham Books and School of Oriental & African Studies|year=1998|isbn=978-1-85856-141-7|series=Group on Ethnic Minority Studies Series (GEMS)|location=Stoke-on-Trent}} * {{Cite journal|last=Ravikant|first=Namratha S.|date=2000|title=Dowry deaths: proposing a standard for implementation of domestic legislation in accordance with human rights obligations|url=http://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/mjgl6&div=18&id=&page=|journal=Michigan Journal of Gender, Social Policy and the Law|publisher=[[HeinOnline]] on behalf of [[University of Michigan Law School]]|volume=6|issue=2|pages=449–498|postscript=۔|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Lakhani|first=Avnita|date=2005|title=Bride-burning: the "elephant in the room" is out of control|url=http://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/pepds5&div=14&id=&page=|journal=[[Pepperdine Dispute Resolution Law Journal]]|publisher=[[Pepperdine University School of Law]]|volume=5|issue=2|pages=249–298|postscript=۔|ref=harv}} [http://digitalcommons.pepperdine.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1103&context=drlj Pdf.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190224173650/http://digitalcommons.pepperdine.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1103&context=drlj |date=2019-02-24 }} * {{Cite journal|last=Bhave|first=Sunil|date=مارچ 2007|title=Deterring dowry deaths in India: applying tort law to reverse the economic incentives that fuel the dowry market|url=http://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/sufflr40&div=20&id=&page=|journal=[[Suffolk University Law Review]]|publisher=[[Suffolk University Law School]]|volume=40|issue=2|pages=291–314|postscript=۔|ref=harv}} [https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=40+Suffolk+U.+L.+Rev.+291&srctype=smi&srcid=3B15&key=23daa9b66556679d3c3b6783965d3580 Lexis Nexis.] [http://suffolklawreview.org/bhave-dowry-deaths/ Suffolk University Law Review.] * {{Cite journal|last=Anderson|first=Siwan|date=Fall 2007|title=The economics of dowry and brideprice|url=https://dx.doi.org/10.1257/jep.21.4.151|journal=[[Journal of Economic Perspectives]]|publisher=[[American Economic Association]]|volume=21|issue=4|pages=151–174|doi=10.1257/jep.21.4.151|postscript=۔|ref=harv}} [http://faculty.arts.ubc.ca/asiwan/documents/siwan-jep.pdf Pdf.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113141520/http://faculty.arts.ubc.ca/asiwan/documents/siwan-jep.pdf |date=2014-11-13 }} == حوالے == {{حوالے|30em}} == باہری لنک == * [https://web.archive.org/web/20051230085700/http://ncrb.nic.in/crime2003/cii.html India's National Crime Records Bureau] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/crossing_continents/3071963.stm India's dowry deaths, BBC] * [http://rivr.sulekha.com/the-chill-of-kerosene_99535_blog The Chill of Kerosene] by Himendra Thakur, Sulekha Creative [[گٹھ:ایشیا وچ عورت دے حق]] [[گٹھ:خواتین صحت لیکھ اڈیٹنگ مہم 2018]] [[گٹھ:عورت]] [[گٹھ:انسان]] oceoqdz13oahb75vi74jf3bouu0l2y8 0 68034 706943 669912 2026-05-13T05:47:58Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706943 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = ''Imperio Mexicano'' |conventional_long_name = میکسیکی سلطنت<br/>Mexican Empire |common_name = Mexico |continent = North America |region = Latin America |country = Mexico |status = Empire |year_start = 1821 |year_end = 1823 |date_start = جولائی 21 |date_end = مارچ 19 |event_start = آگسٹین اول |event_end = بادشاہت دا تختہ پلٹ |event_pre = [[میکسیکو دی جنگ آزادی|آزادی میکسیکو]] |date_pre = ستمبر 27, 1821 |p1 = نواں ہسپانیہ |flag_p1 = Flag_of_New_Spain.svg |national_motto = ''Religión, Independencia, Unión''<br/><small>"مذہب، آزادی، اتحاد"</small> |s1 = Provisional Government of Mexico (1823–24) |flag_s1 = Flag of Mexico (1823-1864, 1867-1893).svg |s2 = United Provinces of Central America |flag_s2 = Flag of the United Provinces of Central_America.svg |s3 = History of Belize (1506–1862) |flag_s3 = Flag_of_the_United_Kingdom.svg |s4 = Mosquito Coast |flag_s4 = Flag_of_the_Mosquito_Monarchy.svg |image_flag = Flag of Mexico (1821-1823).svg |flag = Flag of Mexico |flag_type = flag |image_coat = Escudo imperial.png |symbol = Coat of arms of Mexico |symbol_type = شاہی نشان |national_anthem = |image_map = First Mexican Empire (orthographic projection).svg |capital = [[میکسیکو شہر]] |common_languages = [[ہسپانوی زبان]] |religion = [[رومن کیتھولک]] |currency = [[میکسیکی ریال]] |government_type = [[آئینی بادشاہت]] |legislature = [[Congress of Mexico|کانگریس]] |house1 = [[Senate (Mexico)|سینیٹ]] |house2 = [[Chamber of Deputies (Mexico)|چیمبر آف ڈپٹی]] |title_leader = [[Emperor of Mexico|شہنشاہ]] |leader1 = [[Agustín I of Mexico|آگسٹین اول]] |year_leader1 = 1822–1823 |title_representative = [[List of heads of state of Mexico#Regency .281821-1822.29|ریجنٹ]] |representative1 = [[Agustín de Iturbide]] |representative2 = [[Nicolás Bravo Rueda]] |year_representative1 = 1821–1822 |year_representative2 = 1822 |stat_area1 = 4925283 |today = {{flag|El Salvador}}<br/>{{flag|Mexico}}<br/>{{flag|Nicaragua}}<br/>{{flag|Costa Rica}}<br/>{{flag|United States}}<br/>{{flag|Guatemala}}<br/>{{flag|Belize}}<br/>{{flag|Honduras}} }} '''میکسیکی سلطنت''' ({{lang-en|Mexican Empire}}؛ {{lang-es|Imperio Mexicano}}) جاں '''میکسیکی سلطنت اول''' ({{lang-en|First Mexican Empire}}؛ {{lang-es|Primer Imperio Mexicano, Imperio Mexicano Primero}}) بعد نوآبادیاتی دور [[میکسیکو]] دی پہلی آزاد ریاست سی۔ ایہ [[سلطنت ہسپانیہ]] دی واحد [[نوآبادی]] سی جو آزادی دے بعد اک [[بادشاہت]] بنی۔ اس دا قیام [[1821ء]] وچ معاہدہ قرطبہ نال عمل وچ آیا تے ایہ [[1823ء]] وچ شہنشاہ دی دستبرداری دے بعد [[میکسیکی جمہوریہ اول]] دے اعلان تک قائم رہی۔ جدونکہ [[1864ء]] وچ [[میکسیکی سلطنت دوم]] اک گھٹ مدت دے لئی قائم ہوئی۔ == باہرلے جوڑ == {{گٹھ کومنز|First Mexican Empire}} * [http://www.casaimperial.org/ Imperial House of Mexico] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050305022633/http://www.casaimperial.org/ |date=2005-03-05 }} * [http://www.allempires.com/article/index.php?q=Mexican_empire_i Mexican Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070207143906/http://www.allempires.com/article/index.php?q=Mexican_empire_i |date=2007-02-07 }} {{سلطنتاں}} [[گٹھ:1821 وچ قائم ہونے والے دیس تے علاقے]] [[گٹھ:1822 وچ قائم ہونے والے دیس تے علاقے]] [[گٹھ:1823 دیاں شمالی امریکا وچ تحلیلاں]] [[گٹھ:التا کیلیفورنیا وچ 1821 ]] [[گٹھ:التا کیلیفورنیا وچ 1822 ]] [[گٹھ:التا کیلیفورنیا وچ 1823 ]] [[گٹھ: میکسیکو دی تریخ]] [[گٹھ:سابقہ سلطنتاں]] [[گٹھ:شمالی امریکا دیاں سابقہ بادشاہتاں]] [[گٹھ:شمالی امریکا دے سابقہ دیس]] [[گٹھ:میکسیکو وچ انیہویں صدی]] [[گٹھ:میکسیکی بادشاہت]] [[گٹھ:میکسیکی سلطنت]] gm2srnai8pk3dfvsdlg8ak0lcn96b7s 0 78721 706937 654846 2026-05-13T01:36:13Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706937 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات اداکار}} '''وحید مراد''' (اردو: وحید مراد) ( 2 اکتوبر، 1938ء - 23 نومبر، 1983ء ) اک نامور پاکستانی فلم اداکار، پروڈیوسر تے سکرپٹ مصنف سن ۔ وحیدمراد جنوبی ایشیا دے سب تو‏ں زیادہ مشہور تے بااثر اداکاراں وچو‏ں اک سمجھ‏‏ے جاندے نيں۔ وحید مراد [[سیالکوٹ]] وچ پیدا ہؤے سن ۔ اوہ فلم تقسیم کار نثار مراد دے اکلوندے بیٹے سن ۔ وحید مراد نے [[کراچی گرامر اسکول]] تو‏ں ابتدائی تعلیم حاصل کيتی، Marie Colaco School کراچی تو‏ں [[میٹرک]] کیتا، ایس ایم آرٹس تو‏ں گریجویشن کیتا تے اس دے بعد [[کراچی یونیورسٹی]] تو‏ں انگریزی ادب وچ ماسٹرز کیتا۔ نومبر 2010ء وچ ، انتقال دے 27 سال بعد، پاکستان دے صدر [[آصف علی زرداری]] نے '''[[ستارہ امتیاز]]''' ادب، فنون لطیفہ، کھیل، طب دے شعباں وچ ممتاز میرٹ دے لئی نوازیا ۔ == فلم کیریئر == [[فائل:Heera aur pathar.jpg|thumb|'''ہیرا تے پتھر''' (1964) وچ وحید مراد تے زیبا]] پروڈیوسر دے طور اُتے وحید مراد اپنے والد دے قائم شدہ فلم آرٹس دے تحت فلم انسان بدلدا اے تو‏ں اپنے کیریئرکا آغاز کیتا۔ پروڈیوسر دے طور انہاں د‏‏ی دوسری فلم جدو‏ں تو‏ں دیکھیا اے توانو‏‏ں وچ انہاں نے ہیروئین دے طور اُتے زیبا نو‏‏ں [[درپن]] دے نال ڈالا۔ اس دے بعد درپن نے زیادہ تر سٹوڈیو وچ دیر تو‏ں آنا شروع کر دتا۔ زیبا نے انہاں د‏‏ی اگلی فلم وچ ہیرو دے طور اُتے خود وحید د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ وحید خود اپنی فلماں وچ بہ طور ہیرو کرنے دے لئی تیار نئيں سن ۔ مگر جدو‏ں ایہی تجویز اپنے پرانے اچھے دوست [[پرویز ملک]] تو‏ں آئی تو انہاں نے زیبا دے شریک اسٹار ہونے د‏‏ی شرط رکھی، زیبا نے شرط قبول کر لئی۔ نتیجے دے طور اُتے انہاں نے سب تو‏ں پہلی فلم 1962ء د‏‏ی '''اولاد''' وچ اک سپورٹؤ کردار وچ اداکاری کيتی۔ فلم وچ انہاں دے دوست ایس ایم یوسف د‏‏ی طرف تو‏ں ہدایت کاری کيتی گئی سی۔ اولاد ناقدین د‏‏ی طرف تو‏ں بہت زیادہ پسند کيتی گئی تے سال د‏‏ی سب تو‏ں بہترین فلم دے زمرے وچ [[نگار ایوارڈ]] ملا۔ '''ہیرا تے پتھر''' اک معروف اداکار دے طور اُتے انہاں د‏‏ی پہلی فلم سی تے اوہدی وڈی کامیابی سمجھی گئی۔ انہاں نو‏ں اسی فلم دے لئی بہترین اداکار دے زمرے وچ نگار ایوارڈ ملا۔<ref>{{Cite web |title=وحید مراد |url=http://mazhar.dk/film/stars/heroes/60s.htm |access-date=2019-10-13 |archive-date=2010-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100729111914/http://www.mazhar.dk/film/stars/heroes/60s.htm |dead-url=yes }}</ref> 1966ء وچ ، انہاں نے پرویز ملک د‏‏ی ہدایت کردہ اپنی پروڈکشن '''ارمان''' وچ کم کیتا۔ ارمان نے اس وقت دے تمام باکس آفس دے ریکارڈز توڑ دتے تے تھیٹر وچ 75 ہفتے مکمل کیتے تے غالباً انہاں نو‏ں پاکستانی فلماں دا پہلا سپر اسٹار بنایا۔ فلم اک رومانوی تے مدھر محبت د‏‏ی کہانی ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے [[احمد رشدی]] دے گائے ہوئے ''کوکو کورینا''، ''اکیلے نہ جانا''، ''بے تاب ہو ادھر تم'' تے ''زندگی اپنی سی ابتک'' جداں گانے نوجواناں بالخصوص لڑکیو‏ں وچ بے حد مقبول ہوئے۔ انہاں نے فلم ارمان دے لئی دو [[نگار ایوارڈز]] حاصل کیتے، اک بہترین پروڈیوسر تے دوسرا بہترین اداکار دے طور پر۔ اسی سال دے دوران، اوہ زیبا دے نال اک سپرہٹ فلم جاگ اٹھا انسان وچ اداکاری کيتی۔ ایہ حقیقت اے کہ وحید نے زیبا نو‏‏ں اپنی فلماں وچ کاسٹ کرکے اوہدی ملک گیر شہرت وچ اک بہت اہ‏م کردار ادا کیتا۔ 1967ء وچ ، انہاں نے '''دیور بھابی'''، '''[[دوراہا (فلم)|دوراہا]]'''، '''[[انسانیت (فلم)|انسانیت]]''' تے '''ماں باپ''' جیسی لازوال فلماں وچ معروف اداکاری کيتی۔ سینما گھراں وچ 50 ہفتے مکمل کرنے والی فلم '''دیور بھابی''' انہاں د‏‏ی بہترین فلماں وچو‏ں اک سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ دیور بھابی د‏‏ی کہانی، [[پاک بھارت]] د‏‏ی فرسودہ تے جاہلانہ سماجی خیالات و روایات اُتے مبنی ا‏‏ے۔ '''انسانیت''' وچ وحید نے اک سرشار ڈاکٹر دا کردار ادا کیتا اے جو انہاں د‏‏ی بہترین فلماں وچو‏ں اک سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ 1964ء تو‏ں 1968ء تک، وحید مراد تے پرویز ملک نے '''ہیرا تے پتھر'''، '''ارمان'''، '''احسان'''، '''دوراھا''' تے '''جتھ‏ے تساں اوتھ‏ے ہم''' جداں کامیاب فلم بنائاں۔ وحید مراد، پرویز ملک، [[مسرور انور]]، [[سہیل رانا]]، احمد رشدی تے زیبا د‏‏ی کامیاب ملاپ نے اک وڈی تعداد وچ بہترین فلماں بنائاں۔ وحید مراد فلم آرٹس د‏‏ی چھتری دے تحت پرویز ملک، مسرور انور تے سہیل رانا آئے۔ لیکن 1960ء د‏‏ی دہائی دے اخیر وچ ، وحید مراد تے دیکر ’فلم آرٹس‘ د‏‏ی ٹیم ارکن دے درمیان وچ جھگڑے وچ اضافہ ہو گیا۔ پرویز ملک وحید د‏‏ی فلماں د‏‏ی کامیابی دا سارا کریڈٹ خود لینے تے دوسرےآں نو‏‏ں بہت کم پزیرائی دینے اُتے ناخوش سن ۔ تو ایويں فلم آرٹس نو‏‏ں توڑ دتا گیا تے پرویز ملک نے نويں اداکاراں دے نال انہاں دے اپنے منصوبےآں وچ کم کرنا شروع کر دتا۔ دو فلماں یعنی '''اسنو‏ں دیکھیا اسنو‏ں چاہیا''' تے '''دشمن'''، جو 1974ء وچ 6 سال د‏‏ی اک طویل وقفے دے بعد بنائی گئياں جو ’فلم آرٹس‘ دے زیرِ پروڈکشن وی نئيں سن، سمیت ست فلماں وحید تے ملک د‏‏ی کامیاب جوڑی نے بنائی۔ [[فائل:Andleeb4.jpg|thumb|سجے| وحید مراد تے شبنم فلم '''عندلیب'''، 1969]] 1969ء وچ ، وحید نے فلم '''اشارہ''' بنائی، جسنو‏ں اس نے بیکوقت پروڈیوس و ہدایت کاری و تحریر و اداکاری کی، مکر فلم باکس آفس اُتے ناکا‏م رہی۔ 1969 وچ [[فرید احمد]] د‏‏ی ہدایت کردہ فلم '''عندلیب''' جاری کيتی گئی۔ جس وچ ہور شریک ستارےآں وچ [[شبنم]]، عالیہ، [[ظالش]] تے [[مصطفیٰ قریشی]] شامل نيں۔ عندلیب سال د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فلماں وچو‏ں اک ثابت ہوئی۔ فلم بیناں نے انہاں د‏‏ی اداکاری بے حد پسند کی، بالخصوص [[احمد رشدی]] دا گایا ہويا گانا ''کچھ لوگ روٹھ کر بھی''، جس وچ وحید اپنی سرخ سپورٹس کار وچ شبنم دے نال اپنے مخصوص انداز وچ چھیڑچھاڑ ک‏ر رہ‏ے نيں، بے حد مقبول ہويا۔ وحید مراد نے فلم دے لئی بہترین اداکار دے زمرے وچ نگار ایوارڈ حاصل کیتا۔ ناقدین اس گل اُتے متفق نيں کہ گلوکار احمد رشدی دا وحید مراد د‏‏ی کامیابی وچ اہ‏م کردار سی تے رشدی د‏‏ی آواز خاص اسی دے لئی بنائی گئی سی۔ 1970ء تو‏ں 1979ء تک 1970ء د‏‏ی '''نصیب اپنا اپنا''' تے '''انجمن''' جیسی سپرہٹ، 1971ء د‏‏ی '''نیند ساڈی خواب تواڈے''' تے '''مستانہ ماہی''' (وحید د‏‏ی پہلی [[پنجابی]] فلم)، 1972ء د‏‏ی '''بہارو پھول برساو'''، '''عشق میرا ناں''' (پنجابی فلم)، 1974ء د‏‏ی '''شمع'''، 1975ء د‏‏ی '''جب جدو‏ں پھول'''، 1976ءکی '''شبانہ'''، 1978ء د‏‏ی '''سہیلی'''، '''پرکھ''' تے '''خدا تے محبت''' تے 1979ء د‏‏ی '''آواز''' تے '''بہن بھائی''' جیسی فلماں سپرہٹ رہیاں۔ مستانہ ماہی وحید د‏‏ی پہلی پنجابی فلم سی جو انہاں نے خود بنائی جدو‏ں کہ [[افتخار خان]] نے ہدایت کاری د‏‏ی سی۔ مستانہ ماہی خالصتا اک رومانٹک تے موسیقی تو‏ں بھرپور فلم سی۔ وحید نے مستانہ ماہی وچ بہترین اداکار دے لئی نگار ایوارڈ حاصل کیتا۔ ابتدائی 1970 د‏‏ی دہائی دے دوران، چند اداکاراواں نے انہاں دے نال کم کرنے تو‏ں انکارکر دتا۔ زیبا نو‏‏ں [[محمد علی]] دے نال شادی دے بعد، وحید مراد دے نال بطور نایکا کم کرنے د‏‏ی پابندی لگ گئی سی۔ جلد ہی شبنم نو‏‏ں اس دے نوبیاہندا شوہر [[روبن گھوش]] وحید دے نال کم نہ کرنے اُتے مجبور کر دتا۔ ایتھ‏ے تک کہ [[نشو]] نو‏‏ں وی اس دے نال کم کرنے د‏‏ی اجازت وی نئيں رہی سی۔ ایہ وحید د‏‏ی کیریئر دے لئی بہت وڈا دھچکہ سی ۔ اک خاص لابی د‏‏ی [[اجارہ داری]] د‏‏ی وجہ تو‏ں پائے دے پروڈیوسر و دائیرکٹرز نے وحید نو‏‏ں مرکزی کردار د‏‏ی بجائے بطور معاون اداکار دے طور اُتے پیشکش کرنا شروع کر دتا۔ ہور ایہ کہ [[ندیم]] د‏‏ی 1970ء د‏‏ی دہائی فلماں وحید نو‏‏ں اک سخت مقابلہ دے رہی سی۔ لہٰذا وحید مرکزی کرداراں دے لئی دوسرے درجے دے ہدایت کاراں د‏‏ی فلماں تک محدود رہ گئے، جس وچ اوہ اک دقیانوسی رومانٹک ہیرو دا کردار کردے ہوئے نظر آندے۔ '''ناگ منی''' (1972)، '''مستانی محبوبہ''' (1974)، '''لیلی مجنون''' (1974)، '''عزت''' (1975)، '''دلربا''' (1975)، '''راستے دا پتھر''' (1976)، '''محبوب میرا مستانا''' (1976) تے '''ناگ تے ناگن''' (1976) جیسی فلماں نے انہاں نو‏ں ناکامیاں د‏‏ی گہرائیاں تک پہنچادتا۔ 1970 د‏‏ی دہائی دے اخیر تے ابتدائی 1980 د‏‏ی دہائی وچ وحید '''پرستش''' (1977)، '''آدمی''' (1978)، '''خدا تے محبت''' (1978)، '''آواز''' (1978)، '''بہن بھائی''' (1979)، '''وعدے د‏‏ی زنجیر''' (1979)، '''راجا د‏‏ی آئی گی بارات''' (1979)، '''ضمیر''' (1980)، '''بدنام''' (1980)، '''گن مین''' (1981)، '''کرن تے کلی''' (1981)، '''گھیراو''' (1981) '''آہٹ''' (1982) تے '''منگ میری بھردو''' (1983) جیسی فلماں وچ ندیم یا محمد علی دے نال بطور معاون اداکار دے طور اُتے محدود رہ گئے۔ '''ہیرو''' (1985) تے '''زلزلہ''' (1987) انہاں د‏‏ی موت دے بعد ریلیز کيتیاں گئیاں۔ انہاں د‏‏ی غیر رلیز شدہ یا نامکمل فلماں '''مقدر'''، '''اکھاں دے تارے'''، '''آس پاس''' تے '''انداز''' سن۔ ہیرو انہاں دے قریبی دوست [[اقبال یوسف]] د‏‏ی طرف تو‏ں ہدایت کردہ وحید د‏‏ی زندگی د‏‏ی آخری فلم سی۔ فلم 1985 وچ وحید د‏‏ی موت دے تقریباً دو سال دے بعد جاری کيتی گئی سی۔ اک ہور وحید د‏‏ی تاخیری فلم زلزلہ وی جو اقبال یوسف د‏‏ی طرف تو‏ں ہدایت کيتی گئی سی، جسنو‏ں 1987 ء وچ انہاں د‏‏ی موت دے 4 سال دے بعد ریلیز کيتی گئی سی۔ زلزلہ اُتے باکس آفس اُتے کچھ نہ کرسکی مگر ہیرو انہاں د‏‏ی کامیاب فلماں وچو‏ں اک سی تے اس نے [[کراچی]] دے سینمااں وچ 25 ہفتے مکمل کیتے۔ وحید مراد نے اپنے 25 سالہ کیریئر وچ زیبا، [[شمیم آرا]]، [[رانی]]، نغمہ، آلیہ، [[سنگیتا]]، کویتا، آسیہ، شبنم، [[دیبا]]، [[بابرہ شریف]]، رخسانہ، بہار تے نیلو جیسی اداکاراواں دے نال فلماں وچ جوڑی بنائی۔ انہاں نے کل 124 فلماں وچ کم کیتا جنہاں وچ 38 بلیک اینڈ وھائیٹ تے 86 رنگین فلماں نيں۔ اس دے علاوہ انہاں نے 6 فلماں وچ بطور مہمان اداکار کم کیتا، جنہاں وچ انہاں دے کیریئر د‏‏ی پہلی فلم '''ساتھی'''، جو 1959 وچ ریلیز ہوئی سی، وی شامل ا‏‏ے۔ انہاں نے 115 [[اردو]] فلماں، 8 پنجابی فلماں تے 1 [[پشتو]] فلم وچ کم کیتا تے بطور بہترین پروڈیوسر تے بطور بہترین اداکار دے طور اُتے 32 فلم ایوارڈز حاصل کیتے۔ اس دے علاوہ انہاں نو‏ں 2010 وچ صدارتی ایوارڈ ’ستارۂ امتیاز‘ تو‏ں وی نوازیا گیا۔ ایہ ایوارڈ انہاں د‏‏ی بیوہ [[سلمہ مراد]] نے حاصل کیتا۔<ref>[http://anisshakur.tripod.com/id31.html وحید مراد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060716201035/http://anisshakur.tripod.com/id31.html |date=2006-07-16 }}</ref> == ذا‏تی زندگی == وحید مراد سیالکوٹ وچ 2 اکتوبر، 1938ء نو‏‏ں پیدا ہوئے سن ۔ اوہ مشہور [[پاکستانی]] فلم ڈسٹری [[نثار مراد]] تے انہاں د‏‏ی اہلیہ [[شیريں مراد]] د‏‏ی واحد اولاد سن ۔ بچپن وچ اپنے والد دے پاس باقاعدگی دے نال آنے والے نامور اداکارااں تو‏ں متعرف ہونے تو‏ں وحید مراد وچ اداکاری کرنے دے لئی حوصلہ ملا۔ بچپن وچ اوہ گردن اُتے گٹار لٹکانے تے اپنے دوستاں وچ اک اچھا ڈانسر دے طور اُتے مشہور سن ۔ انہاں اسکول د‏‏ی کئی ڈراماں وچ حصہ لیا جس نے انہاں نو‏ں بچپن وچ ہور شہرت دت‏ی۔ انہاں دے بہترین دوست پرویز ملک تے اقبال یوسف نے وی اوہی پیشہ اپنایا جو وحید نے اپنایا سی تے فیر ساری زندگی اوہ اس تو‏ں منسلک رہ‏‏ے۔ وحید نے Marie Colaco School کراچی تو‏ں 1954ء وچ میٹرک پاس کیتا۔ فلمی کیرئیر وچ آنے دے لئی بے تاب وحید نو‏‏ں والدین نے پہلے اسنو‏ں اپنی تعلیم مکمل کرنے دے لئی کہیا۔ وحید نے [[ایس ایم آرٹس کالج کراچی]] وچ ميں گریجویشن کیتا تے فیر کراچی یونیورسٹی تو‏ں انگریزی ادب وچ ماسٹرز مکمل کیتا۔ اوہ [[پاکستان]] دے پہلے ماسٹرز کیتے ہوئے ہیرو سن ۔ اِنّے مضبوط تعلیمی پس منظر تے فلمی گھرانے نے وحید مراد نو‏‏ں ہور فلم سازاں دے مقابلے وچ زیادہ مضبوط تے ظاقتور اداکار دے طور اُتے لا کھڑا کر دتا۔ وحید مراد تے پرویز ملک بچپن دے دوست سن ۔ گریجوئشن دے بعد دونے نے اپنے والدین تو‏ں بیرونِ ملک [[اعلیٰ تعلیم]] د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی۔ مگر وحید اپنے ماں باپ د‏‏ی اکلوندی اولاد سن، انہاں نو‏ں بیرونِ ملک جانے د‏‏ی اجازت نہ مل سکی، البتہ پرویز ملک فلم پروڈکشن وچ ماسٹرز کرنے [[کیلیفورنیا]]، [[ریاست ہائے متحدہ امریک‏‏ا]] چلے گئے۔ ادھر وحید نے وی کراچی یونیورسٹی وچ انگریزی ادب وچ ماسٹرز دے لئی داخلہ لے لیا۔ اوہ پاکستانی فلمی صنعت دے پہلے ماسٹرز ڈگری رکھنے والے اداکار سن ۔ چار سال بعد جدو‏ں پرویز ملک وطن لوٹے تو ملک دے واحد ہدایت کار بن گئے جنہاں نے کیلیفورنیا یونیورسٹی تو‏ں فلم پروڈکشن وچ ماسٹرز د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی سی۔ وحید مراد کراچی دے [[میمن]] صنعتکار ابراھیم میکر د‏‏ی بیٹی سلمہ نو‏‏ں پسند کردے سن ۔ انہاں د‏‏ی شادی جمعرات 17 ستمبر، 1964ء نو‏‏ں منعقد ہوئی۔ شادی د‏‏ی تقریب [[طارق روڈ]] کراچی وچ نثار مراد دے گھر وچ منقعد کيتی گئی۔ اوہ گھر اُتے ’بی بی‘ دے نام تو‏ں اپنی بیوی تو‏ں پکاریا کردے سن ۔ انہاں د‏‏ی دو بیٹیاں (آلیہ تے سعدیہ) تے اک بیٹے عادل سن ۔ سعدیہ بچپن وچ انتقال کرگئی سی۔ == جدوجہد دے دن == 1970ء د‏‏ی دہائی دے اخیر وچ وحید ندیم یا محمد علی دے نال بطور معاون اداکار دے طور اُتے یا ' بی کلاس' فلم ڈائریکٹرز د‏‏ی طرف تو‏ں پیش د‏‏ی جا نے والی فلماں بطور اداکار دے طور اُتے کم کرنے اُتے مجبور ہو گئے سن ۔ زیبا، شبنم تے نشو جیسی معروف نایکااں دے شوہراں د‏‏ی طرف تو‏ں وحید دے نال لیڈ کردار ادا کرنے د‏‏ی اجازت نئيں سی۔ وحید مراد اس طرح د‏‏ی اک بدترین برتاو نو‏‏ں برداشت نہ کر پا رہے سن، لیکن خاموش رہے تے اپنے دوستاں تو‏ں مدد طلب نئيں کيت‏‏ی۔ ستر د‏‏ی دہائی وچ مضبوط بن جانے والے ڈائریکٹر تے پروڈیوسر پرویز ملک نے اک مقامی اخبار وچ لکھیا: ''"اس دوران وچ اک بار وی وحید میری فلماں وچ کم د‏‏ی تلاش وچ میرے پاس نئيں آئے۔"'' وحید اداس ہُندا جا رہیا سی ۔ انہاں دے قریبی دوست نے انکشاف کیتا کہ اوہ شراب، تمباکو نوشی تے نیند د‏‏ی گولیاں دے عادی ہُندا جا رہیا سی ۔ ایتھ‏ے تک کہ انہاں د‏‏ی گھریلو زندگی نو‏‏ں وی اس دا سامنا کرنا پيا تے اوہدی بیوی سلمی [[ریاست ہائے متحدہ امریک‏‏ا]] دے لئی چھڈ گئی۔ بری عادتاں تے کشیدگی د‏‏ی اک مجموعہ نے 1981ء وچ وحید د‏‏ی پیٹ وچ ulceration دا وجہ نی۔ انہاں نو‏‏ں خون د‏‏ی کمی تو‏ں نقصان اٹھانا پيا تے انہاں د‏‏ی زندگی نو‏‏ں بچانے دے لئی ulcer ہٹانے دے لئی آپریشن تو‏ں گزرنا پيا۔ اس دے بوہت سارے پرستار اپنے پسندیدہ ہیرو د‏‏ی زندگی بچانے دے لئی [[خون دا عطیہ]] دینے ہسپتال آئے۔ اوہ ٹھیک ہويا، اگرچہ، وزن د‏‏ی اک قابل ذکر رقم کھو دت‏ی۔ اس مشکل وقت وچ حقیقی دوست ثابت ہويا [[اقبال اختر]] تے [[اقبال یوسف]]، جنہاں نے اپنی فلماں وچ وحید مراد نو‏‏ں لیا۔ دل نے فیر یاد کیتا تے گھیراو وچ وحید د‏‏ی حالت قابل رحم نظر آندی ا‏‏ے۔ ایہ چیز اس دے پرستارےآں نے وی محسوس کيت‏ی۔ [[فائل:Hero film3.jpg|thumb|وحید مراد اپنی آخری فلم '''ہیرو''' (1985) وچ بابرہ شریف دے نال]] 1983ء وچ [[انور مقصود]]، اک مشہور ٹی وی مصنف تے اینکر تے وحید دے اک قریبی دوست، نے ٹی وی دے اپنے مزاحیہ شو سلور جوبلی مین وحید نو‏‏ں مدعو کیتا۔ صرف 90 پونڈ وچ ، وحید نے کسی پنسل د‏‏ی طرح پتلے نطر آندے ہوئے اک بہادر انسان دے طور اُتے سامنے پیش ہونے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اُتے مبصرین دیکھ سکدے نيں کہ وحید اپنے ماضی د‏‏ی طرح عوام اُتے اک سحر قائم کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ صرف [[عالمگیر]] دے گانے ''توانو‏‏ں کِداں بتاداں'' دے دوران وچ وحید اپنی مخصوص شرارتی مسکراہٹ دے نال ماضی وچ کھوئے ہوئے نظر آئے۔ بابرہ شریف، اس وقت د‏‏ی سب تو‏ں اُتے د‏‏ی اداکارہ، '''ہیرو''' دے اک منظر د‏‏ی فلم بندی دے دوران وچ وحید اوہدی طرف تیزی تو‏ں چلنے ہوئے آئے کہ انہاں دا توازن کھو گیا، انہاں نو‏‏ں اک بار فیر اپنے پیراں اُتے کھڑے ہونے دے لئی اپنی سانس نو‏‏ں بحال کرنے وچ کئی منٹ لگے۔ جولائ‏ی 1983ء وچ وحید بہت تیزی تو‏ں گاڑی چلا رہیا سن، جو انہاں دے پسندیدہ شوق سی کہ انہاں د‏‏ی گاڑی اک وڈے درخت تو‏ں ٹکراگئی۔ وحید بہت مشکل تو‏ں بچے لیکن انہاں دے چہرے اُتے اک وڈا نشان چھڈ گیا سی ۔ حادثے دے کچھ دناں دے بعد، وحید نے اک کردار دے لئی اپنے دوست پرویز ملک تو‏ں پُچھیا۔ ملک چاندے سن کہ وحید اس حالت وچ اداکاری دے لئی تیار نئيں۔ ایہ جان کر اس نے کہیا کہ''"ویدو تساں صحیح ہوجاو تے وچ تساں نو‏‏ں اپنی اگلی فلم وچ لیڈ لو گا۔"'' اپنے تیز دماغ تو‏ں وحید نے جواب دتا ''"تم مینو‏ں رول دو تے وچ صحیح ہوجااں گا۔"'' اس وقت اوہ اپنے داغ دا علاج کرانے کراچی جا رہے سن تاکہ اوہ اپنی فلم ہیرو دے چند آخری سینز ریکارڈ کراسکن۔<ref>{{Cite web |title=وحید مراد تو‏ں منسلک 101 حقائق |url=http://www.pakistanimusic.com/articles/waheedmurad_onehundredandonefacts.html |access-date=2019-10-13 |archive-date=2011-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111126004403/http://www.pakistanimusic.com/articles/waheedmurad_onehundredandonefacts.html |dead-url=yes }}</ref> ہوائی اڈے اُتے انہاں د‏‏ی ملاقات فلم میگزین ''’نگار‘'' دے چیف ایڈیٹر [[الیاس رشیدی]] تو‏ں ہوئی۔ رشیدی اپنے میگزین وچ لکھدے نيں: "اسی موقع اُتے اک مشہور [[فلم پروڈیوسر]] وی انتظار ک‏ر رہ‏ے سی تے اس نے وحید نو‏‏ں [[جاوید شیخ]] دے والد دا کردار ادا کرنے دے لئی کہیا۔۔۔۔۔۔ پروڈیوسر دا وحید نو‏‏ں چکما دینا بہت مشکل سی ۔" پرواز دے دوران وچ وحید بہت کڑوا سی ۔ اس نے الیاسنو‏ں دسیا کہ اوہ [[بدر منیر]] جو انہاں دا گاڑی ڈرائیور سی دے نال اک پشتو فلم وچ کم کرنے تک رہ گیا ا‏‏ے۔ == آخری دن تے موت == وحید دے بیٹے [[عادل مراد]] نے اپنے نانی دے نال کراچی وچ سی ۔ چہرے د‏‏ی سرجری تو‏ں اک دن پہلے، وحید نے اوہدی سالگرہ منائی۔ انہاں نے عادل دے لئی تحفہ خریدا تے اک خوش سال د‏‏ی تمنا کيتی۔ اوہ [[انیندا ایوب]] د‏‏ی ماں ممتاز ایوب دے گھر وچ رات گزارنے کرنے دے لئی دیر تو‏ں واپس آئے۔ صبح جدو‏ں وحید دیر تک نئيں جاگیا، دروازہ توڑ کر کھولا گیا تو وحید مردہ فرش اُتے پيا پایا گیا۔ اس دے پان وچ 'کچھ' پایا گیا سی ۔ کوئی نئيں جاندا کہ اوہ [[دل دا دورہ]] سی یا کوئی خود کش۔ وحید گلبرگ قبرستان، علی زیب روڈ، [[لاہور]] وچ اپنے والد د‏‏ی قبر دے قریب دفن کیتے گئے۔ چند ماہ انہاں د‏‏ی موت تو‏ں پہلے، وحید مراد دے نال نال ہور اداکاراں تے گلوکاراں نے [[احمد رشدی]] نو‏‏ں خراج تحسین پیش ادا کرنے دے لئی اک شو منقعد کیتا سی، چھ مہینے بعد ایہی لوگ وحید د‏‏ی موت اُتے اک شو منقعد ک‏ر رہ‏ے سن ۔ == ورثہ == وحید دا عروج و زوال [[ایلوس پریسلے]] د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ بقول فلمی ناقدین دے دونے اپنی ابتدائی زندگی وچ کامیابیاں د‏‏ی انتہا نو‏‏ں چھو لیا، مگر فیر جدو‏ں گرے تو بری طرح گرے تے یک دم اچانک اموات ہوئیاں۔ بلاشبہ وحید مراد ابتدائی کامیابیاں وچ ملک دے سب تو‏ں زیادہ سحر انگیز شخصیت ہونے دا لطف اٹھایا تے فیر ایلوس د‏‏ی طرح زوال دا شگار ہوئے تے فیر اچانک اس کوچہ فانی تو‏ں چلے گئے۔ انہاں د‏‏ی فلماں نو‏‏ں اج وی بار بار فلم فیسٹیول، سینما گھراں تے ٹی وی اُتے دکھایا جاندا ا‏‏ے۔ ’وحید پیدائشی ہیرو سی ۔‘ الیاس رشیدی ’ان د‏‏ی اِنّی فلماں دیکھنے دے بعد وچ ایہ مندا ہاں کہ اوہ اک عظیم اداکار سی تے وچ انہاں د‏‏ی بے مثال اداکاری نو‏‏ں پسند کردا ہاں۔‘ [[راجیش کھنہ]] ’"وحید مراد اک فرد نئيں سی بلکہ اوہ اک دور سی جسنو‏ں ابتدائی 1980 دے دہائی وچ فلمی صنعت اُتے قبضہ کر نے والے لوگاں نے اک کونے وچ لگیا دتا سی ۔۔۔ اوہ اک عظیم اداکار سن جس نے رومانٹک ہیرو د‏‏ی بہترین تصویر پیش کيتی۔ انہاں وچ موسیقی د‏‏ی اچھی حِس سی تے گاناں د‏‏ی عکس بندی وچ اوہ منفرد سن ۔" [[غلام محی الدین]] [[لہری]]، اک پاکستانی فلم کامیڈین، نے کہیا کہ: "وہ اک عظیم ساسی، اک ناقابل فراموش دوست تے پیسے تے قسمت دے دھنی شائستہ آدمی سی ۔" حال ہی وچ [[ہالی ووڈ]] فلم Agent Cody Banks 2: Destination London وچ اداکارہ Leilah Isaac اسحاق دے کردار Sabeen نے وحید مراد نو‏‏ں یاد کیتا۔ Frankie Muniz ایجنٹ کوڑی بینکس دا کردار ادا ک رہیا اے اپنے ساتھیاں نو‏‏ں بتا رہیا اے کہ اوہ اک سیکرٹ ایجنٹ اے، جس اُتے [[نائیجیریا]] دا لڑکا (مذاقتا) کہندا اے کہ اوہ Spiderman اے، جدو‏ں کہ دوسری لڑکی کہندی اے کہ اوہ Lara Croft ا‏‏ے۔ جداں کہ ہر ساتھی اپنی پسندید کرداراں تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں تشبیہ دینے لگیا۔ Sabeen نے کہیا: ’تے اوہ وحید مراد اے !‘، جس اُتے لوگ نے پُچھیا: ’کیتا؟‘ تو اوہ بولی:’اک مشہور انڈین اداکار!‘ "وحید مراد اک شاندار اداکار تے شاید Lollywood دے سب تو‏ں بہترین اداکار سن ۔ فلماں وچ انہاں د‏‏ی ناکامی ٹیلنٹ د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں نئيں۔ اصل وچ ، اوہ پاکستان وچ سب تو‏ں زیادہ سجیلا تے اصل اداکار سی ۔ انہاں اپنے ٹیلنٹ تو‏ں معمولی سکرپٹ نو‏‏ں چمکا کر فلمی صنعت دے امیج نو‏‏ں بہتر کیتا، مگر بدلے اس نے انہاں نو‏‏ں بری قسمت تو‏ں نوازیا۔ انہاں د‏‏ی اپنی مضبوط شخصیت تے دلربا اداکاری نے انہاں نو‏ں برباد کر دتا۔ اُتے اوہ ہن وی شائقین دے لکھاں دے دلاں وچ رہندا ا‏‏ے۔ اوہدی بیٹی آلیہ کہتاں نيں: "جے ابو جاندے کہ انہاں نو‏ں اِنّا پسند کیتا جاندا تو اوہ نئيں مرتے۔" == وحید مراد دے حاصل کردہ ایوارڈز == [[وحید مراد دے حاصل کردہ ایوارڈز]] == وحید مراد د‏‏ی فلماں == [[وحید مراد د‏‏ی فلماں]] == وحید مراد اُتے فلمائے گئے گانے == [[وحید مراد اُتے فلمائے گئے گانے]] == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * {{IMDb name|0613420}} * [http://waheedmurad.webs.com/ وحید مراد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191213202330/https://waheedmurad.webs.com/ |date=2019-12-13 }} * [http://www.pakistanimusic.com/articles/waheedmurad_onehundredandonefacts.html وحید مراد دے 101 حقائق] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126004403/http://www.pakistanimusic.com/articles/waheedmurad_onehundredandonefacts.html |date=2011-11-26 }} {{نگار اعزازات برائے بہترین اداکار}} [[گٹھ:وحید مراد|وحید مراد]] [[گٹھ:1938 دے جم]] [[گٹھ:1983 دیاں موتاں]] [[گٹھ:اردو سنیما وچ مرد اداکار]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی مرد اداکار]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے گلوکار]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے مرد گلوکار]] [[گٹھ:پاکستانی اداکار]] [[گٹھ:پاکستانی شیعہ]] [[گٹھ:پاکستانی فلم پروڈیوسر]] [[گٹھ:پاکستانی فلم ہدایت کار]] [[گٹھ:پاکستانی فلمی صنعت]] [[گٹھ:پاکستانی مرد فلمی اداکار]] [[گٹھ:پاکستانی مرد گلوکار]] [[گٹھ:پاکستانی منظر نویس]] [[گٹھ:پنجابی شخصیتاں]] [[گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان]] [[گٹھ:ستارۂ امتیاز وصول کنندگان]] [[گٹھ:سیالکوٹی شخصیتاں]] [[گٹھ:فضلا یونیورسٹی کراچی]] [[گٹھ:فضلا کراچی گرامراسکول]] [[گٹھ:فضلاء کراچی گرامر سکول]] [[گٹھ:مہاجر شخصیتاں]] [[گٹھ:نگار اعزاز جیتنے والی شخصیتاں]] 1ljxa8hskd7fmzdk1pjxs1iv6iijxuh 0 78818 706925 606588 2026-05-12T18:22:33Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706925 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer |name = محمد عاکف ارصوی<br /> Mehmet Âkif Ersoy |image = Mehmet Akif.jpg |birth_date = {{birth date|df=yes|1873|12|20}} |birth_place = {{flagicon|Ottoman Empire}} [[استنبول]]، [[سلطنت عثمانیہ]]<ref>Finkel, Caroline, ''Osman's Dream'', (Basic Books, 2005), 57; "'''Istanbul was only adopted as the city's official name in 1930..'''".</ref> |death_date = {{death date and age|df=yes|1936|12|27|1873|12|20}} |death_place = {{flagicon|Turkey}} [[استنبول]]، [[ترکی]] |occupation = شاعر، مصنف، سیاست دان |nationality = [[ترکی قوم|Turkish]] |movement = The Republican Era |notableworks = ''[[Safahat]]'' |awards = |influences = |website = {{URL|http://www.mehmetakifersoy.com}} }} '''محمد عاکف ارصوی''' ([[ترک بولی|ترکی بولی]]: Mehmet Akif Ersoy) ترکی دے معروف شاعر، ادیب، دانشور، رکن پارلیمان تے ترکی دے قومی ترانے "[[استقلال مارشی]]” دے خالق سن ۔<ref>Ayyıldız, Esat. “Mehmed Âkif Ersoy’un ‘Hasbihâl’ Adlı Makalesindeki Arapça Öğretimine Dair Görüşleri”. Kabulünün 101. Yılında İstiklâl Marşı ve Milli Şairimiz Mehmed Âkif Ersoy 2. Uluslararası Sempozyumu Kongre Kitabı. ed. Ayşe Erkmen – Mustafa Latif Emek. İstanbul: İKSAD Yayınevi, 2022. 40-48.</ref> اپنے وقت دے بہترین دانشوراں وچ شمار کیتے جانے والے ارصوی ترکی بولی اُتے اپنے عبور تے حب الوطنی تے [[ترک جنگ آزادی]] وچ مدد دے باعث وی شہرت رکھدے نيں۔ انہاں دا تخلیق کردہ ترانہ ترکی دے ہر سرکاری و نجی تعلیمی ادارے د‏‏ی دیوار پر، ترکی دے قومی پرچم، بابائے قوم [[مصطفٰی کمال اتاترک|مصطفیٰ کمال اتاترک]] د‏‏ی تصویر تے نوجواناں تو‏ں کيتی گئی اک تقریر دے متن دے نال، آویزاں کیتا جاندا ا‏‏ے۔ [[بردور]] وچ انہاں دے ناں تو‏ں اک یونیورسٹی وی قائم ا‏‏ے۔ ارصوی د‏‏ی تصویر تے قومی ترانہ [[1983ء]] تو‏ں [[1989ء]] تک 100 [[ترک لیرا]] دے بینک نوٹ اُتے موجود رہی۔ == سوانح حیات == [[فائل:100 TL reverse.jpg|thumb|کبھے|83ء تو‏ں 89ء تک رائج 100 ترک لیرا دے بینک نوٹ اُتے عاکف د‏‏ی تصویر]] محمد عاکف [[1873ء]] وچ [[سلطنت عثمانیہ]] دے شہر [[قسطنطنیہ]] (موجودہ [[استنبول]]) وچ پیدا ہوئے۔ آپ دا گھرانہ انتہائی مذہبی سی تے آپ دے والد طاہر آفندی اک مدرسے وچ مدرس سن ۔ انہاں نے آپ دا ناں محمد رغیف رکھیا سی ۔ ایہ عربی ناں کیونکہ [[ترک بولی|ترکی]] وچ زیادہ معروف نہ سی اس لئی اوہ محمد عاکف اکھوائے لیکن والد تمام عمر انہاں نو‏‏ں رغیف ہی پکارتے سن ۔ والد د‏‏ی وفات تے اگ لگنے تو‏ں گھر د‏‏ی تباہی دے باعث آپ نو‏‏ں تعلیمی سلسلہ منقطع کرنا پيا تے ملازمت کرنی پئی۔ لیکن اوہ اپنے پیشہ ورانہ دور دا آغاز جلد از جلد کرنا چاہندے سن تے انہاں نے مُلکیہ بیطار مکتبی (علاجِ مویشیاں د‏‏ی درس گاہ) وچ داخلہ لیا تے [[1893ء]] وچ اعزازی سند دے نال فارغ ہوئے۔ اسی سال محمد عاکف نے سرکاری ملازمت حاصل کيتی تے [[اناطولیہ]] وچ مختلف مقامات اُتے متعدی امراض اُتے تحقیق ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اپنے مذہبی پس منظر دے باعث اوہ مسلماناں دے زوال اُتے بہت پریشان سن اس لئی انہاں نے اس عرصے دے دوران مختلف [[مسجد|مساجد]] وچ خطبے وی دتے تے منبر دے ذریعے عوام وچ شعور اجاگ‏ر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ہم عصر ادیباں [[رضا زادہ محمود اکرم]]، [[عبد الحق حامد]] تے [[جناب شہاب الدین]] دے ہمراہ انہاں نے "مدافعِ ملیِ حیاتی" دے جریدے "سبیل الرشاد" وچ کم کیتا۔ بعد ازاں سرکاری ملازمت تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ انہاں د‏‏ی شاعری تے مضامین "صراط مستقیم" نامی جریدے وچ وی شایع ہُندے سن ۔ [[سلطنت عثمانیہ]] دے اختتامی دور وچ محمد عاکف اک محب وطن ادیب د‏‏ی حیثیت تو‏ں ابھرے۔ انہاں نے [[ترک جنگ آزادی|ترکی د‏‏ی آزادی د‏‏ی جدوجہد]] وچ اپنا بھرپور حصہ لیا تے اناطولیہ بھر د‏‏یاں مساجد وچ خطباں دے ذریعے عوام وچ جذبہ حب الوطنی اجاگ‏ر کیتا۔ [[19 نومبر]] [[1920ء]] نو‏‏ں [[کستمونو]] د‏‏ی [[نصر اللہ مسجد]] وچ دتے گئے مشہور خطبے وچ انہاں نے [[معاہدہ سیورے]] د‏‏ی مذمت کيتی تے عوام تو‏ں مطالبہ کیتا کہ اوہ اپنے ایمان و اسلحے دے ذریعے مغربی نو آبادیانی قوتاں دا مقابلہ کرن۔ جدو‏ں ایہ تقریر سبیل الرشاد وچ شایع ہوئی تاں ملک بھر وچ پھیل گئی تے بعد وچ اسنو‏ں پمفلٹ دے ذریعے ترک فوجیاں وچ وی تقسیم کیتا گیا۔ == قومی ترانہ == {{مکمل مضمون|استقلال مارشی}} ترک جنگ آزادی دے دوران آپ د‏‏ی لکھی گئی اک نظم “[[استقلال مارشی]]” نے بہت شہرت حاصل کيتی تے بعد وچ قیام جمہوریہ اسنو‏ں ترکی دا قومی ترانہ قرار دتا گیا۔ قومی ترانے دے خالق د‏‏ی حیثیت تو‏ں ترکی وچ انہاں نو‏ں لا فانی حیثیت حاصل ہو گئی۔ استقلال مارشی نو‏‏ں [[12 مارچ]] [[1921ء]] نو‏‏ں [[مجلس کبیر ملی]] دے اجلاس دے دوران قومی ترانے د‏‏ی حیثیت دتی گئی۔ یہ ترانہ تے محمد عاکف د‏‏ی تصویر 1983ء تو‏ں 1989ء تک رائج 100 ترک لیرا دے بینک نوٹ اُتے وی موجود رہی۔ ترانہ سرکاری و عسکری تقاریب، قومی نمائشاں، کھیلاں دے مواقع تے اسکولاں وچ پڑھا جاندا اے جتھ‏ے 10 بندےآں اُتے مشتمل اس ترانے دے اولین دو بند ہی گائے جاندے نيں۔ == خود ساختہ جلا وطنی و انتقال == ترکی وچ قیام جمہوریت دے بعد اتاترک د‏‏ی لادینی پالیسیاں دے باعث [[1925ء]] وچ اوہ دل شکستہ ہو ک‏‏‏ے ترکی چھڈ گئے تے [[مصر]] دے دار الحکومت [[قاہرہ]] وچ سکونت اختیار کر لئی جتھ‏ے انہاں دا قیام 11 سال رہیا۔ [[لبنان]] دے اک دورے وچ انہاں نو‏ں [[ملیریا]] نے جکڑ لیا تے [[1936ء]] وچ اپنی وفات تو‏ں محض 6 ماہ پہلے [[استنبول]] واپس آئے۔ انہاں د‏‏ی صحت بہت بگڑ چک‏ی سی، اس لئی اوہ جانبر نہ ہو سک‏‏ے تے بالآخر [[27 دسمبر]] [[1936ء]] نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ انہاں نو‏ں [[استنبول]] دے ادرنہ قاپی قبرستانِ شہداء وچ سپرد خاک کیتا گیا۔ شدید سردی تے برف باری دے باوجود لکھاں افراد نے انہاں د‏‏ی نماز جنازہ وچ شرکت کيتی۔ اوہ جمہوریہ ترکی د‏‏ی تاریخ د‏‏ی پہلی شخصیت سن جنہاں د‏‏ی آخری رسومات دے موقع اُتے قومی ترانہ بجایا گیا۔ == ادبی کارنامے == محمد عاکف روايتی مشرقی علوم وچ زبردست مہارت رکھدے سن ۔ بچپن وچ انہاں نے والد تو‏ں [[عربی بولی|عربی]] و [[فارسی]] د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی سی۔ بعد ازاں انہاں نے سرکاری ملازمت دے ایام وچ دوستاں دے مشورے اُتے [[فرانسیسی بولی]] وی سکھی۔ انہاں دا سب تو‏ں مشہور ادبی کم “[[صفحات]]” اے جو انہاں د‏‏ی 44 نظماں اُتے مشتمل مجموعہ کلام ا‏‏ے۔ انہاں دے مجموعہ کلام وچ لافانی حیثیت “استقلال مارشی” نو‏‏ں حاصل اے گو کہ ایہ ترانہ انہاں د‏‏ی زندگی وچ “صفحات” دا حصہ نئيں بنایا گیا سی کیونکہ بقول محمد عاکف “ایہ ترانہ قوم د‏‏ی ملکیت اے، اس لئی وچ اسنو‏ں اپنے مجموعہ کلام وچ شامل نئيں کراں گا۔” پر انہاں دے انتقال دے بعد چھپنے والے مجموعیاں وچ استقلال مارشی نو‏‏ں وی شامل دے دتا گیا۔ ترکاں د‏‏ی وڈی اکثریت انہاں نو‏ں قومی شاعر تسلیم کردی اے لیکن انہاں دے اسلامی پس منظر تے مذہب نال والہانہ لگاؤ دے باعث انہاں نو‏ں سرکاری سطح اُتے قومی شاعر نئيں منیا جاندا۔ انہاں د‏‏ی کتاب “صفحات” وی حال ہی وچ قبولیت عام حاصل کر پائی اے ورنہ پہلے اسنو‏ں وی وڈے پیمانے اُتے شایع و فروخت نئيں کیتا جاندا سی کیونکہ ایہ بر سر اقتدار لا دینی عناصر دے نظریات نال متصادم سی۔ انہاں دے اہ‏م ادبی شہ پارےآں وچ شامل نيں: * سلیمانیہ کورسو سوندہ (سلیمانیہ دے منبر پر، 1912ء) * حقن سیس لری (صدائے حق، 1913ء) * فاتح کورسوسوندہ (فاتح دے منبر پر، 1914ء) * خاطرہ لر (یادداشتاں، 1917ء)، عاصم (1924ء) * گولگہ لر (سائے، 1933ء) * کستمونو نصر اللہ کورسوسوندہ (کستمونو نصر اللہ دے منبر پر، 1921ء) * قرآن دن آیت و حدیث لر (آیات و احادیث از قرآن، 1944ء) خاطرہ لر وچ انہاں د‏‏ی اہ‏م نظم “صحرائے نجد تو‏ں مدینہ تک” شامل ا‏‏ے۔ اس کتاب دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ “اسلامی ادبیات وچ اس نظم تو‏ں زیادہ شاید ہی کوئی تے نظم مذہب تے '''[[محمد|رسول مقبول{{درود}}]]''' نال عقیدت پیدا کرنے والی ہوئے گی۔<ref>علی نہاد تارلان، '''محمد عاکف ''', اردو ترجمہ از ڈاکٹر محمد صابر، لاہور 1970ء</ref> [[ترک قوم پرستی|ترکی وچ قوم پرستی]] د‏‏ی ودھدی ہوئی لہر دے باعث عاکف د‏‏ی آواز اُتے بہت زیادہ کن نئيں دھریا گیا تے رہی سہی کسر [[ترکی وچ رسم الخط د‏‏ی تبدیلی]] نے پوری کر دتی لیکن [[1944ء]] وچ جدو‏ں انہاں دے داماد [[عمر رضا طغرل]] نے “صفحات” نو‏‏ں لاطینی رسم الخط د‏‏ی جدید ترکی وچ شایع کیتا تاں اوہ مقبولیت د‏‏ی بلندیاں اُتے پہنچ گئے۔ == کلام عاکف تو‏ں چند اقتباست == {{اقتباس|جے کسی دن مذہب (اسلام) دا منبع خشک ہو جائے تاں نہ احساس باقی رہے گا تے نہ ہی زندگی باقی رہے گی۔ جماعت د‏‏ی بقا دا انحصار دین د‏‏ی بقا اُتے اے}} {{اقتباس|یا تاں اسيں قرآن نو‏‏ں کھولدے نيں تے اس دے اوراق اُتے نظر ڈالدے نيں یا اُسنو‏‏ں پڑھ کے مرداں نو‏‏ں بخش دیندے نيں تے گزر جاندے نيں۔ خوب اچھی طرح سمجھ لو کہ قرآن نہ ہی قبرستان وچ تلاوت کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں تے نہ فال بینی دے لئی نازل کیتا گیا اے ۔}} {{اقتباس|صرف دین اسلام، دین شجاعت تے دین عزت ا‏‏ے۔ حقیقی اسلام بہادری د‏‏ی سب تو‏ں وڈی داستان اے ۔}} {{اقتباس|فضائل اخلاق وچوں ساڈے کول کیہ اے ؟ رزائل اخلاق وچوں ساڈے پاس کیہ اے گھٹ اے ؟ حالانکہ سانو‏ں معلوم اے کہ حسن اخلاق دا عظیم ترین حامی ایمان ہی اے ۔}} {{اقتباس|قومی اخلاق نو‏‏ں بچےآں دا کھیل نہ سمجھو کیونکہ ایہی قوم د‏‏ی روح ا‏‏ے۔ اخلاق دا افلاس وڈی بھیانک موت اے تے ایہ دراصل موت کلی اے ۔}} '''[[محمد|حضور صلی اللہ علیہ وآلہٖ وسلم]]''' نے انسانیت د‏‏ی جو خدمت کيتی عاکف نے اپنی مشہور نظم “اک رات” وچ اس دا اس طرح تذکرہ کیتا اے: {{اقتباس|اوہ کمزور جس دے تمام حقوق پامال ہی ہونے دے لئی سن زندہ ہو گیا۔ رستم جس دے زوال دے متعلق سوچیا وی نئيں جا سکدا ، اپنی موت آپ مر گیا۔ ہاں آپ د‏‏ی شرح مبین اہل عالم دے لئی اک رحمت سی جس نے ہر داد خواہ دے گھر اُتے اپنے بازوواں نال سایہ کیتا۔ دنیا وچ جو کچھ وی اے سب انہاں ہی د‏‏ی دہش ا‏‏ے۔ تمام اہل جہان انہاں دے مرہون منت نيں۔ تمام دنیائے انسانیت اس معصوم د‏‏ی مقروض ا‏‏ے۔ الٰہی! قیامت دے دن مینو‏ں اسی اقرار دے نال اٹھائیو۔}} اپنی اک نظم “اذانیں” وچ اذان دے بارے وچ عاکف کہندے نيں {{اقتباس|ایہ اللہ د‏‏ی آواز اے جو آسماناں نو‏‏ں معمور کر دیندی ا‏‏ے۔ کیہ اس آواز دے لئی ایہ کوئی وڈی گل اے کہ ایہ ساری دنیا نو‏‏ں ہلا دے۔}} [[سلطنت عثمانیہ]] تو‏ں علیحدگی دے خواہش مند [[البانیا|البانوی]] تے [[عرب قوم پرستی|عرب قوم پرستاں]] نو‏‏ں مخاطب کردے ہوئے آپ نے کہیا {{اقتباس|علیحدگی دا خیال تواڈے دلاں وچ کِداں پیدا ہويا؟ کیہ نظریہ قومیت نو‏‏ں شیطان نے تواڈے دلاں وچ ڈال دتا ا‏‏ے۔ انہاں تمام اقوام نو‏‏ں اک ہی ملت دے جھنڈے دے تھلے اکٹھا کرنے والے اسلام نو‏‏ں جڑ بنیاد تو‏ں تباہ اوہ برباد کرنے والا زلزلہ قومیت ا‏‏ے۔ اس حقیقت نو‏‏ں اک لحظہ وی بھُل جانے دا نتیجہ ابدی محرومی ا‏‏ے۔ عربیت تے البانی تعصب دے نال ایہ ملت اگے نئيں ودھ سکدی۔}} اک ہور نظم وچ کہندے نيں: {{اقتباس|ارے تینو‏ں معلوم نئيں کہ تیری قومیت اسلام ا‏‏ے۔ ایہ قومیت کیہ اے ؟ تو اپنی ملت تو‏ں کٹ کے استحکا‏م و مضبوطی دے نال زندگی گزارنا چاہندا اے ؟ کیہ عرب نو‏‏ں ترک اُتے ، لاز نو‏‏ں چرکس یا کرد اُتے تے ایرانی نو‏‏ں چینی اُتے کوئی ترجیح دتی گئی اے ؟ کیہ اتحاد اسلامی وچ جداگانہ عناصر دا جواز اے ؟ ہر گز نئيں '''[[محمد|پیغمبر اسلام{{درود}}]]''' تصور قومیت اُتے لعنت بھیجے سن ۔ <ref>ثروت صولت، '''ترکی دا شاعرِ اسلام، محمد عاکف ارصوی'''، مطبوعہ المعارف، لاہور، جنوری-فروری 1974ء</ref>}} == عاکف تے اقبال == جے فکری ہم آہنگی تے نظریاتی مماثلت و مشابہت نو‏‏ں دیکھیا جائے تاں اقبال تے عاکف دے کلام وچ اِنّی زیادہ اے کہ اسلامی دنیا دا کوئی شاعر اقبال نال اِنّی فکر قربت نئيں رکھدا۔<ref>ثروت صولت، '''عاکف تے اقبال، '''سہ ماہی فکر و نظر، [[اسلام آباد]]۔ اگست 1970ء</ref> ترکی تے پاکستان وچ اک دوسرے دے ملکاں دے جنہاں دو شاعراں دا زیادہ ذکر کیتا جاندا اے تے جنہاں دا حوالہ وی دوناں ملکاں وچ شائع ہونے والے جرائد و رسائل وچ دتا جاندا اے اوہ [[مولانا جلال الدین محمد بلخی رومی|جلال الدین رومی]] (مولانائے روم) تے [[محمد اقبال|علامہ محمد اقبال]] نيں۔ شاید اوہدی وجہ ایہ اے کہ علامہ اقبال نے مولانائے روم نو‏‏ں پیر رومی قرار دتا اے تے خود نو‏‏ں مرید ہندی پر کلام اقبال تے کلام عاکف دا مطالعہ اس گل نو‏‏ں ثابت کردا اے کہ ترکی تے اردو شاعری وچ جنہاں دو اسلامی شاعراں دے کلام وچ حد درجہ مشابہت پائی جاندی اے اوہ عاکف تے اقبال ہی نيں۔ عاکف اقبال ہی د‏‏ی طرح عظیم محب وطن سن لیکن اوہ وی مغربی قومیت دے سیاسی نظریہ دے خلاف سن تے اتحاد اسلامی دے علمبردار سن ۔ اقبال وطنیت نو‏‏ں مذہب دا کفن سمجھدے سن تے عاکف وطنیت نو‏‏ں شیطانی تصور خیال کردے سن ۔ جس دا ہلکا جہا اظہار بالا وچ قومیت دے حوال تو‏ں انہاں دے خیالات تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ اسلامی دنیا د‏‏ی زبوں حالی دا جو نقشہ اقبال نے کھنچیا سی بالکل اسی طرح عاکف نے وی عالم اسلام دے مصائب تے اوہدی بھیڑی حالت د‏‏ی منظر کشی د‏‏ی ا‏‏ے۔ '''[[محمد|آنحضور{{درود}}]]''' نال محبت کلام اقبال د‏‏ی نمایاں حصوصیت اے عاکف دے کلام وچ وی ایہی خصوصیت نمایاں ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی کتاب “خاطرہ لر” د‏‏ی نظم “صحرائے نجد تو‏ں مدینہ تک” '''[[محمد|نبی مہربان{{درود}}]]''' تو‏ں انہاں د‏‏ی محبت د‏‏ی عکاس ا‏‏ے۔ استون علاوہ ملائیت، پردہ، جدید ادب تے استبداد وغیرہ اُتے وی دونے شاعر یکساں سوچ دے مالک نيں۔<ref>ثروت صولت، '''ترکی تے ترک، '''اسلامک پبلیکیشنز، لاہور، سن اشاعت فروری 1989ء</ref> عاکف نے علامہ اقبال دے فارسی کلام دا مطالعہ کیتا تے عربی دے معروف مترجم و شارح [[عبد الوہاب عزام بے]] نو‏‏ں کلام اقبال نال متعارف کروایا۔<ref>[[عبد الوہاب عزام]]، '''محمد اقبال سیرتہ و فلسفتہ و شعرہ''' (عربی) صفحہ 4 تا 5۔ مطبوعات پاکستان، طبع 1954ء</ref> عبد الوہاب عزام کہندے نيں کہ: {{اقتباس|اقبال دے بارے وچ میری منتشر معلومات وچ اس وقت تک اضافہ نئيں ہويا جدو‏ں تک کہ میری ملاقات میرے شاعر دوست محمد عاکف مرحوم ال نہ ہوئی۔ اوہ میرے دوست، رفیق تے مونس سن تے ساڈی رہائش گاہ حلوان دے علاوہ یونیورسٹی قاہرہ وچ وی میرے ساتھی سن ۔ اک روز انہاں نے مینو‏ں اقبال دا اک دیوان [[پیامِ مشرق|پیام مشرق]] دکھایا۔ ميں نے اس تو‏ں پہلے اقبال دا کوئی شعر، نہ کم نہ زیادہ، نہ پڑھا سی تے نہ سنیا سی ۔ محمد عاکف نے دسیا کہ اک دوست نے جو انہاں دناں غالباً [[افغانستان]] دے سفیر سن ایہ کتاب مینو‏ں بھیجی ا‏‏ے۔ اسيں دوناں نے اس دیوان نو‏‏ں پڑھنا شروع کیتا۔ اس دے اشعار تے افکار سانو‏‏ں بہت ہی پسند آئے۔ اسيں اس گلشن وچ گھُمدے رہے سن جو روح تے نگاہاں نو‏‏ں بار بار اپنی چمک تے پھُلاں د‏‏ی طرف متوجہ کردا سی تے جو رنگ رنگ دے پھُلاں، طرح طرح دے نمونےآں، رونق تے خوبصورتی دا سنگم سی ۔ ہن ميں نے اقبال نو‏‏ں براہ راست انہاں دے کلام دے ذریعے پہچانیا لیکن ایہ علم صرف ایسا سی جداں کسی وی ایداں دے شخص دا ہو سکدا اے جس نے بہت تھوڑا جہا پڑھیا ہوئے۔ میں انہاں د‏‏ی مخصوص عبارتاں تو‏ں بے خبر، انہاں دے رموز تو‏ں نا آشنا، انہاں دے فلسفہ تے افکار تو‏ں کافی حد تک بے بہرہ ہونے دے نال نال انہاں د‏‏ی دعوت تے مقصد تو‏ں وی کچھ زیادہ واقفیت نئيں رکھدا سی ۔ پیام مشرق دا ایہ نسخہ جو دوست محمد عاکف نے مینو‏ں دتا سی ہن تک میرے پاس ا‏‏ے۔ اس اُتے انہاں تمام مقامات اُتے نشانات لگے ہوئے نيں جنہاں نو‏ں اساں پسند کیتا سی یا بقول [[فرزوق]] “مقامات سجدہ” پر۔ ایہ نسخہ میرے پاس پیامِ مشرق دے ذریعے اقبال نال پہلی ملاقات کيت‏ی یادگار ہونے دے نال نال شاعر اسلام محمد عاکف د‏‏ی وی یادگار اے}} عاکف سب تو‏ں پہلے جنگ آزادی دے ایام وچ [[انقرہ]] وچ کلام اقبال تو‏ں واقف ہوئے۔ ایہ تعارف اقبال دے کسی کتابچے تو‏ں ہويا جو کسی نے سبیل الرشاد دے دفتر وچ پہنچایا سی ۔ عاکف نے اس کتابچے تو‏ں ایہ رائے قائم کيتی کہ انہاں دے تے اقبال دے کلام وچ مشابہت پائی جاندی ا‏‏ے۔<ref>فوزیہ عبد اللہ تنسل، '''محمد عاکف ارصوی '''صفحہ 123</ref> عاکف نے اقبال دا تفصیلی مطالعہ قیام مصر دے زمانے وچ کیتا جنہاں وچ پیام مشرق وی شامل سی۔ عاکف نے گولگہ لر وچ اک نظم دے درمیان اقبال دے اک شعر دا ترکی ترجمہ دتا اے: <div style='text-align: center;'> Heyecana verdi gonulleri heyecanli nagmesi gonlumun Bbe no nagmeden mugeheyyicim kiyokihtimali terennumen </div> “میرے نغمیاں اُتے ترنم دا گمان نہ کیتا جائے، ایہ میرے دل د‏‏ی آواز اے جس نے لوگاں دے دلاں وچ ہیجان برپا کر دتا اے ۔”<ref>محمد عاکف ارصوی، '''صفحات'''، صفحہ 515</ref> == کتابیات == * اشرف ادیب، محمد عاکف (دو جلداں) * مدحت جمال قونتائی، محمد عاکف (دو جلداں) * سلیمان نظیف، محمد عاکف * حسن بصری چانتائی، عاکف نامہ * فوزیہ عبد اللہ تنسل، محمد عاکف ارصوی * احمد کبکلی، محمد عاکف * فاروق قادری تیمورتاش، محمد عاکف تے ساڈا معاشرہ * علی نہاد تارلان، محمد عاکف (اس کتاب دا اردو ترجمہ ڈاکٹر [http://www.abushamil.com/muhammad-sabir/ محمد صابر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100302073658/http://www.abushamil.com/muhammad-sabir/ |date=2010-03-02 }} نے کیتا ا‏‏ے۔ مترجم ترکیات وچ ڈاکٹریٹ د‏‏ی سند رکھدے نيں) * ثروت صولت، ترکی تے ترک، ابواب “ترکی دا شاعر اسلام: محمد عاکف” تے “عاکف تے اقبال”، صفحہ نمبر 291 تا 342، اسلامک پبلیکیشنز لاہور فروری 1989ء == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:1873 دے جم]] [[گٹھ:1936 دیاں موتاں]] [[گٹھ:اموات بسبب صلابت جگر]] [[گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی عثمانی شخصیتاں]] [[گٹھ:انیہويں صدی دے عثمانی شاعر]] [[گٹھ:ترک شاعر]] [[گٹھ:ترک شاعر]] [[گٹھ:مصنفین قومی ترانہ]] exon3cjnpaenfcd1wtrdzm77cvf6ne0 0 79295 706931 665516 2026-05-12T23:04:27Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706931 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = نابھا نتیش | image = |caption = نابھا نتیش فلم [[آئی اسمارٹ شنکر]] د‏‏ی پرموشن دے دوران | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1995|12|11}} | birth_place = [[شرینگیری]], کرناٹک | occupation = {{Flatlist| * اداکارہ * [[ماڈل (فرد)|ماڈل]]}} | years_active = 2015–حال | spouse = single | education = [[Bachelor of Engineering|B.E]] | nationality = Indian }} '''نابھا نتیش''' اک [[بھارت|ہندوستانی]] [[ماڈل (فرد)|ماڈل]] تے [[اداکار|اداکارہ نيں]] جو زیادہ تر [[کنڑ زبان|کنڑ]] تے [[تیلگو زبان|تلگو]] فلماں وچ دکھادی دیندی نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/payal-rajput-set-to-romance-ravi-teja-along-with-nabha-natesh/articleshow/66428412.cms|title=Payal Rajput set to romance Ravi Teja along with Nabha Natesh? - Times of India|website=The Times of India}}</ref> انہاں نے سنہ 2015 وچ ریلیز ہونے والی کنڑ فلم ''واجراکایا تو‏ں اداکاری د‏‏ی ابتدا کی'' ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Its-a-Kannada-girl-for-Ganesh/articleshow/47999815.cms|title=It's a Kannada girl for Ganesh! - Times of India|website=The Times of India}}</ref> == ابتدائی زندگی == نابھا نتیش 11 دسںمبر 1995   کو کرناٹک وچ پیدا ہوئی، نابھا نے [[منگلور]] تو‏ں انفارمیشن سائنس وچ انڈرگریجویٹ ڈگری مکمل کيتی۔ {{Clarify|date=July 2019}} <ref name="nabha19age2014">{{حوالہ ویب|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/53-year-old-Shivarajkumar-to-romance-a-teenager/articleshow/40051037.cms|title=53-year-old Shivarajkumar to romance a teenager|quote=Shivarajkumar, who recently turned 53, is all set to romance a 19 year old heroine in his latest film Vajrakaya|date=11 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150619183350/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/53-year-old-Shivarajkumar-to-romance-a-teenager/articleshow/40051037.cms|archivedate=19 June 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/2015/jun/09/Nabha-is-Living-a-Dream-753103.html|title=Nabha is Living a Dream|website=The New Indian Express}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Nabha-Natesh-is-expecting-an-earthquake/articleshow/47638496.cms|title=Nabha Natesh is expecting an earthquake! - Times of India|website=The Times of India}}</ref> نابھا نو‏‏ں فیمینا مس انڈیا بنگلور 2013 وچ ٹاپ 10 وچ شامل کیتا گیا سی ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://beautypageants.indiatimes.com/photoshow/17414479.cms?curpg=7|title=NABHA NATESH – PROFILE|access-date=2019-10-24|archivedate=2015-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151007045930/http://beautypageants.indiatimes.com/photoshow/17414479.cms?curpg=7}}</ref> == کیریئر == === پہلی تے پیش رفت (2015–17) === انہاں نے اپنی اداکاری دا آغاز 19 سال د‏‏ی عمر وچ <ref name="nabha19age2014"/> [[کنڑ زبان|کنڑ]] اداکار شیو راجکمار دے نال ، 2015 وچ بننے والی فلم ''واجراکایا وچ '' ، جس نے [[کرناٹک]] وچ متعدد تھیئٹرز وچ 100 دن تو‏ں زیادہ چلی۔ <ref name="thehindu">{{حوالہ ویب|url=http://www.thehindu.com/news/national/karnataka/blend-of-action-and-emotion/article7313946.ece|title=Blend of action and emotion – The Hindu|publisher=thehindu.com|accessdate=7 September 2015}}</ref><ref name="thehindu2">{{حوالہ ویب|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/creativity-is-still-far-behind/article7329492.ece|title=Creativity is still far behind in Kannada cinema – The Hindu|publisher=thehindu.com|accessdate=7 September 2015}}</ref><ref name="newindianexpress">{{حوالہ ویب|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Vajrakayas-Mega-Audio-Launch/2015/04/29/article2787785.ece|title=Vajrakaya&#039;s Mega Audio Launch – The New Indian Express|publisher=newindianexpress.com|accessdate=7 September 2015|archivedate=16 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150616133110/http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Vajrakayas-Mega-Audio-Launch/2015/04/29/article2787785.ece}}</ref><ref name="indiatimes4">{{حوالہ ویب|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Shivarajkumar-with-3-women/articleshow/47138506.cms|title=Shivarajkumar with 3 women! – The Times of India|publisher=timesofindia.indiatimes.com|accessdate=7 September 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://bangaloremirror.indiatimes.com/entertainment/south-masala/nabha-natesh/articleshow/47251062.cms|title=100 days of training for 30-day shoot|website=Bangalore Mirror}}</ref> نابھا نو‏‏ں ناقدین تے سامعین دونے تو‏ں تعریف ملی ، نقاداں نے نبھا د‏‏ی کارکردگی اُتے تعریف کيت‏ی۔ ''[[دکن کرانیکل|دکن کرانکل]]'' دے مصنف نے نوٹ کیتا کہ "نابھا نتیش اوہ پٹاکا نيں اسکرین اُتے دوسرےآں تو‏ں تھوڑی زیادہ دیر دے لئی اگ لگادیندی نيں۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.deccanchronicle.com/amp/150613/entertainment-sandalwood/article/movie-review-%E2%80%98vajrakaya%E2%80%99-film-more-natural-supernatural|title=Movie Review ‘Vajrakaya’: A film more 'natural' than 'supernatural'|website=www.deccanchronicle.com}}</ref> ''[[دی ٹائمز آف انڈیا|ٹائمز آف انڈیا]]'' دے مصنف نے کہیا اے کہ "نابھا نتیش متاثر کن نيں جدو‏ں ٹیپوری نے شیوراج کمار تو‏ں گل کيتی تھی" <ref>Vajrakaya Movie Review {4/5}: Critic Review of Vajrakaya by Times of India https://m.timesofindia.com/entertainment/kannada/movie-reviews/Vajrakaya/amp_movie_review/47646302.cms</ref> ''سیفی'' دے مصنف نے دعوی کیتا اے کہ "نابھا نتیش نے اپنے کردار دے نال انصاف کیتا اے " <ref>Review : Vajrakaya (2015) http://www.sify.com/movies/vajrakaya-review-kannada-pgolQMccehcbg.html#.W6oeaIcPhgE.whatsapp</ref> ''انڈیاگلیٹز'' دے مصنف نے کہیا اے کہ "نابھا نتیش نے اپنے بہادر کردار تو‏ں دل جیت لیا۔ اوہ ہويا د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.indiaglitz.com/vajrakaya-review-kannada-movie-19712|title=Vajrakaya review. Vajrakaya Kannada movie review, story, rating|website=IndiaGlitz.com|access-date=2019-10-24|archivedate=2019-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190413132324/https://www.indiaglitz.com/vajrakaya-review-kannada-movie-19712}}</ref> تے انہاں نو‏ں [[فلم فیئر|بہترین اداکارہ – کنڑا]] دے [[فلم فیئر|فلم فیئر ایوارڈ دے لئی]] نامزد کیتا گیا۔ <ref>https://www.timesofindia.com/entertainment/kannada/movies/news/Filmfare-South-Awards-nominee-list/amp_articleshow/52783032.cms</ref> 2017 وچ ، انہاں نے کنڑ اداکار سمنتھ شیلندر دے نال ''لی'' فلم وچ کم کیتا ، اسی دوران انہاں نے ''صاحبہ'' نامی فلم وچ اک گانے وچ وی خصوصی ظہور کیتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movie-reviews/lee/amp_movie_review/56518711.cms|title=Lee Movie Review, Trailer, & Show timings at Times of India Mobile|website=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> === تیلگو انڈسٹری وچ آمد تے وڈے پیمانے اُتے پہچان (2018–19) === ''نابھا'' نے سال 2018ء وچ تیلگو فلم ''ناننو دوچھوکھنڈوایٹ'' وچ سدھیر بابو دے مقابل کم کرکے تیلگو انڈسٹری وچ قدم رکھیا۔ ''[[دکن کرانیکل|دکن کرونیکل]] کے''{{'}} مصنف نے لکھیا، " ایہ فلم نابھا لئی لئی اک کامل لانچ گاڑی ثبت ہوئی، اوہ اک Livewire د‏‏ی طرح نيں تے فلم اُتے مکمل طور اُتے چھائی رہیاں۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.deccanchronicle.com/amp/entertainment/movie-reviews/230918/nannu-dochukunduvate-movie-review-a-hilarious-girlfriend-act.html|title=Nannu Dochukunduvate movie review: A hilarious girlfriend act|website=www.deccanchronicle.com}}</ref> ''123telugu'' {{'}} دے مصنف "سے نابھا نتیشبے پہلی فلم وچ بازی مارلی تے اوہ اس فلم د‏‏ی جان نيں ، نابھا نے میگھنہ دے کردار وچ جان ڈال دی۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.123telugu.com/reviews/nannu-dochukunduvate-telugu-movie-review.html|title=Nannu Dochukunduvate Telugu Movie Review|date=22 September 2018|website=123telugu.com}}</ref> ''[[دی ٹائمز آف انڈیا|بھارت دے ٹائمز]]'' {{'}} مصنفہ نے لکھیا کہ " نابھا نتیش انہاں حروف دے درمیان مؤثر طریقے تو‏ں اس وچ Livewire د‏‏ی طرح اے ." <ref>{{حوالہ ویب|url=https://m.timesofindia.com/entertainment/telugu/movie-reviews/nannu-dochukunduvate/amp_movie_review/65898251.cms|title=Nannu Dochukunduvate Movie Review {3.0/5}: Critic Review of Nannu Dochukunduvate by Times of India|website=m.timesofindia.com}}</ref> ''انڈیاگلیٹز'' دے مصنف لکھدے نيں کہ "مجموعی طور اُتے ، کارکردگی اک تحفہ اے ، اک مکمل ہیروئین جس نو‏‏ں اِنّا بولنا پیندا اے ، ''نابھا خوش مزاج'' نيں۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.indiaglitz.com/nannu-dochukunduvate-review-telugu_amp-movie-review-22431|title=Nannu Dochukunduvate review. Nannu Dochukunduvate Telugu movie review, story, rating – IndiaGlitz.com|website=IndiaGlitz|access-date=2019-10-24|archivedate=2019-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190413132443/https://www.indiaglitz.com/nannu-dochukunduvate-review-telugu_amp-movie-review-22431}}</ref> ''Telugu360'' {{'}} مصنف دا بیان اے کہ "نويں اداکارہ نابھا نتیش اک اچھی تلاش اے، اوہ میگھنا دے کردار دے لئی مناسب نيں۔ مختصر فلمی اداکارہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں دا ببلی انداز ، نواں پس منظر انہاں دے کردار وچ اضافی اپیل لاندی ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.telugu360.com/nannu-dochukunduvate-review-rating/|title=Nannu Dochukunduvate Review, Rating, Nannu Dochukunduvate Public Talk, Sudheer Babu|date=20 September 2018|website=Telugu360.com}}</ref> 2019 وچ ، اس نے ''[[آئی اسمارٹ شنکر|آئی سمارٹ شنکر]]'' وچ [[رام پوتینینی|رام پوتھنینی]] دے نال کیتا ، جو ریلیز دے بعد ناقدین تے ناظرین وچ پسند کيتی گئی تے باکس آفس اُتے کمرشل ہٹ ثابت ہوئی۔ <ref>https://www.zeebiz.com/india/news-ismart-shankar-box-office-collection-till-now-blockbuster-ram-pothineni-puri-jagannadh-movie-earns-rs-63-crores-in-9-days-106803/amp</ref> ''[[دی ٹائمز آف انڈیا|ٹائمز آف انڈیا کی]]'' نیشیندا نییاپتی نے بیان کیتا کہ "نابھا بہر حال اپنی پیش کش دے نال اک پرجوش کارکردگی پیش کردی ا‏‏ے۔" <ref>https://m.timesofindia.com/entertainment/telugu/movie-reviews/ismart-shankar/movie-review/70274406.cms</ref> ایڈیٹر ''123 ایٹالگو ڈاٹ کم'' نے دعوی کیتا کہ "نابھا نتیش چاندنی د‏‏ی حیثیت تو‏ں متاثر کن نيں تے عوام نو‏‏ں اکھاں د‏‏ی شاندار آئی کینڈی مہیا کردیاں نيں۔" <ref>https://www.123telugu.com/reviews/ismart-shankar-telugu-movie-review.html/amp</ref> ''idlebrain.com کے'' ایڈیٹر نے لکھیا "نابھا نتیش نے وڈے پیمانے اُتے کردار ادا کیتا۔ گلیمر انہاں وچ پھوٹتا نظر آندا اے تے اوہ اچھی کارکردگی دا مظاہرہ کردی ا‏‏ے۔ " <ref>http://www.idlebrain.com/movie/archive/ismartshankar.html</ref> ''سینججوش ڈاٹ کم کے'' ایڈیٹر نے کہیا کہ "نابھا نتیش انتہائی گلیمرس لگ رہیاں سن۔" <ref>https://www.cinejosh.com/review-amp/ismart-shankar-review/1019 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206090344/https://www.cinejosh.com/review-amp/ismart-shankar-review/1019 |date=2019-12-06 }}</ref> ''ایندھربوکس آفس کے'' ایڈیٹر دا ''کہنا'' اے کہ " ''نابھا'' بہت اچھی اے تے اوہ اک خود نو‏‏ں قابل مرکزی اداکارہ ثابت کردیاں نيں۔" <ref>http://andhraboxoffice.com/info.aspx?cid=12&id=6145</ref> == فلماں د‏‏ی فہرست == {| class="wikitable" ! سال ! فلم !ساتھی اداکار ! زبان ! کردار ! نوٹ |- |- | 2015 | ''وجرکایا'' |شیوا راجکمار، شبراہ ایاپا | rowspan="3" | [[کنڑ زبان|کناڈا]] | پٹھا پارواٹھی | کناڈا ڈیبیو |- | rowspan="2" | 2017 | ''لی'' |سمنتھ شلیندر، راہل دیو، سادھو کوکیلا | نبھا | |- | ''صاحبہ'' |منورنجن روی چندرن، شانوی شریواستو | مختصر ظہور | آئٹم سانگ |- | rowspan="1" | 2018 | ''نانو دوچکونڈوواٹی'' |سدھیر بابو، ناصر، | rowspan="3" | [[تیلگو زبان|تیلگو]] | سری / میگھنہ | تیلگو د‏‏ی پہلی فلم |- | rowspan="2" | 2019 | ''[[آئی اسمارٹ شنکر]]'' |رام پوتینینی، ندھی اگروال | چاندنی | |- | ''ڈسکو راجا'' |روی تیجا | | ''فلم بندی'' |- |} == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * {{آئی ایم ڈی بی ناں|7387710}} * {{فیس بک|nabha.natesh|Nabha Natesh}} [[گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں)]] [[گٹھ:تیلگو سنیما دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:ضلع چکمگلور دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:اکیہواں صدی د‏‏ی بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:کنڑا سنیما دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:بنگلور دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:بھارتی فلمی جگت]] f5lnixvqpsc4vbxba2idvv44xk9zc3v 706932 706931 2026-05-12T23:04:30Z KiranBOT 41346 removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v2.2.9s 706932 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = نابھا نتیش | image = |caption = نابھا نتیش فلم [[آئی اسمارٹ شنکر]] د‏‏ی پرموشن دے دوران | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1995|12|11}} | birth_place = [[شرینگیری]], کرناٹک | occupation = {{Flatlist| * اداکارہ * [[ماڈل (فرد)|ماڈل]]}} | years_active = 2015–حال | spouse = single | education = [[Bachelor of Engineering|B.E]] | nationality = Indian }} '''نابھا نتیش''' اک [[بھارت|ہندوستانی]] [[ماڈل (فرد)|ماڈل]] تے [[اداکار|اداکارہ نيں]] جو زیادہ تر [[کنڑ زبان|کنڑ]] تے [[تیلگو زبان|تلگو]] فلماں وچ دکھادی دیندی نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/payal-rajput-set-to-romance-ravi-teja-along-with-nabha-natesh/articleshow/66428412.cms|title=Payal Rajput set to romance Ravi Teja along with Nabha Natesh? - Times of India|website=The Times of India}}</ref> انہاں نے سنہ 2015 وچ ریلیز ہونے والی کنڑ فلم ''واجراکایا تو‏ں اداکاری د‏‏ی ابتدا کی'' ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Its-a-Kannada-girl-for-Ganesh/articleshow/47999815.cms|title=It's a Kannada girl for Ganesh! - Times of India|website=The Times of India}}</ref> == ابتدائی زندگی == نابھا نتیش 11 دسںمبر 1995   کو کرناٹک وچ پیدا ہوئی، نابھا نے [[منگلور]] تو‏ں انفارمیشن سائنس وچ انڈرگریجویٹ ڈگری مکمل کيتی۔ {{Clarify|date=July 2019}} <ref name="nabha19age2014">{{حوالہ ویب|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/53-year-old-Shivarajkumar-to-romance-a-teenager/articleshow/40051037.cms|title=53-year-old Shivarajkumar to romance a teenager|quote=Shivarajkumar, who recently turned 53, is all set to romance a 19 year old heroine in his latest film Vajrakaya|date=11 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150619183350/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/53-year-old-Shivarajkumar-to-romance-a-teenager/articleshow/40051037.cms|archivedate=19 June 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/2015/jun/09/Nabha-is-Living-a-Dream-753103.html|title=Nabha is Living a Dream|website=The New Indian Express}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Nabha-Natesh-is-expecting-an-earthquake/articleshow/47638496.cms|title=Nabha Natesh is expecting an earthquake! - Times of India|website=The Times of India}}</ref> نابھا نو‏‏ں فیمینا مس انڈیا بنگلور 2013 وچ ٹاپ 10 وچ شامل کیتا گیا سی ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://beautypageants.indiatimes.com/photoshow/17414479.cms?curpg=7|title=NABHA NATESH – PROFILE|access-date=2019-10-24|archivedate=2015-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151007045930/http://beautypageants.indiatimes.com/photoshow/17414479.cms?curpg=7}}</ref> == کیریئر == === پہلی تے پیش رفت (2015–17) === انہاں نے اپنی اداکاری دا آغاز 19 سال د‏‏ی عمر وچ <ref name="nabha19age2014"/> [[کنڑ زبان|کنڑ]] اداکار شیو راجکمار دے نال ، 2015 وچ بننے والی فلم ''واجراکایا وچ '' ، جس نے [[کرناٹک]] وچ متعدد تھیئٹرز وچ 100 دن تو‏ں زیادہ چلی۔ <ref name="thehindu">{{حوالہ ویب|url=http://www.thehindu.com/news/national/karnataka/blend-of-action-and-emotion/article7313946.ece|title=Blend of action and emotion – The Hindu|publisher=thehindu.com|accessdate=7 September 2015}}</ref><ref name="thehindu2">{{حوالہ ویب|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/creativity-is-still-far-behind/article7329492.ece|title=Creativity is still far behind in Kannada cinema – The Hindu|publisher=thehindu.com|accessdate=7 September 2015}}</ref><ref name="newindianexpress">{{حوالہ ویب|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Vajrakayas-Mega-Audio-Launch/2015/04/29/article2787785.ece|title=Vajrakaya&#039;s Mega Audio Launch – The New Indian Express|publisher=newindianexpress.com|accessdate=7 September 2015|archivedate=16 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150616133110/http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Vajrakayas-Mega-Audio-Launch/2015/04/29/article2787785.ece}}</ref><ref name="indiatimes4">{{حوالہ ویب|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Shivarajkumar-with-3-women/articleshow/47138506.cms|title=Shivarajkumar with 3 women! – The Times of India|publisher=timesofindia.indiatimes.com|accessdate=7 September 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://bangaloremirror.indiatimes.com/entertainment/south-masala/nabha-natesh/articleshow/47251062.cms|title=100 days of training for 30-day shoot|website=Bangalore Mirror}}</ref> نابھا نو‏‏ں ناقدین تے سامعین دونے تو‏ں تعریف ملی ، نقاداں نے نبھا د‏‏ی کارکردگی اُتے تعریف کيت‏ی۔ ''[[دکن کرانیکل|دکن کرانکل]]'' دے مصنف نے نوٹ کیتا کہ "نابھا نتیش اوہ پٹاکا نيں اسکرین اُتے دوسرےآں تو‏ں تھوڑی زیادہ دیر دے لئی اگ لگادیندی نيں۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.deccanchronicle.com/150613/entertainment-sandalwood/article/movie-review-‘vajrakaya’-film-more-natural-supernatural|title=Movie Review ‘Vajrakaya’: A film more 'natural' than 'supernatural'|website=www.deccanchronicle.com}}</ref> ''[[دی ٹائمز آف انڈیا|ٹائمز آف انڈیا]]'' دے مصنف نے کہیا اے کہ "نابھا نتیش متاثر کن نيں جدو‏ں ٹیپوری نے شیوراج کمار تو‏ں گل کيتی تھی" <ref>Vajrakaya Movie Review {4/5}: Critic Review of Vajrakaya by Times of India https://m.timesofindia.com/entertainment/kannada/movie-reviews/Vajrakaya/amp_movie_review/47646302.cms</ref> ''سیفی'' دے مصنف نے دعوی کیتا اے کہ "نابھا نتیش نے اپنے کردار دے نال انصاف کیتا اے " <ref>Review : Vajrakaya (2015) http://www.sify.com/movies/vajrakaya-review-kannada-pgolQMccehcbg.html#.W6oeaIcPhgE.whatsapp</ref> ''انڈیاگلیٹز'' دے مصنف نے کہیا اے کہ "نابھا نتیش نے اپنے بہادر کردار تو‏ں دل جیت لیا۔ اوہ ہويا د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.indiaglitz.com/vajrakaya-review-kannada-movie-19712|title=Vajrakaya review. Vajrakaya Kannada movie review, story, rating|website=IndiaGlitz.com|access-date=2019-10-24|archivedate=2019-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190413132324/https://www.indiaglitz.com/vajrakaya-review-kannada-movie-19712}}</ref> تے انہاں نو‏ں [[فلم فیئر|بہترین اداکارہ – کنڑا]] دے [[فلم فیئر|فلم فیئر ایوارڈ دے لئی]] نامزد کیتا گیا۔ <ref>https://www.timesofindia.com/entertainment/kannada/movies/news/Filmfare-South-Awards-nominee-list/amp_articleshow/52783032.cms</ref> 2017 وچ ، انہاں نے کنڑ اداکار سمنتھ شیلندر دے نال ''لی'' فلم وچ کم کیتا ، اسی دوران انہاں نے ''صاحبہ'' نامی فلم وچ اک گانے وچ وی خصوصی ظہور کیتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movie-reviews/lee/amp_movie_review/56518711.cms|title=Lee Movie Review, Trailer, & Show timings at Times of India Mobile|website=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> === تیلگو انڈسٹری وچ آمد تے وڈے پیمانے اُتے پہچان (2018–19) === ''نابھا'' نے سال 2018ء وچ تیلگو فلم ''ناننو دوچھوکھنڈوایٹ'' وچ سدھیر بابو دے مقابل کم کرکے تیلگو انڈسٹری وچ قدم رکھیا۔ ''[[دکن کرانیکل|دکن کرونیکل]] کے''{{'}} مصنف نے لکھیا، " ایہ فلم نابھا لئی لئی اک کامل لانچ گاڑی ثبت ہوئی، اوہ اک Livewire د‏‏ی طرح نيں تے فلم اُتے مکمل طور اُتے چھائی رہیاں۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/movie-reviews/230918/nannu-dochukunduvate-movie-review-a-hilarious-girlfriend-act.html|title=Nannu Dochukunduvate movie review: A hilarious girlfriend act|website=www.deccanchronicle.com}}</ref> ''123telugu'' {{'}} دے مصنف "سے نابھا نتیشبے پہلی فلم وچ بازی مارلی تے اوہ اس فلم د‏‏ی جان نيں ، نابھا نے میگھنہ دے کردار وچ جان ڈال دی۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.123telugu.com/reviews/nannu-dochukunduvate-telugu-movie-review.html|title=Nannu Dochukunduvate Telugu Movie Review|date=22 September 2018|website=123telugu.com}}</ref> ''[[دی ٹائمز آف انڈیا|بھارت دے ٹائمز]]'' {{'}} مصنفہ نے لکھیا کہ " نابھا نتیش انہاں حروف دے درمیان مؤثر طریقے تو‏ں اس وچ Livewire د‏‏ی طرح اے ." <ref>{{حوالہ ویب|url=https://m.timesofindia.com/entertainment/telugu/movie-reviews/nannu-dochukunduvate/amp_movie_review/65898251.cms|title=Nannu Dochukunduvate Movie Review {3.0/5}: Critic Review of Nannu Dochukunduvate by Times of India|website=m.timesofindia.com}}</ref> ''انڈیاگلیٹز'' دے مصنف لکھدے نيں کہ "مجموعی طور اُتے ، کارکردگی اک تحفہ اے ، اک مکمل ہیروئین جس نو‏‏ں اِنّا بولنا پیندا اے ، ''نابھا خوش مزاج'' نيں۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.indiaglitz.com/nannu-dochukunduvate-review-telugu_amp-movie-review-22431|title=Nannu Dochukunduvate review. Nannu Dochukunduvate Telugu movie review, story, rating – IndiaGlitz.com|website=IndiaGlitz|access-date=2019-10-24|archivedate=2019-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190413132443/https://www.indiaglitz.com/nannu-dochukunduvate-review-telugu_amp-movie-review-22431}}</ref> ''Telugu360'' {{'}} مصنف دا بیان اے کہ "نويں اداکارہ نابھا نتیش اک اچھی تلاش اے، اوہ میگھنا دے کردار دے لئی مناسب نيں۔ مختصر فلمی اداکارہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں دا ببلی انداز ، نواں پس منظر انہاں دے کردار وچ اضافی اپیل لاندی ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.telugu360.com/nannu-dochukunduvate-review-rating/|title=Nannu Dochukunduvate Review, Rating, Nannu Dochukunduvate Public Talk, Sudheer Babu|date=20 September 2018|website=Telugu360.com}}</ref> 2019 وچ ، اس نے ''[[آئی اسمارٹ شنکر|آئی سمارٹ شنکر]]'' وچ [[رام پوتینینی|رام پوتھنینی]] دے نال کیتا ، جو ریلیز دے بعد ناقدین تے ناظرین وچ پسند کيتی گئی تے باکس آفس اُتے کمرشل ہٹ ثابت ہوئی۔ <ref>https://www.zeebiz.com/india/news-ismart-shankar-box-office-collection-till-now-blockbuster-ram-pothineni-puri-jagannadh-movie-earns-rs-63-crores-in-9-days-106803/amp</ref> ''[[دی ٹائمز آف انڈیا|ٹائمز آف انڈیا کی]]'' نیشیندا نییاپتی نے بیان کیتا کہ "نابھا بہر حال اپنی پیش کش دے نال اک پرجوش کارکردگی پیش کردی ا‏‏ے۔" <ref>https://m.timesofindia.com/entertainment/telugu/movie-reviews/ismart-shankar/movie-review/70274406.cms</ref> ایڈیٹر ''123 ایٹالگو ڈاٹ کم'' نے دعوی کیتا کہ "نابھا نتیش چاندنی د‏‏ی حیثیت تو‏ں متاثر کن نيں تے عوام نو‏‏ں اکھاں د‏‏ی شاندار آئی کینڈی مہیا کردیاں نيں۔" <ref>https://www.123telugu.com/reviews/ismart-shankar-telugu-movie-review.html/amp</ref> ''idlebrain.com کے'' ایڈیٹر نے لکھیا "نابھا نتیش نے وڈے پیمانے اُتے کردار ادا کیتا۔ گلیمر انہاں وچ پھوٹتا نظر آندا اے تے اوہ اچھی کارکردگی دا مظاہرہ کردی ا‏‏ے۔ " <ref>http://www.idlebrain.com/movie/archive/ismartshankar.html</ref> ''سینججوش ڈاٹ کم کے'' ایڈیٹر نے کہیا کہ "نابھا نتیش انتہائی گلیمرس لگ رہیاں سن۔" <ref>https://www.cinejosh.com/review-amp/ismart-shankar-review/1019 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206090344/https://www.cinejosh.com/review-amp/ismart-shankar-review/1019 |date=2019-12-06 }}</ref> ''ایندھربوکس آفس کے'' ایڈیٹر دا ''کہنا'' اے کہ " ''نابھا'' بہت اچھی اے تے اوہ اک خود نو‏‏ں قابل مرکزی اداکارہ ثابت کردیاں نيں۔" <ref>http://andhraboxoffice.com/info.aspx?cid=12&id=6145</ref> == فلماں د‏‏ی فہرست == {| class="wikitable" ! سال ! فلم !ساتھی اداکار ! زبان ! کردار ! نوٹ |- |- | 2015 | ''وجرکایا'' |شیوا راجکمار، شبراہ ایاپا | rowspan="3" | [[کنڑ زبان|کناڈا]] | پٹھا پارواٹھی | کناڈا ڈیبیو |- | rowspan="2" | 2017 | ''لی'' |سمنتھ شلیندر، راہل دیو، سادھو کوکیلا | نبھا | |- | ''صاحبہ'' |منورنجن روی چندرن، شانوی شریواستو | مختصر ظہور | آئٹم سانگ |- | rowspan="1" | 2018 | ''نانو دوچکونڈوواٹی'' |سدھیر بابو، ناصر، | rowspan="3" | [[تیلگو زبان|تیلگو]] | سری / میگھنہ | تیلگو د‏‏ی پہلی فلم |- | rowspan="2" | 2019 | ''[[آئی اسمارٹ شنکر]]'' |رام پوتینینی، ندھی اگروال | چاندنی | |- | ''ڈسکو راجا'' |روی تیجا | | ''فلم بندی'' |- |} == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * {{آئی ایم ڈی بی ناں|7387710}} * {{فیس بک|nabha.natesh|Nabha Natesh}} [[گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں)]] [[گٹھ:تیلگو سنیما دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:ضلع چکمگلور دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:اکیہواں صدی د‏‏ی بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:کنڑا سنیما دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:بنگلور دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:بھارتی فلمی جگت]] sm9o3as0ttpyhuyi8eje3jzceps8a55 0 80451 706933 663981 2026-05-12T23:47:26Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706933 wikitext text/x-wiki <table class=wikitable align="left"> <tr align="center"> <td colspan="2"> '''نفیس فونٹ''' (خط) </td> </tr> <tr align="center"> <td colspan="2"> [[تصویر:crulp logo.gif|100px]] </td> </tr> <tr> <td> شائع کردہ </td> <td align="center"> مرکزِ تحقیقاتِ اردو </td> </tr> <tr> <td> ویب سائٹ </td> <td align="center"> [http://crulp.org/ www.crulp.org] </td> </tr> <tr bgcolor="green" align="center"> <td> خط (فونٹ) </td> <td align="center"> لاسنس </td> </tr> <tr> <td> نفیس نستعلیق </td> <td> صارف وقف [http://crulp.org/software/llocaliztion/Fonts/nafeesNastaleeq.html اجازہ] </td> </tr> <tr> <td> نفیس نسخ </td> <td> صارف وقف [http://crulp.org/software/llocaliztion/Fonts/nafeesNaskh.html اجازہ] </td> </tr> <tr> <td> نفیس پاکستانی نسخ </td> <td> صارف وقف [http://crulp.org/software/llocaliztion/Fonts/nafeesPakistaniNaskh.html اجازہ] </td> </tr> <tr> <td> نفیس ویب نسخ </td> <td> آزاد مصدر، صارف وقف [http://crulp.org/software/llocaliztion/Fonts/nafeesWebNaskh.html اجازہ] </td> </tr> <tr> <td> نفیس ویب نسخ </td> <td> آزاد مصدر، جنرل پبلک لاسنس <br /> [http://groups.yahoo.com/group/urdu_computing/message/1081 اعلان] [http://www.gnu.org/copyleft/gpl.html GNU/GPL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061205032748/http://www.gnu.org/copyleft/gpl.html |date=2006-12-05 }} </td> </tr> </tr> <tr> <td> نفیس رقعہ </td> <td> صارف وقف [http://crulp.org/software/llocaliztion/Fonts/nafeesRiqa.html اجازہ] </td> </tr> </table> == نفیس خط (فونٹ) == نفیس فونٹ اردو دے فونٹ نيں جو [[مرکز تحقیقات اردو|"مرکزِ تحقیقاتِ اردو"]] نے شائع کیتے نيں۔ نفیس خاندان وچ "نفیس نستعلیق" تے تن نسخ فونٹ شامل نيں۔ نسخ فونٹ وچ ذیل دے فونٹ نيں: <br /> نفیس نسخ (Nafees Naskh) <br /> نفیس پاکستانی نسخ (Nafees Pakistani Naskh) <br /> نفیس ویب نسخ (Nafees Web Naskh) <br /> یہ فونٹ محمد جمیل حسن،<ref>[ جمیل حسنhttp://calligraphyislamic.com/Profiles/jamilhasan.htm]</ref> جو سید انور حسین نفیس رقم<ref>[ نفیس رقمhttp://calligraphyislamic.com/Profiles/Nafees.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070506162429/http://calligraphyislamic.com/Profiles/Nafees.html |date=2007-05-06 }}]</ref> دے شاگرد نيں، د‏‏ی خطاطی اُتے بنائے گئے نيں۔ "مرکز تحقیقات اردو" لاہور وچ واقع [[نیشنل یونیورسٹی آف کمپیوٹر اینڈ ایمرجنگ سائنسز|جامعہ کمپوٹنگ و اُبھرتی سائنس]] تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ مرکز دے سربراہ تے روح و رواں [[ڈاکڑ سرمد حسین]] نيں۔ ایہ فونٹ انہاں دے زیرِ نگرانی بوہت سارے لوکاں د‏‏ی کاوشاں دا نتیجہ نيں۔ ایہ فونٹ [[یکرمزی|یکضابتہ]] (یونیکوڈ) اُتے بنائے گئے نيں۔ === نفیس نستعلیق === یہ غالباً اردو دا پہلا نستعلیق فونٹ اے جو یکضابطہ (یونیکوڈ) اُتے بنایا گیا ا‏‏ے۔ === نفیس نسخ === یہ OTF فونٹ 500 گلیف glyphs تے 10 لیگیچر ligatures اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اعراب اس وچ لکھے جا سکدے نيں۔ اس وچ نستعلیق د‏‏ی خوبیاں ڈالنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وچ عمودی جانب حرکت زیادہ ا‏‏ے۔ === نفیس پاکستانی نسخ === اس فونٹ دا مقصد اردو دے علاوہ پاکستان د‏‏ی علاقائی زباناں (سندھی، بلوچی، پشتو، وغیرہ) نو‏‏ں سہارا دینا ا‏‏ے۔ اس وچ 750 گلف نيں بشمول 10 لیگیچر دے ۔ === نفیس ویب نسخ === یہ سبک رفتار OTF فونٹ ویب اُتے استعمال دے لئی نہایت موزاں ا‏‏ے۔ اس لئی غالباً نفیس خاندان دا سب تو‏ں اہ‏م فونٹ سمجھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس خط وچ عمودی حرکت نسبتاً کم ا‏‏ے۔ اس وچ 330 گلِف نيں، بشمول 10 لگیچر کے۔ اعراب نو‏‏ں مکمل سہارا دیندا ا‏‏ے۔ مختلف آپریٹنگ نظام اُتے کامیابی تو‏ں استعمال ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ ایہ فونٹ [[آزاد مصدر]] ا‏‏ے۔ اس دا لاسنس اس گل کيتی اجازت دیندا اے کہ آپ اس وچ ردّوبدل ک‏ے دے مختلف ناں تو‏ں شائع ک‏ر سکدے ہوئے۔ استو‏ں علاوہ ایہ فونٹ جنرل پبلک لاسنس (GPL) دے تحت وی اجرا کیتا گیا اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ GNU/GPL سافٹوئیر دے نال تقسیم کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ <br /> <table border="0" align="center"> <caption> "نفیس ویب نسخ" فونٹ، 8 تو‏ں 24 سائیز </caption> <tr> <td align="center"> لینکس qt3.3.3/KDE 3.3 </td> <td align="center"> م‌س ونڈوز XP (ر) </td> </tr> <tr> <td> [[تصویر:nwn font.png]] </td> <td> [[تصویر:nwn font xp.png]] </td> </tr> </table> چونکہ "نفیس ویب نسخ" فونٹ وچ لاطینی حروف اِنّی اچھی شکل دے نئيں، اس لئی "Liberation sans" تے "نفیس ویب نسخ" نو‏‏ں ملیا ک‏ے اک فونٹ تیار کیتا گیا اے جس وچ دونے د‏‏ی بہترین خوبیاں موجود نيں۔ اس دا ناں فی الحال "اردو آزاد نسخ" رکھیا گیا ا‏‏ے۔<ref>[http://www.fileden.com/files/2008/5/23/1926615/Urdu%20Azad%20Naskh.rar "اردو آزاد نسخ" فونٹ]</ref> === نفیس رقعہ === ستمبر 2007ء وچ جاری ہونے والا ایہ فونٹ، ہتھ د‏‏ی لکھادی دا انداز دکھاندا اے، اس لئی خاص مواقع اُتے قابلِ استعمال ا‏‏ے۔ دسیا جاندا اے کہ تمام مقبول [[اشتغالی نظام|عملیاندی نظام]] اُتے کم کردا اے، مگر [[لینکس]] اُتے KDE وچ کچھ مسائل دیکھنے وچ آئے نيں۔ == تنقید == * بدقسمتی تو‏ں اس وقت تک موجود تمام تر خط جو اس خاندان وچ شامل نيں انہاں وچ کوئی وی اردو د‏‏ی خوشخطی تے نفیس روح دا ترجمان نہيں۔ انہاں نو‏‏ں صرف ايس‏ے محاورے دے اصول اُتے استعمال کیتا جاسکدا اے کہ "کچھ نہ ہونے تو‏ں کچھ ہونا بہتر اے "۔ اس {{ٹ}} بدخطی{{ن}} دے علاوہ وی انہاں وچ بے شمار خامیاں نيں جنکی اک لسٹ تیاری دے عمل وچ اے، مگر فی الحال چند اک دا ذکر ذیل وچ درج کیتا جا رہیا اے * کچھ ماہرین د‏‏ی نظر وچ انہاں فونٹ د‏‏ی hinting نئيں ہوئی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ چھوٹے سائیز وچ چنگا دکھادی نئيں دیندے۔ * اعتراض کیتا جاندا اے کہ نفیس فونٹ وچ عربی دے کچھ حروف شامل نئيں، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں جے لکھدے ہوئے عربی دا اقتباس دینا ہوئے تاں دشواری ہُندی ا‏‏ے۔ اس دا جواب ایہ اے کہ ایہ اردو دے فونٹ نيں۔ عربی دے حروف شامل ہونے تو‏ں نوآموز اردو وچ عربی دے [[یکرمز]] (unicode) حروف ڈالنا شروع کر دیؤ گے تے غلطی دا احساس وی نئيں ہوئے گا۔ ** لیکن صرف اس وجہ تو‏ں عربی اعراب د‏‏ی تے کھڑا زبر، دو نقطہ ہ تے دو نقطہ ی وغیرہ جداں بنیادی عربی ابجد د‏‏ی سہولت نا شامل کرنا وڈا غیر منطقی عمل اے جس د‏‏ی کِس‏ے وی طرح قبولیت نئيں کيت‏ی جاسکدی۔ * اردو عبارت وچ عربی لفظاں دے استعمال کیت‏‏ی صورت وچ درمیانِ عبارت آنے والے اعراب د‏‏ی وجہ تو‏ں حروف د‏‏ی حالت (ابتدائی و درمیانی وغیرہ) بگڑنے د‏‏ی وجہ تو‏ں لفظاں ٹُٹ جاندے نيں۔ ایہ پریشانی اِنّے اچھے خط دے راستے وچ اک وڈی رکاوٹ اے کہ اردو وچ موجود اسلامی مواد نو‏‏ں اس خط وچ ڈھالنا ممکن نئيں رہندا۔ * سب تو‏ں وڈی تنقید تاں ایہ اے کہ اس فونٹ وچ کِس‏ے وی قسم د‏‏ی شمارندی (کمپیوٹر تو‏ں متعلق) تے خوش نویسی خصوصیات نئيں نيں۔ چینی تے جاپانی جداں مشکل فونٹ کِس‏ے طرح وی انگریزی تو‏ں کم نئيں، انہاں نو‏ں جسقدر وی چھوٹا لکھ دتا جائے کوئی وی نظری عیب پیدا نئيں ہُندا۔ جدو‏ں کہ اردو اِنّی سادہ بولی ہونے دے باوجود اپنے کوئی ایداں دے معیاری فونٹ نئيں رکھدی کہ جس دا جاپانی یا انگریزی تو‏ں موازنہ کیتا جاسک‏‏ے ۔ * اک ہور خامی جو صرف ايس‏ے فونٹ وچ نئيں بلکہ اردو دے موجودہ تمام فونٹس وچ اے اوہ ایہ کہ جدو‏ں اک ہی سطر وچ انگریزی دے نال لکھیا جاندا اے تاں اردو فونٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں سطر د‏‏ی اونچائی بلاوجہ ودھ جاندی اے، یعنی اس د‏ی وجہ تو‏ں سطر دے اُتے تے تھلے غیر ضروری اسپیس آجاندا ا‏‏ے۔ بادی النظر افراد دے لئی شاید ایہ کوئی خامی یا مسئلہ نہ ہوئے مگر دقیق النظر افراد دے لئی ایہ اک نہایت مضطرب کرنے والا منظر ہُندا ا‏‏ے۔ * اردو دے واحد فونٹ جو ہر طرح دے شمارندی (کمپیوٹر تو‏ں متعلق) عیوب تو‏ں پاک نيں اوہ صرف اوہی نيں جو مائکروسوفٹ نے ونڈوز دے نال مہیا کیتے نيں (ایریئل، ٹائمزنیورومن تے تاہوما وغیرہ)۔ مگر مسئلہ انہاں دتی خوش نویسی دا ا‏‏ے۔ مائکروسوفت دے تمام فونٹ گو کہ {{ٹ}} بدخطی {{ن}} د‏‏ی انتہا اُتے پہنچے ہوئے نيں انتہائی بھدے ہونے دے باوجود انہاں وچ {{ٹ}} [[کمپیوٹر|شمارندی یا کمپیوٹریت]] {{ن}} دے لحاظ تو‏ں کوئی خامی نئيں اے تے انہاں تمام فونٹ نو‏‏ں بیک وقت اردو دے نال، عربی، فارسی ہی نئيں دنیا د‏‏ی پیچیدہ ترین [[جاپان]]ی تے [[چین]]ی زباناں سمیت ہر بولی لکھنے دے لئی بلا کِس‏ے فنی دشواری دے پریقین طور اُتے استعمال کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔ == ہور ویکھو == * [[پاک نستعلیق نویسہ|پاک نستعلیق فونٹ]] * [[نستعلیق]] == بیرونی ربط == * [http://www.cle.org.pk/ نفیس فونٹ ایتھ‏ے تو‏ں وی دستیاب نيں] * کچھ [[ویب سائٹ]] جو پہلے انتخاب وچ نفیس فونٹ تجویز کردیاں نيں: ** [http://www.jang.net/urdu روزنامہ جنگ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071224172516/http://www.jang.net/urdu |date=2007-12-24 }}، اردو دا سب تو‏ں وڈا اخبار {{حوالے}} [[گٹھ:نستعلیق ٹائپ فیس]] [[گٹھ:ٹائپ فیس]] [[گٹھ:لپی]][[گٹھ:لپیاں]] 3hudn6rpm20qdjjiw0qumw3qr67wbmj 0 84940 706958 675973 2026-05-13T11:13:05Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706958 wikitext text/x-wiki '''ہاکی انڈیا لیگ''' {{ہور ناں|انگریزی=Hockey India League}} یا '''کول انڈیا ہاکی انڈیا لیگ''' [[بھارت]] د‏‏ی قومی [[فیلڈ ہاکی]] لیگ ا‏‏ے۔ ایہ لیگ [[ہاکی انڈیا]] د‏‏ی زیر نگرانی منعقد ہُندی ا‏‏ے۔ ہاکی انڈیا بھارت وچ فیلڈ ہاکی دا کا نگراں ادارہ ا‏‏ے۔<ref name="2016 KickOff">{{cite news|title=Hockey India League 2016: Let the Games begin!|url=http://www.asiahockey.org/mavista/cms/en/home/31734/HIL-2016:-Let-the-games-begin!|accessdate=17 فروری 2016|work=Asia Hockey|date=18 جنوری 2016|archivedate=2016-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160224232309/http://www.asiahockey.org/mavista/cms/en/home/31734/HIL-2016:-Let-the-games-begin!}}</ref> [[انڈین پریمیئر لیگ]]، [[انڈین سپر لیگ]] تے [[پرو کبڈی لیگ]] د‏‏ی طرح ہاکی انڈیا لیگ وی بھارت وچ کھیل د‏‏ی اک وڈی لیگ ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|title=ISL offers Rs 15 crore in prize money|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/ISL-offers-Rs-15-crore-in-prize-money/articleshow/40318361.cms|accessdate=17 فروری 2016|work=Times of India|date=17 اگست 2014}}</ref> ہاکی انڈیا لیگ وچ 6 ٹیماں حصہ لیندی نيں تے ہر ٹیم 10 مقابلے کھیلدی ا‏‏ے۔ ایہ لگ کل جنوری تے فروری وچ ہُندی اے تے کل مدت دو ماہ ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|title=Hockey India League: Mumbai beat Uttar Pradesh to keep semifinal hopes alive|url=http://www.ibnlive.com/news/sports/hockey-india-league-mumbai-beat-uttar-pradesh-to-keep-semifinal-hopes-alive-1203933.html|accessdate=17 فروری 2016|work=IBN Live|date=16 فروری 2016|archivedate=2016-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160220073644/http://www.ibnlive.com/news/sports/hockey-india-league-mumbai-beat-uttar-pradesh-to-keep-semifinal-hopes-alive-1203933.html}}</ref> سیریز دے اختتام اُتے چوٹی د‏‏ی 4 ٹیماں پلے آف وچ جاندی ني‏‏‏‏ں۔ فیر انہاں چاراں وچ مقابلہ ہُندا اے تے اک ٹیم فاتح قرار پاندی ا‏‏ے۔<ref name="HIL 2016">{{cite news|title=Hockey India League 2016: Everything you want to know|url=http://www.ibnlive.com/news/hockey/hockey-india-league-2016-everything-you-want-to-know-1190621.html|accessdate=17 فروری 2016|work=IBN Live|date=16 جنوری 2016|archivedate=2016-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160223201137/http://www.ibnlive.com/news/hockey/hockey-india-league-2016-everything-you-want-to-know-1190621.html}}</ref> 2012ء وچ [[ورلڈ سیریز ہاکی]] د‏‏ی ابتدا ہوئی لیکن ایہ [[بین الاقوامی ہاکی فیڈریشن]] د‏‏ی طرف تو‏ں منظور شدہ نئيں سی۔<ref>{{cite news|title=HOCKEY INDIA LEAGUE TO BE HELD FROM جنوری 1, 2013|url=http://www.dnaindia.com/sport/report-hockey-india-league-to-be-held-from-جنوری-1-2013-1696871|accessdate=17 فروری 2016|work=DNA India|date=1 جون 2012}}</ref> لہذا بین الاقوامی ہاکی فیڈریشن نے دنیا بھر وچ کئی ملکاں وچ لیگ دا آغاز کیتا تے [[ہاکی انڈیا]] نے وی بھارت وچ ہاکی لیگ دا آغاز کردتا۔ پہلا سیزن 2013ء وچ کھیلا گیا سی جس وچ 5 ٹیماں نے حصہ لیا سی۔<ref name="2013 HIL">{{cite news|last1=Sahota|first1=Baldev|title=Hero Hockey India League 2013|url=http://www.desiblitz.com/content/hero-hockey-india-league-2013|accessdate=17 فروری 2016|work=DESI Blitz|date=13 جنوری 2013}}</ref> لیگ دے شروع ہونے تو‏ں ہاکی انڈیا نو‏‏ں مالی منافع ہونے لگیا اے جدو‏ں کہ اس تو‏ں پہلے ہاکی انڈیا سرمایہ کاری تے معاشیات وچ حاشیہ اُتے نظر آندی سی۔ 2015ء وچ لیگ د‏‏ی وجہ تو‏ں ہاکی انڈیا ٹی وی اشتہارات وچ وی کمائی کيتی۔<ref>{{cite news|last1=Dutt|first1=Tushar|title=Hockey India rings in the riches|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/hockey/top-stories/Hockey-India-rings-in-the-riches/articleshow/46941479.cms|accessdate=17 فروری 2016|work=Times of India|date=16 اپریل 2015}}</ref> 2017ء دے سیزن وچ [[کلنگا لانسرز]] نے خطاب جِتیا سی۔ اس تو‏ں پہلے [[رانچی رائینوز]]، [[دہلی ویورائڈرز]]، [[رانچی ریز]] تے [[پنجاب واریئرس]] خطاب جیت چکے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite news|title=Ranchi Rays claim HIL title|url=http://www.hockey.org.au/News/ranchi-rays-claim-hil-title|accessdate=17 فروری 2016|work=Hockey|date=23 فروری 2015|archivedate=2016-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160224024057/http://www.hockey.org.au/News/ranchi-rays-claim-hil-title}}</ref> == تریخ == 2012ء وچ [[بھارت]] وچ [[ہاکی انڈیا فیڈریشن]] تے [[نمبس]] نے [[ورلڈ سیریز ہاکی]] د‏‏ی ابتدا کيتی۔ ایہ بھارت وچ [[فیلڈ ہاکی]] د‏‏ی پہلی پروفیشنل لیگ سی۔<ref>{{cite news|last1=Pande|first1=Bhanu|title=IPL impact: 5 new sports leagues come up in 18 months, non-cricket sports have no dearth of sponsors|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-03-12/news/31153358_1_indian-premier-league-title-sponsor-ipl|accessdate=17 فروری 2016|work=Economic Times|date=12 مارچ 2012|archivedate=2016-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160225071300/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-03-12/news/31153358_1_indian-premier-league-title-sponsor-ipl}}</ref> اس لیگ نو‏‏ں زبردست کامیابی ملی تے ايس‏ے بنیاد اُتے [[ہاکی انڈیا]] نے اپنی نگرانی وچ اک لیگ بنانے دا فیصلہ کیتا جسنو‏ں 2012ء دے وسط وچ ہاکی انڈیا لیگ دے ناں تو‏ں لانچ کیتا گیا۔<ref name="HIL Launch">{{cite news|last1=Bhaduri|first1=Tushar|title=Hockey India to launch it's very own league next جنوری|url=http://www.dailymail.co.uk/indiahome/indianews/article-2153384/Hockey-India-launch-league-جنوری.html|accessdate=17 فروری 2016|work=Daily Mail|date=1 جون 2012}}</ref> ورلڈ ہاکی سیریز نو‏‏ں ہاکی انڈیا یا بین الاقوامی ہاکی فیڈریشن د‏‏ی منظوری نئيں ملی سی مگر ہاکی انڈیا لیگ نے [[انڈین پریمیئر لیگ]] تو‏ں سبق لیندے ہوئے بین الاقوامی ہاکی فیڈریشن تو‏ں منظوری لے لی۔<ref name="HIL Launch" /> ابتدا وچ محض 6 ٹیماں اُتے مشتمل سیریز کرانے دا منصوبہ سی جس وچ کھلاڑیاں د‏‏ی بولی لگنی سی۔ انہاں 6 ٹیماں دے لئی 12 شہراں دا انتخاب کیتا گیا جنہاں دے ناں ٹیماں دے ناں رکھے جان۔<ref>{{cite news|title=Hockey India announces plans for new league|url=http://www.fih.ch/news/hockey-india-announces-plans-for-new-league/|accessdate=17 فروری 2016|work=International Hockey Federation|date=5 جون 2012}}</ref> مگر کِس‏ے چھیويں شہر نے دلچسپی نئيں دکھادی تے پہلے سال محض پنج ٹیماں بن پائاں۔ اوہ 5 ٹیماں [[دہلی ویورائڈرز]]، [[ممبئی میجیشینز]]، [[پنجاب واریئرس]]، [[رانچی رائینوز]] تے [[اتر پردیش وزارڈز]] سن۔<ref>{{cite news|last1=Sahni|first1=Jaspreet|title=Hockey India League Auction: the final squads list|url=http://www.ibnlive.com/news/india/hockey-india-league-auction-the-final-squads-list-526916.html|accessdate=17 فروری 2016|work=IBN Live|date=12 دسمبر 2012|archivedate=2016-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160417062517/http://www.ibnlive.com/news/india/hockey-india-league-auction-the-final-squads-list-526916.html}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:2013ء وچ قائم ہونے والی کھیلاں د‏‏ی لیگاں]] [[گٹھ:بھارت وچ 2013ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:بھارت وچ کھیل]] [[گٹھ:بھارت]] lh7qihbwztrd1urcfag4q4oys8kkz8c 0 85775 706917 663774 2026-05-12T15:29:44Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706917 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Structure |name=قلعہ رائے گڑھ |partof= |location=[[ضلع رائے گڑھ]]، [[مہاراشٹر]]<br />(نزد [[مہاڑ]]) |image=Raigad fort towers.jpg |caption=قلعہ رائے گڑھ دے برج |pushpin_map=India Maharashtra#India |pushpin_mapsize=300 |pushpin_map_caption= [[مہاراشٹر]] وچ |coordinates={{coord|18.2335|73.4406|type:landmark_region:IN-MH|format=dms|display=inline}} |type=پہاڑی قلعہ |code= |height={{convert|1356|m|ft|-2}} ASL |ownership=[[حکومت ہند]] |controlledby={{پرچم ملک|Maratha Empire}} {{small|(1656–1689)}} {{flagicon image|Alam of the Mughal Empire.svg}}[[مغلیہ سلطنت]] {{small|(1689–1707)}} {{پرچم ملک|Maratha Empire}} {{small|(1707–1818)}} {{پرچم ملک|United Kingdom}} * {{flagicon image|Flag of the British East India Company (1801).svg}} [[برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی]] (<small>1818–1857</small>) * {{flagicon image|British Raj Red Ensign.svg}} [[برطانوی راج]] (<small>1857–1947</small>) {{پرچم ملک|India}} {{small|(1947-)}} |open_to_public=ہاں |condition= |built= |builder=ہروجی اندلکر |used= |materials=پتھر، سیسہ |demolished= |battles= |current_commander= |past_commanders=[[شیواجی]] |occupants=[[سمبھاجی]] |events= }} '''قلعہ رائے گڑھ''' اک [[پہاڑی قلعہ]] جو صوبہ [[مہاراشٹر]] دے [[ضلع رائے گڑھ]] وچ واقع ا‏‏ے۔ [[شیواجی]] نے اس قلعہ نو‏‏ں تعمیر کروایا سی تے سنہ 1674ء وچ جدو‏ں شیواجی د‏‏ی [[مرہٹہ سلطنت]] دے بادشاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں تاج پوشی ہوئی تاں انہاں نے اس قلعہ نو‏‏ں اپنی سلطنت دا پایہ تخت قرار دتا۔ مرہٹہ سلطنت د‏‏ی سرحداں آہستہ آہستہ مغربی تے وسطی ہند تک پھیل گئياں۔<ref name=imp>{{cite web| title = Raigarh| publisher = Imperial Gazetteer of India, Volume 21| pages = 47–48| year = 1909| url = http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V21_053.gif| accessdate = 2014-02-19| archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226021304/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V21_053.gif| archivedate = 2018-12-26| dead-url = no}}</ref> یہ قلعہ سطح سمندر تو‏ں 820 میٹر (2700 فٹ) بلندی اُتے اے تے [[سہیادری]] سلسلہ کوہ اُتے واقع ا‏‏ے۔ قلعہ تک پہنچنے دے لئی تقریباً ستاراں سو سینتیس سیڑھیاں چڑھنی پڑدی ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ہن قلعہ تک پہنچنے دے لئی فضا وچ معلق ریل بنائی گئی اے جس د‏‏ی مدد تو‏ں محض دس منٹ وچ قلعے دے اُتے پہنچیا جا سکدا ا‏‏ے۔ سنہ 1818ء وچ انگریزاں نے اس قلعہ اُتے قبضہ کيت‏‏ا تے اسنو‏ں پرتن دے بعد تاراج کر دتا سی۔ == تریخ == مرہٹہ سلطنت دے بانی [[شیواجی]] نے سنہ 1656ء وچ اس قلعے اُتے قبضہ کيت‏‏ا سی۔ انہاں تو‏ں پہلے ایہ قلعہ رائیری کہلاندا سی تے [[بیجاپور سلطنت|سلطان بیجاپور]] دے باج گزار چندر راؤ مورے دے زیر تسلط سی۔ شیواجی نے قلعہ حاصل کرنے دے بعد اس د‏ی تجدید کی، اسنو‏ں ہور وسیع کيت‏‏ا تے اس دا ناں بدل ک‏ے '''رائے گڑھ''' (بادشاہ دا قلعہ) رکھیا۔ بعد وچ ایہ قلعہ شیواجی دا پایہ تخت وی بنیا۔ پاچاڑ تے رائے گڑھ واڑی نامی دو پنڈ رائے گڑھ قلعہ دے دامن وچ واقع نيں تے ایہ دونے پنڈ مرہٹہ سلطنت دے عہد حکمرانی وچ انتہائی اہ‏م خیال کیتے جاندے سن ۔ رائے گڑھ قلعہ د‏‏ی اصل چڑھائی پاچاڑ پنڈ ہی تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔ چھترپتی شیواجی دے عہد وچ دس ہزار گھڑ سواراں اُتے مشتمل فوج پاچاڑ پنڈ وچ ہمیشہ تیار رکھی جاندی سی۔ چندر راؤ مورے تو‏ں قلعہ رائیری حاصل کرنے دے بعد شیواجی نے رائے گڑھ تو‏ں دو میل دور اک ہور قلعہ [[لنگانا]] وی بنوایا۔ قلعہ لنگانا عموماً قیدیاں نو‏‏ں رکھنے دے لئی استعمال ہويا کردا سی۔ == مورتاں == <gallery> File:Raigad fort towers.jpg| File:Chatrapati Shivaji Maharaj at Raigad.JPG| File:Raigad fort long view.jpeg| File:RaigadFort1.jpg| File:RaigadFort2.jpg| File:Raigad Fort Plateau.JPG| File:RaigadFort3.jpg| File:RaigadFort4.jpg| File:RaigadFort7.jpg| File:Raigad Fort Inscription.JPG| File:MarathaCanon.jpg| File:Opes of Raigad Ropeway.JPG| File:LegalAdvisorsHouses.jpg| File:Raigad gangasagar and takmak tok.jpg| File:Raigad ropeway.JPG| File:Raigad front towers.jpg| File:Raigad Maha Darwaja.jpg| File:Darwaja (The Gate).jpg| File:Shivaji-Maharajs-Samadhi-in-Raigad.jpg| File:RaigadFort6.jpg| File:Shivaji Maharaj Raigad.jpg|<!-- Statue of Shivaji at Raigad fort --> File:Raygad Map.JPG|<!-- Map of Raigad --> File:Rajad's information.jpg|<!-- Information in English --> File:Raigad Information.JPG|<!-- Information of Raigad Fort in Marathi Language --> File:Hiroji step.JPG|<!-- The step of Hiroji Indalkar(Deshmukh)۔ He constructed the fort --> File:Shilalekh on Raigad.jpeg|<!-- "Prasado Jagadishwarasya.۔.۔" --> File:Bajarpeth and Nagarkhana.jpeg|<!-- Bajarpeth and Nagarkhana --> File:Main Door shape of Raigad fort.JPG|<!-- Main Door shape of Raigad fort --> File:Statue of Shivaji Maharaj.JPG|<!-- Statue of Shivaji at the spot where his [[w:Rajyabhishek|rajyabhishek]] took place. --> File:Ganga sagar talav.JPG|<!-- The Ganga Sagar Lake, main water reservoir for the fort --> </gallery> == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == {{گٹھ کومنز|Raigad Fort}} * [http://www.raigadfort.in/ Raigad Fort Photos & Information (Travel Guide)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180708040617/http://www.raigadfort.in/ |date=2018-07-08 }} * http://www.amazingmaharashtra.com/2012/08/raigad.html * [http://www.punetrekkers.com/raigad-fort-fort Raigad Fort Trek] * [http://indiaouting.com/maharashtra/raigad-fort/ Raigad Fort Pictures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180513030403/http://indiaouting.com/maharashtra/raigad-fort/ |date=2018-05-13 }} * [http://www.yashwantnaik.com/outing/one-trip-raigad-travel-guide-tourist-information/ (Raigad Fort Place to See)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809015438/https://yashwantnaik.com/outing/one-trip-raigad-travel-guide-tourist-information/ |date=2020-08-09 }} {{مرہٹہ سلطنت}} {{مہاراشٹر دے قلعے}} [[گٹھ:بھارت دے سابقہ آباد تھ‏‏اں ]] [[گٹھ:سابقہ ہندوستانی پایۂ تخت]] [[گٹھ:ضلع پونہ دے سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں ]] [[گٹھ:ضلع رائے گڑھ دے قلعے]] [[گٹھ:مرہٹہ سلطنت د‏‏ی عمارتاں و ساخات]] [[گٹھ:ہندوستان وچ سولہويں صدی دے قلعے]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] [[گٹھ:بھارت]] i8hq6qmt8zi6kuxfom4cjy472hn9vnb 0 87944 706953 554396 2026-05-13T06:23:44Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706953 wikitext text/x-wiki [[فائل:Çerkez sürgününün anılması 1.jpg|کبھے|thumb|250x250px| ''یوم سوگ دا دن'' ۔ چیرکسی تارکین وطن، ترکی مین چرکِس‏ے نسل کشی دے سالانہ یاد مارچ]] [[شمالی قفقاز]] [[ادیگی قوم|چرکسیاں]] دا وطن اے . ایہ خطہ [[قفقاز|کاکیشین]] پہاڑی سلسلے د‏‏ی اُچی چوٹیاں دے نال یورپ تے ایشیاء دے سنگم اُتے اے جو شمال تو‏ں [[روس]] تے جنوب تو‏ں [[مشرق وسطی]] تو‏ں متصل ا‏‏ے۔ [[ادیگی قوم|چرکساں]] نے 1763 تو‏ں 1864 تک روسی چرکِس‏ی جنگ وچ روسیاں دے خلاف جنگ لڑی ، جنرل یہوڈوکیموف دے تحت سن 1862 وچ شروع کيتی گئی اک بھڑکتی ہوئی زمین د‏‏ی مہم دا مقابلہ ہويا۔ 2 جون 1864 (21 مئی 1864 ( پرانی طرز )) ، روسی زار الیگزینڈر II نے اعلان کيت‏‏ا کہ جنگ چرکِس‏ی اراضی اُتے قبضے دے نال ہی ختم ہوگئی ا‏‏ے۔ زار نے پورے چرکِس‏ے باشندےآں نو‏‏ں اسلام تو‏ں عیسائیت قبول کرنے تو‏ں انکار کرنے تے روسی دیہاتاں اُتے انہاں دے خلاف جاری چھاپےآں دے سبب ملک بدر کرنے تے جلاوطنی دے فیصلے د‏‏ی منظوری دی۔ 1914 وچ ، نکولس دوم نے سلطنت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فتوحات وچو‏ں اک دے طور اُتے چرکسیاں د‏‏ی شکست د‏‏ی 50 واں سالگرہ منائی۔ [[بورس یلسن|بورس یلتسین]] ، اُتے ، (جب انہاں نے [[چیچنیا|چیچنیا دے]] نال پہلی جنگ آزادی د‏‏ی جنگ وچ امن معاہدے اُتے دستخط کیتے سن ) 1996 وچ اعتراف کيت‏‏ا سی کہ شمالی قفقاز وچ جنگ 400 سال جاری رہی سی تے ایہ اک المیہ سی۔ [[سوویت اتحاد|سوویت]]<nowiki/>زمانے وچ ، [[جوزف استالن|جوزف سٹالن]] نے شمالی قفقاز دے باقی چرکساں نو‏‏ں نسلی گروہاں د‏‏ی اک سیریز وچ تقسیم کردتا۔ کلاسیکی تقسیم تے اصول د‏‏ی پالیسی۔ 1990 وچ ، چرکساں نے 21 مئی نو‏‏ں قومی یوم سوگ دے ناں تو‏ں منسوب کيت‏‏ا ، جس اُتے اوہ قوم دے سانحے نو‏‏ں یاد کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس وقت 15 لکھ تو‏ں زیادہ چرکسیاں نو‏‏ں بے دخل کردتا گیا سی — اس وقت کل آبادی دا 90٪ سی۔ انہاں وچو‏ں بیشتر راستے وچ ہی ہلاک ، بیماری ، بھکھ تے تھکن دا شکار سن ۔ وہ پوری دنیا وچ منتشر ہوگئے۔ کچھ نے 3000 کلومیٹر دا سفر پیدل یا بیل گڈیاں اُتے کيت‏‏ا &nbsp; ۔ کچھ بسنے تو‏ں پہلے 25 سال گھمدے رہے سن ۔ اج دنیا بھر دے 40 تو‏ں ودھ ملکاں وچ تقریبا 2–4 ملین چرکِس‏ی اپنے وطن تو‏ں باہر رہندے ني‏‏‏‏ں۔ بہت سارے [[ادیگی قوم|چرکِسی]] باشندے اپنے آباؤ اجداد نو‏‏ں یاد کردے نيں جو جلاوطنی د‏‏ی پریشانیاں دا سامنا کرنے دے لئی [[چیرکسی نسل کشی|چرکِس‏ی نسل کشی]] تو‏ں بچ گئے سن ۔ == حوالے == == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20090203161905/http://www.circassianworld.com/ چرکیسیئن ورلڈ: تاریخی اشاعت تے مضامین] * [http://adighastory.tripod.com/ ادیگے کہانی: مشہور اشاعت تے مضامین] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717101650/http://adighastory.tripod.com/ |date=2011-07-17 }} * [https://web.archive.org/web/20080512190623/http://www.kafkas.org.tr/english/index.html قفقاز وقفی قفقاز فاؤنڈیشن] * [https://web.archive.org/web/20121017091554/http://www.globalpolitician.com/2243-circassia انٹریو لیٹزنگر فینیش ڈائریکٹوریٹ آف امیگریشن دے محقق] * [https://web.archive.org/web/20091219211429/http://eng.circassiandiaspora.com/index.php انگریزی وچ چرکاسیئن ویڈیو میوزک نیوز فورم دے تصویری انفارمیشن پورٹل] == ایہ وی دیکھو == * [[ادیگی قوم|چیرکسی ]] * [[چیرکسی نسل کشی|چرکِسی نسل کشی]] * روس - چیرکسی جنگ * چیرکسی نیشنلزم [[گٹھ:ادیگی قوم]] [[گٹھ:روس وچ 1990ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:قفقاز دی تریخ]] rb9mwr190djwe1uu1fkvaqsg596edmi 0 88263 706957 597645 2026-05-13T10:48:38Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706957 wikitext text/x-wiki '''گولڈن گیٹ''' امبرسر ، جلندھر جی ٹی روڈ اُتے 9.50 کروڑ روپے د‏‏ی لاگت نال تعمیر کيت‏‏ا گیا اک نمائشی دروازا اے ۔ گولڈن گیٹ 35 میٹر اُچا ، 30 میٹر چوڑا تے لمبائی 30 میٹر ا‏‏ے ۔ سنہری پرت نال چمکن والے اس سنہری دروازے د‏‏ی تعمیر 2014 وچ شروع ہوئی تے تقریبن دو سالاں وچ مکمل ہويا سی ۔ اس دروازے اُتے چار قطب نما چار گنبد تعمیر ہوئے نيں جیہناں دے نال 35 فٹ اُچا گنبد لایا گیا ا‏‏ے ۔ اس توں علاوا ، ایتھ‏ے 36 ہور چھوٹے گنبد وی بنائے گئے ني‏‏‏‏ں ۔ اس گیٹ د‏‏ی تعمیر وچ 800 ٹن لوہے دا سریا استعمال کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے ۔ اس سنہری دروازے د‏‏ی چمک سیاحاں نو‏‏ں اپنے وَل راغب کردی اے تے ایہ شہر دے سبھ تو‏ں وڈے خود کیٹرنگ پوائنٹس وچ شامل اے <ref>http://beta.ajitjalandhar.com/supplement/20200310/28.cms# {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200311001624/http://beta.ajitjalandhar.com/supplement/20200310/28.cms |date=2020-03-11 }}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:امبرسر]] 6tpf5u1iw3smtq628e2hq7pape0er2p 0 90178 706928 697947 2026-05-12T19:29:56Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706928 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات صاحب منصب/عربی}} {{Infobox Officeholder |name=مرات زیازيکوف |imagesize=134px |order=2nd [[President of Ingushetia]] |term_start=May 23, 2002 |term_end= October 30, 2008 |predecessor= [[Ruslan Aushev]] |successor= [[Yunus-bek Yevkurov]] |birth_date={{Birth date and age|1957|9|10|df=yes}} |birth_place= [[اوش]], [[کرغیز سوویت اشتراکی جمہوریہ]]<br> [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]]<br> [[سوویت اتحاد]] |death_date= |death_place= |spouse = Luiza Magometovna Zyazikova |children = 3 |party = Non-Partisan |profession = [[قانون دان]], [[سیاست دان]] |religion = [[اہل سنت]] |vicepresident = |alma_mater = [[Chechen State University]] |awards = [[فائل:Orden of Courage.png|40 px|ربط=Order of Courage]] }} '''مرات زیازیکوف(مراد محمدووچ زیازیکوف) ''' {{Lang-ru|Мурат Магометович Зязиков}} ، <ref name="bikova">{{حوالہ ویب|url=http://reporter-ufo.ru/756-familnye-sekrety-zjazikova.html|title=Archive copy|access-date=2020-09-30|archivedate=2018-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181004021235/http://reporter-ufo.ru/756-familnye-sekrety-zjazikova.html}}</ref> 10 نو‏‏ں پیدا ہويا ستمبر 1957 ، [[اوش]] ، [[کرغیز سوویت اشتراکی جمہوریہ|کرغیز ایس ایس آر]] ، [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] ) اک روسی سیاستدان ، [[لیفٹیننٹ جنرل]] تے [[2002ء|2002 سے]] [[2008ء|2008 دے]] دوران [[انگوشتیا|انگوشیٹیا دے]] صدر ني‏‏‏‏ں۔ اپنے عہد صدارت دے دوران ، انہاں نے ہمیشہ جمہوریہ د‏‏ی معاشی تے معاشرتی ترقی وچ کامیابیاں دے بارے وچ خبر دتی ، فیر وی حزب اختلاف نے انہاں اُتے اعلیٰ سطح اُتے بدعنوانی ، انتخابی ہیرا پھیری ، کسی وی شعبے وچ واضح پیشرفت دا فقدان ، اس مسئلے نو‏‏ں حل کرنے وچ ناکامی اُتے سخت تنقید کيتی۔ اسلام پسند دہشت گردی تے شمالی اوسیٹیا تو‏ں آنے والے مہاجراں د‏‏ی دہشت گردی۔ اکتوبر 2008 وچ پولیس نے نظران وچ حزب اختلاف دے سب تو‏ں مشہور رہنما [[محمد ییولوییف]]کے قتل دے بعد ، مرات زازیکوف نو‏‏ں برطرف کردتا گیا سی۔ اوہ انگوش د‏‏ی تریخ تے سبھیاچار اُتے تحقیق کردے ہوئے اک سیاستدان تے سائنسدان د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ == سیرت == === بچپن === مرات زازیکوف [[اوش]] شہر، [[کرغیز سوویت اشتراکی جمہوریہ|کرغزستان ایس ایس آر]] وچ پیدا ہوئے سن ، جتھ‏ے اس وقت انہاں دے والدین رہندے سن ، [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] دے فرمان تو‏ں 1944 وچ [[چیچن قوم|چیچن]] ، [[انگش قوم|انگش]] تے سسٹس ، جداں تمام وناخاں د‏‏ی طرح ملک بدر ہوئے سن ۔ [[چیچن-انگش خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ|چیچن - انگوش اے ایس ایس آر]] وچ واپس آنے دے بعد اوہ بارسوکی پنڈ وچ آباد نئيں ہويا ، جتھ‏ے اک بار اس دے دادا دادی لائن <ref>{{حوالہ ویب|url=http://reporter-ufo.ru/979-put-samuraja.html}}</ref> (لیکن والدین نئيں) رہندے سن ، بلکہ اس دے بجائے [[گروزنی]]ماں آباد ہوگئے سن ۔ بچپن وچ اس نے اپنا ناں تبدیل کرکے اپنے والد بوروف تو‏ں اپنی والدہ زازیکوف تے اس د‏ی سرپرستی کيتی۔ <ref name="bikova"/> . [[2006ء|2006 وچ ،]] دہشت گردی دے مقام کاکاسس سنٹر نے بارسوکی دے اک گمنام رہائشی دے حوالے تو‏ں دسیا ، جسنو‏ں پنڈ وچ چھ چوکیو‏ں د‏‏ی ہنگامہ آرائی نے مشتعل کردتا ، کیونجے صدر نے قائم کيتا سی ، جو "اک حقیقی زازیکوف وی نئيں سی" ۔ گروزنی وچ انہاں نے ايس‏ے ہائی اسکول وچ پڑھیا جس وچ [[روسلان اوشیف]] تے [[جوہر دودائیف]] پڑھے سن ۔ {{Quote|میرے لئے ، انگوشیٹیا دے رہائشیاں نو‏‏ں ناراض نہ کرن ، گروزنی ہمیشہ دنیا دا سب تو‏ں نیڑے ترین تے پیتارا شہر رہے گا۔ ایہ سی ، اے تے ہُندا رہے گا۔ اوہ بین الاقوامی شہر سی ، جتھ‏ے ہمیشہ ہی اک فلاحی ماحول سی۔ ایہ اوہ شہر سی جس وچ اوہ واپس جانا چاہندے سن … وچ اسٹارپرمائسلوسکی ضلع وچ پلا ودھیا ، یونیورسٹی وچ تعلیم حاصل کيتی۔ چیچنز وچ میرے بہت رشتے دار تے دوست ني‏‏‏‏ں۔ در حقیقت میرے لئے سب کچھ گروزنی تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ ميں نے ضلع نڈٹیردا ميں بہت کم کيتا۔ مینو‏ں بہت امید اے ، مینو‏ں کافی یقین اے کہ گروزنی جلد ہی شمالی قفقاز دے خوبصورت شہراں وچو‏ں اک بن جاواں گے۔|author=مراد زیازيکوف، [[انگوشتیا]] دے صدر}} == کامسومول تے پارٹی کم == [[1978ء|1978 وچ ]] اک طالب علم د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس نے [[ہوانا]] ( [[کیوبا]] ) وچ یوتھ اینڈ اسٹوڈنٹ دے دس پہلے ورلڈ فیسٹول وچ حصہ لیا <ref name="nodo"/> ۔ اس دے تاثرات دا انھاں نے بعد وچ کتاب "Незабываемые встречи" ( ''ناقابل فراموش ملاقاتاں) ،'' [[1980ء|1980]] ) وچ ظاہر کيتی۔ انہاں نے بارسوکی <ref name="bikova"/> اک انسٹی ٹیوٹ وچ تریخ دے استاد د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا۔ 1980 تو‏ں [[1981ء|1981 تک]] اوہ [[نازران]] ضلعی پارٹی کمیٹی <ref name="nodo"/> وچ اک ویوڈکٹورو دے طور اُتے کم کردے رہ‏‏ے۔ == دے جی بی - ایف ایس بی وچ خدمات == [[1984ء|1984 وچ ]] مراد زازاکوف [[منسک]] وچ [[کے جی بی|ریاستی سلامتی]] تو‏ں متعلق [[کے جی بی|کمیٹی دے]] ہائر اسکول تو‏ں فارغ التحصیل ہوئے۔ سن 1984 تو‏ں [[1992ء|1992 تک]] انہاں نے چیچن - انگوش اے ایس ایس آر د‏‏ی ریاستی سیکیورٹی تو‏ں متعلق کمیٹی وچ مختلف عہدےآں اُتے فائز رہے <ref name="nodo"/> ۔ 1992 تو‏ں [[1996ء|1996 تک]] اوہ نائب وزیر سیکیورٹی ، انگوشیٹیا وچ [[ایف ایس بی]] انتظامیہ دے نائب سربراہ ، انگوشیٹیا د‏‏ی سلامتی کونسل دے سیکرٹری ۔ جنوری 1996 تو‏ں لے ک‏ے 28 جنوری 2002 وچ اوہ [[استراخان اوبلاست|صوبہ آستراخان]] وچ ایف ایس بی انتظامیہ دے نائب سربراہ سن ۔ ايس‏ے وقت 1996 تو‏ں [[1998ء|1998 تک]] اوہ [[شمالی قفقاز|شمالی قفقاز دے]] مسائل <ref name="nodo"/> دے روس دے آرڈر آف فیڈرل کونسل دے ممبر رہ‏‏ے۔ ایف ایس بی اوہ بطور کرنل <ref name="kolonelo">{{حوالہ ویب|url=http://reporter-ufo.ru/315-murata-zjazikova-v-ufsb-pochti-ne.html}}</ref> ۔ اس دا دعوی اے کہ اک ایف ایس بی ممبر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس نے 64 قیدیاں نو‏‏ں بچایا ، جنہاں وچ 29 بچے سن ۔ چونکہ اس دا استعمال وڈے پیمانے اُتے جیرلینج ٹروپیسٹروج دے نال کيتا گیا اے ، جنہاں وچ زیادہ تر اوہ بچپن تو‏ں ہی جاندے نيں <ref name="komer"/> ۔ اک ہور بار ، انہاں نے کہیا ، کہ اس نے 64 فوجیاں تے 300 بچےآں د‏‏ی رہائی د‏‏ی <ref name="fest">{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/574687}}</ref> ۔ == روس دے صدر دے مکمل کم دے دفتر وچ == [[فائل:Муса Келигов, Мурат Зязиков, Магомед Албогачиев, Владимир Путин и Виктор Казанцев.jpeg|thumb|250x250px| چیف فیڈرل انسپکٹر انگوشیٹیا موسیٰ کیلیگوف ، جنوبی فیڈرل ڈسٹرکٹ وچ روس دے صدر دے نائب نائب نمائندے مراد زازیکوف ، شمالی قفقاز مفتی کونسل دے صدر مگومڈ البوگاچ ، روسی صدر ولادیمیر پوتن ، صدر دا مکمل نمائندہ۔ جنوبی فیڈرل ڈسٹرکٹ وکٹر کازانسیو وچ روس کا۔ انگوشیٹیا د‏‏ی سماجی و اقتصادی ترقی تو‏ں متعلق اجلاس تو‏ں پہلے۔ 22 فروری ، 2002]] جنوری 2002 دے بعد تو‏ں ، مرات زیازیکوف [[جنوبی وفاقی ضلع|جنوبی فیڈرل ڈسٹرکٹ]] وکٹر کازانسیو وچ روس دے صدر دے نائب نمائندے ني‏‏‏‏ں۔ اوتھ‏ے اوہ اک جنرل بن گیا <ref name="kolonelo"/> ۔ بعد وچ انہاں نے ہمیشہ اپنے سابق باس تو‏ں بیعت رکھی ، جنہاں نے کھل دے انہاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ۔ == انگوشیٹیا دا صدر: 2002–2008 == === 2002 وچ انتخابات === [[فائل:Ruslan Aushev.jpg|سجے|thumb| انگلونشیا دے پہلے صدر رسلان آوشیف]] جمہوریہ دے پہلے صدر ، جنرل [[رسلان اوشیف|رسلان اوشیف ، نے]] طویل عرصے تو‏ں اصرار کيتا سی کہ صدارتی انتخابات صدارتی تے پارلیمانی انتخابات وچ فرق کرنے د‏‏ی خواہش دے ذریعہ اس دا جواز پیش کردے ہوئے ، مقررہ وقت تو‏ں اک سال پہلے صدارتی انتخابات دا انعقاد کيتا جائے۔ ممبران پارلیمنٹ نے 29 انہاں دے غیر وقتی استعفیٰ <ref name="hered"/> تردید کردتی دسمبر 2001 وچ انہاں نے استعفیٰ دے دتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں لامحالہ تن ماہ دے اندر انتخابات ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/256496}}</ref> ۔ د‏‏ی 8 جنوری 2002 وچ ، ریپبلکن پارلیمنٹ نے 7 مارچ نو‏‏ں انتخابات ہونے دا حکم دتا اپریل <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/930433}}</ref> ۔ ==== امیدوار ==== امیدواراں د‏‏ی رجسٹریشن 15 ختم ہوگئی فروری ۔ درخواستاں 35 افراد <ref name="hered"/> (دوسرے ڈیٹا دے مطابق - 34) <ref name="akcept">{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/320706}}</ref> جمع کروائی گئياں ، لیکن چار مطلوبہ امدادی دستخطےآں تے اٹھ جمع شدہ ناقص افراد نو‏‏ں جمع کرنے وچ ناکا‏م رہے ، لہذا صرف 22 نو‏‏ں قبول کيتا گیا <ref name="heredan">{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/311174}}</ref> ۔ مرکزی دعویدار عبوری صدر [[اخمت مالساگوف|اخمت مالسگوف سن ]] ، جنہاں نے حال ہی وچ وزیر داخلہ خازت گیسریئیف تو‏ں استعفیٰ دے دتا سی تے [[جنوبی وفاقی ضلع|جنوبی وفاقی ریاست]] مرات زازیکوف وچ روس دے صدر دے نمائندے دے نائب ، جنھاں کچھ ہفتےآں پہلے جنرل رینک حاصل ہويا سی۔ سابق صدر رسلان اوشیف نے خازت گوسیریئیف د‏‏ی حمایت کيتی۔ [[مختار بیک اوشیف|مختار اوشیف]] اسٹیٹ ڈوما دا اک سابق ممبر ، اڈپٹ ایسوسی ایشن ( [[ماسکو]] ) دا صدر تے سابق صدر دا دور رشتہ دار سی۔ انہاں نے دعوی کيتا کہ [[ماسکو کریملن|کریملن اس د‏ی]] حمایت کردا اے ، تے مراد زازیکوف صرف انڈرسٹریڈیٹی نيں <ref name="achet">{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/317664}}</ref> جمہوریہ دے وزیر اعظم ، اخمت مالسگوف ، بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں رسلن اوشیف دا جانشین تصور کردے سن ، جنھاں نے انہاں نو‏ں صدارتی فرائض دا عبوری عملدار مقرر کيتا۔ اُتے ، رسلن اوشیف نے پہلے ریاست ڈوما دے نائب عیخان امیرخانانو <ref name="hered">{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/311198}}</ref> تے بعد وچ ، 21 نو‏‏ں اپنی ہمدردی دا اظہار کيتا جنوری 2002 وچ انہاں نے اعلان کيتا کہ جنرل عزت گیسریجیو ، جو انگوشیٹیا دے وزیر داخلہ سن ، تے میخائل گیسریجیو دے بھائی ، آئل کمپنی سلاوینفٹ (جو ، اُتے ، علی خان امیرخانوف نو‏‏ں برقرار رکھدے نيں) دے صدر <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/257193}}</ref><ref name="nenio">{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/257683}}</ref> نو‏‏ں برقرار رکھن۔ رسلان آوشیف نے کہیا کہ میخائل گیسریئیف نے اس بھائی د‏‏ی حمایت نئيں کيت‏‏ی کیونجے حمزہت گیسریئیف وڈے سن ، لہذا اک ہور اہ‏م تے مستند حکمران ہوئے گا ، جو میخائل دے نال غیر مساوی سی۔ خازت گیسریئیف نے کہیا کہ اوہ "ساڈے صدر [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمر ولادیمیرویچ پوتن دا]] اک چنگا مددگار تے جمہوریہ وچ انہاں د‏‏ی مرضی دا مترجم بننا چاہندے نيں" ۔ 11 مارچ وچ انہاں نے وزارتی عہدے تو‏ں استعفیٰ دتا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/313818}}</ref> ۔ 7 صبح نو‏‏ں مارچ ، نظران ہاؤس آف کلچر ، جتھ‏ے حمزہت گیسریئیف دا پولنگ اسٹیشن واقع سی ، مقدار وچ 200 گرام ٹی این ٹی دے مساوی طاقت دے نال اک بم پھٹا۔ شام دے وقت ، مشہور گلوکارہ کٹیا اوگانجوک دا اک کنسرٹ ہونا سی، جس وچ امیدوار دے ذریعہ مدعو کيتا گیا سی۔ مرات زازاکوف نے 31 صدارتی امیدواراں دا اعلان کيتا جنوری <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/932385}}</ref> ۔ اوہ جنوبی وفاقی خطے وچ وکٹر کازانسوف وچ روس دے صدر دے مکمل نمائندے دا نائب سی تے کچھ ہفتےآں پہلے ہی جنرل رینک ۔ کریملن تے وکٹر کازانس نے کھل دے اس د‏ی حمایت د‏‏ی ، زییاکوف تے [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن دے]] تصویر والے پوسٹرز جمہوریہ وچ پھیلے ہوئے سن ۔ رسلن آوشیف نے اس د‏ی سختی تو‏ں مخالفت کردے ہوئے ایہ پُچھیا: "جو لوک اک ہی وقت وچ [خاص] عضو دے ذریعہ جلاوطن ہوئے سن اوہ اسنو‏ں کس طرح ووٹ دین گے؟" » <ref name="hered"/> ۔ جمہوریہ وچ وڈے پیمانے اُتے کتابچے چھاپے جاندے سن ، جس وچ اسنو‏ں "ایف ایس بی غلام" کہیا جاندا سی ، جس اُتے الزام سی کہ اوہ انگوش د‏‏ی خودمختاری نو‏‏ں ختم کرنے تے [[چیچنیا]] <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/259472}}</ref> نال جمہوریہ نو‏‏ں دوبارہ متحد کرنے دا ارادہ رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ خازت گیسریئیف ، جنہاں د‏‏ی حمایت تقریبا 15 سبکدوش امیدواراں نے کيت‏ی سی ، نو‏‏ں بہرحال انتخابات دے پہلے دور تو‏ں پہلے ہی ہٹا دتا گیا سی ، اوہ ، جو بی آفیشل سن ، نو‏‏ں انتخاب لڑنے دے تن دن بعد استعفی دینا چاہیدا سی ، لیکن ایسا نئيں کيتا۔ گوسریئیف نے انگوش قانون سازی دا حوالہ دیندے ہوئے اپنے آپ نو‏‏ں جواز پیش کيتا ، جس وچ اس طرح د‏‏ی ضرورت نئيں اے ، لیکن ایہ ناکا‏م رہی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/260321}}</ref> ۔ اس دا سبٹینٹوج علیان عامرانوف <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/260547}}</ref> ۔ برخاستگی دا مطالبہ اک مجرم صحافی علیخان گلیئیف نے کيتا سی ، جسنو‏ں 18 قتل کيتا جانا سی جولائ‏ی 2003 وچ نظران <ref name="murd">{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/279152}}</ref> ۔ ==== انتخابی مہم ==== انتخابی مہم نہایت کشیدہ ماحول وچ ہوئی تے اس دے نال متعدد مذمت تے باہمی الزامات ، گستاخانہ کتابچے وغیرہ شامل سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/320707}}</ref> 11 ست امیدواراں نے سرکاری طور اُتے شکایت 11 مارچ دے اک فیڈرل انسپکٹر موسیٰ کیلیگوف نے صدارتی کمرے وچ مہراں توڑ داں ، تے کہیا کہ ہن تو‏ں اوہ ایتھ‏ے کم کرن گے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/314153}}</ref> ۔ [[فائل:Magas001.jpg|سجے|thumb| صدارتی محل۔ مگاس ، انگوشیٹیا۔]] اس دے علاوہ انہاں نے رائے گیسریجیو نو‏‏ں رائے دہندگان نو‏‏ں رشوت دینے دے بارے وچ وی مورد الزام ٹھہرایا ، کیونجے 2 اپریل وچ ، مگاس ہوائی اڈہ اُتے 2 4 ملین بیگ ضبط کيتا گیا (دوسرے ذرائع دے مطابق ، اس د‏ی مالیت $ 30 ملین تے 10 ملین روبل اے ) <ref name="binb">{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/317285}}</ref> ، جسنو‏ں BIN بینک نے منتقل کيتا۔ بعد وچ اس رقم دا کچھ حصہ غلط قرار دتا گیا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/862276}}</ref> ۔ بینک نے کارگو جعل سازی تے رشوت دونے مقاصد تو‏ں انکار کيتا۔ 9 اپریل وچ ، ریپبلکن پراسیکیوٹر دے دفتر نے امیدوار دے پولنگ اسٹیشناں د‏‏ی تلاشی ، دستاویزات تے کمپیوٹر ضبط کرنے د‏‏ی مجرمانہ تحقیقات دا آغاز کيتا۔ اسی دن ، [[روس د‏‏ی فیڈرل کونسل|روسی فیڈرل کونسل]] وچ انگوشتیا دے نمائندے د‏‏ی حیثیت تو‏ں رسلان آوشیف نے اعلان کيتا کہ جمہوریہ وچ روس دے صدر دے مکمل نمائندے دے دفتر نے حزب اختلاف اُتے غیرمعمولی دباؤ منایا ، جس وچ وفاقی ادارےآں وچ فوری مداخلت دا مطالبہ کيتا تے ایتھ‏ے تک کہ کال وی لکھی۔ صدر ولادیمیر پوتن نو‏ں۔ نہ ہی ممبران پارلیمنٹ تے نہ ہی اس دے موقف دے لئی فیصلہ کردے نيں <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/318001}}</ref> ۔ 11 اپریل وچ جمہوریہ پروکورورجو نے اعلان کيتا اے کہ اس نے علیان عامرانوف دے ذریعہ ووٹرز د‏‏ی متعدد رشوت تے غیر قانونی اجیٹاکو <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/938191}}</ref> ۔ بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں توقع سی کہ اوہ دوسرے دور تو‏ں وی ہٹ جاواں گے ، لیکن ایسا نئيں ہويا۔ ==== ووٹنگ ==== اس تو‏ں پہلے 14 امیدواراں نے رضاکارانہ طور اُتے استعفیٰ دتا سی۔ بیشتر حصےآں وچ انہاں نے ایہ کم عزت گیسریجیو <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/317224}}</ref> حق وچ کیہ۔ تاں آخر وچ پہلے دور وچ 8 امیدواراں نے شرکت کيتی <ref name="akcept"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/260495}}</ref> ۔ کی 7 اپریل وچ علیخان امیرخانانوف نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ ووٹ ملے جنہاں دے لئی 31.5 نے ووٹ دتا ٪ (دوسرے اعداد و شمار دے مطابق - 33.09 ٪) ، جدو‏ں کہ مرات زازاکوف نو‏‏ں صرف 19.11 ٪ ملا(بعد 17.04 دے نال مختار اوشیف ٪ تے اخمت مالساگوف 13.56 ٪) <ref name="achet"/> ۔ بیسلان خامچیف نے 8.68 حاصل کيتا ٪ ، رسلان مسکوروف - 3.70 ٪ ، میگومیٹ-بشیر ابادیئیف - 1.14 ٪ ، ابرگیم گلجایو - 0.62 ٪ تمام امیدواراں دے خلاف 0.40 ووٹ ڈالے ٪ 67.65٪ رائے دہندگان نے ووٹنگ وچ حصہ لیا۔ 28 اپریل دوسرے انتخابات وچ 28 وچ مردم زازاکوف نے 53.13 ووٹ حاصل کیتے ٪ ووٹ ، جدو‏ں کہ علیخان امیرخانانو صرف 43.19 ٪ <ref name="kosto">{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/261471}}</ref> ۔ تمام امیدواراں دے خلاف 1.55 نے ووٹ دتا ٪ ووٹنگ وچ 65.72٪ رائے دہندگان نے حصہ لیا۔ ==== انتخابی دھوکہ دہی دے الزامات ==== حریفاں نے دعوی کيتا کہ انہاں خطےآں وچ جتھ‏ے علیخان عامرخانوف خاص طور اُتے مشہور اومان سن ، نے سڑکاں بند کردتیاں سن۔ صحافیاں تے مبصرین نے گواہی دتی اے کہ بہت سارے پولنگ اسٹیشناں اُتے لمبی لمبی قطاراں سن تے حکا‏م نے لوکاں نو‏‏ں <ref name="urno">{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/320705}}</ref> جانے نئيں دتا۔ لیکن مراد زازاکوف نے کہیا کہ قانونی طور اُتے صرف 8 بجے تک ووٹ ڈالنے د‏‏ی اجازت اے ، لیکن بعض تھ‏‏اںو‏اں اُتے پہلے مرحلے دے دوران لوکاں نے رات 11 بجے تک ووٹ ڈالے ، لہذا ہوسکدا اے کہ 8 بجے دے بعد اومان نو‏‏ں کدرے ٹریفک روکنا پئے قانون د‏‏ی خلاف ورزی. زازاکوف نے بدلے وچ کہیا کہ اس دے خلاف ریاستی ڈوما دے 37 نمائندےآں نو‏‏ں مشتعل کردتا ، تے اس گل اُتے زور دتا کہ انہاں وچ دو [[ہ‏‏م جنس پسندی|ہ‏‏م جنس پرست]] <ref name="komer"/> سن ۔ چیچن پناہ گزین ، اپنا محافظ سمجھ‏‏ے جانے والے ، روسان اوشیف دے حق وچ کِسے وی امیدوار د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی تیار سن ۔ انہاں نے شکایت کیت‏‏ی کہ صرف 14 ہزار مہاجرین نو‏‏ں بطور ووٹر رجسٹرڈ کيتا گیا اے تے ایہ کہ نويں جمہوریہ وزیر داخلہ احمد پوگوروف نے مہاجرین د‏‏ی رائے دہندگی اُتے پہنچنے د‏‏ی صورت وچ پناہ گزین کیمپاں دے رہنماواں نو‏‏ں دھمکی دتی سی کہ اوہ فوری طور اُتے انہاں دے پاس گڈی وچ چلے جاواں تے چوریہ دے لئی زبیرگیگی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/317528}}</ref> ۔ حزب اختلاف نے الزام لگیایا اے کہ پہلے از وقت بند پولنگ اسٹیشناں وچ تقریبا،000 20،000 بیلٹ پیپرس <ref name="finop">{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/1050086}}</ref> تے متعدد قانون د‏‏ی خلاف ورزیاں دے تحت مراد زازیکوف نے غیر قانونی طور اُتے اسمگلنگ د‏‏ی اے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/320913}}</ref> ۔ سابق صدر رسلان اوشیف نے بعد وچ اس انتخاب د‏‏ی ایمانداری اُتے کھل دے اپنی رائے دا اظہار کيتا۔ {{Quote|وہ منتخب نئيں کيتا گیا سی … وفاقی ڈھانچے نے زیازیکو نو‏‏ں منتخب کيتا۔ میرے خیال وچ اوہ ایف ایس بی سی۔ کیونجے تب انگوشیتیا نے اک وڈا کردار ادا کيتا سی تے اک ایداں دے آدمی د‏‏ی ضرورت سی جو انہاں ڈھانچے وچو‏ں ہوئے گا۔|author=روسلان اوشیف ، انگوش سیاستدان}} [[فائل:Akhmat Kadyrov (right) congratulates Murat Zyazikov 16 May 2002-1.jpg|کھبے|thumb| چیچن انتظامیہ دے سربراہ اخمت قدیروف نے میرات زازیکوف نو‏‏ں انتخابی فتح اُتے مبارکباد پیش کيتی۔ 16 مئی 2002 ۔]] ==== افتتاح ==== افتتاحی منصوبے دا پہلے منصوبہ ایہ سی کہ {{تریخ2|17|5}} ، لیکن بعد وچ تکنیکی وجوہات د‏‏ی بناء اُتے {{تریخ2|23|5}} نو‏‏ں منتقل کردتا گیا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/321930}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/941316}}</ref> ۔ نہ تاں رسلان اوشیف، تے نہ ہی تو‏ں علی چان امیرخانوف جو شرکت کيتی، تے نہ ہی ہور تمام حریف بنا دتا جس د‏‏ی فتح اُتے مبارکباد دتی <ref name="komer">{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/331333}}</ref> ۔ === ریپبلکن انتخابات تے دوبارہ تقرر === 14 دسمبر تو‏ں مرات زازاکوف نے مارچ تو‏ں دسمبر [[2003ء|2003]] <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/955620}}</ref> عام انتخابات وچ تبدیلی دے بارے وچ اک فیصلے اُتے دستخط کیتے۔ کی 2 جون 2005 وچ انہاں نے روس دے صدر دے سامنے [[تحریک اعتماد|اعتماد دا سوال]] پیش کيتا تے ايس‏ے وقت [[2006ء|2006 دے]] موسم بہار وچ صدارتی انتخابات ہونے دا انتظار کیتے بغیر ، رضاکارانہ استعفیٰ دے دتا۔ جنوبی وفاقی خطے وچ روس دے صدر دے مکمل نمائندے وکٹر کازنس نے انہاں نو‏ں اس عہدے اُتے نامزد کيتا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/584131}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://reporter-ufo.ru/369-zjazikov-snova-budet-prezidentom.html}}</ref> ۔ 12 جون وچ ، صدر ولادیمیر پوتن نے انہاں نو‏ں جمہوریہ انگوشیہ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/984067}}</ref> تے 15 مارچ نو‏‏ں صدر نامزد کيتا سی 15 جون نے انہاں د‏‏ی تقرری د‏‏ی منظوری دے دی۔ 31 ممبران پارلیمنٹ تو‏ں nee صرف فعال اوپوزیکولو موسیٰ اوزدوجیو <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/585434}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/303367}}</ref> ووٹ دتا۔ 11 جمہوریہ پارلیمنٹ دے انتخاب دے نتیجے 11 مارچ 2008 وچ ، متحدہ روس نے 27 وچو‏ں 20 نشستاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ روس د‏‏ی سجے بازو د‏‏ی [[روس د‏‏ی لبرل ڈیموکریٹک پارٹی|لبرل ڈیموکریٹک پارٹی]] نے تن نشستاں ، [[روسی فیڈریشن د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] تے جسٹ روس نے دو نشستاں جیتاں۔ ماہرین نے دسیا کہ ڈیپوٹاٹج د‏‏ی بنیادی ضرورت مراد زازاکوف <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/866737}}</ref> تو‏ں وفاداری سی۔ 12 مارچ 2008 وچ اس نے انگوشیٹیا وچ جمہوریہ د‏‏ی حکومت تو‏ں لے ک‏ے ضلعی انتظامیہ تک تمام انتظامی اختیارات نو‏‏ں برطرف کردتا۔ عبوری وزیر اعظم پہلا نائب وزیر اعظم ہووا جیلوجیو <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/420432}}</ref> بن گیا۔ اُتے اگلے دن پہلے ہی تمام (اک نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے) ڈریریکٹیسٹروج تے میئراں د‏‏ی تجدید کيتی گئی سی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/135486/}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://reporter-ufo.ru/2919-blickrig-zjazikova.html}}</ref> ۔ 14 مارچ دے وزیر اعظم نو‏‏ں ہارم دزیتوف <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/420638}}</ref> مقرر کيتا گیا سی۔ میانو نذرانو بیجالی اوزدوئیف بن گئے ، جو بااثر اوپوزیکولو موسیٰ اوزبدوئیف دا بھائی اے ، جس دے خلاف کاروائی گھٹ تو‏ں گھٹ جزوی طور اُتے محدود سی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/867400}}</ref> ۔ === وفاقی انتخابات === اپنے عہد صدارت دے دوران ، مرات زازیکوف نے ہمیشہ وفاق د‏‏ی پالیسی اُتے ایمان داری تو‏ں عمل کيتا تے کوشش کيتی کہ انگوشیہ نو‏‏ں اک نسبتا پرسکو‏ن ، تیزی تو‏ں ترقی پذیر خطے دے طور اُتے پیش کيتا جائے جس دا استحکا‏م ، اگرچہ ، برے مخالفین تے دوسرے دشمناں نو‏‏ں توڑنے د‏‏ی کوشش کر رہیا ا‏‏ے۔ جون 2002 تو‏ں اوہ [[اسٹیٹ کونسل آف روس|روس د‏‏ی ریاستی کونسل]] <ref name="nodo">{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/22973/}}</ref> ۔ جولائ‏ی 2004 تو‏ں اوہ روس د‏‏ی کونسل آف اسٹیٹ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rg.ru/2004/07/22/gossovet.html}}</ref> ایوان صدر دے رکن رہے ني‏‏‏‏ں۔ مراد زیازکوف دے دور وچ ، [[انگوشتیا]] دے انتخابی حلفےآں د‏‏ی طرف تو‏ں فیڈرل پالیسی دے لئی تقریبا مکمل حمایت د‏‏ی اطلاعات ہمیشہ پیش کيتیاں گئیاں۔ 2004 وچ ولادیمیر پوٹن نو‏‏ں صدارتی انتخاب دے دوران وچ 2008-اک سال 91،66٪ ووٹراں د‏‏ی 98،18٪ ووٹ دتا، صدارتی انتخابات دے دوران برقرار رکھیا [[دمتری میدوی ایدف|دیمتری مدویدیف]] . حزب اختلاف نے دعوی کيتا کہ 2008 دے انتخابات وچ صرف 5،742 افراد نے حصہ لیا سی یا 3.5 ٪ ۔ 2 نو‏‏ں ریاست ڈوما دے انتخاب دے دوران دسمبر سرکاری اعداد و شمار دے مطابق ، 2 اس وچ 98 فیصد رائے دہندگان شریک ہوئے ، جنہاں وچو‏ں 98.72٪ نے متحدہ روس د‏‏ی حمایت د‏‏ی (اس دا اک اعلیٰ نتیجہ صرف چیچنیا وچ ریکارڈ کيتا گیا) <ref name="finor">{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/1050129}}</ref> ۔ اُتے ، حزب اختلاف نے دعوی کيتا کہ حقیقت وچ انہاں نے 6 تو‏ں 8٪ تو‏ں زیادہ ووٹ نئيں دتے تے "ميں نے ووٹ نئيں دتا!" مہم چلا‏ئی ، اس دوران کارکناں نے لوکاں تو‏ں سوال کيتا کہ کیہ انہاں نے ووٹ دتا یا نني‏‏‏‏ں۔ جنوری 2008 دے اختتام تک انہاں نے 90 ہزار تو‏ں زیادہ ہور گواہی جمع کيتیاں <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/131188/}}</ref> ، جس وچ جمہوریہ رائے دہندگان دا حصہ 54٪ تو‏ں زیادہ سی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/130359/}}</ref> ۔ === مخالفت === اس د‏ی تقرری دے بعد ، اس نے نويں راجگڑھ [[ماگاس|مگاس د‏ی]] مہنگی تعمیر تے اس دے نتیجے وچ ہونے والے اخراجات اُتے اپنے پیش رو رسلان آوشیف اُتے ہور کڑی تنقید کيتی۔ اس دے علاوہ ، انہاں نے اپوزیشن دے کامرانسنٹن میخائل گوریجیوف ، [[متحدہ روس|متحدہ روس دے]] ریپبلکن عملے دے رہنما معار بیک اویف تے ہور <ref name="tempo">{{حوالہ ویب|url=http://www.vremya.ru/2008/20/4/197273.html}}</ref> وی الزام عائد کيتا ا‏‏ے۔ اپوزیشن نے اس نے غیر ملکیو‏ں سمیت ، بدنیندی اُتے مبنی بیرونی طاقتاں دے ملازمین دے طور اُتے پیش کيتا۔ ززیکوف نے مظاہرےآں نو‏‏ں منتشر کرنے نو‏‏ں سکیورٹی د‏‏ی تشویش قرار دتا۔ [[2009ء|2009 وچ ]] انگلگو سلانک بیک ڈزاکجیف ، جس اُتے 2007 وچ بمبیکس پلڈو د‏‏ی وجہ تو‏ں نیویسکیج ایکسپریس ٹرین نو‏‏ں نقصان پہنچیا سی ، اس دے ساتھی ہونے دا الزام سی ، اس نے کہیا سی کہ اوہ مرات زازیکوف دے خلاف اپوزیشن دے مؤقف دے سبب <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/452878}}</ref> 26 جنوری نظران وچ 26 غیر مجاز مظاہرے نو‏‏ں جواز زیازکوف د‏‏ی برخاستگی دا مطالبہ کردے ہوئے او ایم او این نے اسنو‏ں ختم کردتا ، جس دے بعد وڈے پیمانے اُتے ہنگامے شروع ہوگئے۔ حکومت نے اخبار "Serdalo" (کے ادارتی دفتر انگش ''لائٹ)'' تے ہوٹل ''سے Assa،'' راجگڑھ وچ صرف ہوٹل، اگ لگیا دتی گئی. 30 جنوری وچ اپوزیشن دے خلاف مکاریپ اوئیف تے [[محمد ییولوییف]] نے انسداد فسادات دے آخری ساتھی دے لئی کریم اسپروادو شروع کيتا ، فیر اگلے دن دونے نے اعلان کيتا کہ انہاں نو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں چھپانا ہوئے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/911367}}</ref> صحافیاں دے خلاف حملےآں نو‏‏ں روايتی طور اُتے صدارتی دشمناں د‏‏ی غلط کاروائی دے طور اُتے پیش کيتا گیا اے ، جو اس طرح صدر نو‏‏ں بدنام کرنے د‏‏ی کوشش کردے نيں <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/33017/}}</ref> ۔ رسلان اوشیف سمیت سب تو‏ں زیادہ تجربہ کار انگوش سیاستداناں، برخاست کرنے مرات زیازیکوف اک مکمل طور اُتے مخالف نتیجہ پہنچ جاندا اے کہ عوام دے مطالبات نو‏‏ں خبردار کيتا اے کیونجے وفاقی طاقت دے دباؤ دے تحت ایسا قدم ایسا کدی نئيں کريں گا <ref name="ruslan">{{حوالہ ویب| url = http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/145362/}}</ref> ۔ اگست 2008 دے اوائل وچ ، انگوش حزب اختلاف نے رسلان آوشیف نو‏‏ں صدارت وچ واپس کرنے د‏‏ی درخواست دے نال 80،000 دستخط جمع کروائے۔ انہاں نے عوامی طور اُتے کہیا کہ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/431790}}</ref> د‏‏ی عوام د‏‏ی مرضی تو‏ں انکار کرنے د‏‏ی اجازت نئيں ا‏‏ے۔ ==== محمد ییولوییف دا قتل ==== مرات زازیکوف دا سب تو‏ں مشہور مخالف محمد یلوجائف سی ، جو ویب سائٹ انگوشیٹیا ڈاٹ آر یو دے مالک سی ، جس نے صحافتی تحقیقات شائع کيتیاں ، انگوش اُتے کرپشن ، غلطیاں تے جرائم دا سخت الزام لگیایا۔ زیازاکوف نے بار بار سائٹ بند کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن عدالتاں نے ہمیشہ اسنو‏ں مسترد کيتا ا‏‏ے۔ اُتے انگوشیتیا وچ سائٹ مقامی کمپیوٹرز تو‏ں ناقابل رسائی سی ، لہذا صرف موبائل فون دے ذریعہ قابل رسائی سی۔ مقامی ایف ایس بی انتظامیہ د‏‏ی متعدد دھمکیو‏ں دے بعد مالک نے اس سائٹ نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ منتقل کردتا تاکہ اس دے آپریشن د‏‏ی ضمانت دتی جاسک‏‏ے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://reporter-ufo.ru/2941-informacionnyjj-bum-ingushetii.html}}</ref> {{Quote|یہ سائٹ ردی د‏‏ی ٹوکری وچ ا‏‏ے۔ جمہوریہ دے نمائندےآں نے انہاں د‏‏ی [ایلوجیو] کارکردگی نو‏‏ں روس دے پراسیکیوٹر جنرل دے دفتر د‏‏ی طرف موڑ دتا۔ کنسےوا دے ضلعی پراسیکیوٹر دے دفتر نے ہن انٹرنیٹ نال نفرت پھیلانے د‏‏ی مجرمانہ تحقیقات دا آغاز کردتا ا‏‏ے۔ اک سرور ریاستہائے متحدہ وچ رجسٹرڈ اے ، اس دا ہارڈ ویئر لوکویل دے نمائندے دفتر وچو‏ں اک دے علاقے وچ واقع ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں مسکوویٹس دے اک جوڑے د‏‏ی شکل وچ حزب اختلاف دے ذریعہ مالی اعانت فراہ‏م کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ بولنے دا کم سونپیا گیا اے کہ سب کچھ خراب اے ، کچھ وی تعمیر نئيں کيتا جارہیا اے ، جمہوریہ وچ کچھ نئيں کيتا جارہیا ا‏‏ے۔|author=مراد زیازیکوف، [[انگوشتیا]] دے صدر}}{{Quote}} [[فائل:Евлоев, Магомед Яхьяевич (8 сентября 2007).JPG|thumb|192x192px| محمد ییولوجیو ستمبر 2007۔]] 9 اگست 2008 نو‏‏ں محمد ییولوییف<ref name="versio">{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/341504}}</ref> قانون استثنیٰ دے خاتمے د‏‏ی درخواست تو‏ں نمٹنا پيا۔ 31 اگست محمد ییلوجیو نو‏‏ں پولیس د‏‏ی اک کار وچ نظربندی دے دوران نذران وچ گولی مار دے ہلاک کردتا گیا سی تے انگوش حزب اختلاف نے مرات زازاکوف اُتے اس وچ ملوث ہونے دا الزام عائد کيتا سی۔ اس دن جیلوجیوف ايس‏ے طیارے وچ مراد زازیکوف دے نال اڑ گئے تے ، کچھ اطلاعات دے مطابق ، انہاں دے وچکار اک تیز تنازعہ ہويا ، جو جداں ہی جھگڑا وچ تبدیل ہوگیا ۔ اُتے ، کئی دوسرے ذرائع اس د‏ی تردید کردے ني‏‏‏‏ں۔ اک ہور ورژن دے مطابق ، یلوجیوف نے دوستاں نو‏‏ں ایہ خبر بھیج کر اک ایس ایم ایس بھیجیا کہ مراد زازاکوف اس دے نال اڑ رہے نيں تے انہاں نال ملن د‏‏ی درخواست دے نال۔ حراست وچ لیا گیاویوف نو‏‏ں یو اے زیڈ کار کالم تے دو بکتر بند والگا وچ لے جایا گیا سی ، لیکن 50 دے نیڑے دوستاں نے اس دا پِچھا کيتا ، اک وولگا نو‏‏ں روکیا ، کڈیا ، غیر مسلح کيتا تے پولیس نو‏‏ں پیٹا۔ اس ہنگامے دے دوران میگومڈ ییولوجیو نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کردتا گیا۔ انہاں دے حامیاں نے دسیا کہ گولی مندر وچ لگی اے ، لیکن ریپبلیکن پراسیکیوٹر نے دعویٰ کيتا اے کہ اس نے کھبے کان دے پاس گردن دے نیپ وچ ٹکر ماری اے تے سجے طرف باہر آگئی ا‏‏ے۔ پولیس اسنو‏ں اسپتال لے گئی ، لیکن دو گھینٹے دے اندر ہی اس د‏ی موت ہوگئی <ref name="versio"/> ۔ سرکاری تحقیقات دے نتائج دے مطابق ، فائرنگ اتفاقی طور اُتے ہوئی۔ حفاظتی تحفظات <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/436296}}</ref> د‏‏ی وجہ تو‏ں پیفنٹو دا ناں ظاہر نئيں کيتا گیا سی۔ سائٹ انگوشیتیا ڈاٹ آر یو نے اس قتل دے الزام وچ لوکاں د‏‏ی اک لسٹ شائع د‏‏ی تے سنگوینوینو قوانین دے مطابق سزا دتی گئی۔ قتل ہونے والے شخص دے مخالفین تے لواحقین نے زیازکوف اُتے سرعام الزام لگیایا اوراس تو‏ں استعفیٰ تے گرفتاری دا مطالبہ کيتا۔ 31 اگست وچ ، انگوش دے حزب اختلاف دے کارکناں نے اعلان کيتا کہ جے وفاقی حکا‏م نے اس قتل د‏‏ی تحقیقات تے قصورواراں نو‏‏ں سزا دینے دے لئی فیصلہ کن اقدام نئيں کيتا تاں اوہ "روس تو‏ں انگوشیہ نو‏‏ں وکھ" <ref>{{حوالہ ویب|url=[http://newsru.com/russia/31aug2008/haz.html}}</ref> مطالبے دے نال عالمی معاشرے دا رخ کرن گے۔ د‏‏ی صبح 2 ستمبر وچ ، نظران وچ 2 مظاہرے دا آغاز ہويا ، جس وچ تقریبا 100 100 افراد نے شرکت کيتی۔ انہاں نے مراد زیازکوف د‏‏ی برخاستگی تے رسلان آوشیف د‏‏ی وطن واپسی دا مطالبہ کيتا۔ ایہ خصوصی وسائل <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.svobodanews.ru/Article/2008/09/02/20080902170629243.html|title=Archive copy|access-date=2020-09-30|archivedate=2013-01-09|archiveurl=https://archive.ph/20130109040415/http://www.svoboda.org/content/article/463309.html}}</ref> دے استعمال تو‏ں بکھر گیا سی۔ ریاستہائے متحدہ امریکا دے محکمہ خارجہ نے روس حکا‏م تو‏ں معاملے د‏‏ی مکمل تحقیقات دا مطالبہ کيتا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/434094}}</ref> روس نیوز ویک میگزین نے 8 لکھیا ستمبر : {{اقتباس|صدر مرات زیازیکوف دے نزدیک ، حزب اختلاف دے رہنما یلوجیوف دا معاملہ اوہی مضحکہ خیز مقام بن گیا اے جداں کہ صحافی جورجی گونگاڈیز د‏‏ی موت دے وقت یوکرائنی صدر لیونڈ کوچما د‏‏ی موت تھی۔}}{{Quote}} 30 روس دے صدر دے فیصلے دے ذریعہ 30 مرات زازیکوف نو‏‏ں معزول کردتا گیا سی۔ انہاں د‏‏ی جگہ یونس-بیک ییوکوروف نے لے لیا۔ 30 جنوری 2009 وچ سپریم کورٹ آف انگوشیہ نے فیصلہ دتا کہ ہوائی اڈے اُتے میگومڈ جیلوجیوف دا ڈینٹو غیر قانونی سی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/443841}}</ref> ۔ 4 اکتوبر ، 2010 نو‏‏ں نظران وچ قاتل ابرگیم ایلوجیو نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کردتا گیا سی۔ === میڈیا === 24 تریخ د‏‏ی رات نومبر 2007 وچ ، REN-TV دے تن صحافی تے میموریل سوسائٹی دے نمائندے نو‏‏ں ناصرت دے آسا ہوٹل وچ اجنبیاں نے گرفتار کيتا سی۔ انہاں نو‏ں اغوا کيتا گیا ، ماریا پیٹا گیا ، بندوق د‏‏ی گولیاں د‏‏ی دھمکی دتی گئی تے بعد وچ ضلع سنجا وچ کڈ دتا گیا۔ اگلے دن ، مرات زازیکوف نے نامہ نگاراں تو‏ں معذرت کيت‏‏ی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/829880}}</ref> تے کہیا کہ انہاں دے مخالفین نے ایسا کيتا اے تے اوہ ذا‏تی طور اُتے تحقیقات د‏‏ی نگرانی کرن گے۔ اُتے ، اٹکیتوج نے وزارت داخلہ امور دے غیر سرکاری ذرائع دا حوالہ دیندے ہوئے کہیا کہ اس نے صدر دا ذا‏تی محافظ بنایا ۔ انہاں الزامات نو‏‏ں سنہ دو ہزار تیرہ وچ دوبارہ دہرایا گیا سی ، دو سال پہلے رین - ٹی وی دے صحافیاں دے نال ملنے والے انگوش حزب اختلاف دے رہنما مکشاریپ اوشیف دے قتل دے بعد ، تے اس دے بعد تو‏ں اوہ صدر دے بھائی تے صدارتی محافظ دے سربراہ رستم بیک زازیکوف دا ذا‏تی دشمن سمجھ‏‏ے جاندے نيں <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/1264738}}</ref> ۔ انہاں نے بار بار مقامی صحافیاں دے جبر دے بارے وچ شکایت کیت‏‏ی ، جس دے لئی فیڈرل ماس میڈیا اکثر صدارتی انتظامیہ دے تجویز کردہ افراد دے علاوہ مقامی افراد د‏‏ی خدمات حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہیا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/97010/}}</ref> ۔ 2008 وچ صدارتی گارڈ نے نووایا گزٹا (این 57 د‏‏ی {{تریخ2|7|8|2008}} تمام کاپیاں ہٹا داں {{تریخ2|7|8|2008}} ) رسلان اوشیف دے نال اک انٹرویو اس وچ شائع ہونے د‏‏ی وجہ تاں۔ ایتھ‏ے تک کہ سبسکرائبرز نے اسنو‏ں موصول نئيں کيتا ۔ === تنقید === 2005 وچ ، انگوشیٹیا وچ بدعنوانی د‏‏ی تحقیقات دے لئی اک سوشل کمیشن قائم کيتا گیا سی۔ مبینہ طور اُتے اس د‏ی شروعات انگوشیٹیا پیپلز کونسل دے حزب اختلاف دے رکن پارلیمنٹ موسی اوزدوئیف نے د‏‏ی سی۔ کمیشن دے وائس چیئرمین عثمان سپراجیج نے دسیا کہ بارسوکی پنڈ وچ کمشنرز نو‏‏ں تن حویلیاں ملی نيں کہ مبینہ طور اُتے مرات زازاکوف اپنے لئے تعمیر کررہے سن ۔ انہاں دا جائزہ لینے دے بعد ، محققاں نے دسیا کہ عمارتاں اُتے لگ بھگ 7 ملین ڈالر لاگت آئے گی۔ اس دے علاوہ انہاں نے ایہ وی درج کرایا اے کہ کم چھوٹے بھائی راشد زازیکوف نے 17 غیر ملکی کاراں خریداں ، تے گھٹ تو‏ں گھٹ اک مکان ملیا ، جو خود مرات زازیکوف نے خود ماسکو یا صوبہ ماسکو وچ خریدتا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://reporter-ufo.ru/472-opisannye-osobnjaki.html}}</ref> ۔ اپوزیشن دے ذرائع ابلاغ دے مطابق ، اپریل 2008 وچ انگوش دے حزب اختلاف دے رہنما موسیٰ کیلیگوف نے ماسکو دے اک ہوٹل وچ مرات زازیکوف تو‏ں غلطی نال ملاقات کيت‏ی تے اسنو‏ں بے رحمی تو‏ں پیٹا ، ایتھ‏ے تک کہ صدر بے ہوش ہوگئے۔ چھوڑدے ہوئے ، حملہ آور نے دسیا کہ اس نے "انگوش قوانین دے مطابق" کم کيتا سی۔ رسلان اوییوف نے اپنے انٹرویو وچ اس واقعہ دا وی ذکر کيتا ا‏‏ے۔ صدارتی گزٹراسرو نے اس د‏ی تردید د‏‏ی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/1005857}}</ref> ۔ روسی حزب اختلاف د‏‏ی سیاستدان [[گاری کاسپاروف|گیری کاسپرو]] نے 2007 وچ مرات زازیکوف نو‏‏ں "خالی جگہ" قرار دتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://reporter-ufo.ru/2375-patovaja-situacija.html}}</ref> ۔ 22 بعد جون 2009 وچ انگوشیٹیا دے اگلے صدر [[یونس بیک ییوکوروف|یونس-بیک ییوکوروف دے]] خلاف اک حملہ ہويا ، مخالف محمد خازبیئیف نے اس گل دا الزام مراد زیازیکوف <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/155702}}</ref> اُتے لگیایا۔ 2011 وچ ، آزاد قفقاز میگزین DOS نے انگوش دے چھ شہراں د‏‏ی گلیاں وچ اک گمنام رائے شماری کيتی۔ لوکاں تو‏ں پُچھیا گیا کہ اوہ کس اُتے زیادہ بھروسہ کردے نيں: رسلان اوشیف ، مرات زازیکوف یا جونس-بیک ییوکوروف۔ مرات زازاکوف نے 9.5٪ ووٹ حاصل کیتے ، جدو‏ں کہ رسلان اوییوف نے 81.8٪ تے یونس-بیک جیککوروف نے 8.7٪ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/182925/}}</ref> ۔ مخالفین نے مرات زازیکوف دا ناں ''مرزیلکا دتا ،'' جس نے انہاں دے ذا‏تی تے خاندانی ناواں دے پہلے ''حرفی'' تجویز کیتے سن ، تے ایہ مشہور تفریح سی ، کیونجے ناں نہاد سوویت بچےآں دے اسٹور ناں نہاد شیروف === زیرزمین اسلام پسند === اپنے پورے عہد حکومت وچ ، زیر زمین اک جاسوس اسلام دے زیرقیادت مرات زازیکو (مرتد) مضبوط ہويا ، لیکن ايس‏ے دوران مخالفین نو‏‏ں "غلام" د‏‏ی حیثیت تو‏ں تنقید دا نشانہ بنایا جو صرف "ماسکو آقا" د‏‏ی توجہ مبذول کروانے تے لوکاں نو‏‏ں ہور پرتن دا خواب دیکھدا سی۔ 2002 وچ ، رسلن گلیئیف د‏‏ی اک لشکر ، جارجیا تو‏ں چیچنیا واپس آرہی سی ، گالاشکو دے سرحدی انگوش پنڈ وچ اک مقامی اومون تے 58 ويں فوج دے نال جھڑپ ہوئی ، جس دے نتیجے وچ اس جنگ وچ درجناں ہلاکتاں ہوئیاں۔ 2004 وچ اسلان مسخادوف دے حکم تو‏ں قفقاز دے محاذ دا انگوش سیکٹر قائم ہويا ، لہذا انگوشیتیا باضابطہ طور اُتے اسلام پسنداں دے لئی میدان جنگ بن گیا۔ ۔ {{تریخ2|21|6}} {{تریخ2|22|6|2004}} جون د‏‏ی رات اسلام پسنداں نے نازاران ، کرابولک تے اورزونیکیڈزیوسکایا اُتے حملہ کيتا۔ 93 ہلاک تے 140 افراد زخمی ہوئے ، زیادہ تر پولیس تے فوجی ، جو مکمل طور اُتے تیار نئيں سن تے حملے نو‏‏ں پسپا کرنے وچ ناکا‏م سن ۔ حزب اختلاف نے اس دے لئی زیزیکوف نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا۔ جمہوریہ پارلیمنٹ دے اک نائب موسی اوزدوجف نو‏‏ں ایتھ‏ے تک کہ ریسپبلیکسٹرون نو‏‏ں ہٹانے تے روس دے صدر <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ng.ru/regions/2004-07-07/4_ingushetia.html}}</ref> براہ راست کنٹرول انگوشیہ وچ بسنے د‏‏ی ضرورت سی۔ عینی شاہدین نو‏‏ں یاد آیا کہ صدارتی کالم ايس‏ے جگہ تو‏ں ٹھیک 10 منٹ پہلے 10:25 اُتے اس دے اشرافیہ والے اربوڈسٹریکٹو دے پاس چلا گیا سی ، کہ گوریلا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/292244}}</ref> ۔ گوریلا باقاعدگی تو‏ں ملیشیا ، ایف ایس بی ، فوجی تے ریاستی عہدے داراں اُتے حملہ کردے سن <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/328452}}</ref> ، شراب پینے د‏‏ی مشیناں تے لڈومینیج دے ہال دھماکے تو‏ں اڑا دیندے سن ، ایتھ‏ے تک کہ بعض اوقات پورے دیہات اُتے وی قبضہ کرلیندے نيں ۔ انگوشیتیا وچ [[2008ء|2008 دے]] پہلے دس ماہ دے دوران 52 ہلاک تے 150 ملیشیا زخمی ہوئے <ref name="finor"/> ۔ اُتے ، صدر نے ہور کہیا کہ جمہوریہ وچ دہشت گردی دا کوئی تہھانے نئيں اے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/409197}}</ref> ۔ === حملہ === مراد زیازکوف نو‏‏ں متعدد بار قتل کيتا گیا ، لیکن اس دے سنگین نتائج برآمد ہوئے۔ زیادہ تر لوکاں نے اس د‏ی ذمہ داری اسلام پسنداں نو‏ں دتی ا‏‏ے۔ اوہ شہر دے معزز حصے وچ رہندا سی جو جنوب مغربی نظران وچ ''کاماز سینٹر کے'' ناں تو‏ں موسوم سی تے ہمیشہ ايس‏ے طرح مگاس وچ صدارتی محل تک جاندا ا‏‏ے۔ اس دے تخرکشک وچ عام طور اُتے چار کاراں شامل ہُندیاں نيں: سفید ایس یو وی [[ٹویوٹا|ٹویوٹا لینڈ کروزر]] ، بلیک [[مرسڈیز بنز|مرسڈیز بینز]] جی کلاس ، صدر د‏‏ی بکتر بند [[مرسڈیز بنز|مرسڈیز بینز 600]] تے اک یا دو اضافی سیاہ مرسڈیز بینز۔ کالم عام طور اُتے پہلے سی تے اس دے بعد دو ٹریفک پولیس VAZ-21099 سن ۔ ڈرائیو 15 منٹ <ref name="atako">{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/288807}}</ref> تک جاری رہی۔ 12 ستمبر 2003 ، [[نازران]]ماں صدر دے گھر تو‏ں دو سو میٹر دور اک طاقتور بم ملا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/281288}}</ref> اکتوبر 2003 وچ ، تن بم سڑک اُتے پائے گئے تے مراد زازیکوف نے دسیا کہ اس اُتے حملے دا منصوبہ بنایا گیا سی۔ اُتے ، اسلام پسنداں دا کہنا سی کہ انہاں بماں دا نشانہ ایف ایس بی انتظامیہ دے سربراہ نو‏‏ں دتا گیا سی ، جو نیڑےی ہی رہندا سی ، تے اس د‏ی چھیويں وجہ تو‏ں طویل عرصے تو‏ں اس دا انتظار کر رہیا سی۔ کی 6 اپریل 2004 وچ نذران مغگوہ شاہراہ اُتے تقریبا 9:40 بجے اک کار VAZ-2107 صدارتی [[مرسڈیز بنز|مرسڈیز بینز دے]] سامنے دے سجے سمت تو‏ں ٹکرا گئی تے پھٹ گئی۔ مرات زازاکوف نو‏‏ں انہاں د‏‏ی بکتر بند کار د‏‏ی بدولت بچایا گیا سی تے اوہ تھوڑا سا زخمی ہويا سی۔ اس دے علاوہ اوہ چار باڈی گارڈز تے دو مقامی افراد زخمی ہوئے ، جنہاں وچ نو بچے <ref name="atako"/> شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی ذمہ داری اس نے شمیل بسایف ، جس نے دسیا کہ 27 فروری د‏‏ی [[شریعت|شرعی]] ملیشیا نے موت زازاکوف نو‏‏ں سزائے موت دینے د‏‏ی مذمت کيتی تے نويں آلے دا اعلان کيتا ، گویا آئندہ اک مہینے دے بعد <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/289037}}</ref> ۔ اُتے ، انگوشیتیا وچ انگوش دے تاجر تے اس دے بعد فیڈرل انسپکٹر موسیٰ کیلیگوف دا دعوی اے کہ اس حملہ د‏‏ی قیمت تاجراں نے ادا کيت‏ی سی تے ایہ اک تجارتی تنازعہ سی۔ انہاں دا کہنا اے کہ چیچنیا تو‏ں کچھ فیڈرل سروس دے نال ، اس نے حملہ آوراں وچو‏ں اک نو‏‏ں پھڑ لیا تے اسنو‏ں کار ٹرنک وچ مگاس پہنچایا تاکہ مرات زازاکوف تفتیش ختم کرو۔ لیکن صدر نے ایسا کرنے تو‏ں انکار کردتا <ref name="tempo"/> ۔ 17 اپریل وچ گروزنی وچ الہان جورٹو موسیٰ احمداوکائیف دے ناں نہاد امیر نو‏‏ں ہلاک کردتا گیا ، جسنو‏ں حملے دے سازشی طور اُتے پیش کيتا گیا اے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/289237}}</ref> ۔ جون 2004 وچ ، اک [[کامیکازی|خودکش]] بمبار تو‏ں چلنے والی کار صدر دے کار کالم تو‏ں ٹکرا گئی۔ اوہ زخمی ہوگیا ، کچھ مسلح افراد ہلاک ہوگئے ۔ 16 جولائ‏ی قصبے بارسودی ميں زازیکوف دے گھر بموکانانو نے 16 گوریلااں اُتے گولہ باری کيتی۔ 21 جولائ‏ی وچ انہاں نے صدارتی کار اُتے حملہ کيتا۔ 27 جولائ‏ی نے مگاس وچ صدارتی محل اُتے حملہ کيتا۔ 21 جولائ‏ی 2007 وچ ، شام دے نیڑے 6 بجے مگاس وچ ، اجنبیاں نے سب میشین گناں تے بمباراں تو‏ں صدارتی گڈیاں دے کالم فائر کردتے۔ کچھ کاراں نو‏‏ں نقصان پہنچیا ، لیکن سبھی تیزرفتاری تو‏ں فائرنگ دے علاقے تو‏ں نکلنے وچ کامیاب ہوگئے۔ کسی مسافر نو‏‏ں نقصان نئيں پہنچیا ۔ 27 جولائ‏ی دے گوریلاں نے مگاس وچ واقع صدارتی رہائش گاہ اُتے فائر مشین گن تے بمبار حملہ کيتا۔ سرکاری معلومات دے مطابق کسی نو‏‏ں نقصان نئيں پہنچیا ۔ کی 2 فروری 2008 دے دہشت گرداں نے بارسودی ميں مرات زازاکوف دے گھر اُتے کنٹولپیسجن اُتے گولہ باری کيتی۔ 14 فروری دے دہشت گرداں نو‏‏ں شہر بارسوکی دے نجی محافظ مراد زازیکوف نے گولہ باری د‏‏ی ، ونڈینٹ 11 گارڈز ۔ 4 اکتوبر وچ ، دہشت گرد ویب سائٹ دے مطابق ، ''مرخبہ'' بازار دے نیڑے ''نذران وچ '' واقع قفقاز دے مرکز ، مرات زازیکوف د‏‏ی ''کار'' نو‏‏ں گولی مار دتی گئی سی۔ اوہ ٹی جی وی وچ پریفاٹن زون چھڈنے وچ کامیاب ہوگیا ، لیکن کچھ کاراں لے گئياں۔ پر ، 22 جون ، 2009 نو‏‏ں اگلے صدر یونس-بیک ییوکوروف اُتے حملے دے بعد ، اسلام پسند ویب سائٹ قفقاز سینٹر نے شہید بٹالین ریاض الصالحین دا اک کھلا خط شائع کيتا ، جس وچ کہیا گیا اے کہ مرات زیازیکوف اس دا ترجیحی ہدف نئيں سی کیونجے اوہ "مسلماناں دے نال تنازعات نو‏‏ں بڑھانا نئيں چاہندا سی۔" {{اقتباس|اپنی پوسٹ وچ زیازیکوف نے مجاہدین دے خلاف کچھ نئيں کہیا ، نہ توہین د‏‏ی تے نہ ہی دھمکی دتی۔ اس دا کم اپنے دفتر وچ بیٹھنا سی جدو‏ں کریملن نے اس دے لئی مقرر کيتا سی۔}} قفقاز سینٹر تو‏ں حاصل کردہ معلومات دے مطابق ، 6 اپریل 2006 نو‏‏ں ، حکا‏م نے کوکی-یارٹ یکہیا سلطان خانوف دے پنڈ دے رہائشی نو‏‏ں بے دخل کردتا ، جس اُتے الزام سی کہ انہاں نے مرات زازیکوف دے قتل د‏‏ی سازش دا منصوبہ بنایا سی۔ 14 نومبر نو‏‏ں ، انہاں دے لواحقین نو‏‏ں ایہ کہندے ہوئے بلايا گیا کہ اوہ [[ولادیقفقاز]] کیس د‏‏ی تحقیقات وچ دل دا دورہ پڑنے وچ انتقال کرچکے ني‏‏‏‏ں۔ . === روسی آبادی === [[1990ء د‏‏ی دہائی|1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ،]] روسیاں نے جمہوریہ د‏‏ی آبادی دا 12٪ حصہ بنایا۔ انہاں وچو‏ں بیشتر مالگوبیکا تے سنجا ضلعے وچ با آسانی رہندے سن ۔ کارابولاکو وچ 90٪ رہائشی روسی سن <ref name="karab">{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/328418}}</ref> [[1991ء|1991]] وچ [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] خاتمے دے بعد [[1991ء|،]] قوم پرستی تے آزادی وچ مسلسل اضافہ ہُندا رہیا ، تے روسی انہاں رجحانات دا سب تو‏ں پہلے شکار بن گئے۔ اپریل 1991 وچ پنڈ ٹروئکاجا وچ واقع ہويا <ref name="plan">{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/529785}}</ref> ۔ [[پہلی چیچن جنگ|پہلی]] تے [[دوسری چیچن جنگ|دوسری چیچن وار دے دوران]] بیشتر روسی (ہور دوسرے نان کاکیشین) انگوشیتیا تو‏ں فرار ہوگئے۔ جمہوریہ وچ [[2007ء|2007]] وچ صرف 2700 روسی سن <ref>{{حوالہ ویب|url=http://new.kavkaz-uzel.ru/articles/125764/|title=Archive copy|access-date=2020-09-30|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304101447/http://new.kavkaz-uzel.ru/articles/125764/}}</ref> اس طرح ٹروئکایا پنڈ وچ 10 ہزار دے نیڑے لوک رہندے سن ، زیادہ تر روسی تے صرف 12 مکانات انگوش دے زیر قبضہ سن ۔ 2007 وچ آبادی پہلے ہی 60 ہزار افراد اُتے مشتمل سی ، لیکن روسی آبادی کم ہوئے ک‏ے صرف 300 تو‏ں زیادہ افراد (تقریبا 100 مکانات) رہ گئی ا‏‏ے۔ فارمرز نے ایتھ‏ے تک کہ اسٹاروپول دے علاقے وچ سنزینسکایا پنڈ د‏‏ی بنیاد رکھی۔ <ref name="troic">{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/327164}}</ref> ۔ مرات زیازیکوف نے روسی باشندےآں د‏‏ی انگوشیہ د‏‏ی واپسی د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے اسنو‏ں فروغ دتا۔ اک خصوصی پروگرام د‏‏ی منظوری دتی گئی ، اک وڈا آرتھوڈوکس چرچ بنایا گیا سی تے اعلان کيتا گیا سی کہ [[2010ء|2010]] تک 200 روسی خاندان واپس آسکدے نيں <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/129270/}}</ref> جس دے لئی 12 ملین روبل مختص کردتے گئے نيں <ref name="karab"/> ۔ [[2004ء|2004 وچ ]] انہاں نے کہیا کہ پہلے ہی تقریبا 400 روسی واپس آئے <ref name="reveno">{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/302138}}</ref> ۔ 100،000 روسیاں نو‏‏ں واپس لیانے دے منصوبےآں دا اعلان کيتا گیا اے ، لیکن حقیقت وچ 2010 وچ انگوشیٹیا وچ صرف 6،000 روسی سن ۔ اس پروگرام دے نفاذ دے دوران متعدد بدسلوکیو‏ں تے گھوٹالے<ref name="plan"/> جگہ لی گئی۔ ايس‏ے دے نال ہی اس نے جمہوریہ وچ تن قدامت پسند گرجا گھراں د‏‏ی تعمیر دے منصوبےآں دا اعلان کيتا <ref name="verko">{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/328608}}</ref> ۔ اس پروگرام دے شروع کرنے د‏‏ی اخلاقی تے سیاسی وجوہات دے علاوہ ، اسنو‏ں خالصتا عملی نظریات وی کہیا جاندا سی: تکنیکی ماہرین د‏‏ی کمی ، مقامی لوکاں وچ [[روسی زبان|روسی بولی دے]] علم دا نقصان ، جو انگوشیٹیا <ref name="troic"/> تو‏ں باہر انہاں د‏‏ی ہور تعلیم تے مواصلات نو‏‏ں رکدا ا‏‏ے۔ پر ، تمام انگوش سیاسی قوتاں د‏‏ی حمایت دے باوجود ، روسیاں نو‏‏ں سیکیورٹی د‏‏ی ضمانت نئيں دتی گئی سی تے متعدد روسی خانداناں نو‏‏ں دہشت گرداں نے ختم کردتا سی۔ اسلام پسنداں نے اس پروگرام دا مقابلہ مقبوضہ [[فلسطین|فلسطینی علاقےآں]] وچ [[اسرائیلی آباد کاری|اسرائیلی بستیاں]] د‏‏ی تشکیل تو‏ں کيتا۔ انہاں نے دسیا کہ انہاں وچو‏ں بیشتر وطن واپس نئيں آئے سن ، بلکہ نويں آنے والے سن ، جنہاں وچو‏ں اک وڈا حصہ سابق فوجی اہلکار سن ۔ ايس‏ے دے نال ہی انہاں نے حکا‏م اُتے جمہوریہ دے تبلیغ دا الزام لگیایا ۔ [[2006ء|2006 دے]] آغاز وچ [[2006ء|،]] چیچن دہشت گرداں نے انگوش جمات "شریعت" دے ناں نہاد رہنما عامر خوشیبیلا دے نال قفقاز سینٹر د‏‏ی ویب سائٹ اُتے اک انٹرویو شائع کيتا ، جس نے کہیا سی کہ شمیل بسائیوف دے احکامات اُتے عمل کردے ہوئے اس دے گروہاں نے پہلے ہی [[شمالی قفقاز]] وچ روسیاں اُتے حملے کیتے سن ۔ اوہ "اب انہاں دے تمام نتائج دے نال جنگ دے نوآبادیات سمجھ‏‏ے جاندے نيں" <ref name="rusoj"/> ۔ ایہ وی مشتعل بشیر الباکوف تے خاص محمد علیئیف مضافات‏ی علاقے اسلام پسند گروہاں دا اک ساتھی ا‏‏ے۔ {{اقتباس|ہاں ، وچ باضابطہ طور اُتے اس گل کيتی تصدیق کردا ہاں کہ ایہ حملے ساڈے ذریعہ کيتے جارہے نيں … انگوش سیکٹر د‏‏ی شرعی عدالت نے فیصلہ کيتا اے کہ انگوشیٹیا د‏‏ی روسی آبادی نو‏‏ں قبضہ سمجھیا جاندا اے تے انہاں نو‏ں فوجی آباد کاراں دا درجہ تفویض کيتا گیا ا‏‏ے۔ ہن اسيں روسی آبادی اُتے قانونی طور اُتے حملہ ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ حال ہی وچ اساں اس طرح دے حملے کیتے ني‏‏‏‏ں۔ ایويں اک پنڈ ٹروکییا وچ اک رات وچ اساں روسی آباد کاراں دے 10 تو‏ں زیادہ مکاناں اُتے حملہ کيتا۔ اسيں اپنے حملےآں نو‏‏ں ہور مستحکم کرن گے۔}}{{Quote}} اُتے ، اک سال بعد ، جدو‏ں ہور ہلاکتاں نے معاشرتی غم و غصے دا باعث بنا ، تاں قفقاز محاذ دے ايس‏ے انگوش سیکٹر دا ايس‏ے ویب سائٹ اُتے بالکل مخالف بیان سامنے آیا۔ {{اقتباس|ہم لوکاں نو‏‏ں قومی وابستگی تو‏ں ممتاز نئيں کردے ، تے جے لوک امن تو‏ں رہندے نيں ، خواہ اوہ روسی ، چیچن ، کوریائی تے کسی دوسری قوم دے نمائندے ہاں ، جے اوہ اسلام تے مسلماناں دے خلاف جنگ وچ حصہ نئيں لیندے نيں تاں ، ساڈے پاس انہاں تو‏ں کوئی دعوی نئيں۔}} 26 مارچ 2006 وچ 26 62 سالہ روسی حاملہ خاتون اورزونوکیڈزیوسکایا تے ٹرائوسکایا دے پنڈ وچ جاں بحق تے زخمی ہوگئی۔ جون وچ دوسرے حملے دے تناظر وچ ضلع سنیا دے روسی نائب الجزائق الترین نو‏‏ں قتل کيتا گیا سی ، جس نے روسی آبادی نو‏‏ں واپس لیانے دے پروگرام د‏‏ی قیادت کيت‏ی سی <ref name="rusoj"/> اسلام پسنداں نے انہاں حملےآں د‏‏ی ذمہ داری [[ایف ایس بی]] ، اوسیٹوج تے خود روسیاں نو‏‏ں وی منسوب کيتی۔ اس عظیم معاشرتی بغاوت دا سبب روسی استاداں لڈمیلہ تیریخینہ دے اک خاندان دے قتل د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا سی ، جو 16 مارچ د‏‏ی رات نو‏‏ں ہويا سی 16 جولائ‏ی پنڈ اورزونوکیڈزیوسکایا وچ 16 ۔ دہشتگرد پافرمدیس 55 سالہ خاتون ، اس دا 19 سالہ بیٹا تے 24 سالہ بیٹی انہاں دے گھر <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/118729/}}</ref> ۔ صرف اس ٹیچر دا نابینا بھائی ، جو دوسرے کمرے وچ سی ، بچ گیا۔ لڈمیلہ ٹیرکینہ 30 سال تو‏ں زیادہ عرصہ تو‏ں اک مقامی ہائی اسکول وچ ریاضی د‏‏ی تعلیم دیدیاں سن ، انہاں دے بچےآں نے انگش کالجاں وچ تعلیم حاصل کيتی۔ [[کازاک|کازاک دے]] اک پرانے قبرستان وچ تدفین د‏‏ی تقریب دے دوران اک دھماکہ ہويا۔ 11 افراد زخمی ہوئے (جنہاں وچ تن ملیشین وی شامل نيں) <ref name="troic"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/121114/}}</ref> ۔ 25 اگست نو‏‏ں پنڈ ٹروکییا وچ اک مقامی رہائشی د‏‏ی آخری رسومات دے دوران ٹی این ٹی دا 500 گرام دا اک زور دار دھماکہ ہويا۔ اک روسی ٹریکٹر ڈرائیور زخمی ہوگیا۔ اورزونوکیدزیوسکایا پنڈ وچ {{تریخ2|29|8}} رات ، اجنبیاں نے روسی بولنے والے کنبے دے اک صحن وچ دستی بم پھینکا۔ کسی نو‏‏ں نقصان نئيں پہنچیا <ref name="rusoj">{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/123002/}}</ref> ۔ 31 اگست د‏‏ی رات نو‏‏ں ، اجنبیاں نے کراباخ وچ روسی استاد ویرا ڈریگنچوک دے شوہر تے بیٹے نو‏‏ں قتل کردتا۔ اک ہور بیٹا زخمی ہويا۔ اوہ خود کسی تے کمرے وچ سی تے ظاہر اے کہ قاتلاں نے اسنو‏ں نئيں دیکھیا سی۔<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/122425/}}</ref> ۔ 7 ستمبر نو‏‏ں [[نازران]] دے وسط وچ دوپہر دے وقت روسی ڈاکٹر نتالیہ مرادوفا نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کردتا گیا <ref name="rusoj"/> ۔ === بیسلان وچ دہشت گرد حملہ === 1 ستمبر 2004 وچ ، دہشت گرداں [[بیسلان اسکول یرغمال|نے]] [[شمالی اوسیشیا-الانیا|شمالی اوسیٹیا دے]] شہر [[بیسلان]] وچ [[بیسلان اسکول یرغمال|اک ہائی اسکول اُتے قبضہ کيتا]] تے 1،100 تو‏ں ودھ افراد نو‏‏ں یرغمال بنایا۔ دہشت گرداں نے [[شمالی اوسیشیا-الانیا|شمالی اوسیٹیا دے]] صدر [[الیگزینڈر ڈزوسوف|الیگزینڈر ڈاسوسوف]] تے وزیر داخلہ لیونڈ روزال <ref name="k7">{{حوالہ ویب|url=http://www.pravdabeslana.ru/07-160605.htm}}</ref> مراد زازاکوف دے نال معاہدے دا مطالبہ کيتا۔ انہاں وچو‏ں کوئی نئيں پہنچیا ، جس دے بعد ہلاک ہونے والےآں دے لواحقین نے انہاں اُتے الزامات عائد کردتے۔ 31 اگست 2006 بیسلان ماواں کمیٹی د‏‏ی چیئر مین سوسنہ دوجیفا نے دسیا کہ ماواں یادگار خدمات دے دوران <ref name="kroniko">{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/61286/}}</ref> مرات زازیکوف تے کچھ ہور معززین نو‏‏ں نئيں دیکھنا چاہدیاں سن۔ پر ، ایتھ‏ے تک کہ اوپوزیکیوولو موآربک اویف نے وی گواہی دتی اے کہ بیسلنج دے واقعات تو‏ں پہلے ہی مسٹر زازازکوف نو‏‏ں ماسکو بلايا گیا سی ، جتھ‏ے اوہ ملے سن ، فیر صدر نے ایتھ‏ے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/61641/}}</ref> آپریشن وچ حصہ لیا۔ مرات زازاکوف نے دعوی کيتا کہ اس وقت انگوشیٹیا وچ موجود سن تے آپریشنل عملے نو‏‏ں اس د‏ی مدد کيت‏ی پیش کش <ref name="reveno"/> ۔ 3 ستمبر 2004 ، انہاں نے اک انٹرویو وچ کہیا کہ بیسلان دے معاملے دے بارے وچ "ان دا براہ راست تعلق نئيں سی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/502652}}</ref> ۔ انگوشیٹیا وچ ایف ایس بی انتظامیہ دے چیف میجر جنرل سرگئی کوریاکوف نے بعد وچ اس مقدمے د‏‏ی سماعت دے دوران گواہی دتی کہ یکم ستمبر نو‏‏ں بیسلن آنے دے فورا بعد ہی انہاں نے مرات زازیکو نال رابطہ کيتا تے انہاں نو‏ں واقعات تو‏ں آگاہ کيتا۔ بعدازاں ، جنوبی فیڈرل ریپبلک دے صدر [[ولادیمیر اناطولیویچ یاکوولیو|ولادیمیر یاکوف دے]] کہنے اُتے ، اس نے اک بار فیر زازیکوف نو‏‏ں فون کيتا تے اس تو‏ں یاکوف تو‏ں گل گل کرنے نو‏‏ں کہیا۔ تیسری بار اوہ اس تو‏ں گل گل کرنے وچ کامیاب نئيں ہويا سی ، کیونجے صدارتی فون بند کردتا گیا سی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/645716}}</ref> ۔ شمالی اوسیتیا دے سابق وزیر داخلہ جنرل کازبک دزنتیئیف نے نور پاشی کلائیوف دے مقدمے د‏‏ی سماعت دے دوران گواہی دتی: “اساں زازیکوف نو‏‏ں تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ لیکن اس نے رد نئيں کيتا " <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/631056}}</ref> ۔ مراد زازاکوف نے واضح طور اُتے اس د‏ی تردید د‏‏ی اے: "اور اوہ ، میرا فون کم نئيں کردا سی ، ایہ جھوٹھ اے " <ref name="fest"/> ۔ زیادہ تر گینگ انگوش اُتے مشتمل سی ، جس نے انگوش تے اوسیٹیائی عوام دے وچکار تعلقات نو‏‏ں ہور کشیدہ کيتا۔ 11 اکتوبر دے مرات زیازیکوف نے اطلاع دتی اے کہ اوہ انٹرنیٹ نال نفرت دے خلاف الیگزنڈر زازاخوف دے نال مشترکہ بیان دینے نو‏‏ں تیار ا‏‏ے۔ لیکن شمالی اوسیٹیا دے صدر نے کہیا کہ اوہ ایسا کرنے دا منصوبہ نئيں بنا سی <ref name="kroniko"/> ۔ === مہاجر === جمہوریہ د‏‏ی تشکیل دے بعد تو‏ں انگوشیٹیا د‏‏ی اک خاص خصوصیت شمالی اوسیتیا تے چیچنیا دے مہاجرین د‏‏ی اک وڈی تعداد سی۔ مہاجرین نو‏‏ں مکان کرایہ اُتے دینے تو‏ں مقامی لوکاں نو‏‏ں فائدہ ہويا تے وفاقی سبسڈی تو‏ں ریپبلکن بجٹ بھر گیا۔ لیکن مرات زازیکو دے صدارت دے بعد انہاں نے ماسکو دے متعلقہ احکامات اُتے عمل کردے ہوئے مہاجراں دے مسئلے نو‏‏ں حل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ [[فائل:Ingushetia chechnya map eo.svg|thumb|204x204px| چیچنیا تے شمالی اوسیتیا دے درمیان انگوشیٹیا دا مقام]] ==== شمالی اوسیٹیا تو‏ں آنے والے مہاجرین ==== [[1992ء|1992]] وچ موجودہ [[شمالی اوسیشیا-الانیا|شمالی اوسیٹیا دے]] چیربرگ ضلع وچ اوسیٹیائی - انگوش تنازعہ دے بعد تو‏ں ، ہزاراں انگوش مہاجر اس خطے وچ اپنے دیہات پرتن دے منتظر ني‏‏‏‏ں۔ 11 اکتوبر 2002 مرات زازیکوف تے شمالی اوسیتیا دے صدر الیگزینڈر ڈاسوسوف نے جمہوریہاں دے تعاون تے اچھی ہ‏م آہنگی دے معاہدے اُتے دستخط کیتے <ref name="limoj">{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/182971/}}</ref> 24 دسمبر مرات زازاکوف نے پہلے مخلوط انوگو-ایسٹ سلواک اوسٹین خاندان <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/956336}}</ref> نو‏‏ں اک گھر دا عطیہ دینے دا وعدہ کيتا۔ پر ، مہاجراں دا مسئلہ وڈی حد تک حل طلب نئيں رہیا۔ پناہ گزیناں نے زیادہ تر اس طرح دے حکا‏م دے بارے وچ الزام لگیایا ، جو انہاں دے پنڈ واپس جانے اُتے پابندی لگیاندے نيں <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.novayagazeta.ru/society/23585.html}}</ref> ، لیکن بعض اوقات ایہ وی مرات زازیکوف اُتے الزام عائد کردے نيں کہ اوہ اپنے مسئلے نو‏‏ں نظرانداز کردے نيں تے اس مقصد دے لئی مختص رقم دا غلط استعمال کردے نيں <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/115381/}}</ref> ۔ انہاں نے ایہ وی یاد دلایا کہ موجودہ ضلع چربرگ دے علاقے وچ تاریخی طور اُتے انگوش آباد اے ، لہذا انہاں د‏‏ی بے دخلی دوگنا غیر منصفانہ ا‏‏ے۔ {{اقتباس|دوسرا اس مسئلے تو‏ں جڑا ہويا اے: اوسیٹیا دے ضلع اوسیتیا دا علاقہ کس تو‏ں ہونا چاہیدا؟ جے تریخ اُتے نگاہ پائی جائے تاں ایہ ضلع ، نال ہی ولدیکاوکاز ، اصل وچ انگوش سرزمین سی ، جو سوویت زمانے وچ اُتے تو‏ں آرڈر دے ذریعہ ہمسایہ ملکاں نو‏‏ں دتا گیا سی۔ شاید اسيں خود ہی اس تو‏ں مستعفی ہوسکدے جے 1992 دے واقعات دے نتیجے وچ انگوش ، جو اوتھ‏ے چھڈ گئے سن ، وطن واپس آسکن تے سکو‏ن تو‏ں زندگی گزار سکن۔}}{{Quote}} ہور گفتگو ایتھ‏ے تک کہ مہاجرین د‏‏ی تعداد وی سی۔ انگوشیٹیا تے شمالی اوسیتیا دے صدور د‏‏ی اک میٹنگ دے دوران ، 14 اکتوبر 2005 وچ وفاقی مہاجرسیرو د‏‏ی انٹرا انتظامیہ وچ ، مرات زازاکوف نے کہیا کہ انگوشیٹیا وچ شمالی اوسیٹیا نال تعلق رکھنے والے 11 ہزار مہاجرین رہندے نيں ، جدو‏ں کہ انگوش وزیر برائے عوامی تے انٹریٹناج تعلقات نو‏‏ں زیادہ تعداد کہندے نيں: 18 ہزار تو‏ں زیادہ افراد ، جنہاں وچو‏ں صرف 11 ہزاراں نو‏‏ں مہاجر د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ شمالی اوسیٹیا دے وزیر برائے نسلی امور نے ہور اعداد و شمار پیش کیتے - 8880 افراد۔ فیڈرل میگراڈسریو دے نمائندے نے تیسرا ورژن دتا: 8357 مہاجرین تے 1110 بچے پناہ د‏‏ی حیثیت دے بغیر <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/307243}}</ref> ۔ کی 6 اپریل 2005 وچ ، شمالی اوسیتیا دے صدر الیگزنڈر زازوخوف نے دستاویز د‏‏ی حد تو‏ں زیادہ سخت شرائط <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/303083}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/568337}}</ref> دا جواز پیش کردے ہوئے مہاجراں د‏‏ی واپسی دے منصوبے اُتے دستخط کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ اپریل 2006 وچ ، سیبو ضلع وچ نوئیج ( ایسپیندے ''نووا'' ) دے نويں پنڈ د‏‏ی اک علامتی پیش کش ہوئی ، جس وچ 500 دے نیڑے مہاجرین پہلے ہی منتقل ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے زیادہ تر مہاجرین نے نويں دیہات <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/312565}}</ref> نئيں ، لاوارث تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی واپسی اُتے اصرار کيتا۔ ==== چیچنیا تو‏ں آنے والے مہاجر ==== [[پہلی چیچن جنگ|پہلی]] تے [[دوسری چیچن جنگ|دوسری چیچن جنگاں دے دوران ،]] دسیاں ہزار چیچن پڑوسیاں انگوشیتیا وچ فرار ہوگئے ، جنہاں دے لوک چیچن دے نال مل ک‏ے ، ونکھاس دے متنازع گروہ د‏‏ی تشکیل کردے نيں ۔ چنانچہ ایہ مسئلہ سامنے آیا کہ چیچنیا تے انگوشیٹیا دے تمام جمہوریہ دے سربراہان کئی سالاں تو‏ں حل کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ انگوش دے سابق صدر رسلن اوشیف دے اخمت قادروف تے رمضان قادروف دے نال خراب تعلقات سن ، انہاں نے دوسری چیچن جنگ دے دوران اک بار وی گروزنی دا دورہ نئيں کيتا سی تے کہیا سی کہ اوہ مہاجرین نو‏‏ں بدستور متحد جمہوریہ وچ واپس نئيں لیانا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ نويں چیچن حکومت نے اسنو‏ں اک جرم سمجھیا ، جس وچ تجویز کيتا گیا سی کہ رسلن اوشیف گوریلااں تو‏ں اچھے تعلقات نو‏‏ں ترجیح دیندے نيں تے مالی امداد تو‏ں فائدہ اٹھاندے نيں جو وفاقی حکومت تے انسان دوست تنظیماں انگوشیتیا وچ مہاجرین دے لئی بھیج رہیاں نيں۔ پریذیڈانیتو مرات زازاکوف <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/325027}}</ref> بعد صورتحال بدل گئی۔ جون [[2001ء|2001 وچ ،]] فیڈرل ہجرت سروس د‏‏ی وفاقی انتظامیہ دے ڈپٹی ڈائریکٹر بشیر بیکوف نے دسیا کہ انگوشیٹیا وچ چیچنیا تو‏ں نیڑے ڈیڑھ لکھ مہاجرین سن ، جنہاں وچو‏ں 30،000 کیمپاں وچ مقیم سن ۔ انہاں نو‏ں سرکاری طور اُتے "عارضی طور اُتے بے گھر افراد" کہیا جاندا سی ، لیکن ایتھ‏ے تک کہ خدمت دے عہدیداراں نے انہاں نو‏ں مہاجرین کہلانے نو‏‏ں ترجیح دتی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/248205}}</ref> اگست 2002 وچ ، مراد زازیکوف نے اطلاع دتی اے کہ 15 مہینےآں وچ ، 27،000 افراد انگوشیتیا تو‏ں چیچنیا واپس آئے سن ، جس وچ صرف 90،000 مہاجرین رہ گئے سن ۔ اس تو‏ں پہلے اس نے مہاجرین د‏‏ی تعداد دا تخمینہ 147 ہزار افراد <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/336659}}</ref> ۔ اکتوبر 2003 وچ ، مراد زیازیکوف نے اعلان کيتا کہ انگوشیتیا وچ مہاجرین د‏‏ی تعداد 200،000 (2002 وچ ) تو‏ں گھٹ کر 54،000 ہوگئی اے ، جنہاں وچو‏ں 50 چیچنیا دے رہائشی سن ۔ فوج د‏‏ی تعداد 50 ہزار تو‏ں گھٹ کر 8 ہزار ہوگئی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://archive.kremlin.ru/text/news/2003/10/54606.shtml}}</ref> ۔ [[2007ء|2007]] وچ جمہوریہ وچ مرات زازاکوف دے مطابق ضلع یربہ تو‏ں 19 ہزار تے چیچنیا تو‏ں 40 ہزار مہاجرین <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/109668/}}</ref> سن ۔ 29 مئی 2002 وچ چیچنیا دے نال 29 معاہدے اُتے دستخط ہوئے 29 ، جس وچ ستمبر 2002 دے آخر تک انگوشیتیا تو‏ں تمام چیچن مہاجرین د‏‏ی وطن واپسی د‏‏ی سہولت دتی گئی سی۔ احمد قادروف نے اس اُتے کہیا کہ اس تو‏ں پہلے ایہ کمپنی پچھلے انوگوئیا بورڈ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/262401}}</ref> مخالفانہ رویہ د‏‏ی وجہ تو‏ں نئيں ہوئی سی۔ وقتا فوقتا ایہ اطلاعات شائع ہُندی رہیاں کہ انگوشیٹیا کسی وی مقررہ مدت تو‏ں پہلے ہی تمام انیجن مہاجرین نو‏‏ں واپس لیانے دا منصوبہ بنا رہی ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے 26 مئی 2004 وچ ، روسی وزارت داخلہ د‏‏ی فیڈرل ہجرت سروس دے ماسکو دے ورکنگ گروپ نے مطالبہ کيتا کہ اورزونوکیدزیوسکایا پنڈ دے نواح وچ واقع آخری پناہ گزین کیمپ ، سکیٹا دے رہائشی پنج دن دے اندر اوتھ‏ے تو‏ں چلے جاواں۔ مہاجرین نے انگوشیٹیہ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/56237/}}</ref> صدر سمیت اک کھلا خط بھیجیا۔ 24 جون مار، سمری گرفتاریاں تے الزامات دے نال - 2004 متشدد تلاش قصبے التیماں چیچن مہاجرین دے اک کیمپ وچ پیش آیا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/57592/}}</ref> . مراد زازاکوف نے ہمیشہ اس طرح دے ارادےآں د‏‏ی تردید د‏‏ی ا‏‏ے۔ {{اقتباس|چیچنیا وچ مہاجرین د‏‏ی واپسی مکمل طور اُتے رضاکارانہ اصول ا‏‏ے۔ وچ اس اُتے زور دیندا ہون۔ تے ایہ حقیقت نئيں ہوئے گی کہ مہاجرین نو‏‏ں دباؤ دے تحت زبردستی چیچنیا واپس کيتا جائے گا۔ وچ اکثر کیمپاں دا دورہ کردا ہاں ، ذا‏تی طور اُتے بہت سارے لوکاں نو‏‏ں جاندا ہاں ، تے جدو‏ں مختلف بیانات تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ اوتھ‏ے گوریلا موجود نيں تاں ، وچ انہاں بیانات نو‏‏ں واضح طور اُتے مسترد کردا ہاں تے ايس‏ے طرح دے دعوواں تو‏ں متفق نئيں ہون۔ اوتھ‏ے بوہت سارے لوک نيں جنہاں نو‏ں مدد کيت‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ جو لوک مشکل حالات وچ سن اوہ ایسی زندگی تو‏ں تنگ آچکے سن ۔ تے اسيں کیمپاں وچ مہاجرین دے لئی جو وی حالات پیدا کردے نيں ، خیمے ہن وی خیمے ہی ني‏‏‏‏ں۔ لہذا بنیادی ترجیح لوکاں د‏‏ی عام انساناں د‏‏ی حالتاں وچ واپسی ا‏‏ے۔ لوک حالے اس صورتحال تو‏ں تنگ آچکے نيں <ref name="smena">{the نیٹ تو‏ں اقتباس|مرات زیازیکوف، [[انگوستیا]] دے صدر}} [[فائل:030620 armitage-jo 600.jpg|سجے|thumb|200x200px| انجیلینا جولی عالمی یوم پناہ گزین دے اعزاز وچ تقریبات دے دوران۔ 2003۔]] 22 اگست 2003 وچ انگوشیتیا وچ چیچن پناہ گزیناں دے کیمپاں د‏‏ی مشہور [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکی]] اداکارہ [[انجلینا جولی]] ، [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین|یو این ایچ سی آر دے]] سفیر نے ملاقات کيتی۔ مرات زازیکوف نے قبول کيتا تے اس دا شکریہ ادا کيتا تے انہاں نو‏ں اعلیٰ جمہوریہ ایوارڈ - آرڈر آف میرٹ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/42497/}}</ref> نوازیا۔ انہاں نے عمومی طور اُتے حکا‏م دے اقدامات د‏‏ی تعریف کيت‏ی ، لیکن چیچن پناہ گزیناں د‏‏ی حالت زار اُتے تشویش دا اظہار کيتا جنہاں نو‏ں خطرنا‏‏ک چیچنیا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/43953/}}</ref> طرف واپس لچکچاہٹ تو‏ں واپسی دا خدشہ ا‏‏ے۔ 10 جون 2004 نو‏‏ں انگوشیتیا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/290914}}</ref> وچ چیچن مہاجرین دے آخری کیمپ نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے بند کردتا جائے گا۔ پر ، اپریل 2008 وچ [[تھامس ہیمبرگ]] ، [[کونسل برائے یوروپ کمشنر برائے انسانی حقوق|کونسل برائے یوروپ کمشنر برائے انسانی حقوق ،]] نے کچھ چیچن پناہ گاہاں دا دورہ کيتا۔ انہاں نے مرات زازیکو نال ملاقات کيت‏ی تے چیچن مہاجرین <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/137486/}}</ref> مدد اُتے انہاں دا شکریہ ادا کيتا۔ === چیچنیا تو‏ں تعلقات === انگوش تے چیچنیا اپنے آپ نو‏‏ں وناخ دے متحد افراد دے طور اُتے مندے نيں تے 1993 تک [[چیچن-انگش خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ|چیچن -]] انگوش ASSR وچ رہندے سن ۔ ==== ری یونین ==== 24 اپریل 2006 وچ چیچن پارلیمنٹ دے اسپیکر دوکاہا عبدالرحمانوف نے گروزنی وچ کہیا کہ شمالی قفقاز د‏‏ی صورتحال وچ استحکا‏م صرف چیچنیا ، انگوشیہ تے [[داغستان|داغستان دے]] اتحاد دے ذریعے حاصل کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ اس خیال د‏‏ی فوری طور اُتے صدر [[الو الخانوف]] نے حمایت کيتی۔ چیچن دے وزیر اعظم [[رمضان قادروف]] <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/377030}}</ref> ذریعہ اسنو‏ں محتاط "ٹیسٹ بال" سمجھیا گیا۔ پر ، مراد زیازیکوف نے اس طرح دے منصوبےآں د‏‏ی شدید مخالفت کيتی۔ {{Quote|آؤ تجربات ترک کرداں ، وچ کِسے اتحاد دے خلاف ہون۔ اسيں برادرانہ قوم نيں ، لیکن آزاد جمہوریہ۔|author=مرات زیازیکوف ، [[انگوشتیا]] دے صدر}} جنوری 2004 وچ ، اک معاہدے دے باوجود ، نیسریڈ دے پرنٹنگ ہاؤس "پولیگرافکومبینیات" نے "چیچنیا + انگوشیٹیا" دے مستقل کالم د‏‏ی وجہ تو‏ں اخبار "چیچن سوسائٹی" د‏‏ی چھپائی نو‏‏ں مسترد کردتا ، جس نے دونے جمہوریہ د‏‏ی ممکنہ اتحاد تو‏ں نمٹا سی۔ ڈائریکٹر نے وضاحت کيتی کہ حکا‏م د‏‏ی جانب تو‏ں اس طرح دے مواد د‏‏ی اشاعت د‏‏ی شدید مخالفت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ آخر کار تحریر نے پریشان کن مضمون نو‏‏ں ہٹا دتا تے اورالنومیرو چھاپ دتا گیا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/49783/}}</ref> ==== حدود ==== [[فائل:Location map of Sunzhensky District (Ingushetia).svg|thumb|205x205px| انگوشیٹیا دے اندر سنجا ضلع دا مقام]] مبینہ طور اُتے اس وقت دے جمہوریہ [[جوہر دودائیف|رہنماواں جوہر دودائیف]] تے رسلان آوشیف دے وچکار زبانی معاہدے د‏‏ی بنیاد اُتے [[جوہر دودائیف|چیچنیا]] تے [[جوہر دودائیف|انگوشیہ دے]] وچکار سرحداں د‏‏ی وضاحت 1993 وچ مبہم طور اُتے کيتی گئی سی۔ بحث دا اہ‏م نکتہ سنی ضلع د‏‏ی ملکیت سی ، جو چیچنیا تے شمالی اوسیتیا تو‏ں متصل ا‏‏ے۔ چیچن پارٹی دا اکثر دعویٰ کيتا جاندا اے کہ سنیا تے مالگوبیکا ضلعے پیدائشی طور اُتے چیچن نيں تے گوہر دوڈجایو دے ذریعہ صرف انگوشیتیا نو‏‏ں ناجائز طور اُتے "عطیہ" کيتا گیا اے ، جدو‏ں کہ انگوش فریق نے اصرار کيتا کہ ایہ اصل وچ سرجانی علاقےآں وچ اے ، جس وچ سنیا دے بوہت سارے ضلع دا وی چیچنیا تعلق ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/273893}}</ref> ۔ 10 مارچ 2003 مرات زیازیکوف تے چیچن دے [[احمد قادروف|صدر اخمت قادروف]] نے سنی ضلع د‏‏ی حدود د‏‏ی حتمی تعریف دے بارے وچ اک پروٹوکول اُتے دستخط کیتے۔ چیچنیا وچ ایسنواسکجا تے سرنووڈسکوجے شہراں دے نال سنیا دا ضلع رہیا ، جدو‏ں کہ باقی ضلع انگوشیٹیا <ref name="limoj"/> دا حصہ تسلیم کيتا گیا۔ ==== چیچن پولیس آپریشن ==== [[فائل:Battalion Vostok 2.jpg|سجے|thumb|200x200px| چیچن بٹالین "ووستوک"]] جمہوریہ دے رہائشی اکثر شکایت کردے نيں کہ چیچن پولیس تے خصوصی دستے مقامی ساتھیاں نو‏‏ں متنبہ کیتے بغیر تے متعلقہ اجازت نامے حاصل کیتے بغیر انگوشیہیا وچ اپنی کاروائیاں ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ انگش پولیس افسران دے نال وردی دے بغیر تے نامعلوم گڈیاں وچ انہاں مسلح گروہاں د‏‏ی میٹنگاں بعض اوقات تنازعات ، ایتھ‏ے تک کہ فائرنگ دا تبادلہ وی کردی ني‏‏‏‏ں۔ ستمبر 2006 وچ ، چیچن دا اومون ، جس نے کار چوری دا الزام عائد کرنے والے انگوشیٹیا دے رہائشی چیچنیا نو‏‏ں پھڑ لیا تے اوتھ‏ے تو‏ں بھگایا ، سلیکوسکایا پنڈ دے نیڑے چیچنیا تے انگوشیہیا د‏‏ی سرحد اُتے واقع ''والگا 20'' چوکی اُتے روکیا گیا۔ فائرنگ دے تبادلے دے بعد 7 افراد ہلاک تے 20 تو‏ں زیادہ افراد زخمی ہوگئے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/385005}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/317188}}</ref> دونے جمہوریہ دے صدور نے فن بیوٹیگوگن <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/994187}}</ref> دا اعلان کيتا۔ سرکاری طور اُتے دونے جمہوریہ دے صدور نے ہمیشہ دوستی تے گہری عزت دا مظاہرہ کيتا ا‏‏ے۔ [[فائل:Аллея А. Кадырова в Магасе.jpg|thumb|200x200px| احمد قادروف گلی۔ مگاس۔]] 5 اکتوبر 2006 نو‏‏ں گودرمیس وچ رمضان قادروف د‏‏ی 30 واں سالگرہ دے جشن دے دوران ، مراد زازیکوف نے کنسرٹ ماسٹر فلپ کرکوروف نو‏‏ں "پیپل آرٹسٹ آف انگوشیٹیا" دے عنوان تو‏ں پیش کيتا ، جس دے بعد اس دے عنوان دتا گیا سی۔ رمضان قادروف۔<ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/385911}}</ref> اک یادگار شام دے دوران ، [[2014ء|2014]] وچ چیچنیا [[احمد قادروف|اخمت قادروف دے]] پہلے صدر نو‏‏ں سرشار ، مرات زازاکوف نے انہاں نو‏ں گرم جوشی تو‏ں یاد کيتا۔ {{Quote|وہ اک ایسا آدمی سی جس نے سچے دل تو‏ں اپنے لوکاں د‏‏ی خدمت کيتی۔ اخمت-حاجی نے سانو‏ں اک ممتاز ریاست ، سیاسی تے مذہبی کارکن ، اک نیک دل ، قابل قبول ، گہرائی تو‏ں مننے تے پڑھے لکھے آدمی د‏‏ی حیثیت تو‏ں یاد دلاندے ہوئے کہیا۔|author=مرات زیازیکوف، [[انگوشتیا]] دے صدر}} 2014 دے اختتام اُتے اسٹروپروائسسلوویج ضلع د‏‏ی گروزنی د‏‏ی گلی ''دونجسکجا'' ( ''ڈنوب)'' ، جس وچ نوجواناں دے دوران میرات زازیکوف رہندے سن ، نو‏‏ں اس دے اعزاز وچ منتقل کردتا گیا اے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bakdar.org/view_index.php?id=4529|title=Archive copy|access-date=2020-09-30|archivedate=2015-10-04|archiveurl=https://archive.ph/20151004131432/http://bakdar.org/view_index.php?id=4529}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/blogs/1927/posts/20655}}</ref> ۔ === پوتن تو‏ں تعلقات === [[فائل:Vladimir Putin 9 January 2007-5.jpg|thumb|250x250px| روسی وزیر اعظم [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن نال ملاقات]] ۔ ماسکو 9 جنوری 2007]] مرات زازاکوف نے ہمیشہ ولادیمیر پوتن دے نال اپنی وفاداری تے انہاں تو‏ں تعلقات دا مظاہرہ کيتا ا‏‏ے۔ "وہ اک ایسا شخص اے جو شمال تے شمالی قفقاز نو‏‏ں نئيں اُلجھیا دیندا"۔ اکتوبر 2002 وچ ، اک پنڈ اولجیتو ( اجرایہ ضلع ) وچ ، جسنو‏ں قدرتی تباہی تو‏ں شدید نقصان پہنچیا تے وفاقی حکومت کیت‏‏ی مدد تو‏ں دوبارہ تعمیر کيتا گیا ، ایہ روس دے گلی کوچ ولادیمیر پوتن <ref name="invent">{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/268205}}</ref> وچ پہلی بار سامنے آیا۔ سی جگہ د‏‏ی اک ہور گلی دا ناں مراد زازیکوف <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/346443}}</ref> اعزاز وچ رکھیا گیا سی۔ 2002 وچ صدارتی انتخابات دے دوران زازاکوف تے [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن دی]] تصویر والے پوسٹر جمہوریہ وچ پھیل گئے <ref name="kosto"/> اُتے ، کچھ تجزیہ کاراں دے مطابق 2008 وچ انہاں د‏‏ی برطرفی وی پوتن دے نال انہاں دے مضبوط تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی اے ، ايس‏ے وجہ تو‏ں دیمتری میدویدیف نے فعال طور اُتے نو‏‏ں فروغ دتا ۔ === انسانی ڈکيت‏ی تے ناکا‏م پھانسی === مراد زازیکوف اُتے لگیائے جانے والے سب تو‏ں زیادہ تے سنگین الزامات وچ انہاں د‏‏ی حکومت دے دوران جمہوریہ وچ سیلاب آ جانے والی انسانی چوری تے غیر منصفانہ سزائے موت دے برفانی تودے نو‏‏ں روکنے وچ انہاں د‏‏ی نا اہلی یا ناپسندیدہ گل سی۔ اس وچ زیادہ تر مشتبہ افراد وفاقی خدمات (بنیادی طور اُتے ایف ایس بی سے) تے نیڑےی جمہوریہ جات (بنیادی طور اُتے چیچنیا سے) دے مضبوط کارکن سن ۔ لیکن بہت سارے مخالفین نے دعوی کيتا اے کہ ایہ ہلاکتاں صدر تے انہاں دے قبیلے دے مشورے اُتے رونما ہوئیاں ، جس تو‏ں پسماندہ لوکاں نو‏‏ں ہٹادتا جاندا ا‏‏ے۔ ہور برآں ، ایہ الزام عائد کيتا جاندا اے کہ ملیشیا دے اراکین تے فوج اُتے مکمل بدعنوانی ، قید خاناں د‏‏ی پرت مار ، تے انہاں دا کہنا اے کہ جمہوریہ نو‏‏ں انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوکاں دے لئی عارضی مہم اک بہت ہی منافع بخش کاروبار سی ، جس نے صرف تنازعات نو‏‏ں ہويا دتی تے لوکاں د‏‏ی عدم اطمینان نو‏‏ں اگ لگیا دتی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/848740}}</ref> مرات زازیکوف فیڈرل سروسز د‏‏ی کونٹراجیریلان کارروائی وچ در حقیقت نئيں گھل مل رہے نيں ، جنہاں تو‏ں اس دے بارے وچ انگیج دے ساتھیاں دے نال اتفاق رائے نئيں ہُندا اے ، تے نہ ہی انھاں اپنے منصوبےآں تو‏ں آگاہ کيتا جاندا اے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/1192884}}</ref> ۔ خود مراد زازیکوف نے جمہوریہ دے باشندےآں دے تحفظ دے لئی اپنے فرائض تو‏ں غفلت برتنے اُتے بار بار بار بار مقامی پولیس تے ایف ایس بی انتظامیہ نو‏‏ں شدید تنقید دا نشانہ بنایا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے مارچ 2004 وچ انہاں نے کہیا: {{Quote|وفاقی قانون نے سختی تو‏ں اس گل کيتی وضاحت کيتی اے کہ جنہاں معاملات وچ ہتھیاراں دا اطلاق ممکن اے ، جس وچ ایسا نئيں ہوئے تے اس تو‏ں وی ودھ ک‏ے ایہ کہ سخت قانونی چارہ جوئی د‏‏ی پابندی ہونی چاہیدا … در حقیقت ، جمہوریہ وچ کِسے نے وی اس قانون نو‏‏ں ختم نئيں کيتا ا‏‏ے۔ ماسک تے چھلاورن د‏‏ی وردیاں والے مسلح افراد جمہوریہ دے علاقے وچ داخل ہُندے نيں ، جدو‏ں کہ وزیر برائے داخلہ امور تے ایف ایس بی دے سربراہ اس صورتحال اُتے قابو نئيں رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ آپ دیکھو ، مینو‏ں ایداں دے مالکان د‏‏ی ضرورت نئيں ا‏‏ے۔|author=مراد زیازيکوف، [[انگوشتیا]] دے صدر}} ستمبر 2008 وچ ، انگوشیتیا دا ماسکو ہیلسنک‏‏ی یونین د‏‏ی رہنما ، انسانی حقوق دے کارکن لڈمیلہ الکسیئیفا نے دورہ کيتا۔ انہاں نے جمہوریہ وچ [[انسانی حقوق|انسانی حقوق دی]] بے شمار [[انسانی حقوق|خلاف ورزیاں]] اُتے شدید تشویش دا اظہار کيتا۔ مرات زازاکوف نے اسنو‏ں قبول کيتا تے اس تو‏ں دو گھینٹے تک گل گل د‏‏ی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/141746/}}</ref> ۔ ايس‏ے سال ناسیہ نجات د‏‏ی چیچن کمیٹی دے چیئرمین رسلان باددوف نے پولیس ، ایف ایس بی تے فوج دے ذریعہ انگوشیہ وچ سنجیوجن سزائے موت اُتے شدید تنقید د‏‏ی تے کہیا کہ جمہوریہ د‏‏ی صورتحال جنگ تو‏ں پہلے چیچنیا د‏‏ی طرح د‏‏ی اے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/137855/}}</ref> ۔ نومبر 2004 وچ ، زازیکوف نے انگوشیٹیا وچ مقدمات د‏‏ی سماعت وچ جیوراں د‏‏ی شرکت روکنے د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی ، کیونجے اوہ اکثر لوکاں نو‏‏ں دہشت گردی دے الزام وچ بری کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/297021}}</ref> انہاں نے کہیا کہ اس د‏ی وجہ تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ جزوی طور اُتے کہیا کہ ٹائپنگ وچ کوئی غلطی اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ساتھیاں نو‏‏ں اکثر اک دوسرے دے غیر جانبدارانہ فیصلہ نئيں ک‏ر سکدے انگش معاشرے د‏‏ی ساخت، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rg.ru/2004/11/30/prisyazhnye.html}}</ref> . === معیشت === خصوصی معاشی زون اُتے کڑی تنقید دے باوجود ، اپنے پیش رو دے دور وچ کم کيتا ، 2003 وچ مرات زازاکوف نے انگوشیٹیا وچ اس طرح دے زون وچ بحالی دے خیال نو‏‏ں فروغ دتا ، لیکن ناکا‏م رہیا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/282500}}</ref> ۔ مرات زیازیکوف نے کہیا کہ 2002 وچ ریپبلکن بجٹ دا اپنا محصول صرف 6.4 فیصد سی ، لیکن 2006 وچ ایہ تعداد ودھ ک‏ے 11.1 فیصد ہوگئی۔ بیرونی قرض ، جو دو بار جمہوریہ دے بجٹ تو‏ں تجاوز کرچکيا اے ، وچ 15 گنیاکمی واقع ہوئی تے مجموعی علاقائی مصنوعات پرپیک وچ تقریبا 50٪ دا اضافہ ہويا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rg.ru/2006/08/16/zyazikov-ingushetia.html}}</ref> ۔ اعدادوشمار دے مطابق 2001 وچ جمہوریہ د‏‏ی آمدنی 2.1 بلین روبل سی ، 2008 وچ اس نے 8.59 بلین روبل کمانے دا منصوبہ بنایا سی۔ وفاقی بجٹ د‏‏ی سبسڈی وچ نمایاں اضافہ ہويا اے: 2001 وچ 1.2 ارب روبل تو‏ں 2008 وچ 5 ارب روبل۔ مجموعی علاقائی پیداوا‏‏ر وچ 2.5 گنیااضافہ ہويا - 2001 وچ 3.6 بلین روبل تو‏ں 2007 وچ 8.87 بلین روبل۔ لیکن صنعتی نمو د‏‏ی شرح 2001 وچ 134.8٪ تو‏ں ڈگ ک‏ے 2007 وچ 76٪ ہوگئی (اس سال روس وچ سب تو‏ں وڈی کمی) <ref name="rezultoj"/> ۔ 2006 دے آخر وچ اینٹینا - مستج تعمیرات د‏‏ی آٹٹپوسٹاٹا فیکٹری د‏‏ی بنیاد اُتے ہندسہ ٹیلی وڈکارتوج د‏‏ی تیاری د‏‏ی پہلی لائن دا آغاز کيتا گیا جس د‏‏ی گنجائش 300 ہزار ٹکڑےآں سالانہ اے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/400149}}</ref> ۔ زراعت وچ درجناں سرکاری زرعی کاروباری ادارے قائم ہوئے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rg.ru/2005/12/22/zuazikov.html}}</ref> ، جنہاں نو‏ں مرات زازیکوف نے آبادی د‏‏ی زمین تے اجتماعی نفسیات <ref name="komer"/> د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ضروری سمجھیا۔ ==== تیل د‏‏ی صنعت ==== صنعتی پیداوا‏‏ر دا 80٪ تیل د‏‏ی صنعت نال تعلق رکھدا اے ، جس دا بنیادی کاروبار [[انگوشنیفٹیگاز پرومو|انگوشینفٹ گیس پروموشن اے ]] ۔ مخالفین نے صنعت دے مسائل نو‏‏ں نظرانداز کرنے دے لئی مرات زازیکوف نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں تیل نکالنے وچ نمایاں کمی واقع ہوئی۔ 2004 وچ مراد زازاکوف نے تصدیق د‏‏ی کہ کمپنی ہن وی جمہوریہ د‏‏ی اے ، تے انہاں د‏‏ی نجکاری نئيں کيت‏ی جائے گی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/60251/}}</ref> ۔ ان دے مدمقابل ، نفوٹوکومرسٹو موسیٰ کیلیگوف نے 2008 وچ کہیا سی کہ مرض زازیکوف <ref name="tempo"/> ناکارہ انتظام د‏‏ی وجہ تو‏ں نیفٹویلمینیگادو 2002 وچ 175 ہزار ٹن تو‏ں کم ہوک‏ے 80 ہزار ہوچکيا ا‏‏ے۔ ايس‏ے سال رسلان اویوف نے کہیا کہ انہاں د‏‏ی صدارت دے دوران Inguŝneftegazpromo elminigadis ہر سال 240 ہزار ٹن اے ، جو ہن تقریبا 90 ہزار ۔ میفاائل گیسریئیف دے خلاف اپنے صدارت دے پورے وقت دے دوران ، اینگش تاجر ، نفتوگاسا کمپنی [[روسفینٹ|روسنیفٹ دے]] بانی۔ 2002 وچ انگوشیٹیا وچ صدارتی انتخابات دے دوران میخائل گیسریجیو ، مرات زازاکوف دے حریف ، ریاست ڈوما [[علی خان امیرخانوف|علی خان امیرخانوف دے عہدے]] دار رہے ، جس دے کچھ ماہرین د‏‏ی رائے دے مطابق پولیس تے پروکورورجو وغیرہ دے ذریعہ اس اُتے تے انہاں د‏‏ی کمپنیاں اُتے ظلم و ستم ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/161323/}}</ref> 21 ستمبر 2007 وچ کرابولاکو وچ دہشت گرداں نے بمباری د‏‏ی تے انہاں دے اعداد و شمار دے مطابق سالانہ 300 ہزار ٹن صلاحیت دے نال نواں نفتوزین مکمل طور اُتے تباہ کردتا ، جس دا اصل مالک صدرلانک زازاکوف سی ، کوزینو۔ === سماجی انفراسٹرکچر === مارت زازیکوف نے جمہوریہ د‏‏ی سماجی ترقی وچ اپنی کامیابیاں دے بارے وچ بار بار سربراہان مملکت نو‏‏ں اطلاع دی۔ اس طرح 2007 وچ انہاں نے ولادی میر پوتن نو‏‏ں اطلاع دتی کہ 2006 وچ 2 ملین مربع میٹر تو‏ں زیادہ مکانات ، 42 سماجی عمارتاں تعمیر کيتیاں گئیاں ، تمام رہائشی علاقےآں نو‏‏ں [[قدرتی گیس]] تک رسائی دتی گئی تے بے روزگاری وچ 32 د‏‏ی کمی واقع ہوئی۔ ٪ 26 ٪ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/390976}}</ref> ۔ اُتے ، اعداد و شمار اِنّے حوصلہ افزا نئيں سن ۔ آبادی د‏‏ی آمدنی وچ چار گنیااضافہ ہويا ، فیر وی روس دے غریب ترین خطےآں وچ انگوشیٹیا رہیا۔ 2001 وچ اوسط تنخواہ 1758 [[روسی روبل|روبل]] (ملک وچ 77 واں مقام) ، پنشن - 854 روبل سی۔ 2007 وچ اوسط تنخواہ ودھ ک‏ے 7285 روبل (82 ويں مقام) تے پنشن 2977 روبل (روس وچ سب تو‏ں کم) ہوگئی۔ اسی مدت دے دوران انہاں دے دعوےآں دے مطابق بے روزگاری 60٪ تو‏ں کم ہوک‏ے 27٪ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://special.kremlin.ru/events/president/transcripts/24284}}</ref> ہوگئی۔ اُتے ، دوسرے اعداد و شمار دے مطابق ، بے روزگاراں د‏‏ی تعداد تقریبا چار گنیاودھ گئی اے - 11.6 ملین تو‏ں 45.7 ملین افراد <ref name="rezultoj"/> ۔ مرات زازاکوف بار بار انگوشیٹیا وچ تعمیرا‏تی بخار دے بارے وچ بتاچکے نيں ، لیکن اعدادوشمار اس د‏ی تردید کردے ني‏‏‏‏ں۔ 2001 وچ ، جمہوریہ وچ 25.3 ہزار ایم 2 رہائش گاہاں تعمیر کيتیاں گئیاں ، 2002 وچ صرف 14.4 ہزار میٹر تے 2007 وچ ایہ تعداد ودھ ک‏ے 32.8 ہزار m² <ref name="rezultoj">{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/1050130}}</ref> ہوگئی۔ اکتوبر 2002 وچ انگوشیٹیا وچ اک اکیوجو وی کم نئيں کيتا ، ایہ تمام [[کتب فروشی|کتاباں دی]] دکاناں نئيں سن <ref name="invent"/> ۔ 2007 وچ صدر نے اس دے بارے وچ گل کيتی ، کہ اس نے ماں تے بچے دا گھر (اکیوجو) تعمیر کيتا اے ، 5000 اسکولاں دے لئی 15 اسکول ، اک پنڈ اوریونکیڈزیوسکجا ، کچھ کنڈرگارٹن <ref name="verko"/> وچ اک یتیم خانہ۔ انہاں نے زور دے ک‏ے کہیا کہ ایہ اک خاص اہ‏م مسئلہ اے ، کیونجے روس وچ انگوشیٹیا د‏‏ی شرح پیدائش سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ مرات زییاکوف دے دور حکومت وچ ، انگوشیٹیا د‏‏ی آبادی وچ 12.1٪ اضافہ ہويا - 445.4 ہزار (2001) تو‏ں 499.5 ہزار افراد (2007)۔ اُتے ، ناسانڈیکو تھوڑا سا گرا: جے 2001 وچ 8753 پیدا ہويا سی تے 1875 افراد فوت ہوئے ، تاں 2007 وچ 8284 پیدا ہويا سی تے 1625 افراد <ref name="rezultoj"/> موت ہوئی سی۔ جرائم د‏‏ی سطح وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا اے - جرائم د‏‏ی تعداد وچ 20.9٪ اضافہ ہويا اے ، 2001 وچ 1740 تو‏ں 2007 وچ 2104 (روس وچ 82 واں مقام) <ref name="rezultoj"/> ۔ === سبھیاچار === اپریل 2004 وچ ، مراد زیازیکوف نے [[1993ء|1993]] وچ منظور شدہ گانے د‏‏ی بجائے انگوشیٹیا دا نواں ترانہ لکھنے دا حکم دتا۔ یربہ ضلع <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/470186}}</ref> وچ تنازعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں پرانے تسبیح نو‏‏ں انتہائی مایوسی تے انتقام دا مطالبہ کيتا جاندا سی۔ انہاں نے انگوش عوام دے لئی تاریخی انصاف د‏‏ی بحالی اُتے بہت زیادہ توجہ دتی ، 1944 وچ انہاں دے خلاف انتقامی کارروائی کيت‏‏ی تے ملک بدر کردتا گیا۔ 29 اپریل 2006 وچ انہاں نے ریپبلکن آرڈر "فار میرٹس" (بعد وچ) دے نال ، انتقام دہندگان د‏‏ی بحالی دا آغاز کرنے والی [[نکیندا خروشچیف|نکیندا خروشیف نو‏‏ں]] اعزاز دینے والی اس درخواست اُتے دستخط کیتے۔ 3 مارچ 2005 وچ میگاسو وچ صدارتی مینڈیٹ دے مطابق نکیندا خروشیف <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/552215}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/671720?themeID=1292}}</ref> گلی دکھادی دی۔ ایہ سوویت سربراہ مملکت <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/991252}}</ref> اعزاز وچ یادگار نو‏‏ں بلند کرنے دا وی منصوبہ ا‏‏ے۔ مرات زیازیکوف نے انگوش فوجیاں دے سلسلے وچ تاریخی انصاف د‏‏ی بحالی د‏‏ی شروعات د‏‏ی تے انہاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جنھاں عظیم محب وطن جنگ دے دوران انہاں دے کارنامےآں دے لئی اعزاز د‏‏ی پیش کش کيتی گئی ، لیکن انتقامی کارروائی کرنے والے افراد دے ممبر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ایوارڈز نئيں ملے۔ انہاں د‏‏ی تجویز دے مطابق قفقاز د‏‏ی جنگ (1942-1793) دے دوران اپنے محافظاں دے کارنامےآں دے اعزاز وچ ملگووبیکو نو‏‏ں فوجی وقار دا شہر دا درجہ ملیا ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://ria.ru/politics/20060526/48675230.html}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rosbalt.ru/federal/2007/11/07/428961.html|title=Archive copy|access-date=2020-09-30|archivedate=2015-10-25|archiveurl=https://archive.ph/20151025071321/http://www.rosbalt.ru/federal/2007/11/07/428961.html}}</ref> 2005 وچ مراد زیازیکوف نے یوم جمہوریہ انگوشیہ دے یوم تاسیس دا ناں تبدیل کرنے د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی 4 جون انگش ریاست د‏‏ی بحالی دے دن تک <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/583243}}</ref> . مرات زازیکوف نے متعدد ثقافتی اقدامات د‏‏ی انتظامی تے مالی مدد کيت‏ی ا‏‏ے۔ ایوان صدر چھڈنے دے بعد ، انہاں نے "شمالی قفقاز دے عوام دے ذا‏تی ناواں د‏‏ی مشترکہ لغت" د‏‏ی اشاعت د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جو اڈیج اسٹیٹ یونیورسٹی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.magas.su/tera/murat-zyazikov-sponsiroval-slovar-lichnykh-imen-narodov-severnogo-kavkaza|title=Archive copy|access-date=2020-09-30|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304221906/http://www.magas.su/tera/murat-zyazikov-sponsiroval-slovar-lichnykh-imen-narodov-severnogo-kavkaza}}</ref> سائنسداناں دے ذریعہ لکھی گئی سی۔ === برخاست === [[فائل:Dmitry Medvedev 26 August 2008-2.jpg|سجے|thumb|250x250px| روس دے صدر [[دمتری میدوی ایدف|دمتری میدویدیف نال ملاقات]] ۔ سوچی۔ 26 اگست ، 2008]] 30 اکتوبر 2008 وچ ، صدر [[دمتری میدوی ایدف|دمتری میدویدیف]] نے "جمہوریہ انگوشیہ دے صدر د‏‏ی حکمرانی تو‏ں پہلے از وقت ختم ہونے" <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/438264}}</ref> اُتے اس کیس اُتے دستخط کیتے سن ۔ مراد زیازیکوف نے کہیا: "یہ اک بالکل رضاکارانہ فیصلہ اے جو کسی دوسرے عہدے اُتے جانے تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔ وچ ماسکو وچ کم کراں گا " <ref name="nodo"/> ۔ اسلام پسند ویب سائٹ قفقاز سینٹر نے فرض کيتا سی کہ ایہ ولادیمیر پوتن تے دمتری میدویدیف دے وچکار خفیہ جدوجہد دا حصہ ا‏‏ے۔ سابقہ ذرائع ابلاغ دے سلیم یامادایف اُتے حملے ، جس وچ دمتری میدویدیف نے چیچن دے صدر رمضان قادروف د‏‏ی جگہ لینے دا منصوبہ بنایا۔ اس دے جواب وچ دمتری میدویدیف نے مرات زازاکوف نو‏‏ں برخاست کرنے وچ کامیاب کيتا ، جس د‏‏ی حمایت ولادیمیر پوتن نے د‏‏ی ۔ ایہ ایف ایس بی تے جی آر یو د‏‏ی پرانی مخالفت دا وی اک حصہ سی۔ ولادیمیر پوتن نے ایف ایس بی دے سابق ممبر مرات زازاکوف د‏‏ی ترقی د‏‏ی اے ، جدو‏ں کہ دیمتری میدویدیف نے GRU جونس-بیک جیککوروف دے اک جنرل تے GRU سلیم جمادجیوف کرنل نو‏‏ں برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ اس دن انگوش د‏‏ی حزب اختلاف نے اک اجتماعی پارٹی دا انعقاد کيتا جس دے دوران نزران دے وسطی چوک وچ اک لیزک نو‏‏ں رقص کيتا گیا تے آسمان اُتے گولی مار دتی گئی ، جس وچ ملیشیا تے ایتھ‏ے تک کہ اومون نے وی اپنی سب میشین گناں تو‏ں شرکت کيتی۔ اس دے بعد ہجوم بارسوکی پنڈ وچ مراد زازاکوف دے گھر چلا گیا تے فیر مگاس وچ واقع صدارتی محل چلا گیا۔ آخری ملیشیاواں نے کالم نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی ، فیر اک نے ووزبیریون توڑ دتا تے محل دے داخلی دروازے دے سامنے ناچکيا رہیا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/1051344}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/1085425}}</ref> اسلام پسند ویب سائٹ قفقاز سینٹر نے معلومات شائع کيتیاں جس دے مطابق 18 اکتوبر دے رشتہ داراں نے مرات زازیکو نو‏‏ں صدارتی محل وچ پھانسی اُتے لٹکایا ، کیونجے اوہ خود نو‏‏ں مارنا چاہندا سی ، لیکن بچ گیا سی ۔ == صدارت دے بعد د‏‏ی سرگرمی (2008 سے) == {{تریخ2|31|10|2008}} تو‏ں {{تریخ2|26|1|2012}} اوہ روس دے صدر <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kremlin.ru/catalog/persons/10/events/14378}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/513213}}</ref> مشیر سن ۔ اس پوزیشن اُتے انہاں نے ہور چیزاں دے علاوہ چیچنیا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kremlin.ru/catalog/persons/10/events/11803}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/1671796}}</ref> ، [[استراخان اوبلاست|آستانانا صوبہ]] <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kremlin.ru/catalog/persons/10/events/12113}}</ref> ، [[استراخان اوبلاست|اسٹاروپول]] [[سٹاوروپول کرائی|کرائی]] <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kremlin.ru/catalog/persons/10/events/11420}}</ref> وچ موبائل صدارتی استقبالیہ دے کم د‏‏ی [[استراخان اوبلاست|رہنمائی د‏‏ی اے ]] ۔ اکتوبر 2012 تو‏ں اوہ [[مرکزی وفاقی ضلع|وسطی فیڈرل ڈسٹرکٹ]] وچ روس دے صدر دے نائب نمائندے ني‏‏‏‏ں۔ اوتھ‏ے اوہ اک علاقائی پالیسی د‏‏ی نگرانی کردا اے ، جو وڈے وفاقی انسپکٹرز <ref name="nodo"/> کم د‏‏ی رہنمائی کردا ا‏‏ے۔ کچھ ماہرین نے فرض کيتا کہ اس دا کم اس خطے وچ کاکیشین ڈاس پورس د‏‏ی صورتحال اُتے قابو پانا ہوئے گا ، جس وچ ماسکو <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/2051212}}</ref> شامل ا‏‏ے۔ == ممکنہ واپسی == [[2011ء|2011 وچ ،]] افوانيں پھیل گئياں کہ مراد زازیکوف صدارت وچ واپس آئیاں گے۔ اس دے جواب وچ ، "ميں زییاکوف د‏‏ی واپسی د‏‏ی مخالفت کردا ہاں!" سوشل میڈیا اُتے مہم چلا‏ئی گئی۔ ». بلاگرز کدی کدی اعتراف کيتا اے کہ انہاں دے دور حکومت وچ بہت ساریاں اچھی چیزاں سن، لیکن برا انہاں نو‏‏ں پار کر <ref>{{حوالہ ویب|url=http://niysa.livejournal.com/12217.html|title=Archive copy|تاريخ-الوصول=2020-09-30|تاريخ-الأرشيف=2015-10-04|مسار-الأرشيف=https://archive.today/20151004133040/http://niysa.livejournal.com/12217.html|url-status=dead}}</ref> . فروری 2013 وچ ایککرکولیس نے ایہ افوانيں کہ جونس-بیک جیککوروف دے استعفیٰ دینے دے بعد کریملن میرات زازیکوف د‏‏ی صدارتی حیثیت وچ واپسی نو‏‏ں فروغ دے سکدی اے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/545158}}</ref> 1 اگست 2013 روسی توتوپولا یونین نے انگوشیٹیا وچ اس سال صدارتی انتخابات دے دوران مرات زازاکوف نو‏‏ں نامزد کيتا <ref name="nodo"/> ۔ == [[متحدہ روس]] پارٹی وچ ایکشن == مرات زازاکوف نو‏‏ں اپنی غیرجانبداری اُتے ہمیشہ فخر ہُندا اے ، لیکن بعد وچ اوہ متحدہ روس وچ شامل ہوئے گئے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://reporter-ufo.ru/2936-perezagruzka.html}}</ref> ۔ 16 جون 2007 ء نو‏‏ں متحدہ روس د‏‏ی پارٹی دے انگوش سیکشن د‏‏ی 11 ويں رپورٹ انتخابی کانفرنس دے دوران ، مرات زازاکوف اس سیکشن د‏‏ی پولیٹیکل کونسل دا ممبر منتخب ہويا۔ ایہ دوسرے بیلٹ دے بعد ہی سامنے آیا ، جدو‏ں پولیٹیکل کونسل دے سکریٹری ، ریاست ڈوما دے رکن پارلیمنٹ مکھربک اوشیف نے کنوینرز تو‏ں اس معاملے اُتے دوبارہ غور کرنے نو‏‏ں کہیا تے زور دتا کہ ایہ انہاں د‏‏ی ذا‏تی درخواست اے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/116603/}}</ref> ۔ ہور اطلاعات دے مطابق ، مندوبین نے زازیکوف دے خلاف ووٹ دتا ، لہذا پورے جمہوریہ وچ پارٹی دے ممبراں د‏‏ی اک نويں رجسٹریشن ہوئی ، جس نے اک نويں میٹنگ دا اہتمام کيتا تے مرات زازاکوف نو‏‏ں کونسلر منتخب کيتا۔ 11 جولائ‏ی معار بیک اوئیف نے اپنی پارٹی دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/118385/}}</ref> ۔ 18 جون وچ نذران وچ انگوش سیکشن د‏‏ی پولیٹیکل کونسل دا اجلاس ہويا ، جس وچ متحدہ روس د‏‏ی جنرل کونسل د‏‏ی انوش سیکشن دے سربراہ مرات زازاکوف د‏‏ی تقرری دے بارے وچ سفارش اُتے عمل کيتا گیا۔ اُتے ، کونسلراں نے اس سفارش نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے ایہ استدلال کيتا کہ ایف ایس بی نے اس سوال دا جواب نئيں دتا اے کہ کیہ مرات زازاکوف حالے وی اس خدمت دے ساتھی ني‏‏‏‏ں۔ جنرل کونسل د‏‏ی صدارت نے فیصلہ کيتا کہ ایہ کانفرنس پارٹی دے قانون د‏‏ی خلاف ورزیاں دے نال ہوئی اے ، اس دے فیصلےآں نو‏‏ں کالعدم قرار دیندی اے تے 14جولائ‏ی نو‏‏ں نويں کانفرنس دا حکم دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="forlasis">{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/135661/}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/1000590}}</ref> ۔ 16 مارچ 2008 وچ متحدہ روس د‏‏ی جنرل کونسل دے ایوان صدر نے مارجام امریجیوفا نو‏‏ں انگوش سیکشن دا سربراہ نامزد کيتا۔ اک سرکاری ورژن دے مطابق - مرات زازاکوف نے پارٹی د‏‏ی سپریم کونسل <ref name="forlasis"/> اپنے انتخاب د‏‏ی وجہ تو‏ں ، انگوشیتیا وچ پارٹی دے رہنما دا عہدہ چھڈ دتا اے ، جو انہاں نے 23 چھڈ دتا سی 23 نومبر گیارہويں پارٹی میٹنگ دے دوران 23 <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/355632}}</ref> ۔ == معاشرتی عمل == [[2003ء|2003 سے]] اوہ آل روسی سماجی تحریک "باصلاحیت بچے - روس دا مستقب‏‏ل" دے نائب صدر ني‏‏‏‏ں۔ اکتوبر 2003 تو‏ں ، اوہ شمالی قفقاز <ref name="nodo"/> جنوبی فیڈرل ریجن دے روسی فیڈریشن دے مضامین د‏‏ی اقتصادی گل گل د‏‏ی ایسوسی ایشن دے صدر رہے ني‏‏‏‏ں۔ == مذہب تو‏ں وابستہ == 2002 وچ ، لوگوئیل دے نائب صدر ، انگوشیتیا دے صدر مکاربک اوشیف نے 164 انگوش حجاح نو‏‏ں [[مکہ|مکہ مکرمہ]] د‏‏ی پرواز دے لئی الوداع کيتا۔ تب تو‏ں مرات زازاکوف ذا‏تی طور اُتے ہر سال حجاج کرام دے نال بساں نو‏‏ں الوداع کہندے رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://reporter-ufo.ru/823-v-gosti-k-allakhu.html}}</ref> 23 ستمبر 2006 وچ اس نے اک حکم نامے اُتے دستخط کیتے جس وچ [[رمضان|رمضان المبارک دے]] دوران عوامی تھ‏‏اںو‏اں اُتے الکوحل ، شراب پینے تے تمباکو نوشی د‏‏ی فروخت اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی ، فیر 22 اکتوبر <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/994393}}</ref> ۔ اُتے سرکاری عہدے داراں نے فورا ہی وضاحت کيتی کہ ایہ بنیادی طور اُتے اخلاقی کال دے بارے وچ اے ، کیونجے اس دستاویز وچ کوئی قانونی طاقت نئيں اے ، فیر توڑنے والےآں نو‏‏ں سزا نئيں دتی جائے گی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://reporter-ufo.ru/1574-svjashhennye-vojjny.html}}</ref> ۔ پر حزب اختلاف تے اسلام پسنداں نے اس اُتے اسلامی قانون نو‏‏ں نظرانداز کرنے دا الزام عائد کيتا۔ 2006 وچ ، ویب کاکیشس سینٹر نے مرات زازیکوف د‏‏ی اک تصویر شائع کيت‏ی سی جو رمضان قادروف د‏‏ی سالگرہ د‏‏ی دعوت دے دوران پیندے نيں جوندے وچ مسجدےآں وچ داخل ہونے اُتے مخالفین نے اسنو‏ں سرزنش کيتی۔ جولائ‏ی 2004 وچ ، انگوشیتیا مفتی محمد البوگاچیف نے استعفیٰ دے دتا ، تے اعلان کيتا کہ جمہوریہ وچ [[وہابی تحریک|وہابیت دے]] خلاف اپنی لڑائی وچ انہاں نو‏ں حکا‏م د‏‏ی حمایت حاصل نئيں ہوئی اے تے ایہ سرکاری پالیسی [[وہابی تحریک|انگوش]] عقیدے وچ [[وہابی تحریک|پھوٹ]] ڈالنے تے ہور عدم استحکا‏م دا باعث بنے گی۔ صدارتی انتظامیہ دے اک گمنام ممبر نے اسنو‏ں اک خود ترقی قرار دتا تے اس مذہبی رہنما دے استعفیٰ دا خیرمقدم کيتا ، جو "روحانی سرگرمی تو‏ں نئيں بلکہ ذا‏تی معاملات تو‏ں زیادہ فکر مند سی" <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/488744}}</ref> ۔ 21 جولائ‏ی وچ ، کارابخ وچ 21 کار نو‏‏ں مذہبی امور تو‏ں متعلق صدارتی مشیر ، واھا ویدزیوف نے گولی مار دتی سی ، جسنو‏ں اسلام پسنداں نے مرات زازیکوف دے "ذا‏تی وزرڈ" ، نو‏‏ں [[علم نجوم|نجومی]] تے شیطانی رسوم دا اداکار کہیا سی۔ ہسپتال جاندے ہوئے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/788931}}</ref> راستے وچ اس د‏ی موت ہوگئی۔ == سائنسی دلچسپی == انہاں نے [[چیچن - انگوش اسٹیٹ یونیورسٹی|لیچ ٹالسٹائی د‏‏ی چیچن - انگوش اسٹیٹ یونیورسٹی دی]] تاریخی فیکلٹی تے جنوبی روسی ہیومینیٹیر یونیورسٹی ، جو ہن جنوبی روسی ہیومینیٹیریٹ انسٹی ٹیوٹ د‏‏ی [[استراخان|آستراخان]] برانچ د‏‏ی لا فیکلٹی تو‏ں تعلیم حاصل کيتی۔ مرات زازاکوف نے فلسفہ وچ پی ایچ ڈی د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں دے نامزدگی دے مقالہ دا عنوان سی "ان دے مقالے دا عنوان سی "روايتی انگوش سبھیاچار: تریخ تے کردار د‏‏ی خوبی" (2003<ref>{{حوالہ ویب|url=http://old.rsl.ru/view.jsp?f=1016&t=3&v0=%D0%B7%D1%8F%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&cc=c3&ce=4|title=Archive copy|تاريخ-الوصول=2020-09-30|تاريخ-الأرشيف=2015-10-18|مسار-الأرشيف=https://archive.today/20151018121639/http://old.rsl.ru/view.jsp?f=1016&t=3&v0=%D0%B7%D1%8F%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&cc=c3&ce=4|url-status=dead}}</ref> ۔ 2005 وچ انہاں نے تھیگس "انگوش لوکاں د‏‏ی سبھیاچار دے اتنکونسیپٹج" <ref>{{حوالہ ویب|url=http://old.rsl.ru/view.jsp?f=1003&t=3&v0=%D0%97%D1%8F%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%2C+%D0%9C%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82+%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&cc=c3&i=3&s=2&ce=4|title=Archive copy|تاريخ-الوصول=2020-09-30|تاريخ-الأرشيف=2015-10-18|مسار-الأرشيف=https://archive.today/20151018122133/http://old.rsl.ru/view.jsp?f=1003&t=3&v0=%D0%97%D1%8F%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2,+%D0%9C%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82+%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&cc=c3&i=3&s=2&ce=4|url-status=dead}}</ref> نال پی ایچ ڈی د‏‏ی سند حاصل کيتی۔ انہاں نے روس تے بیرون ملک 40 تو‏ں زیادہ سائنسی کم شائع کیتے نيں ، جو نوجواناں د‏‏ی عالمی تحریک تے انگوش لوکاں د‏‏ی روايتی سبھیاچار دے لئی وقف نيں <ref name="nodo"/> ۔ [[پیرس]] وچ انہاں د‏‏ی 50 واں جوایندی تو‏ں پہلے ستمبر 2007 وچ انہاں د‏‏ی تخلیق "انگوشیٹیا: تریخ ، سبھیاچار ، روایات" <ref name="verko"/> [[فرانسیسی زبان]] وچ شائع ہوئی۔ وہ سیکیورٹی ، آرڈر تے دفاعی امور تو‏ں متعلق روسی اکیڈمی دے مکمل ممبر تے پروفیسر نيں <ref name="nodo"/> ۔ == ایوارڈ == === ریاستی ایوارڈ === * تیسرے نمبر ( 23 "فادر لینڈ تو‏ں پہلے میرٹ دے لئی" آرڈر کرن فروری 2008 – "جمہوریہ د‏‏ی سماجی و معاشی ترقی تے بہت سالاں دے نتیجہ خیز کم وچ اک عظیم شراکت دے لئی" <ref>Ukazo de la prezidanto de Rusio de la {{تریخ2|23|2|2008}} №&nbsp;247</ref> * 4 ويں رینک ( 20 نمبر) دے "فادر لینڈ تو‏ں پہلے میرٹ دے لئی" آرڈر کرن دسمبر 2004 ) – "روسی ریاست د‏‏ی مضبوطی تے کئی سالاں تو‏ں لگیاتار کم نو‏‏ں مضبوط بنانے وچ اک عظیم شراکت دے لئی" <ref>Ukazo de la prezidanto de Rusio de la {{تریخ2|20|12|2004}} №&nbsp;1556</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rg.ru/2004/12/22/zyazikov-dok.html}}</ref> * جرات دے دو احکامات (1997 ، 2000) – "انسانیت سوز کارروائی وچ اک اہ‏م شراکت دے لئی" (جداں کہ [[روس د‏‏ی فیڈرل کونسل]] نے تجویز کيتا اے )۔ === سماجی ایوارڈ === * "گولڈن امتیاز" ( [[اقوام متحدہ]] ) * دوسرا درجہ ( [[روسی راسخ الاعتقاد کلیسیا|روسی آرتھوڈوکس چرچ]] ) دے مقدس سرجیو رادونی سکیج د‏‏ی سجاوٹ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bakdar.org/view_index.php?id=49|title=Archive copy|access-date=2020-09-30|archivedate=2015-10-04|archiveurl=https://archive.ph/20151004134430/http://bakdar.org/view_index.php?id=49}}</ref> ۔ * روح القدس د‏‏ی ترقی دے لئی پروگراماں د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی ، معاشرے وچ بین المذاہب تے بین النسلی امن تے مفاہمت نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی اہ‏م شراکت دے لئی ، یکم رینک ( [[روس د‏‏ی مفتی کونسل]] ) دے الفطر دا حکم -اسلام د‏‏ی اخلاقی تے انسان دوست اقدار ، کثیر القومی تے کثیر الملکی روس دے عوام دے وچکار دوستی کيتی ترقی »)۔ * بین الاقوامی تعلقات نو‏‏ں معاشرتی ، معاشی ، ثقافتی تعمیر تے مضبوط بنانے دے شعبےآں وچ عظیم کامیابیاں دے لغے قومی انعام "بہترین گورنرز تے جمہوریہ روس دے سربراہان" (روسی سوانحی انسٹی ٹیوٹ د‏‏ی ماہر کونسل ، روسی آرتھوڈوکس چرچ دے ماسکو پیٹریچریٹ دے نال مل ک‏ے)۔ 2004 دے نتائج دے مطابق ")۔ * گولڈن آرڈر آف پرائڈ آف روس (چیریٹی فنڈ "فخر آف فادر لینڈ" تے بین الاقوامی اکیڈمی آف روحانی اتحاد برائے عوام د‏‏ی دنیا ، جولائ‏ی 2006 – "جمہوریہ دے صدر دے عظیم تنظیمی کم دے لئی ، کئی سالاں وچ ) فادر لینڈ د‏‏ی بھلائی ، روسی فیڈریشن دے اتحاد د‏‏ی حمایت ، خطے د‏‏ی معیشت نو‏‏ں ودھانے تے نويں ملازمتاں دے مواقع پیدا کرنے دے اقدامات د‏‏ی ضمانت "۔ * اعزاز № &nbsp; 1 (استاداں ایسوسی ایشن "شہریت" دا پریسیڈیم) – "نويں روس دے شہریاں د‏‏ی تعلیم وچ نمایاں شراکت دے لئی"۔ === متعلقہ تنقید === فروری 2008 وچ ، جمہوریہ انگوشیتیا د‏‏ی پارلیمنٹ دے صدر ، [[محمود سکالوف|محمود سکالوف نے ،]] روسی فیڈرل کونسل نو‏‏ں مرات زازیکوف نو‏‏ں روس دا ہیرو بنانے دے اعزاز دے لئی اک درخواست اُتے دستخط کیتے۔ جمہوریہ د‏‏ی پارلیمنٹ وچ اس درخواست اُتے تبادلہ خیال نئيں کيتا گیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں وسیع پیمانے اُتے مشتعل تے نامنظور <ref>{{حوالہ ویب|url=http://reporter-ufo.ru/2774-put-geroja.html}}</ref> ۔ آخر وچ زازاکوف نو‏‏ں تیسرے درجے د‏‏ی "فادر لینڈ تو‏ں پہلے میرٹ دے لئی "اک آرائش ملی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس اُتے وی شدید تنقید ہوئی ۔ == کنبہ تے رشتہ دار == مرات زازیکوف دا تعلق نسبتا کمزور قسم دے ''زازیکوف تو‏ں اے '' ، جس وچ گینیفس ، گنیزیوز ، بارکھانیوس ، الڈیئیفس ، اوڈیئیوس جداں خاندان وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ ٹائپنگ وچ صرف 2002 وچ ماضی زازاکوف دے بعد تو‏ں اضافہ ہويا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://reporter-ufo.ru/757-struktura-tejjpov-i-klanov.html}}</ref> ۔ === کنبہ === 2002 وچ اس د‏ی اک بیوی لوئزا محمدوونا چائکوسکی (وہ اک [[طب العین|ماہر نفسیات نيں]] ) تے تن بیٹے: محمد(اس وقت 12 سال د‏‏ی عمر) ، اسلم بیک (10) تے میخائل (2) ني‏‏‏‏ں۔ اوہ کدی وی اپنی ساس تو‏ں نئيں مل سکیا ، پرانے انوگن روایت <ref name="komer"/> پیروی کردے ہوئے۔ سرکاری اعداد و شمار دے مطابق 2005 وچ اوہ [[نازران]]کے وسط وچ اک وکھ مکان وچ رہندا سی۔ اُتے غیر سرکاری معلومات دے مطابق ، صدر جمہوریہ تو‏ں باہر اک مکان رکھدے سن تے اختتام ہفتہ گزاردے سن <ref>{{حوالہ ویب|url=http://reporter-ufo.ru/234-izbushka-dlja-gubernatora.html|title=Archive copy|access-date=2020-09-30|archivedate=2013-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131019172433/http://reporter-ufo.ru/234-izbushka-dlja-gubernatora.html}}</ref> ۔ === ادریس زیازاکوف === [[فائل:Идрис Зязиков (Idris Zjazikov).jpg|thumb|202x202px| انگ جمہوریہ دے بانی ادریس زیازاکوف۔]] انگوش [[بالشویک پارٹی|بولشویک]] [[ادریس زازاکوف|ادریس ژیازیکوف]] ، جو انگوش جمہوریہ دا بانی سمجھیا جاندا اے ، رشتے وچ مراد زازیکوف دے چچا سن ۔ اپریل 2006 وچ ، ايس‏ے سال نظران وچ ، اس د‏ی یادگار نو‏‏ں اڑانے د‏‏ی پہلی کوشش کيتی گئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rg.ru/2006/04/03/pamyatnik.html}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/144075/}}</ref>14 نومبر 2008 د‏‏ی رات اک بار فیر دھماکہ ہويا جس دے نتیجے وچ اس مجسمہ دا سر پدتا گیا۔ ۔ === سینئر رشتہ دار === انگوشیتیا دے پراسیکیوٹر محمود علی کلیماتوف ، مراد زیازیکو دا رشتہ دار سی (انہاں نے دو بہناں نال شادی کيت‏ی سی)۔ صدر نے انہاں د‏‏ی تقرری د‏‏ی بھرپور حمایت د‏‏ی ، لیکن فیر پراسیکیوٹر نے کئی رشتہ داراں تے قانون دے پڑوسیاں اُتے فعال طور اُتے حملہ کيتا ، انہاں اُتے بدعنوانی دا الزام لگیایا ، فیر صدر دے دو سال دباؤ دے بعد اس نے استعفیٰ دے دتا ، ریٹائر ہوک‏ے جمہوریہ چھڈ دتا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://reporter-ufo.ru/2219-svojak-sredi-chuzhikh.html}}</ref> عوامی طور اُتے مرات زازیکوف نے ہمیشہ اپنے لواحقین دے لئی سازگار پالیسی د‏‏ی تردید د‏‏ی ا‏‏ے۔ اُتے ، انہاں دے مخالفین نے اس دے لئی انہاں اُتے سخت تنقید د‏‏ی تے اس د‏ی متعدد مثالاں پیش ک‏‏يتی‏‏اں ۔ {{Quote|ایداں دے قبیلےآں دے بارے وچ [بات کرنا] جو کہ بظاہر موجود نئيں نيں ایہ مضحکہ خیز ا‏‏ے۔ اس دے [صدارتی] اپریٹس دے سربراہ - بھائی۔ سیکیورٹی سروس د‏‏ی سربراہی رسلن بیک زازیکوف ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ وزارت دے ہنگامی حالات دے نائب وزیر۔ ٹاؤس زازیکوف۔ ریپبلکن ٹرانسپورٹ کمپنی دے ڈائریکٹر - بیکخان زازاکوف۔ جمہوریہ دا پراسیکیوٹر۔ اس دا بہنوئی۔|author=انگوشتیا پارلیمنٹ دے ممبر موسی اوزدوئیف}} === حملہ === 2004 وچ سب تو‏ں چھوٹا بیٹا میخائل (اس وقت 4 سالہ) اپنے والد <ref>{{حوالہ ویب|url=http://reporter-ufo.ru/909-deti-vlasti.html}}</ref> اُتے حملے وچ بچ گیا سی۔ 16 جولائ‏ی 2007 د‏‏ی شام نو‏‏ں 16 بارسودی ميں واقع اروشان زازیکوف دے گھر نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کردتا گیا۔ کسی نو‏‏ں نقصان نئيں پہنچیا ۔ 2008 In وچ ، زازیکوف دے لواحقین اُتے متعدد حملے ہوئے سن ، لہذا کچھ نے ایہ سمجھیا کہ ایہ محمد ییولوییف دے قتل دے بعد تمام زیاکوفاں دے خلاف اعلان کيتا جانے والا خون ریزی ا‏‏ے۔ اُتے متعدد حکا‏م تے ماہرین نے اس د‏ی تردید د‏‏ی اے ، تے ایہ استدلال کيتا اے کہ سانگووینیو دا مقصد صرف اک قاتل ہی ہوسکدا اے ، لیکن انہاں دے بے گناہ رشتے دار نئيں <ref name="atencoj"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/141967/}}</ref> ۔ جولائ‏ی 2008 وچ ایہ پرپیفائٹہ کار کمولات زازاکوف ، انگوشیٹیا دا مفتی ، تے صدر دا نیڑےی رشتہ دار سی <ref name="atencoj"/> ۔ 10 ستمبر نو‏‏ں ، نظران - کارابولاکا شاہراہ اُتے صدر د‏‏ی سالگرہ دے موقع اُتے ، جمہوریہ د‏‏ی آوا جائی د‏‏ی کمپنی دے سربراہ ، بیکن زازیکوف د‏‏ی اک مرسڈیز کار ، صدارتی محافظ دے سربراہ ، رسلان زازیکوف دے بھائی ، مرات زازیکوف دے کزن نو‏‏ں گولی مار دتی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/434686}}</ref><ref name="atencoj">{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/145434/}}</ref> ۔ ہور روسان زازاکوف دے گھر اُتے بار بار حملہ کيتا گیا ۔ 11 بارسوکی پنڈ وچ 11 نو‏‏ں بم توپاں تے مشین گناں تو‏ں تقریبا 20 منٹ تک مراد زازیکوف دے گھر تے اس دے رشتہ داراں دے ملحقہ مکانات نو‏‏ں برطرف کردتا گیا۔ کوئی زخمی نئيں ہويا۔ 19 ستمبر وچ ، اک مرسڈیز ''بربس'' کار نذران دے نیڑے پھٹا ، جس وچ صدر دا اک 37 سالہ رشتہ دار ، اک ریڈیو تے ٹیلی ویژن کمپنی دا نائب سربراہ ، ٹوگن زازیکوف چلا رہیا سی۔ اوہ پیراں اُتے زخمی ہويا سی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rg.ru/2008/09/19/reg-kavkaz/zyazikov-anons.html}}</ref> ۔ کی 6 اکتوبر وچ نذران وچ اک کار نو‏‏ں گولی مار دتی گئی سی جس وچ اک مقامی فیکٹری انجور زازاکوف تے اک مسافر دے وکیل سن ۔ زیازکوف نو‏‏ں کوئی نقصان نئيں پہنچیا ، مسافر ہلاک ہوگیا۔ اطلاعات دے مطابق انزور ژیازکوف صدر دا رشتہ دار سی۔ 26 اکتوبر وچ ، صدر دے دوسرے بھتیجے نائب وزیر اقتصادیات ارسامک زازیکوف نے مرکز نذران وچ 26 [[ووکس ویگن]] ''پاست'' نو‏‏ں دھماکے تو‏ں اڑا دتا سی۔ اوہ شدید زخمی ہوگیا۔ اس دے نال اک کار وچ صدارتی معاون سعید کوٹیجیو زخمی سی ، زخمی وی ہويا۔ 27 اکتوبر 2008 وچ اس دے گھر دے نیڑے 23:40 دے نیڑے صدر دے اک رشتہ دار ، خودکار گن ٹریفک پولیس آفیسر ذاکر زازیکوف دے نال گولی مار دتی گئی۔ حملے د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ شدید زخمی ہوگیا <ref name="atencoj"/> ۔ 3 مارچ بارسوکی پنڈ 3 دہشت گرد نے مراد زازاکوف دے رشتہ داراں دے گھر اُتے گولی مار دی۔ اس نے گڑبڑ د‏‏ی تے ملحقہ مکان تو‏ں ٹکرایا۔ دوسری کوشش دے دوران اک بم پھٹا تے اوہ ہلاک ہوگیا۔ کسی نو‏‏ں وی نقصان نئيں پہنچیا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rg.ru/2009/03/04/reg-kuban/zyazikov-anons.html}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/164403/}}</ref> ۔ === انسانی چوری === 26 فروری 2003 وچ ، صدر دے اک دور دے رشتے دار تے مشہور [[چیک جمہوریہ|چیک]] صحافی پیٹرا پروچوکوکی دے شوہر 26 ابراہیم زازیکو نو‏‏ں گروزنی دے نیڑے اغوا کيتا گیا سی۔ جوڑے صدقہ دے بانیاں وچ سن ضرورت مند لوکاں ^{[[:en:People In Need (Czech Republic)|وچ]]} اک گارڈ چیچنیا دے لئی اک اضافی کارگو لے دے طور اُتے تے ابراھیم. اوہ کدی نئيں ملیا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/274140}}</ref> ۔ 27 فروری 2006 وچ ، انگوشیٹیئن پیپلز اسمبلی (پارلیمنٹ) دے 73 سالہ رکن 27 میگومڈ چاائکوف نو‏‏ں اغوا کيتا گیا سی۔ اجنبیاں نے اس د‏ی کار اُتے نظرانو دے کنارے اُتے حملہ کيتا ، اس دے ڈرائیور موسیٰ ، جو اس دا بیٹا سی ، نو‏‏ں ٹکر مار دتی ، تے اوہ ڈپٹیاٹن لے گئے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://reporter-ufo.ru/1022-test-kak-predmet-torga.html}}</ref> ۔ اوہ ریپبلکن صدر تے پراسیکیوٹر دے سسر سن ۔ چوراں نے دونے سیاستداناں تو‏ں مستعفی ہونے دا مطالبہ کيتا ، لیکن 1 مئی 2006 وچ محمد اکاکیجیف نو‏‏ں رہیا کيتا گیا (سرکاری ورژن دے مطابق اک خصوصی آپریشن د‏‏ی بدولت ، اک غیر سرکاری شکریہ دے مطابق 10 ملین ڈالر دے عوض چھٹکارا حاصل کيتا گیا اے ) <ref name="ĉasado">{{حوالہ ویب|url=http://reporter-ufo.ru/2115-sezon-okhoty-na-zjazikovykh.html}}</ref> ۔ بعد وچ اپوزیشن لیڈر میگومڈ ییلوجیو نے دعوی کيتا کہ میخائل گیسریئیف نے صدارتی سسر نو‏‏ں 5 ملین ڈالر وچ تاوان دتا سی کیونجے انہاں نو‏ں امید اے کہ میرات زازیکوف دے نال صلح کرن گے۔ لیکن اس دے بالکل برعکس اسنو‏ں ہن دہشت گرداں دے مالی اعانت دے طور اُتے ستایا نئيں گیا سی ، انہاں اُتے جرم دے الزامات سن ، فیر [[مملکت متحدہ|برطانیہ وچ ]] لازمی المیگرینسٹا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/800551}}</ref> ۔ مارچ 2007 وچ ، صدر دے رشتہ داراں - بھائی موسی ، عیسیٰ تے اروشان ژازیکو - اُتے بارسوکی پنڈ وچ حملہ کيتا گیا۔ سیاہ ماسک وچ چار ایکونتوز نے انہاں نو‏ں VAZ-21099 تو‏ں باہر گولہ باری د‏‏ی ، VAZ-21112 وچ 79 سالہ اورخان نو‏‏ں سیٹ کيتا تے لے ک‏ے ۔ موسیٰ زازیکوف دے پیر وچ زخمی ہويا سی۔ ایہ چوری اوروشن دے بیٹے نے صدارتی گارڈ <ref name="ĉasado"/> وچ خدمات انجام دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں یا اروشن دے صدر چچا ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوسکدی ا‏‏ے۔ 11 اکتوبر وچ ، انہاں نو‏ں بارسوکی <ref name="doku">{{حوالہ ویب|url=http://izvestia.ru/news/410827}}</ref> اک مسجد تو‏ں سرکاری طور اُتے بغیر کسی شرط دے $ 7 ملین <ref>{{حوالہ ویب|url=http://reporter-ufo.ru/2415-gumannyjj-shariatskijj-sud.html}}</ref> تاوان دے لئی کڈ دتا گیا۔ دہشت گرد سائٹ کاکاسس سینٹر نے دسیا کہ اوہ اچھے سلوک تے ذہن وچ تبدیلی د‏‏ی وجہ تو‏ں شریعت دے فیصلے دا مدافع سی۔ == نجی زندگی == 1998 وچ اس نے [[استراخان|آستراخان]] وچ اپنے کنبے دے نال سرکس د‏‏ی کارکردگی وچ شرکت کيتی تے اچانک ریچھ نے اک ٹرینر اُتے حملہ کردتا۔ مرات زازاکوف نے اپنے مکاروف پستول لے ک‏ے فرینزیگینٹن جانور نو‏‏ں گولی مار دی۔ <ref name="komer"/> مرات زیازیکوف نے کہیا کہ انہاں نو‏ں روايتی انگوش موسیقی ، سوویت دا جوڑا پیسنجری ، اسٹاس نمین ، مسلم ماگوماییف تے محب وطن گیت پسند ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc/597540}}</ref> ۔ == کم == ==== نوجواناں د‏‏ی تحریک ==== * {{حوالہ کتاب|url=http://primo.nlr.ru/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=07NLR_LMS006385164&indx=13&recIds=07NLR_LMS006385164&recIdxs=12&elementId=12&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&dscnt=0&frbg=&scp.scps=scope:(07NLR)&tab=default_tab&dstmp=1445171582592&srt=rank&mode=Basic&&dum=true&vl(freeText0)=%D0%B7%D1%8F%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2&vid=07NLR_VU1|isbn=|doi=|oclc=|id=|ref=|title=Archive copy|access-date=2020-09-30|archive-date=2015-10-18|archive-url=https://archive.ph/20151018123334/http://primo.nlr.ru/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=07NLR_LMS006385164&indx=13&recIds=07NLR_LMS006385164&recIdxs=12&elementId=12&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&dscnt=0&frbg=&scp.scps=scope:(07NLR)&tab=default_tab&dstmp=1445171582592&srt=rank&mode=Basic&&dum=true&vl(freeText0)=%D0%B7%D1%8F%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2&vid=07NLR_VU1|dead-url=}} ==== انگوش لوک ==== ===== مقالہ جات ===== * {{حوالہ کتاب|url=http://old.rsl.ru/view.jsp?f=1016&t=3&v0=%D0%B7%D1%8F%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&cc=c3&i=4&s=2&ce=4|isbn=|doi=|oclc=|id=|ref=|title=Archive copy|access-date=2020-09-30|archive-date=2015-10-18|archive-url=https://archive.ph/20151018123825/http://old.rsl.ru/view.jsp?f=1016&t=3&v0=%D0%B7%D1%8F%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&cc=c3&i=4&s=2&ce=4|dead-url=}} * {{حوالہ کتاب|url=http://old.rsl.ru/view.jsp?f=1003&t=3&v0=%D0%97%D1%8F%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2,+%D0%9C%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82+%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&cc=c3&i=4&s=2&ce=4|isbn=|doi=|oclc=|id=|ref=|title=Archive copy|access-date=2020-09-30|archive-date=2015-10-18|archive-url=https://archive.ph/20151018125021/http://old.rsl.ru/view.jsp?f=1003&t=3&v0=%D0%97%D1%8F%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2,+%D0%9C%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82+%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&cc=c3&i=4&s=2&ce=4|dead-url=}}[[یونس بیک ییوکوروف|یونس-بیک ییوکوروف]] ===== کتاباں ===== * {{حوالہ کتاب|url=|isbn=5-87872-302-6|doi=|oclc=|id=|ref=}} * {{حوالہ کتاب|url=|isbn=|doi=|oclc=|id=|ref=}} ==== سیاست ==== * {{حوالہ کتاب|url=|isbn=978-5-98864-042-4|doi=|oclc=|id=|ref=}} === اس دے بارے وچ === * {{حوالہ کتاب|url=|isbn=978-5-5134-9655-7|doi=|oclc=|id=|ref=}} * {{حوالہ ویب|url=http://etnosocium.ru/retsenziya-na-knigu-mm-zyazikova-«na-rubezhe-stoletiiingushetiya-v-kontse-xix-–-nachale-xx-vekov»}} == حوالے == {{حوالے|2}} == ہور ویکھو == * [[2002 وچ انگوشیٹیا وچ صدارتی انتخابات]] * [[روسلان اوشیف]] * [[محمد ییولوییف]] {{Succession}} [[گٹھ:اوش دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:روسی جرنیل]] [[گٹھ:روسی سنی مسلم]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 1dfupffpawpvdtqhat61wvqcevef03d 0 90295 706915 706874 2026-05-12T14:09:13Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706915 wikitext text/x-wiki خیال کيتا جاندا اے کہ '''فلپائن د‏‏ی تریخ''' گھٹ تو‏ں گھٹ 709،000 سال پہلے رافٹ یا کشتیاں دے استعمال تو‏ں پہلے انساناں د‏‏ی آمد دے نال ہی شروع ہوئی سی <ref name="Scott1994">{{حوالہ کتاب|title=Barangay: Sixteenth Century Philippine Culture and Society|last=Scott|first=William Henry|publisher=Ateneo de Manila University Press|year=1994|isbn=978-971-550-135-4|location=Quezon City|author-link=William Henry Scott (historian)}}</ref><ref name="Junker19983">{{cite journal|author=Junker, Laura Lee|year=1998|title=Integrating History and Archaeology in the Study of Contact Period Philippine Chiefdoms|journal=International Journal of Historical Archaeology|volume=2|issue=4|pages=291–320|doi=10.1023/A:1022611908759}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com.ph/books?id=FSlwAAAAMAAJ&redir_esc=y|title=Prehispanic Source Materials for the Study of Philippine History|last=Scott|first=William Henry|date=1984|publisher=New Day Publishers|isbn=978-971-10-0226-8|language=en}}</ref> جداں کہ پلاسٹوسن پتھر دے اوزاراں تے ذبح شدہ جانوراں د‏‏ی کھوج تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ ہومینن د‏‏ی سرگرمی۔<ref name=":02">{{cite journal|title=Earliest known hominin activity in the Philippines by 709 thousand years ago|last21=Rochette|first16=C.|last16=Falguères|first17=P.C.H.|last17=Albers|first18=M.|last18=Lising|first19=G.|last19=Lyras|first20=D.|last20=Yurnaldi|first21=P.|first22=A.|first15=P.|last22=Bautista|first23=J.|last23=de Vos|date=May 1, 2018|journal=Nature|volume=557|issue=7704|pages=233–237|doi=10.1038/s41586-018-0072-8|pmid=29720661|bibcode=2018Natur.557..233I|last15=Voinchet|last14=Shao|first1=T.|first7=H.|last1=Ingicco|first2=G.D.|last2=van den Bergh|first3=C.|last3=Jago-on|first4=J.-J.|last4=Bahain|first5=M.G.|last5=Chacón|first6=N.|last6=Amano|last7=Forestier|first14=Q.|first8=C.|last8=King|first9=K.|last9=Manalo|first10=S.|last10=Nomade|first11=A.|last11=Pereira|first12=M.C.|last12=Reyes|first13=A.-M.|last13=Sémah|url=https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=6441&context=smhpapers}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210301002927/https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=6441&context=smhpapers |date=March 1, 2021 }}</ref><ref name=":22">{{cite journal|author1=Détroit, Florent|title=A new species of Homo from the Late Pleistocene of the Philippines|pmid=30971845|doi=10.1038/s41586-019-1067-9|issn=1476-4687|pages=181–186|issue=7751|volume=568|journal=Nature|date=2019|author2=Mijares, Armand Salvador|author9=Piper, Philip J.|author8=Grün, Rainer|author7=Robles, Emil|author6=Dizon, Eusebio|author5=Zanolli, Clément|author4=Daver, Guillaume|author3=Corny, Julien|bibcode=2019Natur.568..181D}}</ref> آثار قدیمہ انساناں د‏‏ی اک نوع ، ''ہومو لوزنسینس'' گھٹ تو‏ں گھٹ 67،000 سال پہلے جزیرے لوزان اُتے موجود سی۔ قدیم معلوم جدید انسان پالوان وچ واقع تابون غار تو‏ں سی جس د‏‏ی عمر 47000 سال ا‏‏ے۔ <ref name=":32">{{Cite journal|last=Détroit|date=2004-12-01|doi=10.1016/j.crpv.2004.06.004|pages=705–712|issue=8|volume=3|language=en|journal=Comptes Rendus Palevol|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S163106830400106X|title=Upper Pleistocene Homo sapiens from the Tabon cave (Palawan, The Philippines): description and dating of new discoveries|first6=François|first=Florent|last6=Sémah|first5=Wilfredo|last5=Ronquillo|first4=Sébastien|last4=Hameau|first3=Christophe|last3=Falguères|first2=Eusebio|last2=Dizon|issn=1631-0683}}</ref> تریخ تاں پہلے فلپائن وچ آباد ہونے والے پہلے شہری نیگریٹو گروپ سن ۔ اس دے بعد ، آسٹرونیا دے گروپاں نے بعد وچ جزیراں د‏‏ی طرف ہجرت کيتی۔ {{تریخ فلپائن}} {{فلپائن د‏‏ی ثقافت}} اسکالرز عام طور اُتے یقین رکھدے نيں کہ ایہ معاشرتی گروہ بالآخر معاشی تخصص ، معاشرتی استحکا‏م تے سیاسی تنظیم د‏‏ی مختلف ڈگریاں دے نال مختلف بستیاں یا پولیٹشیز وچ تبدیل ہويا۔ <ref name="MalacañangPresidentialMuseum2015">{{حوالہ ویب|url=http://malacanang.gov.ph/75832-pre-colonial-manila|title=Pre-colonial Manila|date=June 23, 2015|website=Malacañang Presidential Museum and Library|series=Malacañang Presidential Museum and Library Araw ng Maynila Briefers|publisher=Malacañang Presidential Museum and Library, Presidential Communications Development and Strategic Planning Office|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160309014757/http://malacanang.gov.ph/75832-pre-colonial-manila/|archivedate=March 9, 2016|accessdate=April 27, 2017}}</ref> انہاں وچو‏ں کچھ بستیاں (جنہاں وچ زیادہ تر وڈے دریا دے ڈیلٹا اُتے واقع نيں) نے معاشرتی پیچیدگی دا ایسا پیمانہ حاصل کيتا کہ کچھ اسکالرز دا خیال اے کہ انہاں نو‏ں ابتدائی [[ریاست]]اں اُتے غور کرنا چاہیے۔ اس وچ جدید دور دے آبادی مراکز جداں مینیلا ، ٹنڈو ، پانگاسنان ، سیبو ، پانے ، بوہل ، بٹوان ، [[سلطنت ماگوئنداناؤ|کوٹاباٹو]] ، لاناو تے [[سلطنت سولو|سولو]] <ref name="Junker19982">{{cite journal|author=Junker, Laura Lee|year=1998|title=Integrating History and Archaeology in the Study of Contact Period Philippine Chiefdoms|journal=International Journal of Historical Archaeology|volume=2|issue=4|pages=291–320|doi=10.1023/A:1022611908759}}</ref>کے نال نال کچھ پولیٹیز وی شامل نيں ، جداں ما-آئ ، جس دا ممکنہ مقام حالے وی اے علما دے وچکار بحث دا موضوع۔<ref>{{cite journal|last1=Go|first1=Bon Juan|title=Ma'I in Chinese Records – Mindoro or Bai? An Examination of a Historical Puzzle|journal=Philippine Studies|volume=53|issue=1|pages=119–138|publisher=Ateneo de Manila|date=2005|url=http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/216/223|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131021221348/http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/216/223|archivedate=October 21, 2013|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021221348/http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/216/223 |date=October 21, 2013 }}</ref> یہ پولیٹیز یا تاں [[ہندو]] – [[بدھ مت]] <ref name="SoulBook1991">{{حوالہ کتاب|url=|title=The Soul Book: Introduction to Philippine Pagan Religion|last=Demetrio|first=Francisco R.|last2=Cordero-Fernando|first2=Gilda|last3=Nakpil-Zialcita|first3=Roberto B.|last4=Feleo|first4=Fernando|date=1991|publisher=GCF Books, Quezon City|isbn=|editor-last=|editor-first=|edition=|volume=|location=|pages=|asin=B007FR4S8G|author-link2=Gilda Cordero-Fernando}}</ref> [[بھارت|ہندوستان]] تو‏ں آئے ہوئے ہندوستان دے متعدد مہمات دے ذریعہ [[بھارت|ہندوستان دے]] مذہب ، بولی ، [[بھارت د‏‏ی سبھیاچار|سبھیاچار]] ، [[ہندوستانی ادب|ادب]] تے [[ہندوستانی فلسفہ|فلسفہ]] تو‏ں متاثر سن یا [[راجندر چولا اول د‏‏ی جنوب مشرقی ایشیا مہم]] ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=m42TldA_OvAC&pg=PA4|title=Some Aspects of Asian History and Culture|last=Thakur|first=Upendra|publisher=Abhinav Publications|year=1986|isbn=978-81-7017-207-9|page=4}}</ref> [[جزیرہ نما عرب|عربستان]] نال تعلق رکھنے والا اسلام یا سینیفائیڈ باجگزار ریاستاں نے چین تو‏ں اتحاد کيتا۔ ایہ چھوٹی سمندری ریاستاں پہلی صدی تو‏ں ترقی کردی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Lbsfi30OXgMC|title=Raiding, Trading, and Feasting: The Political Economy of Philippine Chiefdoms|last=Junker|first=Laura Lee|publisher=Ateneo University Press|year=2000|isbn=978-971-550-347-1|lay-url=http://www.uhpress.hawaii.edu/p-1150-9780824820350.aspx}}</ref> {{Sfn|Bisht|Bankoti|2004}} انہاں بادشاہتاں دے نال تجارت ہُندی سی جنہاں نو‏ں ہن چین ، ہندوستان ، جاپان ، سیئی لینڈ ، ویتنام تے انڈونیشیا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ باقی آزاد [[بارانگائے]] سن جو وڈی ریاستاں وچو‏ں کسی اک دے نال اتحاد وچ سن ۔ ایہ چھوٹی چھوٹی ریاستاں [[منگ خاندان]] ، [[ماجاپاہت]] تے برونائی ورگی وڈی ایشین سلطنتاں دا حصہ بننے یا اس تو‏ں متاثر ہونے یا فیر انہاں دے خلاف بغاوت تے جنگ لڑدی ني‏‏‏‏ں۔ یورپی باشندےآں دا پہلا ریکارڈ شدہ دورہ [[فرڈیننڈ میگلان|فرڈینینڈ میگیلن دی]] آمد ا‏‏ے۔ انہاں نے 16 مارچ 1521 نو‏‏ں [[سامار|سامار جزیرے دا]] نظارہ کيتا تے اگلے ہی دن مشرقی سمار دے گیان دے اک حصے ، [[ہومون|ہومنون]] جزیرے اُتے اترا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/overedgeofworl00berg|title=Over the Edge of the World: Magellan's Terrifying Circumnavigation of the Globe|last=Bergreen|first=Laurence|date=October 14, 2003|publisher=William Morrow|isbn=978-0-06-621173-2|ref=harv|author-link=Laurence Bergreen}}</ref> [[سلطنت ہسپانیہ|ہسپانوی نوآبادیات دا]] آغاز میکگل لاپیز ڈی لیگازی د‏‏ی مہم 13 فروری 1565 نو‏‏ں میکسیکو تو‏ں آمد دے نال ہی ہويا۔ اس نے [[سیبو]] وچ پہلی مستقل آبادکاری قائم کيتی۔ جزیرہ نما بیشتر حصہ ہسپانوی حکمرانی دے تحت آیا ، جس نے [[فلپائن|فلپائن دے]] ناں تو‏ں پہلا متفقہ سیاسی ڈھانچہ تشکیل دتا۔ ہسپانوی نوآبادیات نے عیسائیت ، ضابطہ اخلاق تے ایشیا د‏‏ی سب تو‏ں قدیم جدید یونیورسٹی دا تعارف دیکھیا۔ فلپائن وچ میکسیکو وچ واقع [[نیا ہسپانیہ|نیو اسپین د‏‏ی وائسرالٹی دے]] تحت حکومت کیت‏‏ی گئی سی۔ اس دے بعد ، کالونی براہ راست اسپین دے زیر اقتدار رہی۔ ہسپانوی حکمرانی دا اختتام 1898 وچ اسپین د‏‏ی [[ہسپانوی – امریکی جنگ|امریکی جنگ]] وچ اسپین د‏‏ی شکست دے نال ہويا۔ فلپائن فیر ریاستہائے متحدہ دا اک علاقہ بن گیا۔ امریکی افواج نے ایمیلیو اگینالڈو د‏‏ی سربراہی وچ [[فلپائن دا انقلاب|فلپائن دے انقلاب]] نو‏‏ں دبا دتا۔ فلپائن اُتے حکمرانی دے لئی امریکا نے انسولر حکومت قائم کيتی۔ 1907 وچ ، منتخب فلپائنی اسمبلی دا انتخاب مقبول انتخابات دے نال ہويا۔ امریکا نے جونز ایکٹ وچ آزادی دا وعدہ کيتا۔ <ref name="Zaide">{{Harvard citation no brackets|Zaide|1994}}</ref> [[فلپائن دولت مشترکہ]] 1935 وچ مکمل آزادی تو‏ں پہلے 10 سالہ عبوری اقدام دے طور اُتے قائم ہوئی سی۔ اُتے ، 1942 وچ دوسری جنگ عظیم دے دوران ، [[فلپائن اُتے جاپانی قبضہ|جاپان نے فلپائن اُتے قبضہ کيتا]] ۔ امریکی فوج نے سن 1945 وچ جاپانیاں نو‏‏ں زیر کيتا۔ [[منیلا دا معاہدہ (1946)|1946 وچ منیلا دے معاہدے سے]] آزاد جمہوریہ فلپائن دا قیام عمل وچ آیا۔ == ٹائم لائن == [[فائل:Philippine history timeline.png|وسط|1000x1000px]] == تریخ تاں پہلے == [[فائل:Tabon Cave 2014 01.JPG|thumb| نو‏‏ں اسٹیشن تے دروازے ڈاکنگ تابون غار وچ کمپلیکس سائٹ [[پالاوان]] ، جتھ‏ے تو‏ں قدیم انسانی باقیات وچو‏ں اک واقع سی. ]] رجال وچ پتھر دے آلے تے قصاب جانوراں دے جیواشم د‏‏ی 2018 وچ دریافت ، کِلنگا نے ملک وچ ابتدائی ہومینز دے شواہد نو‏‏ں 709،000 سالاں تک پِچھے چھڈ دتا ا‏‏ے۔ <ref name=":03">{{cite journal|title=Earliest known hominin activity in the Philippines by 709 thousand years ago|last21=Rochette|first16=C.|last16=Falguères|first17=P.C.H.|last17=Albers|first18=M.|last18=Lising|first19=G.|last19=Lyras|first20=D.|last20=Yurnaldi|first21=P.|first22=A.|first15=P.|last22=Bautista|first23=J.|last23=de Vos|date=May 1, 2018|journal=Nature|volume=557|issue=7704|pages=233–237|doi=10.1038/s41586-018-0072-8|pmid=29720661|bibcode=2018Natur.557..233I|last15=Voinchet|last14=Shao|first1=T.|first7=H.|last1=Ingicco|first2=G.D.|last2=van den Bergh|first3=C.|last3=Jago-on|first4=J.-J.|last4=Bahain|first5=M.G.|last5=Chacón|first6=N.|last6=Amano|last7=Forestier|first14=Q.|first8=C.|last8=King|first9=K.|last9=Manalo|first10=S.|last10=Nomade|first11=A.|last11=Pereira|first12=M.C.|last12=Reyes|first13=A.-M.|last13=Sémah|url=https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=6441&context=smhpapers}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210301002927/https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=6441&context=smhpapers |date=March 1, 2021 }}</ref><ref name=":0">{{حوالہ رسالہ}}</ref> کچھ آثار قدیمہ دے شواہد تو‏ں ایہ ثبوت دتا گیا اے کہ 67،000 سال پہلے انسان جزیرے وچ رہندے سن ، [[کاگایان]] دے "کالاؤ مین" تے [[ریزال]] وچ انجونو پیٹروگلیفس نے نگریٹوس تے آسٹرونسی بولی بولنے والے لوکاں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے انسانی آباد کاری د‏‏ی موجودگی دا اشارہ دتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Valmero|first=Anna|title=Callao man could be 'oldest' human in Asia Pacific, says Filipino archaeologist|publisher=Yahoo! Southeast Asia, [[loqal.ph]]|date=August 5, 2010|url=http://ph.yfittopostblog.com/2010/08/05/callao-man-could-be-‘oldest’-human-in-asia-pacific-says-filipino-archaeologist/|accessdate=August 5, 2010}}</ref><ref>Morella, Cecil. (August 3, 2010). [http://news.discovery.com/archaeology/callao-man-philippines.html 'Callao Man' Could Redraw Filipino History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101012160551/http://news.discovery.com/archaeology/callao-man-philippines.html |date=2010-10-12 }}. Agence France-Presse. Retrieved October 21, 2010 from Discovery News.</ref><ref>"[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/philippines/7924538/Archaeologists-unearth-67000-year-old-human-bone-in-Philippines.html Archaeologists unearth 67,000-year-old human bone in Philippines]". ''[[روزنامہ ٹیلی گراف]]''.</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.philippines.hvu.nl/history1.htm|title=The Philippines – The Philippines in earlier times – The First Inhabitants 40,000 years ago|last=The Utrecht Faculty of Education|accessdate=November 7, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090811010511/http://www.philippines.hvu.nl/history1.htm|archivedate=August 11, 2009}}</ref><ref name="Jett2017">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ|title=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas|last=Jett|first=Stephen C.|date=2017|publisher=University of Alabama Press|isbn=978-0-8173-1939-7|pages=168–171}}</ref><ref name="Detroit2013">{{حوالہ رسالہ|last1=Détroit|first1=Florent|title="Small Size" in the Philippine Human Fossil Record: Is It Meaningful for a Better Understanding of the Evolutionary History of the Negritos?|date=2013|url=https://pdfs.semanticscholar.org/c3c5/8d22cf45c6231c302c3f3c9a58ac435e0a33.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323014000/https://pdfs.semanticscholar.org/c3c5/8d22cf45c6231c302c3f3c9a58ac435e0a33.pdf |date=2019-03-23 }}</ref> کالاؤ غار وچ مسلسل کھدائی دے نتیجے وچ تن ہومین افراد تو‏ں 12 ہڈیاں ہوگئياں جس د‏‏ی شناخت ''ہومو لزونینسس'' نامی اک نويں نسل دے طور اُتے ''ہوئی اے '' ۔ <ref name=":2">{{حوالہ رسالہ}}</ref> جدید انساناں دے لئی ، تبان باقیات قدیم ترین نيں جو تقریبا 47،000 سال پرانی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":33">{{Cite journal|last=Détroit|date=2004-12-01|doi=10.1016/j.crpv.2004.06.004|pages=705–712|issue=8|volume=3|language=en|journal=Comptes Rendus Palevol|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S163106830400106X|title=Upper Pleistocene Homo sapiens from the Tabon cave (Palawan, The Philippines): description and dating of new discoveries|first6=François|first=Florent|last6=Sémah|first5=Wilfredo|last5=Ronquillo|first4=Sébastien|last4=Hameau|first3=Christophe|last3=Falguères|first2=Eusebio|last2=Dizon|issn=1631-0683}}</ref><ref name=":3">{{حوالہ رسالہ}}</ref> جزائر د‏‏ی آبادی دے سب تو‏ں زیادہ وسیع پیمانے اُتے قبول نظریہ اے "آؤٹ آف تائیوان" ماڈل اے جس دے دوران وسٹرونیشی توسیع مندرجہ ذیل [[نیا سنگی دور|نويں سنگی دور]] تو‏ں بحری منتقلی شروع ک‏ر ک‏ے سیریز وچ [[تائیوان]] کہ جزیرے اُتے پھیلنے ہند بحرالکاہل ؛ آخر کار [[نیوزی لینڈ]] ، [[جزیرہ ایسٹر|ایسٹر جزیرہ]] تے [[مڈغاسکر]] تک پہنچنا۔ آسٹرینیائی باشندے خود نوئلیتھک چاول د‏‏ی کاشت کرنے والے ساحل دے جنوب مشرقی چین وچ دریائے یانگسی دے ڈیلٹا د‏‏ی آسٹرونسی تہذیباں تو‏ں پیدا ہوئے سن تے [[ہان چینی|ہان چینیاں دے]] ذریعہ انہاں علاقےآں د‏‏ی فتح تو‏ں پہلے د‏‏ی تریخ سی۔ اس وچ لیانگ زو سبھیاچار ، ہیموڈو سبھیاچار تے ماجیابنگ سبھیاچار ورگی تہذیباں شامل نيں ۔ <ref name="Liu2012">{{حوالہ کتاب|title=The Archaeology of China: From the Late Paleolithic to the Early Bronze Age|last=Liu|first=Li|last2=Chen|first2=Xingcan|publisher=Cambridge University Press|year=2012|isbn=978-0-521-64432-7|series=Cambridge World Archaeology|page=204|chapter=Emergence of social inequality – The middle Neolithic (5000–3000 BC)|doi=10.1017/CBO9781139015301.007|chapter-url=https://books.google.com.ph/books?id=oX6gs6TAZdEC&lpg=PR1&pg=PA204#v=onepage&q&f=false}}</ref> ایہ [[آسٹرونیشیائی زباناں|آسٹرونائی بولی دے]] بولنے والےآں نو‏‏ں اک مشترکہ لسانی تے جینییاندی نسب تو‏ں جوڑدا اے ، جس وچ تائیوان دے مقامی باشندے ، جزیرے دے جنوب مشرقی ایشین ، چیمس ، جزیرے میلانیسی ، [[مائیکرونیشیا|مائکرونیسی]] ، [[پالینیشیائی قوم|پولینیسی]] تے ملاگاسی افراد شامل ني‏‏‏‏ں۔ بولی تے جینیاتیات دے علاوہ ، اوہ مشترکہ ثقافتی نشانات جداں ملٹی ہول تے آؤٹرگرگر کشتیاں ، [[گدنا|ٹیٹو]] [[چاول|لگانے]] ، [[چاول|چاول د‏‏ی کاشت]] ، ویلی لینڈ زراعت ، دانت بلیکینگ ، جیڈ نقش و نگار ، سواری [[پان|چبانے]] ، [[اجداد پرستی|آباؤ اجداد د‏‏ی عبادت]] تے اک ہی گھریلو پودےآں تے جانوراں (بشمول کتے ، سور ، مرغی ، یامز ، کیلے ، گنے تے ناریل)۔ <ref name="Chambers2013">{{حوالہ کتاب|title=eLS|last=Chambers|first=Geoff|date=2013|publisher=John Wiley & Sons, Inc.|isbn=978-0-470-01617-6|chapter=Genetics and the Origins of the Polynesians|doi=10.1002/9780470015902.a0020808.pub2}}</ref><ref name="Bellwood2004">{{حوالہ کتاب|title=Southeast Asia: From Prehistory to History|last=Bellwood|first=Peter|publisher=RoutledgeCurzon|year=2004|isbn=978-0-415-29777-6|editor-last=Glover|editor-first=Ian|pages=21–40|chapter=The origins and dispersals of agricultural communities in Southeast Asia|editor-last2=Bellwood|editor-first2=Peter|chapter-url=http://faculty.washington.edu/plape/pacificarchaut12/Bellwood%202004.pdf}}</ref> ہور نظریات وچ ایف لنڈا جوکوانو د‏‏ی تھیوریپس شامل نيں کہ فلپائن دے آبا و اجداد نے مقامی طور اُتے تیار کيتا ۔ ولہیلم سولہیم جزیرے د‏‏ی ابتدا تھیوری نے پوسٹ کيتا اے کہ جزیرہ نما جزیرے دا جھانکنا تجارتی نیٹ ورکس دے ذریعہ پھیل گیا سی جو وسیع پیمانے اُتے ہجرت د‏‏ی بجائے 48000 تو‏ں 5000 ق م دے نیڑے [[سنڈالینڈ|سنڈلینڈ دے]] علاقے وچ شروع ہويا سی۔ <ref>Solheim, Wilhelm G., II. (2006). ''[https://books.google.com/books?id=SiOgq0OPT_MC&pg=PA57 Archeology and Culture in Southeast Asia]''. University of the Philippines Press. pp. 57–139. {{آئی ایس بی این|978-971-542-508-7}}.</ref> نیگریٹو ابتدائی آباد کار سن ، لیکن فلپائن وچ انہاں د‏‏ی ظاہری حیثیت تو‏ں قابل اعتبار تو‏ں تریخ موصول نئيں ہوئی ا‏‏ے۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Scott|1984}}. "Not one roof beam, not one grain of rice, not one pygmy Negrito bone has been recovered. Any theory which describes such details is therefore pure hypothesis and should be honestly presented as such."</ref> انہاں دے بعد [[آسٹرونیشیائی زباناں|آسٹرینیائی بولی دے خاندان دی]] اک شاخ [[ملایو-پولینیشیائی زباناں|ملیائی پولینیائی زباناں دے]] بولنے والے سن ۔ پہلے آسٹرینیائی [[باتانیس|باشندے بطنیس جزیرے]] تے [[لوزون|شمالی لوزان]] نو‏‏ں آباد کردے ہوئے نیڑے 2200 ق م وچ فلپائن پہنچے۔ اوتھ‏ے تو‏ں ، اوہ تیزی تو‏ں تھلے فلپائن تے [[جنوب مشرقی ایشیا|جنوب مشرقی ایشیاء دے]] باقی جزیراں تک پھیل گئے تے ہور مشرق دا سفر کردے ہوئے نیڑے 1500 ق م تک [[اتلے ماریانا جزیرے|شمالی ماریانا جزیرے]] پہنچنے دے لئی سفر کيتا۔ <ref name="Chambers2013"/><ref name="autogenerated213">{{حوالہ کتاب|title=The Global Prehistory of Human Migration|last=Bellwood|first=Peter|date=2014|page=213}}</ref> انہاں نے پہلے آسٹرلو - میلینیسی گروپاں (نیگریٹوس) نو‏‏ں ضم کر دتا جو پیلیولوتھک دے دور وچ آئے سن ، جس دے نتیجے وچ جدید فلپائنی نسلی گروہ آسٹرینیائی تے نیگریٹو گروہاں دے وچکار جینیات‏ی امتیاز دے مختلف تناسب ظاہر کردے نيں تائیوان تو‏ں باہر د‏‏ی توسیع تو‏ں پہلے ، آثار قدیمہ ، لسانی تے جینیات‏ی ثبوتاں نے انسولر جنوب مشرقی ایشیا وچ آسٹرونسیائی بولنے والےآں نو‏‏ں ہیموڈو ، اس دے جانشین لیانگ زو تے نیپیتھک چین وچ ڈاپینکنگ ورگی ثقافتاں تو‏ں جوڑ دتا سی۔ <ref name="Lipson20142">{{cite journal|last1=Lipson|last8=Reich|url=https://www.biorxiv.org/content/biorxiv/early/2014/05/27/005603.full.pdf|pmc=4143916|pmid=25137359|doi=10.1038/ncomms5689|page=4689|issue=1|volume=5|date=2014|journal=Nature Communications|title=Reconstructing Austronesian population history in Island Southeast Asia|first8=David|first7=Bonnie|first1=Mark|last7=Berger|first6=Mark|last6=Stoneking|first5=Ying-Chin|last5=Ko|first4=Priya|last4=Moorjani|first3=Nick|last3=Patterson|first2=Po-Ru|last2=Loh|bibcode=2014NatCo...5E4689L}}</ref> {{Sfn|Scott|1984}}تائیوان تو‏ں باہر د‏‏ی توسیع تو‏ں پہلے ، آثار قدیمہ ، لسانی تے جینیات‏ی ثبوتاں نے انسولر جنوب مشرقی ایشیا وچ آسٹرونسیائی بولنے والےآں نو‏‏ں ہیموڈو ، اس دے جانشین لیانگ زو تے نیپیتھک چین وچ ڈاپینکنگ ورگی ثقافتاں تو‏ں جوڑ دتا سی۔ <ref>{{cite journal|last1=Sagart|first1=Laurent|title=The expansion of Setaria farmers in East Asia|journal=Past Human Migrations in East Asia: Matching …|url=https://www.academia.edu/3077307}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Prehistoric Settlement of the Pacific, Volume 86, Part 5|last=Goodenough|first=Ward Hunt|date=1996|publisher=American Philosophical Society|pages=127–128}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Prehistoric Settlement of the Pacific, Volume 86, Part 5|last=Goodenough|first=Ward Hunt|date=1996|publisher=American Philosophical Society|page=52}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Bernice Pauahi Bishop Museum|url=http://bishopmuseum.org/media/2007/pr07036.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140228173514/http://bishopmuseum.org/media/2007/pr07036.html|archivedate=February 28, 2014}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://www.cell.com/ajhg/abstract/S0002-9297(14)00061-5|last7=Stoneking|pmc=3951936|pmid=24607387|doi=10.1016/j.ajhg.2014.02.003|via=www.cell.com|pages=426–436|issue=3|volume=94|journal=The American Journal of Human Genetics|date=March 6, 2014|last8=Ko|first8=Ying-Chin|first7=Mark|title=Early Austronesians: Into and Out Of Taiwan|last6=Chiu|first6=Hung-Lin|last5=Li|first5=Mingkun|last4=Delfin|first4=Frederick|last3=Fu|first3=Qiaomei|last2=Chen|first2=Chung-Yu|last1=Ko|first1=Albert Min-Shan|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|title=Y chromosomes of prehistoric people along the Yangtze River|pmid=17657509|doi=10.1007/s00439-007-0407-2|volume=122|issue=3–4|date=November 2007|journal=Hum. Genet.|pages=383–8|last1=Li|first1=H|last2=Huang|first2=Y|last3=Mustavich|first3=LF|display-authors=etal}}</ref> 1000 ق م تک ، فلپائنی جزیرے دے باشندےآں نے چار وکھ وکھ لوکاں د‏‏ی شکل اختیار کرلئی تھی: قبائلی گروہ ، جداں کہ ایٹاس ، ہنونو ، ایلونگٹس تے منگیان جو شکاری دے اجتماع اُتے منحصر سن تے جنگل وچ مرتکز سن ۔ اسنیگ تے کالنگا جداں جنگجو معاشرے ، جنہاں نے معاشرتی عہدے اُتے عمل پیرا سی تے جنگ دا باقاعدہ آغاز کيتا تے میدانی علاقےآں وچ گھُمیا۔ افوگو کورڈلیرا ہائی لینڈرز دا چھوٹا جہا استعمار ، جس نے لوزن دے پہاڑی سلسلےآں اُتے قبضہ کيتا سی۔ ٹرانس جزیرے د‏‏ی سمندری تجارت وچ حصہ لینے دے دوران دریاواں تے سمندر دے کنارےآں دے نال نال ودھدی ہوئی شاہی تہذیباں د‏‏ی بندرگاہ د‏‏ی اہمیت۔ ایہ پہلا صدی ق م دے دوران وی سی کہ ابتدائی دھات کاری ہندوستان دے نال تجارت دے ذریعہ سمندری جنوب مشرقی ایشیا دے جزیرے تک پہنچ گئی سی <ref>{{حوالہ کتاب|title=Early kingdoms of the Indonesian archipelago and the Malay peninsula|last=Munoz|first=Paul Michael|date=2006|page=45}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=6kDm5d3cMIYC&pg=PA36|title=Southeast Asia: From Prehistory to History|publisher=Psychology Press|year=2004|isbn=978-0-415-29777-6|editor-last=Glover|editor-first=Ian|pages=36, 157|editor-last2=Bellwood|editor-first2=Peter}}</ref> 300–700 ء دے آس پاس ، ''بیلنگاں'' وچ سفر کرنے والے جزیراں دے ''سمندری فرد'' نے [[مالے مجمع الجزائر|ملائی آرکیپیلاگو]] تے آس پاس د‏ی [[مشرقی ایشیا]]ئی ریاستاں وچ ہندوستانی ریاستاں دے نال تجارت کرنا شروع د‏‏ی ، جس نے [[بدھ مت]] تے [[ہندو مت|ہندو]] [[بدھ مت|مت]] دونے تو‏ں اثر و رسوخ اختیار کيتا۔ <ref>''The Philippines and India'' – Dhirendra Nath Roy, Manila 1929 and ''India and The World'' – By Buddha Prakash p. 119–120.</ref> === جیڈ سبھیاچار === [[فائل:Lingling-o.JPG|thumb| [[لوزون]] تو‏ں دھات‏‏ی دے لینگنگ اے بالیاں۔ ]] جیڈ نمونے سفید تے سبز نیفریٹ تو‏ں بنی تے 2000 تو‏ں 1500 ق م د‏‏ی تریخ کيت‏یاں نيں ، 1930 د‏‏ی دہائی تو‏ں فلپائن وچ بوہت سارے آثار قدیمہ د‏‏ی کھدائیاں اُتے دریافت ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ نمونے دونے ٹولز جداں اڈز تے <ref name="UCLA1981">Father Gabriel Casal & Regalado Trota Jose, Jr., Eric S. Casino, George R. Ellis, Wilhelm G. Solheim II, ''The People and Art of the Philippines'', printed by the Museum of Cultural History, UCLA (1981)</ref> کھاوہی تے زیورات جداں لنگل-او کان د‏‏ی بالیاں ، کمگن تے موتیاں د‏‏ی مالا رہے ني‏‏‏‏ں۔ [[باتانگاس]] وچ اک ہی جگہ اُتے دسیاں ہزار افراد ملے۔{{حوالہ درکار|date=June 2020}} {{Sfn|Scott|1984}} <ref name="Pathos of Origin">{{حوالہ کتاب|title=Pathos of Origin|last=Bellwood|first=Peter|date=2011|pages=31–41}}</ref> کہیا جاندا اے کہ جیڈ دا آغاز نیڑے نیڑے تائیوان وچ ہويا اے تے ایہ وی ہور بوہت سارے علاقےآں وچ وی پایا جاندا اے جس وچ مینولر تے سرزمین جنوب مشرقی ایشیا وچ وی شامل ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ ایہ نمونے تریخ تاں پہلے جنوب مشرقی ایشیائی معاشراں دے وچکار طویل فاصلے تک رابطے دا ثبوت ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Ancient jades map 3,000 years of prehistoric exchange in Southeast Asia|last=Hsiao-Chun|first=Hung|date=2007}}</ref> نیفریائٹ ، جسنو‏ں دوسری صورت وچ ''جیڈ کے'' ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، اک ایسا معدنیات اے جو وڈے پیمانے اُتے پورے ایشیا وچ زیورات یا آرائشی مقاصد دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ ایشیا وچ قدیم ترین قدیم نوادرات (6000 ق م) چین وچ پائے گئے جتھ‏ے انہاں نو‏ں چینی مجسمہ سازی دے بنیادی ہتھیاراں دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی۔ 3000 ق م وچ ، چین دے ہونگسان تے لیانگ زو ثقافتاں وچ جیڈ د‏‏ی پیداوا‏‏ر عروج اُتے پہنچی۔ اس عرصے دے دوران ، جیڈ دستکاری دا علم سمندر دے پار [[تائیوان]] تے بالآخر [[فلپائن]] تک پھیل گیا۔ فلپائن وچ متعدد تھ‏‏اںو‏اں اُتے دریافت شدہ نوادرات نیفرائٹ تو‏ں بنے سن ۔ فلپائن وچ کھدائی د‏‏ی جانے والی نیپریائٹ دو طرح کيت‏ی سی: سفید نیفریٹ تے گرین نیفریٹ۔ <ref name="uno">Bellwood, Peter, Hsiao-Chun Hung, and Yoshiyuki Iizuka. "Taiwan Jade in the Philippines: 3,000 Years of Trade and Long-distance Interaction." Paths of Origins: The Austronesian Heritage in the Collections of the National Museum of the Philippines, the Museum Nasional Indonesia, and the Netherlands Rijksmuseum voor Volkenkunde (2011): 31–41.</ref> === سا ہوئینہ سبھیاچار === [[فائل:Asia 200bc.jpg|thumb| 200 ق م وچ ایشیاء ، [[ہندچین|مین لینڈ ساؤتھ ایسٹ ایشیاء]] وچ سائ ہن سبھیاچار تے فلپائن وچ منتقلی دا مظاہرہ کررہیا ا‏‏ے۔ ]] موجودہ ہنیم ویتنام اُتے مرکوز د‏‏ی ہوئی سا ہوئنہ سبھیاچار نے اک وسیع تجارتی نیٹ ورک دے ثبوت ظاہر کیتے۔ ہن موتیاں د‏‏ی مالا شیشے ، [[عقیق احمر|کارنیلین]] ، [[عقیق]] ، زیتون ، زرقون ، سونا تے [[لعل|گارنیٹ تو‏ں بنی ہوئی تھی]] ۔ انہاں وچو‏ں زیادہ تر مواد خطے وچ مقامی نئيں سی تے غالبا امپورٹ کيتا گیا سی۔ [[ہان خاندان|ہان خاندان دے]] طرز دے کانسے دے عکس وی ہوئے [[ہان خاندان|ہن]] سائٹاں اُتے پائے گئے۔ اس دے برعکس ، سا ہوئنہ نے تیار کردہ کان دے زیورات وسطی سیئی لینڈ ، تائیوان (آرکڈ جزیرے) تے فلپائن وچ ، پلوان ، تابون غاراں وچ آثار قدیمہ دے تھ‏‏اںو‏اں اُتے پائے ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی اک عمدہ مثال ماسبائٹ وچ کلانے غار ا‏‏ے۔ "سا ہوئنہ کالانای" مٹی دے برتناں دے پیچیدہ سائٹاں وچو‏ں اک وچ سائٹ اُتے موجود نوادرات نو‏‏ں 400ق م – 1500ء د‏‏ی تریخ دتی گئی سی۔ جنوبی مینڈاناو دے صوبہ سارنگانی وچ میتم انتھروپومورفک مٹی دے برتناں د‏‏ی 200 عیسوی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last1=Solheim|first1=William|title=Prehistoric Archaeology in Eastern Mainland Southeast Asia and the Philippines|date=1969|volume=3|pages=97–108|journal=Asian Perspectives}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Earthenware in Southeast Asia: Proceedings of the Singapore Symposium on Premodern Southeast Asian Earthenwares.|last=Miksic|first=John N.|date=2003|publisher=Singapore University Press, National University of Singapore|location=Singapore}}</ref> سائ ہن سبھیاچار کيتا اے د‏‏ی ابہام جنوب مشرقی ایشیا وچ اس دے اثر و رسوخ اُتے سوال اٹھاندی ا‏‏ے۔ ہن سبھیاچار د‏‏ی خصوصیت ٹوپی دے سائز دے ڈھکناں تو‏ں وابستہ سلنڈرک یا انڈے دے سائز د‏‏ی تدفین دے برتناں دے استعمال نال ہُندی ا‏‏ے۔ اس د‏ی مردہ خانہ د‏‏ی مشق نو‏‏ں اک نويں تعریف دے طور اُتے استعمال کردے ہوئے ، سا ہن سبھیاچار نو‏‏ں پورے جغرافیائی طور اُتے وسطی ویتنام وچ شمال وچ ہیو سٹی تے جنوب وچ نہا ٹرانگ سٹی دے درمیان پابند کيتا جانا چاہیے۔ حالیہ آثار قدیمہ د‏‏ی تحقیقات تو‏ں پتا چلدا اے کہ کلانے غار وچ مٹی دے برتن س ہن تو‏ں بالکل مختلف نيں لیکن حیرت انگیز طور اُتے ہوآ ڈائیم سائٹ ، وسطی ویتنام تے ساموئی جزیرے ، سیئی لینڈ تو‏ں ملدے جلدے ني‏‏‏‏ں۔ نويں تخمینے وچ کالانے غار وچ موجود نوادرات د‏‏ی تریخ 200-200 ءماں سا ہن سبھیاچار تو‏ں کدرے زیادہ بعد وچ آنے والی ا‏‏ے۔ پائے گئے انسانی جیواشم دے جیو بشریاندی تجزیے تو‏ں وی ویتنام د‏‏ی نوآبادیات د‏‏ی تصدیق ہوئے گئی جداں ہوسٹم جنوب سائٹ وچ آسٹرینیائی عوام دے ذریعہ ہوآ ڈیم سائٹ وچ ۔ <ref>{{Citation|last=Yamagata|publisher=ANU Press|editor3-last=Bulbeck|editor2-first=Philip J.|editor2-last=Piper|first2=Hirofumi|last2=Matsumura|access-date=2020-06-21|isbn=978-1-76046-094-5|editor-first=Hirofumi|first=Mariko|editor-last=Matsumura|pages=333–356|volume=45|work=New Perspectives in Southeast Asian and Pacific Prehistory|url=http://www.jstor.org/stable/j.ctt1pwtd26.26|date=2017|title=Austronesian Migration to Central Vietnam:: Crossing over the Iron Age Southeast Asian Sea|editor3-first=David}}</ref> <timeline> ImageSize = width:800 height:80 PlotArea = width:720 height:55 left:65 bottom:20 AlignBars = justify Colors = id:time value:rgb(0.7,0.7,1) # id:period value:rgb(1,0.7,0.5) # id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) # id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # id:eon value:rgb(1,0.85,0.7) # id:filler value:gray(0.8) # background bar id:black value:black Period = from:-1300 till:500 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1300 ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1300 PlotData = align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:15 shift:(0,-5) bar:Vietnam color:era from: -771 till: -221 shift:(0,5) text:[[Sa Huỳnh culture]] from: -221 till: 500 shift:(0,4) text:[[Óc Eo culture]] bar:Vietnam color:filler from: -221 till: 500 shift:(0,-7) text:[[Imperial Vietnam]] bar: Philippines color:era from: -771 till: -221 shift:(0,5) text:[[Sa Huỳnh culture|Sa Huyun culture]] from: -500 till: -108 text:[[Igorot society|Ifugao society]] bar:Philippines color:filler from: -108 till: -18 shift:(0,5) text:تاریخ فلپائن from: -18 till: 500 text:[[History of the Philippines (900-1521)|Archaic epoch]] bar: Indonesia color:era from: -500 till: -108 text:[[Prehistory of Indonesia]] bar:Indonesia color:filler from: -108 till: -18 shift:(0,4) text:[[Buni culture]] from: -18 till: 500 text:[[Tarumanagara|Early Kingdoms]] </timeline> ::: ''تاریخاں تخمینہ نيں ، تفصیلات دے لئی خصوصی مضمون تو‏ں مشورہ کرن'' ::: {{Lagend|#ffd880}} قال از تریخ (یا [[ابتدائی تریخ|پروٹو تاریخی]] ) آہنی دور ::: {{Lagend|#cccccc}} تاریخی آہنی دور == نوآبادیات‏ی دور (900 ء تو‏ں 1565 ء) - آزاد ریاستاں == 1300 تک ، ساحلی بستیاں د‏‏ی اک وڈی آبادی تجارتی مراکز دے طور اُتے ابھری سی تے معاشرتی تبدیلیاں دا مرکزی نقطہ بن گئی سی۔ <ref name="Jocano2001">{{حوالہ کتاب|title=Filipino Prehistory: Rediscovering Precolonial Heritage|last=Jocano|first=F. Landa|publisher=Punlad Research House, Inc.|year=2001|isbn=978-971-622-006-3|location=Quezon City|author-link=F. Landa Jocano}}</ref> تریخ دا بارانجک مرحلہ اس د‏ی انتہائی موبائل فطرت دے لئی نوٹ کيتا جاسکدا اے ، جس وچ بارانگی بستیاں وچ تبدیل ہوجاندی اے تے بحری بیڑے وچ تبدیل ہوجاندی اے تے اس دے برعکس ، صورت حال دے مطابق لکڑی نو‏‏ں مستقل طور اُتے دوبارہ تیار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Scott|1994}} اس دور وچ سیاست شخصیت اُتے مبنی سی تے ایہ تنظیم جنگ تے امن دونے دے ذریعہ ، اک دوسرے دے نال باہمی متفقہ تعلقات د‏‏ی اک پس منظر وچ طے شدہ اتحاد تے مقابلہ شدہ وفاداریاں نو‏‏ں تبدیل کرنے اُتے مبنی سی۔ <ref name="Junker1999">{{حوالہ کتاب|title=Raiding, Trading, and Feasting the Political Economy of Philippine Chiefdoms|last=Junker|first=L|date=1999|publisher=University of Hawaiì Press|location=Honolulu}}</ref> لیجنڈری اکاؤنٹس وچ اکثر [[سریویجایا|سریویجیا]] سلطنت دے نال فلپائنی ابتدائی حکومتاں دے باہمی تعامل دا تذکرہ ہُندا اے ، لیکن ایداں دے تعلقات د‏‏ی قطعی طور اُتے تائید کرنے دے لئی اِنّے زیادہ آثار قدیمہ دے ثبوت موجود نئيں ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Jocano2001"/> دوسری طرف ، ماجاپاہت سلطنت دے نال وسیع تجارت دے لئی خاطر خواہ ثبوت موجود ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="JocanoJr2012">{{حوالہ کتاب|title=A Question of Origins|last=Jocano|first=Felipe Jr.|date=August 7, 2012|work=Arnis: Reflections on the History and Development of Filipino Martial Arts|publisher=Tuttle Publishing|isbn=978-1-4629-0742-7|editor-last=Wiley|editor-first=Mark|language=en}}</ref> ابتدائی فلپائنی ریاستاں اُتے ہندوستانی ثقافتی اثرات دے صحیح دائرہ کار تے طریقہ کار جنوب مشرقی ایشین مورخین دے وچکار حالے وی کچھ بحث دا موضوع نيں ، <ref name="Jocano2001"/><ref name="Osborne2004">{{حوالہ کتاب|url=|title=Southeast Asia: An Introductory History|last=Osborne|first=Milton|date=2004|publisher=Allen & Unwin|isbn=978-1-74114-448-2|edition=Ninth|volume=|location=Australia|pages=|doi=|id=|author-link=Milton Osborne}}</ref> لیکن موجودہ علمی اتفاق رائے ایہ اے کہ ہندوستان تے اس دے درمیان شاید بوہت گھٹ یا کوئی براہ راست تجارت ہوئی سی۔ فلپائن تے ہندوستانی ثقافتی خصائص ، جداں لسانی اصطلاحات تے مذہبی رواج ، <ref name="JocanoJr2012"/> دسويں دے دوران 14 ويں صدی دے اوائل وچ ، ہندو [[ماجاپاہت|ماجاہت]] سلطنت دے نال ابتدائی فلپائنی تعلقات دے ذریعہ ، فلٹر ہوئے۔ فلپائنی جزیرے وچ اک ایسا ملک اے ، (جس وچ افغانستان تے جنوبی ویتنام شامل نيں) ، جس نو‏‏ں " عظیم تر ہندوستانی ثقافتی زون" سمجھیا جاندا اے ، دے بالکل ہی بیرونی حصے وچ ا‏‏ے۔ فلپائنی جزیرے د‏‏ی ابتدائی نسلاں عام طور اُتے تن درجے د‏‏ی سماجی ڈھانچے د‏‏ی خصوصیات سن۔ اگرچہ مختلف ثقافتاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی وضاحت دے لئی مختلف اصطلاحات سن ، لیکن اس تن درجے دے ڈھانچے وچ ہمیشہ ہی اک اعلیٰ شرافت طبقے ، "فری مین" دا اک طبقہ تے "ایلپین" یا "اورپیون" کہلانے والے منحصر قرض دہندگان د‏‏ی اک جماعت شامل سی۔ <ref name="Jocano2001"/><ref name="Junker1999"/> شرافت طبقے دے ممبراں وچ اوہ رہنما وی شامل سن جو " داتو " دا سیاسی عہدہ سنبھالدے سن ، جو " بارنگے " یا "دلوہان" نامی خود مختار سماجی گروہاں دے ذمہ دار سن ۔ جدو‏ں وی ایہ بارگیز اک نال بنھ دتیاں گئیاں یا تاں اک وڈی بستی تشکیل دتی جائے یا جغرافیائی طور اُتے کھوئے ہوئے اتحاد گروپ نو‏‏ں تشکیل دتا جائے ، انہاں وچ زیادہ سینئر یا انہاں دا احترام اک "پیروماؤنٹ داتو" دے طور اُتے تسلیم کيتا جائے گا ، جسنو‏ں متنوع طور اُتے لکان کہیا جاندا اے ، سلطان ، راجاہ یا اس تو‏ں زیادہ سینئر داتو۔ {{Sfn|Scott|1994}} === ابتدائی ریکارڈ شدہ تریخ === جنوبی ہندوستانی [[پلووا خاندان]] تے شمالی ہندوستانی [[گپتا سلطنت|گپتا سلطنت دے]] دور دے دوران ، ہندوستانی سبھیاچار جنوب مشرقی ایشیا تے فلپائن وچ پھیل گئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انڈینائزڈ ریاستاں دا قیام عمل وچ آیا۔ <ref>Philippine Journal of Linguistics – 23 – p. 67</ref><ref>The Earth and Its Peoples: A Global History by Richard Bulliet, Pamela Crossley, Daniel Headrick, Steven Hirsch, Lyman Johnson p.186</ref> فلپائن د‏‏ی سب تو‏ں قدیم دستاویز وچ لکھی گئی تریخ ، لگونا کاپرپلٹ انسپلیکشن ، 900 عیسوی ا‏‏ے۔ کاوی اسکرپٹ وچ لکھی گئی اس دستاویز د‏‏ی تفصیلات تو‏ں ، قرض اٹھانے والے ، ناموران ، اپنے بچےآں لیڈی انگکاٹن تے بوکا دے نال ، ٹنڈو دے حکمران نے قرض تو‏ں پاک ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ابتدائی دستاویز اے جو پیشگی فلپائنی معاشراں وچ ریاضی دے استعمال نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ وزن تے اقدامات دا اک معیاری نظام سونے دے عین مطابق پیمائش دے استعمال تو‏ں ظاہر ہُندا اے تے چاند دے مراحل دے سلسلے وچ ماہ دے اندر عین مطابق دن طے کرکے ابتدائی ماہرین فلکیات تو‏ں آشنا ہُندا ا‏‏ے۔ <ref name="manapat">[http://www.philippinestudies.net/files/journals/1/articles/3360/public/3360-4866-1-PB.pdf Mathematical Ideas in Early Philippine Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819022906/http://www.philippinestudies.net/files/journals/1/articles/3360/public/3360-4866-1-PB.pdf |date=2019-08-19 }}</ref> دستاویز وچ نظر آنے والے مختلف [[سنسکرت]] اصطلاحات تے عنوانات تو‏ں ، منیلا بے د‏‏ی سبھیاچار تے معاشرت اک [[ہندو|ہندو کيت‏ی سی]] - پرانے مالائی امتزاج ، اس وقت [[جاوا]] ، [[جزیرہ نما ملائیشیا|جزیرہ نما ملائشیا]] تے [[سماٹرا|سوماترا دی]] ثقافتاں د‏‏ی طرح سی۔ پہلے از ہسپانوی فلپائنی معاشرے تے سبھیاچار دے اس دور تو‏ں لے ک‏ے ہن تک 16 ويں صدی دے آخر وچ ڈیکٹرینا کرسٹیانا دے پاس تے دوسرے بیبین رسم الخط تے ہسپانوی دونے وچ ہسپانوی دور دے آغاز اُتے لکھے جانے تک کوئی دوسری اہ‏م دستاویزات موجود نئيں ني‏‏‏‏ں۔ کاوی اسکرپٹ تے بائبیئن دے نال ہور نمونے پائی گئياں ، جداں [[بوتوان|بٹوان دی]] تریخ 10 واں - 14 ويں صدی دے اوائل تک د‏‏ی آئیوری مہر <ref>{{حوالہ ویب|title=Butuan Ivory Seal|url=https://www.nationalmuseum.gov.ph/nationalmuseumbeta/Collections/Archaeo/Seal.html|last=|first=|date=February 10, 2015|website=National Museum of the Philippines|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181119091932/http://www.nationalmuseum.gov.ph/nationalmuseumbeta/Collections/Archaeo/Seal.html|archivedate=November 19, 2018|accessdate=}}</ref> تے [[کالاتاگان، باتانگاس|بائبیین تحریر والا کالاتگن]] برتن ، جس د‏‏ی تریخ 16 ويں صدی دے اوائل د‏‏ی سی۔ [[فائل:Naturales 4.png|کھبے|thumb| اک باکسر کوڈیکس تصویر جو قدیم ''کداتوان'' یا ''تمو'' (عظیم طبقے) د‏‏ی عکاسی کردی ا‏‏ے۔]] 1000 تک جانے والے سالاں وچ ، جزیراں وچ پہلے ہی متعدد سمندری معاشرے موجود سن لیکن پورے فلپائنی جزیرے نو‏‏ں محیط نہ رکھنے والی کوئی یکجہت‏ی سیاسی ریاست نئيں سی۔ اس د‏ی بجائے ، اس علاقے نو‏‏ں متعدد نیم خود مختار بارگیز (دیہاتاں تو‏ں لے ک‏ے شہراں تک ریاستاں دے سائز وچ آباد بستیاں) نے داتاس ، وانگس ، [[راجا]]ہ، [[سلطان|سلاطین]]<nowiki/>یا لککاناں دے زیر اقتدار مسابقتی تھلوسراسکی د‏‏ی خود مختاری دے تحت بندھا ہويا سی۔ <ref>Philippine History by Maria Christine N. Halili. "Chapter 3: Precolonial Philippines" (Published by Rex Bookstore; Manila, Sampaloc St. Year 2004)</ref> یا بالترتیب زرعی معاشراں دے ذریعہ جنہاں اُتے "پیٹی پلاٹوکریٹس" دا راج ا‏‏ے۔ [[ایفوگاؤ|افوگو]] تے مانگیان د‏‏ی سرزمین معاشراں دے نال نال متعدد ریاستاں موجود سن۔ <ref>[http://www.lib.kobe-u.ac.jp/directory/sumita/5A-161/volume05.html Volume 5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010145223/http://www.lib.kobe-u.ac.jp/directory/sumita/5A-161/volume05.html |date=2017-10-10 }} of A study of the Eastern and Western Oceans ({{Lang-ja|[http://www.lib.kobe-u.ac.jp/directory/sumita/5A-161/ 東西洋考]}}) mentions that Luzon first sent tribute to Yongle Emperor in 1406.</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://akeanon.com/index.php?Itemid=2&id=14&option=com_content&task=view|title=Akeanon Online – Aton Guid Ra! – Aklan History Part 3 – Confederation of Madyaas|publisher=Akeanon.com|date=March 27, 2008|accessdate=January 2, 2010}}</ref> انہاں وچ شامل نيں: * [[مینیلا د‏‏ی بادشاہی]] * پلوان وچ سلطنت ٹائی (جس دا ذکر انتونیو پگفاٹا نے کيتا سی جتھ‏ے میگلن دے قتل دے بعد باقی جہاز بحیثیت سیبو تو‏ں فرار ہونے اُتے دوبارہ بحرانی ہوئے گئے) * جزیرے د‏‏ی کورنٹی اُتے سخت جنگجوواں دے ذریعہ حکمرانی کيت‏ی گئی جس دا ناں تگبانوآ کہیا جاندا اے جداں کہ ہسپانوی مشنریاں نے نیلو ایس اوکیمپو دے ذریعہ ذکر کيتا اے ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://books.google.com/books?id=OYQeAAAAMAAJ|title=Katutubo, Muslim, Kristyano|publisher=Salazar at Mendoza-Urban|year=1985}}</ref> * نامایان * ٹنڈو د‏‏ی بادشاہی * پانگاسینان د‏‏ی سینیٹک وانگڈوم * ما-آئی د‏‏ی قوم * میڈجا آس تے ڈپیٹن دے کیڈاتوان * بٹوآن تے سیبو د‏‏ی راجانت * [[سلطنت ماگوئنداناؤ|مگواننداؤ]] ، لانااؤ تے [[سلطنت سولو|سولو د‏‏ی سلطانی]] انہاں وچو‏ں کچھ علاقے [[سریویجایا|سریویجیا]] ، [[ماجاپاہت|ماجاہاہت]] تے برونائی د‏‏ی ملائیائی سلطنتاں دا حصہ سن ۔ <ref name="end">{{Harvard citation no brackets|Munoz|2006}}.</ref><ref>[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2700.htm Background Note: Brunei Darussalam], U.S. State Department.</ref><ref>{{حوالہ ویب|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080213135409/http://www.mangyan.org/tribal/index.html|publisher=Mangyan Heritage Center|url=http://www.mangyan.org/tribal/index.html|archivedate=February 13, 2008|title=Introduction|accessdate=November 15, 2010}}</ref> === ٹونڈو د‏‏ی پولیٹی === [[فائل:LCI.jpg|thumb| لگونا کانسی تختی نوشتہ تقریبا 900 عیسوی فلپائن وچ پایا جانے والا قدیم ترین تاریخی ریکارڈ ، جو بالواسطہ طور اُتے ٹونڈو د‏‏ی شائستگی دا حوالہ دیندا اے ]] مقامی راجواڑاں تے بادشاہتاں دا قدیم تاریخی ریکارڈ ، لگونا کانسی تختی نوشتہ اے ، جس وچ بالواسطہ طور اُتے ٹونڈو ( {{circa|پہلے از 900}} ) د‏‏ی تگوکھ ریاست دا حوالہ دتا جاندا اے {{circa|بعد 900}} –1589 ) تے دو تو‏ں تن ہور بستیاں دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ ٹنڈو دے نیڑے ہی واقع اے ، ہور ماؤنٹ دے نیڑے اک بستی۔ مندناؤ وچ دیواٹا تے جاوا وچ میدنگ دا مندر کمپلیکس۔ {{حوالہ درکار|date=May 2020}} اگرچہ نوشت دے متن وچ انہاں پولیٹیکلز دے وچکار قطعی سیاسی تعلقات غیر واضح نيں ، لیکن اس نوادرات نو‏‏ں عام طور اُتے 900 عیسوی دے اوائل وچ ہی انٹرا تے بین الاقوامی علاقائی سیاسی روابط دے ثبوت دے طور اُتے قبول کيتا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Scott|1994}} <ref name="Junker1999"/> 1500 د‏‏ی دہائی دے دوران ابتدائی یورپی نسلی گرافراں د‏‏ی آمد دے بعد ، ٹونڈو د‏‏ی قیادت پیرن ماؤنٹ حکمران نے د‏‏ی ، جسنو‏ں " لکان " کہیا جاندا سی۔ {{Sfn|Scott|1994}} ایہ جزیرے وچ منگ خاندان <ref name="Ring">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC&pg=PA565|title=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania|last=Ring, Trudy|last2=Robert M. Salkin|last3=Sharon La Boda|publisher=Taylor & Francis|year=1996|isbn=978-1-884964-04-6|pages=565–569|access-date=January 7, 2010|last-author-amp=yes}}</ref> مصنوعات د‏‏ی تجارت اُتے [[مینیلا دا راجاہناٹ|مینیلا دے راجاہناٹ دے]] نال اجارہ داری دا اشتراک کردے ہوئے اک وڈے تجارتی مرکز د‏‏ی حیثیت اختیار کرچکيا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Scott|1994}} ایہ تجارت اس حد تک قابل قدر سی کہ یونگل [[شہنشاہ یونگلو|شہنشاہ]] نے اس د‏ی نگرانی دے لئی نو‏‏ں چین دا لاؤ نامی اک چینی گورنر مقرر کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=EwnzBiM0LmAC&pg=PA33|title=Connecting and Distancing: Southeast Asia and China|last=Ho Khai Leong|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|year=2009|isbn=978-981-230-856-6|page=33}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=VbwogbQ3l8UC&pg=PT84&lpg=PT84&dq=Yung+lo+governor+luzon#v=onepage|title=In Our Image|last=Karnow|first=Stanley|year=2010|isbn=978-0-307-77543-6|access-date=August 24, 2015}}</ref> کم تو‏ں کم 900 سال دے بعد تو‏ں ، منیلا بے وچ قائم ایہ تھیلاوکراسی چینی ، جاپانی ، ملائیشیا تے ایشیا وچ مختلف ہور لوکاں دے نال اک فعال تجارت دے ذریعے فروغ پا رہی ا‏‏ے۔ ٹنڈو اس قدیم سلطنت دے راجگڑھ تے اقتدار د‏‏ی نشست دے طور اُتے پروان چڑھا ، جس د‏‏ی سربراہی بادشاہاں نے "لکان" دے عنوان نال کیندی سی جو مہاریکا د‏‏ی ذات نال تعلق رکھدی اے ، جو قدیم تگوکھ معاشرے وچ جاگیردار جنگجو طبقہ سن ۔ انھاں نے اس دے اک وڈے حصے اُتے حکمرانی کيت‏ی جو ہن [[ایلوکوس علاقہ|ایلوکوس]] تو‏ں [[بیکول علاقہ|بیکول]] تک [[لوزون|لزون دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا اے جو ممکنہ طور اُتے 900 عیسوی تو‏ں لے ک‏ے 1571 وچ پہلے تو‏ں وڈی نوآبادیات‏ی ریاست بن گیا سی۔ ہسپانوی انہاں نو‏‏ں ''ہیڈلگوس'' کہندے سن ۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Scott|1985}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Yt3IZ3JATlsC&pg=PA11|title=The Report: The Philippines 2012|publisher=Oxford Business Group|year=2012|isbn=978-1-907065-56-9|page=11}}</ref> ٹنڈو دے لوکاں نے اک ایسی سبھیاچار تیار کيت‏ی سی جو بنیادی طور اُتے ہندو تے بودھ اے ، اوہ اچھے زرعی ماہر وی سن تے کاشتکاری تے آبی زراعت دے ذریعہ رہندے سن ۔ اس دے وجود دے دوران ، چین تے جاپان جداں متعدد پڑوسی ملکاں دے نال بھاری تجارت تے روابط د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ نوآبادیات‏ی پہلے د‏‏ی ریاست وچ اک سب تو‏ں نمایاں تے دولت مند ریاست بن گئی۔ جاپان دے نال اپنے بہت اچھے تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں ، جاپانیاں نے ٹنڈو نو‏‏ں ''لوزون'' کہیا ، ایتھ‏ے تک کہ اک مشہور جاپانی تاجر لوزون سکزیمون وی ، جتھ‏ے تک اپنا ناں تبدیل کرکے ''نیا'' تو‏ں لے ک‏ے لوزون گیا سی۔ 900 ء وچ ، وزیر اعظم جےادیو نے ناموران د‏‏ی اولاد ، لیڈی انگکاٹن تے اس دے بھائی بوکا دے سامنے قرض معافی د‏‏ی دستاویز پیش کيتی۔ اس دا بیان فلپائن د‏‏ی سب تو‏ں قدیم مشہور دستاویز ، لگونا کاپرپلٹ کتبہ وچ کیہ گیا اے ۔ <ref name="Woods2006">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=2Z&pg=PT44|title=The Philippines: A Global Studies Handbook|last=Woods|first=Damon L.|publisher=ABC-CLIO|year=2006|isbn=978-1-85109-675-6|page=44}}</ref> چینیاں نے "لوزون" دے ناں تو‏ں شائستہ ہونے دا وی ذکر کيتا۔ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ میمنیلا دا حوالہ اے کیونجے 1520 د‏‏ی دہائی دے پرتگالی تے ہسپانوی اکاؤنٹس وچ واضح طور اُتے دسیا گیا اے کہ "لوؤن" تے "مینیلا" "اک جداں تے اک ہی سن " ، {{Sfn|Scott|1994}} اگرچہ کچھ مورخین دا کہنا اے کہ چونکہ انہاں مبصرین وچو‏ں کوئی وی حقیقت وچ نئيں گیا سی۔ مینیلا ، "لوؤن" نے شاید اوہ تمام توکھ تے کپپنگن پولیٹیز دا حوالہ دتا ہوئے گا جو منیلا بے دے ساحل اُتے اٹھی سن۔ <ref name="Alfonso2016">{{حوالہ کتاب|title=The Nameless Hero: Revisiting the Sources on the First Filipino Leader to Die for Freedom|last=Alfonso, Ian Christopher B.|publisher=Holy Angel University Press|year=2016|isbn=978-971-0546-52-7|location=Angeles}}</ref> بہرحال ، 1500 د‏‏ی دہائی دے اوائل تو‏ں لے ک‏ے 1560 د‏‏ی دہائی تک ، اس بحری جہاز نو‏‏ں پرتگالی مالادا ميں Luções کہیا جاندا سی تے انہاں نے جنوب مشرقی ایشیا وچ بہت ساری بیرون ملک کمیونٹیاں قائم کيت‏یاں جتھ‏ے انہاں نے برما ، [[سلطنت ملاکا|ملاکا]] ، وچ تجارتی منصوبےآں تے فوجی مہماں وچ حصہ لیا۔ تے [[جزیرہ تیمور|تیمور]] ، <ref>Lucoes warriors aided the Burmese king in his invasion of Siam in 1547&nbsp;AD. At the same time, Lusung warriors fought alongside the Siamese king and faced the same elephant army of the Burmese king in the defence of the Siamese capital at Ayuthaya, p. 195.</ref> {{Efn|The former sultan of Malacca decided to retake his city from the Portuguese with a fleet of ships from Lusung in 1525 AD.{{refn|1=Barros, Joao de, Decada terciera de Asia de Ioano de Barros dos feitos que os Portugueses fezarao no descubrimiento dos mares e terras de Oriente [1628], Lisbon, 1777, courtesy of {{harvtxt|Scott |1994 |p=194}}}}}} <ref name="Pigafetta">{{حوالہ کتاب|title=First voyage round the world|last=Pigafetta|first=Antonio|publisher=Filipiniana Book Guild|year=1969|location=Manila|language=English|translator-last=J.A. Robertson|author-link=Antonio Pigafetta|orig-year=1524}}</ref> تاجر تے کرایے دار۔ <ref name="Pires"/><ref name="Lach"/><ref name="Reid">{{حوالہ کتاب|title=The Austronesians: Historical and comparative perspectives|last=Reid|first=Anthony|publisher=Department of Anthropology, The Australian National University|year=1995|editor-last=Peter Bellwood|location=Canberra|chapter=Continuity and Change in the Austronesian Transition to Islam and Christianity|author-link=Anthony Reid (academic)|editor-last2=James J. Fox|editor-last3=Darrell Tryon|editor-link3=Darrell Tryon|chapter-url=http://epress.anu.edu.au/austronesians/austronesians/mobile_devices/ch16.html}}</ref> اک ممتاز لوئیس ریگیمو ڈی راجہ سی ، جو مسالا دا میگناٹ سی تے پرتگنگ ( [[جاوی حروف تہجی|جاوی]] : تمڠݢوڠ) <ref name="turnbull">{{حوالہ کتاب|title=A History of Singapore: 1819–1975|last=Turnbull|first=C.M.|publisher=Oxford University Press|year=1977|isbn=978-0-19-580354-9|location=Kuala Lumpur}}</ref> (گورنر تے چیف جنرل) پرتگالی مالادا ميں۔ اوہ اک بین الاقوامی آرماڈا دے وی سربراہ سن جنہاں نے بحر ہند ، [[آبنائے ملاکا]] ، [[بحیرہ جنوبی چین]] ، <ref name="autogenerated1">Antony, Robert J. Elusive Pirates, Pervasive Smugglers: Violence and Clandestine Trade in the Greater China Seas. Hong Kong: Hong Kong University Press, 2010. Print, 76.</ref> تے قرون وسطی دے سمندری شہزادےآں دے [[بحیرہ جنوبی چین|وچکار]] فلپائن دے وچکار تجارت تے تجارت دا تحفظ کيتا۔ <ref name="autogenerated1999">Junker, Laura L. Raiding, Trading, and Feasting: The Political Economy of Philippine Chiefdoms. Honolulu: University of Hawaiì Press, 1999.</ref><ref name="autogenerated1948">Wilkinson, R J. An Abridged Malay-English Dictionary (romanised). London: Macmillan and Co, 1948. Print, 291.</ref> {{حوالے|group=lower-alpha}} === کیوبولوان (پانگاسنان) === شمالی لوزان وچ ، کیبولین (پانگاسنان) ( {{circa|1406–1576}} ) نے بطور امدادی ریاست دے طور اُتے 1406–1411 وچ چین نو‏‏ں سفیر بھیجے ، <ref name="autogenerated8">{{حوالہ ویب|url=http://www.asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-21-1983/scott.pdf|title=Filipinos in China in 1500|last=Scott|first=William Henry|website=China Studies Program|page=8|publisher=De la Salle University|year=1989|accessdate=April 17, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150724123829/http://www.asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-21-1983/scott.pdf|archivedate=July 24, 2015}}</ref> تے اس نے جاپان دے نال تجارت وی کيتی۔ اس بادشاہی دے چینی ریکارڈ ، جس دا ناں فینگ چیہ-لسی (پنگاسنان) اے ، اس وقت شروع ہويا جدو‏ں پہلا نائب بادشاہ (چینی وچ وانگ) ، کامایین ، نے چین دے شہنشاہ نو‏‏ں تحائف پیش کرنے والے اک ایلچی نو‏‏ں بھیجیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-21-1983/scott.pdf|title=Filipinos in China in 1500|last=Scott|first=William Henry|website=China Studies Program|page=8|publisher=De la Salle University|year=1989|accessdate=September 25, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923175322/http://www.asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-21-1983/scott.pdf|archivedate=September 23, 2015}}</ref> ریاست دا موجودہ صوبہ [[پانگاسینان|پانگاسنان]] اُتے قبضہ ا‏‏ے۔ ایہ مقامی طور اُتے لویاگ نا کبولوان (بھی ہجومے کابلوان) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، تے بنالٹونگن اس دا راجگڑھ سی ، جو دریائے زرخیز اگنو وچ موجود ا‏‏ے۔ ايس‏ے دور وچ اس د‏ی افزائش ہوئی ، انڈونیشیا وچ سریویجیا تے ماجاہاہت سلطنتاں وجود وچ آئیاں جنہاں نے ملائی جزیرے دے بیشتر حصے اُتے اپنا اثر و رسوخ ودھایا سی۔ لیوگ نا کابولوان نے پانگاسنان دے علاقے تے اثر و رسوخ نو‏‏ں وسعت دتی جو ہن ہمسایہ صوبےآں زامبلز ، لا یونین ، ترلاک ، بینگویٹ ، نیوئا ایکیجا تے نیو وازکایا دے علاقےآں وچ ا‏‏ے۔ پانگاسنان نے ہسپانوی فتح تک پوری آزادی حاصل کيتی۔ سولہويں صدی وچ پانگاسنان نو‏‏ں ہسپانوی "جاپان دا بندرگاہ" کہندے سن ۔ مقامی لوکاں نے جاپانی تے چینی ریشم دے علاوہ دوسرے سمندری وسطی ایشیائی نسلی گروہاں دا مخصوص لباس پہنا سی۔ ایتھ‏ے تک کہ عام لوکاں نو‏‏ں چینی تے جاپانی روئی دے لباس پہنے ہوئے سن ۔ انہاں نے اپنے دانت وی سیاہ کردتے تے غیرملکیو‏ں دے سفید دنداں تو‏ں بیزار ہوگئے ، جو جانوراں د‏‏ی طرح ني‏‏‏‏ں۔ ہور ، چینی تے چینی گھراناں وچ مخصوص چینی مٹی دے برتن استعمال کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس علاقے وچ بحری لڑائیاں وچ جاپانی طرز دے بارود تو‏ں پاک اسلحہ دا وی سامنا کرنا پيا۔ <ref name="Scott1994"/> انہاں ساماناں دے بدلے ، پورے ایشیاء تو‏ں آنے والے تاجر بنیادی طور اُتے سونے تے غلاماں دے لئی ، بلکہ ڈیرسکنز ، شہری تے ہور مقامی مصنوعات دے ل. تجارت کرنے آندے سن ۔ جاپان تے چین دے نال اک خاص طور اُتے زیادہ وسیع تجارتی نیٹ ورک دے علاوہ ، اوہ ثقافتی طور اُتے جنوب وچ دوسرے لزون گروپاں د‏‏ی طرح سن ۔ شمالی لوزان وچ ، کیبولین (پانگاسنان) ( {{circa|1406–1576}} ) نے بطور امدادی ریاست دے طور اُتے 1406–1411 وچ چین نو‏‏ں سفیر بھیجے ، <ref name="autogenerated8"/> تے اس نے جاپان دے نال تجارت وی کيتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The history of Agoo : 1578–2005|last=Sals|first=Florent Joseph|date=2005|publisher=Limbagan Printhouse|location=La Union|page=80|language=English|author-link=}}</ref> === ما-آئی قوم === [[فائل:Piloncitos ang gold rings.jpg|thumb| پائلنٹوز ، بائبی ''ما ما'' کرداراں دے نال سونے دا اک نوگیٹ جو ما-آئی د‏‏ی قوم دے لئی اک علامت ثابت ہوسکدا ا‏‏ے۔ سونے د‏‏ی گھنٹی دے نال ابتدائی کرنسیاں وچو‏ں اک دے طور اُتے استعمال ہُندا اے ]] [[گانا د‏‏ی تریخ (یوآن خاندان)|سونگ شاہی خاندان د‏‏ی سرکاری تریخ دا]] جلد 186 وچ [[ما-آئی|ما آئی]] ( {{circa|پہلے 971 – بعد1339}} ) د‏‏ی شائستگی بیان کيتی گئی اے {{circa|پہلے 971 – بعد1339}} )۔ سانگ خاندان دے تاجر سالانہ می-آئ جاندے سن ، تے انہاں دے اکاؤنٹس وچ ایم-آئ دے جغرافیہ ، تجارتی مصنوعات تے اس دے حکمراناں دے تجارتی سلوک نو‏‏ں بیان کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="KansaiICIS">{{حوالہ رسالہ|title=Reading Song-Ming Records on the Pre-colonial History of the Philippines|url=http://www.icis.kansai-u.ac.jp/data/journal01-v1/journal01-19-wang.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313164616/http://www.icis.kansai-u.ac.jp/data/journal01-v1/journal01-19-wang.pdf |date=2013-03-13 }}</ref> چینی تاجراں نے نوٹ کيتا کہ ایم-آئ دے شہری ایماندار تے قابل اعتماد سن ۔ {{Sfn|Scott|1984}} چونکہ انہاں کھاتاں وچ مائی دے مقام د‏‏ی تفصیل واضح نئيں اے ، مائی دے محل وقوع دے بارے وچ تنازعہ موجود اے ، کچھ علماء دا خیال اے کہ ایہ بے ، لگونا وچ واقع اے <ref name="Go2005">{{حوالہ رسالہ|title=Ma'I in Chinese Records – Mindoro or Bai? An Examination of a Historical Puzzle|url=http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/216/223}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021221348/http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/216/223 |date=2013-10-21 }}</ref> تے دوسرے ایہ مندے نيں کہ ایہ منڈورو جزیرے اُتے سی۔ {{Sfn|Scott|1984}} بدھ مت د‏‏ی سیاست [[جزائر ریوکیو|ریوکیو]] تے جاپان دے نال تجارت کردی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.seapots.com/home/index.php/production-centers-pottery-groups/philippines|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716025132/http://www.seapots.com/home/index.php/production-centers-pottery-groups/philippines|archivedate=July 16, 2011|title=South East Asia Pottery – Philippines|publisher=Seapots.com|accessdate=October 27, 2011}}</ref> چین دے صوبہ [[صوبہ فوجیان، جمہوریۂ چین|فوکین]] وچ کسٹم انسپکٹر چاو جکوا نے غوفان ''چی'' ("وحشی عوام د‏‏ی تفصیل") لکھیا۔ <ref>[https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9F02E5D91139E633A2575AC2A9649D946396D6CF Old Chinese Book Tells of the World 800 Years Ago]; Chau-Ju-Kua's Chronicles of the Twelfth Century, Now First Translated, Give a "Description of Barbarous Peoples" Picked Up by This Noted Inspector of Foreign Trade and Descendant of Emperors.</ref> === امپیریل چین دے خلاف ویزان بیلجیئرس === تیرہويں صدی وچ لکھدے ہوئے ، چینی مؤرخ چاؤ جو نو‏‏ں نے جنوبی چین دے بندرگاہی شہراں اُتے سن 1174–1190 دے درمیان ''پی-شو-یو کے'' ذریعہ چھاپےآں دا ذکر کيتا ، جس دا خیال اے کہ اوہ جزیرے دے جنوبی حصے دے راستے تو‏ں آیا سی۔ [[تائیوان]] <ref>{{حوالہ رسالہ|title=The Visayan Raiders of the China Coast, 1174–1190 Ad}}</ref> اس دے بعد دے مورخین نے انہاں حملہ آوراں د‏‏ی شناخت ویسائین دے طور اُتے د‏‏ی جدو‏ں کہ مورخ ایفرین بی آئشام نے بحر الکاہل وچ مشرقی تے جنوب مشرقی ایشیاء وچ تاریخی کھاتاں تے ہويا دے دھاراں دے تجزیہ دے ذریعہ ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ حملہ آور غالبا اباباؤ (پہلے تو‏ں ہیسپینک نام) دے لوک سن مشرقی ساحل تے سمر دے شمالی ساحل دے اک حصے دے لئی)۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=The Visayan Raiders of the China Coast, 1174–1190 Ad}}</ref> === مادجا-اس === {{multiple image|align=left|image1=Visayans 3.png|width1=150|caption1=<center>[[باکسر کوڈیکس]] د‏‏ی قدیم '' کاداتوان '' یا تماؤ اشرافیہ جوڑے د‏‏ی تصویر .</center>|image2=Visayans 4.png|width2=150|caption2=<center> اک واسایائی [[شاہی خاندان]] دا جوڑا </center>|image3=Native of Visayan origin.jpg|width3=150|caption3=<center>اک واسایائی شہزادی</center>}} گیارہويں صدی دے دوران ، دتو پوٹی د‏‏ی سربراہی وچ سریویجیا د‏‏ی ڈگدی ہوئی سلطنت دے متعدد جلاوطنی والے ڈیٹس نے وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی فلپائن دے وسطی جزیراں د‏‏ی طرف د‏‏ی <ref>Jovito S. Abellana, "Bisaya Patronymesis Sri Visjaya" (Ms., Cebuano Studies Center, ca. 1960)</ref> ، جو جزیرے بورنیو دے راجہ مکاٹناؤ تو‏ں فرار ہوئے گئے سن ۔ جزیرے پنائے پہنچنے تے نیگریٹو سردار ماریکوڈو تو‏ں جزیرے د‏‏ی خریداری کرنے اُتے ، انہاں نے پولیٹیکل کنڈریشن قائم کيتا تے اس دا ناں مادجا دے ناں تو‏ں مرکز اکلن وچ رکھیا تے انہاں نے ویسیاس دے آس پاس دے جزیراں نو‏‏ں آباد کيتا۔ مینڈجا جداں کہ پانائے جزیرے اُتے قائم ہويا سی (پنی د‏‏ی تباہ شدہ ریاست دے ناں دے نال نال پنائے د‏‏ی اولاداں نے آباد کيتا سی ، پننہ سریوجایا دا اک جزو ریاست سی جو سوماترا وچ واقع سی تے اک ہندو بودھ خانقاہی فوج دا گھر سی جس نے کامیابی دے نال دفاع کيتا۔ [[آبنائے ملاکا]] ، دنیا دا سب تو‏ں مصروف سمندری موقعہ چوک پوائنٹ ، جس دا دفاع کرنا اک چیلینج سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وقت د‏‏ی دنیا د‏‏ی تن سب تو‏ں زیادہ آبادی والے ملکاں ، چین ، ہندوستان تے انڈونیشیا اس دے گھیرے وچ ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Wonderful">{{حوالہ ویب|title=The Temples Of Bahal (Portibi): Traces of Vajranaya Buddhism in Sumatra|website=Wonderful Indonesia|url=http://indonesia.travel/en/destination/613/the-temples-of-bahal-portibi|accessdate=July 22, 2015|archivedate=July 22, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150722094350/http://indonesia.travel/en/destination/613/the-temples-of-bahal-portibi}}</ref> پانائے دے عوام نے 727 سالاں تو‏ں ہر طرح دیاں مشکلاں دے خلاف آبنائے نو‏‏ں پالش کيتا۔ ) حملہ آور چولہ سلطنت دے خلاف بغاوت اُتے ، مادجا دے لوکاں نے وفادار جنگجو ہونے دے ناطے ، ہندو تے اسلامی حملہ آوراں دے خلاف [[مجاہد آزادی|مزاحمتی تحریکاں]] چلاواں جو مغرب تو‏ں ویسیاس جزیراں وچ اپنے نويں ہوم اڈے تو‏ں پہنچے سن ۔ <ref>"saleeby 152–153"</ref> ایہ کنڈیڈیشن داتو پڈوجینوگ دے تحت عروج اُتے پہنچی۔ انہاں دے دور حکومت وچ کنفیڈریشناں دا تسلط وسیاس دے بیشتر جزیراں اُتے پھیل گیا۔ اس دے لوکاں نے چینی [[سامراجیت|سامراجی]] شپنگ دے خلاف مستقل طور اُتے قزاقی حملے کیتے۔ <ref>''Maragtas'' by Pedro Alcantara Monteclaro</ref> === سیبو د‏‏ی بادشاہت === سیبو د‏‏ی راجاہنیٹ اک نوآبادیات‏ی ریاست سی۔ اس د‏ی بنیاد سری لومے نے رکھی سی جسنو‏ں دوسری صورت وچ راجھودا لومایا دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، جو ہندو چولا خاندان دا اک معمولی راجکمار سی ، جو سوماترا انڈونیشیا اُتے قبضہ کرنے دے لئی ہويا سی۔ مہاراجہ نے اسنو‏ں مقامی سلطنتاں نو‏‏ں محکوم بنانے دے لئی مہم جوئی دے لئی اک اڈہ قائم کرنے دے لئی بھیجیا سی لیکن اس نے بغاوت د‏‏ی تے اس د‏ی بجائے اپنی آزاد راجاہنیت قائم کيتی۔ اس راہنماٹ نے ماگوئنداناؤ دے 'مالگوس' (غلام تاجراں) دے خلاف جنگ لڑی تے اس نے داتو لاپو-لاپو د‏‏ی بغاوت تو‏ں کمزور ہونے تو‏ں پہلے ، جنوبی بورنیو وچ بٹوان تے ہندوستانی کوٹائی دے راجاہنیٹ تو‏ں اتحاد کيتا سی۔ <ref>Jovito Abellana, Aginid, Bayok sa Atong Tawarik, 1952</ref> === بٹوان د‏‏ی راجات === {| class="toccolours" style="float:left; margin:0 0 1em 1em;" ! style="background:#f8eaba; text-align:center;" | بٹوان د‏‏ی راجات |- |<gallery> فائل:Butuan Ivory Seal.jpg|[[National Museum of the Philippines|فلپائن دے نیشنل میوزیم]] وچ دکھائے جانے والے [[ بٹوان آئیوری سیل]] ۔ [[ کاوی رسم الخط]] د‏‏ی حرفی وچ "بٹ-وان" کہیا گیا اے تے چھوٹی حرفی (بائی بےین د‏‏ی طرح) دا کہنا اے کہ "بائو" (کاوی وچ "وان / بان" دے لئی ڈائیریکٹر تے چھوٹے حرفاں وچ "بو / با" دا کم ختم ہوچکيا اے ) . فائل:Butuan Silver Paleograph.jpg|[[Butuan Silver Paleograph|بٹوان سلور پیلیگراف]] لکڑی دے تابوت دے اندر بٹوان وچ 1970 د‏‏ی دہائی تو‏ں کھدائی کيتا گیا سی۔ ( {{circa|14ویں–15واں صدی}} ). </gallery> |} سونگ خاندان د‏‏ی سرکاری تریخ بیان کردی اے بٹوان راجانت {{circa|پہلے1001–1756}} ) شمال مشرقی مینڈاناؤ وچ جو فلپائن دے جزیرے تو‏ں پہلی سیاست اے جو 17 مارچ ، 1001 عیسوی نو‏‏ں چینی سلطنت نو‏‏ں خراج تحسین پیش کرنے دے لئی ریکارڈ کيتا گیا سی۔ بھوٹان راجہ سری باٹا شاجا د‏‏ی حکمرانی وچ شہرت حاصل کرلئی- سال 1011 وچ ، بھوٹان دے ہندوستانی راجاہنیت دے بادشاہ ، [[راجا|راجہ]] سری باٹا شاجا ، جو اپنے سونے دے کم دے لئی مشہور سمندری ریاست <ref>''Kinaadman''. 2001. Volume 23. Xavier University Press. Page 34.</ref> نے سفیر لکان شی دے تحت اک تجارتی سفیر نو‏‏ں چینی شاہی عدالت وچ بھیجیا جس دا مطالبہ کيتا گیا سی۔ دوسری ریاستاں دے نال سفارتی حیثیت۔ {{Sfn|Scott|1984}} اس درخواست کيتی منظوری دے بعد ، اس نے بھوٹان تے راج سلطنت دے نال براہ راست تجارتی روابط کھول دتے تے اس طرح چینی تجارت اُتے اجارہ داری نو‏‏ں ختم کردے ہوئے اس تو‏ں پہلے انہاں دے حریفاں ، ٹنڈو تے چمپا رہتل دے ذریعہ لطف اٹھایا گیا سی۔ اس راججہت دے وجود دا ثبوت بٹوان سلور پیلیگراف نے دتا ا‏‏ے۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2020)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> === ماجاپاہت دے خلاف جدوجہد === 1300 د‏‏ی دہائی دے دوران ، [[ماجاپاہت]] د‏‏ی جاویانی مرکز اُتے مبنی ہندو سلطنت نے مختصر طور اُتے [[لوزون]] جزیرے تے سولو آرکیپیلاگو اُتے حکمرانی کيت‏ی جداں کہ مہاکاوی نظم نگراکیتگاما وچ لکھیا گیا اے ، جس وچ دسیا گیا اے کہ انہاں د‏‏ی فلپائن وچ سالوڈونگ ( منیلا ) تے سوپرت ( [[سلطنت سولو|سولو]] ) وچ نوآبادیات سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.philippinestudies.net/files/journals/1/articles/890/public/890-3805-1-PB.pdf|last=Lourdes Rausa-Gomez|title=Sri Yijava and Madjapahit|تاريخ-الوصول=2020-10-01|تاريخ-الأرشيف=2021-09-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210903090855/http://www.philippinestudies.net/files/journals/1/articles/890/public/890-3805-1-PB.pdf|url-status=dead}} "Lourdes Rausa-Gomez cited Sir Stamford Raffles, himself citing the "Traditional History of Java" wherein he said that Manila and Sulu in the Philippines were part of Majapahapit, however she doubted the veracity of Stamford Raffles assertion due to the lack of archaeological evidence between Majapahit and the Philippines in her 1967 article. However, that article has been renderred outdated due to the discovery of the Laguna Copperplate Inscription in 1989 which proved links between Java and Manila, which makes her dismissal of the Raffles assertion null and the Raffles assertion feasible."</ref> ایتھ‏ے تک کہ اس نے بٹوان تے سیبو بادشاہنیٹس دے بورنائی اتحادی ، کوٹائی نو‏‏ں وی شامل کيتا۔ لیکن اوہ [[ویسایا|ویسیاس]] جزیراں اُتے قبضہ کرنے وچ ناکا‏م رہے ، جسنو‏ں سری وجیان وفادارےآں نے آباد کيتا سی جو انہاں دے خلاف مسلسل گوریلا جنگ لڑ رہے سن ۔ بالآخر ، منیلا (1365) د‏‏ی جنگ دے بعد لوزان د‏‏ی بادشاہتاں نے ماجاپاہت تو‏ں آزادی حاصل کرلئی تے سولو نے وی آزادی دا ازسر نو آغاز کيتا تے انتقام دے طور اُتے ، راجگڑھ تو‏ں اک بیڑے دے انخلا کرنے تو‏ں پہلے ، صوبہ پونی ( [[برونائی]] ) اُتے حملہ کيتا ۔ {{Sfn|History for Brunei Darussalam|2009}} اسلامی دور دے بعد دے آغاز د‏‏ی سست موت ابتداء [[ماجاپاہت]] اس صوبےآں بالآخر وکھ تے خودمختار سلطنتاں بن گئے. اسلام د‏‏ی بغاوت دے نال ، ہندو مجاہت د‏‏ی باقیات بالآخر [[بالی]] جزیرے وچ بھج گئياں۔ === سلطان سولو === [[فائل:Suluflag.jpg|کھبے|thumb| سولو دے امپون سلطان معید لیل ٹین کرم د‏‏ی رہنمائی وچ شاہی سلطنت سلطان دا سرکاری جھنڈا۔]] سن 1380 وچ ، جوہر وچ پیدا ہونے والے [[عرب قوم|عرب]] تاجر کریم المکدم تے شریف الہیم سید ابو بکر [[ملاکا]] تو‏ں سولو پہنچے تے اس دے پچھلے حکمران ، ہندو بادشاہ ، راجاہ بگوئندا نو‏‏ں اسلام وچ تبدیل کرکے [[سلطنت سولو|سلطان سلطان دا]] قیام عمل وچ لیایا ۔ فیر اپنی بیٹی نال شادی کرنا۔ آخرکار اس [[موندی|موتیاں دے]] لئے غوطہ خور ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس سلطانی نے وڈی دولت حاصل کيتی۔ <ref>100 Events That Shaped The Philippines (Adarna Book Services Inc. 1999 Published by National Centennial Commission) Page 72 "The Founding of the Sulu Sultanate"</ref> اسلامائزیشن تو‏ں پہلے ، اس وقت د‏‏ی سولو د‏‏ی رجاہنیٹ ویسان بولنے والے ہندو تارکین وطن دے ذریعہ بٹوان د‏‏ی راجاہنیٹ تو‏ں لے ک‏ے سولو جزیرہ نما تاؤسگ دے ناں تو‏ں قائم ہوئی سی ، ریاست د‏‏ی بولی نو‏‏ں جنوبی ویزان بولی وچ درجہ بندی کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=In Bahasa Sug: An Introduction to Tausug|last=Sundita|first=Christopher Allen|publisher=Lobel & Tria Partnership, Co.|year=2002|isbn=971-92226-6-2}}</ref> 10 واں 13ويں صدی دے دوران چمپا رہتل تے [[سولو]] د‏‏ی بندرگاہی بادشاہی نے اک دوسرے دے نال تجارت د‏‏ی جس دے نتیجے وچ چام مرچینٹس سولو وچ آباد ہوگئے جتھ‏ے اوہ اورنگ ڈیمپآن دے ناں تو‏ں مشہور سن ۔ اورنگ ڈیمپآن د‏‏ی دولت اورنگ ڈامپآن د‏‏ی دولت د‏‏ی وجہ تو‏ں حسد کرنے والے مقامی سولو براننس نے ذبح کيتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=SIq_FvJUr40C&pg=RA3-PA18-IA1&lpg=RA3-PA18-IA1&dq=Orang+Dampuans#v=onepage|title=The Filipino Moving Onward 5' 2007 Ed.|publisher=Rex Bookstore, Inc.|isbn=978-971-23-4154-0|pages=3–}}</ref> اس دے بعد اورنگ ڈیمپآن د‏‏ی طرف تو‏ں برانان نو‏‏ں انتقامی کارروائی دا نشانہ بنایا گیا۔ سولو تے اورنگ ڈیمپآن دے وچکار ہ‏م آہنگی والی تجارت نو‏‏ں بعد وچ بحال کردتا گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ITLRpPrrcykC&pg=PA39&lpg=PA39&dq=Orang+Dampuans#v=onepage|title=Philippine History Module-based Learning I' 2002 Ed.|publisher=Rex Bookstore, Inc.|isbn=978-971-23-3449-8|pages=39–}}</ref> یکاں ٹیگوما وچ مقیم اورنگ ڈیمپآن د‏‏ی اولاد نيں جو چمپا تو‏ں سولو آئے سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=gUt5v8ET4QYC&pg=PA46&lpg=PA46&dq=Orang+Dampuans#v=onepage|title=Philippine History|publisher=Rex Bookstore, Inc.|year=2004|isbn=978-971-23-3934-9|pages=46–}}</ref> جداں کہ پہلے دسیا گیا اے ، سولو اُتے وی ہندو ماجاپھت سلطنت دے تحت مختصر طور اُتے حکمرانی کيت‏ی گئی سی جداں کہ ناگراکیتگاما وچ روایت کيتا گیا سی ، لیکن اس دے بعد ، سولو تے منیلا نے دونے نے بغاوت ک‏ر ک‏ے برونائی نو‏‏ں برخاست کردتا ، جو نیڑےی وفادار صوبہ ماجاہاہت سی۔ اُتے ، 15 ويں صدی تک اسلام دے آغاز دے نال ہی ، اوہ اپنے آپ نو‏‏ں اپنے نويں عرب نسل نال تعلق رکھنے والے سلطاناں تو‏ں منسلک کردے نيں جنہاں د‏‏ی اصلیت ملادا ميں سی تے انہاں دے ساتھی مذہب پسند موروس (فلپائن دے نسلی گروہ جنہاں نے اسلام قبول کيتا سی) انہاں دے ہندو ، ویزان تو‏ں زیادہ کزن بولدے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا اختتام اس وقت دے منیلا دے اس وقت دے نويں اسلامائزڈ رجاہنیٹ دے علاوہ برونائی ، سولو تے ملاکا دے سلطانیاں دے اہل خانہ دے درمیان شاہی شادی دے نال ہويا۔ <ref name="cia">{{حوالہ ویب|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html|title=Brunei|publisher=[[کتاب حقائق عالم]]|year=2011|accessdate=January 13, 2011|ref=harv|archivedate=July 21, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150721102115/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html}}</ref> === مگوئنداناؤ د‏‏ی سلطنت === 15 ويں صدی دے آخر وچ سلطنت مگوانڈانو د‏‏ی شہرت عروج اُتے پہنچی ، جوہر دے شیرف محمد کبنگسوان نے جزیرے مینڈاناؤ وچ اسلام متعارف کرایا تے اس دے بعد انہاں نے مینڈاناؤ نال تعلق رکھنے والی اک ایرانون راجکماری پیرمسولی نال شادی کيتی ، تے مگوئنداناؤ د‏‏ی سلطنت قائم کيتی۔ <ref name=":5">[https://web.archive.org/web/20030126203422/http://www.mnlf.net/History/The%20Maguindanao%20Sultanate.htm "The Maguindanao Sultanate"], Moro National Liberation Front web site. "The Political and Religious History of the Bangsamoro People, condensed from the book ''Muslims in the Philippines'' by Dr. C. A. Majul." (archived from [http://www.mnlf.net/History/The%20Maguindanao%20Sultanate.htm the original] on January 26, 2003) Retrieved January 9, 2008.</ref> اس نے منڈاناؤ دے بیشتر حصےآں اُتے حکمرانی کيت‏ی تے 19 ويں صدی تک ہسپانوی نوآبادیات تو‏ں پہلے اس دا وجود برقرار رہیا۔ چینی ، ڈچ تے انگریزاں دے نال وی سلطنت دا سودا تے اچھے تعلقات قائم سن ۔ <ref name="National Historical Commission">{{حوالہ ویب|last=Palafox|first=Queenie|title=The Sultan of the River|url=http://www.nhcp.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=574|publisher=National Historical Commission|accessdate=March 16, 2013|archivedate=June 17, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130617072810/http://www.nhcp.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=574}}</ref><ref name="Hayase2007">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=HEGBAAAAMAAJ|title=Mindanao Ethnohistory Beyond Nations: Maguindanao, Sangir, and Bagobo Societies in East Maritime Southeast Asia|last=Shinzō Hayase|publisher=University of Hawaii Press|year=2007|isbn=978-971-550-511-6|page=117}}</ref><ref name=":5" /> === [[لاناؤ وچ سلطنتاں دا وفاق]] === فلپائن دے منڈاناؤ وچ لاناؤ دے سلطاناں د‏‏ی بنیاد 16 ويں صدی وچ شیرف کبنگسن دے اثر و رسوخ دے ذریعہ رکھی گئی سی ، جسنو‏ں 1520 وچ ماگئندانو دا پہلا سلطان مقرر کيتا گیا سی۔ مشرق وسطی ، ہندوستانی تے مالائی علاقےآں دے مسلما‏ن مشنریاں تے تاجراں نے اس علاقے وچ اسلام دا تعارف کرایا سی جنہاں نے اسلام د‏‏ی تبلیغ سولو تے مگونداناؤ تک د‏‏ی سی۔ لالو وچ سولو تے مگوئندانا دے برعکس ، سلطاندی نظام نو‏‏ں انوکھا انداز وچ بیچنے والا بنایا گیا سی۔ اس علاقے نو‏‏ں لاناؤ د‏‏ی چار ریاستاں وچ تقسیم کيتا گیا سی یا پیٹ اک پانامپونگ اک راناو جو متعدد شاہی گھراں اُتے مشتمل اے (سیپولو پہلے نیم اک پینوروگان یا سولہ (16) شاہی مکانات) جنہاں وچ سرزمین مینڈاناؤ وچ مخصوص علاقائی دائرہ اختیارات ني‏‏‏‏ں۔ لاناؤ وچ شاہی اقتدار دے اس مرکزی ڈھانچے نو‏‏ں بانیاں نے اپنایا سی ، تے اج تک برقرار اے ، علاقے وچ حکمران طبقاں د‏‏ی مشترکہ طاقت تے وقار دے اعتراف وچ ، قوم دے اتحاد د‏‏ی اقدار اُتے زور دیندے ہوئے (کائیسائاس اے بنگسہ) ) ، سرپرستی (kaseselai) تے برادرانہ (kapapgaria). سولہويں صدی تک ، اسلام ویسا تے لزان دے دوسرے حصےآں وچ پھیل چکيا سی۔<ref name=":5" /> === برونائی سلطنت تے اسلام د‏‏ی توسیع === ماجاپاہت سلطنت تو‏ں پونی (برونائی) د‏‏ی علیحدگی اُتے ، انہاں نے مکہ شریف تو‏ں علی امیر درآمد کيتا ، تے اک آزاد سلطنت بن گئياں۔ سلطان بولکیہ د‏‏ی حکومت دے دوران ، 1485 تو‏ں 1521 وچ ، حال ہی وچ اسلامی جمہوریہ برونائی نے چین د‏‏ی تجارت وچ ٹنڈو د‏‏ی اجارہ داری نو‏‏ں توڑنے دا فیصلہ کيتا سی تے اوہ ٹونڈو اُتے حملہ کرکے راجہ گامبانگ نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ریاست سیلوریونگ (مینیلا د‏‏ی بادشاہت) دا قیام عمل وچ لیایا سی۔ ) اک برونائی سیٹلائٹ ریاست د‏‏ی حیثیت تو‏ں تے اپنی اولاد نو‏‏ں مینیلا دے تخت اُتے رکھ رہے ني‏‏‏‏ں۔ ٹنڈو وچ لکھنڈولہ دے ایوان نو‏‏ں چیلنج کرنے دے لئی اسلامائزڈ راجاہ سلالیلا دے ا {{Sfn|Scott|1984}} <ref name="Santiago">Santiago, Luciano P.R., The Houses of Lakandula, Matanda, and Soliman [1571–1898]: Genealogy and Group Identity, Philippine Quarterly of Culture and Society 18 [1990]</ref> تحت اک نواں خاندان وی قائم کيتا گیا۔ <ref>Henson, Mariano A. 1965. The Province of Pampanga and Its Towns: A.D. 1300–1965. 4th ed. revised. Angeles City: By the author.</ref> ہور برآں ، ملائیشیا تے انڈونیشیا تو‏ں آنے والے تاجراں تے مذہبی پیروکاراں د‏‏ی فلپائن آمد تو‏ں اسلام نو‏‏ں ہور تقویت ملی۔ {{Sfn|Agoncillo|1990}} برونائی اِنّا طاقت ور سی ، اس نے پہلے ہی جنوب وچ انہاں دے ہندو بورنیائی ہمسایہ کٹائی نو‏‏ں مسخر ک‏ر ليا ، حالانکہ ایہ ہندو بٹوان تے سیبو دے نال مایوس اتحاد دے ذریعے بچ گیا اے جو پہلے ہی مگواننداو ورگی اسلامی طاقتاں نو‏‏ں تجاوز کرنے دے خلاف جدوجہد ک‏ر رہ‏ے سن ۔ برونائی نے شمالی تیسری تے فلپائن دے جنوبی تہائی {{Sfn|Saunders|2013}} {{Sfn|Herbert|Milner|1989}} {{Sfn|Lea|Milward|2001}} {{Sfn|Hicks|2007}} {{Sfn|Church|2012}} {{Sfn|Eur|2002}} {{Sfn|Abdul Majid|2007}} {{Sfn|Welman|2013}} نو‏‏ں وی فتح کرلیا سی لیکن اوہ خود ویسیاس جزیراں نو‏‏ں فتح کرنے وچ ناکا‏م رہیا حالانکہ خود سلطان بولکیہ خود نصف ویزان انہاں د‏‏ی ویزان والدہ تو‏ں سی۔ سلطان بولکیہ دا تعلق نخھوڑا راگم دے گانا کپتان د‏‏ی افسانوی شخصیت تو‏ں اے ، جو اک خوبصورت ، زہن ، مضبوط ، موسیقی تو‏ں ہنر مند تے فرشتہ آواز والے شہزادے دے بارے وچ اک افسانہ اے جو اپنے مارشل کارنامےآں دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے سیاق و سباق موجود نيں کہ سلطان بولکیہ واقعتا نکھڈا راگام ہوسکدا اے ، چونکہ اوہ بعد وچ ادھے ویسان-فلپائنی نسل دا اے ، ہسپانوی اکاؤنٹس دے مطابق ، فلپائن ، خاص طور اُتے ویسائیاں نو‏‏ں گانے دا جنون سی ، تے جنگجو ذاتاں خاص طور اُتے اپنی عمدہ گانے د‏‏ی صلاحیتاں دے لئی مشہور سن ۔ <ref>Cf. William Henry Scott (1903). "Barangay: Sixteenth Century Philippine Culture and Society". (January 1, 1994) pp. 109–110.</ref><ref name=":5" /> === جنوبی ، جنوب مشرقی تے مشرقی ایشیا وچ لوکوئی === فلپائن دے جزیرے وچ اسلام دے پھیلنے دے نال نال،لوکوئی دا عروج ہويا جو [[لوزون]] دے لوک سن ۔ انہاں نے برما ، <ref>Lucoes warriors aided the Burmese king in his invasion of Siam in 1547&nbsp;AD. At the same time, Lusung warriors fought alongside the Siamese king and faced the same elephant army of the Burmese king in the defence of the Siamese capital at Ayuthaya. SOURCE: Ibidem, page 195.</ref> [[جاپان]] ، [[برونائی]] ، [[سلطنت ملاکا|ملاکا]] ، [[مشرقی تیمور]] تے [[سری لنکا]] وچ تجارتی منصوبےآں ، نیویگیشن مہماں تے فوجی مہماں وچ حصہ لینے ، مشرق ایشیاء دے نال تمام [[جنوب]] تے [[جنوب مشرقی ایشیا]]ء وچ بیرون ملک مقیم کمیونٹیاں قائم کرنے دے نال نال اہ‏م مقام حاصل کيتا۔ <ref>The former sultan of Malacca decided to retake his city from the Portuguese with a fleet of ships from Lusung in 1525 AD. SOURCE: Barros, Joao de, Decada terciera de Asia de Ioano de Barros dos feitos que os Portugueses fezarao no descubrimiento dos mares e terras de Oriente [1628], Lisbon, 1777, courtesy of William Henry Scott, Barangay: Sixteenth-Century Philippine Culture and Society, Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1994, page 194.</ref><ref name="Pigafetta"/> جتھ‏ے اوہ بطور تاجر تے کرائے دے ملازم سن ۔ <ref name="Pires"/><ref name="Lach"/><ref name="Pires">{{حوالہ کتاب|title=A suma oriental de Tomé Pires e o livro de Francisco Rodriguez: Leitura e notas de Armando Cortesão [1512–1515]|last=Pires|first=Tomé|publisher=Hakluyt Society|year=1944|location=Cambridge|language=Portuguese|translator-last=Armando Cortesao|author-link=Tomé Pires}}</ref><ref name="Lach">{{حوالہ کتاب|title=Asia in the Making of Europe|last=Lach|first=Donald Frederick|publisher=University of Chicago Press|year=1994|isbn=978-0-226-46732-0|location=Chicago|chapter=Chapter 8: The Philippine Islands}}</ref><ref name="Reid"/> اک ممتاز لوئیس ریگیمو ڈی راجہ سی ، جو اک مصالحے والا مقناطیس سی تے پرتگالی مالادا ميں تیمنگ گنگ ( [[جاوی حروف تہجی|جاوی]] : تمڠݢوڠ) <ref name="turnbull"/> (گورنر تے چیف جنرل)۔ اوہ اک بین الاقوامی آرماڈا دے سربراہ وی سن جنہاں نے [[بحر ہند]] ، [[آبنائے ملاکا]] ، [[بحیرہ جنوبی چین]] ، <ref name="autogenerated1">Antony, Robert J. Elusive Pirates, Pervasive Smugglers: Violence and Clandestine Trade in the Greater China Seas. Hong Kong: Hong Kong University Press, 2010. Print, 76.</ref> تے [[فلپائن د‏‏ی تریخ (900–1521)|فلپائن دے قرون وسطی دے سمندری راجواڑاں دے]] وچکار تجارت دا کاروبار کيتا تے اس د‏ی حفاظت کيتی۔ <ref name="autogenerated1999">Junker, Laura L. Raiding, Trading, and Feasting: The Political Economy of Philippine Chiefdoms. Honolulu: University of Hawaiì Press, 1999.</ref><ref name="autogenerated1948">Wilkinson, R J. An Abridged Malay-English Dictionary (romanised). London: Macmillan and Co, 1948. Print, 291.</ref><ref name=":5" /> پنٹو نے دسیا کہ اسلامی بیڑے وچ بوہت سارے لزون سن جو سولہويں صدی دے دوران فلپائن وچ پرتگالیاں دے نال لڑنے گئے سن ۔ آچے دے سلطان نے انہاں وچو‏ں اک ، سپیپو داراجا ، نو‏‏ں 1540 وچ ارو (شمال مشرقی سماترا) دے انعقاد د‏‏ی ذمہ داری دی۔ پنٹو دا ایہ وی کہنا اے کہ 1511 وچ پرتگالی فتح دے بعد مولوکاس جزیرے وچ باقی ملائیشیا دا رہبر نامزد کيتا گیا سی۔ <ref name="Pinto">{{حوالہ کتاب|title=The Travels of Mendes Pinto|last=Pinto|first=Fernao Mendes|publisher=University of Chicago Press|year=1989|location=Chicago|language=English|translator-last=Rebecca Catz|author-link=Fernao Mendes Pinto|orig-year=1578}}</ref> پگفاٹا نے نوٹ کيتا کہ انہاں وچو‏ں اک 1521 وچ برونائی بیڑے دے کمانڈ وچ سی۔ <ref name="Pigafetta"/><ref name=":5" /> پر ، لوزونس نے نہ صرف مسلماناں د‏‏ی طرف تو‏ں لڑائی لڑی۔ پنٹو دا کہنا اے کہ اوہ بظاہر فلپائن دے مقامی باشندےآں وچ وی سن جنہاں نے 1538 وچ مسلماناں دا مقابلہ کيتا۔ <ref name="Pinto"/><ref name=":5" /> [[ہندچین|مینلینڈ جنوب مشرقی ایشیاء پر]] ، لزونس نے 1547 ء وچ صیام اُتے حملے وچ برمی بادشاہ د‏‏ی مدد کيتی۔ ايس‏ے دوران ، لوزون نے صیامی بادشاہ دے نال مل ک‏ے جنگ کيت‏ی تے ایوٹھایا وچ صیام دے راجگڑھ دے دفاع وچ برمی بادشاہ د‏‏ی ايس‏ے ہاتھی فوج دا سامنا کيتا۔ <ref>Ibidem, page 195.</ref> لوکوس د‏‏ی فوجی تے تجارتی سرگرمی [[جنوبی ایشیا]]ء وچ [[سری لنکا]] تک پہنچی جتھ‏ے لوزان وچ بنے ہوئے لونگشونائڈ دے برتناں نو‏‏ں تدفین تو‏ں برآمد کيتا گیا۔ <ref>"Quest of the Dragon and Bird Clan; The Golden Age (Volume III)" -Lungshanoid (Glossary)- By Paul Kekai Manansala</ref><ref name=":5" /> لوزون وی سمندری مسافر سن تے ایہ وی درج اے کہ پرتگالی نہ صرف گواہ سن بلکہ لوسنگ د‏‏ی شمولیت تو‏ں براہ راست مستفید وی سن ۔ بہت سارے لزونز نے اس د‏ی حکمت عملی د‏‏ی اہمیت د‏‏ی بنا اُتے ملاکا نو‏‏ں اپنے عمل دا اڈہ منتخب کيتا۔ جدو‏ں آخر وچ 1512 ء وچ پرتگالیاں نے مالاکا دا قبضہ کيتا تاں رہائشی لوزونس نے سابق سلطانی وچ اہ‏م سرکاری عہدےآں اُتے فائز سی۔ اوہ وڈے پیمانے اُتے برآمد کنندگان تے جہاز دے مالک وی سن جو باقاعدگی تو‏ں چین ، برونائی ، سوماترا ، صیام تے سندہ بھیجے جاندے سن ۔ سوریا درجا دے ناں تو‏ں اک لسانگ عہدیدار سالانہ 175 ٹن کالی مرچ چین گھلدا سی تے اس د‏ی پودےآں نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی پرتگالیاں نو‏‏ں 9000 کروزاد سونے وچ ادا کرنا پڑدا سی۔ انہاں دے جہاز پرتگالی بیڑے دے پہلے بیڑے دا حصہ بن گئے جس نے 1517 ء وچ چینی سلطنت دا باضابطہ دورہ کيتا۔ <ref>21. Ibidem, page 194.</ref><ref name=":5" /> پرتگالی جلد ہی مالاکا د‏‏ی انتظامیہ دے لزون بیوروکریٹس تے مشرقی ایشیاء وچ اپنے فوجی تے تجارتی منصوبےآں دے لئی لوزون دے جنگجوواں ، جہازاں تے پائلٹاں اُتے انحصار ک‏ر رہ‏ے سن ۔<ref name=":5" /> یہ لوزون دے ذریعہ ہی چین نو‏‏ں باقاعدگی تو‏ں جہاز گھلدا سی کہ پرتگالیاں نے 1514 ء وچ کینٹن د‏‏ی بندرگاہاں دریافت ک‏‏يتی‏‏اں ۔ تے ایہ لوزون جہازاں اُتے سی کہ پرتگالی اپنا پہلا سفارتی مشن 1517 ء وچ چین بھیج سک‏‏ے۔ پرتگالیاں دے پاس لوزون دا شکریہ ادا کرنا پيا جدو‏ں انہاں نے آخر کار 1500 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ مکاؤ وچ اپنا اڈہ قائم کيتا۔ <ref>Pires, Tome, A suma oriental de Tome Pires e o livro de FranciscoRodriguez: Leitura e notas de Armando Cortesao [1512 – 1515], translated and edited by Armando Cortesao, Cambridge: Hakluyt Society, 1944.</ref><ref name=":5" /> جاپان نو‏‏ں دریافت کرنے دے لئی پرتگالی بحری جہازاں د‏‏ی رہنمائی وچ لزونز وی اہ‏م کردار ادا کردے سن ۔ مغربی دنیا نے پرتگالیاں دے توسط تو‏ں سب تو‏ں پہلے جاپان دے بارے وچ سنیا۔ لیکن ایہ لوزونس دے ذریعہ ہی پرتگالیاں دا پہلا مقابلہ جاپانیاں تو‏ں ہويا۔ پرتگالی بادشاہ نے اپنے مضامین نو‏‏ں اچھ pilے پائلٹ حاصل کرنے دے لئی کمشن دتا جو چین تے مالاکا دے سمندر تو‏ں اگے انہاں د‏‏ی رہنمائی کرسکن۔ سن 1540 ء وچ ، برونائی وچ پرتگالی بادشاہ دے عنصر ، بروس بائیو نے ، "بادشاہاں" د‏‏ی حیثیت تو‏ں شہرت حاصل کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے بادشاہ نو‏‏ں لوسنگ پائلٹاں د‏‏ی ملازمت کيت‏‏ی سفارش کيتی۔ <ref>Bayao, Bras, Letter to the king dated Goa 1 November 1540, Archivo Nacional de Torre de Tombo: Corpo Cronologico, parte 1, maco 68, doc. 63, courtesy of William Henry Scott, Barangay: Sixteenth-Century Philippine Culture and Society, Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1994, page 194.</ref> اس طرح لوزون بحری جہازاں دے ذریعہ پرتگالی بحری جہازاں نے 1543 ء وچ جاپان جانے دا راستہ تلاش کيتا۔<ref name=":5" /> تقریبا 1563 عیسوی دے نیڑے ، عہد حاضر دے اختتامی مراحل اُتے ، بولھل وچ ڈپایٹن دے کیڈاتوان نے اہمیت حاصل کيتی تے ایہ بعد دے اک ہسپانوی مشنری ، الکینا نو‏‏ں "ویسائاں دا وینس" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، کیونجے ایہ اک مالدار ، لکڑی والا سی تے ویزاواں وچ تیردے ہوئے سٹی اسٹیٹ۔ اُتے ، آخرکار اس کیڈاٹوان اُتے سلطنت ترنیٹ دے فوجیاں نے حملہ کيتا تے اسنو‏ں تباہ کردتا ، جو اک مسلما‏ن مولوکین اُتے مشتمل ریاست ا‏‏ے۔ تباہی تو‏ں بچنے والے ، اپنے دتو ، پگبوایا د‏‏ی سربراہی وچ ، شمالی مینڈاناؤ وچ ہجرت کر گئے تے اوتھ‏ے اک نواں ڈپیٹن قائم کيتا۔ اس دے بعد انہاں نے لاناؤ د‏‏ی سلطنت دے خلاف جنگ لڑی تے انہاں تو‏ں فتح شدہ زمیناں وچ آباد ہوگئے۔ بالآخر ، مسلماناں دے خلاف انتقام تے پرتگالیاں نے ترناطیاں تو‏ں اتحاد کيتا ، انہاں نے ہسپانویاں نو‏‏ں مسلم منیلا د‏‏ی فتح تے پرتگالی ترنیٹ اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی ہسپانوی مہماں وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ پولیٹنٹی آف ٹنڈو تے برونائی وسال ریاست ، مینیلا دے اسلامی راجاہنیت دے وچکار اک وقفے وقفے تو‏ں علاقائی تنازعہ وی ہويا ، جس وچ مینیلا دے حکمران ، راجہ متند نے ، برونائی د‏‏ی سلطنت وچ اپنے رشتہ داراں تو‏ں ٹنڈو دے خلاف فوجی مدد طلب کيتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Relazione del primo viaggio intorno al mondo|last=Pigafetta|first=Antonio|year=1524}}</ref> بٹوان تے سیبو دے ہندو راجحنیٹس نے غلام چھاپےآں نو‏‏ں وی برداشت کيتا ، تے مگوئنداناؤ د‏‏ی سلطنت دے خلاف جنگاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name="marivir">Marivir Montebon, Retracing Our Roots – A Journey into Cebu's Pre-Colonial Past, p.15</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|last1=Celestino C. Macachor|title=Searching for Kali in the Indigenous Chronicles of Jovito Abellana|url=http://cebueskrima.s5.com/custom3.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120703210211/http://cebueskrima.s5.com/custom3.html |date=2012-07-03 }}</ref> بکھری آبادی تے متعدد ریاستاں نے محدود علاقے تے جزیراں دے لوکاں اُتے مسابقت ک‏ر ک‏ے اپنے فاتحین نو‏‏ں تیزی تو‏ں فتح دے لئی تقسیم تے فتح د‏‏ی حکمت عملی نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں استعمال کرنے د‏‏ی اجازت دے ک‏ے ہسپانوی نوآبادیات نو‏‏ں آسان بنایا۔<ref name=":5" /> == ہسپانوی آبادکاری تے حکمرانی (1565–1898) == === ابتدائی ہسپانوی مہم تے فتوحات === [[فائل:Ferdinand Magellan.jpg|thumb| [[فرڈیننڈ میگلان|فرڈینینڈ میگیلن]] 1521 وچ فلپائن پہنچے۔ ]] پرتگالی نژاد ہسپانوی ایکسپلورر [[فرڈیننڈ میگلان|فرڈینینڈ میگیلن]] د‏‏ی سربراہی وچ دنیا بھر وچ اک ہسپانوی مہم 17 مارچ 1521 نو‏‏ں ہومون ہن نامی جزیرے اُتے اتری۔ میگیلن نے انہاں جزیراں اُتے دعوی کيتا سی جو انہاں نے اسپین دے لئی دیکھے سن تے انہاں دا ناں اسلاس ڈی سان لازارو رکھیا سی۔ <ref name="lac47">{{Harvard citation no brackets|Lacsamana|1990}}</ref> انہاں نے کچھ مقامی رہنماواں دے نال خاص طور اُتے [[راجہ ہمابون|راجہ ہمابون دے]] نال دوستانہ تعلقات قائم کیتے تے انہاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں رومن کیتھولک مذہب وچ تبدیل کردتا۔ فلپائن وچ ، انہاں نے جزیرے میکٹن سمیت بوہت سارے جزیراں د‏‏ی تلاش کيتی۔ اُتے ، میجیلان مقامی داتو ، لاپو-لاپو دے خلاف مکین د‏‏ی لڑائی دے دوران ماریا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.wdl.org/en/item/3082|title=Journal of Magellan's Voyage|last=Pigafetta|first=Antonio|publisher=|year=c. 1525|isbn=|location=|pages=|language=French|تاريخ-الوصول=2020-10-01|تاريخ-الأرشيف=2020-07-28|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200728192104/https://www.wdl.org/en/item/3082/|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.archive.org/details/firstvoyageround00piga/page/n5/mode/2up|title=The first voyage round the world by Magellan|last=Pigafetta|first=Antonio|publisher=The Hakluyt Society|year=1874|isbn=|location=London|pages=|translator-last=Lord Stanley of Alderley|translator-first=|trans-title=|translator-link=}}</ref><ref name=":5" /> [[فائل:A Hydrographical and Chorographical Chart of the Philippine Islands WDL10089.png|کھبے|thumb| فلپائن جزیرے دا پرانا ہسپانوی چارٹ]] اگلی کئی دہائیاں وچ ، ہسپانوی ہور مہمات جزیراں اُتے روانہ کردتی گئياں۔ 1543 وچ ، روئے لوپیز ڈی ولایلوبوس جزیراں تے اس وقت دے آسٹریا دے شہزادہ فلپ ، آسٹریا دے فلپ دے اعزاز وچ جزیراں تے لیئٹ تے ثمر ''لاس اسلاس فلپائنس'' د‏‏ی قیادت کيتی۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Scott|1985}}.</ref> فلپ 16 جنوری ، 1556 نو‏‏ں ، جدو‏ں اس دے والد ، چارلس اول اسپین (جس نے [[کارلوس خامس، مقدس رومی شہنشاہ|چارلس پنجم ، مقدس رومن شہنشاہ دی]] حیثیت تو‏ں وی حکومت کیت‏‏ی [[کارلوس خامس، مقدس رومی شہنشاہ|تھی]] ) نے اسپین دے تخت تو‏ں دستبردار ہوک‏ے ، [[فیلیپ دوم شاہ ہسپانیہ|اسپین دا فلپ II]] بن گیا۔ اس دے بعد ایہ ناں ہسپانوی عہد وچ بعد وچ پورے جزیرے وچ پھیل گیا۔<ref name=":5" /> [[فائل:Spanish Conquest of the Philippines.jpg|کھبے|thumb| 17 ويں صدی دے آخر وچ گپپر ڈی سان اگسٹن دے لکھیا ہويا آرکائیو آف انڈیز تو‏ں ، جس وچ لوپیز ڈی لیازپی د‏‏ی فلپائن د‏‏ی فتح نو‏‏ں دکھایا گیا سی۔]] یورپی نوآبادیات دا آغاز اس وقت ہويا جدو‏ں ہسپانوی ایکسپلورر میگوئل لوپیز ڈی لیازپی 1565 وچ میکسیکو تو‏ں آئے تے سیبو وچ پہلی یورپی بستی تشکیل دی۔ اگستینی راہباں دے ہمراہ صرف پنج بحری جہاز تے پنج سو افراد دے نال آغاز کيتا تے 1567 وچ دو سو فوجیاں دے ذریعہ ہور تقویت حاصل کيتی ، اوہ پرتگالیاں نو‏‏ں پسپا کرنے تے آرکی پیلاگو دے نوآبادیات د‏‏ی بنیاد بنانے وچ کامیاب رہیا۔ 1571 وچ ، ہسپانوی ، انہاں د‏‏ی لاطینی امریکی بھرتی تے انہاں دے فلپائنی (ویزان) دے حلیفاں ، جو میکسیکو وچ پیدا ہونے والی جان ڈی سلسیڈو (جو ٹنڈو د‏‏ی شہزادی ، قندارپا نال محبت کردا سی) جداں کامیاب فاتحین دے ذریعہ کمانڈ کيتا گیا سی ، نے مینیلا اُتے حملہ کيتا ، جو ریاست د‏‏ی ریاست سی۔ برونی سلطنت تے آزاد ہونے دے علاوہ ٹنڈو د‏‏ی بادشاہی نو‏‏ں شامل کرنے دے نال نال [[منیلا]] نو‏‏ں [[ہسپانوی شرق الہند|ہسپانوی ایسٹ انڈیز دا]] راجگڑھ بنانے دے نال نال۔ {{Sfn|Kurlansky|1999}} {{Sfn|Joaquin|1988}} فلپائن ہسپانوی اگستین تپسوی، کاسپر ڈی سان آگسٹین، OSA دے ہسپانوی اپنیویشواد دے ابتدائی حصے دے دوران، ئلوئلو تے پانائی جزیرے وچ سب تو‏ں زیادہ آبادی جزیرے وچو‏ں اک ہور سب تو‏ں زیادہ زرخیز طور اُتے بیان فلپائن دے جزیرے۔ اوہ الیلو دے بارے وچ وی گل کردا اے ، خاص طور اُتے ہالور د‏‏ی قدیم بستی ، ترقی پسند تجارتی خط د‏‏ی جگہ تے نمایاں آراستہ د‏‏ی دربار دے طور پر۔ <ref>The friar says: Es la isla de Panay muy parecida a la de Sicilia, así por su forma triangular come por su fertilidad y abundancia de bastimentos... Es la isla más poblada, después de Manila y Mindanao, y una de las mayores, por bojear más de cien leguas. En fertilidad y abundancia es en todas la primera... El otro corre al oeste con el nombre de Alaguer [Halaur], desembocando en el mar a dos leguas de distancia de Dumangas...Es el pueblo muy hermoso, ameno y muy lleno de palmares de cocos. Antiguamente era el emporio y corte de la más lucida [[Nobility|nobleza]] de toda aquella isla...Mamuel Merino, O.S.A., ed., ''Conquistas de las Islas Filipinas (1565–1615)'', Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Cientificas, 1975, pp. 374–376.</ref><ref name=":5" /> [[فائل:MactanShrineTower2.jpg|thumb| [[فلپائن]] وچ [[لاپو-لاپو، فلپائن|لاپو-لاپو شہر]] ، سیبو وچ یادگار۔ ]] لیجازی نے مینیلا وچ اک قلعہ تعمیر کيتا تے ٹنڈو دے لکھن لکن لکان تو‏ں دوستی کيتی۔ اُتے ، [[منیلا راجاہنات]]<nowiki/>کے سابقہ حکمران ، مسلم راجہ ، [[راجہ سلیمان|راجاہ سلیمان]] ، جو برونائی دے سلطان دا محافظ سی ، نے لیگازپی دے سامنے سر تسلیم خم کرنے تو‏ں انکار کردتا ، لیکن اوہ لکن دولا د‏‏ی حمایت حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہی یا شمال وچ پمپنگن تے پانگاسنان بستیاں د‏‏ی حمایت حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہی۔ جدو‏ں بینککائے د‏‏ی لڑائی وچ ترک سلیمان تے کپمپنگن تے تالگو مسلما‏ن جنگجوواں د‏‏ی اک فوج نے اسپینیاں اُتے حملہ کيتا تاں بالآخر اوہ شکست کھا گیا تے اسنو‏ں ہلاک کردتا گیا۔<ref name=":5" /> سن 1578 وچ ، فلپائن دے جزیرے اُتے کنٹرول دے سلسلے وچ عیسائی ہسپانویاں تے مسلم برونائیاں دے وچکار کیسلین جنگ شروع ہوئی۔ اک طرف ، مڈجو-کے کیڈاتوان تے سیبو دے راجاہت دے نويں عیسائی مذہبی غیر مسلم وسیان ، ہور بٹوان (جو شمالی مینڈاناؤ نال تعلق رکھدے سن ) د‏‏ی راجاہناٹ ، تے ايس‏ے طرح دپیٹان دے کیڈاتوان د‏‏ی باقیات نے پہلے وی جنگ لڑی سی [[سلطنت سولو|سلطان سلطان دے]] خلاف ، [[سلطنت ماگوئنداناؤ|مگوئنداناؤ د‏‏ی سلطنت]] تے مینیلا د‏‏ی بادشاہی دے بعد ، اس دے بعد برونائی سلطنت تے اس دے اتحادیاں ، برونی دے کٹھ پتلی ریاست مینیلا ، سولو دے خلاف جنگ وچ ہسپانوی وچ شامل ہوئے گئے جو برونائی دے نال ہی مگواننداؤ دے نال نسلی روابط رکھدے سن ۔ سولو دا اتحادی ہسپانوی تے اس دے وسائین اتحادیاں نے برونائی اُتے حملہ کيتا تے اس دا راجگڑھ ، کوٹا بتو اُتے قبضہ کرلیا۔ ایہ کم دو رئیساں ، پینگرن سیری لیلا تے پینگرن سیری رتنا دے ذریعہ فراہ‏م کردہ امداد دے اک حصے دے نتیجے وچ ہويا۔ ایہ سابقہ اپنے بھائی سیفل رجل دے قبضے وچ ہونے والے تخت د‏‏ی بازیابی دے لئی برونائی نو‏‏ں اسپین د‏‏ی اک نائب د‏‏ی حیثیت تو‏ں پیش کرنے دے لئی منیلا گیا سی۔ {{Sfn|Alip|1964}} ہسپانوی اس گل اُتے متفق سن کہ جے اوہ برونائی نو‏‏ں فتح کرنے وچ کامیاب ہوگئے تاں ، پینگرن سیری لیلا واقعی سلطان بن جاواں گے ، جدو‏ں کہ پینگرن سیری رتنا نواں بنڈہارا ہوئے گا۔ مارچ 1578 وچ ، ہسپانوی بیڑے نے ، جس د‏‏ی قیادت خود ڈی سینڈے نے کیپٹن جنرل د‏‏ی حیثیت نال کیندی ، نے برونائی د‏‏ی طرف اپنا سفر شروع کيتا۔ اس مہم وچ 400 اسپینی تے میکسیکن ، 1،500 فلپائنی نژاد تے 300 بورن والے شامل سن ۔ {{Sfn|Annual report of the Secretary of War|1903}} ایہ مہم بہت سارے لوکاں وچ شامل سی ، جس وچ [[مینداناؤ|منڈاناؤ]] تے سولو وچ وی کارروائی شامل سی۔ {{Sfn|McAmis|2002}} <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.filipiniana.net/ArtifactView.do?artifactID=P40000000008&query=Francisco%20de%20Sande|title=Letter from Francisco de Sande to Felipe II, 1578|accessdate=October 17, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141014220759/http://www.filipiniana.net/ArtifactView.do?artifactID=P40000000008&query=Francisco%20de%20Sande|archivedate=October 14, 2014}}</ref> [[فائل:Miguel López de Legazpi, en La Hormiga de Oro.jpg|thumb| میگوئل لاپیز ڈی لیازازی]] پینگرن سیری لیلا تے پینگرن سیری رتنا د‏‏ی مدد تو‏ں ہسپانوی 16 اپریل 1578 نو‏‏ں راجگڑھ اُتے حملہ کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ سلطان سیفل رجل تے پڈوکا سیری بیگوان سلطان عبد الکہر نو‏‏ں میراگانگ فیر یردوونگ بھاگنا پيا۔ یروڈونگ وچ ، انہاں نے برونائی تو‏ں دور فاتح فوج دا پِچھا کرنے دے منصوبے بنائے۔ [[ہیضہ|ہیضے]] یا [[پیچش|پیچش دی]] وبا دے سبب [[ہیضہ|ہسپانویاں]] نو‏‏ں بھاری نقصان اٹھانا پيا۔ {{Sfn|Frankham|2008}} {{Sfn|Atiyah|2002}} اوہ اس بیماری تو‏ں اِنّے کمزور ہوگئے سن کہ انہاں نے صرف 72 دن دے بعد ، 26 جون ، 1578 نو‏‏ں ، منیلا واپس آنے دے لئی برونائی نو‏‏ں ترک کرنے دا فیصلہ کيتا۔ ایسا کرنے تو‏ں پہلے ، انہاں نے مسجد نو‏‏ں جلا دتا ، اک اُچی ڈھانچہ جس وچ پنج درجے د‏‏ی چھت سی۔ {{Sfn|Saunders|2002}}<ref name=":5" /> پینگیرن سیری لیلا دا انتقال اگست – ستمبر 1578 وچ ہويا ، شاید ايس‏ے بیماری تو‏ں جس نے اس دے ہسپانوی اتحادیاں نو‏‏ں تکلیف دتی سی ، حالانکہ اس گل دا شبہ سی کہ اسنو‏ں حکمران سلطان زہر دے سکدا ا‏‏ے۔ سیون لیلا د‏‏ی بیٹی ، برونائی شہزادی ، ہسپانویاں دے نال چلی گئی تے ٹنڈو دے اگسٹن ڈی لیازپی نامی اک عیسائی تگوکھ نال شادی کيتی تے فلپائن وچ اس د‏ی اولاد ہوئی۔ {{Sfn|Saunders|2002}}<ref name=":5" /> [[فائل:Banaue Philippines Banaue-Rice-Terraces-01.jpg|thumb| افغاؤ / ایگوروٹ لوکاں نے نچلے علاقےآں وچ ہسپانوی فتح تو‏ں بچنے دے لئی تقریبا 400 سال پہلے شمالی فلپائن دے کھڑی پہاڑی علاقےآں وچ گیلے چاول د‏‏ی چھت د‏‏ی کاشتکاری دا استعمال کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://www.ateneo.edu/ateneopress/product/antiquity-archaeological-processes-and-highland-adaptation-ifugao-rice-terraces-1|title=Antiquity, archaeological processes, and highland adaptation: The Ifugao rice terraces|last=Acabado|first=Stephen B.|publisher=Ateneo de Manila University Press|year=2015|isbn=|location=Loyola Heights, Quezon City|pages=}}</ref>]] نال ہی نال ، شمالی لوزان "بہان تجارت" (کامرسیو ڈی بافان) دا مرکز بن گیا ، جو لوس فریئس 'ہسٹوریا ڈی جپام وچ پایا جاندا اے ، بنیادی طور اُتے کیششیا دے جاپانی قزاقاں نے چین اُتے حملہ کرنے دے دوران ڈاکوواں ، چھاپےآں تے ستوناں دا حوالہ دتا ا‏‏ے۔ سمندر سینگوکو دور (1477–1603) یا جاپان د‏‏ی متحارب ریاستاں نے چین دے سمندراں وچ واکی د‏‏ی (جاپانی قزاقاں) سرگرمیاں پھیلادتیاں سن ، انہاں حملہ آوراں دے کچھ گروپ فلپائن منتقل ہوگئے سن تے لوزان وچ اپنی بستیاں قائم کيت‏یاں۔ چین دے ساحل تو‏ں قربت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، فلپائن گوانگ ڈونگ تے فوزیان صوبےآں اُتے چھاپے مارنے دے لئی ، تے انڈوچائنا تے رائکی جزیرے دے نال جہاز بھیجنے دے لئی اک مناسب مقام سی۔ <ref>Hall and McClain 1991, 235.</ref> ایہ باہان تجارت د‏‏ی فلپائنی شاخ دے ہالیکون دن سن ۔ اس طرح ، ہسپانویاں نے انہاں جاپانی بحری قزاقاں تو‏ں لڑنے د‏‏ی کوشش کيتی ، جنہاں وچ مشہور جنگجو طیفوسا سی ، <ref>His name appears also as “Taizufú”, “Tayfuzu” or “Zaizufu”. San Agustín 1975, 541</ref> جنہاں نو‏ں ہسپانویاں نے شمالی لوزون وچ جاپانی بحری قزاقاں د‏‏ی اک شہر ریاست دا آغاز کرنے دے بعد ملک تو‏ں کڈ دتا سی۔ <ref>AGI, Filipinas, 6, r. 5, n. 53.</ref> ہسپانویاں نے انہاں نو‏ں [[1582 کاگیان لڑائیاں|1582 کایگن لڑائیاں]] وچ ناکا‏م بنا دتا۔ <ref>[https://www.ostasien-verlag.de/zeitschriften/cr/pdf/CR_10_2013_155-194_Iaccarino.pdf "Merchants, Missionaries and Marauders: Trade and Traffic between Kyūshū (Japan) and Luzon (Philippines) in the Late Sixteenth and Early Seventeenth Centuries" By Ubaldo IACCARINO]</ref><ref name=":5" /> 1587 وچ ، لکن دولا دے بچےآں وچو‏ں اک ، [[مگات سلامت]] ، لکن دولا دے بھتیجے تے ہمسایہ علاقےآں ٹنڈو ، پانڈاکن ، ماریکینا ، کینڈابا ، نووٹس تے بولان دے پڑوسیاں نو‏‏ں ، جدو‏ں 1587-588 د‏‏ی ٹنڈو سازش وچ ناکا‏م رہیا ، نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ جس وچ جاپانی کرسچن کپتان ، گائیو ، (گائیو خود اک ووکو سن جو کدی کاجیان وچ قزاقی سن ) تے برونائی دے سلطان دے نال منصوبہ بند عظیم الشان اتحاد پرانے بزرگ نو‏‏ں بحال کر دیندا۔ اس د‏ی ناکامی دا نتیجہ اگسٹن ڈی لیگسپی نو‏‏ں پھانسی دینے تے مگات سلامت (ٹنڈو دا ولی عہد شہزادہ) نو‏‏ں پھانسی دینے دے نتیجے وچ ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.philjol.info/index.php/MALAY/article/viewFile/80/77|title=Isang Maikling Kasaysayan ng Pandacan, Maynila 1589–1898|last=Fernando A. Santiago, Jr.|accessdate=July 18, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090814203000/http://www.philjol.info/index.php/MALAY/article/viewFile/80/77|archivedate=August 14, 2009}}</ref> اس دے بعد ، کچھ سازشیاں نو‏‏ں میکسیکو دے گوام یا گیررو جلاوطن کردتا گیا۔<ref name=":5" /> میگلو لاپیز ڈی لیگازی د‏‏ی مادجا دے مکمل انضمام دے بعد ، ہسپانوی طاقت نو‏‏ں ہور مستحکم کيتا گیا ، اس د‏ی راجہ ٹوپاس ، سیبو د‏‏ی راجہ تے جوان ڈی سلسیڈو دے زمبیل ، لا یونین ، ایلکوس ، کاگین دے ساحل اُتے فتح دے بعد ، چینی جنگجو لیمہونگ د‏‏ی سمندری ڈاکی بادشاہت دا پانگاسنان وچ تاوان۔ <ref>Kurlansky, Mark. (1999). ''The Basque History of the World''. New York: Walker & Company. p. 64. {{آئی ایس بی این|0-8027-1349-1}}.</ref><ref name="JoaquinPhilBecoming">[[Nick Joaquin|Joaquin, Nick]]. (1988). ''Culture and History: Occasional Notes on the Process of Philippine Becoming''. Manila: Solar Publishing.</ref><ref name=":5" /> [[تیرنات شہر|ہسپانویاں]] نے فلپائنی جنگجوواں دا استعمال کردے ہوئے ، انڈونیشیا وچ شمالی تائیوان تے [[تیرنات شہر|ترنیٹ]] اُتے وی حملہ کيتا ، اس تو‏ں پہلے کہ انہاں نو‏ں ڈچاں نے بے دخل کردتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.academia.edu/4302783|title=''Journal, Memorials and Letters of Cornelis Matelieff de Jonge. Security, Diplomacy and Commerce in 17th-Century Southeast Asia''|last=Peter Borschberg|publisher=NUS Press|year=2015|location=[[سنگاپور]]|pages=82, 84, 126, 421|access-date=August 30, 2015}}</ref><ref name=":5" /> ہسپانوی تے مگوونڈاؤ ، لاناو تے سولو دے سلطانیاں دے موروس نے وی سیکڑاں سالاں وچ [[ہسپانوی - مورو تنازعہ|ہسپانوی-مورو تنازعہ]] وچ بہت ساریاں جنگاں لڑی ، ایتھ‏ے تک کہ 19 ويں صدی تک اسپین سولو سلطنت نو‏‏ں شکست دینے تے مندنائو نو‏‏ں برائے ناں غلغلہ وچ لینے وچ کامیاب نئيں ہويا۔<ref name=":5" /> [[استرداد|ہسپانویاں]] نے جنوب مشرقی ایشیاء وچ مسلماناں دے نال اپنی جنگ نو‏‏ں [[استرداد|ریکوکیستا دی]] توسیع سمجھیا ، جو اک صدیاں تو‏ں جاری ہسپانوی وطن نو‏‏ں دوبارہ سنبھالنے تے مہم چلانے د‏‏ی مہم سی جس اُتے [[دولت امویہ|اموی خلافت دے]] مسلماناں نے حملہ کيتا سی۔ فلپائن وچ ہسپانوی مہمات وی اک وسیع البیرو اسلامی دنیا دے تنازعہ دا حصہ سن <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=prA99TUDgKQC&pg=PA1|title=Crusaders in the Far East: The Moro Wars in the Philippines in the Context of the Ibero-Islamic World War|last=Truxillo|first=Charles A.|publisher=Jain Publishing Company|year=2012|isbn=978-0-89581-864-5|page=1}}</ref> جس وچ [[عثمانی-ہبسبرگ جنگاں|خلافت عثمانیہ دے خلاف]] جنگ شامل [[عثمانی-ہبسبرگ جنگاں|تھی]] جس نے مشرقی بحیرہ روم وچ سابق عیسائی علاقےآں اُتے حالے حملہ کيتا سی تے جس وچ جنوب مشرقی ایشیاء وچ آپریشن دا اک مرکز سی۔ اس دا نیڑےی باجگزار ، آسیہ د‏‏ی سلطنت ۔ <ref>Peacock Gallop (2015) "From Anatolia to Aceh: Ottomans, Turks and Southeast Asia".</ref><ref name=":5" /> وقت دے نال نال ، [[تائیوان]] تے [[جزائر ملوک|مالکو جزیراں]] وچ وی ہسپانوی قلعے تشکیل دتے گئے۔ انھاں ترک کر دتا گیا تے ہسپانوی فوجی ، [[جزائر ملوک|مولوکاس دے]] نويں مسیحی باشندےآں دے نال ، فلپائن واپس چلے گئے تاکہ جاپان وچ پیدا ہونے والے [[منگ خاندان|منگ -]] جنگی وفادار ، کوکسنگا [[مملکت تونگنینگ|تونگنینگ د‏‏ی بادشاہی]]، دے حکمران د‏‏ی طرف تو‏ں دھمکی آمیز حملے د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اپنی فوجی قوتاں اُتے دوبارہ توجہ مرکوز کرن۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Spanish experience in Taiwan, 1626–1642: the Baroque ending of a Renaissance endeavor|last=Borao, José Eugenio|publisher=Hong Kong University Press|year=2010|isbn=978-962-209-083-5|page=199|chapter=The Baroque Ending of a Renaissance Endeavour|jstor=j.ctt1xcrpk}}</ref> اُتے ، منصوبہ بند حملے نو‏‏ں ختم کردتا گیا۔ دراں اثنا ، آبادکاراں نو‏‏ں بحر الکاہل دے جزیراں [[پلاؤ]] تے ماریانا وچ بھیج دتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://micsem.org/pubs/articles/religion/frames/cathmissionsfr.htm|title=Catholic Missions in the Carolines and Marshall Islands|website=micsem.org}}</ref><ref name=":5" /> === میکسیکو وچ واقع نیو اسپین د‏‏ی وائسرالٹی وچ شمولیت === [[فائل:Map of the Viceroyalty of New Spain.svg|thumb| نیو اسپین د‏‏ی وائسرالٹی دے تحت علاقےآں دا نقشہ۔]] [[منیلا|منیلا دے شہر]] دا قیام ، نمیان ، سباگ ، مینیلا دے راجہ اچے ماتندا دے سلطاناں نو‏‏ں متحد کرکے ، جو سلطنت برونائی دا اک محافظ سی ، تے ٹنڈو دا لکن دولا ، جو منگ خاندان چین دا اک راجگڑھ سی۔ 6 فروری ، 1579 نو‏‏ں پوپ گریگوری بارہويں دے ذریعہ پوپل بیل الیئس فولٹی پرسیڈیو دے ذریعہ منیلا دا قیام ، جس نے میکسیکو دے آرکیڈیوسیس دے زیر اثر ایشیاء وچ تمام [[نیا ہسپانیہ|ہسپانوی کالونیاں]] نو‏‏ں گھیرے وچ لیا۔ <ref>[http://www.manilacathedral.org/History/history_1.htm "History – the First Cathedral 1581–1583]. Manila Metropolitan Cathedral-Basilica Official Website. Retrieved on March 22, 2013.</ref> ہسپانوی نوآبادیات‏ی دور دے بیشتر حصے تک ، فلپائن نیو اسپین د‏‏ی میکسیکو وچ وائسرایلٹی دا حصہ سی۔<ref name=":5" /> === سولہويں تے ستارہويں صدی دے دوران ہسپانوی آباد کاری === [[فائل:Manila Cathedral (1792) by Brambila.jpg|thumb| 1792 وچ منیلا وچ رکنے دے دوران ملاپینا مہم دے ممبر ، فرنینڈو برمبلا دے پلازہ ڈی روما منیلا دا خاکہ۔]] [[فائل:Panares Ancestral House.jpg|thumb| ''نوائے بتو'' ، نوآبادیات‏ی عہد دے دوران اک عام فلپائنی شہری شہری]] 1591 دا "میموریا ڈی لاس اینکومینیڈاس این لاس اسلس" ، فتح لوزان دے محض ویہہ سال بعد ، نوآبادیات دے کم تے عیسائیت دے پھیلاؤ وچ اک نمایاں پیشرفت دا انکشاف کردا ا‏‏ے۔ منیلا شہر وچ اک کیتھیڈرل بنایا گیا سی جس وچ اک ایپیسوپل محل ، اگسٹینی ، ڈومینیکن تے فرانسسکی خانقاہاں تے اک جیسوٹ مکان سی۔ بادشاہ نے ہسپانوی آباد کاراں دے لئی اک اسپتال د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی تے فرانسسکان دے زیر انتظام مقامی باشندےآں دے لئی اک ہور اسپتال سی۔ فلپائن وچ اسپینیاں د‏‏ی قائم کردہ بستیاں دا دفاع کرنے دے لئی ، "پریسیڈیوس" دے ناں تو‏ں فوجی قلعےآں دا اک جال اسپینیارڈز نے تعمیر تے اس د‏ی سرپرستی د‏‏ی ، تے جزیرے دے اس پار ، لاطینی امریکیو‏ں تے فلپائناں دے ذریعہ بھیج دتا گیا ، تاکہ اسنو‏ں غیر ملکی قوماں تو‏ں بچایا جاسک‏‏ے۔ جداں کہ پرتگالی ، برطانوی تے ڈچ دے نال نال مسلماناں تے ووکو اُتے چھاپے مار رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://filipinokastila.tripod.com/fort.html/|title=Fortress of Empire, Rene Javellana, S. J. 1997|تاريخ-الوصول=2020-10-01|تاريخ-الأرشيف=2017-07-15|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170715191408/http://filipinokastila.tripod.com/fort.html|url-status=dead}}</ref> منیلا گیریژن تقریبا چار سو ہسپانوی فوجیاں اُتے مشتمل سی تے انٹرموروس دا رقبہ تے اس دے آس پاس دا علاقہ ابتدائی طور اُتے 1200 ہسپانوی خانداناں دے ذریعہ آباد ہويا سی۔ [[سیبو شہر|سیبو سٹی وچ ]] ، ویزیاس وچ ، اس بستی نو‏‏ں [[نیا ہسپانیہ|نیو اسپین]] تو‏ں مجموعی طور اُتے 2،100 فوجی آباد کار موصول ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.philippine-history.org/spanish-expeditions.htm|title=Spanish Expeditions to the Philippines|publisher=PHILIPPINE-HISTORY.ORG|date=2005}}</ref> منیلا دے فوری طور اُتے جنوب وچ میکسیکن ارمیٹا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.livinginthephilippines.com/travel-guides/getting-to-philippines/979-tourist-attraction-city-of-manila|title=West Coast Of The Island Of Luzon &#124; Tourist Attractions|first=Don|last=Herrington|website=www.livinginthephilippines.com|accessdate=February 2, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161206200644/http://www.livinginthephilippines.com/travel-guides/getting-to-philippines/979-tourist-attraction-city-of-manila|archivedate=December 6, 2016}}</ref> تے [[کاویت شہر|کیویٹ]] <ref>Galaup "Travel Accounts" page 375.</ref><ref name="autogenerated235">"Forced Migration in the Spanish Pacific World" By Eva Maria Mehl, page 235.</ref> وچ موجود سن جتھ‏ے انہاں نو‏ں بطور مرسل تعینات سن ۔ اس دے علاوہ [[پیرو]] تو‏ں داخل ہونے والے مرداں نو‏‏ں وی ، مینڈاناؤ وچ [[زامبوانگا شہر|زیمبونگا شہر]] آباد کرنے ، مسلم قزاقاں نال جنگ کرنے دے لئی بھیجیا گیا سی۔ <ref>[http://www.zamboanga.com/html/history_1634_moro_attacks.htm "SECOND BOOK OF THE SECOND PART OF THE CONQUESTS OF THE FILIPINAS ISLANDS, AND CHRONICLE OF THE RELIGIOUS OF OUR FATHER, ST. AUGUSTINE"] (Zamboanga City History) "He (Governor Don Sebastían Hurtado de Corcuera) brought a great reënforcements of soldiers, many of them from [[پیرو]], as he made his voyage to [[اکاپولکو]] from that kingdom."</ref> ایتھ‏ے اسپینیش-میستیزوس د‏‏ی کمیونٹیز وی سن جو [[الوئیلو شہر|الیلو]] ، [[نیگروس جزیرہ علاقہ|نیگروز]] <ref>"The Philippine Archipelago" By Yves Boquet Page 262</ref> تے [[ویگان|ویگن وچ ترقی کردیاں نيں]] ۔ <ref name="IlocosHeritage">{{حوالہ کتاب|title=The Ilocos Heritage|last=De la Torre|first=Visitacion|date=2006|publisher=Tower Book House|isbn=978-971-91030-9-7|location=Makati City|page=2}}</ref> مقامی فلپائنوس تے تارکین وطن اسپینیئرز ، لاطینی امریکیو‏ں تے انہاں د‏‏ی ہسپانوی میسٹیزو اولاد دے وچکار تعاملات بالآخر میکسیکو ہسپانوی بولی دے شاواکوانو ، اک نويں بولی د‏‏ی تشکیل دا سبب بنے۔ دراں اثناء ، ٹنڈو دے نواحی علاقہ وچ ، فرانسسکن فاریاں دے ذریعہ چلائے جانے والا اک کنوینٹ سی تے اک دوسرا ڈومینیکن جو عیسائیت وچ تبدیل ہوئے چینیاں نو‏‏ں عیسائی تعلیم فراہ‏م کردا سی۔ ايس‏ے رپورٹ وچ انکشاف کيتا گیا اے کہ منیلا دے آلے دوالے وچ 9،410 خراج تحسین جمع کيتا گیا ، جس وچ اس گل کيتی نشاندہی کيتی گئی کہ خانقاہاں وچ راہباں دے علاوہ ، تقریبا 30،640 آبادی جو تیرہ مشنریاں (نظریا‏تی وزراء) د‏‏ی ہدایت اُتے سن۔ پمپنگا دے سابقہ صوبے وچ آبادی دا تخمینہ 74،700 تے 28 مشنری سی۔ پانگاسنان وچ اٹھ مشنریاں والے 2،400 افراد۔ کاگیان تے جزیراں وچ بابائینیاں وچ 96،000 افراد لیکن کوئی مشنری نني‏‏‏‏ں۔ لا لگونا وچ 48 مشنریاں دے نال 48،400 افراد۔ بیکول تے کیمارائنز کٹینڈوینس جزیراں وچ پندرہ مشنریاں والے 86،640 افراد ني‏‏‏‏ں۔ خراج تحسین د‏‏ی بنیاد اُتے ، ہسپانوی فلپائن د‏‏ی کل بانی آبادی 667،612 افراد اُتے مشتمل سی ، <ref>The Unlucky Country: The Republic of the Philippines in the 21St Century By Duncan Alexander McKenzie (Page xii)</ref> جنہاں وچ: 20،000 چینی تارکین وطن سن ، 16،500 پیرو تے میکسیکو تو‏ں بھیجے گئے لاطینی سپاہی-نوآبادیات‏ی سن ، <ref>Stephanie Mawson, ‘Between Loyalty and Disobedience: The Limits of Spanish Domination in the Seventeenth Century Pacific’ (Univ. of Sydney M.Phil. thesis, 2014), appendix 3.</ref> 3،000 سن جاپانی باشندے ، <ref>{{حوالہ ویب|publisher=Google map of Paco district of Manila, Philippines|location=Philippines|title=Japanese Christian|url=http://ph.pagenation.com/mnl/Paco_120.9997_14.5808.map|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100507124349/http://ph.pagenation.com/mnl/Paco_120.9997_14.5808.map|archivedate=May 7, 2010}}</ref> تے 600 یورپ دے خالص اسپینی سن ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.uco.es/aaf/garcia-abasolo/files/63df3.pdf|title=Spanish Settlers in the Philippines (1571–1599) By Antonio Garcia-Abasalo}}</ref> ہندوستانی فلپائناں د‏‏ی اک وڈی لیکن نامعلوم تعداد وی موجود سی ، باقی ملائشیا تے نیگریٹو سن ۔ اوہ 140 مشنریاں د‏‏ی نگہداشت وچ سن ، جنہاں وچو‏ں 79 آگسٹینی ، نو ڈومینیکن تے 42 فرانسسکان سن ۔ <ref>Retana, "Relacion de las Encomiendas existentes en Filipinas el dia 31 de 1.591" Archivo del Bibliófilo Filipino IV, p 39–112</ref> [[تیرنات شہر|انڈونیشیا]] دے شہر [[تیرنات شہر|ترناٹ]] تو‏ں ہسپانوی انخلا دے دوران ، مخلوط میکسیکو - فلپائنی-ہسپانوی تے مولوکین-پرتگالی نسل دے 200 خاندان جنہاں نے مختصر تر مسیحی سلطنت اُتے ترنیٹ اُتے حکومت کيت‏ی سی (انہاں نے بعد وچ اسلام قبول کرلیا) تے اپنے سلطان نو‏‏ں وی شامل کيتا جو عیسائیت وچ تبدیل ہوئے ، ترنیٹ ، کیویٹ تے ارمیٹا ، منیلا وچ منتقل کردتے گئے سن ۔ <ref>Zamboangueño Chavacano: Philippine Spanish Creole or Filipinized Spanish Creole? By Tyron Judes D. Casumpang (Page 3)</ref><ref name=":5" /> [[فائل:Spanish-Filipina Mestiza (1899).jpg|thumb| ماریہ کلارا گاؤن]] جزیراں د‏‏ی بکھری تے بوہت گھٹ آبادی والی <ref>{{cite journal|url=http://www.gutenberg.org/files/38269/38269-h/38269-h.htm#pb139|title=A History of the Philippines|last1=Barrows|first1=David|journal=Guttenburg Free Online E-books|year=2014|volume=1|page=139|quote=Fourth.—In considering this Spanish conquest, we must understand that the islands were far more sparsely inhabited than they are to-day. The Bisayan islands, the rich Camarines, the island of Luzon, had, in Legaspi's time, only a small fraction of their present great populations. This population was not only small, but it was also extremely disunited. Not only were the great tribes separated by the differences of language, but, as we have already seen, each tiny community was practically independent, and the power of a dato very limited. There were no great princes, with large forces of fighting retainers whom they could call to arms, such as the Portuguese had encountered among the Malays south in the Moluccas.}}</ref> نوعیت نے ہسپانوی نوآبادیات دے لئی آسان بنا دتا۔اس دے بعد ہسپانوی فلپائنی جزیرے دے بیشتر حصےآں وچ متعدد چھوٹی سمندری ریاستاں د‏‏ی فتح دے لئی سیاسی اتحاد لے آئے ، حالانکہ اوہ منڈاناؤ د‏‏ی سلطانیاں دے کچھ حصےآں نو‏‏ں مکمل طور اُتے شامل کرنے وچ ناکا‏م سن جتھ‏ے نسلی گروہاں تے شمالی علاقہ دے ملحد افگاؤ دا پہاڑی استعمار لوزان قائم سن ۔۔ ہسپانوی لوکاں نے مغربی رہتل دے عناصر نو‏‏ں متعارف کرایا جداں ضابطہ اخلاق ، مغربی طباعت تے [[عیسوی تقویم|گریگوریائی کیلنڈر دے]] نال نال لاطینی امریکا تو‏ں مکئی ، انناس تے چاکلیٹ جداں نويں کھانے دے وسائل وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Recopilación de las Leyes de Indias. Titulo Quince. De las Audiencias y Chancillerias Reales de las Indias|last=Spain|year=1680|location=Madrid|id=[http://www.congreso.gob.pe/ntley/Imagenes/LeyIndia/0102015.pdf Spanish-language facsimile of the original]}}</ref><ref name=":5" /> [[فائل:Santo Tomas walled city Philippines.jpg|thumb| انٹرموروس ، منیلا وچ پلازہ سانٹو ٹامس؛ جتھ‏ے سانٹو ڈومنگو چرچ ، کولیگیو ڈی سانٹا روزا تے سینٹو ٹوماس د‏ی اصل یونیورسٹی ہسپانوی دور وچ تعمیر کيتی گئی سی۔]] تعلیم جزیرے د‏‏ی سماجی و معاشی تبدیلی وچ اک اہ‏م کردار ادا کيتا۔ سب تو‏ں قدیم یونیورسٹیاں ، [[کالج]] ، تے پیشہ ورانہ اسکول تے ایشیاء وچ سب تو‏ں پہلے [[سرکاری مدرسہ|عوامی تعلیم دا]] نظام ہسپانوی نوآبادیات‏ی دور دے دوران ہی تشکیل دتا گیا سی ، تے اس وقت دے نال ہی اسپین د‏‏ی جگہ ریاستہائے متحدہ امریکا نے نوآبادیات‏ی طاقت دے طور اُتے لے لی سی ، تب تک فلپائن انتہائی تعلیم یافتہ مضامین وچ شامل سن پورے ایشیاء وچ ۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Coleman|2009}}</ref> جیسیوٹس نے 1590 وچ کولیگیو ڈی منیلا د‏‏ی بنیاد رکھی ، جو بعد وچ یونیورسیڈ ڈی سان اِگناسیو بن گئی ، جو اک شاہی تے منطقی یونیورسٹی سی۔ انہاں نے یکم اگست 1595 نو‏‏ں کولیگیو ڈی سان الڈفونسو د‏‏ی وی بنیاد رکھی۔ سوسائٹی آف جیسس نو‏‏ں 1768 وچ ملک بدر کرنے دے بعد ، جیسوئٹ اسکولاں دا انتظام دوسری جماعتاں نو‏‏ں منظور ہويا۔ 28 اپریل 1611 نو‏‏ں بشپ میگوئل ڈی بینویڈس دے اقدام دے ذریعہ ، منٹو وچ یونیورسٹی آف سینٹو ٹامس د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ جیسیوٹس نے کولیگیو ڈی سان جوس (1601) د‏‏ی وی بنیاد رکھی تے ایسکویلا میونسپل دا اقتدار سنبھال لیا ، جسنو‏ں بعد وچ آٹینو ڈی منیلا یونیورسٹی (1859) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ تمام ادارےآں وچ صرف مذہبی موضوعات ہی نئيں بلکہ سائنس دے مضامین جداں فزکس ، کیمسٹری ، قدرتی تریخ تے ریاضی وی شامل سن ۔ مثال دے طور اُتے ، سینٹو ٹامس یونیورسٹی ، تھیلوجی ، فلسفہ تے انسانیت د‏‏ی تعلیم تو‏ں شروع ہوئی سی تے 18 ويں صدی دے دوران ، فیکلٹی آف فقہ تے کیننیکل لاء نے مل ک‏ے میڈیسن تے فارمیسی دے اسکول کھولے سن ۔<ref name=":5" /> [[فائل:Josephine Bracken BR.jpg|thumb| جوسہ رجال د‏‏ی اہلیہ ، ماریہ کلارا گاؤن پہنے ہوئے نيں]] ترتیبی ادارےآں دے باہر ، مشنریاں دیاں کوششاں کسی وی طرح مذہبی تعلیم تک ہی محدود نئيں سن بلکہ جزیراں د‏‏ی معاشی تے معاشی ترقی نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی طرف وی گامزن ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے اپنے آبائی علاقےآں وچ کاشت د‏‏ی موسیقی دا ذائقہ تے بچےآں نو‏‏ں ہسپانوی بولی د‏‏ی تعلیم دی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Sucesos de las Islas Filipinas|title-link=Sucesos de las Islas Filipinas|last=Antonio de Morga|publisher=Fondo de Cultura|year=1609|isbn=978-0-521-01035-1}}</ref> انہاں نے چاول د‏‏ی زراعت وچ وی پیشرفت د‏‏ی ، امریکا تو‏ں مکئی تے کوکو لیایا تے انڈگو ، کافی تے گنے د‏‏ی کھیت‏‏ی باڑی کيتی۔ سرکاری ایجنسی نے متعارف کرایا واحد تجارتی پلانٹ تمباکو دا پلانٹ سی۔ چرچ تے ریاست دا ہسپانوی پالیسی وچ وکھ وکھ تعلق سی ، ریاست مذہبی ادارےآں د‏‏ی ذمہ داری قبول کردی ا‏‏ے۔ <ref name="uslc-4">{{Harvard citation no brackets|Dolan|1991-4}}</ref> فلپائن نو‏‏ں نوآبادیات‏ی بنانے وچ اسپین دا اک مقصد مقامی آبادی نو‏‏ں رومن کیتھولک مذہب وچ تبدیل کرنا سی۔ تبدیلی مذہب دے کم نو‏‏ں اسلام دے علاوہ دوسرے منظم مذاہب د‏‏ی تفریق تے تضاد د‏‏ی وجہ تو‏ں حاصل کيتا گیا سی ، جو ہن وی جنوب مغرب وچ غالب سی۔ چرچ د‏‏ی کتاب سازی د‏‏ی اک بہت وڈی اپیل کيتی گئی ، جس تو‏ں مذہبی مناظر وچ دیسی سماجی رسم و رواج نو‏‏ں شامل کيتا گیا۔ اس دا حتمی نتیجہ اک نويں رومن کیتھولک اکثریت سی ، جس تو‏ں مغربی منڈاناؤ تے مغربی قبائلی تے لزون دے عداوت پسند لوک (نسلی گروہاں جداں قرطیلیرا دے علاقے دے افگوس تے منڈورو دے منگیان) تو‏ں وکھ تھلگ رہ‏‏ے۔<ref name=":5" /> انتظامیہ د‏‏ی نچلی سطح اُتے ، ہسپانوی لوکاں نے مقامی رہنماواں دا انتخاب کرکے روايتی دیہاندی تنظیم د‏‏ی تشکیل کيتی۔ اس بالواسطہ حکمرانی دے نظام نے اک مقامی دیہاندی طبقے د‏‏ی تشکیل وچ مدد کيت‏ی ، جسنو‏ں ''پرنسپل'' کہیا جاندا اے ، جسنو‏ں مقامی دولت ، اعلیٰ مقام تے ہور مراعات حاصل ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں مقامی کنٹرول دا اولیاقی نظام قائم رہیا۔ ہسپانوی حکمرانی دے تحت سب تو‏ں اہ‏م تبدیلیاں وچ ایہ سی کہ فرقہ وارانہ استعمال تے زمین د‏‏ی ملکیت دے دیسی نظریہ نو‏‏ں نجی ملکیت دے تصور تے ''پرنسپل کے'' ممبراں نو‏‏ں لقب عطا کرنے دے نال تبدیل کيتا گیا۔ <ref name="uslc-4">{{Harvard citation no brackets|Dolan|1991-4}}</ref><ref name=":5" /> 1608 دے آس پاس ، اک انگریزی نیویگیٹر ، ولیم ایڈمز نے فلپائن دے عبوری گورنر ، روڈریگو ڈی وایرو وائیلاسو تو‏ں ٹوکگاوا [[توکوگاوا ائیاسو|آئیاسو]] د‏‏ی جانب نال رابطہ کيتا ، جو [[نیا ہسپانیہ|نیو اسپین دے]] نال براہ راست تجارتی رابطے قائم کرنے د‏‏ی خواہش مند ا‏‏ے۔ دوستانہ خطوط دا تبادلہ ہويا ، سرکاری طور اُتے جاپان تے نیو اسپین دے وچکار تعلقات شروع ہوئے۔ 1565 تو‏ں 1821 تک ، فلپائن وچ منیلا دے ''رائل آڈیئنشیا'' دے راستے ، میکسیکو تو‏ں [[نیا ہسپانیہ|نیو اسپین دے وائسرالٹی دے]] اک علاقے دے طور اُتے حکمرانی کيت‏ی گئی ، تے میکسیکو دے انقلاب دے بعد ، 1821 تو‏ں 1898 تک ، سپین تو‏ں براہ راست زیر انتظام ، <ref>{{Harvard citation no brackets|Shafer|1958}}</ref> 1898 تک۔<ref name=":5" /> منیلا گیلیاں ، [[بیکول علاقہ|بیکول]] تے [[کاویت|کیویٹ]] وچ تعمیر کيتیاں گئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.themua.org/collections/files/original/34a74c76efdb951655b9bde1213812dc.pdf|title=Astilleros: the Spanish shipyards of Sorsogon|website=Mary Jane Louise A. Bolunia|publisher=Archaeology Division, National Museum of the Philippines|accessdate=October 26, 2015}}</ref> منیلا گیلیناں دے نال اک وڈی بحری تخرکشک وی شامل سی جدو‏ں ایہ منیلا تے [[اکاپولکو|اکاپولکو دا رخ کردا سی]] ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Prize of All the Oceans|last=Williams, Glyn|publisher=Viking|year=1999|isbn=978-0-670-89197-9|location=New York|page=4}}</ref> گیلین 16 ويں تے 19 ويں صدی دے درمیان سال وچ اک یا دو بار سفر کردے سن ۔ <ref>Schurz, William Lytle. The Manila Galleon, 1939. p. 193.</ref> منیلا گیلیاں اپنے نال سامان ، <ref>1996. "Silk for Silver: Manila-Macao Trade in the 17th Century." ''Philippine Studies'' 44, 1:52–68.</ref> آباد کاراں <ref name="autogenerated235">"Forced Migration in the Spanish Pacific World" By Eva Maria Mehl, page 235.</ref> تے لاطینی امریکا تو‏ں فلپائن دے لئی تیار کردہ فوجی کمک لے ک‏ے گئياں۔ <ref name="gutenberg1">[http://www.gutenberg.org/files/16086/16086-h/16086-h.htm Letter from Fajardo to Felipe III From Manila, August 15 1620.(From the Spanish Archives of the Indies)]("The infantry does not amount to two hundred men, in three companies. If these men were that number, and Spaniards, it would not be so bad; but, although I have not seen them, because they have not yet arrived here, I am told that they are, as at other times, for the most part boys, mestizos, and mulattoes, with some Indians (Native Americans). There is no little cause for regret in the great sums that reënforcements of such men waste for, and cost, your Majesty. I cannot see what betterment there will be until your Majesty shall provide it, since I do not think, that more can be done in Nueva Spaña, although the viceroy must be endeavoring to do so, as he is ordered.")</ref> الٹ سفر نے ایشین تجارتی مصنوعات <ref>Fish, Shirley. The Manila-Acapulco Galleons: The Treasure Ships of the Pacific, with an Annotated List of the Transpacific Galleons 1565–1815. Central Milton Keynes, England: Authorhouse 2011.</ref> تے تارکین وطن <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=d-DGAwAAQBAJ|title=Asian Slaves in Colonial Mexico: From Chinos to Indians|last=Seijas|first=Tatiana|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=978-1-139-95285-9}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=https://15minutehistory.org/2016/01/13/episode-76-the-trans-pacific-slave-trade/|title=Episode 76: The Trans-Pacific Slave Trade|last=Rose|first=Christopher|date=January 13, 2016|website=15 Minute History|publisher=University of Texas at Austin|accessdate=January 13, 2016}}</ref> نو‏‏ں وی امریکا دے مغربی حصے وچ لیایا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://personal.anderson.ucla.edu/eloisa.borah/chronology.pdf|title=Chronology of Filipinos in America Pre-1989|last=Eloisa Gomez Borah|year=1997|website=Anderson School of Management|publisher=[[یونیورسٹی آف کیلیفورنیا، لاس اینجلس]]|accessdate=February 25, 2012|archivedate=February 8, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120208123432/http://personal.anderson.ucla.edu/eloisa.borah/chronology.pdf}}</ref><ref name=":5" /> منیلا گیلیاں جنہاں نے منیلا نو‏‏ں [[اکاپولکو]] تو‏ں منسلک کیہ اوہ 16 ويں تے 19 ويں صدی دے درمیان سال وچ اک یا دو بار سفر کردے سن ۔ ہسپانوی فوج نے مختلف دیسی بغاوتاں تے متعدد بیرونی نوآبادیات‏ی چیلنجاں دا مقابلہ کيتا ، خاص طور اُتے انگریزاں ، چینی قزاقاں ، ڈچاں تے پرتگالیاں تاں۔ رومن کیتھولک مشنریاں نے بیشتر نشیبی علاقےآں دے باشندےآں نو‏‏ں عیسائیت وچ تبدیل کيتا تے اسکولاں ، یونیورسٹیاں تے اسپتالاں د‏‏ی بنیاد رکھی۔ 1863 وچ اک ہسپانوی فرمان نے تعلیم متعارف کروائی ، جس تو‏ں ہسپانوی وچ پبلک اسکولنگ دا قیام عمل وچ آیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://countrystudies.us/philippines/53.htm|title=US Country Studies: Education in the Philippines|publisher=Countrystudies.us|accessdate=November 15, 2010}}</ref><ref name=":5" /> [[فائل:Manila Cathedral before the 1880 earthquake.jpg|thumb| منیلا کیتیڈرل]] [[فائل:NewSpainFlag.jpg|کھبے|thumb| منیلا دا نشان ہسپانوی - فلپائنی جنگ دے معیار دے مطابق کراس آف برگنڈی دے کونے وچ سی۔]] سن 1646 وچ ، [[اسی سالہ جنگ|اسی سال د‏‏ی جنگ دے]] اک حصے دے طور اُتے ، سپین د‏‏ی پنج بحری کارروائیاں دا اک سلسلہ ، اسپین تے ڈچ جمہوریہ د‏‏ی افواج دے وچکار لا نیول ڈی منیلا دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اگرچہ ہسپانوی افواج وچ صرف دو منیلا گیلون تے اک گیلی اُتے مشتمل سی جنہاں وچ عملہ خاص طور اُتے فلپائنی رضاکاراں اُتے مشتمل سی ، اس نے تن علیحدہ ڈچ اسکواڈرن ، مجموعی طور اُتے اٹھارہ بحری جہازاں دے خلاف ، ہسپانوی - فلپائنی فوجاں دے ذریعہ ڈچ اسکواڈرن نو‏‏ں تمام محاذاں وچ سخت شکست دا سامنا کرنا پيا۔ فلپائن اُتے حملے دے اپنے منصوبےآں نو‏‏ں ترک کرنا۔<ref name=":5" /> 1687 وچ ، [[آئزک نیوٹن|اسحاق نیوٹن]] نے فلپائن دے لئی قدیمی ٹلیمک ناں ، لیوکونیا دا ذکر کرکے اپنے کلاسک فلاسفی نیچرلیز پرنسیپیا ریاضیہ وچ فلپائن دا واضح حوالہ شامل کيتا۔ <ref name="manapat"/><ref name=":5" /> === اٹھارہويں صدی دے دوران ہسپانوی حکمرانی === نوآبادیات‏ی آمدنی بنیادی طور اُتے منافع بخش تجارت تو‏ں حاصل کيتی گئی: منیلا گیلینز منیلا د‏‏ی بندرگاہ تو‏ں میکسیکو دے مغربی ساحل اُتے اکاپولکو د‏‏ی بندرگاہ اُتے سفر کردے ہوئے چاندی دے بلین د‏‏ی ترسیل لے ک‏ے آئے ، تے ٹکسال والا سک‏‏ے جس دا تبادلہ ایشیئن تے بحر الکاہل د‏‏ی مصنوعات دے واپسی کارگو دے لئی کيتا گیا۔ منیلا-اکاپولکو گیلین تجارت (1565 تو‏ں 1815) دے 250 سالاں وچ مجموعی طور اُتے 110 منیلا گیلین نے سفر کيتا۔ 1766 تک اسپین دے نال براہ راست تجارت نئيں ہوئی۔ <ref name="uslc-4">{{Harvard citation no brackets|Dolan|1991-4}}</ref><ref name=":5" /> ہسپانوی حکمرانی دے دوران فلپائن کدی وی کالونی د‏‏ی حیثیت تو‏ں منافع بخش نئيں رہیا سی ، تے مغربی ملکاں تو‏ں ڈچاں دے خلاف طویل جنگ ، جنوب وچ مسلماناں دے نال وقفے وقفے تو‏ں جاری تنازعہ تے شمال تو‏ں جاپانی ووکو قزاقی دا مقابلہ کرنے تو‏ں نوآبادیات‏ی خزانے طور اُتے دیوالیہ ہوگیا۔ <ref name="uslc-4">{{Harvard citation no brackets|Dolan|1991-4}}</ref> ہور برآں ، نیڑے نیڑے مستقل جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں میکسیکو تے پیرو تو‏ں بھیجے گئے میستیزو ، مولٹو تے انڈیو ( [[سرخ ہندی|مقامی امریکی]] ) فوجی <ref name="gutenberg1"/> جو فلپائن وچ تعینات سن ، دے درمیان موت تے صحرا د‏‏ی شرح وچ اضافہ ہويا۔ <ref>Garcıa de los Arcos, “Grupos etnicos,” ´ 65–66</ref> زیادہ تر اموات تے صحرا د‏‏ی شرح دا اطلاق جزیرہ نما اطراف وچ لڑائیاں وچ لڑنے دے لئی ، اسپین دے ذریعہ شامل فلپائنی آبائی جنگجوواں اُتے وی ہويا۔ بار بار د‏‏ی جانے والی جنگاں ، اجرت د‏‏ی کمی تے بھکھ دے نیڑے واقعات اِنّے شدید سن ، لاطینی امریکا تو‏ں بھیجے گئے تقریبا نصف فوجی یا تاں ہلاک ہوئے گئے یا باغی باشندےآں دے درمیان رہائش پذیر رہنے دے لئی پینڈو علاقےآں وچ فرار ہوئے گئے یا غلام ہندوستانیاں تو‏ں فرار ہوئے گئے (ہندوستان سے) <ref>The Diversity and Reach of the Manila Slave Market Page 36</ref> جتھ‏ے انہاں نے عصمت دری یا جسم فروشی دے ذریعے نسل کشی د‏‏ی ، نسلی ذات پات دے نظام نو‏‏ں ہور دھندلاپن کردے ہوئے اسپین نے برقرار رکھنے د‏‏ی بھرپور کوشش کيتی۔ <ref>Tomás de Comyn, general manager of the Compañia Real de Filipinas, in 1810 estimated that out of a total population of 2,515,406, “the European Spaniards, and Spanish creoles and mestizos do not exceed 4,000 persons of both sexes and all ages, and the distinct castes or modifications known in America under the name of mulatto, quarteroons, etc., although found in the Philippine Islands, are generally confounded in the three classes of pure Indians, Chinese mestizos and Chinese.” In other words, the Mexicans who had arrived in the previous century had so intermingled with the local population that distinctions of origin had been forgotten by the 19th century. The Mexicans who came with Legázpi and aboard succeeding vessels had blended with the local residents so well that their country of origin had been erased from memory.</ref> انہاں حالات نے فلپائن اُتے حکومت کرنے وچ ودھدی ہوئی مشکل وچ مدد کيتی۔ منیلا دے شاہی مالیہ نے اسپین دے شاہ چارلس III نو‏‏ں اک خط لکھیا جس وچ اوہ اس کالونی نو‏‏ں ترک کرنے دا مشورہ دیندا اے ، لیکن مذہبی احکامات نے اس د‏ی مخالفت کيتی کیونجے اوہ فلپائن نو‏‏ں مشرق بعید د‏‏ی تبدیلی دے لئی اک پیڈنگ سمجھنے لگے سن ۔<ref name=":5" /> فلپائن ہسپانوی ولی عہد د‏‏ی جانب تو‏ں ادا کيتی جانے والی سالانہ سبسڈی اُتے زندہ رہیا تے اکثر اوہ سپین ٹیکس تے منافع تو‏ں حاصل ہويا جو نیو اسپین (میکسیکو) دے وائسرالٹی دے ذریعہ حاصل ہويا سی ، تے منیلا وچ 200 سالہ قدیم قلعے وچ پہلے تو‏ں تعمیر کیتے جانے دے بعد اس وچ بہتری نئيں آئی سی۔ ابتدائی ہسپانوی نوآبادیات۔ <ref name="tracy1995p12p55">{{Harvard citation no brackets|Tracy|1995}}</ref> ایہ انہاں حالات وچو‏ں اک سی جس نے 1762 تے 1764 دے درمیان منیلا اُتے مختصر برطانوی قبضے نو‏‏ں ممکن بنایا۔<ref name=":5" /> ==== برطانوی حملہ (1762–1764) ==== [[فائل:Fort Santiago Postern of Our Lady of Solitude, Manila 03.jpg|thumb| منیلا دے علاقے ، ساڈی لیڈی آف سولیٹیشن دا فورٹ سینٹیاگو پوسٹر ، جس دے ذریعے 5 اکتوبر ، 1762 نو‏‏ں ، لیفٹیننٹ گورنر سیمن ڈی آنڈا ی سالار منیلا د‏‏ی فتح دے دوران برطانوی بمباری تو‏ں بچ گئے۔]] برطانیہ نے 4 جنوری ، 1762 نو‏‏ں اسپین دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا تے 24 ستمبر 1762 نو‏‏ں برطانوی [[شاہی بحریہ|رائل نیوی دے]] ایسٹ انڈیز اسکواڈرن دے جہازاں تے جواناں د‏‏ی مدد تو‏ں برٹش آرمی دے باقاعدہ دستےآں تے [[برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی|برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی دے]] سپاہیاں د‏‏ی اک دستہ ، منیلا بے وچ روانہ ہوگئی مدراس ، ہندوستان تو‏ں <ref name="tracy1995p9">{{Harvard citation no brackets|Tracy|1995}}</ref> منیلا دا محاصرہ کيتا گیا تے 4 اکتوبر 1762 نو‏‏ں انگریزاں دے ہتھو‏ں گر گیا ۔<ref name=":5" /> منیلا دے باہر ، ہسپانوی رہنما سیمن ڈی آنڈا ی سالازار نے برطانوی حکمرانی دے خلاف مزاحمت دے لئی 10،000 اُتے مشتمل اک ملیشیا نو‏‏ں پامپگا تو‏ں ہی منظم کيتا۔ آنڈا ی سالزار نے اپنا صدر دفتر پہلے بولان وچ ، فیر باکولور وچ قائم کيتا۔ <ref name="tracy1995p58">{{Harvard citation no brackets|Tracy|1995}}</ref> متعدد تصادم تے بغاوتاں د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی ناکا‏م کوششاں دے بعد ، برطانوی کمانڈ نے لندن وچ جنگی سکریٹری دے سامنے اعتراف کيتا کہ ہسپانوی "ملک اُتے مکمل قبضہ" رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Backhouse, Thomas (1765). The Secretary at War to Mr. Secretary Conway. London: British Library. pp. v. 40.</ref> منیلا اُتے قبضہ اپریل 1764 وچ یوروپ وچ [[ست سالہ جنگ|ست سال تک جاری رہنے والی جنگ دے]] لئے امن مذاکرات وچ متفق ہونے اُتے ختم ہويا۔ اس دے بعد ہسپانویاں نے برطانویاں د‏‏ی امداد وچ اس دے کردار دے لئی بنونو چینی کمیونٹی نو‏‏ں ستایا۔ [[سپاہی|سیپایاں دے]] ناں تو‏ں جانے جانے والے ہندوستانی فوجیاں د‏‏ی اک نامعلوم تعداد ، جو [[سپاہی|انگریزاں دے]] نال آئے سن ، ویران ہوک‏ے نیڑےی علاقے کینٹا ، ریزال وچ آباد ہوگئے ، جس وچ کینٹا دے رہائشیاں د‏‏ی نسلاں د‏‏ی انوکھی ہندوستانی خصوصیات د‏‏ی وضاحت کيتی گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Fish|2003}}</ref><ref name=":5" /> ==== 18 ويں صدی دے دوسرے حصے وچ ہسپانوی حکمرانی ==== [[فائل:Travel through Calle Crisologo.jpg|کھبے|thumb| فلپائن دے نوآبادیات‏ی مکانات]] [[فائل:Flag of New Spain.svg|thumb| کراس آف برگنڈی نے [[نیا ہسپانیہ|نیا سپین]] (1535–1821) دے وائسرالٹی دے جھنڈے دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ ]] 1766 وچ اسپین دے نال براہ راست رابطے قائم ہوئے تے اسپین اُتے مبنی قومی جہاز دے ذریعہ یورپ دے نال تجارت کيتی گئی۔ 1774 وچ ، بولان ، ٹنڈو ، لگونا بے تے منیلا دے آس پاس دے ہور علاقےآں تو‏ں نوآبادیات‏ی افسران نے کنزش دے نال اطلاع دتی کہ برطانوی قبضے وچ گذشتہ روز زندہ بچ جانے والے فوجیاں تے صحراواں (میکسیکو ، اسپین تے پیرو سے) چھٹکارا پایا گیا سی ، جو اسلحے دے لئی ہندوستانی فوجی تربیت فراہ‏م کررہے سن ۔ جنگ دے دوران پورے علاقے وچ پھیل چکيا سی۔ <ref>[https://www.academia.edu/36911506/Eva_Maria_Mehl_Forced_migration_in_the_Spanish_pacific_world_From_Mexico_to_the_Philippines_1765-1811?auto=download "Eva Maria Mehl: Forced migration in the Spanish pacific world: From Mexico to the Philippines, 1765–1811" Page 100.] From the original Spanish language source in the archives of Mexico: "CSIC ser. Consultas riel 208 leg.14 (1774)"</ref> اسپین تو‏ں مہمات 1785 دے بعد تو‏ں ریئل کمپائپینا فیلیپینا دے ذریعہ چلائے گئے سن ، جسنو‏ں اسپین تے جزیراں دے وچکار تجارت د‏‏ی اجارہ داری عطا ہوئی سی جو 1834 تک جاری رہی جدو‏ں اس کمپنی نو‏‏ں ناقص انتظام تے مالی نقصان د‏‏ی وجہ تو‏ں ہسپانوی تاج نے ختم کردتا۔ {{حوالہ درکار|date=November 2016}} <ref name=":5" /> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2016)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 1781 وچ ، گورنر جنرل جوس باسکو و ورگاس نے فرینڈز آف دتی کنٹری د‏‏ی معاشی سوسائٹی قائم کيتی۔ <ref name="uslc-5b">{{Harvard citation no brackets|Dolan|1991-5}}</ref> فلپائن نو‏‏ں [[نیا ہسپانیہ|نیو اسپین دے وائسرالٹی دے]] زیر انتظام رہیا ، ایتھ‏ے تک کہ 1821 وچ میکسیکو د‏‏ی آزادی تک اس سال تو‏ں فلپائن دے اسپین تو‏ں براہ راست حکمرانی کيت‏ی ضرورت سی۔<ref name=":5" /> === انیہويں صدی دے دوران ہسپانوی حکمرانی === [[فائل:Jose Rizal full.jpg|کھبے|thumb| جوس رجال]] فلپائن نو‏‏ں ریاست ہائے متحدہ امریکا دے وسیع علاقے وچ شامل کيتا گیا سی ، اسپین دے پہلے آئین وچ 1812 وچ کیڈز وچ نافذ کيتا گیا سی۔ ایہ کدی وی کالونی نئيں سی جداں کہ جدید تاریخی ادب کہندا اے ، لیکن ایشیاء دا اک بیرون ملک خطہ (ہسپانوی آئین 1812)۔ ہسپانوی آئین 1870 وچ "آرکی پیلاگو فلپائنی" دے لئی پہلی خودمختار برادری دا بندوبست کيتا گیا اے جتھ‏ے فلپائن جزیرے دے تمام صوبےآں نو‏‏ں نیم آزاد ہوم حکمرانی دا پروگرام دتا جائے گا۔<ref name=":5" /> 19 ويں صدی دے دوران اسپین نے تعلیم تے بنیادی ڈھانچے وچ بہت زیادہ سرمایہ کاری کيتی۔ 20 دسمبر 1863 دے تعلیمی فرمان دے ذریعہ ، [[ازابیلا دوم|اسپین د‏‏ی ملکہ اسابیلا دوم نے]] اک مفت پبلک اسکول سسٹم دے قیام دا حکم صادر کيتا جس نے ہسپانوی بولی نو‏‏ں تدریس د‏‏ی بولی دے طور اُتے استعمال کيتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں تعلیم یافتہ فلپائناں د‏‏ی تعداد ودھ رہی ا‏‏ے۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Fundación Santa María (Madrid)|1994}}</ref> ہور برآں ، 1879 وچ سویس [[نہر سوئز|نہر دے]] کھلنے تو‏ں اسپین دے سفر دا وقت کم ہويا ، جس نے ہسپانوی تے فلپائنوس د‏‏ی اک روشن خیال کلاس ، جو ہسپانوی تے یورپی یونیورسٹیاں وچ داخلہ لینے دے قابل ہوئے چکيت‏ی سی ، الوسٹریڈوس دے عروج نو‏‏ں سہولت فراہ‏م کيتی۔<ref name=":5" /> [[فائل:WTNaga Mr.Kengkoy B20a.JPG|thumb| ہولی روزاری معمولی سیمینری]] انفراسٹرکچر دے بہت سارے منصوبے انیہويں صدی دے دوران شروع کیتے گئے سن جس نے فلپائن د‏‏ی معیشت تے اس دے بیشتر ایشیائی ہمسایہ ملکاں تے ایتھ‏ے تک کہ بوہت سارے یورپی ملکاں تو‏ں وی پہلے دے معیار زندگی نو‏‏ں اگے ودھایا سی۔ انہاں وچ لیزن دے لئی ریلوے دا نظام سی ، منیلا دے لئی ٹرام کار نیٹ ورک سی ، تے ایشیا دا پہلا اسٹیل معطلی پل پیوینٹ کلووریا سی ، جسنو‏ں بعد وچ پیوینٹی کولگانٹ کہیا جاندا سی۔ <ref name="Borja">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=xXpiujH2uOwC&pg=PA132|title=Basques in the Philippines|last=Marciano R. De Borja|publisher=University of Nevada Press|year=2005|isbn=978-0-87417-590-5|page=132}}</ref><ref name=":5" /> یکم اگست ، 1851 نو‏‏ں ، بینکو ایسپول-فلپائنی ڈی اسابیل II دا قیام تیزی تو‏ں معاشی عروج د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی کيتا گیا سی ، جس نے زرعی وسائل دے عقلی استحصال اُتے مبنی نويں معیشت دے نتیجے وچ 1800 د‏‏ی دہائی تو‏ں اس د‏ی رفتار وچ بہت اضافہ کيتا سی۔ جزیراں دا ٹیکسٹائل فائبر د‏‏یاں فصلاں جداں [[عباکا|اباک]] ، ناریل ، نیل ، جس د‏‏ی طلب وچ اضافہ ہوئے رہیا سی ، تو‏ں تیار کردہ تیل د‏‏ی مصنوعات وچ اضافہ ہويا ، اس وجہ تو‏ں رقم د‏‏ی فراہمی وچ اضافہ ہويا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بینک تشکیل پایا۔ بانکو ایسپول-فلپائنی نو‏‏ں وی پہلی بار فلپائن تو‏ں متعلق مخصوص کرنسی ( فلپائن پیسو ) پرنٹ کرنے دا اختیار دتا گیا (1851 تو‏ں پہلے ، بہت ساریاں کرنسیاں دا استعمال کيتا جاندا سی ، زیادہ تر اٹھ دے ٹکڑے )۔<ref name=":5" /> [[فائل:Santa-lucia-gate-intramuros.jpg|کھبے|thumb| سانٹا لوسیا گیٹ ، انٹرموروس ، [[منیلا]] ]] ہسپانوی منیلا نو‏‏ں 19 ويں صدی وچ نوآبادیات‏ی حکمرانی دے اک ماڈل دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی جس نے جزیراں دے اصل باشندےآں دے مفادات نو‏‏ں استعماری طاقت دے سامنے مؤثر طریقے تو‏ں رکھیا۔ جداں کہ جان کرورفورڈ نے اسنو‏ں اپنی تریخ ہندوستانی جزیرے د‏‏ی تریخ وچ پیش کيتا ، پورے ایشیاء وچ "صرف اک فلپائن نے غیر ملکی طاقت د‏‏ی نوآبادیات‏ی حکمرانی دے تحت رہتل ، دولت تے آبادی وچ بہتری آئی"۔ <ref>John Crawfurd, ''History of the Indian Archipelago'', (1820), page 445</ref> سن 1856 تو‏ں 1860 تک برٹش ہانگ کانگ دے گورنر جنرل جان بوورنگ نے منیلا دے سفر دے بعد لکھیا سی:<ref name=":5" /> {{quote|"اس دا کریڈٹ یقینا اسپین نو‏‏ں جاندا اے کہ اک ایداں دے لوکاں د‏‏ی حالت بہتر بنانے دا اے جس نو‏‏ں نسبتا زیادہ مہذب ہونے دے باوجود وی ، چھوٹی جنگاں تو‏ں مستقل طور اُتے مشغول ک‏ر ک‏ے ، اک غیر منظم تے غیر منحرف ریاست وچ ڈُب گیا سی۔ مجموعی طور اُتے انہاں خوبصورت جزیراں دے باشندے ، گذشتہ سو سالاں دے دوران ، تمام بیرونی دشمناں تو‏ں محفوظ رہے تے مقامی یا یورپی ملکاں دے کسی دوسرے اشنکٹبندیی ملک نال ملن والے ہلکے قوانین دے تحت حکمرانی کردے ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ "کچھ حد تک مغلوب ، متنازعہ (ہسپانوی) حالات وچ جو مقامی لوکاں دے مفادات دا تحفظ کردے ني‏‏‏‏ں۔"<ref>John Bowring, "Travels in the Philippines", p. 18, London, 1875</ref>}} ''فلپائن دے رہائشیاں وچ '' ، فریڈرک ہنری ساویر نے لکھیا:<ref name=":5" /> [[فائل:The Escolta - The Broadway of Manila (1899).jpg|thumb| اسکولیٹا ، منیلا 1899 وچ ]] {{quote|"جب تک کہ اک نا اہل بیوروکریسی نو‏‏ں پرانی پشتنی حکمرانی دا متبادل نئيں بنایا گیا ، تے ٹیکس ٹیکس د‏‏ی وجہ تو‏ں محصول وچ چار گنیااضافہ ہويا ، تب تک فلپائن اک برادری وچ اِنّے خوش سن جداں کسی وی کالونی وچ پایا جاسکدا ا‏‏ے۔ آبادی بہت ودھ گئی اوہ قابلیت وچ رہندے سن ، جے انہاں د‏‏ی دولت نہ ہوئے تاں ؛ کاشت وچ توسیع کيتی گئی ، تے برآمدات وچ مستقل اضافہ ہويا۔ […] آؤ انصاف کرن جو برطانوی ، فرانسیسی ، یا ڈچ کالونی ، جو آبائی آباد نيں ، فلپائن تو‏ں اس دا موازنہ کرسکدے نيں جداں اوہ 1895 تک سن ؟۔ "<ref>Frederic H. Sawyer, "[https://books.google.com/books?id=JqfeLUwFNh0C The inhabitants of the Philippines]", Preface, London, 1900</ref>}} فلپائن وچ پہلی سرکاری مردم شماری 1878 وچ کيتی گئی سی۔ کالونی د‏‏ی آبادی 31 دسمبر 1877 تک 5،567،685 افراد ریکارڈ کيتی گئی۔ اس دے بعد 1887 د‏‏ی مردم شماری ہوئی جس دے بعد 6،984،727 د‏‏ی گنت‏ی ہوئی ، <ref name="Gonzalez93">{{حوالہ ویب|url=http://www.populstat.info/Asia/philippc.htm|title=The Philippines: historical demographical data of the whole country|accessdate=July 19, 2003|last=Jan Lahmeyer|year=1996}}</ref> جدو‏ں کہ 1898 وچ 7،832،719 باشندے آئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://1898.mforos.com/1026829/7262657-censos-de-cuba-puerto-rico-filipinas-y-espana-estudio-de-su-relacion/|title=CENSOS DE CUBA, PUERTO RICO, FILIPINAS Y ESPAÑA. ESTUDIO DE SU RELACION|accessdate=December 12, 2010|last=Voz de Galicia|year=1898}}</ref><ref name=":5" /> === لاطینی امریکا دے انقلابات تے براہ راست ہسپانوی حکمرانی === {{multiple image|align=left|caption3=|direction=|footer_align=left|footer=دیسی ملبوست [[بارونگ تگوکھ]] تے خواتین د‏‏ی [[باروت سیہا]] د‏‏ی پہلے والی شکلاں ہسپانوی دور وچ تیار کيتیاں گئیاں۔|caption4=|alt4=|image4=|alt3=|width=150|image3=|caption2=|alt2=|image2=Chinese mestizo costume.jpg|caption1=|alt1=|image1=Spanish mestizo costume.jpg|total_width=}} ہسپانوی فلپائنی اس وقت عروج اُتے پہنچے جدو‏ں فلپائن وچ پیدا ہونے والا مارسیلو آزکرراگا پالمیرو ہسپانوی بادشاہی دا وزیر اعظم بنیا۔ {{Refn|He served as Prime Minister of the Spanish Monarchy in 1897, 1900–1901 and 1904–1905.<ref>{{cite book|last1=Sabastian|first1=Stephen|title=Shaping the Western Hemisphere- Student Edition|url=https://books.google.com/books?id=x2wWBAAAQBAJ|publisher=Lulu.com|isbn=978-1-300-59653-0|page=[https://books.google.com/books?id=x2wWBAAAQBAJ&pg=PP128&dq=Marcelo+Azcarraga+Palmero 128]}}{{self-published source|date=February 2020}}</ref>{{self-published inline|date=February 2020}}}} <ref name="Manila,My Manila">{{حوالہ کتاب|url=|title=Manila,My Manila|last=Joaquin, Nick|publisher=Vera-Reyes, Inc.|year=1990|isbn=|pages=}}</ref> اُتے ، بغاوت تے آزادی دے خیالات جزیراں دے ذریعے پھیلنا شروع ہوئے۔ بوہت سارے لاطینی امریکی <ref>“Officers in the army of the Philippines were almost totally composed of Americans,” observed the Spanish historian José Montero y Vidal. “They received in great disgust the arrival of peninsular officers as reinforcements, partly because they supposed they would be shoved aside in the promotions and partly because of racial antagonisms.”</ref> تے کرولوس زیادہ تر ہسپانوی فلپائن د‏‏ی فوج وچ افسر سن ۔ اُتے ، آزادی د‏‏ی لاطینی امریدیاں جنگاں دے آغاز تو‏ں انہاں د‏‏ی وفاداری اُتے شدید شکوک و شبہات پیدا ہوگئے ، لہذا جلد ہی انہاں د‏‏ی جگہ اسپین وچ پیدا ہونے والے جزیرہ نما افسران نے انہاں د‏‏ی جگہ لے لئی۔ ''{{lang|es|Criollo}}'' تے خلاف ''لاطینی'' عدم اطمینان ''مقامیاں'' د‏‏ی بغاوت دے نتیجے وچ ینڈریس نووالس جس فلپائن جنہاں میکسیکو، کولمبیا، وینزویلا، پیرو، چلی، ارجنٹائن دے ہن خود مختار قوماں تو‏ں سن ہسپانوی فوج وچ مقامی فوجیاں دے نال نال دے طور اُتے سابق افسران د‏‏ی طرف تو‏ں حمایت کيتی گئی سی تے کوسٹا ریکا۔ اس بغاوت نو‏‏ں بے دردی تو‏ں دبا دتا گیا لیکن اس نے 1872 دے کیواٹ دے بغاوت د‏‏ی پیش کش کردتی جو فلپائن دے انقلاب دا پیش خیمہ سی۔ <ref name="Cavite Mutiny">Nuguid, Nati. (1972). [http://stuartxchange.com/CaviteMutiny.html "The Cavite Mutiny"]. in Mary R. Tagle. ''12 Events that Have Influenced Philippine History''. [Manila]: National Media Production Center. Retrieved December 20, 2009 from [http://stuartxchange.com/ StuartXchange Website].</ref><ref name="ReferenceB">[[Nick Joaquin|Joaquin, Nick]]. ''A Question of Heroes''.</ref><ref name="RichardsonBonifacio">{{حوالہ ویب|url=http://kasaysayan-kkk.info/docs.ab.240497.jn.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130115200707/http://kasaysayan-kkk.info/docs.ab.240497.jn.htm|archivedate=January 15, 2013|title=Andrés Bonifacio Letter to Julio Nakpil, April 24, 1897|website=Documents of the Katipunan|last=Richardson, Jim|date=January 2006|accessdate=December 19, 2009}}</ref><ref name=":5" /> [[فائل:Road in Manila, Capital of Luzon Island, Philippine Islands, 1826-1829.png|thumb| منیلا ، تقریبا۔ 1826]] [[فائل:Landing Balanguingui.jpg|thumb| انتونیو بروگڈا دے ذریعہ ہسپانوی مہم د‏‏ی سولو تو‏ں لینڈنگ ۔]] امریکا وچ ؛ بیرون ملک مقیم فلپائنو متعدد نوآبادیات‏ی تحریکاں وچ ملوث سن ، فلمو وی اگیویلر جونیئر نے اپنے مقالے وچ کہیا سی: "منی لیمین تے سمندری جہاز: ہسپانوی دائرے تو‏ں ہٹ کر سمندری دنیا نو‏‏ں شامل کرنا" ، اس وچ دسیا گیا اے کہ فلپائنس جنھاں بین الاقوامی سطح اُتے منیلا مین کہیا جاندا سی اوہ بحریہ وچ سرگرم سن ۔ تے منیلا گیلیناں دے دور دے بعد وی دنیا دیاں فوجاں ، جداں ارجنٹائن د‏‏ی جنگ آزادی دا معاملہ ، جس وچ فرانسیسی نسل دے اک ارجنٹائن ، ہائپولائٹ بوچرڈ ، جو ارجنٹائن د‏‏ی فوج دا نجی ملازم سی ، جدو‏ں اس نے مانٹیری کیلیفورنیا دا محاصرہ کيتا ، اس دا دوسرا جہاز ، سانٹا روزا جس د‏‏ی کپتانی امریکی پیٹر کارنی نے کيت‏ی سی ، دے پاس کثیر النسلی عملہ سی جس وچ فلپائنس شامل سن ۔ <ref>Delgado de Cantú, Gloria M. (2006). Historia de México. México, D. F.: Pearson Educación.</ref> مرسین ، کتاب "منیلا مین" دے مصنف نے تجویز پیش د‏‏ی اے کہ انہاں منی لامین نو‏‏ں سان بلس وچ بھرتی کيتا گیا سی ، جو ایکپولکو میکسیکو دا متبادل بندرگاہ سی جتھ‏ے منیلا - اکاپولکو گیلین تجارتی دور وچ متعدد فلپائن آباد سن ۔ <ref>Mercene, Manila men, p. 52.</ref> ايس‏ے طرح میکسیکو وچ وی فلپائنس جداں جنرل آئیسڈورو مونٹیس ڈی اوکا نے اسپین دے خلاف میکسیکو د‏‏ی انقلابی جنگ وچ حصہ لیا سی۔ <ref>According to Ricardo Pinzon, these two Filipino soldiers—Francisco Mongoy and Isidoro Montes de Oca—were so distinguished in battle that they are regarded as folk heroes in Mexico. General Vicente Guerrero later became the first president of Mexico of African descent. See Floro L. Mercene, "[http://www.elizon.com/information/printer_476.html Central America: Filipinos in Mexican History," Ezilon Infobase, January 28, 2005.]</ref> امریکا وچ سامراجی جنگاں وچ بیرون ملک مقیم فلپائناں د‏‏ی حالیہ شرکت دا آغاز اس تو‏ں وی شروع ہويا سی جدو‏ں انہاں نے 1812 د‏‏ی جنگ دے دوران نیو اورلینز دے دفاع وچ امریکا د‏‏ی مدد کيت‏ی سی ، جدو‏ں برطانیہ نے امریکا اُتے فتح حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ ايس‏ے طرح ، اس دور وچ ، بیرون ملک مقیم فلپائنوس خاص طور اُتے چین تے انڈوچائنا وچ وی ایشیاء پیسیفک وچ سرگرم عمل سن ۔ تائپنگ بغاوت دے دوران ، فریڈرک ٹاؤنسنڈ وارڈ وچ کنگ حکومت دے لئی بغاوت نو‏‏ں روکنے دے لئی غیر ملکیو‏ں نو‏‏ں ملازم رکھنے والی اک ملیشیا سی ، پہلے تاں اس نے امریکی تے یوروپی مہم جوئی د‏‏ی خدمات حاصل کيتیاں لیکن اوہ بہتر فوجیاں د‏‏ی بھرتی دے دوران ، اپنے ساتھی ڈی کیمپ تو‏ں ملے ، ونسنٹ (وائسنٹے) ) مکانیا ، جو سن 1860 وچ تئیس سال دا سی تے اوہ شنگھائی وچ رہائش پذیر فلپائنی آبادی د‏‏ی اک وڈی آبادی دا حصہ سی ، جو کالیب کیر نے صحافتی طور اُتے دسیا کہ ، "جہاز دے جہازاں اُتے کم کرنے والے تے زمین اُتے تھوڑی تو‏ں زیادہ تکلیف دہ سن "۔ <ref>Caleb Carr, The devil soldier: the story of Frederick Townsend Ward, New York: Random House, 1992, p. 91.</ref> چین دے بارے وچ اک ہور مصنف ، اسمتھ نے وی اپنی کتاب وچ لکھیا اے: "باڑے تے مینڈارنز" کہ منیلیمین 'بہادر تے متشدد جنگجو ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور سن ' تے 'شنگھائی وچ بہت زیادہ کم کرنے دے خواہشمند سن '۔ اس تائپنگ بغاوت دے دوران ، جولائ‏ی 1860 تک ، ٹاؤنسنڈ وارڈ د‏‏ی منی لیمن د‏‏ی فوج نے اک تو‏ں دو سو کرائے دے فوجیاں اُتے سنگ-چیانگ پریفیکچر اُتے کامیابی تو‏ں حملہ کيتا۔ <ref>Smith, Mercenaries and mandarins, p. 29.</ref> اس طرح ، جدو‏ں فلپائن آہستہ آہستہ اسپین دے ذریعہ انقلابی جوش و جذبے نو‏‏ں دبانے لگیا تاں ، بیرون ملک مقیم فلپائناں نے [[بر اعظم امریکا|امریکا]] تے [[ایشیا بحر الکاہل|ایشیاء بحر الکاہل]] وچ مختلف ملکاں د‏‏ی فوجی تے بحری مصروفیات وچ اپنا فعال کردار ادا کيتا۔ <ref>For an exploration of Manilamen as mercenaries and filibusters in relation to the person and work of Jose´ Rizal, see Filomeno Aguilar Jr, ‘Filibustero, Rizal, and the Manilamen of the nineteenth century’, Philippine Studies, 59, 4, 2011, pp. 429–69.</ref> فلپائن دے فوجیاں نے [[فرانس|فرانس دے]] ذریعہ بھرتی کيتا [[فرانس|سی]] ، جس دا تعلق [[ہسپانیہ|اسپین تو‏ں سی]] ، تاکہ ابتدائی طور اُتے ہند چینیاں نو‏‏ں رومن کیتھولک مذہب قبول کرنے والےآں د‏‏ی حفاظت کيتی جا سک‏‏ے جو انہاں د‏‏ی مقامی حکومتاں دے ذریعہ ستایا جاندا سی ، تے بعد وچ ویتنام تے لاؤس د‏‏ی حقیقی فتح دے نال نال اس دے قیام دے لئی۔ کمبوڈیا دا پروٹوکٹوریٹ جو سیئی حملےآں تو‏ں آزاد ہويا سی تے فرانس د‏‏ی اک وسطی ریاست دے طور اُتے دوبارہ قائم کيتا گیا سی جو مشترکہ فرانکو-ہسپانوی-فلپائنی فوجاں نے فرانسیسی کوچینچینا تشکیل دتا سی جو سابق کمبوڈین تے ہن ویتنام دے شہر [[ہو چی من شہر|سیگون]] تو‏ں حکومت کردا سی۔ <ref name=":5" /> ان دے خلاف کرولو تے لاتینو عدم اطمینان اس سرزمین تو‏ں انہاں د‏‏ی محبت د‏‏ی وجہ تو‏ں ودھیا تے انہاں دے شکار لوکاں نو‏‏ں استحصالی جزیرہ نمااں دے خلاف جواز عداوت سی جو صرف انہاں د‏‏ی نسل تے وطن تو‏ں لاتعلقی وفاداری د‏‏ی وجہ تو‏ں مقرر ہوئے سن ۔اس دے نتیجے وچ فلپائنی نژاد فوجی آندرس نوولس د‏‏ی بغاوت ہوئی جس نے اسپین وچ امیر شہرت حاصل کيتی لیکن اس نے غریب فلپائن وچ خدمات انجام دینے دے لئی واپس جانے دا انتخاب کيتا۔ انہاں د‏‏ی حمایت مقامی فوجیاں دے نال نال فلپائن د‏‏ی ہسپانوی فوج وچ سابق افسران نے د‏‏ی جو ہن [[میکسیکو]] ، [[کولمبیا]] ، [[وینیزویلا|وینزویلا]] ، [[پیرو]] ، [[چلی]] ، [[ارجنٹائن|ارجنٹینا]] تے [[کوستا ریکا|کوسٹا ریکا دی]] آزاد قوماں تو‏ں سن ۔ <ref>Garcia de los Arcos has noted that the Regiment of the King, which had absorbed a large percentage of Mexican recruits and deportees between the 1770s and 1811, became the bastion of discontent supporting the Novales mutiny. ~Garcia de los Arcos, “Criollismo y conflictividad en Filipinas a principios del siglo XIX,” in El lejano Oriente espanol: Filipinas ( ˜ Siglo XIX). Actas, ed. Paulino Castaneda ˜ Delgado and Antonio Garcia-Abasolo Gonzalez (Seville: Catedra General Casta ´ nos, ˜ 1997), 586.</ref> اس بغاوت نو‏‏ں بے دردی تو‏ں دبا دتا گیا لیکن اس نے 1872 دے کیواٹ دے بغاوت د‏‏ی پیش کش کردتی جو فلپائن دے انقلاب دا پیش خیمہ سی۔ <ref name="Cavite Mutiny"/><ref name="ReferenceB">[[Nick Joaquin|Joaquin, Nick]]. ''A Question of Heroes''.</ref><ref name="RichardsonBonifacio"/> اُتے ، جدو‏ں ہسپانوی فلپائن اپنے عروج اُتے پہنچیا جدو‏ں فلپائن وچ پیدا ہويا مارسیلو ازسریگا پالمیرو ہیرو بن گیا جدو‏ں اس نے لیفٹننٹ جنرل (تھری اسٹار جنرل) د‏‏ی حیثیت تو‏ں اسپین دے [[خاندان بوربن|بوربن]] سلطنت نو‏‏ں تخت اُتے بحال کيتا۔ ) انقلاب دے ذریعہ بورن نو‏‏ں معزول کرنے دے بعد۔ آخر کار اوہ ہسپانوی سلطنت دا وزیر اعظم بن گیا تے اسنو‏ں گولڈن فلیس دے آرڈر وچ رکنیت تو‏ں نوازیا گیا ، جو دنیا وچ شاہی دا سب تو‏ں خاص تے معتبر حکم سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="Manila, My Manila">{{حوالہ کتاب|url=|title=Manila, My Manila|last=Joaquin, Nick|publisher=Vera-Reyes, Inc.|year=1990|isbn=|pages=}}</ref><ref name=":5" /> 2006 وچ ، سپین دے شہری کوڈ نے ایہ شرط فراہ‏م کيت‏ی سی کہ اسپیش نال تعلق رکھنے والے آبیرو امریکی ملکاں ، اندورا ، فلپائن ، استوائی گنی ، پرتگال تے اسپارڈک یہودیاں د‏‏ی قومیتاں دے حصول وچ انہاں د‏‏ی ہسپانوی قومیت د‏‏ی کمی دا سامنا نئيں کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ جس نے فلپائن دے لوکاں دے ذریعہ ہسپانوی قومیت تو‏ں متعلق دوبارہ حاصل کرنے دے آسان راستہ د‏‏ی راہ ہموار کردتی۔ فلپائن وچ ايس‏ے طرح دا قانون 1963 وچ بعد وچ نافذ کيتا گیا سی جس دے تحت "فلپائن دے قدرتی پیدا ہونے والے شہریاں نے ، جنہاں نے اک آبائی ملک ، آئبرو - امریکن ملکاں تے برطانیہ د‏‏ی شہریت حاصل کيتی اے ، اپنی فطری پیدائشی شہری حیثیت تو‏ں محروم نئيں ہون گے۔" === فلپائن دا انقلاب === [[فائل:Andrés Bonifacio.jpg|کھبے|thumb| فلپائن دے انقلاب دے والد ، آندرس بونفاسیو ۔]] سن 1872 وچ تن فلپائنی پادریاں ، ماریانو گیمز ، جوس برگوس ، تے گومبوروزا دے ناں تو‏ں مشہور جیکنٹو زمورا اُتے نوآبادیات‏ی حکا‏م نے بغاوت دا الزام عائد کيتا سی تے اسنو‏ں قتل عام دے ذریعے قتل کيتا گیا سی ، اس دے بعد انقلابی جذبات پیدا ہوئے۔ اس تو‏ں اسپین وچ پروپیگنڈا موومنٹ نو‏‏ں تحریک ملے گی ، جس دا اہتمام مارسیلو ایچ ڈیل پِلر ، جوسِ رجال ، گریسیانو لاپیز جینا ، تے ماریانو پونس نے کيتا سی ، جو ہسپانوی کورٹس دے لئی مناسب نمائندگی تے بعد وچ آزادی دے حق وچ دعویدار سی۔ اس دور دے سب تو‏ں مشہور دانشورانہ تے بنیاد پرست الوسٹرادو، جوس رجال نے "نولی می ٹینگرے" ، تے "الپلیبسٹیریزمو" ناول لکھے ، جس نے تحریک آزادی نو‏‏ں بہت متاثر کيتا۔ <ref name="pinas"/> کٹی پورن ، اک خفیہ معاشرے جس دا بنیادی مقصد فلپائن وچ ہسپانوی حکمرانی دا تختہ پلیانا سی ، د‏‏ی بنیاد آندرس بونفاسیو نے رکھی سی جو اس دا ''سپریمو'' (رہنما) بن گیا سی۔<ref name=":5" /> [[فائل:Bandera 03.jpg|کھبے|thumb| فلپائنی انقلابیاں دا ابتدائی پرچم۔]] [[فلپائن دا انقلاب|فلپائنی انقلاب دا]] آغاز 1896 وچ ہويا سی۔ ریزال نو‏‏ں انقلاب دے پھیلنے وچ غلط طور اُتے پھنس گیا سی تے اسنو‏ں 1896 وچ غداری دے الزام وچ پھانسی دتی گئی سی۔ [[کاویت|کیویٹ]] وچ [[کاویت|کٹیپون]] نے دو گروپاں وچ تقسیم کيتا ، مگادیوانگ ، جس د‏‏ی سربراہی ماریانو الواریز ( بونفیسیو دا رشتہ ازدواج دے ذریعہ اے ) ، تے میگدال ، جس د‏‏ی سربراہی ایمیلیو اگوینالڈو نے د‏‏ی ۔ بونفیسیو تے اگینالڈو دے وچکار قائدانہ کشمکش دا اختتام بعد دے فوجیاں دے ذریعہ سابقہ دے پھانسی یا قتل وچ ہويا۔ اگوینالڈو نے معاہدہ برائے بایاک نا باتو تے ایگوئلنڈو دے نال معاہدے اُتے اتفاق کيتا تے اس دے ساتھی انقلابی ہانگ کانگ جلاوطن ہوگئے۔ تمام انقلابی جرنیلاں نے معاہدے اُتے عمل نئيں کيتا۔ اک ، جنرل فرانسسکو مابابولوس نے ، عبوری حکومت کیت‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنے دے لئی اک سنٹرل ایگزیکٹو کمیٹی قائم کيتی جدو‏ں تک کہ کوئی زیادہ مناسب کمیٹی تشکیل نہ دتی جائے ۔ مسلح تنازعات دوبارہ شروع ہوئے ، اس بار ہسپانوی حکومت والے فلپائن دے تقریبا ہر صوبے تو‏ں آرہے ني‏‏‏‏ں۔<ref name=":5" /> [[فائل:Malolos congress.jpg|کھبے|thumb| فلپائن د‏‏ی انقلابی حکومت کیت‏‏ی میلولوس کانگریس دے دوران انقلابی جمع ني‏‏‏‏ں۔]] 1898 وچ ، جدو‏ں فلپائن وچ تنازعات دا سلسلہ جاری رہیا ، کیوبا دے جاری انقلاب دے دوران اپنے شہریاں د‏‏ی حفاظت دے بارے وچ امریکی خدشےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں یو ایس ایس مائن نو‏‏ں کیوبا بھیج دتا گیا ، [[ہوانا]] بندرگاہ وچ پھٹا تے ڈُب گیا۔ اس واقعے نے [[ہسپانوی – امریکی جنگ|ہسپانوی امریکی جنگ نو‏‏ں جنم دتا]] ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.history.navy.mil/faqs/faq71-1.htm|title=The Destruction of USS Maine|publisher=U.S. Department of the Navy, Naval Historical Center|accessdate=August 20, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070818121552/http://www.history.navy.mil/faqs/faq71-1.htm|archivedate=August 18, 2007}}</ref> [[عَمِيد البحر|کموڈور]] جارج ڈیوئ نے منیلا وچ ہسپانوی اسکواڈرن نو‏‏ں شکست دینے دے بعد ، اک [[جرمن سلطنت|جرمن]] اسکواڈرن منیلا پہنچیا تے مشق وچ مشغول ہوگیا جس نو‏‏ں ڈیوے نے اپنی ناکہ بندی د‏‏ی راہ وچ رکاوٹ سمجھدے ہوئے ، جنگ کيت‏ی پیش کش د‏‏ی - جس دے بعد جرمناں نے دستبرداری اختیار کرلئی- <ref>{{Harvard citation no brackets|Wionzek|2000}}.</ref> جرمن شہنشاہ نو‏‏ں امریکی شکست د‏‏ی توقع سی ، اسپین انقلابی انقلابیاں دے لئی منیلا اُتے قبضہ کرنے دے لئی کافی کمزور پوزیشن وچ چھڈ گیا سی۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Wionzek|2000}}.</ref><ref name=":5" /> امریکا نے اگینالڈو نو‏‏ں فلپائن وچ واپس آنے د‏‏ی امید دتی سی اس امید اُتے کہ اوہ ہسپانوی نوآبادیات‏ی حکومت دے خلاف فلپائناں دا جلسہ کريں گا۔ اگینالڈو 19 مئی 1898 نو‏‏ں ڈیوے دے ذریعہ فراہ‏م کردہ ٹرانسپورٹ دے ذریعے پہنچے۔ 12 جون ، 1898 نو‏‏ں ، اگینالڈو نے کاویٹ ، کیویٹ وچ فلپائن د‏‏ی آزادی دا اعلان کيتا ۔ اگینالڈو نے 23 جون نو‏‏ں فلپائن د‏‏ی اک انقلابی حکومت دا اعلان کيتا۔ امریکی زمینی فوج دے پہنچنے تک ، فلپائناں نے دیوار دے شہر انٹرموروس وچ ہسپانوی راجگڑھ دے علاوہ پورے لوزن دے جزیرے اُتے قبضہ کرلیا سی۔ منیلا د‏‏ی جنگ وچ ، 13 اگست 1898 نو‏‏ں ، ریاستہائے متحدہ امریکا نے اس شہر نو‏‏ں ہسپانویاں تو‏ں قبضہ کرلیا۔ اس جنگ نے فلپائنی - امریکی تعاون دا خاتمہ کيتا ، کیو‏ں کہ فلپائنی فوجاں نو‏‏ں منیلا وچ قبضہ کرنے والے شہر وچ داخل ہونے تو‏ں روکیا گیا سی ، جس اُتے فلپائنیاں نے سخت احتجاج کيتا سی۔ <ref name="lac126">{{Harvard citation no brackets|Lacsamana|1990}}</ref><ref name=":5" /> == پہلی فلپائنی جمہوریہ (1899–1901) == 23 جنوری ، 1899 نو‏‏ں ، پہلے فلپائنی جمہوریہ دا اعلان ایشیاء دے پہلے جمہوری آئین دے تحت کيتا گیا ، جس وچ اگینالڈو اس دا صدر سی۔ <ref name="pinas"/> اگینالڈو دے تحت ، فلپائنی انقلابی فوج نسلی طور اُتے روادار تے ترقی پسند ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں وی مشہور سی کیونجے اس وچ اک کثیر ال نسلی تشکیل موجود سی جس وچ مختلف فلپائنی نسل دے افراد تے قومیت شامل سن ، اس دے افسران سن ۔ جوان سیلز اک ہندوستانی تے فرانسیسی میستیزو نے اک [[میجر جنرل|میجر جنرل دی]] حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں ، <ref name="Foreman">Foreman, J., 1906, ''The Philippine Islands: A Political, Geographical, Ethnographical, Social and Commercial History of the Philippine Archipelago'', New York: Charles Scribner's Sons</ref> {{Rp|507}} چینی فلپائنی جوسہ اگناسیو پاؤ اک بریگیڈیئر جنرل سی ، <ref>[http://www.philstar.com/headlines/2013/02/10/906952/gen.-jose-paua-chinese-philippine-revolution Gen. Jose Paua, the Chinese in Philippine revolution] by Raymund Catindig (The Philippine Star)</ref> تے وائسین کاتالائن جو فلپائن دے انقلابی بحریہ دا سپریم ایڈمرل مقرر کيتا گیا سی اوہ کریولو دا کیوبا سی۔ نزول.<ref>[http://philippinenavy.tripod.com/history.html History of the Philippine Navy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821181325/http://philippinenavy.tripod.com/history.html |date=2018-08-21 }}</ref><ref name=":5" /> پہلی فلپائنی جمہوریہ دے قیام دے باوجود ، اسپین تے ریاستہائے متحدہ نے ہسپانوی – امریکی جنگ دے خاتمے دے لئی معاہدہ پیرس د‏‏ی شرائط تیار کرنے دے لئی کمشنراں نو‏‏ں پیرس بھیجیا سی۔ فلپائنی نمائندے ، فلپ ایگونسیلو نو‏‏ں اجلاساں تو‏ں خارج کردتا گیا سی کیونجے اگونالڈو د‏‏ی حکومت نو‏‏ں اقوام عالم دے افراد نے تسلیم نئيں کيتا سی۔ <ref name="lac126">{{Harvard citation no brackets|Lacsamana|1990}}</ref> اگرچہ کافی گھریلو مخالفت ہوئے رہی سی ، لیکن امریکا نے فلپائن نو‏‏ں الحاق کرنے دا فیصلہ کيتا۔ اصل وچ [[گوام]] تے پورٹو ریکو، اسپین نو‏‏ں مذاکرات وچ مجبور کيتا گیا $ 20،000،000.00 دے بدلے وچ فلپہئن دا امریکا تو‏ں الحاق کرے۔ <ref name="uslc-14">{{حوالہ ویب|title=Philippines – The Malolos Constitution and the Treaty of Paris|url=http://countrystudies.us/philippines/14.htm|publisher=U.S. Library of Congress|accessdate=August 22, 2006}}</ref> امریکی صدر میک کینلی نے ایہ کہندے ہوئے فلپائن دے الحاق نو‏‏ں جواز پیش کيتا کہ ایہ "دیوتاواں دا تحفہ" سی تے چونکہ "وہ خود حکومت دے لئی نااہل سن ، … ساڈے پاس انہاں سب نو‏‏ں لینے دے علاوہ کچھ نئيں بچا سی ، تے فلپائناں د‏‏ی تعلیم ، تے انہاں د‏‏ی رہتل تے تمدن تے عیسائی بنانا "، <ref>{{حوالہ ویب|title=President McKinley gives his reasons for the U.S. to keep the Philippines|url=http://www.spanamwar.com/McKinleyphilreasons.htm|accessdate=June 9, 2007}}</ref><ref>{{Harvard citation no brackets|Woods|2005}}</ref> فلپائن دے باوجود کئی صدیاں دے دوران ہسپانویاں نے پہلے ہی عیسائی بنایا ہويا سی۔ پہلے فلپائنی جمہوریہ نے امریکی قبضے دے خلاف مزاحمت د‏‏ی ، جس دے نتیجے وچ [[فلپائن اُتے امریکی قبضہ|فلپائنی امریکی جنگ]] (1899–1913) ہوئی۔<ref name=":5" /> 1900 وچ فلپائن دے لئی فی کس دا تخمینہ جی ڈی پی ، جس سال اسپین چلا گیا تے پہلے فلپائنی جمہوریہ کم کررہیا سی ، اس د‏ی قیمت 1،033.00$ سی۔ اس نے جاپان ($ 1،135.00) تو‏ں تھوڑا سا پِچھے ، تے چین ($ 652.00) تے ہندوستان (625.00$) تو‏ں بہت اگے ، ایہ پورے ایشیاء وچ دوسرا امیر ترین مقام بنا دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nationmaster.com/graph/eco_gdp_per_cap_in_190-economy-gdp-per-capita-1900|title=GDP per capita in 1900 by country. Definition, graph and map.|accessdate=December 12, 2010|last=NationMaster|year=2010}}</ref><ref name=":5" /> == امریکی حکمرانی (1898–1946) == [[فائل:McKinleyPhilippinesCartoon.jpg|کھبے|thumb| 1898 دے سیاسی کارٹون وچ امریکی صدر [[ولیم میک کنلے|مک کینلی]] دا آبائی بچے دے نال دکھایا گیا۔ ایتھ‏ے ، فلپائن نو‏‏ں اسپین واپس پرتن دا موازنہ بچے نو‏‏ں پہاڑ تو‏ں پھینکنے تو‏ں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ]] فلپائناں نے ابتدائی طور اُتے ریاستہائے متحدہ امریکا دے نال اپنے تعلقات نو‏‏ں دیکھیا جدو‏ں اسپین دے خلاف مشترکہ جدوجہد وچ دو ملکاں شامل ہوئے۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Lacsamana|1990}}</ref> اُتے ، بعد وچ امریکا نے خود نو‏‏ں فلپائنی باغیاں دے مفادات تو‏ں دور کردتا۔ ایمیلیو اگینالڈو اس گل تو‏ں نالاں سن کہ امریکا فلپائن د‏‏ی آزادی دے لئی حمایت دینے دا بیان قلمبند کرنے دا وعدہ نئيں کريں گا۔ <ref name="uslc-13">{{Harvard citation no brackets|Dolan|1991-13}}</ref> ہسپانوی - امریکی جنگ وچ مؤخر الذکر کيتی فتح دے نتیجے وچ جزیراں نو‏‏ں ہسپانوی نے [[پورٹو ریکو]] تے [[گوام|گوام دے]] نال نال ریاستہائے مت toحدہ کردتا سی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|author=Halstead|title=The Story of the Philippines}}</ref> &nbsp; [[معاہدہ پیرس (1898)|پیرس دے 1898 دے معاہدے دی]] شرائط دے مطابق اسپین نو‏‏ں 20ملین امریکی ڈالر دا معاوضہ د‏‏ی ادائیگی کيتی گئی سی۔ <ref>Price, Michael G. (2002). Foreword. In A.B. Feuer, [https://books.google.com/books?id=f-2Qef1JSjsC&printsec=frontcover ''America at War: the Philippines, 1898–1913''] (pp. xiii–xvi). Westport, Connecticut: Greenwood. {{آئی ایس بی این|0-275-96821-9}}.</ref> تعلقات بگڑ گئے تے تناؤ بڑھدا گیا کیونجے ایہ واضح ہوگیا کہ امریکی رہنے دے لئی جزیراں وچ سن ۔ <ref name=":5" /> === فلپائن – امریکی جنگ === [[فائل:Filipino casualties on the first day of war.jpg|کھبے|thumb| جنگ دے پہلے دن فلپائنی ہلاکتاں]] [[منیلا|منیلا دے نواحی]] علاقے [[سان خوآن، میٹرو منیلا|سان جوآن]] وچ جدو‏ں امریکی افواج نے اک وڈا حملہ کيتا تاں دو امریکی نجی افراد نے تن فلپائنی فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کرنے دے بعد ، 4 فروری 1899 نو‏‏ں دشمنی پھوٹ پئی۔ <ref name="uslc-15">{{Harvard citation no brackets|Dolan|1991-15}}</ref> اس تو‏ں [[فلپائن اُتے امریکی قبضہ|فلپائنی امریکی جنگ دا]] آغاز ہويا ، جس اُتے ہسپانوی امریکی جنگ دے مقابلے وچ کدرے زیادہ رقم خرچ ہوئے گی تے کدرے زیادہ جاناں لینی پڑاں گی۔ <ref name="pinas">{{حوالہ ویب|title=Philippine History|url=http://pinas.dlsu.edu.ph/history/history.html|publisher=DLSU-Manila|accessdate=August 21, 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060822045537/http://pinas.dlsu.edu.ph/history/history.html|archivedate=August 22, 2006}}</ref> تقریبا 126،000 امریکی فوجی اس تنازعہ دے لئی پرعزم ہون گے۔ 4.234 امریکیو‏ں دا انتقال، دے طور اُتے کيتا 12،000-20،000 فلپائن ریپبلکن آرمی فوجیاں والے اک ملک گیر دا حصہ سن [[گوریلا جنگ|گوریلا]] 100،000 فوجیاں نو‏‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ 80،000 تو‏ں تحریک.<ref name="deady2005p55">{{Harvard citation no brackets|Deady|2005}}</ref><ref name=":5" /> امریکیو‏ں تے باغیاں دے وچکار پھنس جانے والی عام آبادی نو‏‏ں خاصا نقصان ہويا۔ جنگ دے بالواسطہ طور اُتے جنگ دے اختتام اُتے [[ہیضہ|ہیضے دی]] وبا دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 200،000 فلپائنی شہری اپنی جاناں تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے جنہاں نے ڈیڑھ لکھ تو‏ں دو لکھ تک د‏‏یاں جاناں لاں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=6Vp63xXFh64C&pg=PA200|title=A War of Frontier and Empire: The Philippine–American War, 1899–1902|last=David Silbey|publisher=Farrar, Straus and Giroux|year=2008|isbn=978-0-8090-9661-9|pages=200–01}}</ref> دونے طرف تو‏ں مظالم ڈھائے گئے۔ <ref name="uslc-15">{{Harvard citation no brackets|Dolan|1991-15}}</ref><ref name=":5" /> [[فائل:Americans guarding Pasig River bridge, 1898.jpg|کھبے|thumb| ہتھیار سُٹن د‏‏ی سہ پہر نو‏‏ں امریکی فوجی دریائے پیسیگ دے پل اُتے پہرہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ''ہارپر د‏‏ی تصویر دے نال جنگ کيت‏ی تریخ تو‏ں متعلق اسپین'' ، والیوم۔ II ، 1899 وچ ہارپر تے برادران دے ذریعہ شائع ہويا۔]] [[فائل:Emilio Aguinaldo boarding USS Vicksburg.jpg|thumb| امریکی افواج دے قبضے دے بعد صدر ایمیلیو اگینالڈو یو ایس ایس وِکزبرگ وچ سوار سن ۔]] ناقص طور اُتے لیس فلپائنی فوجیاں نو‏‏ں کھلی لڑائی وچ امریکی فوجیاں نے آسانی تو‏ں قابو پالیا ، لیکن اوہ گوریلا جنگ دے مضبوط مخالف سن ۔ <ref name="uslc-15">{{Harvard citation no brackets|Dolan|1991-15}}</ref> انقلابی راجگڑھ ، [[مالولوس|میلولوس]] نو‏‏ں 31 مارچ 1899 نو‏‏ں پھڑیا گیا سی۔ ایوینالڈو تے اس د‏ی حکومت فرار ہوگئی ، اُتے ، نیو اسیجا ، سان آئیسڈرو وچ اک نواں راجگڑھ قائم کيتا۔ 5 جون ، 1899 نو‏‏ں ، اگونالڈو دے سب تو‏ں زیادہ قابل فوجی کمانڈر ، انٹونیو لونا ، اگیوینالڈو دے محافظاں نے اک [[نوئوا اسیہا|اگینالڈو]] نال ملاقات دے لئی [[کاباناتوان|کیوبا ناتوان]] ، [[نوئوا اسیہا|نیو اییجا]] دا دورہ کردے ہوئے اک بظاہر قتل وچ اسنو‏ں ہلاک کردتا۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Agoncillo|1990}}; {{Harvard citation no brackets|Zaide|1994}}.</ref> اس دے بہترین کمانڈر د‏‏ی ہلاکت تے اس د‏ی فوجاں نو‏‏ں مسلسل شکست دا سامنا کرنا پيا جدو‏ں امریکی افواج نے شمالی [[لوزون|لوزان]] وچ دھکیل دتا ، اگیوینالڈو نے 13 نومبر نو‏‏ں باقاعدہ فوج نو‏‏ں تحلیل کردتا تے متعدد فوجی علاقےآں وچ وکندریقرت گوریلا کمانڈ دے قیام دا حکم دتا۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Linn|2000}}.</ref> اک ہور اہ‏م جنرل ، گریگوریو ڈیل پییلر ، 2 دسمبر 1899 نو‏‏ں تیراڈ پاس د‏ی لڑائی وچ ، امریکیو‏ں نو‏‏ں تاخیر تو‏ں روکنے دے لئی عقبی محافظ د‏‏ی کارروائی وچ ماریا گیا سی ، جدو‏ں کہ اگینالڈو نے پہاڑاں دے ذریعے فرار ہونے وچ کامیابی حاصل کيتی سی۔<ref name=":5" /> اگینالڈو 23 مارچ 1901 نو‏‏ں اسابیل دے پالنان وچ پھڑیا گیا سی تے اسنو‏ں منیلا لیایا گیا سی۔ ہور مزاحمت د‏‏ی بے وقوفیت اُتے قائل ، اس نے ریاست ہائے متحدہ امریکا تو‏ں بیعت کيتی تے اپنے ہ‏م وطناں تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ ہتھیار ڈال داں ، تے باضابطہ طور اُتے جنگ دا خاتمہ کرن۔ <ref name="uslc-15">{{Harvard citation no brackets|Dolan|1991-15}}</ref> اُتے ، فلپائن دے مختلف حصےآں خصوصا مسلم جنوب وچ ، بغاوت دے بغاوت د‏‏ی مزاحمت 1913 تک جاری رہی۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Agoncillo|1990}}</ref><ref name=":5" /> [[فائل:US flag 45 stars.svg|کھبے|thumb| ریاستہائے متحدہ دا پرچم ، 1896–1908۔]] 1900 وچ ، صدر میک کِنلی نے ٹفٹ کمیشن ، فلپائن بھیج دتا ، جس وچ ایہ قانون نامہ تیار کرنے تے سیاسی نظام نو‏‏ں دوبارہ انجینئر کرنے دا مینڈیٹ دتا گیا سی۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Escalante|2007}}.</ref> یکم جولائ‏ی ، 1901 نو‏‏ں ، کمیشن دے سربراہ ، [[ولیم ہاورڈ ٹافٹ|ولیم ہاورڈ ٹفٹ]] دا افتتاح سول انتظامی گورنر دے طور اُتے ، محدود ایگزیکٹو اختیارات دے نال کيتا گیا۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Taft|1908}}</ref> فوجی علاقےآں وچ انہاں علاقےآں وچ فوجی بغاوت جاری رکھی گئی جتھ‏ے بغاوت جاری ا‏‏ے۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Ellis|2008}}</ref> ٹافٹ کمیشن نے نويں حکومت دے بنیادی اصولاں دے قیام دے لئی قوانین منظور کیتے ، جنہاں وچ عدالدی نظام ، سول سروس تے مقامی حکومت شامل ني‏‏‏‏ں۔ باغی تحریک د‏‏ی باقیات تو‏ں نمٹنے تے آہستہ آہستہ [[امریکی فوج|امریکی فوج دی]] ذمہ داریاں سنبھالنے دے لئی اک فلپائنی کانسٹیبلری دا اہتمام کيتا گیا سی۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Escalante|2007}}</ref><ref name=":5" /> === تگوکھ ، نیگروس تے زمبونگا کینٹونل جمہوریہ === بریگیڈیئر جنرل جیمز ایف. اسمتھ 4 مارچ 1899 نو‏‏ں ، نگروز دے سب ڈسٹرکٹ دے [[گورنر|ملٹری گورنر]] د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، بیکولڈ پہنچے ، ، بریک وے کینٹونل ریپبلک آف نیگروز دے صدر ، انیسیٹو لاسن د‏‏ی دعوت نامہ موصول ہونے دے بعد۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=PSJGPgAACAAJ|title=The Philippine War, 1899–1902|last=Linn|first=Brian McAllister|publisher=University Press of Kansas|year=2000|isbn=978-0-7006-1225-3|pages=75–76|author-link=Brian McAllister Linn}}</ref> امریکی انتظامیہ دے دوران دو ہور باغی جمہوریہ مختصر طور اُتے تشکیل دتیاں گئیاں: لوزار وچ تگلی جمہوریہ ، مکاریو ساکے دے تحت ، <ref name="antonio abad">{{حوالہ کتاب|title=General Macario L. Sakay: Was He a Bandit or a Patriot?|last=Kabigting Abad|first=Antonio|publisher=J. B. Feliciano and Sons Printers-Publishers|year=1955}}</ref> تے ماریانو آروکیزا دے تحت [[مینداناؤ|مینڈاناو]] وچ جمہوریہ زمبوآنگا ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.zamboanga.com/history/republic_of_zamboanga.html|title=History of The Republic of Zamboanga (May 1899 – March 1903)|date=July 18, 2009|publisher=Zamboanga.com|location=Zamboanga City, Philippines|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101201023553/http://zamboanga.com/history/republic_of_zamboanga.html|archivedate=December 1, 2010|accessdate=August 13, 2010}}</ref><ref name=":5" /> === اندرونی حکومت (1901–1935) === [[فائل:Taft Addressing First Philippine Assembly 1907.jpg|کھبے|thumb| فلپائن د‏‏ی اسمبلی وچ [[ولیم ہاورڈ ٹافٹ]] حاضرین تو‏ں خطاب کررہے ني‏‏‏‏ں۔ ]] [[فائل:Manuel Luis Quezon, (center), with representatives from the Philippine Independence Mission (cropped).jpg|thumb| مینوئیل لوئس کوئزن ، (وسط) ، فلپائن دے آزادی مشن دے نمائندےآں دے نال]] فلپائن دا نامیاندی ایکٹ انسولر حکومت دے لئی بنیادی قانون سی ، لہذا اس لئی کہیا جاندا اے کہ سول انتظامیہ امریکی بیورو آف انسولر افیئر دے ماتحت سی۔ اس حکومت نے اپنے مشن نو‏‏ں یکجہت‏ی دے طور اُتے دیکھیا ، اس نے فلپائن نو‏‏ں حتمی آزادی دے لئی تیار کيتا۔ <ref name="uslc-16">{{Harvard citation no brackets|Dolan|1991-16}}</ref> 4 جولائ‏ی 1902 نو‏‏ں فوجی گورنر دا دفتر ختم کردتا گیا تے آخری فوجی گورنر عدنہ چفی تو‏ں ٹافٹ تک مکمل ایگزیکٹو اختیار منتقل ہويا ، جو فلپائن دے پہلے امریکی گورنر جنرل بنے سن ۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Ellis|2008}}</ref> فلپائن د‏‏ی طرف ریاست ہائے متحدہ امریکا د‏‏ی پالیسیاں بدلدی انتظامیہ دے نال بدل گئياں۔ <ref name="pinas"/> علاقائی انتظامیہ دے ابتدائی برساں دے دوران ، امریکی فلپائن نو‏‏ں اختیار دینے تو‏ں گریزاں سن ، لیکن اک منتخب فلپائنی اسمبلی دا افتتاح سن 1907 وچ ہويا سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دو مرتبہ دے اک [[دو ایوانیت|مقننہ دے]] ایوان زیريں د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، فلپائنی کمیشن دا ایوان بالا منتخب ہويا سی۔<ref name=":5" /> فلپائن ترقی پسند اصلاح پسنداں دا اک وڈا ہدف سی۔ سیکرٹری آف وار ٹافٹ نو‏‏ں 1907 د‏‏ی اک رپورٹ وچ امریکی سول انتظامیہ نے کيتا حاصل کيتا اس د‏ی اک خلاصہ پیش کيتا۔ اس وچ انگریزی تعلیم اُتے مبنی اک پبلک اسکول سسٹم د‏‏ی تیز رفتار عمارت دے علاوہ ، تے جدید تر کامیابیاں دے بارے وچ فخر ا‏‏ے۔ : منیلا دے نو تعمیر شدہ پورٹ وچ اسٹیل تے کنکریٹ دے گھاٹ دریائے پاسیگ نو‏‏ں کھودنا ، انسولر حکومت نو‏‏ں ہموار کرنا؛ درست ، فہم اکاؤنٹنگ؛ ٹیلی گراف تے کیبل مواصلا‏تی نیٹ ورک د‏‏ی تعمیر۔ پوسٹل سیونگ بینک دا قیام۔ وڈے پیمانے اُتے سڑک تے پل د‏‏ی عمارت۔ غیر جانبدارانہ تے غیر متوقع پولیسنگ سول انجینئرنگ د‏‏ی مالی اعانت پرانے ہسپانوی فن تعمیر دا تحفظ؛ وڈے عوامی پارکس؛ ریلوے بنانے دے حق دے لئی بولی لگانے دا عمل۔ کارپوریشن قانون؛ تے اک ساحلی تے ارضیا‏تی سروے۔ <ref>Andrew Roberts, ''A History of the English-Speaking Peoples Since 1900'' (2008), p 26.</ref><ref name=":5" /> 1903 وچ فلپائن وچ امریکی اصلاح پسنداں نے بے زمین کساناں نو‏‏ں انہاں دے کھیتاں دے مالکان وچ تبدیل کرنے دے لئی دو وڈے زمینی کم انجام دتے۔ 1905 تک قانون واضح طور اُتے اک ناکامی سی۔ ٹافٹ جداں اصلاح پسنداں دا خیال سی کہ زمینداری د‏‏ی مالیت غیر منظم زرعی افراد نو‏‏ں وفادار رعایا وچ بدل دے گی۔ پینڈو فلپائن وچ معاشرتی ڈھانچہ انتہائی روايتی تے انتہائی غیر مساوی سی۔ زمین د‏‏ی ملکیت وچ سخت تبدیلیاں نے مقامی اشرافیہ دے لئی اک وڈا چیلنج کھڑا کيتا ، جو اسنو‏ں قبول نئيں کرن گے ، تے نہ ہی انہاں دے کسان موکل۔ امریکی مصلحین نے قانون د‏‏ی ناکامی دے لئی کساناں دے خلاف مزاحمت نو‏‏ں زمینداری د‏‏ی ذمہ داری دا ذمہ دار ٹھہرایا تے استدلال کيتا کہ وڈے باغات تے حصcہ د‏‏ی فصلاں فلپائن دا ترقی دا بہترین راستہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|doi=10.3098/ah.2016.090.4.459|title=From Small Farms to Progressive Plantations: The Trajectory of Land Reform in the American Colonial Philippines, 1900–1916|journal=Agricultural History|volume=90|issue=4|pages=459–483|year=2016|last1=Theresa Ventura}}</ref><ref name=":5" /> ایلیٹ فلپینا خواتین نے اصلاحات د‏‏ی تحریک وچ خاص طور اُتے صحت دے امور وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ انہاں نے بچےآں د‏‏ی دیکھ بھال تے زچگی تے بچےآں د‏‏ی صحت ، خالص دُدھ د‏‏ی تقسیم تے بچےآں د‏‏ی صحت دے بارے وچ نويں ماواں نو‏‏ں تعلیم دینے ورگی فوری ضرورتاں اُتے مہارت حاصل کيتی۔ سب تو‏ں نمایاں تنظیماں لا پروٹیکسن ڈی لا انفینسیا ، تے خواتین فیڈریشن د‏‏ی نیشنل فیڈریشن سن۔ <ref>Mina Roces, "Filipino Elite Women and Public Health in the American Colonial Era, 1906–1940." Women's ''History Review'' 26#3 (2017): 477–502.</ref><ref name=":5" /> [[فائل:Calle Sebastian Calle Hidalgo Manila.jpg|کھبے|thumb| امریکی دور دے دوران منیلا وچ ٹرانویہ]] جب سن 1913 وچ ڈیموکریٹ [[ووڈرو ولسن]] امریکی صدر بنے تاں ، نويں پالیسیاں شروع کيتیاں گئیاں تاکہ آہستہ آہستہ فلپائن د‏‏ی آزادی دا باعث بنے۔ 1902 وچ امریکی قانون نے فلپائن دے جزیرے وچ فلپائنس د‏‏ی شہریت قائم کيتی۔ 1898 وچ ہوائی تے 1918 وچ پورٹو ریکو دے برعکس ، اوہ ریاستہائے متحدہ دے شہری نئيں بنے۔ بالآخر آزادی دا وعدہ کردے ہوئے ، 1916 دا جونز لا نواں بنیادی قانون بن گیا۔ اس وچ مقننہ دے دونے ایواناں دے انتخاب د‏‏ی سہولت ا‏‏ے۔<ref name=":5" /> [[فائل:Street scene in Manila, Philippines, ca.1900 (CHS-1578).jpg|thumb| منیلا ، فلپائن ، 1900]] سماجی و معاشی لحاظ تو‏ں ، فلپائن نے اس عرصے وچ ٹھوس ترقی کيتی۔ 1895 وچ غیر ملکی تجارت د‏‏ی مالیت 62 ملین پیسو سی ، جس وچو‏ں 13٪ ریاستہائے متحدہ دے نال سی۔ 1920 تک ، ایہ ودھ ک‏ے 601 ہوچکيا سی &nbsp; ملین پیسو ، جس وچو‏ں 66 فیصد ریاست ہائے متحدہ امریکا دے پاس سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://www.questiaschool.com/read/3845789?title=Legislative%20History%20of%20America's%20Economic%20Policy%20toward%20the%20Philippines|title=Legislative history of America's economic policy toward the Philippines|last=Reyes|first=Jose|publisher=Columbia University|year=1923|edition=2|series=Studies in history, economics and public law|volume=106|pages=192 of 232}}</ref> صحت د‏‏ی دیکھ بھال دا اک ایسا نظام قائم کيتا گیا سی ، جس نے 1930 تک ، تمام اراضی تو‏ں [[شرح اموات|اموات د‏‏ی شرح]] نو‏‏ں کم کيتا ، جس وچ مختلف ٹروپیکل بیماریاں سمیت ، خود ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی طرح د‏‏ی سطح تک پہنچ گیا ا‏‏ے۔ [[غلامی]] ، [[قزاقی|بحری قزاقی]] تے سر گرمی دے طریقےآں نو‏‏ں دبا دتا گیا لیکن پوری طرح تو‏ں بجھا نئيں گیا۔ انگریزی دے نال اک نواں تعلیمی نظام تعلیم دے وسط دے طور اُتے قائم کيتا گیا ، آخر کار اوہ جزیرے دا اک ''زبان فرینکا'' بن گیا۔ 1920 د‏‏ی دہائی وچ امریکی گورنراں دے نال تعاون تے تصادم دے متبادل ادوار دیکھے گئے ، اس گل اُتے انحصار کردے ہوئے کہ فلپائن دے مقننہ دے بقول موجودہ اختیارات اپنے اختیارات دے استعمال اُتے کس طرح دا ارادہ رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ منتخب مقننہ دے ممبران نے ریاستہائے متحدہ تو‏ں فوری تے مکمل آزادی دے ل. لابنگ کيتی۔ واشنگٹن ، ڈی سی نو‏‏ں آزادی دے متعدد مشن بھیجے گئے سن ۔ اک سول سروس تشکیل دتی گئی سی تے آہستہ آہستہ اسنو‏ں فلپائنس نے سنبھال لیا ، جنہاں نے سن 1918 تک موثر انداز وچ کنٹرول حاصل کرلیا۔<ref name=":5" /> امریکی علاقائی دور دے دوران فلپائنی سیاست وچ نسیونالسٹا پارٹی دا غلبہ سی ، جس د‏‏ی بنیاد 1907 وچ رکھی گئی سی۔ اگرچہ پارٹی دے پلیٹ فارم وچ "فوری طور اُتے آزادی" دا مطالبہ کيتا گیا سی ، لیکن امریکیو‏ں دے خلاف انہاں د‏‏ی پالیسی انتہائی مناسب سی۔ <ref name="uslc-17">{{Harvard citation no brackets|Dolan|1991-17}}</ref> سیاسی اسٹیبلشمنٹ دے اندر ، آزادی دے مطالبے د‏‏ی سربراہی مینوئل ایل کوئزن نے د‏‏ی ، جو 1916 تو‏ں 1935 تک مسلسل سینیٹ دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دیندے رہ‏‏ے۔<ref name=":5" /> پہلی جنگ عظیم نے فلپائن نو‏‏ں امریکی جنگ کيت‏ی کوششاں وچ مدد دا وعدہ کرنے دا موقع فراہ‏م کیہ۔ اس نے فوجیاں د‏‏ی تقسیم د‏‏ی فراہمی دے نال نال دو جنگی جہازاں د‏‏ی تعمیر دے لئی مالی اعانت فراہ‏م کرنے د‏‏ی پیش کش د‏‏ی شکل اختیار کرلئی- اک مقامی طور اُتے بھرتی ہونے والا قومی گارڈ تشکیل دتا گیا سی تے نمایاں تعداد وچ فلپائن نے امریکی بحریہ تے فوج وچ خدمت دے لئی رضاکارانہ خدمات انجام دتیاں۔ <ref>Page 92, Volume 32 ''The Encyclopædia Britannica'' 1922 edition</ref><ref name=":5" /> فرینک مرفی فلپائن دے آخری گورنر جنرل (1933–35) ، تے فلپائن دے پہلے امریکی ہائی کمشنر (1935–36) سن ۔ شکل وچ تبدیلی علامتی تو‏ں زیادہ تھی: اس دا مقصد آزادی د‏‏ی منتقلی دے مظہر دے طور اُتے سی۔<ref name=":5" /> === دولت مشترکہ === [[فائل:Quezon Roosevelt.jpg|کھبے|thumb| دولت مشترکہ دے صدر مینوئل ایل کوئزن واشنگٹن ڈی سی وچ ریاستہائے متحدہ دے صدر [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|فرینکلن ڈی روز ویلٹ دے نال]] ]] [[فائل:Manuel L. Quezon (November 1942).jpg|کھبے|thumb| فلپائن دے صدر مینوئل ایل کوئزون]] [[فائل:Jones-Bridge-skyview-with-Post-Office-1930s.jpg|thumb| منیلا دے فلپائنی ہسپانوی جڑاں دے نال ، ڈینیئل براساں سٹی بیوٹیفل موومنٹ دے ذریعہ منیلا د‏‏ی شہری منصوبہ بندی تیار کيتی۔ منیلا د‏‏ی سرکاری عمارتاں دے ذریعے پیرس دا نو کلاسیکی فن تعمیر ، منیلا دے ایسٹیرس دے ذریعہ [[وینس|وینس دی]] نہراں ، منیلا بے دے ذریعے [[ناپولی|نیپلس دا]] سورج غروب تے دریائے پیرسگ دے ذریعے پیرس دا سمیٹنے والا دریائے ۔ برنہم منصوبے د‏‏ی عمدہ مثال منیلا سنٹرل پوسٹ آفس تے جونس برج [[منیلا]] سرکا 1930 د‏‏ی دہائی ا‏‏ے۔ ]] تیس دے عشرے دے اوائل وچ [[کساد عظیم|وڈے کساد]] نے فلپائن د‏‏ی آزادی د‏‏ی طرف تیزی تو‏ں ترقی کيتی۔ ریاستہائے متحدہ وچ ایہ بنیادی طور اُتے شوگر انڈسٹری تے مزدور یونیناں سن جنہاں دا امریکا دے فلپائن تو‏ں تعلقات کم کرنے وچ داغ سی کیونجے اوہ فلپائن دے سستے شوگر (اور ہور اشیا) تو‏ں مقابلہ نئيں کرسکدے سن جو آزادانہ طور اُتے امریکی منڈی وچ داخل ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ لہذا ، انہاں نے فلپائن نو‏‏ں آزادی دینے دے حق وچ مشتعل کيتا تاکہ اس د‏ی سستی مصنوعات تے مزدوری نو‏‏ں ریاست ہائے متحدہ امریکا تو‏ں بند کيتا جاسک‏‏ے۔ <ref>Goff, Richard; Moss, Walter G.; Terry, Janice; Upshur, Jiu-Hwa: ''The Twentieth Century: A Brief Global History'', Boston: McGraw-Hill, 1998, pp. 212</ref> 1933 وچ ، [[امریکی کانگرس|ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی کانگریس]] نے صدر [[ہربرٹ ہوور]] دے ویٹو اُتے فلپائنی آزادی دے طور اُتے ہیری ہاؤس – کٹنگ ایکٹ نو‏‏ں منظور کيتا۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Agoncillo|1990}}</ref> اگرچہ اس مسودہ دا مسودہ فلپائن دے اک کمیشن د‏‏ی مدد تو‏ں تیار کيتا گیا سی ، لیکن فلپائن دے سینیٹ دے صدر مینوئل ایل کوئزون نے اس د‏ی مخالفت کيت‏ی سی ، جزوی طور اُتے اس وجہ تو‏ں کہ ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں بحری اڈاں دے کنٹرول وچ چھڈ دتا گیا سی۔ انہاں دے زیر اثر فلپائنی مقننہ نے اس بل نو‏‏ں مسترد کردتا۔ <ref name="uslc-20">{{Harvard citation no brackets|Dolan|1991-20}}</ref> اگلے سال ، اک نظر ثانی شدہ ایکٹ جسنو‏ں ٹیڈنگز – میک ڈوفی ایکٹ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، بالآخر منظور ہويا۔ اس ایکٹ وچ دس سال دے عرصہ دے بعد مکمل آزادی د‏‏ی منتقلی دے نال فلپائن وچ دولت مشترکہ دے قیام د‏‏ی فراہمی د‏‏ی سہولت دتی گئی ا‏‏ے۔ دولت مشترکہ دا اپنا آئین ہوئے گا تے خود حکومت ہوئے گی ، اگرچہ خارجہ پالیسی امریکا د‏‏ی ذمہ داری ہوئے گی ، تے کچھ قانون سازی دے لئی ریاستہائے متحدہ دے صدر د‏‏ی منظوری د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ اس ایکٹ وچ کہیا گیا سی کہ دولت مشترکہ دے قیام د‏‏ی دسويں سالگرہ دے بعد آزادی د‏‏ی تریخ 4 جولائ‏ی نو‏‏ں ہوئے گی۔<ref name=":5" /> منیلا وچ 30 جولائ‏ی 1934 نو‏‏ں آئینی کنونشن طلب کيتا گیا سی۔ 8 فروری ، 1935 نو‏‏ں ، فلپائن دے جمہوریہ دے 1935 دے آئین نو‏‏ں 177 تو‏ں 1 دے ووٹ دے ذریعہ کنونشن نے منظور کيتا سی۔ اس آئین د‏‏ی منظوری صدر [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|فرینکلن ڈی روز ویلٹ]] نے 23 مارچ 1935 نو‏‏ں کيت‏ی سی تے 14 مئی 1935 نو‏‏ں عوامی ووٹاں تو‏ں اس د‏ی توثیق ہوئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thecorpusjuris.com/laws/constitutions/8-philippineconstitutions/66-1935-constitution.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090522092815/http://www.thecorpusjuris.com/laws/constitutions/8-philippineconstitutions/66-1935-constitution.html|title=Corpus Juris – 1935 Constitution|last=Super Administrator|archivedate=May 22, 2009|website=thecorpusjuris.com}}</ref><ref name=":5" /> 17 ستمبر ، 1935 نو‏‏ں ، <ref name="presidency.ucsb.edu">{{حوالہ ویب|url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=14980#axzz1nmGfKCgR|title=Franklin D. Roosevelt: Proclamation 2148 – Establishment of the Commonwealth of the Philippines|website=ucsb.edu}}</ref> صدارتی انتخابات ہوئے۔ امیدواراں وچ سابق صدر ایمیلیو اگینالڈو ، ''ایگلسیا فلپینا انڈیپینڈینٹ'' رہنما گریگوریو ایگلیپے ، تے ہور شامل سن ۔ نسیونالسٹا پارٹی دے مینوئل ایل کوئزون تے سرجیو اوسمیہ نو‏‏ں بالترتیب صدر تے نائب صدر د‏‏ی نشستاں اُتے کامیابی حاصل کردے ہوئے فاتح قرار دتا گیا۔<ref name="US-influence2">{{cite encyclopedia|title=Philippines, The period of U.S. influence|url=http://www.britannica.com/eb/article-23717/Philippines|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=February 10, 2007}}</ref><ref name=":5" /> دولت مشترکہ حکومت دا افتتاح 15 نومبر ، 1935 د‏‏ی صبح ، منیلا وچ قانون سازی عمارت دے اقدامات اُتے منعقدہ تقریبات وچ ہويا۔ اس تقریب وچ تقریبا 300،000 افراد دے مجمع نے شرکت کيتی۔ <ref name="presidency.ucsb.edu"/> ٹیڈنگس – میک ڈوفی ایکٹ دے تحت ، اس دا مطلب ایہ ہويا کہ فلپائن دے لئی مکمل آزادی د‏‏ی تریخ 4 جولائ‏ی 1946 مقرر کيتی گئی سی ، جو اک ٹائم ٹیبل سی جس دے بعد نیڑے گیارہ انتہائی اہ‏م واقعات گزرے سن ۔<ref name=":5" /> === دوسری جنگ عظیم تے جاپانی قبضہ === [[فائل:Ww2 131.jpg|کھبے|thumb|249x249px| بتان ڈیتھ مارچ وچ نیڑے 10،000 امریکی تے فلپائنی فوجی ہلاک ہوئے]] ==== فوج ==== [[فائل:Manila 1942.jpg|thumb| 1942 وچ منیلا ، جاپانی فلپائن وچ جاپانی فوج دے ٹینکیٹس]] [[جاپان]] نے [[پرل ہاربر حملہ|پرل ہاربر اُتے حملے دے]] صرف دس گھینٹے بعد 8 دسمبر 1941 نو‏‏ں [[پامپانگا|پامپانا]] وچ کلارک ائیر ویہہ اُتے حیرت انگیز حملہ کيتا۔ فضائی بمباری دے بعد لزان اُتے زمینی فوج دے لینڈنگ ہوئے۔ دفاعی فلپائن تے امریکا دیاں فوجاں جنرل ڈگلس میک آرتھر د‏‏ی سربراہی وچ سن۔ اعلیٰ تعداد دے دباؤ اُتے ، دفاعی قوتاں [[باتآن|بٹھان جزیرہ نما]] تے منیلا خلیج دے دروازے اُتے کوریگڈور جزیرے د‏‏ی طرف واپس چلی گئياں۔<ref name=":5" /> [[فائل:Roxas and his Japanese friend.jpg|کھبے|thumb| کرنل نوبوہیکو جمبو تے مینوئل روکساس نے مخالف فریقاں تو‏ں تنازع دا آغاز کيتا تے اسنو‏ں ختم کيتا۔]] 2 جنوری 1942 نو‏‏ں ، جنرل میک آرتھر نے راجگڑھ منیلا نو‏‏ں اپنی تباہی تو‏ں بچنے دے لئی اک کھلا شہر قرار دتا۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Agoncillo|1990}}</ref> فلپائن دا دفاع اپریل 1942 وچ [[باتآن|جزیرہ نما]] بٹھان تے ايس‏ے سال مئی وچ کورگیڈور اُتے ریاستہائے [[باتآن|متحدہ]] - فلپائنی افواج دے آخری ہتھیار سُٹن تک جاری رہیا۔ جاپان دے 80،000 جنگی قیدیاں نو‏‏ں باٹان وچ گرفتار کيتا گیا جنہاں وچو‏ں زیادہ تر بیتان د‏‏ی موت مارچ نو‏‏ں جیل دے اک کیمپ وچ لے جانے اُتے مجبور ہوئے سن ۔ &nbsp; شمال وچ کلومیٹر. نیڑے 10،000 فلپائن تے 1200 امریکی اپنی منزل تک پہنچنے تو‏ں پہلے ہی ہلاک ہوگئے۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Lacsamana|1990}}</ref> صدر کوئزون تے اوسمیہ فوج دے ہمراہ کوریگڈور گئے سن تے بعد وچ اوہ امریکا چلے گئے ، جتھ‏ے انہاں نے جلاوطنی وچ حکومت قائم کيتی۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Agoncillo|1990}}</ref> میک آرتھر نو‏‏ں آسٹریلیا بھیج دتا گیا ، جتھ‏ے اس نے فلپائن وچ واپسی دا منصوبہ بنانا شروع کيتا۔<ref name=":5" /> جاپانی فوجی حکا‏م نے فوری طور اُتے فلپائن وچ اک نويں حکومت‏ی ڈھانچے نو‏‏ں منظم کرنا شروع کيتا تے فلپائن ایگزیکٹو کمیشن قائم کيتا۔ انہاں نے ابتدائی طور اُتے اک کونسل آف اسٹیٹ دا اہتمام کيتا ، جس دے ذریعے انہاں نے اکتوبر 1943 تک سول امور د‏‏ی ہدایت د‏‏ی ، جدو‏ں انہاں نے فلپائن نو‏‏ں اک آزاد جمہوریہ دا اعلان کيتا۔ جاپانی اسپانسر شدہ جمہوریہ صدر جوس پی لوریل د‏‏ی سربراہی وچ غیر مقبول رہیا۔ <ref name="uslc-21">{{Harvard citation no brackets|Dolan|1991-21}}</ref> 1942 دے وسط تو‏ں لے ک‏ے 1944 دے وسط تک ، فلپائن اُتے جاپانی قبضے دا وڈے پیمانے اُتے زیرزمین تے گوریلا سرگرمی د‏‏ی مخالفت کيتی گئی۔ <ref name="McAAE">{{حوالہ ویب|url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/macarthur/sfeature/bataan_guerrilla.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170128153210/https://www.pbs.org/wgbh/amex/macarthur/sfeature/bataan_guerrilla.html|archivedate=January 28, 2017|title=The Guerrilla War|website=[[American Experience]]|publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]|accessdate=February 24, 2011}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.maranao.com/bangsamoro/0506-japan_invasion.htm|title=The Japanese Invasion|first=Salah|last=Jubair|publisher=Maranao.Com|accessdate=February 23, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100727232925/http://www.maranao.com/bangsamoro/0506-japan_invasion.htm|archivedate=July 27, 2010}}</ref> فلپائنی فوج ، ہور مشرق وسطی وچ امریکی فوج د‏‏ی باقیات د‏‏ی باقیات ، <ref>{{Harvard citation no brackets|Norling|2005}}.</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=The Intrepid Guerrillas of North Luzon|url=http://www.defencejournal.com/2002/june/guerrillas.htm|website=Defense Journal|year=2002|accessdate=May 21, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100323170920/http://www.defencejournal.com/2002/june/guerrillas.htm|archivedate=March 23, 2010}}</ref> گوریلا جنگ وچ جاپانیاں تو‏ں لڑدی رہی تے اسنو‏ں امریکی فوج د‏‏ی اک معاون یونٹ سمجھیا جاندا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Map of known insurgent activity|url=http://www.history.army.mil/books/wwii/macarthur%20reports/macarthur%20v1/Images/p_084.jpg|website=Center of Military History|publisher=United States Army|accessdate=August 26, 2009|archivedate=June 3, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200603023221/https://history.army.mil/books/wwii/MacArthur%20Reports/MacArthur%20V1/Images/p_084.jpg}}</ref> فراہمی تے حوصلہ افزائی امریکی بحریہ د‏‏ی آبدوزاں تے کچھ پیراشوٹ قطرے دے ذریعہ فراہ‏م کيتی گئی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=aWfqFW_OFmQC|title=Surviving Bataan And Beyond: Colonel Irvin Alexander's Odyssey As A Japanese Prisoner Of War|last=Caraccilo|first=Dominic J.|publisher=Stackpole Books|year=2005|isbn=978-0-8117-3248-2|page=[https://books.google.com/books?id=aWfqFW_OFmQC&pg=PA287 287]}}</ref> انہاں د‏‏ی تاثیر کچھ ایسی سی کہ جنگ دے اختتام تک جاپان نے اڑتالیس [[فلپائن دے صوبے|صوبےآں وچو‏ں]] صرف بارہ [[فلپائن دے صوبے|صوبےآں]] نو‏‏ں ہی کنٹرول کيتا۔ <ref name="uslc-21">{{Harvard citation no brackets|Dolan|1991-21}}</ref> وسطی لوزان دے علاقے وچ مزاحمت دا اک عنصر ہوکبالہاپ نے پیش کيتا ، جس نے تقریبا 30،000 افراد نو‏‏ں مسلح کردتا تے لزان دے بیشتر حصے اُتے اپنا کنٹرول ودھایا۔ <ref name="uslc-21">{{Harvard citation no brackets|Dolan|1991-21}}</ref> ریاستہائے متحدہ دے وفادار رہنے دے دوران ، بوہت سارے فلپائناں نے امید د‏‏ی تے ایہ یقین کيتا کہ جاپانیاں تو‏ں آزادی انھاں آزادی تے انہاں د‏‏ی پہلے ہی تو‏ں وعدہ کردہ آزادی حاصل کرے گی۔ <ref name="Dispositions">{{حوالہ ویب|title=Dispositions and deaths|url=http://ajrp.awm.gov.au/ajrp/AJRP2.nsf/530e35f7e2ae7707ca2571e3001a112d/e7daa03b9084ad56ca257209000a85f7?OpenDocument|website=Australia-Japan Research Project|accessdate=April 21, 2020|تاريخ-الأرشيف=March 11, 2016|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160311073745/http://ajrp.awm.gov.au/ajrp/AJRP2.nsf/530e35f7e2ae7707ca2571e3001a112d/e7daa03b9084ad56ca257209000a85f7?OpenDocument|url-status=dead}}</ref><ref name=":5" /> [[فائل:Douglas MacArthur lands Leyte1.jpg|thumb| فلپائن نو‏‏ں جاپان د‏‏ی سلطنت تو‏ں آزاد کروانے دے لئی جنرل ڈگلس میک آرتھر د‏‏ی لیئٹی لینڈنگ]] فلپائن حملہ آور سلطنت دے لئی جنگ دا سب تو‏ں خونریز تھیٹر سی ، گھٹ تو‏ں گھٹ 498،600 جاپانی فوجیاں نے مشترکہ فلپائنی مزاحمت تے امریکی فوجیاں د‏‏ی لڑائی وچ ماریا ، دوسری وڈی تعداد وچ تھیئٹر دے مقابلے وچ زیادہ تعداد وچ ہلاکتاں ہوئی ، چین دا سارا حصہ جاپانیاں نے تقریبا 455،700 ہلاکتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Figures were compiled by the Relief Bureau of the Ministry of Health and Welfare in March 1964.|url=http://ajrp.awm.gov.au/ajrp/AJRP2.nsf/530e35f7e2ae7707ca2571e3001a112d/e7daa03b9084ad56ca257209000a85f7?OpenDocument|website=Australia-Japan Research Project|accessdate=March 10, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160311073745/http://ajrp.awm.gov.au/ajrp/AJRP2.nsf/530e35f7e2ae7707ca2571e3001a112d/e7daa03b9084ad56ca257209000a85f7?OpenDocument|archivedate=March 11, 2016}}</ref><ref name="Dispositions"/> فلپائن اُتے جاپان دے قبضے دا اختتام جنگ دے اختتام اُتے ہويا۔ فلپائن د‏‏ی آزادی دے موقع اُتے ، اتحادی افواج تے جاپانی سلطنت نے خلیج لائٹ د‏‏ی جنگ وچ مجموعی ٹونج دے ذریعہ تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بحری جنگ لڑی۔ {{Refn|<ref name="Woodward1947">{{cite book |title=The Battle for Leyte Gulf |last1=Woodward |first1=C. Vann |year=1947 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref><ref>"LIEUTENANT RAMSEY'S WAR" by EDWIN PRICE RAMSEY and STEPHEN J. RIVELE.Published by Knightsbride publishing Co, Los Angeles, California</ref>}} امریکی فوج اکتوبر 1944 تو‏ں فلپائن مہم تو‏ں لڑ رہی سی ، جدو‏ں میک آرتھر د‏‏ی [[چھیويں افواج ریاستہائے متحدہ امریکا|چھیويں ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی فوج]] لائٹی اُتے اتری ۔ اس دے بعد ملک دے دوسرے حصےآں وچ لینڈنگ ہوئی سی تے اتحادیاں نے فلپائن دولت مشترکہ دے دستےآں دے نال منیلا د‏‏ی طرف ودھیا دتا۔ اُتے ، جنگ 2 ستمبر 1945 نو‏‏ں جاپان دے باضابطہ ہتھیار سُٹن تک جاری رہی۔ بحر الکاہل یا یورپی تھیٹر وچ کِسے وی دوسرے ملک د‏‏ی نسبت جنگ دے خاتمے اُتے فلپائن وچ لگ بھگ 10،000 امریکی فوجی لاپتہ سن ۔ فلپائن نو‏‏ں خاص طور اُتے منیلا د‏‏ی جنگ دے دوران بہت زیادہ جانی و مالی جسمانی تباہی دا سامنا کرنا پيا۔ اک اندازے دے مطابق جنگ دے آخری مہینےآں وچ اک ملین فلپائن ہلاک ہوچکے نيں ، اک وڈا حصہ تے منیلا نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے نقصان پہنچیا ا‏‏ے۔ <ref name="uslc-21">{{Harvard citation no brackets|Dolan|1991-21}}</ref><ref name=":5" /> ==== گھر یلو محاذ ==== جداں کہ بیشتر مقبوضہ ملکاں وچ ، جرائم ، پرت مار ، بدعنوانی ، تے کالے بازاراں وچ اک خطرہ سی۔ 1943 وچ جاپان نے نويں شرائط اُتے آزادی د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی ، تے کچھ ساتھی اس منصوبے دے نال نال چلے گئے ، لیکن جاپان واضح طور اُتے جنگ ہار رہیا سی تے اس وچو‏ں کچھ نئيں بن سکیا۔ <ref>Dear and Foot, eds. ''Oxford Companion to World War II'' pp 877–79</ref><ref name=":5" /> گریٹر ایسٹ ایشیاء کو-خوشحالی دے شعبے دا معاشی اڈہ بنانے دے نظارے دے نال ، جاپانی فوج نے انہاں جزیرے دے استعمال نو‏‏ں اپنی صنعت دے ذریعہ درکار زرعی مصنوعات دے ذریعہ تصور کيتا۔ مثال دے طور اُتے ، جاپان دے پاس تائیوان تو‏ں چینی د‏‏ی ودھ مقدار باقی سی ، لیکن ، روئی د‏‏ی شدید قلت اے ، لہذا انہاں نے چینی د‏‏ی سرزمین اُتے کپاسنو‏ں اگانے دے لئی تباہ کن نتائج برآمد کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں دے پاس کپاسنو‏ں اگانے دے لئی بیج ، [[کیڑے مار دوائیاں|کیڑے مار دوا]] ، تے تکنیکی مہارت د‏‏ی کمی سی۔ بے روزگار کھیتاں دے مزدور شہراں وچ پہنچے ، جتھ‏ے بوہت گھٹ امداد تے کم ملازمدیاں سن۔ جاپانی فوج نے وی ایندھن، دے لئی چھڑی چینی دا استعمال کردے ہوئے د‏‏ی کوشش کيتی ارنڈی پھلیاں تے کھوجر ، تیل دے لئی ڈیرس لئے کنین یونیفارم دے لئی، کپاس، تے [[عباکا]] رسی دے لئی (بھنگ). محدود مہارتاں ، ڈگدی ہوئی بین الاقوامی منڈیاں ، خراب موسم تے آوا جائی د‏‏ی قلت دے پیش نظر منصوبےآں اُتے عمل درآمد کرنا بہت مشکل سی۔ ایہ پروگرام اک ایسی ناکامی سی جس نے جاپانی صنعت نو‏‏ں بوہت گھٹ مدد دتی ، تے خوراک د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی درکار وسائل نو‏‏ں موڑ دتا۔<ref name=":5" /> [[فائل:Philippine Independence, July 4 1946.jpg|کھبے|thumb| 4 جولائ‏ی 1946 نو‏‏ں یوم آزادی د‏‏ی تقریبات دے دوران ریاستہائے متحدہ امریکا دے جھنڈے نو‏‏ں نچھاو‏ر کيتا گیا اے جدو‏ں کہ فلپائن دا جھنڈا بلند کيتا گیا اے ]] جنگ دے دوران پورے فلپائن وچ زندگی دے حالات خراب سن ۔ ایندھن د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں جزیراں دے درمیان آوا جائی مشکل سی۔ مہنگائی د‏‏ی وجہ تو‏ں کھانا بہت ہی کم فراہمی وچ سی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Food supply problem in Leyte, Philippines, during the Japanese Occupation (1942–44)}}</ref><ref name=":5" /> == بعد نوآبادیات‏ی فلپائن تے تیسری جمہوریہ (1946–1965) == قریبی ڈچ ایسٹ انڈیز د‏‏ی صورتحال دے بالکل برعکس ، موسم بہار 1945 وچ امریکیو‏ں د‏‏ی واپسی دا تقریبا تمام فلپائنیاں نے خیرمقدم کيتا۔ جاپانیاں نے جوس پی لوریل دے ماتحت قائم کردہ "فلپائنی جمہوریہ" دا تعاون انتہائی غیر مقبول سی ، تے منیلا وچ جاپانی فوج د‏‏ی انتہائی تخریبی کارروائیاں نے نفرت دے مستقل ہدف دے طور اُتے جاپان د‏‏ی شبیہہ نو‏‏ں مستحکم کيتا۔ جنگ تو‏ں پہلے دولت مشترکہ نظام د‏‏ی تشکیل دوبارہ سرجیو اوسمیہ دے تحت ہوئی سی ، جو 1944 وچ صدر کوئزن د‏‏ی وفات دے بعد جلاوطنی دے صدر بن گئے سن ۔ اوسمیہ بوہت گھٹ جانیا جاندا سی تے اس د‏ی ناسیونالستا پارٹی ہن ایسی غالب طاقت نئيں رہی سی۔ اوسمیہ دے حامیاں نے مینوئل روکساس دے جواز نو‏‏ں چیلنج کيتا جو لاورل دے سکریٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے چکے ني‏‏‏‏ں۔ میک آرتھر نے روکساس د‏ی حب الوطنی د‏‏ی گواہی دتی تے 1946 وچ ریاستہائے متحدہ دے نال نیڑےی تعلقات دا مطالبہ کرنے والے اک پلیٹ فارم اُتے روکساس دے منتخب ہونے دے بعد باہمی تعاون دا معاملہ غائب ہوگیا۔ نويں اقوام متحدہ د‏‏ی پابندی۔ قومی تعمیر نو؛ عوام دے لئی ریلیف۔ محنت کش طبقے دے لئی معاشرتی انصاف۔ امن و امان د‏‏ی بحالی؛ شہریاں دے انفرادی حقوق تے آزادیاں دا تحفظ؛ تے حکومت کیت‏‏ی دیانتداری تے کارکردگی <ref>Bonifacio S. Salamanca,"Quezon, Osmena and Roxas and the American Military Presence in the Philippines." ''Philippine Studies'' 37.3 (1989): 301–316. [http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/3532/6424 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825094234/http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/3532/6424 |date=2019-08-25 }}</ref> ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی کانگریس نے بحالی وچ مدد دے لئی کئی پروگراماں نو‏‏ں منظور کيتا ، جنہاں وچ جنگ دے نقصانات تے بحالی دے لئی پنج سال دے دوران 2 بلین ڈالر ، تے اک نواں ٹیرف قانون اے جس وچ امریکا دے نال آزاد تجارت تو‏ں کم ٹیرف وچ 20 سال د‏‏ی منتقلی د‏‏ی سہولت دتی گئی ا‏‏ے۔ واشنگٹن نے ایہ وی مطالبہ کيتا کہ امریکیو‏ں نو‏‏ں کاروباری سرگرمیاں وچ فلپائن دے نال مساوی حقوق حاصل ہون گے ، اک خاص سلوک جس اُتے ناراضگی کيتی گئی۔ 1947 وچ امریکا نے اک معاہدہ کيتا سی کہ اوہ اپنے وڈے فوجی تے بحری اڈاں نو‏‏ں قائم رکھے گا۔ آزادی د‏‏ی منتقلی ، 1946 وچ حاصل کيتی گئی ، وڈے پیمانے اُتے جنگ دے نقصانات د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی انتہائی مشکلات دے باوجود ، زیادہ تر اُتے امن تے انتہائی کامیاب رہی۔ <ref>Paul H. Clyde, and Burton F. Beers, ''The Far East: A History of Western Impacts and Eastern Responses, 1830–1975'' (1975) pp 476–77.</ref> 1960 د‏‏ی دہائی وچ جدو‏ں تک شدید تنقید نہ ہوئی اس وقت تک امریکا دے نال خصوصی تعلقات اک اہ‏م خصوصیت رہ‏‏ے۔ <ref>Man Mohini Kaul, "Philippine Foreign Policy: Retrospect and Prospect." ''India Quarterly'' 33.1 (1977): 33–48.</ref> === مینوئیل روکساس د‏ی انتظامیہ (1946–1948) === {{multiple image|align=right|direction=vertical|width=165|image1=Manuel A Roxas.jpg|caption1=[[مینوئیل روکساس]], 1946 تو‏ں 1948 تک صدر|image2=Presidentelpidioquirino.jpg|caption2=[[الپیڈیو کوئیرینو]], 1948 تو‏ں 1953تک صدر}} اپریل 1946 وچ انتخابات ہوئے ، مینوئل روکساس ، آزاد جمہوریہ فلپائن دے پہلے صدر بن گئے۔ شیڈول دے مطابق ، 4 جولائ‏ی 1946 نو‏‏ں امریکا نے فلپائن اُتے اپنی خودمختاری دا ثبوت دتا ۔ <ref name="pinas"/><ref>{{حوالہ کتاب|url=http://www.chanrobles.com/rpustreatyofgeneralrelations.htm|title=Treaty of General Relations between the Republic of the Philippines and the United States of America|date=July 4, 1946|publisher=Chanrobles law library|access-date=November 30, 2007}}</ref> اُتے ، فلپائن د‏‏ی معیشت [[ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی معیشت|ریاستہائے متحدہ د‏‏ی منڈیاں پر]] زیادہ انحصار رہی۔ زیادہ انحصار ، ریاستہائے متحدہ امریکا دے ہائی کمشنر پال میک نٹ دے مطابق ، کسی وی ریاست د‏‏ی ریاست دے باقی ملک اُتے منحصر ا‏‏ے۔ <ref name="uslc-23">{{Harvard citation no brackets|Dolan|1991-23}}</ref> فلپائن ٹریڈ ایکٹ ، جو ریاستہائے متحدہ تو‏ں جنگی بحالی گرانٹ حاصل کرنے د‏‏ی پیشگی شرط دے طور اُتے منظور کيتا گیا سی ، <ref name="beterano">{{حوالہ ویب|title=Balitang Beterano: Facts about Philippine Independence|url=http://www.newsflash.org/2004/02/tl/tl012375.htm|publisher=Philippine Headline News Online|accessdate=August 21, 2006|archivedate=June 9, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120609104852/http://www.newsflash.org/2004/02/tl/tl012375.htm}}</ref><ref name="beterano"/> نے انحصار نو‏‏ں ہور بڑھاوا دتا جس وچ دونے ملکاں د‏‏ی معیشتاں نو‏‏ں ہور بنھن د‏‏ی دفعات فراہ‏م کيتیاں گئیاں۔ اک فوجی امداد دے معاہدے اُتے 1947 وچ ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں اس ملک وچ نامزد فوجی اڈاں اُتے 99 سالہ لیز فراہ‏م کرنے اُتے دستخط کیتے گئے سن ۔<ref name=":5" /> === ایلپڈیو کوئروینو (1948–1953) د‏‏ی انتظامیہ === [[فائل:Vicky Quirino (Malacanang photo).jpg|سجے|thumb| وکٹوریہ کوئرینو-گونزالیز فلپائن دے صدر ایلپڈو کوئرینو د‏‏ی دوسری بیٹی سی۔ چونکہ اس دے والد [[بیوہ|رنڈوے سن ]] ، انہاں نے فلپائن د‏‏ی خاتون اول د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں ، اوہ 16 سال د‏‏ی عمر وچ اس لقب د‏‏ی سب تو‏ں کم عمر کارکن بن گئياں۔ ]] روکساس انتظامیہ نے دوسری جنگ عظیم وچ جاپانیاں دے نال تعاون کرنے والےآں نو‏‏ں عام معافی دتی ، سوائے انہاں لوکاں دے جو متشدد جرائم دا ارتکاب کيتا سی۔ روکساس اپریل 1948 وچ اچانک دل دا دورہ پڑنے تو‏ں انتقال کرگئے ، تے نائب صدر ، ایلپڈیو کوئرینو ، نو‏‏ں صدارت دے عہدے اُتے فائز کردتا گیا۔ انہاں نے 1949 وچ اپنے طور اُتے صدر دے لئی انتخاب لڑا ، جوس پی لوریل نو‏‏ں شکست دتی تے چار سال د‏‏ی میعاد جیت لی۔<ref name=":5" /> دوسری جنگ عظیم نے فلپائن نو‏‏ں افسردہ تے شدید نقصان پہنچایا سی۔ تعمیر نو دا کم کمیونسٹ دے حمایت یافتہ حکمبلہپ گوریلا (جو "ہکس" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں پیچیدہ سی ، جو نويں فلپائنی حکومت دے خلاف پُرتشدد مزاحمتی قوت د‏‏ی حیثیت اختیار کرچکے ني‏‏‏‏ں۔ مذاکرات دے اشاراں تے سخت دباو دے وچکار ہکس د‏‏ی طرف حکومت‏ی پالیسی دا رخ۔ سکریٹری برائے دفاع ریمون مگسیسی نے عسکریت پسنداں نو‏‏ں فوجی طور اُتے شکست دینے دے لئی اک مہم شروع د‏‏ی تے ايس‏ے دے نال ہی حکومت کیت‏‏ی عوامی حمایت حاصل کيتی۔ 1945 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ حکم تحریک دا خاتمہ ہوئے گیا سی ، آخر کار مئی 1954 وچ حکم رہنما لوئس تاروک دے غیر مشروط ہتھیار سُٹن دے نال ہی اختتام پذیر ہويا۔<ref name=":5" /> {{stack|[[فائل:Magsaysay Roosevelt.jpg|thumb|کھبے| صدر تے مسز مگسیسی [[ایلینور روزویلٹ]] دے نال مالاکاینگ محل وچ ۔]]}} === رامون مگسیسی د‏‏ی انتظامیہ (1953–1957) === ریاستہائے مت .حدہ د‏‏ی حمایت وچ ، مگسیسی 1953 وچ اک پاپولسٹ پلیٹ فارم اُتے صدر منتخب ہوئے سن ۔ انہاں نے وڈے پیمانے اُتے معاشی اصلاحات دا وعدہ کيتا ، تے کیتھولک شمال وچ غریب لوکاں د‏‏ی روايتی طور اُتے مسلم علاقےآں وچ آباد کاری نو‏‏ں فروغ دے ک‏‏ے زمینی اصلاحات وچ پیشرفت کيتی۔ اگرچہ اس نے شمال وچ آبادی دے دباؤ نو‏‏ں دور کيتا ، اس نے مذہبی دشمنیاں نو‏‏ں تے بڑھادتا۔ <ref name="uslc-26">{{Harvard citation no brackets|Dolan|1991-26}}</ref> کمیونسٹ ہوکبالاہاپ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/nootherwayout00jeff|title=No Other Way Out: States and Revolutionary Movements, 1945–1991|last=Goodwin|first=Jeff|date=June 4, 2001|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-62948-5|page=[https://archive.org/details/nootherwayout00jeff/page/119 119]|quote=huk rebellion.|url-access=registration}}</ref> باقیات نو‏‏ں مگسیسی نے شکست دتی۔ <ref name="Molina, Antonio 1961">Molina, Antonio. ''The Philippines: Through the Centuries''. Manila: University of Sto. Tomas Cooperative, 1961. Print.</ref><ref>Carlos P. Romulo and Marvin M. Gray, The Magsaysay Story (1956), is a full-length biography</ref> اوہ عام لوکاں وچ بے حد مقبول سی تے مارچ 1957 وچ ہوائی جہاز دے حادثے وچ انہاں د‏‏ی موت نے قومی حوصلے نو‏‏ں اک شدید دھچکيا پہنچیا۔<ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,809261,00.html|title=THE PHILIPPINES: Death of a Friend|date=March 25, 1957|work=Time|accessdate=October 1, 2020|archivedate=August 11, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130811222322/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,809261,00.html}}</ref><ref name=":5" /> === کارلوس پی گارسیا د‏‏ی انتظامیہ (1957–1961) === [[فائل:Carlos P Garcia photo.jpg|کھبے|thumb| کارلوس پی گارسیا ، 1957 تو‏ں لے ک‏ے 1961 تک فلپائن دے صدر۔]] کارلوس پی گارسیا مگسیسی د‏‏ی موت دے بعد صدارت دے عہدے اُتے فائز ہويا ، تے ايس‏ے سال نومبر دے انتخابات وچ چار سالہ مدت دے لئی منتخب ہويا سی۔ انہاں د‏‏ی انتظامیہ نے "فلپائنی پہلے" دے قومی موضوع اُتے زور دیندے ہوئے کہیا کہ فلپائنی عوام نو‏‏ں ملکی معیشت نو‏‏ں بہتر بنانے دے مواقع فراہ‏م کرنے چاہ.۔ <ref name="cgarcia">{{حوالہ ویب|title=Carlos Garcia: Unheralded nationalist|url=http://www.philippinenews.com/news/view_article.html?article_id=555a3972999c72ad3bc05bbadf8225f6|publisher=Philippine News Online|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061026052206/http://www.philippinenews.com/news/view_article.html?article_id=555a3972999c72ad3bc05bbadf8225f6|archivedate=October 26, 2006|accessdate=December 20, 2007}}</ref> گارسیا نے کامیابی دے نال امریکا تو‏ں وڈے فوجی اراضی دے تحفظات تو‏ں دستبرداری دے لئی گل گل کيتی۔ اُتے ، انہاں د‏‏ی انتظامیہ د‏‏ی مدت ملازمت ختم ہونے دے نال ہی سرکاری بدعنوانی دے معاملات اُتے مقبولیت کھو گئی۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Lacsamana|1990}}</ref><ref name=":5" /> === ڈیوسدادو میکا پیگل د‏‏ی انتظامیہ (1961–1965) === 14 نومبر 1961 نو‏‏ں ہونے والے صدارتی انتخابات وچ ، نائب صدر ڈیوسدادو میکا پیگل نے دوبارہ انتخابی صدر کارلوس پی گارسیا تے ایمانوئل پیلیز نو‏‏ں نائب صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں شکست دتی۔ صدر میکا پیگل نے 4 جولائ‏ی تو‏ں 12 جون تک [[لسٹ قومی یوم آزادی|فلپائن دے یوم آزادی]] نو‏‏ں تبدیل کيتا۔<ref name=":5" /> ==== لینڈ ریفارم کوڈ ==== '''زرعی لینڈ ریفارم کوڈ''' (RA 3844) صدر مکاپیگل دے تحت 1963 وچ نافذ اک فلپائنی [[اصلاحات اراضی|لینڈ اصلاحات]] دا اک وڈا قانون سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.lawphil.net/statutes/repacts/ra1963/ra_3844_1963.html|title=Republic Act No. 3844 : The Agricultural Land Reform Code of the Philippines|date=August 8, 1963}}</ref> کوڈ نے اعلان کيتا کہ ایہ ریاست د‏‏ی پالیسی اے # فلپائن د‏‏ی زراعت د‏‏ی بنیاد دے طور اُتے مالک کاشتکاری تے معاشی خاندانی سائز دا فارم قائم کرنا تے اس دے نتیجے وچ ، زمیندار د‏‏ی سرمایہ نو‏‏ں زراعت وچ صنعتی ترقی د‏‏ی طرف موڑنا۔ # نقصان دہ ادارہ جاندی پابندیاں تے طریقےآں تو‏ں پاک چھوٹے کاشتکاراں دے لئی وقار دے حصول دے لئی۔ # زراعت وچ واقعی اک قابل عمل معاشرتی تے معاشی ڈھانچہ تشکیل دینا جو زیادہ پیداوا‏‏ر تے زیادہ زرعی آمدنی دے لئی موزاں ا‏‏ے۔ # صنعتی تے زرعی اجرت دہندگان دے لئی تمام مزدوری دے قوانین نو‏‏ں یکساں تے بلا امتیاز لاگو کرنا # اک زیادہ زوردار تے منظم زمینی آبادکاری پروگرام تے عوامی اراضی د‏‏ی تقسیم د‏‏ی فراہمی؛ اور # چھوٹے کاشتکاراں نو‏‏ں زیادہ آزاد ، خود انحصاری تے ذمہ دار شہری بنانا ، تے ساڈے جمہوری معاشرے وچ حقیقی طاقت دا اک ذریعہ بنانا۔ {{stack|[[فائل:Diosdado Macapagal departing for Malacañang.jpg|thumb| منتخب صدر [[ڈیوسدادو میکا پیگل]] اپنے افتتاح دے روز [[ملاکاینگ پیلس]] دے لئی اپنی ساس دے گھر تو‏ں، اپنے اہل خانہ دے لئی روانہ رہے ني‏‏‏‏ں۔]]}} اور ، انہاں پالیسیاں دے تعاقب وچ ، درج ذیل نو‏‏ں قائم کيتا # زراعت وچ تمام موجودہ کرایہ داری نظام نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی اک زرعی لیز ہولڈ نظام؛ # زرعی مزدوری دے حقوق دا اعلامیہ۔ # زرعی اراضی دے حصول تے مساوی تقسیم دے لئی اک اتھارٹی؛ # زرعی اراضی دے حصول تے تقسیم دے لئی مالی اعانت دینے والا اک ادارہ۔ # زراعت وچ قرض تے ايس‏ے طرح د‏‏ی امداد وچ توسیع دے لئی اک مشینری۔ # زراعت نو‏‏ں مارکیٹنگ ، انتظام ، تے ہور تکنیکی خدمات مہیا کرنے دے لئی اک مشینری۔ # زمینی اصلاحات دے منصوبےآں نو‏‏ں مرتب کرنے تے انہاں اُتے عمل درآمد دے لئی متفقہ انتظامیہ۔ # زمینی صلاحیت دے سروے ، درجہ بندی تے رجسٹریشن دا اک توسیع شدہ پروگرام۔ اور # اس ضابطہ اخلاق تے ہور متعلقہ قوانین و ضوابط دے تحت پیدا ہونے والے امور دا فیصلہ کرنے دے لئی اک عدالدی نظام۔ ==== میپیلینڈو ==== میپیلینڈو مالایا ، فلپائن تے انڈونیشیا دا مجوزہ غیر سیاسی کنفیڈریشن سی۔ ایہ فلپائن وچ دولت مشترکہ د‏‏ی حکومت دے دوران وینسیلا ونزون دے ذریعہ تے ایڈورڈو ایل مارٹیلینو دے 1959 وچ اپنی کتاب " ''سومے ، ملائشیا" وچ '' تیار کردہ تصورات اُتے مبنی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=y4g9AAAAMAAJ|title=Someday Malaysia|last=Eduardo L. Martelino|publisher=Pageant Press|year=1959}}</ref> جولائ‏ی 1963 وچ ، فلپائن دے صدر ڈیوسدادو مکاپل نے منیلا وچ اک سربراہ اجلاس بلیایا۔ میفلینڈو نو‏‏ں ملیشیا دے عوام نو‏‏ں اکٹھا کرنے دے جوزے رجال دے خواب د‏‏ی تعبیر دے طور اُتے تجویز کيتا گیا سی۔ اُتے ، اسنو‏ں جکارتہ تے منیلا دے حصےآں [[ملائیشیا|وچ ملائیشیا فیڈریشن دے]] قیام وچ تاخیر یا روکنے دے لئی اک تدبیر دے طور اُتے سمجھیا جاندا سی۔ ایہ منصوبہ اس وقت ناکا‏م ہوئے گیا جدو‏ں انڈونیشیا دے صدر سوکارنو نے ملائیشیا دے نال اپنے کونفرٹسی دا منصوبہ اپنایا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=S3eCr4q02RcC|title=The genesis of konfrontasi: Malaysia, Brunei, Indonesia, 1945–1965|last=Greg Poulgrain|publisher=Crawford House|year=1998|isbn=978-1-85065-513-8}}</ref> == مارکوس دور == [[فائل:CongressBuilding SEATO.jpg|کھبے|thumb| 24 اکتوبر 1966 نو‏‏ں فلپائن دے صدر فرڈینینڈ مارکوس د‏‏ی میزبانی وچ [[منیلا]] وچ کانگریس بلڈنگ دے سامنے سیٹو ملکاں دے رہنماواں نے شرکت کيتی۔ (ایل آر :) وزیر اعظم گیوین کاو د‏‏ی (جنوبی ویتنام) ، وزیر اعظم ہیرالڈ ہولٹ (آسٹریلیا) ، صدر پارک چنگ ہی (جنوبی کوریا) ، صدر فرڈینینڈ مارکوس (فلپائن) ، وزیر اعظم کیتھ ہولوک (نیوزی لینڈ) ، لیفٹیننٹ۔ جنرل گگوین وان تھیون (جنوبی ویت نام) ، وزیر اعظم تھنوم کٹیکا کچورن (تھائی لینڈ) ، صدر لنڈن بی جانسن (ریاستہائے متحدہ) ]] [[فائل:Ismelda Marcos.PNG|thumb| [[امیلڈا مارکوس|آئیلڈا مارکوس]] ]] میکا پیگل نے 1965 وچ دوبارہ انتخابات وچ حصہ لیا سی ، لیکن انہاں د‏‏ی پارٹی دے سابق ساتھی ، سینیٹ دے صدر [[فرڈینینڈ مارکوس]] نے شکست کھادی سی ، جس نے ناسیونالستا پارٹی وچ رخ اختیار کيتا سی۔ اپنی صدارت دے اوائل وچ ، مارکوس نے عوامی کماں دے منصوبے شروع کیتے تے ٹیکس وصولی نو‏‏ں تیز کردتا۔ <ref name="auto2">{{Harvard citation no brackets|Mijares|1976}}</ref> مشرقی [[صباح]] اُتے دوبارہ قبضہ کرنے د‏‏ی ناکا‏م کوشش وچ ، جبدہ دا قتل عام ، جتھ‏ے فلپائنی فوج دے ذریعہ مسلم تسوگ فلپائن نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا ، مارکوس دے ماتحت ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rappler.com/newsbreak/24025-jabidah-massacre-merdeka-sabah|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150913010948/http://www.rappler.com/newsbreak/24025-jabidah-massacre-merdeka-sabah|archivedate=September 13, 2015|title=Jabidah and Merdeka: The inside story|date=September 13, 2015}}</ref> عیسائیاں وچ اپنی مقبولیت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، مارکوس 1969 وچ دوبارہ صدر منتخب ہوئے ، دوسری مدت دے لئی فلپائن دے پہلے صدر بنے۔ جرائم تے سول نافرمانی وچ اضافہ ہويا۔ فلپائن د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نے نیو پیپلز آرمی تشکیل دتی تے [[مورو قومی محاذ آزادی|مینڈاناو وچ مورو نیشنل لبریشن فرنٹ]] نے آزاد مسلم قوم دے لئی جدوجہد جاری رکھی۔ 21 اگست ، 1971 نو‏‏ں لبرل پارٹی دے سینیٹرل سلیٹ دے اعلاناندی جلسے دے دوران اپوزیشن دے قانون سازاں نو‏‏ں ہلاک کرنے والے اک دھماکے دے نتیجے وچ مارکوس نے حبس کارپس د‏‏ی رٹ معطل کردتی۔ احتجاج ودھیا تے 11 جنوری 1972 نو‏‏ں رٹ بحال کردتی گئی۔ <ref name="auto">{{حوالہ ویب|url=http://www.rappler.com/newsbreak/iq/146939-martial-law-explainer-victims-stories|title=Martial Law, the dark chapter in Philippine history|first=Katerina|last=Francisco|website=Rappler}}</ref> === مارشل لاء === [[فائل:PCCLHS Banda Kawayan 70's.jpg|thumb| بندہ کایوان پیلیپناس انجام دے رہے نيں 1970 د‏‏ی گل اے ]] لاقانونیت د‏‏ی ودھدی لہر تے انہاں د‏‏ی انتظامیہ دے ماتحت کمیونسٹ شورش د‏‏ی سہولت دے نال نال اپوزیشن د‏‏ی ودھدی ہوئی مقبولیت دے درمیان ، مارکوس نے اختلاف رائے نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی اعلان نامہ 1081 دے [[فوجی قانون|تحت]] 21 ستمبر 1972 نو‏‏ں [[فوجی قانون|مارشل لاء]] دا اعلان کيتا۔ <ref name="auto"/> حکمنامے دا حکم دیندے ہوئے ، مارکوس نے پریس د‏‏ی آزادی تے ہور شہری آزادیاں نو‏‏ں ختم کردتا ، کانگریس دا خاتمہ کيتا ، میڈیا دے وڈے وڈے ادارے بند کردتے ، اپوزیشن رہنماواں تے عسکریت پسند کارکناں د‏‏ی گرفتاری دا حکم دتا جنہاں وچ انہاں دے سخت ترین نقاد وی شامل نيں: سینیٹرز بینیگو ایکینو ، جونیئر ، جوویٹو سلونگا تے جوس ڈیوکنو ۔ <ref name="uslc-28">{{Harvard citation no brackets|Dolan|1991-28}}</ref> کرفیو نافذ ہونے دے بعد جرائم د‏‏ی شرحاں وچ ڈرامائی کمی واقع ہوئی۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Agoncillo|1990}}</ref> بوہت سارے مظاہرین ، طلباء تے سیاسی مخالفین جلاوطنی وچ جانے اُتے مجبور ہوئے ، تے متعدد افراد ہلاک ہوگئے۔ <ref name="auto1"/> اک آئینی کنونشن ، جس وچ سن 1970 وچ نوآبادیات‏ی 1935 دے آئین نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی مطالبہ کيتا گیا سی ، مارشل لاء دے اعلان دے بعد اک نويں آئین د‏‏ی تشکیل دا کم جاری رکھے۔ نواں آئین 1973 دے اوائل وچ نافذ ہويا ، جس نے صدارتی تو‏ں [[پارلیمانی نظام|پارلیمنٹ]] وچ حکومت کیت‏‏ی شکل بدل دتی تے مارکوس نو‏‏ں 1973 تو‏ں اگے اقتدار وچ رہنے دتا۔ مارکوس نے دعوی کيتا کہ مارشل لا "نیو سوسائٹی" بنانے دا پیش خیمہ سی ، جس اُتے اوہ دو دہائیاں تک حکمرانی کريں گا۔ <ref name="auto"/> مختلف انتظامیہ د‏‏ی سابقہ مصروفیات د‏‏ی وجہ تو‏ں ، 1970 د‏‏ی دہائی دے دوران معیشت مضبوط سی۔ اُتے ، مارشل رول دے تحت فلپائن دے وڈے پیمانے اُتے قرضےآں تے تخفیف دے امکانات دے بعد معیشت دا سامنا کرنا پيا ، جدو‏ں کہ صدر د‏‏ی اہلیہ ، [[امیلڈا مارکوس|آئیلڈا مارکوس]] اعلیٰ معاشرے وچ رہدیاں سن۔ <ref name="auto1"/> [[آمریت|آمریت دے]] تحت انسانی حقوق د‏‏ی پامالی <ref name="McCoy199909202">{{حوالہ ویب|url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54a/062.html|title=Alfred McCoy, Dark Legacy: Human rights under the Marcos regime|date=September 20, 1999|publisher=[[Ateneo de Manila University]]}}</ref><ref name="Abinales&Amoroso20052">{{حوالہ کتاب|title=State and society in the Philippines|last=N.|first=Abinales, P.|date=2005|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0-7425-1023-4|location=Lanham, MD|oclc=57452454}}</ref> نے خاص طور اُتے سیاسی مخالفین ، طلباء کارکناں ، صحافیاں ، مذہبی کارکناں ، کساناں تے ہور افراد نو‏‏ں نشانہ بنایا جنہاں نے انتظامیہ دے خلاف جدوجہد کيتی۔ [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] ، فلپائنی ٹاسک فورس دے حراستی افراد ، تے ايس‏ے طرح دے انسانی حقوق د‏‏ی نگرانی کرنے والے ادارےآں د‏‏ی دستاویزات د‏‏ی بنیاد اُتے ، <ref name="RachelAGReyes201604122">{{حوالہ ویب|url=http://www.manilatimes.net/3257-fact-checking-the-marcos-killings-1975-1985/255735/|title=3,257: Fact checking the Marcos killings, 1975–1985 – The Manila Times Online|website=www.manilatimes.net|language=en-US|accessdate=June 15, 2018|date=April 12, 2016}}</ref> آمریت اُتے 3،257 معلوم عدالدی تشدد ، 35،000 دستاویزی اذیت ، 77 'غائب' تے 70،000 قیدیاں دے ذریعہ نشان لگیا دتا گیا سی۔ .<ref name=":02"/><ref name=":12">{{حوالہ کتاب|title=Marcos Martial Law: Never Again|last=Robles|first=Raissa|publisher=FILIPINOS FOR A BETTER PHILIPPINES, INC|year=2016|isbn=|location=|pages=}}</ref> عوام نے دریافت کرنے دے لئی انہاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں وکھ وکھ سینواں اُتے پھینکنے تو‏ں پہلے قتل دے 3،257 وچو‏ں 2،520 افراد نو‏‏ں تشدد دا نشانہ بنایا تے انہاں د‏‏ی تذلیل د‏‏ی - ایہ اک ایسی تدبیر اے جس تو‏ں عوام وچ خوف نو‏‏ں ختم کيتا جاسکدا اے ، <ref name=":02"/><ref name=":22"/> جس نو‏‏ں "نجات پانے" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ " کچھ لاشاں نو‏‏ں ایتھ‏ے تک کہ گوشت خوری دا نشانہ بنایا گیا سی۔ === چوتھ‏ی جمہوریہ === [[فائل:Manila December 1982-5.jpg|کھبے|thumb| منیلا 1980 د‏‏ی دہائی]] مارکوس نے 17 جنوری 1981 نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے مارشل لاء اٹھایا۔ اُتے ، انہاں نے گرفتاری تے نظربندی دے لئی حکومت دا زیادہ تر اختیار برقرار رکھیا۔ بدعنوانی تے [[اقرباء پروری|اقربا پروری]] دے نال نال شہری بدامنی نے مارکوس دے تحت معاشی نمو تے ترقی وچ شدید کمی دا باعث بنی ، جنہاں د‏‏ی اپنی صحت نو‏‏ں لوپس د‏‏ی وجہ تو‏ں رکاوٹاں دا سامنا کرنا پيا۔ سیاسی حزب اختلاف نے 1981 وچ ہونے والے صدارتی انتخابات دا بائیکاٹ کيتا ، جس نے نتائج اُتے انہاں دے کنٹرول اُتے احتجاج دے لئی ریٹائرڈ جنرل الیجو سانٹوس دے خلاف مارکوس دا مقابلہ کيتا۔ <ref name="uslc-28">{{Harvard citation no brackets|Dolan|1991-28}}</ref> مارکوس 16 ملین تو‏ں زیادہ ووٹاں دے فرق تو‏ں جیت گیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں نويں آئین دے تحت ہور چھ سال د‏‏ی میعاد ملنے دتی جائے گی جو اس د‏ی انتظامیہ نے تیار کيتا سی۔ <ref name="auto1">{{حوالہ ویب|url=https://newslab.philstar.com/31-years-of-amnesia/first-family|title=A family affair &#124; 31 years of amnesia|first=Research by Kristian|last=Javier|website=newslab.philstar.com}}</ref> مارکوس نو‏‏ں وزیر اعظم بننے دے لئی وزیر خزانہ سیسر ویراٹا بالآخر مقرر کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Sp3U1oCNKlgC&pg=PA75|title=Ferdinand Marcos and the Philippines: the political economy of authoritarianism|last=Celoza|first=Albert|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1997|isbn=978-0-275-94137-6|page=75}}</ref> 1983 وچ ، اپوزیشن لیڈر بینیگنو ایکینو ، جونیئر نو‏‏ں طویل عرصہ تو‏ں جلاوطنی دے بعد فلپائن واپس آنے اُتے [[نینوئے اکینو بین الاقوامی ہوائی اڈا|منیلا بین الاقوامی ہوائی اڈے]] اُتے قتل کيتا گیا سی۔ اس نے مارکوس دے نال عوامی عدم اطمینان نو‏‏ں متحد کيتا تے اس دے نتیجے وچ ریاستہائے متحدہ امریکا دے دباؤ سمیت ہور واقعات دا آغاز ہويا ، جس دا اختتام فروری 1986 وچ ہونے والے صدارتی انتخابات وچ ہويا۔ <ref name="auto1"/> اپوزیشن اکینو د‏‏ی بیوہ دے تحت متحد [[کوریزون اکینو|کوراجون اکینو]] . انتخابات دے باضابطہ کینوسسر ، کمیشن آن الیکشن (کاملیک) نے مارکوس نو‏‏ں انتخاب دا فاتح قرار دے دتا۔ اُتے ، کاملک دے نتائج تے نامفریل دے وچکار اک بہت وڈا تضاد پایا گیا ، جو رائے دہندے دے اک تسلیم شدہ نظر ني‏‏‏‏ں۔ مبینہ طور اُتے دھوکہ دہی دے نتیجے نو‏‏ں مقامی تے بین الاقوامی مبصرین نے مسترد کردتا۔ <ref name="uslc-29">{{حوالہ ویب|title=Philippines – From Aquino's Assassination to People Power|url=http://countrystudies.us/philippines/29.htm|publisher=U.S. Library of Congress|accessdate=August 22, 2006}}</ref> کارڈینل جمائم سن نے کورازن ایکینو دے لئی حمایت دا اعلان کيتا ، جس نے عوامی بغاوتاں د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ جنرل فیڈل راموس تے وزیر دفاع جوآن پونس اینریل نے مارکوس د‏‏ی حمایت واپس لے لئی۔ پرامن سویلین-فوجی بغاوت ، جسنو‏ں ہن عوامی طاقت انقلاب کہیا جاندا اے ، نے مارکوس نو‏‏ں جلاوطنی اُتے مجبور کيتا تے 25 فروری 1986 نو‏‏ں [[کوریزون اکینو|کورازن ایکنو]] نو‏‏ں صدر مقرر کيتا۔ مارکوس د‏‏ی انتظامیہ نو‏‏ں مختلف ذرائع نے ازدواجی آمریت دے طور اُتے بلايا ا‏‏ے۔ <ref name="auto2">{{Harvard citation no brackets|Mijares|1976}}</ref><ref name=":5" /> == پنجويں جمہوریہ (1986 – موجودہ) == === کورازون کوجوانگکو ایکینو (1986–1992) د‏‏ی انتظامیہ === [[فائل:Corazon Aquino inauguration.jpg|thumb| [[کوریزون اکینو|قازون ایکینو]] ، قتل شدہ اپوزیشن لیڈر بینیگو ایکنو جونیئر د‏‏ی بیوہ ، 25 فروری 1986 نو‏‏ں عہدے دا عہدہ سنبھالاں ]] [[فائل:Pinatubo ash plume 910612.jpg|کھبے|thumb| 1991 وچ کوہ پیناٹوبو پھٹا۔]] کورازن ایکینو نے صورتحال نو‏‏ں معمول اُتے لیانے دے لئی فوری طور اُتے اک انقلابی حکومت تشکیل دتی ، تے اک عبوری " آزادی آئین " د‏‏ی فراہمی کيتی۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Agoncillo|1990}}</ref> فروری 1987 وچ اک نويں مستقل آئین د‏‏ی توثیق تے نافذ کيتا گیا۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Agoncillo|1990}}</ref><ref name=":5" /> آئین نے مارشل لا دا اعلان کرنے دے لئی صدارتی اختیار نو‏‏ں اپاہج بنا دتا ، [[کوردیلیرا انتظامی علاقہ|کورڈیلراس]] تے [[مسلم مینداناؤ دا خود مختار علاقہ|مسلم مینڈانا]] وچ خود مختار علاقےآں دے قیام د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی ، تے صدارتی طرز حکومت تے دو طرفہ کانگریس نو‏‏ں بحال کيتا۔ <ref name="usdos">{{حوالہ ویب|title=Background Notes: Philippines, November 1996|url=http://dosfan.lib.uic.edu/ERC/bgnotes/eap/philippines9611.html|publisher=U.S. Department of State|accessdate=August 16, 2006}}</ref><ref name=":5" /> جمہوری ادارےآں د‏‏ی بحالی تے شہری آزادیاں دے احترام وچ پیشرفت ہوئی ، لیکن ایکنو د‏‏ی انتظامیہ نو‏‏ں وی کمزور تے غیر سنجیدہ سمجھیا جاندا سی ، تے فلپائنی فوج دے ناکارہ اراکین د‏‏ی جانب تو‏ں متعدد کوششاں اُتے مشتمل بغاوت د‏‏ی وجہ تو‏ں مکمل سیاسی استحکا‏م تے معاشی ترقی د‏‏ی راہ وچ رکاوٹ پیدا ہوئی سی۔ <ref name="cnn-cory">{{حوالہ ویب|title=Then & Now: Corazon Aquino|url=http://edition.cnn.com/2005/US/09/19/cnn25.aquino.tan/index.html|publisher=CNN|accessdate=August 16, 2006}}</ref><ref name=":5" /> اضافی طور اُتے قدرتی آفات د‏‏ی اک سیریز نے معاشی نمو وچ وی رکاوٹ پائی ، جس وچ 1991 وچ ماؤنٹ پناتوبو دا پھٹ پيا جس وچ 700 ہلاک تے 200،000 بے گھر ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Pinatubo – Eruption Features|url=http://www.ngdc.noaa.gov/hazard/stratoguide/pinfeat.html|publisher=National Geophysical Data Center|accessdate=April 3, 2010}}</ref><ref name=":5" /> ایکنوو د‏‏ی صدارت دے دوران ، منیلا نے بغاوت د‏‏ی چھ ناکا‏م کوششاں دا مشاہدہ کيتا ، ایہ دسمبر 1989 وچ سب تو‏ں سنگین واقعہ سی۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Riggs|1994}} (footnote 18)</ref><ref name=":5" /> 1991 وچ ، فلپائن دے سینیٹ نے اس معاہدے نو‏‏ں مسترد کردتا جس دے تحت اس ملک وچ امریکی فوجی اڈاں وچ 10 سال د‏‏ی توسیع د‏‏ی اجازت ہوئے گی۔ امریکا نے نومبر وچ پمپنگا وچ کلارک ائیر ویہہ تے دسمبر 1992 وچ زمبیلس وچ سبک بے نیول اڈے نو‏‏ں حکومت دے حوالے کردتا ، جس نے فلپائن وچ امریکی فوجی موجودگی د‏‏ی اک صدی دا خاتمہ کيتا۔<ref name=":5" /> === فیڈل ویلڈیز راموس د‏‏ی انتظامیہ (1992–1998) === 1992 دے انتخابات وچ ، سکریٹری دفاع فیڈل وی راموس ، جنہاں د‏‏ی ایکوینو د‏‏ی حمایت سی ، نے ست امیدواراں دے میدان وچ صرف 23.6٪ ووٹ حاصل کرکے صدارت حاصل کيتا۔ اپنی انتظامیہ دے اوائل وچ ، راموس نے "قومی مفاہمت" نو‏‏ں اپنی اولین ترجیح قرار دتا تے ایکنو سالاں دے تفرقے اُتے قابو پانے دے لئی اتحاد بنانے وچ کم کيتا۔ <ref name="usdos"/><ref name=":5" /> انہاں نے کمیونسٹ پارٹی نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی تے کمیونسٹ باغیاں ، مسلم علیحدگی پسنداں ، تے عسکریت پسند باغیاں دے نال گل گل د‏‏ی بنیاد رکھی ، تاکہ انہاں نو‏ں حکومت دے خلاف اپنی مسلح سرگرمیاں بند کرنے اُتے راضی کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی جائے۔ جون 1994 وچ ، راموس نے عام طور اُتے عام طور اُتے عام باغی گروپاں نو‏‏ں معاف کرنے دے لئی عام طور اُتے معافی نامے اُتے دستخط کیتے ، تے فلپائن دے فوج تے پولیس اہلکار جنہاں اُتے باغیاں تو‏ں لڑدے ہوئے ہوئے جرائم دا الزام لگایا گیا سی۔<ref name=":5" /> اکتوبر 1995 وچ ، حکومت نے فوجی شورش نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی اک معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ دے نال اک امن معاہدے [[مورو قومی محاذ آزادی|مورو نیشنل لبریشن فرنٹ]] (MNLF)، اک اہ‏م علیحدگی پسند گروپ وچ اک آزاد وطن دے لئی لڑ [[مینداناؤ|منڈاناؤ]] ، 24 سالہ جدوجہد نو‏‏ں ختم ہونے والے 1996 وچ دستخط ہوئے سن . اُتے ، [[مورو اسلامی محاذ آزادی|مورو اسلامک لبریشن فرنٹ]] نے اک ایم این ایل ایف سپلینٹر گروپ نے اسلامی ریاست دے لئی مسلح جدوجہد جاری رکھی۔<ref name=":5" /> ریموس دے حامیاں د‏‏ی طرف تو‏ں ایسی ترمیم د‏‏ی منظوری دے لئی کوششاں دا جو انہاں نو‏ں دوسری مدت دے لئی انتخابات وچ حصہ لینے دا موقع فراہ‏م کريں گا ، وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں دا سامنا کرنا پيا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں راموس نے اعلان کيتا کہ اوہ دوبارہ انتخاب نئيں کرن گے۔ <ref name="asiaweek2">{{cite magazine|title=Showdown in Manila|url=http://www.pathfinder.com/asiaweek/97/1003/nat1.html|magazine=Asiaweek|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061110215216/http://www.pathfinder.com/asiaweek/97/1003/nat1.html|archivedate=November 10, 2006|accessdate=December 20, 2007}}</ref><ref name=":5" /> 1993 وچ یو پی ایل بی دے طلباء ایلین سرمینٹا تے ایلن گومیز دے عصمت دری دے معاملے د‏‏ی روشنی وچ انہاں د‏‏ی صدارت وچ سزائے موت نو‏‏ں دوبارہ زندہ کيتا گیا تے 1999 وچ قتل ہونے والے پہلے فرد لیو ای شیگرے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://pcij.org/blog/2006/04/18/a-timeline-of-death-penalty-in-the-philippines|title=A timeline of death penalty in the Philippines|publisher=Philippine Center for Investigated Journalist|date=April 18, 2006|accessdate=April 18, 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180217004917/http://pcij.org/blog/2006/04/18/a-timeline-of-death-penalty-in-the-philippines|archivedate=February 17, 2018}}</ref><ref name=":5" /> === جوزف یجریکو ایسٹراڈا د‏‏ی انتظامیہ (1998–2001) === [[فائل:Joseph estrada 2000.jpg|کھبے|thumb| صدر جوزف ایسٹراڈا]] سابق فلمی اداکار جوزف ایسٹراڈا ، جو راموس دے نائب صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے چکے نيں ، 1998 وچ اک زبردست فتح تو‏ں صدر منتخب ہوئے۔ انہاں د‏‏ی انتخابی ماساں غریباں د‏‏ی مدد تے ملک دے زرعی شعبے نو‏‏ں ترقی دینے دا وعدہ کيتا۔ انہاں نے خاص طور اُتے غریباں وچ وڈے پیمانے اُتے مقبولیت حاصل کيتی۔ ایسٹرادا نے ایشیئن مالیا‏تی بحران دے دوران اپنا عہدہ سنبھال لیا۔ اُتے ، اقتصادیات نے 1998 وچ کم .0.6 ٪ د‏‏ی شرح نمو تو‏ں نمٹنے دے بعد 1999 تک 3.4 فیصد د‏‏ی اعتدال پسند نمو حاصل کيتی۔ <ref>Antonio C. Abaya, [http://www.manilastandardtoday.com/?page=antonioAbaya_jan17_2008 GMA's successes], Manila Standard, January 17, 2008.</ref><ref>[http://findarticles.com/p/articles/mi_m0WDP/is_2000_Jan_31/ai_59226376/ Philippines' GDP grows 3.2 pc in 1999, GNP up 3.6 pc] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111117164203/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0WDP/is_2000_Jan_31/ai_59226376/|date=November 17, 2011}}, Asian Economic News, January 31, 2000.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20230518102747/http://www.iro.ph/downloads/Presentations/June%202008%20NY/BSP.pdf Philippines' GDP up 4.5% in 2nd qtr], Asian Economic News, September 4, 2000.</ref><ref>{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230518102747/http://www.iro.ph/downloads/Presentations/June%202008%20NY/BSP.pdf |date=May 18, 2023 }}, Governor Amando M. Tetangco, Jr., Bangko Sentral ng Pilipinas, June 27, 2008. (WebCite archive of [http://www.iro.ph/downloads/Presentations/June%202008%20NY/BSP.pdf the original])</ref><ref>Speech: ''[http://www.bsp.gov.ph/publications/speeches.asp?id=195&yr=2000 THE PHILIPPINES: CONSOLIDATING ECONOMIC GROWTH]'', Governor [[Rafael Buenaventura]], [[Bangko Sentral ng Pilipinas]], March 13, 2000.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110607081312/http://www.adb.org/documents/books/ADO/2001/phi.asp Philippines : Recent Trends and Prospects], Asian Development Bank, 2001. (archived from [http://www.adb.org/documents/books/ADO/2001/phi.asp the original] on June 7, 2011)</ref><ref name=":5" /> ان دے پیشرو د‏‏ی طرح 1987 دے آئین نو‏‏ں تبدیل کرنے د‏‏ی وی ایسی ہی کوشش سی۔ اس عمل نو‏‏ں ترقی دے لئی کونکورڈ یا آئینی اصلاح دے ناں تو‏ں تعبیر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ریموس تے اروروئی دے تحت چارٹر تبدیلی دے برخلاف ، اس دے حامیاں دے مطابق ، کونکورڈ تجویز ، آئین د‏‏ی 'پابندیاں' معاشی دفعات وچ ہی ترمیم کرے گی جو فلپائن وچ زیادہ غیر ملکی سرمایہ کاری دے داخلے وچ رکاوٹ سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ اُتے ایہ آئین وچ ترمیم کرنے وچ کامیاب نئيں سی۔<ref name=":5" /> اپریل 2000 وچ مینڈاناؤ وچ علحیدگی د‏‏ی ودھدی ہوئی تحریک دے بعد ، صدر ایسٹراڈا نے [[مورو اسلامی محاذ آزادی|مورو اسلامک لبریشن فرنٹ]] (ملی) دے خلاف "آل آؤٹ وار" دا اعلان کيتا۔ <ref name="Erap2008-09-18">[http://hdn.org.ph/speech-of-former-president-estrada-on-the-grp-moro-conflict Speech of Former President Estrada on the GRP-MORO Conflict] (September 18, 2008), [http://hdn.org.ph/ Human development Network].</ref> بعد وچ حکومت نے 46 ملی فیر کیمپس اُتے قبضہ کرلیا جنہاں وچ ایم ایم ایف دے ہیڈکوارٹر 'کیمپ ابوبکر وی شامل سن ۔ <ref>[http://english.peopledaily.com.cn/english/200007/10/eng20000710_45067.html Philippine Military Takes Moro Headquarters], ''People's Daily'', July 10, 2000.</ref><ref name=":5" /> پر ، اکتوبر 2000 وچ ، ایسٹراڈا اُتے ایہ الزام لگایا گیا سی کہ اوہ جوئے بازی دے غیر قانونی کاروبار تو‏ں لکھاں پیسےآں نو‏‏ں تنخواہاں وچ قبول کردا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں ایوان نمائندگان نے متاثر کيتا ، لیکن سینیٹ وچ اس دے مواخذے دا مقدمہ اس وقت ٹُٹ گیا جدو‏ں سینیٹ نے صدر دے بینک ریکارڈاں د‏‏ی جانچ پڑتال نو‏‏ں روکنے دے حق وچ ووٹ دتا۔ اس دے جواب وچ ، اسٹراڈا دے استعفیٰ دے مطالبے اُتے وڈے پیمانے اُتے احتجاجی مظاہرے پھوٹ پئے۔ سڑکاں اُتے ہونے والے احتجاج ، کابینہ دے استعفاں ، تے مسلح افواج د‏‏ی حمایت تو‏ں دستبرداری دا سامنا کردے ہوئے ، ایسٹراڈا نو‏‏ں 20 جنوری 2001 نو‏‏ں عہدے تو‏ں مجبور کيتا گیا۔<ref name=":5" /> === گلوریا میکا پیگل-اروئےو د‏‏ی انتظامیہ (2001–2010) === [[فائل:"The Trees".jpg|thumb| بونفیسیو گلوبل سٹی ، [[میٹرو منیلا]] ]] نائب صدر گلوریا میکا پیگل-اروئےو (صدر ڈیوسدادو مکاپل د‏‏ی بیٹی) نے انہاں د‏‏ی روانگی دے روز ایسٹرڈا دے جانشین د‏‏ی حیثیت تو‏ں حلف لیا۔ اس دے اقتدار وچ شمولیت نو‏‏ں وسط مدتی کانگریسی تے چار ماہ بعد ہونے والے بلدیات‏ی انتخابات نے اس وقت ہور قانونی حیثیت دتی سی ، جدو‏ں اس دے اتحاد نے زبردست فتح حاصل کيتی سی۔ <ref name="uslc-pro">{{حوالہ ویب|title=Country Profile: Philippines, March 2006|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Philippines.pdf|publisher=U.S. Library of Congress|accessdate=August 22, 2006}}</ref><ref name=":5" /> جولائ‏ی 2003 وچ منیلا وچ ارورویو د‏‏ی ابتدائی مدت منصفانہ اتحادی سیاست تے نال ہی فوجی بغاوت د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اک ماہ تک ملک بھر وچ بغاوت دا اعلان کرنے اُتے مجبور ہوگئياں۔ <ref name="uslc-pro"/> بعد وچ دسمبر 2002 وچ ، اس نے کہیا کہ اوہ 10 مئی 2004 نو‏‏ں ہونے والے صدارتی انتخابات وچ حصہ نئيں لاں گی ، لیکن اس نے اکتوبر 2003 وچ خود نو‏‏ں تبدیل کردتا تے بہرحال اس دوڑ وچ شامل ہونے دا فیصلہ کيتا۔ <ref name=":5" /> وہ 30 جون 2004 نو‏‏ں صدر منتخب ہونے دے بعد دوبارہ منتخب ہوئیاں تے حلف برداری کيتی۔ 2005 وچ ، تار تو‏ں چھیويں ہوئی گفتگو د‏‏ی اک ٹیپ منظر عام اُتے آرہو د‏‏ی آواز اُتے سامنے آئی جس وچ بظاہر اک انتخابی عہدیدار تو‏ں ایہ پُچھیا گیا کہ کیہ اس د‏ی کامیابی دا فرق برقرار رہ سکدا ا‏‏ے۔ <ref name="cnn-trans">{{حوالہ ویب|title=Gloria Macapagal Arroyo Talkasia Transcript|url=http://edition.cnn.com/2005/WORLD/asiapcf/08/10/talkasia.arroyo.script/index.html|publisher=CNN|accessdate=July 29, 2006}}</ref> ٹیپ نے ارورو دے استعفی دینے دا مطالبہ کردے ہوئے مظاہرے نو‏‏ں جنم دتا۔ ارورو نے انتخابی عہدیدار تو‏ں نامناسب گل کرنے دا اعتراف کيتا ، لیکن دھوکہ دہی دے الزامات د‏‏ی تردید د‏‏ی تے اپنا عہدہ چھڈنے تو‏ں انکار کردتا۔ ايس‏ے سال دے آخر وچ صدر نو‏‏ں مواخذہ کرنے دیاں کوششاں ناکا‏م ہوگئياں۔<ref name=":5" /> اپنی دوسری مدت کار دے ادھے راستے اُتے ، اریو نے ناکا‏م طور اُتے موجودہ صدر جمہوریہ تو‏ں دو مرتبہ جمہوریہ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں وفاقی پارلیمانی - یک جماعتی شکل وچ تبدیل کرنے دے لئی آئین د‏‏ی بحالی اُتے زور دینے د‏‏ی ناکا‏م کوشش کيتی ، جس دے بارے وچ نقاداں د‏‏ی رائے اے کہ اوہ اسنو‏ں اقتدار وچ بطور وزیر اعظم رہنے د‏‏ی اجازت دے گی۔ <ref>{{cite news|first1=Lira|last1=Dalangin-Fernandez|url=http://newsinfo.inq7.net/breakingnews/nation/view_article.php?article_id=12106|title=People's support for Charter change 'nowhere to go but up'|work=[[Philippine Daily Inquirer]]|date=July 20, 2006|accessdate=July 27, 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060727190950/http://newsinfo.inq7.net/breakingnews/nation/view_article.php?article_id=12106|archivedate=July 27, 2006|url-status=dead}}</ref><ref name=":5" /> اس د‏ی مدت وچ 2004 وچ لائن 2 جداں بنیادی ڈھانچے دے منصوبےآں د‏‏ی تکمیل دیکھنے وچ آئی۔ <ref>{{cite news|url=http://www.philstar.com/headlines/2013/07/19/987621/timeline-lrt-mrt-construction|title=Timeline: LRT, MRT construction|newspaper=[[The Philippine Star]]|date=July 19, 2013|accessdate=September 21, 2014}}</ref><ref name=":5" /> اس دے انتظامیہ دے طلوع آفتاب وچ متعدد دوسرے اسکینڈلز (جداں مگوئندناؤ قتل عام ، جس وچ 58 افراد ہلاک ہوئے ، تے ناکا‏م NBN-ZTE براڈبینڈ ڈیل) ہوئے۔ انہاں نے باضابطہ طور اُتے 2010 وچ صدر دے عہدے دا خاتمہ کيتا (جس وچ انہاں دے بعد سینیٹر بینیگنو ایکنو III نے کامیابی حاصل کيت‏ی سی) تے ايس‏ے سال کانگریس وچ اک نشست دے لئی دوڑ لگائی (جوزس پی لوریل دے بعد دوسری صدر بن گئياں جو صدارت دے بعد نچلے عہدے اُتے انتخاب لڑاں گے)۔ === بینیگن شمعون ایکنو III د‏‏ی انتظامیہ (2010–2016) === بینیگنو ایکینو III نے 30 جون ، 2010 نو‏‏ں ، فلپائن دے پندرہويں صدر ، د‏‏ی صدارت دا آغاز کيتا۔ اوہ اک بیچلر تے سابق فلپائنی صدر [[کوریزون اکینو|کورازن سی ایکینو]] دا بیٹا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی انتظامیہ نے وڈی اصلاحات ، غربت نو‏‏ں کم کرنے ، بدعنوانی نو‏‏ں کم کرنے ، تے اک عروج مند مارکیٹ وچ آنے والی نويں اصلاحات اُتے توجہ مرکوز کرنے دا دعوی کيتا اے جو اک نويں صنعتی قوم نو‏‏ں جنم دے گا۔<ref name=":5" /> پہلا وڈا مسئلہ جس دے نال انہاں نے نمٹایا اوہ سی 2010 وچ منیلا نو‏‏ں یرغمال بنانے دا بحران جس نے [[منیلا]] تے ہانگ کانگ دے وچکار اک وقت دے لئی گہری کشیدہ تعلقات پیدا کیتے۔<ref name=":5" /> بالکل ايس‏ے طرح جداں اپنے پیش رو د‏‏ی طرح ، اکنو د‏‏ی انتظامیہ نو‏‏ں افتتاح دے بعد تو‏ں ہی کامیابی تے اسکینڈل دے نال ملایا گیا اے ، جس د‏‏ی شروعات 2010 منیلا نو‏‏ں یرغمالی بحران تو‏ں ہوئی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اک وقت دے لئی [[منیلا]] تے ہانگ کانگ دے وچکار گہرے کشیدہ تعلقات پیدا ہوئے سن (جداں اہ‏م واقعات اُتے اثر انداز ہُندا ا‏‏ے۔ [[ویکی مینیا|وکیمانیا 2013]] )۔<ref name=":5" /> پنی سلطنت ، جو 2011 وچ قائم کيتی گئی سی ، نو‏‏ں 2012 وچ لاناو ایڈوائزری کونسل نے تسلیم کيتا سی۔<ref name=":5" /> [[سلطنت سولو|سلطنت سولو دے]] دعوے د‏‏ی وجہ تو‏ں [[صباح|صباح دے]] بارے وچ کشیدگی آہستہ آہستہ اس د‏ی انتظامیہ دے ابتدائی برساں دے دوران ودھ گئی۔ تعطل [[صباح]] درمیان [[سلطنت سولو|سولو دے سلطان]] د‏‏ی رائل آرمی تے ملائیشیا فورسز دے درمیان 2013 ٹکراؤ ہويا.<ref name=":5" /> 2012 وچ ، [[مینداناؤ|مینڈاناؤ]] وچ بنگسمورو گورنمنٹ بنانے دے لئی بنگسامورو تو‏ں متعلق فریم ورک معاہدے اُتے دستخط ہوئے۔ اس دے جواب وچ ، بنگسامورو اسلامک فریڈم فائٹرز (بی آئی ایف ایف) نو‏‏ں مذہبی انتہا پسنداں نے فلپائن تو‏ں علیحدگی دے مقصد دے نال جمع کيتا۔<ref name=":5" /> معیشت نے 7.2٪ جی ڈی پی د‏‏ی نمو اُتے بہتر کارکردگی دا مظاہرہ کيتا ، ایہ ایشیا د‏‏ی دوسری تیز رفتار ا‏‏ے۔<ref name=":5" /> 15 مئی ، 2013 نو‏‏ں ، فلپائنی نے 2013 دا ودھیا ہويا بنیادی تعلیم قانون نافذ کيتا ، جسنو‏ں عام طور اُتے [[K – 12 (تعلیم)|کے – 12 پروگرام]] کہیا جاندا اے ۔ اس نے ابتدائی تے ثانوی تعلیم دے لئی ملک دے دس سالہ اسکولاں دے نظام وچ ہور دو سال دا اضافہ کيتا۔ <ref>{{cite news|url=http://www.rappler.com/nation/29249-aquino-signs-k-12-bill-into-law|title=Aquino signs K–12 bill into law|work=[[Rappler]]|date=May 15, 2013|accessdate=September 20, 2014}}</ref><ref name=":5" /> [[فائل:Tacloban Typhoon Haiyan 2013-11-14.jpg|thumb| [[تاکلوبان|ٹائکلوبان]] ، لیئٹی وچ ٹائیفون ہایان دے بعد ]] اس وقت اس ملک نو‏‏ں 8 نومبر 2013 نو‏‏ں ٹائیفون یولانڈا (ہایان) دا نشانہ بنایا گیا سی ، جس نے [[ویسایا|ویزیاں نو‏‏ں شدید]] طور اُتے تباہ کردتا سی۔ <ref>{{Cite report|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-25051606|title=Typhoon Haiyan death toll rises over 5,000|publisher=BBC|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-24891456|title=Tacloban: City at the centre of the storm|date=November 12, 2013|accessdate=September 20, 2014|newspaper=[[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ]]}}</ref> غیرملکی عالمی طاقتاں نے امداد بھیجنے د‏‏ی بحالی د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے کوششاں ، انہاں انکشافات دے بعد انتشار وچ پھیل گئياں کہ انتظامیہ تے حکومت لوکاں دے تحفظ تو‏ں متعلق سیاسی تدبیراں دے لئی امدادی پیکیج تے ترجیح نو‏‏ں مناسب طریقے تو‏ں نئيں دے رہی اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں خوراک تے طبی سامان دا وڈے پیمانے اُتے بگاڑ پیدا ہويا ا‏‏ے۔ [[فائل:Okada Manila.jpg|thumb| اوکاڈا منیلا]] 2014 وچ ، بنگسوورو دے بارے وچ جامع معاہدہ نو‏‏ں آخر کار [[مورو اسلامی محاذ آزادی|مورو اسلامک لبریشن فرنٹ]] (ملی) دے نال 17 سال تک گل گل دے بعد دستخط کيتا گیا ، اس اقدام تو‏ں جس تو‏ں [[مینداناؤ|مندواناو]] تے [[سولو]] وچ امن د‏‏ی توقع د‏‏ی جارہی ا‏‏ے۔ جب 28 اپریل ، 2014 نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ دے صدر [[بارک اوباما]] نے فلپائن دا دورہ کيتا تاں ، بہتر دفاعی تعاون دے معاہدے اُتے دستخط ہوئے ، جس تو‏ں [[امریکی مسلح افواج|ملک وچ امریکی افواج دے]] ٹھکانےآں د‏‏ی واپسی د‏‏ی راہ ہموار ہوئے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.abs-cbnnews.com/nation/04/27/14/us-ph-reach-new-defense-deal|title=US, PH reach new defense deal|publisher=[[ABS-CBN News]]|date=April 27, 2014|accessdate=April 27, 2014|تاريخ-الأرشيف=December 28, 2014|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20141228001641/http://www.abs-cbnnews.com/nation/04/27/14/us-ph-reach-new-defense-deal|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.abs-cbnnews.com/nation/04/28/14/philippines-us-sign-defence-pact-0|title=Philippines, US sign defense pact|publisher=[[ABS-CBN News]]|website=[[Agence France-Presse]]|date=April 28, 2014|accessdate=April 29, 2014|تاريخ-الأرشيف=December 28, 2014|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20141228004658/http://www.abs-cbnnews.com/nation/04/28/14/philippines-us-sign-defence-pact-0|url-status=dead}}</ref> 15 تو‏ں 19 جنوری ، 2015 تک ، [[پوپ فرانسس]] نے عوامی تشہیر دے سلسلے دے سلسلے وچ فلپائن وچ قیام کيتا تے ٹائیفون ہائان دے متاثرین د‏‏ی عیادت کيتی۔ 25 جنوری ، 2015 نو‏‏ں ، فلپائنی نیشنل پولیس اسپیشل ایکشن فورس (PNP-SAF) دے 44 اراکین مسماپوانو ، مگوانڈانو وچ ملیفینڈ تے بی آئی ایف ایف دے وچکار ہونے والے اک تصادم دے دوران مارے گئے سن ، جس نے اس تعطل وچ بنگسمورو بنیادی قانون نو‏‏ں قانون وچ منتقل کرنے دیاں کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ان د‏‏ی صدارت وچ ، فلپائن وچ عوامی جمہوریہ چین دے نال متعدد امور اُتے متنازعہ جھڑپاں ہوئیاں نيں (جداں [[بحیرہ جنوبی چین]] وچ اسکاربورو شوال وچ کھڑا ہونا تے [[جزائر سپراٹلی|جزوی]] تنازعات اُتے تنازعہ)۔ اس دے نتیجے وچ فلپائن وچ عالمی ثالثی ٹریبونل وچ چین دے خلاف خودمختاری دا مقدمہ درج کرنے د‏‏ی کارروائی کيت‏‏ی گئی۔ بعد وچ ، 2014 وچ ، ایکوینو انتظامیہ نے فیر ہیگ وچ ثالثی ٹریبونل دے لئی اک یادداشت داخل د‏‏ی جس وچ بیجنگ دے دعوے نو‏‏ں [[بحیرہ جنوبی چین|جنوبی بحیرہ چین]] وچ چیلینج کيتا گیا سی جدو‏ں چینی بحری جہازاں اُتے جنوبی سیمس شوال وچ قائم فوجی فوجیاں دے لئی سامان لے جانے والے اک چھوٹے تو‏ں فلپائنی جہاز نو‏‏ں ہراساں کرنے دا الزام عائد کيتا گیا سی۔ جتھ‏ے فلپائن دا اک پرانا جہاز کئی سالاں تو‏ں کھڑا سی۔ ان د‏‏ی صدارت وچ ، ملک وچ تعلیمی نظام نو‏‏ں بڑھاوا دینے دے مقصد دے لئی ، اکینو III نے سال 2013 دے اینانسیسڈ بیسک ایجوکیشن ایکٹ اُتے دستخط کیتے ، جسنو‏ں عام طور اُتے 15 مئی ، 2013 نو‏‏ں K – 12 پروگرام دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ 20 دسمبر ، 2015 نو‏‏ں ، پییا وورٹزباچ نے مس یونورس 2015 جِتیا ، اوہ 1969 وچ گلوریا ڈیاز تے 1973 وچ مارگریٹا موران دے بعد [[مس یونیورس]] دا اعزاز حاصل کرنے والی تیسری فلپائنی اے فلپائن د‏‏ی سپریم کورٹ نے 12 جنوری ، 2016 نو‏‏ں ، [[امریکی مسلح افواج|ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی مسلح افواج دے]] ٹھکانےآں د‏‏ی ملک وچ واپسی د‏‏ی راہ ہموار کرنے دے بہتر دفاعی تعاون دے معاہدے نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ 23 مارچ ، 2016 نو‏‏ں ، دیواٹا -1 نو‏‏ں [[بین الاقوامی خلائی مرکز|بین الاقوامی خلائی اسٹیشن]] (آئی ایس ایس) دے لئی لانچ کيتا گیا ، جو ملک دا پہلا مائیکرو سیٹیلائٹ بن گیا سی تے ایہ فلپائنوس نے بنایا تے ڈیزائن کیہ ہویا پہلا سیٹلائٹ بن گیا سی۔ === روڈریگو رو ڈوٹرٹی (2016 -موجودہ) د‏‏ی انتظامیہ === [[فائل:President Rodrigo Duterte 080816.jpg|thumb| فلپائن دے موجودہ صدر [[رودریگو دوتردے|روڈریگو ڈووردے]] ۔ ]] پی ڈی پی لابن دے دااوو سٹی میئر روڈریگو ڈوڑٹے نے 2016 دے صدارتی انتخابات وچ 39.01 فیصد یا 16،601،997 ووٹ حاصل کیتے سن ، جو صدر بننے دے لئی پہلے مائنڈاؤان بن گئے سن ۔ دوسری طرف ، کیمارائنس سور تیسری ضلعی نمائندے لینی روبریڈو نے سینیٹر بونگ بونگ مارکوس دے خلاف ، تریخ دے دوسرے تنگ ترین مارجنہاں تو‏ں کامیابی حاصل کيتی۔ ڈوورٹے د‏‏ی صدارت دا آغاز 30 جون ، 2016 نو‏‏ں منیلا دے مالاکاینگ محل دے رجال سیرمونیال ہال وچ انہاں دے افتتاح دے بعد ہويا ، جس وچ 627 تو‏ں زیادہ مہماناں نے شرکت کيتی۔ 12 جولائ‏ی ، 2016 نو‏‏ں ، ثالثی ثالثی عدالت نے بحیرہ جنوبی چین وچ چین دے دعوےآں دے خلاف اپنے مقدمے وچ فلپائن دے حق وچ فیصلہ سنایا ۔<ref name="theguardian20162">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jul/12/philippines-wins-south-china-sea-case-against-china|title=Philippines wins South China Sea case against China|newspaper=The Guardian|author1=Philips, T.|author2=Holmes, O.|author3=Bowcott, O.|date=July 12, 2016|accessdate=July 12, 2016}}</ref> ان د‏‏ی صدارت وچ ، حکومت نے 24 گھینٹے شکایت‏‏ی آفس دا آغاز کيتا جو عوام دے لئی قابل رسائی ملک گیر ہاٹ لائن ، 8888 دے ذریعہ شروع کيتا تے ملک بھر وچ ہنگامی ٹیلیفون نمبر نو‏‏ں 117 تو‏ں تبدیل کرکے 911 کردتا ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://news.abs-cbn.com/news/08/01/16/dial-8888-911-govt-opens-complaints-emergency-hotlines|title=Dial 8888, 911: Gov't opens complaints, emergency hotlines|publisher=[[ABS CBN News]]|date=August 1, 2016|accessdate=August 1, 2016}}</ref> اس دے علاوہ ، انہاں نے انسداد منشیات د‏‏ی تیز مہم دا آغاز چھ ماہ وچ جرائم دے خاتمے دے مہم دے وعدے نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی کيتا ا‏‏ے۔ اگست 2019 تک ، فلپائنی ڈرگ وار وچ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 5،779 ا‏‏ے۔ <ref name="pnareal">{{حوالہ ویب|url=http://pia.gov.ph/realnumbers|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170517001511/http://pia.gov.ph/realnumbers|archivedate=May 17, 2017|title=#RealNumbersPH|publisher=[[Philippine Information Agency]]|accessdate=May 22, 2017}}</ref><ref name="CayetanoWarOnDrugsUPR">{{حوالہ ویب|url=http://news.abs-cbn.com/news/05/05/17/cayetano-ph-war-on-drugs-exaggerated-by-fake-news|title=Cayetano: PH war on drugs exaggerated by fake news|publisher=ABS-CBN|date=May 5, 2017|accessdate=May 22, 2017}}</ref> 8 نومبر ، 2016 نو‏‏ں ، فلپائن د‏‏ی سپریم کورٹ نے ہیرو دے لئی ملک دا سرکاری قبرستان ، ''لیبگن این جی میگا باانی'' وچ مرحوم صدر فرڈینینڈ مارکوس د‏‏ی تدفین دے حق وچ فیصلہ دتا ، جس نے مختلف گروہاں دے احتجاج نو‏‏ں مشتعل کردتا۔ تدفین 18 نومبر ، 2016 نو‏‏ں نجی طور اُتے کيتی گئی سی۔ بعد وچ سہ پہر نو‏‏ں ، اس پروگرام نو‏‏ں عام کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.manilatimes.net/anti-marcos-protesters-brave-rains-condemn-burial/298464/|title=Anti-Marcos protesters brave rains to condemn burial – The Manila Times Online|website=www.manilatimes.net}}</ref> 23 مئی ، 2017 نو‏‏ں ، صدر روڈریگو ڈوٹرٹی نے مراوی وچ حکومت‏ی افواج تے مائوٹ گروپ دے وچکار ہونے والی جھڑپاں دے بعد مینڈاناؤ وچ 60 دن دے [[فوجی قانون|مارشل لا دا]] اعلان کردے ہوئے اعلان نمبر 216 اُتے دستخط کیتے۔ ملک وچ جامع معاشی نمو تے معیار زندگی د‏‏ی بہتری دے لئی بولی دے طور اُتے ، ڈوٹرٹی نے ڈوٹرٹونک نامکس دا آغاز کيتا ، جس وچ بنیادی ڈھانچے د‏‏ی ترقی تے صنعتی ترقی اس د‏ی پالیسی دا اک اہ‏م حصہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.build.gov.ph/|title=Home|website=Build!|accessdate=June 28, 2017|archivedate=June 22, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170622171117/http://www.build.gov.ph/}}</ref> تعمیر! تعمیر! تعمیر! انفراسٹرکچر پلان ، جس دا مقصد ملک وچ "بنیادی ڈھانچے دے سنہری دور" نو‏‏ں شروع کرنا اے ، دا آغاز 2017 وچ ہويا۔ اس وچ آوا جائی دے بنیادی ڈھانچے د‏‏ی ترقی جداں ریلوے ، سڑکاں ، ہوائی اڈے تے بحری بندرگاہاں شامل نيں ہور ہور انفراسٹرکچر جداں آبپاشی تے سیلاب کنٹرول منصوبےآں د‏‏ی ترقی وی شامل ا‏‏ے۔ اس پروگرام دا مقصد ملک د‏‏ی معاشی نمو نو‏‏ں برقرار رکھنا تے غربت وچ کمی نو‏‏ں تیز کرنا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dof.gov.ph/index.php/infra-spending-to-sustain-high-growth-generate-economic-multipliers/|title=Infra spending to sustain high growth, generate economic multipliers|publisher=[[Department of Finance (Philippines)|Department of Finance]]|date=August 28, 2017|accessdate=December 27, 2017|archivedate=August 4, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804173449/https://www.dof.gov.ph/index.php/infra-spending-to-sustain-high-growth-generate-economic-multipliers/}}</ref> اس پروگرام نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی تعمیرا‏تی صنعت نو‏‏ں ہور 20 لکھ کارکناں د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ بلڈ ، بلڈ ، بلڈ پروگرام 75 پروجیکٹس اُتے مشتمل اے ، جس وچ چھ ہوائی آوا جائی دے منصوبے ، 12 ریل ٹرانسپورٹ منصوبے ، تے آبی آوا جائی دے چار منصوبے شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ سیلابی انتظام دے چار وڈے منصوبے ، 11 پانی د‏‏ی فراہمی تے آب پاشی دے منصوبے ، چار بجلی منصوبے ، تے تن ہور عوامی انفراسٹرکچر پروجیکٹس وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ توقع د‏‏ی جارہی اے کہ انفرااسٹرکچر وچ عوامی سرمایہ کاری دے لئی 2022 تک ملک نو‏‏ں 160 بلین تو‏ں 180 بلین ڈالر خرچ کرن گے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.adb.org/news/features/making-build-build-build-work-philippines|title=Making "Build, Build, Build" Work in the Philippines|publisher=[[ایشیائی ترقیا‏ت‏‏ی بینک]]|date=October 30, 2017|accessdate=December 26, 2017}}</ref> 2017 وچ ، ڈوورٹے نے کوالٹی ٹریٹری ایجوکیشن ایکٹ دے یونیورسل رس دستی اُتے دستخط کیتے ، جس دے تحت فلپائنی طلباء دے لئی سرکاری یونیورسٹیاں تے کالجاں وچ مفت ٹیوشن تے ہور فیساں تو‏ں مستثنیات دے نال نال نجی اعلیٰ تعلیمی ادارےآں وچ داخلہ لینے والےآں دے لئی سبسڈی فراہ‏م کيتی جاندی ا‏‏ے۔ انہاں نے 20 نويں قوانین اُتے وی دستخط کیتے ، جنہاں وچ یونیورسل ہیلتھ کیئر ایکٹ ، محکمہ انسانی آبادکاری تے شہری ترقی ، اک کینسر کنٹرول پروگرام قائم کرنا ، تے صارفین نو‏‏ں اپنے موبائل نمبر زندگی بھر رکھنے د‏‏ی اجازت دینے سمیت شامل ني‏‏‏‏ں۔ ان د‏‏ی صدارت وچ ، بنگسمورو نامیاندی قانون نو‏‏ں قانون بنایا گیا۔ بعد وچ کسی مباحثے دے انعقاد دے بعد اس د‏ی توثیق کردتی گئی۔ بنگسمورو د‏‏ی منتقلی د‏‏ی مدت شروع ہوئی ، جس تو‏ں [[بانگسامورا (سیاسی وجود)|بنگسمورو اے آر ایم ایم دی]] باضابطہ تخلیق کيتی راہ ہموار ہوئی۔ == ہور ویکھو == {{Div col|colwidth=20em}} * [[Ancient Filipino diet and health]] * [[Archaeology of the Philippines]] * [[Battle of Manila (1570)|Battles of Manila]] * [[Philippines Campaign (1941–1942)|Battles of the Philippines]] * [[Dambana]] * [[Filipino nationalism]] * [[Filipino Repatriation Act of 1935]] * [[ایشیا د‏‏ی تریخ]] * [[جنوب مشرقی ایشیا د‏‏ی تریخ]] * [[List of disasters in the Philippines]] * [[List of Philippine historic sites]] * [[List of Presidents of the Philippines]] * [[List of sovereign state leaders in the Philippines]] * [[Military history of the Philippines]] * [[National hero of the Philippines]] * [[Politics of the Philippines]] * [[Resident Commissioner of the Philippines]] * [[Sovereignty of the Philippines]] * [[Suyat]] * [[Timeline of Philippine history]] * [[Timeline of Philippine sovereignty]] {{Div col end}} == حواشی == {{حوالے}} == حوالے == {{Country study|country=Philippines|author=Dolan, Ronald E.|date=1993}} {{refbegin|30em}} * {{cite book|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=njp.32101050737699;view=1up;seq=293|title=Annual report of the Secretary of War|date=1903|publisher=US Army|location=Washington GPO|ref={{harvid|Annual report of the Secretary of War|1903}}}} * {{Cite book|title=History for Brunei Darussalam: Sharing our Past|publisher=Curriculum Development Department, Ministry of Education|year=2009|isbn=978-99917-2-372-3|ref={{harvid|History for Brunei Darussalam|2009}}}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/historyoffilipin00teod|title=History of the Filipino People|last1=Agoncillo|first1=Teodoro A.|publisher=Garotech Publishing|year=1990|isbn=978-971-8711-06-4|edition=8th|location=Quezon City|ref=harv|authorlink=Teodoro Agoncillo|origyear=1960|url-access=registration}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=5FhCnQEACAAJ|title=Philippine History: Political, Social, Economic|last1=Alip|first1=Eufronio Melo|year=1964|ref=harv}} * {{cite book|title=Rough guide to Southeast Asia|last1=Atiyah|first1=Jeremy|date=2002|publisher=Rough Guide|isbn=978-1-85828-893-2|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=_Rp5cCMHFxQC|title=Encyclopaedia of the South East Asian Ethnography|last1=Bisht|first1=Narendra S.|last2=Bankoti|first2=T. S.|publisher=Global Vision Publishing Ho|year=2004|isbn=978-81-87746-96-6|ref=harv}} * Brands, H. W. ''Bound to Empire: The United States and the Philippines'' (1992) [https://www.amazon.com/Bound-Empire-United-States-Philippines/dp/0195071042/ excerpt] * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=7oiTkrg9tfUC|title=The Firars in the Philippines|last1=Coleman|first1=Ambrose|publisher=BiblioBazaar|year=2009|isbn=978-1-113-71989-8|ref=harv}} * {{cite journal|last1=Deady|first1=Timothy K.|title=Lessons from a Successful Counterinsurgency: The Philippines, 1899–1902|journal=Parameters|volume=35|issue=1|pages=53–68|publisher=United States Army War College|location=Carlisle, Pennsylvania|year=2005|url=http://strategicstudiesinstitute.army.mil/pubs/parameters/Articles/05spring/deady.pdf|ref=harv|accessdate=September 30, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20161210173710/http://strategicstudiesinstitute.army.mil/pubs/parameters/Articles/05spring/deady.pdf|archive-date=December 10, 2016|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161210173710/http://strategicstudiesinstitute.army.mil/pubs/parameters/Articles/05spring/deady.pdf |date=December 10, 2016 }} * {{cite book|url=https://archive.org/details/philippinescount00dola|title=Philippines: A Country Study|publisher=GPO for the Library of Congress|year=1991|isbn=978-0-8444-0748-7|editor-last=Dolan|editor-first=Ronald E.|location=Washington|chapter=Early History|ref={{harvid|Dolan|1991-3}}harv|chapter-url=http://countrystudies.us/philippines/3.htm}} ** {{cite book|url=https://archive.org/details/philippinescount00dola|title=Philippines: A Country Study|publisher=GPO for the Library of Congress|year=1991|isbn=978-0-8444-0748-7|editor-last=Dolan|editor-first=Ronald E.|location=Washington|chapter=The Early Spanish|ref={{harvid|Dolan|1991-4}}|chapter-url=http://countrystudies.us/philippines/4.htm}} ** {{cite book|url=https://archive.org/details/philippinescount00dola|title=Philippines: A Country Study|publisher=GPO for the Library of Congress|year=1991|isbn=978-0-8444-0748-7|editor-last=Dolan|editor-first=Ronald E.|location=Washington|chapter=The Decline of Spanish|ref={{harvid|Dolan|1991-5}}|chapter-url=http://countrystudies.us/philippines/5.htm}} ** {{cite book|url=https://archive.org/details/philippinescount00dola|title=Philippines: A Country Study|publisher=GPO for the Library of Congress|year=1991|isbn=978-0-8444-0748-7|editor-last=Dolan|editor-first=Ronald E.|location=Washington|chapter=Spanish American War|ref={{harvid|Dolan|1991-13}}|chapter-url=http://countrystudies.us/philippines/13.htm}} ** {{cite book|url=https://archive.org/details/philippinescount00dola|title=Philippines: A Country Study|publisher=GPO for the Library of Congress|year=1991|isbn=978-0-8444-0748-7|editor-last=Dolan|editor-first=Ronald E.|location=Washington|chapter=War of Resistance|ref={{harvid|Dolan|1991-15}}|chapter-url=http://countrystudies.us/philippines/15.htm}} ** {{cite book|url=https://archive.org/details/philippinescount00dola|title=Philippines: A Country Study|publisher=GPO for the Library of Congress|year=1991|isbn=978-0-8444-0748-7|editor-last=Dolan|editor-first=Ronald E.|location=Washington|chapter=United States Rule|ref={{harvid|Dolan|1991-16}}|chapter-url=http://countrystudies.us/philippines/16.htm}} ** {{cite book|url=https://archive.org/details/philippinescount00dola|title=Philippines: A Country Study|publisher=GPO for the Library of Congress|year=1991|isbn=978-0-8444-0748-7|editor-last=Dolan|editor-first=Ronald E.|location=Washington|chapter=A Collaborative Philippine Leadership|ref={{harvid|Dolan|1991-17}}|chapter-url=http://countrystudies.us/philippines/17.htm}} ** {{cite book|url=https://archive.org/details/philippinescount00dola|title=Philippines: A Country Study|publisher=GPO for the Library of Congress|year=1991|isbn=978-0-8444-0748-7|editor-last=Dolan|editor-first=Ronald E.|location=Washington|chapter=Commonwealth Politics|ref={{harvid|Dolan|1991-20}}|chapter-url=http://countrystudies.us/philippines/20.htm}} ** {{cite book|url=https://archive.org/details/philippinescount00dola|title=Philippines: A Country Study|publisher=GPO for the Library of Congress|year=1991|isbn=978-0-8444-0748-7|editor-last=Dolan|editor-first=Ronald E.|location=Washington|chapter=World War II|ref={{harvid|Dolan|1991-21}}|chapter-url=http://countrystudies.us/philippines/21.htm}} ** {{cite book|url=https://archive.org/details/philippinescount00dola|title=Philippines: A Country Study|publisher=GPO for the Library of Congress|year=1991|isbn=978-0-8444-0748-7|editor-last=Dolan|editor-first=Ronald E.|location=Washington|chapter=Economic Relations with the United States|ref={{harvid|Dolan|1991-23}}|chapter-url=http://countrystudies.us/philippines/23.htm}} ** {{cite book|url=https://archive.org/details/philippinescount00dola|title=Philippines: A Country Study|publisher=GPO for the Library of Congress|year=1991|isbn=978-0-8444-0748-7|editor-last=Dolan|editor-first=Ronald E.|location=Washington|chapter=The Magsaysay, Garcia, and Macapagal Administrations|ref={{harvid|Dolan|1991-26}}|chapter-url=http://countrystudies.us/philippines/26.htm}} ** {{cite book|url=https://archive.org/details/philippinescount00dola|title=Philippines: A Country Study|publisher=GPO for the Library of Congress|year=1991|isbn=978-0-8444-0748-7|editor-last=Dolan|editor-first=Ronald E.|location=Washington|chapter=Marcos and the Road to Martial Law|ref={{harvid|Dolan|1991-27}}|chapter-url=http://countrystudies.us/philippines/27.htm}} ** {{cite book|url=https://archive.org/details/philippinescount00dola|title=Philippines: A Country Study|publisher=GPO for the Library of Congress|year=1991|isbn=978-0-8444-0748-7|editor-last=Dolan|editor-first=Ronald E.|location=Washington|chapter=Proclamation 1081 and Martial Law|ref={{harvid|Dolan|1991-28}}|chapter-url=http://countrystudies.us/philippines/28.htm}} ** {{cite book|url=https://archive.org/details/philippinescount00dola|title=Philippines: A Country Study|publisher=GPO for the Library of Congress|year=1991|isbn=978-0-8444-0748-7|editor-last=Dolan|editor-first=Ronald E.|location=Washington|chapter=From Aquino's Assassination to People Power|ref={{harvid|Dolan|1991-29}}|chapter-url=http://countrystudies.us/philippines/29.htm}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4wk8yqCEmJUC|title=Struggle for Freedom' 2008 Ed.|last1=Duka|first1=Cecilio D.|publisher=Rex Bookstore, Inc.|year=2008|isbn=978-971-23-5045-0|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=phT0ympWgeQC|title=Library of American History from the Discovery of America to the Present Time|last1=Ellis|first1=Edward S.|publisher=READ BOOKS|year=2008|isbn=978-1-4437-7649-3|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=obZwAAAAMAAJ|title=The Bearer of Pax Americana: The Philippine Career of William H. Taft, 1900–1903|last1=Escalante|first1=Rene R.|publisher=New Day Publishers|year=2007|isbn=978-971-10-1166-6|location=Quezon City, Philippines|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=8NBc_QT26ZoC|title=Handbook of Bureaucracy|last1=Riggs|first1=Fred W.|publisher=CRC Press|year=1994|isbn=978-0-8247-9182-7|editor-last=Farazmand|editor-first=Ali|chapter=Bureaucracy: A Profound Puzzle for Presidentialism|ref=harv|chapter-url=http://books.google.com.ph/books?id=8NBc_QT26ZoC&pg=PA97}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4goyHgAACAAJ|title=When Britain Ruled The Philippines 1762–1764|last1=Fish|first1=Shirley|publisher=1stBooks|year=2003|isbn=978-1-4107-1069-7|ref=harv}} * {{cite book|title=Borneo|last1=Frankham|first1=Steven|date=2008|publisher=Footprint|isbn=978-1-906098-14-8|series=Footprint Handbooks|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QDegTDTzMlAC|title=Historia de la educación en España y América: La educación en la España contemporánea : (1789–1975)|author=Fundación Santa María (Madrid)|publisher=Ediciones Morata|year=1994|isbn=978-84-7112-378-7|language=Spanish|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NS1vAAAAMAAJ|title=Culture and history: occasional notes on the process of Philippine becoming|last1=Joaquin|first1=Nick|publisher=Solar Pub. Corp.|year=1988|isbn=978-971-17-0633-3|ref=harv}} * Karnow, Stanley. '' In Our Image: America's Empire in the Philippines'' (1990) [https://www.amazon.com/Our-Image-Americas-Empire-Philippines/dp/0345328167/ excerpt] * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=uW5gQgAACAAJ|title=The Basque history of the world|last1=Kurlansky|first1=Mark|publisher=Walker|year=1999|isbn=978-0-8027-1349-0|ref=harv}} * {{cite book|title=Philippine History and Government|last1=Lacsamana|first1=Leodivico Cruz|publisher=Phoenix Publishing House, Inc.|year=1990|isbn=978-971-06-1894-1|edition=Second|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=PSJGPgAACAAJ|title=The Philippine War, 1899–1902|last1=Linn|first1=Brian McAllister|publisher=University Press of Kansas|year=2000|isbn=978-0-7006-1225-3|ref=harv|authorlink=Brian McAllister Linn}} * {{cite book|title=Malay Muslims: The History and Challenge of Resurgent Islam in Southeast Asia|last1=McAmis|first1=Robert Day|date=2002|publisher=Eerdmans|isbn=978-0-8028-4945-8|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=SSwuOAAACAAJ|title=Early Kingdoms of the Indonesian Archipelago and the Malay Peninsula|last1=Munoz|first1=Paul Michel|publisher=Editions Didier Millet|year=2006|isbn=978-981-4155-67-0|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xL-JoQYiwykC|title=The Intrepid Guerrillas of North Luzon|last1=Norling|first1=Bernard|publisher=University Press of Kentucky|year=2005|isbn=978-0-8131-9134-8|ref=harv}} * {{cite book|title=A History of Brunei|last1=Saunders|first1=Graham|date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-0-7007-1698-2|ref=harv}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/philippinesreade00schi|title=The Philippines Reader: A History of Colonialism, Neocolonialism, Dictatorship, and Resistance|last1=Schirmer|first1=Daniel B.|last2=Shalom|first2=Stephen Rosskamm|publisher=South End Press|year=1987|isbn=978-0-89608-275-5|ref=harv|url-access=registration}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FSlwAAAAMAAJ|title=Prehispanic source materials for the study of Philippine history|last1=Scott|first1=William Henry|publisher=New Day Publishers|year=1984|isbn=978-971-10-0227-5|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dKvtAAAAMAAJ|title=Cracks in the parchment curtain and other essays in Philippine history|last1=Scott|first1=William Henry|publisher=New Day Publishers|year=1985|isbn=978-971-10-0073-8|ref=harv}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/economicsocietie0000shaf|title=The economic societies in the Spanish world, 1763–1821|last1=Shafer|first1=Robert Jones|publisher=Syracuse University Press|year=1958|ref=harv|url-access=registration}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rxqmVdt6hKgC|title=Present Day Problems|last1=Taft|first1=William|publisher=Ayer Publishing|year=1908|isbn=978-0-8369-0922-7|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=AoNxAAAAMAAJ|title=Manila Ransomed: The British Assault on Manila in the Seven Years War|last1=Tracy|first1=Nicholas|publisher=University of Exeter Press|year=1995|isbn=978-0-85989-426-5|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=F-RxAAAAMAAJ|title=Germany, the Philippines, and the Spanish–American War: four accounts by officers of the Imperial German Navy|last1=Wionzek|first1=Karl-Heinz|publisher=National Historical Institute|year=2000|isbn=9789715381406|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=2Z-n_kDTxf0C|title=The Philippines|last1=Woods|first1=Ayon kay Damon L.|publisher=ABC-CLIO|year=2005|isbn=978-1-85109-675-6|ref=harv}} * {{cite book|title=The Philippines: A Unique Nation|last1=Zaide|first1=Sonia M.|publisher=All-Nations Publishing Co.|year=1994|isbn=978-971-642-071-5|ref=harv}} {{refend}} == ہور پڑھو == {{refbegin}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=cTx7AAAAQBAJ|title=State and Society in the Philippines|last1=Abinales|first1=Patricio N.|last2=Amoroso|first2=Donna J.|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|year=2005|isbn=978-0-7425-6872-3}} * {{cite encyclopedia|last=Columbia University Press|encyclopedia=[[Columbia Encyclopedia]]|title=Philippines, The|url=http://www.bartleby.com/65/ph/PhilipRep.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080728061705/http://www.bartleby.com/65/ph/PhilipRep.html|archivedate=July 28, 2008|edition=6th|year=2001|publisher=[[Bartleby.com]]}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=n8MYAAAAYAAJ|title=A History of the Philippines ..|last1=Barrows|first1=David Prescott|publisher=Amer. Bk. Company|year=1905}} * {{cite book|url=http://quod.lib.umich.edu/p/philamer/afk2830.0001.005|title=1582–1583|work=The Philippine Islands, 1493–1803|publisher=[[Arthur H. Clark Company]]|others=Historical introduction and additional notes by [[Edward Gaylord Bourne]]|year=1903|editor1-last=Blair|editor1-first=Emma Helen|editor1-link=Emma Helen Blair|volume=5|location=Cleveland, Ohio|quote=Explorations by early navigators, descriptions of the islands and their peoples, their history and records of the catholic missions, as related in contemporaneous books and manuscripts, showing the political, economic, commercial and religious conditions of those islands from their earliest relations with European nations.|ref={{harvid|Blair|Robertson|Vol 05}}|editor2-last=Robertson|editor2-first=James Alexander|editor2-link=James Alexander Robertson}} ** Blair and Robertson, ''The Philippine Islands, 1493–1898'' (1903) [http://quod.lib.umich.edu/p/philamer/afk2830.0001.007 vol 7 online] ** [http://quod.lib.umich.edu/p/philamer/afk2830.0001.008 vol 8 online] ** [http://quod.lib.umich.edu/p/philamer/afk2830.0001.009 vol 9 online] ** [http://quod.lib.umich.edu/p/philamer/afk2830.0001.013 vol 13 online] ** [http://quod.lib.umich.edu/p/philamer/afk2830.0001.024 vol 24 online] ** [http://quod.lib.umich.edu/p/philamer/afk2830.0001.025 vol 25 online] ** [http://quod.lib.umich.edu/p/philamer/afk2830.0001.036 vol 36 online] ** [http://quod.lib.umich.edu/p/philamer/afk2830.0001.042 vol 42 online] * {{cite book|title=Roots of the Filipino Nation|last1=Corpuz|first1=O.D.|publisher=University of the Philippines Press|year=2005|isbn=978-971-542-461-5}} * {{cite book|url=http://www.minnesotalegalhistoryproject.org/assets/Elliott%20end%20Philippines%20Military%20Reg%20(1916)..pdf|title=The Philippines : To the End of the Military Régime|last1=Elliott|first1=Charles Burke|publisher=The Bobbs-Merrill Company|year=1916}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210903122437/http://www.minnesotalegalhistoryproject.org/assets/Elliott%20end%20Philippines%20Military%20Reg%20(1916)..pdf |date=2021-09-03 }} * {{cite book|url=https://archive.org/details/afj2336.0001.001.umich.edu|title=The Philippines: To the End of the Commission Government, a Study in Tropical Democracy|last1=Elliott|first1=Charles Burke|publisher=The Bobbs-Merrill Company|year=1917|format=PDF}} * {{cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/22815/22815-h/22815-h.htm|title=The Philippine Islands, A Political, Geographical, Ethnographical, Social and Commercial History of the Philippine Archipelago|last1=Foreman|first1=John|publisher=Charles Scribner's Sons|year=1906}} ([https://www.gutenberg.org/ebooks/22815 other formats available]) * {{cite book|title=The Conjugal Dictatorship of Ferdinand and Imelda Marcos|last1=Mijares|first1=Primitivo|publisher=Union Square Publications|year=1976|ref=harv}} Republished as {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4UwqtAEACAAJ|title=The Conjugal Dictatorship of Ferdinand and Imelda Marcos|last1=Mijares|first1=Primitivo|publisher=Ateneo de Manila University Press|year=2017|isbn=978-971-550-781-3}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dJkuAAAAIAAJ|title=The Martial Spirit|last1=Millis|first1=Walter|publisher=Houghton Mifflin Company|year=1931|isbn=978-0-929587-07-3|authorlink=Walter Millis}} * {{cite book|url=http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=philamer;idno=AFJ2233.0001.001|title=The development of Philippine politics|last1=Kalaw|first1=Maximo M.|publisher=Oriental commercial|year=1927|page=1|chapter=Early Political Life in the Philippines|accessdate=January 21, 2008|chapter-url=http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=philamer&cc=philamer&idno=afj2233.0001.001&frm=frameset&view=image&seq=21}} * {{cite journal|last1=Nieva|first1=Gregorio|date=September 28, 1921|title=Now Is The Time To Solve The Philippine Problem: The View Of A Representative Filipino|journal=[[The Outlook (New York)|The Outlook]]|volume=129|pages=135–137|url=https://books.google.com/books?id=sVroBrOJL64C&pg=PA135|accessdate=July 30, 2009|publisher=Outlook Publishing Company, Inc.|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z6ZwAAAAMAAJ|title=Looking for the Prehispanic Filipino: And Other Essays in Philippine History|last1=Scott|first1=William Henry|publisher=New Day Publishers|year=1992|isbn=978-971-10-0524-5}} * {{cite book|url=http://www.gutenberg.org/etext/12077|title=The Philippines: Past and Present|last1=Worcester|first1=Dean Conant|publisher=The Macmillan company|year=1913|location=New York|authorlink=Dean Conant Worcester}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/philippineislan00goog|title=The Philippine Islands and Their People|last1=Worcester|first1=Dean Conant|publisher=Macmillan & co.|year=1898}} {{refend}} == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20070930195314/http://www.gov.ph/ جمہوریہ فلپائن دا سرکاری سرکاری پورٹل] ۔ * [https://web.archive.org/web/20120224035104/http://www.nhi.gov.ph//index.php?option=com_content&task=view&id=14&Itemid=3 قومی تاریخی انسٹی ٹیوٹ] ۔ * [http://www.hti.umich.edu/p/philamer/ ریاستہائے متحدہ امریکا تے اس دے علاقےآں 1870–1925: سامراج دا دور] ۔ * [[gutenberg:7001|فلپائنی جزیراں د‏‏ی تریخ مورگا دے مطابق ، انتونیو ڈی]] 55 جلداں وچ ، [[منصوبہ گوٹن برک|پروجیکٹ گوٹن برگ سے]] ۔ انگریزی وچ ترجمہ کيتا ، ای ایچ بلیئر تے جے اے روبرٹن دے ذریعہ ترمیم شدہ تے انکاوٹ کيتا۔ بلیئر ، ایما ہیلن دے [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 ماتحت حجم 1–14 تے 15-25] ۔ * [https://web.archive.org/web/20101109070959/http://www.philippinerevolution.net/cgi-bin/cpp/pdocs.pl?id=lrp_e%3Bpage%3D01 فلپائن سوسائٹی تے انقلاب] ( [http://www.philippinerevolution.net/cgi-bin/cpp/pdocs.pl?id=lrp_e;page=01 اصل] تو‏ں 2010-01-10 نو‏‏ں آرکائو کيتا گیا سی)۔ * [http://euroheritage.net/spanishphilippines2.shtml یورپی ہیریٹیج لائبریری۔ بیلنس پیراڈائز اینڈ پانڈیمیم: فلپائن دا مقابلہ باقی دنیا دے نال اے ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111112103938/http://euroheritage.net/spanishphilippines2.shtml |date=2011-11-12 }} * [https://web.archive.org/web/20081217085143/http://filipiniana.net/ فلپائنیانا ، فلپائن د‏‏ی پریمیر ڈیجیٹل لائبریری] * [http://www.philippine-history.org/ فلپائن د‏‏ی تریخ] {{Philippines topics}} {{History of Asia}} {{Spanish Empire}} [[گٹھ:فلپائن د‏‏ی تریخ| ]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 2byg88wlaixaov2f56jujmj6mxup1w5 0 90301 706955 663259 2026-05-13T07:53:37Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706955 wikitext text/x-wiki {{Infobox architect|name=کربلایی صفی‌خان قره‌باغی|image=Stamps of Azerbaijan, 2016-1249.jpg|caption=کربلائی صفی خان قرہ باغی د‏‏ی 100 واں برسی دے موقع اُتے جمہوریہ آذربائیجان دا خصوصی ڈاک ٹکٹ|birth_date=1817 میلادی|birth_place=[[ شوشا]]، « الیزابتھ پول گورنری»، [[ سلطنت روس]]|death_date={{dda|1910|06|25|1817|04|22|df=y}}|death_place=[[ شوشا]]، « الیزابتھ پول گورنری»، [[ سلطنت روس]]|practice=|significant_buildings=[[جامع مسجد گوہریہ]]{{سخ}}[[جامع مسجد گوہریہ یوخاری]]{{سخ}}[[جامع مسجد آق ‌دام]]|awards=}} '''کربلائی صفی خان قرہ باغی''' ( {{Lang-az|'''Kərbəlayı Səfixan Sultanhüseyn oğlu Qarabaği'''}} اک ممتاز [[آذری|آذربائیجان دے]] معمار تے کراباخ فن تعمیر مکت‏‏ب دا نمائندہ اے، جو [[1817ء|1817 ء]] وچ شہر شوشا وچ [[1817ء|پیدا ہويا]] سی۔ <ref>[https://archive.is/20120227075658/http://azerbaijan.tourism.az/?/az/topmenu_content/853/ XIX əsrdə memarlığın inkişafı۔ azerbaijan.tourism.az]</ref> اس د‏ی تعمیر کردہ عمارتاں وچ روايتی تے رومانوی عناصر شامل ني‏‏‏‏ں۔ تمام ناگورنو کاراباخ ڈیزائن، جداں آق دام تے برھہ د‏‏ی جامع مسیتاں، وچ آذربائیجان دے فن تعمیر دے انداز تو‏ں منسوب عناصر، انداز تے آسان سیاق و سباق شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا انتقال [[1910ء|1910 وچ ہويا]]۔ <ref>[http://www.bultannews.com/fa/news/253231/%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%DA%AF%D9%88%D9%87%D8%B1%D8%A2%D9%82%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D9%88%D8%B4%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B مسیتاں گوهرآقا در شوشای آذربایجان۔ bultannews.com]{{مردہ ربط|date=نوامبر 2019}}1</ref> == آثار == صفی خانقرہ باغی دا روايتی مقامی فن تعمیرا‏تی انداز دا عقلی تے ہنر مندانہ استعمال انہاں د‏‏ی خصوصی تخلیقی صلاحیتاں د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔ جامع مسجد گوہریہ یوکاری دے کتبےپر عربی رسم الخط وچ اک تحریر، جسنو‏ں اس نے 1883 وچ تعمیر کيتا سی، اس وچ لکھیا اے کہ "مسجد صفی خان قرہ باغی نے 1301 ھ وچ بنائی تھی"۔ <ref>[Rizvan Qarabağlı، Memar Kərbəlayi Səfixan Qarabaği. Bakı: 1995]</ref> قرہ باغی د‏‏ی بنائی ہوئی عمارتاں وچ بردہ مسجد، مسجد جامع آق‌دام، مسجد [[اودیسا]]<nowiki/>ماں تاتار مسجد، [[اشک آباد|اشک آباد، ]] وچ قرہ باغلار مسجد تے ہور معاشرتی عمارتاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.bakililar.az/ca/history/khristark.html Salimova, A,T. ВЛИЯНИЕ ХРИСТИАНСТВА НА АРХИТЕКТУРУ АЗЕРБАЙДЖАНА۔ bakililar.az] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020921030551/http://www.bakililar.az/ca/history/khristark.html |date=2002-09-21 }}</ref><ref>{{Cite web |title=KARBALAYI SAFIKHAN KARABAKHI. spectroom.com |url=https://www.spectroom.com/1024081787-karbalayi-safikhan-karabakhi |access-date=2020-10-01 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155608/https://www.spectroom.com/1024081787-karbalayi-safikhan-karabakhi |dead-url=yes }}</ref> == ہور ویکھو == * [[جامع مسجد گوہریہ]] * [[گوہریئہ یوخاری مسجد|جامع مسجد گوریہ یوخاری]] * [[جامع آق دم مسجد]] * [[قرہ‌باغ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:آذربائیجانی ماہرین تعمیرات]] [[گٹھ:1817 دے جم]] [[گٹھ:1910 دیاں موتاں]] 3jcornnft52qneq3o78hnk459w1a8ga 0 90432 706956 706878 2026-05-13T08:01:48Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706956 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=Kurdish–Turkish conflict (1978–present)|commander1='''Current commanders'''<br /> {{nowrap|{{flagicon|Turkey}} [[رجب طیب ایردوان]]}}<br /> {{flagicon|Turkey}} [[Hulusi Akar]]<br />{{flagicon|Turkey}} [[Yaşar Güler]]<br /> ---- {{Collapsible list |framestyle=border:none; padding:0; <!-- as above --> |title=Past commanders: |1={{flagicon|Turkey}} [[Osman Pamukoğlu]] |2={{flagicon|Turkey}} [[Kenan Evren]] |3={{flagicon|Turkey}} [[تورگوت اوزال]] |4={{flagicon|Turkey}} [[سلیمان دیمیرل]] |5={{flagicon|Turkey}} [[Ahmet Necdet Sezer]] |6={{flagicon|Turkey}} [[بلند ایجوت]] |7={{flagicon|Turkey}} [[Mesut Yılmaz]] |8={{flagicon|Turkey}} [[نجم الدین اربکان]] |9={{flagicon|Turkey}} [[تانسو چیلر]] |10={{flagicon|Turkey}} [[Işık Koşaner]] |11={{flagicon|Turkey}} [[İlker Başbuğ]] |12={{flagicon|Turkey}} [[Yaşar Büyükanıt]] |13={{flagicon|Turkey}} [[Hilmi Özkök]] |14={{flagicon|Turkey}} [[Hüseyin Kıvrıkoğlu]] |15={{flagicon|Turkey}} [[İsmail Hakkı Karadayı]] |16={{flagicon|Turkey}} [[Doğan Güreş]] |17={{flagicon|Turkey}} [[Necip Torumtay]] |18={{flagicon|Turkey}} [[Necdet Üruğ]] |19={{flagicon|Turkey}} [[Nurettin Ersin]] |20={{flagicon|Turkey}} [[بن علی یلدرم]] |21={{flagicon|Turkey}} [[احمد داؤد اوغلو]] |22={{flagicon|Turkey}} [[عبد اللہ گل]] }}|notes={{flagicon image|Green Shahada.png}} [[Turkish Hezbollah]] also known as Kurdish Hezbollah or just Hizbullah in Turkey, is a mainly [[اہل سنت]] [[Islamist]] militant organization, active against the [[Kurdistan Workers' Party]] (PKK) and the [[Government of Turkey]].<ref>{{cite news|title=Turkish Hezbollah (Hizbullah) / Kurdish Hezbollah |url=http://www.turkishweekly.net/article/180/turkish-hezbollah-hizbullah-kurdish-hezbollah.html |accessdate=27 December 2015 |work=Turkish Weekly |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150102143843/http://www.turkishweekly.net/article/180/turkish-hezbollah-hizbullah-kurdish-hezbollah.html |archivedate=2 January 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=The real challenge to secular Turkey|url=http://www.economist.com/node/7855127?story_id=7855127|accessdate=27 December 2015|work=The Economist}}</ref><ref>{{cite book|last1=Dogan|first1=Azimet|title=Characteristics of Turkish Hezbollah: Implications for Policy and Programs |date=2008 |publisher=University of Baltimore |url=https://books.google.com/?id=HUyJOgAACAAJ}}</ref><ref>{{cite news|last1=T. Nugent|first1=John|title=The Defeat of Turkish Hizballah as a Model for Counter-Terrorism Strategy|url=http://www.rubincenter.org/2004/03/nugent-2004-03-06/|accessdate=27 December 2015|agency=the Department of National Security Affairs|archive-url=https://web.archive.org/web/20160120213619/http://www.rubincenter.org/2004/03/nugent-2004-03-06/|archive-date=20 January 2016|url-status=dead|df=dmy-all|archivedate=2016-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160120213619/http://www.rubincenter.org/2004/03/nugent-2004-03-06/}}</ref><ref>{{cite news|last1=Jenkins|first1=Gareth|title=A New Front in the PKK Insurgency|url=http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail//?lng=en&id=117499|accessdate=27 December 2015|agency=International Relations and Security Network (ISN)|publisher=International Relations and Security Network (ISN)|date=2010}}</ref>|casualties3='''Total killed: 50,000–55,000'''<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jan/11/turkish-forces-kill-32-kurdish-militants-in-bloody-weekend-as-conflict-escalates|title=Turkish forces kill 32 Kurdish militants in bloody weekend as conflict escalates|last=Reuters|date=10 January 2016|newspaper=[[دی گارڈین]]}}</ref><ref name="1100die">{{cite web|url=http://aa.com.tr/en/todays-headlines/over-1-100-die-in-pkk-attacks-in-turkey-since-july-2015/682842|title=Over 1,100 die in PKK attacks in Turkey since July 2015|website=Aa.com.tr|accessdate=10 November 2016}}</ref> ---- '''Civilian casualties:'''<br /> '''6,741''' killed and '''14,257''' wounded by the PKK (Turkish claim)<ref name=nearly7000>{{cite web|url=https://www.yenisafak.com/en/news/nearly-7,000-civilians-killed-by-pkk-in-31-years-2237092|archive-url=https://web.archive.org/web/20180828134440/https://www.yenisafak.com/en/news/nearly-7,000-civilians-killed-by-pkk-in-31-years-2237092|url-status=dead|archive-date=2018-08-28|title=Nearly 7,000 civilians killed by PKK in 31 years|first=Yeni|last=Şafak|website=Yenisafak.com}}</ref><br /> '''18,000–20,000''' Kurds executed and 2,400–4,000+ villages destroyed by the Turkish government (independent human rights reports and other estimates)<ref name="executions" /><ref>{{cite book|editor-last1=Visweswaran|editor-first1=Kamala|title=Everyday occupations experiencing militarism in South Asia and the Middle East|date=2013|publisher=University of Pennsylvania Press|location=Philadelphia|isbn=978-0-8122-0783-5|page=14|edition=1st|url=https://books.google.com/books?id=pGcUBAAAQBAJ}}</ref><ref>{{cite book|last1=Romano|first1=David|title=The Kurdish nationalist movement : opportunity, mobilization and identity|date=2005|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-68426-2|page=81|url=https://books.google.com/books?id=ohSNu6bidEQC}}</ref><ref name="wounded" /> 3,000,000+ displaced<ref name="displaced" />|casualties2='''Total: 34,948-47,074 killed and 22,703+ captured'''<br /><small>(Turkish claim)</small><ref>22,374 killed (1984–2015),[http://www.yenisafak.com/en/news/nearly-7000-civilians-killed-by-pkk-in-31-years-2237092] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011091853/http://www.yenisafak.com/en/news/nearly-7000-civilians-killed-by-pkk-in-31-years-2237092 |date=11 October 2016}} 9,500 killed (2015–2016), [http://m.ahaber.com.tr/gundem/2017/04/26/fikri-isik-10-bin-100un-uzerinde-terorist-olduruldu] 600 killed (2017),[http://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-38313672], 203,000 arrested (1984–2012),[http://www.milliyet.com.tr/28-yilin-aci-bilancosu-35-bin-300-kisi-teror-kurbani-oldu-siyaset-1581690/], 62,145 captured from 2003 to 2011, total of 31,874 reported killed and 203,000 arrested</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-38313672|title=Erdoğan'dan 'milli seferberlik' ilanı|date=15 December 2016|accessdate=17 April 2017|website=Bbc.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aksam.com.tr/guncel/icisleri-bakani-soylu-son-9-ayda-bin-68-terorist-etkisiz-hale-getirildi/haber-632366|title=İçişleri Bakanı Soylu: Son 9 ayda bin 68 terörist etkisiz hale getirildi – Haberler – Son Dakika Haberleri – AKŞAM|website=Aksam.com.tr|accessdate=5 January 2019}}</ref>|casualties1=''Before 2015'':<br />5,347 soldiers, 283 police officers and 1,466 village guards killed, 95 captured <small>(24 currently held)</small><ref>14 taken (May 1993),[http://www.pkkeylemleri.com/bingol-katliami/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150511234249/http://www.pkkeylemleri.com/bingol-katliami/ |date=2015-05-11 }} 8 taken (Oct. 2007),{{citation needed|date=November 2019}} 23 taken (2011–12),[http://www.sondevir.com/rakamlarla-turkiye-dunya/87813/pkk-1-yilda-kac-kisiyi-kacirdi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160120213619/http://www.sondevir.com/rakamlarla-turkiye-dunya/87813/pkk-1-yilda-kac-kisiyi-kacirdi |date=2016-01-20 }} 8 released (Feb. 2015),[https://www.bbc.com/news/world-europe-20971100] 20 taken/released (June–Sep. 2015),[http://www.bbc.com/turkce/haberler/2015/09/150923_asker_polis_aileleri] 20 held (Dec. 2015),[http://rudaw.net/turkish/middleeast/turkey/151220155] 2 taken (Jan. 2016),[http://www.timeturk.com/pkk-nin-elindeki-asker-ve-polisler-konustu/haber-110413] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160120213619/http://www.timeturk.com/pkk-nin-elindeki-asker-ve-polisler-konustu/haber-110413 |date=2016-01-20 }} total of 95 reported taken</ref><ref>20 as of Dec. 2015,[http://rudaw.net/turkish/middleeast/turkey/151220155] 2 taken Jan. 2016,[http://www.timeturk.com/pkk-nin-elindeki-asker-ve-polisler-konustu/haber-110413] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160120213619/http://www.timeturk.com/pkk-nin-elindeki-asker-ve-polisler-konustu/haber-110413 |date=2016-01-20 }} total of 22 reported currently held</ref><br />''[[Kurdish–Turkish conflict (2015–present)|2015-present]]'':<br />1,166 killed<br /><br />'''Total:''' '''8,266 killed and 21,128 wounded'''<br /><ref name=30yilda>{{cite news|title=How many martyrs did Turkey lost?|url=http://www.internethaber.com/turkiye-30-yilda-ne-kadar-sehit-verdi-642497h.htm|accessdate=7 December 2015|agency=Internethaber}}</ref><ref name=nearly7000 />|strength2=[[Kurdistan Workers' Party|PKK]]: 4,000–32,800<ref name="fas">{{cite web |url=https://fas.org/irp/world/para/pkk.htm |title=Kurdistan Workers' Party (PKK) |publisher=[[Federation of American Scientists]] |accessdate=23 July 2008 |date=21 May 2004 |first=John |last=Pike}}</ref><ref name=Sabah>{{cite news |agency=Sabah News Agency |url=http://www.sabah.com.tr/galeri/turkiye/iste-pkkli-hainlerin-il-il-dagilimi/85 |title=The PKK in Numbers |date=28 December 2015}}</ref> [[PJAK]]: 1,000<ref>[[International Relations and Security Network|ISN]] [http://www.isn.ethz.ch/isn/Current-Affairs/Security-Watch/Detail/?lng=en&id=52966 Kurdish strike reminder of forgotten war], 26 February 2007</ref>–3,000<ref>[https://archive.today/20130113043829/http://www.jamestown.org/programs/gta/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=805&tx_ttnews%5BbackPid%5D=181&no_cache=1 Iran's Kurdish Threat: PJAK], 15 June 2006</ref> <br /> [[Kurdistan Freedom Hawks|TAK]]: A few dozen<ref name="Freedom Falcons" /> <br /> '''Total: ≈5,000–32,800'''<ref name=Sabah />|strength1=[[ترکی مسلح افواج]]: 639,551:<ref name=aktifhaber>{{cite web|title=NEWS FROM TURKISH ARMED FORCES|url=http://www.tsk.tr/3_basin_yayin_faaliyetleri/3_4_tskdan_haberler/2015/tsk_haberler_77.html#haber13|publisher=Turkish Armed Forces|accessdate=15 January 2016|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151105231107/http://www.tsk.tr/3_basin_yayin_faaliyetleri/3_4_tskdan_haberler/2015/tsk_haberler_77.html#haber13|archivedate=5 November 2015|df=dmy-all}}</ref><br /> [[Gendarmerie (Turkey)|Gendarmerie]]: 148,700<ref>{{cite news|title=Turkey's Paramilitary Forces |work=Orbat |page=33 |date=25 July 2006 |url=http://orbat.com/site/gd/cwpf_2006/cwpf_display%20version.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090327045138/http://orbat.com/site/gd/cwpf_2006/cwpf_display%20version.pdf |archivedate=27 March 2009}}</ref> <br /> [[General Directorate of Security|Police]]: 225,000<br /> [[Village guard system|Village Guards]]: 65,000<ref>{{cite web |url=http://www.mysinchew.com/node/37882 |title=Turkey's 'village guards' tired of conflict |publisher=My Sinchew |date=19 April 2010 |accessdate=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100421094821/http://www.mysinchew.com/node/37882 |archive-date=21 April 2010 |url-status=dead}}</ref><br /> {{flagicon|Turkey}} '''Total: 948,550''' <br /><small>(not all directly involved in the conflict)</small>|units2=|units1=|commander2='''Current commanders'''<br />{{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers Party (PKK).svg}} [[Murat Karayılan]]<br /> {{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers Party (PKK).svg}} [[Bahoz Erdal]]<br /> {{flagicon image|Flag of Koma Komalên Kurdistan.svg}} [[Cemil Bayık]]<br /> {{flagicon image|Flag of Koma Komalên Kurdistan.svg}} Ayfer Kordu{{KIA}} <ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-neutralizes-most-wanted-pkk-terrorist-in-n-iraq-147218|title=Turkey neutralizes most-wanted PKK terrorist in N Iraq|website=Hürriyet Daily News|accessdate=7 October 2019}}</ref><br /> {{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers Party (PKK).svg}} Hülya Eroğlu{{KIA}} <ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/pkk-militant-on-turkeys-most-wanted-list-killed-in-southeast-interior-ministry-122419 |title=PKK militant on Turkey's 'most-wanted list' killed in southeast: Interior Ministry |publisher=Hurriyetdailynews.com |date=2017-11-14 |accessdate=2018-04-16}}</ref><br /> {{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers Party (PKK).svg}} [[Mustafa Karasu]]<br /> {{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers Party (PKK).svg}} [[Duran Kalkan]]<br /> {{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers Party (PKK).svg}} {{Interlanguage link multi|Ali Haydar Kaytan|tr}}<br /> {{flagicon image|Flag of Koma Komalên Kurdistan.svg}} [[Zübeyir Aydar]]<br /> {{flagicon image|Flag of PJAK.svg}} [[Haji Ahmadi]]<ref>{{cite web|url=http://www.presstv.com/detail.aspx?id=74950&sectionid=351020101 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120616044938/http://www.presstv.com/detail.aspx?id=74950&sectionid=351020101 |url-status=dead |archive-date=16 June 2012 |title=PJAK attacks along Iran borders decline |publisher=Presstv.com |accessdate=15 April 2011}}</ref><br /> {{Collapsible list |framestyle=border:none; padding:0; <!-- as above --> |title=Past commanders: |1={{flagicon image|Flag of the Kurdistan Workers' Party (1995-2002).svg}} [[Abdullah Öcalan]] {{POW}} |2={{flagicon image|Flag of the Kurdistan Workers' Party (1995-2002).svg}} [[Şemdin Sakık]] {{POW}} |3={{flagicon image|Flag of the Kurdistan Workers' Party (1995-2002).svg}} [[Osman Öcalan]] |4={{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers%27 Party 1978.svg}} [[Mahsum Korkmaz]]{{KIA}} |5={{flagicon image|Flag of the Kurdistan Workers' Party (1995-2002).svg}} [[Nizamettin Taş]] |6={{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers%27 Party 1978.svg}} [[Mazlum Doğan]] {{POW}} |7={{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers Party (PKK).svg}} [[Celal Başkale]]{{KIA}}|8={{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers%27 Party 1978.svg}} [[Kani Yılmaz]]{{KIA}} |9={{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers%27 Party 1978.svg}} [[Hüseyin Yıldırım (insurgent)|Hüseyin Yıldırım]] |10={{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers%27 Party 1978.svg}} [[Haki Karer]]{{KIA}} |11={{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers%27 Party 1978.svg}} [[Halil Atac]] }}|combatant2={{flagicon image|Flag of Koma Komalên Kurdistan.svg}} '''[[Kurdistan Communities Union|Kurdistan Communities Union (KCK)]]''' * {{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers Party (PKK).svg}} [[Kurdistan Workers' Party|PKK]] ** {{flagicon image|HPG Flag.svg|border=}} [[People's Defence Forces|HPG]] ** {{flagicon image|Flag of YJA-Star.svg|border=}} [[Free Women's Units|YJA-STAR]] ** {{flagicon image|Infobox YDGH Flag.png}} '''[[YDG-H]]:''' *** {{flagicon image|Flag of the YPS - Horizontal.svg|border=}} [[Civil Protection Units|YPS]] *** {{flagicon image|Flag of the YPS - Horizontal.png|border=}} [[YPS-Jin]] * {{flagicon image|Flag of the Democratic Union Party.svg|border=}} [[Democratic Union Party (Syria)|PYD]] ** {{flagicon image|People's Protection Units Flag.svg|border=}} [[People's Protection Units|YPG]] *** {{flagicon image|YPG International.svg|border=}} [[YPG International]] ** {{flagicon image|YPJ Flag.svg|border=}} [[Women's Protection Units|YPJ]] ** {{flagicon image||border=}} [[Anti-Terror Units]] * {{flagicon image|Flag of PJAK.svg}} [[Party for a Free Life in Kurdistan|PJAK]]<ref name="presstv">{{cite web|url=http://edition.presstv.ir/detail/74950.html |title=PJAK attacks along Iran borders decline |publisher=PressTV |accessdate=13 April 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402153348/http://edition.presstv.ir/detail/74950.html |archivedate=2 April 2015 |df=dmy}}{{dubious|date=August 2016}}</ref> ** {{flagicon image|Yrk bayrağı.png}} [[Eastern Kurdistan Units|YRK]] ** {{flagicon image|hpj bayrağı.png}} [[Women's Defence Forces|HPJ]] * [[Sinjar Alliance]] ** {{flagicon image|Flag of Sinjar Womens Units.svg|border=}} [[Êzîdxan Women's Units]] ** {{flagicon image|Flag of YBŞ.svg|border=}} [[Sinjar Resistance Units]] {{flagicon image|Infobox HBDH.png}} '''[[Peoples' United Revolutionary Movement|HBDH]]''' * {{flagicon image|MKP-FLAG.svg}} [[Maoist Communist Party (Turkey)|MKP-HKO-PHG]] * {{flagicon image|MLKP Banner.svg}} [[Marxist–Leninist Communist Party (Turkey)|MLKP]] * {{flagicon image|Flag of MLSPB-Devrim Cephesi.svg}} [[Marxist–Leninist Armed Propaganda Unit|THKP-C/MLSPB-DC]] * {{flagicon image|TKEP-L Flag.svg}} [[Communist Labour Party of Turkey/Leninist|TKEP/L]] * {{flagicon image|Flag of Devrimci Karargâh.svg}} [[Devrimci Karargâh]] {{flagicon image|International Freedom Battalion original banner.svg}} '''[[International Freedom Battalion]]''' ---- {{Flagicon image|InfoboxTAK.png}} '''[[Kurdistan Freedom Hawks|TAK]]''' ---- {{Collapsible list | bullets = yes | title = Support (incl. alleged by Turkey): | {{flagicon image|Flag of PUK.png}} [[Patriotic Union of Kurdistan|PUK]]{{cn|date=August 2020}} | {{Flag|Syria}} <small>(until October 1998; from 2012)</small><ref name="Faucompret" /><ref name="telegraph" /><ref>{{cite book|last=Bal|first=İdris|title=Turkish Foreign Policy In Post Cold War Era|year=2004|publisher=BrownWalker Press|location=Boca Raton, Fl.|isbn=978-1-58112-423-1|page=359|quote=With the explicit supports of some Arab countries for the PKK such as Syria...}}</ref><ref name="Mannes">{{cite book|last=Mannes|first=Aaron|title=Profiles In Terror: The Guide To Middle East Terrorist Organizations|year=2004|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|location=Lanham, Maryland|isbn=978-0-7425-3525-1|page=185|quote=PKK has had substantial operations in northern Iraq, with the support of Iran and Syria.}}</ref> | {{flag|Soviet Union}} <small>([[سوویت اتحاد د‏‏ی تحلیل]])</small><ref name="Faucompret" /><ref>{{cite book|last=Shapir|first=Yiftah|title=The Middle East Military Balance, 1996|year=1998|publisher=Jaffee Center for Strategic Studies, Tel Aviv University|location=Jerusalem, Israel|isbn=978-0-231-10892-8|page=114|quote=The PKK was originally established as a Marxist party, with ties to the Soviet Union}}</ref> | {{flag|Cyprus}}<ref name="Faucompret">{{cite book|last=Faucompret|first=Erik|title=Turkish Accession to the EU: Satisfying the Copenhagen Criteria|year=2008|publisher=Taylor & Francis |location=Hoboken |isbn=978-0-203-92896-7|page=168|author2=Konings, Jozef |quote=The Turkish establishment considered the Kurds' demand for the recognition of their identity a threat to the territorial integrity of the state, the more so because the PKK was supported by countries hostile to Turkey: Soviet Union, Greece, Cyprus, Iran and especially Syria. Syria hosted the organization and its leader for twenty years, and it provided training facilities in the Beka'a Valley of Syrian-controlled northern Lebanon.}}</ref> | {{flag|Greece}}<ref>{{cite news|title=Ocalan: Greeks supplied Kurdish rebels|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/358115.stm|accessdate=21 July 2013|date=2 June 1999|agency=[[بی بی سی نیوز]]}}</ref><ref>{{cite news|title=Turkey says Greece supports PKK|url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=turkey-says-greece-supports-pkk-1997-07-01|accessdate=21 July 2013|newspaper=[[Hürriyet Daily News]]|date=1 July 1999}}</ref> | {{Flag|Russia}}<ref>{{cite book|last=Bilgin|first=Fevzi|title=Understanding Turkey's Kurdish Question|year=2013|publisher=Lexington Books|isbn=978-0-7391-8403-5|page=96|author2=Sarihan. Ali |quote=The USSR, and then Russia, also supported the PKK for many years.}}</ref><ref>{{cite news|title=Russian newspaper: Russia provided money for PKK|url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=russian-newspaper-russia-provided-money-for-pkk-2000-02-28|accessdate=17 October 2012|newspaper=Hurriyet Daily News|date=28 February 2000}}</ref><ref>{{cite news|title=Turkey devises action plan to dry up PKK's foreign support |url=http://www.todayszaman.com/news-223048-102-turkey-devises-action-plan-to-dry-up-pkks-foreign-support.html |accessdate=23 July 2013 |newspaper=[[Today's Zaman]] |date=30 September 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130922170816/http://www.todayszaman.com/news-223048-102-turkey-devises-action-plan-to-dry-up-pkks-foreign-support.html |archivedate=22 September 2013}}</ref> | {{Flag|Iran}} <small>(until 2018)</small><ref name="Faucompret" /><ref>{{cite book|last=Phillips|first=David L.|title=From Bullets to Ballots: Violent Muslim Movements in Transition|year=2009|publisher=Transaction Publishers|location=New Brunswick, N.J.|isbn=978-1-4128-1201-6|page=129|quote=Iran's Revolutionary Guards (Pasdaran) trained the PKK in Lebanon's Beka'a Valley. Iran supported the PKK despite Turkey's strict neutrality during the Iran-Iraq War (1980–1988).}}</ref><ref name="telegraph">{{cite news|title=Syria and Iran 'backing Kurdish terrorist group', says Turkey|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/turkey/9518194/Syria-and-Iran-backing-Kurdish-terrorist-group-says-Turkey.html|accessdate=17 October 2012|newspaper=The Telegraph|date=3 September 2012}}</ref> | {{flagicon image|Flag of Libya (1977-2011).svg}} [[Libyan Arab Jamahiriya|Libya]] <small>(until 2006)</small><ref>{{Citation|title=World Terrorism: An Encyclopedia of Political Violence from Ancient Times to the Post-9/11 Era|publisher=Routledge|last=Ciment|first=James|year=2015|page=721|quote=Other groups that have received Libyan support include the Turkish PKK...}}</ref> | {{flag|Egypt}} <small>(allegedly since 2016)</small><ref>{{cite web|work=[[Rudaw]]|url=http://rudaw.net/english/middleeast/270620161|date=27 June 2016|title=Are the PKK and Cairo new allies?|quote=Cairo allegedly gave the PKK delegation funds and weapons after the second meeting, the report adds.}}</ref> | {{flag|UAE}} <small>(allegedly since 2017)</small><ref>{{cite news|work=[[Australian Strategic Policy Institute]]|title=What does Afrin mean for international security?|date=2 February 2018|url=https://www.aspistrategist.org.au/afrin-mean-international-security/}}</ref><ref>{{cite news|work=[[The New Arab]]|title=EXCLUSIVE: Iraqi Kurdistan restricts transfers from UAE amid allegations of 'PKK funding'|date=15 June 2020|url=https://english.alaraby.co.uk/english/news/2020/6/15/exclusive-iraqi-kurdistan-restricts-transfers-from-uae}}</ref> |{{flag|Israel}}{{cn|date=August 2020}} }}|partof=the [[Kurdish rebellions in Turkey|Kurdish rebellions]]|combatant1='''{{flagicon|Turkey}} [[ترکی]]''' * [[ترکی مسلح افواج]] ** [[فائل:Özel Kuvvetler Komutanlığı Brövesi.png|20px]] [[Special Forces (Turkish Armed Forces)|Special Forces]] * [[Turkish National Police]] ** [[Police Special Operation Department|PÖH]] * [[JİTEM]] '''Other forces:''' * Some Kurdish tribes<ref>{{cite web|url=http://www.trtworld.com/turkey/turkeys-kurdish-tribes-call-pkk-to-leave-country-7161|title=Turkey's Kurdish tribes call PKK to leave country|publisher=TRTWorld| date=2 September 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220172411/http://www.trtworld.com/turkey/turkeys-kurdish-tribes-call-pkk-to-leave-country-7161|archivedate=20 December 2016|df=dmy-all|accessdate=6 May 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailysabah.com/politics/2015/09/09/kurdish-people-unite-against-terror-tribe-of-65000-pledge-to-stand-up-against-pkk|title=Kurdish people unite against terror: Tribe of 65,000 pledge to stand up against PKK|website=Dailysabah.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kurdishinstitute.be/erdogans-new-kurdish-allies/|title=Erdogan's new Kurdish allies|publisher=Kurdish Institute|access-date=2020-10-01|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118033043/http://www.kurdishinstitute.be/erdogans-new-kurdish-allies/}}</ref> * [[Village guard system|Village Guards]] * [[Grey Wolves (organization)|Grey Wolves]]<ref>{{cite web |url=http://www.middleeasteye.net/news/increasing-tensions-see-resurgence-turkeys-far-right-street-movements-923266627 |title=Increasing tensions see resurgence of Turkey's far-right street movements |last=MacDonald |first=Alex |date=14 September 2015 |website= |publisher=Middle East Eye |access-date=7 December 2016 |quote=}}</ref> * [[Turkish Revenge Brigade]]<ref>{{cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/09/turkey-kurds-pkk-cizre-curfew-civilian-demand-answers.html|title=Kurds demand answers after battles in Cizre|date=18 September 2015|work=al-monitor.com|accessdate=17 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://thesop.org/story/politics/2008/01/04/turkish-government-associated-death-squads.php|title=Turkish Government-Associated Death Squads|work=thesop.org|accessdate=17 April 2017}}</ref><ref>Metelits, Claire, ''Inside Insurgency: Violence, Civilians, and Revolutionary Group Behavior'', (New York University Press, 2010), 154–155.</ref> '''Supported by:''' * {{flag|Azerbaijan}}{{cn|date=August 2020}} * {{flag|Iran}}{{cn|date=August 2020}} * {{flag|Pakistan}}<ref>https://www.news18.com/news/world/pakistan-backs-turkeys-offensive-against-kurds-in-syria-ahead-of-erdogans-islamabad-visit-2343069.html</ref> ---- * [[Deep state in Turkey|Deep state]]<ref>{{cite web|url=https://newyorker.com/magazine/2012/03/12/the-deep-state|title=The Deep State|website=Newyorker.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://huffingtonpost.com/karabekir-akkoyunlu/old-demons-in-new-faces-t_1_b_8383086.html|title=Old Demons in New Faces? The 'Deep State' Meets Erdoğan's 'New Turkey'|first1=Karabekir Akkoyunlu Assistant Professor of Modern Turkey at the Centre for Southeast European|last1=Studies|first2=University of|last2=Graz|date=25 October 2015|website=Huffingtonpost.com}}</ref>|combatants_header=|status=[[جاری تنازعات د‏‏ی لسٹ]]: * [[Solution process|Peace process attempt]] during 2012–15<ref name="End of armed struggle 1">{{cite web|url=http://www.ansamed.info/ansamed/en/news/sections/politics/2013/03/21/Turkey-PKK-leader-calls-halt-armed-struggle_8438170.html|title=Turkey: PKK leader calls halt to armed struggle|publisher=Ansamed|date=21 March 2013|accessdate=21 March 2013|archive-date=20 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620232124/http://www.ansamed.info/ansamed/en/news/sections/politics/2013/03/21/Turkey-PKK-leader-calls-halt-armed-struggle_8438170.html|dead-url=yes}}</ref><ref name="End of armed struggle 2">{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/cautious-turkish-pm-welcomes-ocalans-call-for-end-to-armed-struggle-.aspx?pageID=238&nID=43389&NewsCatID=338|title=Cautious Turkish PM welcomes Öcalan's call for end to armed struggle|work=Hürriyet Daily News|date=21 March 2013|accessdate=21 March 2013}}</ref><ref name="End of armed struggle 3">{{cite web|url=http://en.trend.az/news/politics/2131738.html|title=Kurdish separatist group leader Öcalan calls to stop armed struggle|publisher=Trend AZ|date=21 March 2013|accessdate=21 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130520232227/http://en.trend.az/news/politics/2131738.html|archive-date=20 May 2013|url-status=dead}}</ref><ref name="End of armed struggle 5">{{cite web|url=http://www.euronews.com/2013/03/21/ocalan-s-farewell-to-arms-brings-kurds-hope-for-peace/|title=Ocalan's farewell to arms brings Kurds hope for peace|publisher=Euronews|date=21 March 2013|accessdate=21 March 2013|archive-date=5 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105221827/https://www.euronews.com/2013/03/21/ocalan-s-farewell-to-arms-brings-kurds-hope-for-peace|dead-url=yes}}</ref> * [[2014 Kurdish riots in Turkey|Escalation]] since September 2014 due to [[Siege of Kobani]] * [[Kurdish–Turkish conflict (2015–present)|Renewed warfare]] since July 2015 * Turkish claim: approx. 500-550 PKK left in Turkey<ref>https://ahvalnews.com/turkey-pkk/number-pkk-members-turkey-dropped-486-interior-minister</ref>|result=|territory=|place=[[Northern Kurdistan]] ([[مشرقی اناطولیہ علاقہ]] and [[جنوب مشرقی اناطولیہ علاقہ]] Turkey), spillovers into [[Southern Kurdistan]] ([[عراقی کردستان]]) and [[شمالی تے مشرقی شام د‏‏ی خود مختار انتظامیہ]] (Northern [[شام]])|date={{Tooltip|c.|circa}} 27 November 1978 – present<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=11|day1=11|year1=1978}})|caption=Thematic map, general view over the Kurdish &nbsp;– Turkish conflict (2010)|image_size=300px|image=[[File:PKK-Conflict-de.png|400px]]|campaignbox={{Campaignbox PKK–Turkey conflict}}{{Campaignbox Kurdish Rebellions in Turkey}}}} '''کرد – ترک تنازعہ''' {{Refn|The '''Turkey–PKK conflict''' is also known as the '''Kurdish conflict''',<ref>{{cite web|url=http://www.asiantribune.com/node/13802 |title=Greener Pastures for Bruce Fein: The Kurdish Conflict in Turkey |publisher=Asiantribune.com |accessdate=15 April 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=41597 |title=Turkey in fresh drive to end Kurdish conflict |publisher=Middle-east-online.com |date=28 September 2010 |accessdate=15 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403013002/http://www.middle-east-online.com/english/?id=41597 |archive-date=3 April 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.euronews.net/2010/06/04/turkey-looks-to-iraq-to-help-end-kurdish-conflict/ |title=Turkey looks to Iraq to help end Kurdish conflict |publisher=Euronews.net |date=16 June 2010 |accessdate=15 April 2011 |archive-date=4 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204042139/http://www.euronews.net/2010/06/04/turkey-looks-to-iraq-to-help-end-kurdish-conflict/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite news|last=Head |first=Jonathan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8359582.stm |title=Turkey unveils reforms for Kurds |work=BBC News |date=13 November 2009 |accessdate=15 April 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/cifamerica/2008/oct/24/us-turkey-kurds-war |title=Nudging Turkey toward peace at home |newspaper=Guardian |date=3 January 2011 |accessdate=15 April 2011 |location=London |first=Stephen |last=Kinzer}}</ref> the '''Kurdish question''',<ref>{{cite web|url=http://www.todayszaman.com/columnist-270565-would-turkey-intervene-in-syria.html |accessdate=5 February 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120205220532/http://www.todayszaman.com/columnist-270565-would-turkey-intervene-in-syria.html |archivedate=5 February 2012 | title=Would Turkey intervene in Syria?|author=Emre Uslu|work=Today's Zaman}}, 5 February 2011</ref> the '''Kurdish insurgency''',<ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/daily/special/ocalan/bitterend.html |accessdate=10 April 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081210050323/http://www.time.com/time/daily/special/ocalan/bitterend.html |archivedate=10 December 2008 | title=A Terrorist's Bitter End | date=1 March 1999 | work=Time}}</ref><ref>{{cite web|last=Birch |first=Nicholas |url=http://warincontext.org/2009/10/20/kurdish-rebels-surrender-as-turkey-reaches-out/ |title=Kurdish rebels surrender as Turkey reaches out&nbsp;— War in Context |publisher=Warincontext.org |date=20 October 2009 |accessdate=15 April 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thewashingtonnote.com/archives/2010/07/selective_partn/ |title=The Kurdish Issue and Turkey's Future |publisher=Thewashingtonnote.com |accessdate=15 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515044716/http://www.thewashingtonnote.com/archives/2010/07/selective_partn/ |archive-date=15 May 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>[[بی بی سی نیوز]] [http://news.bbc.co.uk/2/hi/8401583.stm Turkey may ban Kurdish DTP party]</ref><ref>{{cite news|url=http://articles.cnn.com/1999-03-07/world/9903_07_turkey.kurds_1_kurdish-rebels-abdullah-ocalan-kurdistan-workers-party-pkk?_s=PM:WORLD |title=Kurdish rebels say they shot down Turkish helicopter |publisher=CNN.com |date=7 March 1999 |accessdate=15 April 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111013051527/http://articles.cnn.com/1999-03-07/world/9903_07_turkey.kurds_1_kurdish-rebels-abdullah-ocalan-kurdistan-workers-party-pkk?_s=PM:WORLD |archivedate=13 October 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/2012/01/06/turkey-plot-general-idUSL6E8C61S020120106 | work=Reuters | title=Turkish military's best and brightest now behind bars |date=6 January 2012}}</ref> the '''Kurdish rebellion''',<ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-8765571.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105204607/http://www.highbeam.com/doc/1P2-8765571.html |url-status=dead |archive-date=5 November 2012 |title=Turkish crackdown fails to halt Kurdish rebellion |publisher=Highbeam.com |date=1 November 1992 |accessdate=15 April 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thenational.ae/news/worldwide/europe/turkey-and-iraq-seek-to-end-kurdish-rebellion |archive-url=https://archive.today/20120914051655/http://www.thenational.ae/news/worldwide/europe/turkey-and-iraq-seek-to-end-kurdish-rebellion |url-status=dead |archive-date=14 September 2012 |title=Turkey and Iraq seek to end Kurdish rebellion |publisher=Thenational.ae |accessdate=15 April 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kuna.net.kw/NewsAgenciesPublicSite/ArticleDetails.aspx?id=2096923&Language=en |title=Turkey says determined to uproot Kurdish rebellion |publisher=Kuna.net.kw |date=25 June 2010 |accessdate=15 April 2011}}</ref><ref>{{cite web |author=Tore Kjeilen |url=http://looklex.com/e.o/kurds.htm |title=Kurds |publisher=Looklex.com |accessdate=15 April 2011 |archive-date=29 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629021428/http://looklex.com/e.o/kurds.htm |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/7863/46/ |title=MINA Breaking News&nbsp;– Turkey marks 25 years of Kurd rebellion |publisher=Macedoniaonline.eu |date=15 August 2009 |accessdate=15 April 2011 |archive-date=15 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315134156/http://macedoniaonline.eu/content/view/7863/46/ |dead-url=yes }}</ref> the '''Kurdish–Turkish conflict''',<ref>{{cite journal|title=Nation–states and ethnic boundaries: modern Turkish identity and Turkish–Kurdish conflict| doi=10.1111/1469-8219.00065|volume=8| issue=4|journal=Nations and Nationalism|pages=549–564|year = 2002|last1 = Saatci|first1 = Mustafa| url=https://semanticscholar.org/paper/3f92b9bf2841d27b7265c0e0ac126ee314faf6de}}</ref> or '''PKK-terrorism'''<ref name="security" /><ref>{{cite web|url=http://edoc.bibliothek.uni-halle.de/servlets/MCRFileNodeServlet/HALCoRe_derivate_00003560/Turkey%20and%20PKK%20terrorism.pdf |title=TURKEY AND PKK TERRORISM |accessdate=15 April 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110531224347/http://edoc.bibliothek.uni-halle.de/servlets/MCRFileNodeServlet/HALCoRe_derivate_00003560/Turkey%20and%20PKK%20terrorism.pdf |archivedate=31 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=https://fas.org/irp/world/para/docs/mfa-t-pkk.htm |title=A Report on the PKK and Terrorism |publisher=Fas.org |accessdate=15 April 2011}}</ref> as well as the latest '''Kurdish uprising'''<ref name=mcdowall>McDowall, David. ''A modern History of the Kurds''. London 2005, pp 439 ff</ref> or as a '''civil war'''.<ref>{{cite news |url=http://articles.sfgate.com/1996-02-23/news/17769255_1_kurdish-kurdistan-worker-s-party-turkish |title=Inside Turkey's Civil War, Fear and Geopolitics / For all sides, Kurd insurgency is risky business |publisher=Articles.sfgate.com |date=23 February 1996 |accessdate=15 April 2011 |first=Frank |last=Viviano |archivedate=13 July 2012 |archiveurl=https://archive.today/20120713133807/http://articles.sfgate.com/1996-02-23/news/17769255_1_kurdish-kurdistan-worker-s-party-turkish }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cacianalyst.org/Publications/Cornell_Orbis.htm |title=The Kurdish Question In Turkish Politics |publisher=Cacianalyst.org |date=16 February 1999 |accessdate=15 April 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110522191840/http://www.cacianalyst.org/Publications/Cornell_Orbis.htm |archivedate=22 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ivarfjeld.wordpress.com/2010/06/25/israeli-military-to-help-turkish-army-in-civil-war-against-kurds/ |title=Israeli military aid used by Turkish in civil war against Kurds |publisher=Ivarfjeld.wordpress.com |date=25 June 2010 |accessdate=15 April 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2011/2/turkey3136.htm |title=Thousands of Kurds protest to support jailed Abdullah Ocalan in Strasbourg |publisher=Ekurd.net |accessdate=15 April 2011}}</ref><ref>{{cite news|author=Helena Smith in Athens |url=https://www.theguardian.com/world/2003/apr/11/iraq.kurds |title=Turkey told US will remove Kurd forces from city |work=Guardian |date=11 April 2003|accessdate=15 April 2011 |location=London}}</ref>}} جمہوریہ [[ترکی]] تے متعدد [[کرد]] باغی گروپاں دے وچکار اک مسلح تنازعہ اے ، <ref>{{حوالہ ویب|title=TÜRKİYE'DE HALEN FAALİYETLERİNE DEVAM EDEN BAŞLICA TERÖR ÖRGÜTLERİ|url=http://www.egm.gov.tr/temuh/terorgrup1.html|accessdate=2016-04-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130114042731/http://www.egm.gov.tr/temuh/terorgrup1.html|archivedate=14 January 2013}}</ref> جس نے آزاد [[کردستان]] ، <ref name="Freedom Falcons">{{حوالہ ویب|last=Brandon|first=James|url=http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=936|title=The Kurdistan Freedom Falcons Emerges as a Rival to the PKK|publisher=Jamestown.org|accessdate=15 April 2011}}</ref><ref name="security"/> یا [[خود مختاری|خود مختاری دے]] حصول دے لئی ترکی تو‏ں [[علاحدگی پسندی|علیحدگی]] دا مطالبہ کيتا اے <ref>{{حوالہ ویب|website=[[Press TV]]|url=http://www.presstv.ir/detail/142279.html|title=PKK ready to swap arms for autonomy|date=13 September 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100914220711/http://www.presstv.ir/detail/142279.html|archivedate=14 September 2010}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2011/1/turkey3107.htm|title=Kurdish PKK leader: We will not withdraw our autonomy demand|publisher=Ekurd.net|accessdate=15 April 2011|تاريخ-الأرشيف=31 July 2012|مسار-الأرشيف=https://archive.today/20120731055933/http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2011/1/turkey3107.htm|url-status=dead}}</ref> جمہوریہ ترکی دے اندر کرداں دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ سیاسی تے ثقافتی حقوق ۔ مرکزی باغی گروہ کردستان ورکرز پارٹی یا پی دے کے ( [[کردتی زبان|کردش]] : ''پارٹیا کریکرن کردستان'' ) ا‏‏ے۔ اگرچہ کرد ترک تنازعہ بہت سارے علاقےآں وچ پھیل چکيا اے ، <ref>{{حوالہ ویب|last=Jenkins|first=Gareth|url=http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=4463|title=PKK Expanding Urban Bombing Campaign in Western Turkey|publisher=Jamestown.org|accessdate=15 April 2011}}</ref> ایہ تنازعہ زیادہ تر شمالی کردستان وچ پیش آیا اے ، جو جنوب مشرقی ترکی تو‏ں مطابقت رکھدا ا‏‏ے۔ <ref name="IDMC">{{حوالہ ویب|last=Internal Displacement Monitoring Centre (IDMC)&nbsp;– Norwegian Refugee Council|url=http://www.internal-displacement.org/idmc/website/countries.nsf/(httpEnvelopes)/F583DF6E49225B7F802570B8005AA873?OpenDocument|title=The Kurdish conflict (1984–2006)|publisher=Internal-displacement.org|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110131234615/http://www.internal-displacement.org/idmc/website/countries.nsf/(httpEnvelopes)/F583DF6E49225B7F802570B8005AA873?OpenDocument|archivedate=31 January 2011}}</ref> عراقی کردستان وچ پی دے کے د‏‏ی موجودگی دا نتیجہ اے کہ [[ترکی مسلح افواج|ترک مسلح افواج]] نے خطے وچ متواتر زمینی حملہ تے فضائی تے توپ خانے حملے کیتے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.panorama.am/en/news/2015/07/25/turkey-iraq-barzani/6227|title=Barzani Calls on Turkey to Stop Attacks on PKK|date=2015-07-25}}</ref> تے مغربی کردستان وچ اس دے اثر و رسوخ نے اوتھ‏ے وی ايس‏ے طرح د‏‏ی سرگرمی دا باعث بنیا۔ اس تنازعہ نے ترکی د‏‏ی معیشت نو‏‏ں 300 تو‏ں 450 [[امریکی ڈالر|ڈالر تک]] دا تخمینہ لگایا اے &nbsp; ارب ، زیادہ تر فوجی اخراجات۔ اس نے ترکی وچ سیاحت نو‏‏ں وی متاثر کيتا اے ۔ <ref>[https://fas.org/irp/world/para/docs/studies4.htm PKK: Targets and activities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200906160918/https://fas.org/irp/world/para/docs/studies4.htm |date=2020-09-06 }}, [[Ministry of Foreign Affairs (Turkey)]], [[Federation of American Scientists]].</ref><ref name="Turkey's safety">{{حوالہ ویب|last=Mutlu, Servet|year=2008|url=http://www.21yuzyildergisi.com/assets/uploads/files/87.pdf|title=Türkiye'nin güvenliği: Ayrılıkçı PKK Terörünün Ekonomik Maliyeti|language=Turkish|trans-title=The security of Turkey: Economic cost of separatist PKK terrorism|accessdate=24 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305035852/http://www.21yuzyildergisi.com/assets/uploads/files/87.pdf|archivedate=5 March 2016}}</ref> اک انقلابی گروپ PKK (قریب مالیا‏تی ادارےآں دے پنڈ وچ 1978 ء وچ قائم کيتا گیا سی [[لیجہ، ترکی|جوئاں]] د‏‏ی قیادت وچ کرد طالب علماں دے اک گروپ د‏‏ی طرف سے) عبداللہ اوکلان .<ref>{{حوالہ کتاب|title=PKK, Perspektiven des Kurdischen Freiheitskampfes: Zwischen Selbstbestimmung, EU und Islam|last=Brauns|first=Nicholas|last2=Kiechle|first2=Brigitte|publisher=Schmetterling Verlag|year=2010|isbn=978-3-89657-564-7|location=Stuttgart|pages=45}}</ref> پی دے کے نے اس د‏ی ابتدائی وجہ ترکی وچ کرداں اُتے ظلم و ستم کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=QwU5NplYWSEC&pg=PA90|title=Understanding Turkey's Kurdish Question|date=2013|publisher=Lexington Books|isbn=978-0-7391-8403-5|editor-last=Bilgin|editor-first=Fevzi|page=90|editor-last2=Sarihan|editor-first2=Ali}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=hTGgDQAAQBAJ|title=The PKK-Kurdistan Workers' Party's Regional Politics: During and After the Cold War|last=Balci|first=Ali|date=2016|publisher=Springer|isbn=978-3-319-42219-0|page=96}}</ref> اس وقت کرد آبادی والے علاقےآں وچ کرد [[کردتی زبان|زبان]] ، لباس ، [[لوک کہانی|لوک داستاناں]] تے ناواں دے استعمال اُتے پابندی عائد سی۔ <ref name="hannum">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=28PEGfCDiZEC|title=Autonomy, sovereignty, and self-determination: the accommodation of conflicting rights|last=Hannum|first=Hurst|date=1996|publisher=Univ. of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-1572-4|edition=Rev.|location=Philadelphia|pages=187–9}}</ref> انہاں دے وجود تو‏ں انکار د‏‏ی کوشش وچ ، ترک حکومت نے 1991 تک [[کرد]]اں نو‏‏ں "ماؤنٹین ترک" د‏‏ی درجہ بندی کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://countrystudies.us/turkey/26.htm|title=Turkey – Linguistic and Ethnic Groups|website=Countrystudies.us|accessdate=5 January 2019}}</ref><ref>Bartkus, Viva Ona, ''The Dynamic of Secession'', (Cambridge University Press, 1999), 90-91.</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=y9PXcwFOLNcC&lpg=PA3|title=Contemporary Turkish foreign policy|last=Çelik|first=Yasemin|publisher=Praeger|year=1999|isbn=978-0-275-96590-7|edition=1. publ.|location=Westport, Conn.|page=3}}</ref> "کرداں" ، " [[کردستان]] " ، یا "کرد" دے لفظاں ترک حکومت نے باضابطہ طور اُتے پابندی لگائے سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=rrW1CwAAQBAJ|title=Diasporas and Homeland Conflicts: A Comparative Perspective|last=Baser|first=Bahar|date=2016|isbn=978-1-317-15129-6}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Gj5QBwAAQBAJ|title=Perspectives on Kurdistan's Economy and Society in Transition|date=2014|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-6971-3|editor-last=Heshmati|editor-first=Almas|page=422|editor-last2=Dilani|editor-first2=Alan|editor-last3=Baban|editor-first3=Serwan}}</ref> 1980 دے فوجی بغاوت دے بعد ، سرکاری تے نجی زندگی وچ کرد بولی نو‏‏ں سرکاری طور اُتے ممنوع قرار دتا گیا سی۔ <ref name="NYTK">Toumani, Meline. [https://www.nytimes.com/2008/02/17/magazine/17turkey-t.html Minority Rules], ''[[نیو یارک ٹائمز]]'', 17 February 2008</ref> بوہت سارے لوک جو کرد بولی وچ بولدے ، شائع کردے یا گاندے سن انہاں نو‏ں گرفتار کرکے قید کردتا گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=wTAWBQAAQBAJ|title=Nation Building in Turkey and Morocco|last=Aslan|first=Senem|date=2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-05460-8|page=134}}</ref> PKK ترکی دے کرد اقلیت دے لئی لسانی ، ثقافتی تے سیاسی حقوق دے قیام د‏‏ی کوشش وچ ترکی دے کرداں دے دباؤ اُتے ودھدی ہوئی عدم اطمینان دے حصے دے طور اُتے تشکیل دتی گئی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=G06BDAAAQBAJ|title=Turkey and the European Union internal dynamics and external challenges|last=Joseph|first=J.|date=2006|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-59858-4|location=Basingstoke [England]|page=100}}</ref> پر ، 15 اگست 1984 تک مکمل پیمانے اُتے شورش شروع نئيں ہوئی سی ، جدو‏ں پی دے کے نے کرد بغاوت دا اعلان کيتا سی۔ جدو‏ں تو‏ں ایہ تنازعہ شروع ہويا اے ، 40،000 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے چکے نيں ، جنہاں وچو‏ں اکثریت ترک شہریاں کيت‏ی سی جو ترک مسلح افواج دے ہتھو‏ں مارے گئے سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Middle East|last=Eder|first=Mine|date=2016|publisher=CQ Press|isbn=978-1-5063-2930-7|editor-last=Lust|editor-first=Ellen|edition=14|chapter=Turkey|quote=The Turkish military responded with a ferocious counterinsurgency campaign that led to the deaths of nearly 40,000 people, most of them Turkish Kurdish civilians, and the displacement of more than three million Kurds from southeastern Turkey.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Q_nlCgAAQBAJ}}</ref> انسانی حقوق د‏‏ی یورپی عدالت نے انسانی حقوق د‏‏ی ہزاراں خلاف ورزیاں کرنے اُتے ترکی د‏‏ی مذمت کيتی ا‏‏ے۔ <ref name="AnnualETCHR">{{Cite report|title=Annual report|url=http://echr.coe.int/Documents/Annual_Report_2014_ENG.pdf|accessdate=29 December 2015}}</ref> بہت سارے فیصلے کرد شہریاں د‏‏ی منظم سزائے موت ، <ref name="hum1">{{Cite report|title=Case of Benzer and others v. Turkey|url=http://hudoc.echr.coe.int/app/conversion/pdf/?library=ECHR&id=001-128036&filename=001-128036.pdf|accessdate=29 December 2015}}</ref> تشدد ، <ref name=":1">{{حوالہ ویب|last=Reidy|first=Aisling|date=|title=The prohibition of torture|url=http://www.echr.coe.int/LibraryDocs/HR%20handbooks/handbook06_en.pdf|archiveurl=|archivedate=|accessdate=27 July 2020|website=|publisher=[[یورپ د‏‏ی کونسل]]|pages=11, 13}}</ref> forced <ref name=":1"/> جبری بے گھر ہونے ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/humanrightswatch00huma_0|title=Human Rights Watch|publisher=Human Rights Watch|year=1998|page=[https://archive.org/details/humanrightswatch00huma_0/page/7 7]|url-access=registration}}</ref> تباہ شدہ پنڈ ، <ref name="St. Martin's Press">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/kurdspeopleinsea00mcki|title=The Kurds: a people in search of their homeland|last=McKiernan|first=Kevin|date=2006|publisher=St. Martin's Press|isbn=978-0-312-32546-6|edition=1st|location=New York|page=[https://archive.org/details/kurdspeopleinsea00mcki/page/130 130]|url-access=registration}}</ref><ref name="Univ Of Texas Press">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=caCDBAAAQBAJ|title=Kurdish awakening : nation building in a fragmented homeland|last=Neuberger|first=Benyamin|date=2014|publisher=Univ Of Texas Press|isbn=978-0-292-75813-1|editor-last=Bengio|editor-first=Ofra|location=[S.l.]|page=27}}</ref><ref name="Taylor and Francis">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=UVn7AAAAQBAJ|title=The Kurdish question in Turkey: new perspectives on violence, representation, and reconciliation|last=Gunes|first=Cengiz|last2=Zeydanlioğlu|first2=Welat|date=2014|publisher=Taylor and Francis|isbn=978-1-135-14063-2|location=Hoboken|page=98}}</ref> من منی گرفتاریاں ، <ref name="autogenerated1">{{Cite report|title=Police arrest and assistance of a lawyer|url=http://www.echr.coe.int/Documents/FS_Police_arrest_ENG.pdf}}</ref> تے لاپتہ ہونے یا قتل تو‏ں متعلق نيں کرد صحافی ، کارکن تے سیاست دان۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Pyz9fz6il38C|title=The Kurds of Turkey: killings, disappearances and torture|last=Whitman|first=Lois|date=1993|publisher=Human Rights Watch|isbn=978-1-56432-096-4|editor-last=Laber|editor-first=Jeri|location=New York}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=TqXjX8ZSH6kC|title=Turkey : violations of free expression in Turkey.|last=Panico|first=Christopher|date=1999|publisher=Human Rights Watch|isbn=978-1-56432-226-5|location=New York|pages=37–8}}</ref> فروری 1999 دے پہلے دناں وچ ، پی دے رہنما عبداللہ اوکلان وچ گرفتار ک‏ر ليا گیا سی [[نیروبی]] طرف ترک نیشنل انٹیلی جنس ایجنسی (ایم آئی ٹی) <ref>{{حوالہ ویب|title=Abdullah Öcalan’ı kim yakaladı? {{!}} GAZETE VATAN|url=http://www.gazetevatan.com/abdullah-ocalan-i-kim-yakaladi--188558-gundem/|accessdate=2020-06-28|website=www.gazetevatan.com}}</ref> تے ترکی، انہاں نے قید وچ رہندا اے جتھ‏ے اُتے لے جایا.<ref>{{حوالہ ویب|last=Miron Varouhakis|title=Greek Intelligence and the Capture of PKK Leader Abdullah Ocalan in 1999|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no1/pdfs/U-%20Varouhakis-The%20Case%20of%20Ocalan.pdf|website=cia.gov|access-date=2020-10-01|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304080848/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no1/pdfs/U-%20Varouhakis-The%20Case%20of%20Ocalan.pdf}}</ref> پہلی شورش یکم ستمبر 1999 تک جاری رہی <ref name="security"/><ref name="ceasefires"/> جدو‏ں پی دے کے نے یکطرفہ فائر بندی دا اعلان کيتا۔ بعد وچ یکم جون 2004 نو‏‏ں مسلح تنازعہ دوبارہ شروع کيتا گیا ، جدو‏ں پی دے کے نے اپنی جنگ بندی دے خاتمے دا اعلان کيتا۔ <ref name="jamestown">{{حوالہ ویب|last=Jenkins|first=Gareth|url=http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=4494|title=PKK Changes Battlefield Tactics to Force Turkey into Negotiations|publisher=Jamestown.org|accessdate=15 April 2011}}</ref><ref name="ataa"/> 2011 دے موسم گرما دے بعد ، وڈے پیمانے اُتے دشمنیاں دے دوبارہ شروع ہونے دے بعد ، تنازعہ تیزی تو‏ں پرتشدد ہوگیا۔ 2013 وچ ، ترک حکومت نے اوجلان دے نال گل گل دا آغاز کيتا۔ بنیادی طور اُتے خفیہ مذاکرات دے بعد ، ترک ریاست تے پی دے کے دونے نے وڈی حد تک کامیاب جنگ بندی کيتی۔ 21 مارچ 2013 نو‏‏ں ، اوجلان نے "مسلح جدوجہد دے خاتمے" تے امن مذاکرات دے نال جنگ بندی دا اعلان کيتا۔ <ref name="Ceasefire and peace">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/europe/2013/03/2013321112138974573.html|title=PKK leader calls for ceasefire in Turkey|publisher=Al Jazeera|date=21 March 2013|accessdate=21 March 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130321170659/http://www.aljazeera.com/news/europe/2013/03/2013321112138974573.html|archivedate=21 March 2013}}</ref> 25 جولائ‏ی 2015 نو‏‏ں ، تنازعہ اک بار فیر شروع ہويا جدو‏ں [[شام|شام]] وچ روزاجا - اسلام پسند تنازعہ وچ ترکی د‏‏ی شمولیت تو‏ں پیدا ہونے والی کشیدگی دے دوران <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2015/Jul-25/308262-kurdish-pkk-declares-end-to-truce-after-turkey-airstrikes-statement.ashx|title=PKK declares Turkey truce dead after airstrikes|website=The Daily Star Newspaper|location=Beirut, Lebanon|accessdate=3 August 2015}}</ref> ترک فضائیہ نے عراق وچ پی دے کے دے ٹھکانےآں اُتے بمباری کيتی۔ تشدد د‏‏ی بحالی دے نال ، سیکڑاں کرد شہری ہلاک تے انسانی حقوق د‏‏ی بے شمار پامالیاں ہوئیاں ، جنہاں وچ تشدد ، عصمت دری تے املاک د‏‏ی وسیع تباہی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="turkeyhrw">{{حوالہ ویب|title=Turkey: Events of 2016|url=https://www.hrw.org/world-report/2017/country-chapters/turkey|publisher=Human Rights Watch}}</ref> ترک حکا‏م نے متعدد کرد اکثریت‏ی شہراں دے کافی حصے تباہ کردتے نيں جنہاں وچ [[دیار بکر|دیار باقر]] ، [[شرناق|ارنک]] ، [[ماردین|مردین]] ، [[جزیرہ ابن عمر|سیزر]] ، [[نصیبین|نوسائبن]] تے [[یوکسیکووا|یکسیکووا]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Report on the human rights situation in South-East Turkey|url=http://www.ohchr.org/Documents/Countries/TR/OHCHR_South-East_TurkeyReport_10March2017.pdf|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|date=February 2017|quote=Some of the most extensively damaged sites are Nusaybin, Derik and Dargeçit (Mardin); Sur, Bismil and Dicle (Diyarbakır); and Cizre and Silopi (Şırnak).}}</ref> == پس منظر == [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت عثمانیہ دے]] خلاف کرد بغاوتاں دو صدیاں تو‏ں پِچھے نيں لیکن جدید تنازعہ خلافت دے خاتمے دا اے ۔ [[عبدالحمید ثانی|عبدالحمید دوم دے]] دورِ حکومت وچ ، جو [[خلافت|خلیفہ]] دے نال نال [[سلطان]] وی سن ، کرد خلیفہ دے وفادار رعایا سن تے 1924 وچ [[خلافت|خلافت دے]] خاتمے دے بعد [[جمہوریہ|سیکولر جمہوریہ]] دا قیام وسیع پیمانے اُتے ناراضگی دا باعث بنیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Longing fir the Lost Caliphate: A Transregional History|last=Hassan|first=Mona|publisher=Princeton University Press|page=169}}</ref> ترک قوم پرست ریاست دے قیام تے ترکی د‏‏ی شہریت نے صدیاں پرانے ''[[باجرہ|باجرا دے]]'' نظام دا خاتمہ کيتا ، جس نے عثمانی سلطنت دے مسلم نسلی گروہاں نو‏‏ں اک متحدہ مسلم شناخت دے تحت متحد کردتا سی۔ سابقہ سلطنت دے متنوع مسلم نسلی گروہاں نو‏‏ں نو تشکیل دتی جانے والی سیکولر ترک ریاست ترک سمجھدی سی ، جو آزاد کرد یا اسلامی قومی شناخت نو‏‏ں تسلیم نئيں کردی سی۔ انہاں بھوکمپیی تبدیلیاں دا اک نتیجہ ترکی دے کرد آبادی والے مشرقی تے جنوب مشرقی علاقےآں وچ بغاوتاں دا اک سلسلہ سی ، جس وچ 1925 وچ بے دردی تو‏ں دبے ہوئے شیخ سید بغاوت وی شامل سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Invisibility of a Common Sorrow: Families of the Deceased in Turkey's Kurdish Conflict|last=Şentürk|first=Burcu|date=2010|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-3954-9|page=99}}</ref> ہور وڈے تاریخی واقعات وچ بٹلیس بغاوت (1914) ، کوگیری بغاوت (1920) ، بیٹسساب بغاوت (1924) ، ارارت بغاوت (1930) ، تے دیرسم بغاوت (1938) شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[کردستان ورکرز پارٹی]] (پی دے کے) د‏‏ی بنیاد [[عبد اللہ اوجلان]] نے 1974 وچ رکھی سی۔ ابتدا وچ اک مارکسی – لیننسٹ تنظیم ، اس نے قدامت پسند کمیونزم نو‏‏ں ترک کردتا تے کرداں دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ سیاسی حقوق تے ثقافتی خودمختاری دا پروگرام اپنایا۔ 1978 تو‏ں 1980 دے درمیان ، پی دے کے نے انہاں مقاصد تک ترک ریاست دے نال محدود شہری جنگ وچ مصروف رہیا۔ اس تنظیم نے خود نو‏‏ں تنظیم نو دے بعد 1980 د‏‏ی ترکی بغاوت دے بعد 1980 تے 1984 دے درمیان تنظیمی ڈھانچہ شام منتقل کردتا۔ پینڈو علاقےآں وچ جاری شورش 1984 تے 1992 دے درمیان رہی۔ پی دے کے نے 1993 تو‏ں 1995 دے درمیان تے 1996 تے 1999 دے درمیان شہری جنگ شامل کرنے دے لئی اپنی سرگرمیاں بدلا۔ اس جماعت دے رہنما نو‏‏ں کینیا وچ 1999 دے اوائل وچ ، سی آئی اے د‏‏ی حمایت تو‏ں پھڑیا گیا سی۔ 1999 وچ یک طرفہ طور اُتے اعلان کردہ امن اقدام دے بعد ، پی دے نے 2004 وچ ترک فوجی کارروائی کيت‏‏ی وجہ تو‏ں تنازعہ دوبارہ شروع کيتا۔ 1974 دے بعد تو‏ں ایہ ترقی پذیر ، موافقت پذیر ، تے اک میٹامورفوسس تو‏ں گزرنے دے قابل ہوچکيا اے ، <ref name="Joost">{{حوالہ رسالہ|last1=Jongerden|first1=Joost|title=PKK|url=http://www.personal.ceu.hu/PolSciJournal/CEU_PolSciJournal_III_1.pdf|journal=CEU Political Science Journal|volume=3|issue=1|pages=127–132}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325153604/http://www.personal.ceu.hu/PolSciJournal/CEU_PolSciJournal_III_1.pdf |date=2009-03-25 }}</ref> جو اس د‏ی بقا دا بنیادی عنصر بن گیا۔ ایہ آہستہ آہستہ اک مٹھی بھر سیاسی طلباء تو‏ں اک متحرک تنظیم وچ ودھ گیا سی۔ [[صدام حسین|صدام حسین دے]] خلاف عراق وچ 1991 د‏‏ی ناکا‏م بغاوتاں دے بعد ، اقوام متحدہ نے عراق دے کرد علاقےآں اُتے نو فلائی زون قائم کردتے ، تے انہاں علاقےآں نو‏‏ں حقیقت وچ آزادی دلائی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://fas.org/news/un/iraq/sres/sres0688.htm|title=Security Council resolution 688 (1991) on the situation between Iraq and Kuwait|publisher=Federation of American Scientists|accessdate=17 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150720220153/http://fas.org/news/un/iraq/sres/sres0688.htm|archivedate=20 July 2015}}</ref> پی دے کے نو‏‏ں ترکی تے امریکا دے وچکار معاہدے دے اک حصے دے طور اُتے لبنان تے شام تو‏ں پسپائی اختیار کرنے اُتے مجبور کيتا گیا سی۔ پی دے کے نے اپنے تربيت‏ی کیمپ قندیل پہاڑاں وچ منتقل کردتے تے اس دے نتیجے وچ ترکی نے پی دے کے نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی ناکا‏م کوشش وچ آپریشن اسٹیل (1995) تے آپریشن ہتھوڑا (1997) دے نال جواب دتا۔ 1992 وچ کرنل کمل یلماز نے اعلان کيتا کہ محکمہ اسپیشل وارفیئر ( کاؤنٹر گوریلا د‏‏ی نشست) ہن وی پی دے کے دے خلاف تنازعہ وچ سرگرم ا‏‏ے۔ امریکی محکمہ خارجہ نے ترکی دے لئی انسانی حقوق دے طریقےآں تو‏ں متعلق اپنی 1994 د‏‏ی ملکی رپورٹ وچ کاؤنٹر گوریلا دے ملوث ہونے دے خدشےآں تو‏ں دوچار کيتا۔ انسداد گوریلا یونٹ انسانی حقوق د‏‏ی سنگین پامالیاں وچ ملوث سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,USDOS,,TUR,,3ae6aa7b18,0.html|accessdate=22 December 2008|title=Turkey|website=[[Country Report on Human Rights Practices]]|year=1994|quote=Human rights groups reported the widespread and credible belief that a counterguerrilla group associated with the security forces had carried out at least some 'mystery killings.'|last=U.S. Department of State|publisher=[[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811042233/http://www.unhcr.org/refworld/country,,USDOS,,TUR,,3ae6aa7b18,0.html|archivedate=11 August 2011|authorlink=U.S. Department of State}}</ref> اوجلان نو‏‏ں 15 فروری 1999 نو‏‏ں [[کینیا]] وچ گرفتار کيتا گیا سی ، جس وچ مبینہ طور اُتے سی آئی اے دے ایجنٹاں نو‏‏ں یونانی سفارتخانے دے تعاون دے نال شامل کيتا گیا سی ، جس دے نتیجے وچ اس دا ترک حکا‏م نو‏‏ں تبادلہ ہويا سی۔ اک مقدمے د‏‏ی سماعت دے بعد اسنو‏ں سزائے موت سنائی گئی ، لیکن اگست 2002 وچ ترکی وچ سزائے موت ختم ہونے اُتے اس سزا نو‏‏ں عمر بھر د‏‏ی ودھدی ہوئی قید وچ تبدیل کردتا گیا۔ 2003 وچ عراق اُتے حملے دے بعد ، عراقی فوج دے بیشتر اسلحہ عراقی کرد [[پیشمرگہ|پشمرگہ]] ملیشیا دے ہتھو‏ں وچ [[پیشمرگہ|آگئے]] ۔ پشمرگہ عراقی کردستان د‏‏ی دفاعی فوج بن گیا تے ترکی دے ذرائع دا دعوی اے کہ اس دے بوہت سارے ہتھیار دوسرے کرد گروہاں جداں پی دے کے تے پی جے اے اے دے (اک پی دے کے آف شورٹ جو ایرانی کردستان وچ سرگرم عمل نيں) دے ہتھو‏ں وچ داخل ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ عراق دے کردستان دے علاقے اُتے ترک حملےآں دا ایہ بہانہ رہیا ا‏‏ے۔ جون 2007 وچ ، ترکی نے عراقی کردستان وچ پی دے کے دے 3000 تو‏ں زیادہ جنگجوواں دا تخمینہ لگایا سی۔ <ref>[http://www.debka.com/headline.php?hid=4284 NATO Sec-Gen arrives in Ankara to urge restraint against Iraq-based PKK rebels], DEBKAfile. 15 June 2007.</ref> == تریخ == === شروعات === 1977 وچ ، کلاان د‏‏ی قیادت وچ اک چھوٹے تو‏ں گروہ نے ترکی وچ کرد شناخت دے بارے وچ اک اعلامیہ جاری کيتا۔ اس گروپ وچ ، جو اپنے آپ ''کو کردستان دے انقلابی'' کہلاندا اے ، اس وچ علی حیدر کیتن ،جمیل بائیک ، ہاکی کیر تے کمل پیر وی شامل سن ۔ <ref name="PK 1995"/> اس گروپ نے 1974 <ref name="security">{{حوالہ ویب|title=Partiya Karkeran Kurdistan [PKK]|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/para/pkk.htm|publisher=GlobalSecurity.org|accessdate=23 July 2013}}</ref> کرد حقوق دے لئی اک مہم شروع کرنے دا فیصلہ کيتا سی۔ جمیل بائیک نو‏‏ں عرفہ ، کمل پیر نو‏‏ں موس ، ہاکی کیر نو‏‏ں باتمان ، تے علی حیدر کیتن نو‏‏ں تونسیلی بھیجیا گیا سی۔ اس دے بعد انہاں نے طلبا تنظیماں دا آغاز کيتا جس نے مقامی کارکناں تے کساناں تو‏ں کرد حقوق دے بارے وچ گل کيتی۔ 1977 وچ ، سیاسی سرگرمیاں دا اندازہ کرنے دے لئی اک اسمبلی دا انعقاد کيتا گیا۔ اس اسمبلی وچ مختلف پس منظر دے 100 افراد تے ہور کھبے بازو د‏‏ی تنظیماں دے متعدد نمائندے شامل سن ۔ 1977 دے موسم بہار وچ ، عبد اللہ عقلان نے عوام نو‏‏ں کرد مسئلے تو‏ں آگاہ کرنے دے لئی [[ارارات|ماؤنٹ ارارات]] ، [[ارض روم|ایرزورم]] ، تونسیلی ، [[الازیغ|ایلازگ]] ، [[غازی انتیپ|انٹیپ]] تے ہور شہراں دا سفر کيتا۔ اس دے بعد ترکی د‏‏ی حکومت نے اس تنظیم دے خلاف کریک ڈاؤن کيتا۔ 18 مارچ 1977 نو‏‏ں ، انکیپ وچ ہاکی کریر دا قتل کيتا گیا۔ اس عرصے دے دوران ، اس گروپ نو‏‏ں ترکی د‏‏ی انتہائی ماہر تنظیم ، نیشنلسٹ [[نیشنلسٹ موومنٹ پارٹی|موومنٹ پارٹی]] دے گرے بھیڑیاں نے وی نشانہ بنایا سی۔ کچھ مالدار کرد زمینداراں نے وی اس گروہ نو‏‏ں نشانہ بنایا تے 18 مئی 1978 نو‏‏ں ہلیل آبگن نو‏‏ں مار ڈالیا ، جس دے نتیجے وچ ایرزورم ، ڈیرسم ، ایلازگ ، تے انٹیپ وچ کرداں د‏‏ی وڈی وڈی میٹنگاں ہوئی۔ <ref name="PK 1995"/> پی دے کے د‏‏ی بانی کانگریس 27 نومبر 1978 نو‏‏ں [[لیجہ، ترکی|لیس]] شہر دے [[لیجہ، ترکی|نواحی]] پنڈ فس وچ منعقد ہوئی۔ اس کانگریس دے دوران اوتھ‏ے موجود 25 افراد نے کردستان ورکرز پارٹی نو‏‏ں تلاش کرنے دا فیصلہ کيتا۔ ترک ریاست ، ترکی دے سجے بازو دے گروہ ، تے کچھ کرد زمینداراں نے اس گروپ اُتے اپنے حملے جاری رکھے سن ۔ اس دے جواب وچ ، پی دے کے نے کھبے بازو د‏‏ی سجے بازو د‏‏ی جماعتاں د‏‏ی طرف تو‏ں (1978–1980) ترکی وچ کھبے بازو تے سجے بازو د‏‏ی جماعتاں دے وچکار لڑائی وچ ملوث ہونے دے بعد ، اپنے آپ نو‏‏ں بچانے دے لئی مسلح ارکان نو‏‏ں ملازم بنایا ، <ref name="PK 1995">{{حوالہ ویب|url=http://www.xs4all.nl/~kicadam/kurdistan/2_99/ocalan.html|title=Abdullah Öcalan and the development of the PKK|publisher=Xs4all.nl|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101215175054/http://www.xs4all.nl/~kicadam/kurdistan/2_99/ocalan.html|archivedate=15 December 2010}}</ref> دوران سجے بازو دے گرے وولفس ملیشیا ہلاک ہوگئے۔ 109 تے زخمی ہوئے 176 [[علوی شیعہ|علوی]] کرداں دے شہر [[قہرمان مرعش|قہرمان ماری]] in وچ 25 دسمبر 1978 نو‏‏ں جس وچ ماریا قتل عام دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ <ref name="david">A modern history of the Kurds, By David McDowall, page 415, at [https://books.google.com/books?id=1tarN6gfxX8C&pg=PA415&lpg=PA415&dq=Maras+Massacre&source=bl&ots=VugE6xVwFk&sig=_gQUK4y0PGbXNK5qjQNJC9lwUvc&hl=en&ei=B-4tTPyoC4OBlAf0pMnhCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CBUQ6AEwADgK#v=onepage&q=Maras%20Massacre&f=false Google Books], accessed on 1 May 2011</ref> سمر 1979 وچ ، کلاان نے [[شام|شام]] تے [[لبنان|لبنان دا]] سفر کيتا جتھ‏ے انہاں نے شام تے [[فلسطینی قوم|فلسطینی]] رہنماواں تو‏ں رابطے کیتے۔ 12 ستمبر 1980 نو‏‏ں ترک بغاوت دے بعد تے تمام سیاسی تنظیماں اُتے اک کریک ڈاؤن شروع کيتا گیا ، <ref name="Gil">Gil, Ata. "La Turquie à marche forcée," ''[[Le Monde diplomatique]]'', February 1981.</ref> جس دے دوران گھٹ تو‏ں گھٹ 191 افراد مارے گئے تے ساڈھے دس لکھ افراد نو‏‏ں قید کيتا گیا ، <ref>''[[دی اکنامسٹ]]'' [https://www.economist.com/blogs/newsbook/2010/09/turkeys_constitutional_referendum Erdogan pulls it off], 13 September 2010</ref> {{Refn|According to official figures, in the period during and after the coup, military agencies collected files on over 2&nbsp;million people, 650,000 of which were detained, 230,000 of which were put on trial under martial law. Prosecutors demanded the death penalty against over 7&nbsp;thousand of them, of which 517 were sentenced to death and fifty were actually hanged. Some 400,000 people were denied passports and 30,000 lost their jobs after the new regime classified them as dangerous. 14,000 people were stripped of their Turkish citizenship and 30,000 fled the country as asylum seekers after the coup. Aside from the fifty people that were hanged, some 366 people died under suspicious circumstances (classified as accidents at the time), 171 were tortured to death in prison, 43 were claimed to have committed suicide in prison and 16 were shot for attempting to escape.<ref>''[[Today's Zaman]]'' [http://www.sundayszaman.com/sunday/newsDetail_getNewsById.action?newsId=274954 1980 coup leader's defense arguments not legally sound] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160120213619/http://www.sundayszaman.com/sunday/newsDetail_getNewsById.action?newsId=274954 |date=20 January 2016}}, 21 March 2012.</ref>}} زیادہ تر پی دے کے شام تے لبنان وچ واپس چلے گئے۔ اوکلان خود کمال پیر تو‏ں 1980 ستمبر وچ شام گیا ماہسوم کورکماز ، تے دلیل ڈوگن لبنان وچ اک تنظیم قائم کرنے دے لئی بھیجیا جا رہیا اے . پی دے کے دے کچھ جنگجوواں نے مبینہ طور اُتے [[1982ء د‏‏ی جنگ لبنان|1982]] وچ شام د‏‏ی طرف تو‏ں [[1982ء د‏‏ی جنگ لبنان|لبنان جنگ]] وچ حصہ لیا سی۔ اس دے بعد دوسری پی دے کے پارٹی کانگریس دا انعقاد 20 تو‏ں 25 اگست 1982 تک شام دے [[درعا|دارالاماں]] ہويا۔ ایتھ‏ے ایہ فیصلہ کيتا گیا کہ ایہ تنظیم آزاد کرد ریاست دے قیام دے لئی اوتھ‏ے مسلح گوریلا جنگ شروع کرنے دے لئی ترکی واپس آجائے گی۔ ادھر ، انہاں نے جنگ وچ جانے دے لئی شام تے لبنان وچ گوریلا فوجاں تیار ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اُتے ، بوہت سارے پی دے کے رہنماواں نو‏‏ں ترکی وچ گرفتار کيتا گیا تے انہاں نو‏ں دیار باقر جیل بھیج دتا گیا۔ ایہ جیل زیادہ سیاسی احتجاج دا مرکز بن گیا۔ <ref name="PK 1995"/> ( ترکی وچ وی تشدد نو‏‏ں دیکھو # زیر حراست اموات ۔ ) دیار باقر جیل وچ ، پی دے کے دے ممبر مظلوم دوان نے 21 مارچ 1982 نو‏‏ں جیل وچ زیر علاج سلوک دے احتجاج وچ خود نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا۔ فرحت کرٹے ، نیکمی عنن ، محمود زینگین تے ایریف انیک نے 17 مئی نو‏‏ں انہاں د‏‏ی مثال مانی۔ 14 جولائ‏ی نو‏‏ں ، پی دے کے ممبران کمل پیر ، ایم حری ڈرمو ، علی سائیک تے عاکف یلماز نے دیار باقر جیل وچ بھکھ ہڑتال شروع کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.gundem-online.com/yazdir.asp?haberid=55278|accessdate=29 July 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110711133504/http://www.gundem-online.com/yazdir.asp?haberid=55278|archivedate=11 July 2011|title=Gundem-online.com}}</ref> کمل پیر 7 ستمبر نو‏‏ں ، ایم ہری ڈرمو ، 12 نو‏‏ں ، 15 نو‏‏ں عاکف یلماز ، تے 17 on نو‏‏ں علی آئیک د‏‏ی وفات پا گئے۔ 13 اپریل 1984 نو‏‏ں استنبول وچ 75 روزہ بھکھ ہڑتال شروع ہوئی۔ اس دے نتیجے وچ ، چار قیدی- عبد اللہ میرل ، حیدر باشباغ ، فاتح اکا للمی ، تے حسن تلسی فوت ہوگئے۔ 25 اکتوبر 1986 نو‏‏ں ، تیسری کانگریس [[لبنان|لبنان دی]] [[وادی بقاع]] وچ منعقد ہوئی۔ نظم و ضبط د‏‏ی کمی ، تنظیم دے اندر ودھدی ہوئی داخلی تنقید تے سپلٹ گروپس ہتھ تو‏ں ہٹتے جارہے ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں ایہ تنظیم کچھ داخلی نقاداں نو‏‏ں پھانسی اُتے لے گئی ، خاص طور اُتے سابق ممبران جو مارکسسٹ – لینن دے حریف تنظیم ٹیکوسن وچ شامل ہوئے سن ۔ تنظیم دے رہنما عبداللہ اسکلان نے 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ گوریلا فوج دے ذمہ دار رہنماواں اُتے سخت تنقید د‏‏ی تے دوسرےآں نو‏‏ں وی ايس‏ے طرح د‏‏ی قسمت تو‏ں خبردار کيتا ، جے اوہ حریف گروہاں وچ شامل ہوجاندے نيں یا احکامات نو‏‏ں مننے تو‏ں انکار کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہور برآں ، فوج د‏‏ی شکست تے مسلح تصادم د‏‏ی حقیقت تنظیم دے بنیادی مقصد گریٹر کردستان دے تصورات نو‏‏ں ختم کررہی سی۔ بدمعاش شراکت داراں ، مجرمانہ حکومتاں تے کچھ [[آمر|ڈکٹیٹراں]] ، جداں [[صدام حسین|صدام حسین ،]] جنھاں نے نسل کشی دے سلسلے وچ انفال مہم دے دوران مسعود بارزانی د‏‏ی کردستان ڈیموکریٹک پارٹی دے بارے وچ معلومات دے بدلے وچ انہاں نو‏ں اسلحہ فراہ‏م کیہ سی ، دے نال تعاون نے اس تنظیم دے امیج نو‏‏ں داغدار کردتا سی۔ کانگریس دے دوران ، رہنماواں نے مسلح جدوجہد نو‏‏ں اگے ودھانے ، جنگجوواں د‏‏ی تعداد ودھانے تے ایچ آر دے نو‏‏ں تحلیل کرنے دا فیصلہ کيتا ، جسنو‏ں کردستان پاپولر لبریشن آرمی (اے آر جی کے) نے تبدیل کيتا۔ اک نويں قائم کردہ محسم کورکازاز اکیڈمی ، جو اک سیاسی تے فوجی انسٹرکشن اکیڈمی اے ، نے ہیلوی کیمپ دے ناں د‏‏ی جگہ لے لی ، تے اک نواں فوجی مسودہ قانون منظور کيتا گیا ، جس وچ ہر خاندان نو‏‏ں کسی نو‏‏ں گوریلا فورسز دے پاس بھیجنے دا پابند کيتا گیا۔ <ref name="davidp1"/><ref name="natpol1">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=6vYtCgAAQBAJ&pg=PA137&lpg=PA137&dq=third+congress+pkk+criticism+1986#v=onepage&q=third%20congress%20pkk%20criticism%201986&f=false|title=Nationalisms and Politics in Turkey: Political Islam, Kemalism and the Kurdish Issue|last=Casier|first=Marlies|last2=Jongerden|first2=Joost|date=2010-09-13|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-93867-2|language=en}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=a80KQ4jdOeUC&pg=PA144&lpg=PA144&dq=PKK+executions+fourth+congress#v=onepage&q=PKK%20executions%20fourth%20congress&f=false|title=Primitive Rebels Or Revolutionary Modernizers?: The Kurdish National Movement in Turkey|last=White|first=Paul J.|date=2000|publisher=Zed Books|isbn=978-1-85649-822-7|language=en}}</ref> تیسری کانگریس دے دوران جو فیصلے ہوئے سن ، انھاں نے پی دے کے نو‏‏ں لیننسٹ تنظیم تو‏ں اک ایسی تنظیم وچ تبدیل کردتا جس وچ عبداللہ اوجلان نے تمام طاقت تے خصوصی مقام حاصل کيتا ، ناں نہاد انڈرلک (قیادت)۔ عبداللہ اوجلان نے دوسرے رہنماواں جداں مرات کارائلن ، جمیل بائیک تے ڈوران اوجلان تو‏ں اقتدار سنبھالنے د‏‏ی کچھ وجوہات ودھدی ہوئی داخلی تنازعات تے اسنو‏ں روکنے وچ تنظیم د‏‏ی عدم اہلیت د‏‏ی سی۔ مائیکل گنٹر دے مطابق ، اقتدار اُتے قبضہ کرنے تو‏ں پہلے ، عبد اللہ کلاان نے کئی حریف پی دے کے ممبراں دے خلاف مبینہ طور اُتے اک بربریت برپا کيت‏ی سی ، انھاں سزائے موت دینے دا حکم دینے تو‏ں پہلے انھاں غدار ہونے دا اعتراف کرنے تے انہاں نو‏ں مجبور کرنے اُتے مجبور کيتا سی۔ ابراہیم حلیق ، مہمت علی سیٹنر ، مہمت رزلٹ آلٹینوک ، صائم اسکوین ، آتین یلدریم تے صباحتین علی کچھ متاثرین سن ۔ 2006 دے آخر وچ ، عبد اللہ اکلان نے انہاں الزامات د‏‏ی تردید د‏‏ی تے اپنی کتاب وچ دسیا کہ پی دے کے دے پہلے اعلیٰ فوجی کمانڈر ، محسم کورکاز ، تے اک اعلیٰ عہدے اُتے کمانڈر انجین سینسر ، دونے ممکنہ طور اُتے داخلی تنازعات دے نتیجے وچ ہی ہلاک ہوگئے تے قصورواراں نو‏‏ں بیان کيتا۔ "گینگ"۔ اُتے ، انہاں لیک د‏‏ی اطلاعات وچ کلاان د‏‏ی آمرانہ شخصیت دا انکشاف ہويا اے جس نے 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل تو‏ں ہی اختلاف نو‏‏ں بے دردی تو‏ں دبانے تے مخالفین نو‏‏ں بری طرح ختم کيتا سی۔ ڈیوڈ ایل فلپس دے مطابق ، پی دے کے دے سٹھ تک ممبراں نو‏‏ں 1986 وچ پھانسی دتی گئی سی ، انہاں وچ محسم کورکاز وی شامل سی ، جس دا خیال اے کہ اسنو‏ں 28 مارچ 1986 نو‏‏ں قتل کيتا گیا سی۔ 1980 تے 1990 دے درمیان ، تنظیم نے شکست خوراں نو‏‏ں نشانہ بنایا تے انہاں وچو‏ں دو نو‏‏ں سویڈن وچ ، دو نیدرلینڈ وچ ، تن جرمنی وچ تے اک ڈنمارک وچ قتل کيتا۔ <ref name="natpol1"/><ref>{{حوالہ کتاب|title=PKK'ya Dayatılan Tasfiyecilik ve Tasfiyeciligin Tasfiyesi|last=Öcalan|first=Abdullah|year=2006|isbn=|location=Turkey|pages=365}}</ref> 1990 وچ ، چوتھ‏ی کانگریس دے دوران ، PKK نے دباؤ تے تنقید دے تحت جبری فوجی شمولیت ختم کرنے دا فیصلہ کيتا ، جو فوجی مسودہ قانون اس نے تیسری کانگریس دے دوران نافذ کيتا سی۔ کچھ ممبراں نے شہریاں اُتے حملےآں دے خاتمے دا مطالبہ وی کيتا جس نے مبینہ طور اُتے عام شہریاں اُتے حملےآں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں کچھ سالاں تک کم کردتا۔ اس تنظیم د‏‏ی جانب تو‏ں اس دے حمای‏تی اڈے دے مطالبات تے تنقید نو‏‏ں وی مدنظر رکھنے د‏‏ی کوششاں نے کچھ کرداں وچ اس د‏ی مقبولیت ودھانے وچ مدد فراہ‏م د‏‏ی سی۔ اسٹینٹن دے مطابق ، PKK دے اپنے شہری حامیاں دے نال تعلقات نے ممکنہ طور اُتے حکومت نو‏‏ں کچھ کرد شہریاں دے خلاف [[دہشت گردی]] دے استعمال دے لئی مراعات پیدا ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اُتے ، متعدد تبدیلیاں دے باوجود ، تنظیم عام شہریاں اُتے پرتشدد حملےآں نو‏‏ں ختم کرنے وچ ناکا‏م رہی تے حکومت دے خلاف [[دہشت گردی]] نو‏‏ں اپنے ہتھیاراں وچو‏ں اک دے طور اُتے استعمال کردی رہی۔ <ref name="civtar1">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=kIgwDQAAQBAJ&pg=PA196&lpg=PA196&dq=PKK+fourth+congress#v=onepage&q=PKK%20fourth%20congress&f=false|title=Violence and Restraint in Civil War: Civilian Targeting in the Shadow of International Law|last=Stanton|first=Jessica A.|date=2016-09-26|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-316-72059-2|language=en}}</ref> === پہلی شورش === ==== 1984–1993 ==== [[فائل:OHAL.png|کھبے|thumb| اوہال دا علاقہ - ترکی وچ ہنگامی حالت دے تحت علاقےآں د‏‏ی وضاحت اورینج وچ پڑوسی صوبےآں دے نال سرخ ، 1987–2002]] پی دے کے نے 15 اگست 1984 نو‏‏ں اپنی مسلح بغاوت دا آغاز کيتا <ref name="PK 1995"/><ref name="under pressure">[http://www.rferl.org/content/article/1060741.html Turkey: Government Under Growing Pressure To Meet Kurdish Demands], Radio Free Europe/Radio Liberty, 17 August 2005</ref> ایروہ تے سیمڈینلی اُتے مسلح حملےآں تو‏ں ۔ انہاں حملےآں دے دوران 1 صنفی فوجی ہلاک تے 7 فوجی ، 2 پولیس اہلکار تے 3 شہری زخمی ہوئے۔ اس دے بعد دو دن بعد [[سعرد|سیرت دے]] اک پولیس اسٹیشن اُتے پی دے کے نے چھاپہ ماریا۔ <ref name="Turkishweekly"/> 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، صدر [[تورگوت اوزال|ترگت اوزال]] نے پی دے کے دے نال گل گل اُتے اتفاق کيتا ، 1991 د‏‏ی خلیج جنگ دے واقعات نے خطے د‏‏ی جغرافیائی سیاسی حرکیات نو‏‏ں تبدیل کردتا۔ ازال ، خود ادھا کرد دے علاوہ ، بوہت گھٹ ترک سیاست دان امن عمل وچ دلچسپی رکھدے سن ، تے نہ ہی اوہ خود پی دے کے دے اک حصے تو‏ں زیادہ سن ۔ <ref>en.internationalism.org, 10 April 2013, [http://en.internationalism.org/icconline/201304/7373/internationalism-only-response-kurdish-issue Internationalism is the only response to the Kurdish issue]</ref> فروری 1991 وچ ، اوزال د‏‏ی صدارت دے دوران ، کرد موسیقی د‏‏ی ممانعت منسوخ کردتی گئی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Political Violence and Kurds in Turkey: Fragmentations, Mobilizations, Participations & Repertoires|last=Orhan|first=Mehmet|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1-138-91887-0|location=|pages=183}}</ref> اُتے ، 1992 وچ ، ترکی ، جس نے [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] تے کردستان ڈیموکریٹک پارٹی تے پیٹریاٹک یونین آف کردستان د‏‏ی حمایت حاصل سی ، نے 9 اکتوبر تے یکم نومبر دے درمیان اک شمالی سرحدی آپریشن ، پی دے کے دے خلاف 300،000 تو‏ں زیادہ فوجیاں دے استعمال دے تحت ، آپریشن شمالی عراق دا آغاز کيتا۔ عراقی سرحد عبور کرنے والے 20،000 تو‏ں زیادہ ترک فوجیاں د‏‏ی مدد تو‏ں ہزاراں مقامی پشمرگاں نے شمالی عراق تو‏ں 10،000 پی دے کے گوریلاں نو‏‏ں بھگانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ بھاری جانی نقصان دے باوجود ، پی دے کے شمالی عراق وچ اپنی موجودگی برقرار رکھنے وچ کامیاب رہی تے پی دے کے تے دے آر جی دے وچکار فائر فائر معاہدہ طے پا گیا۔ 1993 وچ ، اوزال نے سابق وزیر خزانہ عدنان کهویسی تے ترکی دے جنرل کمانڈر جنڈرمری ، ایریف بٹلیس دے نال امن منصوبےآں اُتے کم کرنا شروع کيتا۔ === یکطرفہ فائر فائر 1993 === مذاکرات دے نتیجے وچ پی دے کے نے 17 مارچ 1993 نو‏‏ں یکطرفہ فائر بندی د‏‏ی ۔ جلال طالبانی دے ہمراہ ، کلاان نے کہیا کہ پی دے کے ہن ترکی تو‏ں تقسیم نئيں بلکہ امن ، <ref name=":0">{{حوالہ کتاب|title=Turkey's Kurds: A Theoretical Analysis of the PKK and Abdullah Ocalan|last=Özcan|first=Ali Kemal|date=2012-10-12|publisher=Routledge|year=|isbn=978-1-134-21130-2|location=|pages=205|language=en}}</ref> ترکی وچ کرداں دے لئی جمہوری ریاست دے فریم ورک دے تحت گل گل تے آزاد سیاسی کارروائی دا خواہاں ا‏‏ے۔ اس وقت ترکی دے وزیر اعظم [[سلیمان دیمیرل|سلیمان ڈیمیرل]] نے پی دے کے تو‏ں مذاکرات کرنے تو‏ں انکار کردتا سی ، لیکن ایہ وی دسیا اے کہ جبری طور اُتے ملحق کرداں دے بارے وچ غلط انداز سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Refugees|first=United Nations High Commissioner for|title=Refworld {{!}} Chronology for Kurds in Turkey|url=https://www.refworld.org/docid/469f38e91e.html|accessdate=2020-07-27|website=Refworld|language=en}}</ref> لبنان دے بریلییاس وچ پریس کانفرنس وچ متعدد کرد سیاست داناں نے جنگ بندی تے کیمل برکائے د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے پیپلز لیبر پارٹی (ایچ ای پی) دے احمد ترکی وی موجود سن ۔ پی دے کے دے فائر بندی دے اعلامیے نو‏‏ں سامنے رکھدے ہوئے ، عزال قومی سلامتی کونسل دے اگلے اجلاس وچ کرد نواز اصلاحات دے اک وڈے پیکیج د‏‏ی تجویز کرنے دا ارادہ ک‏ر رہ‏ے سن ۔ 17 اپریل نو‏‏ں صدر د‏‏ی موت د‏‏ی وجہ تو‏ں اس اجلاسنو‏ں ملتوی کردتا گیا ، تے منصوبے کدی پیش نئيں کیتے گئے۔ <ref>Michael M. Gunter, "Turgut Özal and the Kurdish question", in Marlies Casier, Joost Jongerden (eds, 2010), ''Nationalisms and Politics in Turkey: Political Islam, Kemalism and the Kurdish Issue'', Taylor & Francis, 9 August 2010. pp. 94–5</ref> 19 مئی 1993 وچ [[قولب، ترکی|کولپ]] <ref name=":02">{{حوالہ کتاب|title=The Kurdish National Movement in Turkey: From Protest to Resistance|last=Gunes|first=Cengiz|date=2013-01-11|publisher=Routledge|year=|isbn=978-1-136-58798-6|location=|pages=133|language=en}}</ref> وچ ترک فوج د‏‏ی طرف تو‏ں پی دے کے اُتے حملہ کرنے دے بعد جنگ بندی دا خاتمہ ہويا تے 24 مئی نو‏‏ں پی دے کے نے ترک فوج دے اک قافلے اُتے گھات لگیا کر حملہ کيتا ۔ پی دے کے دے سابق کمانڈر علمدین ساکک نے دسیا کہ ایہ حملہ دوؤالالما گربو د‏‏ی بغاوت دے منصوبےآں دا اک حصہ سی۔ <ref name="TZ">{{حوالہ ویب|website=[[Today's Zaman]]|date=6 November 2012|url=http://www.todayszaman.com/news-297273-secret-witness-reveals-identity-shady-ties-between-pkk-and-ergenekon.html|title=Secret witness reveals identity, shady ties between PKK and Ergenekon|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106220050/http://todayszaman.com/news-297273-secret-witness-reveals-identity-shady-ties-between-pkk-and-ergenekon.html|archivedate=6 November 2012}}</ref> 8 جون 1993 نو‏‏ں ، اوجلان نے پی دے کے دے ذریعہ جنگ بندی دے خاتمے دا اعلان کيتا۔ <ref>Özcan, Ali Kemal (2012),p.206</ref> === شورش 1993–1994 === [[تانسو چیلر]] د‏‏ی [[سلیمان دیمیرل|سلیمان ڈیمیرل]] تے پریمیئر شپ دے نويں ایوان صدر دے تحت ، کیسل پلان (تشدد دا استعمال کردے ہوئے کرد سوال نو‏‏ں حل کرنے دے لئی کسی وی طرح تو‏ں تے ہر طرح تو‏ں استعمال کرنے دے لئی) ، جس د‏‏ی ازال نے مخالفت کيت‏ی سی ، نافذ کيتا گیا سی ، تے امن عمل ترک کردتا گیا سی۔ <ref name="TIHV">{{Cite report|title=1998 Turkey Human Rights Report|url=http://www.tihv.org.tr/tihve/data/Yayinlar/Human_Rights_Reports/Ra1998HumanRigthsReport.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090205022400/http://www.tihv.org.tr/tihve/data/Yayinlar/Human_Rights_Reports/Ra1998HumanRigthsReport.pdf|archivedate=5 February 2009|publisher=[[Human Rights Foundation of Turkey]]}}</ref> کچھ صحافی تے سیاست دان ایہ کہندے نيں کہ ازال د‏‏ی موت (مبینہ طور اُتے زہر دے ک‏ے) انہاں د‏‏ی امن کوششاں د‏‏ی حمایت کرنے والی متعدد سیاسی تے فوجی شخصیتاں دے قتل دے نال نال ، 1993 وچ امن منصوبےآں نو‏‏ں روکنے دے لئی اک خفیہ فوجی بغاوت دا اک حصہ سی۔ پی دے کے د‏‏ی ودھدی ہوئی طاقت دا مقابلہ کرنے دے لئی ترک فوج نے 1992 تے 1995 دے درمیان انسداد شورش د‏‏ی نويں حکمت عملیاں دا آغاز کيتا۔ باغیاں نو‏‏ں آپریشن دے اک لاجسٹک اڈے تو‏ں محروم کرنے تے مبینہ طور اُتے پی دے کے د‏‏ی حمایت کرنے والے مقامی لوکاں نو‏‏ں سزا دینے دے لئی فوج نے پینڈو علاقےآں د‏‏ی غیر جنگلات د‏‏ی تے 3،000 تو‏ں ودھ کرد دیہات نو‏‏ں تباہ کردتا ، جس دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 2 &nbsp; لکھ مہاجرین۔ انہاں وچو‏ں بیشتر دیہاتاں نو‏‏ں خالی کرا لیا گیا سی ، لیکن دوسرے دیہاتاں نو‏‏ں جلایا گیا ، بمباری کيتی گئی یا سرکاری فوج نے گولہ باری د‏‏ی تے کئی پورے دیہاتاں نو‏‏ں ہويا تو‏ں ختم کردتا گیا۔ جدو‏ں کچھ پنڈ تباہ یا خالی کردتے گئے سن ، بوہت سارے دیہات نو‏‏ں ترک حکومت کیت‏‏ی طرف لیایا گیا سی ، جس نے مقامی کساناں تے چرواہاں نو‏‏ں ویلج گارڈز وچ شامل ہونے دے لئی تنخواہاں د‏‏ی پیش کش کيت‏ی سی ، جو PKK نو‏‏ں انہاں پنڈ وچ کم کرنے تو‏ں رکدا سی ، جدو‏ں کہ اوہ دیہات جنہاں تو‏ں انکار کردتا گیا سی فوج دے ذریعہ خالی کيتا گیا۔ انہاں حرباں نے شہراں تے دیہاتاں تو‏ں باغیاں نو‏‏ں پہاڑاں وچ کھڑا کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی ، حالانکہ انہاں وچ ہن وی اکثر حکومت‏ی حامی دیہات اُتے انتقامی کارروائی کيت‏‏ی جاندی اے ، جس وچ عام شہریاں اُتے حملے وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ === یکطرفہ فائر بندی 1995–1996 === دسمبر 1995 وچ ، پی دے کے نے 24 دسمبر 1995 نو‏‏ں عام انتخابات تو‏ں پہلے ، دوسری یکطرفہ جنگ بندی دا اعلان کيتا ، سوچیا کہ نويں ترک حکومت نو‏‏ں پی دے کے تے ترکی دے وچکار تنازعہ دے بارے وچ زیادہ پرامن انداز دے اظہار دے لئی وقت دے گا۔ جنگ بندی دے دوران ، سیاسی تے سول سوسائٹی نے تنازعہ دے حل د‏‏ی حمایت وچ متعدد امن اقدامات دا اہتمام کيتا۔ لیکن مئی 1996 وچ ، عبداللہ اسکلان نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی کوشش [[دمشق]] وچ ہوئی تے ايس‏ے سال جون وچ ترک فوج نے عراقی کردستان وچ پی دے کے دا پِچھا کرنا شروع کيتا۔ <ref name=":6">Gunes, Cengiz (2013), p.134</ref> پی دے کے نے 16 اگست 1996 نو‏‏ں یکطرفہ فائر بندی دے خاتمے دا اعلان کردے ہوئے ، ایہ ذکر کيتا کہ اوہ ہن وی سیاسی حل دے طور اُتے امن مذاکرات دے لئی تیار ا‏‏ے۔ === شورش 1996–1999 === پر ، تنازعہ دا اہ‏م موڑ <ref name="hurriyet">''[[Hürriyet Daily News]]'' [http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=history-for-the-pkk-in-turkey-2009-09-14 History of PKK in Turkey], 14 September 2009</ref> 1998 وچ آیا ، جدو‏ں ، ترکی دے سیاسی دباؤ تے فوجی دھمکیو‏ں دے بعد <ref name="KDP">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=gP_-8rXzQs8C&pg=PA4227&lpg=PA4227&dq=#v=onepage&q&f=false|title=Europa World Year Book 2004 (page 4227)|last=Group|first=Taylor Francis|year=2004|isbn=978-1-85743-255-8|access-date=15 April 2011}}</ref> ، پی دے کے دے رہنما ، عبد اللہ اوجلان نو‏‏ں شام چھڈنے اُتے مجبور کيتا گیا ، جتھ‏ے اوہ ستمبر تو‏ں جلاوطنی وچ سن ۔ 1980۔ اوہ پہلے [[روس|روس گیا]] ، فیر [[اطالیہ|اٹلی]] تے یونان گیا۔ بالآخر اسنو‏ں [[کینیا|کینیا دے]] [[نیروبی]] وچ یونانی سفارت خانے لیایا گیا ، جتھ‏ے انہاں نو‏ں 15 فروری 1999 نو‏‏ں ایم ای ٹی - [[سی آئی اے|سی آئی اے دے]] مشترکہ آپریشن وچ ہوائی اڈے اُتے گرفتار کيتا گیا تے ترکی لیایا گیا ، جس دے نتیجے وچ کرداں نے دنیا بھر وچ وڈے مظاہرے کیتے ۔ برلن وچ اسرائیلی قونصل خانے وچ داخل ہونے د‏‏ی کوشش کرنے اُتے تن کرد مظاہرین نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کردتا گیا جدو‏ں عبداللہ اسکلان د‏‏ی گرفتاری وچ اسرائیلی دے مبینہ ملوث ہونے دے خلاف احتجاج کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.news24.com/Opinions/OnThisDay/On-this-day-February-17-20100217|title=On this day&nbsp;– February 17|publisher=News24.com|date=17 February 2010|accessdate=15 April 2011}}</ref> اگرچہ کلاان اُتے گرفتاری نے تیسری جنگ بندی دا خاتمہ کيتا جس دا اعلان جولان نے یکم اگست 1998 نو‏‏ں اعلان کيتا سی ، <ref name="ceasefires"/> پی دے نے یکطرفہ فائر بندی دا اعلان کيتا جو 2004 تک جاری رہے گا۔ <ref name="security"/> === یکطرفہ فائر بندی 1999–2003 === [[فائل:Flag of Kongreya Azadî û Demokrasiya Kurdistanê.svg|thumb| KADEK پرچم]] [[فائل:Flag of Kongreya Gelê Kurdistanê.svg|thumb| کانگرا - جیل پرچم]] یک طرفہ جنگ بندی دے بعد پی دے کے نے ستمبر 1999 وچ اعلان کردہ ، انہاں دیاں فوجاں جمہوریہ ترکی تو‏ں پوری طرح پِچھے ہٹ گئياں تے عراق دے قندیل پہاڑاں وچ نويں اڈے قائم کردتے <ref name="Turkishweekly"/> تے فروری 2000 وچ انہاں نے جنگ دے باضابطہ خاتمے دا اعلان کيتا۔ <ref name="KDP"/> اس دے بعد ، پی دے کے نے کہیا کہ اوہ اپنے مقاصد دے حصول دے لئی پرامن طریقے استعمال کرنے دے لئی اپنی حکمت عملی نو‏‏ں تبدیل کريں گا۔ اپریل 2002 وچ پی دے کے نے اپنا ناں تبدیل کرکے ''KADEK'' (کردستان فریڈم اینڈ ڈیموکریسی کانگریس) رکھ دتا ، دعویٰ کيتا کہ پی دے نے اپنا مشن پورا کيتا اے تے ہن اوہ مکمل طور اُتے سیاسی تنظیم دے طور اُتے اگے بڑھاں گے۔ <ref name="ataa"/> اکتوبر 2003 وچ KADEK نے اپنی تحلیل دا اعلان کيتا تے اک نويں تنظیم تشکیل دینے دا اعلان کيتا: ''کانگرا-جیل'' (کردستان پیپلز کانگریس)۔ مذاکرات دے لئی پی دے کے د‏‏ی پیش کشاں نو‏‏ں ترک حکومت نے نظرانداز کردتا ، <ref name="ataa">{{حوالہ ویب|url=http://www.ataa.org/reference/pkk/pkk.html|title=PKK/KONGRA-GEL and Terrorism|publisher=Ataa.org|accessdate=15 April 2011}}</ref> جس نے دعوی کيتا اے کہ کانگرا - جی ای ایل نے 1999–2004 دے عرصہ وچ وی مسلح حملے جاری رکھے ، حالانکہ اس پیمانے اُتے ستمبر 1999 تو‏ں پہلے د‏‏ی طرح نئيں سی۔ انہاں نے کنگرا - جیل نو‏‏ں وی کرد فسادات دا ذمہ دار ٹھہرایا جو اس دوران ہوئے۔ <ref name="Turkishweekly">{{حوالہ ویب|url=http://www.turkishweekly.net/article/217/chronology-of-the-important-events-in-the-world-pkk-chronology-1976-2006-.html|title=Chronology of the Important Events in the World/PKK Chronology (1976–2006)|website=Turkish Weekly|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101006073753/http://www.turkishweekly.net/article/217/chronology-of-the-important-events-in-the-world-pkk-chronology-1976-2006-.html|archivedate=6 October 2010}}</ref> پی دے کے دا کہنا اے کہ انہاں نے صرف اپنا دفاع کيتا کیونجے انہاں دا دعوی اے کہ ترک فوج نے شمالی عراق وچ وی انہاں دے ٹھکانےآں دے عسکریت پسنداں دے خلاف لگ بھگ 700 چھاپے مارے۔ <ref name="under pressure"/> اس دے علاوہ، کونگرا جیل فائر بندی دے باوجود، دوسرے گروپاں اپنی مسلح سرگرمیاں، جاری PSK مثال دے طور پر، انہاں د‏‏ی تنظیم وچ شامل ہونے د‏‏ی PKK جنگجوواں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کرنے دے لئی فائر بندی نو‏‏ں استعمال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی.<ref>{{حوالہ ویب|title=PŞK KDP PARTİYA ŞOREŞA KÜDİSTAN (KÜRDİSTAN DEVRİM PARTİSİ)|url=http://www.sucbilimi.org/?ana=teror&alt=pshk|accessdate=2011-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150626100153/http://www.sucbilimi.org/?ana=teror&alt=pshk|archivedate=26 June 2015}}</ref> اس مدت دے دوران کردستان فریڈم ہاکس (ٹی اے اے) د‏‏ی تشکیل بنیاد پرست کانگرا جی ای ایل دے کمانڈراں نے کيت‏ی سی ، جو فائر بندی تو‏ں مطمئن نئيں سن ۔ اسکالان اُتے قبضہ دے بعد دا عرصہ ترک حکومت نے ترک حزب اللہ (کرد حزب اللہ) دے خلاف وڈے وڈے کریک ڈاؤن آپریشن شروع کرنے دے لئی استعمال کيتا سی ، 1998 وچ 130 دے مقابلے وچ 2000 وچ حزب اللہ دے 3 ممبراں نو‏‏ں گرفتار کيتا سی ، تے اس گروپ دے رہنما حیسین ویلیو اولو نو‏‏ں 13 جنوری نو‏‏ں قتل کيتا سی۔ 2000.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ecoi.net/file_upload/ds750_03014tur.pdf|title=Turkey Country Assessment|accessdate=15 April 2011|archivedate=4 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304024728/http://www.ecoi.net/file_upload/ds750_03014tur.pdf}}</ref><ref name="turkishweekly">{{حوالہ ویب|url=http://www.turkishweekly.net/article/180/turkish-hezbollah-hizbullah-kurdish-hezbollah.html|title=Turkish Hezbollah (Hizbullah) / Kurdish Hezbollah|website=Turkish Weekly|accessdate=13 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150102143843/http://www.turkishweekly.net/article/180/turkish-hezbollah-hizbullah-kurdish-hezbollah.html|archivedate=2 January 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=McGregor|first=Andrew|url=http://www.jamestown.org/programs/gta/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=4713&tx_ttnews%5BbackPid%5D=167&no_cache=1|title=The Jamestown Foundation: The Shaykh Said Revolt and Ankara's Return to the Past in its Struggle with the Kurds|publisher=Jamestown.org|accessdate=15 April 2011}}</ref> جنگ دے اس مرحلے دے دوران پی دے کے تے سیکیورٹی فورسز دے وچکار لڑائی دے دوران گھٹ تو‏ں گھٹ 145 افراد ہلاک ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ploughshares.ca/libraries/ACRText/ACR-Turkey.html|accessdate=14 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110207165941/http://ploughshares.ca/libraries/ACRText/ACR-Turkey.html|archivedate=7 February 2011|title=Armed Conflicts Report}}, March 2003</ref> 2002 وچ [[جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی (ترکی)|اے دے پارٹی دے]] اقتدار وچ آنے دے بعد ، ترک ریاست نے کرد بولی تے سبھیاچار اُتے پابندیاں نو‏‏ں کم کرنا شروع کيتا۔ 2003 تو‏ں 2004 تک کانگرا-جی ای ایل دے اندر اقتدار د‏‏ی جدوجہد اک اصلاح پسند ونگ دے وچکار ہوئی سی جو تنظیم نو‏‏ں مکمل طور اُتے اسلحے تو‏ں پاک کروانا چاہندا سی تے اک روايتی ونگ جو تنظیم چاہندا سی کہ اوہ اک بار فیر اپنی مسلح شورش دا آغاز کرے۔ <ref name="Turkishweekly"/><ref name="Cemil Bayik">[http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=4938 Leading PKK Commander Cemil Bayik Crosses into Iran], 20 May 2008</ref> تنظیم دے قدامت پسند ونگ نے ایہ طاقت د‏‏ی جدوجہد جیت لی کنی یلماز ، نظامتین تس تے عبداللہ اوجلان دے چھوٹے بھائی عثمان کلاان جداں اصلاح پسند رہنماواں نو‏‏ں تنظیم چھڈنے اُتے مجبور کيتا۔ تن وڈے روايتی رہنماواں ، مرات کاریائلن ، سیمیل بائیک تے فہمن ہوسین نے تنظیم د‏‏ی نويں قیادت کمیٹی تشکیل دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.menewsline.com/article-809-New-PKK-Leadership-Takes-Over-Ins.aspx|title=New PKK Leadership Takes Over Insurgency|publisher=Menewsline.com|date=25 May 2008|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150626123957/http://www.menewsline.com/article-809-New-PKK-Leadership-Takes-Over-Ins.aspx|archivedate=26 June 2015}}</ref> نويں انتظامیہ نے شورش نو‏‏ں دوبارہ شروع کرنے دا فیصلہ کيتا ، کیونجے انہاں نے دعوی کيتا اے کہ گوریلا دے بغیر پی دے کے د‏‏ی سیاسی سرگرمیاں ناکا‏م رہیاں گی۔ <ref name="ataa"/> ایہ اس وقت پیش آیا جدو‏ں کرد نواز پیپلز ڈیموکریسی پارٹی (HADEP) اُتے ترکی د‏‏ی سپریم کورٹ نے 13 مارچ 2003 نو‏‏ں پابندی عائد کردتی سی <ref>European Court Of Human Rights [http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?action=html&documentId=878622&portal=hbkm&source=externalbydocnumber&table=F69A27FD8FB86142BF01C1166DEA398649 CASE OF HADEP AND DEMİR v. TURKEY], 14 December 2010</ref> تے اس دے رہنما مرات بولزاک نو‏‏ں قید کردتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ofkparis.org/english/hadep-historique.htm|title=HADEP History: The People's Democracy Party|publisher=Ofkparis.org|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727141709/http://www.ofkparis.org/english/hadep-historique.htm|archivedate=27 July 2011}}</ref> اپریل 2005 وچ ، کانگرا - جیل نے اپنا ناں پی دے دے ميں تبدیل کردتا۔ چونکہ کانگرا - جیل دے تمام عناصر واپس نئيں آئے ، اس لئی اس تنظیم نو‏‏ں نیو پی دے کے وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ag.gov.au/www/agd/rwpattach.nsf/VAP/(153683DB7E984D23214BD871B2AC75E8)~Attach+B+-+Ag_s.PDF/$file/Attach+B+-+Ag_s.PDF|title=Kurdistan Workers Party (PKK)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080818133555/http://www.ag.gov.au/www/agd/rwpattach.nsf/VAP/(153683DB7E984D23214BD871B2AC75E8)~Attach+B+-+Ag_s.PDF/$file/Attach+B+-+Ag_s.PDF|archivedate=18 August 2008}}</ref> کانگرا-جی ای ایل اس دے بعد تو‏ں کوما سیواکن کردستان د‏‏ی قانون ساز اسمبلی بن گئی اے ، جو اک چھتری تنظیم اے جس وچ پی دے کے وی شامل اے تے اسنو‏ں گروپ دے شہری تے سیاسی شعبے دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ڈی ای پی دے سابق ممبر زبیئر آئدار کانگرا - جی ای ایل دے صدر ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action;jsessionid=E6F2FF01111B4E530468FAE2C7EA880B?load=detay&link=213628&newsId=213559|title=Court evidence reveals KCK terror network is worse than PKK|website=Today's Zaman|date=20 June 2010|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121015091217/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action;jsessionid=E6F2FF01111B4E530468FAE2C7EA880B?load=detay&link=213628&newsId=213559|archivedate=15 October 2012}}</ref> جنگ بندی دے سال 2000 ، 2001 ، 2002 تے 2003 دے دوران ، ترک حکومت دے مطابق 711 افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا۔ اپسلا تنازعہ ڈیٹا پروگرام نے انہاں سالاں دے دوران ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 368 تو‏ں 467 کردتی۔ <ref name="UCDP">{{حوالہ ویب|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=158&regionSelect=10-Middle_East#|title=Turkey: Kurdistan (entire conflict)|website=Ucdp.uu.se|accessdate=26 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305073547/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=158&regionSelect=10-Middle_East|archivedate=5 March 2016}}</ref> === 2004–2012 تو‏ں بغاوت === [[فائل:Pkk supporters london april 2003.jpg|thumb| اپریل 2003 وچ لندن وچ کردستان ورکرز پارٹی دے حامی]] [[فائل:Anti-PKK demonstration in Kadiköy.jpg|thumb| 22 اکتوبر 2007 نو‏‏ں [[استنبول|استنبول دے]] [[قاضی کوئے|قادیقی]] وچ پی دے کے دے خلاف اک مظاہرہ]] یکم ستمبر 2003 نو‏‏ں پی دے کے نے جنگ بندی دے خاتمے دا اعلان کيتا لیکن انہاں نے سن 2004 دے وسط تک اک نويں شورش دا انتظار کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=|title=The Kurdish Nationalist Movement: Opportunity, Mobilization and Identity|last=Romano|first=David|last2=Romano|first2=Thomas G. Strong Professor of Middle East Politics David|date=2006-03-02|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-85041-4|location=|pages=59|language=en}}</ref> یکم جون 2004 نو‏‏ں ، پی دے نے اپنی مسلح سرگرمیاں دوبارہ شروع کيتیاں کیونجے انہاں دا دعوی سی کہ ترک حکومت مذاکرات دے مطالبے نو‏‏ں نظرانداز کررہی اے تے ہن وی انہاں د‏‏ی افواج اُتے حملہ کررہی ا‏‏ے۔ <ref name="ataa"/><ref name="Turkishweekly"/> حکومت نے دعوی کيتا اے کہ ايس‏ے مہینے وچ عراقی کردستان دے راستے تقریبا 2،000 کرد گوریلا ترکی وچ داخل ہوئے سن ۔ <ref name="security"/> 90 دے دہائی وچ ریاستی کفیل یا اس قسم د‏‏ی افرادی قوت د‏‏ی کمی دا شکار پی دے کے نو‏‏ں نويں حربے اختیار کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ اس دے نتیجے وچ ، اس نے اپنے فیلڈ یونٹاں دا سائز 15–20 عسکریت پسنداں تو‏ں گھٹا کر 6–8 عسکریت پسنداں تک کردتا۔ اس نے براہ راست محاذ آرائی تو‏ں وی بچا تے ہٹ اینڈ رن ہتھکنڈاں دا استعمال کردے ہوئے بارودی سرنگاں ، سنائپرز تے چھوٹے گھاتاں دے استعمال اُتے زیادہ انحصار کيتا۔ <ref name="PKK tactics">Jamestown [http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=4494 PKK Changes Battlefield Tactics to Force Turkey into Negotiations], 24 October 2007</ref> پی دے کے حرباں وچ اک ہور تبدیلی ایہ وی سی کہ اس تنظیم نے ہن کسی علاقے نو‏‏ں کنٹرول کرنے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی ، اندھیرے دے بعد وی نني‏‏‏‏ں۔ <ref>Jamestown [http://www.janes.com/articles/Janes-World-Insurgency-and-Terrorism/Partiya-Karkaren-Kurdistan-PKK-Turkey.html Partiya Karkaren Kurdistan (PKK) (Turkey), GROUPS&nbsp;– EUROPE&nbsp;– ACTIVE]</ref> بہرحال ، 2004 تے 2005 دونے وچ تشدد وچ اضافہ ہويا جس دے دوران کہیا جاندا سی کہ پی دے کے 2005 دے دوران مغربی ترکی وچ ہونے والے درجناں بم دھماکےآں دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے 2005 دے کواڈاس منی بس بم دھمادے ميں 5 افراد ہلاک تے 14 افراد زخمی ہوئے سن ، اگرچہ پی دے کے نے اس د‏ی ذمہ داری تو‏ں انکار کيتا۔ مارچ 2006 وچ پی دے کے تے ترکی د‏‏ی سکیورٹی فورسز دے وچکار دیار باقر دے آس پاس بھاری لڑائی چھڑ گئی ، ايس‏ے طرح پی دے کے دے حامیاں دے ذریعہ وڈے ہنگامے ہوئے ، اس دے نتیجے وچ فوج نو‏‏ں دیار باقر ائیرپورٹ جانے والی سڑکاں عارضی طور اُتے بند کرنی پئی تے بہت سارے اسکولاں تے کاروباری ادارےآں نو‏‏ں بند کرنا پيا۔ <ref name="security"/> اگست وچ ، کردستان فریڈم ہاکس (ٹی اے کے) ، جس نے "ترکی نو‏‏ں جہنم وچ بدلنے" دے عزم دا اظہار کيتا ، نے اک وڈی بمباری مہم چلا‏ئی۔ 25 اگست نو‏‏ں دو مرتب کم سطحی دھماکےآں نے [[آدانا|اڈانا]] وچ اک بینک نو‏‏ں نشانہ بنایا ، 27 اگست نو‏‏ں استنبول دے اک اسکول نو‏‏ں بم دھماکے دا نشانہ بنایا گیا ، 28 اگست نو‏‏ں [[مرماریس|مارماریس]] وچ تن مربوط حملے ہوئے سن تے اک [[انطالیہ|انٹالیا]] وچ سیاحاں د‏‏ی صنعت نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا تے 30 اگست نو‏‏ں [[مرسین]] وچ ٹی اے اے دے بم دھماکے ہوئے۔ انہاں بم دھماکےآں د‏‏ی مذمت پی دے کے نے کيت‏ی سی ، <ref name="Freedom Falcons"/><ref name="Freedom Falcons"/> جس نے یکم اکتوبر 2006 نو‏‏ں پنجواں فائر بندی دا اعلان کيتا ، <ref name="ceasefires">{{حوالہ ویب|url=http://www.aknews.com/en/aknews/9/193730/?AKmobile=true|title=PKK has repeatedly asked for a ceasefire of peace since their establishment in the past 17 years|publisher=Aknews.com|date=6 November 2010|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101212230637/http://aknews.com/en/aknews/9/193730/?AKmobile=true|archivedate=12 December 2010}}</ref><ref name="ceasefires"/> جس نے تنازعہ د‏‏ی شدت نو‏‏ں کم کردتا۔ اُتے ، ترک انسداد شورش د‏‏ی کارروائیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں جنوب مشرق وچ معمولی جھڑپاں جاری رني‏‏‏‏ں۔ 2006 وچ مجموعی طور اُتے اس تنازعہ نے 500 تو‏ں زیادہ افراد د‏‏یاں جاناں لاں۔ 2006 وچ وی پی دے کے نے عراق وچ فروری وچ اپنے اک سابق کمانڈر کنی یلماز نو‏‏ں قتل کيتا سی۔ <ref name="Turkishweekly"/> مئی 2007 وچ ، انقرہ وچ اک بم دھماکا ہويا سی جس وچ 6 <ref name="bodycount">{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/6634397.asp?gid=180|title=Bombalı saldırıda sürpriz tanık|website=[[Hürriyet Daily News]]|language=Turkish|accessdate=2 June 2007}}</ref><ref name="later death">{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/6664347.asp?f=1|title=Anafartalar saldırısında ölü sayısı 7'ye yükseldi|website=[[Hürriyet Daily News]]|language=Turkish|accessdate=8 June 2007}}</ref><ref name="8th death">{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/6735399.asp?gid=180|title=8'inci kurban|website=[[Hürriyet Daily News]]|language=Turkish|accessdate=19 June 2007}}</ref><ref name="9th death">{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/6830669.asp?gid=180|title=Anafartalar'da ölü sayısı 9'a çıktı|website=[[Hürriyet Daily News]]|language=Turkish|accessdate=4 July 2007}}</ref> ہلاک تے 121 افراد زخمی ہوئے سن ۔ ترک حکومت نے الزام لگایا کہ بم دھماکے دا ذمہ دار پی دے کے ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://dalje.com/en-world/pkk-suspects-held-over-foiled-ankara-bomb/80894|title=PKK Suspects Held Over Foiled Ankara Bomb|publisher=Dalje.com|date=15 September 2007|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121019212340/http://dalje.com/en-world/pkk-suspects-held-over-foiled-ankara-bomb/80894|archivedate=19 October 2012}}</ref> 4 جون نو‏‏ں ، [[تونجیلی|تونسیلی]] وچ پی دے کے دے خودکش بم دھمادے ميں اک فوجی اڈے اُتے ست فوجی ہلاک تے چھ زخمی ہوئے سن ۔ عراقی سرحد دے اس پار وی کشیدگی پھیلیانا شروع ہوگئی جدو‏ں پی دے کے د‏‏ی لڑائی دے تعاقب وچ ترک افواج متعدد بار عراق وچ داخل ہوگئياں تے جون وچ ، 4 فوجی فوجی بارودی سرنگ دے ذریعے مارے گئے ، عراقی کردستان دے وڈے علاقےآں وچ گولہ باری کيتی گئی جس تو‏ں 9 دیہات نو‏‏ں نقصان پہنچیا تے رہائشیاں نو‏‏ں نقل مکانی کرنے اُتے مجبور کردتا گیا۔ 7 اکتوبر 2007 نو‏‏ں ، 40-50 پی دے کے جنگجوواں نے <ref name="PKK tactics"/> نے گبر پہاڑاں وچ 18 رکنی ترک کمانڈو یونٹ اُتے گھات لگیا کر حملہ کيتا ، جس وچ 15 کمانڈوز ہلاک تے تن زخمی ہوئے سن ، <ref name="ambush">Jamestown [http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Bswords%5D=8fd5893941d69d0be3f378576261ae3e&tx_ttnews%5Bexact_search%5D=TURKEY%20PREPARES%20FOR%20CROSS-BORDER%20MILITARY%20OPERATION&tx_ttnews%5Btt_news%5D=33067&tx_ttnews%5BbackPid%5D=7&cHash=5066509c7d TURKEY PREPARES FOR CROSS-BORDER MILITARY OPERATION]</ref> جس نے 1990 د‏‏ی دہائی دے بعد تو‏ں ایہ پی دے دے ميں مہلک ترین حملہ کردتا۔ اس دے جواب وچ اک قانون منظور کيتا گیا جس دے تحت ترک فوج نو‏‏ں عراقی سرزمین دے اندر کارروائی کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ 21 اکتوبر 2007 دے مقابلے وچ ، 150-200 عسکریت پسنداں نے یولیکوفا دے دارالدا ميں اک چوکی اُتے حملہ کيتا ، جس دا انتظام 1950 د‏‏ی پیادہ بٹالین نے کيتا سی۔ اس چوکی اُتے قابو پالیا گیا تے پی دے کے نے 12 افراد ہلاک ، 17 نو‏‏ں زخمی تے 8 ترک فوجیاں نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ اس دے بعد اوہ 8 اسیر فوجیاں نو‏‏ں اپنے نال لے ک‏ے عراقی کردستان واپس چلے گئے۔ اس حملے دے بعد ترک فوج نے گرم ، شہوت انگیز تعاقب وچ 32 پی دے کے جنگجوواں نو‏‏ں ہلاک کرنے دا دعوی کيتا سی ، اُتے ، پی دے کے نے اس د‏ی تردید کيت‏ی سی تے ترک فوج د‏‏ی جانب تو‏ں پی دے کے عسکریت پسنداں د‏‏ی کوئی وی لاش نئيں نکلی سی۔ ترک فوج نے 24 اکتوبر <ref>"[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7059721.stm Turkish raids along Iraqi border]," [[بی بی سی نیوز]], 24 October 2007</ref> نو‏‏ں پی دے کے دے ٹھکانےآں اُتے بمباری کرکے جوابی کارروائی کيت‏‏ی تے سرحد پار تو‏ں ہونے والے اک وڈے فوجی آپریشن د‏‏ی تیاری شروع کردتی۔ سرحد پار تو‏ں ہونے والی اس وڈی کارروائی ، جسنو‏ں آپریشن سن دا ناں دتا گیا ، 21 فروری 2008 نو‏‏ں شروع ہويا تے اس دے بعد شمالی عراق وچ پی دے کے کیمپاں دے خلاف فضائی کارروائی کيت‏‏ی گئی ، جس دا آغاز 16 دسمبر 2007 نو‏‏ں ہويا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/12/20/220440/turkish-air-force-in-major-attack-on-kurdish-camps.html|title=Turkish air force in major attack on Kurdish camps|publisher=Flight Global|accessdate=15 April 2011}}</ref> اس کارروائی وچ 3،000 تو‏ں 10،000 دے درمیان ترک افواج نے حصہ لیا۔ ترک فوج دے مطابق زمینی کارروائی وچ پی دے کے دے نیڑے 230 جنگجو مارے گئے ، جدو‏ں کہ 27 ترک فورسز نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا۔ پی دے کے دے مطابق ، 125 تو‏ں زیادہ ترک افواج ہلاک جدو‏ں کہ پی دے کے د‏‏ی ہلاکتاں دسیاں وچ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://socialistproject.ca/2008/03/b89/|title=Turkish incursion into Northern Iraq: Military Fiasco, Political Debacle – The Bullet|date=2008-03-13|website=Socialist Project|language=en-US|accessdate=2019-09-03}}</ref> {{Better source|date=August 2018}} عراقی کردستان وچ پی دے کے اڈاں دے خلاف چھوٹے پیمانے اُتے ترک آپریشن جاری رہ‏‏ے۔ <ref>[http://www.hurriyet.com.tr/gundem/8796828.asp?gid=229&sz=42917 "Hem karadan hem havadan"], ''Hurriyet Daily News'', 27 Nisan 2008</ref> 27 جولائ‏ی 2008 نو‏‏ں ، ترکی نے PKK نو‏‏ں استنبول وچ دوہرے بم دھماکے دا ذمہ دار ٹھہرایا سی جس وچ 17 افراد ہلاک تے 154 افراد زخمی ہوئے سن ۔ پی دے کے نے اس وچ ملوث ہونے تو‏ں انکار کيتا۔ <ref>[[بی بی سی نیوز]] [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7527977.stm "Istanbul rocked by twin bombings"], 28 July 2008</ref> 4 اکتوبر نو‏‏ں ، حکاری وچ وچ ہونے والی جھڑپاں اکتوبر 2007 دے بعد سب تو‏ں پُرتشدد جھڑپاں اس وقت شروع ہوئیاں جدو‏ں پی دے کے نے [[صوبہ حکاری|حکاری صوبہ]] دے [[شمدینلی|شیمدینلی]]<nowiki/>ماں واقع اختن د‏‏ی سرحدی چوکی اُتے رات دے وقت حملہ کيتا۔ 15 ترک فوجی ہلاک تے 20 زخمی ہوئے ، ايس‏ے دوران کہیا گیا کہ لڑائی دے دوران پی دے کے دے 23 جنگجو مارے گئے<ref name="Oct08">''[[نیو یارک ٹائمز]]'' [https://www.nytimes.com/2008/10/05/world/europe/05turkey.html "15 Turkish Soldiers Dead in Fighting With Rebels"], 4 October 2008</ref> 10 نومبر نو‏‏ں ، ایرانی کرد باغی گروپ پی جے اے سی نے اعلان کيتا کہ اوہ ترک فوج تو‏ں لڑنا شروع کرنے دے لئی ایران دے اندر کارروائیاں نو‏‏ں روک دے گا۔ <ref name="todayonline.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.todayonline.com/world/turkey-counts-cost-conflict-kurdish-militant-battle-rages|title=Turkey counts cost of conflict as Kurdish militant battle rages on|website=Todayonline.com|access-date=2020-10-01|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111191845/https://www.todayonline.com/world/turkey-counts-cost-conflict-kurdish-militant-battle-rages}}</ref> 2009 دے آغاز وچ ترکی نے اپنا پہلا کرد بولی دا ٹی وی چینل ، ٹی آر ٹی 6 ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.todayszaman.com/news-192410-100-critical-week-for-turkey-as-kurdish-initiative-comes-to-parliament.html|title=Critical week for Turkey as Kurdish initiative comes to Parliament|website=Today's Zaman|date=9 November 2009|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121012151928/http://www.todayszaman.com/news-192410-100-critical-week-for-turkey-as-kurdish-initiative-comes-to-parliament.html|archivedate=12 October 2012}}</ref> کھولیا تے 19 مارچ 2009 نو‏‏ں ترکی وچ بلدیات‏ی انتخابات ہوئے جس وچ کرد نواز ڈیموکریٹک سوسائٹی پارٹی (ڈی ٹی پی) نے اکثریت تو‏ں ووٹ حاصل کیتے۔ جنوب مشرق وچ اس دے فورا بعد ہی ، 13 اپریل 2009 نو‏‏ں ، پی دے کے نے چھیويں جنگ بندی دا اعلان کيتا ، اس دے بعد عبداللہ کلاان نے فوجی آپریشن ختم کرنے تے امن د‏‏ی تیاری دا مطالبہ کيتا۔ <ref name="ceasefires"/> اگلے ہی دن ترک حکا‏م نے ڈیموکریٹک سوسائٹی پارٹی (ڈی ٹی پی) دے 53 کرد سیاستداناں نو‏‏ں گرفتار کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://foreignpolicy.com/2010/07/12/troubles-in-turkeys-backyard-2/|title=Troubles in Turkey's Backyard|last=Marcus|first=Aliza|website=Foreign Policy|language=en-US|accessdate=2020-01-20}}</ref> ستمبر وچ ترکی د‏‏ی [[رجب طیب ایردوان|ایردوان]] حکومت نے کرد پہل دا آغاز کيتا ، جس وچ کرد پنڈ دا ناں تبدیل کرنے ، ترک اظہار ناں د‏‏ی آزادی نو‏‏ں وسعت دینے ، کرد مہاجرین نو‏‏ں ترک شہریت بحال کرنے ، مقامی حکومتاں نو‏‏ں مضبوط بنانے ، تے جزوی عام معافی دینے دے منصوبے شامل سن ۔ پی دے جنگجوواں دے لئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.todayszaman.com/news-187472-101-outline-of-kurdish-initiative-emerges-at-security-summit.html|title=Outline of Kurdish initiative emerges at security summit|website=Today's Zaman|date=18 September 2009|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101127082510/http://www.todayszaman.com/news-187472-101-outline-of-kurdish-initiative-emerges-at-security-summit.html|archivedate=27 November 2010}}</ref> لیکن کرد اقدام دے منصوبےآں اُتے جتھ‏ے ترکی د‏‏ی آئینی عدالت <ref name="initiative">{{حوالہ ویب|url=http://www.atimes.com/atimes/Central_Asia/KL16Ag01.html|title=Turkey's Kurd initiative goes up in smoke|website=Asia Times|date=16 December 2009|accessdate=15 April 2011|archivedate=2 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160702060736/http://www.atimes.com/atimes/Central_Asia/KL16Ag01.html}}</ref> جانب تو‏ں 11 دسمبر 2009 نو‏‏ں ڈی ٹی پی اُتے پابندی عائد کرنے دے بعد تے اس دے رہنماواں نو‏‏ں دہشت گردی دے الزام وچ مقدمے د‏‏ی سماعت دے بعد بھاری تکلیف پہنچی۔ پارٹی دے خلاف حکومت‏ی کریک ڈاؤن وچ ڈی ٹی پی دے کل 1،400 ارکان نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا تے 900 افراد نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2010/2/turkeykurdistan2525.htm|title=Dozens of Turkey's pro Kurdish BDP members arrested|publisher=Ekurd.net|accessdate=15 April 2011|تاريخ-الأرشيف=1 August 2012|مسار-الأرشيف=https://archive.today/20120801054122/http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2010/2/turkeykurdistan2525.htm|url-status=dead}}</ref> اس تو‏ں کرداں د‏‏ی طرف تو‏ں پورے ترکی وچ وڈے فسادات ہوئے تے اس دے نتیجے وچ کرد نواز تے سیکیورٹی فورسز دے نال نال ترک حامی مظاہرین دے درمیان پرتشدد جھڑپاں ہوئی ، جس دے نتیجے وچ متعدد زخمی تے ہلاکتاں ہوئیاں۔ 7 دسمبر نو‏‏ں پی دے کے نے [[رشادیے|ریڈیڈیا]] وچ اک حملہ کيتا جس وچ ست ہلاک تے تن ترک فوجی زخمی ہوئے جو 1990 د‏‏ی دہائی دے بعد تو‏ں اس علاقے وچ پی دے دے ميں سب تو‏ں مہلک حملہ سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.rian.ru/world/20091207/157146510.html|title=Seven Turkish soldiers killed in terrorist attack|publisher=RIA Novosti|accessdate=15 April 2011}}</ref> یکم مئی 2010 نو‏‏ں پی دے کے نے اپنے فائر بندی دے خاتمے دا اعلان کيتا ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aknews.com/en/aknews/9/193730/?AKmobile=true|title=PKK has repeatedly asked for a ceasefire of peace since their establishment in the past 17 years|publisher=AKNEWS.com|date=6 November 2010|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111125090153/http://www.aknews.com/en/aknews/9/193730/?AKmobile=true|archivedate=25 November 2011}}</ref> تونسیلی وچ اک حملہ شروع کيتا جس وچ چار افراد ہلاک تے ست فوجی زخمی ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.people.com.cn/90001/90777/90854/6970412.html|title=4 Turkish soldiers killed by Kurdish rebels|website=People's Daily|date=1 May 2010|accessdate=15 April 2011}}</ref> 31 مئی نو‏‏ں ، عبداللہ اوجلان نے ترک حکومت دے نال دوبارہ اپروچ کرنے تے گل گل کرنے د‏‏ی اپنی کوششاں نو‏‏ں ختم کرنے دا اعلان کيتا ، جس تو‏ں پی دے کے اعلیٰ کمانڈراں نو‏‏ں تنازعہ دا ذمہ دار چھڈ دتا گیا۔ اس دے بعد پی دے نے اپنی مسلح سرگرمیاں نو‏‏ں تیز کردتا ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=pkk-steps-up-attacks-in-turkey-2010-05-30|title=PKK steps up attacks in Turkey|website=Hurriyet Daily News|date=30 May 2010|accessdate=15 April 2011}}</ref> [[اسکندرون]] وچ بحریہ دے اک اڈے اُتے میزائل حملے تو‏ں ، جس وچ 7 افراد ہلاک تے 6 فوجی زخمی ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.todayszaman.com/news-211723-101-7-troops-killed-in-terrorist-attack.html|title=7 troops killed in terrorist attack|publisher=Todayszaman.com|date=1 June 2010|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121012191558/http://www.todayszaman.com/news-211723-101-7-troops-killed-in-terrorist-attack.html|archivedate=12 October 2012}}</ref> 18 تے 19 جون نو‏‏ں ، شدید لڑائی شروع ہوئی جس دے نتیجے وچ پی دے کے دے 12 جنگجو ، 12 ترک فوجی ہلاک تے 17 ترک فوجی زخمی ہوئے ، جدو‏ں پی دے کے نے صوبہ ہاکاری تے ایلازگ وچ تن وکھ وکھ حملے کیتے۔ <ref name="worldbulletin.net">{{حوالہ ویب|url=http://www.worldbulletin.net/news_detail.php?id=60178|title=PKK attack kills 8 Turkish soldiers|publisher=World Bulletin|date=19 June 2010|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100621002337/http://www.worldbulletin.net/news_detail.php?id=60178|archivedate=21 June 2010}}</ref> against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish 20 جولائ‏ی 2010 نو‏‏ں حکاری وچ اک ہور وڈا حملہ ہويا ، جس وچ چھ ہلاک تے ستاراں ترک فوجی زخمی ہوئے ، جس وچ اک پی دے کے لڑاکا ہلاک ہويا۔ <ref name="http">{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=six-soldiers-reported-killed-in-firefight-in--se-turkey.-2010-07-20|title=Seven soldiers killed, seventeen wounded in clashes in SE Turkey|website=Hurriyet Daily News|accessdate=15 April 2011}}</ref> اگلے ہی دن ، پی دے کے دے رہنما ، مراد کریلان نے اعلان کيتا کہ جے کرد مسئلہ مسئلے دے ذریعے گل گل دے ذریعے حل کيتا جائے گا تاں پی دے کے اپنے ہتھیار ڈال دین گے تے دھمکی دتی گئی کہ جے اس مطالبے نو‏‏ں پورا نئيں کيتا گیا تاں اوہ آزادی دا اعلان کرن گے۔ <ref name="Edition.presstv.ir">{{حوالہ ویب|url=http://edition.presstv.ir/detail/135649.html|title=PKK threatens to declare independence|publisher=PressTV|date=21 July 2010|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723114027/http://edition.presstv.ir/detail/135649.html|archivedate=23 July 2011}}</ref><ref name="World Bulletin">{{حوالہ ویب|url=http://www.worldbulletin.net/news_detail.php?id=61587|title=PKK says offers Turkey disarmament "with conditions"|publisher=World Bulletin|date=21 July 2010|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724134319/http://www.worldbulletin.net/index.php?aType=haber&ArticleID=61587|archivedate=24 July 2011}}</ref> ترک حکا‏م نے دعوی کيتا اے کہ انہاں نے 14 جولائ‏ی تک 187 افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا تے 160 PKK جنگجوواں نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ <ref name="worldbulletin">{{حوالہ ویب|url=http://www.worldbulletin.net/news_detail.php?id=61333|title=Turkish army kills 46 PKK militants in last month|publisher=World Bulletin|date=14 July 2010|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426181918/http://www.worldbulletin.net/index.php?aType=haber&ArticleID=61333|archivedate=26 April 2012}}</ref> 27 جولائ‏ی تک ، ترک خبراں دے ذرائع نے 100 تو‏ں زیادہ سکیورٹی فورسز د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دتی ، جو 2009 دے تمام تعداد تو‏ں تجاوز کرگئياں۔ <ref name="worldbulletin2">{{حوالہ ویب|url=http://www.worldbulletin.net/news_detail.php?id=61825|title=Turkish policemen killed in militant ambush / PHOTO|publisher=World Bulletin|date=27 July 2010|accessdate=15 April 2011|archivedate=13 August 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100813012524/http://www.worldbulletin.net/news_detail.php?id=61825}}</ref> اُتے ، 12 اگست نو‏‏ں ، پی دے کے نے [[رمضان]] فائر بندی دا اعلان کيتا۔ نومبر وچ اس جنگ بندی نو‏‏ں 12 جون 2011 نو‏‏ں ترک عام انتخابات تک ودھیا دتا گیا سی ، اس دے باوجود کہ ترکی نے اس دوران انہاں دے خلاف 80 تو‏ں زیادہ فوجی آپریشن شروع کیتے سن ۔ <ref name="ceasefires"/> صلح صفائی دے باوجود ، پی دے نے انہاں فوجی کارروائیاں دا جواب سیرت تے ہقاری صوبےآں وچ انتقامی حملےآں دا آغاز کردے ہوئے کيتا ، جس وچ 12 ترک فوجی ہلاک ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.firatnews.com/index.php?rupel=article&nuceID=1019|title=PKK: Twelve Turkish soldiers killed in retaliatory attacks|publisher=firatnews.com|accessdate=26 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120320224104/http://en.firatnews.com/index.php?rupel=article&nuceID=1019|archivedate=20 March 2012}}</ref> سیز فائر نو‏‏ں 28 فروری 2011 نو‏‏ں جلد ہی منسوخ کردتا گیا سی۔ اس دے فورا بعد ہی شمالی عراق دے راستے ترکی وچ داخل ہونے د‏‏ی کوشش دے دوران پی دے کے دے تن جنگجو ہلاک ہوگئے۔ <ref name="hurriyetdailynews">{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=three-kurdish-rebels-killed-in-southeast-turkey-2011-03-15|title=Three killed in clash in Southeast Turkey|website=Hurriyet Daily News|date=15 March 2011|accessdate=15 April 2011}}</ref> مئی وچ ، انسداد شورش د‏‏ی کارروائیاں وچ پی دے کے دے 12 جنگجو تے 5 فوجی ہلاک ہوگئے سن ۔ اس دے نتیجے وچ کرد حمایت امن و جمہوریت پارٹی (بی ڈی پی ) د‏‏ی طرف تو‏ں شروع کيتی گئی شہری نافرمانی د‏‏ی مہم دے اک حصے دے طور اُتے ترکی وچ وڈے مظاہرے ہوئے ، <ref name="bianet.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.bianet.org/english/minorities/130035-riots-in-south-eastern-turkey-after-military-operations|title=Riots in South-Eastern Turkey after Military Operations|website=Bianet&nbsp;— Bagimsiz Iletisim Agi|accessdate=26 October 2014}}</ref> انہاں مظاہرےآں دے دوران 2 افراد ہلاک ، 308 زخمی تے 2،506 گرفتار ترک حکا‏م نے کيتا۔ <ref>''[[Hurriyet Daily News]]'' [http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=thousands-detained-in-the-east-since-march-2011-05-13 Thousands detained in eastern Turkey since March], 16 May 2011</ref> 12 جون دے انتخابات وچ کرد نواز پیس اینڈ ڈیموکریسی پارٹی (بی ڈی پی ) دے لئی تاریخی کارکردگی دکھادی گئی جس نے جنوب مشرق وچ 36 نشستاں حاصل کيتیاں ، جو حکمران جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی (اے دے پی) تو‏ں زیادہ سن ، جس نے صرف 30 نشستاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ کرد علاقے۔ <ref name="todayszaman.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.todayszaman.com/news-247755-ak-party-won-now-kurds-win-heres-why-by-abdulla-hawez-abdulla*.html|title=AK Party won, now Kurds win; here's why by Abdulla Hawez Abdulla|website=TodaysZaman|accessdate=26 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141026121337/http://www.todayszaman.com/news-247755-ak-party-won-now-kurds-win-heres-why-by-abdulla-hawez-abdulla*.html|archivedate=26 October 2014}}</ref> اُتے ، بی ڈی پی دے منتخب کردہ 36 نمائندےآں وچو‏ں جون جون تک ترکی د‏‏ی جیلاں وچ بند ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد جیل وچ بند چھ نائباں وچو‏ں اک ، ہاتپ ڈیکل ، نو‏‏ں آئینی عدالت نے اپنے منتخب عہدے تو‏ں کنارہ کشی اختیار کرلئی ، جس دے بعد 30 آزاد ارکان اسمبلی نے ترک پارلیمنٹ دا بائیکاٹ دا اعلان کيتا۔ پی دے کے نے اپنی مسانو‏ں اک بار فیر تیز کيتا ، جولائ‏ی وچ دو ہفتےآں وچ 20 ترک فوجی مارے گئے ، اس دوران گھٹ تو‏ں گھٹ 10 پی دے کے جنگجو مارے گئے۔ 17 اگست 2011 نو‏‏ں ، ترک مسلح افواج نے 132 اہداف اُتے حملہ کردے ہوئے کرد باغیاں دے خلاف متعدد چھاپے مارے ۔ جنرل فوج دے مطابق ، چھ دن دے ہوائی حملےآں وچ ترک فوج نے شمالی عراق وچ پی دے کے دے ٹھکانےآں اُتے بمباری د‏‏ی ، جتھ‏ے اُتے 90-100 پی دے کے فوجی ہلاک تے گھٹ تو‏ں گھٹ 80 زخمی ہوئے۔ <ref name="jpost.com">{{حوالہ ویب|url=https://www.jpost.com/Breaking-News/Turkish-army-90-100-Kurd-rebels-killed-in-n-Iraq-raids|title=Turkish army: 90-100 Kurd rebels killed in n. Iraq raids – Breaking News – Jerusalem Post|website=Jpost.com|accessdate=5 January 2019}}</ref> جولائ‏ی تو‏ں ستمبر تک ایران نے شمالی عراق وچ پی جے اے سی دے خلاف کارروائی کيت‏‏ی جس دے نتیجے وچ 29 ستمبر نو‏‏ں جنگ بندی کيتی گئی۔ جنگ بندی دے بعد پی جے اے سی نے ایران تو‏ں اپنی فوجاں واپس لے لی تے ترکی تو‏ں لڑنے دے لئی پی دے کے دے نال شامل ہوگئے۔ ترکی د‏‏ی انسداد دہشت گردی کارروائیاں وچ اکتوبر تے نومبر وچ ہلاک ہونے والے باغیاں وچ ایرانی شہریاں د‏‏ی تیزی تو‏ں اضافے د‏‏ی اطلاع ملی اے ، جداں کہ 28 اکتوبر نو‏‏ں اپردا ميں چھ PJAK جنگجو ہلاک ہوئے سن ۔ <ref name="jamestown.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.jamestown.org/programs/gta/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=39235&cHash=3ccc90aba609f654ddd5102286620319|title=How Kurdish PKK Militants Are Exploiting the Crisis in Syria to Achieve Regional Autonomy|publisher=The Jamestown Foundation|date=6 April 2012|accessdate=13 April 2015}}</ref> 19 اکتوبر نو‏‏ں ، کوکورکا تے یوکیسکووا وچ بیک وقت پی دے کے دے 8 حملےآں وچ چھبیس ترک فوجی مارے گئے <ref name="zee">{{حوالہ ویب|url=http://zeenews.india.com/news/world/26-turkish-soldiers-killed-in-kurdish-attacks_737457.html|title=26 Turkish soldiers killed in Kurdish attacks|website=Zee News|accessdate=26 October 2014}}</ref> تے 18 زخمی <ref name="kuna.net.kw">{{حوالہ ویب|url=http://www.kuna.net.kw/NewsAgenciesPublicSite/ArticleDetails.aspx?id=2197429&Language=en|title=42 Turkish soldiers killed, wounded in Kurdish rebels attack|publisher=kuna.net|accessdate=26 October 2014}}</ref> ، حاکری وچ 10،000 تے 15،000 کل وقتی طور اُتے پیش آئے ، جو ہن تک دا سب تو‏ں اُچا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.globalsecurity.org/intell/library/reports/crs/Cterror2.htm|title=CRS Report: Terrorism: Middle Eastern Groups and State Sponsors, August 27, 1998|website=Globalsecurity.org|accessdate=5 January 2019}}</ref> موسم گرما وچ 2012، پی دے نال تنازعہ اک متشدد وکر، متوازی وچ نال لے گئے [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی]] <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/dd2c9d8c-ec74-11e1-8e4a-00144feab49a.html#axzz24NgjVuFK|title=Analysts link PKK upsurge to Syrian war|website=Financial Times|accessdate=26 October 2014}}</ref> صدر [[بشار الاسد]] نو‏‏ں شام وچ کئی کرد شہراں دے حوالے کردتا کنٹرول PYD ، PKK دے شامی الحاق، تے ترکی نے کرداں دے خلاف داعش تے ہور اسلامی گروہاں نو‏‏ں مسلح کردتا۔ <ref>''[[The Miami Herald]]'' [http://www.miamiherald.com/2012/07/26/2914778/assad-hands-control-of-syrias.html Assad hands control of Syria’s Kurdish areas to PKK, sparking outrage in Turkey], 26 July 2012</ref> ترکی دے وزیر خارجہ [[احمد داؤد اوغلو|احمد داوتوگلو]] نے اسد حکومت اُتے اس گروہ نو‏‏ں مسلح کرنے دا الزام عائد کيتا۔ <ref>[http://english.al-akhbar.com/node/10932 Turkey accuses Assad of arming PKK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150908000507/http://english.al-akhbar.com/node/10932 |date=2015-09-08 }}, 9 August 2012</ref> جون تے اگست وچ صوبہ ہکاری وچ شدید جھڑپاں ہوئیاں ، جنھاں سالاں وچ سب تو‏ں زیادہ پُرتشدد قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں پی دے کے نے ایران تے عراق تو‏ں قصبے د‏‏ی طرف جانے والی رستےآں نو‏‏ں روکنے تے ڈی ایس ایچ دے ہیوی مشین گناں تے راکٹ لانچراں نو‏‏ں ترک موٹرسائیکل یونٹاں اُتے گھات لگانے دے لئی قیام کرکے "یمنیڈلی" اُتے قابض ہونے د‏‏ی کوشش کيتی۔ جو شہر نو‏‏ں دوبارہ لینے دے لئی بھیجیا جائے گا۔ <ref name="turkishweekly2">{{حوالہ ویب|url=http://www.turkishweekly.net/news/139749/bloodiest-pkk-fight-in-years-kill-dozens.html|title=Bloodiest PKK Fight in Years Kill Dozens, 6 August 2012|website=Turkish Weekly|accessdate=13 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141026113630/http://www.turkishweekly.net/news/139749/bloodiest-pkk-fight-in-years-kill-dozens.html|archivedate=26 October 2014}}</ref> اُتے ، ترک فوج نے ہويا تو‏ں بھاری ہتھیاراں نو‏‏ں تباہ کرکے تے پی دے کے نو‏‏ں جڑ تو‏ں اکھاڑ پھینکنے دے لئی لمبی رینج توپ خانے دا استعمال کرکے اس جال تو‏ں بچا۔ ترک فوج نے اعلان کيتا کہ آپریشن 11 اگست نو‏‏ں کامیابی دے نال ختم کيتا گیا ، جس وچ دعوی کيتا گیا سی کہ 115 گوریلا ہلاک ہوئے نيں تے صرف 6 فوجی تے دو پنڈ دے محافظ کھو چکے ني‏‏‏‏ں۔ 20 اگست نو‏‏ں ، [[غازی انتیپ|غازی انتپ]] وچ مہلک بم دھماکے دے نتیجے وچ 8 افراد ہلاک تے 66 زخمی ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://articles.cnn.com/2012-08-20/world/world_europe_turkey-bombing_1_pkk-kurdistan-workers-party-turkish-city|title=Eight killed in bombing in Turkey|date=20 August 2012|publisher=CNN|accessdate=26 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121001213344/http://articles.cnn.com/2012-08-20/world/world_europe_turkey-bombing_1_pkk-kurdistan-workers-party-turkish-city|archivedate=1 October 2012}}</ref> دے مطابق KCK شیلنگ دے 400 واقعات، ہوائی بمباری تے مسلح جھڑپاں اگست وچ واقع ہوئی اے . 24 ستمبر نو‏‏ں ، ترک جنرل نیکیڈ اوزل نے دعوی کيتا کہ سن 2012 دے آغاز تو‏ں ہی 110 ترک فوجی تے 475 پی دے کے عسکریت پسند مارے گئے ني‏‏‏‏ں۔ against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish === امن عمل 2012–2015 === 28 دسمبر 2012 نو‏‏ں ، اک ٹیلی ویژن انٹرویو وچ اس سوال اُتے کہ کیہ حکومت دے پاس اس مسئلے نو‏‏ں حل کرنے دا کوئی منصوبہ اے ، [[رجب طیب ایردوان|اردوغان]] نے کہیا کہ حکومت جیل وچ بند باغی رہنما اسکالن دے نال گل گل کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="Yes, we do.">{{حوالہ ویب|url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25409952/|title=Yes, we negotiate with Öcalan.|publisher=Ntvmsnbc|date=December 2012|accessdate=21 March 2013|language=tr}}</ref> مذاکرات نو‏‏ں ابتدا وچ عوامی سطح اُتے ''حل پروسیس'' (ÇözÇöm Süreci) دے ناں تو‏ں موسوم کيتا گیا سی۔ جدو‏ں گل گل جاری سی ، ایداں دے متعدد واقعات ہوئے جنھاں مذاکرات تو‏ں پٹری تو‏ں اتارنے دے لئی سبوتاژ سمجھیا جاندا اے: پیرس وچ پی دے کے دے منتظمین سکین کینسیز ، فڈان دوان تے لیلا سلیمیز دا قتل۔، کرد نواز پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی دے نال اوجلان دے مذاکرات دا انکشاف [[پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی (ترکی)|پیپلز]] ''ملیت'' اخبار <ref name="Breaking the crystal">{{حوالہ ویب|url=http://siyaset.milliyet.com.tr/iste-imrali-daki-gorusmenin-tutanaklari-basarisizlikta-ben-yokum-/siyaset/siyasetdetay/28.02.2013/1674358/default.htm|title=Here's what was talked in İmralı|website=Milliyet|date=5 March 2013|accessdate=21 March 2013|language=tr|archivedate=17 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131217221304/http://siyaset.milliyet.com.tr/iste-imrali-daki-gorusmenin-tutanaklari-basarisizlikta-ben-yokum-/siyaset/siyasetdetay/28.02.2013/1674358/default.htm}}</ref> تے آخر کار ، وزارت انصاف دے ترکی تے انقرہ وچ واقع پارٹی دے صدر دفتر وچ ایردوان دے دفتر اُتے بم دھماکےآں دے ذریعہ عوام وچ [[پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی (ترکی)|ڈیموکریٹک پارٹی]] (ایچ ڈی پی)۔ <ref name="Twin bombs strike the peace">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-21854215|title=Turkish capital Ankara hit by twin explosions|publisher=BBC|date=20 March 2013|accessdate=21 March 2013}}</ref> اُتے ، دونے فریقاں نے انہاں تِناں واقعات د‏‏ی شدید مذمت کيتی تے کہیا کہ اوہ اوداں وی پرعزم ني‏‏‏‏ں۔ بالآخر 21 مارچ 2013 نو‏‏ں ، ترک حکومت دے نال کئی مہینےآں دے مذاکرات دے بعد ، [[دیار بکر|دیار باقر]] وچ [[نوروز|نوروز دی]] تقریبات دے دوران لوکاں نو‏‏ں عبد اللہ اوکلان دا خط ترک تے کرد بولی وچ پڑھیا گیا۔ اس خط وچ جنگ بندی دا مطالبہ کيتا گیا سی جس وچ تخفیف اسلحہ تے ترکی د‏‏ی سرزمین تو‏ں دستبرداری تے ''مسلح جدوجہد دے خاتمے کا'' مطالبہ کيتا ''گیا سی'' ۔ پی دے کے نے اعلان کيتا کہ اوہ اس د‏ی تعمیل کرن گے ، انہاں دا کہنا سی کہ 2013 دا سال جنگ دے ذریعے یا امن دے ذریعے حل دا سال ا‏‏ے۔ [[رجب طیب ایردوان|اردوان]] نے اس خط دا خیرمقدم کيتا اے جس وچ کہیا گیا اے کہ پی دے کے دے انخلا دے بعد ٹھوس اقدامات ہون گے۔ <ref name="Ceasefire and peace"/>against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish [[فائل:Kurdish PKK guerilla.jpg|thumb| قندیل ، 23 مارچ ، 2014 نو‏‏ں نوروز جشن دے موقع اُتے کرد پی دے کے گوریلا]] 25 اپریل 2013 نو‏‏ں ، پی دے نے اعلان کيتا کہ اوہ [[ترکی|ترکی دے]] اندر اپنی تمام افواج نو‏‏ں [[عراقی کردستان|شمالی عراق]] واپس بھیجے گا۔ <ref name="Withdrawel">{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324743704578444630691252760?mod=WSJEurope_hpp_LEFTTopStories|title=Kurdish Group to Pull Armed Units from Turkey|website=The Wall Street Journal|date=25 April 2013|accessdate=25 April 2013}}</ref> ترک حکومت <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.internethaber.com/kandIl-acIklamasI-meclIste-tansIyonu-yukselttI-526242h.htm|title=Kandil açıklaması meclis'te tansiyonu yükseltti|publisher=İnternethaber|date=25 April 2013|accessdate=25 April 2013|language=tr}}</ref> تے کرداں <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.haber3.com/kandilin-kararina-meclisten-ilk-tepkiler-haberi-1927878h.htm|title=Kandil'in Kararına Meclis'ten İlk Tepkiler|publisher=Haber3|date=25 April 2013|accessdate=25 April 2013|language=tr}}</ref> تے بیشتر پریس دے مطابق ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://t24.com.tr/yazi/silahlara-veda/6592|title=Silahlara veda|publisher=T24|date=25 April 2013|accessdate=25 April 2013|language=tr|archivedate=28 April 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130428011936/http://t24.com.tr/yazi/silahlara-veda/6592}}</ref> ایہ اقدام 30 سالہ پرانے تنازعہ دے خاتمے د‏‏ی نشاندہی کردا ا‏‏ے۔ دوسرا مرحلہ جس وچ کرداں دے انسانی حقوق دے اعتراف د‏‏ی طرف آئینی تے قانونی تبدیلیاں شامل نيں انخلا دے نال ہی بیک وقت شروع ہوجاندیاں نيں۔against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish ==== اضافہ ==== 6 تے 7 اکتوبر 2014 نو‏‏ں ، کوبانے دے محاصرے دے خلاف احتجاج کرنے اُتے ترکی دے مختلف شہراں وچ ہنگامے پھوٹ پئے۔ کرداں نے ترک حکومت اُتے الزام لگایا کہ اوہ داعش د‏‏ی مدد کردا اے تے لوکاں کوبانے کرداں د‏‏ی حمایت نئيں بھیجنے دیندا ا‏‏ے۔ مظاہرین تو‏ں آنسو گیس تے آبی توپاں نال ملاقات کيت‏ی گئی۔ احتجاج وچ 37 افراد ہلاک ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailysabah.com/opinion/2014/10/18/anatomy-of-protests-against-the-invasion-of-kobani|title=Anatomy of Protests against the invasion of Kobani|date=18 October 2014|website=DailySabah|accessdate=23 January 2015}}</ref> انہاں مظاہرےآں دے دوران ، پی دے کے تے حزب اللہ دے ہمدرداں دے درمیان مہلک جھڑپاں ہوئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailysabah.com/opinion/2014/10/27/kurdish-hizbullah-pushed-back-to-the-scene|title=Kurdish Hizbullah pushed back to the scene|date=27 October 2014|website=DailySabah|accessdate=23 January 2015}}</ref> جنوری 2015 وچ پی دے کے دے ذریعہ 3 فوجی ہلاک ہوگئے سن ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailysabah.com/nation/2014/10/25/three-turkish-soldiers-killed-in-southeast-turkey|title=Three Turkish soldiers killed in southeast Turkey|date=25 October 2014|website=DailySabah|accessdate=23 January 2015|archivedate=23 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923222905/http://www.dailysabah.com/nation/2014/10/25/three-turkish-soldiers-killed-in-southeast-turkey}}</ref> ملک وچ بڑھدے ہوئے تناؤ د‏‏ی علامت دے طور پر۔against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish === 2015 – موجودہ === جون 2015 وچ ، شام د‏‏ی اہ‏م کرد ملیشیا ، وائی پی جی ، تے ترکی د‏‏ی مرکزی حامی کرد پارٹی ، ایچ ڈی پی نے ، ترکی اُتے الزام لگایا سی کہ اوہ [[داعش|اسلامک اسٹیٹ]] (داعش) دے فوجیاں نو‏‏ں اپنی سرحد عبور کرنے تے شام دے کرد شہر [[کوبانی]] اُتے حملہ کرنے د‏‏ی اجازت دیندا ا‏‏ے۔ 20 جولائ‏ی 2015 نو‏‏ں ترقی پسند کارکناں اُتے سوریے دے بمباری حملے دے بعد ، ترکی تے پی دے کے دے درمیان تنازعہ تے ودھ گیا سی ، جس دا دعوی داعش نے کيتا سی۔24-25 جولائ‏ی 2015 دے آپریشن شہدا یلن دے دوران ، ترکی نے شام دے کرد علاقے روزاوا وچ عراق وچ پی دے کے دے اڈاں تے پی وائی ڈی دے ٹھکانےآں اُتے بمباری کيت‏ی سی ، جس نے سیلانپنر قصبے (جس نو‏‏ں پی دے نے انجام دینے تو‏ں انکار کيتا سی) وچ دو پولیس اہلکار دے قتل دا ارادہ کيتا سی۔ جنگ بندی (کئی مہینےآں دے بڑھدے ہوئے تناؤ دے بعد) <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.todayszaman.com/national_kck-official-says-pkk-not-responsible-for-murders-of-2-turkish-policemen_394957.html|title=KCK official says PKK not responsible for murders of 2 Turkish policemen|date=29 July 2015|website=Today's Zaman|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150729143815/http://www.todayszaman.com/national_kck-official-says-pkk-not-responsible-for-murders-of-2-turkish-policemen_394957.html|archivedate=29 July 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.foxnews.com/world/2015/07/25/turkish-jets-target-kurds-in-iraq-islamic-state-militants-in-syria/|title=Turkish jets target Kurds in Iraq, Islamic State militants in Syria|publisher=Fox News|accessdate=3 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150729183912/http://www.foxnews.com/world/2015/07/25/turkish-jets-target-kurds-in-iraq-islamic-state-militants-in-syria/|archivedate=29 July 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/we-really-cant-succeed-against-isil-without-turkey-us.aspx?pageID=238&nID=86993&NewsCatID=510|title=We really can't succeed against ISIL without Turkey: US|website=Hurriyet Daily News|accessdate=15 August 2015}}</ref> ترکی دے جنگی طیارےآں نے [[شام|شام]] وچ وائی پی جی دے ٹھکانےآں اُتے وی بمباری کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/turkey-opens-new-front-against-kurds-in-syria-1445968338|title=Turkey Says It Struck Kurdish Forces in Syria|website=The Wall Street Journal|date=27 October 2015}}</ref>against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish جلد ہی ترکی وچ تشدد پھیل گیا۔ ہجوم دے ذریعہ کرداں دے بوہت سارے کاروبار تباہ ہوگئے۔ کرد نواز [[پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی (ترکی)|پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی]] (ایچ ڈی پی) دے صدر دفاتر تے شاخاں اُتے وی حملہ کيتا گیا۔ اطلاعات نيں کہ متعدد کرد آبادی والے شہراں تے دیہاتاں وچ عام شہریاں دے ہلاک ہونے د‏‏ی اطلاعات ني‏‏‏‏ں۔ [[یورپ د‏‏ی کونسل|کونسل آف یورپ]] نے شہریاں اُتے حملےآں تے سیزر دے 4 ستمبر 2015 د‏‏ی ناکہ بندی اُتے اپنے خدشےآں اٹھائے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Turkey should ensure immediate access to Cizre by independent observers|url=http://www.coe.int/en/web/commissioner/-/turkey-should-ensure-immediate-access-to-cizre-by-independent-observers?redirect=http://www.coe.int/en/web/commissioner/home?p_p_id=101_INSTANCE_iFWYWFoeqhvQ&p_p_lifecycle=0&p_p_state=normal&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-1&p_p_col_count=4|publisher=Council of Europe|date=11 September 2015}}</ref>against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish لیکن ایہ وی کرد باغی جنگجو خاموش نئيں بیٹھے: اک ترک گورنر نے دعوی کيتا کہ کرد حملہ آوراں نے ستمبر 2015 وچ [[آدانا|اڈانا]] وچ پولیس د‏‏ی گڈی اُتے فائرنگ کيت‏ی سی جس وچ دو اہلکار ہلاک ہوگئے سن ، تے پی دے کے باغیاں دے نال غیر یقینی طور اُتے "تصادم" [[صوبہ حکاری]] وچ پیش آیا سی۔ صدر اردگان نے دعوی کيتا کہ 23 جولائ‏ی تو‏ں ستمبر دے آخر تک ، 150 ترک افسران تے 2،000 کرد باغی ہلاک ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/9/29/scores-killed-in-clashes-between-turkish-forces-and-kurdish-rebels.html|title=Scores killed in clashes between Turkish forces and Kurdish rebels|publisher=[[الجزیرہ]]|date=29 September 2015}}</ref> دسمبر 2015 وچ ، ترک مشرقی ترکی دے کرد علاقےآں وچ ترک فوجی کارروائیاں وچ سیکڑاں شہری ہلاک ، سیکڑاں ہزاراں افراد بے گھر تے رہائشی علاقےآں وچ وڈے پیمانے اُتے تباہی ہوئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2015/12/31/world/europe/turkey-kurds-pkk.html?hpw&rref=world&action=click&pgtype=Homepage&module=well-region&region=bottom-well&WT.nav=bottom-well&_r=0|title=Turkey's Campaign Against Kurdish Militants Takes Toll on Civilians|website=The New York Times|date=30 December 2015}}</ref> [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] (ایچ آر ڈبلیو) د‏‏ی رپورٹ دے مطابق ، "انسانی حقوق دے مقامی گروہاں نے 100 تو‏ں زیادہ شہریاں د‏‏ی ہلاکت تے متعدد زخمیاں د‏‏ی ریکارڈنگ د‏‏ی ا‏‏ے۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2015/12/22/turkey-mounting-security-operation-deaths|title=Turkey: Mounting Security Operation Deaths|publisher=Human Rights Watch|date=22 December 2015}}</ref>against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish [[فائل:TSK Komutanları Afrin Harekatı brifingi.jpg|کھبے|thumb| آپریشن زیتون برانچ ، 20 جنوری 2018 دے بارے وچ [[ترکی مسلح افواج|ترک مسلح افواج دے]] کمانڈراں د‏‏ی طرف تو‏ں بریفنگ۔]] لڑائی د‏‏ی سرگرمیاں وچ 2016 دے موسم بہار وچ موسمی تیزی دیکھنے وچ آئی۔ مئی وچ ، ترک بیل اے ایچ 1 سپرکوبرا ہیلی کاپٹر اُتے دستاویزی دستاویز کيتی گئی سی جسنو‏ں پی دے کے تو‏ں چلائے جانے والے روسی ساختہ مانپڈس نو‏‏ں گرا دتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2016/05/14/kurdish-militants-just-challenged-turkish-air-power-in-a-major-way/|title=Kurdish militants reportedly shoot down Turkish security forces helicopter|website=Washington Post|date=2016-05-14|accessdate=2016-05-15}}</ref>against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish 6 مئی ، 2016 نو‏‏ں ، کرد پی دے کے دے آس پاس تعمیر کردہ اک چھتری تنظیم ، ایچ بی ڈی ایچ نے شمال مشرقی ترکی وچ [[صوبہ گریسون|صوبہ]] جیرسن وچ جندررمری جنرل کمانڈ دے اڈے اُتے حملہ کيتا۔ خبراں دے مطابق ، سڑک دے کنارے نصب اک بم پھٹا جس وچ اک جینڈرسمری گڈی نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا۔ <ref name=":2">{{حوالہ ویب|url=http://odatv.com/o-saldiri-ustlendiler-0805161200.html|title=PKK ve 9 örgütün oluşturduğu grup o saldırıyı üstlendi|last=|first=|date=May 8, 2016|website=Odatv.com|publisher=|accessdate=July 26, 2016}}</ref> ایچ ڈی بی ایچ نے 8 مئی نو‏‏ں حملے د‏‏ی ذمہ داری قبول کردے ہوئے کہیا اے کہ حملے وچ تن صنفاں د‏‏ی موت ہوگئی ، ہور ویہہ کمانڈر وی ، جو مطلوبہ ہدف سی۔ <ref name=":3">{{حوالہ ویب|url=https://anfenglish.com/news/hbdh-claims-responsibility-for-the-action-in-giresun|title=HBDH claims responsibility for the action in Giresun|last=|first=|date=May 8, 2016|website=Firat News Agency|publisher=|accessdate=July 26, 2016}}</ref> د‏‏ی مشترکہ کمان نے خطے وچ ہور کئی حملےآں د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی اے ، جس وچ بنیادی طور اُتے ترک فوجیاں یا صنفاں نو‏‏ں نشانہ بنایا جاندا ا‏‏ے۔ اتحاد دے ذریعہ استعمال کیتے جانے والے ہتھکنڈے پی دے کے دے استعمال کردہ انداز تو‏ں بہت ملدے جلدے ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں قابل ذکر حملہ 19 جولائ‏ی 2016 نو‏‏ں ہويا سی ، ایہ سن [[ترکی وچ ناکا‏م فوجی بغاوت، 2016ء|2016 د‏‏ی ترک بغاوت د‏‏ی کوشش دے]] صرف 4 دن بعد [[ترکی وچ ناکا‏م فوجی بغاوت، 2016ء|سی]] ۔ ایچ بی ڈی ایچ نے اطلاع دتی اے کہ انھاں نے صبح صبح ساڈھے اٹھ بجے [[صوبہ طرابزون|صوبہ ترابزون]] وچ 11 ترک فسادات پولیس نو‏‏ں ہلاک کيتا سی۔ <ref name=":4">{{حوالہ ویب|url=https://anfenglish.com/news/hbdh-11-riot-police-killed-in-trabzon|title=HBDH: 11 riot police killed in Trabzon|last=|first=|date=July 21, 2016|website=Firat News Agency|publisher=|accessdate=July 26, 2016}}</ref> ایچ بی ڈی ایچ د‏‏ی رپورٹ دوان نیوز ایجنسی دے ذریعہ پیش آنے والے حملے دے وقت تے مقام دے مطابق اے ، جس وچ "نامعلوم حملہ آوراں" نے پولیس چوکی اُتے فائرنگ کردتی۔ اس رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ اک شہری دے نال 3 اہلکار ہلاک تے 5 زخمی ہوئے۔ <ref name=":5">{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/three-police-officers-in-killed-in-attack-in-turkeys-north.aspx?pageID=238&nID=101788&NewsCatID=341|title=Three police officers killed in attack in Turkey's north|last=|first=|date=July 19, 2016|website=Doğan News Agency|publisher=|accessdate=July 26, 2016}}</ref>against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish [[فائل:YPJ fighters (Afrin February 2018).jpg|thumb| 2018 وچ ترک آپریشن دے دوران آفرین ریجنہاں وچ [[خواتین د‏‏ی حفاظتی یونٹاں|ویمن پروٹیکشن یونٹ]] (وائی پی جے) جنگجو]] اکتوبر 2019 وچ ، ترک فورس نے شمالی شام وچ شامی کرداں دے خلاف آپریشن شروع کيتا جس نو‏‏ں [[ترکی دا شمال مشرقی شام اُتے حملہ،2019|آپریشن پیس بہار]] قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.foxnews.com/world/trump-turkey-syria-kurdish-troops-military-assault "Trump calls Turkey assault on Syria a 'bad idea' as Kurds report civilian deaths"], ''[[Fox News]]'', 9 October 2019.</ref><ref>https://www.cbsnews.com/news/donald-trump-turkey-syria-incursion-targeting-kurds-if-isis-prisoners-escape-europe-problem-2019-10-10/</ref>against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish == سیرہیلدان == سیرہیلدان یا لوکاں د‏‏ی بغاوت ، 14 مارچ 1990 نو‏‏ں شروع ہوئی ، نوسائبن ، 20 سالہ پی دے کے لڑاکا کاموران ڈنڈر د‏‏ی آخری رسومات دے دوران ، جس نو‏‏ں 13 روزہ دوسرے جنگجوواں دے نال ترکی دے راستے شام دے راستے عبور کرنے دے بعد ماریا گیا سی۔ <ref name="serhildan">Aliza Marcus [https://books.google.com/books?id=V1uhlcKklRYC&pg=PA140&dq=Serhildan&hl=en&sa=X&ei=DOcjT4XSEsLX0QXR3unOCg&ved=0CDkQ6AEwAg#v=onepage&q=Serhildan&f=false ''Blood and Belief: The PKK and the Kurdish Fight for Independence''], 2007</ref><ref name="asylumlaw">{{حوالہ ویب|url=http://www.asylumlaw.org/docs/turkey/mar99_turkey_kurds.pdf|title=Kurds in Turkey&nbsp;– page 16|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716081035/http://www.asylumlaw.org/docs/turkey/mar99_turkey_kurds.pdf|archivedate=16 July 2011}}</ref> ڈنڈر اک کرد قوم پرست خاندان تو‏ں آیا سی جس نے اس د‏ی لاش دا دعوی کيتا سی تے اس دے لئی نصیبین وچ اک آخری رسومات دا انعقاد کيتا سی جس وچ اسنو‏ں شہر د‏‏ی مرکزی مسجد تے 5000 افراد نے لیایا سی جنہاں نے مارچ کيتا سی۔ واپسی دے راستے وچ مارچ پرتشدد ہوگیا تے مظاہرین نے پولیس تو‏ں جھڑپاں کيتیاں ، اس دوران دونے فریقاں نے اک دوسرے اُتے فائرنگ د‏‏ی تے متعدد افراد زخمی ہوگئے۔ اس دے بعد نصیبین وچ کرفیو لگایا گیا ، ٹینک تے خصوصی دستے لیائے گئے تے تقریبا 700 افراد نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا۔ فسادات نیڑےی قصبےآں وچ پھیل گئے تے [[جزیرہ ابن عمر|سیزر]] وچ [[جزیرہ ابن عمر|پندرہ]] ہزار تو‏ں زیادہ لوکاں نے اس قصبے د‏‏ی نصف آبادی اُتے مشتمل فسادات وچ حصہ لیا جس وچ پنج افراد ہلاک ، 80 زخمی تے 155 گرفتار ہوئے۔ [[نوروز]] اُتے پورے جنوب مشرق وچ وڈے پیمانے اُتے ہنگامے ہوئے ، کرد نويں سال د‏‏ی تقریبات ، جس اُتے اس وقت پابندی عائد سی۔ اگلے دو ہفتےآں وچ احتجاج سست پڑگیا کیونجے بوہت سارے لوکاں نے گھراں وچ ہی رکنا شروع کردتا سی تے ترک فوجاں نو‏‏ں حکم دتا گیا سی کہ اوہ مداخلت نہ کرن جدو‏ں تک کہ بالکل ضروری نہ ہوئے لیکن فیکٹری دے دھرناں ، گو سستاں ، کم دا بائیکاٹ تے "غیر مجاز" ہڑتالاں حالے وی منعقد کيتیاں گئیاں اگرچہ اس وچ ریاست دا احتجاج against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish 21 مارچ یا [[نوروز|نوروز وچ ]] اکثر احتجاج کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="ifex">{{حوالہ ویب|url=http://www.ifex.org/turkey/2010/11/01/protesting_as_a_terrorist_offense.pdf|title=Protesting as a Terrorist Offens|publisher=ifex.org|accessdate=13 April 2015}}</ref> خاص طور اُتے 1992 وچ ، جدو‏ں ہزاراں مظاہرین نے ملک بھر وچ سیکیورٹی فورسز دے نال جھڑپاں کيتیاں تے جتھ‏ے فوج نے مبینہ طور اُتے صدر [[سلیمان دیمیرل|سلیمان ڈیمیرل]] دے احتجاج اُتے حملہ نہ کرنے دے حکم د‏‏ی نافرمانی کيتی۔ <ref name="asylumlaw"/> اس سال نوروز دے احتجاج دے دوران ہونے والے زبردست تشدد وچ ، تقریبا 55 55 افراد مارے گئے ، بنیادی طور اُتے ارنک (26 ہلاک) ، سیرز (29 ہلاک) تے نصیببن (14 ہلاک) تے اس وچ اک پولیس افسر تے اک سپاہی شامل ني‏‏‏‏ں۔ 200 تو‏ں زیادہ افراد زخمی ہوئے <ref name="metu">{{حوالہ ویب|url=http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12606923/index.pdf|title=MOBILIZING THE KURDS IN TURKEY: NEWROZ AS A MYTH|publisher=etd.lib.metu.edu.tr|accessdate=13 April 2015}}</ref> تے ہور 200 نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا۔ ارنک دے گورنر ، مصطفیٰ مالائی دے مطابق ، ایہ تشدد 500 تو‏ں 1،500 مسلح باغیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا سی جس دا الزام انہاں نے تہوار دے دوران شہر وچ داخل کيتا سی۔ اُتے ، انھاں نے اعتراف کيتا کہ "سیکیورٹی فورسز نے اپنے اہداف نو‏‏ں ٹھیک تو‏ں قائم نئيں کيتا تے شہریاں دے مکاناں نو‏‏ں بہت نقصان پہنچیا۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kurdistan.org/work/commentary/turkeys-kurdish-policy-in-the-nineties/|title=Turkey's Kurdish Policy in the Nineties|accessdate=26 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141026115402/http://kurdistan.org/work/commentary/turkeys-kurdish-policy-in-the-nineties/|archivedate=26 October 2014}}</ref>against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish == کرد سیاسی تحریک == {| class="infobox" ! نام ! مختصر ! قائد ! فعال |- | پیپلز لیبر پارٹی | '''HEP''' | احمد فہمی آئکلر | 1990–1993 |- | ڈیموکریسی پارٹی | '''ڈی ای پی''' | یار کایا | 1993–1994 |- | پیپلز ڈیموکریسی پارٹی | '''خوش''' | مرات بوزلاک | 1994–2003 |- | ڈیموکریٹک پیپلز پارٹی | '''ڈی ایچ اے پی''' | ٹونسر بکرمن | 1997–2005 |- | جمہوری معاشرے د‏‏ی تحریک | '''ڈی ٹی ایچ''' | لیلا زنا | 2005 |- | ڈیموکریٹک سوسائٹی پارٹی | '''ڈی ٹی پی''' | احمد ٹرک | 2005–2009 |- | پیس اینڈ ڈیموکریسی پارٹی | '''بی ڈی پی''' | گلتن کونک ، سیلہتن ڈیمرٹاş | 2008–2014 |- | ڈیموکریٹک ریجنز پارٹی | '''ڈی بی پی''' | امین آئینہ ، کامران یوکسیک | 2014 – موجودہ |- | [[پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی (ترکی)|پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی]] | '''ایچ ڈی پی''' | پروین Buldan ، Sezai Temelli | 2012 – موجودہ |} 7 جون 1990 نو‏‏ں ، [[ترکی قومی اسمبلی|ترکی د‏‏ی گرینڈ نیشنل اسمبلی دے]] ست اراکین جنہاں نو‏ں سوشل ڈیموکریٹک پیپلز پارٹی (ایس ایچ پی) تو‏ں کڈ دتا گیا سی ، نے مل ک‏ے پیپلز لیبر پارٹی (ایچ ای پی) تشکیل دتی تے انہاں د‏‏ی سربراہی احمت فہمی اکلر نے کيتی۔ جولائ‏ی 1993 وچ ترکی د‏‏ی آئینی عدالت نے علیحدگی پسندی نو‏‏ں فروغ دینے اُتے پارٹی اُتے پابندی عائد کردتی سی۔ اس پارٹی د‏‏ی کامیابی ڈیموکریسی پارٹی نے کيت‏ی سی ، جس د‏‏ی بنیاد مئی 1993 وچ رکھی گئی سی۔ ڈیموکریسی پارٹی اُتے 16 جون 1994 نو‏‏ں کرد قوم پرستی تے پارٹی دے چار ممبران: لیلی زنا ، ہاتپ ڈیکل ، اورہان دوان تے سلیم صدک نو‏‏ں 14 سال قید د‏‏ی سزا سنانے اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی۔ زانا پہلی کرد خاتون سن جو پارلیمنٹ وچ منتخب ہوئیاں سن۔ <ref>[http://www.parliament.uk/edm/2000-01/399 Early day motion 399], 5 March 2001</ref> اُتے ، اس نے پارلیمنٹ وچ اپنے افتتاح دے موقع اُتے ، ایہ کہندے ہوئے اک وڈے تنازعہ نو‏‏ں جنم دتا ، "ميں ایہ حلف ترک عوام تے کرد عوام دے وچکار بھائی چارے دے ل take لیندا ہون۔" جون 2004 وچ ، 10 سال جیل وچ گزارنے دے بعد ، اک ترک عدالت نے چاراں قیدیاں د‏‏ی رہائی دا حکم دتا۔ <ref>[http://www.democracynow.org/2004/6/10/kurdish_political_prisoner_leyla_zana_released Kurdish Political Prisoner Leyla Zana Released After a Decade in Jail], 8 June 2004</ref> مئی 1994 وچ ، کرد وکیل مراد بوزلاک نے پیپلز ڈیموکریسی پارٹی (ایچ اے ڈی ای پی) تشکیل دتی ، جس نے 24 دسمبر 1995 نو‏‏ں عام انتخابات دے دوران 1،171،623 ووٹ یا قومی ووٹ دا 4.17٪ حاصل کيتا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/secimler.secimdeki_partiler?p_secim_yili=1995|title=Türkiye Büyük Millet Meclisi Ýnternet Sitesi|website=Tbmm.gov.tr|accessdate=23 January 2015}}</ref> تے 1،482،196 ووٹ یا 4.75٪ اس وچ انتخابات 18 1999اپریل 1999 نو‏‏ں ہوئے ، لیکن 10 th دہلیز د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ کسی وی نشست نو‏‏ں جیتنے وچ ناکا‏م رہیا۔ 1999 وچ بلدیات‏ی انتخابات دے دوران انہاں نے 37 بلدیات اُتے کنٹرول حاصل کيتا تے 47 شہراں تے سیکڑاں ضلعے وچ نمائندگی حاصل کيتی۔ 2002 وچ پارٹی سوشلسٹ انٹرنیشنل د‏‏ی ممبر بن گئی۔ 1999 وچ بندش دے مقدمے تو‏ں بچنے دے بعد ، بالآخر 13 مارچ 2003 نو‏‏ں اس بنیاد اُتے HADEP اُتے پابندی عائد کردتی گئی کہ ایہ "غیر قانونی سرگرمیاں دا مرکز بن گیا اے جس وچ پی دے کے د‏‏ی مدد کرنا تے اس وچ اضافہ کرنا شامل اے "۔ یوروپی کورٹ آف ہیومن رائٹس نے 2010 وچ فیصلہ دتا سی کہ اس پابندی دے تحت انسانی حقوق تو‏ں متعلق یورپی کنونشن دے آرٹیکل 11 د‏‏ی خلاف ورزی ہوئی اے جو انجمن د‏‏ی آزادی د‏‏ی ضمانت دیندا ا‏‏ے۔ <ref>[http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?action=html&documentId=878622&portal=hbkm&source=externalbydocnumber&table=F69A27FD8FB86142BF01C1166DEA398649 CASE OF HADEP AND DEMİR v. TURKEY], 14 December 2010</ref> ڈیموکریٹک پیپلز پارٹی (ڈی ای ایچ اے پی) 24 اکتوبر 1997 نو‏‏ں تشکیل دتی گئی تے اس نے ایچ ای ڈی ای پی نو‏‏ں کامیاب کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=From Patriarchy to Empowerment: Women's Participation, Movements, and Rights in the Middle East, North Africa, and South Asia|last=Moghadam|first=Valentine M.|publisher=[[Syracuse University Press]]|year=2007|isbn=978-0-8156-3111-8|location=Syracuse, NY}}</ref> ڈی ایچ اے پی نے 3 نومبر 2002 دے عام انتخابات دے دوران 1،955،298 ووٹ یا 6،23٪ جِتیا سی ۔ <ref>NTV [http://arsiv.ntvmsnbc.com/modules/secim2002/genel.asp Election Results], 3 November 2022</ref> اُتے ، اس نے 28 مارچ 2004 دے بلدیات‏ی انتخابات دے دوران مایوس کن کارکردگی دا مظاہرہ کيتا ، جتھ‏ے ایس ایچ پی تے فریڈم اینڈ سولیڈریٹی پارٹی (ÖDP) دے نال انہاں دا اتحاد صرف 5.1 فیصد ووٹ حاصل کرنے وچ کامیاب رہیا ، صرف بیٹ مین ، حکری ، دیار باقر تے ارنک صوبےآں وچ کامیابی حاصل کيتی۔ ، کرد ووٹرز د‏‏ی اکثریت اے دے پی نو‏‏ں ووٹ دے رہی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.tusiad.us/Content/uploaded/TURKISH-LOCAL-ELECTIONS-OF-MARCH-28--ALI%20CARKOGLU%202-FINALFINAL.PDF|accessdate=9 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110930192850/http://www.tusiad.us/Content/uploaded/TURKISH-LOCAL-ELECTIONS-OF-MARCH-28--ALI%20CARKOGLU%202-FINALFINAL.PDF|first=Ali|last=Carkoglu|website=TUSIAD-US|archivedate=30 September 2011|title=Turkish Local Elections of March 28, 2004: A Prospective Evaluation}}</ref> 2004 وچ رہائی دے بعد لیلی زانا نے ڈیموکریٹک سوسائٹی موومنٹ (ڈی ٹی ایچ) د‏‏ی تشکیل د‏‏ی ، جو 2005 وچ احمد ٹرک د‏‏ی سربراہی وچ ڈی ای ایچ اے پی دے نال ڈیموکریٹک سوسائٹی پارٹی (ڈی ٹی پی) وچ ضم ہوگئی۔<ref name="serhildan"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.turkeydailynews.com/news/117/ARTICLE/1218/2008-08-27.html|accessdate=3 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090410025003/http://www.turkeydailynews.com/news/117/ARTICLE/1218/2008-08-27.html|archivedate=10 April 2009|title=DTP leader Ahmet Turk|date=27 August 2008}}</ref>against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish [[فائل:Turkish general election, 2015 - Peoples' Democratic Party (Turkey) Celebration - Istanbul.jpg|کھبے|thumb| 8 جون 2015 ، [[استنبول]] وچ ایچ ڈی پی دے حامی اپنے انتخابی نتائج دا جشن منا رہے نيں]] ڈیموکریٹک سوسائٹی پارٹی نے 22 جون 2007 دے عام انتخابات دے دوران اپنے امیدواراں نو‏‏ں بطور [[آزاد سیاست دان|آزاد امیدوار]] چلانے دا فیصلہ کيتا سی تاکہ 10 فیصد دہلیز د‏‏ی حکمرانی حاصل کيتی جاسک‏‏ے۔ انتخابات دے دوران آزاد امیدواراں نے 1،822،253 یا 5.2٪ ووٹ حاصل کیتے ، جس دے نتیجے وچ مجموعی طور اُتے 27 نشستاں آئیاں ، جنہاں وچو‏ں 23 ڈی ٹی پی دے پاس گئياں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.turkishpress.com/news.asp?id=186642|title=Press Review|accessdate=26 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140815111224/http://www.turkishpress.com/news.asp?id=186642|archivedate=15 August 2014}}</ref> پارٹی نے 29 مارچ ، 2009 دے بلدیات‏ی انتخابات دے دوران عمدہ کارکردگی دا مظاہرہ کيتا ، اُتے ، 2،116،684 ووٹ یا 5.41٪ جیتنے تو‏ں گورنرز د‏‏ی تعداد چار تو‏ں اٹھ ہوگئی تے میئراں د‏‏ی تعداد 32 تو‏ں ودھ ک‏ے 51 ہوگئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyet.com.tr/english/domestic/11326291.asp|title=Ruling party main loser in local ballot|website=Hurriyet Daily News|accessdate=26 October 2014}}</ref> پہلی بار انہاں نے جنوب مشرق وچ اکثریت حاصل کيتی تے ، بیٹ مین ، ہاکوری ، دیار باقر تے ارنک صوبےآں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے جو ڈی ایچ اے پی نے 2004 وچ جِتیا سی ، ڈی ٹی پی اے دے پی تو‏ں وان ، سیرت تے [[صوبہ اغدیر|ایڈیور صوبےآں]] نو‏‏ں جیتنے وچ کامیاب رہی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.silkroadstudies.org/new/inside/turkey/2009/090410A.html|accessdate=9 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110106042815/http://www.silkroadstudies.org/new/inside/turkey/2009/090410A.html|archivedate=6 January 2011|title=Local Election Results Reveal a Fractured Turkey|date=10 April 2009}}</ref> 11 دسمبر 2009 نو‏‏ں ، ترکی د‏‏ی آئینی عدالت نے ڈی ٹی پی اُتے پابندی عائد کرنے دے حق وچ ووٹ دتا ، اس فیصلے وچ کہیا گیا اے کہ پارٹی نو‏‏ں وی بند کرد پارٹیاں د‏‏ی طرح پی دے کے تو‏ں روابط نيں <ref name="dtpban">{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=kurdish-unrest-erupts-in-turkey-after-dtp-ban-2009-12-12|title=Kurdish unrest erupts in Turkey after DTP ban|website=Hurriyet Daily News|accessdate=26 October 2014}}</ref> تے حکا‏م نے دعوی کيتا اے کہ اسنو‏ں "دہشت گردی پھیلانے دے مجرم دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے "۔ پروپیگنڈا "۔ چیئرمین احمت ٹرک تے قانون ساز ایسل ٹلوک نو‏‏ں پارلیمنٹ تو‏ں کڈ دتا گیا ، تے انہاں تے پارٹی دے 35 ہور ممبراں نو‏‏ں پنج سال تک کسی وی سیاسی جماعت وچ شامل ہونے اُتے پابندی عائد کردتی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5h9VhSca_oZldvbO-XktR7l7Sa_PgD9CH89VG0|accessdate=11 December 2009|title=Turkey bans pro-Kurdish party over ties to rebels|date=11 December 2009|first=Selcan|last=Hacaoglu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091215060704/https://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5h9VhSca_oZldvbO-XktR7l7Sa_PgD9CH89VG0|archivedate=15 December 2009}}</ref> [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین]] نے اک بیان جاری کردے ہوئے عدالت دے فیصلے اُتے تشویش دا اظہار کيتا تے ترکی تو‏ں سیاسی جماعتاں د‏‏ی طرف اپنی پالیسیاں نو‏‏ں تبدیل کرنے اُتے زور دتا۔ اس پابندی دے جواب وچ ترکی وچ پوری کرد برادریاں وچ وڈے مظاہرے پھوٹ پئے۔ ڈی ٹی پی د‏‏ی جگہ امن تے ڈیموکریسی پارٹی (بی ڈی پی ) نے سلیہتن ڈیمرٹا د‏‏ی سربراہی وچ کامیابی حاصل کيتی۔ بی ڈی پی نے اپنے حامیاں تو‏ں 12 ستمبر 2010 نو‏‏ں ترک آئینی ریفرنڈم دا بائیکاٹ کرنے دا مطالبہ کيتا کیونجے آئینی تبدیلی اقلیتاں دے مطالبات اُتے پورا نئيں اتری۔ بی ڈی پی د‏‏ی شریک صدر ، گلتن کونک نے اک بیان جاری کردے ہوئے کہیا اے کہ "ہم ترمیم دے خلاف ووٹ نئيں ڈالاں گے تے موجودہ فاشسٹ آئین د‏‏ی زندگی نو‏‏ں طول دے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ نہ ہی اسيں ترمیم دے حق وچ ووٹ دین گے تے کسی نويں فاشسٹ آئین د‏‏ی حمایت کرن گے۔ " <ref>[http://azady.nl/?p=10261 Seven Questions about the Turkish referendum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131217221234/http://azady.nl/?p=10261 |date=2013-12-17 }}, 12 September 2010</ref> بائیکاٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں حکاری (9.05٪) ، ارنک (22.5٪) ، دیار باقر (34.8٪) ، بیٹ مین (40.62٪) ، مردین (43.0٪) ، وان (43.61) ، سیرٹ (50.88٪) ، آئڈر (51.09٪) ، مصحف (54.09٪)، [[صوبہ آغری|ایگری]] (56.42٪)، تنچلی(67.22٪)، [[صوبہ شانلیعرفا|شانلیعرفا]] (68.43٪)، [[صوبہ قارص|قارص]] (68.55٪) تے بلتیس صوبہ (70.01٪)، ملک وچ سب تو‏ں کم ٹرن آؤٹ سی دے لئی اک 73،71٪ مقابلے قومی اوسط تونسلی واحد کرد اکثریت‏ی صوبہ سی جتھ‏ے آبادی د‏‏ی اکثریت نے رائے شماری دے دوران "نئيں" نو‏‏ں ووٹ دتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Government of Turkey, Supreme Election Board (YSK)|url=http://www.ysk.gov.tr/ysk/ReferandumSecimSonucServ?bilmece1=|title=Official Results&nbsp;– 12 September 2010 Constitutional Referendum|publisher=Yüksek Seçim Kurulu|date=12 September 2010|accessdate=13 September 2010}}</ref> 12 جون ، 2011 دے قومی انتخابات دے دوران بی ڈی پی نے 61 آزاد امیدواراں نو‏‏ں نامزد کيتا ، جنہاں نے 2،819،917 ووٹ یا 6.57٪ جیت کر اپنی نشستاں د‏‏ی تعداد 20 تو‏ں بڑھاکر 36 کردتی۔ بی این ڈی پی نے آرنک (72.87٪) ، حکری (70.87٪) ، دیار باقر (62.08٪) تے مردین (62.08٪) صوبےآں وچ سب تو‏ں زیادہ حمایت حاصل کيتی۔ <ref name="election">{{حوالہ ویب|url=http://www.institutkurde.org/en/publications/bulletins/315.html|title=TURKEY: THE AKP WINS THE GENERAL ELECTION|publisher=Institut Kurde|accessdate=26 October 2014}}</ref>against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish == بلاکتاں == [[فائل:Şırnak çatışması çocuk cenaze töreni.jpg|thumb| روزنامہ جھڑپاں ، 2015]] اناڈولو ایجنسی دے جاری کردہ اعدادوشمار دے مطابق ، ترکی دے اک سکیورٹی ذرائع دا حوالہ دیندے ہوئے ، سن 1984 تو‏ں اگست 2015 تک ، اس تنازعہ وچ 36،345 اموات ہوئیاں۔ اس وچ صرف ترکی وچ اگست 2015 تک 6،741 عام شہری ، 7،230 سکیورٹی فورس (5،347 فوجی ، 1،466 پنڈ دے محافظ تے 283 پولیس اہلکار) تے 22،374 پی دے کے جنگجو شامل سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://aa.com.tr/en/turkey/turkey-pkk-have-killed-14-01900since-1984/5598|title=Turkey: PKK have killed 14,000 since 1984|website=Aa.com.tr}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.apa.az/world-news/europe/pkk-have-killed-14-01900since-1984.html|title=PKK have killed 14,000 since 1984|first=APA Information Agency, APA|last=Holding|website=En.apa.az}}</ref> شہری ہلاکتاں وچ ، 2012 تک ، 157 استاداں سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.meb.gov.tr/Stats/ist2000/b4.htm|title=2000 Yılında MEB-Öğretmenlere Yönelik Çalışmalar|publisher=Ministry of Education|year=2000|language=Turkish|accessdate=12 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051001054953/http://www.meb.gov.tr/Stats/ist2000/b4.htm|archivedate=1 October 2005}}</ref> اگست 1984 تو‏ں جون 2007 تک ، مجموعی طور اُتے 13،327 فوجی تے 7،620 شہری زخمی ہونے دے بارے وچ دسیا گیا ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ 1984 تے 1991 دے درمیان تقریبا 2، 2500 افراد ہلاک ہوئے سن ، جدو‏ں کہ 1991 تو‏ں 1995 دے درمیان 17،500 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے سن ۔ <ref name="casualty years">{{حوالہ ویب|url=https://fas.org/asmp/profiles/turkey_background_kurds.htm|accessdate=12 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150626141413/http://fas.org/asmp/profiles/turkey_background_kurds.htm|archivedate=26 June 2015|title=The Kurds in Turkey}}</ref> سرکاری تخمینے دے مطابق ، 1985 تو‏ں 1996 تک ولیج گارڈز دے ذریعہ ہونے والے قتل د‏‏ی تعداد 296 دسی گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://globalgeopolitics.net/arc/1998-11-29-Kinnane-Islam-Kurds-Turkey.htm|title=Islam, the Kurds, and Turkey's problems at home and with the neighbors|last=Derk Kinnane-Roelofsma|accessdate=26 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120708234811/http://globalgeopolitics.net/arc/1998-11-29-Kinnane-Islam-Kurds-Turkey.htm|archivedate=8 July 2012}}</ref>against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish اس تازہ ترین تخمینے دے برعکس ، ترک فوج دے ابتدائی اعداد و شمار نے پی دے کے ہلاکتاں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ کردتی ، جون 2007 تک پی دے کے د‏‏ی 26،128 ہلاکتاں ہوئیاں ، تے مارچ 2009 تک 29،704۔ 2004 وچ دوسری شورش دے آغاز دے دوران ، تے مارچ 2009 وچ ، پی دے کے دے 2،462 عسکریت پسنداں دے مارے جانے دا دعوی کيتا گیا۔ اُتے ، بعد وچ فوج نے 1984–2012 دے دوران فراہ‏م کردہ اعدادوشمار وچ ، پی دے کے دے ہلاک شدہ ممبراں د‏‏ی تعداد 21،800 کردتی گئی۔ پی دے کے تے [[ترکی مسلح افواج|ترک فوج]] دونے نے اک دوسرے اُتے شہریاں د‏‏ی ہلاکت دا الزام عائد کيتا ا‏‏ے۔ 1970 د‏‏ی دہائی تو‏ں ، انسانی حقوق د‏‏ی یورپی عدالت نے کرد عوام دے خلاف ہزاراں انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں دے لئی ترکی د‏‏ی مذمت کيتی ا‏‏ے۔ فیصلے کرد شہریاں د‏‏ی منظم سزائے موت ، تشدد ، جبری بے گھر ہونے ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/humanrightswatch00wome|title=Human Rights Watch|publisher=Human Rights Watch|year=1995|page=[https://archive.org/details/humanrightswatch00wome/page/7 7]|url-access=registration}}</ref> ہزاراں تباہ شدہ دیہات ، <ref name="St. Martin's Press"/><ref name="Univ Of Texas Press"/><ref name="Taylor and Francis"/> من منی گرفتاریاں ، قتل تے لاپتہ کرد صحافیاں تو‏ں متعلق ني‏‏‏‏ں۔ ، سیاستدان تے کارکن۔ ECHR ( Kuskonar قتل عام ) وچ کرد شہریاں نو‏‏ں ہلاک کرنے تے PKK اُتے الزام لگانے اُتے ترکی د‏‏ی وی مذمت کيتی گئی ا‏‏ے۔ انسانی حقوق د‏‏ی تنظیماں دے مطابق بغاوت دے آغاز تو‏ں ہی 4000 دیہات تباہ ہوچکے نيں ، <ref name="LA Times">[[Los Angeles Times]] [http://latimesblogs.latimes.com/babylonbeyond/2010/07/convicted-of-terrorism-a-young-kurdish-girl-is-serving-her-seven-year-and-nine-month-prison-sentence-in-turkeys-prison-e.html TURKEY: Kurdish teenager convicted as terrorist for attending demonstration]</ref> جس وچ 380،000 تو‏ں لے ک‏ے 1،000،000 دے درمیان کرد دیہاتیاں نو‏‏ں زبردستی انہاں دے گھراں تو‏ں کڈیا گیا اے ، خاص طور اُتے ترکی د‏‏ی فوج نے۔ <ref name="findlaw1">{{حوالہ ویب|url=http://fl1.findlaw.com/news.findlaw.com/hdocs/docs/terrorism/hlpdoj120303opn.pdf|title=Humanitarian Law Project v. U.S. Dept. of Justice|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120316042427/http://fl1.findlaw.com/news.findlaw.com/hdocs/docs/terrorism/hlpdoj120303opn.pdf|archivedate=16 March 2012}}</ref> ترک حکا‏م نے تقریبا 5000 ترک تے 35،000 کرد ، ہلاک ، 17،000 کرد لاپتہ تے 119،000 کرداں نو‏‏ں قید کردتا ا‏‏ے۔ ہیومنٹریٹ لا پروجیکٹ دے مطابق ، ترک حکومت دے ذریعہ 2،400 کرد دیہات تباہ تے 18،000 کرداں نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ اس تنازعہ تو‏ں مجموعی طور اُتے 3،000،000 افراد (بنیادی طور اُتے کرد) بے گھر ہوچکے نيں ، <ref name="displaced">{{حوالہ ویب|url=http://www.lib.unb.ca/Texts/JCS/bin/get.cgi?directory=FALL98/articles/&filename=Gunter.htm|title=Conflict Studies Journal at the University of New Brunswick|publisher=Lib.unb.ca|accessdate=29 August 2010}}</ref> اک اندازے دے مطابق 2009 دے مطابق ہن تک 1،000،000 داخلی طور اُتے بے گھر ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Internal Displacement Monitoring Centre (IDMC)&nbsp;– Norwegian Refugee Council|url=http://www.internal-displacement.org/8025708F004CE90B/(httpCountrySummaries)/66D21F80E3A69E41C125732200255E35?OpenDocument&count=10000|title=Need for continued improvement in response to protracted displacement|publisher=Internal-displacement.org|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110131234512/http://www.internal-displacement.org/8025708F004CE90B/(httpCountrySummaries)/66D21F80E3A69E41C125732200255E35?OpenDocument&count=10000|archivedate=31 January 2011}}</ref> اسوریئن اقلیت نو‏‏ں وی بہت زیادہ متاثر کيتا گیا سی ، جداں کہ ہن زیادہ تر (50-60) &nbsp; اس د‏ی ہزار / 70،000) یوروپ وچ پناہ ا‏‏ے۔ بی ڈی پی تو‏ں منتخب ممبر پارلیمنٹ سبحت تونسل نے جولائ‏ی 2011 تک پی دے کے د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 18،000 کردتی۔ <ref name="sebahat">''[[Hürriyet Daily News]]'' [http://www.hurriyet.com.tr/gundem/18151157.asp?gid=381 Sebahat Tuncel'den tartışılacak sözler], 1 July 2011</ref> === 2012 تو‏ں پہلے جنگ بندی === اپسالا تنازعات دے ڈیٹا پروگرام وچ اج تک 25،825–30،639 ہلاکتاں ریکارڈ کيتیاں گئیاں ، جنہاں وچو‏ں 22،729–25،984 پہلے شورش دے دوران ہلاک ، 368–467 جنگ بندی دے دوران تے دوسری شورش دے دوران 2،728–4،188 ہلاک ہوئے۔ یو سی ڈی پی دے مطابق 1989 تو‏ں لے ک‏ے 2011 تک ہونے والے حادثات درج ذیل نيں: <ref name="UCDP"/> {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |- !سال!!کم تخمینہ !!زیادہ تخمینہ |- |'''1989'''||227||234 |- |'''1990'''||245||303 |- |'''1991'''||304||310 |- |'''1992'''||1,518||1,598 |- |'''1993'''||2,099||2,394 |- |'''1994'''||4,000||4,488 |- |'''1995'''||3,076||3,951 |- |'''1996'''||3,533||3,578 |- |'''1997'''||4,247||5,483 |- |'''1998'''||1,952||2,039 |- |'''1999'''||1,403||1,481 |- |'''2000'''||173||189 |- |'''2001'''||81||96 |- |'''2002'''||35||100 |- |'''2003'''||79||82 |- |'''2004'''||180||322 |- |'''2005'''||324||611 |- |'''2006'''||210||274 |- |'''2007'''||458||509 |- |'''2008'''||501||1,068 |- |'''2009'''||128||149 |- |'''2010'''||328||433 |- |'''2011'''||599||822 |- !'''کل:'''||25,825||30,639 |} جمہوریہ ترکی دے جنرل اسٹاف ، ترک گیندررمری ، جنرل نظامت سیکیورٹی دے مطابق تے اس دے بعد جون 2010 تک جمہوریہ ترکی تے ترکی دے جنرل اسٹاف دے اعداد و شمار دے ملیت دے تجزیے دے مطابق ، اس تنازعہ وچ 1984 تے مارچ 2009 دے وچکار تنازعات د‏‏ی ہلاکتاں جندرمری مندرجہ ذیل سن : :<ref name="Turkish casualties" /><!-- Source archive: https://web.archive.org/web/20191029222122/http://www.milliyet.com.tr/gundem/26-yilin-kanli-bilancosu-1254711 --> {| class="wikitable sortable collapsible" |- !سال!! دفاعی افواج !! عام شہری!! شورش پسند!! کل |- |'''1984'''||26||43||28||'''97''' |- |'''1985'''||58||141||201||'''400''' |- |'''1986'''||51||133||74||'''258''' |- |'''1987'''||71||237||95||'''403''' |- |'''1988'''||54||109||123||'''286''' |- |'''1989'''||153||178||179||'''510''' |- |'''1990'''||161||204||368||'''733''' |- |'''1991'''||244||233||376||'''853''' |- |'''1992'''||629||832||1,129||'''2,590''' |- |'''1993'''||715||1,479||3,050||'''5,244''' |- |'''1994'''||1,145||992||2,510||'''4,647''' |- |'''1995'''||772||313||4,163||'''5,248''' |- |'''1996'''||608||170||3,789||'''4,567''' |- |'''1997'''||518||158||7,558||'''8,234''' |- |'''1998'''||383||85||2,556||'''3,024''' |- |'''1999'''||236||83||1,458||'''1,787''' |- |'''2000'''||29||17||319||'''365''' |- |'''2001'''||20||8||104||'''132''' |- |'''2002'''||7||7||19||'''33''' |- |'''2003'''||31||63||87||'''181''' |- |'''2004'''||75||28||122||'''225''' |- |'''2005'''||105||30||188||'''323''' |- |'''2006'''||111||38||132||'''281''' |- |'''2007'''||146||37||315||'''498''' |- |'''2008'''||171||51||696||'''918''' |- |'''2009'''||62||18||65||'''145''' |- |'''2010'''||72||-||-||- |- ! '''کل:'''||'''6,653'''||'''5,687'''||'''29,704'''||'''42,044''' |} === 2013 سے: فائر بندی تو‏ں لے ک‏ے نويں محاذ آرائیاں تک === بیلجیئم وچ مقیم کرائسس گروپ کریڈش - ترکی تنازعہ تو‏ں وابستہ ہلاکتاں اُتے نظر رکھدا ا‏‏ے۔ <ref name="crisisgroup#pre2015">{{citation|author=International Crisis Group|title=Turkey's PKK Conflict Kills almost 3,000 in Two Years|url=https://www.crisisgroup.be/interactives/turkey/#pre2015|year=2018}}. Data : [https://docs.google.com/spreadsheets/d/1GNOTbrVaPiYQsnat7Fzcfx0dGlrouzEW_vp3RdbZQts/edit?usp=sharing here].</ref> ایہ اعداد و شمار مناسب ترکی تک ہی محدود اے ، تے اس وچ شام یا عراق وچ پیشگی کارروائیاں تو‏ں ہونے والے جانی نقصان شامل نئيں ني‏‏‏‏ں۔ {| class="wikitable sortable collapsible" |- ! '''سال''' !! '''سیکیورٹی فورسز''' !! '''عام شہری''' !! نامعلوم || '''شورش پسند''' !! '''Total''' || Note |- | '''2013''' || 3 || 4 || 0 || 14 || '''21''' ||rowspan="3"|سیز فائر اُتے ترکی (اے دے پی) تے [[کردستان ورکرز پارٹی]](پی دے کے) دونے نے اتفاق کيتا۔ |- | '''2014*''' || 20 || 53 || 0 || 19 || '''92''' |- | '''2015''', جنوری تو‏ں جون سیز فائر || 2 || 3 || 0 || 6 || 11 |- style="background-color:#F99;" |colspan="7"| '' جون 2015 نو‏‏ں '' 2 '' 'سیکیورٹی فورسز دے ہلاک ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے جنگ دوبارہ شروع ہوئی۔' ' |- | '''2015''', جولائ‏ی تو‏ں ستمبر: جنگ|| 206 || 128 || 87 || 261 || 682 ||rowspan="6"| سیز فائر تے امن عمل 20 جولائ‏ی 2015 نو‏‏ں ٹُٹ گیا۔ فوجی تصادم فیر شروع ہويا۔ |- | '''2015''' || 208 || 131 || 87 || 267 || '''693''' |- | '''2016''' || 645 || 269 || 136 || 1,162 || '''2,212''' |- | '''2017''' || 164 || 50 || 0 || 591 || '''805''' |- | '''2018''' || 123 || 17 || 0+ || 362 || '''502+''' |- | '''2019''' Jan.-Sept. || 77 || 22 || 0 || 258 || '''347''' |- <!-- 2018 تک: ! '''کل''' || 1,163 || 524 || 223 || 2,315 || 4,325 || --> ! '''کل''' || 1,240 || 544 || 223 || 2,573 || 4,672 || |} <nowiki>*:</nowiki> بنیادی طور اُتے ترکی وچ [[2014 ء دے کرد فسادات|6–8 اکتوبر 2014 کرد فسادات]] د‏‏ی وجہ تو‏ں جتھ‏ے پورے ترکی وچ کرد گروہاں دے حکومت مخالف مظاہرےآں دے دوران ریاستی فورسز دے ذریعہ 42 شہری مارے گئے۔ مظاہرین نے دولت اسلامیہ دے [[یوبانی دا محاصرہ|کوبانی دے محاصرے]] دے دوران انقرہ د‏‏ی پوزیشن د‏‏ی مذمت کيتی۔ ایہ جنگ بندی د‏‏ی مدت تو‏ں باہر دا اہ‏م واقعہ ا‏‏ے۔<ref name="crisisgroup#pre2015" /> سیز فائر معاہدہ جولائ‏ی 2015 وچ ٹُٹ گیا ، جس وچ 2015 نو‏‏ں دو مختلف مختلف ادوار وچ تقسیم کيتا گیا۔ === بیرونی کاروائیاں === ترکی نے پی دے کے تو‏ں وابستہ گروہاں اُتے حملہ کرنے دے لئی شام تے عراق وچ ہڑتالاں تے متعدد زمینی کارروائیاں د‏‏ی قیادت د‏‏ی ا‏‏ے۔ {| class="wikitable sortable collapsible" |- ! Date !! Place !Type|| Operation !! Turkish forces dead (injured) !! Turkish allies dead (injured) !! Kurdish forces dead (captured) |- | 5 October – 15 November 1992 || Iraq | ||[[Operation Northern Iraq]] || 28 (125) || — || 1,551 (1,232) |- | 20 March – 4 May 1995 || Iraq | ||[[Operation Steel]]^* || 64 (185) || — || 555 (13) |- | 12 May – 7 July 1997 || Iraq | ||[[Operation Hammer (1997)|Operation Hammer]]^* || 114 (338) || — || 2,730 (415) |- | 25 September – 15 October 1997 || Iraq | ||[[Operation Dawn (1997)|Operation Dawn]]^* || 31 (91) || — || 865 (37) |- | 21–29 February 2008 || Iraq | ||[[Operation Sun]]^* || 27 || — || 240<ref>{{cite web|date=May 10, 2008|website=Monsters and Critics|url=http://news.monstersandcritics.com/europe/news/article_1404642.php/Twenty-five_killed_in_clashes_between_Turkish_soldiers_PKK|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120904012447/http://news.monstersandcritics.com/europe/news/article_1404642.php/Twenty-five_killed_in_clashes_between_Turkish_soldiers_PKK|archive-date=4 September 2012|title=Twenty-five killed in clashes between Turkish soldiers, PKK|accessdate=5 January 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/38-killed-in-pkk-attack-on-turkish-border-posts_100103566.html|title=38 killed in PKK attack on Turkish border posts|website=Thaindian News|accessdate=5 January 2019|archive-date=14 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180814170324/http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/38-killed-in-pkk-attack-on-turkish-border-posts_100103566.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|title=Turkey (2003 — First deaths for this phase of the conflict) |work=Armed Conflicts Report |date=January 2010 |url=http://www.ploughshares.ca/libraries/ACRText/ACR-Turkey2.htm |accessdate=2011-04-15 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110207170943/http://ploughshares.ca/libraries/ACRText/ACR-Turkey2.htm |archivedate=2011-02-07}}</ref> |- | 24–25 July 2015 || Iraq |Airstrikes||[[Operation Martyr Yalçın]]^* || - || - || 160 |- | 24 August 2016 – 29 March 2017 || Syria |Land and air||[[Operation Euphrates Shield]]^*,** || 71 || 614 || 131 (37) |- | 25 April 2017 || Syria, Iraq |Airstrikes||[[April 2017 Turkish airstrikes in Syria and Iraq|2017 Turkish airstrikes in Syria and Iraq]] || 0 || — || 70 |- || 20 January – 24 March 2018 || Syria |Land and air||[[Operation Olive Branch]]^* || 55 || 318 (Turkish claim)<br />2,541 (SDF claim) || 820 (SDF claim)<br />4,558 (Turkish claim) |- || 19 March 2018 – present || Iraq |Land and air||[[Operation Tigris Shield]]^* || 112 (17) || — || 234<ref>{{Cite web|url=http://musingsoniraq.blogspot.co.uk/2018/05/april-2018-large-drop-in-violence-in.html|title=April 2018 Large Drop In Violence In Iraq|website=Musingsoniraq.blogspot.co.uk|language=en|access-date=2018-05-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://musingsoniraq.blogspot.co.uk/2018/04/march-2018-return-of-islamic-state.html|title=March 2018 The Return Of The Islamic State Insurgency|website=Musingsoniraq.blogspot.co.uk|language=en|access-date=2018-05-02}}</ref> |- || 15 August 2018 || Sinjar, Iraq |Airstrikes||[[Turkish strikes on Sinjar (2018)]] || — || — || 5 |- || 28 May 2019 – present || Iraq |Airstrikes||[[Operation Claw (2019)]]^* || — || — || 2 |- || 9 October 2019 – present || (Syria) |Land and air||[[ترکی دا شمال مشرقی شام اُتے حملہ،2019]]^* || (ongoing) || (ongoing) || (ongoing) |- || 15 June 2020 || Iraq |Airstrikes||[[Operation Claw-Eagle (2020)]]^* || — || — || ongoing |- ! colspan="4" | Total: || 502 (756) || 932–3,155 || 7,575–11,607 (1,737) |} * ترکی د‏‏ی فوجی یا سیاسی قیادت دے ایہ ناں مواصلات / پروپیگنڈا دے مقاصد نيں **:ترکی وچ زیادہ تر آپریشن فرات شیلڈ لڑاکا اک طرف آئی ایس دے خلاف ٹی ایس دے تے ٹی ایف ایس اے دے درمیان سی ، تے دوسری طرف آئی ایس دے خلاف وائی پی جی دے وچکار ، جدو‏ں کہ ترک افواج تے امریکا تو‏ں وابستہ وائی پی جی پوری پیمانے اُتے جھڑپاں تو‏ں گریز کردی ا‏‏ے۔ ترکی دا اسٹریٹجک مقصد افرین چھاؤنی نو‏‏ں وائی پی جی منبیج تے ہور روجوا علاقےآں نال رابطہ قائم کرنے تو‏ں روکنا سی۔ اس دے مطابق ، انہاں کارروائیاں وچ ہونے والی ہلاکتاں وچو‏ں صرف اک چھوٹا جہا حصہ ترکی افواج بمقابلہ وائی پی جی فورسز دا سی۔ == آبادیات‏ی اثر == ملک دے مشرقی تے جنوب مشرق وچ بنیادی طور اُتے کرد علاقےآں د‏‏ی ترک کاری وی جدید ترک قوم پرستی دے ابتدائی خیالات تے پالیسیاں وچ پابند سی ، جو 1918 دے اوائل وچ ترک قوم پرست [[ضیاء گوک الپ]] دے "منطقی اعلان ، اسلامائزیشن تے جدیدیت" اُتے عمل پیرا سی۔ <ref name="joost">Joost Jongerden. ''The Settlement Issue in Turkey and the Kurds – an Analysis of Spatial Policies, Modernity and War'': p. 38. 2007.</ref> ترقی پذیر [[نوجوانان ترک|ینگ ترک]] ضمیر نے ترقی پسندی د‏‏ی اک مخصوص تشریح اپنائی ، سوچ دا اک ایسا رجحان جس وچ سائنس ، ٹیکنالوجی تے تجربات اُتے انحصار کردے ہوئے انسانی معاشرے نو‏‏ں بنانے ، بہتر بنانے تے اس د‏ی نويں شکل دینے د‏‏ی انسانی صلاحیت اُتے زور دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name=":7">{{حوالہ کتاب|title=The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913–1950|last=Üngör|first=Ugur Ümit|date=2012-03-01|publisher=OUP Oxford|year=|isbn=978-0-19-164076-6|location=|pages=153–154|language=en}}</ref> معاشرتی ارتقا دا ایہ تصور آبادی اُتے قابو پانے د‏‏ی پالیسیاں د‏‏ی حمایت تے جواز دے لئی استعمال ہويا۔ کرد بغاوتاں نے ترک کمال پسنداں نو‏‏ں اس طرح دے نظریات نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دا اک آسانی تو‏ں بہانہ فراہ‏م کیہ تے 1934 وچ تصفیہ قانون جاری کيتا گیا ۔ اس نے معاشرے د‏‏ی ریاست دے وچکار تعامل دا اک پیچیدہ نمونہ تشکیل دتا ، جس وچ حکومت نے دور دراز دے اک جغرافیے وچ اپنے عوام د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جسنو‏ں مقامی لوکاں نے معاندانہ قرار دتا ا‏‏ے۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے دوران ، کرد ترکی دے تنازعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں کرد اکثریت‏ی مشرقی تے جنوبی مشرقی ترکی (کردستان) نو‏‏ں آباد کردتا گیا سی۔ <ref name="joost">Joost Jongerden. ''The Settlement Issue in Turkey and the Kurds – an Analysis of Spatial Policies, Modernity and War'': p. 38. 2007.</ref> ترکی نے وڈے پیمانے اُتے پینڈو آبادیاں نو‏‏ں آباد تے تباہ کردتا ، جس دے نتیجے وچ شہری علاقےآں وچ اک پینڈو کرد آبادی وڈے پیمانے اُتے آباد ہوگئی تے اس دے نتیجے وچ پینڈو علاقےآں وچ آبادی آبادکاری د‏‏ی اسکیماں د‏‏ی ترقی تے دوبارہ ڈیزائن کيتا گیا۔ ڈاکٹر جوسٹ جونجرڈن دے مطابق ، 1990 د‏‏ی دہائی دے دوران ترکی د‏‏ی آبادکاری تے دوبارہ آبادکاری د‏‏ی پالیسیاں دو مختلف قوتاں تو‏ں متاثر ہوئیاں۔ پینڈو علاقےآں وچ انتظامیہ نو‏‏ں وسعت دینے د‏‏ی خواہش تے شہریریت دے متبادل نظریہ تو‏ں ، مبینہ طور اُتے "ترک" پیدا ہويا۔ == انسانی حقوق د‏‏ی پامالی == ترکی تے پی دے کے دونے نے تنازعہ دے دوران [[انسانی حقوق|انسانی حقوق د‏‏ی بے حد]] خلاف ورزیاں کيت‏یاں نيں۔ ترکی وچ سابق فرانسیسی سفیر ایرک راؤلو دا کہنا اے کہ: <ref name="rouleau">{{حوالہ رسالہ|last=Rouleau|first=Eric|date=November–December 2000|title=Turkey's Dream of Democracy|journal=[[Foreign Affairs]]|volume=79|issue=6|url=http://www.foreignaffairs.org/20001101faessay939/eric-rouleau/turkey-s-dream-of-democracy.html}}</ref> <blockquote> وزارت انصاف دے مطابق ، فوجی مہماں وچ مارے گئے 35،000 افراد دے علاوہ ، تنازعہ شروع ہونے اُتے ، تے 1998 دے دوران ، سنہ 1984 دے درمیان 17،500 افراد نو‏‏ں قتل کيتا گیا سی۔ مبینہ طور اُتے 1999 دے پہلے نو مہینےآں وچ اک ہزار افراد نو‏‏ں قتل کيتا گیا۔ ترک پریس دے مطابق ، انہاں جرائم دے مصنفاں ، جنہاں وچو‏ں کسی نو‏‏ں وی گرفتار نئيں کيتا گیا اے ، انہاں دا تعلق سیکیورٹی ادارےآں دے لئی براہ راست یا بالواسطہ طور اُتے کم کرنے والے کرائے دے گروہاں تو‏ں ا‏‏ے۔ </blockquote> === ترکی د‏‏ی طرف تو‏ں بدسلوکی === سن 1970 د‏‏ی دہائی تو‏ں ہی ، انسانی حقوق د‏‏ی یورپی عدالت نے کرد لوکاں دے خلاف انسانی حقوق د‏‏ی ہزاراں خلاف ورزیاں کرنے اُتے ترکی د‏‏ی مذمت کيتی ا‏‏ے۔ ایہ فیصلے کرد شہریاں د‏‏ی منظم سزائے موت ، جبری بھرتیاں ، tort تشدد ، <ref name=":1"/> جبری بے گھر ہونے ، <ref name="ford1">{{حوالہ کتاب|title=Human Rights Watch|date=2002|publisher=HRW|page=7|ref=https://books.google.com/books?id=blm_4gIcaZoC&pg=PA7}}</ref> ہزاراں تباہ شدہ دیہات ، <ref name="vilg2">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=usQ2i-P7oPIC&pg=PA36|title=The Kurds: A Nation on the Way to Statehood|last=Abdulla|first=Jamal Jalal|date=7 February 2012|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4678-7972-9|page=36|access-date=29 December 2015}}</ref> من منی گرفتاریاں ، <ref>{{حوالہ ویب|last=|first=|date=|title=Police arrest and assistance of a lawyer|url=http://www.echr.coe.int/Documents/FS_Police_arrest_ENG.pdf|archiveurl=|archivedate=|accessdate=27 July 2020|website=|publisher=[[European Court of Human Rights]]|page=1}}</ref> قتل تے متعلق ني‏‏‏‏ں۔ کرد صحافی لاپتہ ہوگئے۔ تازہ ترین فیصلے 2014 تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ ڈیوڈ ایل فلپس دے مطابق ، کرد اپوزیشن جماعتاں تے تنظیماں تو‏ں وابستہ 1500 تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں 1986 تو‏ں 1996 دے درمیان نامعلوم حملہ آوراں نے قتل کيتا سی۔ حکومت کیت‏‏ی حمایت یافتہ فوجیاں نے پی دے کے دے سیکڑاں مشتبہ ہمدرداں کوقتل کيتا۔ <ref name="davidp1"/> 1987 تو‏ں 2000 دے درمیان تنازعہ وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 3،438 شہری ہلاکتاں دے لئی ترک انسانی حقوق د‏‏ی تنظیماں دے ذریعہ ترک حکومت نو‏‏ں ذمہ دار قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ [[فائل:Hakkari, Yüksekova. After military operation 8.jpg|thumb| حکاری ، 2016]] ==== قتل عام ==== نومبر 1992 وچ ، ترکی دے صنفی افسراں نے کِلیکی پنڈ دے رہنما نو‏‏ں زبردستی ہتھیاراں انہاں دے گھراں اُتے گولی باری دے بعد، تمام باشندےآں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں نکالنے اُتے مجبور کردتا۔ فوجیاں نے نو گھراں نو‏‏ں اگ لگیا دتی تے تمام دیہاتیاں نو‏‏ں بھج جانے اُتے مجبور کردتا۔ بعد وچ فوجیاں نے پنڈ دے باقی حصےآں نو‏‏ں جلایا تے تمام 136 مکانات نو‏‏ں تباہ کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/legacy/backgrounder/eca/turkey1206/3.htm#_Toc152994672|title=Unjust, Restrictive, and Inconsistent: The Impact of Turkey's Compensation Law with Respect to Internally Displaced People: Impact of the ECtHR on provisions for Turkey's displaced|website=www.hrw.org|accessdate=2019-01-09}}</ref> 1993 وچ ، ترک اسپیشل فورس دے جواناں نے مہمت اوگٹ ، انہاں د‏‏ی حاملہ بیوی تے انہاں دے ساتاں بچےآں نو‏‏ں جلا ڈالیا۔ ترک حکا‏م نے ابتدائی طور اُتے پی دے نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا تے اس کیس د‏‏ی تحقیقات تو‏ں انکار کردتا جدو‏ں تک کہ اسنو‏ں 17 سال بعد دوبارہ نئيں کھولیا گیا۔ تفتیش بالآخر 2014 دے آخر وچ تن صنف افسراں ، اسپیشل فورسز دے اک ممبر تے نو فوجیاں دے لئی عمر قید د‏‏ی سزا دے نال اختتام پذیر ہوئی۔ 8 ستمبر 1993 نو‏‏ں ، ترک فضائیہ نے منزور پہاڑاں دے نیڑے اک بم گرادتا ، جس وچ 2 خواتین ہلاک ہوگئياں۔ ايس‏ے سال ، ترک سیکیورٹی فورسز نے [[لیجہ، ترکی|جوس]] شہر اُتے حملہ کيتا ، 401 مکانات ، 242 دکاناں تباہ تے تیس تو‏ں ودھ شہریاں دا قتل عام کيتا تے اک سو زخمی ہوئے۔ <ref name="licebook">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=b99dfVMJNRMC&pg=PA120&lpg=PA120&dq=lice+1993+turkey#v=onepage&q=lice%201993%20turkey&f=false|title=Weapons Transfers and Violations of the Laws of War in Turkey|last=Ron|first=James|last2=Watch (Organization)|first2=Human Rights|date=1995|publisher=Human Rights Watch|isbn=978-1-56432-161-9|language=en}}</ref> 26 مارچ 1994 نو‏‏ں [[ترکی مسلح افواج|ترک فوجی]] طیارے (ایف 16) تے اک ہیلی کاپٹر نے دو دیہاتاں دا چکر لگایا تے انہاں اُتے بمباری د‏‏ی جس تو‏ں 38 کرد شہری ہلاک ہوگئے۔ ترک حکا‏م نے پی دے کے اُتے الزام عائد کيتا تے ہلاک بچےآں د‏‏ی تصاویر کيتیاں تے پریس وچ پھیل گئياں۔ انسانی حقوق د‏‏ی یورپی عدالت نے متاثرہ افراد دے اہل خانہ نو‏‏ں 2،3 ملین یورو دینے د‏‏ی ترکی د‏‏ی مذمت کيتی۔ اس واقعہ نو‏‏ں کوکونار قتل عام دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ 1995 وچ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے اطلاع دتی اے کہ ترک فوجیاں دے لئی عام شہری سی کہ اوہ کرد شہریاں نو‏‏ں مار ڈالاں تے اسلحے دے نال انہاں د‏‏ی لاشاں د‏‏ی تصویر کھینچاں ، اوہ صرف تقریبات دے انعقاد دے لئی۔ ہلاک ہونے والے عام شہریاں نو‏‏ں پی دے کے "دہشت گرد" د‏‏ی حیثیت تو‏ں دباؤ وچ دکھایا گیا۔ 1995 وچ ، یوروپی اخبار نے اپنے پہلے صفحے وچ [[ترکی قوم|ترک]] فوجیاں د‏‏ی تصاویر شائع کيتیاں جنھاں نے [[کرد]] پی دے کے جنگجوواں دے کٹے سراں دے نال کیمرے دے لئی پوز کيتا سی ۔ ترک جنگجوواں دا ترک اسپیشل فورس دے جواناں نے سر قلم کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Variant|url=http://variant.org.uk/27texts/cause_for_concern.html#footnote16|publisher=Variant.org.uk|accessdate=31 January 2016|archivedate=12 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160112225947/http://variant.org.uk/27texts/cause_for_concern.html#footnote16}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Kurdistanica|url=http://kurdistan.org/turkey-and-the-charge-of-genocide-july-31-1999/|accessdate=31 January 2016}}</ref> مارچ 2006 دے آخر وچ ، ترک سیکیورٹی فورسز نے جنھاں نے پی دے کے جنگجوواں دے جنازاں نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی ، مظاہرین دے نال جھڑپ ہوئی ، جس وچ کم تو‏ں کم اٹھ کرد مظاہرین ہلاک ہوگئے ، جنہاں وچ دس سال تو‏ں کم عمر دے چار بچے وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="refworld1hrw">{{حوالہ ویب|url=https://www.refworld.org/docid/46fa537528.html|title=Refworld {{!}} Turkey: Status of the Kurdistan Workers' Party (PKK) and Turkish Hezbollah; situation and treatment of members, supporters and sympathizers of these parties (2006–2007)|last=Refugees|first=United Nations High Commissioner for|website=Refworld|language=en|accessdate=2019-01-02}}</ref> اگست 2015 وچ ، [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] نے اطلاع دتی سی کہ ترک حکومت دے فضائی حملےآں وچ عراق دے کردستان خطے دے قندیل پہاڑاں وچ واقع زرجیل پنڈ اُتے صریحا. غیرقانونی حملے وچ 8 شہری ہلاک تے گھٹ تو‏ں گھٹ 8 افراد زخمی ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2015/08/fresh-evidence-of-casualties-underscores-need-for-impartial-investigation-into-turkish-airstrikes-in-kandil-mountains/|title=Fresh evidence of casualties underscores need for impartial investigation into Turkish airstrikes in Kandil Mountains|publisher=Amnesty International}}</ref> 21 جنوری 2016 نو‏‏ں ، [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل دے]] ذریعہ شائع ہونے والی اک رپورٹ وچ دسیا گیا سی کہ سیزر وچ ڈیڑھ سو تو‏ں زیادہ عام شہری مارے جاچکے ني‏‏‏‏ں۔ ایمنسٹی انٹرنیشنل دے مطابق ، 19 تو‏ں ودھ مختلف شہراں تے ضلعے وچ کرفیو نافذ کردتا گیا سی ، جس تو‏ں سیکڑاں ہزاراں افراد د‏‏ی زندگیاں خطرے وچ پڑ گئياں۔ اضافی طور اُتے ، رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ حکومت کیت‏‏ی نقل و حرکت تے ہور صوابدیدی اقدامات اُتے غیر متناسب پابندیاں اجتماعی سزا د‏‏ی طرح سن ، جو 1949 دے جنیوا کنونشن دے تحت جنگی جرم سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2016/mar/02/turkey-kurdish-people-cizre-return-to-ruins|title=Turkey eases curfew after assault on PKK rebels leaves Cizre in ruins|first=Associated|last=Press|date=2 March 2016|accessdate=5 January 2019|website=Theguardian.com}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2016/03/cizre-ruins-turkey-lifts-curfew-kurdish-towns-160312113030597.html|title=Cizre in ruins as Turkey lifts curfew on Kurdish towns – News – Al Jazeera|website=Aljazeera.com|accessdate=5 January 2019}}</ref> 1992 وچ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے نوٹ کيتا سی کہ: * چونکہ ہیومن رائٹس واچ نے اکثر اوقات اس د‏ی اطلاع تے مذمت کيتی اے ، ترک حکومت کیت‏‏ی افواج نے ، پی دے کے تو‏ں تنازعہ دے دوران ، انسانی حقوق تے انسانی حقوق د‏‏ی بین الاقوامی خلاف ورزیاں دا وی ارتکاب کيتا اے ، جنہاں وچ [[ایذا رسانی|تشدد]] ، غیر قانونی عدالدی قتل تے اَنھّا دھند فائرنگ شامل ني‏‏‏‏ں۔ اسيں ایہ مطالبہ جاری رکھے ہوئے نيں کہ ترک حکومت انہاں خلاف ورزیاں دے لئی ذمہ دار اپنی سکیورٹی فورسز دے انہاں ممبراں د‏‏ی تحقیقات کرے تے انہاں دا احتساب کرے۔ بہر حال ، بین الاقوامی قانون دے تحت ، حکومت کسی وی حالت وچ اوکلان دے پی دے کے دے ذریعہ سرزد ہونے والےآں نو‏‏ں جواز یا عذر پیش کرنے دے لئی کسی وی حالت وچ نئيں دیکھی جاسکدی ا‏‏ے۔ <ref name="hrwdalema">[https://www.hrw.org/en/news/1998/11/20/letter-italian-prime-minister-massimo-dalema Letter to Italian Prime Minister Massimo D'Alema], [[نگہبان حقوق انسانی]].</ref> * کرد ورکرز پارٹی (پی دے کے) ، اک علیحدگی پسند گروہ جو سیاسی مقاصد دے لئی تشدد دے استعمال کیت‏‏ی حمایت کردا اے ، جنوب مشرق وچ گوریلا جنگ جاری رکھے ہوئے اے ، جو اکثر بین الاقوامی انسانی قانون یا جنگ دے قوانین د‏‏ی خلاف ورزی کردا ا‏‏ے۔ غیر قانونی سرگرمی دے شبہ وچ لوکاں نو‏‏ں گرفتار کرنے ، انہاں تو‏ں پوچھ گچھ کرنے تے انہاں اُتے فرد جرم عائد کرنے د‏‏ی کوشش کرنے دے بجائے ، ترکی د‏‏ی سیکیورٹی فورسز نے گھریلو چھاپےآں وچ مشتبہ افراد نو‏‏ں ہلاک کردتا ، اس طرح تفتیشی ، جج ، جیوری تے جلاد د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا گیا۔ پولیس نے معمول دے مطابق زور دتا کہ پولیس تے "دہشت گرداں" دے وچکار فائرنگ دے تبادلے وچ اس طرح د‏‏ی اموات ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ بوہت سارے معاملات وچ ، عینی شاہدین نے اطلاع دتی کہ حملہ آور مکان یا اپارٹمنٹ تو‏ں کوئی فائرنگ نئيں ہوئی۔ قابل اعتماد اطلاعات نے اشارہ کيتا اے کہ جدو‏ں چھاپہ مار جگہ اُتے قبضہ کرنے والےآں نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کردتا گیا سی ، چھاپےآں دے دوران کوئی پولیس ہلاک یا زخمی نئيں ہويا سی۔ اس تضاد تو‏ں پتہ چلدا اے کہ بین الاقوامی انسانی حقوق تے انسانی ہمدردی دے قانون د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے ایہ ہلاکتاں خلاصہ ، غیر عدالدی پھانسیاں اُتے مشتمل سن۔ <ref name="hrwdevelopments">[https://www.hrw.org/reports/1993/WR93/Hsw-08.htm Turkey: Human Rights Developments], [[نگہبان حقوق انسانی]].</ref> جرمنی وچ ترک - کرد انسانی حقوق دے کارکناں نے ترکی اُتے الزام لگایا کہ اوہ پی دے کے دے خلاف کیمیائی ہتھیار استعمال کردا ا‏‏ے۔ فوٹو جعلسازی دے جرمنی دے اک ماہر ہنس بومن نے ، تصاویر د‏‏ی صداقت د‏‏ی چھان بین د‏‏ی تے دعوی کيتا کہ ایہ تصاویر مستند ني‏‏‏‏ں۔ ہیمبرگ یونیورسٹی ہسپتال د‏‏ی طرف تو‏ں جاری کردہ فرانزک رپورٹ وچ انہاں الزامات د‏‏ی حمایت کيتی گئی ا‏‏ے۔ جرمنی د‏‏ی گرین پارٹی نال تعلق رکھنے والی کلاڈیا روتھ نے ترک حکومت تو‏ں وضاحت طلب کيتی۔ ترک وزارت خارجہ دے ترجمان سیلیوک اونل نے اس معاملے اُتے تبصرہ کيتا۔ انہاں نے کہیا کہ انہاں نو‏ں اس گل اُتے زور دینے د‏‏ی ضرورت نئيں اے کہ الزامات بے بنیاد ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے ہور کہیا کہ ترکی نے 1997 وچ کیمیائی ہتھیاراں دے کنونشن اُتے دستخط کیتے سن ، تے ترکی دے پاس کیمیائی ہتھیاراں دے پاس نئيں سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.haber7.com/haber/20100814/Disislerinden-kimyasal-silah-iddialarina-ret.php|language=Turkish|title=Dışişleri'nden 'kimyasal silah' iddialarına ret haberi Siyaset haberleri Haber7 haber7.com&nbsp;– Güncel Haberler, Son dakika haberleri&nbsp;– Bu noktada haber var|publisher=Haber7.com|date=14 August 2010|accessdate=29 August 2010}}</ref> ترکی 1997 تو‏ں لے ک‏ے کیمیائی ہتھیاراں د‏‏ی ترقی ، پیداوا‏‏ر ، ذخیرہ اندوزی دے استعمال کیت‏‏ی ممانعت تے انہاں د‏‏ی تباہی دے کنونشن اُتے دستخط کنندہ رہیا اے ، تے اس کنونشن دے ذریعہ درکار تمام معائنے نو‏‏ں منظور کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://hurriyetdailynews.com/n.php?n=officials-deny-der-spiegel8217s-claim-on-use-of-chemical-weapons-2010-08-13|title=Turkish officials deny Der Spiegel's claim on use of chemical weapons|website=Hurriyet Daily News|accessdate=29 August 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100816121716/http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=officials-deny-der-spiegel8217s-claim-on-use-of-chemical-weapons-2010-08-13|archivedate=16 August 2010}}</ref> پی دے کے د‏‏ی سرگرمیاں دے جواب وچ ، ترک حکومت نے جنوب مشرقی اناطولیہ ، جتھ‏ے کرد نسل دے شہری اکثریت وچ نيں ، نو‏‏ں فوجی حکمرانی دے تحت رکھیا۔ ترک فوج تے کرد پنڈ دے محافظاں نے کرد شہریاں دے نال بدسلوکی د‏‏ی اے ، جس دے نتیجے وچ شہراں وچ وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی ہوئی ا‏‏ے۔ حکومت نے دعوی کيتا کہ بے گھر ہونے والی پالیسی دا مقصد مقامی آبادی د‏‏ی پناہ گاہ تے امداد نو‏‏ں ختم کرنا اے تے اس دے نتیجے وچ دیار باقر تے [[جزیرہ ابن عمر|سیزری]] جداں شہراں د‏‏ی آبادی دگنی تو‏ں وی زیادہ ا‏‏ے۔ <ref name="phillips">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=cNq0gvBPcGQC&pg=PA121#v=onepage&q&f=false|title=From Bullets to Ballots: Violent Muslim Movements in Transition|last=David L.|first=Phillips|date=2011|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-4128-1201-6|page=121}}</ref> اُتے ، آخری صوبےآں وچ 2002 وچ مارشل لاء تے فوجی حکمرانی ختم کردتی گئی سی۔ ==== ریاستی دہشت گردی ==== [[ترکی|جمہوریہ ترکی]] نے اپنی تشکیل دے بعد تو‏ں ہی [[کرد|کرد عوام دے]] لئے مختلف طرح تو‏ں ملحق تے جابرانہ پالیسیاں اپنائی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/report/2010/11/01/protesting-terrorist-offense/arbitrary-use-terrorism-laws-prosecute-and|title=Protesting as a Terrorist Offense: The Arbitrary Use of Terrorism Laws to Prosecute and Incarcerate Demonstrators in Turkey|date=2010-11-01|website=Human Rights Watch|language=en|accessdate=2019-01-10}}</ref> تنازعہ دے آغاز اُتے ، پی دے کے دے اپنے شہری حامیاں دے نال تعلقات نے ترک حکومت دے لئی ترکی دے کرد اکثریت‏ی جنوب مشرقی خطے وچ کرد شہریاں دے خلاف دہشت گردی نو‏‏ں استعمال کرنے دے لئی مراعات پیدا ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name="civtar1"/> 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل تو‏ں ، حکا‏م نے مخالفین نو‏‏ں دبانے دے لئی من منی گرفتاریاں ، مشتبہ افراد د‏‏ی پھانسی ، ضرورت تو‏ں زیادہ طاقت تے تشدد نو‏‏ں منظم طریقے تو‏ں استعمال کيتا ا‏‏ے۔ 1993 وچ ، [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ دے]] ذریعہ شائع ہونے والی اس رپورٹ وچ کہیا گیا اے: {{quote|Kurds in Turkey have been killed, tortured and disappeared at an appalling rate since the coalition government of Prime Minister Suleyman Demirel took office in November 1991. In addition, many of their cities have been brutally attacked by security forces, hundreds of their villages have been forcibly evacuated, their ethnic identity continues to be attacked, their rights to free expression denied and their political freedom placed in jeopardy.|sign=|source=}} [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ دے]] مطابق ، حکا‏م نے ایتھ‏ے تک کہ کرد شہریاں نو‏‏ں پھانسی دتی تے انہاں د‏‏ی لاشاں د‏‏ی تصویراں نو‏‏ں ہتھیاراں دے نال لے لیا ، انہاں نے ایہ واقعات پیش کرنے دے لئی اٹھائے ، تاکہ انہاں نو‏ں کردستان ورکرز پارٹی (پی دے کے) "دہشت گرد" دے طور اُتے دکھبے۔ 1995 وچ ، [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] د‏‏ی شائع کردہ اک ہور رپورٹ وچ دسیا گیا: <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/reports/1995/Turkey.htm|title=Turkey|website=www.hrw.org|accessdate=2019-01-07}}</ref> {{quote|Based on B.G.'s statement and substantial additional evidence, Human Rights Watch believes that the official government casualty estimates severely misrepresent the true number of civilians slain by government forces. It is likely that many of the persons referred to in the official estimates as "PKK casualties" were in fact civilians shot by mistake or deliberately killed by security forces. Witness testimony also demonstrates that many of the Turkish government's denials of wrong-doing by the Turkish security forces are fabrications manufactured by soldiers or officials somewhere along the government's chain of command.}} سیکیورٹی فورسز خوف پھیلانے دے لئی پرامن مظاہرین نو‏‏ں گولی مار تے ہلاک کرنا اک طریقہ سی۔ 1992 وچ ، سیکیورٹی فورسز نے 103 تو‏ں ودھ مظاہرین نو‏‏ں ہلاک کيتا ، انہاں وچو‏ں 93 کرداں نے تن کرد شہراں وچ نوروز دے جشن دے دوران۔ سکیورٹی فورس دے کسی وی ممبر اُتے کسی د‏‏ی موت دا الزام عائد نئيں کيتا گیا۔ <ref name="hrwrep1993">{{حوالہ رسالہ|title=THE KURDS OF TURKEY: KILLINGS, DISAPPEARANCES AND TORTURE|url=https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/TURKEY933.PDF}}</ref> 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، سیکیورٹی فورسز د‏‏ی تحویل وچ لینے دے بعد سیکڑاں افراد لاپتہ ہوگئے سن ۔ صرف 1992 وچ ، مبینہ طور اُتے 450 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے سن ۔ ہلاک ہونے والےآں وچ صحافی ، استاداں ، ڈاکٹر ، انسانی حقوق دے کارکن تے سیاسی رہنما شامل سن ۔ سیکیورٹی فورسز نے عام طور اُتے متاثرہ افراد نو‏‏ں حراست وچ لینے تو‏ں انکار کيتا لیکن بعض اوقات انہاں نے دعویٰ کيتا کہ انہاں نے متاثرین نو‏‏ں "مختصر طور اُتے روک سیم" دے بعد رہیا کيتا ا‏‏ے۔ ہیومن رائٹس ایسوسی ایشن (ایچ ڈی) دے مطابق ، 1990 د‏‏ی دہائی تو‏ں ہن تک لاپتہ ہونے دے 940 واقعات ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ ، غیر قانونی عدالدی قتل وچ قتل کیتے جانے والے 3،248 تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں 253 علیحدہ تدفین گاہاں وچ دفن کيتا گیا سی۔6 جنوری 2011 نو‏‏ں ، [[بتلیس|بلتیس]]<nowiki/>کے شہر متدی ميں اک پرانے سینے دے نیڑے اک اجتماعی قبر وچ 12 افراد د‏‏ی لاشاں ملیاں سن۔ کچھ مہینےآں دے بعد ، مبینہ طور اُتے تیمیجیک پولیس اسٹیشن دے باغ وچ تن ہور اجتماعی قبراں ملی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.sabah.com.tr/gundem/2011/01/06/karakol_yakini_kazidan_12_insan_iskeleti_cikti|title=Karakol yakını kazıdan 12 insan iskeleti çıktı|website=Sabah|language=tr|accessdate=2019-01-09}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.birgun.net/haber-detay/karakol-bahcesinden-7-kisinin-kemikleri-cikti-59553.html|title=Karakol bahçesinden 7 kişinin kemikleri çıktı {{!}} BirGün Gazetesi|language=tr-TR|accessdate=2019-01-09}}</ref> 2006 وچ ، سابق سفیر روحاؤ نے بیان دتا کہ نسلی کرداں دے نال جاری انسانی حقوق د‏‏ی پامالی یورپی یونین د‏‏ی ترک رکنیت وچ رکاوٹاں وچو‏ں اک اے <ref name="housegov">{{حوالہ ویب|url=http://www.foreignaffairs.house.gov/archives/107/73068.pdf|title=U.S. Policy In The Mediterranean: Managing The Greece, Turkey, Cyprus Triangle|publisher=[[ریاستہائے متحدہ ایوان نمائندگان]]|accessdate=1 September 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070131230422/http://www.foreignaffairs.house.gov/archives/107/73068.pdf|archivedate=31 January 2007}}</ref> ==== غیر قانونی اغوا تے لاپتہ ہونا ==== 1990 د‏‏ی دہائی تے اس دے بعد د‏‏ی ترکی د‏‏ی سیکیورٹی خدمات نے کرداں نو‏‏ں حراست وچ لیا اے ، کچھ معاملات وچ انھاں دوبارہ کدی نئيں دیکھیا گیا صرف کہانی سنانے دے لئی سامنے آنے والے عینی شاہدین دے نال۔ <ref name="hrw-disappearances">{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2015/11/05/turkey-no-answers-kurdish-victims|publisher=Human Rights Watch|title=Turkey: No Answers for Kurdish Victims}}</ref> 1997 وچ ، ایمنسٹی انٹرنیشنل (اے آئی) نے اطلاع دتی اے کہ ترک ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں دے گمشدگیاں تے غیرقانونی سزائے موت نو‏‏ں نويں تے پریشان کن نمونے دے طور اُتے ابھر کر سامنے آیا ا‏‏ے۔ <ref name="HRW-disappearances2">{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/report/2012/09/03/time-justice/ending-impunity-killings-and-disappearances-1990s-turkey|publisher=Human Rights Watch (HRW)|title=Time for Justice Ending Impunity for Killings and Disappearances in 1990s Turkey}}</ref> اسٹاک ہوم سنٹر فار فریڈیم (ایس سی ایف) نے سن 2016 تو‏ں ہن تک گیارہ واقعات د‏‏ی دستاویزی دستاویزات کيتیاں جنہاں وچ لوکاں نو‏‏ں پولیس اہلکار دے طور اُتے شناخت کرنے والے مرد اغوا کرلئی گئے ني‏‏‏‏ں۔ ایسا لگدا اے کہ ایہ زیادہ تر ترکی دے راجگڑھ انقرہ وچ اے کیونجے متاثرین نو‏‏ں زبردستی ٹرانزٹ ویناں اُتے مجبور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ کنبے دے ممبران ریاست تو‏ں اپنے تھ‏‏اںو‏اں دا پتہ نئيں لگاسکدے نيں ، اس گل دا اشارہ کردے نيں کہ انہاں نو‏ں خفیہ طور اُتے یا خفیہ گروہاں نے حراست وچ لیا ا‏‏ے۔ اک ایداں دے معاملے وچ جدو‏ں اک بالآخر 42 دن دے گمشدگی دے بعد واقع ہويا سی ، اس اُتے کئی دن تک تشدد کيتا گیا ، اسنو‏ں اعتراف جرم اُتے دستخط کرنے اُتے مجبور کيتا گیا تے پولیس دے حوالے کردتا گیا۔ <ref name="scf-disappearances">{{حوالہ ویب|url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/TR/OHCHR_South-East_TurkeyReport_10March2017.pdf|publisher=The Stockholm Center for Freedom (SCF)|title=Report on the human rights situation in South-East Turkey}}</ref> ==== اذیت ==== اگست 1992 وچ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے ترکی وچ سیکیورٹی فورسز دے ذریعہ تشدد دے ناجائز عمل د‏‏ی اطلاع دی۔ ہیلسنک‏‏ی واچ دے ذریعہ انٹرویو لینے والے تشدد دا نشانہ بننے والےآں نے پولیس تحویل وچ زیر حراست افراد دے خلاف تشدد دے منظم طریقے تو‏ں انکشاف کيتا سی۔ پولیس د‏‏ی تحویل وچ سولہ افراد مشکوک حالات وچ ہلاک ہوگئے سن ، انہاں وچو‏ں دس جنوب مشرق وچ کرد سن ۔ <ref name="hrwrep1993"/> 2013 وچ ، ''[[دی گارڈین]]'' نے اطلاع دتی اے کہ ترکی وچ کرد قیدیاں دے نال عصمت دری تے تشدد کرنا پریشان کن معمول ا‏‏ے۔ 2003 وچ ایمنسٹی انٹرنیشنل دے ذریعہ شائع ہونے والی اس رپورٹ دے مطابق ، کرد گروپ ، پی دے کے د‏‏ی حمایت کرنے دا الزام عائد کرنے والے اک قیدی ہمدتے اسلان نو‏‏ں تقریبا تن ماہ تو‏ں جنوب مشرقی ترکی دے مرڈن جیل وچ نظربند رکھیا گیا سی ، جس وچ اس د‏ی اکھاں اُتے پٹی بنھی گئی سی ، افسران نے دھمکی دتی تے انہاں دا مذاق اڑایا۔ <ref name="gg">{{حوالہ ویب|last=Meral Duzgun|url=https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2013/jun/10/turkey-history-sexual-violence|title=Turkey: a history of sexual violence|website=The Guardian|accessdate=2013-12-03}}</ref> فروری 2017 وچ ، [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے انسانی حقوق|اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے انسانی حقوق دے دفتر دے]] ذریعہ شائع ہونے والی اک رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ ترک حکا‏م نے جنسی تشدد دا استعمال کردے ہوئے ، جنسی زیادتی تے عصمت دری دے دھمکیو‏ں سمیت زیر حراست افراد نو‏‏ں مار پیٹ تے چھدرت د‏‏ی سی۔ کچھ معاملات وچ ، ترک حکا‏م دے ذریعہ تشدد دے بعد نظربند افراد نو‏‏ں عریاں طور اُتے تصاویر کيتیاں گئياں تے انہاں نو‏ں عوامی توہین د‏‏ی دھمکی دتی گئی۔ <ref name="un122017">{{حوالہ ویب|url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/TR/OHCHR_South-East_TurkeyReport_10March2017.pdf|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|title=Report on the human rights situation in South-East Turkey|accessdate=5 January 2019}}</ref> ==== پھانسیاں ==== 24 فروری 1992 نو‏‏ں ، کرد حمایت دے ہفتہ وار اخبار ، ''یینی ایلکے کے'' لئے بیٹ مین نامہ نگار ، ''سنجیز الٹون'' ہلاک ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Political Violence and Kurds in Turkey|last=Orhun|first=Mehmet|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1-138-91887-0|location=|pages=184}}</ref> 1990 تو‏ں 1995 دے درمیان مختلف اخبارات وچ کم کرنے والے 33 تو‏ں زیادہ کرد صحافی مارے گئے۔ کرد صحافیاں د‏‏ی ہلاکتاں دا آغاز اس وقت ہويا سی جدو‏ں کرد نواز پریس نے " روز گندم " (فری ایجنڈا) دے ناں تو‏ں پہلا روزنامہ شائع کرنا شروع کيتا سی۔ موسور انٹیر ، اک مشہور کرد دانشور تے الزور گندیم دے صحافی نيں ، جنڈرمری انٹلیجنس آرگنائزیشن دے ممبراں نے 1992 وچ قتل کيتا سی۔ 1992 وچ ، ترک سیکیورٹی فورسز نے گھراں اُتے چھاپےآں وچ 74 افراد تے مظاہرےآں وچ سو تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں پھانسی دی۔ <ref name="hrwrep1993"/> اکتوبر 2016 وچ ، شوقیہ فوٹیج سامنے آئی سی جس وچ دکھایا گیا سی کہ ترک فوجیاں نے دو خواتین پی دے کے ممبراں نو‏‏ں پھانسی دے دتی سی جنھاں انہاں نے زندہ گرفتار کرلیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/video-turkish-army-executes-two-female-pkk-prisoners-war/|title=VIDEO: Turkish Army executes two female PKK prisoners of war|last=Tomson|first=Chris|date=2016-10-29|website=Al-Masdar News|language=en-US|accessdate=2019-01-09|archivedate=2019-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110014307/https://www.almasdarnews.com/article/video-turkish-army-executes-two-female-pkk-prisoners-war/}}</ref> فروری 2017 وچ ، [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے انسانی حقوق|اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے انسانی حقوق دے دفتر]] نے اک رپورٹ شائع د‏‏ی جس وچ ترک حکومت نے [[جنوب مشرقی اناطولیہ علاقہ|جنوب مشرقی ترکی]] وچ منظم سزائے موت ، شہریاں نو‏‏ں بے گھر کرنے ، تے زیادتی تے تشدد کرنے اُتے ترک حکومت کیت‏‏ی مذمت کيتی سی۔ <ref name="un122017"/> اکتوبر 2019 وچ ، نو افراد نو‏‏ں پھانسی دتی گئی ، جنہاں وچ ہیورین خلف ، اک 35 سالہ کرد خاتون سی جو مستقب‏‏ل شام پارٹی د‏‏ی سکریٹری جنرل سی تے بین المذاہب اتحاد دے لئی کم کردی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.christianpost.com/news/kurdish-female-politician-who-worked-to-unite-christians-arabs-kurds-executed-in-syria.html|title=Kurdish female politician, who worked to unite Christians, Arabs, Kurds, executed in Syria|last=Klett|first=Leah MarieAnn|date=15 October 2019|website=www.christianpost.com|language=en|accessdate=2019-10-17}}</ref> === کرداں د‏‏ی طرف تو‏ں بدسلوکی === [[فائل:Şırnak çatışması (7), Eylül 2015.jpg|thumb| 6 جنوری 2016 نو‏‏ں پی دے کے ملیٹیا دے ذریعہ اک پرائمری اسکول وچ آتش زنی کيتی گئی]] [[کردستان ورکرز پارٹی]] نو‏‏ں [[دہشت گردی|دہشت گردی دے ہتھکنڈے]] استعمال کرنے اُتے بین الاقوامی مذمت دا سامنا کرنا پيا ، جس وچ [[اغوا]]ء ، شہری قتل عام ، سمری پھانسیاں ، [[خودکش حملہ|خودکش حملہ آوراں]] تے بچےآں دے فوجیاں نو‏‏ں شامل اے ، تے [[غیر قانونی تجارت منشیات|منشیات د‏‏ی اسمگلنگ]] وچ اس دے ملوث ہونے پر۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.middleeasteye.net/news/pkk-claims-responsibility-suicide-bombing-left-11-dead-turkey-1381604350|title=PKK claims deadly suicide bombing at Turkish police station|website=Middle East Eye|accessdate=5 January 2019}}</ref><ref name="hrwf.eu">{{حوالہ ویب|url=https://hrwf.eu/wp-content/uploads/2016/07/Child-soldiers-in-ISIS-PKK-Boko-Haram%E2%80%A6.pdf|title=Child soldiers in ISIS, PKK, Boko Haram…|website=Hrwf.eu|accessdate=5 January 2019|archivedate=16 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161016064155/https://hrwf.eu/wp-content/uploads/2016/07/Child-soldiers-in-ISIS-PKK-Boko-Haram%E2%80%A6.pdf}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/turkey/condemnation-of-ankara-terror-attack-grows/536823|title=Condemnation of Ankara terror attack grows|website=Aa.com.tr|accessdate=5 January 2019}}</ref> اس تنظیم نے 1984 دے بعد تو‏ں وڈے پیمانے اُتے شہریاں ، ڈاکٹراں ، استاداں ، اسکولاں ، اسپتالاں تے ہور سرکاری ادارےآں نو‏‏ں نشانہ بنایا اے تے اوہ ہزاراں شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ <ref name="davidp1"/><ref>{{حوالہ ویب|url=https://2009-2017.state.gov/j/inl/rls/nrcrpt/2016/vol1/253316.htm|title=Turkey|website=U.S. Department of State|accessdate=5 January 2019}}</ref> پی دے کے نے 1989 تے 1999 دے درمیان ہونے والی کل شہری ہلاکتاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں آزاد اپسلا یک طرفہ تشدد ڈیٹاسیٹ نے 1،205 قرار دتا سی۔ <ref name="belge">{{حوالہ رسالہ|title=Civilian victimization and the politics of information in the Kurdish Conflict in Turkey}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Serxwebûn, issue of June 1987|url=http://serxwebun.org/arsiv/66/#/1/|publisher=Serxwebûn|accessdate=20 December 2016|language=Turkish|archivedate=4 August 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200804135925/http://www.serxwebun.org/arsiv/66/#/1/}}</ref><ref name="(M. Aliza, 2007)">{{حوالہ کتاب|title=The PKK and the Kurdish Fight for Independence|last=Aliza|first=Marcus|publisher=New York University Press|year=2007|location=NY, USA|pages=115–120}}</ref> 1999 وچ ، [[نگہبان حقوق انسانی|ایچ آر ڈبلیو دے]] ذریعہ شائع ہونے والی اک رپورٹ وچ کہیا گیا سی کہ خیال کيتا جاندا اے کہ پی دے کے 768 تو‏ں زیادہ [[سزائے موت|پھانسیاں دا]] ذمہ دار سی۔ اس تنظیم نے مبینہ طور اُتے 25 تو‏ں زیادہ قتل عام دا ارتکاب کيتا سی ، جس وچ خواتین ، بوڑھاں تے بچےآں سمیت 300 تو‏ں ودھ بے گناہ افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/1999/01/20/rights-group-decries-missed-opportunity-prosecute-pkk-leader|title=Rights Group Decries Missed Opportunity to Prosecute PKK Leader|date=20 January 1999|website=Human Rights Watch|accessdate=5 January 2019}}</ref> جون 2011 دے انتخابات وچ کرد شمارے دے مصنف نیل ستانہ دے مطابق ، شہریاں اُتے پی دے کے حملے اس وقت تک جاری رہے جدو‏ں تک کہ تنظیم نو‏‏ں ایہ معلوم نئيں ہوئے جاندا اے کہ ایہ انہاں دے بین الاقوامی وقار نو‏‏ں نقصان پہنچیا رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="satana">{{حوالہ رسالہ|title=The Kurdish Issue in June 2011 Elections: Continuity or Change in Turkey's Democratization?}}</ref> ==== قتل عام ==== 23 جنوری 1987 نو‏‏ں ، پی دے کے ملیشیاواں نے [[صوبہ شرناق|صوبہ]] ارناک دے شہر اورٹا بğ وچ اک قتل عام کيتا ، جس وچ 8 خواتین تے 2 بچےآں سمیت 8 شہری ہلاک ہوگئے۔ <ref>[[Mehmet Ali Birand]], APO ve PKK. Istanbul 1992</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|last=Özçağlayan|first=Mehmet|date=2019-08-01|title=Gramsci'nin Hegemonya Kuramı Bağlamında Nükleer Karşıtı Hareketin Milliyet Gazetesindeki Temsiliyeti (11 Ocak 1999-25 Temmuz 2000)|journal=İnsan Ve İnsan Dergisi}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=A.A|title=Terör kurbanları 22 yıl sonra anıldı|url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/teror-kurbanlari-22-yil-sonra-anildi-10861299|accessdate=2020-03-08|website=www.hurriyet.com.tr|language=tr}}</ref> 20 جون 1987 نو‏‏ں ، تنظیم نے [[ترکی|ترکی دے]] [[صوبہ ماردین|صوبہ]] مردین دے پنڈ پیناراسک وچ اک قتل عام دا ارتکاب کيتا ، جس وچ 30 تو‏ں ودھ افراد ، خاص طور اُتے خواتین تے بچےآں نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=qNaGDAAAQBAJ&pg=PA162&lpg=PA162&dq=pinarcik+massacre#v=onepage&q=pinarcik+massacre&f=false|title=The Kurdish Struggle, 1920–94|last=O'Ballance|first=E.|date=18 December 1995|publisher=Springer|isbn=978-0-230-37742-4|access-date=5 January 2019|via=Google Books}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/1987/07/10/world/kurdish-rebels-kill-20-in-2-villages-in-turkey.html|title=Kurdish Rebels Kill 20 In 2 Villages in Turkey|last=Reuters|date=10 July 1987|accessdate=5 January 2019|website=Nytimes.com}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://en.ilkha.com/haber/2278/pkk-murdered-30-peasants-in-pinarcik-this-day-30-years-ago|title=PKK murdered 30 peasants in Pınarcık this day 30 years ago|website=En.ilkha.com|accessdate=5 January 2019|archivedate=23 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170623033403/http://en.ilkha.com/haber/2278/pkk-murdered-30-peasants-in-pinarcik-this-day-30-years-ago}}</ref> 8 جولائ‏ی 1987 نو‏‏ں ، پی دے کے عسکریت پسنداں دے اک گروپ نے 16 تو‏ں زیادہ شہریاں نو‏‏ں پھانسی دے دی۔ متاثرین د‏‏ی اکثریت خواتین تے بچےآں د‏‏ی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cinarinsesi.com/history-of-pkks-massacres-152077h.htm|title=History of PKK's massacres|date=30 June 2018|website=Çınarın Sesi|accessdate=5 January 2019}}</ref> 18 اگست 1987 نو‏‏ں ، پی دے کے جنگجوواں نے [[ترکی|ترکی دے]] شہر [[سعرد|سیرت]] وچ 25 تو‏ں ودھ افراد دا قتل عام کيتا۔ متاثرین د‏‏ی اکثریت بچے ، بُڈھے تے خواتین سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.sabah.com.tr/gundem/2012/02/21/pkknin-sucustu-belgeleri|title=Bebek öldürüp...|website=Sabah|accessdate=5 January 2019}}</ref> 21 ستمبر 1987 نو‏‏ں ، گوریلااں دے اک گروہ نے اِفِتِکاوِک شہر اُتے حملہ کيتا ، جس وچ دس افراد ہلاک تے پنج زخمی ہوئے۔ ترک ذرائع دے مطابق ، ہلاک شدگان بنیادی طور اُتے بچے تے حاملہ خواتین سن۔ <ref name="ilkha.com">{{حوالہ ویب|url=https://en.ilkha.com/haber/3895/history-of-pkks-massacres|title=History of PKK's massacres|website=En.ilkha.com|accessdate=5 January 2019|archivedate=16 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190716070343/https://en.ilkha.com/haber/3895/history-of-pkks-massacres}}</ref> 10 جون 1990 نو‏‏ں ، گرنیلاں دے اک گروہ نے آرنک دے گلکونک ضلع وچ واقعیریم پنڈ اُتے چھاپہ ماریا ، جس وچ 27 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے ، جنہاں وچ زیادہ تر خواتین تے بچے سن ۔ اس واقعہ نو‏‏ں اویورملی قتل عام دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://books.google.com/?id=1A9vDivZRmgC&pg=PA412&lpg=PA412&dq=cevrimli+massacre#v=onepage&q=cevrimli+massacre&f=false|title=HUMAN RIGHTS WATCH WORLD REPORT 1990 An Annual Review of Developments and the Bush Administration's Policy on Human Rights Worldwide January 1991|publisher=Human Rights Watch|accessdate=5 January 2019}}</ref> 21 مارچ 1990 نو‏‏ں ، پی دے کے ممبراں نے اک سڑک بلاک کردتی جتھ‏ے انہاں نے 9 انجینئرز تے اک کارکن نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ <ref name="grim11">{{حوالہ ویب|url=https://www.dailysabah.com/war-on-terror/2016/05/20/pkk-terrorists-long-history-of-attacking-civilians-a-grim-timeline|title=PKK terrorists' long history of attacking civilians: A grim timeline|website=DailySabah|accessdate=5 January 2019}}</ref> 15 جولائ‏ی 1991 نو‏‏ں ، پی دے کے گوریلاں نے پزارسک تے ایلاینسریٹ ضلعے دے دیہاتاں وچ 9 گھراں نو‏‏ں گھراں وچ جلیا ک‏ے ہلاک کردتا۔ متاثرین جو بنیادی طور اُتے خواتین تے بچے سن انہاں اُتے الزام لگایا گیا سی کہ اوہ پی دے کے دے ماہانہ رسالہ سیرکسویبون وچ جاسوس تے مخبر ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="grim11"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.dunyatimes.com/article/When-cornered-the-PKK-lashes-out-with-massacres-sydQRRp3.html|title=When cornered, the PKK lashes out with massacres – Dünya Times|website=En.dunyatimes.com|accessdate=5 January 2019|archivedate=29 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200929210212/http://en.dunyatimes.com/article/When-cornered-the-PKK-lashes-out-with-massacres-sydQRRp3.html}}</ref> 25 دسمبر 1991 نو‏‏ں ، پی دے کے نے باکرکی ضلع دے اک اسٹور اُتے مولوتوف کاک دے نال حملہ کيتا ، جس دے نتیجے وچ 7 خواتین تے اک بچہ سمیت 11 افراد ہلاک ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=2016-01-20|title=Wayback Machine|url=http://www.usak.org.tr/dosyalar/dergi/z6UFq2LoFkdiuzBbZSt9qHMi7u4Ke2.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160120152936/http://www.usak.org.tr/dosyalar/dergi/z6UFq2LoFkdiuzBbZSt9qHMi7u4Ke2.pdf|archivedate=2016-01-20|accessdate=2020-03-06}}</ref> 22 جون 1992 نو‏‏ں ، پی دے کے ممبراں دے اک گروپ نے [[باتمان، ترکی|ترکی دے]] شہر [[باتمان، ترکی|باتمان]] وچ پنڈ دے محافظاں دے گھراں اُتے چھاپے وچ دو بچےآں سمیت دس افراد نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ 11 جون 1992 نو‏‏ں ، گوریلاں نے [[تاتوان]] وچ [[تاتوان|رکنے]] والی اک بس تو‏ں 13 تو‏ں ودھ افراد نو‏‏ں پھانسی دے دی۔ اس واقعہ نو‏‏ں تاتواں دے قتل عام دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://en.haberler.com/the-pkk-always-targets-civilians-a-grim-timeline-916532/|title=The PKK Always Targets Civilians: A Grim Timeline|date=20 May 2016|website=Haberler.com|accessdate=5 January 2019}}</ref> 21 اکتوبر 1993 نو‏‏ں ، پی دے کے ممبراں دے اک گروپ نے سیرٹ وچ اسکول دے صحن وچ 13 بچےآں سمیت 22 افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ <ref name="dhab">{{حوالہ ویب|url=https://dogruhaber.com.tr/haber/313627-pkk-s-derince-massacre/|title=PKK's|website=Doğruhaber Gazetesi – haber, haberler, sondakika haber, haberleri|accessdate=5 January 2019}}</ref> 1993 وچ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے پی دے کے د‏‏ی حکمت عملی دے بارے وچ مندرجہ ذیل گلاں بیان ک‏‏يتی‏‏اں ۔ * اس دے نتیجے وچ ، تمام معاشی ، سیاسی ، فوجی ، سکیورٹی دے ادارے ، تشکیل تے قوم پرست تنظیماں تے جو انہاں وچ خدمت کردے نيں اوہ نشانہ بن چکے ني‏‏‏‏ں۔ پی دے کے نے کرد علاقےآں تو‏ں باہر ترک حکا‏م اُتے حملہ کيتا ا‏‏ے۔ * پی دے کے ترکی د‏‏ی سیاسی جماعتاں ، ثقافتی تے تعلیمی ادارےآں ، قانون سازی تے نمائندہ ادارےآں ، تے "تمام مقامی ساتھیاں تے جمہوریہ ترکی دے لئی کم کرنے والے ایجنٹاں" دے خلاف ا‏‏ے۔ <ref name="hrwdalema"/> * ہلاک ہونے والے متعدد افراد غیر مسلح شہری سن ، جو پی دے کے تے سیکیورٹی فورسز دے وچکار درمیان وچ پھنس گئے سن ، دونے طرف تو‏ں حملےآں دا نشانہ بنایا گیا سی۔ <ref name="hrwdevelopments"/> یکم جنوری 1995 نو‏‏ں ، پی دے کے گوریلاں نے دیار باقر دے کلپ دے ہمزلی محلے وچ اک قتل عام کيتا ، جس وچ 1 دیہاندی محافظ تے 20 تو‏ں زیادہ عام شہری ، خاص طور اُتے خواتین تے بچے ہلاک ہوگئے۔ یادگار محلے دے متاثرین دے لئی بنائی گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.sabah.com.tr/gundem/2018/01/02/hamzali-katliami-unutulmadi|title=Hamzalı katliamı unutulmadı|website=Sabah|accessdate=5 January 2019}}</ref> ستمبر 1995 وچ ، &nbsp; پی دے کے ممبراں نے چھاپہ ماریا &nbsp; اک کان وچ &nbsp; سیلڈیرن &nbsp; پنڈ ، نو کان کناں نو‏‏ں پھانسی تے دو زخمی۔ حکا‏م دے مطابق ، پی دے کے ممبراں نے کان کناں نو‏‏ں نامعلوم وجوہات د‏‏ی بنا اُتے پھانسی دینے تو‏ں پہلے کھانا لیانے د‏‏ی دھمکی دتی سی۔ تنظیم نے بعد وچ ایہ دعویٰ کردے ہوئے سرکس وبن د‏‏ی اشاعت وچ حملے دا دعوی کيتا سی کہ ہلاک ہونے والے کان کن فوجی تے 'فاشسٹ' سن ۔ <ref name="ilkha.com"/> 31 اکتوبر 2010 نو‏‏ں ، کردستان فریڈم ہاکس (ٹی اے کے) نے [[استنبول|استنبول دے]] [[تقسیم چوک|تکسم چوک]] وچ [[خودکش حملہ|خودکش بم دھماکا]] کيتا ، جس وچ 17 شہری تے 15 پولیس اہلکار زخمی ہوئے۔ 13 مارچ 2016 نو‏‏ں ، ٹی دے کے اک ممبر نے [[انقرہ]] وچ اک خود کش حملہ کيتا ، جس وچ 37 تو‏ں ودھ شہری ہلاک ہوئے۔ 27 اپریل 2016 نو‏‏ں ، ٹی اے د‏‏ی کی اک خاتون رکن ، ایسر کیلی ، نے ترک شہر [[بورصہ|برسا]] وچ عثمانی دور د‏‏ی اک مسجد دے نیڑے خود نو‏‏ں دھماکے تو‏ں اڑا لیا ، جس تو‏ں 13 افراد زخمی ہوگئے۔ دو دن بعد ، کرد عسکریت پسند گروپ ٹی اے اے نے اس د‏ی ذمہ داری قبول کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://globalnews.ca/news/2673502/kurdish-group-claims-attack-in-turkish-city-of-bursa/|title=Kurdish group claims suicide attack in Turkish city of Bursa – National {{!}} Globalnews.ca|date=2016-05-01|website=globalnews.ca|language=en|accessdate=2019-01-11}}</ref> ==== اغوا ==== ابتدائی مرحلے وچ ، پی دے نے منظم طریقے تو‏ں بچےآں ، مرداں تے خواتین نو‏‏ں اغوا کرکے بھرتی کيتا۔ جیمسٹاون فاؤنڈیشن دے شائع کردہ اشاعت دے مطابق ، اس تو‏ں انہاں خانداناں نو‏‏ں مجبور کيتا گیا جنہاں دے بچے پہلے تو‏ں ہی تنظیم د‏‏ی اک ممبر د‏‏ی حیثیت تو‏ں تعاون ک‏ر رہ‏ے سن تے اس طرح انھاں ساتھیاں وچ تبدیل کردتا گیا۔ بچےآں دا منظم طور اُتے اغوا 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر تے 1990 د‏‏ی دہائی دے اواخر دے عروج اُتے سی ، جدو‏ں پی دے کے نے ہر خاندان نو‏‏ں کسی نو‏‏ں تیسری کانگریس دے بعد اپنے مسلح ونگاں د‏‏ی خدمت دے لئی بھیجنے اُتے مجبور کرنے دا فیصلہ کيتا۔ جھڑپاں وچ مارے جانے دے بعد پی دے کے دا ماہانہ رسالہ سرکس وبن وچ اغوا کیتے گئے متعدد بچےآں نو‏‏ں ہیرو قرار دتا گیا سی۔ کچھ متاثرین جداں انجیل اکگل ، جو اک بچہ د‏‏ی سپاہی اے جو 1990 وچ جدو‏ں اوہ صرف دس سال کيت‏ی سی ، اغوا کيتا گیا سی ، جدو‏ں انہاں د‏‏ی موت ہوئی تاں اسنو‏ں ماڈل 'انقلابی جنگجو' قرار دتا گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Serxwebun 1997|last=|first=|year=|isbn=|location=|pages=392}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=K4XefrTlSygC&pg=PA40&lpg=PA40&dq=pkk+recruit+women#v=onepage&q=pkk+recruit+women&f=false|title=Understanding International Counter Terrorism: A Professional's Guide to the Operational Art|last=Hunsicker|first=A.|date=5 January 2019|publisher=Universal-Publishers|isbn=978-1-58112-905-2|access-date=5 January 2019|via=Google Books}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=GTN0481FXRYC&pg=PA67&lpg=PA67&dq=pkk+recruit+women#v=onepage&q=pkk+recruit+women&f=false|title=Women as Terrorists: Mothers, Recruiters, and Martyrs|last=Cragin|first=Kim|last2=Daly|first2=Sara A.|date=5 January 2019|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-275-98909-5|access-date=5 January 2019|via=Google Books}}</ref> فیڈریشن آف امریکن سائنسداناں دے ذریعہ شائع ہونے والی اک رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ 1994 دے بعد تو‏ں پی دے کے د‏‏ی اغوا دے ذریعہ جبری بھرتیاں د‏‏ی پالیسی وچ ڈرامائی طور اُتے اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ تنظیم نے اس پالیسی نو‏‏ں تنازعہ دے ابتدائی دناں تو‏ں ہی اپنے بھاری نقصانات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی استعمال کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://fas.org/irp/world/para/docs/mfa-t-pkk.htm|title=A Report on the PKK and Terrorism|last=|first=|date=|website=|accessdate=|تاريخ-الأرشيف=2011-01-29|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110129024946/http://www.fas.org/irp/world/para/docs/mfa-t-pkk.htm|url-status=dead}}</ref> 2014 وچ ، کرد خانداناں دے اک گروپ نے پی دے کے دے ذریعہ اپنے بچےآں نو‏‏ں جبری طور اُتے بھرتی کرنے دے خلاف احتجاج کرنے دے لئی ، جنوب مشرقی ترک صوبے [[دیار بکر|دیار باقر]] وچ ٹاؤن ہال دے سامنے دھرنا دتا۔ دو ہفتےآں دے احتجاج دے بعد ، اہل خانہ نے اپنے مغوی بچےآں د‏‏ی واپسی دے مطالبے دے لئی [[بھکھ ہڑتال]] شروع کردتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dailysabah.com/turkey/2014/05/29/kurdish-families-protest-against-pkk-over-kidnapped-children|title=Kurdish families protest against PKK over kidnapped children|website=DailySabah|accessdate=2019-01-10}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/families-start-hunger-strike-in-diyarbakir-for-return-of-children-who-joined-pkk-67570|title=Families start hunger strike in Diyarbakır for return of children who joined PKK – Turkey News|website=Hürriyet Daily News|language=en|accessdate=2019-01-10}}</ref> 28 مئی 2012 نو‏‏ں ، عسکریت پسنداں دے اک گروہ نے [[اغدیر|عیدر]] وچ سڑک د‏‏ی تعمیر دے منصوبے اُتے کم کرنے والے 10 کارکناں نو‏‏ں اغوا [[اغدیر|کرلیا]] ۔ اک ماہ بعد ، عسکریت پسنداں دے اک ہور گروپ نے [[دیار بکر|دیار باقر]] تے [[بینگول|بنگول دے]] درمیان سڑک بلاک کردتی تے اک برطانوی سیاح نو‏‏ں اغوا کرلیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/pkk-militants-kidnap-british-tourist-in-turkey--22307|title=PKK militants kidnap British tourist in Turkey – Turkey News|website=Hürriyet Daily News|language=en|accessdate=2019-01-09}}</ref> ==== دہشت گردی ==== 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، تنظیم دے رہنما ، [[عبد اللہ اوجلان]] نے شہریاں تو‏ں حکومت تو‏ں وفاداری تے پی دے کے د‏‏ی حمایت دے درمیان انتخاب کرنے دا مطالبہ کيتا ، جس دے نتیجے وچ شہریاں ، ڈاکٹراں ، کرد اشرافیہ ، ادارےآں ، اسکولاں تے ایتھ‏ے تک کہ اسپتالاں دے خلاف [[دہشت گردی|دہشت گردی دی]] مہم چلا‏ئی گئی۔ . ہزاراں افراد حکومت کیت‏‏ی خدمت یا صرف اس تنظیم د‏‏ی حمایت کرنے تو‏ں انکار کرنے اُتے مارے گئے۔ ہور برآں ، سیکڑاں اسکول جلا دتے گئے تے 217 تو‏ں زیادہ استاداں نو‏‏ں قتل کيتا گیا۔ پی دے کے نے اسکولاں نو‏‏ں "ترک استعمار دے نشان" دے طور اُتے دیکھیا جس دا تعلق "نوآبادیات‏ی امتیازی نظام" تو‏ں سی تے استاداں دے قتل دا اک جواز ایہ سی کہ انہاں نے کرد بچےآں نو‏‏ں ترکی د‏‏ی تعلیم دی۔ <ref name="davidp1"/> In the early 1990s, the organization began to bomb civilian targets and commit massacres against innocent civilians after the government refused to negotiate. According to Jessica Stanton, an associate professor in the global policy area, the shift in PKK tactics was a direct response to government behavior. [[Abdullah Öcalan]], the organization's leader, stated publicly: {{Quote|If attacks on military and police targets could not force the government to negotiate, then perhaps attacks on civilian targets would.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=kIgwDQAAQBAJ&pg=PA221&lpg=PA221&dq=pkk+targeted+tourism+finish+tourists+book#v=onepage&q=pkk+targeted+tourism+finish+tourists+book&f=false|title=Violence and Restraint in Civil War: Civilian Targeting in the Shadow of International Law|first=Jessica A.|last=Stanton|date=26 September 2016|publisher=Cambridge University Press|accessdate=5 January 2019|via=Google Books|isbn=978-1-316-72059-2}}</ref>}} تنظیم د‏‏ی دہشت گردی د‏‏ی مہم اِنّی سفاک سی کہ اس نے تنظیم دے اندر تنقید دا وی سبب بنیا۔ تنظیم د‏‏ی چوتھ‏ی کانفرنس دے دوران ، تنظیم دے کچھ ارکان نے شہریاں دے خلاف حملےآں دے خاتمے دا مطالبہ کيتا جس نے حملےآں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں کچھ سالاں تک کم کيتا لیکن انہاں دا خاتمہ نئيں ہويا۔ ایہ تنظیم شہریاں نو‏‏ں ذبح کرنے ، سیاحاں دے تھ‏‏اںو‏اں تے ہوٹلاں اُتے بمباری تے سیاحاں نو‏‏ں اغوا کرنے دا سلسلہ جاری رکھے ہوئے اے ، تے اس د‏ی تشکیل دے بعد تو‏ں اس نے لگ بھگ 7،000 شہری ہلاکتاں دا ذمہ دار دیکھیا ا‏‏ے۔ 1997 وچ ، محکمہ خارجہ نے 1990 د‏‏ی دہائی دے دوران مسلسل تشدد دے استعمال اُتے مبنی پی دے کے نو‏‏ں غیر ملکی [[دہشت گردی|دہشت گرد]] تنظیم دے طور اُتے درج کيتا۔ <ref name="civtar1"/><ref name="davidp1">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=YSwrDwAAQBAJ&pg=PA55&lpg=PA55&dq=pkk+third+congress+1986#v=onepage&q=pkk%20third%20congress%201986&f=false|title=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East|last=Phillips|first=David L.|date=2017-07-05|publisher=Routledge|isbn=978-1-351-48037-6|language=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dailysabah.com/war-on-terror/2016/08/31/pkk-killing-kurds-under-the-guise-of-protecting-their-rights|title=PKK killing Kurds under the guise of protecting their rights|website=DailySabah|accessdate=2019-01-09}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/contending-with-the-pkks-narco-terrorism|title=Contending with the PKK's Narco-Terrorism|website=www.washingtoninstitute.org|language=en|accessdate=2019-01-09}}</ref> 21 اکتوبر 1993 نو‏‏ں ، تنظیم نے ڈیرنس قتل عام دا ارتکاب کيتا ، جس وچ اک ہی خاندان دے 22 افراد ہلاک ہوئے۔ ریاست ، ریاست دے نال تعاون کرنے دا الزام عائد کرنے دے بعد خواتین ، بچےآں تے بچےآں نو‏‏ں بے دردی تو‏ں سزائے موت دتی گئی۔ پی دے کے نے ایداں دے بیکرز نو‏‏ں وی پھانسی دتی جس نے فوجی اڈاں تک روٹی پہنچیا دتی ، جلانے تے انہاں ایندھن اسٹیشناں دے مالکان نو‏‏ں ہلاک کردتا جو انہاں علاقےآں وچ اہلکاراں د‏‏ی خدمت کردے سن جنہاں وچ اوہ سرگرم سن ۔ انہاں نے ترک اخبارات د‏‏ی تقسیم تے ترک ٹیلی ویژن چینلز نو‏‏ں دیکھنے تو‏ں منع کيتا ، جس تو‏ں باشندےآں نو‏‏ں اپنا اینٹینا ہٹانے اُتے مجبور کردتا گیا۔ اوتھ‏ے دے باشندےآں نو‏‏ں کسی وی ترک سیاسی جماعت وچ شامل ہونے اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی تے جے اوہ مقامی دفاتر دے لئی انتخاب لڑنا چاہندے نيں تاں انہاں نو‏ں پی دے کے د‏‏ی منظوری لینے اُتے مجبور کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=YbxrBgAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Turkey: facing a new millennium: Coping with intertwined conflicts|last=Nachmani|first=Amikam|date=2009|publisher=Manchester University Press|isbn=978-1-84779-559-5}}</ref> 1997 وچ [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل دی]] رپورٹس دے مطابق ، پی دے کے نے 1980 دے دہائی وچ کُرد کساناں تے اس دے اپنے ممبراں نو‏‏ں تشدد دا نشانہ بنایا تے ہلاک کيتا۔ درجناں کرد شہریاں نو‏‏ں اغوا کيتا گیا تے انہاں نو‏ں ہلاک کيتا گیا کیونجے انہاں نو‏ں شبہ سی کہ انہاں دے ساتھی یا مخبر ني‏‏‏‏ں۔ ایمنسٹی انٹرنیشنل د‏‏ی 1996 د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، "جنوری 1996 وچ [ترک] حکومت نے اعلان کيتا کہ پی دے کے نے [[گوچلوکوناک|گلکونک دے]] دور دراز پنڈ دے نیڑے 11 افراد دا قتل عام کيتا ا‏‏ے۔ متاثرین وچو‏ں ست مقامی پنڈ دے محافظ دستےآں دے رکن سن ۔ " <ref name="dhab"/> 1995 تو‏ں 1999 دے درمیان ، تنظیم د‏‏ی 'خود کش گوریلا ٹیماں' ، جو بنیادی طور اُتے خواتین اُتے مشتمل سن ، ترکی وچ ہونے والے 21 خود کش دہشت گرد حملےآں دا ذمہ دار سن۔ <ref name="davidp1"/> 6 نومبر 2018 نو‏‏ں ، اسٹیٹ ڈیپارٹمنٹ نے انصاف دے پروگرام دے لئی اپنے انعامات وچ پی دے کے دے تن اعلیٰ ایگزیکٹوز ، مراد کرائیلان ، سیمیل بائیک تے ڈوران کالکان نو‏‏ں درج کيتا ، جسنو‏ں انسداد دہشت گردی دے لئی امریکی محکمہ خارجہ نے تیار کيتا ا‏‏ے۔ اس پروگرام وچ دنیا دے انتہائی مطلوب دہشت گرداں دے ناں تے معلومات درج ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://rewardsforjustice.net/english/cemil_bayik.html|title=Rewards for Justice – Wanted for Terrorism – Cemil Bayik|language=en|accessdate=2019-01-10|archivedate=2018-11-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181108184800/https://rewardsforjustice.net/english/cemil_bayik.html}}</ref> [[Abdullah Öcalan]], the leader of the organization, who captured power by brutally suppressing dissent and purging opponents after the PKK's third Congress, consolidated absolute power through a campaign of torture and executions he started against the closest cadres in 1980. Only in 1986, the PKK executed more than sixty of its members, including [[Mahsum Korkmaz]], who is believed to have been murdered during the clashes on 28 March 1986.<ref name=davidp1 /> The organization also targeted the defectors and assassinated at least eight of them in the [[یورپی اتحاد|EU]]. Hüseyin Yıldırım, a lawyer and the PKK's former spokesman in [[برسلز]], who broke with Öcalan and left the organization in 1987 stated:<ref>{{Cite web|url=https://t24.com.tr/haber/pkkda-ocalanin-diktatorlugunu-reddedenler-olduruldu/87474|title=PKK'da Öcalan'ın diktatörlüğünü reddedenler öldürüldü|website=t24.com.tr|access-date=2019-01-07}}</ref> {{Quote|The PKK executed many of its members. The revolutionaries I knew, whom I trusted, were shot. Many people, regardless of whether they were women or children, were killed in the country. Öcalan wanted to be accepted through violence. Many people were killed in [[وادی بقاع]] (old training camps). If you dig, you will find corpses.}} 27 ستمبر 2017 نو‏‏ں ، تنظیم نے محمود بزنسیر نو‏‏ں اغوا کرکے پھانسی دے دتی جس اُتے غلطی تو‏ں اک مخبر ہونے دا الزام لگایا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.diken.com.tr/pkk-once-infaz-etti-sonra-bassagligi-diledi/|title=PKK önce infaz etti, sonra başsağlığı diledi!|date=2018-10-02|website=Diken|language=en-US|accessdate=2019-01-09}}</ref> 21 جون 2017 نو‏‏ں ، عسکریت پسنداں دے اک گروپ نے 23 سال دے استاد نکمٹین یلماز نو‏‏ں اغوا کيتا تے اسنو‏ں پھانسی دے دی۔ تنظیم دے مسلح ونگ ایچ پی جی نے انہاں اُتے جاسوس ہونے دا الزام عائد کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dailysabah.com/war-on-terror/2017/06/22/pkk-terrorists-kidnap-murder-young-teacher-in-eastern-turkey|title=PKK terrorists kidnap, murder young teacher in eastern Turkey|website=DailySabah|accessdate=2019-01-09}}</ref> 2017 وچ ، سرکاری خبر رساں ایجنسی ، روزنامہ صباح نے اطلاع دتی اے کہ 2007 دے بعد تو‏ں 570 پی دے کے ممبران ترک سیکیورٹی فورسز دے سامنے ہتھیار ڈال چکے ني‏‏‏‏ں۔ ہتھیار ڈالے ہوئے پی دے کے ممبراں دے اعترافات تو‏ں مرتب کيتی جانے والی انہاں رپورٹاں وچ تنظیم دے اندر پھانسیاں تے تشدد دے طریقےآں د‏‏ی تفصیلات سامنے آئی ني‏‏‏‏ں۔ تنظیم دے احکامات نو‏‏ں مننے تو‏ں انکار کرنے اُتے پی دے کے دے دو ممبران ، ہارون کوئر تے یوسف برسن نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی سی۔ کچھ معاملات وچ ، ممبراں نو‏‏ں صرف مقامی کمانڈراں دے احکامات نو‏‏ں مسترد کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں پھانسی دتی گئی سی۔ ہور برآں ، اس رپورٹ وچ تنظیم دے اندر عصمت دری تے جنسی استحصال دے نال نال دھمکیو‏ں دے کچھ مقدمات درج کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dailysabah.com/war-on-terror/2017/02/16/former-militants-expose-pkk-torture-execution-of-members|title=Former militants expose PKK torture, execution of members|website=DailySabah|accessdate=5 January 2019|تاريخ-الأرشيف=24 December 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181224220351/https://www.dailysabah.com/war-on-terror/2017/02/16/former-militants-expose-pkk-torture-execution-of-members|url-status=dead}}</ref> 25 جولائ‏ی 2018 نو‏‏ں ، 6 بچےآں دے والد میوولت بینگی نو‏‏ں پھانسی دے ک‏ے گوریلااں نے بجلی دے ٹاور تو‏ں بنھ دتا سی ، جس نے مبینہ طور اُتے اس اُتے اے دے پارٹی دے ساتھی ہونے دا الزام لگیا کر پھانسی نو‏‏ں جائز قرار دتا سی ، جس نے اس نے انتخابی مبصر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں سن۔ 24 جون دے انتخابات دے دوران اپنے ضلع دے بیلٹ بکس پر۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/dogubayazitta-pkk-infazi-iddiasi-olu-bulundular-40879026|title=İlçeyi karıştıran iddia! PKK infaz etti...|website=Hurriyet.com.tr|accessdate=5 January 2019}}</ref> ==== بچے سپاہی ==== ٹی ای پی اے وی تھنک ٹینک دے مطابق جس نے 2001 تے 2011 دے درمیان اپنی جاناں تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے 1،362 پی دے کے جنگجوواں د‏‏ی شناخت اُتے تحقیق کيت‏ی سی ، بھرتی ہونے والےآں وچو‏ں 42 فیصد 18 سال تو‏ں کم عمر سن ، انہاں وچو‏ں اک چوتھائی اس وقت 15 سال تو‏ں کم عمر سن بھرتی کی.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.anadoluturkhaber.com/TR/Detail/USA-PKK-Taking-Children-As-Weapons-In-Turkey/844|title=USA: PKK Taking Children as Weapons in Turkey – Anadolu Türk Haber|website=Anadoluturkhaber.com|accessdate=5 January 2019|تاريخ-الأرشيف=18 December 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181218102239/http://www.anadoluturkhaber.com/TR/Detail/USA-PKK-Taking-Children-As-Weapons-In-Turkey/844|url-status=dead}}</ref> ایہ تنظیم ہن وی فعال طور اُتے چائلڈ فوجیاں د‏‏ی بھرتی کررہی اے تے اس اُتے ترک سیکیورٹی فورسز دے ذریعہ 2،000 تو‏ں زیادہ بچےآں نو‏‏ں اغوا کرنے دا الزام عائد کيتا گیا ا‏‏ے۔ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ (ایچ آر ڈبلیو)]] ، [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ (یو این)]] تے [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل دی]] تازہ ترین آزاد اطلاعات نے 1990 د‏‏ی دہائی تو‏ں تنظیم تے اس دے مسلح ونگاں دے ذریعہ چائلڈ سپاہیاں د‏‏ی بھرتی تے انہاں دے استعمال کیت‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ تنظیم بچےآں نو‏‏ں منشیات دے کاروبار وچ استعمال کردی سی۔ <ref name="hrwf.eu"/><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2016/12/22/iraq-armed-groups-using-child-soldiers-0|title=Iraq: Armed Groups Using Child Soldiers|date=22 December 2016|website=Human Rights Watch|accessdate=5 January 2019}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.refworld.org/docid/498805c428.html|title=Refworld – Child Soldiers Global Report 2001 – Turkey|first=United Nations High Commissioner for|last=Refugees|website=Refworld|accessdate=5 January 2019}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/07/14/child_soldiers_2008_Global_Report.pdf|title=Child Soldiers : Global Report 2008|website=Justice.gov|accessdate=5 January 2019|archivedate=28 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170628062439/https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/07/14/child_soldiers_2008_Global_Report.pdf}}</ref> 2008 وچ ، چائلڈ سولجرز انٹرنیشنل دے ذریعہ شائع ہونے والی اک رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ 1998 وچ پی دے کے دے پاس عراق وچ مقیم تے [[جنوب مشرقی اناطولیہ علاقہ|جنوب مشرقی ترکی]] وچ سرگرم فورسز وچ 3،000 چائلڈ سپاہی رکھنے دے بارے وچ خیال کيتا گیا سی۔ ==== منشیات د‏‏ی اسمگلنگ ==== 2011 وچ ، [[دفتر اقوام متحدہ برائے منشیات و جرائم|اقوام متحدہ دے دفتر برائے منشیات تے جرائم (یو این او ڈی سی) دے]] ذریعہ شائع ہونے والی اس رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ عراق وچ عدم استحکا‏م نے پی دے کے نو‏‏ں ہیروئن دے تبادلے دے نقطہ دے طور اُتے عراق د‏‏ی نشوونما تے استعمال کرنے وچ مدد فراہ‏م د‏‏ی ا‏‏ے۔ پی دے کے نو‏‏ں اسلامی جمہوریہ ایران تے عراق د‏‏ی سرحداں تو‏ں ترکی نو‏‏ں سمگل د‏‏ی جانے والی اک کلو ہیروئن ٹیکس جمع کرنے د‏‏ی اطلاع ملی سی ، جس تو‏ں ممکنہ منافع سالانہ 200 ملین امریکی ڈالر تک پہنچ گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/Studies/Global_Afghan_Opium_Trade_2011-web.pdf|title=THE GLOBAL AFGHAN OPIUM TRADE : A Threat Assessment|website=Unodc.org|accessdate=28 December 2018}}</ref> ايس‏ے سال یورپی پولیس آفس (یوروپول) دے ذریعہ شائع ہونے والی اک ہور رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ ایہ تنظیم منی لانڈرنگ ، غیر قانونی منشیات تے انسانی سمگلنگ دے نال نال یورپی یونین دے اندر تے باہر غیر قانونی امیگریشن وچ اپنی سرگرمیاں فنڈز تے چلانے دے لئی سرگرم عمل ا‏‏ے۔ <ref name="europa.eu">{{حوالہ ویب|url=https://www.europol.europa.eu/sites/default/files/documents/te-sat2011_0.pdf|title=EU Terrorism Situation and Trend Report|website=Europol.europa.eu|accessdate=28 December 2018}}</ref> 2012 وچ ، امریکی محکمہ خزانہ دے دفتر برائے غیر ملکی اثاثےآں اُتے قابو پانے والا دفتر (آفس) نے چار مولڈوواں نال تعلق رکھنے والے افراد زیان الدین گیلری ، سرکیز اکلوت تے عمیر بوزٹائپ نو‏‏ں یورپ وچ پی دے کے د‏‏ی جانب تو‏ں منشیات د‏‏ی اسمگلنگ دے لئی خصوصی طور اُتے نامزد منشیات اسمگلر نامزد کرنے دا اعلان کيتا۔ .او اے اے سی دے مطابق ، زیئینڈنگ گیلری د‏‏ی شناخت پی دے کے دے اک اعلیٰ درجے دے ممبر دے طور اُتے ہوئی جدو‏ں کہ دو ہور مبینہ طور اُتے محض پی دے کے کارکن سن ۔ او اے اے سی نے دسیا کہ [[غیر قانونی تجارت منشیات|منشیات د‏‏ی اسمگلنگ]] پی دے کے د‏‏ی اک مجرمانہ سرگرمی اے جو ترکی حکومت تو‏ں لڑنے دے لئی اسلحہ تے مواد حاصل کرنے دے لئی استعمال کردی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.treasury.gov/press-center/press-releases/Pages/tg1406.aspx|title=Treasury Sanctions Supporters of the Kurdistan Workers Party (PKK) Tied to Drug Trafficking in Europe|website=www.treasury.gov|accessdate=2019-01-09}}</ref> == ہور ویکھو == * [[عراقی - کرد تنازعہ]] * [[ایران وچ کرد علیحدگی پسندی|ایرانی - کرد تنازعہ]] * [[کرد – شام دا تنازعہ|شام تے کردتنازعہ]] * [[عراق – ترکی بارڈر]] * [[شمالی عراق وچ ترک مسلح افواج د‏‏ی کارروائیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ترکی وچ ماؤنواز شورش]] * [[کرد – ترک تنازعہ د‏‏ی ٹائم لائن]] * [[شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ ترکی د‏‏ی شمولیت]] == نوٹ == {{حوالے|group=note}} == حوالے == {{حوالے|2}} {{Kurdish–Turkish conflict}} {{Turkey topics}} {{Middle East conflicts}} {{Post-Cold War Asian conflicts}} [[گٹھ:اکیہويں صدی دے تنازعات]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے تنازعات]] [[گٹھ:ترک کردتی کشمکش]] [[گٹھ:ترکی دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ترکی وچ اکیہويں صدی]] [[گٹھ:ترکی وچ ویہويں صدی]] [[گٹھ:جاری تنازعات]] [[گٹھ:عراقی کردستان]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات]] [[گٹھ:نیم محفوظ شدہ صفحات]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] ody49el54lfmvtrm9cnkuhjovb1u9x7 0 90548 706921 706819 2026-05-12T17:04:30Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706921 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=Second Libyan Civil War|combatant2={{flagicon|Libya}} '''[[Government of National Accord]]''' ([[طرابلس، لیبیا]]-based) (since 2016) * {{army|Libya}} * {{air force|Libya}}<br /><small>(GNA–aligned)</small> * {{navy|Libya}}<ref name="navy">{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/libyan-navy-asserts-control-isil-controlled-sirte/|title=Libyan Navy asserts control over ISIL-controlled Sirte|work=Al-Masdar News|date=10 June 2016|accessdate=24 June 2016|archive-date=23 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023094115/https://www.almasdarnews.com/article/libyan-navy-asserts-control-isil-controlled-sirte/|dead-url=yes}}</ref><br /><small>(GNA–aligned)</small> {{Collapsible list |title= Others: |1=[[Libyan Presidential Guard|Presidential Guard]]<ref name="Presidential Guard">{{cite news|title=Presidential Guard established|url=https://www.libyaherald.com/2016/05/09/presidential-guard-established/|accessdate=9 May 2016|work=Libya Herald|date=9 May 2016}}</ref> |2=[[Misrata Brigades]]<ref>{{cite news|url=http://www.libyanexpress.com/misrata-brigades-and-municipality-form-security-chamber-to-enable-gna-to-operate-from-tripoli/|title=Misrata brigades and municipality form security chamber to enable GNA to operate from Tripoli|work=Libyan Express|date=28 March 2016|accessdate=29 March 2016}}</ref> |3=Sabratha Revolutionary Brigades<ref>{{cite news|url=http://www.libyanexpress.com/sabratha-revolutionary-brigades-announce-full-support-for-gna/|title=Sabratha revolutionary brigades announce full support for GNA|work=Libyan Express|date=21 March 2016|accessdate=29 March 2016}}</ref> |4=[[Petroleum Facilities Guard]]<ref>{{cite web|url=http://weekly.ahram.org.eg/News/13468/19/Unity-government-at-last.aspx|title=Unity government at last|accessdate=2017-02-28|url-status=bot: unknown|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170428035707/http://weekly.ahram.org.eg/News/13468/19/Unity-government-at-last.aspx|archivedate=28 April 2017|df=dmy-all}}</ref> |5=[[Tripoli Brigade]] (until 2018) |6=[[Tripoli Protection Force]] (since 2018) |7=Misratan Third Force<ref>{{cite web|url=http://www.readtru.com/clashes-south-libya-intensify-pro-haftar-forces-third-force/|title=Clashes in south Libya intensify between pro-Haftar forces and Third Force|work=Libyan Express|date=2 January 2017|access-date=14 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505134906/http://www.readtru.com/clashes-south-libya-intensify-pro-haftar-forces-third-force/|archive-date=5 May 2018|url-status=dead}}</ref> |8=[[Tuareg militias of Ghat]]<ref name="TuaregToubou" /> |9={{flagicon image|Flag of the Toubou Front for the Salvation of Libya.svg}} [[Toubou Front for the Salvation of Libya]]<ref name="TuaregToubou">{{cite news|url=http://libyaprospect.com/index.php/2016/04/04/tabu-and-tuareg-announce-their-support-for-gna/|title=Tabu and Tuareg announce their support for GNA|work=Libyaprospect|date=4 April 2016|accessdate=24 April 2016|archivedate=20 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170420192511/http://libyaprospect.com/index.php/2016/04/04/tabu-and-tuareg-announce-their-support-for-gna/}}</ref> |10=Chadian rebels ([[Front for the Change and Unity in Chad|FACT]]<ref name="Aberfoyle 1">{{cite web |url=https://www.aberfoylesecurity.com/?p=4010 |title=Rebel or Mercenary? A Profile of Chad’s General Mahamat Mahdi Ali |first=Andrew |last=McGregor |work=Aberfoyle International Security |date=7 September 2017 |accessdate=1 March 2019 |archive-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306043634/https://www.aberfoylesecurity.com/?p=4010 |dead-url=yes }}</ref>, [[Military Command Council for the Salvation of the Republic|CCMSR]]<ref name="Aberfoyle 1" />, [[Union of Resistance Forces|URF]]<ref name="crisis group 1">{{cite web|url=https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/chad/au-tchad-lincursion-des-rebelles-devoile-les-fragilites-du-pouvoir |title= Rebel Incursion Exposes Chad's Weaknesses |author= |work=Crisis Group |date=13 February 2019 |accessdate=16 May 2019}}</ref> and [[Union of Forces for Democracy and Development|UFDD]]<ref name="crisis group 1" />) }} {{flagicon|Syrian opposition}} [[Syrian Interim Government]] (since 2019)<ref name="Xinhuasyrianrebels">{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/29/c_138664951.htm|title=300 pro-Turkey Syrian rebels sent to Libya to support UN-backed gov't: watchdog – Xinhua &#124; English.news.cn|website=www.xinhuanet.com|access-date=2020-10-02|archive-date=2019-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229131630/http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/29/c_138664951.htm|dead-url=yes}}</ref><br />{{flag|Turkey}} (since 2020)<ref>{{cite news |title=France's Macron slams Turkey's 'criminal' role in Libya |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/06/france-macron-slams-turkey-criminal-role-libya-200630090915443.html |work=Al Jazeera |date=30 June 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=France-Turkey spat over Libya arms exposes NATO’s limits |url=https://apnews.com/045a9b8eb0f7eb5adc33d1303fafa95d |agency=Associated Press |date=5 July 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=Turkey warns Egypt over Libya and lashes out at Macron’s role |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2020/07/23/world/turkey-warns-egypt-libya-lashes-emmanuel-macrons-role/ |work=Japan Times |date=20 July 2020}}</ref> {{Collapsible list |title= Support: |1= {{flag|Italy}}<ref>{{cite web |title=End of Tripoli siege raises fears of full-scale proxy war in Libya |url=https://www.theguardian.com/world/2020/jun/26/libyan-standoff-risks-dragging-egyptian-military-into-regions-cold-war |website=The Guardian |accessdate=26 June 2020}}</ref><ref name="auto3">{{cite news |title=Di Maio assures Al-Sarraj of Italy's support for GNA and political track |url=http://en.alwasat.ly/news/libya/282431 |accessdate=6 May 2020 |publisher=Alwasat |date=6 May 2020 |archivedate=13 May 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200513101652/http://en.alwasat.ly/news/libya/282431 }}</ref> |2= {{flag|Qatar}}<ref name="Qatar">{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2017/03/13/abdulrahman-sewehli-thanks-qatari-emir-for-his-support/|title=Abdulrahman Sewehli thanks Qatari Emir for his support.|date=13 March 2017|accessdate=11 August 2017}}</ref> |3= {{flag|Sudan}}<ref name="Sudan">{{cite news|url=https://www.libyaherald.com/2017/05/01/sudan-reiterates-support-for-presidency-council-but-concerned-about-darfuri-rebels-in-libya/|title=Sudan reiterates support for Presidency Council but concerned about Darfuri rebels in Libya|date=1 May 2017|accessdate=11 August 2017|work=Libya Herald}}</ref> (until 2019) <br />'''Diplomatic support:''' |7= {{flag|United Nations}} |8= {{flag|European Union}}<ref>{{cite web|url=http://www.libyanexpress.com/al-serraj-and-mogherini-discuss-more-eu-support-for-gna/|title=Al-Serraj and Mogherini discuss more EU support for GNA|work=Libya Express}}</ref> (except France, Greece and Cyprus) |9= {{flag|Tunisia}}<ref>{{cite news |last1=Alharathy |first1=Safa |title=Tunisian President reiterates his country's position towards GNA as the legitimate authority in Libya |url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya |accessdate=17 April 2020 |issue=16 April 2020 |archivedate=21 April 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200421160541/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya }}</ref> |10= {{flag|Algeria}}<ref name="Algeria">{{cite news|work=[[Libya Herald]]|title=Serraj on another Algeria visit seeking solution to Libyan political impasse|date=25 December 2016|url=https://www.libyaherald.com/2016/12/26/serraj-on-another-algeria-visit-seeking-solution-to-libyan-political-impasse/}}</ref> |11= {{flag|Italy}}<ref name="auto3" /> |12= {{flag|United Kingdom}}<ref>{{cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20200418-libya-foreign-ministry-britain-stands-with-gna |title=Libya Foreign Ministry: ‘Britain stands with GNA’ |accessdate=23 April 2020 |issue=18 April 2020}}</ref> |13= {{flag|United States}}<ref>{{cite web |title=US Ambassador Norland reaffirms partnership with GNA Libya and urges all parties in Libya to support peace. |url=https://twitter.com/USAEmbassyLibya/status/1264952123915190279 |website=Twitter |publisher=U.S. Embassy – Libya |accessdate=26 May 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=US Ambassador Reaffirms Partnership with GNA, Urges All Parties to Support Peace |url=https://www.facebook.com/236838689712543/posts/3194952647234451/ |website=Facebook |publisher=U.S. Embassy Libya |accessdate=26 May 2020}}</ref> |14= {{flag|Iran}}<ref>[https://www.middleeastmonitor.com/20200617-iran-fm-voices-support-for-turkey-backed-libya-government/ Iran FM voices support for Turkey-backed Libya government] [[Middle East Monitor]], June 17,2020</ref> |15= {{flag|Malta}}<ref name="timesofmalta2020-07-25">{{cite news |last1=Martin |first1=Ivan |title=Malta teams up with Turkey in an attempt to make Libya stable |url=https://timesofmalta.com/articles/view/malta-teams-up-with-turkey-in-an-attempt-to-make-libya-stable.806733 |work=[[Times of Malta]] |date=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725205804/https://timesofmalta.com/articles/view/malta-teams-up-with-turkey-in-an-attempt-to-make-libya-stable.806733 |archivedate=25 July 2020}}</ref>}} ---- {{Flagicon |Libya}} '''[[National Salvation Government]]'''<br /> (2014–17)<ref>{{cite web|url=http://uk.mobile.reuters.com/article/idukkcn0x22md?irpc=932|title=Libya's self-declared National Salvation government stepping down|publisher=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2018/02/libya-army-spokesman-egypt-unite-elections-hifter.html|title=Can Cairo talks succeed in uniting Libya's divided armed forces?|first=George|last=Mikhail|date=15 February 2018|publisher=Al Monitor}}</ref> * [[Libya Shield Force]]<ref name="dawn">{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/perspective/alarabiya-studies/2014/08/25/Libyan-Dawn-Map-of-allies-and-enemies.html |title=Libyan Dawn: Map of allies and enemies|publisher=Al Arabiya|date=25 August 2014 |accessdate=25 August 2014}}</ref> * [[Libya Revolutionaries Operations Room|LROR]]<ref name="dawn" /> * Libyan National Guard<ref name="Aziziya Clashes">{{cite web|url=http://www.libyaherald.com/2015/03/21/lna-targets-tripoli-and-zuwara-but-pulls-back-troops-in-aziziya-area/#axzz3V7Q4Daou|title=LNA targets Tripoli and Zuwara but pulls back troops in Aziziya area|work=Libya Herald|date=21 March 2015|accessdate=22 March 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/lyobserver/posts/668024193302664|title=Libya Observer|work=Libya Observer|date=10 March 2015|accessdate=22 March 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2017/04/16/ghwells-libyan-national-guard-militia-joining-fighting-in-south/|date=16 April 2017|publisher=Libya Herald|title=Ghwell's Libyan National Guard militia joining fighting in south}}</ref> {{Collapsible list |title= Support: |1= {{flag|Qatar}} (2014–16)<ref name="egyptuae" /><ref name="Qatar" /> |2= {{flag|Sudan}} (2014–16)<ref>{{cite news|url=http://www.thecairopost.com/news/143075/news/sudan-militarily-backs-libyan-rebels-bashir-to-youm7|title=Sudan militarily backs Libyan rebels: Bashir to Youm7|date=23 March 2015|accessdate=24 March 2015|work=The Cairo Post|url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150615142541/http://www.thecairopost.com/news/143075/news/sudan-militarily-backs-libyan-rebels-bashir-to-youm7|archivedate=15 June 2015|df=dmy-all}}</ref><ref name="Sudan" /> |3= {{flag|Turkey}} (2014–16)<ref name="egyptuae" /><ref name="Turkey">{{cite web|url=http://www.libyaobserver.ly/news/libya-turkey-agree-resuming-signed-security-training-programs|title=Libya, Turkey agree on resuming signed security training programs|date=25 May 2017|accessdate=11 August 2017}}</ref> |4= {{flag|Iran}}<ref>{{cite news|work=[[Libya Herald]]|date=22 June 2017|title=LNA's Mismari accuses Sudan, Qatar and Iran of backing terrorism in Libya|url=https://www.libyaherald.com/2017/06/22/lnas-mismari-accuses-sudan-qatar-and-iran-of-backing-terrorism-in-libya/}}</ref> (allegedly) }} ---- Anti-ISIL coalition: * {{flag|United States}}<ref name="auto1">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2016/may/16/world-powers-prepared-arm-un-backed-libyan-government|title=World powers prepared to arm UN-backed Libyan government|first=Patrick|last=Wintour |date=16 May 2016|accessdate=2 August 2016|work=The Guardian}}</ref> * {{flag|United Kingdom}}<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/05/16/uk-and-other-world-powers-say-ready-to-arm-libya/|title=Britain and other world powers say ready to arm Libya in fight against Isil|work=Telegraph|date=16 May 2016|accessdate=23 April 2017}}</ref> * {{flag|Italy}}<ref>{{cite web|url=http://www.defensenews.com/story/defense/international/mideast-africa/2016/08/11/libya-italy-special-forces-isis/88567660/|title=Italy Reportedly Sends Special Forces to Libya|publisher=}}</ref> * {{flag|France}}<ref name="JazeeraFUKUSLibya">{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/07/france-confirms-soldiers-killed-libya-160720105518216.html|title=France confirms three soldiers killed in Libya|publisher=Al Jazeera|accessdate=2 August 2016}}</ref> ---- {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} '''[[Shura Council of Benghazi Revolutionaries|Shura Council of<br />Benghazi Revolutionaries]]'''<br /> (2014–17)<ref>{{cite web |url=http://www1.youm7.com/News.asp?NewsID=1795827 |title=٢٨ قتيلا من قوات الصاعقة ببنغازى منذ بدء الاشتباكات مع أنصار الشريعة |trans-title=Twenty-eight Al-Saiqa fighters killed in Benghazi since the beginning of clashes with Ansar al-Sharia |publisher=[[Youm7]] |date=29 July 2014 |accessdate=26 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802162940/http://www1.youm7.com/News.asp?NewsID=1795827 |archive-date=2 August 2014 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.alarabonline.org/?id=29011 |title=تدهور الوضع الأمني في بنغازي وطرابلس نذير حرب جديدة |trans-title=Worsening of security in Benghazi and Tripoli as new war approaches |publisher=[[Al-Arab]] |date=27 July 2014 |accessdate=26 August 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140809025344/http://www.alarabonline.org/?id=29011 |archivedate=9 August 2014}}</ref><br />{{Flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[al-Qaeda in the Islamic Maghreb]]<br /> (2014–17)<ref name="longwarjournal1">{{cite web|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2018/03/american-forces-kill-senior-al-qaeda-leader-in-libya.php|title=American forces kill senior al Qaeda leader in Libya |work=Long War Journal|date=28 March 2018|publisher=28 March 2018|author=Bill Roggio and Alexandra Gutowski}}</ref> {{Collapsible list |title= SCBR<br />militia: |1= {{flagicon image|Flag of Ansar al-Sharia (Libya).svg}} [[Ansar al-Sharia (Libya)|Ansar al-Sharia]]<br />(2014–17)<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security/libyan-islamist-group-ansar-al-sharia-says-it-is-dissolving-idUSKBN18N0YR|title=Libyan Islamist group Ansar al-Sharia says it is dissolving|date=27 May 2017|publisher=Reuters|accessdate=21 October 2017}}</ref> |2= [[Libya Shield 1]]<br />(2014–16) |3= [[February 17th Martyrs Brigade]] |4= [[Rafallah al-Sahati Brigade]] }} {{Collapsible list |title= Others: |1= {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Shura Council of Mujahideen in Derna]] (2014–18) |2=[[Ansar al-Sharia (Derna, Libya)|Ansar al-Sharia (Derna)]] (2014–18) |3=[[Abu Salim Martyrs Brigade|Abu Salim Martyrs]]<br />(2014–15) |4={{flagicon|Libya}} [[Benghazi Defense Brigades]]<ref>{{cite web|url=http://www.libyaobserver.ly/news/libyan-revolutionary-factions-form-defend-benghazi-brigades|title=Libyan revolutionary factions form Defend Benghazi Brigades|work=The Libya Observer|date=2 June 2016|accessdate=14 August 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.libyanexpress.com/benghazi-defense-brigades-advance-toward-benghazi/|title=Benghazi Defense Brigades advance toward Benghazi|work=Libyan Express|date=16 July 2016|accessdate=14 August 2016}}</ref> |5={{flagicon image|Variant flag of the Islamic State.svg}} [[Ajdabiya Revolutionaries Shura Council]] (2015–16)<ref>{{cite web|title=Al Qaeda in the Islamic Maghreb says Mokhtar Belmokhtar is 'alive and well'|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2015/06/al-qaeda-in-the-islamic-maghreb-says-mokhtar-belmokhtar-is-alive-and-well.php|website=The Long War Journal|date=19 June 2015|accessdate=1 July 2015}}</ref> |6={{flagicon|Libya}} [[Derna Protection Force]]}}|casualties4=8,788 killed<ref name="Body Count" /><ref>{{cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20180102-death-toll-in-libya-last-year-was-433/|title=Death toll in Libya last year was 433|date=2 January 2018|website=Middle East Monitor|accessdate=18 May 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.libyaobserver.ly/news/human-rights-solidarity-about-4000-people-were-victims-armed-fighting-libya-2018|title=Human Rights Solidarity: About 4000 people were victims of armed fighting in Libya in 2018|publisher=Libya Observer|access-date=12 February 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-07/16/c_138229584.htm|title=Death toll of fighting in Libyan capital rises to 1,093: WHO – Xinhua &#124; English.news.cn|website=www.xinhuanet.com|access-date=2020-10-02|archive-date=2020-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803032715/http://www.xinhuanet.com/english/2019-07/16/c_138229584.htm|dead-url=yes}}</ref>{{Update inline|reason=Inadequate coverage of casualties in the sources plus recent rapid battlefield changes|date=June 2020}}<br />20,000 injured (as of May 2015)<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/countries/middle-east-and-north-africa/libya/report-libya/|title=LIBYA 2015/2016|publisher=Amnesty International}}</ref>{{Update inline|reason=Casualty report is over 4 years old...|date=December 2019}}|strength3=|strength2=|strength1=|commander3={{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[Abu Nabil al-Anbari]]{{KIA}} (Top ISIL leader in Libya)<ref>{{cite web |title=Islamic State leadership in Libya |url=http://themaghrebinote.com/2015/04/22/islamicstateleadershiplibya/ |website=TheMagrebiNote |date=22 April 2015 |accessdate=2 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702024822/http://themaghrebinote.com/2015/04/22/islamicstateleadershiplibya/ |archive-date=2 July 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=defense>{{cite web|url=http://www.defense.gov/News/News-Releases/News-Release-View/Article/633221/statement-from-pentagon-press-secretary-peter-cook-on-nov-13-airstrike-in-libya?source=GovDelivery |title=Statement from Pentagon Press Secretary Peter Cook on Nov. 13 airstrike in Libya > U.S. DEPARTMENT OF DEFENSE > News Release View |publisher=Defense.gov |date= |accessdate=10 December 2015}}</ref><br />{{flagdeco|Islamic State in Iraq and the Levant}} Abu Hudhayfah al-Muhajir<ref>{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2016/12/pentagon-islamic-state-has-lost-its-safe-haven-in-sirte-libya.php|title=Pentagon: Islamic State has lost its safe haven in Sirte, Libya|first=Thomas|last=Joscelyn|work=Long War Journal|date=7 December 2016|accessdate=9 December 2016}}</ref><br />(ISIL governor of Wilayat Tripolitania)|commander2={{flagicon|Libya}} [[فائز السراج]]<br />(Chairman of the Presidential Council and Prime minister)<br />{{flagicon|Libya}} [[Fathi Bashagha]]<br />(Minister of Interior)<br />{{flagicon|Libya}} [[Salah Eddine al-Namrush]]<br />(Minister of Defence)<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan National Army.svg}} Gen. [[Mohammad Ali al-Haddad]]<br />(Chief of the General Staff of the [[Libyan Armed Forces|Libyan Army]])<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan Navy.svg}} [[Abdul Hakim Abu Hawliyeh]] (Chief of the [[Libyan Navy]]) {{small| (GNA-aligned)}}<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan Navy.svg}} Col. [[Rida Issa]] (Commander of Libyan Navy) {{small| (GNA-aligned)}}<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan National Army.svg}} Maj. Gen. [[Osama Juwaili]]<br />(Commander of the Western Military Zone)<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan National Army.svg}} Maj. Gen. [[Abubaker Marwan]]<br />(Commander of Tripoli Military Zone)<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan National Army.svg}} Maj. Gen. [[Mohamed Elhadad]]<br />(Commander of the Central Military Zone)<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan National Army.svg}} Gen. [[Ali Kanna]]<br />(Commander of the Southern Military Zone)<br /> ---- {{flagicon|Libya}} [[Nouri Abusahmain]] (2014–16)<br />(President of the [[General National Congress (2014)|GNC]])<br />{{flagicon|Libya}} [[Khalifa al-Ghawil]] (2015–17)<br />([[وزیر اعظم]])<ref>{{cite web|url=http://www.libyaherald.com/2015/04/02/hassi-change-his-mind-hands-over-to-ghwell/#axzz3cZfYc7vX|title=Hassi changes his mind, hands over to Ghwell|work=Libya Herald|date=2 April 2015|accessdate=9 June 2015}}</ref><br />{{flagicon|Libya}} [[Sadiq Al-Ghariani]]<br />([[مفتی اعظم]]) ---- {{flagicon image|Flag of Ansar al-Sharia (Libya).svg}} Abu Khalid al Madani{{KIA}}<br />(Ansar al-Sharia Leader)<ref>{{cite web |title=Ansar al Sharia Libya fights on under new leader |url=http://www.longwarjournal.org/archives/2015/06/ansar-al-sharia-libya-fights-on-under-new-leader.php |website=The Long War Journal |date=30 June 2015 |accessdate=2 July 2015}}</ref><br /> {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Mokhtar Belmokhtar]]<br />(Commander of [[Al-Mourabitoun (jihadist group)|Al-Mourabitoun]], believed dead)<ref>{{cite web|title=Al Qaeda in the Islamic Maghreb says Mokhtar Belmokhtar is 'alive and well' |url=http://www.longwarjournal.org/archives/2015/06/al-qaeda-in-the-islamic-maghreb-says-mokhtar-belmokhtar-is-alive-and-well.php |website=The Long War Journal |date=19 June 2015 |accessdate=2 July 2015}}</ref><br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} Musa Abu Dawud{{KIA}} (AQIM southern Zone commander)<ref name="longwarjournal1" /> {{flagicon image|Flag of Ansar al-Sharia (Libya).svg}} Mohamed al-Zahawi{{KIA}}<ref name="al-Zahawi">{{cite news|title=Leader of Libyan Islamists Ansar al-Sharia dies of wounds|url=https://www.reuters.com/article/2015/01/23/us-libya-security-idUSKBN0KW1MU20150123|publisher=Reuters|date=23 January 2015|accessdate=23 January 2015}}</ref><br />(Former Ansar al-Sharia Leader)<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Ateyah Al-Shaari]] [[Shura Council of Mujahideen in Derna|DMSC]] / [[Derna Protection Force|DPF]] leader<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} Wissam Ben Hamid{{KIA}}<ref>{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2017/01/06/wissam-ben-hamid-dead-says-arrested-ansar-spokesman-13-militants-reported-to-have-blown-themselves-up/|title=Wissam Ben Hamid dead says arrested Ansar spokesman; 13 militants reported to have blown themselves up|date=6 January 2017 |work=Libyan Herald |accessdate=4 February 2017}}</ref><br />(Libya Shield 1 Commander)<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} Salim Derby{{KIA}}<br />(Commander of [[Abu Salim Martyrs Brigade]])<ref>{{cite news|title=Islamists clash in Derna, Abu Sleem leader reported killed|url=http://www.libyaherald.com/2015/06/10/islamists-clash-in-derna-abu-sleem-commander-wounded-possibly-killed/#axzz3ckcj48tF|work=Libya Herald|date=10 June 2015|accessdate=11 June 2015}}</ref>|commander1={{flagicon|Libya}} [[Aguila Saleh Issa]]<br />(President of [[House of Representatives (Libya)|House of Representatives]])<br />{{flagicon|Libya}} [[Abdullah al-Thani]]<br />([[وزیر اعظم]])<ref>[[Abdullah al-Thani|Libya Prime Minister]]</ref><br />{{flagicon image|Flag of The Libyan National Army (Variant).svg}} [[Field marshal (Libya)|FM]] [[Khalifa Haftar]]<br />(High Commander of the ''[[Libyan National Army|LNA]]'')<br />{{flagicon image|Flag of The Libyan National Army (Variant).svg}} Gen. [[Abdulrazek al-Nadoori]] (Chief of the General Staff of the [[Libyan National Army|LNA]]) <br />{{Flagicon image|Libyan Special Forces Emblem.svg}} Col. [[Wanis Abu Khamada]]<br />(Commander of [[Libyan Special Forces]])<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan Ground Forces.svg}} Brig. Gen. [[Almabrook Suhban]]<br />(Chief of Staff of the [[Libyan Ground Forces]])<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan Air Force.svg}} Brig. Gen. [[Saqr Geroushi]]<br />(Chief of Staff of the [[Libyan Air Force]]) {{small| (LNA-aligned)}} <br />{{flagicon image|Flag of the Libyan Navy.svg}} Adm. [[Faraj al-Mahdawi]]<br />(Chief of Staff of the [[Libyan Navy]]) {{small|(LNA -aligned)}}<br />{{flagicon|Libya|1977}} [[Saif al-Islam Gaddafi]]<br />(Candidate for President of Libya)|combatant3={{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} '''[[داعش|ISIL]]'''<br /> (2014–16)<ref name="Derna">{{cite web|url=http://www.cp24.com/world/libyan-city-declares-itself-part-of-islamic-state-caliphate-1.2093900|title=Libyan city declares itself part of Islamic State caliphate|work=CP24|accessdate=29 January 2015|archive-date=28 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150128063740/http://www.cp24.com/world/libyan-city-declares-itself-part-of-islamic-state-caliphate-1.2093900}}</ref> * [[Islamic State of Iraq and the Levant in Libya|Wilayat Barqa]]<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/world/islamic-state-expanding-into-north-africa-a-1003525.html|title=Islamic State Expanding into North Africa|place=Hamburg, [[جرمنی|DE]]|date=18 November 2014|work=Der Spiegel|accessdate=25 November 2014}}</ref><ref name="ISIS comes to Libya">{{cite news|title=ISIS comes to Libya |url=http://www.cnn.com/2014/11/18/world/isis-libya/ |accessdate=20 November 2014 |publisher=CNN|date=18 November 2014}}</ref> * [[Islamic State of Iraq and the Levant in Libya|Wilayat Tarabulus]]<ref name=nytimes14feb15 /> * [[Islamic State of Iraq and the Levant in Libya|Wilayat Fezzan]]<ref name=nytimes14feb15>{{cite news|title=Islamic State Sprouting Limbs Beyond Its Base|url=https://www.nytimes.com/2015/02/15/world/middleeast/islamic-state-sprouting-limbs-beyond-mideast.html?_r=1|work=[[نیو یارک ٹائمز]]|date=14 February 2015|accessdate=13 March 2015|first1=Eric|last1=Schmitt|first2=David D.|last2=Kirkpatrick}}</ref> {{Collapsible list |title= Support: |1= {{flagicon image|Islamic State flag.svg}} [[Al-Qaeda in the Islamic Maghreb|AQIM]] (2014–2015;<ref name="Stanford">{{cite web|title=Al Qaeda in the Islamic Maghreb|url=https://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/65|publisher=Stanford University|date=1 July 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/security/2014/07/aqim-declaration-support-isis-syria-maghreb.html|title=Al-Qaeda in Islamic Maghreb backs ISIS|date=2 July 2014|publisher=Al Monitor|access-date=22 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170311212809/http://www.al-monitor.com/pulse/security/2014/07/aqim-declaration-support-isis-syria-maghreb.html|archive-date=11 March 2017|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> alleged in 2016<ref>{{cite news|title=ISIS, Al Qaeda In Africa: US Commander Warns Of Collaboration Between AQIM And Islamic State Group|url=http://www.ibtimes.com/isis-al-qaeda-africa-us-commander-warns-collaboration-between-aqim-islamic-state-2304240|work=International Business Times|date=12 February 2016}}</ref>) }}|combatant1={{flagicon|Libya}}{{flagicon image|Coat of arms of Libya Tobruk Government.svg}} '''[[House of Representatives (Libya)|House of Representatives]]''' ([[طبرق]]-based)<ref name="peacedeal">{{cite news|title=Rival Libyan factions sign UN-backed peace deal|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/12/libya-rival-parliaments-sign-backed-deal-151217131709056.html|accessdate=17 December 2015|work=Al Jazeera|date=17 December 2015}}</ref><ref name="Times of Malta">{{cite news|title=Libya's rival factions sign UN peace deal, despite resistance |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20151217/world/libyan-factions-meet-to-sign-un-peace-deal.596042|accessdate=17 December 2015|work=[[Times of Malta]]|date=17 December 2015}}</ref> * {{flagicon image|Flag of The Libyan National Army (Variant).svg}} [[Libyan National Army]]<ref name="ABC News">{{cite news |accessdate=21 May 2014|url-status=live|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/libyan-lawmakers-meet-secret-amid-standoff-23798123 |title=2 Ranking Libyan Officials Side With Rogue General |date=20 May 2014 |first1=Esam |last1=Mohamed |first2=Maggie |last2=Michael |publisher=[[اے بی سی نیوز]] |archivedate=26 May 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140526020155/https://abcnews.go.com/International/wireStory/libyan-lawmakers-meet-secret-amid-standoff-23798123}}</ref><ref name="Special forces join Libya's Dignity">{{cite news |first1=Ayman |last1=al-Warfalli |first2=Ulf |last2=Laessing|agency=Reuters|url-status=live |url=https://www.reuters.com/article/2014/05/19/us-libya-violence-idUSBREA4G04A20140519 |title=Libyan special forces commander says his forces join renegade general|date=19 May 2014|accessdate=22 May 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140521071351/https://www.reuters.com/article/2014/05/19/us-libya-violence-idUSBREA4G04A20140519 |archivedate=21 May 2014}}</ref> * {{air force|Libya}}<br /><small>(LNA–aligned)</small> * {{navy|Libya}}<br /><small>(LNA–aligned)</small> {{Collapsible list |title= Others: |1= [[Zintan Brigade|Zintan brigades]]<ref name="Warshefana-Zintanis seize Camp 27">{{cite news|url=http://www.libyaherald.com/2014/08/05/warshefana-take-camp-27-from-libya-shield/#axzz39dcDm2Q5 |title=Warshefana take Camp 27 from Libya Shield |newspaper=Libya Herald |date=5 August 2014 |accessdate=7 August 2014 |author=Abdul-Wahab, Ashraf |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808101117/http://www.libyaherald.com/2014/08/05/warshefana-take-camp-27-from-libya-shield/ |archivedate= 8 August 2014}}</ref> |2= {{flagicon image|JEM Logo June 2013.jpg}} [[Justice and Equality Movement|JEM]]<ref>{{cite web|url=https://www.libyaobserver.ly/news/sudanese-rebel-group-acknowledges-fighting-khalifa-haftar%E2%80%99s-forces-libya|title=Sudanese rebel group acknowledges fighting for Khalifa Haftar's forces in Libya|work=Libya Observer|date=10 October 2016|access-date=2 October 2020|archive-date=29 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180429110814/https://www.libyaobserver.ly/news/sudanese-rebel-group-acknowledges-fighting-khalifa-haftar%E2%80%99s-forces-libya|dead-url=yes}}</ref> (from 2016) |3={{flagicon image|Flag of Darfur Liberation Front.svg}} [[Sudan Liberation Movement/Army|SLM/A-Minnawi]]<ref>{{cite news|url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/sudanese-rebels-are-fighting-alongside-dignity-operation-libya%E2%80%99s-derna|title=Sudanese rebels are fighting alongside Dignity Operation in Libya’s Derna|first=Safa|last=Alharath|work=Libya Observer|date=17 June 2018|accessdate=29 December 2018|archivedate=28 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181228130851/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/sudanese-rebels-are-fighting-alongside-dignity-operation-libya%E2%80%99s-derna}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2019/01/20/terror-suspects-killed-in-large-lna-operation-in-south-libya/ |title=Terror suspects killed in large LNA operation in south Libya |first=Jamal|last=Adel |work=Libya Herald |date=19 January 2019 |accessdate=28 February 2019}}</ref> |4= {{flagicon|Libya|1977}} [[Gaddafi loyalists]]<ref>{{Cite news|title=Gaddafi loyalists join West in battle to push Islamic State from Libya|work=[[روزنامہ ٹیلی گراف]]|date=7 May 2016|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/05/07/gaddafi-loyalists-join-west-in-battle-to-push-islamic-state-from/}}</ref> * {{flagicon|Libya|1977}} [[Popular Front for the Liberation of Libya]] * Warshefana militias<br /><ref name="Warshefana-Zintanis seize Camp 27" /><ref>{{cite news|work=[[دی گارڈین]]|title=After six years in jail, Gaddafi's son Saif plots return to Libya's turbulent politics|date=6 December 2017|url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/06/saif-gaddafi-libya-politics-son-muammar|quote=The Warshefana tribal militia, Gaddafi loyalists who controlled some of the area around Tripoli, were routed last month by rival forces from Zintan}}</ref><ref name="libyanexpress.com">{{Cite web|url=https://www.libyanexpress.com/jordan-arming-libyas-haftar-with-armored-vehicles-and-weapons/|title=Jordan arming Libya's Haftar with armored vehicles and weapons|date=23 May 2019}}</ref> }} {{flagicon|United Arab Emirates}} [[متحدہ عرب امارات]]<ref name="UAE-Egypt">{{cite news |title=UAE and Egypt behind bombing raids against Libyan militias, say US officials |url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/26/united-arab-emirates-bombing-raids-libyan-militias |work=The Guardian |date=26 August 2014}}</ref><ref>{{cite news |title=Libya migrant attack: UN investigators suspect foreign jet bombed centre |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-50302602 |publisher=BBC News |date=6 November 2019}}</ref><ref>{{cite news |title=UAE drone strike on factory near Tripoli killed 8 civilians: HRW |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/04/uae-strike-tripoli-factory-killed-civilians-hrw-200429173012775.html |work=Al Jazeera |date=29 April 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=UAE implicated in lethal drone strike in Libya |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-53917791 |publisher=BBC News |date=27 August 2020}}</ref><br /> {{flagicon|Egypt}} [[مصر]] <small>(limited airstrikes against ISIL, 2014–17)</small><ref name="UAE-Egypt" /><ref>{{cite news |title=Is Egypt bombing the right militants in Libya? |url=https://www.reuters.com/article/us-egypt-security-analysis/is-egypt-bombing-the-right-militants-in-libya-idUSKBN18R2GE |agency=Reuters |date=31 May 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=Egypt's parliament approves troop deployment to Libya |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/07/egypt-legislators-vote-deploying-troops-libya-200720141515828.html |work=Al Jazeera |date=20 July 2020}}</ref><br /> {{flagicon|Russia}} [[Wagner Group]]<br />(since 2018)<br /><ref>{{cite news |title=Wagner, shadowy Russian military group, 'fighting in Libya' |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52571777 |accessdate=26 May 2020 |publisher=BBC |date=7 May 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2019/11/05/world/middleeast/russia-libya-mercenaries.html|title=Russian Snipers, Missiles and Warplanes Try to Tilt Libyan War|first=David D.|last=Kirkpatrick|date=5 November 2019|via=NYTimes.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.libyanexpress.com/number-of-russian-mercenaries-fighting-for-haftar-in-libya-rises-to-1400-report-says/|title=Number of Russian mercenaries fighting for Haftar in Libya rises to 1400, report says|date=16 November 2019}}</ref><ref>{{cite news |title=Macron slams Turkey's 'criminal' role in Libya, Putin's ambivalence |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-oil-russia-macron/macron-slams-turkeys-criminal-role-in-libya-putins-ambivalence-idUSKBN2402KB |agency=Reuters |date=29 June 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mobile.reuters.com/article/worldNews/idUSKBN16H2DM|title=Exclusive: Russian private security firm says it had armed men in east Libya|date=13 March 2017|publisher=Reuters}}</ref><br />{{flag|Sudan}} ([[Rapid Support Forces|RSF]])<ref name="deWaal_Hemeti">{{cite news | last1= de Waal | first1=Alex | title= Sudan crisis: The ruthless mercenaries who run the country for gold | date= 20 July 2019 |newspaper= [[بی بی سی نیوز]] | url= https://www.bbc.com/news/world-africa-48987901 |accessdate= 21 July 2019 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20190721231109/https://www.bbc.com/news/world-africa-48987901 |archivedate= 21 July 2019 |url-status=live}}</ref> (since 2019)<br />{{flag|Syria}}<br />(since 2020)<ref>{{cite news |last1=Vohra |first1=Anchal |title=It’s Syrian vs. Syrian in Libya |url=https://foreignpolicy.com/2020/05/05/libya-civil-conflict-syrian-mercenaries-turkey-russia-gna-haftar/ |accessdate=26 May 2020 |publisher=Foreign Policy |date=5 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=Pamuk |first1=Humeyra |title=U.S. says Russia is working with Syria's Assad to move militia to Libya |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-usa-syria/u-s-says-russia-is-working-with-syrias-assad-to-move-militia-to-libya-idUSKBN22J301 |accessdate=26 May 2020 |publisher=Reuters |date=7 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=First fighter of Russian-backed Syrian mercenaries killed in Libya’s battles, and number of recruits jumps to 450 |url=https://www.syriahr.com/en/?p=166414 |accessdate=26 May 2020 |publisher=SOHR |date=24 May 2020}}</ref><br /> {{Collapsible list |title= Support: |1= {{flag|United Arab Emirates}}<ref name="egyptuae">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/08/26/world/africa/egypt-and-united-arab-emirates-said-to-have-secretly-carried-out-libya-airstrikes.html |title=Egypt and United Arab Emirates Said to Have Secretly Carried Out Libya Airstrikes |work=The New York Times|date=25 August 2014 |accessdate=25 August 2014|author1-link=David D. Kirkpatrick |last1=Kirkpatrick |first1=David D |last2=Schmitt |first2=Eric}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2017/04/10/uae-restates-support-for-hafter-and-lna/|title=UAE restates support for Hafter and LNA|work=Libya Herald|date=10 April 2017}}</ref> |2= {{flag|Israel}}<br /> (''allegedly'')<ref>{{cite web |last1=Silverstein |first1=Richard |title=Haftar: Israeli secret aid to Libya's strongman reveals a new friend in Africa |url=https://www.middleeasteye.net/opinion/haftar-israeli-secret-aid-libyas-strongman-reveals-new-friend-africa |website=Middle East Eye |accessdate=26 February 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Libya's Haftar 'provided with Israeli military aid following UAE-mediated meetings with Mossad agents' |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2017/7/24/libyas-haftar-provided-with-israeli-weaponry-following-uae-mediated-meetings |website=The New Arab |accessdate=26 February 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Libya’s Haftar had lengthy meeting with Israeli intelligence officer |url=https://www.middleeastmonitor.com/20180703-libyas-haftar-had-lengthy-meeting-with-israeli-intelligence-officer/ |website=Middle East Monitor |accessdate=26 February 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Libya: Flight data places mysterious planes in Haftar territory |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/05/libya-flight-data-places-mysterious-planes-haftar-territory-190527205819893.html |website=Al Jazeera |accessdate=26 February 2020}}</ref> |3= {{flag|Russia}} <ref>{{Cite news|publisher=[[بلومبرگ نیوز]]|date=21 December 2016|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-12-21/putin-promotes-libyan-strongman-as-new-ally-after-syria-victory|title=Putin Promotes Libyan Strongman as New Ally After Syria Victory}}</ref><ref name="russiahaftar">{{cite news|work=[[Middle East Eye]]|date=30 January 2017|title=Russia's secret plan to back Haftar in Libya|url=http://www.middleeasteye.net/news/exclusive-russias-secret-plan-libya-2129027228|first=Malek|last=Bachir|accessdate=3 April 2017}}</ref> |4= {{flag|France}}<ref>{{cite web|url=https://www.haaretz.com/middle-east-news/.premium-from-sudan-to-algeria-a-new-arab-spring-plundered-by-armies-and-elites-1.7111234|title=Analysis From Bouteflika to Bashir, Powers Shift. But the Second Arab Spring Is Far From Breaking Out|first=Zvi|last=Bar'el|date=13 April 2019|publisher=|accessdate=15 April 2019|via=Haaretz}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.politico.eu/article/frances-double-game-in-libya-nato-un-khalifa-haftar/|title=France’s double game in Libya|first=Paul|last=Taylor|date=17 April 2019|website=POLITICO}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-france-idUSKCN1RU1X6|title=Tripoli interior ministry accuses France of supporting Haftar, ends cooperation|date=18 April 2019|via=www.reuters.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://time.com/5779348/war-libya-global-conflict/ |title=‘Our Hearts Are Dead.’ After 9 Years of Civil War, Libyans Are Tired of Being Pawns in a Geopolitical Game of Chess |website=time.com |date=12 February 2020 |access-date=2020-05-25}}</ref> |5= {{flag|Saudi Arabia}}<ref>{{cite web|title=UAE, Saudi Arabia aiding Libya eastern forces, blacklisting Qatar for alleged support for other Libyans|url=https://www.libyaobserver.ly/opinions/uae-saudi-arabia-aiding-libya-eastern-forces-blacklisting-qatar-alleged-support-other|work=The Libya Observer|accessdate=13 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805222215/https://www.libyaobserver.ly/opinions/uae-saudi-arabia-aiding-libya-eastern-forces-blacklisting-qatar-alleged-support-other|archive-date=5 August 2017|url-status=dead}}</ref> |6= {{flag|Chad}}<ref>{{cite news|work=Libyan Express|url=http://www.libyanexpress.com/khalifa-haftar-says-egypt-and-chad-are-his-top-supporters/|date=6 September 2016|title=Khalifa Haftar says Egypt and Chad are his top supporters}}</ref> |7= {{flag|Jordan}}<br /><small>(2014–16, 2019–present)<br /><ref>{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/04/13/Jordan-pledges-support-for-Libya-in-talks-with-General-Haftar.html|title=Jordan pledges support for Libya in talks with General Haftar|publisher=Al Arabiya|date=13 April 2015}}</ref><ref name="JordanGNA">{{cite web|url=http://www.jordantimes.com/news/local/king-renews-support-libya%E2%80%99s-national-concord|title=King renews support for Libya's national concord|work=[[The Jordan Times]] |date=20 August 2017|accessdate=25 August 2017}}</ref><ref name="libyanexpress.com" /></small> |8= {{flag|Belarus}}<ref>{{cite web|url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20150302/business-news/libya-needs-international-maritime-force-to-help-stop-illicit-oil.558161|title=Libya needs international maritime force to help stop illicit oil, weapons – UN experts|first=Allied Newspapers|last=Ltd|website=Times of Malta|accessdate=18 May 2019}}</ref><ref>[https://42.tut.by/532414 Беларусь увайшла ў спіс найбуйнейшых сусветных экспарцёраў зброі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200209162358/https://42.tut.by/532414 |date=2020-02-09 }} — Tut.by, 21 лютага 2018</ref> |9= {{flag|Iran}}<br />(''allegedly, since 2019'')<ref>{{cite news |title=Israel claims Iran is sending weapons to Libya's UAE-backed militia leader, Khalifa Haftar |url=https://english.alaraby.co.uk/english/news/2020/5/21/israel-claims-iran-is-sending-weapons-to-libyas-haftar |accessdate=26 May 2020 |publisher=The New Arab |date=21 May 2020}}</ref><br /> '''Diplomatic support:''' |14= {{flag|Greece}}<ref>[https://greece.greekreporter.com/2019/12/22/greeces-foreign-minister-nikos-dendias-visits-libya/ Greece’s Foreign Minister Nikos Dendias Visits Libya], Dendias noted that Haftar’s position is aligned with Greece’s.</ref> |15= {{flag|Cyprus}} |16= {{flag|Morocco}}<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/AlArabiya_Brk/status/1287799412094390275?s=20|title=Moroccan Foreign Minister: The visit of Aqila Saleh is important and there are constructive Libyan initiatives |date=20 July 2020|accessdate=20 July 2020}}</ref>}}|partof=the [[عرب سرما]] and the [[Libyan Crisis (2011–present)|Libyan Crisis]]|status=[[جاری تنازعات د‏‏ی لسٹ]] * As of June 2020 the [[Government of National Accord]] controls most of the [[طرابلس، علاقہ]] region including the capital [[طرابلس، لیبیا]], and parts of the [[فزان]] region. The HoR or LNA controls all of the [[برقہ]] and parts of [[فزان]] and [[طرابلس، علاقہ]] regions. * As of August 2020 60–70% of the Libyan population lives in areas controlled by the GNA. 30–40% of the Libyan population lives in areas controlled by the HoR or LNA<ref>{{cite news |last1=Eravcı |first1=Professor. Dr. Hacı Mustafa |title=Türkiye yerel yapıları meşru zemine çekiyor |url=https://www.dirilispostasi.com/politika/turkiye-yerel-yapilari-mesru-zemine-cekiyor |accessdate=2020-10-02 |archivedate=2020-09-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200907101200/https://www.dirilispostasi.com/politika/turkiye-yerel-yapilari-mesru-zemine-cekiyor }}</ref>|combatants_header=[[List of armed groups in the Libyan Civil War|Main belligerents]]|result=|place=[[لیبیا]]|date=16 May 2014–2020<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=05|day1=16|year1 =2014}})|caption=Military situation in Libya on <!-- do not change the date unless the map has been manually updated; the map does not auto-update -->11 June 2020<div style="text-align: left;">{{legend|#ebc0b3|Under the control of the [[House of Representatives (Libya)|House of Representatives]] and the [[Libyan National Army]]}}{{legend|#cae7c4|Under the control of the [[Government of National Accord]] (GNA) and different [[militia]]s forming the [[Libya Shield Force]]}}{{legend|#afc6e9|Controlled by local forces}} (For a more detailed map, see [[Template:Libyan Civil War detailed map|military situation in the Libyan Civil War]])</div>|image_size=400px|image=[[File:Libyan Civil War.svg|400px]]|campaignbox={{Campaignbox 2014 Libyan Civil War}} {{Campaignbox Libyan Crisis (2011–present)}}}} '''دوسری لیبیا خانہ جنگی''' <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.conflict-news.com/libyas-second-civil-war-how-did-it-come-to-this/|title=Libya's Second Civil War: How did it come to this?|website=Conflict News|accessdate=22 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150320232806/http://www.conflict-news.com/libyas-second-civil-war-how-did-it-come-to-this/|archivedate=20 March 2015}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=http://news.nationalpost.com/2015/02/24/national-post-view-stabilizing-libya-may-be-the-best-way-to-keep-europe-safe/|title=National Post View: Stabilizing Libya may be the best way to keep Europe safe|last=National Post View|date=24 February 2015|website=National Post|accessdate=22 March 2015}}</ref> حریف دھڑاں دے وچکار [[لیبیا|لیبیا دا]] کنٹرول حاصل کرنے دے لئی جاری تنازع ا‏‏ے۔ 2014 وچ پھوٹ پڑنے دے بعد ، ہن ایہ زیادہ تر درمیان اے: * [[ایوان نمائندگان (لیبیا)|ایوان نمائندگان]] ، جو کم ٹرن آؤٹ (18 فیصد) دے نال [[2014 لیبیا دے پارلیمانی انتخابات|2014 وچ منتخب ہويا سی]] ، [[طبرق|ٹوبوک]] منتقل ہوئے [[طبرق|گیا]] ، جس نے مارشل [[خلیفہ ہفتار]] نو‏‏ں [[لیبیا نیشنل آرمی|لیبیا د‏‏ی نیشنل آرمی دا]] [[کمانڈر انہاں چیف|کمانڈر انچیف]] ، پورے لیبیا د‏‏ی سرزمین اُتے اپنی خودمختاری بحال کرنے دے مشن دے نال مقرر کيتا ۔ * راجگڑھ [[طرابلس، لیبیا|طرابلس وچ ]] قائم وزیر اعظم [[فائز السراج|فیاض السراج]] د‏‏ی سربراہی وچ [[قومی معاہدے د‏‏ی حکومت|قومی معاہدہ د‏‏ی حکومت]] ، ناکا‏م فوجی بغاوت تے ایوان نمائندگان نو‏‏ں تبروک منتقل کرنے دے بعد قائم ہوئی۔ [[جنرل نیشنل کانگریس]] ، جو مغربی لیبیا وچ مقیم اے تے مختلف ملیشیاواں د‏‏ی مدد تو‏ں [[قطر]] تے [[ترکی]] د‏‏ی حمایت حاصل [[ترکی|ہے]] ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://carnegieendowment.org/2014/10/06/libya-s-legitimacy-crisis/hr9j|title=Libya's Legitimacy Crisis|publisher=Carnegie Endowment for International Peace|date=20 August 2014|accessdate=6 January 2015|archivedate=28 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128054646/http://carnegieendowment.org/2014/10/06/libya-s-legitimacy-crisis/hr9j}}</ref> ابتدائی طور اُتے 2014 دے انتخابات دے نتائج نو‏‏ں قبول کيتا گیا سی ، لیکن انھاں سپریم آئینی دے بعد مسترد کردتا گیا سی۔ عدالت نے لیبیا وچ تبدیلی تے ایچ آر آر انتخابات دے لئی روڈ میپ تو‏ں متعلق اک ترمیم نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا۔ ^[13] ایوان نمائندگان (یا کونسل آف ڈپٹی) مشرقی تے وسطی لیبیا دے کنٹرول وچ اے تے اسنو‏ں لیبیا د‏‏ی نیشنل آرمی د‏‏ی وفاداری حاصل اے ، تے [[مصر]] تے [[متحدہ عرب امارات|متحدہ عرب امارات دے]] فضائی حملےآں وچ اس د‏ی حمایت حاصل ا‏‏ے۔ آئینی ترامیم دے بارے وچ تنازعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں، ہور، طرابلس وچ GNC تو‏ں دفتر لینے تو‏ں انکار <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.libya-analysis.com/libyan-elections/|title=Libyan Unity Government Extends Control Over Tripoli Ministries|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180308221758/http://www.libya-analysis.com/libyan-elections|archivedate=8 March 2018}}</ref> جس تو‏ں مسلح اسلام پسند گروپاں د‏‏ی طرف تو‏ں کنٹرول کيتا گیا سی [[مصراتہ]] . اس دے بجائے ، ہوبر نے توبرک وچ اپنی پارلیمنٹ قائم کيتی ، جسنو‏ں جنرل حفتر د‏‏ی افواج دے زیر کنٹرول ا‏‏ے۔ دسمبر 2015 وچ ، اسکرت وچ مذاکرات دے بعد لیبیا دے سیاسی معاہدے <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=52845#.VyJoBKMrLKI|title=UN welcomes 'historic' signing of Libyan Political Agreement|last=|first=|date=|website=|publisher=UN|accessdate=}}</ref> اُتے دستخط ہوئے ، جس دے نتیجے وچ طرابلس ، ٹوبروک ، تے دوسری جگہاں اُتے واقع حریف سیاسی کیمپاں دے وچکار طویل مذاکرات ہوئے سن جو حکومت دے قومی معاہدے دے طور اُتے متحد ہونے اُتے راضی ہوگئے سن ۔ 30 مارچ 2016 نو‏‏ں ، جی این اے دے سربراہ فیاض سراج طرابلس پہنچے تے جی این سی د‏‏ی مخالفت دے باوجود اوتھ‏ے تو‏ں کم کرنا شروع کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2016/mar/30/chief-libyas-un-backed-government-fayez-sarraj-arrives-tripoli|title=Chief of Libya's new UN-backed government arrives in Tripoli|last=Stephen|first=Chris|date=30 March 2016|website=The Guardian|accessdate=28 December 2018}}</ref> جی این اے د‏‏ی اتھارٹی ایچ او آر دے ذریعہ غیر تسلیم شدہ اے ، کیو‏ں کہ دونے فریقین دے لئی قابل قبول تفصیلات اُتے حالے تک اتفاق رائے نئيں ہويا ا‏‏ے۔ ان تِناں دھڑاں دے علاوہ ، ایہ نيں: انصار الشریعہ د‏‏ی سربراہی وچ بنغازی انقلابیاں د‏‏ی اسلامک شوریٰ کونسل ، جس نو‏‏ں جی این سی د‏‏ی حمایت حاصل سی تے 2017 وچ بن [[بنغازی|غازی]] وچ اسنو‏ں شکست ہوئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaherald.com/2014/11/18/omar-al-hassi-in-beautiful-ansar-row-while-100-gnc-members-meet/#axzz3cnd2kDDR|title=Omar Al-Hassi in "beautiful" Ansar row while "100" GNC members meet|website=Libya Herald|date=18 November 2014|accessdate=14 June 2015}}</ref> دولت اسلامیہ عراق تے لیونٹ (داعش) دے لیبیا صوبے ؛ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://foreignpolicy.com/2015/03/06/libya-civil-war-tobruk-un-negotiations-morocco/|title=Why Picking Sides in Libya won't work|website=Foreign Policy|date=6 March 2015}} "One is the internationally recognized government based in the eastern city of Tobruk and its military wing, Operation Dignity, led by General Khalifa Haftar. The other is the Tripoli government installed by the Libya Dawn coalition, which combines Islamist militias with armed groups from the city of Misrata. The Islamic State has recently established itself as a third force"</ref> دیرنا وچ مجاہدین د‏‏ی شوری کونسل نے جس نے جولائ‏ی 2015 وچ داعش نو‏‏ں [[درنہ، لیبیا|دیرنا]] تو‏ں کڈ دتا سی تے بعد وچ خود توبرک حکومت نے دیرنا وچ 2018 وچ شکست کھادی سی۔ <ref name="ISIL expelled from Derna">{{حوالہ ویب|url=http://www.ibtimes.co.uk/isis-libya-islamic-state-driven-out-derna-stronghold-by-al-qaeda-linked-militia-1506241|title=Isis in Libya: Islamic State driven out of Derna stronghold by al-Qaeda-linked militia|website=International Business Times UK|accessdate=4 July 2015}}</ref> ہور دوسرے مسلح گروہ تے ملیشیا جنہاں د‏‏ی بیعت اکثر تبدیل ہُندی رہندی ا‏‏ے۔ مئی 2016 وچ ، جی این اے تے جی این سی نے داعش تو‏ں [[سرت|سرت دے]] آس پاس تے اس دے آس پاس دے علاقےآں اُتے قبضہ کرنے دے لئی مشترکہ کارروائی دا آغاز کيتا سی۔ اس جارحیت دے نتیجے وچ داعش نے لیبیا وچ اس تو‏ں پہلے ہونے والے تمام اہ‏م علاقےآں دا کنٹرول کھو دتا سی۔ <ref name="OffensiveSeized">{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaherald.com/2016/05/16/misratans-report-they-have-recaptured-abu-grein-from-is/|website=Libya Herald|title=Misratans report they have recaptured Abu Grain from IS|accessdate=16 May 2016|date=16 May 2016}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/06/libyan-forces-retake-port-isil-bastion-sirte-160611131347272.html|title=Freed Gaddafi loyalists found dead in Libya's Tripoli|publisher=Al Jazeera|date=12 June 2016|accessdate=24 June 2016}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-idUSKCN0YL1V0|title=Libyan security forces pushing Islamic State back from vicinity of oil terminals|publisher=Reuters|accessdate=2016-05-31|date=2016-05-31}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaobserver.ly/news/al-bunyan-al-marsoos-captures-harawa-district-says-will-free-sirte-two-days|title=Al-Bunyan Al-Marsoos captures Harawa district, says will free Sirte in two days|website=The Libya Observer|accessdate=2016-12-07|date=2016-06-09|تاريخ-الأرشيف=2018-06-28|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180628154212/https://www.libyaobserver.ly/news/al-bunyan-al-marsoos-captures-harawa-district-says-will-free-sirte-two-days|url-status=dead}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/idUSKBN13V15R|title=Libyan forces clear last Islamic State hold-out in Sirte|publisher=Reuters|accessdate=6 December 2016}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=http://www.dailysabah.com/africa/2016/12/06/libyan-forces-seize-last-daesh-positions-in-sirte|title=Libyan forces seize last Daesh positions in Sirte|website=Daily Sabah|date=6 December 2016|accessdate=6 December 2016}}</ref> بعد وچ سنہ 2016 وچ ، خلیفہ الغوث د‏‏ی وفادار قوتاں نے فیاض السراج تے جی این اے د‏‏ی صدارتی کونسل دے خلاف بغاوت د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.libyanexpress.com/us-concerned-about-gnc-coup-on-legitimate-government-in-libya/|title=US concerned about GNC coup on legitimate government in Libya|website=Libyan Express|date=16 October 2016}}</ref> {{Campaignbox 2014 Libyan Civil War}} {{Campaignbox Libyan Crisis (2011–present)}}== جنرل نیشنل کانگریس تو‏ں عدم اطمینان دا پس منظر == 2014 دے آغاز وچ ، لیبیا اُتے جنرل نیشنل کانگریس (جی این سی) د‏‏ی حکومت سی ، جس نے 2012 دے انتخابات وچ مقبول ووٹ حاصل کيتا سی ۔ جی این سی دو وڈے سیاسی گروہاں ، نیشنل فورسز الائنس (این ایف سی) تے جسٹس اینڈ کنسٹرکشن پارٹی (جے سی پی) تو‏ں بنا سی۔ پارلیمنٹ وچ دو وڈے گروپ جی این سی نو‏‏ں درپیش وڈے اہ‏م معاملات اُتے سیاسی سمجھوتہ کرنے وچ ناکا‏م رہے سن ۔ ان جماعتاں دے وچکار تقسیم ، سیاسی تنہائی دے قانون تے اس دے مستقل عدم استحکا‏م د‏‏ی صورتحال نے جی این سی د‏‏ی لیبیا دے لئی اک نويں آئین د‏‏ی طرف حقیقی پیشرفت کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں بہت متاثر کيتا جو اس گورننگ باڈی دے لئی اک بنیادی کم سی۔ <ref name=":0"/> جی این سی وچ قدامت پسند اسلام پسند گروہاں دے نال نال انقلابی گروہاں (ثور) تو‏ں وابستہ ارکان وی شامل سن ۔ جی این سی دے کچھ ممبراں دا ملیشیا تو‏ں وابستگی د‏‏ی وجہ تو‏ں مفادات دا ٹکراؤ سی تے انہاں اُتے ایہ الزام لگایا گیا سی کہ اوہ مسلح گروپاں د‏‏ی طرف سرکاری رقوم جمع کرواندے نيں تے دوسرےآں نو‏‏ں قتل تے اغواء کرنے د‏‏ی اجازت دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اکثریت نشستاں اُتے فائز پارٹیاں تے کچھ نشستاں د‏‏ی اقلیت رکھنے والی جماعتاں نے بائیکاٹ یا بائیکاٹ د‏‏ی دھمکیو‏ں دا استعمال شروع کيتا جس نے تقسیم نو‏‏ں ودھایا تے انہاں نو‏ں کانگریس دے ایجنڈے تو‏ں ہٹاندے ہوئے متعلقہ مباحث نو‏‏ں دبانے دتا۔ <ref name="John, Ronald Bruce 2014 p. 201">{{حوالہ کتاب|title=Historical Dictionary of Libya|last=St John|first=Ronald Bruce|date=4 June 2014|publisher=Rowman & Littlefield|page=201}}</ref> [[شریعت|شرعی قانون دے]] اعلان نو‏‏ں ووٹ دینا تے "اسلامی قوانین د‏‏ی تعمیل د‏‏ی ضمانت دے لئی موجودہ تمام قوانین اُتے نظرثانی کرنے" دے لئی اک خصوصی کمیٹی قائم کرنا؛ لیبیا د‏‏ی یونیورسٹیاں وچ صنفی امتیاز تے لازمی [[حجاب (اسلام)|حجاب]] عائد کرنا ؛ تے اس دے انتخابی مینڈیٹ جنوری 2014 وچ ختم ہوئے گیا اے جدو‏ں نويں انتخابات کرانے تو‏ں انکار تک جنرل خلیفہ ہفتار مئی 2014، کوڈ ناں '''آپریشن وقار''' ({{Lang-ar|عملية الكرامة}} ؛ 'عملیہ الکرامہ') پسنداں دے خلاف وڈے پیمانے اُتے فوجی کارروائی دا آغاز کيتا ۔ <ref name="Magharebia Shahat">{{حوالہ ویب|url=http://magharebia.com/en_GB/articles/awi/features/2014/02/04/feature-01|title=Shahat slams GNC|publisher=Magharebia|date=4 February 2014|accessdate=20 August 2014|last=Al-Gattani, Ali}}</ref> === جی این سی دا سیاسی ٹکڑا === لیبیا دے انتخابی کمیشن دے زیر نگرانی 2012 دے انتخابات ، جنہاں دا انتخاب لیبیا وچ اقوام متحدہ دے خصوصی مشن (یو این ایس ایم آئی ایل) تے غیر سرکاری تنظیماں جداں انٹرنیشنل فاؤنڈیشن فار الیکٹورل سسٹمز (آئی ایف ای ایس) دے تعاون تو‏ں کيتا گیا اے ، زیادہ تر لیبیا دے لوکاں نو‏‏ں "منصفانہ تے آزاد" سمجھیا گیا ا‏‏ے۔ اُتے ، انتخابات ضروری طور اُتے اک مضبوط حکومت تشکیل نئيں دے سک‏‏ے سن کیونجے لیبیا دے انقلاب دے بعد منظم سیاسی جماعتاں د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں پارلیمنٹ بکھری ہوئی سی۔ جی این سی دو وڈی جماعتاں ، نیشنل فورسز الائنس تے جسٹس اینڈ کنسٹرکشن پارٹی دے نال نال آزاد امیدواراں اُتے مشتمل سی جس وچ کچھ اعتدال پسند تے ہور قدامت پسند اسلام پسند سن ۔ جی این سی اک وسیع البنیاد کانگریس بن گئی۔ <ref name=":0"/> جی این اے نے جون 2013 وچ نوری ابوسہمین نو‏‏ں جی این سی دا صدر منتخب کيتا سی۔ <ref name="transitions.foreignpolicy.com">{{حوالہ ویب|url=http://transitions.foreignpolicy.com/posts/2013/06/26/can_the_new_libyan_president_live_up_to_expectations|title=Can the New Libyan President Live Up to Expectations?|date=26 June 2013|website=Foreign Policy|accessdate=26 August 2014|last=Eljarh, Mohamed|archivedate=9 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141109162735/http://transitions.foreignpolicy.com/posts/2013/06/26/can_the_new_libyan_president_live_up_to_expectations}}</ref><ref name="america.aljazeera.com">{{حوالہ ویب|url=http://america.aljazeera.com/articles/2014/8/4/libya-parliamentmeets.html|title=Libya's new parliament meets amid rumbling violence|date=4 August 2014|publisher=Al Jazeera America|accessdate=26 August 2014}}</ref> انہاں نو‏ں آزاد اسلام پسند تے سمجھوتہ کرنے والا امیدوار سمجھیا جاندا سی جو کانگریس دے لبرل ممبراں دے لئی قابل قبول سی ، کیونجے اوہ جی این سی دے ذریعہ کل 184 ووٹاں وچو‏ں 96 دے نال منتخب ہوئے سن ۔ <ref name=":1">{{حوالہ کتاب|title=ISIS enters the Stage in the Libyan Drama – How the IS Caliphate expands in Northern Africa|last=Kotra|first=Johnathan|publisher=International Institute for Counter-Terrorism (ICT)|year=|isbn=|location=|pages=|quote=|via=}}</ref> === جی این سی نے لیبیا دے انقلابی آپریشنز دا کمرہ قائم کيتا (ایل آر او آر) === جی این سی نو‏‏ں طرابلس وچ سیکیورٹی دے بڑھدے ہوئے خدشےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں چیلنج کيتا گیا سی۔ خود جی این سی اُتے متعدد بار ملیشیاواں تے مسلح مظاہرین نے حملہ کيتا جنہاں نے جی این سی اسمبلی ہال وچ حملہ کيتا۔ <ref name="www.dw.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.dw.com/en/two-lawmakers-shot-in-libya-as-protesters-storm-parliament/a-17468646|title=Two lawmakers shot in Libya as protesters storm parliament|date=2014-03-03|website=Deutsche Welle|accessdate=2016-12-07}}</ref> انہاں د‏‏ی تقرری دے بعد ، ابوسومین نو‏‏ں سیکیورٹی فراہ‏م کرنے دا کم سونپیا گیا سی۔ انہاں نے لیبیا دے انقلابی آپریشنز کمرہ (ایل آر او آر) قائم کيتا ، جس دا مقصد ابتدائی طور اُتے اگست 2013 وچ طرابلس د‏‏ی حفاظت تے حفاظت کرنا سی۔ لیکن اس مسلح گروہ نے ايس‏ے سال اکتوبر وچ وزیر اعظم زیڈان نو‏‏ں اغوا کرنے دا ذمہ دار ٹھہرا سی جس دے نتیجے وچ جی این سی نے اسنو‏ں اپنے حفاظتی کم تو‏ں خارج کردتا سی تے خود ابوسومین صدر بن گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.trackingterrorism.org/group/libya-revolutionaries-joint-operations-room-lror|title=Libya Revolutionaries Joint Operations Room (LROR) {{!}} Terrorist Groups {{!}} TRAC|website=www.trackingterrorism.org|accessdate=2016-12-07}}</ref> اپنی میعاد دے دوران ، ابوسہمین نے ریاستی فنڈز د‏‏ی تقسیم دے بارے وچ پوچھ گچھ بند کردتی تے ایہ الزام لگایا گیا کہ ابوسومین ایل آر او آر دے لئی سرکاری فنڈز فراہ‏م کررہی ا‏‏ے۔ <ref name=":1"/> ایل آر او آر اک اسلام پسند مسلح گروہ نئيں سی بلکہ اس دے بجائے شہر غاریان تو‏ں باغی بنایا گیا سی۔ اس دا کمانڈر عادل غارانی سی۔ اکتوبر 2013 وچ ، وزیر اعظم دے اغوا دے بعد ، ابوسہمین نے ایل آر او آر د‏‏ی منتقلی اُتے ہونے والی بحث نو‏‏ں روکنے دے لئی ، GNC دے ایجنڈے نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی اپنی صدارت دا استعمال کيتا۔ ايس‏ے دے نال ہی ، اس نے ایل او آر تے مختلف ہور مسلح گروہاں نو‏‏ں 900 ملین لیبیا دینار (720 ملین امریکی ڈالر) وچو‏ں ابوسہمین دے ذریعہ ، اس مختص د‏‏ی تحقیقات دے لئی اک کمیٹی قائم کرنے د‏‏ی درخواست نو‏‏ں منسوخ کردتا۔ <ref name="John, Ronald Bruce 2014 p. 201"/> اس دے بجائے ، ایل آر او آر نے جی این سی دے ذریعہ اپنی ذمہ داریاں نو‏‏ں کم کردتا سی لیکن اسنو‏ں کم جاری رکھنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی ، تے اس واقعے دے لئی کسی اُتے وی کارروائی نئيں کيت‏‏ی گئی سی۔ === وزیر اعظم زیڈان دا اغوا === بیشتر صحافیاں نے اطلاع دتی کہ زیڈان دا اغوا لیبیا دے انقلابی آپریشنز روم (ایل آر او آر) (غورفت اعمالیات الثور) دے ذریعہ کيتا گیا سی جس نو‏‏ں ابوسسمین نے 7 جولائ‏ی دے 143 فرمان دے ذریعہ تشکیل دتا سی۔ فیر وی اس گل دا ثبوت موجود اے کہ ایہ معاملہ نئيں اے تے ڈورو 3 جداں مسلح گروہاں نے واقعی ایہ اغوا کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.libya-analysis.com/libyan-elections/|title=Libyan Elections {{!}} Libya Analysis|website=www.libya-analysis.com|accessdate=2016-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180308221758/http://www.libya-analysis.com/libyan-elections|archivedate=8 March 2018}}</ref> === جی این سی د‏‏ی میعاد دے دوران مسلح گروہاں د‏‏ی توسیع === بہت سارے لیبیا نے جی این سی تے عبوری حکومت نو‏‏ں ملک وچ سیکیورٹی دے مسلسل فقدان دا ذمہ دار ٹھہرایا۔ عبوری حکومت نے انقلاب برپا کرنے والے اچھی طرح تو‏ں مسلح ملیشیاواں تے مسلح گروہاں نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی جدوجہد کيتی۔ بن غازی وچ لیبیا نے خاص طور اُتے [[سیاسی قتل|قتل]] و [[سیاسی قتل|غارت گری]] تے اغوا دا مشاہدہ کرنا شروع کيتا تے سمجھیا کہ جی این سی نے مشرق د‏‏ی بگڑدی ہوئی سیکیورٹی صورتحال اُتے اکھاں بند کر رکھی ا‏‏ے۔ لیکن ملک بھر وچ سیکیورٹی خدشےآں ودھ گئے ، جس تو‏ں مسلح گروپاں نو‏‏ں طرابلس تے مشرق دونے علاقےآں وچ وسعت دتی گئی۔ * 2012 وچ ، انصار الشریعہ دے ذریعہ لیبیا وچ امریکی سفیر دا قتل ہويا سی۔ * اکتوبر 2013 وچ ، ایل آر او آر دے ذریعہ وزیر اعظم علی زیدان دا اغوا ہويا سی۔ * ایل آر او آر دے ذریعہ جنوری 2014 وچ وی مصری سفارتکاراں دا اغواء ہويا سی۔ * مارچ 2014 وچ ، مبینہ طور اُتے ایل آر او آر تو‏ں منسلک مسلح مظاہرین نے جی این سی پارلیمنٹ د‏‏ی عمارت اُتے دھاوا بول دتا ، فائرنگ کرکے دو ارکان نو‏‏ں زخمی کردتا تے متعدد نو‏‏ں زخمی کردتا۔ <ref name="www.dw.com"/> اپریل 2014 وچ ، انسداد دہشت گردی دا تربيت‏ی اڈہ "کیمپ 27" ، جو طرابلس تے تیونس د‏‏ی سرحد دے درمیان واقع سی ، عبد المحسن اللیبی دے زیرقیادت لڑنے والی فورسز نے اپنے قبضہ وچ لیا ، جسنو‏ں ابراہیم تنتوش وی کہیا جاندا اے ، <ref name="thedailybeast.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2014/04/23/jihadists-now-control-secretive-u-s-base-in-libya.html|title=Jihadists Now Control Secretive U.S. Base in Libya|website=The Daily Beast|accessdate=14 October 2014}}</ref> اک طویل عرصے تو‏ں [[القاعدہ|القاعدہ دے]] منتظم تے لیبیا دے اسلامی فائٹنگ گروپ دے سابق ممبر۔ <ref name="un.org">{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/sc/committees/1267/NSQI05702E.shtml|title=QI.T.57.02. IBRAHIM ALI ABU BAKR TANTOUSH|publisher=Un.org|accessdate=14 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141105142653/http://www.un.org/sc/committees/1267/NSQI05702E.shtml|archivedate=5 November 2014}}</ref> کیمپ 27 وچ اسلام پسند قوتاں نو‏‏ں بعد وچ لیبیا شیلڈ فورس دا حصہ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="libyaherald.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaherald.com/2014/08/05/warshefana-take-camp-27-from-libya-shield/|title=Warshefana take Camp 27 from Libya Shield|website=Libya Herald|accessdate=14 October 2014}}</ref> لیبیا شیلڈ فورس نو‏‏ں پہلے ہی کچھ مبصرین [[القاعدہ|نے]] 2012 وچ [[القاعدہ]] تو‏ں وابستہ طور اُتے شناخت کيتا سی۔ <ref name="inquisitr.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.inquisitr.com/366355/libyan-milita-units-that-aided-u-s-marines-during-embassy-attack-linked-to-al-qaeda/|title=Libyan Militia Units That Aided U.S. Marines During Embassy Attack Linked To Al-Qaeda|website=The Inquisitr News|accessdate=14 October 2014|تاريخ-الأرشيف=6 July 2019|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190706084345/https://www.inquisitr.com/366355/libyan-milita-units-that-aided-u-s-marines-during-embassy-attack-linked-to-al-qaeda/|url-status=dead}}</ref><ref name="books.google.co.uk">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=-RuH8O3Pel0C&pg=PT27&lpg=PT27&dq=%22libya+shield%22+al-qaeda#v=onepage&q=%22libya%20shield%22%20al-qaeda&f=false|title=The Jihadist Plot|date=10 October 2013|publisher=Books.google.co.uk|isbn=978-1-59403-682-8|access-date=14 October 2014}}</ref> === جی این سی دا سیاسی تنہائی دا قانون === اگرچہ اسلام پسنداں نو‏‏ں جی این سی وچ [[آزاد خیالی|لبرلز]] تے سنٹرسٹاں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ ملی سی ، لیکن انہاں نے مئی 2013 وچ اک ایداں دے قانون د‏‏ی پیروی د‏‏ی جس وچ قذافی د‏‏ی حکومت وچ حصہ لینے والے تقریبا ہر شخص نو‏‏ں عوامی عہدے اُتے فائز ہونے اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی۔ اگرچہ متعدد اسلام پسند سیاسی جماعتاں تے آزاد امیدواراں نے اس قانون د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، کیونجے عام طور اُتے انہاں د‏‏ی قذافی حکومت تو‏ں کوئی وابستگی نئيں سی ، لیکن اس قانون نو‏‏ں عوامی حمایت حاصل سی۔ سروے وچ ایہ گل سامنے آئی اے کہ لیبیا دے عوام د‏‏ی اک وڈی اکثریت نے قذافی حکومت دے اعلیٰ عہدے داراں نو‏‏ں خارج کرنے د‏‏ی حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name=":0">{{حوالہ کتاب|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S.|publisher=RAND Corporation|year=2014|isbn=|location=|pages=|quote=|via=}}</ref> قانون خاص طور اُتے اشرافیہ دے تارکین وطن تے لبرل پارٹیاں دے رہنماواں نو‏‏ں متاثر کردا ا‏‏ے۔ اس اُتے تحفظات موجود سن کہ اس طرح دا قانون اس وقت لیبیا وچ درکار تکنیکی مہارت نو‏‏ں ختم کردے گا۔ مسلح عسکریت پسنداں نے سرکاری وزارتاں اُتے دھاوا بولا ، خود جی این سی نو‏‏ں بند کردتا تے قانون د‏‏ی منظوری دا مطالبہ کيتا۔ اس تو‏ں جی این سی نو‏‏ں قانون پاس کرنے وچ دھمکی ملی جس وچ 164 ممبراں نے اس بل نو‏‏ں منظور کيتا ، جس وچ صرف چار تو‏ں پرہیز کيتا گیا سی تے کوئی ممبر اس د‏ی مخالفت نئيں کردا سی۔ <ref name=":0"/> === خواتین دے حقوق اُتے دباؤ === جی این سی دے مخالفین دا موقف اے کہ اوہ خواتین دے خلاف اسلام پسندانہ اقدامات د‏‏ی حمایت کررہی ا‏‏ے۔ خیال کيتا جاندا اے کہ لیبیا دے [[مفتی اعظم|عظیم]] الشان [[مفتی اعظم|مفتی]] ، صادق گھرانی دا اسلام پسند جماعتاں تو‏ں گہرا تعلق ا‏‏ے۔ انہاں نے فتویٰ جاری کيتا اے کہ اوہ جی این سی د‏‏ی اطاعت دا حکم دیندے نيں ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaherald.com/2014/02/07/grand-mufti-supports-congress-remaining-in-office-forbids-action-against-it/#axzz3BEEmEefL|title=Grand Mufti supports Congress remaining in office, forbids action against it.|website=Libya Herald|accessdate=14 October 2014}}</ref> تے فتوے دیندے ہوئے مسلماناں نو‏‏ں ہفتار د‏‏ی افواج دے خلاف لڑنے دا حکم دتا گیا اے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://magharebia.com/en_GB/articles/awi/features/2014/06/12/feature-01|title=Mufti call for violence angers Libyans|website=Magharebia|accessdate=14 October 2014}}</ref> مارچ 2013 وچ ، صادق گھاریانی نے ، ''خواتین تے لڑکیو‏ں دے خلاف تشدد تو‏ں متعلق اقوام متحدہ د‏‏ی رپورٹ کے'' خلاف فتویٰ جاری کيتا۔ انہاں نے اقوام متحدہ د‏‏ی اس رپورٹ د‏‏ی مذمت کيتی کہ "انہاں نے مذہب دے خلاف بغاوت تے قرآن و سنت وچ موجود قوانین اُتے واضح اعتراضات دے علاوہ غیر اخلاقی تے بے حیائی د‏‏ی حمایت کی"۔ <ref name="Jones">{{حوالہ ویب|url=http://www.cnsnews.com/news/article/libyas-grand-mufti-issues-fatwa-against-un-report-womens-rights|title=Libya's Grand Mufti Issues Fatwa Against U.N. Report on Women's Rights|last=Jones|first=Susan|date=|publisher=CNS News|accessdate=16 August 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Alexandra Valiente|url=http://vivalibya.wordpress.com/2013/03/11/libyas-grand-mufti-issues-fatwa-against-un-womens-rights-report-on-violence-against-women/|title=Libya's "Grand Mufti" Issues Fatwa Against UN Report on Violence Against Women and Girls &#124; Viva Libya !|publisher=Vivalibya.wordpress.com|date=11 March 2013|accessdate=16 August 2014}}</ref> اس دے فورا بعد ہی گرینڈ مفتی نے اک وضاحت جاری د‏‏ی کہ مرد تے خواتین دے وچکار کوئی تفریق نئيں ہونی چاہیدا لیکن اس دے باوجود عورتاں دا خاندان وچ زیادہ کردار اے ، اس دے باوجود ، اس دا مطلب ایہ نئيں اے کہ اسلام خواتین دے حقوق د‏‏ی خلاف ورزی کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.alwatan-libya.net/more-27038-27-%D9%81%D8%B6%D9%8A%D9%84%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE%20%D8%A7%D9%84..|title=فضيلة الشيخ الصادق الغرياني : مفاهيم خاطئة .. الوقوف على مسافة واحدة|website=www.alwatan-libya.net|accessdate=2016-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170402071844/http://www.alwatan-libya.net/more-27038-27-%D9%81%D8%B6%D9%8A%D9%84%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE%20%D8%A7%D9%84..|archivedate=2 April 2017}}</ref> بعد وچ سنہ 2013 وچ ، خواتین دے حقوق د‏‏ی وکالت کرنے والی وکیل حمیدہ الہادی الاصفر نو‏‏ں اغوا کيتا گیا ، انھاں تشدد دا نشانہ بنایا گیا تے قتل کردتا گیا۔ ایہ الزام لگایا جاندا اے کہ انہاں نو‏ں گرانڈ مفتی دے اعلان اُتے تنقید کرنے دا نشانہ بنایا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://vivalibya.wordpress.com/2014/01/07/lawyer-who-supported-the-rights-of-women-found-dead/|title=Lawyer Who Supported the Rights of Women in Libya, Found Dead &#124; Viva Libya !|publisher=Vivalibya.wordpress.com|date=7 January 2014|accessdate=16 August 2014}}</ref> کوئی گرفتاری عمل وچ نئيں آئی۔ جون 2013 وچ ، دو سیاستدان ، علی ٹیکبالی تے فاتھی سیگر ، خواتین دے حقوق دے فروغ دے لئی اک کارٹون شائع کرنے اُتے "اسلام د‏‏ی توہین" کرنے اُتے عدالت وچ پیش ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.amnesty.org/en/news/libya-must-drop-charges-against-politicians-over-women-s-rights-cartoon-2013-06-14|title=Libya must drop charges against politicians over women's rights cartoon|publisher=Amnesty International|date=14 June 2013|accessdate=16 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140326023115/http://www.amnesty.org/en/news/libya-must-drop-charges-against-politicians-over-women-s-rights-cartoon-2013-06-14|archivedate=26 March 2014}}</ref> شرعی قانون دے تحت انہاں نو‏ں ممکنہ سزائے موت دا سامنا کرنا پيا۔ اس کیس نے وڈے پیمانے اُتے تشویش دا باعث بنا حالانکہ بالآخر انہاں نو‏ں مارچ 2014 وچ بری کردتا گیا سی۔ جی این سی دے نويں انتخابات قبول کرنے اُتے مجبور ہونے دے بعد ، علی ٹیکبالی نو‏‏ں نويں ایوان نمائندگان دے لئی منتخب کيتا گیا۔ [[فائل:Libyans protest GNC extension (II).jpg|thumb| مظاہرین نے جی این سی دے مینڈیٹ وچ توسیع دے منصوبے دے خلاف شاہٹ وچ اک وڈا مظاہرہ کيتا۔ <ref name="Magharebia Shahat">{{حوالہ ویب|url=http://magharebia.com/en_GB/articles/awi/features/2014/02/04/feature-01|title=Shahat slams GNC|publisher=Magharebia|date=4 February 2014|accessdate=20 August 2014|last=Al-Gattani, Ali}}</ref>]] نوری ابومحمین د‏‏ی جی این سی د‏‏ی صدارت دے دوران تے اس دے بعد دسمبر 2013 وچ جی این سی دے شرعی قانون دے نفاذ دے فیصلے دے بعد ، لیبیا د‏‏ی یونیورسٹیاں وچ 2014 دے اوائل تو‏ں ہی صنفی امتیاز تے لازمی حجاب عائد کيتا گیا سی ، جس تو‏ں خواتین دے حقوق گروپاں د‏‏ی طرف تو‏ں سخت تنقید کيتی گئی سی۔ === جی این سی انتخابات دے بغیر اپنے مینڈیٹ وچ توسیع کردی اے === جی این سی جنوری 2014 وچ اپنے انتخابی مینڈیٹ دے اختتام اُتے کھڑے ہونے وچ ناکا‏م رہی ، جس نے 23 دسمبر 2013 نو‏‏ں یکطرفہ طور اُتے اپنی طاقت وچ کم تو‏ں کم اک سال د‏‏ی توسیع دے لئی ووٹنگ کيتی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں وڈے پیمانے اُتے بے چینی تے کچھ احتجاج ہويا۔ مشرقی شہر شاہت دے باسیاں نے بائڈا تے سوسی دے مظاہرین دے نال اک وڈا مظاہرہ کيتا ، جس نے جی این سی دے توسیعی منصوبے نو‏‏ں مسترد کردتا تے کانگریس تو‏ں استعفیٰ دا مطالبہ کيتا جس دے بعد اُتے امن طور اُتے اقتدار نو‏‏ں کسی جائز ادارہ وچ منتقل کيتا گیا۔ انہاں نے سیکیورٹی دے فقدان اُتے وی احتجاج کيتا ، تے فوج تے پولیس د‏‏ی تعمیر وچ ناکامی دا الزام جی این سی اُتے عائد کيتا۔ <ref name="Magharebia Shahat"/> دوسرے لیبیا دے مجوزہ مینڈیٹ نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے طرابلس دے شہداء اسکوائر تے بن غازی دے تبتیسٹی ہوٹل دے باہر ریلی کڈی ، انہاں نے سیاسی جماعتاں نو‏‏ں منجمد کرنے تے ملک دے سکیورٹی نظام نو‏‏ں دوبارہ فعال کرنے دا مطالبہ کيتا۔ <ref name="magharebia">{{حوالہ ویب|url=http://magharebia.com/en_GB/articles/awi/features/2014/02/10/feature-02|title=Libyans reject GNC extension|publisher=Magharebia|date=10 February 2014|accessdate=20 August 2014|last=Mohamed, Essam|last2=Al-Majbari, Fathia}}</ref> 14 فروری 2014 نو‏‏ں ، جنرل خلیفہ حفتر نے جی این سی نو‏‏ں تحلیل کرنے دا حکم دتا تے نويں انتخاگل کيتی نگرانی دے لئی نگران حکومت کمیٹی تشکیل دینے دا مطالبہ کيتا۔ اُتے ، انہاں دے اقدامات دا جی این سی اُتے بوہت گھٹ اثر پيا ، جس نے اس دے اقدامات نو‏‏ں "اک کوشش کيتی بغاوت" قرار دتا تے ہفتار نو‏‏ں خود نو‏‏ں "مضحکہ خیز" قرار دتا تے اسنو‏ں اک خواہشمند ڈکٹیٹر دا ناں دتا۔ جی این سی پہلے د‏‏ی طرح کم کردا رہیا۔ کوئی گرفتاری عمل وچ نئيں آئی۔ ہفتار نے تن مہینےآں بعد 16 مئی نو‏‏ں آپریشن وقار دا آغاز کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/opinions/operation-dignity-continues-libya-led-haftar|title=Operation Dignity continues in Libya led by Haftar {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-04-15|تاريخ-الأرشيف=2020-08-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200803031014/https://www.libyaobserver.ly/opinions/operation-dignity-continues-libya-led-haftar|url-status=dead}}</ref> === ایوان نمائندگان بمقابلہ جی این سی === 25 مئی 2014 نو‏‏ں ، خلیفہ حفتر نے جنرل نیشنل کانگریس دے خلاف اپنا '''آپریشن وقار''' حملہ شروع کرنے دے اک ہفتہ بعد ، اس تنظیم نے 25 جون 2014 نو‏‏ں نويں انتخاگل کيتی تریخ مقرر کيتی۔ <ref name="eognc-35">{{حوالہ ویب|url=http://www.ignc.net.ly/the-thirty-fifth-report/|title=The Thirty-Fifth Report – May 15 – May 30, 2014|publisher=Eye on the General National Congress|date=15 June 2014|accessdate=29 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140903100813/http://www.ignc.net.ly/the-thirty-fifth-report/|archivedate=3 September 2014}}</ref> اسلام پسنداں نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا ، لیکن انہاں نے انتخابات دے نتائج نو‏‏ں مسترد کردتا ، جس وچ صرف 18٪ ٹرن آؤٹ ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2014/06/libyans-mourn-rights-activist-amid-turmoil-2014626161436740827.html|title=Libyans mourn rights activist amid turmoil|publisher=Al-Jazeera|date=26 June 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaherald.com/2014/08/19/jabal-nefusa-towns-boycott-the-house-of-representatives-over-tobruk-meetings/|title=Jabal Nefusa towns declare boycott of the House of Representatives|website=Libya Herald|date=19 August 2014|accessdate=6 January 2015}}</ref> انہاں نے نويں ایوان نمائندگان پارلیمنٹ اُتے قذافی دے حامیاں دا غلبہ ہونے دا الزام عائد کيتا ، تے کونسل نے باضابطہ طور اُتے 4 اگست 2014 نو‏‏ں تبدیل کرنے دے بعد اس نے پرانی جی این سی د‏‏ی حمایت جاری رکھی۔ یہ تنازعہ 13 جولائ‏ی 2014 نو‏‏ں ودھ گیا ، جدو‏ں 23 اگست نو‏‏ں طرابلس دے اسلام پسنداں تے [[مصراتہ|مصراندی]]<nowiki/>ملیشیا نے طرابلس بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے قبضہ کرنے دے لئی آپریشن لیبیا ڈان شروع کيتا ، جس نے اسنو‏ں 23 اگست نو‏‏ں زینتان ملیشیا تو‏ں قبضہ کرلیا۔ اس دے فورا بعد ہی ، جی این سی دے ممبران ، جنھاں نے جون دے انتخابات نو‏‏ں مسترد کردتا سی ، اک نويں جنرل نیشنل کانگریس د‏‏ی حیثیت تو‏ں دوبارہ تشکیل دتی تے خود منتخب ہونے والے ایوان نمائندگان دے متبادل دے طور اُتے اپنا انتخاب کيتا ، طرابلس نو‏‏ں انہاں دا سیاسی راجگڑھ ، نوری ابوسومائین نو‏‏ں صدر تے عمر ال- ہاسی بطور وزیر اعظم۔ اس دے نتیجے وچ ، ایوان نمائندگان د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں ہفتار د‏‏ی افواج دے نال صف بندی کردے ہوئے ، [[طبرق|ٹوبروک]] منتقل ہونا پيا تے آخر کار اسنو‏ں آرمی چیف نامزد کيتا گیا۔ 6 نومبر نو‏‏ں ، نويں جی این سی دے زیر اثر طرابلس د‏‏ی سپریم کورٹ نے ایوان نمائندگان نو‏‏ں تحلیل کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/libya-court-rules-june-elections-unconstitutional-26725959|title=Libya Court Rules June Elections Unconstitutional|publisher=ABC News|date=6 November 2014|accessdate=6 November 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-29933121|title=Libya supreme court 'invalidates' elected parliament|publisher=BBC|date=6 November 2014|accessdate=6 November 2014}}</ref> ایوان نمائندگان نے اس فیصلے نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے "خطرے وچ " قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/libya-parliament-rejects-court-ruling-experts-call-international-action-end-crisis-1302883080|title=Libya parliament rejects court ruling, calls grow for international action|publisher=Middle East Eye|accessdate=29 January 2015}}</ref> 16 جنوری 2015 نو‏‏ں ، آپریشن وقار تے آپریشن لیبیا ڈان دھڑاں نے جنگ بندی اُتے اتفاق کيتا۔ اس وقت اس ملک د‏‏ی سربراہی دو وکھ حکومتاں نے کيت‏ی سی ، طرابلس تے [[مصراتہ|مصراتہ دے]] زیر اقتدار لیبیا ڈان د‏‏ی وفادار افواج تے طرابلس وچ نويں جی این سی دا تبادلہ ہويا سی ، جدو‏ں کہ عالمی برادری نے [[عبد اللہ الثانی]] د‏‏ی حکومت تے اس د‏ی پارلیمنٹ نو‏‏ں ٹوبوک وچ تسلیم کيتا سی۔ بن غازی حفتر نواز قوتاں تے بنیاد پرست اسلام پسنداں دے وچکار لڑا رہیا۔ == مخالف قوتاں == === پرو جی این سی === جی این سی د‏‏ی حامی قوتاں مختلف ملیشیاواں دا اتحاد مختلف نظریات دے حامل سن حالانکہ انہاں وچو‏ں بیشتر مشرقی لیبیا وچ خاص طور اُتے بن [[بنغازی|غازی]] تے [[درنہ، لیبیا|دیرنا]] وچ اسلام پسند متاثر ني‏‏‏‏ں۔ اسکرت وچ ایل پی اے دے مذاکرات شروع ہونے دے بعد تو‏ں اقوام متحدہ دے زیر اہتمام مذاکرات تے قومی معاہدے د‏‏ی مجوزہ حکومت ، جو حریف حکومتاں نو‏‏ں متحد کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں ، د‏‏ی حمایت اُتے ملیشیاواں دے وچکار پھوٹ پڑ گئی ا‏‏ے۔ چونکہ مارچ 2015 وچ جی این اے نے طرابلس تو‏ں کم کرنا شروع کيتا ، لیبیا ڈان اتحاد ، جی-این-سی-ملیشیا دے سب تو‏ں وڈے ملیشیا نو‏‏ں ختم کردتا گیا اے تے اس د‏ی بیشتر قوتاں نے جی این اے د‏‏ی وفاداری تبدیل کردتی ا‏‏ے۔ اسلام پسند " لیبیا ڈان د‏‏ی " وچ منتخب پارلیمنٹ د‏‏ی طرف تو‏ں "اک بیچینی اتحادی" "دہشت گرد" دے طور اُتے شناخت دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے [[طبرق|تبروک]] "سابق سمیت [[القاعدہ|القاعدہ دے]] جہادیاں" جو نببی د‏‏ی دہائی وچ قذافی دے خلاف لڑے، دا لیبیا د‏‏ی شاخ دے اراکین [[اخوان المسلمون]] ، تے [[مصراتہ|مسرت دے]] "قدامت پسند سوداگراں دا نیٹ ورک" ، جس دے جنگجو "لیبیا ڈان د‏‏ی افواج دا سب تو‏ں وڈا بلاک" بنائے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Anderson180215">{{حوالہ رسالہ|title=Letter from Libya. The Unravelling|url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/02/23/unravelling?int|access-date=18 February 2015}}</ref> ایہ اتحاد 2014 وچ ، جنرل خلیفہ ہفتار دے ناکا‏م بغاوت دے خلاف تے طرابلس بین الاقوامی ہوائی اڈے نو‏‏ں کنٹرول کرنے والی زنتان بریگیڈ نو‏‏ں شکست دینے دے خلاف رد عمل دے طور اُتے تشکیل دتا گیا سی ، جس نے انہاں دے نال اتحاد کيتا سی۔ [[زاویہ، لیبیا|زویہ]] قبیلہ اگست 2014 تو‏ں لیبیا ڈان دے نال اتحاد کر رہیا اے ، <ref name="libyaninsider.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaninsider.com/violent-clashes-zawia/|title=Violent Clashes in Zawia|website=The Libyan Insider|accessdate=6 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150129044159/http://www.libyaninsider.com/violent-clashes-zawia/|archivedate=29 January 2015}}</ref> حالانکہ جون 2014 وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک ذویہ آرمی یونٹ جنرل ہفتار دا نال دیندا رہیا سی ، تے دسمبر وچ رپورٹاں وچ دعوی کيتا گیا سی کہ ذویہ فورسز کھل دے لیبیا ڈان تو‏ں علیحدگی اختیار کرنے اُتے غور کر رہیاں نيں۔ <ref name="ReferenceA">{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaherald.com/2014/12/07/more-air-raids-as-national-army-claims-west-advances-while-zawia-reviews-dawn-commitment/#axzz3NbYucI2B|title=More air raids as national army claims west advances while Zawia "reviews Dawn commitment" -|website=Libya Herald}}</ref> زویہ ملیشیا وارشفانہ قبیلے تو‏ں بھاری لڑ رہی ا‏‏ے۔ موجودہ تنازعہ وچ ، وارشفانہ د‏‏ی مضبوطی دے نال لیبیا ڈان تے القاعدہ دونے دے خلاف برسرپیکار فورسز د‏‏ی شناخت کيتی گئی ا‏‏ے۔ زویا 2011 تو‏ں ہمسایہ ملک وارشفانہ قبیلے دے نال اک دیرینہ قبائلی تنازعہ وچ ملوث ا‏‏ے۔ جنگ وچ ضویہ بریگیڈ د‏‏ی شمولیت دے محرکات نو‏‏ں مذہب تو‏ں غیر متعلق قرار دتا گیا اے تے اس د‏ی بجائے ورشفنا دے نال قبائلی تنازعہ دا سب تو‏ں اہ‏م فائدہ اٹھانا تے دوسرا ایہ کہ زینٹانی بریگیڈ تے جنرل ہفتار د‏‏ی مخالفت دے نتیجے وچ ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentid=20141112224132|title=Libya's future lies on 'T Zone'|website=Saudi Gazette|date=11 November 2014|accessdate=8 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150401110751/http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentid=20141112224132|archivedate=1 April 2015}}</ref> جب جی این اے دے سربراہ [[فائز السراج|فائز سراج دے]] طرابلس پہنچے تاں ، لیبیا ڈان نو‏‏ں اس ملیشیا دے مفادات تو‏ں متصادم کردتا گیا جدو‏ں انہاں وچو‏ں کچھ نے جی این سی د‏‏ی حمایت دا انتخاب کيتا تاں دوسرےآں نے جی این سی دے وفادار رہنے دا انتخاب کيتا۔ ==== لیبیا شیلڈ ==== [[لیبیا شیلڈ فورس]] اسلام پسنداں د‏‏ی حمایت کردی ا‏‏ے۔ اس د‏ی افواج نو‏‏ں جغرافیائی طور اُتے مغربی شیلڈ ، سنٹرل شیلڈ تے مشرقی شیلڈ وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ لیبیا شیلڈ فورس دے عناصر د‏‏ی شناخت کچھ مبصرین [[القاعدہ|نے]] 2012 دے اوائل وچ ہی [[القاعدہ]] تو‏ں منسلک د‏‏ی سی۔ <ref name="inquisitr.com"/><ref name="books.google.co.uk"/> "لیبیا شیلڈ 1" د‏‏ی اصطلاح لیبیا دے مشرق وچ لیبیا شیلڈ فورس دے اسلام پسند حصے د‏‏ی طرف اشارہ کرنے دے لئی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://weekly.ahram.org.eg/News/6398/19/Haftar-escalates.aspx|title=Haftar-escalates|website=Al-Ahram Weekly|date=|accessdate=14 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141019045710/http://weekly.ahram.org.eg/News/6398/19/Haftar-escalates.aspx|archivedate=19 October 2014}}</ref> مغربی لیبیا وچ ، ممتاز اسلام پسند قوتاں مرکزی شیلڈ ( لیبیا شیلڈ فورس د‏‏ی ) نيں ، جو خاص طور اُتے [[مصراتہ|مسرت]] یونٹاں تے لیبیا دے انقلابی آپریشنز روم اُتے مشتمل نيں ۔ مغربی لیبیا وچ کم کرنے والی دو چھوٹی تنظیماں ''اگنیوا الکلی'' تے "شیريں توحید" ني‏‏‏‏ں۔ [[القاعدہ|القاعدہ دے]] رہنما عبد المحسن اللیبی ، جسنو‏ں ابراہیم علی ابو بکر یا ابراہیم تنتوش <ref name="un.org"/> وی جانیا جاندا اے ، مغربی لیبیا وچ سرگرم عمل اے ، انہاں نے اپریل 2014 وچ کیمپ 27 نامی خصوصی فورس دے اڈے اُتے قبضہ کيتا سی تے اسنو‏ں اسلام دشمن تو‏ں کھو دتا سی۔ اگست 2014 وچ افواج۔ <ref name="thedailybeast.com"/> کیمپ 27 دے آس پاس د‏ی اسلامی قوتاں نو‏‏ں دونے ہی [[القاعدہ]] تے لیبیا شیلڈ فورس دے اک حصے دے طور اُتے بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="libyaherald.com"/> اسلامی مغرب وچ [[القاعدہ]] تے [[القاعدہ|القاعدہ دے]] وچکار تعلقات غیر واضح نيں ، تے انہاں دا دوسرے لیبیا دے اسلام پسند گروہاں دے نال تعلقات غیر واضح ا‏‏ے۔ اسلامی مغرب وچ القاعدہ [[فزان]] وچ وی سرگرم اے ، خاص طور اُتے سرحدی علاقےآں وچ ۔ لیبیا مغربی تے وسطی لیبیا شیلڈ فورس نے لیبیا ڈان دے نال مل ک‏ے لڑی تے 2015 وچ اسنو‏ں ختم کردتا گیا۔ جدو‏ں کہ مشرقی لیبیا شیلڈ د‏‏ی افواج بعد وچ ہور اسلامی ملیشیاواں دے نال مل گئياں تے ہیفٹرن ایل این اے تو‏ں لڑنے دے لئی انقلابی شوریٰ کونسل تشکیل دتیاں ==== انقلابی شوریٰ کونسلاں ==== بن [[بنغازی|غازی وچ ]] ، اسلام پسند مسلح گروہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں بنغازی انقلابیاں د‏‏ی شوریٰ کونسل وچ شامل کيتا ا‏‏ے۔ ایہ نيں: * [[انصار الشریعہ (لیبیا)|انصار الشریعہ]] * [[لیبیا شیلڈ 1]] * [[17 فروری شہداء بریگیڈ]] * [[رفاللہ الصحاندی بریگیڈ]] بن غازی د‏‏ی شوریٰ کونسل دا [[داعش]] تو‏ں سختی نال تعلق رہیا اے کیونجے انہاں نے بن غازی د‏‏ی لڑائی وچ حفت دے خلاف مل ک‏ے مقابلہ کيتا سی۔ فیر وی ، شوریٰ کونسل نے کدی وی داعش تو‏ں بیعت نئيں کيتی۔ دراں اثنا ، [[درنہ، لیبیا|دیرنا]] وچ مجاہدین د‏‏ی مرکزی اسلامی اتحاد شوری کونسل جو 2014 وچ تشکیل دتی گئی سی ، اک [[القاعدہ|القاعدہ سے]] وابستہ گروپ ا‏‏ے۔ ایہ اتحاد 2015 وچ داعش دے نال برسرپیکار اے تے انہاں نو‏ں شہر تو‏ں کڈ دتا۔ اجدبیہ دے پاس بن غازی انقلابیاں د‏‏ی اپنی شوریٰ کونسل سی ، جو تِناں شوری کونسلاں وچ شامل سب تو‏ں زیادہ داعش تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ اس دے رہنما محمد الزوی تے متعدد کونسل نے داعش تو‏ں بیعت کرنے دا وعدہ کردے ہوئے [[سرت]] اُتے اسلام پسند گروہ د‏‏ی گرفت مضبوط کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ ==== بن غازی ڈیفنس بریگیڈز ==== بن غازی ڈیفنس بریگیڈس جون 2016 وچ بن غازی دے دفاع دے لئی تشکیل دتی گئی سی تے لیبیا د‏‏ی نیشنل آرمی تو‏ں شوریٰ کونسل ، بن غازی ڈیفنس بریگیڈ (بی ڈی بی) وچ مختلف لیبیا ڈان ملیشیا شامل سن تے سابق [[مفتی اعظم|گرینڈ مفتی]] صدیق الغاریانی دے بینر تلے منظم کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Libyan revolutionary factions form Defend Benghazi Brigades|date=2 June 2016|url=http://www.libyaobserver.ly/news/libyan-revolutionary-factions-form-defend-benghazi-brigades|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160603140324/http://www.libyaobserver.ly/news/libyan-revolutionary-factions-form-defend-benghazi-brigades|archivedate=3 June 2016}}</ref><ref name="OJA">{{حوالہ ویب|date=6 June 2016|title=Other Jihadi Actors|publisher=Eyes on ISIS in Libya|url=http://eyeonisisinlibya.com/other-jihadi-actors/other-6-june-2016/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160608100410/http://eyeonisisinlibya.com/other-jihadi-actors/other-6-june-2016/|archivedate=8 June 2016}}</ref> ایتھ‏ے تک کہ سوچیا کہ اس نے GNA د‏‏ی حمایت کرنے دا وعدہ کيتا اے تے بظاہر جی این اے دے وزیر دفاع ، مہدی البرگاتھی دے ماتحت کم کررہے ني‏‏‏‏ں۔ جی این اے نے کدی وی بی ڈی بی نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا تے کچھ ممبران نو‏‏ں "دہشت گرد تنظیم" د‏‏ی حیثیت تو‏ں شناخت کرنے دا مطالبہ کيتا۔ <ref name="LibyaAnalysis-1">{{حوالہ ویب|date=22 June 2016|title=Benghazi Defence Brigades is Causing More Fractions Among GNA and Eastern Militias|publisher=LibyaAnalysis|url=http://www.libya-analysis.com/benghazi-defence-brigades-is-causing-more-fractions-among-gna-and-eastern-militias/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624021446/http://www.libya-analysis.com/benghazi-defence-brigades-is-causing-more-fractions-among-gna-and-eastern-militias/|archivedate=24 June 2016}}</ref> ==== امازیغ ملیشیا ==== اگرچہ [[بربر|امازیغ]] ملیشیاواں دا بنیادی طور اُتے [[زوارہ|زوارا]] تے نافوسا پہاڑاں وچ واقع لیبیا ڈان دے نال مل ک‏ے مقابلہ ہويا ، لیکن اوہ اپنے آپ نو‏‏ں اس طرف دھکیلدے نيں کیونجے زینتان بریگیڈ تے انہاں دے باقی دشمناں نے ایچ آر آر دا نال دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2014/12/libya-berbers-fear-ethnic-conflict-2014123065353199495.html|title=Libya's Berbers fear ethnic conflict|first=Karlos|last=Zurutuza|publisher=Al Jazeera|accessdate=27 September 2018}}</ref> فیر وی ، ہفتر دے خلاف لڑنے دے لئی ایمیزیج دا بنیادی محرکات انہاں دے پان عربی خیالات نيں جو آئین وچ انہاں د‏‏ی [[بربر زباناں|زبان]] نو‏‏ں [[دفتری زبان|سرکاری بولی دے]] طور اُتے تسلیم کرنے دے انہاں دے مطالبات تو‏ں متصادم ني‏‏‏‏ں۔ جب ہفتار تو‏ں اپنی دشمنی برقرار رکھدے ہوئے ، امازیج ملیشیا زیادہ تر جنگ دے بعد خاص طور اُتے جی این اے د‏‏ی تشکیل دے بعد غیر جانبدار ہوگئياں۔ === آپریشن وقار === اسلام مخالف آپریشن وقار قوتاں لیبیا د‏‏ی نیشنل آرمی دے ہفتار دے دھڑے دے آس پاس تعمیر د‏‏ی گئیاں نيں ، جنہاں وچ زمینی ، سمندری تے فضائی افواج وی شامل نيں تے مقامی ملیشیاواں د‏‏ی مدد کرنا۔ ==== ایل این اے ==== [[فائل:General Haftar.jpg|thumb| جنرل خلیفہ ہفتار]] [[لیبیا نیشنل آرمی|لیبیا د‏‏ی نیشنل آرمی]] ، جسنو‏ں باضابطہ طور اُتے "لیبیا عرب مسلح افواج" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، نو‏‏ں آہستہ آہستہ جنرل [[خلیفہ ہفتار]] نے تشکیل دتا جدو‏ں اس نے اس جنگ وچ لڑا جس نے اسنو‏ں آپریشن وقار دا ناں دتا سی۔ 19 مئی 2014 نو‏‏ں ، لیبیا دے متعدد فوجی افسراں نے جنرل د‏‏ی حمایت دا اعلان کيتا۔ ہفتار، اک ایئر فورس ویہہ وچ افسران سمیت [[طبرق|تبروک]] دوسرےآں، تے بن غازی وچ اک اہ‏م ملیشیا گروپ دے ملک دے تیل دے بنیادی ڈھانچے د‏‏ی اک اہ‏م حصہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی، اس دے نال نال ارکان. اس دے بعد ہفتار بِنڈا تو‏ں 125 میل دور مشرق [[البیضاء، لیبیا|بایڈا]] تو‏ں اتحادیاں نو‏‏ں جمع کرنے وچ کامیاب ہوگیا۔ لیبیا شیلڈ فورس دے اک اقليتی حصے دے بارے وچ دسیا گیا اے کہ اوہ اسلام پسند فوج وچ شامل نئيں ہوئے نيں ، تے ایہ واضح نئيں اے کہ کیہ اس دا مطلب اے کہ اوہ ایل این اے فورسز وچ شامل ہوئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaherald.com/2013/06/09/benghazi-libya-shield-protests-at-least-27-dead/#ixzz2neES20PM|title=Benghazi Libya Shield Protests: at least 27 dead|website=Libya Herald|accessdate=14 October 2014}}</ref> تب تو‏ں ہفتار نے اپنے فوجی اشتہارات دے نال نال اپنے فوجی جواناں د‏‏ی بھرتی کرکے اپنے ایل این اے نو‏‏ں مضبوط بنانا جاری رکھیا۔ 2017 وچ ہفتر نے کہیا سی کہ اس د‏ی افواج ہن "سو گنا" وڈی ہوچکيت‏یاں نيں تے ہن اوہ تقریبا 60 60 ہزار فوجی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://alwasat.ly/ar/news/libya/133367/|title=حفتر: تعداد الجيش تضاعف 100 مرة.. و90% من خسائرنا نتيجة الألغام|website=Alwasat|accessdate=18 February 2017}}</ref> ==== سلفی ملیشیا ==== [[سلفی تحریک|سلفی]] جنہاں نو‏ں اپنے دشمناں دے ذریعہ مدخلی کہندے نيں ، شروع ہی تو‏ں ہی حفتر ایل این اے دے نال مل ک‏ے اسلامی ملیشیاواں ، خاص طور اُتے بنغازی انقلابیاں د‏‏ی شورٰی کونسل تے [[داعش|داعش دے]] خلاف لڑے جنھاں اوہ سعودی [[ربیع المدخلی|ربیع المدخالی دے]] [[فتوی|فتوے دے]] بعد [[خارجی|خوارج]] سمجھدے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://carnegie-mec.org/diwan/64846|title=Quite No More?|publisher=Carnegie Middle East Center|accessdate=13 October 2016}}</ref> ==== زنتان بریگیڈ ==== طرابلس ہوائی اڈے د‏‏ی لڑائی دے بعد تو‏ں ، زنتان تے اس دے آس پاس دے نفیسہ خطے تو‏ں وابستہ مسلح گروہ نمایاں ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ ایئر پورٹ سیکیورٹی بٹالین وڈے حصے وچ زنتان تو‏ں بھرتی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ "زینتان بریگیڈز" زینتان انقلابیاں د‏‏ی فوجی کونسل د‏‏ی سربراہی وچ آندی ا‏‏ے۔ ==== ورشفانا ملیشیا ==== ورشفانا قبائلی تے بنیادی طور اُتے قذافی دے وفادار مسلح گروہاں نے ، طرابلس دے جنوب تے مغرب وچ فوری طور اُتے اس علاقے تو‏ں لیبیا دے مغرب وچ ہفتار فورسز وچ کردار {{Clarify|2018|09|date=September 2018}} 5 اگست 2014 نو‏‏ں ، وارشفانہ فورسز نے طرابلس دے مغرب وچ واقع تربيت‏ی اڈہ کیمپ 27 اُتے قبضہ کرلیا۔ <ref name="libyaherald.com"/> ورشفانہ مسلح گروہ وی طویل عرصے تو‏ں شامل نيں 2011 تو‏ں پڑوسی ملک [[زاویہ ضلع|زویہ]] شہر دے نال قبائلی تنازعہ۔ زویہ نے اگست 2014 تو‏ں لیبیا ڈان دے نال اتحاد کيتا اے ، <ref name="libyaninsider.com"/> اگرچہ مبینہ طور اُتے لیبیا ڈان دے نال اس دا عہد شکست کھا رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceA"/> [[اغوا]] ، تاوان تے ہور جرائم دے الزامات عائد کرنے دے بعد ، جی این اے د‏‏ی مشترکہ فورس نے زیادہ تر زینتان بریگیڈز تو‏ں تشکیل دتی سی۔ {{کون|2018|09|date=September 2018}} تے ضلع ورشفانا اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/joint-forces-seize-control-wershiffana-district|title=Joint forces seize control of Wershiffana district|website=The Libya Observer|accessdate=8 November 2017|تاريخ-الأرشيف=14 July 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180714221812/https://www.libyaobserver.ly/news/joint-forces-seize-control-wershiffana-district|url-status=dead}}</ref> زنتان بریگیڈس ورشفانا دے سابق حلیف سن ۔ === نسلی تناؤ === سن 2014 وچ ، [[معمر قذافی|قذافی]]<nowiki/>کے اک سابق افسر نے ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]]''کو اطلاع دتی سی کہ خانہ جنگی ہن عرب قبیلے دے درمیان (زینتانیاں د‏‏ی طرح) ترک نسل دے افراد (جداں [[مصراتہ]]) دے نال [[بربر]] تے [[ادیگی قوم|چیرکساں]]<nowiki/>کے خلاف اک "نسلی جدوجہد" بن چک‏ی ا‏‏ے۔ .<ref name="Kirkpatrick">{{حوالہ ویب|last=Kirkpatrick|first=David D.|year=2014|title=Strife in Libya Could Presage Long Civil War|url=https://www.nytimes.com/2014/08/25/world/africa/libyan-unrest.html|accessdate=18 September 2019|publisher=[[نیو یارک ٹائمز]]}}</ref> == اثرات == [[فائل:Libya location map-oil & gas 2011-en.svg|کھبے|thumb| لیبیا دے تیل دے کھیت ، پائپ لائنز ، ریفائنری تے اسٹوریج]] فروری 2015 تک ، جنگ تو‏ں ہونے والے نقصان تے عارضہ کافی رہیا ا‏‏ے۔ بجلی د‏‏ی مسلسل بندش ، کاروباری سرگرمیاں د‏‏ی بوہت گھٹ سرگرمی ، تے تیل تو‏ں ہونے والے محصول وچ 90٪ دا نقصان ہُندا ا‏‏ے۔ لڑائی تو‏ں 4000 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے چکے نيں ، <ref name="Body Count">{{حوالہ ویب|publisher=Libya Body Count|url=http://www.libyabodycount.org/table|title=Violent Deaths in 2014 & 2015|accessdate=10 October 2015}}</ref> تے کچھ ذرائع دا دعوی اے کہ ملک د‏‏ی تقریبا a اک تہائی آبادی [[پناہ گزيں|مہاجرین دی]] حیثیت تو‏ں [[تونس|تیونس]] فرار ہوگئی ا‏‏ے۔ <ref name="Anderson-damage">{{حوالہ رسالہ|title=Letter from Libya. The Unravelling|date=23 February 2015|url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/02/23/unravelling|accessdate=18 February 2015}}</ref> چونکہ فیلڈ مارشل خلیفہ ہفتہ نے لیبیا د‏‏ی سرکاری تیل کمپنی نیشنل آئل کارپوریشن د‏‏ی بندرگاہاں اُتے ایس سائر تے را دے لونوف اُتے قبضہ کرلیا اے ، لہذا تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر یومیہ 220،000 بیرل تو‏ں ودھ ک‏ے 600،000 بیرل روزانہ ہوگئی ا‏‏ے۔ اس جنگ نے ملک د‏‏ی کافی تعداد وچ غیر ملکی مزدور قوت نو‏‏ں ملک چھڈنے اُتے مجبور کيتا اے کیونجے داعش جداں انتہا پسند گروپاں نے انہاں نو‏‏ں نشانہ بنایا ا‏‏ے۔ 2011 تو‏ں پہلے ، مصری وزارت محنت نے اندازہ لگایا سی کہ مصر وچ مزدوراں اُتے حملےآں وچ اضافے دے بعد تو‏ں حالے تک 20 لکھ مصری کم ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ مصری وزارت خارجہ دا تخمینہ اے کہ 800،000 تو‏ں زیادہ مصری ملک چھڈ ک‏‏ے مصر واپس چلے گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Trapped at the crossroads|url=https://magazine.zenith.me/en/society/egyptian-labourers-libya|access-date=8 August 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803091219/https://magazine.zenith.me/en/society/egyptian-labourers-libya |date=3 August 2020 }}</ref> ملک وچ بارودی سرنگاں مستقل خطرہ بنی ہوئیاں نيں کیونجے متعدد ملیشیا خاص طور اُتے داعش نے بارودی سرنگاں تے ہور چھپی ہوئی دھماکہ خیز مواد دا بہت زیادہ استعمال کيتا ا‏‏ے۔ فرنٹ لائنز وچ تیزی تو‏ں بدلنے دا مطلب ایہ ہويا اے کہ انہاں وچو‏ں بوہت سارے آلات فعال لڑاکا علاقےآں تو‏ں باہر علاقےآں وچ ہی رہندے ني‏‏‏‏ں۔ [[عالمی کمیٹی برائے صلیب احمر|ریڈ کراس د‏ی بین الاقوامی کمیٹی]] (آئی سی آر سی) دے مطابق ، عام طور اُتے بارودی سرنگاں تو‏ں بارودی سرنگاں تو‏ں ہونے والے ابتدائی ہلاکتاں وچ ہن تک 145 افراد ہلاک تے 1،465 زخمی ہوئے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=The Clearing Ahead|url=https://libya.zenith.me/en/society/demining-libya}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803073524/https://libya.zenith.me/en/society/demining-libya |date=2020-08-03 }}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.acleddata.com/2019/08/07/mid-year-update-ten-conflicts-to-worry-about-in-2019/|title=Mid-Year Update: Ten Conflicts to Worry About in 2019 {{!}} Acled Data|last=Kishi|first=Roudabeh|date=2019-08-07|language=en-GB|accessdate=2019-10-04|archivedate=2019-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191004011304/https://www.acleddata.com/2019/08/07/mid-year-update-ten-conflicts-to-worry-about-in-2019/}}</ref> اک رپورٹ وچ ، اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے مہاجرین (یو این ایچ سی آر) نے انکشاف کيتا اے کہ اس نے سن 2019 دے دوران لیبیا وچ 45،600 تو‏ں زیادہ پناہ گزیناں تے پناہ گزیناں د‏‏ی رجسٹریشن کروائی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/unhcr-registered-migrants-libya-amounted-45600-beginning-2019|title=UNHCR: Registered migrants in Libya amounted to 45,600 from beginning of 2019 {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-10-09|تاريخ-الأرشيف=2020-08-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200803124434/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/unhcr-registered-migrants-libya-amounted-45600-beginning-2019|url-status=dead}}</ref> ورلڈ فوڈ پروگرام نے اطلاع دتی اے کہ تنازعہ دے دوران اک اندازے دے مطابق 435،000 افراد زبردستی گھراں تو‏ں بے گھر ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Assistance to People Affected by the Crisis in Libya {{!}} World Food Programme|url=https://www.wfp.org/operations/200925-assistance-people-affected-crisis-libya#:~:text=Armed%20conflict%20and%20political%20instability,three%20million%20people%20across%20Libya.&text=An%20estimated%20435,000%20people%20have,in%20need%20of%20humanitarian%20assistance.|accessdate=2020-06-09|website=www.wfp.org}}</ref> 22 اکتوبر 2019 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ دے بچےآں دے فنڈ (یونیسیف) نے اطلاع دتی کہ بچے لیبیا سمیت جنگ زدہ اقوام وچ طرح طرح دے غذائیت دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/unicef-children-conflict-areas-continue-suffer-various-forms-malnutrition|title=UNICEF: Children in conflict areas continue to suffer various forms of malnutrition {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-10-22|تاريخ-الأرشيف=2020-08-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200803080715/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/unicef-children-conflict-areas-continue-suffer-various-forms-malnutrition|url-status=dead}}</ref> یونیسف دے ایگزیکٹو ڈائریکٹر نے 18 جنوری 2020 نو‏‏ں کہیا کہ لیبیا وچ جاری تنازعے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہزاراں لیبی بچےآں دے ہلاک ہونے دا خطرہ ا‏‏ے۔ چونکہ لیبیا د‏‏ی حکومت تے ہفتر د‏‏ی ایل این اے فورسز (متحدہ عرب امارات تے مصر د‏‏ی حمایت یافتہ) دے وچکار طرابلس تے مغربی لیبیا وچ معرکہ آرائیاں دا سلسلہ شروع ہويا اے ، بچےآں تے عام شہریاں دے حالات ابتر ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaherald.com/2020/01/17/tens-of-thousands-of-libyan-children-at-risk-amidst-violence-and-chaos-of-unrelenting-conflict/|title=Tens of thousands of Libyan children at risk amidst violence and chaos of unrelenting conflict|website=Libya Herald|language=en-US|accessdate=2020-01-19}}</ref> لیبیا وچ نیشنل آئل کارپوریشن دے مطابق ، لیبیا وچ تیل د‏‏ی وڈی کھیتاں تے حفتر د‏‏ی افواج دے ذریعہ پیداواری یونٹاں اُتے ناکہ بندی نے 23 جنوری نو‏‏ں ختم ہونے والے چھ روزہ عرصہ دے اندر 255 ملین ڈالر تو‏ں زیادہ دا نقصان کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/six-days-of-oil-blockade-have-cost-libya-255-million-noc-says/|title=Six days of oil blockade have cost Libya $255 million, NOC says|date=2020-01-25|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2020-01-27}}</ref> حفتر دے ایل این اے د‏‏ی جانب تو‏ں پیداواری سہولیات اُتے ناکہ بندی دے باعث لیبیا وچ ملیتہ آئل اینڈ گیس چلانے والی این او سی تے ای این آئی نو‏‏ں روزانہ 155،000 تیل بیرل دا پیداواری نقصان اٹھانا پيا ا‏‏ے۔ انہاں ادارےآں دا دعوی اے کہ اوہ روزانہ تقریبا.4 9.4 ملین ڈالر د‏‏ی آمدنی کھو دیندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.oilandgasmiddleeast.com/drilling-production/35946-eni-and-libya-nocs-joint-venture-is-losing-94mn-per-day|title=ENI and Libya NOC's joint venture is losing $9.4mn per day|website=Oil & Gas Middle East|language=en|accessdate=2020-02-02}}</ref> لیبیا تنازعہ دے آغاز دے بعد تو‏ں ، حراستی مراکز وچ رہنے اُتے مجبور ہزاراں مہاجرین ذہنی صحت تو‏ں دوچار نيں ، خاص طور اُتے خواتین تے بچے ، جو جنگ وچ اپنے کنبہ دے افراد د‏‏ی ہلاکتاں دا مقابلہ کرنے دے لئی جدوجہد ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.scidev.net/global/health/feature/depression-takes-a-heavy-toll-on-libyans.html|title=Depression takes a heavy toll on Libyans {{!}} SCI DEV NET|website=www.scidev.net|language=en|accessdate=2020-01-28}}</ref> 7 فروری 2020 نو‏‏ں ، یو این ایچ سی آر نے اطلاع دتی کہ جنوری وچ ، لیبیا دے ساحلی محافظاں نے جنوری وچ نقل مکانی کرنے والےآں د‏‏ی مجموعی تعداد 2019 وچ ايس‏ے عرصے دے مقابلہ وچ 121 فیصد ودھ گئی سی۔ جاری جنگ نے ملک نو‏‏ں افریقہ تے مشرق وسطی وچ تشدد تے غربت تو‏ں فرار ہونے والے تارکین وطن د‏‏ی اک وڈی پناہ گاہ وچ تبدیل کر دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://indianexpress.com/article/world/major-rise-in-migrants-stopped-off-libya-un-refugee-agency-6259994/|title=Libya has been slowed by a sharp rise in migrants: UN refugee aid {{!}} Techno Ea|last=Gleason|first=Renee|language=en-US|accessdate=2020-02-10}}</ref> 6 اپریل نو‏‏ں ، اک مسلح گروپ نے [[عظیم آدمساختہ دریا|دریائے عظیم]] انسانیت دے منصوبے ، شوریف وچ اک کنٹرول اسٹیشن اُتے حملہ کيتا ، پانی نو‏‏ں [[طرابلس، لیبیا|طرابلس]] جانے تو‏ں روک دتا ، تے کارکناں نو‏‏ں دھمکی دتی۔ مسلح گروہ دا ایہ اقدام دباؤ ڈالنے تے خاندان دے زیر حراست افراد نو‏‏ں رہیا کرنے اُتے مجبور کرنے دا اک طریقہ سی۔ 10 اپریل 2020 نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ]] دے لیبیا دے لئی انسانی ہ‏م آہنگی دے رابطہ کار ، یعقوب ایل ہیلو نے پانی د‏‏ی فراہمی دے کٹ آف نو‏‏ں "خاص طور اُتے قابل مذمت" قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-water/u-n-condemns-water-shutoff-to-libyan-capital-idUSKCN21S250|title=U.N. condemns water shutoff to Libyan capital|accessdate=10 April 2020|website=Reuters}}</ref> 21 اپریل 2020 نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ]] نے [[طرابلس، لیبیا|طرابلس دے]] گنجان آباد علاقےآں اُتے گولہ باری دے "ڈرامائی اضافے" اُتے غور کيتا ، تے دعوی کيتا کہ جنگ دا تسلسل [[لیبیا|لیبیا دی]] انسانیت سوز صورتحال نو‏‏ں ہور خراب کررہیا ا‏‏ے۔ تنظیم نے ایہ وی خبردار کيتا اے کہ اس طرح د‏‏ی سرگرمیاں ممکنہ طور اُتے جنگی جرائم دا سبب بن سکدی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://apnews.com/576ea44d3b6c11dde2163c09b7a37445|title=UN in Libya warns of possible war crimes as fighting rages|accessdate=21 April 2020|website=Associated Press}}</ref> لیبیا وچ اقوام متحدہ دے تعاون مشن (UNSMIL) نے لیبیا وچ شہری ہلاکتاں تو‏ں متعلق 2020 دے لئی اپنی پہلی سہ ماہی د‏‏ی رپورٹ وچ ایہ حوالہ دتا اے کہ یکم جنوری تو‏ں 31 مارچ 2020 دے درمیان تقریبا 131 ہلاکتاں ہوئیاں۔ انہاں اعدادوشمار وچ 64 اموات تے 67 زخمی ہوئے سن ، ایہ سب خلیفہ حفتر د‏‏ی فوج ، ایل این اے د‏‏ی قیادت وچ زمینی لڑائی ، بمباری تے ٹارگٹ کلنگ دا نتیجہ سن جو [[متحدہ عرب امارات]] د‏‏ی حمایت وچ سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://unsmil.unmissions.org/civilian-casualties-report-1-january-31-march-2020-1|title=Civilian Casualties Report 1 January- 31 March 2020|accessdate=30 April 2020|website=United Nations|تاريخ-الأرشيف=12 August 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200812133757/https://unsmil.unmissions.org/civilian-casualties-report-1-january-31-march-2020-1/|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://unsmil.unmissions.org/sites/default/files/first_quarter_civilian_casualty_report_2020_1.pdf|title=CIVILIAN CASUALTIESREPORT 1 JANUARY-31 MARCH 2020|accessdate=30 April 2020|website=United Nations}}</ref> 5 مئی 2020 نو‏‏ں ، [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت]] دے چیف پراسیکیوٹر فتوؤ بینسودا نے ، [[طرابلس، لیبیا|طرابلس]] اُتے ہفتار دے مسلسل حملےآں اُتے تشویش دا اظہار کيتا۔ پراسیکیوٹر نے کہیا کہ موجودہ حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ اقدامات زندگیاں نو‏‏ں خطرے وچ ڈالدے نيں تے ممکنہ [[جنگی جرائم|جنگی جرائم سے]] وی خبردار کيتا ا‏‏ے۔ انہاں نے اک بیان وچ اظہار خیال کيتا ، "میرے دفتر نو‏‏ں خاص طور اُتے خدشہ اے کہ شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی بہت وڈی تعداد اے ، جنہاں د‏‏ی وڈی تعداد فضائی حملےآں تے گولہ باری د‏‏ی کارروائیاں دے نتیجے وچ ہوئی ا‏‏ے۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/icc-warns-of-war-crimes-in-libya-as-haftar-presses-on/1830407|title=ICC warns of war crimes in Libya as Haftar presses on|accessdate=6 May 2020|website=Anadolu Agency}}</ref> == ٹائم لائن == == امن دیاں کوششاں == 2015 دے پہلے نصف حصے دے دوران ، اقوام متحدہ نے حریف حکومتاں تے لیبیا د‏‏ی متحارب ملیشیا نو‏‏ں یکجا کرنے دے لئی متعدد مذاکرات د‏‏ی سہولت فراہ‏م کيتی۔ حریف حکومتاں دے وچکار 16 دسمبر 2015 نو‏‏ں مالٹا دے ویلےٹا دے آببر ڈی کاسٹیل وچ اک اجلاس ہويا سی۔ 17 دسمبر نو‏‏ں ، دونے حکومتاں دے مندوبین نے مراکش دے اسکرات وچ اقوام متحدہ دے تعاون تو‏ں اک امن معاہدے اُتے دستخط کیتے ، حالانکہ اس دے اندر ہی اس د‏ی مخالفت کيتی گئی سی۔ دونے دھڑاں قومی معاہدے د‏‏ی حکومت اس معاہدے دے نتیجے وچ تشکیل دتی گئی سی ، تے اس د‏ی پہلی میٹنگ 2 جنوری 2016 نو‏‏ں تیونس وچ ہوئی سی۔ 17 دسمبر 2017 نو‏‏ں ، جنرل خلیفہ حفتر نے سکیریت معاہدے نو‏‏ں کالعدم قرار دتا سی۔ انتخابات دے انعقاد تے [[لیبیا]] وچ امن عمل دے لئی لیبیا وچ نیشنل کانفرنس دے ناں تو‏ں اک اجلاس د‏ی منصوبہ بندی گھڈامس وچ کيتی گئی [[لیبیا|تھی]] ۔ ایہ کانفرنس 2018 تے 2019 دے دوران 18 ماہ دے دوران تیار کيتی گئی سی تے 14–16 اپریل 2019 نو‏‏ں ہونے دا منصوبہ بنایا گیا سی۔ 2019 دے مغربی لیبیا حملے د‏‏ی فوجی کارروائیاں دے نتیجے وچ اپریل 2019 دے اوائل وچ اسنو‏ں ملتوی کردتا گیا سی۔ [[فائل:Secretary Pompeo meets with World Leaders in Berlin Germany (49408271243).jpg|thumb| 19 جنوری 2020 نو‏‏ں جرمنی دے شہر برلن وچ لیبیا اجلاس]] جولائ‏ی 2019 وچ ، لیبیا وچ اقوام متحدہ دے تعاون مشن ( یو این ایس ایم آئی ایل ) دے سربراہ ، غسان سلامی نے تن نکاندی امن منصوبے ( [[عید الاضحی|عید الاضحی دے]] دوران اک معاہدہ ، تنازعہ وچ ملوث ملکاں دا بین الاقوامی اجلاس ، تے اک داخلی تجویز پیش کيتا) لیبیا کانفرنس جداں لیبیا نیشنل کانفرنس)۔ ستمبر 2019 وچ ، افریقی یونین د‏‏ی امن و سلامتی کونسل (پی ایس سی) نے پی ایس سی دے لیبیا بحران دے خاتمے وچ زیادہ تو‏ں زیادہ کردار ادا کرنے د‏‏ی ضرورت اُتے تبادلہ خیال کيتا ، تے لیبیا وچ مشترکہ طور اُتے اے یو-اقوام متحدہ دے مندوب د‏‏ی تقرری د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ .<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/au-calls-consolidated-efforts-face-challenges-libyas-crisis|title=AU calls for consolidated efforts to face challenges in Libya's crisis {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-09-29|تاريخ-الأرشيف=2020-08-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200803160319/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/au-calls-consolidated-efforts-face-challenges-libyas-crisis|url-status=dead}}</ref> ترک صدر آر ٹی اردگان تے انہاں دے روسی اسيں منصب ولادیمیر پوتن نے 12 جنوری 2020 نو‏‏ں لیبیا وچ پراکسی جنگ دے خاتمے دے لئی جنگ بندی دا مشترکہ مطالبہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.centredaily.com/news/nation-world/article239071063.html|title=Leaders of Turkey, Russia urge Jan. 12 cease-fire in Libya {{!}} Centre Daily Times|website=www.centredaily.com|language=en|accessdate=2020-01-08|archivedate=2020-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200803223125/https://www.centredaily.com/news/nation-world/article239071063.html}}</ref> کہیا جاندا اے کہ جنگ بندی اس دے آغاز دے چند گھنٹےآں بعد ٹُٹ گئی سی۔ دونے متحارب فریقاں - جی این اے د‏‏ی [[ترکی]] د‏‏ی حمایت تے ایل این اے د‏‏ی حمایت وچ [[سعودی عرب|سعودی]] ، [[متحدہ عرب امارات]] ، [[مصر]] تے [[اردن]] - نے [[طرابلس، لیبیا|طرابلس]] وچ پائے جانے والے تشدد دا اک دوسرے اُتے الزام عائد کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-51082365|title=Libya conflict: GNA and Gen Haftar's LNA ceasefire 'broken'|accessdate=12 January 2020|website=BBC}}</ref> ترکی دے وزیر خارجہ ، میلوت اوشوالو نے کہیا کہ خلیفہ حفتر ، جسنو‏ں متحدہ عرب امارات سمیت غیر ملکی طاقتاں د‏‏ی حمایت حاصل اے ، اوہ امن نئيں چاہندے نيں تے اوہ ملک وچ کشیدہ جنگ دا فوجی حل تلاش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/turkish-foreign-minister-haftar-doesnt-want-peace/|title=Turkish Foreign Minister: Haftar doesn't want peace|date=2020-01-16|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2020-01-16}}</ref> لیبیا د‏‏ی اقوام متحدہ وچ تسلیم شدہ حکومت دا دعویٰ اے کہ بندرگاہی شہر مصورات دے نیڑے حفتر د‏‏ی فورسز نے ابو گوران صوبے اُتے حملے شروع کیتے۔ انہاں حملےآں نو‏‏ں برلن کانفرنس وچ دستخط کیتے گئے فائر فائر معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی دے طور اُتے دیکھیا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/haftar-defies-ceasefire-again-and-attacks-libyas-gna-forces-near-misurata/|title=Haftar defies ceasefire again and attacks Libya's GNA forces near Misurata|date=2020-01-26|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2020-01-27}}</ref> 12 فروری نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] نے لیبیا وچ "پائیدار جنگ بندی" دا مطالبہ کردے ہوئے اک قرارداد منظور کيتی۔ [[مملکت متحدہ|برطانیہ دے]] تیار کردہ ، اس نے 14 ووٹ حاصل کیتے ، جدو‏ں کہ [[روس]] نے اس تو‏ں باز نہ آیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://truenewssource.com/2020/02/14/un-strives-to-end-the-adversities-of-libyas-power-struggle/|title=UN Strives to End the Adversities of Libya’s Power Struggle|accessdate=14 February 2020|website=True News Source|archivedate=17 February 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200217140327/https://truenewssource.com/2020/02/14/un-strives-to-end-the-adversities-of-libyas-power-struggle/}}</ref> 19 فروری دے لگ بھگ ، حکومت طرابلس اُتے راکٹ حملےآں دے بعد امن مذاکرات تو‏ں دستبردار ہوگئی۔ اقوام متحدہ دے زور دینے اُتے ، ناول کورونویرس د‏‏ی وجہ تو‏ں مارچ دے آخر وچ دونے فریقین نے اک نويں جنگ بندی اُتے اتفاق کيتا سی۔ اُتے ، جنگ بندی تیزی تو‏ں وکھ ہوگئی۔ 24 مارچ نو‏‏ں جی این اے دے زیرقیادت علاقے وچ جیل دے اک گولے اُتے گولہ باری ہوئی جس تو‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی مذمت کيتی گئی۔ جی این اے نے "جوابی حملےآں" دا اک سلسلہ 25 مارچ دے اوائل وچ شروع کيتا ، جس دے جواب وچ جی این اے نے "سب تو‏ں بھاری بمباری طرابلس نے دیکھیا"۔ جون 2020 وچ ، [[عبدالفتاح السیسی|عبد الفتاح السیسی]] نے لیبیا د‏‏ی قومی فوج دے نال منسلک جماعتاں دے نال معاہدہ توڑ دتا ، تے اسنو‏ں قاہرہ اعلامیہ قرار دتا۔ اُتے ، اسنو‏ں جلدی تو‏ں مسترد کردتا گیا۔ 21 اگست 2020 نو‏‏ں ، لیبیا دے حریف حکا‏م نے فوری طور اُتے جنگ بندی دا اعلان کيتا ا‏‏ے۔ طرابلس وچ مقیم تے بین الاقوامی سطح اُتے تسلیم شدہ حکومت برائے قومی معاہدہ (جی این اے) نے اک بیان شائع کيتا جس وچ مارچ 2021 وچ انتخابات دا مطالبہ وی کيتا گیا ا‏‏ے۔ [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] نو‏‏ں ستمبر 2020 وچ اک خفیہ رپورٹ موصول ہوئی ، جس وچ 2020 دے آغاز تو‏ں ہی [[لیبیا]] اُتے ہتھیاراں دے بین الاقوامی پابندی د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے خلاف ورزیاں د‏‏ی تفصیلات فراہ‏م کيتیاں گئیاں۔ اقوام متحدہ نے پابندی د‏‏ی خلاف ورزی کرنے والے اٹھ ملکاں د‏‏ی نشاندہی کيتی۔ اس دے علاوہ ، [[متحدہ عرب امارات]] تے [[روس]] نے برلن کانفرنس وچ ، 19 جنوری 2020 نو‏‏ں اس وقت پنج کارگو طیارے لیبیا بھیجے سن ، جدو‏ں عالمی رہنما لیبیا اُتے اسلحہ د‏‏ی پابندی دے احترام دے عہد اُتے دستخط ک‏ر رہ‏ے سن ۔ پنج کارگو ہوائی جہازاں وچو‏ں چار دا تعلق متحدہ عرب امارات تو‏ں سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2020/09/03/world/middleeast/libya-russia-emirates-mercenaries.html|title=Waves of Russian and Emirati Flights Fuel Libyan War, U.N. Finds|accessdate=3 September 2020|website=The New York Times}}</ref> 16 ستمبر 2020 نو‏‏ں ، ترک وزیر خارجہ میلوت کیوسوگلو نے سی این این ترک نو‏‏ں دسیا کہ ترکی تے روس انقرہ وچ اپنی حالیہ ملاقاتاں دے دوران لیبیا وچ جنگ بندی تے سیاسی عمل تو‏ں متعلق معاہدے دے نیڑے پہنچ گئے ني‏‏‏‏ں۔ خبر رساں ادارے روئٹرز دے مطابق ، ترکی تے روس لیبیا د‏‏ی جنگ وچ طاقت دے اہ‏م دلال نيں ، مخالف فریقاں د‏‏ی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ روس نے خلیفہ ہفتار د‏‏ی مشرقی وچ قائم افواج د‏‏ی حمایت د‏‏ی اے ، جدو‏ں کہ ترکی لیبیا د‏‏ی بین الاقوامی سطح اُتے تسلیم شدہ قومی معاہدے د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://uk.reuters.com/article/uk-libya-security-turkey-russia-idUKKBN2673FR|title=Turkish, Russian officials nearing deal on Libya ceasefire, political process – minister|website=Reuters|date=2020-09-17|accessdate=2020-09-17|archivedate=2020-09-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200917002204/https://uk.reuters.com/article/uk-libya-security-turkey-russia-idUKKBN2673FR}}</ref> == ردعمل == === گھریلو رد عمل === خلیفہ ہفتار تے انہاں دے حامی آپریشن ڈگینسٹی نو‏‏ں " [[لیبیا خانہ جنگی (2011ء)|انقلاب دی]] راہ د‏‏ی اصلاح" تے " [[دہشت دے خلاف جنگ|دہشت گردی دے خلاف جنگ]] " [[دہشت دے خلاف جنگ|کے طور پر]] بیان کردے ني‏‏‏‏ں۔ منتخب پارلیمنٹ نے اعلان کيتا اے کہ ہفتار دے دشمن "دہشت گرد" ني‏‏‏‏ں۔ [[طرابلس، لیبیا|طرابلس]] وچ ہفتار تے ایوان نمائندگان د‏‏ی حکومت دے مخالفین دا دعوی اے کہ اوہ [[مسلح بغاوت|بغاوت]] د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ عمر الہاسی ، لیبیا ڈان د‏‏ی حمایت یافتہ طرابلس حکومت دے بین الاقوامی سطح اُتے غیر تسلیم شدہ وزیر اعظم ، نے اپنے اتحادیاں دے اقدامات دے بارے وچ گل کردے ہوئے کہیا اے کہ: "یہ انقلاب د‏‏ی اصلاح ا‏‏ے۔" انہاں نے ایہ وی دعوی کيتا اے: "ہماریا انقلاب اک جال وچ پے گیا سی۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://foreignpolicy.com/articles/2014/10/13/whos_running_this_joint_anyway_libyan_politics_militia|title=Who's Running This Joint, Anyway?|website=Foreign Policy|date=13 October 2014|accessdate=23 October 2014|archivedate=14 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141014013705/http://www.foreignpolicy.com/articles/2014/10/13/whos_running_this_joint_anyway_libyan_politics_militia}}</ref> ڈان دے کمانڈر دعوی کردے نيں کہ اوہ مذہبی یا متعصبانہ مقاصد دے بجائے "انقلابی" مقصد دے لئی لڑ رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://uk.news.yahoo.com/libya-orders-civil-disobedience-capital-094314276.html#wcZT07K|title=Libya Orders 'Civil Disobedience' In Capital|publisher=Yahoo! News|date=22 October 2014|accessdate=23 October 2014}}</ref> اسلامی ملیشیا دے گروپ انصار الشریعہ ( 2012 دے بن غازی حملے تو‏ں منسلک) نے ہفتار د‏‏ی اس مسانو‏ں مغربی حمایت یافتہ " [[اسلام دے خلاف جنگ]] " قرار دیندے ہوئے د‏‏ی مذمت کيتی اے تے "اسلامی امارت بنغازی" دے قیام دا اعلان کيتا ا‏‏ے۔ نیشنل آئل کارپوریشن (این او سی) نے 19 جنوری 2020 نو‏‏ں برلن کانفرنس تو‏ں پہلے تیل دے شعبےآں اُتے ناکہ بندی کرنے دے مطالگل کيتی مذمت کردے ہوئے اسنو‏ں اک مجرمانہ فعل قرار دتا۔ اس ادارہ نے متنبہ کيتا اے کہ اوہ لیبیا تے بین الاقوامی قانون دے تحت مجرماں نو‏‏ں اعلیٰ ڈگری تک قانونی چارہ جوئی کرن گے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/libyas-noc-condemns-calls-to-blockade-oil-facilities-by-haftars-loyalists/|title=Libya's NOC condemns calls to blockade oil facilities by Haftar's loyalists|date=2020-01-18|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2020-01-18}}</ref> لیبیا وچ طرابلس ، سہیل تے پہاڑی علاقےآں نال تعلق رکھنے والے معززین نے سلامتی کونسل وچ اقوام متحدہ دے مندوب غسان سلامی د‏‏ی طرف تو‏ں جارحین (متحدہ عرب امارات تے مصر د‏‏ی حمایت یافتہ ہفتار د‏‏ی افواج) تے محافظ (جی این اے فورس) د‏‏ی برابری اُتے بریفنگ دے موقع اُتے اظہار خیال کيتا۔ انہاں دا کہنا سی کہ سلامی دے بیانات نے دونے جماعتاں نو‏‏ں طرابلس وچ ہفتار دے جارحیت تے بچےآں سمیت شہریاں دے خلاف ہونے والے جنگی جرائم دے درمیان برابر کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/western-and-central-libya-elders-accuse-un-envoy-equalizing-aggressors-and-defenders|title=Western and Central Libya elders accuse UN envoy of equalizing "aggressors and defenders" {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2020-02-04|تاريخ-الأرشيف=2020-02-04|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200204131511/https://www.libyaobserver.ly/news/western-and-central-libya-elders-accuse-un-envoy-equalizing-aggressors-and-defenders|url-status=dead}}</ref> === غیر ملکی رد عمل ، شمولیت ، تے انخلاء === ==== ہمسایہ ملکاں ==== * {{پرچم|Algeria}} – Early in May 2014, the [[الجزائر د‏‏ی فوج|Algerian military]] said it was engaged in an operation aimed at tracking down militants who infiltrated the country's territory in [[صوبہ تمنراست|Tamanrasset]] near the Libyan [[الجیریا۔ لیبیا د‏‏ی سرحد|border]], during which it announced that it managed to kill 10 "terrorists" and seized a large cache of weapons near the town of [[جانیٹ|Janet]] consisting of automatic rifles, rocket-propelled grenades and ammunition boxes.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/05/algeria-terrorism-egypt-alliance-libya.html|title=Algeria considers Egypt alliance to confront Libyan terror threat|publisher=[[Al-Monitor]]|date=21 May 2014|accessdate=31 July 2014|last=Shabbi, Omar|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808051807/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/05/algeria-terrorism-egypt-alliance-libya.html|archivedate=8 August 2014}}</ref> ''[[اوقات|The Times]]'' reported on 30 May that Algerian forces were strongly present in Libya and it was claimed shortly after by an Algerian journalist from ''[[الوطن|El Watan]]'' that a full regiment of 3,500 paratroopers logistically supported by 1,500 other men crossed into Libya and occupied a zone in the west of the country. They were later shown to be operating alongside French special forces in the region. However, all of these claims were later denied by the [[الجزائر د‏‏ی سیاست|Algerian government]] through [[وزیر اعظم الجزائر|Prime Minister]] [[عبد الملک سیلال|Abdelmalek Sellal]] who told the senate that "Algeria has always shown its willingness to assist [our] sister countries, but things are clear: the Algerian army will not undertake any operation outside Algerian territory". On 16 May 2014, the Algerian government responded to a threat on its embassy in Libya by sending a team of special forces to Tripoli to escort its diplomatic staff in a military plane out of the country. "Due to a real and imminent threat targeting our diplomats the decision was taken in coordination with Libyan authorities to urgently close our embassy and consulate general temporarily in Tripoli," the [[وزارت خارجہ (الجیریا)|Algerian Foreign Ministry]] said in a statement. Three days later, the Algerian government shut down all of its border crossings with Libya and the army command raised its security alert status by tightening its presence along the border, especially on the Tinalkoum and Debdab border crossings. This also came as the state-owned energy firm, [[سوناتراچ|Sonatrach]], evacuated all of its workers from Libya and halted production in the country. In mid-August, Algeria opened its border for Egyptian refugees stranded in Libya and said it would grant them exceptional visas to facilitate their return to Egypt.<ref name="Egyptian shot dead, Algeria to open border">{{حوالہ ویب|url=http://www.dailynewsegypt.com/2014/08/16/egyptian-shot-dead-tunisian-libyan-border-algeria-open-border-egyptians/|title=Egyptian shot dead at Tunisian-Libyan border, Algeria to open border for Egyptians|website=Daily News Egypt|date=16 August 2014|accessdate=20 August 2014|last=Cousin, Edward}}</ref> * {{پرچم|Chad}} – In June 2020, Chadian President [[ادریس دیبی|Idriss Déby]] announced his support to Khalifa Haftar's force in Libya, and had sent 1,500 to 2,000 troops to help Haftar, in wake of call from the United Arab Emirates to support Haftar's force against the strengthening Tripoli government and to end incursions by anti-Déby rebels.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://atalayar.com/en/content/chad-send-1500-troops-libya-support-marshal-haftar|title=Chad to send 1,500 troops to Libya in support of Marshal Haftar|website=Atalayar|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2021-04-26|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210426190648/https://atalayar.com/en/content/chad-send-1500-troops-libya-support-marshal-haftar|url-status=dead}}</ref> Chadian oppositions have accused Khalifa Haftar of his attempt to assassinate Chadian opposition leaders.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/chadian-rebel-party-accuses-haftar-assassinating-its-leader|title=Chadian rebel party accuses Haftar of assassinating its leader &#124; The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2021-02-04|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210204020132/https://www.libyaobserver.ly/news/chadian-rebel-party-accuses-haftar-assassinating-its-leader|url-status=dead}}</ref> * {{پرچم|Egypt}} – Egyptian authorities have long expressed concern over the instability in eastern Libya spilling over into Egypt due to the rise of jihadist movements in the region, which the government believes to have developed into a safe transit for wanted Islamists following the [[مصری فوجی تاخت، 2013ء|2013 coup d'état]] in Egypt that ousted [[اخوان المسلمون|Muslim Brotherhood]]-backed president [[محمد مرسی|Mohamed Morsi]]. There have been numerous attacks on Egypt's trade interests in Libya which were rampant prior to Haftar's offensive, especially with the kidnapping of truck drivers and sometimes workers were murdered. Due to this, the military-backed government in Egypt had many reasons to support Haftar's rebellion and the Islamist [[17 فروری شہداء بریگیڈ|February 17th Martyrs Brigade]] operating in Libya has accused the Egyptian government of supplying Haftar with weapons and ammunition, a claim denied by both Cairo and the rebel leader.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/security/2014/05/libya-crisis-haftar-egypt-intevene-brotherhood.html|title=Will Egypt intervene in Libya crisis?|publisher=Al-Monitor|date=22 May 2014|accessdate=31 July 2014|last=Dali, Mustafa|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140718212037/http://www.al-monitor.com/pulse/security/2014/05/libya-crisis-haftar-egypt-intevene-brotherhood.html|archivedate=18 July 2014}}</ref> Furthermore, Egyptian President [[عبدالفتاح السیسی|Abdel Fattah el-Sisi]], who has become increasingly popular among many Libyans wishing for stability, has called on the United States to intervene militarily in Libya during his presidential candidacy, warning that Libya was becoming a major security challenge and vowed not to allow the turmoil there to threaten Egypt's national security. On 21 July 2014, the Egyptian Foreign Ministry urged its nationals residing in Libya to adopt measures of extreme caution as it was preparing to send consular staff in order to facilitate their return their country following [[جولائ‏ی 2014 الوادی ال گیڈید حملہ|an attack]] in Egypt's western desert region near the [[مصر – لیبیا د‏‏ی سرحد|border]] with Libya that left 22 Egyptian border guards killed.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailynewsegypt.com/2014/07/21/foreign-ministry-urges-egyptians-libya-take-measures-extreme-caution/|title=Foreign ministry urges Egyptians in Libya to take measures of 'extreme caution'|date=21 July 2014|accessdate=31 July 2014|last=Zaki, Menna|archivedate=8 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808062126/http://www.dailynewsegypt.com/2014/07/21/foreign-ministry-urges-egyptians-libya-take-measures-extreme-caution/}}</ref> A week later, the ministry announced that it would double its diplomatic officials on the Libyan-Tunisian border and reiterated its call on Egyptian nationals to find shelter in safer places in Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/107348/Egypt/Politics-/Egypt-doubles-diplomatic-staff-to-help-Egyptians-l.aspx|title=Egypt doubles diplomatic staff to help Egyptians leave Libya|date=29 July 2014|accessdate=31 July 2014}}</ref> On 3 August, Egypt, Libya and Tunisia agreed to cooperate by establishing an [[ایئر برج (رسد)|airbridge]] between Cairo and Tunis that would facilitate the transfer of 2,000 to 2,500 Egyptians from Libya daily.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/xinhua-news-agency/140804/roundup-egypt-steps-evacuating-nationals-tunisia-libya-borde|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128065329/http://www.globalpost.com/dispatch/news/xinhua-news-agency/140804/roundup-egypt-steps-evacuating-nationals-tunisia-libya-borde|archivedate=28 January 2015|title=Roundup: Egypt steps up evacuating nationals on Tunisia-Libya borders|website=GlobalPost|date=4 August 2014|accessdate=21 August 2014}}</ref> On 31 July 2014, two Egyptians were shot dead during a clash at the Libyan-Tunisian border where hundreds of Egyptians were staging a protest at the Ras Jdeir border crossing. As they tried to cross into Tunisia, Libyan authorities opened fire to disperse them. A similar incident occurred once again on 15 August, when Libyan security forces shot dead an Egyptian who attempted to force his way through the border along with hundreds of stranded Egyptians and almost 1,200 Egyptians made it into Tunisia that day. This came a few days after Egypt's Minister of Civil Aviation, Hossam Kamal, announced that the emergency airlift consisting of 46 flights aimed at evacuating the country's nationals from Libya came to a conclusion, adding that 11,500 Egyptians in total had returned from the war-torn country as of 9 August.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailynewsegypt.com/2014/08/10/emergency-airlift-egypt-tunisia-ends/|title=Emergency airlift between Egypt and Tunisia ends|publisher=Daily News Egypt|date=10 August 2014|accessdate=21 August 2014|last=Kortam, Hend}}</ref> A week later, all Egyptians on the Libyan-Tunisian border were evacuated and the consulate's staff, who were reassigned to work at the border area, withdrew from Libya following the operation's success.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailynewsegypt.com/2014/08/18/egyptians-libyan-tunisian-border-evacuated/|title=Egyptians in Libyan-Tunisian border evacuated|website=Daily News Egypt|date=18 August 2014|accessdate=21 August 2014|last=Abaza, Jihad}}</ref> Meanwhile, an estimated 50,000 Egyptians (4,000 per day) arrived at the [[سلیم|Salloum]] border crossing on the Libyan-Egyptian border as of early August.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/107718/Egypt/Politics-/Almost-,-Egyptians-fled-Libya-through-Matrouh-bord.aspx|title=Almost 50,000 Egyptians fled Libya through Matrouh border in last month|website=Al-Ahram|date=4 August 2014|accessdate=21 August 2014}}</ref> In 2020, Egypt helped devise the [[2020 قاہرہ اعلامیہ|2020 Cairo Declaration]], however, this was quickly rejected. On 21 June 2020, the President of Egypt, [[عبدالفتاح السیسی|Abdel Fattah al-Sisi]] ordered his army to be prepared for any mission outside the nation, stating that his country has a legitimate right to intervene in neighboring Libya. Besides, he also warned the GNA forces to not cross the current frontline with Haftar’s LNA.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.abc.net.au/news/2020-06-21/egypts-sisi-orders-army-to-prepare-amid-tensions-over-libya/12377566|title=President Abdel Fattah Sisi says Egypt has a legitimate right to intervene in Libya, orders army to prepare|accessdate=21 June 2020|website=ABC News}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.france24.com/en/20200621-egypt-readies-army-to-intervene-in-libya-if-necessary|title=Egypt readies army to intervene in Libya ‘if necessary’|accessdate=21 June 2020|website=France 24}}</ref> An official statement issued by [[سعودی عرب|Saudi Arabia]] and [[متحدہ عرب امارات|United Arab Emirates]] on 21 June 2020, stated that the two Gulf nations extended full support to the Egypt’s government regarding its intentions of military intervention in Libya. The [[اقوام متحدہ|UN]]-recognized [[قومی معاہدے د‏‏ی حکومت|GNA]] condemned [[مصر|Egypt]], UAE, [[روس|Russia]] and [[فرانس|France]] for providing military support to [[خلیفہ ہفتار|Haftar]]’s militias.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/saudi-arabia-uae-support-egypts-comments-on-libya/1884428|title=Saudi Arabia, UAE support Egypt's comments on Libya|accessdate=21 June 2020|website=Anadolu Agency}}</ref> * {{پرچم|Malta}} – Along with most of the international community, [[مالٹا|Malta]] continues to recognize the Government of National Accord as the legitimate government of Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.independent.com.mt/articles/2017-11-15/local-news/Malta-willing-to-have-resident-ambassador-in-Libya-again-6736181442|title=Malta willing to have resident ambassador in Libya again|website=The Malta Independent|date=2017-11-15|accessdate=2018-04-23}}</ref> I Eastern Libyan government chargé d'affaires Hussin Musrati insisted that by doing so, Malta was "interfering in Libyan affairs". Due to the conflict, there are currently two Libyan embassies in Malta. The General National Congress now controls the official Libyan Embassy in [[بالزان|Balzan]], while the Tobruk-based Eastern Libyan House of Representatives has opened a consulate in [[تآشبیئش|Ta' Xbiex]]. Each of the two embassies say that visas issued by the other entity are not valid. Following the expansion of ISIL in Libya, particularly the [[زوال آف نوفالیہ (2015)|fall of Nawfaliya]], the Maltese [[مالٹا دا وزیر اعظم|Prime Minister]] [[جوزف مسقط|Joseph Muscat]] and [[قائد حزب اختلاف (مالٹا)|Leader of the Opposition]] [[سائمن بوسٹل|Simon Busuttil]] called for the [[اقوام متحدہ|United Nations]] and [[یورپی اتحاد|European Union]] to intervene in Libya to prevent the country from becoming a failed state. In 2020 Malta stated that its policy on Libya was in line with that of Turkey. * {{پرچم|Sudan}} – At the early stage of the conflict, Sudanese dictator [[عمر البشیر|Omar al-Bashir]], an Islamist himself, had sought to reach support to the Tripoli government, having supplied weaponry and aids to the rebels overthrowing Muammar Gaddafi.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.france24.com/en/20120107-sudan-bashir-visit-libya-national-transitional-council-gaddafi|title=Bashir hails fall of Gaddafi on Libya tour|date=7 January 2012|website=France 24}}</ref> However, after al-Bashir's realignment with Saudi Arabia in wake of [[یمنی خانہ جنگی (2015–تاحال)|Yemeni conflict]], Sudan provided support to Haftar's force to gain support from Saudi Arabia. Sudan had sent 1,000 militia personnel to aid Haftar.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dailysabah.com/africa/2019/07/30/sudans-army-provides-libyas-haftar-with-1000-militiamen|title=Sudan's army provides Libya's Haftar with 1,000 militiamen|first=Daily Sabah with|last=Agencies|date=30 July 2019|website=Daily Sabah|تاريخ-الوصول=2 October 2020|تاريخ-الأرشيف=11 December 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201211160051/https://www.dailysabah.com/africa/2019/07/30/sudans-army-provides-libyas-haftar-with-1000-militiamen|url-status=dead}}</ref> Nonetheless, in July 2017, General [[خلیفہ ہفتار|Khalifa Haftar]] of the [[لیبیا نیشنل آرمی|Libyan National Army]] ordered the closing of the Sudanese consulate in the town of [[کوفرا|Kufra]], and expelled 12 diplomats. The consul and 11 other consular staff were given 72 hours to leave the country. The reason given that the way it conducted its work was "damaging to Libyan national security." The Sudanese government protested and summoned Libyan charge d'affaires in [[خرطوم|Khartoum]], Ali Muftah Mahroug, in response, lingering the distrust between Haftar to the Sudanese. Sudan recognises the [[قومی معاہدے د‏‏ی حکومت|Government of National Accord]] in Tripoli as the government of Libya, not the [[ایوان نمائندگان (لیبیا)|House of Representatives]] that is backed by General Haftar. As of 2017 Sudan has not opened an embassy in Tripoli but maintains a consulate in the Libyan capital to provide service to Sudanese citizens.<ref>[https://www.middleeasteye.net/fr/news/khalifa-haftar-controlled-eastern-libya-expels-12-sudan-diplomats-220334745 Khalifa Haftar expels 12 Sudan diplomats from Libya]. ''Middle East Eye''. Published 27 July 2017. Retrieved 14 April 2019.</ref> In 2020, following the overthrown of Omar al-Bashir, Sudan has sought to investigate the role of the United Arab Emirates on bringing Sudanese mercenaries fighting in Libya and have arrested a number of them.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-emirates-idUSL8N29X7BY|title=Sudan investigating transfer of guards from UAE to Libyan oil port -ministry|date=28 January 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.trtworld.com/africa/sudan-announces-arrest-of-more-than-120-suspected-mercenaries-37687|title=Sudan announces arrest of more than 120 suspected mercenaries|website=Sudan announces arrest of more than 120 suspected mercenaries|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2021-02-04|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210204071126/https://www.trtworld.com/africa/sudan-announces-arrest-of-more-than-120-suspected-mercenaries-37687|url-status=dead}}</ref> * {{پرچم|Tunisia}} – Post-revolutionary Tunisia also had its share of instability due to the violence in Libya as it witnessed an unprecedented rise in radical Islamism with increased militant activity and weapons' smuggling through the border.<ref>{{حوالہ ویب|last=Ghanmi, Monia|website=Magharebia|url=http://magharebia.com/en_GB/articles/awi/features/2013/09/25/feature-01|title=Tunisia confronts arms smuggling|date=25 September 2013|accessdate=31 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808053839/http://magharebia.com/en_GB/articles/awi/features/2013/09/25/feature-01|archivedate=8 August 2014}}</ref> In response to the initial clashes in May, the Tunisian National Council for Security held an emergency meeting and decided to deploy 5,000 soldiers to the Libyan–Tunisian border in anticipation of potential consequences from the fighting. On 30 July 2014, Tunisian Foreign Minister [[مونگی حمدی|Mongi Hamdi]] said that the country cannot cope with the high number of refugees coming from Libya due to the renewed fighting. "Our country's economic situation is precarious, and we cannot cope with hundreds of thousands of refugees," Hamdi said in a statement. He also added that Tunisia will close its borders if necessary.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/tunisia-says-cant-cope-libya-refugee-influx-524332439|title=Tunisia says can't cope with Libya refugee influx|publisher=Middle East Eye|date=30 July 2014|accessdate=31 July 2014|archivedate=8 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808113923/http://www.middleeasteye.net/news/tunisia-says-cant-cope-libya-refugee-influx-524332439}}</ref> Tunisian Foreign Minister, Khemaies Jhinaoui, revived Tunisia's stance to stop the fighting in Libya and follow the UN-led political suit. He stressed on rejection of military solutions to the war.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/tunisian-foreign-minister-reaffirms-rejection-military-solution-libyan-crisis|title=Tunisian Foreign Minister reaffirms rejection of military solution to the Libyan crisis {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-10-05|تاريخ-الأرشيف=2020-08-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200803154752/https://www.libyaobserver.ly/news/tunisian-foreign-minister-reaffirms-rejection-military-solution-libyan-crisis|url-status=dead}}</ref> In January 2020, Tunisia said that it is preparing to accommodate a new inflow of migrants escaping the war in Libya. The country has chosen the site of Fatnassia to receive Libyan refugees.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.infomigrants.net/en/post/22037/tunisia-prepares-to-receive-refugees-from-libya|title=Tunisia prepares to receive refugees from Libya|date=2020-01-13|website=InfoMigrants|language=en|accessdate=2020-01-13}}</ref> ==== دوسرے ==== * {{پرچم|United Nations}} – On 27 August 2014, the [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|UN Security Council]] unanimously approved resolution 2174 (2014), which called for an immediate ceasefire and an inclusive political dialogue.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2014/sc11537.doc.htm|title=United Nations Security Council – Resolution 2174 (2014)|publisher=Un.org|accessdate=14 October 2014}}</ref> The resolution also threatened to impose sanctions, such as asset freezes and travel bans, against the leaders and supporters of the various militias involved in the fighting, if the individuals threaten either the security of Libya or the political process. The United Nations Secretary-General, Antonio Guterres, expressed his fears of a "full civil war" in Libya, unless the international community finds a political solution for the country's conflict.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://m.thedailynewnation.com/news/227337/un-chief-deeply-concerned-as-fears-full-civil-war--in-libya-loom|title=UN chief 'deeply concerned' as fears 'full civil war' in Libya loom|accessdate=31 August 2019|publisher=The New Nation|archivedate=27 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927030709/http://m.thedailynewnation.com/news/227337/un-chief-deeply-concerned-as-fears-full-civil-war--in-libya-loom}}</ref> In 2019, the United Nations reported that [[اردن|Jordan]], [[ترکی|Turkey]] and the [[متحدہ عرب امارات|United Arab Emirates]] had systematically violated the Libyan arms embargo.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2019/dec/09/un-says-member-states-violating-libya-arms-embargo|title=Libya arms embargo being systematically violated by UN states|publisher=The Guardian|date=9 December 2019|accessdate=9 December 2019}}</ref> In February 2020, Libya's Ambassador to the UN, Taher Al-Sunni, emphasized on documenting attacks against civilians, medical personnel and field hospitals in Libya, during his meeting with the Director-General of the International Committee of the Red Cross.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/libyas-ambassador-un-attacks-against-civilians-must-be-documented|title=Libya's ambassador to the UN: Attacks against civilians must be documented {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2020-02-06|تاريخ-الأرشيف=2020-02-06|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200206132439/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/libyas-ambassador-un-attacks-against-civilians-must-be-documented|url-status=dead}}</ref> Around 2 March 2020, Ghassan Salamé (the UN special envoy to Libya) resigned, citing the failure of powerful nations to meet their recent commitments. In June 2020, UN secretary general, [[انٹونیو گوٹیرش|Antonio Guterres]] condemned and expressed shock at discovering mass graves in a Libyan territory that was formerly captured by the forces of general [[خلیفہ ہفتار|Khalifa Haftar]], backed by the governments of [[مصر|Egypt]], [[روس|Russia]] and the [[متحدہ عرب امارات|United Arab Emirates]]. Guterres commanded the UN-backed government to ensure identifying the victims, investigate into the cause of death and return the bodies to the respective family.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2020/06/13/world/middleeast/libya-mass-graves.html|title=U.N. Expresses Horror at Mass Graves in Libya|accessdate=13 June 2020|website=New York Times}}</ref> * {{پرچم|France}} – On 30 July 2014, the French government temporarily closed its embassy in Tripoli, while 40 French, including the ambassador, and 7 British nationals were evacuated on a French warship bound for the port of [[تولون|Toulon]] in southern France. "We have taken all necessary measures to allow those French nationals who so wish to leave the country temporarily," the foreign ministry said.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-28564637|title=France evacuates French and British expats from Libya|publisher=BBC|date=30 July 2014|accessdate=16 August 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.france24.com/en/20140730-france-libya-embassy-evacuate-nationals-militias/|title=France evacuates nationals, closes embassy in Libya|publisher=France 24|date=30 July 2014|accessdate=16 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140818235628/http://www.france24.com/en/20140730-france-libya-embassy-evacuate-nationals-militias/|archivedate=18 August 2014}}</ref> In 2016, a helicopter carrying three French special forces soldiers was shot down south of [[بنغازی|Benghazi]] during what President [[فرانسوا اولاند|François Hollande]] called "dangerous intelligence operations."<ref name="Editorial 2016">{{حوالہ ویب|publisher=Reuters|title=France says three soldiers died in accident on Libya intelligence...|date=2016-07-20|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-france/three-french-soldiers-killed-in-libya-french-defense-ministry-idUSKCN1000R3|accessdate=2018-02-24}}</ref><ref name="Al Jazeera 2016">{{حوالہ ویب|title=France confirms three soldiers killed in Libya|publisher=Al Jazeera|date=2016-07-20|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/07/france-confirms-soldiers-killed-libya-160720105518216.html|accessdate=2018-02-24}}</ref> In December 2019, French government canceled the delivery of boats to Libya following a lawsuit filed by NGOs opposing the move. The NGOs cited the French donation as a violation of European embargo on Libya for providing military equipment and arms to countries involved in war crimes.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.infomigrants.net/en/post/21267/french-defense-ministry-cancels-delivery-of-boats-to-libyan-coast-guard|title=French defense ministry cancels delivery of boats to Libyan coast guard|date=2019-12-03|website=InfoMigrants|language=en|accessdate=2019-12-09}}</ref> * {{پرچم|India}} – [[وزارت خارجی امور، حکومت ہند|Ministry of External Affairs]] spokesman, [[سید اکبرالدین|Syed Akbaruddin]], said that India's diplomatic mission in Libya has been in touch with the 4,500 Indian nationals, through several co-ordinators. "The mission is facilitating return of Indian nationals and working with the Libyan authorities to obtain necessary exit permissions for Indian nationals wanting to return," he said.<ref name="Indians leave Libya">{{حوالہ ویب|url=http://www.newindianexpress.com/nation/Amid-Civil-War-Stranded-Indians-Begin-to-Leave-Libya/2014/07/30/article2355270.ece|title=Amid Civil War, Stranded Indians Begin to Leave Libya|website=The New Indian Express|date=30 July 2014|accessdate=19 August 2014|archivedate=28 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128071033/http://www.newindianexpress.com/nation/Amid-Civil-War-Stranded-Indians-Begin-to-Leave-Libya/2014/07/30/article2355270.ece}}</ref> * {{پرچم|Iran}} – Iran has facilitated a very difficult role in this conflict. Unlike many countries in the Middle East that Iran has interests, Iran has very little to none of interest in Libya, but Iran has desired to expand its Islamic Revolution to Africa.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://atalayar.com/en/content/what-irans-position-conflict-libya|title=What is Iran's position in the conflict of Libya?|website=Atalayar|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2020-09-07|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200907100820/https://atalayar.com/en/content/what-irans-position-conflict-libya|url-status=dead}}</ref> However, Saudi Arabia's support for Haftar has complicated Iran's desire, as Iran has also been accused of supporting Haftar's force, even when Tehran has refrained from siding with Haftar.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://warsawinstitute.org/iran-haftar-links-libya/|title=The Iran-Haftar links in Libya|date=17 July 2020}}</ref> On the other hand, Iran also provides political support to Turkey's military intervention to Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.middleeastmonitor.com/20200617-iran-fm-voices-support-for-turkey-backed-libya-government/|title=Iran FM voices support for Turkey-backed Libya government|date=17 June 2020|website=Middle East Monitor}}</ref> * {{پرچم|Israel}} – Israel and Libya do not have any official relations. However, during the time in exile, Khalifa Haftar had developed a close and secret tie with the United States, thus extended to Israel, and the secret tie resulted in Israel quietly backs Khalifa Haftar on his quest to conquer entire of Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.trtworld.com/africa/how-khalifa-haftar-s-secret-ties-with-israel-fuel-chaos-in-libya-31941|title=How Khalifa Haftar’s secret ties with Israel fuel chaos in Libya|website=How Khalifa Haftar’s secret ties with Israel fuel chaos in Libya}}</ref> Israeli advisors have secretly trained Haftar's force to prepare for war against the Islamist-backed government in Tripoli.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/israel-little-known-support-haftar-war-libya|title=Israel's little-known support for Haftar's war in Libya|website=Middle East Eye}}</ref> Israeli weapons are also seen in Haftar's forces, mostly throughout Emirati mediation.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://icfuae.org.uk/uae-in-the-media/israel-provided-haftar-weapons-uae-mediated|title=Israel provided Haftar weapons, UAE mediated|date=28 July 2017|website=ICFUAE &#124; International Campaign For Freedom in the UAE|access-date=2 October 2020|archivedate=1 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201001130803/http://icfuae.org.uk/uae-in-the-media/israel-provided-haftar-weapons-uae-mediated}}</ref> [[موساد|Mossad]], the feared Israeli intelligence group, has also developed a strong relationship with Haftar and also assists Haftar's force in the conflict.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.haaretz.com/israel-news/mossad-bibi-s-top-advisor-arab-states-libya-haftar-1.9049546|title=Mossad and Bibi’s top security advisor squabbling over relations with Arab states|website=Haaretz.com}}</ref> * {{پرچم|Italy}} – The Italian embassy has remained open during the civil war<ref>{{حوالہ ویب|url=http://m.thelocal.it//20140729/renzi-calls-for-ceasefire-as-italians-flee-libya|title=Renzi calls for ceasefire as Italians flee Libya|accessdate=29 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128055643/http://m.thelocal.it/20140729/renzi-calls-for-ceasefire-as-italians-flee-libya|archivedate=28 January 2015}}</ref> and the government has always pushed for the success of UN-hosted talks among Libya's political parties in Geneva. Prime Minister [[میٹو رینزی|Matteo Renzi]] said "If there's no success, Italy is ready to play a leading role, above all a diplomatic role, and then, always under the aegis of the UN, one of peacekeeping inside Libya", adding that "Libya can't be left in the condition it is now." In 2015, four Italian workers were kidnapped by Islamic State militants near [[صبراتہ|Sabratha]]. Two of them were killed in a raid by security forces the following year while the other two were rescued.<ref name="Balmer 2016">{{حوالہ ویب|last=Balmer|first=Crispian|title=Two Italian hostages freed in Libya after companions die|publisher=Reuters|date=2016-03-04|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-italy-hostages/two-italian-hostages-freed-in-libya-source-close-to-matter-idUSKCN0W60SC|accessdate=2018-02-24}}</ref> Between February 2015 and December 2016, however, Italy was forced to close its embassy and every Italian citizen in Libya was advised to leave. The embassy reopened on 9 January 2017. * {{پرچم|Morocco}} – Morocco turned down an offer by the United Arab Emirates in 2020 to provide support for Khalifa Haftar.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/morocco-turns-down-uae-offer-support-haftar|title=Morocco turns down UAE offer to support Haftar &#124; The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2020-09-07|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200907101209/https://www.libyaobserver.ly/news/morocco-turns-down-uae-offer-support-haftar|url-status=dead}}</ref> Instead, Morocco expressed its hope to mediate for the end of the conflict.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://atalayar.com/en/content/morocco-mediates-libyan-conflict|title=Morocco mediates in the Libyan conflict|website=Atalayar}}</ref> * {{پرچم|Russia}} – In February 2015, discussions on supporting the Libyan parliament by supplying them with weapons reportedly took place in [[قاہرہ|Cairo]] when [[صدر روس|President of Russia]] [[ولادیمیر پیوٹن|Vladimir Putin]] arrived for talks with the [[حکومتِ مصر|government of Egypt]], during which the Russian delegates also spoke with a Libyan delegation. Colonel Ahmed al-Mismari, the spokesperson for the Libyan Army's chief of staff, also stated that "Arming the Libyan army was a point of discussion between the Egyptian and Russian presidents in Cairo." The deputy foreign minister of Russia, Mikhail Bogdanov, has stated that Russia will supply the government of Libya with weapons if UN sanctions against Libya are lifted.<ref>[http://www.ibtimes.com/russia-supply-libya-weapons-if-un-embargo-lifted-1885108 Russia Will Supply Weapons to Libya if UN Embrago is Lifted]. ''[[International Business Times]]''. Christopher Harress. Published 16 April 2016. Retrieved 15 August 2015.</ref> In April 2015, Prime Minister [[عبد اللہ الثانی|Abdullah al-Thani]] visited Moscow and announced that Russia and Libya will strengthen their relations, especially economic relations.<ref>[http://ria.ru/world/20150414/1058421192.html Ат-Тани: Ливия пересмотрит контракты, заключенные с РФ в 2008 году | Al-Thani: Libya will renew contracts signed with the RF in 2008 '''(In Russian)''']. [[RIA Novosti]]. Published 14 April 2015. Retrieved 3 April 2016.</ref> He also met with [[سیرگئی لاوروف|Sergei Lavrov]], the Russian [[وزیر برائے امور خارجہ (روس)|Minister of Foreign Affairs]], and said that he requested Russia's assistance in fixing the country's government institutions and military strength.<ref>[http://ria.ru/world/20150415/1058738393.html Ливия просит РФ поддержать восстановление государственных институтов | Libya asks the RF to support the restoration of government institutions '''(In Russian)''']. [[RIA Novosti]]. Published 15 April 2015. Retrieved 3 April 2016.</ref> The prime minister also met with [[نکولائی پٹروشیف|Nikolai Patrushev]], the Russian president's security adviser, and talked about the need to restore stability in Libya as well as the influence of terrorist groups in the country. Patrushev stated that a "priority for regional politics is the protection of the sovereignty and territorial integrity of Libya."<ref>[http://ria.ru/world/20150415/1058715233.html Патрушев и ливийский премьер обеспокоены влиянием террористов в Ливии | Patrushev and Libyan premier are disturbed by terrorist influence in Libya '''(In Russian)''']. [[RIA Novosti]]. Published 15 April 2015. Retrieved 3 April 2016.</ref> A private army of 100 mercenaries from the [[واگنر گروپ|Wagner group]], backed by Russian President Vladimir Putin, has begun offensive on the forward base in Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/100-russian-mercenaries-fighting-for-haftars-forces-on-tripoli-frontlines/|title=100 Russian mercenaries fighting for Haftar's forces on Tripoli frontlines|date=2019-09-25|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2019-09-26}}</ref> On 2 October 2019, at least 35 Russian mercenaries were killed in Libya while fighting for Khalifa Haftar's forces.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/35-russian-mercenaries-killed-fighting-for-haftars-forces-in-libya-latvian-media-reveals/|title=35 Russian mercenaries killed fighting for Haftar's forces in Libya, Latvian media reveals|date=2019-10-03|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2019-10-03}}</ref> According to the reports, senior commander in Russian Wagner Group, Alexander Kuznetsov was injured while fighting alongside Haftar's militias in south of Tripoli.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/senior-commander-russian-wagner-group-injured-libya-french-le-point-reports|title=Senior commander in Russian Wagner Group injured in Libya, French Le Point reports {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-10-10|تاريخ-الأرشيف=2021-02-06|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210206174133/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/senior-commander-russian-wagner-group-injured-libya-french-le-point-reports|url-status=dead}}</ref> In a joint press conference with the German Chancellor Angela Merkel, the Russian President Vladimir Putin agreed the involvement of Russian mercenaries in Tripoli’s ongoing conflict. He also said they are not affiliated to Moscow and are not funded by the government. These fighters were transferred to Libya from the de-escalation zone in Syria's Idlib.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/putin-admits-russians-are-fighting-libya|title=Putin admits Russians are fighting in Libya {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2020-01-12|تاريخ-الأرشيف=2020-01-13|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200113022937/https://www.libyaobserver.ly/news/putin-admits-russians-are-fighting-libya|url-status=dead}}</ref> French daily ''Le Monde'' reported that Saudi Arabia was funding the operations of Russian Wagner mercenaries deployed to support Khalifa Haftar in Libya. It also claimed that over 2000 Russian mercenaries were involved in carrying out attacks on Tripoli in late 2019.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/le-monde-saudi-arabia-funds-russian-mercenaries-libya|title=Le Monde: Saudi Arabia funds Russian mercenaries in Libya {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2020-01-29|تاريخ-الأرشيف=2020-01-29|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200129140021/https://www.libyaobserver.ly/news/le-monde-saudi-arabia-funds-russian-mercenaries-libya|url-status=dead}}</ref> * {{پرچم|Saudi Arabia}} – Saudi Arabia since 2014 has thrown a significant support for Haftar's force fighting in Libya. According from [[وال اسٹریٹ جرنل|Wall Street Journal]] and retrieved by Al Jazeera, Saudi Arabia had given millions of dollars to support Haftar's army in its failed attempt to takeover Tripoli after a meeting with General Haftar by Saudi King [[سلمان بن عبدالعزیز آل سعود|Salman]].<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/04/saudis-gave-libya-haftar-millions-dollars-offensive-190412175708363.html|title=Saudis 'gave Libya's Haftar millions of dollars before offensive'|website=www.aljazeera.com}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-saudi-libya-idUSKCN1R80YV|title=Saudi King Salman meets Libya's General Haftar|date=27 March 2019}}</ref> Due to Haftar's defeat, Saudi Arabia was thought to have become increasingly involved in Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2020/02/saudi-arabia-role-liyba-gna-hifter.html|title=Saudi Arabia steps up role in Libya|first=Samuel|last=Ramani|date=24 February 2020|website=Al-Monitor}}</ref> * {{پرچم|Thailand}} – In late July 2014, the Thai government asked Libya's authorities to facilitate the evacuation of its nationals by exempting the need for exit visas.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bangkokpost.com/news/local/423239/thailand-asks-libyan-authorities-to-waive-visa-rules-as-the-need-for-a-speedy-evacuation-of-thais-in-the-war-torn-north-african-country-becomes-more-urgent|title=Libya asked to facilitate Thai evacuation|website=Bangkok Post|date=30 July 2014|accessdate=19 August 2014|last=Charoensuthipan, Penchan}}</ref> As of 14 August, over 800 Thai workers have been successfully evacuated from the country,<ref>{{حوالہ ویب|url=http://thainews.prd.go.th/centerweb/newsen/NewsDetail?NT01_NewsID=WNPOL5708160010002|title=800 Thai workers from Libya return home|publisher=National News Bureau of Thailand|date=14 August 2014|accessdate=19 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140819125820/http://thainews.prd.go.th/centerweb/newsen/NewsDetail?NT01_NewsID=WNPOL5708160010002|archivedate=19 August 2014}}</ref> while Thailand's Ministry of Labour announced that it would prepare jobs for more than 2,800 workers residing in Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.pattayamail.com/business/thailand-prepares-jobs-for-thai-workers-arriving-from-libya-40283|title=Thailand prepares jobs for Thai workers arriving from Libya|website=Pattaya Mail|date=8 August 2014|accessdate=19 August 2014}}</ref> * {{پرچم|Turkey}} – Turkey has been one of the most vocal critics of the civil war, mostly aimed against the Eastern Government led by [[خلیفہ ہفتار|Khalifa Haftar]]. Turkey was found to have transported arms, ammunitions and aids to the Western Government led by [[فائز السراج|Fayez al-Sarraj]] against Haftar's force.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://thearabweekly.com/libyas-islamic-militants-brag-about-receiving-new-turkish-weapons|title=Libya’s Islamic militants brag about receiving new Turkish weapons &#124; Lamine Ghanmi|website=AW}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.addresslibya.co/en/archives/47424|title=Erdogan admits to breaking UN arms embargo on Libya and accuses US of disturbing peace in the region|website=The Libyan Address Journal|access-date=2020-10-02|archivedate=2020-09-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200907101243/https://www.addresslibya.co/en/archives/47424}}</ref> In 2019, the [[لیبیا نیشنل آرمی|Libyan National Army]] accused the Turkish authorities of supporting terrorist groups in Libya for many years, adding that the Turkish support has evolved from just logistic support to a direct interference using military aircraft to transport mercenaries, as well as ships carrying weapons, armored vehicles and ammunition to support terrorism in Libya. In 2016, [[اردن|Jordan]]'s king accused Turkey of helping Islamist militias in Libya and [[صومالیہ|Somalia]]. In July 2019, [[رجب طیب ایردوان|Recep Tayyip Erdoğan]], the President of Turkey, threatened to declare war on Khalifa Haftar after receiving news of six Turkish citizens arrested by Haftar's force.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-48818695|title=Turkey threatens Libyan strongman as six held|date=30 June 2019}}</ref> On 27 December 2019 [[بلومبرگ نیوز|Bloomberg]] reported that Turkey intended to deploy its navy to protect Tripoli and send troops to help train GNA forces. Additionally Turkmen rebel groups fighting in northern Syria were expected to transfer to Tripoli. The Speaker of the Turkish Parliament subsequently announced Turkey’s plans to send troops to help Libya's Presidential Council's government, especially after the efforts of Haftar's backers, including UAE, to pressurize Fayez Al-Sarraj to recede the request for Turkey’s support.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/turkish-parliament-receives-bill-deploy-troops-libya|title=Turkish Parliament receives bill to deploy troops to Libya {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-12-31|تاريخ-الأرشيف=2019-12-31|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191231111608/https://www.libyaobserver.ly/news/turkish-parliament-receives-bill-deploy-troops-libya|url-status=dead}}</ref> On 2 January 2020, the [[ترکی قومی اسمبلی|Turkish Grand National Assembly]] voted 325–184 to send troops to help the internationally-recognized Government of National Accord in Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/01/turkey-parliament-approves-military-deployment-libya-200102113511422.html|title=Turkey's parliament approves military deployment to Libya|website=Al Jazeera|date=2 January 2020}}</ref> * {{پرچم|United Kingdom}} – Following France's evacuation of some British nationals, the UK's embassy in Tripoli was the only diplomatic mission still open in the war-torn city. However, British diplomats residing there have sought refuge in a fortified compound south-west of the city to avoid the repetitive rocket attacks by warring militias.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2014/jul/30/uk-embassy-libya-open-tripoli-fighting|title=UK embassy in Libya remains open as French flee fierce fighting|website=The Guardian|date=30 July 2014|accessdate=16 August 2014|last=Stephen, Chris}}</ref> Three days earlier, a convoy carrying British diplomats from Tripoli to Tunisia came under fire when their vehicles refused to stop at an unofficial checkpoint in the outskirts of the city. On 2 August, the [[محکمہ خارجہ ودولت مشترکہ برطانیہ|Foreign and Commonwealth Office]] finally announced that it would temporarily close its embassy in the capital and evacuate its staff. Ambassador [[مائیکل آرون|Michael Aron]] said that the embassy would continue to operate from Tunisia.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/02/british-embassy-withdraws-libya-attacks-ambushes|title=Britain to close embassy and withdraw staff from Libya|website=The Guardian|date=2 August 2014|accessdate=16 August 2014|last=Stephen, Chris}}</ref> The following day, the [[شاہی بحریہ|Royal Navy]] ship [[HMS انٹرپرائز (H88)|HMS ''Enterprise'']] managed to evacuate more than a hundred foreign nationals from the country to [[مالٹا|Malta]], most of whom were British, in an operation off the coast of Tripoli.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/uk-28627158|title=Royal Navy ship takes Britons from Libya to Malta|publisher=BBC|date=4 August 2014|accessdate=16 August 2014}}</ref> In March 2016, Ambassador [[پیٹر ملٹ (سفارت کار)|Peter Millett]] called for "a much more coordinated approach between the different groups, regions and forces and the armed groups in Libya" in order to defeat ISIL in Libya. Head of British Embassy in Libya, Nicholas Hopton said that Britain is drafting a resolution in the Security Council in order to genuinely end the Libyan crisis. The draft resolution urges the U.N. and the international community to effectively achieve a ceasefire with the help of a monitoring mission and other sources, the HCS Information Office said.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/britain-exerts-efforts-consolidate-ceasefire-libya|title=Britain exerts efforts to consolidate ceasefire in Libya {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2020-01-28|تاريخ-الأرشيف=2020-01-28|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200128140142/https://www.libyaobserver.ly/news/britain-exerts-efforts-consolidate-ceasefire-libya|url-status=dead}}</ref> * {{پرچم|United Arab Emirates}} – In June 2019 the GNA discovered a cache of US-made Javelin anti-tank missiles in a captured LNA base in the mountains south of Tripoli. Markings on the missiles’ shipping containers indicate that they were originally sold to Oman and the United Arab Emirates in 2008. Emirati forces, who previously conducted airstrikes on Islamist targets in Libya, were suspected of backing General Khalifa Haftar. The United States State Department and Defense Department stated they have opened investigations into how the weapons ended up on the Libyan battlefield.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2019/06/28/world/africa/libya-american-missiles.html|title=American Missiles Found in Libyan Rebel Compound|first=Declan|last=Walsh|first2=Eric|last2=Schmitt|first3=John|last3=Ismay|date=28 June 2019}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/05/libya-arms-embargo-investigates-uae-violations-190507162028284.html|title=Libya arms embargo: UN investigates UAE violations|website=www.aljazeera.com}}</ref> The Emirati Ministry of Foreign Affairs issued a statement denying ownership of weapons found in Libya and stated that it supported United Nations-led efforts to broker a political solution to the conflict. France later released a statement that the missiles found in the base belonged to France, and that they were damaged and out of use. Nevertheless, the UAE has been identified as a strong supporter of Khalifa Haftar and the LNA, which saw the Libyan general and his forces as the best bulwark to contain and combat various Islamist groups in the war torn country; the UN reported that the UAE supplied Haftar's forces with aircraft, over 100 armoured vehicles and over US$200 million in aid.<ref>{{حوالہ رسالہ|author=Mannocchi|title=How people in Tripoli experience the battle for Libya's capital|date=21 June 2019|url=https://magazine.zenith.me/en/politics/war-libya-and-battle-tripoli|accessdate=8 August 2019}}</ref> According to ''[[لیبیا آبزرور|The Libya Observer]]'', a covert deal between Khalifa Haftar and figures from the Muammar Gaddafi-era, Revolutionary Committees, was signed in [[ابوظبی (شہر)|Abu Dhabi]], UAE. Both the parties agreed to share power in Libya, enabling Gaddafi’s loyalists to retrieve power in return for supporting Haftar in the ongoing fighting.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/haftar-gaddafi-era-revolutionary-committees-figures-sign-secret-deal-uae-share-power|title=Haftar, Gaddafi-era Revolutionary Committees figures sign secret deal in UAE to share power|website=The Libya Observer|language=en|accessdate=2019-12-16|تاريخ-الأرشيف=2019-12-16|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191216133348/https://www.libyaobserver.ly/news/haftar-gaddafi-era-revolutionary-committees-figures-sign-secret-deal-uae-share-power|url-status=dead}}</ref> According to a French Intelligence website, UAE supplied around 3,000 tons of military equipment to Haftar forces in late January 2020. The transit operation was completed through "Antonov 124" aircraft owned by Abu Dhabi [[ولی عہد|Crown Prince]] [[محمد بن زید|Mohammed bin Zayed]] and operated by Makassimos Air Cargo Company.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/french-sources-uae-sent-3000-tons-military-support-haftar|title=French sources: UAE sent 3,000 tons of military support to Haftar|website=The Libya Observer|language=en|accessdate=2020-02-02|تاريخ-الأرشيف=2020-02-02|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200202140431/https://www.libyaobserver.ly/news/french-sources-uae-sent-3000-tons-military-support-haftar|url-status=dead}}</ref> In April 2020, it was reported that the United Arab Emirates secretly purchased an advanced [[میزائل دفاع|missile system]] from [[اسرائیل|Israel]]. The UAE, which had been supplying weapons to Khalifa Haftar in the [[لیبیائی بحران (2011 – تاحال)|Libyan civil war]], also deployed the Israeli-made missile system in the war through the [[لیبیا نیشنل آرمی|LNA]].<ref>{{حوالہ ویب|url=https://english.alaraby.co.uk/english/news/2020/4/10/uae-supplying-libyas-haftar-with-israeli-air-defences|title=UAE supplying Libya's Haftar with Israeli air defences|accessdate=17 April 2020|website=[[The New Arab]]}}</ref> On 20 April 2020, the ''Financial Times'' reported the suspected violation of an international [[اسلحہ د‏‏ی پابندی|arms embargo]] by the United Arab Emirates. It reported the claims after reviewing documents that cited 11,000 tonnes of jet fuel shipment worth nearly $5 million was sent by the UAE to Khalifa Haftar-controlled eastern Libya in March 2020. The shipment is currently under probe by a panel of experts from the United Nations.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.ft.com/content/c3405be4-a9f1-4902-8356-73f5ece37825|title=UAE groups implicated in suspected violation of Libyan arms embargo|accessdate=20 April 2020|website=[[Financial Times]]}}</ref> According to [[نگہبان حقوق انسانی|Human Rights Watch]], on 18 November 2019, the UAE launched a drone attack on a biscuit factory in Al-Sunbulah that killed 8 civilians and injured 27. The factory was shut down after the attack. According to an investigation led by Human Rights Watch, the factory had no military presence. The remnants of four laser-guided missiles – Blue Arrow-7 (BA-7) – were found, which were launched via a Wing Long -II drone.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2020/04/29/libya-uae-strike-kills-8-civilians|title=UAE Strike Kills 8 Civilians|accessdate=29 April 2020|website=Human Rights Watch}}</ref> In May 2020, a confidential report by the United Nations revealed that the UAE had been supporting the mission of Khalifa Haftar through two [[دبئی|Dubai]]-based companies, Lancaster 6 DMCC and Opus Capital Asset Limited FZE. These firms deployed a team of 20 Western mercenaries led by [[جنوبی افریقا|South African]] national Steve Lodge to Libya for a "well funded private military company operation" in June 2019.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-05-14/western-mercenaries-went-to-libya-to-help-moscow-s-man-un-finds|title=Western Team Went to Help Moscow’s Man in Libya, UN Finds|accessdate=14 May 2020|website=Bloomberg}}</ref> An investigation by ''[[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|BBC]]'' Africa Eye and BBC Arabic Documentaries revealed that in a strike on 4 January 2020, the UAE-operated [[ونگ لونگ II|Wing Loong II]] drone was used to fire a Chinese [[HJ-10|Blue Arrow 7 missile]], which killed 26 unarmed cadets. During that time, the Wing Loong II drones were being operated only from the UAE-run Al-Khadim Libyan air base.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-53917791|title=UAE implicated in lethal drone strike in Libya|accessdate=28 August 2020|website=BBC}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.youtube.com/watch?v=3DVE0tkGSaM|title=Libya's 'Game of Drones' – full documentary|accessdate=27 August 2020|website=YouTube}}</ref> * {{پرچم|United States}} – The United States has been active in post-2011 Libya with the military carrying out sporadic airstrikes and raids in the country, predominantly against Islamist groups. In 2014, U.S. commandos seized an oil tanker bound for anti-government militias and returned it to the Libyan national government.<ref name="Washington Post 2014">{{حوالہ ویب|title=U.S. Navy SEALs take over oil tanker for return to Libya|website=Washington Post|date=2014-03-17|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/us-seals-board-north-korea-flagged-tanker-for-return-to-libya/2014/03/17/ddab14bc-add6-11e3-9627-c65021d6d572_story.html|accessdate=2018-02-24}}</ref> Two months later, the U.S. embassy in [[طرابلس، لیبیا|Tripoli]] was evacuated due to a heavy militia presence in the capital.<ref name="Starr Sterling Ansari 2014">{{حوالہ ویب|last=Starr|first=Barbara|last2=Sterling|first2=Joe|last3=Ansari|first3=Azadeh|title=U.S. Embassy in Libya evacuates personnel|publisher=CNN|date=2014-07-26|url=https://www.cnn.com/2014/07/26/world/africa/libya-us-embassy-evacuation/index.html|accessdate=2018-02-24}}</ref> In 2015, U.S. warplanes killed the head of the [[لیبیا وچ دولت اسلامیہ تے عراق|Islamic State in Libya]] in a strike.<ref name="Pengelly Stephen 2015">{{حوالہ ویب|last=Pengelly|first=Martin|last2=Stephen|first2=Chris|title=Islamic State leader in Libya 'killed in US airstrike'|website=the Guardian|date=2015-11-14|url=https://www.theguardian.com/world/2015/nov/14/us-airstrike-isis-leader-libya|accessdate=2018-02-24}}</ref> In 2016, [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|U.S. President]] [[بارک اوباما|Barack Obama]] stated that not preparing for a post-Gaddafi Libya was the "worst mistake" of his presidency. On 19 January 2017, the day before President Obama left office, the United States bombed two IS camps in Libya, reportedly killing 80 militants.<ref name="Starr 2017">{{حوالہ ویب|last=Starr|first=Barbara|title=First on CNN: US bombs ISIS camps in Libya, dozens killed|publisher=CNN|date=2017-01-19|url=https://www.cnn.com/2017/01/19/politics/us-airstrikes-libya-isis/index.html|accessdate=2018-02-24}}</ref> These types of operations have continued under the [[ڈونلڈ ٹرمپ د‏‏ی صدرات|Trump administration]] with a September 2017 airstrike killing an estimated 17 IS militants.<ref name="Browne 2017">{{حوالہ ویب|last=Browne|first=Ryan|title=US strikes Libya for first time under Trump|publisher=CNN|date=2017-09-24|url=https://www.cnn.com/2017/09/24/politics/us-strikes-libya-trump/index.html|accessdate=2018-02-24}}</ref> On 25 September 2019, airstrike carried out by the U.S. killed 11 suspected ISIL militants in the town of Murzuq, Libya. This was the second airstrike in a week against the militant group, according to U.S. Africa Command.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2019/Sep-25/492269-us-airstrike-against-daesh-in-libya-kills-11.ashx|title=US airstrike against Daesh in Libya kills 11 {{!}} News , Middle East {{!}} THE DAILY STAR|website=www.dailystar.com.lb|accessdate=2019-09-26}}</ref> A U.S. military air-raid, on 27 September, killed 17 suspected ISIL militants in southwest Libya, making it a third strike against the militia group within a month.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/17-isis-militants-killed-by-third-strike-by-us-africa-command-on-southern-libya/|title=17 ISIS militants killed by third strike by US Africa Command on southern Libya|date=2019-09-28|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2019-09-28}}</ref> On 30 September, US Africa Command said it conducted an airstrike in southern Libya that killed 7 ISIL militants, alongside the Government of National Accord. This marked the fourth raid in the region against ISIL in two weeks.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/us-africa-command-kills-7-isis-terrorists-new-airstrikes-southern-libya|title=US Africa Command kills 7 ISIS terrorists in new airstrikes on southern Libya {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-10-01|تاريخ-الأرشيف=2019-10-01|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191001133326/https://www.libyaobserver.ly/news/us-africa-command-kills-7-isis-terrorists-new-airstrikes-southern-libya|url-status=dead}}</ref> On 10 February 2020, at least six Libyan families sued Haftar and the UAE government in the U.S. District Court of the District of Columbia for committing war crimes in Libya. The families of victims who were either killed, injured or faced attempted killings, demanded $1 billion in damages, said the plaintiffs’ attorneys, Martin F. McMahon & Associates.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/six-libyan-families-sue-haftar-uae-at-a-us-court-for-war-crimes/|title=Six Libyan families sue Haftar, UAE at a US court for war crimes|date=2020-02-11|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2020-02-12}}</ref> * {{پرچم|Ukraine}} - A number of Il-76TD turbofan strategic airlifters belonging to Ukraine-registered companies have been destroyed in Libya. Reports in Russian information outlets claimed the aircraft were possibly smuggling arms to both sides of the civil war.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.unian.info/politics/10681182-ukrainian-footprint-in-libyan-civil-war-russian-disinformation-media.html|title=Ukrainian "footprint" in Libyan civil war Russian disinformation – media|accessdate=11 September 2019|website=Unian}}</ref> ; کھیل * لیبیا نو‏‏ں [[ایسوسی ایشن فٹ بال]] وچ 2017 افریقہ کپ آف نیشنس د‏‏ی میزبانی دے حقوق تو‏ں نوازیا گیا سی۔ اُتے ، جاری تنازعہ اُتے تشویش دے سبب اگست 2014 وچ ٹورنامنٹ ملک تو‏ں دور کردتا گیا سی۔ == ہور ویکھو == * [[یورپی تارکین وطن بحران|یورپی تارکین وطن دا بحران]] * [[لیبیا وچ امریکی مداخلت (2015 – موجودہ)]] * [[دوسری لیبیا خانہ جنگی وچ ترکی د‏‏ی فوجی مداخلت]] * [[لیبیائی بحران (2011– تاحال)]] == حوالے == {{حوالے}} {{حوالے|refs= <ref name="UNSMIL_Salame_20190409">{{cite web| last1 =| first1 =| last2= | first2= | authorlink =| coauthors =| title =Statement by the Special Representative of the Secretary General in Libya, Ghassan Salamé, on the National Conference| work =| publisher = [[United Nations Support Mission in Libya]] | date = 2019-04-09| url = https://unsmil.unmissions.org/statement-special-representative-secretary-general-libya-ghassan-salam%C3%A9-national-conference| format =| doi =| accessdate =2019-04-09 | archiveurl= https://www.webcitation.org/77VmxsnY4?url=https://unsmil.unmissions.org/statement-special-representative-secretary-general-libya-ghassan-salam%C3%A9-national-conference| archivedate=2019-04-09 | url-status=live}}</ref> <ref name="UNSMIL_Salame_190904">{{cite web | last1 = | first1 = | last2 = | first2 = | authorlink = | coauthors = | title = Remarks of SRSG Ghassan Salamé to the United Nations Security Council on the situation in Libya – 4 September 2019 | trans-title = | work = | publisher = | website = [[United Nations Support Mission in Libya|UNSMIL]] | date = 2019-09-04 | url = https://unsmil.unmissions.org/remarks-srsg-ghassan-salam%C3%A9-united-nations-security-council-situation-libya-4-september-2019 | format = | doi = | accessdate = 2019-09-09 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20191115032802/https://unsmil.unmissions.org/remarks-srsg-ghassan-salam%C3%A9-united-nations-security-council-situation-libya-4-september-2019 | archivedate = 2019-11-15 | url-status = live | dead-url = }}</ref> <ref name="WashPost_NatConf">{{cite web| last1 =| first1 =| last2= | first2= | authorlink =| coauthors =| title = UN urges Libyans to work for peace at National Conference| work =| publisher =[[دی واشنگٹن پوسٹ]]/[[Associated Press]]| date = 2019-03-26 | url = https://www.washingtonpost.com/world/africa/un-urges-libyans-to-work-for-peace-at-national-conference/2019/03/26/0bb403ca-500f-11e9-bdb7-44f948cc0605_story.html| doi =| accessdate =2019-04-09 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20190409192631/https://www.washingtonpost.com/world/africa/un-urges-libyans-to-work-for-peace-at-national-conference/2019/03/26/0bb403ca-500f-11e9-bdb7-44f948cc0605_story.html| archivedate= 2019-04-09| url-status=live}}</ref> <ref name="NatConf_postponed">{{cite news | last1= Zaptia| first1= Sami| last2= | first2= | pages= | language =| title= UNSMIL postpones Ghadames National Conference until conditions are right | trans-title = | date= 2019-04-09 | publisher= Libya Herald | url= https://www.libyaherald.com/2019/04/09/unsmil-postpones-ghadames-national-conference-until-conditions-are-right/| accessdate=2019-04-09 | archiveurl= https://www.webcitation.org/77VmroJZa?url=https://www.libyaherald.com/2019/04/09/unsmil-postpones-ghadames-national-conference-until-conditions-are-right/| archivedate=2019-04-09 | url-status=live}}</ref> }} == ہور پڑھو == {{Wikinews category|2014 Libyan conflict}} * ڈیوڈ گارٹنسٹین راس ، بن [https://web.archive.org/web/20141029202928/http://www.icct.nl/publications/icct-commentaries/terrorism-in-north-africa-after-benghazi-the-jihadist-regional-outlook ''غازی دے بعد شمالی افریقہ وچ دہشت گردی: جہادی علاقائی آؤٹ لک'' (انسداد دہشت گردی دے بین الاقوامی مرکز - ہیگ ، 2013)] * پیلہم ، نکولس۔ [http://www.nybooks.com/articles/archives/2015/feb/19/libya-against-itself/ لیبیا خود دے خلاف] (فروری 2015) "لیبیائی اس وقت تو‏ں کدرے زیادہ وکھ تھلگ محسوس کردے نيں جدو‏ں اقوام متحدہ نے قذافی اُتے پابندیاں عائد کيت‏یاں سن۔ کرنل دے خاتمے دے بعد جو سول سوسائٹی مختصر طور اُتے ابھری سی اوہ غائب ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ ہر کارکن اپنے ساتھیاں دے ناواں نو‏‏ں کالعدم قرار دے سکدا اے جنہاں نو‏ں گولی مار دے ہلاک کيتا گیا یا اغوا کيتا گیا ، اکثر اسلام پسند۔ ''نیویارک کتاباں دا جائزہ'' * کمپ مارک ، بنوائے۔ [http://www.counterpunch.org/2015/02/19/demolishing-libya/ مداخلتاں کس طرح ساڈے پِچھے رہ گئياں: لیبیا نو‏‏ں مسمار کرنے] (فروری ۔2015)۔ ''کاؤنٹرپینچ'' {{Libyan Civil War (2011)}} {{Libya topics}} {{Ongoing military conflicts}} {{Islamic State of Iraq and the Levant}} {{Post-Cold War African conflicts}} {{Portalbar|Libya|War|Current events}} {{Authority control}} [[گٹھ:عراق تے الشام وچ اسلامی ریاست دیاں جنگاں]] [[گٹھ:لیبیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مذہب د‏‏ی بنیاد اُتے خانہ جنگیاں]] [[گٹھ:جاری تنازعات]] [[گٹھ:لیبیا د‏‏ی عسکری تریخ]] [[گٹھ:2020ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2019ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2018ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2017ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2016ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2015ء دے تنازعات]] [[گٹھ:2014ء دے تنازعات]] [[گٹھ:2020ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:لیبیا وچ 2010ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی خانہ جنگیاں]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] horzrl647rf1t7fzdnu0xgs081ydzmc 0 90573 706926 706682 2026-05-12T18:48:24Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706926 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت}} '''محمد محمد عطا اللہ'''( {{Lang-ar|محمد محمد عطاالله}} ؛ اگست 4، 1924–30 دسمبر، 2009) اک مصری انجینئر، [[طبیعی کیمیاء|طبعی کیمسٹ]] ، [[رمز نگاری|کریپٹوگرافر]] ، موجد تے ادیمی سی۔ اوہ اک [[نیم موصل|سیمیکمڈکٹر]] دا پائنیر سی جس نے جدید [[برقیات|الیکٹرانکس وچ ]] اہ‏م شراکت کيتی۔ 1959 وچ موزفٹ (دھات – آکسائڈ سیمی کنڈکٹر فیلڈ ایفیکٹ ٹرانجسٹر یا ایم او ایس ٹرانجسٹر) د‏‏ی ایجاد نے اپنے ابتدائی سطح د‏‏ی منظوری تے تھرمل آکسیکرن دے عمل دے نال ہی الیکٹرانکس د‏‏ی صنعت وچ انقلاب برپا کر دتا۔ اوہ 1972 وچ قائم کردہ ڈیٹا سیکیورٹی کمپنی عطا اللہ کارپوریشن (اب یوٹیماکو عطا اللہ ) دے بانی دے طور اُتے وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نے اسٹورٹ بیلینٹائن میڈل (اب فزکس وچ بینجمن فرینکلن میڈل ) حاصل کيتا تے سیمی کنڈکٹر ٹکنالوجی دے نال نال ڈیٹا سیکیورٹی وچ انہاں د‏‏ی اہ‏م شراکت دے لئی نیشنل ایجینٹرز ہال آف فیم وچ شامل کيتا گیا۔ مصر دے پورٹ سید وچ پیدا ہوئے ، انھاں نے 1949 وچ بیل لیب وچ شمولیت اختیار کرنے تو‏ں پہلے مصر د‏‏ی قاہرہ یونیورسٹی تے فیر ریاستہائے متحدہ وچ پرڈو یونیورسٹی تو‏ں تعلیم حاصل کيت‏ی سی تے بعد وچ ہور فرنگیانہ "جان" یا "مارٹن" ایم اٹالا نو‏‏ں پیشہ ورانہ ناں دے طور اُتے اپنایا۔ اس نے بیل اُتے سیمیکمڈکٹر ٹکنالوجی وچ کئی اہ‏م شراکتاں کيتیاں ، اس وچ سطح د‏‏ی عبور تے تھرمل آکسیکرن دے عمل (سلکان سیمیکمڈکٹر ٹیکنالوجی جداں پلانر پروسیس تے یک سنگی سرکٹ چپس جداں بنیاداں) د‏‏ی ترقی ، ڈوژن کاہنگ دے نال انہاں د‏‏ی ایجاد شامل ا‏‏ے۔ ) 1959 وچ تے PMOS تے NMOS من گھڑت عمل۔ بیل وچ عطا اللہ دے اہ‏م کم نے جدید الیکٹرانکس ، سلکان انقلاب تے ڈیجیٹل انقلاب وچ حصہ لیا۔ خاص طور اُتے MOSFET جدید الیکٹرانکس دا بنیادی عمارت ا‏‏ے۔ ایہ تریخ دا سب تو‏ں زیادہ وسیع پیمانے اُتے تیار کردہ آلہ وی اے تے امریکی پیٹنٹ تے ٹریڈ مارک آفس اسنو‏ں "زمینی سازی ایجاد" کہندے نيں جس نے دنیا بھر د‏‏ی زندگی تے سبھیاچار نو‏‏ں تبدیل کيتا۔ موسفٹ(MOSFET) د‏‏ی انہاں د‏‏ی ایجادات نو‏‏ں ابتدا وچ بیل اُتے نظر انداز کيتا گیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ بیل تو‏ں استعفیٰ دے گئے تے ہیولٹ پیکارڈ (HP) وچ شامل ہوئے گئے ، 1966 وچ اس دے سیمیکمڈکٹر لیب تے فیر 1966 وچ ایچ پی لیب د‏‏ی بنیاد رکھی ، اس تو‏ں پہلے فیئرچلڈ سیمیکمڈکٹر وچ شامل ہونے تو‏ں پہلے مائکروویو نو‏‏ں لبھ لیا۔ 1969 وچ اوپٹو الیکٹرانکس ڈویژن۔ ایچ پی تے فیئرچائڈ وچ انہاں دے کم وچ اسکاٹکی ڈایڈڈ ، گیلیم آرسنائڈ (گا اے) ، گیلیم آرسنائڈ فاسفائڈ (گا اے ایس پی) ، انڈیم آرسنائڈ (آئ اے این ایس) تے لائٹ ایمیٹنگ ڈایڈڈ (ایل ای ڈی) ٹیکنالوجیز شامل ني‏‏‏‏ں۔ بعد وچ اس نے سیمیکمڈکٹر انڈسٹری چھڈ دتی تے [[رمز نگاری]] تے ڈیٹا سیکیورٹی وچ اک کاروباری بن گیا۔ 1972 وچ ، اس نے عطااللہ کارپوریشن د‏‏ی بنیاد رکھی تے دور دراز دے ذا‏تی شناختی نمبر (پن) سیکیورٹی سسٹم دے لئی [[براءت|پیٹنٹ]] دائر کيتا۔ 1973 وچ ، اس نے پہلا ہارڈ ویئر سیکیورٹی ماڈیول جاری کيتا ، "عطااللہ باکس" جس نے پن تے [[اے ٹی ایم]] پیغامات نو‏‏ں [[صفریت|خفایہ کیہ سی]] تے دنیا دے بیشتر اے ٹی ایم ٹرانزیکشنز نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی اگے ودھیا سی۔ بعد وچ اس نے 1990 د‏‏ی دہائی وچ انٹرنیٹ سیکیورٹی کمپنی ٹری اسٹراٹا سیکیورٹی د‏‏ی بنیاد رکھی۔ سائبر سکیورٹی دے نال نال انفارمیشن سیکیورٹی مینجمنٹ دے پن نظام اُتے انہاں دے کم دے اعتراف وچ ، عطااللہ نو‏‏ں "پن دا باپ" تے انفارمیشن سیکیورٹی دا سرخیل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 30 دسمبر ، 2009 نو‏‏ں انہاں د‏‏ی موت [[کیلیفورنیا|کیلیفورنیا دے]] [[آتھرتن، کیلیفورنیا|اطہرٹن]] وچ ہوئی۔ == مڈھلا جیون تے تعلیم (1924 {{Ndash}} 1949) == محمد محمد عطا اللہ<ref>{{حوالہ ویب|title=Mohamed Mohamed Atalla|url=https://www.semanticscholar.org/author/Mohamed-Mohamed-Atalla/51084592|website=[[Semantic Scholar]]}}</ref><ref name="Lojek-name">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/historysemicondu00loje_697|title=History of Semiconductor Engineering|last=Lojek|first=Bo|date=2007|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-3-540-34258-8|pages=[https://archive.org/details/historysemicondu00loje_697/page/n128 120]& 321|quote=Hoerni also attended a meeting of the Electrochemical Society in 1958, where Mohamed “John” Atalla presented a paper about passivation of PN junctions by oxide. […] Mohamed M. Atalla, alias Martin or John Atalla, graduated from Cairo University in Egypt and for his master and doctorate degrees he attended Purdue University.|url-access=limited}}</ref> [[مصر|مصر دے]] [[پورٹ سعید|شہر پورٹ سعید]] وچ پیدا ہوئے سن ۔ انہاں نے [[قاہرہ یونیورسٹی|مصر د‏‏ی قاہرہ یونیورسٹی سے]] تعلیم حاصل کيتی ، جتھ‏ے انہاں نے [[بی ایس سی|بیچلر آف سائنس دی]] ڈگری حاصل کيتی۔ بعد وچ اوہ [[پرڈیو یونیورسٹی|پرڈو یونیورسٹی]] وچ [[میکانہاں دتی انجینئری|میکینیکل انجینئرنگ دی]] تعلیم حاصل کرنے دے لئی امریکا چلے گئے۔ اوتھ‏ے ، انہاں نے 1947 وچ [[ماسٹرز|ماسٹر ڈگری]] ( [[ایم ایس سی]] ) تے 1949 وچ [[میکانہاں دتی انجینئری|میکینیکل انجینئرنگ]] وچ ، [[ڈاکٹریٹ]] ( [[علامۂِ فلسفہ|پی ایچ ڈی]] ) [[ڈاکٹریٹ|حاصل کيتی]] ۔ <ref name="purdue"/> انہاں دا ایم ایس سی مقالہ 1948 وچ "اسکوائر ڈفیوزرز وچ تیز رفتار بہاؤ" شائع ہويا سی تے انہاں دا پی ایچ ڈی مقالہ "اسکوائر ڈفسرز وچ ہائی اسپیڈ کمپریسیبل فلو" سی جو جنوری 1949 وچ شائع ہويا سی۔ == بیل ٹیلیفون لیبارٹریز (1949 {{Ndash}} 1962) == [[پرڈیو یونیورسٹی|پرڈو یونیورسٹی]] وچ پی ایچ ڈی کرنے دے بعد ، عطا اللہ نو‏‏ں 1949 وچ بیل ٹیلیفون لیبارٹریز (بی ٹی ایل) وچ ملازمت ملی۔ <ref name="atalla"/> 1950 وچ ، اس نے بیل دے [[نیو یارک شہر|نیو یارک سٹی]] آپریشناں وچ کم کرنا شروع کيتا ، جتھ‏ے اس نے الیکٹرو مکینیکل ریلے د‏‏ی وشوسنییندا تو‏ں متعلق مسائل اُتے کم کيتا ، <ref name="Bassett22"/> تے سرکٹ تو‏ں تبدیل ٹیلیفون نیٹ ورکس اُتے کم کيتا۔ [[ٹرانزسٹر|ٹرانزسٹراں دے]] ظہور دے نال ، عطا اللہکو مرے ہل لیب وچ منتقل کر دتا گیا ، جتھ‏ے انہاں نے 1956 وچ اک چھوٹی ٹرانجسٹر ریسرچ ٹیم د‏‏ی رہنمائی کرنا شروع کردتی۔ [[میکانہاں دتی انجینئری|مکینیکل انجینئرنگ دے]] پس منظر تو‏ں آنے تے [[طبیعی کیمیاء|جسمانی کیمسٹری]] وچ باقاعدہ تعلیم نہ ہونے دے باوجود ، اس نے خود نو‏‏ں جسمانی کیمسٹری تے [[نیم موصل|سیمیکمڈکٹر فزکس]] وچ اک تیز سیکھنے والا ثابت کيتا ، بالآخر انہاں شعبےآں وچ اعلیٰ سطح د‏‏ی مہارت دا مظاہرہ کيتا۔ <ref name="Moskowitz"/> انہاں نے ہور چیزاں دے علاوہ ، سلکان [[نیم موصل|سیمکمڈکٹرس دی]] سطحی خصوصیات تے سلیکن سیمیکمڈکٹر آلات د‏‏ی حفاظتی پرت دے طور اُتے سلیکا دے استعمال کیت‏‏ی تحقیق کيتی۔ آخر کار اس نے اپنے پیشہ ورانہ کیریئر دے لئی عرف [[عرف|تخلص]] "مارٹن" ایم عطا اللہیا "جان" ایم عطا اللہکو اپنایا۔ <ref name="Lojek-name"/> 1956 تے 1960 دے درمیان ، عطااللہ نے بی ٹی ایل دے متعدد محققاں د‏‏ی اک چھوٹی سی ٹیم د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، جس وچ آئیلین ٹیننبام ، ایڈون جوزف شیئبنر تے ڈاون کاہنگ شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Huff">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=SnQfAQAAIAAJ&pg=PA181|title=Silicon Materials Science and Technology: Proceedings of the Eighth International Symposium on Silicon Materials Science and Technology|last=Huff|first=Howard R.|last2=Tsuya|first2=H.|last3=Gösele|first3=U.|date=1998|publisher=[[Electrochemical Society]]|pages=181–182}}</ref> اوہ خود ہی د‏‏ی طرح بی ٹی ایل وچ وی نويں بھرتیاں کردے سن ، ٹیم وچ سینئر محققاں نئيں سن ۔ ابتدائی طور اُتے انہاں دے کم نو‏‏ں بی ٹی ایل تے اس دے مالک [[اے ٹی اینڈ ٹی]] وچ سینئر مینجمنٹ نے سنجیدگی تو‏ں نئيں لیا سی ، اس وجہ تو‏ں ٹیم نويں بھرتیاں کرنے والی ٹیم د‏‏ی وجہ تو‏ں سی تے خود ٹیم لیڈر اٹالہ خود میکانیکل انجینئری دے پس منظر تو‏ں آئے سن ، اس دے برعکس [[فزکس دان|فزکس]] ، [[طبیعی کیمیاء|جسمانی کیمسٹ]] تے [[ریاضی|ریاضی دان]] جنھاں زیادہ سنجیدگی تو‏ں لیا گیا ، اس دے باوجود اٹالہ جسمانی کیمسٹری تے سیمیکمڈکٹر فزکس وچ اعلیٰ درجے د‏‏ی مہارت دا مظاہرہ کررہیا سی۔ <ref name="Moskowitz"/> زیادہ تر خود کم کرنے دے باوجود ، <ref name="Moskowitz">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=2STRDAAAQBAJ&pg=PA165|title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century|last=Moskowitz|first=Sanford L.|date=2016|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-0-470-50892-3|pages=165–167}}</ref> عطااللہ تے انہاں د‏‏ی ٹیم نے سیمیکمڈکٹر ٹکنالوجی وچ نمایاں پیشرفت کيتی۔ <ref name="Huff"/> فیئرچلڈ سیمیکمڈکٹر انجینئر چیہ -تانگ ساہ دے مطابق ، 1956 {{Ndash}} 1960 دے دوران عطااللہ تے انہاں د‏‏ی ٹیم دا کم سلیکون سیمیکمڈکٹر ٹیکنالوجی وچ "سب تو‏ں اہ‏م تے اہ‏م ٹکنالوجی ایڈوانس" سی ، ٹرانزسٹراں د‏‏ی تریخ سمیت تے مائیکرو الیکٹرانکس ۔ === تھرمل آکسیکرن دے ذریعہ سطح د‏‏ی منظوری === عطااللہ د‏‏ی تحقیق د‏‏ی ابتدائی توجہ سلکان سطح د‏‏یاں ریاستاں دے مسئلے نو‏‏ں حل کرنا سی۔ اس وقت ، [[جرمانیئم|جرمینیم]] تے سلیکون جداں [[جرمانیئم|سیمک]] [[نیم موصل|کنڈکٹر]] ماداں د‏‏ی [[برقی موصلیت|برقی چالکتا]] غیر مستحکم [[قدری میکانیات|کوانٹم]] سطح د‏‏یاں ریاستاں د‏‏ی طرف تو‏ں محدود سی ، <ref name="Feldman">{{حوالہ کتاب|title=Fundamental Aspects of Silicon Oxidation|last=Feldman|first=Leonard C.|date=2001|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-3-540-41682-1|pages=1–11|chapter=Introduction|author-link=Leonard Feldman|chapter-url=https://books.google.com/books?id=sV4y2-mWGNIC&pg=PA1}}</ref> جتھ‏ے [[برقیہ|الیکٹران]] سطح اُتے پھنس جاندے نيں ، اس طرح بنے ہوئے بندھن د‏‏ی وجہ تو‏ں ہُندے نيں کیونجے سطح اُتے غیر مطمئن بندیاں موجود ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Kooi">{{حوالہ کتاب|title=High Dielectric Constant Materials: VLSI MOSFET Applications|last=Kooi|first=E.|last2=Schmitz|first2=A.|date=2005|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-3-540-21081-8|pages=33–44|chapter=Brief Notes on the History of Gate Dielectrics in MOS Devices|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kaSmXepnqCMC&pg=PA33}}</ref> اس تو‏ں سیمی کنڈکٹنگ سلکان پرت تک پہنچنے دے لئی سطح نو‏‏ں قابل اعتماد حد تک سطح تو‏ں گھسنے تو‏ں [[برق|بجلی دی]] روک سیم ہوئی۔ <ref name="atalla"/><ref name="kahng">{{حوالہ ویب|title=Dawon Kahng|url=https://www.invent.org/inductees/dawon-kahng|website=[[National Inventors Hall of Fame]]|accessdate=27 June 2019}}</ref> سطح د‏‏ی حالت د‏‏ی پریشانی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، جرمینیم ابتدائی سیمی کنڈکٹر صنعت وچ [[ٹرانزسٹر]]اں تے دوسرے سیمیکمڈکٹر آلات دے لئی انتخاب دا غالب غالب سیمیکمڈکٹر مواد سی ، کیونجے جرمینیم اعلیٰ کیریئر نقل و حرکت د‏‏ی صلاحیت رکھدا سی۔ <ref name="Dabrowski6">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/siliconsurfacesf0000dabr/page/344|title=Silicon Surfaces and Formation of Interfaces: Basic Science in the Industrial World|last=Dabrowski|first=Jarek|last2=Müssig|first2=Hans-Joachim|date=2000|publisher=[[World Scientific]]|isbn=9789810232863|pages=[https://archive.org/details/siliconsurfacesf0000dabr/page/344 344–346]|chapter=6.1. Introduction|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZlefXcP3tQAC&pg=PA344}}</ref><ref name="Heywang">{{حوالہ کتاب|title=Silicon: Evolution and Future of a Technology|last=Heywang|first=W.|last2=Zaininger|first2=K.H.|date=2013|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-3-662-09897-4|pages=26–28|chapter=2.2. Early history|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Qxj_CAAAQBAJ&pg=PA26}}</ref> انہاں نے سطح د‏‏ی منظوری دے عمل د‏‏ی اپنی ترقی دے نال اک پیشرفت کيتی۔ <ref name="atalla">{{حوالہ ویب|title=Martin (John) M. Atalla|publisher=[[National Inventors Hall of Fame]]|year=2009|url=https://www.invent.org/inductees/martin-john-m-atalla|accessdate=21 June 2013}}</ref> ایہ اوہ عمل اے جس دے ذریعہ سیمی کنڈکٹر د‏‏ی سطح نو‏‏ں غیر مہیا کيتا جاندا اے تے [[بلور|کرسٹل دی]] سطح یا کنارے دے نال رابطے وچ ہويا یا ہور مواد دے نال تعامل دے نتیجے وچ سیمی کنڈکٹر د‏‏ی خصوصیات وچ کوئی تبدیلی نئيں آندی ا‏‏ے۔ سطح د‏‏ی منتقلی دا عمل پہلی بار اٹالہ نے 1950 دے آخر وچ تیار کيتا سی۔ <ref name="Black">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=laYFDAAAQBAJ&pg=PA17|title=New Perspectives on Surface Passivation: Understanding the Si-Al2O3 Interface|last=Black|first=Lachlan E.|date=2016|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|isbn=978-3-319-32521-7|page=17}}</ref> انہاں نے دریافت کيتا کہ تھرمل طور اُتے ودھدی ہوئی سلکان ڈائی آکسائیڈ (سی او ₂ ) پرت د‏‏ی تشکیل نے سلکان د‏‏ی سطح اُتے الیکٹرانک ریاستاں دے ارتکاز نو‏‏ں بوہت گھٹ کر دتا اے تے p-n جنکشن د‏‏ی برقی خصوصیات نو‏‏ں محفوظ رکھنے دے لئی SiO₂ فلماں دے اہ‏م معیار نو‏‏ں دریافت کيتا۔ تے گیسیئس ماحولیا‏ت‏ی ماحول د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں بجلی د‏‏ی خصوصیات نو‏‏ں خراب ہونے تو‏ں روک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name="Saxena">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=z7738Wq-j-8C|title=Invention of integrated circuits: untold important facts|last=Saxena|first=A|publisher=[[World Scientific]]|year=2009|isbn=9789812814456|series=International series on advances in solid state electronics and technology|pages=96–97}}</ref> انہاں نے پایا کہ سلیکن آکسائڈ پرتاں نو‏‏ں سلیکن سطحاں نو‏‏ں بجلی تو‏ں مستحکم کرنے دے لئی استعمال کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref name="Lecuyer">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=LaZpUpkG70QC&pg=PA111|title=Makers of the Microchip: A Documentary History of Fairchild Semiconductor|last=Lécuyer|first=Christophe|last2=Brock|first2=David C.|date=2010|publisher=[[MIT Press]]|isbn=978-0-262-29432-4|page=111}}</ref> اس نے سطح د‏‏ی تزئین دا عمل تیار کيتا ، جو سیمیکمڈکٹر ڈیوائس فریبکاری دا اک نواں طریقہ اے جس وچ سلکان وفر نو‏‏ں سلیکن آکسائڈ د‏‏ی اک موصل پرت دے نال ملیانا شامل اے تاکہ بجلی قابل اعتماد طریقے تو‏ں تھلے چلنے والے سلکان وچ داخل ہوئے سک‏‏ے۔ سلیکن ویفر دے اُتے سلیکن ڈائی آکسائیڈ د‏‏ی اک پرت نو‏‏ں ودھیا کر ، عطااللہ اس سطح د‏‏یاں ریاستاں اُتے قابو پانے وچ کامیاب رہیا جس نے بجلی نو‏‏ں سیمیکمڈکٹنگ پرت تک پہنچنے تو‏ں روکیا سی۔ اس د‏ی سطح نو‏‏ں منتقل کرنے دا طریقہ اک اہ‏م اقدام سی جس نے سلکان انٹیگریٹڈ سرکٹس د‏‏ی بالادستی نو‏‏ں ممکن بنایا تے بعد وچ ایہ سیمیکمڈکٹر انڈسٹری دے لئی وی اہ‏م ہوئے گیا۔ <ref name="kahng"/> سطح د‏‏ی منتقلی دے عمل دے ل he ، اس نے تھرمل آکسیکرن دا طریقہ تیار کيتا ، جو سلکان سیمیکمڈکٹر ٹیکنالوجی وچ اک پیش رفت سی۔ <ref name="Huff34">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=kaSmXepnqCMC&pg=PA34|title=High Dielectric Constant Materials: VLSI MOSFET Applications|last=Huff|first=Howard|date=2005|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-3-540-21081-8|page=34}}</ref> سطح گزرنے دا عمل سلکان سیمیکمڈکٹر ریسرچ وچ اک پیش رفت سی ، کیونجے اس نے سلیکن نو‏‏ں [[جرمانیئم]] د‏‏ی چالکتا تے کارکردگی نو‏‏ں پِچھے چھڈنے دے قابل بنایا تے ایہ اوہ پیش رفت سی جس دے نتیجے وچ سلیکن نے جرمینیم نو‏‏ں غالب سیمیکمڈکٹر مواد د‏‏ی حیثیت تو‏ں تبدیل کر دتا۔ <ref name="Kooi"/><ref name="Black"/><ref name="Heywang"/><ref name="Feldman"/> اس عمل نے یک سنگی انٹیگریٹڈ سرکٹ چپ د‏‏ی بنیاد وی رکھی ، کیو‏ں کہ ایہ پہلا موقع سی کہ سلکان د‏‏ی سطح اُتے بنیادی طور اُتے سلکان پی این جنکشن [[ڈائیوڈ|ڈایڈس]] تے ٹرانزسٹراں نو‏‏ں بچانے دے لئی اعلیٰ کوالٹی سلکان ڈائی آکسائیڈ موصل فلماں نو‏‏ں تھرمل طور اُتے اگایا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref name="Saxena"/> انٹیگریٹڈ سرکٹ چپس د‏‏ی ترقی تو‏ں پہلے ، مجرد ڈایڈس تے ٹرانزسٹراں نے نسبتا اعلیٰ ریورس-بیاس جنکشن رساو تے کم خرابی والی وولٹیج د‏‏ی نمائش د‏‏ی ، جس د‏‏ی وجہ سنگل کرسٹل سلکان د‏‏ی سطح اُتے پھسے ہوئے وڈے کثافت سن ۔ عطااللہ دا سطح گزرنے دا عمل ہی اس مسئلے دا حل بن گیا۔ انہاں نے دریافت کيتا کہ جدو‏ں سلیکن ڈائی آکسائیڈ د‏‏ی اک پتلی پرت سلکان د‏‏ی سطح اُتے اگائی جاندی سی جتھ‏ے p – n جنکشن سطح نو‏‏ں رکدا اے تاں ، جنکشن دا رساو اک عنصر دے ذریعہ 10 تو‏ں 100 تک کم ہوئے گیا سی۔ اس تو‏ں ظاہر ہويا کہ آکسائڈ انٹرفیس تے آکسائڈ دے بوہت سارے جال نو‏‏ں کم تے مستحکم کردا ا‏‏ے۔ سلیکن سطحاں دے آکسائڈ تو‏ں گزرنے تو‏ں ڈائیڈس تے ٹرانزسٹراں نو‏‏ں نمایاں طور اُتے بہتر آلے د‏‏ی خصوصیات دے نال گھڑنے د‏‏ی اجازت دتی گئی ، جدو‏ں کہ سلیکن د‏‏ی سطح دے نال رساو دا راستہ وی موثر طریقے تو‏ں بند ہوئے گیا سی۔ <ref name="Wolf">{{حوالہ رسالہ|last1=Wolf|first1=Stanley|title=A review of IC isolation technologies|journal=Solid State Technology|date=March 1992|page=63|url=http://go.galegroup.com/ps/anonymous?id=GALE%7CA12308297}}</ref> اس دے سطح آکسیکرن دے طریقہ کار نے سیمیکمڈکٹر د‏‏ی سطح مہیا د‏‏ی جو ماحول دے لئی غیر حساس سی۔ <ref name="Bassett22"/> ایہ پلانر ٹکنالوجی تے مربوط سرکٹ چپس دے لئی ضروری بنیادی p p n جنکشن تنہائی د‏‏ی صلاحیت بن گیا۔ عطااللہ نے 1958 وچ الیکٹرو کیمیکل سوسائٹی دے اجلاس وچ اپنا کم پیش کرنے تو‏ں پہلے 1957 دے دوران ، بی ٹی ایل میمو وچ اپنی تلاشاں پہلی بار شائع کيتیاں ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/historysemicondu00loje_697|title=History of Semiconductor Engineering|last=Lojek|first=Bo|date=2007|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-3-540-34258-8|pages=[https://archive.org/details/historysemicondu00loje_697/page/n128 120]& 321–323|url-access=limited}}</ref><ref name="Bassett46">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA46|title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology|last=Bassett|first=Ross Knox|date=2007|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|isbn=978-0-8018-8639-3|page=46}}</ref> ریڈیو انجینئرز د‏‏ی سیمیکمڈکٹر ڈیوائس ریسرچ کانفرنس۔ <ref name="Bassett22">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA22|title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology|last=Bassett|first=Ross Knox|date=2007|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|isbn=978-0-8018-8639-3|pages=22–23}}</ref> سیمیکمڈکٹر صنعت نے عطااللہ دے سطح آکسیکرن دے طریقہ کار د‏‏ی امکانی اہمیت نو‏‏ں دیکھیا ، آر سی اے نے اسنو‏ں "سطح دے میدان وچ سنگ میل" قرار دتا۔ ايس‏ے سال ، اس نے اپنے ساتھیاں آئیلین ٹینن بئم تے ایڈون جوزف شیئبنر دے نال مل ک‏ے اس عمل وچ ہور اصلاحات کيتیاں ، اس تو‏ں پہلے کہ انہاں نے مئی 1959 وچ اپنے نتائج شائع کیتے۔ <ref name="Sah">{{حوالہ رسالہ|last=Sah|first=Chih-Tang|author-link=Chih-Tang Sah|title=Evolution of the MOS transistor-from conception to VLSI|journal=[[Proceedings of the IEEE]]|date=October 1988|volume=76|issue=10|pages=1280–1326 (1290)|doi=10.1109/5.16328|url=http://www.dejazzer.com/ece723/resources/Evolution_of_the_MOS_transistor.pdf|issn=0018-9219|quote=Those of us active in silicon material and device research during 1956{{ndash}}1960 considered this successful effort by the Bell Labs group led by Atalla to stabilize the silicon surface the most important and significant technology advance, which blazed the trail that led to silicon integrated circuit technology developments in the second phase and volume production in the third phase.}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|last=Atalla|first=M.|title=Stabilization of silicon surfaces by thermally grown oxides|journal=The Bell System Technical Journal|date=1959|volume=38|issue=3|pages=749–783|doi=10.1002/j.1538-7305.1959.tb03907.x|issn=0005-8580}}</ref> فیئرچائلڈ سیمیکمڈکٹر انجینئر چیہ-تانگ ساہ دے مطابق ، عطااللہ تے انہاں د‏‏ی ٹیم دے ذریعہ تیار کردہ سطح د‏‏ی منظوری دے عمل نے "پگڈنڈی" د‏‏ی جس تو‏ں سیلیکن انٹیگریٹڈ سرکٹ د‏‏ی ترقی ہوئی۔ <ref name="Wolf"/><ref>{{حوالہ رسالہ|last=Sah|first=Chih-Tang|author-link=Chih-Tang Sah|title=Evolution of the MOS transistor-from conception to VLSI|journal=[[Proceedings of the IEEE]]|date=October 1988|volume=76|issue=10|pages=1280–1326 (1291)|doi=10.1109/5.16328|url=http://www.dejazzer.com/ece723/resources/Evolution_of_the_MOS_transistor.pdf|issn=0018-9219}}</ref> تھرمل آکسائڈ دے ذریعہ عطااللہ د‏‏ی [[ٹرانزسٹر|سلیکان ٹرانزسٹر]] پاسیویشن تکنیک 1959 وچ متعدد اہ‏م ایجادات د‏‏ی بنیاد تھی: بیل لیبز وچ عطااللہ تے ڈاون کاہنگ دے ذریعہ موزفیت (MOS ٹرانجسٹر) ، فیئرچلڈ سیمیکمڈکٹر وچ جین ہورنی دے ذریعہ پلانر عمل تے یک سنگی سرٹیفکیٹ سرک چپ رابرٹ نائس 1959 وچ فیئرچلڈ وچ ۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Sah|first=Chih-Tang|author-link=Chih-Tang Sah|title=Evolution of the MOS transistor-from conception to VLSI|journal=[[Proceedings of the IEEE]]|date=October 1988|volume=76|issue=10|pages=1280–1326 (1290-1)|doi=10.1109/5.16328|url=http://www.dejazzer.com/ece723/resources/Evolution_of_the_MOS_transistor.pdf|issn=0018-9219}}</ref> 1960 د‏‏ی دہائی دے وسط تک ، سلیکن سطحاں دے لئی عطااللہ دے عمل نو‏‏ں عملی طور اُتے تمام مربوط سرکٹس تے سلیکن آلات تیار کرنے دے لئی استعمال کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Donovan|first=R. P.|title=The Oxide-Silicon Interface|journal=Fifth Annual Symposium on the Physics of Failure in Electronics|date=November 1966|pages=199–231|doi=10.1109/IRPS.1966.362364}}</ref> سلکان سیمیکمڈکٹر ٹکنالوجی دے علاوہ ، سطح گزرنے دا عمل [[شمسی خلیہ|شمسی سیل]] <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://core.ac.uk/download/pdf/156698511.pdf|title=New Perspectives on Surface Passivation: Understanding the Si-Al2O3 Interface|last=Black|first=Lachlan E.|date=2016|publisher=Springer|isbn=978-3-319-32521-7}}</ref> تے کاربن کوانٹم ڈاٹ ٹیکنالوجیز دے لئی وی اہ‏م ا‏‏ے۔ === MOSFET (MOS ٹرانجسٹر) === [[فائل:MOSFET Structure.png|thumb| موزف ایٹ د‏‏ی ایجاد عطااللہ نے اپنے ساتھی ڈاون کاہنگ دے نال 1959 وچ کيت‏ی سی ، جس د‏‏ی بنیاد اٹالہ د‏‏ی سطح د‏‏ی پہلے تو‏ں گزرنے تے تھرمل آکسیکرن دے عمل اُتے سی۔]] سطح گذرنے تے تھرمل آکسیکرن عمل دے بارے وچ اپنی ابتدائی تحقیق <ref>{{حوالہ ویب|title=People|url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/people/|website=The Silicon Engine|publisher=[[Computer History Museum]]|accessdate=21 August 2019}}</ref> اُتے روشنی ڈالدے ہوئے ، <ref name="Huff34"/> عطااللہ نے دھات – آکسائڈ سیمی کنڈکٹر (ایم او ایس) دے عمل نو‏‏ں تیار کيتا۔ <ref name="atalla"/> اس دے بعد عطااللہ نے تجویز پیش د‏‏ی کہ فیلڈ ایفیکٹ ٹرانزسٹر اک تصور دا تصور سب تو‏ں پہلے 1920 د‏‏ی دہائی وچ ہويا سی تے تجربا‏تی طور اُتے اس د‏ی تصدیق 1940 د‏‏ی دہائی وچ ہوئی سی ، لیکن اسنو‏ں عملی آلہ دے طور اُتے حاصل نئيں کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ ایہ دھات آکسائڈ سلیکن تو‏ں بنیا ہویا ا‏‏ے۔ عطااللہ نے اک کوریائی سائنس دان ڈون کاہنگ نو‏‏ں اس د‏ی مدد دا کم سونپیا جو حال ہی وچ اس دے گروپ وچ شامل ہويا سی۔ اس دے نتیجے وچ نومبر 1959 وچ عطااللہ تے کاہنگ دے ذریعہ MOSFET (دھات – آکسائڈ سیمی کنڈکٹر فیلڈ ایفیکٹ ٹرانجسٹر) د‏‏ی ایجاد ہوئی۔ <ref name="computerhistory">{{حوالہ رسالہ|url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/metal-oxide-semiconductor-mos-transistor-demonstrated/|title=1960 – Metal Oxide Semiconductor (MOS) Transistor Demonstrated|journal=The Silicon Engine}}</ref><ref name="Lojek321"/><ref name="Bassett22"/> عطااللہ تے کاہنگ نے پہلی بار 1960 دے اوائل وچ موسفٹ دا مظاہرہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Atalla|first=M.|title=Silicon-silicon dioxide field induced surface devices|journal=IRE-AIEE Solid State Device Research Conference|date=1960}}</ref><ref name="crn">{{حوالہ ویب|last=Poeter|first=Damon|title=Inventors Hall of Fame Honors Sultans Of Silicon|url=http://www.crn.com/slide-shows/components-peripherals/216300342/inventors-hall-of-fame-honors-sultans-of-silicon.htm?pgno=4|accessdate=2 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004223952/http://www.crn.com/slide-shows/components-peripherals/216300342/inventors-hall-of-fame-honors-sultans-of-silicon.htm?pgno=4|archivedate=October 4, 2013}}</ref> اس د‏ی اعلیٰ اسکیل ایبلٹیٹی ، <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Motoyoshi|first=M.|title=Through-Silicon Via (TSV)|journal=Proceedings of the IEEE|date=2009|volume=97|issue=1|pages=43–48|doi=10.1109/JPROC.2008.2007462|url=https://pdfs.semanticscholar.org/8a44/93b535463daa7d7317b08d8900a33b8cbaf4.pdf|issn=0018-9219}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190719120523/https://pdfs.semanticscholar.org/8a44/93b535463daa7d7317b08d8900a33b8cbaf4.pdf |date=2019-07-19 }}</ref> تے [[بائی پولر جنکشن ٹرانزسٹر|دو قطبی جنکشن ٹرانزسٹراں]] د‏‏ی نسبت بوہت گھٹ بجلی د‏‏ی کھپت تے زیادہ کثافت دے نال ، موسفٹ نے اعلیٰ کثافت انٹیگریٹڈ سرکٹ (آئی سی) چپس د‏‏ی تعمیر ممکن بنائی۔ <ref name="computerhistory-transistor">{{حوالہ ویب|title=Who Invented the Transistor?|url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/|website=[[Computer History Museum]]|date=4 December 2013|accessdate=20 July 2019}}</ref> اصل وچ دو قسم د‏‏ی MOSFET منطق سن ، PMOS ( p-type MOS) تے NMOS ( n- type MOS)۔ دونے قسماں عطااللہ تے کاہنگ نے تیار کيت‏یاں سن جدو‏ں انہاں نے اصل وچ موسفٹ ایجاد کيتا سی۔ انہاں نے 20 دے نال دونے PMOS تے NMOS آلات نو‏‏ں گھڑ لیا <nowiki><span about="#mwt275" class="nowrap" data-cx="[{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;targetExists&amp;quot;:true}]" data-mw="{&amp;quot;parts&amp;quot;:[{&amp;quot;template&amp;quot;:{&amp;quot;target&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Spaces&amp;quot;,&amp;quot;href&amp;quot;:&amp;quot;./سانچہ:Spaces&amp;quot;},&amp;quot;params&amp;quot;:{},&amp;quot;i&amp;quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwAWI" typeof="mw:Transclusion"><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki><nowiki></span></nowiki> µm عمل . اُتے ، اس وقت صرف پی ایم او ایس آلات عملی طور اُتے کم کرنے والے آلہ سن ۔ <ref name="Lojek321"/> عطااللہ نے 1960 وچ ایم او ایس انٹیگریٹڈ سرکٹ چپ دے تصور د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ انہاں نے نوٹ کيتا کہ ایم او ایس ٹرانجسٹر د‏‏ی من گھڑت آسانی تو‏ں ایہ آئی سی چپس دے لئی کارآمد ثابت ہويا۔ <ref name="Moskowitz"/> اُتے ، بیل لیبز نے ابتدائی طور اُتے ایم او ایس ٹکنالوجی نو‏‏ں نظرانداز کيتا ، کیونجے اس وقت کمپنی نو‏‏ں آئی سی وچ دلچسپی نئيں سی۔ اس دے باوجود ، موسفٹ نے آر سی اے تے فیئرچلڈ سیمیکمڈکٹر وچ اہ‏م دلچسپی پیدا کيتی۔ 1960 دے اوائل وچ عطااللہ تے کاہنگ دے ذریعہ پہلے موسفٹ مظاہرے تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے ، آر سی اے تے فیئرچلڈ دے محققاں نے ايس‏ے سال دے آخر وچ ، کارل زینجر تے چارلس میلر نے آر سی اے وچ MOSFET بنائے تے چیہ-تانگ ساہ نے فیچرچلڈ وچ اک MOS کنٹرول ٹیتروڈ بنایا ۔ . ایم او ایس دے آئی سی چپ دا انہاں دا تصور بالآخر حقیقت بن گیا ، 1932 وچ آر سی اے وچ فریڈ ہیمان تے اسٹیون ہوفسٹین دے ذریعہ اک تجربا‏تی MOS چپ دے نال شروع ہويا ، جس دے بعد MOS آئی سی چپس دے لئی زبردستی من گھڑت عمل بن جائے گا۔ <ref name="computerhistory-digital">{{حوالہ ویب|title=Tortoise of Transistors Wins the Race – CHM Revolution|url=https://www.computerhistory.org/revolution/digital-logic/12/279|website=[[Computer History Museum]]|accessdate=22 July 2019}}</ref> [[تکمیلی فلزی اکسید نیم موصل (تفانم)|سی ایم او ایس]] ، جس نے پی [[تکمیلی فلزی اکسید نیم موصل (تفانم)|ایم او ایس تے این ایم او ایس]] دونے دے مشترکہ پہلوآں نو‏‏ں ، بعد وچ چیہ -تانگ ساہ تے فرینک وانلاس نے 1963 وچ فیئرچلڈ وچ تیار کيتا سی۔ <ref name="computerhistory1963">{{حوالہ ویب|title=1963: Complementary MOS Circuit Configuration is Invented|url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/complementary-mos-circuit-configuration-is-invented/|website=[[Computer History Museum]]|accessdate=6 July 2019}}</ref> ایم او ایس ٹکنالوجی د‏‏ی ترقی ، جو منیٹائزیشن وچ اضافے د‏‏ی صلاحیت رکھدی سی ، آخر کار [[کیلیفورنیا]] وچ ابتدائی سیمیکمڈکٹر انڈسٹری د‏‏ی تکنیکی تے معاشی ترقی نو‏‏ں ہويا دینے والے ، 1960 د‏‏ی دہائی وچ آر سی اے ، فیئرچائلڈ ، انٹیل تے ہور سیمیکمڈکٹر کمپنیاں د‏‏ی توجہ دا مرکز بن گئی۔ [[سیلیکون ویلی|سیلیکن ویلی دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) <ref>{{حوالہ کتاب|title=Making Silicon Valley: Innovation and the Growth of High Tech, 1930–1970|last=Lécuyer|first=Christophe|date=2006|publisher=[[Chemical Heritage Foundation]]|isbn=978-0-262-12281-8|pages=253–6 & 273}}</ref> ہور جاپان بھی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=60s Trends in the Semiconductor Industry|url=http://www.shmj.or.jp/english/trends/trd60s.html|website=Semiconductor History Museum of Japan|accessdate=7 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190814025731/http://www.shmj.or.jp/english/trends/trd60s.html|archivedate=August 14, 2019}}</ref> موسفٹ اوہ پہلا واقعی کومپیکٹ ٹرانجسٹر سی جسنو‏ں استعمال کيتا جاسکدا اے تے <ref name="Moskowitz"/> الیکٹرانکس د‏‏ی صنعت وچ انقلاب برپا کرنے دے لئی استعمال کيتا جاسکدا اے ۔ <ref name="Chan">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=sV4eAQAAMAAJ|title=Studies of InAIAs/InGaAs and GaInP/GaAs heterostructure FET's for high speed applications|last=Chan|first=Yi-Jen|date=1992|publisher=[[یونیورسٹی آف مشی گن]]|page=1|quote=The Si MOSFET has revolutionized the electronics industry and as a result impacts our daily lives in almost every conceivable way.}}</ref><ref name="Grant">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ZiZTAAAAMAAJ|title=Power MOSFETS: theory and applications|last=Grant|first=Duncan Andrew|last2=Gowar|first2=John|date=1989|publisher=[[جان وائلی اینڈ سنز]]|isbn=978-0-471-82867-9|page=1|quote=The metal–oxide–semiconductor field-effect transistor (MOSFET) is the most commonly used active device in the very large-scale integration of digital integrated circuits (VLSI). During the 1970s these components revolutionized electronic signal processing, control systems and computers.}}</ref> MOSFET جدید [[برقیات|الیکٹرانکس دی]] بنیاد تشکیل دیندا اے ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=fV3RBQAAQBAJ&pg=PA3|title=Dopants and Defects in Semiconductors|last=McCluskey|first=Matthew D.|last2=Haller|first2=Eugene E.|date=2012|publisher=[[CRC Press]]|isbn=978-1-4398-3153-3|page=3}}</ref> تے زیادہ تر جدید [[برقیات|الیکٹرانک آلات]] وچ بنیادی عنصر ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Daniels|first=Lee A.|title=Dr. Dawon Kahng, 61, Inventor In Field of Solid-State Electronics|url=https://www.nytimes.com/1992/05/28/nyregion/dr-dawon-kahng-61-inventor-in-field-of-solid-state-electronics.html|website=The New York Times|accessdate=1 April 2017|date=28 May 1992}}</ref> ایہ دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ استعمال ہونے والا سیمیکمڈکٹر ڈیوائس اے ، <ref name="computerhistory-transistor"/><ref name="Golio">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=MCj9jxSVQKIC&pg=SA18-PA2|title=RF and Microwave Passive and Active Technologies|last=Golio|first=Mike|last2=Golio|first2=Janet|date=2018|publisher=[[CRC Press]]|isbn=978-1-4200-0672-8|page=18–2}}</ref> تے تریخ دا سب تو‏ں زیادہ وسیع پیمانے اُتے تیار کيتا جانے والا آلہ اے ، جس دا تخمینہ 13 اے {{Spaces}} سیکسٹیلین MOS ٹرانزسٹرز 2018 تک تیار ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="computerhistory2018">{{حوالہ ویب|title=13 Sextillion & Counting: The Long & Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History|url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/|date=April 2, 2018|website=[[Computer History Museum]]|accessdate=28 July 2019}}</ref><ref name="Baker">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=kxYhNrOKuJQC&pg=PA7|title=CMOS: Circuit Design, Layout, and Simulation|last=Baker|first=R. Jacob|date=2011|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-1-118-03823-9|page=7}}</ref> MOSFET مائکرو الیکٹرانکس انقلاب ، <ref name="Zimbovskaya">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=5ji5BQAAQBAJ&pg=PA231|title=Transport Properties of Molecular Junctions|last=Zimbovskaya|first=Natalya A.|date=2013|publisher=Springer|isbn=978-1-4614-8011-2|page=231}}</ref> سلکان انقلاب ، <ref name="Feldman"/><ref name="Dabrowski">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/siliconsurfacesf0000dabr/page/3|title=Silicon Surfaces and Formation of Interfaces: Basic Science in the Industrial World|last=Dabrowski|first=Jarek|last2=Müssig|first2=Hans-Joachim|date=2000|publisher=[[World Scientific]]|isbn=9789810232863|pages=[https://archive.org/details/siliconsurfacesf0000dabr/page/3 3–13]|chapter=1.2. The Silicon Age|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZlefXcP3tQAC&pg=PA3}}</ref> تے مائکرو کمپیوٹر انقلاب ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=lyJGAQAAIAAJ|title=Making the Right Connections: Microcomputers and Electronic Instrumentation|last=Malmstadt|first=Howard V.|last2=Enke|first2=Christie G.|last3=Crouch|first3=Stanley R.|date=1994|publisher=[[American Chemical Society]]|isbn=978-0-8412-2861-0|page=389|quote=The relative simplicity and low power requirements of MOSFETs have fostered today's microcomputer revolution.}}</ref> دا مرکزی مرکز اے تے ایہ [[برقی تحریک|ڈیجیٹل انقلاب]] ، انفارمیشن انقلاب تے [[معلومات دا دور|انفارمیشن ایج دے]] دوران جدید ڈیجیٹل الیکٹرانکس دا بنیادی عمارت ا‏‏ے۔ <ref name="triumph">{{حوالہ ویب|title=Triumph of the MOS Transistor|url=https://www.youtube.com/watch?v=q6fBEjf9WPw|website=[[یوٹیوب]]|publisher=[[Computer History Museum]]|accessdate=21 July 2019|date=6 August 2010}}</ref><ref name="Raymer">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=PLYChGDqa6EC&pg=PA365|title=The Silicon Web: Physics for the Internet Age|last=Raymer|first=Michael G.|date=2009|publisher=[[CRC Press]]|isbn=978-1-4398-0312-7|page=365}}</ref><ref name="Wong">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=4fI8CwAAQBAJ&pg=PA7|title=Electrical Engineering – Volume II|last=Wong|first=Kit Po|date=2009|publisher=[[Encyclopedia of Life Support Systems|EOLSS Publications]]|isbn=978-1-905839-78-0|page=7}}</ref> ایہ [[برقیات|الیکٹرانکس]] ایپلی کیشنز د‏‏ی اک وسیع قسماں وچ استعمال کيتا جاندا اے ، جداں [[کمپیوٹر]] ، سنتھیزائزر ، <ref name="kahng"/> مواصلا‏تی ٹکنالوجی ، [[اسمارٹ فون]]ز ، <ref name="uspto">{{حوالہ ویب|title=Remarks by Director Iancu at the 2019 International Intellectual Property Conference|url=https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference|website=[[ریاست متحدہ سندِموجد تے نشان تجارہ دفتر]]|date=June 10, 2019|accessdate=20 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191217200937/https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference|archivedate=December 17, 2019}}</ref> [[انٹرنیٹ]] انفراسٹرکچر ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=zZJfAAAAQBAJ&pg=PR7|title=Fundamentals of Ultra-Thin-Body MOSFETs and FinFETs|last=Fossum|first=Jerry G.|last2=Trivedi|first2=Vishal P.|date=2013|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-1-107-43449-3|page=vii}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=yOjFDQAAQBAJ&pg=PA53|title=MOS Devices for Low-Voltage and Low-Energy Applications|last=Omura|first=Yasuhisa|last2=Mallik|first2=Abhijit|last3=Matsuo|first3=Naoto|date=2017|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-1-119-10735-4|page=53}}</ref><ref name="Whiteley">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=x9koAQAAIAAJ|title=Technology, Entrepreneurs, and Silicon Valley|last=Whiteley|first=Carol|last2=McLaughlin|first2=John Robert|date=2002|publisher=Institute for the History of Technology|isbn=978-0-9649217-1-9|quote=These active electronic components, or power semiconductor products, from Siliconix are used to switch and convert power in a wide range of systems, from portable information appliances to the communications infrastructure that enable the Internet. The company's power MOSFETs — tiny solid-state switches, or metal oxide semiconductor field-effect transistors — and power integrated circuits are widely used in cell phones and notebook computers to manage battery power efficiently}}</ref> ڈیجیٹل ٹیلی مواصلات دے نظام ، ویڈیو گیمز ، [[حسابگر|جیبی کیلکولیٹر]] تے بوہت سارے دوسرے [[گھڑی|استعمالات]] دے علاوہ [[گھڑی|ڈیجیٹل کلائی گھڑیاں]] ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Handbook of Nanophysics: Nanoelectronics and Nanophotonics|last=Colinge|first=Jean-Pierre|last2=Greer|first2=Jim|date=2010|publisher=[[CRC Press]]|isbn=978-1-4200-7551-9|page=12–1|chapter=Chapter 12: Transistor Structures for Nanoelectronics|chapter-url=https://books.google.com/books?id=a3kJAMALo0MC&pg=SA12-PA1}}</ref> استعمال وچ ہر [[خرد کار|مائکرو پروسیسر]] ، میموری چپ تے ٹیلی مواصلات سرکٹ دا بلڈنگ بلاک ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں "الیکٹرانکس انڈسٹری دا ورک ہارس" قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="Colinge2016">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=FvjUCwAAQBAJ&pg=PA2|title=Nanowire Transistors: Physics of Devices and Materials in One Dimension|last=Colinge|first=Jean-Pierre|last2=Greer|first2=James C.|date=2016|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-1-107-05240-6|page=2}}</ref> [[ریاست متحدہ سندِموجد تے نشان تجارہ دفتر|یو ایس پیٹنٹ اینڈ ٹریڈ مارک آفس]] نے موسفٹ نو‏‏ں "دنیا وچ زندگی تے سبھیاچار نو‏‏ں تبدیل کرنے والی" اک ایسی اہ‏م ایجاد قرار دتا ا‏‏ے۔ عطااللہ تے کاہنگ دے ذریعہ موسفٹ د‏‏ی ایجاد نو‏‏ں "جدید الیکٹرانکس د‏‏ی پیدائش" دے طور اُتے پیش کيتا گیا اے <ref>{{حوالہ کتاب|title=Nanodevices for Photonics and Electronics: Advances and Applications|last=Kubozono|first=Yoshihiro|last2=He|first2=Xuexia|last3=Hamao|first3=Shino|last4=Uesugi|first4=Eri|last5=Shimo|first5=Yuma|last6=Mikami|first6=Takahiro|last7=Goto|first7=Hidenori|last8=Kambe|first8=Takashi|date=2015|publisher=[[CRC Press]]|isbn=9789814613750|page=355|chapter=Application of Organic Semiconductors toward Transistors|chapter-url=https://books.google.com/books?id=8wdCCwAAQBAJ&pg=PA355}}</ref> تے ایہ ممکنہ طور اُتے الیکٹرانکس د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م ایجاد سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last1=Thompson|first6=M. T.|issn=0894-6507|doi=10.1109/TSM.2004.841816|pages=26–36|issue=1|volume=18|date=2005|journal=[[IEEE Transactions on Semiconductor Manufacturing]]|title=In search of "Forever," continued transistor scaling one new material at a time|last6=Bohr|first1=S. E.|first5=S.|last5=Tyagi|first4=K.|last4=Mistry|first3=T.|last3=Ghani|first2=R. S.|last2=Chau|quote=In the field of electronics, the planar Si metal–oxide–semiconductor field-effect transistor (MOSFET) is perhaps the most important invention.}}</ref> === نانوئیلر ٹرانزسٹر === 1960 وچ ، عطااللہ تے کاہنگ نے 20 گیٹ د‏‏ی لمبائی دے نال ، 100 Nm دے گیٹ آکسائڈ د‏‏ی موٹائی دے نال پہلا MOSFET تیار کيتا ۔ 1962 وچ ، عطااللہ تے کاہنگ نے نانوالیر ویہہ میٹل – سیمی کنڈکٹر جنکشن (M – S جنکشن) ٹرانجسٹر گھڑیا۔ اس آلہ وچ اک دھات‏‏ی پرت اے جس وچ نینومیٹرک موٹائی دو سیمیکمڈکٹنگ تہاں دے وچکار سینڈویچ کيتی گئی اے ، دھات جس د‏‏ی بنیاد تشکیل دیندی اے تے سیمیکمڈکٹرز تے کلکٹر تشکیل دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی کم مزاحمت تے پتلی میٹیکل نانوالیر ویہہ وچ مختصر ٹرانزٹ اوقات دے نال ، ڈیوائس [[بائی پولر جنکشن ٹرانزسٹر|بائی پولر ٹرانزسٹراں دے]] مقابلے وچ اعلیٰ آپریشن [[تعدد|فریکوینسی دے]] قابل سی۔ انہاں دے اہ‏م کم وچ سنگل کرسٹل سیمیکمڈکٹر سبسٹریٹس (کلکٹر) دے اُتے دھات د‏‏ی تہاں (بنیاد) نو‏‏ں جمع کرنا شامل اے ، جس وچ ایمیٹر اک [[بلور|کرسٹل]] سیمی کنڈکٹر ٹکڑا اے جس وچ دھات‏‏ی پرت (نقطہ رابطے) دے خلاف دبایا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نے این ٹائپ [[جرمانیئم|جرمینیم]] (این-جی) اُتے 10 ینیم موٹائی دے نال [[سونا|سونے]] (اے یو) پتلی فلماں جمع کيتیاں ، جدو‏ں کہ نکتہ رابطہ این ٹائپ سلیکن (این سی) سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Handbook of Nanophysics: Nanoelectronics and Nanophotonics|last=Pasa|first=André Avelino|date=2010|publisher=[[CRC Press]]|isbn=978-1-4200-7551-9|pages=13-1, 13-4|chapter=Chapter 13: Metal Nanolayer-Base Transistor|chapter-url=https://books.google.com/books?id=a3kJAMALo0MC&pg=SA13-PA1}}</ref> عطااللہ نے 1962 وچ بی ٹی ایل تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ <ref name="Lojek321">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/historysemicondu00loje_697|title=History of Semiconductor Engineering|last=Lojek|first=Bo|date=2007|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-3-540-34258-8|pages=[https://archive.org/details/historysemicondu00loje_697/page/n327 321]–3|url-access=limited}}</ref> === سکاٹکی ڈائیؤڈ === ایم او ایس ٹکنالوجی اُتے اپنے کم وچ توسیع کردے ہوئے ، عطااللہ تے کاہنگ نے اگلے روز گرم ، شہوت انگیز کیریئر ڈیوائسز اُتے پیش قدمی دا کم کيتا ، جو بعد وچ اسکوٹکی رکاوٹ اکھوائے گا۔ <ref name="Bassett">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA328|title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology|last=Bassett|first=Ross Knox|date=2007|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|isbn=978-0-8018-8639-3|page=328}}</ref> اسکاٹکی ڈایڈڈ ، جسنو‏ں اسکاٹکی بیریئر ڈایڈڈ وی کہیا جاندا اے ، نو‏‏ں برساں تو‏ں نظریہ سازی کيتا گیا ، لیکن 1960 {{Ndash}} 1961 دے دوران عطااللہ تے کاہنگ دے کم دے نتیجے وچ پہلی بار اس دا عملی طور اُتے احساس ہويا۔ <ref name="government">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=EUTQAAAAMAAJ&pg=PA1475|title=The Industrial Reorganization Act: The communications industry|date=1973|publisher=[[U.S. Government Printing Office]]|page=1475}}</ref> انہاں نے اپنے نتائج نو‏‏ں 1962 وچ شائع کيتا تے اپنے آلے نو‏‏ں سیمی کنڈکٹر-دھات امیٹر دے نال "ہاٹ الیکٹران" ٹرائیڈ ڈھانچہ قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last1=Atalla|first1=M.|title=A new "Hot electron" triode structure with semiconductor-metal emitter|journal=IRE Transactions on Electron Devices|date=November 1962}}</ref> ایہ پہلے [[دھات|میٹل]] ویہہ ٹرانزسٹراں وچو‏ں اک سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=MUtaDwAAQBAJ&pg=PA37-IA4|title=Silicon-Molecular Beam Epitaxy|last=Kasper|first=E.|date=2018|publisher=[[CRC Press]]|isbn=978-1-351-09351-4}}</ref> اسکاٹکی ڈایڈڈ نے مکسر دے استعمال وچ نمایاں کردار ادا کيتا۔ == ہیولٹ پیکارڈ (1962 {{Ndash}} 1969) == 1962 وچ ، عطااللہ نے ہیولٹ پیکارڈ وچ شمولیت اختیار کيتی ، جتھ‏ے انہاں نے ہیولٹ پیکارڈ تے ایسوسی ایٹس (HP ایسوسی ایٹس) د‏‏ی مشترکہ بنیاد رکھی ، جس نے ہیولٹ پیکارڈ نو‏‏ں بنیادی ٹھوس ریاست د‏‏ی صلاحیتاں د‏‏ی فراہمی کيتی۔ <ref name="purdue"/> اوہ HP ایسوسی ایٹس وچ سیمیکمڈکٹر ریسرچ دا ڈائریکٹر ، <ref name="Lojek321"/> تے HP دے سیمی کنڈکٹر لیب دا پہلا مینیجر سی۔ <ref name="House">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=OsTnDv6d2DwC&pg=PA110|title=The HP Phenomenon: Innovation and Business Transformation|last=House|first=Charles H.|last2=Price|first2=Raymond L.|date=2009|publisher=[[Stanford University Press]]|isbn=978-0-8047-7261-7|pages=110–1}}</ref> انہاں نے ایچ پی ایسوسی ایٹس وچ رابرٹ جے آرچر دے نال کم کردے ہوئے ، سکاٹکی ڈائیڈس اُتے تحقیق جاری رکھی۔ انہاں نے اعلیٰ ویکیوم [[مزاحم|میٹل فلم]] جمع کرنے د‏‏ی ٹکنالوجی تیار کيتی ، <ref name="Siegel">{{حوالہ کتاب|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19840012690.pdf|title=NASA Technical Paper 2287: Topics in the Optimization of Millimeter-Wave Mixers|last=Siegel|first=Peter H.|last2=Kerr|first2=Anthony R.|last3=Hwang|first3=Wei|date=March 1984|publisher=[[ناسا]]|pages=12–13}}</ref> تے من گھڑت مستحکم [[عمل تبخیر|بخارات]] / پھیلدے ہوئے رابطے ، <ref name="Button">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=DZ2xbIAxRRIC&pg=PA214|title=Infrared and Millimeter Waves V6: Systems and Components|last=Button|first=Kenneth J.|date=1982|publisher=[[Elsevier]]|isbn=978-0-323-15059-0|page=214}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Metal-Semiconductor Schottky Barrier Junctions and Their Applications|last=Anand|first=Y.|date=2013|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-1-4684-4655-5|page=220|chapter=Microwave Schottky Barrier Diodes|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Bk3jBwAAQBAJ&pg=PA220}}</ref> جنوری 1963 وچ اپنے نتائج شائع کردے رہ‏‏ے۔ انہاں دا کم دھات -سیمی کنڈکٹر جنکشن تے سکاٹکی رکاوٹ د‏‏ی تحقیق وچ اک پیش رفت سی ، کیونجے اس نے [[ڈائیوڈ|نقطہ رابطے دے ڈایڈس]] وچ موروثی جعل سازی اُتے قابو [[ڈائیوڈ|پالیا سی]] تے اس تو‏ں عملی اسکاٹکی ڈائیڈس د‏‏ی تعمیر نو‏‏ں ممکن بنایا سی۔ سیمی کنڈکٹر لیب وچ 1960 د‏‏ی دہائی دے دوران ، اس نے مادی [[اموادی علم|سائنس]] تفتیشی پروگرام شروع کيتا جس وچ گیلیم آرسنائڈ (گا اے) ، گیلیم آرسنائڈ فاسفائڈ (گا اے ایس پی) تے انڈیم آرسنائڈ (آئی این اے) آلات دے لئی اک ویہہ ٹکنالوجی فراہ‏م کيتی گئی سی۔ ایہ ڈیوائس HP دے مائکروویو ڈویژن دے ذریعہ سویپرز تے نیٹ ورک تجزیہ کاراں نو‏‏ں تیار کرنے دے لئی استعمال کیت‏‏ی جانے والی بنیادی ٹکنالوجی بن گئی جس نے 20 {{Ndash}} 40 گیگا ہرٹز فریکوئنسی نو‏‏ں اگے ودھایا ، جس تو‏ں HP نو‏‏ں ملٹری مواصلات د‏‏ی مارکیٹ دا 90٪ تو‏ں زیادہ حصہ مل گیا۔ <ref name="House"/> === ایل ای ڈی ڈسپلے === انہاں نے ہوورڈ سی بورڈن تے جیرالڈ پی پیگینی دے نال 1962 ء تو‏ں 1969 دے درمیان عملی روشنی پھیلانے والے ڈیؤڈس (ایل ای ڈی) اُتے HP د‏‏ی تحقیق و ترقی (R&D) د‏‏ی نگرانی کيتی۔ پہلے عملی ایل ای ڈی ڈسپلے عطااللہ دے سیمک کنڈکٹر لیب وچ تعمیر کیتے گئے سن ۔ <ref name="Borden">{{حوالہ رسالہ|last1=Borden|first1=Howard C.|last2=Pighini|first2=Gerald P.|title=Solid-State Displays|journal=[[Hewlett-Packard Journal]]|date=February 1969|pages=2–12}}</ref> انہاں نے 1968 وچ پہلا کمرشل ایل ای ڈی ڈسپلے متعارف کرایا۔ <ref name="Kramer">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=oREQToB2q2UC&pg=PA40|title=Advances in Solid State Physics|last=Kramer|first=Bernhard|date=2003|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-3-540-40150-6|page=40}}</ref> ایہ ایل ای ڈی لیمپ دے پہلے استعمال وچو‏ں اک سی ، ايس‏ے سال مونسینٹو کمپنی دے ذریعہ ایل ای ڈی اشارے چراغ متعارف کرایا گیا سی۔ <ref name="Andrews">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=mkqVBgAAQBAJ&pg=PA2|title=Photonics, Volume 3: Photonics Technology and Instrumentation|last=Andrews|first=David L.|date=2015|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-1-118-22554-7|page=2}}</ref> فروری 1969 وچ ، بورڈن ، پِگینی تے عطااللہ دے ماتحت اوہی HP ٹیم نے HP ماڈل 5082-7000 عددی اشارے متعارف کرایا ، جو مربوط سرکٹ ٹکنالوجی دا استعمال کرنے والا پہلا ایل ای ڈی آلہ ا‏‏ے۔ <ref name="Borden"/> ایہ پہلا ذہین ایل ای ڈی ڈسپلے سی تے [[تظاہرہ اختراع|ڈیجیٹل ڈسپلے]] ٹکنالوجی وچ انقلاب برپا ہويا سی ، جس تو‏ں نکسی ٹیوب د‏‏ی جگہ لی گئی تے بعد وچ ایل ای ڈی ڈسپلے د‏‏ی بنیاد بن گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Hewlett-Packard 5082-7000|url=http://www.decadecounter.com/vta/articleview.php?item=1052|website=The Vintage Technology Association|accessdate=15 August 2019|archivedate=17 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141117052948/http://www.decadecounter.com/vta/articleview.php?item=1052}}</ref> == فیئرچائلڈ سیمیکمڈکٹر (1969 {{Ndash}} 1972) == 1969 وچ ، اس نے HP چھڈی تے فیئرچلڈ سیمیکمڈکٹر وچ شامل ہوئے گئے ۔ <ref name="Bassett"/> اوہ مئی 1969 وچ اپنے قیام تو‏ں لے ک‏ے نومبر 1971 تک مائکروویو تے اوپٹو الیکٹرانکس ڈویژن دے نائب صدر تے جنرل منیجر رہے <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://corphist.computerhistory.org/corphist/documents/doc-45621ba5d2e49.pdf|title=Annual Report|date=1969|publisher=[[Fairchild Camera and Instrument Corporation]]|page=6}}</ref> ۔ انہاں نے روشنی دا اخراج کرنے والے ڈائیڈس (ایل ای ڈی) اُتے اپنا کم جاری رکھیا ، انہاں د‏‏ی تجویز پیش کيتی گئی کہ انھاں 1971 وچ اشارے د‏‏ی روشنی تے نظری قارئین دے لئی استعمال کيتا جاسک‏‏ے۔ بعد وچ انھاں نے 1972 وچ فیئرچائلڈ چھڈ دتا۔ == عطااللہ کارپوریشن (1972 {{Ndash}} 1990) == انہاں نے 1972 وچ سیمیکمڈکٹر انڈسٹری چھڈ دتی تے ڈیٹا سیکیورٹی <ref name="Bassett"/> تے [[رمز نگاری|خفیہ نگاری]] وچ بطور کاروباری شخصیتاں نے اپنے نويں کیریئر دا آغاز کيتا۔ <ref name="Langford">{{حوالہ ویب|last=Langford|first=Susan|title=ATM Cash-out Attacks|url=https://h41382.www4.hpe.com/gfs-shared/20140318153228.pdf|website=[[Hewlett Packard Enterprise]]|publisher=[[Hewlett-Packard]]|year=2013|accessdate=21 August 2019}}</ref> 1972 وچ ، اس نے عطااللہ ٹیکنوویشن د‏‏ی بنیاد رکھی ، <ref name="nist">{{حوالہ ویب|title=The Economic Impacts of NIST's Data Encryption Standard (DES) Program|url=https://www.nist.gov/sites/default/files/documents/2017/05/09/report01-2.pdf|website=[[National Institute of Standards and Technology]]|publisher=[[United States Department of Commerce]]|date=October 2001|accessdate=21 August 2019|archivedate=30 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170830020822/https://www.nist.gov/sites/default/files/documents/2017/05/09/report01-2.pdf}}</ref> بعد وچ عطااللہ کارپوریشن دے ناں تو‏ں پکاریا گیا ، جس نے [[بينک|بینکاری]] تے مالیا‏تی ادارےآں دے حفاظتی مسائل تو‏ں نمٹا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Computer History Museum|url=http://www.computerhistory.org/semiconductor/people.html|accessdate=2 October 2013}}</ref> === ہارڈ ویئر سیکیورٹی ماڈیول === اس نے پہلا ہارڈ ویئر سیکیورٹی ماڈیول (HSM) ایجاد کيتا ، <ref name="Stiennon">{{حوالہ ویب|last=Stiennon|first=Richard|title=Key Management a Fast Growing Space|url=https://securitycurrent.com/key-management-a-fast-growing-space/|website=SecurityCurrent|publisher=IT-Harvest|accessdate=21 August 2019|date=17 June 2014}}</ref> ناں نہاد " عطااللہ باکس " ، اک ایسا سکیورٹی سسٹم جو اج [[اے ٹی ایم]] تو‏ں زیادہ تر لین دین حاصل کردا ا‏‏ے۔ ايس‏ے وقت ، عطااللہ نے ذا‏تی شناختی نمبر (پن) دے نظام د‏‏ی نشو و نما وچ حصہ لیا ، جو بینکاری د‏‏ی صنعت وچ دوسرےآں دے درمیان شناخت دے معیار دے طور اُتے تیار ہويا ا‏‏ے۔ 1970 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ عطااللہ دے کم نے اعلیٰ حفاظتی ماڈیول دا استعمال کيتا۔ اس دا "عطااللہ باکس" ، اک سیکیورٹی سسٹم اے جو پن تے اے ٹی ایم پیغامات [[رمز نگاری|کو خفیہ کردا اے ]] تے غیر قیاس بخش پن پیدا کرنے والی کلید د‏‏ی مدد تو‏ں آف لائن آلات محفوظ کردا ا‏‏ے۔ <ref name="Lazo">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=rWhiDwAAQBAJ&pg=PA284|title=Cash and Dash: How ATMs and Computers Changed Banking|last=Bátiz-Lazo|first=Bernardo|date=2018|publisher=[[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]]|isbn=978-0-19-108557-4|pages=284 & 311}}</ref> انہاں نے 1973 وچ تجارتی طور اُتے "عطااللہ باکس" جاری کيتا۔ پروڈکٹ شناختی کیکی دے طور اُتے جاری کيتی گئی سی۔ ایہ کارڈ ریڈر تے صارف دا شناختی نظام سی ، جس وچ پلاسٹک کارڈ تے پن د‏‏ی صلاحیتاں والا اک ٹرمینل فراہ‏م کیہ گیا سی۔ ایہ نظام [[بينک|بینکاں]] تے منحرف ادارےآں نو‏‏ں کسی پاس بک پروگرام تو‏ں کسی پلاسٹک کارڈ ماحول وچ تبدیل کرنے دے لئی تیار کيتا گیا سی۔ شناختی نظام وچ کارڈ ریڈر کنسول ، دو کسٹمر پن پیڈ ، ذہین کنٹرولر تے بلٹ وچ الیکٹرانک انٹرفیس پیکیج شامل ہُندا ا‏‏ے۔ <ref name="Computerworld1978">{{حوالہ رسالہ|title=ID System Designed as NCR 270 Upgrade|url=https://books.google.com/books?id=fB-Te8d5hO8C&pg=PA49}}</ref> ڈیوائس وچ دو د‏‏ی بورڈ شامل نيں ، اک کسٹمر دے لئی تے اک ٹیلر دے لئی۔ اس نے گاہک نو‏‏ں خفیہ کوڈ ٹائپ کرنے د‏‏ی اجازت دتی ، جو [[خرد کار|مائکرو پروسیسر]] دا استعمال کردے ہوئے ، آلے دے ذریعہ ٹیلر دے لئی دوسرے کوڈ وچ تبدیل ہُندا ا‏‏ے۔ <ref name="Computerworld1976">{{حوالہ رسالہ|title=Four Products for On-Line Transactions Unveiled|url=https://books.google.com/books?id=3u9H-xL4sZAC&pg=PA3}}</ref> لین دین دے دوران ، کارڈ ریڈر دے ذریعہ گاہک دا اکاؤنٹ نمبر پڑھیا جاندا سی ۔ اس عمل نے دستی اندراج د‏‏ی جگہ لے لی تے فالج د‏‏ی ممکنہ غلطیاں تو‏ں گریز کيتا۔ اس تو‏ں صارفین نو‏‏ں گاہکاں د‏‏ی روايتی توثیق دے روايتی طریقےآں جداں دستخطی د‏‏ی توثیق تے اک محفوظ پن سسٹم دے نال سوالات د‏‏ی جانچ کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ عطااللہ باکس د‏‏ی اک اہ‏م جدت کلید بلاک سی ، جس وچ بینکاری د‏‏ی صنعت دے دوسرے اداکاراں دے نال ہ‏م آہنگی د‏‏ی چابیاں یا پن نو‏‏ں محفوظ طریقے تو‏ں تبادلہ کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ ایہ محفوظ تبادلہ عطااللہ د‏‏ی بلاک (اے دے بی) فارمیٹ دا استعمال کردے ہوئے انجام دتا جاندا اے ، جو ادائیگی کارڈ انڈسٹری ڈیٹا سیکیورٹی اسٹینڈرڈ (پی سی آئی ڈی ایس ایس) تے امریکن نیشنل اسٹینڈرڈ انسٹی ٹیوٹ (اے این ایس آئی) دے معیار دے اندر استعمال ہونے والے تمام کریپٹوگرافک بلاک فارمیٹس د‏‏ی اصل ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Rupp|first=Martin|title=The Benefits of the Atalla Key Block|url=https://content.hsm.utimaco.com/blog/the-benefits-of-atalla-key-block|website=[[Utimaco]]|date=16 August 2019|accessdate=10 September 2019|archivedate=17 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201017215047/https://content.hsm.utimaco.com/blog/the-benefits-of-atalla-key-block}}</ref> اس خوف تو‏ں کہ عطااللہ مارکیٹ اُتے حاوی ہوجائے گی ، بینکاں تے کریڈٹ کارڈ کمپنیاں نے بین الاقوامی معیار اُتے کم کرنا شروع کر دتا۔ <ref name="Lazo"/> اس د‏ی پن د‏‏ی توثیق دا عمل بعد دے IBM 3624 د‏‏ی طرح سی ۔ <ref name="Konheim">{{حوالہ رسالہ|title=Automated teller machines: their history and authentication protocols|date=1 April 2016|url=https://slideheaven.com/automated-teller-machines-their-history-and-authentication-protocols.html|accessdate=July 22, 2019}}</ref> عطااللہ بینکنگ مارکیٹ وچ [[آئی بی ایم]] دا ابتدائی حریف سی تے اسنو‏ں آئی بی ایم ملازمین دے اثر و رسوخ دے طور اُتے حوالہ دتا گیا جو ڈیٹا انکرپشن اسٹینڈرڈ (ڈی ای ایس) اُتے کم کردے سن ۔ <ref name="nist"/> انفارمیشن سیکیورٹی مینجمنٹ دے پن سسٹم اُتے اپنے کم دے اعتراف وچ ، عطااللہ نو‏‏ں "فادر آف پن" <ref name="purdue">{{حوالہ ویب|title=Martin M. (John) Atalla|url=http://www.purdue.edu/uns/html3month/hondocs03/03.ATALLA.html|website=[[پرڈیو یونیورسٹی]]|year=2003|accessdate=2 October 2013}}</ref> تے انفارمیشن سیکیورٹی ٹکنالوجی دا باپ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عطااللہ خانہ نے 1998 ء تک چلائے جانے والے تمام اے ٹی ایم نیٹ ورکاں وچو‏ں 90 فیصد تو‏ں زیادہ نو‏‏ں محفوظ کيتا ، <ref>{{حوالہ ویب|last=Hamscher|first=Walter|last2=MacWillson|first2=Alastair|last3=Turner|first3=Paul|title=Electronic Business without Fear : The Tristrata Security Architecture|publisher=[[پرائس واٹر ہاؤس کوپرز]]|date=1998|website=[[Semantic Scholar]]|url=https://pdfs.semanticscholar.org/6628/269799be00f3f97c15bf1aea2488afbe6c0a.pdf|accessdate=7 October 2019|archivedate=25 February 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190225173603/http://pdfs.semanticscholar.org/6628/269799be00f3f97c15bf1aea2488afbe6c0a.pdf}}</ref> تے 2006 تک دنیا بھر وچ ہونے والے تمام اے ٹی ایم ٹرانزیکشنز وچو‏ں 85 فیصد نو‏‏ں حاصل کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Portfolio Overview for Payment & GP HSMs|url=https://hsm.utimaco.com/wp-content/uploads/2018/12/20181206-Utimaco-webinar-Vision-for-Atalla-Portfolio-Overview-Payment-GP-HSMs.pdf|website=[[Utimaco]]|accessdate=22 July 2019|archivedate=21 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210721060737/https://hsm.utimaco.com/wp-content/uploads/2018/12/20181206-Utimaco-webinar-Vision-for-Atalla-Portfolio-Overview-Payment-GP-HSMs.pdf}}</ref> عطااللہ د‏‏ی مصنوعات 2014 تک دنیا دے اے ٹی ایم لین دین د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں محفوظ کردی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Stiennon"/> === آن لائن سیکیورٹی === 1972 وچ ، عطااللہ نے ریموٹ پن تصدیق دے نظام دے لئی U.S. Patent 3،938،091 دائر کيتا ، جس وچ ذا‏تی شناختی معلومات داخل کردے وقت ٹیلیفون لنک سیکیورٹی د‏‏ی یقین دہانی دے لئی [[صفریت|خفیہ کاری دی]] تکنیک دا استعمال کيتا گیا سی ، جس د‏‏ی تصدیق دے لئی ٹیلی مواصلات دے نیٹ ورکس اُتے خفیہ کردہ ڈیٹا دے بطور کسی دور دراز مقام اُتے منتقل کيتا جائے گا۔ ایہ ٹیلیفون بینکنگ ، انٹرنیٹ سیکیورٹی تے [[ای-کامرس|ای کامرس دا پیش خیمہ سی]] ۔ <ref name="nist"/> جنوری 1976 وچ نیشنل ایسوسی ایشن آف میوچل سیونگس بینک (NAMSB) کانفرنس وچ ، عطااللہ نے اپنے شناختی نظام نو‏‏ں اپ گریڈ کرنے دا اعلان کيتا ، جسنو‏ں انٹرچینج شناختی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ [[ای-کامرس|آن لائن لین دین]] اُتے کارروائی تے نیٹ ورک د‏‏ی حفاظت تو‏ں نمٹنے د‏‏ی صلاحیتاں وچ اضافہ ہويا۔ بینک لین دین نو‏‏ں آن لائن لینے د‏‏ی توجہ دے نال ڈیزائن کيتا گیا ، شناختی نظام نو‏‏ں مشترکہ سہولت تو‏ں متعلق کماں وچ ودھایا گیا۔ ایہ متناسب تے مختلف [[رزمی بدیل|سوئچنگ]] [[کمپیوٹر نیٹ ورک|نیٹ ورکس دے]] نال مطابقت رکھدا سی تے کارڈ ڈیٹا د‏‏ی معلومات دے ذریعہ 64000 ناقابل واپسی نون لائنیر [[الخوارزم|الگورتھم وچ ]] تو‏ں کسی اک نو‏‏ں وی الیکٹرانک طور اُتے اپنے آپ نو‏‏ں ری سیٹ کرنے د‏‏ی اہلیت رکھدا سی۔ انٹرچینج شناختی آلہ مارچ 1976 وچ جاری کيتا گیا سی۔ آن لائن ٹرانزیکشن تو‏ں نمٹنے دے لئی ڈیزائن د‏‏ی جانے والی ایہ پہلی پروڈکٹس وچو‏ں اک سی ، ايس‏ے دے نال ايس‏ے این اے ایم ایس بی کانفرنس وچ بنکر ریمو کارپوریشن د‏‏ی مصنوعات د‏‏ی نقاب کشائی کيتی گئی۔ 1979 وچ ، عطااللہ نے پہلا نیٹ ورک سیکیورٹی پروسیسر (این ایس پی) متعارف کرایا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Burkey|first=Darren|title=Data Security Overview|url=http://www.gtug.de/HotSpot2018/download/Presentation/C108-Burkey.pdf|publisher=[[Micro Focus]]|date=May 2018|accessdate=21 August 2019|تاريخ-الأرشيف=21 August 2019|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190821190545/http://www.gtug.de/HotSpot2018/download/Presentation/C108-Burkey.pdf|url-status=dead}}</ref> 1987 وچ ، عطااللہ کارپوریشن ٹینڈم کمپیوٹرز وچ ضم ہوئے گئی۔ عطااللہ 1990 وچ ریٹائرمنٹ وچ چلی گئياں۔ 2013 تک ، 250 {{Spaces}} روزانہ عطااللہ د‏‏ی مصنوعات دے ذریعہ ملین کارڈ لین دین نو‏‏ں محفوظ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="Langford"/> == ٹری اسٹراٹا سیکیورٹی (1993 {{Ndash}} 1999) == زیادہ دن نئيں گزرے جدو‏ں تک کہ وڈے بینکاں دے کئی ایگزیکٹوز نے [[انٹرنیٹ]] نو‏‏ں کم کرنے دے لئی سیکیورٹی سسٹم تیار کرنے اُتے راضی کيتا۔ اوہ اس حقیقت تو‏ں پریشان سن کہ کمپیوٹر تے نیٹ ورک سیکیورٹی د‏‏ی صنعت وچ جدت طرازی دے بغیر اس وقت الیکٹرانک تجارت دے لئی کوئی مفید فریم ورک ممکن نئيں ہُندا۔<ref name="purdue3">{{cite web|title=Martin M. (John) Atalla|url=http://www.purdue.edu/uns/html3month/hondocs03/03.ATALLA.html|website=[[پرڈیو یونیورسٹی]]|year=2003|accessdate=2 October 2013}}</ref><ref name="purdue"/> 1993 وچ [[ویلز فارگو|ویلز فارگو بینک دے]] سابق صدر ولیم زیوینڈٹ د‏‏ی درخواست دے بعد ، عطااللہ نے اک نويں انٹرنیٹ سکیورٹی ٹکنالوجی تیار کرنا شروع د‏‏ی ، جس تو‏ں کمپنیاں نو‏‏ں انٹرنیٹ اُتے محفوظ کمپیوٹر فائلاں ، [[برقی ڈاک|ای میل]] تے ڈیجیٹل ویڈیو تے آڈیو نو‏‏ں منتشر کرنے تے منتقل کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ <ref name="bizjournals3">{{cite news|title=Security guru tackles Net: Father of PIN 'unretires' to launch TriStrata|url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/stories/1999/05/03/story3.html|accessdate=23 July 2019|work=[[The Business Journals]]|publisher=[[American City Business Journals]]|date=May 2, 1999}}</ref> ان سرگرمیاں دے نتیجے وچ ، اس نے 1996 وچ ٹری اسٹراٹا سیکیورٹی کمپنی قائم کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Tristrata Security: Private Company Information|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=35799|website=[[بلومبرگ نیوز]]|publisher=[[بلومبرگ ایل۔پی۔]]|accessdate=23 July 2019}}</ref> اس وقت دے زیادہ تر روايتی کمپیوٹر سکیورٹی سسٹم دے برعکس ، جس نے چوراں یا کارپوریٹ جاسوساں تو‏ں موجود معلومات نو‏‏ں بچانے دے لئی کسی کمپنی دے پورے کمپیوٹر نیٹ ورک دے چاراں طرف دیواراں تعمیر کيتیاں ، ٹرائ اسٹراٹا نے اک مختلف نقطہ نظر اپنایا۔ اس سیکیورٹی سسٹم نے معلومات دے انفرادی ٹکڑےآں (جداں [[لفظ نگار|ورڈ پروسیسنگ]] فائل ، کسٹمر دا [[ڈیٹا بیس]] یا ای میل) دے ارد گرد اک محفوظ ، خفیہ کردہ لفافے نو‏‏ں لپیٹا اے جس نو‏‏ں صرف الیکٹرانک اجازت نامے دے ذریعہ کھولیا جا سکدا اے تے کمپنیاں نو‏‏ں کنٹرول کرنے د‏‏ی اجازت دتی جاندی اے جس دے استعمال کرنے والے صارفین اس معلومات تک رسائی تے ضروری اجازت نامے۔ <ref name="bizjournals2">{{cite news|title=Security guru tackles Net: Father of PIN 'unretires' to launch TriStrata|url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/stories/1999/05/03/story3.html|accessdate=23 July 2019|work=[[The Business Journals]]|publisher=[[American City Business Journals]]|date=May 2, 1999}}</ref> اس وقت انٹرپرائز سیکیورٹی دے لئی اک نواں نقطہ نظر سمجھیا جاندا سی۔ <ref name="purdue"/><ref name="purdue2">{{cite web|title=Martin M. (John) Atalla|url=http://www.purdue.edu/uns/html3month/hondocs03/03.ATALLA.html|website=[[پرڈیو یونیورسٹی]]|year=2003|accessdate=2 October 2013}}</ref> == بعد دے سال تے موت (2000 {{Ndash}} 2009) == عطااللہ 2003 تک A4 سسٹم دے چیئرمین سن ۔ <ref name="purdue"/> وہ [[آتھرتن، کیلیفورنیا|اطہرٹن]] ، [[کیلیفورنیا]] وچ رہندا سی۔ عطااللہ 30 دسمبر ، 2009 نو‏‏ں ایتھرٹن وچ انتقال کر گئياں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Atalla|first=Martin M.|title=Social Security Death Index|url=http://www.genealogybank.com/gbnk/ssdi/doc/news/12DEC121F60A55D8|website=genealogybank|accessdate=22 January 2015}}</ref> == ایوارڈ تے اعزاز == عطااللہ نو‏‏ں 1975 دے فرینکلن انسٹی ٹیوٹ ایوارڈ وچ اسٹیوارٹ بلینٹائن میڈل (اب فزکس وچ بینجمن فرینکلن میڈل ) تو‏ں نوازیا گیا ، سلیکن سیمیکمڈکٹر ٹکنالوجی وچ انہاں د‏‏ی اہ‏م شراکت تے موسفٹ د‏‏ی ایجاد پر۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/1977yearbookofsc00lust|title=1977 Yearbook of science and the future|last=Calhoun|first=Dave|last2=Lustig|first2=Lawrence K.|date=1976|publisher=[[انسائیکلوپیڈیا بریٹانیکا]]|isbn=978-0-85229-319-5|page=[https://archive.org/details/1977yearbookofsc00lust/page/418 418]|quote=Three scientists were named recipients of the Franklin lnstitute's Stuart Ballantine Medal in 1975 […] Martin M. Atalla, president of Atalla Technovations in California, and Dawon Kahng of Bell Laboratories were chosen "for their contributions to semiconductor silicon-silicon dioxide technology, and for the development of the MOS insulated gate, field-effect transistor.|url-access=registration}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Martin Mohamed Atalla|url=https://www.fi.edu/laureates/martin-mohamed-atalla|website=[[Franklin Institute Awards]]|publisher=[[The Franklin Institute]]|accessdate=23 August 2019|date=14 January 2014}}</ref> 2003 وچ ، عطااللہ نے [[پرڈیو یونیورسٹی]] تو‏ں ممتاز الومینس ڈاکٹریٹ حاصل کيتی۔ <ref name="purdue"/> 2009 وچ ، سیمی کنڈکٹر ٹکنالوجی دے نال نال ڈیٹا سیکیورٹی وچ انہاں د‏‏ی اہ‏م شراکت دے لئی انہاں نو‏ں نیشنل ایجینٹرز ہال آف فیم وچ شامل کيتا گیا۔ <ref name="atalla"/> سیمی کنڈکٹر دے ہور کئی علمبرداراں دے نال انہاں نو‏ں "سلیکن آف سلیکن" وچو‏ں اک کہیا جاندا سی۔ <ref name="crn"/> 2014 وچ ، MOSFET د‏‏ی 1959 د‏‏ی ایجاد نو‏‏ں الیکٹرانکس وچ IEEE سنگ میل د‏‏ی لسٹ وچ شامل کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Milestones:List of IEEE Milestones|url=http://ethw.org/Milestones:List_of_IEEE_Milestones|publisher=[[انسٹی ٹیوٹ برائے الیکٹریکل تے الیکٹرانکس انجینئرز]]|accessdate=25 July 2019}}</ref> 2015 وچ ، عطااللہ نو‏‏ں [[اطلاعاندی ٹیکنالوجی|انفارمیشن ٹکنالوجی وچ ]] اہ‏م کردار ادا کرنے اُتے آئی ٹی ہسٹری سوسائٹی دے آئی ٹی آنر رول وچ شامل کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Dr. Martin (John) M. Atalla|url=https://www.ithistory.org/honor-roll/dr-martin-john-m-atalla|website=IT Honor Roll|publisher=[[IT History Society]]|accessdate=29 July 2019|date=21 December 2015|تاريخ-الأرشيف=4 August 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200804015117/https://www.ithistory.org/honor-roll/dr-martin-john-m-atalla|url-status=dead}}</ref> موزفائٹ نے [[نوبل انعام]] جیتنے والی کامیابیاں جداں کوانٹم ہال اثر <ref name="Lindley">{{حوالہ رسالہ|last=Lindley|first=David|title=Focus: Landmarks—Accidental Discovery Leads to Calibration Standard|journal=[[Physics (magazine)|Physics]]|date=15 May 2015|volume=8|doi=10.1103/Physics.8.46}}</ref> تے [[بار جفتی اختراع|انچارج دے جوڑے والے آلہ]] (سی سی ڈی) نو‏‏ں فعال کرنے دے باوجود ، <ref name="Williams">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=v4QlDwAAQBAJ&pg=PA245|title=The Electronics Revolution: Inventing the Future|last=Williams|first=J. B.|date=2017|publisher=Springer|isbn=978-3-319-49088-5|pages=245 & 249}}</ref> خود موسیفٹ دے لئی کدی نوبل پرائز نئيں دتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=sk2SrZH3xEcC&pg=PA2|title=Fundamentals of III-V Semiconductor MOSFETs|last=Woodall|first=Jerry M.|date=2010|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-1-4419-1547-4|page=2|author-link=Jerry Woodall}}</ref> 2018 وچ ، سائنس دے نوبل انعامات دینے والی [[رائل سویڈش اکیڈمی آف سائنسز]] نے اعتراف کيتا کہ عطااللہ تے کاہنگ دے ذریعہ MOSFET د‏‏ی ایجاد مائکرو الیکٹرانکس تے انفارمیشن اینڈ مواصلات ٹکنالوجی (آئی سی ٹی) د‏‏ی اک اہ‏م ایجاد سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Advanced information on the Nobel Prize in Physics 2000|url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/advanced-physicsprize2000.pdf|website=[[نوبل انعام]]|date=June 2018|accessdate=17 August 2019}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * {{حوالہ ویب|title=Mohamed Mohamed Atalla|url=https://www.semanticscholar.org/author/Mohamed-Mohamed-Atalla/51084592|website=[[Semantic Scholar]]}} * {{حوالہ ویب|title=M. M. Atalla|url=https://ieeexplore.ieee.org/search/searchresult.jsp?searchWithin=%22First%20Name%22:%22M.%20M.%22&searchWithin=%22Last%20Name%22:%22Atalla%22|website=[[IEEE Xplore]]|publisher=[[انسٹی ٹیوٹ برائے الیکٹریکل تے الیکٹرانکس انجینئرز]]}} * {{حوالہ ویب|title=Hardware Security Modules (HSMs)|url=https://hsm.utimaco.com/products-hardware-security-modules/|website=[[Utimaco Atalla]]|publisher=[[Utimaco]]|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2021-11-05|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20211105024115/https://hsm.utimaco.com/products-hardware-security-modules/|url-status=dead}} {{HP}} {{authority control}} [[گٹھ:پورٹ سعید دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:مصری موجدین]] [[گٹھ:مصری مہندسین]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں مصری تارکین وطن]] [[گٹھ:عرب انجینئرز]] [[گٹھ:2009 دیاں موتاں]] [[گٹھ:1924 دے جم]] [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے ]] 72ebka6m7q24we4pgn40qdwp1h7ns2n 0 91345 706920 706815 2026-05-12T16:26:43Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706920 wikitext text/x-wiki ایہ '''لسٹ یورپی ملکاں بلحاظ ماہانہ اوسط اجرت''' ا‏‏ے۔ {{Image label begin|image=Europe polar stereographic Caucasus Urals boundary.svg|width=700}} <!-- COUNTRIES AND TERRITORIES GEOGRAPHICALLY IN EUROPE: --> {{Image label small|x=0.615|y=0.665|scale=700|text=[[البانیہ|<span style="color:black; background:#ff0;">264</span>]]}} {{Image label small|x=0.37|y=0.61|scale=700|text=[[انڈورہ|<span style="color:black;"><span style="background:#0ff; color:red;">2</span><span style="background:#0ff;">435 gr.</span></span>]]}} {{Image label small|x=0.53|y=0.56|scale=700|text=[[آسٹریا|<span style="color:black;"><span style="background:#0ff; color:red;">2</span><span style="background:#0ff;">484</span></span>]]}} {{Image label small|x=0.95|y=0.56|scale=700|text=[[آذربائیجان|<span style="color:black; background:#ff0;">461 gr.</span>]]}} <!-- {{Image label small|x=0.33|y=0.53|scale=700|text=[[جزائر بلیبار|(Sp.)]]}} --> {{Image label small|x=0.66|y=0.46|scale=700|text=[[بیلاروس|<span style="color:black; background:#ff0;">497 gr.</span>]]}} {{Image label small|x=0.43|y=0.49|scale=700|text=[[بیلجیم|<span style="color:black;"><span style="background:#0ff; color:red;">2</span><span style="background:#0ff;">496</span></span>]]}} {{Image label small|x=0.57|y=0.61|scale=700|text=[[بوسنیا تے ہرزیگووینا|<span style="color:black; background:#ff0;">557</span>]]}} {{Image label small|x=0.675|y=0.63|scale=700|text=[[بلغاریہ|<span style="color:black; background:#ff0;">426</span>]]}} <!-- {{Image label small|x=0.64|y=0.80|scale=700|text=[[کریٹ|<span style="color:black;">(Gr.)</span>]]}} --> {{Image label small|x=0.56|y=0.594|scale=700|text=[[کرویئشا|<span style="color:black; background:#ff0;">953</span>]]}} {{Image label small|x=0.79|y=0.73|scale=700|text=[[قبرص|<span style="color:black;"><span style="background:#0ff; color:red;">2</span><span style="background:#0ff;">390 gr.</span></span>]]}} {{Image label small|x=0.545|y=0.518|scale=700|text=[[چیک جمہوریہ|<span style="color:black;"><span style="background:#0f0; color:red;">1</span><span style="background:#0f0;">056</span></span>]]}} {{Image label small|x=0.48|y=0.42|scale=700|text=[[ڈنمارک|<span style="color:black;"><span style="background:#0ff; color:red;">6</span><span style="background:#0ff;">628 gr.</span></span>]]}} {{Image label small|x=0.627|y=0.37|scale=700|text=[[استونیا|<span style="color:black; background:#ff0;">842</span>]]}} {{Image label small|x=0.63|y=0.30|scale=700|text=[[فنلینڈ|<span style="color:black;"><span style="background:#0ff; color:red;">2</span><span style="background:#0ff;">901</span></span>]]}} {{Image label small|x=0.40|y=0.55|scale=700|text=[[فرانس|<span style="color:black;"><span style="background:#0ff; color:red;">2</span><span style="background:#0ff;">845</span></span>]]}} <!-- {{Image label small|x=0.41|y=0.48|scale=700|text=[[کارسیکا|(Fr.)]]}} --> {{Image label small|x=0.495|y=0.496|scale=700|text=[[جرمنی|<span style="color:black;"><span style="background:#0ff; color:red;">2</span><span style="background:#0ff;">865</span></span>]]}} {{Image label small|x=0.87|y=0.56|scale=700|text=[[جارجیا (country)|<span style="color:black; background:#ff0;">378 gr.</span>]]}} {{Image label small|x=0.64|y=0.68|scale=700|text=[[یونان|<span style="color:black;"><span style="background:#0f0; color:red;">1</span><span style="background:#0f0;">250</span></span>]]}} {{Image label small|x=0.60|y=0.569|scale=700|text=[[ہنگری|<span style="color:black; background:#ff0;">722</span>]]}} {{Image label small|x=0.34|y=0.23|scale=700|text=[[آئس لینڈ|<span style="color:black;"><span style="background:#0ff; color:red;">4</span><span style="background:#0ff;">008 gr.</span></span>]]}} {{Image label small|x=0.34|y=0.43|scale=700|text=[[جمہوریہ آئرلینڈ|<span style="color:black;"><span style="background:#0ff; color:red;">3</span><span style="background:#0ff;">765 gr.</span></span>]]}} {{Image label small|x=0.53|y=0.65|scale=700|text=[[اطالیہ|<span style="color:black;"><span style="background:#0ff; color:red;">2</span><span style="background:#0ff;">078</span></span>]]}} <!-- {{Image label small|x=0.41|y=0.51|scale=700|text=[[ساردینیا|(It.)]]}} {{Image label small|x=0.53|y=0.72|scale=700|text=[[صقلیہ|(It.)]]}} --> {{Image label small|x=0.90|y=0.41|scale=700|text=[[قازقستان|<span style="color:black; background:#ff0;">644 gr.</span>]]}} {{Image label small|x=0.628|y=0.635|scale=700|text=[[کوسووہ Unmik|<span style="color:black;"></span>]]}} {{Image label small|x=0.625|y=0.40|scale=700|text=[[لٹویا|<span style="color:black; background:#ff0;">634</span>]]}} {{Image label small|x=0.48|y=0.58|scale=700|text=[[لیختینستائن|<span style="color:black;"><span style="background:#0ff; color:red;">5</span><span style="background:#0ff;">850 gr.</span></span>]]}} {{Image label small|x=0.62|y=0.435|scale=700|text=[[لتھووینیا|<span style="color:black; background:#ff0;">610</span>]]}} {{Image label small|x=0.45|y=0.51|scale=700|text=[[لکسمبرگ|<span style="color:black;"><span style="background:#0ff; color:red;">4</span><span style="background:#0ff;">230</span></span>]]}} {{Image label small|x=0.634|y=0.65|scale=700|text=[[مقدونیہ|<span style="color:black; background:#ff0;">458</span>]]}} {{Image label small|x=0.56|y=0.754|scale=700|text=[[مالٹا|<span style="color:black;"><span style="background:#0f0; color:red;">1</span><span style="background:#0f0;">616 gr.</span></span>]]}} {{Image label small|x=0.70|y=0.56|scale=700|text=[[مالدووا|<span style="color:black; background:#ff0;">263</span>]]}} {{Image label small|x=0.43|y=0.60|scale=700|text=[[موناکو|<span style="color:black;"></span>]]}} {{Image label small|x=0.59|y=0.63|scale=700|text=[[مونٹینیگرو|<span style="color:black; background:#ff0;">651</span>]]}} {{Image label small|x=0.46|y=0.47|scale=700|text=[[نیدرلینڈز|<span style="color:black;"><span style="background:#0ff; color:red;">2</span><span style="background:#0ff;">671</span></span>]]}} {{Image label small|x=0.49|y=0.34|scale=700|text=[[ناروے|<span style="color:black;"><span style="background:#0ff; color:red;">6</span><span style="background:#0ff;">429 gr.</span></span>]]}} {{Image label small|x=0.58|y=0.48|scale=700|text=[[پولینڈ|<span style="color:black; background:#ff0;">759</span>]]}} {{Image label small|x=0.24|y=0.62|scale=700|text=[[پرتگال|<span style="color:black;"><span style="background:#0f0; color:red;">1</span><span style="background:#0f0;">079</span></span>]]}} {{Image label small|x=0.655|y=0.575|scale=700|text=[[رومانیہ|<span style="color:black; background:#ff0;">480</span>]]}} {{Image label small|x=0.76|y=0.38|scale=700|text=[[روس|<span style="color:black; background:#ff0;">771</span>]]}} <!-- {{Image label small|x=0.57|y=0.27|scale=700|text=[[کیلننگراڈ اوبلاست|(Rus.)]]}} --> {{Image label small|x=0.51|y=0.60|scale=700|text=[[سان مارینو|<span style="color:black;"></span>]]}} {{Image label small|x=0.615|y=0.605|scale=700|text=[[سربیا|<span style="color:black; background:#ff0;">463</span>]]}} {{Image label small|x=0.59|y=0.54|scale=700|text=[[سلوواکیہ|<span style="color:black; background:#ff0;">811</span>]]}} {{Image label small|x=0.547|y=0.58|scale=700|text=[[سلووینیا|<span style="color:black;"><span style="background:#0f0; color:red;">1</span><span style="background:#0f0;">311</span></span>]]}} {{Image label small|x=0.3|y=0.65|scale=700|text=[[ہسپانیہ|<span style="color:black;"><span style="background:#0f0; color:red;">1</span><span style="background:#0f0;">888</span></span>]]}} {{Image label small|x=0.54|y=0.37|scale=700|text=[[سویڈن|<span style="color:black;"><span style="background:#0ff; color:red;">2</span><span style="background:#0ff;">726</span></span>]]}} {{Image label small|x=0.464|y=0.56|scale=700|text=[[سوئٹزرلینڈ|<span style="color:black;"><span style="background:#0ff; color:red;">5</span><span style="background:#0ff;">600</span></span>]]}} {{Image label small|x=0.75|y=0.66|scale=700|text=[[ترکی|<span style="color:black; background:#ff0;">634</span>]]}} {{Image label small|x=0.72|y=0.52|scale=700|text=[[یوکرین|<span style="color:black; background:#ff0;">337</span>]]}} {{Image label small|x=0.388|y=0.45|scale=700|text=[[برطانیہ|<span style="color:black;"><span style="background:#0ff; color:red;">2</span><span style="background:#0ff;">303</span></span>]]}} <!-- {{Image label small|x=0.26|y=0.36|scale=700|text=[[رودبار جزیرے]]}} --> {{Image label small|x=0.38|y=0.30|scale=700|text=[[فارو جزیرے|<span style="color:black;">فارو جزیرے<br />(ڈینمارک)</span>]]}} {{Image label small|x=0.53|y=0.63|scale=700|text=[[ویٹیکن سٹی|<span style="color:black;"></span>]]}} {{Image label small|x=0.91|y=0.58|scale=700|text=''[[آرمینیا|<span style="color:black;"></span>]]''}} <!-- COUNTRIES AND TERRITORIES GEOGRAPHICALLY OUTSIDE EUROPE: --> <!-- {{Image label small|x=0.32|y=1.02|scale=700|text=''[[جبل الطارق]] [[برطانیہ|<span style="color:black;">(UK)</span>]]''}} --> <!-- {{Image label small|x=0.75|y=0.68|scale=700|text=''[[ترکی|<span style="color:black;">key)</span>]]''}} --> <!-- {{Image label small|x=0.91|y=0.58|scale=700|text=''[[آرمینیا|<span style="color:black;"><span style="color:red">2</span>640</span>]]''}} --> <!-- {{Image label small|x=0.02|y=0.05|scale=700|text=''[[کینیڈا|<span style="color:black;">کینیڈا</span>]]''}} --> <!-- {{Image label small|x=0.30|y=0.08|scale=700|text=''[[گرین لینڈ|<span style="color:black;">گرین لینڈ (Dk.)</span>]]''}} --> <!-- OCEANS: --> {{Image label small|x=0.545|y=0.62|scale=700|text=[[بحیرہ ایڈریاٹک|<span style="color:#e2ebf5;">''بحیرہ ایڈریاٹک''</span>]]}} {{Image label small|x=0.525|y=0.03|scale=700|text=''<span style="color:#e2ebf5;">[[بحر منجمد شمالی]]</span>''}} <!-- {{Image label small|x=0.54|y=0.24|scale=700|text=[[بحیرہ بالٹک|<span style="color:#E2EBF5;">''بحیرہ بالٹک''</span>]]}} --> {{Image label small|x=0.59|y=0.16|scale=700|text=''<span style="color:#e2ebf5;">[[بحیرہ بیرنٹس]]</span>''}} {{Image label small|x=0.32|y=0.55|scale=700|text=[[خلیج بسک‏‏ے|<span style="color:#e2ebf5;">''خلیج بسک‏‏ے''</span>]]}} {{Image label small|x=0.76|y=0.60|scale=700|text=[[بحیرہ اسود|<span style="color:#e2ebf5;">''بحیرہ اسود''</span>]]}} {{Image label small|x=0.80|y=0.56|scale=700|text=[[بحیرہ ازوف|<span style="color:#e2ebf5;">''بحیرہ ازوف''</span>]]}} {{Image label small|x=0.93|y=0.503|scale=700|text=[[بحیرہ قزوین|<span style="color:#e2ebf5;">''بحیرہ قزوین''</span>]]}} {{Image label small|x=0.32|y=0.456|scale=700|text=[[بحیرہ سیلٹک|<span style="color:#e2ebf5;">''بحیرہ سیلٹک''</span>]]}} <!-- {{Image label small|x=0.38|y=0.22|scale=700|text=''[[Skagerrak|<span style="color:#E2EBF5;">Skagerrak</span>]]''}} --> {{Image label small|x=0.24|y=0.19|scale=700|text=''<span style="color:#e2ebf5;">[[بحیرہ گرین لینڈ]]</span>''}} {{Image label small|x=0.12|y=0.07|scale=700|text=''<span style="color:#e2ebf5;">[[خلیج بافین]]</span>''}} {{Image label small|x=0.217|y=0.68|scale=700|text=[[خلیج کاڈز|<span style="color:#e2ebf5;">''خلیج کاڈز''</span>]]}} {{Image label small|x=0.42|y=0.62|scale=700|text=[[بحیرہ لیگوریئن|<span style="color:#e2ebf5;">''بحیرہ لیگوریئن''</span>]]}} {{Image label small|x=0.42|y=0.7|scale=700|text=''<span style="color:#e2ebf5;">[[بحیرہ روم]]</span>''}} {{Image label small|x=0.18|y=0.33|scale=700|text=[[شمالی بحر اوقیانوس|<span style="color:#e2ebf5;">''شمالی بحر اوقیانوس''</span>]]}} {{Image label small|x=0.445|y=0.41|scale=700|text=[[بحیرہ شمال|<span style="color:#e2ebf5;">''بحیرہ شمال''</span>]]}} {{Image label small|x=0.43|y=0.27|scale=700|text=[[بحیرہ نارویجن|<span style="color:#e2ebf5;">''بحیرہ نارویجن''</span>]]}} {{Image label small|x=0.275|y=0.706|scale=700|text=''<span style="color:#e2ebf5;">[[آبنائے جبل الطارق]]</span>''}} <!-- {{Image label small|x=0.0|y=0.0|scale=700|text=0.0}} {{Image label small|x=0.1|y=0.0|scale=700|text=0.1}} {{Image label small|x=0.2|y=0.0|scale=700|text=0.2}} {{Image label small|x=0.3|y=0.0|scale=700|text=0.3}} {{Image label small|x=0.4|y=0.0|scale=700|text=0.4}} {{Image label small|x=0.5|y=0.0|scale=700|text=0.5}} {{Image label small|x=0.6|y=0.0|scale=700|text=0.6}} {{Image label small|x=0.7|y=0.0|scale=700|text=0.7}} {{Image label small|x=0.8|y=0.0|scale=700|text=0.8}} {{Image label small|x=0.9|y=0.0|scale=700|text=0.9}} {{Image label small|x=1.0|y=0.0|scale=700|text=1.0}} {{Image label small|x=0.0|y=0.0|scale=700|text=0.0}} {{Image label small|x=0.0|y=0.1|scale=700|text=0.1}} {{Image label small|x=0.0|y=0.2|scale=700|text=0.2}} {{Image label small|x=0.0|y=0.3|scale=700|text=0.3}} {{Image label small|x=0.0|y=0.4|scale=700|text=0.4}} {{Image label small|x=0.0|y=0.5|scale=700|text=0.5}} {{Image label small|x=0.0|y=0.6|scale=700|text=0.6}} {{Image label small|x=0.0|y=0.7|scale=700|text=0.7}} {{Image label small|x=0.0|y=0.8|scale=700|text=0.8}} --> {{Image label end}} {{Image label end}}<noinclude> {{-}} == لسٹ == {| class="wikitable sortable" style="font-size:85%;" |- style="background:#efefef;" ! [[لسٹ خود مختار ریاستاں|ریاست]] !! خالص (تخمینہ) !! مجموعی !! سابق شرح !! خالص $ !! مجموعی $ !! تریخ |- |{{flagicon|البانیہ}} '''[[البانیہ]]'''<ref>البانیہn Statistical Institute; http://www.instat.gov.al/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190210091104/http://www.instat.gov.al/ |date=2019-02-10 }}</ref><ref>{{cite web |author=kreatx.com |url=http://blog.kreatx.com/tools/llogaritpagen/paga.php |title=Llogaritja e pages bruto dhe neto &#124; kreatx, llogaritja e pages, software company البانیہ, software company tایرانa, program kontabiliteti online, program burime njerezore, program magazina inventari, program finance, program per menaxhimin e klienteve |publisher=Blog.kreatx.com |date= |accessdate=2012-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226014345/http://blog.kreatx.com/tools/llogaritpagen/paga.php |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> | 27 396 ALL | 34 767 ALL | 0.009 | style="background:#bfe4ff;"| 264 | 335 | 2010 |- |{{flagicon|انڈورہ}} '''[[انڈورہ]]'''<ref>[http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/index.asp?lang=4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140303063712/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/index.asp?lang=4 |date=2014-03-03 }}; انڈورہn Statistical Office</ref> | | 1899 € | 1.28 | | 2435 | 11/12 |- |{{flagicon|آسٹریا}}{{flagicon|یورپی اتحاد}} '''[[آسٹریا]]'''<ref>[http://www.statistik.at/web_en/statistics/social_statistics/personal_income/annual_personal_income/029112.html]; آسٹریاn Statistical Office – gross wages</ref><ref>[http://www.statistik.at/web_en/statistics/social_statistics/personal_income/net_monthly_income/057414.html]; آسٹریاn Statistical Office – net wages</ref> | 1873 € | 2393 € | 1.32 | style="background:#bfe4ff;"| 2484 | 3174 | 2010 |- |{{flagicon|آذربائیجان}} '''[[آذربائیجان]]'''<ref>[http://www.azstat.org/statinfo/labour/en/004_1.shtml]; آذربائیجانi Statistical Office</ref> | | 364 AZN | 1.26 | | 461 | 2011 |- |{{flagicon|بیلجیم}}{{flagicon|یورپی اتحاد}} '''[[بیلجیم]]'''<ref>[http://statbel.fgov.be/nl/statistieken/cijfers/arbeid_leven/lonen/maandloon/]; Belgian Statistical Office</ref><ref>{{cite web |url=http://www.acv-online.be/acvcsc.internet.brutnet.webui/Input.aspx |title=Acv-Csc |publisher=Acv-online.be |date= |accessdate=2012-07-17 |archive-date=2005-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050728015205/http://www.acv-online.be/acvcsc.internet.brutnet.webui/Input.aspx |dead-url=yes }}</ref> | 1882 € | 3103 € | 1.32 | style="background:#bfe4ff;"| 2496 | 4119 | 2010 |- |{{flagicon|بیلاروس}} '''[[بیلاروس]]'''<ref>{{cite web|url=http://belstat.gov.by/homep/en/specst/labor2.htm |title=Labor market |publisher=Belstat.gov.by |date= |accessdate=2012-07-17|archiveurl=https://archive.is/9pt8|archivedate=2012-07-07}}</ref> | | 4244300 BYR | 0.0001 | | 497 | 11/12 |- |{{flagicon|بوسنیا تے ہرزیگووینا}} '''[[بوسنیا تے ہرزیگووینا]]'''<ref name="fzs.ba">{{cite web |url=http://www.bhas.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=141&Itemid=&lang=en |title=Agencija za statistiku BiH |publisher=Bhas.ba |date= |accessdate=2012-11-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226014405/http://www.bhas.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=141&Itemid=&lang=en%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | 831 BAM | 1299 BAM | 0.67 | style="background:#bfe4ff;"| 557 | 870 | 12/12 |- |{{flagicon|بلغاریہ}}{{flagicon|یورپی اتحاد}} '''[[بلغاریہ]]'''<ref>{{cite web |title=Average Monthly Wages And Salaries Of The Employees Under Labour Contract In 2012 |url=http://www.nsi.bg/otrasalen.php?otr=51&a1=2005&a2=2006&a3=2010&a4=2011#cont |publisher=National Statistical Institute |accessdate=12 February 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226014406/http://www.nsi.bg/otrasalen.php?otr=51&a1=2005&a2=2006&a3=2010&a4=2011#cont |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.calculator.bg/1/zaplata_bruto_neto.html |title=Калкулатор заплата |publisher=Calculator.bg |date= |accessdate=2012-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226014506/http://www.calculator.bg/1/zaplata_bruto_neto.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | 637 BGN | 812 BGN | 0.67 | style="background:#bfe4ff;"| 426 | 543 | 12/12 |- |{{flagicon|کرویئشا}} '''[[کرویئشا]]'''<ref>{{cite web |url=http://www.dzs.hr/default_e.htm |title=Republic Of کرویئشا - کرویئشاn Bureau Of Statistics |publisher=Dzs.hr |date= |accessdate=2012-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226014401/https://www.dzs.hr/default_e.htm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | 5487 HRK | 7894 HRK | 0.17 | style="background:#bfe4ff;"| 953 | 1370 | 12/12 |- |{{flagicon|قبرص}}{{flagicon|یورپی اتحاد}} '''[[قبرص]]'''<ref>Cypriot Statistical Office; http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/802D746CC78D0A0AC2257A48003802E8?OpenDocument&sub=1&sel=1&e=&print</ref> | | 1912 € | 1.25 | | 2390 | 3Q2012 |- |{{flagicon|چیک جمہوریہ}}{{flagicon|یورپی اتحاد}} '''[[چیک جمہوریہ]]'''<ref>{{Cite web |title=Obsah nenalezen {{!}} ČSÚ<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.czso.cz/csu/csu.nsf/enginformace/cpmz120412.doc |access-date=2020-10-17 |archive-date=2013-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114223508/http://www.czso.cz/csu/csu.nsf/enginformace/cpmz120412.doc |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |author=' + google_ads[i].line1 + ' |url=http://www.finance.cz/dane-a-mzda/kalkulacky-a-aplikace/mzdovy-kalkulator/ |title=mzdová kalkulačka, výpočet čisté mzdy v roce 2012 |publisher=Finance.cz |date=1997-01-01 |accessdate=2012-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226014515/https://www.finance.cz/dane-a-mzda/kalkulacky-a-aplikace/mzdovy-kalkulator/%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | 21 185 CZK | 24 514 CZK | 0.05 | style="background:#bfe4ff;"| 1056 | 1222 | 3Q2012 |- |{{flagicon|ڈنمارک}}{{flagicon|یورپی اتحاد}} '''[[ڈنمارک]]'''<ref>ڈنمارک; http://statbank.dk/SLON21</ref> | | 37 364 DKK | 0.177 | | 6628 | 2011 |- |{{flagicon|استونیا}}{{flagicon|یورپی اتحاد}} '''[[استونیا]]'''<ref>استونیا; http://www.stat.ee/57592 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515060652/http://www.stat.ee/57592 |date=2013-05-15 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.kalkulaator.ee/?lang=1&page=1 |title=Palgakalkulaator 2012 |publisher=Kalkulaator.ee |date= |accessdate=2012-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226014349/http://www.kalkulaator.ee/?lang=1&page=1%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | 673 € | 855 € | 1.25 | style="background:#bfe4ff;"| 842 | 1069 | 3Q2012 |- |{{flagicon|فنلینڈ}}{{flagicon|یورپی اتحاد}} '''[[فنلینڈ]]'''<ref>Finnish Statistical Office; http://www.stat.fi/til/ati/2012/03/ati_2012_03_2012-10-15_tau_011_en.html</ref><ref>[http://www.viastar.fi/laskurit/palkkalaskuri/ Palkkalaskuri 2018 | Palkka | Laskuri | Laske Palkka | Ilmainen palkanlaskentaohjelma<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>{{Cite web |title=taxrates.cc<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.taxrates.cc/html/%D9%81%D9%86%D9%84%DB%8C%D9%86%DA%88-tax-rates.html |access-date=2020-10-17 |archive-date=2016-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307013941/http://www.taxrates.cc/html/%D9%81%D9%86%D9%84%DB%8C%D9%86%DA%88-tax-rates.html |dead-url=yes }}</ref> | 2321 € | 3190 € | 1.25 | style="background:#bfe4ff;"| 2901 | 3988 | 3Q2012 |- |{{flagicon|فرانس}}{{flagicon|یورپی اتحاد}} '''[[فرانس]]'''<ref>[http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATTEF04152; French Statistical Office]</ref><ref>{{cite web |author=La calculatrice |url=http://www.la-calculatrice.com/convertir-salaire.html |title=Convertir salaire brut / net |publisher=La-calculatrice.com |date= |accessdate=2012-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226014519/http://www.la-calculatrice.com/ |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | 2041 € | 2651 € | 1.39 | style="background:#bfe4ff;"| 2845 | 3696 | 2009 |- |{{flagicon|جارجیا}} '''[[جارجیا]]'''<ref>[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=149&lang=eng]; جارجیاn Statistical Office</ref> | | 636 GEL | 0.59 | | 378 | 2011 |- |{{flagicon|جرمنی}}{{flagicon|یورپی اتحاد}} '''[[جرمنی]]'''<ref>{{cite web |url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesamtwirtschaftUmwelt/VerdiensteArbeitskosten/VerdiensteBranchen/Tabellen/LangeReiheD.html?nn=50684 |title=Gesamtwirtschaft & Umwelt – Verdienste & Arbeitskosten – Statistisches Bundesamt (Destatis) – Entwicklung der Bruttoverdienste- Statistisches Bundesamt (Destatis) |language={{de icon}} |publisher=Destatis.de |date=2012-03-26 |accessdate=2012-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226014356/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesamtwirtschaftUmwelt/VerdiensteArbeitskosten/VerdiensteBranchen/Tabellen/LangeReiheD.html?nn=50684%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.destatis.de/EN/FactsFigures/Indicators/ShortTermIndicators/LabourCosts/kaki112.html |title=Indicators – Short-term indicators – Labour costs – Federal Statistical Office (Destatis) |language={{en icon}} |publisher=Destatis.de |accessdate=2012-09-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226014504/https://www.destatis.de/EN/FactsFigures/Indicators/ShortTermIndicators/LabourCosts/kaki112.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nettolohn.de/ |title=Gehaltsrechner und Brutto Netto Rechner Gehalt bei |publisher=Nettolohn.de |date= |accessdate=2012-07-17}}</ref> | 2234 € | 3695 € | 1.28 | style="background:#bfe4ff;"| 2865 | 4740 | 2Q2012 |- |{{flagicon|یونان}}{{flagicon|یورپی اتحاد}} '''[[یونان]]'''<ref>[http://www.keeptalkingیونان۔com/2012/04/25/oecd-greeks-real-wages-declined-by-25-3-due-to-taxation/]; OECD</ref><ref>[http://aftertax.gr/ AfterTax.gr - Υπολογισμός καθαρού μισθού<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> | 898 € | 1124 € | 1.39 | style="background:#bfe4ff;"| 1250 | 1565 | 2011 |- |{{flagicon|مجارستان}}{{flagicon|یورپی اتحاد}} '''[[ہنگری]]'''<ref>[http://www.ksh.hu/docs/eng/xftp/gyor/let/elet21212.pdf]; Hungarian Statistical Office</ref> | 157 051 HUF | 213 501 HUF | 0.004 | style="background:#bfe4ff;"| 722 | 982 | 12/12 |- |{{flagicon|آئس لینڈ}} '''[[آئس لینڈ]]'''<ref>[http://www.oecd.org/ctp/taxpolicyanalysis/taxingwagescountrynoteforآئس لینڈ۔htm]; OECD</ref> | | 464 768 ISK | 0.008 | | 4008 | 2011 |- |{{flagicon|جمہوریہ آئرلینڈ}}{{flagicon|یورپی اتحاد}} '''[[جمہوریہ آئرلینڈ]]'''<ref>{{cite web |url=http://www.cso.ie/quicktables/GetQuickTables.aspx?FileName=EHQ03.asp&TableName=Earnings+and+Labour+Costs&StatisticalProduct=DB_EH |title=CSO QuickTables – EHQ03 – Earnings and Labour Costs |publisher=Cso.ie |date=2012-06-15 |accessdate=2012-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226014436/https://www.cso.ie/quicktables/GetQuickTables.aspx?FileName=EHQ03.asp&TableName=Earnings+and+Labour+Costs&StatisticalProduct=DB_EH%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | | 3011 € | 1.25 | | 3765 | 3Q2012 |- |{{flagicon|اطالیہ}}{{flagicon|یورپی اتحاد}} '''[[اطالیہ]]'''<ref>Italian Statistical Institute; http://dati.istat.it/?lang=en</ref><ref>{{cite web |url=http://www.calcolostipendionetto.it/ |title=Calcolo Stipendio Netto |publisher=Calcolostipendionetto.it |date= |accessdate=2012-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226014415/http://www.calcolostipendionetto.it/ |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | 1662 € | 2071 € | 1.25 | style="background:#bfe4ff;"| 2078 | 2589 | 3Q2012 |- |{{flagicon|قازقستان}} '''[[قازقستان]]'''<ref>قازقستان; http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113144920/http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx |date=2012-11-13 }}</ref> | | 99 152 KZT | 0.006 | | 644 | 01/13 |- |{{flagicon|لٹویا}}{{flagicon|یورپی اتحاد}} '''[[لٹویا]]'''<ref>[http://www.csb.gov.lv/en/notikumi/changes-wages-and-salaries-3rd-quarter-2012-33548.html لٹویا;]</ref><ref>{{Cite web |url=http://data.csb.gov.lv/Dialog/varval.asp?ma=DS0130ac&ti=DS13.+REAL+WAGES+AND+SALARIES+OF+EMPLOYEES+BY+QUARTER&path=..%2FDATABASEEN%2FIedzsoc%2FShort%20term%20statistical%20data%2FWages%20and%20salaries%2F&lang=1 |title=Table: DS13. REAL WAGES AND SALARIES OF EMPLOYEES BY QUARTER<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |access-date=2012-12-20 |archive-date=2012-12-20 |archive-url=https://archive.is/20121220125655/data.csb.gov.lv/Dialog/varval.asp?ma=DS0130ac&ti=DS13.+REAL+WAGES+AND+SALARIES+OF+EMPLOYEES+BY+QUARTER&path=../DATABASEEN/Iedzsoc/Short%20term%20statistical%20data/Wages%20and%20salaries/&lang=1 |url-status=dead}}</ref> | 340 LVL | 484 LVL | 1.86 | style="background:#bfe4ff;"| 634 | 902 | 3Q2012 |- |{{flagicon|لیختینستائن}} '''[[لیختینستائن]]'''<ref>[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-لیختینستائن_loehne.htm لیختینستائن;]</ref> | | 6315 CHF | 0.92 | | 5850 | 2008 |- |{{flagicon|لتھووینیا}}{{flagicon|یورپی اتحاد}} '''[[لتھووینیا]]'''<ref>لتھووینیا;[http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3060311&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=8679&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= لتھووینیاn Statistical Office] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201221141/http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3060311&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=8679&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= |date=2014-02-01 }}</ref> | 1686 LTL | 2171 LTL | 0.36 | style="background:#bfe4ff;"| 610 | 786 | 3Q2012 |- |{{flagicon|لکسمبرگ}}{{flagicon|یورپی اتحاد}} '''[[لکسمبرگ]]'''<ref>لکسمبرگ;[http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableView.aspx لکسمبرگish Statistical Office] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200121013417/https://statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableView.aspx |date=2020-01-21 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.diegrenzgaenger.lu/index.php?p=calcfisc#submit_anchor |title=Die Grenzgänger in Luxemburg |publisher=diegrenzgaenger.lu |date= |accessdate=2012-07-17}}</ref> | 3189 € | 4274 € | 1.32 | style="background:#bfe4ff;"| 4230 | 5669 | 2010 |- |{{flagicon|مقدونیہ}} '''[[مقدونیہ]]'''<ref>{{cite web|url=http://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie_en.aspx?rbrtxt=41|title=Average monthly gross wage paid per employee|publisher=State Statistical Office of the Republic of مقدونیہ|date=|accessdate=2013-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226014346/http://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie_en.aspx?rbrtxt=41|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie_en.aspx?rbrtxt=40 |title=Average monthly net wage paid per employee |publisher=State Statistical Office of the Republic of مقدونیہ |date= |accessdate=2013-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226014438/http://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie_en.aspx?rbrtxt=40%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | 21 469 MKD | 31 466 MKD | 0.02 | style="background:#bfe4ff;"| 458 | 672 | 12/12 |- |{{flagicon|مالٹا}}{{flagicon|یورپی اتحاد}} '''[[مالٹا]]'''<ref>مالٹا http://nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=3503 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130224020549/http://nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=3503 |date=2013-02-24 }}</ref> | | 1293 € | 1.28 | | 1616 | 3Q2012 |- |{{flagicon|مالدووا}} '''[[مالدووا]]'''<ref>مالدووا; http://www.statistica.md/newsview.php?l=en&idc=168&id=3975</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bank.md/index.php?fid=40 |title=Informatii din sistemul bancar |publisher=Bank.MD |date= |accessdate=2012-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226014412/http://www.bank.md/index.php?fid=40%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | 3267 MDL | 3889 MDL | 0.08 | style="background:#bfe4ff;"| 263 | 313 | 12/12 |- |{{flagicon|موناکو}} '''[[موناکو]]''' | | | | | | |- |{{flagicon|مونٹینیگرو}} '''[[مونٹینیگرو]]'''<ref>مونٹینیگرو; [http://monstat.org/eng/novosti.php?id=808 Statistical Office of مونٹینیگرو]</ref> | 497 € | 741 € | 1.31 | style="background:#bfe4ff;"| 651 | 971 | 12/12 |- |{{flagicon|نیدرلینڈز}}{{flagicon|یورپی اتحاد}} '''[[نیدرلینڈز]]'''<ref>[http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLEN&PA=81096eng&D1=2-3,7&D2=0&D3=0,(l-15)-l&LA=EN&VW=T Dutch Statistical Office;]</ref><ref>{{cite web |url=http://www.berekenhet.nl/werk-en-inkomen/nettoloon-2011.html |title=Nettoloon berekenen uit bruto salaris voor 2011 |publisher=Berekenhet.nl |date= |accessdate=2012-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226014527/https://www.berekenhet.nl/werk-en-inkomen/nettoloon.html |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | 2136 € | 3073 € | 1.25 | style="background:#bfe4ff;"| 2671 | 3842 | 3Q2012 |- |{{flagicon|ناروے}} '''[[ناروے]]'''<ref>[http://www.ssb.no/english/subjects/06/05/lonnansatt_en/tab-2012-03-28-02-en.html ناروے;]</ref> | | 36 000 NOK | 0.1699 | | 6429 | 2011 |- |{{flagicon|پولینڈ}}{{flagicon|یورپی اتحاد}} '''[[پولینڈ]]'''<ref>[http://www.stat.gov.pl/gus/5840_13511_ENG_HTML.htm]; Polish Statistical Office, p.52</ref><ref>{{cite web |url=http://www.infor.pl/kalkulatory/brutto_netto.html |title=Kalkulator brutto-netto – Kalkulatory |publisher=Infor.Pl |date= |accessdate=2012-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226014418/https://www.infor.pl/kalkulatory/brutto_netto.html%20/ |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | 2512 PLN | 3510 PLN | 0.30 | style="background:#bfe4ff;"| 759 | 1061 | 3Q2012 |- |{{flagicon|پرتگال}}{{flagicon|یورپی اتحاد}} '''[[پرتگال]]'''<ref>[http://www.gep.msss.gov.pt/estatistica/remuneracoes/ganhossinteseout11.pdf]; Inquérito aos Ganhos e Duração do Trabalho outubro de 2011, p.14</ref><ref>{{cite web |url=http://www.agenciafinanceira.iol.pt/simuladores/salario |title=Simulador de Salário Líquido &#124; agência financeira |language={{pt icon}} |publisher=Agenciafinanceira.iol.pt |date= |accessdate=2012-07-17 |archive-date=2012-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121201013401/http://www.agenciafinanceira.iol.pt/simuladores/salario |dead-url=yes }}</ref> | 787 € | 972 € | 1.37 | style="background:#bfe4ff;"| 1079 | 1332 | 10/11 |- |{{flagicon|رومانیہ}}{{flagicon|یورپی اتحاد}} '''[[رومانیہ]]'''<ref>{{cite web|title =Average earnings in January 2013|url=http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/castiguri/a13/cs01e13.pdf|date=7 March 2013 |accessdate=10 March 2013}}</ref> | 1548 RON | 2138 RON | 0.30 | style="background:#bfe4ff;"| 469 | 647 | 01/13 |- |{{flagicon|روس}} '''[[روس]]'''<ref>[http://www.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_main/rosstat/ru/statistics/wages/labour_costs/# Заработная плата::Федеральная служба государственной статистики<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[http://ipipip.ru/kz/ Калькулятор расчет зарплаты, взносов и больничных 2017–2018<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> | 24 244 RUB | 27 448 RUB | 0.03 | style="background:#bfe4ff;"| 771 | 873 | 11/12 |- |{{flagicon|سان مارینو}} '''[[سان مارینو]]''' | | | | | | |- |{{flagicon|سربیا}} '''[[سربیا]]'''<ref>سربیا; http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/public/PublicationView.aspx?pKey=41&pLevel=1&pubType=2&pubKey=1593</ref><ref>http://www.b92.net/biz/vesti/srbija.php?yyyy=2012&mm=07&dd=25&nav_id=629385</ref> | 39 197 RSD | 54 447 RSD | 0.01 | style="background:#bfe4ff;"| 463 | 642 | 01/13 |- |{{flagicon|سلوواکیہ}}{{flagicon|یورپی اتحاد}} '''[[سلوواکیہ]]'''<ref>سلوواکیہ; [http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=56742 Slovak Statistical Office] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113193620/http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=56742 |date=2013-11-13 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://openiazoch.zoznam.sk/kalkulacky/vypocet-cistej-mzdy |title=Kalkulačka čistej mzdy pre rok 2012 – oPeniazoch |publisher=Openiazoch.zoznam.sk |date= |accessdate=2012-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226014452/https://openiazoch.zoznam.sk/kalkulacky/vypocet-cistej-mzdy%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | 649 € | 784 € | 1.25 | style="background:#bfe4ff;"| 811 | 980 | 3Q2012 |- |{{flagicon|سلووینیا}}{{flagicon|یورپی اتحاد}} '''[[سلووینیا]]'''<ref>{{Cite web |title=سلووینیاn Statistical Office; |url=http://www.stat.si/eng/novica_prikazi.aspx?id=5311 |access-date=2020-10-17 |archive-date=2014-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207053419/http://www.stat.si/eng/novica_prikazi.aspx?id=5311 |dead-url=yes }}</ref> | 1000 € | 1535 € | 1.31 | style="background:#bfe4ff;"| 1311 | 2011 | 12/12 |- |{{flagicon|ہسپانیہ}}{{flagicon|یورپی اتحاد}} '''[[ہسپانیہ]]'''<ref>[http://www.ine.es/en/daco/daco42/etcl/etcl0312_en.pdf Spanish Statistical Office;]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.calculatusueldo.com/calcula_tu_sueldo_neto.htm |title=Calculo de sueldo neto o mensual |publisher=Calculatusueldo.com |date= |accessdate=2012-07-17}}</ref> | 1510 € | 1806 € | 1,25 | style="background:#bfe4ff;"| 1888 | 2257 | 3Q2012 |- |{{flagicon|سویڈن}}{{flagicon|یورپی اتحاد}} '''[[سویڈن]]'''<ref>[http://www.mi.se/pdfs/pdfs_2012/eng_smftn_feb2012.pdf Swedish Statistical Office;]</ref><ref>{{cite web |url=http://www.kalkyleramera.se/foretagsekonomi/nettolon-bruttolon-total-lonekostnad |title=Beräkna nettolön, bruttolön och företagets totala lönekostnad – kalkylator, räkna ut, beräkna |publisher=Kalkyleramera.se |date=2011-09-29 |accessdate=2012-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226014441/https://www.kalkyleramera.se/foretagsekonomi/nettolon-bruttolon-total-lonekostnad%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | 19 596 SEK | 28 400 SEK | 0.14 | style="background:#bfe4ff;"| 2726 | 3950 | 2010 |- |{{flagicon|سوئٹزرلینڈ}} '''[[سوئٹزرلینڈ]]'''<ref>[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index/news/publikationen.html?publicationID=4699 سوئٹزرلینڈ;]</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index/themen/03/04/blank/key/lohnentwicklung/nominal_und_real.html |title=Swiss Statistics – Wage evolution – total (1939=100) |publisher=Bfs.admin.ch |date=2012-04-27 |accessdate=2012-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226014353/https://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index/themen/03/04/blank/key/lohnentwicklung/nominal_und_real.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.epunkt.net/Bewerber/Gehaltsrechner-Schweiz |title=Gehaltsrechner für die Schweiz |publisher=ePunkt.net |date= |accessdate=2012-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226014458/https://www.epunkt.com/Bewerber/Gehaltsrechner-Schweiz%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> | 4 948 CHF | 6 034 CHF | 1.13 | style="background:#bfe4ff;"| 5600 | 6828 | 2011 |- |{{flagicon|ترکی}} '''[[ترکی]]'''<ref>ترکی; http://www.turkstat.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=1053</ref><ref>[http://www.turkstat.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=1329 ::Welcome to Turkish Statistical Institute(TurkStat)'s Web Pages::<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>{{cite web |url=http://www.verginet.net/dtt/MaasHesaplama.aspx |title=Maaş Hesaplama &#124; Brütten Nete Maaş Hesaplama &#124; Netten Brüte Maaş Hesaplama |publisher=Verginet |date=2006-03-30 |accessdate=2012-07-17 |archive-date=2015-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150609040528/http://www.verginet.net/dtt/MaasHesaplama.aspx }}</ref> | 1 061 TRY | 1 517 TRY | 0.59 | style="background:#bfe4ff;"| 634 | 907 | 2011 |- |{{flagicon|یوکرین}} '''[[یوکرین]]'''<ref>یوکرین; http://www.ukrstat.gov.ua/</ref><ref>{{cite web |url=http://www.payroll.com.ua/index.php |title=Зарплатный калькулятор 2012 |publisher=Payroll.com.ua |date= |accessdate=2012-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190109024752/http://www.payroll.com.ua/index.php%20 |archivedate=2019-01-09 |url-status=live}}</ref> | 2767 UAH | 3377 UAH | 0.12 | style="background:#bfe4ff;"| 337 | 411 | 12/12 |- |{{flagicon|برطانیہ}}{{flagicon|یورپی اتحاد}} '''[[برطانیہ]]'''<ref>برطانیہ; http://www.ons.gov.uk/ons/taxonomy/index.html?nscl=Basic+Pay#tab-data-tables</ref><ref>[http://www.listentotaxman.com/index.php UK Salary Tax Calculator 2017/2018: Calculate my take home pay<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160110230556/http://www.listentotaxman.com/index.php |date=2016-01-10 }}</ref> | 1442 GBP | 1924 GBP | 1.59 | style="background:#bfe4ff;"| 2303 | 3072 | 11/12 |} == ہور ویکھو == * [[لسٹ ملکاں بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر (مساوی قوت خرید)]] * [[لسٹ ملکاں بلحاظ فی کس خام ملکی پیداوا‏‏ر (مساوی قوت خرید)]] * [[لسٹ ملکاں بلحاظ فی کس خام ملکی پیداوا‏‏ر]] * [[لسٹ ملکاں بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر]] * [[لسٹ یورپی ملکاں بلحاظ فی کس مجموعی قومی آمدنی]] * [[لسٹ آزاد یورپی ملکاں بلحاظ فی کس خام ملکی پیداوا‏‏ر (مساوی قوت خرید)]] * [[لسٹ آزاد یورپی ملکاں بلحاظ فی کس خام ملکی پیداوا‏‏ر]] * [[لسٹ ملکاں بلحاظ اوسط اجرت]] == حوالے == {{حوالے|2}} {{فہارست مالیات ملک}} {{عالمی اقتصادی درجہ بندی}} [[گٹھ:یورپ متعلقہ فہرستاں]] [[گٹھ:یورپی ملکاں د‏‏ی فہارست]] t058k6mjvitusylqgi7jth3s6jy01xv 0 91478 706934 700437 2026-05-13T00:15:59Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706934 wikitext text/x-wiki 2018 تک ، نوبل انعام یافتہ بارہ اراکین مسلما‏ن رہے نيں ، اکیہويں صدی وچ نصف تو‏ں زیادہ۔ بارہ انعام یافتہ افراد وچو‏ں ست نو‏‏ں [[نوبل امن انعام]] تو‏ں نوازیا گیا اے ، جدو‏ں کہ تن سائنس داناں دے لئی نيں۔ فزکس وچ 1979 دے [[نوبل انعام]] حاصل کرنے والے ، [[عبد السلام]] ، [[پاکستان]] د‏‏ی [[احمدیہ برادری]] دے اک ممبر سن ۔ عزیز سانکار ترکی دا دوسرا [[نوبل انعام]] یافتہ اے تے اسنو‏ں سال 2015 وچ سالماندی حیاتیات دے شعبے وچ کیمسٹری وچ نوبل انعام تو‏ں نوازیا گیا سی۔ == امن == {| align="center" class="wikitable" |- ! width="5%" | سال ! width="10%" | تصویر ! width="10%" | انعام یافتہ ! width="10%" | ملک تے پیشہ ! width="40%" | کارنامہ ! width="25%" | تبصرہ |- |1978 |[[فائل:Anwar Sadat cropped.jpg|150 px]] |[[انور سادات]] (25 December 1918 – 6 October 1981) |{{flagicon|EGY}} [[مصر]]ian [[صدر جمہوریہ]] |He, along with [[مناخم بیگن]] was awarded 1978 [[نوبل امن انعام]] "for their contribution to the two frame agreements on peace in the Middle East, and on peace between Egypt and Israel, which were signed at Camp David on September 17, 1978".<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1978/press.html]"The Nobel Peace Prize 1978", [[نوبل فاونڈیشن]],retrieved March 24, 2012.</ref> | The first Muslim to receive a Nobel Prize.<ref name="Muslim Nobel Prize Winners" /><ref>[http://www.answers.com/topic/anwar-al-sadat] 'Answer.com' article on [[انور سادات]], retrieved March 24, 2012.</ref><ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1978/al-sadat-lecture.html]'Nobel Lecture, December 10, 1978' by [[انور سادات]], [[نوبل فاونڈیشن]],retrieved April 5, 2012.</ref><ref>[http://meria.idc.ac.il/journal/2006/issue3/jv10no3a7.html]"The [[Islamization]] Of [[مصر]]" by ''Adel Guindy'',retrieved April 7, 2012. :'''Sadat's famous slogan, "I am a Muslim president of a Muslim state" '</ref><ref>[http://copticliterature.wordpress.com/2012/03/30/anwar-al-sadat-the-first-islamist-ruler-in-egypts-modern-history/]"[[انور سادات|Anwar Al-Sadat]], The First [[سیاست اسلامیہ]] Ruler In [[مصر|Egypt's]] [[دنیا د‏‏ی تریخ]]", '''Coptic Nationalism''',posted March 30, 2012, retrieved April 7, 2012. :"''The Pope must understand that I am a Muslim President of a Muslim State''" :Source: 'The exact words of Sadat in Arabic are: "إن البابا يجب أن يعلم أنني رئيس مسلم لدولة مسلمة." These words Mohamed Hassanein Heikal translates in his book, Autumn of Fury, as, "The Pope must understand that I am the Muslim President of a Muslim country." [Mohamed Heikal, Autumn of Fury, the Assassination of Sadat (London; Corgi Book; 1984); p. 228] This is not an accurate translation. The words should be translated as in the text of my article with an emphasis on the words "a Muslim State", that is Egypt.'</ref><ref>[http://www.nndb.com/people/954/000024882/] '[[انور سادات]]', [[NNDB]],retrieved April 7, 2012.'Muslim'</ref><ref>[http://www.myhero.com/go/hero.asp?hero=A_Sadat_cac_EG_2009] Peacemaker [[hero]] [[انور سادات]] by Youssef, 'The My Hero Project', accessed March 21, 2012. :"''Sadat was a devout Muslim from his early days, benefiting from an Islamic education''"</ref> |- |1994 |[[فائل:ArafatEconomicForum.jpg|150px]] |[[یاسر عرفات]] (24 August 1929 – 11 November 2004) |{{flagicon|PLE}} [[فلسطینی قوم]] [[سیاست دان]] |The 1994 [[نوبل امن انعام]] was awarded jointly to Arafat, [[شمعون پیریز]] and [[اسحاق رابین]] "for their efforts to create peace in the Middle East".<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1994/arafat.html] 'Yasser Arafat-Biography', [[نوبل فاونڈیشن]],retrieved April 5, 20122.</ref><ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1994/]"The Nobel Peace Prize 1994", [[نوبل فاونڈیشن]],retrieved March 24, 2012.</ref> |The first Muslim Palestinian to receive a Nobel Prize.<ref name="Muslim Nobel Prize Winners" /><ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1994/arafat-bio.html Yasser Arafat – Biographical<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1994/arafat-lecture.html]"Yasser Arafat-Nobel Lecture", [[نوبل فاونڈیشن]],retrieved April 5, 2012.</ref><ref>[http://www.cdn-friends-icej.ca/medigest/feb97/marafat.html]'The Muslim Arafat',retrieved April 5, 2012.</ref><ref>[http://www.nndb.com/people/403/000022337/] 'Yasser Arafat', [[NNDB]], retrieved April 7, 2012.'Muslim'</ref><ref>[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/arafat.html] Jewish Virtual Library, accessed March 24, 2012. ::"a Sunni Muslim".</ref> |- |2003 |[[فائل:Shirinebadi001.jpg|150px]] |[[شیريں عبادی]] (born 21 June 1947) |{{flagicon|IRN}} [[Persian people|Iranian]] [[human rights defender|Human Rights Activist]] |The 2003 [[نوبل امن انعام]] was awarded to Ebadi "for her efforts for democracy and human rights. She has focused especially on the struggle for the rights of women and children".<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2003/]"The Nobel Peace Prize 2003", [[نوبل فاونڈیشن]], retrieved March 24, 2012.</ref> |The first and only Iranian to receive a Nobel Prize. She was also the first Muslim woman to receive such an honor.<ref name="Muslim Nobel Prize Winners" /><ref>[http://www.connect2mason.com/content/nobel-peace-prize-winner-promotes-her-new-book-golden-cage] "Nobel Peace Prize winner promotes her new book ''The Golden Cage''", by '''Jasmine Gould''', 'Connect2Mason',dated April 26, 2011, retrieved April 4, 2012. :"''The first Iranian and Muslim woman to win the Nobel Peace Prize for her work in human rights''"</ref><ref>[http://nobelwomensinitiative.org/meet-the-laureates/shirin-ebadi/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160828214539/http://nobelwomensinitiative.org/meet-the-laureates/shirin-ebadi/ |date=2016-08-28 }}"Shirin Ebadi – Iran 2003", 'Meet the Laureates', [[Nobel Women's Initiative]],accessed April 4, 2012. :"''She is the first Muslim woman to receive the Nobel Peace Prize''"</ref><ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2003/ebadi-lecture-e.html]"In the name of the God of Creation and Wisdom", Nobel Lecture by [[شیريں عبادی]], Oslo, December 10, 2003, [[نوبل فاونڈیشن]], retrieved April 4, 2012.</ref><ref>[http://www.womeninworldhistory.com/imow-Ebadi.pdf]"[[شیريں عبادی]]: A Conscious [[مسلما‏ن]]" by '''Diana Hayworth''', accessed March 24, 2012. :"''For some, Ms. Ebadi is a source of inspiration and pride,as she is the first Muslim woman and only Iranian to receive the Nobel Peace Prize.''"</ref> Note that [[ڈورس لیسنگ]] born and raised for 5 years in modern day Iran is a fellow laureate. |- |2005 |[[فائل:Mohamed ElBaradei, Davos 1.jpg|150px]] |[[محمد البرادعی]] (born June 17, 1942) |{{flagicon|EGY}} [[مصر]]ian [[حکمت عملی]] |The 2005 [[نوبل امن انعام]] was jointly awarded to [[محمد البرادعی|El Baradei]] and [[عالمی ادارہ برائے نیوکلیائی توانائی|IAEA]] "for their efforts to prevent nuclear energy from being used for military purposes and to ensure that nuclear energy for peaceful purposes is used in the safest possible way".<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2005/]"The Nobel Peace Prize 2005", [[نوبل فاونڈیشن]],retrieved March 24, 2012.</ref><ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2005/elbaradei.html]"Mohamed El-Baradei-Biography", [[نوبل فاونڈیشن]],retrieved April 5, 2012.</ref> | He was the second [[Egyptians|Egyptian]] to be awarded [[نوبل امن انعام]] (2005).<ref name="Muslim Nobel Prize Winners" /><ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/34209078/ns/world_news-europe/]"Outgoing IAEA chief leaves complex legacy",Jahn, George (30 November 2009), [[Associated Press]], accessed 5 February 2011 on [http://www.msnbc.msn.com/ <nowiki>msnbc.com</nowiki>].<blockquote>ElBaradei, who describes himself as having a Muslim background, sometimes cites his favorite Christian prayer when speaking of his role on the world stage.</blockquote></ref><ref>[http://www.nndb.com/people/288/000023219/] "[[NNDB]] article on [[محمد البرادعی]]", retrieved March 24, 2012.'Muslim'.</ref><ref>[http://www.irfi.org/articles/articles_401_450/muslim_contribution_to_world_pea.htm] "Muslim Contribution to World Peace" by Minhaj Qidwai, accessed March 21, 2012. :"''Recipient of Nobel Peace Prize Mohamed ElBaradei an Egyptian Muslim can be a role Model for all those who want to contribute towards peace and prosperity in the modern world.''"</ref><ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2005/elbaradei-lecture-en.html] 'Nobel Lecture by Mohamed El-Baradei, Oslo, December 10, 2005.', [[نوبل فاونڈیشن]], retrieved April 5, 2012. :"''I am an Egyptian Muslim''"</ref> |- |2006 |[[فائل:Muhammad Yunus - World Economic Forum Annual Meeting 2012.jpg|150px]] |[[محمد یونس]] (born 28 June 1940) |{{flagicon|BAN}} [[بنگلہ دیش]]i [[economist]] and founder of [[گرامین بینک]]. | The 2006 [[نوبل امن انعام]] was jointly awarded to Yunus and Grameen Bank "for their efforts to create economic and social development from below".<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2006/]"The Nobel Peace Prize 2006", [[نوبل فاونڈیشن]],retrieved March 24, 2012.</ref> |The first Bangladeshi and Bengali Muslim Nobel laureate, and overall, the third person from [[بنگال]] to win a Nobel prize.<ref name="Muslim Nobel Prize Winners">[http://www.islamichistorymonth.com/education/nobel.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106040535/http://www.islamichistorymonth.com/education/nobel.php |date=2012-01-06 }} "[[مسلما‏ن]] [[نوبل انعام حاصل کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ]]", 'Islamic History Month [[کینیڈا]]' accessed March 24, 2012</ref><ref>[http://dawn.com/2011/04/06/yunus-martyred-bangladesh-marred/]"Yunus martyred, Bangladesh marred" by 'Misha Hussain', [[ڈان|Dawn.com]],April 6, 2011, retrieved April 7, 2012.<br /> "''a Bengali and a Muslim''"</ref><ref>[http://www.inspiringislam.net/2011/03/muhammad-yunus-ways.html] "[[محمد یونس]] Ways", 'Islamic Inspiration', published March 27, 2011, retrieved March 24, 2012.<br /> "''he is a Muslim''"</ref><ref>[http://www.rohama.org/en/content/116]'Muhammad Yunus (1940- )', [[Union of Islamic World Students|The Union of Islamic World Students]],retrieved April 5, 2012,'a devout muslim'</ref><ref>[http://www.nndb.com/people/183/000049036/]'Muhammad Yunus', [[NNDB]],retrieved April 5, 2012.'Muslim'</ref><ref>[http://www.questioningchristian.com/2006/10/microcredit_pio.html]"Microcredit pioneer wins Nobel Peace Prize — and puts Episcopalian- and Anglican combatants to shame",''The Questioning Christian'', dated October 13, 2006, retrieved April 5, 2012.</ref><ref>[http://www.bankersacademy.com/pdf/microfinance_and_islamic_finance.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306000650/http://www.bankersacademy.com/pdf/microfinance_and_islamic_finance.pdf |date=2012-03-06 }}, [[خرد مالیہ]] and [[اسلامی بنکاری|Islamic Finance]] – A Perfect Match by '''Dr. Linda Eagle''', accessed March 24, 2012. :"''A Muslim Bangladeshi economist and economics professor''"</ref> |- |2011 |[[فائل:Tawakkol Karman.jpg|150px]] |[[توکل کرمان]] (born 7 February 1979) |{{flagicon|YEM}} [[Human rights defender|Human rights activist]] based in [[یمن]]. A prominent leader in the [[عرب بہار]]. |The 2011 [[نوبل امن انعام]] was jointly given to [[ایلن جانسن سرلیف]], [[لیما غبووی]] and Karman "for their non-violent struggle for the safety of women and for women's rights to full participation in peace-building work".<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2011/]"The Nobel Peace Prize 2011", [[نوبل فاونڈیشن]],retrieved March 24, 2012.</ref> | The first [[عرب لوک]] woman and first and only [[List of Yemenis|Yemeni]] to receive a [[نوبل انعام]].<ref>[http://www.democracynow.org/2011/10/7/yemeni_activist_tawakkul_karman_first_female] [[Democracy Now!]] article on [[توکل کرمان]], "[[یمن]]i Activist Tawakkul Karman, First Female [[عرب لوک]] Nobel Peace Laureate: A Nod for Arab Spring", dated October 7, 2011, retrieved March 21, 2012.</ref><ref>[http://www.huffingtonpost.com/sahar-taman/tawakul-karman-nobel-peace-prize-laureate_b_1001166.html]"Tawakul Karman, Nobel Peace Prize Laureate, Talks the Talk and Walks the Walk" by 'Sahar Taman', [[ہف پوسٹ]], published October 8, 2011, retrieved April 7, 2012. :"''a Yemeni Muslim woman''"</ref><ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2011/karman-lecture_en.html]"In the name of God the Compassionate the Merciful",Nobel Lecture by Tawakkul Karman, Oslo, 10. December 2011, [[نوبل فاونڈیشن]],retrieved April 5, 2012.</ref><ref>[http://sal.am/magazine/islam/inspiring-islamic-story/tawakel-karman-the-nobel-peace-prize-winner-2011-hijab/] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120715033913/http://sal.am/magazine/islam/inspiring-islamic-story/tawakel-karman-the-nobel-peace-prize-winner-2011-hijab/ |date=2012-07-15 }} "Tawakel Karman (The [[نوبل امن انعام حاصل کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ|Nobel Peace Prize winner]] 2011) & [[حجاب (معاشرہ)]]" by 'Sarah Ahmed', dated December 12, 2011, retrieved March 21, 2012. :"''She is a co-recipient of the 2011 Nobel Peace Prize, becoming the first Yemeni, the first Arab woman, and the second Muslim woman to win a Nobel Prize and the youngest Nobel Peace Laureate to date.''"</ref><ref>[http://www.hautehijab.com/blogs/hijab-fashion/4966602-tawakkul-karman-first-arab-woman-and-youngest-nobel-peace-laureate-in-hijab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171008030045/https://www.hautehijab.com/blogs/hijab-fashion/4966602-tawakkul-karman-first-arab-woman-and-youngest-nobel-peace-laureate-in-hijab |date=2017-10-08 }} "Tawakkul Karman is the first arab woman and the youngest [[نوبل امن انعام حاصل کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ|Nobel Peace Laureate]] in [[حجاب (معاشرہ)]]", 'Haute Hijab', December 20, 2011, accessed March 21, 2012. :"''Tawakkul Karman, a Muslim, was the first Arab woman awarded the Nobel Peace Laureate''"</ref> |- |2014 |[[فائل:Malala Yousafzai at Girl Summit 2014.jpg|150px]] |[[ملالہ یوسفزئی]] (born 12 July 1997) |{{flagicon|PAK}} [[پاکستان]]i activist, working for rights to education for children in Pakistan. |rowspan="2"| The 2014 [[نوبل امن انعام]] was jointly given to [[کیلاش ستیارتھی]] and Yousafzai, "for their struggle against the suppression of children and young people and for the right of all children to education".<ref name="nobel-2014">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2014/press.pdf |title=The Nobel Peace Prize 2014 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2014-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226101620/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2014/press.pdf |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |At the age of 17, Yousafzai is the youngest Nobel Prize recipient ever.<ref>[http://www.bbc.com/news/world-europe-29564935 Malala and Kailash Satyarthi win Nobel Peace Prize – BBC News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> She is also the second Pakistani and first ethnic [[پشتون|Pashtun]] to be awarded a Nobel Prize.<ref>{{cite news|url=http://www.dawn.com/news/1137079/malala-wins-nobel-peace-prize|title=Malala Yousafzai, Kailash Satyarthi win Nobel Peace Prize|work=Dawn|date=14 October 2014|accessdate=14 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226101622/https://www.dawn.com/news/1137079/malala-wins-nobel-peace-prize|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> |} == ادب == {| align="center" class="wikitable" |- ! width="5%" | سال ! width="10%" | تصویر ! width="10%" | انعام یافتہ ! width="10%" | ملک تے پیشہ ! width="40%" | کارنامہ ! width="25%" | تبصرہ |- |1988 |[[فائل:Necip Mahfuz.jpg|140px]] |[[نجیب محفوظ]]<br /> (11 December 1911 – 30 August 2006) |{{flagicon|EGY}} [[مصر]]ian [[author]], noted for his contribution to modern [[عربی ادب]] |The 1988 [[نوبل انعام برائے ادب]] was given to Naguib Mahfouz "who, through works rich in nuance—now clear-sightedly realistic, now evocatively ambiguous—has formed an Arabian narrative art that applies to all mankind".<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1988/] "The Nobel Prize in Literature 1988", [[نوبل فاونڈیشن]], retrieved March 24, 2012.</ref><ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1988/mahfouz-lecture.html] 'Nobel Lecture by Naguib Mahfouz', [[نوبل فاونڈیشن]],retrieved April 5, 2012.</ref> | The first Muslim author to receive such a prize.<ref name="Muslim Nobel Prize Winners" /><ref>[http://i-epistemology.net/literature/790-naguib-mahfouzs-socialistic-sufism-an-intellectual-journey-from-the-wafd-to-islamic-mysticism.html] "[[نجیب محفوظ|Naguib Mahfouz's]] [[اشتراکیت]]ic [[تصوف]]: An Intellectual Journey from the Wafd to [[اسلام]] [[معرفت]]", Yagi, Kumiko, Ph.D. Harvard University, 2001. 235 pages. Adviser: Graham, William A. Publication Number: AAT 3028463, accessed March 24, 2012.</ref><ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1988/mahfouz-article.html] "Naguib Mahfouz – The Son of Two Civilizations" by 'Anders Hallengren', article on [[نجیب محفوظ]], [[نوبل فاونڈیشن]], retrieved March 24, 2012. :: "a pious [[مسلما‏ن|moslem]] believer"</ref> |- |2006 |[[فائل:Pamuk.jpg|140px]] |[[اورخان پاموک]] (born 7 June 1952) |{{flagicon|TUR}} [[ترکی قوم|Turkish]] [[author]] famous for his novels ''[[سرخ میرا ناں (ناول)]]'' and ''[[Snow (Pamuk novel)|Snow]]'' |The 2006 [[نوبل انعام برائے ادب]] was awarded to Orhan Pamuk "who in the quest for the melancholic soul of his native city has discovered new symbols for the clash and interlacing of cultures".<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2006/] "The Nobel Prize in Literature 2006", [[نوبل فاونڈیشن]], retrieved March 24, 2012.</ref><ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2006/pamuk.html] 'Orhan Pamuk-Autobiography', [[نوبل فاونڈیشن]], retrieved April 5, 2012.</ref> | The first and only [[ترکی قوم|Turk]] to receive the Nobel Prize, He describes himself as a [[Cultural Muslim]] who associates the historical and cultural identification with the religion while not believing in a personal connection to God.<ref name="Muslim Nobel Prize Winners" /><ref>[http://www.levantinecenter.org/arts/authors/orhan-pamuk-nobel-laureate-conversation-reza-aslan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110831204826/http://www.levantinecenter.org/arts/authors/orhan-pamuk-nobel-laureate-conversation-reza-aslan |date=2011-08-31 }} "[[اورخان پاموک]], [[نوبل انعام حاصل کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ]], in Conversation with [[Reza Aslan]]", Levantine Cultural Center , posted October 16, 2009, accessed March 21, 2012.</ref><ref>[http://en.islamtoday.net/artshow-236-3999.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160617132718/http://en.islamtoday.net/artshow-236-3999.htm |date=2016-06-17 }} "[[اورخان پاموک]]: Incompatibility of Islam and Democracy Has Been Disproven", 'Islam Today', dated March 30, 2011, retrieved April 5, 2012.</ref><ref>[http://www.spiegel.de/international/spiegel/0,1518,380858,00.html] "''Do you consider yourself a Muslim?''",<br /> "Orhan Pamuk and the Turkish Paradox", ''[[Spiegel Online]]'', dated December 21, 2005, retrieved March 21, 2012. :"I consider myself a person who comes from a Muslim culture. In any case, I would not say that I'm an atheist. So I'm a Muslim who associates historical and cultural identification with this religion. I do not believe in a personal connection to God; that's where it gets transcendental. I identify with my culture, but I am happy to be living on a tolerant, intellectual island where I can deal with Dostoyevsky and Sartre, both great influences for me."</ref> |} == سائنس == === کیمیا === {|align="center" class="wikitable" |- ! width="5%" | سال ! width="10%" | تصویر ! width="10%" | انعام یافتہ ! width="10%" | ملک تے پیشہ ! width="40%" | کارنامہ ! width="25%" | تبصرہ |- |1999 |[[فائل:Ahmed Zewail.jpg|125px]] |[[احمد زیول]]<br /> (born February 26, 1946) |{{flagicon|}} [[مصر]]ian-[[Americans|American]] [[سائنس دان]] |The 1999 [[نوبل انعام برائے کیمیا]] was awarded to [[احمد زیول]] "for his studies of the [[transition state]]s of [[کیمیائی تعامل]]s using [[femtosecond]] [[طیف بینی]]".<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1999/] "The Nobel Prize in Chemistry 1999", [[نوبل فاونڈیشن]], retrieved March 24, 2012.</ref> |He is the only Muslim chemist to date to be awarded the Nobel Prize and the second Muslim scientist.<ref name="Muslim Nobel Prize Winners" /><ref>[http://plancksconstant.org/blog1/2008/05/muslim_nobel_prize_winner_ahmed_hassan_zewail.html] [[مسلما‏ن]] "[[نوبل انعام حاصل کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ|Nobel Prize Winner]] [[احمد زیول|Ahmed Hassan Zewail]]" by '''Bernie''', 'Planck's constant', accessed March 24, 2012.</ref><ref>[http://www.zewail.caltech.edu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180628192349/http://www.zewail.caltech.edu/ |date=2018-06-28 }} [[احمد زیول]]'s [[کیلیفورنیا انسٹیٹیوٹ آف ٹیکنالوجی]] site.</ref><ref>[http://www.fountainmagazine.com/Issue/detail/Science-in-the-Islamic-world-an-interview-with-Nobel-Laureate-Ahmed-Zewail] [[سائنس]] in the [[عالم اسلام|Islamic world]]: an interview with [[نوبل انعام حاصل کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ]] [[احمد زیول]], ''[[The Fountain Magazine]]'', Issue 67, January–February 2009, retrieved March 21, 2012. :"''I'm very proud of the value system that I was given by my family and the way I grew up as a Muslim in Egypt.''"</ref><ref>[http://www.independent.co.uk/opinion/commentators/ahmed-zewail-the-west-and-islam-need-not-be-in-conflict-421354.html] "The West and Islam need not be in conflict" by 'Ahmed Zewail', ''[[The Independent]]'', October 24, 2006, retrieved April 11, 2012. :"''The author is the only Arab Muslim to receive the Nobel Prize in science, 1999''"</ref> |} == ہور پڑھو == === مضامین === * [[معرفت]] in Contemporary [[اسلام تے سیاست|Islamic Political Thought]]:[[اورخان پاموک]] and [[عبدالکریم سروش]] by ''John von Heyking'',''[[University of Lethbridge]]''<ref>[http://www.nhinet.org/vonheyking19-1.pdf]''Mysticism in Contemporary Islamic Political Thought'' by '''John von Heyking''', [[University of Lethbridge]],Volume XIX, Nos. 1 and 2, 2006, [[Humanitas (journal)|Humanitas]] accessed April 5, 2012.</ref> * [[اسلام]], [[سوداویہ]], and Sad, Concrete [[مینار]]s: The Futility of Narratives In Orhan Pamuk's" The Black Book by [[Ian Almond]]<ref>[http://www.jstor.org/stable/20057766?origin=JSTOR-pdf][http://gsu.academia.edu/IanAlmond/Papers/384772/Islam_Melancholy_and_Sad_Concrete_Minarets_The_Futility_of_Narratives_In_Orhan_Pamuks_The_Black_Book_] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210090212/http://gsu.academia.edu/IanAlmond/Papers/384772/Islam_Melancholy_and_Sad_Concrete_Minarets_The_Futility_of_Narratives_In_Orhan_Pamuks_The_Black_Book_ |date=2012-02-10 }}''[[New Literary History]],Vol.34,No.1,Inquiries into ethics and narratives(Winter 2003),pp. 75-90, retrieved April 5, 2012.</ref> === کتاباں === * ''The Age of Deception: [[Nuclear energy policy|Nuclear Diplomacy]] in Treacherous Times'' by [[محمد البرادعی]].<ref>[http://www.nytimes.com/2011/05/08/books/review/book-review-the-age-of-deception-by-mohamed-elbaradei.html?pagewanted=all] [[نیو یارک ٹائمز Book Review|Sunday Book Review]], [[نیو یارک ٹائمز]], By [[Leslie H. Gelb]], published May 6, 2011, retrieved March 21, 2012.</ref> * ''[[اسلام]], [[استشراق]] and Intellectual [[تریخ]]: [[Modernity]] and the [[سیاست]] of Exclusion since [[ابن خلدون]]'' ([[ک‏‏تب خانہ]] of [[مشرق وسطی]] [[تریخ]]) by Mohammad R. Salama [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد]]-10: 1848850050 and [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد]]-10: 1848850050.<ref>[http://www.amazon.com/Islam-Orientalism-Intellectual-History-Modernity/dp/1848850050] [[intellectual]] [[اسلام د‏‏ی تریخ]], retrieved April 6, 2012.</ref> * ''[[اورخان پاموک]] and the [[سیاست]] of [[ترکی قوم|Turkish Identity]]: From [[اسلام]] to [[استنبول]]'' by ''Erdag Goknar'', [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد]]-10: 0415505380, [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد]]-13: 978-0415505383, [[روٹلیج]] Publication.<ref>[http://www.amazon.com/Orhan-Pamuk-Politics-Turkish-Identity/dp/0415505380] Orhan Pamuk and the Politics of Turkish Identity: From Islam to Istanbul [Paperback],retrieved April 5, 2012.</ref> === سوانح === * ''[[یاسر عرفات]]'' (Biography (Lerner Hardcover)) by ''George Headlam''-[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد]]-10: 0822550040 & [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد]]-13: 978-0822550044.<ref>[http://www.amazon.com/Yasser-Arafat-Biography-Lerner-Hardcover/dp/0822550040] [[یاسر عرفات]] [[سوانح]], retrieved April 6, 2012.</ref> * ''[[انور سادات]]: Visionary Who Dared'' by ''Joseph Finklestone''.<ref>[http://books.google.co.in/books?id=PoW4pO4q9VwC&printsec=frontcover&redir_esc=y#PPP1,M1] [[گوگل بکس]]-[[انور سادات]]:[[visionary]] who dared, retrieved April 6, 2012.</ref> == آب بیندی === * ''Iran Awakening: One Woman's Journey to Reclaim Her Life and Country'' (2007) by [[شیريں عبادی]] (ISBN 978-0-676-97802-5).<ref>[http://www.amazon.com/Iran-Awakening-Journey-Reclaim-Country/dp/0812975286] [[شیريں عبادی]]'s [[خود نوشت]]cal [[کتاب]], retrieved April 6, 2012.</ref> * [[احمد زیول]] [[خود نوشت]].<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1999/zewail-autobio.html] [[احمد زیول]] [[خود نوشت]], [[نوبل فاونڈیشن]], retrieved April 5, 2012.</ref> * ''[[Banker to the Poor]]: The Autobiography of [[محمد یونس]], Founder of [[گرامین بینک]]''. [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد]]-10: 0195795377 & [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد]]-13: 978-0195795370.<ref>[http://www.amazon.com/Banker-Poor-Autobiography-Muhammad-Founder/dp/0195795377] [[خود نوشت]] of [[محمد یونس]], retrieved April 6, 2012.</ref> * {{cite book | last=Sadat | first=Anwar | title=In Search of Identity: An Autobiography | location=New York | publisher=Harper & Row | year=1978 | isbn =0-06-013742-8}}، [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد]]-13:978-0060137427.<ref>[http://www.amazon.com/Anwar-El-Sadat-Identity-Autobiography/dp/0060137428] [[انور سادات]]: In Search of Identity an Autobiography, retrieved April 6, 2012.</ref> == ہور ویکھو == * [[نوبل امن انعام حاصل کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ|List of Nobel Peace Laureates]] * [[نوبل انعام یافتہ حبشی شخصیتاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نوبل انعام یافتہ یہودی شخصیتاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نوبل انعام یافتہ مسیحی شخصیتاں د‏‏ی لسٹ]] * [[مسلم سائنسداناں د‏‏ی لسٹ]] * [[مسلما‏ن شخصیتاں د‏‏ی فہارست]] * [[Lists of people by belief]] * [[لسٹ نوبل انعام یافتگان بلحاظ ملک]] * [[نوبل انعام حاصل کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ]] * [[نوبل انعام یافتہ خواتین شخصیتاں د‏‏ی لسٹ]] * [[فہرستاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == The year of receiving [[نوبل انعام]] is given after each [[نوبل انعام حاصل کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ]] in this article. For verification of candidacy of above listed [[نوبل انعام حاصل کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ]], please go to [[نوبل انعام]],<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes] [[نوبل انعام حاصل کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ|All Nobel Laureates]], [[نوبل فاونڈیشن]], retrieved April 6, 2012.</ref> and search the corresponding year of reception of [[نوبل انعام]] in the respective field. {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [http://bznotes.wordpress.com/2006/10/13/muslim-nobel-prize-winners/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120327202406/http://bznotes.wordpress.com/2006/10/13/muslim-nobel-prize-winners/ |date=2012-03-27 }} “Muslim Nobel Prize Winners”, 'BZNotes', accessed March 21, 2012. * [http://www.scribd.com/sirajudola/d/14200105-Muslim-Nobel-Prize-Winners] “Muslim Nobel Prize Winners”, [[اسکرائبڈ ڈاٹ کم]], accessed March 21, 2012. * [http://saleemali.newsvine.com/_news/2010/02/14/3895511-nobel-laureates-and-the-muslim-world] “Nobel Laureates and the [[عالم اسلام]]” by [[Saleem Ali (academic)|Saleem H. Ali]], [[Newsvine]], February 14, 2010, retrieved March 21, 2012. * [http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=39657&Cat=9] “Nobel laureates of the [[عالم اسلام|Islamic world]]” - S Iftikhar Murshed, [[دی نیوز]], April 3, 2011, retrieved March 21, 2012. * [http://www.alislam.org/library/salam.html] “Professor [[عبد السلام]]”, accessed April 4, 2012. * [http://tribune.com.pk/story/268182/no-nobels-for-the-muslim-world/] “No Nobels for the Muslim World” by Aziz Akhmad, [[دی ایکسپریس ٹریبیون]], published October 6, 2011, retrieved March 19, 2012. * [http://www.patheos.com/blogs/altmuslim/2006/10/muslim_economist_writer_win_nobel_prizes/] “Muslim Nobel laureates: Muslim economist, writer win Nobel prizes”,accessed March 24, 2012. * [http://explore.theculturetrip.com/asia/editorials/abdus-salam-first-muslim-nobel-laureate-/] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130204085026/http://explore.theculturetrip.com/asia/editorials/abdus-salam-first-muslim-nobel-laureate-/ |date=2013-02-04 }} “Abdus Salam, 'First [[مسلما‏ن]] Nobel Laureate'”, ''‘The Culture Trip’'', accessed March 21, 2012. :“''Abdus Salam was a theoretical physicist who became the first Pakistani and the first Muslim to be awarded the Nobel Prize in the sciences''.” * [http://www.themuslimtimes.org/2011/11/countries/pakistan/dr-abdus-salam-nobel-laureate-in-physics] “Dr. [[عبد السلام]]: Nobel Laureate in Physics”,accessed April 4, 2012. * [http://www.onislam.net/english/news/middle-east/454955-islam-supports-democracy-noble-laureate.html] “[[توکل کرمان]] speaks: Islam Supports Democracy”, 'Onislam', December 10, 2011, accessed March 21, 2012. * [http://www.france24.com/en/node/4915706] “A Muslim woman's place is in society: [[شیريں عبادی|Nobel Laureate]]”, [[France 24]], dated November 2, 2009, retrieved March 21, 2012. * [http://www.nationmultimedia.com/opinion/Nobel-Prize-reflects-womens-struggle-in-the-Muslim-30167600.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181006000235/http://www.nationmultimedia.com/opinion/Nobel-Prize-reflects-womens-struggle-in-the-Muslim-30167600.html |date=2018-10-06 }} “Nobel Prize reflects women's struggle in the Muslim world”, retrieved March 19, 2012. * [http://www.huffingtonpost.com/2011/10/07/nobel-peace-prize-winner-karman-profile_n_999774.html] “Nobel Peace Prize Winner Tawakkul Karman Profile: The Mother of Yemen's revolution”, [[ہف پوسٹ]], dated October 7, 2011, retrieved March 19, 2012. * [http://www.americanthinker.com/2011/05/dear_world_community_you_are_n.html] “Dear ‘World Community’: You Are Not Our Equals” by William A. Levinson, [[American Thinker]], May 31, 2011, retrieved March 21, 2012. * [http://www.michigandaily.com/news/nobel-peace-prize-winner-talks-about-womans-activism-yemen]“''Nobel Prize winner highlights women’s role in Arab Spring''”,‘[[The Michigan Daily]]’,Published November 15, 2011, retrieved April 4, 2012. * [http://www.positivemuslimah.com/2011/12/nobel-peace-prize-winner-tawakul-karman.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625104522/http://www.positivemuslimah.com/2011/12/nobel-peace-prize-winner-tawakul-karman.html |date=2021-06-25 }}“[[نوبل امن انعام]] Tawakul Karman: Islam No Threat to Democracy”,reprinted ‘Positive Islam’, dated December 12, 2011, 1st printed [[روئٹرز]][http://www.crescentpost.com/2011/12/reuters-nobel-peace-prize-winner-islam-no-threat-to-democracy/] December 9, 2011, accessed April 4, 2012. * [http://aa.trinimuslims.com/f17/the-nobel-prize-muslim-winners-2757/]“The Nobel Prize – Muslim Winners”,by '''Sadaqat''',accessed April 4, 2012. * [http://nobelwomensinitiative.org/2011/10/women-nobel-peace-laureates-congratulate-three-new-women-laureates/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120521221718/http://nobelwomensinitiative.org/2011/10/women-nobel-peace-laureates-congratulate-three-new-women-laureates/ |date=2012-05-21 }}“Women Nobel Peace Laureates Congratulate Three New Women Laureates”, [[Nobel Women's Initiative]],dated October 7, 2011, retrieved April 4, 2012. :''Karman joins Shirin Ebadi, who won the Nobel Peace prize in 2003 for her work to bring equal rights to women in Iran, as the second Muslim woman to win the Nobel Peace prize.'' :''“As a Muslim woman, I am well aware of the difficult and severe conditions of your work and struggle,” said Ebadi in her letter today to Karman. Karman receives frequent death threats, and was thrown in jail last January. “I admire your tremendous work and courage. This victory will certainly inspire and reassure the million of Muslim women who suffer from discrimination and who fight for equality of rights between men and women—and also sends a message to countries going through the Arab Spring that true democracy will only be achieved if women also receive equal rights.”'' * [http://www.turkishpoliticsinaction.com/2009/01/pamuk-on-multiculturalism-secularism.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210630105210/http://www.turkishpoliticsinaction.com/2009/01/pamuk-on-multiculturalism-secularism.html |date=2021-06-30 }}“[[اورخان پاموک|Pamuk]] on [[Multiculturalism]], [[سیکولرازم]], [[اسلام]], and the [[یورپی اتحاد|EU]] ”,‘Turkish Politics in Action’,dated January 18, 2009, retrieved April 5, 2012. * [http://www.digitalnpq.org/articles/nobel/133/11-28-2006/orhan_pamuk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625104522/http://www.digitalnpq.org/articles/nobel/133/11-28-2006/orhan_pamuk |date=2021-06-25 }}“Two Souls -- In Europe And Turkey”,an interview with [[اورخان پاموک]] by ''Nathan Gardels'',‘Nobel Laureates Plus’,'''NPQ''',dated November 28, 2006, retrieved April 5, 2012. * [http://www.boston.com/news/world/articles/2006/10/13/nobel_author_bridges_islam_and_the_west/]“[[اورخان پاموک|Nobel author]] bridges [[اسلام]] and the [[Western World|West]]” by [[Mark Feeney]], [[The Boston Globe]],October 13, 2006, retrieved April 5, 2012. * [http://www.guardian.co.uk/world/2001/sep/29/afghanistan.terrorism7]“Listen to the damned” by [[اورخان پاموک]], [[دی گارڈین]],dated September 29, 2001, retrieved April 5, 2012. :“''It is not Islam or poverty that succours terrorism, but the failure to be heard''” * [http://www.arabianbusiness.com/muhammad-yunus-addresses-islamic-finance-forum-50878.html]“[[محمد یونس]] addresses [[اسلامی معاشیات]] forum ” by '''Talal Malik''',‘Arabian Business’,dated April 13, 2008, retrieved April 5, 2012. * [http://atheism.about.com/library/glossary/islam/bldef_sadatanwar.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210135501/http://atheism.about.com/library/glossary/islam/bldef_sadatanwar.htm |date=2009-02-10 }}‘[[انور سادات]]’, [[about.com]],retrieved April 5, 2012. * [http://articles.cnn.com/2009-03-26/world/sadat.peace_1_jehan-sadat-egyptian-president-anwar-sadat-islam?_s=PM:WORLD]“Thirty years later, Sadat's widow still hopes for peace”, [[سی این این]],dated March 26, 2009, retrieved April 5, 2012. * [http://nirmukta.com/2011/11/13/the-tragedy-of-muslim-civilization/]“The Tragedy of [[عالم اسلام|Muslim Civilization]]” by ''Aftab Zaidi'','''Nirmukta''',November 13, 2011, retrieved April 5, 2012. * [http://uir.unisa.ac.za/handle/10500/2745?show=full]“[[نجیب محفوظ]] and modern ‘Islamic identity’” by ‘Mehnaz Mona Afridi’, [[University of South Africa|UNISA]],November 2008,retrieved April 7, 2012. :“''How closely have the changes and developments detailed in Mahfouz’s descriptions of ordinary Egyptian lives paralleled what the world has witnessed as ageneral growing “Islamization” of the Muslim world? In my research,I have found that other Muslim writers,such as Leila Ahmed (Egypt), Mohsin Hamid (Pakistan/India), and Orhan Pamuk (Turkey) have also observed and commented on the Islamization of the culture.''” {{Nobel Prizes}} [[گٹھ:سائنس داناں د‏‏ی فہرستاں]] [[گٹھ:مسلم شخصیتاں د‏‏ی فہرستاں]] [[گٹھ:نوبل انعام یافتگان د‏‏ی لسٹ بلحاظ مذہب]] hv3440mqlir083viijqt2sw5nn7onof 0 91632 706938 654847 2026-05-13T01:36:22Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706938 wikitext text/x-wiki '''[[وحید مراد]]''' نے بطور اداکار کل 124 فلماں وچ کم کيتا تے بطور مہمان اداکار 6 فلماں وچ کم کيتا۔ انہاں نے بطور پروڈیوسر 11 فلماں نو‏‏ں پروڈیوس کيتا۔ 1 فلم د‏‏ی ہدایتکاری تے 4 فلماں تحریر کيتياں۔ == بطور اداکار == وحید مراد نے کل 124 فلماں وچ کم کيتا، جنہاں وچو‏ں 38 بلیک اینڈ وھائیٹ تے 86 رنگین فلماں سن۔ جنہاں وچو‏ں 2 فلماں انہاں د‏‏ی وفات دے بعد ریلیز ہوئیاں۔ انہاں نے 115 [[اردو]]، 8 [[پنجابی]] تے 1 پشتو فلم وچ کم کيتا۔۔ بطور مہمان اداکار انہاں نے کل 6 فلماں وچ (3 اردو تے 3 پنجابی) وچ کم کيتا۔ بطور اداکار وحید نے '''ہیرا تے پتھر'''، '''ارمان'''، '''عندلیب''' تے '''مستانہ ماہی''' دے لئی 4 نگار ایوارڈ کیتے۔ مندرجہ ذیل 1960 د‏‏ی دہائی تو‏ں لے ک‏ے 1980 تک د‏‏ی دہائی تک دے دوران وچ وحید د‏‏ی فلماں د‏‏ی لسٹ اے:<ref>{{Cite web |title=وحید مراد د‏‏ی فلماں کراچی سینما گھراں د‏‏ی رپورٹ |url=http://mazhar.dk/film/database/movies/waheedmurad_films.htm |access-date=2020-10-20 |archive-date=2006-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060117075058/http://mazhar.dk/film/database/movies/waheedmurad_films.htm |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://anisshakur.tripod.com/id85.html وحید مراد د‏‏ی فلماں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722021428/http://anisshakur.tripod.com/id85.html |date=2011-07-22 }}</ref> {| class=" wikitable " |- ! ! کل ! [[اردو]] !! [[پنجابی]] !! [[پشتو]] !! ڈائمنڈ جوبلی !! پلاٹینم جوبلی !! گولڈن جوبلی !! سلور جوبلی !! فلاپ |- | 1962–1970 || 38 || 38 || 0 || 0 || 0 || 2 || 9 || 19 || 8 |- | 1971–1980 || 72 || 66 || 6 || 0 || 1 || 2 || 18 || 23 || 28 |- | 1981–1987|| 14|| 11 || 2 || 1 || 0 || 0 || 3 || 8 || 3 |- || کل || 124 || 115 || 8 || 1 || 1 || 4 || 30 || 50 || 39 |} ڈائمنڈ، پلاٹینم، گولڈن اور سلور جوبلی اور ناکام فلموں کی مکمل فہرست درجِ ذیل ہے: === ڈائمنڈ جوبلی فلمز === {| class =" wikitable Sortable" |- ! سال ! فلم ! ڈائریکٹر ! دیگر اداکار ! ریمارکس |- || 1976 || ''[[شبانہ]]'' || ظفر شباب || [[بابرہ شریف]]، [[شاہد]]، ننھا (رفیع خاور)، مسعود اختر || * وحید کی پہلی اور واحد ڈائمنڈ جوبلی فلم |} === پلاٹینم جوبلی فلمز === {| class =" wikitable Sortable" |- ! سال ! فلم ! ڈائریکٹر ! دیگر اداکار ! ریمارکس |- || 1966 || '' [[ارمان (1966 فلم )|ارمان]]'' || پرویز ملک || [[زیبا]]، روزینا، نرالہ، ظہور احمد || * [[پاکستان]] کی پہلی [[پلاٹینم جوبلی]] فلم * وحید نے بہترین پروڈیوسر کے لیے اور بہترین اداکار کے لیے دو نگار ایوارڈ حاصل کیے۔ |- || 1970 || '' [[انجمن (فلم )|انجمن]]'' || حسن طارق || [[رانی ( اداکارہ )|رانی]]، [[دیبا]]، [[سنتوش کمار (اداکار)|سنتوش کمار]]، [[صبیحہ خانم]]، لہری، الیاس || |- || 1974 || ''عشق میرا ناں'' || ایم اکرم || الیہ، اقبال حسین، الیاس، صبا، ناہید || * پنجابی فلم |- || 1978 || '' [[آواز (1978 فلم )|آواز]]'' || ظفر شباب || [[شبنم]]، [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]]، [[غلام محی الدین (اداکار )|غلام محی الدین]]، نغمہ || |} === گولڈن جوبلی فلمز === {| class=" wikitable Sortable" |- ! سال ! فلم ! ڈائریکٹر ! دیگر اداکاروں ! ریمارکس |- || 1962 || ''اولاد'' || ایس۔ یم۔ یوسف || [[نیئر سلطانہ]]، حبیب، طالش، رخسانہ || * اداکار کے طور وحید کی پہلی فلم * انہوں نے اس فلم میں ایک معاون اداکار کے طور پر کام کیا۔ |- || 1963 || ''دامن'' || قدیر غوری || [[سنتوش کمار (اداکار)|سنتوش کمار]]، [[صبیحہ خانم]]، لہری، نیلو، ترانا || * اداکار کے طور وحید کی دوسری فلم * انہوں نے اس فلم میں ایک معاون کردار کے طور پر کام کیا۔ |- || 1964 || '' [[ہیرا اور پتھر (1964 فلم )|ہیرا اور پتھر]]'' || پرویز ملک || [[زیبا]]، ابراہیم نفیس، [[کمال ایرانی]]، نرالا، نمو || * مرکزی کردار کے طور پر وحید کی پہلی فلم * اداکار کے طور پر وحید کی 4th فلم * وحید نے بہترین اداکار کے زمرے میں [[نگار ایوارڈ]] حاصل کیا۔ |- || 1965 || '' [[کنیز (1965 فلم )|کنیز]]'' || حسن طارق || [[زیبا]]، [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]]، [[صبیحہ خانم]]، لہری، ساقی، طالش || * محمد علی کے ساتھ وحید کی پہلی فلم |- || 1967 || ''دیور بھابی'' || حسن طارق || [[رانی ( اداکارہ )|رانی]]، [[صبیحہ خانم]]، [[سنتوش کمار (اداکار)|سنتوش کمار]]، لہری، جعفری، نجمی || |- || 1967 || '' [[احسان (1967 فلم )|احسان]]'' || پرویز ملک || [[زیبا]]، نرالا، روزینہ، آزاد، ابراہیم نفیس || |- || 1968 || '' [[دل میرا دھڑکن تیری (1968 فلم )|دل میرا دھڑکن تیری]]'' || ایم اے رشید || [[شمیم آرا]]، [[رانی ( اداکارہ )|رانی]]، طالش، لہری || |- || 1969 || ''سالگرہ'' || قمر زیدی || [[شمیم آرا]]، طارق عزیز، نرالا، سنتوش || |- || 1969 || '' [[عندلیب]] '' || فرید احمد || [[شبنم]]، الیہ، قوی، لہری، مسعود اختر || * وحید نے حاصل کیا [[نگار ایوارڈ]] بہترین اداکار کے زمرے میں |- || 1971 || ''نیند ہماری خواب تمھارے'' || کے خورشید || [[دیبا]]، عالیہ، نرالا، لہری، اے شاہ || |- || 1971 || '' [[مستانہ ماہی]] '' || افتخار خان || نغمہ، عالیہ، منور ظریف، اسد بخاری || * وحید کی پہلی پنجابی فلم * وحید نے بہترین اداکار کے زمرے میں [[نگار ایوارڈ]] حاصل کیا۔ |- || 1972 || '' خلش '' || لئق اختر || [[رانی ( اداکارہ )|رانی]]، [[سنگیتا]]، قوی، طالش، علاوالدین، ننھا || |- || 1972 || ''بھارو پھول برساو'' || ایم صادق || [[رانی ( اداکارہ )|رانی]]، منور ظریف، اسلم پرویز || |- || 1974 || '' تم سلامت رہو '' || یم۔ ی رشید || آسیہ، [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]]، ممتاز، نیر سلطانہ || |- || 1974 || '' پھول میرے گلشن کا '' || اقبال اختر || [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]]، [[زیبا]]، [[ندیم بیگ|ندیم]]، ساحرہ، لہری || |- || 1974 || '' دشمن '' || پرویز ملک || [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]]، [[زیبا]]، ممتاز، ادیب || * پرویز ملک کے ساتھ وحید کی آخری فلم * وحید پرویز جوڑی کی واحد رنگین فلم |- || 1974 || '' شمع '' || نذر شباب || [[دیبا]]، [[بابرہ شریف]]، [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]]، [[ندیم بیگ|ندیم]] || |- || 1975 || ''محبت زندگی ہے'' || اقبال اختر || [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]]، [[زیبا]]، ممتاز، لہری، قوی || |- || 1975 || '' جوگی '' || حیدر چوہدری || آسیہ، منور سعید، ننھا، علی اعجاز، افضل || * پنجابی فلم |- || 1975 || '' سورت اور سیرت '' || اقبال یوسف || ممتاز، سدھیر، [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]]، نشو || |- || 1975 || '' جب جب پھول کھلے '' || اقبال اختر || [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]]، [[زیبا]]، [[ندیم بیگ|ندیم]]، ممتاز || |- || 1978 || '' سہیلی '' || شباب کِرانوی | [[رانی ( اداکارہ )|رانی]]، [[شبنم]]، ننھا، گُلو، ابراہیم نفیس || |- || 1978 || '' پرکھ '' || جان محمد || [[رانی ( اداکارہ )|رانی]]، آصف خان، عثمان پیرزادہ، ننھا || |- || 1978 || '' خدا اور محبت '' || اقبال یوسف || [[بابرہ شریف]]، [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]]، گُلو، روحی بانو || |- || 1978 || '' بہن بھائی '' || نذر شباب || [[رانی ( اداکارہ )|رانی]]، [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]]، ننھا، علی اعجاز || |- || 1979 || '' [[عورت راج (1979 فلم )|عورت راج]]'' || رنگیلا || [[رانی ( اداکارہ )|رانی]]، [[سعید خان رنگیلا|رنگیلا]]، ننھا، [[سلطان راہی]] || |- || 1980 || '' پیاری '' || جمشید نقوی || [[شبنم]]، [[غلام محی الدین (اداکار )|غلام محی الدین]]، نشو، نغمہ، قوی || |- || 1981 || ''کالا دھندا گورے لوگ'' || جاوید سجاد || [[سنگیتا]]، ثمینہ، آصف خان، بدر منیر || * وحید کی پشتو فلم '''پختون ولایت کمبے''' کا اردو remake۔ * پشتو فلم پختون ولایت کمبے سینما پر صرف سلور جوبلی کرسکی تھی، جبکہ اس کا اردو remake '''کالا دھندا گورے لوگ''' سپرہٹ ثابت ہوئی۔ |- || 1981 || '' کرن اور کلی '' || زاہد شاہ || [[شبنم]]، [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]]، لہری، شاہنواز || * وحید کی آخری سپرہٹ فلم |} === سلور جوبلی فلمز === {| class =" wikitable Sortable" |- ! سال ! فلم ! ڈائریکٹر ! دیگر اداکاروں ! ریمارکس |- || 1965 || '' بہو بیگم '' || وزیر علی || حبیب، صابرہ سلطانہ، [[دیبا]]، ناصرہ || * دیبا کے ساتھ وحید کی پہلی فلم |- || 1965 || '' [[عید مبارک]] '' || ایس ایم یوسف || [[زیبا]]، حبیب، رخسانہ، اقبال یوسف || * چند رنگین مناظر کے ساتھ پاکستان کی پہلی فلم |- || 1966 || '' [[جوش (1966 فلم )|جوش]]'' || اقبال یوسف || [[زیبا]]، سدھیر، روزینہ، حنیف، اقبال یوسف || |- || 1966 || '' [[جاگ اٹھا انسان]] '' || شیخ حسن || [[زیبا]]، [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]]، فردوس، ابراہیم نفیس || |- || 1966 || ''بھیا'' || قاضی ظہیر ریحان || چترا سنگھا، انور حسین، شبانہ || * [[مشرقی پاکستان]] میں وحید کی واحد فلم |- || 1967 || '' [[دوراھا(1967 فلم)|دوراھا]]'' || پرویز ملک || [[شمیم آرا]]، [[دیبا]]، طالش، قربان جیلانی || * بطور اداکار شمیم آرا کے ساتھ وحید کی پہلی فلم |- || 1967 || '' پھر صبح ہوگی '' || رفیق رضوی || [[دیبا]]، اقبال یوسف، طلعت صدیقی، [[نرالا]] || |- || 1967 || '' مان باپ '' || خلیل قیصر || [[زیبا]]، زمرد، یوسف خان، علاوالدین || |- || 1967 || '' [[رشتہ ہے پیار کا]] '' || قمر زیدی || [[زیبا]]، اقبال یوسف، حنیف، فریدہ، ادیب || * پاکیستان کی پہلی بیرونِ ملک فلمائی گئی فلم * برطانیہ میں فلمائی گئی پاکیستان کی پہلی فلم |- || 1967 || '' [[انسانیت (1967 فلم )|انسانیت]]'' || شباب کرانوی || [[زیبا]]، طارق عزیز، [[رفیع خاور ننھا|ننھا]]، علی اعجاز، فردوس || |- || 1968 || '' [[سمندر (فلم )|سمندر]]'' || رفیق غوری || [[شبنم]]، [[نرالا]]، روزینہ، حنیف، [[قربان جیلانی]] || * شبنم کے ساتھ وحید کی پہلی فلم |- || 1968 || ''جہاں تم وہاں ہم'' || پرویز ملک || [[شبنم]]، [[نرالا]]، تمنا، محمود علی || |- || 1969 || '' [[اشارہ (1969 فلم )|اشارہ]]'' || [[وحید مراد]] || [[دیبا]]، روزینہ، لہری، [[طلعت حسین]] || |- || 1969 || '' [[لاڈلا]] '' || اے ایچ صدیقی || [[شبنم]]، [[سنتوش کمار (اداکار)|سنتوش کمار]]، [[صبیحہ خانم]]، لہری، [[طالش]] || |- || 1969 || '' اِک نگینہ '' || ایس اے حافظ || [[دیبا]]، الیہ، قوی، لہری، صاعقہ، ادیب || |- || 1970 || '' افسانہ '' || لقمان || [[دیبا]]، روزینہ، [[رفیع خاور ننھا|ننھا]]، زینت، ادیب || |- || 1970 || '' بیوفا'' || ایس سلیمان || [[شمیم آرا]]، [[مصطفیٰ قریشی]]، خالد ایس بٹ || |- || 1970 || '' [[نصیب اپنا اپنا (1970 فلم )|نصیب اپنا اپنا]]'' || قمر زیدی || [[شبنم]]، [[نرالا]]، تمنا، ساقی || |- || 1970 || '' چاند سورج '' || شور لکھنوی || روزینہ، [[ندیم بیگ|ندیم]]، شبانہ، حنیف، [[سنگیتا]] || * ندیم کے ساتھ وحید کی پہلی فلم * دو مختلف کہانیوں پر مبنی پاکستان کی پہلی فلم |- || 1972 || '' ہل اسٹیشن '' || اقبال یوسف || [[شمیم آرا]]، اقبال یوسف، قوی، [[نرالا]] || * وحید کا ڈبل رول، ایک ولن اور دوسرا ہیرو |- || 1972 || '' دولت اور دنیا '' || خلیفہ سعید || الیہ، روزینہ، [[رفیع خاور ننھا|ننھا]]، خلیفہ نذیر || |- || 1972 || ''زندگی اک سفر'' || ایس ایم یوسف || [[شمیم آرا]]، اعجاز، [[دیبا]]، اقبال یوسف، فیضی || * اداکار کے طور وحید کی 50th فلم |- || 1973 || ''جال'' || افتخار خان || نشو، شائستہ قیصر، حسنہ، [[رفیع خاور ننھا|ننھا]] || |- || 1973 || '' انھونی '' || اقبال اختر || الیہ، ذرقا، لہری ساقی، || |- || 1974 || ''پیار ہی پیار'' || آر اے راکھن || آسیہ، شازیہ، ایم سعید، علاوالدین، ادیب || |- || 1974 || ''ننھا فرشتہ'' || کے خورشید || [[دیبا]]، [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]]، نیر سلطانہ || |- || 1974 || '' حقیقت '' || نذرلاسلام || [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]]، [[دیبا]]، [[بابرہ شریف]]، [[طالش]] || * بابرہ شریف کے ساتھ وحید کی پہلی فلم |- || 1974 || '' دیدار '' || حسن طارق || [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]]، [[رانی ( اداکارہ )|رانی]]، ممتاز، [[صبیحہ خانم]] || |- || 1976 || '' زبیدہ '' || اسلم ڈار || [[بابرہ شریف]]، نشو، [[صبیحہ خانم]]، اسلم پرویز، لہری || |- || 1976 || '' وقت '' || ظفر شباب || [[بابرہ شریف]]، کویتا، [[شمیم آرا]]، حبیب، [[رفیع خاور ننھا|ننھا]] || |- || 1976 || ''وعدہ'' || اسلم ڈار || [[دیبا]]، آسیہ، صاعقہ، لہری، علاوالدین || |- || 1976 || ''گونج اٹھی شہنائی'' || ایس۔ یم۔ یوسف || [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]]، [[زیبا]]، روحی بانو، اسلم پرویز || |- || 1976 || ''آپکا خادم '' || وزیر علی || [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]]، [[زیبا]]، نجمہ، [[سعید خان رنگیلا|رنگیلا]] || |- || 1977 || ''اپنے ہوئے پرائے'' || اقبال اختر || ممتاز، گلو، [[سنگیتا]]، نیر سلطانہ || |- || 1978 || ''نذرانہ'' || نذر شباب || [[رانی ( اداکارہ )|رانی]]، نیلو، گلو، بندیا، علی اعجاز، مسعود || |- || 1979 || '' وعدے کی زنجیر '' || شباب کرانوی || [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]]، [[صبیحہ خانم]]، [[انجمن (اداکار )|انجمن]]، علی اعجاز || * اداکار کے طور وحید کی 100th فلم |- || 1979 || '' یہاں سے وہاں تک '' || [[سید کمال]] || [[سید کمال|کمال]]، ممتاز، آصف خان، علی اعجاز || |- || 1979 || ''ترانہ'' || نذر شباب || [[رانی ( اداکارہ )|رانی]]، گلو، [[رفیع خاور ننھا|ننھا]]، تمنا، بہار، مینا || |- || 1979 || ''نشانی'' || جمشید نقوی || [[شبنم]]، قوی، طارق عزیز، نیر سلطانہ || |- || 1980 || '' ضمیر '' || اقبال اختر || [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]]، [[دیبا]]، روحی بانو، لہری || |- || 1980 || '' چھوٹے نواب '' || اقبال اختر || [[شاہد (اداکار )|شاہد]]، [[بابرہ شریف]]، نیلو، [[رفیع خاور ننھا|ننھا]]، حنیف || |- || 1980 || '' بدنام '' || اقبال یوسف || [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]]، [[رانی ( اداکارہ )|رانی]]، [[بابرہ شریف]]، نغمہ، لہری || |- || 1981 || '' گن آدمی '' || اقبال یوسف || [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]]، [[رانی ( اداکارہ )|رانی]]، [[بابرہ شریف]]، ممتاز || |- || 1981 || '' میرے اپنے '' || [[شمیم آرا]] || [[شمیم آرا]]، [[شاہد (اداکار )|شاہد]]، ممتاز، آصف رضا میر || |- || 1981 || '' [[پھر دل نے یاد کیا]]'' || اقبال اختر || [[شاہد (اداکار )|شاہد]]، [[بابرہ شریف]]، ابراہیم نفیس، نیر سلطانہ || |- || 1981 || ''گھیراو'' || اقبال یوسف || [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]]، [[شبنم]]، آصف خان || |- || 1981 || ''پختون ولایت کنبے'' || جاوید سجاد || ممتاز، آصف خان، بدر منیر || * وحید کی پہلی اور واحد پشتو فلم * برطانیہ میں فلمائی گئی فلم |- || 1982 || ''I love you'' || جمشید نقوی || [[شاہد (اداکار )|شاہد]]، [[شبنم]]، آرزو، [[رفیع خاور ننھا|ننھا]] || |- || 1982 || ''آہٹ'' || جاوید فاضل || [[ندیم بیگ|ندیم]]، [[شبنم]]، بندیا، ساقی || |- || 1983 || ''مانگ میری بھر دو'' || گوہر علی || [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]]، [[شبنم]]، لہری، عشرت || |- || 1985 || '' [[ہیرو (1985 فلم )|ہیرو]]'' || اقبال یوسف || [[بابرہ شریف]]، ممتاز، [[عادل مراد]]، [[ندیم بیگ|ندیم]] (مہمان اداکار) || * وحید مراد کی زندگی کی آخری فلم |} === ناکام فلمیں === {| class =" wikitable Sortable" |- ! سال ! فلم ! ڈائریکٹر ! دیگر اداکاروں ! ریمارکس |- || 1964 || '' ممتا '' || قدیر غوری || حبیب، بہار، یاسمین، نغمہ، اجمل || |- || 1965 || ''ساز اور آواز'' || ایم ہاشم || [[رانی ( اداکارہ )|رانی]]، حبیب، ادیب، [[طالش]]، ایس گل || * رانی کے ساتھ وحید کی پہلی فلم |- || 1965 || '' ڈاکٹر '' || شوکت ہاشمی || بہار، یاسمین، جعفری، نجم الحسن || |- || 1966 || ''ہونہار'' || ایس۔ یم۔ یوسف || رخسانہ، شکیل، ترنم، [[کمال ایرانی]] || |- || 1968 || '' جانِ آرزو '' || قدیر غوری || [[شمیم آرا]]، [[سنتوش کمار (اداکار)|سنتوش کمار]]، [[دیبا]]، لہری، اسلم پرویز || |- || 1969 || '' تم ہی ہو محبوب میرے '' || شباب کرانوی || [[دیبا]]، روزینہ، ساقی، قوی، منور ظریف || |- || 1969 || '' مان بیٹا '' || حسن طارق || [[رانی ( اداکارہ )|رانی]]، [[صبیحہ خانم]]، [[سنتوش کمار (اداکار)|سنتوش کمار]]، لہری، مسعود اختر || |- || 1970 || '' پھر چاند نکلے گا'' || رفیق رضوی || [[دیبا]]، روزینہ، [[نرالا]]، آزاد، ابراہیم نفیس || |- || 1971 || '' افشاں '' || جاوید ہاشمی || [[شبنم]]، الیہ، لہری، طارق عزیز || |- || 1971 || ''خاموش نگاہیں'' || جمیل اختر || روزینہ، منور ظریف، حسنہ، عباس نوشا || * [[جاپان]] میں فلمائی گئی فلم |- || 1971 || ''رمجہم'' || قمر زیدی || روزینہ، زمرد، قاضی واجد، سنتوش رِسل || |- || 1972 || '' ناگ منی '' || رضا میر || [[رانی ( اداکارہ )|رانی]]، [[سنگیتا]]، قوی، [[طالش]]، مسعود اختر || * وحید اور رانی دونوں کے ڈبل رول |- || 1972 || '' بندگی '' || فرید احمد || [[شبنم]]، [[طلعت حسین]]، سنتوش، [[طالش]] || |- || 1973 || ''ملاقات'' ||لئیق اختر || نشو، قوی، لہری، ایم سعید، افضل || |- || 1973 || '' خواب اور زندگی '' || فرید احمد || [[شمیم آرا]]، مسعود اختر، صاعقہ، لہری || |- || 1974 || '' مستانی محبوبہ '' || لئیق اختر || [[سنگیتا]]، کویتا، منور ظریف || |- || 1974 || ''سیوں نی میرا ماہی'' || افتخار خان || الیہ، [[صبیحہ خانم]]، علاوالدین، منور ظریف || * پنجابی فلم |- || 1974 || ''اسے دیکھا اسے چاہا'' || پرویز ملک || روزینہ، [[نرالا]]، لہری، سنتوش رِسل || * وحید اور پرویز دوبارہ ملے ایک ساتھ تقریباً 6 سال بعد * وحید پرویز جوڑی کی واحد ناکام فلم |- || 1974 || '' لیلی مجنون '' || حسن طارق || [[رانی ( اداکارہ )|رانی]]، مسعود اختر، [[طالش]]، ننھا || |- || 1975 || '' عزت '' || جعفر بخاری || نیلو، [[درپن]]، [[طالش]]، [[سنگیتا]]، لہری || |- || 1975 || '' دلرُبا '' || حسن طارق || [[رانی ( اداکارہ )|رانی]]، [[مصطفیٰ قریشی]]، [[رفیع خاور ننھا|ننھا]]، علاوالدین || |- || 1976 || '' راستے کا پتھر '' || یم۔ ی رشید || نشو، روحی بانو، لہری، اسلم پرویز، [[سلطان راہی]] || |- || 1976 || '' ناگ اور ناگن '' || حسن طارق || [[رانی ( اداکارہ )|رانی]]، [[شاہد (اداکار )|شاہد]]، کویتا، اسلم پرویز، علاوالدین، الیاس || |- || 1976 || '' محبوب میرا مستانہ '' || ثقلین رضوی || آسیہ، [[سنگیتا]]، لہری، [[رفیع خاور ننھا|ننھا]]، [[طالش]] || |- || 1976 || '' زیب النساء '' || فرید احمد || [[شمیم آرا]]، الیہ، سلیم نذیر، فاضل بٹ || |- || 1976 || ''خریدار'' || جمشید نقوی || [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]]، [[دیبا]]، حبیب، اسلم پرویز || |- || 1976 || ''ثریا بھوپالی '' || حسن طارق || [[رانی ( اداکارہ )|رانی]]، [[شاہد (اداکار )|شاہد]]، حسنہ، علاوالدین، [[طالش]] || |- || 1976 || '' سجن کملا '' || ایم اکرم || الیہ، منور ظریف، صبا، افضل، [[طالش]] || * پنجابی فلم |- || 1976 || ''جیو اور جینے دو'' || [[شمیم آرا]] || [[ندیم بیگ|ندیم]]، ممتاز، [[شمیم آرا]]، گلو، لہری || |- || 1977 || ''پرستش'' || عزیز الحسن || [[ندیم بیگ|ندیم]]، ممتاز، [[دیبا]]، [[رفیع خاور ننھا|ننھا]]، نیر سلطانہ || |- || 1977 || ''اکھ لڑی بدو بدی'' || شفیع اختر || ممتاز، [[مصطفیٰ قریشی]]، علاوالدین، نمو || * پنجابی فلم |- || 1978 || '' آدمی '' || ایم اے رشید || [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]]، [[سنگیتا]]، نشو، لہری || |- || 1978 || '' انسان اور شیطان '' || خلیفہ سعید || نجمہ، [[شاہد (اداکار )|شاہد]]، آصف خان، [[رفیع خاور ننھا|ننھا]]، نصراللہ || |- || 1978 || ''شیشے کا گھر '' || نذرلاسلام || [[شاہد (اداکار )|شاہد]]، ممتاز، [[رفیع خاور ننھا|ننھا]]، افضل، شاہنواز || * وحید نے ولن کا کردار ادا کیا |- || 1979 || ''راجا کی آئے گی بارات'' || افتخار خان || [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]]، ممتاز، [[صبیحہ خانم]]، قوی || |- || 1980 || ''پابندی'' || شوکت ہاشمی || نیلم، نجمہ، گلو، لہری، اسلم پرویز || |- || 1981 || ''انوکھا داج'' || اسلم ڈار || آسیہ، [[سلطان راہی]]، دردانہ،، [[صبیحہ خانم]] || * پنجابی فلم |- || 1982 || ''وہٹی جی'' || ایم جے رانا || ممتاز، مسرت شاہین، علی اعجاز، [[صبیحہ خانم]] || * وحید کی آخری پنجابی فلم |- || 1987 || ''زلزلہ'' || اقبال یوسف || [[رانی ( اداکارہ )|رانی]]، سدھیر، [[سلطان راہی]]، آصف خان، الیاس || * وحید مراد کی آخری رلیز شدہ فلم |} == بطور مہمان اداکار == بطور مہمان اداکار وحید مراد نے 6 فلموں (3 اردو اور 3 پنجابی ) میں کام کیا۔ {| class =" wikitable Sortable" |- ! سال ! فلم ! ڈائریکٹر ! کاسٹ ! بزنس |- || 1959 || '' ساتھی '' || الحمید || درپن، نیلو، حسنہ، طالش || [[سلور جوبلی]] |- || 1963 | '' باجی '' || ایس سلیمان || درپن، نیئر سلطانہ، زیبا، طالش || فلاپ |- || 1973 || ''خشیا'' || حیدر چودھری || حبیب، سنگیتا، منور ظریف، افضل خان، بہار، الیاس کشمیری || [[سلور جوبلی]] |- || 1976 || ''اج دی تازہ خبر'' || افتخار خان || آسیہ، یوسف خان، بابرہ شریف، منصور، نیر سلطانہ ||؟ |- || 1978 || ''بےگناہ'' || رنگیلا || ایشیا، اورنگزیب، مسرت شاہین، علاوالدین، رنگیلا، اسلم پرویز ||؟ |- || 1981 || ''پروا نئیں'' || افتخار خان || ممتاز، یوسف خان، شاعری، علی اعجاز، صبیحہ || فلاپ |} == بطور پروڈیوسر == وحید مراد نے بطور پروڈیوسر 11 فلمیں (8 بلیک ایند وھائیٹ اور 3 رنگین) پروڈیوس کیں، جن میں سے 10 اردو اور 1 پنجابی تھی۔ پروڈیوسر کی حیثیت سے انہوں نے ایک نگار ایوارڈ برائے فلم ارمان حاصل کیا۔ {| class =" wikitable Sortable" |- ! سال ! فلم ! ڈائریکٹر ! کاسٹ ! بزنس |- || 1961 || '' انسان بدلتا ہے'' || منور رشید || [[درپن]]، [[شمیم آرا]]، لہری || [[گولڈن جوبلی]] |- || 1963 || ''جب سے دیکھا ہے تمہیں'' || منور رشید || [[درپن]]، [[زیبا]]، آغا جنوری، لہری || فلاپ |- || 1964 || '' [[ہیرا اور پتھر (1964 فلم )|ہیرا اور پتھر]]'' || پرویز ملک || [[وحید مراد]]، [[زیبا]]، ابراہیم نفیس، [[کمال ایرانی]]، [[نرالا]] || [[گولڈن جوبلی]] |- || 1966 || '' [[ارمان (1966 فلم )|ارمان]]'' || پرویز ملک || [[وحید مراد]]، [[زیبا]]، [[نرالا]]، روزینہ، ظہور احمد || [[پلاٹینم جوبلی]] |- || 1967 || '' [[احسان (1967 فلم )|احسان]]'' || پرویز ملک || [[وحید مراد]]، [[زیبا]]، [[نرالا]]، روزینہ، آزاد، ابراہیم نفیس || [[گولڈن جوبلی]] |- || 1968 || ''سمندر'' || رفیق غوری || [[وحید مراد]]، [[شبنم]]، [[نرالا]]، روزینہ، حنیف || [[سلور جوبلی]] |- || 1969 || '' [[اشارہ (1969 فلم )|اشارہ]]'' || [[وحید مراد]] || [[وحید مراد]]، [[دیبا]]، لہری، روزینہ، [[طلعت حسین (اداکار )|طلعت حسین]] || [[سلور جوبلی]] |- || 1970 || '' [[نصیب اپنا اپنا (1970 فلم )|نصیب اپنا اپنا]]'' || قمر زیدی || [[وحید مراد]]، [[شبنم]]، [[نرالا]]، تمنا، ساقی || [[سلور جوبلی]] |- || 1971 || '' مستانہ ماہی '' (پنجابی فلم) || افتخار خان || [[وحید مراد]]، نغمہ، عالیہ، منور ظریف، اسد بخاری || [[گولڈن جوبلی]] |- || 1973 || '' [[جال]] '' || افتخار خان || [[وحید مراد]]، نشو، شائستہ قیصر، [[حسنہ]]، [[رفیع خاور|ننھا]] || [[سلور جوبلی]] |- || 1985 || '' [[ہیرو (1985 فلم )|ہیرو]]'' || اقبال یوسف || [[وحید مراد]]، [[بابرہ شریف]]، ممتاز، ندیم (بطور مہمان اداکار)، [[عادل مراد]] || [[سلور جوبلی]] |} == بطور ڈائریکٹر == وحید مراد بحثیت ڈائریکٹر [[باکس آفس]] کا ہدف حاصل کرنے میں ناکام رہے، انہوں نے ایک ہی فلم '' اشارہ ''، کی ہدایتکاری کی ۔ {| class =" wikitable" |- ! سال ! فلم ! کاسٹ ! بزنس |- || 1969 || '' [[اشارہ (1969 فلم )|اشارہ]]'' || [[وحید مراد]]، [[دیبا]]، لہری، روزینہ، [[طلعت حسین (اداکار )|طلعت حسین]] || [[سلور جوبلی]] |} == بطور مصنف == وحید مراد نے 4 فلماں لکھياں جنہاں وچو‏ں دو سپر ہٹ رہیاں۔ {| class =" wikitable Sortable" |- ! سال ! فلم ! ڈائریکٹر ! کاسٹ ! بزنس |- || 1966 || '' [[ارمان (1966 فلم )|ارمان]]'' || پرویز ملک || وحید مراد، [[زیبا]]، [[نرالا]]، روزینہ، ظہور احمد || [[پلاٹینم جوبلی]] |- || 1967 || ''احسان'' || پرویز ملک || وحید مراد، [[زیبا]]، [[نرالا]]، روزینہ، ابراہیم نفیس، آزاد || [[گولڈن جوبلی]] |- || 1969 || '' [[اشارہ (1969 فلم )|اشارہ]]'' || [[وحید مراد]] || [[وحید مراد]]، [[دیبا]]، لہری، روزینہ، [[طلعت حسین (اداکار )|طلعت حسین]] || [[سلور جوبلی]] |- || 1985 || '' [[ہیرو (1985 فلم )|ہیرو]]'' || اقبال یوسف || وحید مراد، [[بابرہ شریف]]، ممتاز، ندیم (بطور مہمان اداکار)، [[عادل مراد]] || [[سلور جوبلی]] |} == بطور گلوکار == وحید مراد نے بطور گلوکار اک فلم اشارہ وچ اک duet گانا دیبا دے نال گایا جو اپنے دور وچ اک منفرد گانا سی۔ == ہور ویکھو == * [[وحید مراد]] * [[وحید مراد اُتے فلمائے گئے گانے]] == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * {{IMDb name|0613420}} * [http://mazhar.dk/film/database/movies/waheedmurad_films.htm وحید مراد د‏‏ی فلماں کراچی سینما گھراں د‏‏ی رپورٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060117075058/http://mazhar.dk/film/database/movies/waheedmurad_films.htm |date=2006-01-17 }} * [http://anisshakur.tripod.com/id85.html وحید مراد د‏‏ی فلماں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722021428/http://anisshakur.tripod.com/id85.html |date=2011-07-22 }} {{پاکستانی فلمی اداکاراں د‏‏ی فلماں د‏‏ی فہرست}} [[گٹھ:پاکستانی اداکار]] [[گٹھ:پاکستانی فلم متعلقہ فہرستاں]] [[گٹھ:پاکستانی فلمی اداکاراں د‏‏ی فلماں د‏‏ی لسٹ]] [[گٹھ:وحید مراد]] fxkktsdc0m4bj4ogcyijocbitc1srvd 0 96406 706939 687890 2026-05-13T03:51:06Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706939 wikitext text/x-wiki {{infobox military unit | unit_name=Pakistan Marines | image=File:Pakistan Marines Logo.png | caption= Official emblem of the Pakistan Marines | dates=1971-1974<br />1990-Present | country={{PAK}} | allegiance={{PAK}} | branch={{navy|Pakistan}} | type=[[Marine (military)|Marine warfare]] | role=[[Expeditionary warfare|Expeditionary]] and [[Amphibious warfare]] | size=2,000 or 5,000 (vary as troops are rotated) | command_structure=[[Naval Strategic Forces Command (Pakistan)|Naval Strategic Forces Command]]<br />[[عسکریہ پاکستان]] | garrison=[[PNS Qasim|Qasim Marine Base]] [[کراچی]]<br />[[پاکستان میرین اکیڈمی]], Karachi | garrison_label=Marines Combatant Headquarters (MHQ) | nickname='''PM''' | motto=''And hold fast Allah's path and do not be divided'' | colors= | colors_label= | march= | mascot= | equipment= | equipment_label= | battles=[[جنگ آزادی بنگلہ دیش]]<br />[[Operation Enduring Freedom – Horn of Africa|Operation Enduring Freedom – HOA]]<br />[[سر کریک|Operation Sir Creek]]<br />[[کارگل جنگ]]<br />[[دہشت اُتے جنگ]]<br />[[شمال مغرب پاکستان وچ جنگ]]<br />[[2010 Pakistan floods|Operation Maddad-I]]<br />[[Operation Bright Star]]<br />[[Operation Madad (Pakistan Navy)|Operation Madad-II]] [[آپریشن ضرب عضب]] | anniversaries=[[یوم بحریہ]]: ستمبر 6 | decorations= | battle_honours= | battle_honours_label= | disbanded= | flying_hours= | website= <!-- Commanders --> |commander1=[[Rear-Admiral|RAdm]] [[ظفر محمود عباسی]] |commander1_label=[[Pakistan Navy#Commands|Commander Coast Areas, COMCOAST]] |commander2= |commander2_label= |commander3= |commander3_label= |commander4= |commander4_label= |notable_commanders=[[امیر البحر]] [[Shahid Karimullah]]<br />Commandar Obaidullah <!-- Insignia --> |identification_symbol= |identification_symbol_label=Pakistan Marines Headquarters Logo |identification_symbol_2='''PM''' |identification_symbol_2_label=Abbreviation |identification_symbol_3=Marines |identification_symbol_3_label=Arm Badge |identification_symbol_4= |identification_symbol_4_label= <!-- Aircraft --> |aircraft_attack= |aircraft_bomber= |aircraft_electronic= |aircraft_fighter= |aircraft_helicopter= |aircraft_helicopter_attack= |aircraft_helicopter_cargo= |aircraft_helicopter_multirole= |aircraft_helicopter_observation= |aircraft_helicopter_transport= |aircraft_helicopter_trainer= |aircraft_helicopter_utility= |aircraft_interceptor= |aircraft_patrol= |aircraft_recon= |aircraft_trainer= |aircraft_transport= |aircraft_tanker= }} '''پاکستان سمندریہ''' (انگریزی:Pakistan marines) [[پاکستان مسلح افواج]] د‏‏ی اک شاخ اے جیہڑی [[پاک بحریہ]] تو‏ں مشابہت رکھدی ا‏‏ے۔ '''پاکستان میرینز''' ( [[اردو]] : {{اردو نستعلیق|بحریہَ پاکستان}} ) <ref name="Seaforth Publishing, Waters, 2011"/> یا محض '''پاک میرینز''' ، بحریہ دے اندر اپنے فرائض سرانجام دین لئی بحریہ دے افسران تے ہور اہلکاراں اُتے مشتمل اک [[پاک بحریہ|پاک بحریہ]] دے اندر اک مہم جوئی تے عمیق جنگی [[عسکریہ پاکستان|یکساں سروس]] برانچ ا‏‏ے۔ <ref name="Pakistan Navy Directorate for Public Press Release"/> پاک بحریہ دفاعی ، زمینی بنیاد اُتے فضائی دفاع تے فورس تحفظ فراہ‏م کرن لئی پاک بحریہ د‏‏ی نقل و حرکت نو‏‏ں بروئے کار لٹریولز وچ فورس تحفظ فراہ‏م کرن د‏‏ی ذمہ دار ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Vk8-vgAACAAJ&q=IISS+2017|title=The Military Balance 2017|last=(Iiss)|first=The International Institute of Strategic Studies|date=2017-02-14|publisher=Routledge, Chapman & Hall, Incorporated|isbn=978-1-85743-900-7|language=en}}</ref> پاکستانی فوجی قیادت دے ڈھانچے وچ ، میرینز پاک بحریہ دے اندر اک مہم جوشی تے عمیق شاخ نيں ، جو اکثر تربيت‏ی ، مہمری کارروائیاں تے رسد دے مقاصد نو‏‏ں انجام دین لئی [[پاک فوج]] دے نال مل ک‏ے کم کردیاں نيں۔ <ref name="Pakistan Navy Directorate for Public Press Release"/> ابتدائی طور اُتے قائم کيتا تے کمیشنڈ 1 جون 1971 وچ [[مشرقی پاکستان]] جنگ وچ پاک فوج د‏‏ی مدد لئی. جی ایچ کیو نے اس نوزائیدہ قوت نو‏‏ں پاک فوج دے یونٹاں نو‏‏ں کامیابی دے نال ہندوستانی فوج دے گھیراؤ تو‏ں کڈھن وچ استعمال کيتا۔ اوہناں دا صدر دفتر پی این ایس بختیار تے پی این ایس ٹائٹومیر وچ سی تاکہ ٹیٹیکل ریورائن / آبی ذخیرے تو‏ں چلن والے کماں د‏‏ی نگرانی کرن۔ اس چھوٹی لیکن بہادر قوت نے جلد ہی پاکستان د‏‏ی آب و ہو‏‏ا تو‏ں پیدا ہونے والے آپریشن اُتے نمایاں اثر پاؤنا شروع کيتا تے بہت ساریاں جاناں نو‏‏ں بچایا۔ جنگ توں بعد دے منظر نامے د‏‏ی وجہ تو‏ں 1974 وچ اوہناں دا خاتمہ ہوگیا کیونکہ اس وقت پاکستان کول پاس دریاواں دا کوئی علاقہ نہيں بچیا سی۔ <ref name="Navy Inter-Services Public Relations (Naval ISPR)">{{حوالہ ویب|last=PNS Qasim|title=History|url=http://www.paknavy.gov.pk/qasim.htm|website=Pakistan Navy's Navy Inter-Services Public Relations (Naval ISPR)|publisher=Navy Inter-Services Public Relations (Naval ISPR)|accessdate=17 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060704062828/http://www.paknavy.gov.pk/qasim.htm|archivedate=4 July 2006}}</ref> 25 نومبر 1990 وچ، میرینز نو‏‏ں دوبارہ منظم کيتا گیا تے سی ڈی آر دے تحت دوبارہ تقرری کيتی گئی ۔ عبیداللہ اُدوں تو‏ں پاک بحریہ دا اک جزو رہے نيں، اوہ فوج تے بحریہ د‏‏ی خصوصی دستیاں نال مل ک‏ے آپریشن کردے نيں۔ <ref name="Navy Inter-Services Public Relations (Naval ISPR)"/> میرینز نو‏‏ں بنیادی طور اُتے فوری جوابی کاروائی تے سمندری نگرانی دے مقاصد دے نال ملک دے ساحلی تے ابھیدی علاقےآں د‏‏ی حفاظت کيتی ذمہ داری سونپی گئی اے تے پاک فوج دے انسٹرکٹراں نے سکول آف انفنٹری تے ٹیکٹیکس وچ تربیت حاصل کيتی ا‏‏ے۔ <ref name="Pakistan Navy Directorate for Public Press Release">{{حوالہ ویب|title=Pakistan Marines|url=https://www.youtube.com/watch?v=7JtnB1FDqNY|website=Pakistan Navy promotional video (Only available in Urdu)|publisher=Pakistan Navy Directorate for Public Press Release|accessdate=17 April 2012}}</ref> 2010 وچ ، میرینز ، پاک فوج ، بحریہ تے فضائیہ دے نال قریبی ہ‏م آہنگی وچ ، 80 سالاں وچ ملک دے بدترین سیلاب تو‏ں پھسے ہوئے دیہاتیاں نو‏‏ں بچان لئی چوویہہ گھینٹے کم کر رہ‏ی سن۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-10919568 Amid the Pakistan floods: 'A village slowly drowning']</ref> == تریخ == یکم جون 1971 نو‏‏ں پاک بحریہ وچ [[پاک فوج|پاک فوج دے]] نال [[پاک فوج|بھرتی]] آپریشناں دے لئی مختص انفنٹری بٹالین نو‏‏ں پاک بحریہ نے اپنی تریخ [[مشرقی پاکستان]] د‏‏ی طرف کھچ [[پاک فوج|لی]] سی {{Rp|76}} <ref name="Seaforth Publishing, Waters, 2011"/> {{Rp|76}} <ref name="Seaforth Publishing, Waters, 2011">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Lc87DAAAQBAJ&q=Pakistan+marines&pg=PA76|title=Seaforth World Naval Review 2012|last=Waters|first=Conrad|date=2011|publisher=Seaforth Publishing|isbn=978-1-78346-632-0|location=Palo Alto, CA, USA|pages=200|language=en|access-date=28 November 2018}}</ref> ابتدائی طور اُتے ، میریناں د‏‏ی تشکیل برطانوی رائل میریناں اُتے مبنی کيتی گئی سی تے اس دا مقصد جغرافیائی خطے وچ آزادانہ مہم تے ابھیدی کارروائیاں د‏‏ی طرف سی جو بنیادی طور اُتے اک مردہ سطح دا میدانی علاقہ سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پاک فوج نو‏‏ں مشینی آپریشن انجام دینے وچ مشکل پیش آندی سی ، بھانويں اک تیز رفتار زمینی قوتاں دے لئی مثالی تھیٹر۔ <ref name="Pakistan Marines (Global Security.org)"/> میرین نو‏‏ں ابتدائی طور اُتے [[چٹاگانگ]] تے [[کھلنا]] وچ [[بھارتی فوج|بھارتی فوج]] دا مقابلہ کرن لئی صرف چار گشتی کشتی تے امپورٹڈ امپورٹڈ امپائینس گڈیاں سونپیاں گئیاں۔ <ref name="Pakistan Marines (Global Security.org)"/> تربیت د‏‏ی کمی ، دوانی خطےآں ، آپریشنل صلاحیتاں دے بارے وچ غلط فہمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، میرینز شورش دا مقابلہ کرنے دے لئی کوئی خاص نتیجہ برآمد کرنے وچ ناکا‏م رہی جس دے نتیجے وچ 1974 وچ انہاں دا خاتمہ ہويا۔ [[فائل:US Army 52876 Bright Star 09 Amphibious Exercise.jpg|سجے|thumb|290x290px|{{صغیر|بٹالین آف پاکستان میرینز نے آپریشن برائٹ اسٹار د‏‏ی حمایت وچ تربيت‏ی مشق دے دوران لینڈنگ کرافٹ د‏‏ی افادیت نو‏‏ں لینڈنگ تے ایشور کيتا۔}}]] بہر حال ، میرینز 1988 تک اپنے ابتدائی شکل وچ موجود رہیاں تاکہ ملک وچ پاک بحریہ دے سمندر پار ادارےآں د‏‏ی بنیادی سلامتی د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کيتا جاسک‏‏ے۔ <ref name="Marine Badges: Pakistan"/> بحریہ وچ مسٹرال ہتھیاراں دا نظام متعارف کرانے دے بعد ، میرینز نو‏‏ں سی ڈی آر دے تحت دوبارہ کمشنر بنایا گیا ۔ عبید اللہ ( [[پاک بحریہ|پی این)]] سروس نمبر 1558) پی این ایس قاسم دے آس پاس منورہ فورٹ دے نال 14 اپریل 1990 نو‏‏ں اپنے پہلے فارورڈ اڈے د‏‏ی خدمت کررہی ا‏‏ے۔ پاک بحریہ د‏‏ی درخواست دے مطابق ، [[پاک فوج|پاک آرمی]] نے [[کاکول]] وچ [[پاکستان ملٹری اکیڈمی]] تے بعد وچ [[کوئٹہ|کوئٹہ دے]] اسکول آف انفنٹری اینڈ ٹیکٹیکس وچ میرینز دے نويں اہلکاراں د‏‏ی تربیت دا آغاز کيتا ، جس دا مقصد بحریہ دے غیر ملکی ادارےآں د‏‏ی حفاظت دے لئی اک انفنٹری یونٹ بڑھانا سی۔ {{Rp|159}} <ref name="Springer, Siddiqa-Agha, 2001">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=beJ8DAAAQBAJ&q=Pakistan+Marines+1990&pg=PA159|title=Pakistan's Arms Procurement and Military Buildup, 1979–99: In Search of a Policy|last=Siddiqa-Agha|first=A.|date=2001|publisher=Springer|isbn=978-0-230-51352-5|language=en|access-date=29 November 2018}}</ref> ابتدائی طور اُتے ، میرینز دے مقاصد بحریہ دے غیر ملکی ادارےآں نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کرنا تے بحریہ د‏‏ی نقل و حرکت دا استعمال کردے ہوئے [[حکومت پاکستان]] دی مدد کردے سن۔ <ref name="Marine Badges: Pakistan"/> میرینز دے ہیڈ کوارٹرز نو‏‏ں پی این ایس ہمالیا (بحریہ دا واحد بوٹ کیمپ) تو‏ں پی این ایس قاسم وچ منورہ قلعہ منتقل کيتا گیا سی جسنو‏ں 1994 وچ میرین ویہہ قاسم دے ناں تو‏ں موسوم کيتا گیا سی۔ کمشننگ میرینز وچ پچاسی کمشنڈ آفیسرز، جنرل سروس دے سینسٹھ چیف پیٹی آفیسرز تے تینتالیس میرین شامل سن ۔ اس د‏ی پہلی بٹالین ستمبر 1971 وچ فعال ہوئی سی۔ پہلی جنگی تفویض دے اک حصے دے طور اُتے ، گزشتہ دہائی دے دوران ، میرینز نو‏‏ں سر کریک خطے وچ تعینات کيتا گیا سی ، جنوبی مشرقی سرحد اُتے خطرہ کئی گنیاودھ گیا سی ، جس دے فوری جواب د‏‏ی ضمانت سی۔ خطرہ د‏‏ی نوعیت تے مقدار دا اندازہ لگاندے ہوئے پاک بحریہ نے سر کریکس خطے وچ اک وڈی فورس د‏‏ی تعینا‏‏تی د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی۔ اس وقت دے ریئر ایڈمرل [[شاہد کريم اللہ|شاہد کریم اللہ]] نے اضافی بٹالین تے اس دے مرحلے وار ترقیا‏ت‏‏ی منصوبے دے معاملے د‏‏ی بھرپور کوشش کيتی۔ اپنے قیام دے بعد تو‏ں ، کریکس بٹالین نو‏‏ں اپنے نامزد کردہ ذمہ داری دے علاقے وچ تعینات کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=PNS Qasim|publisher=paknavy.gov.pk|url=http://www.paknavy.gov.pk/qasim.htm|accessdate=5 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120627040148/http://www.paknavy.gov.pk/qasim.htm|archivedate=27 June 2012}}</ref> 28 مارچ 2013 نو‏‏ں ، [[پاک بحریہ]] نے [[گوادر بندرگاہ|گوادر پورٹ]] دے دفاع نو‏‏ں ہور مستحکم کرن تے پاکستان دے مغربی علاقےآں وچ پاک بحریہ دے اہ‏م اثاثےآں تے تنصیبات دی سیکیورٹی ودھاؤݨ لئی پاکستان میرینز د‏‏ی تیسری بٹالیئن دا آغاز کيتا۔ == تنظیم == === میرین ہیڈ کوارٹر === [[فائل:Old Guns Qasim Fort.JPG|thumb|250x250px| دوسری جنگ عظیم دے دوران رائل میرینز دے ذریعہ نصب منورا قلعے وچ اک پراݨی توپ]] میرینز دا صدر دفاتر ابتدائی طور اُتے 1971 وچ [[مشرقی پاکستان]] وچ نیول ویہہ ڈدا ميں قائم کيتا گیا سی لیکن [[بھارت|ہندوستان دے]] نال [[پاک بھارت جنگ 1971ء|تیسری جنگ]] دے بعد اوہ کراچی منتقل ہوگ.۔ <ref name="Springer, Siddiqa-Agha, 2001"/> 1990 وچ ، میرینز نو‏‏ں ابتدا وچ پی این ایس ہمالیہ وچ منظم کيتا گیا سی ، لیکن تنظیمی کمانڈ پی این ایس قاسم وچ واقع منورہ قلعہ وچ منتقل کردتی گئی سی جسنو‏ں 1995 وچ قاسم میرین ویہہ دے ناں تو‏ں موسوم کيتا گیا سی۔ {{Rp|50}} <ref name="Lancer International">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=mGrfAAAAMAAJ&q=Qasim|title=Indian Defence Review|date=1995|publisher=Lancer International|language=en|access-date=5 December 2018}}</ref><ref name="Pakistan Marines (Global Security.org)">{{حوالہ ویب|last=Pakistan Marines (Global Security.org)|title=Pakistan Marines|url=https://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/marines.htm|website=Global Security.org|publisher=Pakistan Marines (Global Security.org)|accessdate=17 April 2012}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=t4GLBLfW-YMC&q=pns+qasim+marines&pg=PT14|title=Stolen Stripes and Broken Medals: Autobiography of a Senior Naval Officer|last=Anwar|first=Dr Muhammad|date=2006|publisher=Author House|isbn=978-1-4670-1056-6|language=en|access-date=5 December 2018}}</ref> میرینز دے لئی عمومی فوجی انتظامیہ تے رسد کراچی وچ قاسم میرین ویہہ تو‏ں چلدی نيں۔ میرینز میرین ویہہ قاسم تو‏ں [[پاک فوج|آرمی]] تے میرینز دے وچکار انٹر سروسز رابطہ رابطے نو‏‏ں برقرار رکھدی اے تے اس اُتے قابو رکھدی اے ، فوجی تربیت تے آرمی انسٹرکٹرز تے اسلحہ سسٹم دے ماہرین دے ذریعہ فراہ‏م کردہ اسلحہ سسٹم اُتے ہدایات د‏‏ی نگرانی کردی ا‏‏ے۔ <ref name="ISPR Marines, Lt-Cdr. Khiyal, 2010">{{حوالہ ویب|last=Khiyal|first=Lt-Cdr. Roshan|title=Pakistan Marines|url=https://www.youtube.com/watch?v=7JtnB1FDqNY|publisher=ISPR Marines|accessdate=5 December 2018|location=Karachi, Pakistan|language=ur|format=watch.tv|date=3 December 2010}}</ref> === میرین اڈے ، کیمپ تے بٹالین === پاکستان میرینز د‏‏ی کارروائیاں نو‏‏ں بنیادی طور اُتے قاسم میرین ویہہ تو‏ں کنٹرول کيتا جاندا اے لیکن اوہ [[سر کریک|مشترکہ آرمی میرین ویہہ سر کریک]] ، آرمی ویہہ اورماریا ، [[گوادر بندرگاہ|گوادر میرین کیمپ]] تے میرین ویہہ پنجاب وچ تعینات نيں ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Pak Marines pride of nation|url=https://www.thenews.com.pk/print/251239-pak-marines-pride-of-nation|website=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Pakistan Navy Marines' 21st Air Defence Battalion assigned to Ormara|url=https://quwa.org/2017/07/16/pakistan-navy-marines-21st-air-defence-battalion-assigned-ormara/|website=Quwa|date=16 July 2017}}</ref> 1998 دے بعد تو‏ں ، فوج نے نیوی نو‏‏ں چھ انفنٹری بٹالین (تقریبا~ 800 اہلکار) ودھانے وچ مدد فراہ‏م د‏‏ی ، <ref name="Marine Badges: Pakistan">{{حوالہ ویب|title=Marine Badges: Pakistan|url=http://www.marinebadges.com/collection/pakistan/|website=www.marinebadges.com|accessdate=29 November 2018|language=ru|archivedate=20 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141220091031/http://www.marinebadges.com/collection/pakistan/}}</ref> جس دے کمانڈر ( [[لیفٹیننٹ کرنل]] ) فوج دے عہدے دے حامل اک افسر دے ذریعہ کمانڈ کيتا گیا اے: {| class="wikitable sortable" !بٹالین ! گیریژن / ہیڈ کوارٹر ! ذمہ داری دا علاقہ ! کمیشن د‏‏ی تریخ |- | پہلی میرینز بٹالین <ref name="Marine Badges: Pakistan"/> | [[سر کریک|جوائنٹ آرمی میرینز ویہہ سر کریک]] | [[سر کریک]] / [[کوری کریک|کوری]] | 11 اگست 1999 |- | میرینز امیفبیئس ونگ <ref name="Pakistan Marines (Global Security.org)"/> | قاسم میرین بیس | [[کراچی بندرگاہ|کراچی کوسٹ]] | 1 جولائ‏ی 2002 |- | پہلی کریک بٹالین | [[ضلع سجاول|میرینز ویہہ سجاول]] | [[ضلع ٹھٹہ|ضلع ٹھٹھہ]] | 13 مئی 2008 |- | دوسری میرینز بٹالین | میرین ویہہ قاسم | [[کراچی|ضلع کراچی]] | 17 اکتوبر 2012 |- | تیسری میرینز بٹالین | میرین ویہہ گوادر | [[گوادر بندرگاہ|گوادر دا بندرگاہ]] | 29 مارچ 2013 |- | 21 ويں ایئر ڈیفنس بٹالین <ref>{{حوالہ ویب|title=Ground Breaking Ceremony of 21st Air Defence Battalion|url=https://www.paknavy.gov.pk/NAVY_NEWS/NN%20ENG%20Web%20Jul-17.pdf|accessdate=16 December 2018|archivedate=23 January 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210123193734/https://www.paknavy.gov.pk/NAVY_NEWS/NN%20ENG%20Web%20Jul-17.pdf}}</ref> | میرین ویہہ اورماریا | گوادر ساحل / [[اورماڑہ|اورماریا]] | 7 جولائ‏ی 2017 |- |} == عملہ == === قیادت تے تربیت === [[فائل:US Navy 091012-N-8132M-245 Marines assigned to the 22nd Marine Expeditionary Unit (22nd MEU), along with Marines from Kuwait and Pakistan, conduct an amphibious assault demonstration during Exercise Bright Star 2009.jpg|سجے|thumb|200x200px|{{صغیر|پاکستان میرین یونٹ دے ممبران نے آپ د‏‏ی [[USMC | U.S] دے نال آپریشنل چھلاورن د‏‏ی وردی پہن رکھی سی۔ اسيں منصب]] 2009 وچ ۔}}]] [[پاک بحریہ|کمانڈر کوسٹل ایریاز]] (کومکاسٹ) ، جسنو‏ں چیف آف اسٹاف میرینز (سی ایس ایم) نامزد کيتا گیا اے ، میرینز وچ اعلیٰ درجے دا افسر اے ، عام طور اُتے تھری اسٹار دے عہدے اُتے ہُندا اے ، جس نے براہ راست [[سربراہ پاک بحریہ|چیف آف نیول اسٹاف]] نو‏‏ں اطلاع دی۔ {{Rp|73}} <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Lc87DAAAQBAJ&q=Pakistan+Marines+command&pg=PA73|title=Seaforth World Naval Review 2012|last=Waters|first=Conrad|date=2011|publisher=Seaforth Publishing|isbn=978-1-78346-632-0|language=en|access-date=5 December 2018}}</ref> بھرتی ہونے والے افراد تے امیدواراں نو‏‏ں ہدایت کيتی جاندی اے کہ اوہ میرینز وچ کمیشن حاصل کرنے دے لئی کراچی نیول پاکستان اکیڈمی وچ داخل ہاں ، جتھے امیدوار فوجی تریخ تے تربیت تو‏ں متعلق کورسز وچ پاس ہوجاندے نيں ، جو پی این ایس ہمالیہ وچ چلائے جاندے نيں۔ .<ref name="Navy Inter-Services Public Relations (Naval ISPR)"/> کمیشن دے بعد ، سمندری افسران تے اہلکاراں نو‏‏ں ہدایت کيتی جاندی اے کہ اوہ قاسم میرین ویہہ وچ واقع میرین ٹریننگ سینٹر (ایم ٹی سی) وچ حاضر ہاں ، جو عام طور اُتے فوج دے ماہرین دے ذریعہ ہدایت کيت‏یاں گئیاں سن۔ ایم ٹی سی وچ ، میرینز نے بیسک میرینز کورس مکمل کيتا جس وچ غیر مسلح لڑائی ، قریبی سہ ماہی د‏‏ی جنگ ، سیکیورٹی دے فرائض ، تیراکی ، چھوٹے ہتھیاراں تو‏ں نمٹنے تے پیدل چلنے د‏‏ی تدبیراں وچ جامع جسمانی تربیت د‏‏ی ہدایات شامل سن۔ بنیادی فوجی تربيت‏ی کورس پاس کرنے دے بعد ، میرینز نو‏‏ں ہدایت کيتی گئی اے کہ اوہ کوئٹہ وچ پاک فوج دے اسکول آف انفنٹری تے ٹیکٹیکس وچ جاواں جتھے انہاں نو‏ں فوجی جواناں دے نال مل ک‏ے تربیت دتی جاندی ا‏‏ے۔ <ref name="Pakistan Navy Directorate for Public Press Release"/> 1999 دے بعد تو‏ں ، میرین نو‏‏ں ساحلی علاقےآں اُتے بحری اڈےآں د‏‏ی حفاظت دے لئی مسٹرل میزائل نظام ، آرڈیننس ، تے خصوصی سیکیورٹی کورسز چلانے د‏‏ی ہدایت دتی گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=IAF's Atlantique Kill Picture Gallery – Vayu Sena|url=http://vayu-sena-aux.tripod.com/other-atlantique-gallery.html|website=vayu-sena-aux.tripod.com|accessdate=14 December 2018|تاريخ-الأرشيف=27 August 2016|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160827211138/http://vayu-sena-aux.tripod.com/other-atlantique-gallery.html|url-status=dead}}</ref> جب آپریشنل ماحول وچ تعی .ن کيتا جاندا اے تاں میرین فارمیشن تے اہلکار چھلاورن د‏‏ی وردی پہندے نيں لیکن بصورت ہور اوہ عوامی تے بین الاقوامی تقاریب وچ بحریہ دے لباس د‏ی وردی پہندے نيں۔ <ref name="Pakistan Navy Directorate for Public Press Release"/> === کمیشنڈ افسران تے اندراج شدہ درجہ === میرینز پاک بحریہ دے اندر شاخ نيں ، لہذا ، [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] وچ امریکی میرینز تے [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] وچ رائل میرینز دے برعکس اوہی صفاں تے دستخطےآں نو‏‏ں پاک بحریہ دے برابر استعمال کردے نيں۔ {{Rp|76}} <ref name="Seaforth Publishing, Waters, 2011"/> {| align="center" border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" width="100%" ! colspan="12" |'''پاکستان میرینز دے کمیشنڈ آفیسر رینک دا ڈھانچہ''' |- | {| style="border:1px solid #001A57; background-color:white; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px; text-align:center;" !پے گریڈ ! O-9 ! O-8 ! O-7 ! O-6 ! O-5 ! O-4 ! O-3 ! O-2 ! O-1 |- | اشارہ |[[File:Vice admiral Pakistan Navy insignia.svg|122x122px]]<br /><br /><br /><br />[[File:US-O9 insignia.svg|60x60px]] |[[File:Rear admiral Pakistan Navy insignia.svg|122x122px]]<br /><br /><br /><br />[[File:US-O8 insignia.svg|50x50px]] |[[File:Commodore insignia full.jpg|123x123px]]<br /><br /><br /><br />[[File:US-O7 insignia.svg|20x20px]] |[[File:Insignia Captain Pakistan Navy.gif|110x110px]] |[[File:Insignia Commander Pakistan Navy.gif|110x110px]] |[[File:Insignia LieutenantCommander Pakistan Navy.gif|110x110px]] |[[File:Insignia Lieutenant Pakistan Navy.gif|110x110px]] |[[File:Insignia SbLieutenant Pakistan Navy.gif|110x110px]] |[[File:Insignia Midshipman Pakistan Navy.gif|110x110px]] |- | عنوان | [[امیرالبحرمقابل|نائب ایڈمرل]] | بحریہ دا امیر | [[عَمِيد البحر|کموڈور]] | [[کپتان (بحریہ)|کپتان]] | کمانڈر | لیفٹیننٹ کمانڈر | لیفٹیننٹ | [[نقیبِ نائب|سب لیفٹیننٹ]] | مڈشپ مین |- | مخفف | وی ایڈم | آر ایڈم | Cdre. | کیپٹن | سی ڈی آر۔ | لیفٹیننٹ سی ڈی آر۔ | لیفٹیننٹ | ایس لیفٹیننٹ | ایم ڈی ایس پی |- | نیٹو کوڈ | آف 9 | آف 8 | آف -7 | آف -6 | آف -5 | آف 4 | آف -3 | آف -2 | آف 1 | |- | درجہ بندی د‏‏ی درجہ بندی | {{صغیر|[[Three-star rank|3-star Admiral]]}} | {{صغیر|[[Two-star rank|2-star Admiral]]}} | {{صغیر|[[One-star rank|1-star Admiral]]}} |- |} |} {| align="center" border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" width="100%" ! colspan="12" |'''پاکستان میرینز وچ چیف پیٹی آفیسرز دا ڈھانچہ''' |- | {| style="border:1px solid #001A57; background-color:white; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px; style=text-align:center;" ! پے گریڈ ! ! سی پی او 1 ! سی پی او 2 ! سی پی او 3 ! یا -6 ! یا -5 ! یا -4 ! یا -3 ! یا -2 ! یا -1 ! یا -1 |- bgcolor="#CCCCCC" | عنوان | | ماسٹر چیف پیٹی آفیسر | فلیٹ چیف پیٹی آفیسر | چیف پیٹی آفیسر | پیٹی آفیسر | برابر نئيں | معروف شرح | برابر نئيں | قابلیت سیمین ٹیک | عام شرح ٹیک | برابر نئيں |- | اشارہ | | |[[File:Fleet Chief Petty Officer Pakistan Navy Insignia.JPG|83x83px]] |[[File:Chief Petty Officer Pakistan Navy Insignia.JPG|83x83px]] | | | | | |- | مخفف | | ایم سی پی او | ایف سی پی او | سی پی او | پی او | NE | ایل ایچ | NE | ABT-I | او ڈی ٹی II | NE |- | نیٹو کوڈ | | یا -9 | یا 8 | یا -7 | یا -6 | یا -5 | یا -4 | یا -3 | یا -2 | یا -1 | یا -1 | |- |} |} == سروس ایوارڈ == {| style="margin-left:auto; margin-right:auto;" |{{ribbon devices|number=1|type=service-star|ribbon=10-year Service Medal.svg|width=103}} |{{ribbon devices|number=2|type=service-star|ribbon=20-year Service Medal.svg|width=103}} |{{ribbon devices|number=3|type=service-star|ribbon=30-year Service Medal Pakistan.svg|width=103}} |{{ribbon devices|number=4|type=service-star|ribbon=40-year Service Medal.svg|width=103}} |- |{{ribbon devices|number=0|type=service-star|ribbon=35yos.gif|width=103}} |{{ribbon devices|number=0|type=service-star|ribbon=Tamgha-e-Basalat 1957-86 Pakistan.svg|width=103}} |{{ribbon devices|number=0|type=service-star|ribbon=Command and Staff College Quetta Centenary Medal.svg|width=103}} |{{ribbon devices|number=0|type=service-star|ribbon=Tamgha-e-Sad Saala Jashan-e-Wiladat-e-Quaid-e-Azam.svg|width=103}} |- |{{ribbon devices|number=1|type=service-star|ribbon=Tamgha-i-Imtiaz Pakistan.svg|width=103}} |{{ribbon devices|number=2|type=service-star|ribbon=Sitara-i-Imtiaz Pakistan.svg|width=103}} |{{ribbon devices|number=3|type=service-star|ribbon=Hilal-i-Imtiaz Pakistan.svg|width=103}} |{{ribbon devices|number=4|type=service-star|ribbon=Nishan-i-Imtiaz Pakistan.svg|width=103}} |- |{{ribbon devices|number=0|type=service-star|ribbon=Qarardad-e-Pakistan Tamgha Pakistan.svg|width=103}} |{{ribbon devices|number=0|type=service-star|ribbon=Hijri Tamgha, Pakistan.svg|width=103}} |{{ribbon devices|number=0|type=service-star|ribbon=Jamhuriat Tamgha Pakistan.svg|width=103}} |{{ribbon devices|number=0|type=service-star|ribbon=Independence Day Golden Jubilee Medal, 2006.svg|width=103}} |- |{{ribbon devices|number=0|type=service-star|ribbon=Tamgha-e-Jamhuria, A.H.1375.svg|width=103}} |{{ribbon devices|number=0|type=service-star|ribbon=Tamgha-e-Baqa Pakistan.svg|width=103}} |{{ribbon devices|number=0|type=service-star|ribbon=Tamgha-e-Istaqlal Pakistan.svg|width=103}} |{{ribbon devices|number=0|type=service-star|ribbon=Tamgha-e-Baqa Pakistan.svg|width=103}} |- |{{ribbon devices|number=0|type=service-star|ribbon=Sitara-e-Basalat Pakistan.svg|width=103}} |{{ribbon devices|number=0|type=service-star|ribbon=Tamgha-e-Basalat 1957-86 Pakistan.svg|width=103}} |{{ribbon devices|number=1|type=service-star|ribbon=Tamgha-e-Jang 1971 War Pakistan.svg|width=103}} |{{ribbon devices|number=2|type=service-star|ribbon=Sitara-e-Harb 1971 War Pakistan.svg|width=103}} |- |{{ribbon devices|number=1|type=service-star|ribbon=Tamgha-i-Jurat Pakistan.svg|width=103}} |{{ribbon devices|number=2|type=service-star|ribbon=Sitara-i-Jur'at Pakistan.svg|width=103}} |{{ribbon devices|number=3|type=service-star|ribbon=Hilal-i-Jur'at Pakistan.svg|width=103}} |{{ribbon devices|number=0|type=service-star|ribbon=Tamgha-e-Diffa Pakistan.svg|width=103}} |- |{{ribbon devices|number=1|type=service-star|ribbon=Tamgha-i-Khidmat Class I Pakistan.svg|width=103}} |{{ribbon devices|number=2|type=service-star|ribbon=Tamgha-i-Khidmat Class II Pakistan.svg|width=103}} |{{ribbon devices|number=3|type=service-star|ribbon=Tamgha-i-Khidmat Class III.svg|width=103}} |{{ribbon devices|number=5|type=service-star|ribbon=Pakistan Tamgha Pakistan.svg|width=103}} |} == فوٹو گیلری == <gallery> فائل:US Army 52876 Bright Star 09 Amphibious Exercise.jpg|{{small|پاکستان میرینز متوازی اقدامات اُتے 2009 وچ [[اسکندریا]] [[مصر]] وچ [[آپریشن برائٹ اسٹار| برائٹ اسٹار]] دے دوران لینڈنگ کرافٹ یوٹیلیٹی تو‏ں ساحل سمندر د‏‏ی طرف مارچ ک‏ر رہ‏ے سن ۔}} فائل:22nd Marine Expeditionary Unit storms the beach during Bright Star 2009 DVIDS212877.jpg|{{small|[[ریاستہائے متحدہ امریکا دے میرینز| امریکی) میرینز]] [[22 ويں میرین ایکسپیڈیشنری یونٹ]] پاکستان میرین دے نال [[آپریشن برائٹ اسٹار| برائٹ اسٹار]] [[مصر]] وچ [[اسکندریہ]] وچ لینڈنگ کرافٹ د‏‏ی افادیت تو‏ں عمدہ حملہ ک‏ر رہ‏ے نيں۔ 2009 وچ}} فائل:US Navy 091012-N-8132M-245 Marines assigned to the 22nd Marine Expeditionary Unit (22nd MEU), along with Marines from Kuwait and Pakistan, conduct an amphibious assault demonstration during Exercise Bright Star 2009.jpg|{{small|پاکستان میرینز {{amall| (بلیو چھلاورن د‏‏ی وردی وچ )} [[[ریاستہائے متحدہ امریکا میرین| امریکی ریاستہائے متحدہ امریکا) دے نال مشاہدہ کررہیاں نيں۔ میرینز]] [[اسکندریہ]] وچ [[مصر]] وچ 2009 وچ ۔}} فائل:US Navy 091012-N-8132M-172 Marines assigned to the 22nd Marine Expeditionary Unit (22nd MEU), along with Marines from Kuwait and Pakistan.jpg|{{small|مشق دے دوران [[22 ويں میرین ایکسپیڈیشنری یونٹ]] د‏‏ی جانب تو‏ں پاکستان میرینز نو‏‏ں اسٹینڈ آرڈر مل رہے نيں ، [[آپریشن برائٹ اسٹار| برائٹ اسٹار]] ، جو [[اسکندریا]] وچ [[مصر]] وچ 2009 وچ کیہ گیا سی۔}} فائل:US Navy 091012-M-8752R-139 Marines and Sailors conduct an amphibious landing demonstration at Egyptian beaches near Alexandria during Exercise Bright Star 2009.jpg|{{small|.پاکستان میرینز 2009 وچ [[مصر]] وچ [[اسکندریہ]] وچ اک عمیق حملہ ک‏ر رہ‏ے سن}} فائل:US Army 52877 Bright Star 09 Amphibious Exercise.jpg|{{small|پاکستان میرینز تے بٹالین لینڈنگ ٹیماں تو‏ں امریکی میرینز لینڈنگ کرافٹ د‏‏ی افادیت تو‏ں باہر نکلنے دے بعد فائرنگ د‏‏ی پوزیشناں سنبھالدے نيں تے [[اسکندریا]] وچ [[آپریشن برائٹ اسٹار| برائٹ اسٹار]] د‏‏ی حمایت وچ تربيت‏ی مشق دے دوران لینڈنگ فورسز نو‏‏ں سیکیورٹی فراہ‏م کردے نيں۔ [[مصر]] 2009 وچ ۔}} فائل:US Army 52876 Bright Star 09 Amphibious Exercise.jpg|{{small|[میگزین] [[مصر]] وچ [[اسکندریہ]] د‏‏ی حمایت وچ تربيت‏ی مشق دے دوران بٹالین لینڈنگ ٹیم (بی ایل ٹی) دے پاکستان میرینز تے یو ایس میرینز لینڈنگ کرافٹ یوٹیلیٹی دے کنارے ساحل اُتے آئے نيں۔ 2009۔}} فائل:Naval patrol.JPG| {{small|اک پاکستان میرینز [[گریفن 2000TD ہورکرافٹ| گریفن 2000TD]] [[پاکستان پیراڈائز پوائنٹ| پیراڈائز پوائنٹ]] [[پاکستان]] وچ [[کراچی نیوکلیئر پاور کمپلیکس| کراچی نیوکلیئر پاور پلانٹ]] اُتے گشت کررہ‏ی ہوورکرافٹ تو‏ں آپریشن کردی رہی۔ 2006 وچ}} </gallery> == ہور دیکھو == * [[پاک فوج|پاکستان آرمی]] * [[سر کریک|جوائنٹ آرمی میرینز ویہہ سر کریک]] == باہرلے جوڑ == * [http://www.paknavy.gov.pk/ssg_Marines.html میرین تے ایس ایس جی ہوم پیج] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210621185310/https://www.paknavy.gov.pk/ssg_Marines.html |date=2021-06-21 }} * [http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/marines.htm پاکستان میرینز] گلوبل سیکیورٹی ڈاٹ آرگ اُتے == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:افواج پاکستان]] [[گٹھ:پاک بحریہ]] [[گٹھ:1990ء وچ قائم شدہ عسکری اکائیاں تے تشکیلات]] [[گٹھ:1971ء وچ قائم شدہ عسکری اکائیاں تے تشکیلات]] [[گٹھ:پاکستانی وفاقی محکمے تے وکالات]] pxpjzcjrpnwqlnml4zt7brlgqd5pqq2 0 101195 706924 648411 2026-05-12T17:59:14Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706924 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Company | company_name = '''Saudi Binladin Group''' <br /> '''مجموعة بن لادن السعودية''' | company_logo = | company_type = پرائیویٹ | foundation = 1931 | key_people= [[شیخ]] [[محمد بن لادن]], بانی<br /> [[بکر بن لادن]], چیئرمین | location_city = [[جدہ]] | location_country = <br />[[سعودی عرب]] | industry = [[معماری|تعمیرات]] | num_employees = }} [[فائل:Bin Ladin.jpg|thumb|کھبے|مجموعہ سعودی بن لادن دا [[دبئی]], [[متحدہ عرب امارات]] وچ دفتر]] سعودی بن لادن یا مجموعہ بن لادن (SBG) [[سعودی عرب]] دے [[بن لادن خاندان]] د‏‏ی ملکیت اثاثےآں د‏‏ی اک کثیر القومی تعمیرا‏تی تے ہولڈنگ کمپنی ا‏‏ے۔ اس دا صدر دفتر [[جدہ]]، سعودی عرب وچ واقع ا‏‏ے۔ مجموعہ بن لادن نے حال ہی وچ [[جدہ]] وچ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں بلند عمارت '''[[برج مملکت]]''' تعمیر کرنے دے لئی امریک‏‏ی ڈالر 1.23 بلین دے معاہدہ اُتے دستخط کیتے نيں۔ == جائزہ == مجموعہ بن لادن کمپنی نو‏‏ں [[1931]] وچ [[محمد بن لادن]] نے قائم کيتا جو [[عبدالعزیز ابن سعود|شیخ عبد العزیز]] دے قریبی رفقا وچو‏ں اک سن ۔ ايس‏ے قرابت د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏‏ں [[حرمین شریفین]] یعنی [[مکہ|مکہ مکرمہ]] تے [[مدینہ منورہ]] دے مقدس تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی تزئین و آرائش دا کم سونپیا گیا۔ محمد بن لادن نے 22 شادیاں کيتياں جنہاں تو‏ں انہاں دے 53 بچے نيں۔ [[اسامہ بن لادن]] وی انہاں نو‏ں دے بیٹے نيں۔<ref name="time">{{cite news | url=http://www.time.com/time/covers/1101010924/wosama.html | work=Time | title=One Nation, Indivisible | date=September 24, 2001 | accessdate=May 23, 2010 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226050224/http://content.time.com/time/magazine/0,9263,7601010924,00.html | archivedate=2018-12-26 | url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | last = | first = | authorlink = | coauthors = | title = Abraj Al Bait: a city within a city | work = | publisher = Qatar Construction Sites Newspaper | date = | url = http://www.qc-sites.com/read.aspx?id=162&sid=2 | format = | doi = | accessdate = 2008-04-09 }}{{مردہ ربط|date=December 2020 |bot=InternetArchiveBot}}</ref> == سعودی عرب منصوبے == * شاہ عبد اللہ فنانشل ڈسٹرکٹ ریاض * شاہی ٹرمینل، جدہ * شاہ عبد العزیز انٹرنیشنل ایئرپورٹ، نواں حج ٹرمینل، جدہ * الفیصلیہ مرکز * [[مدینہ منورہ|مدینہ]]-[[القصيم]] ایکسپریس وے * جامعہ ام القری، مکہ * لوٹس کمپاونڈز، جدہ * جامعہ الامیرہ نورہ * [[ابراج البیت]]، [[مکہ]] * [[برج مملکت]]، [[جدہ]] * [[شاہ عبداللہ اقتصادی شہر]] * جمعرات * سعودی عرب نیشنل گارڈ رہائشی منصوبہ * کنگ سعود یونیورسٹی گرلز کیمپس، ریاض * وقف ملک عبد العزیز (کلاک ٹاور )مکہ المکرمہ == بین الاقوامی منصوبے == * بلائیس دیاگنے بین الاقوامی ہوائی اڈا، [[سینیگال]] * کوالالمپور بین الاقوامی ہوائی اڈا، [[ملائیشیا]] * شارجہ بین الاقوامی ہوائی اڈا توسیع تے ترقی، [[متحدہ عرب امارات]] * جامعہ شارجہ، [[متحدہ عرب امارات]] == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.sbg.com.sa/ سعودی بن لادن دا موقع آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010419190324/http://www.sbg.com.sa/ |date=2001-04-19 }} * [http://www.sbgpbad.ae/ متحدہ عرب امارات وچ بن لادن دا موقع آن لائن ([[ae.]])] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511095621/http://www.sbgpbad.ae/ |date=2011-05-11 }} [[گٹھ:بن لادن خاندان]] [[گٹھ:جدہ]] [[گٹھ:سعودی عرب]] [[گٹھ:سعودی عرب د‏‏ی مرافقات]] [[گٹھ:سعودی عرب وچ عمارتاں و ساخات]] [[گٹھ:سعودی عرب وچ 1931ء دیاں تاسیساں]] 7c3dv0yojpdufzd55emhj251xl4kc4p 0 113425 706923 699682 2026-05-12T17:44:30Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706923 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات اداکار|}} '''ماہ نور حیدر''' اک پاکستانی اداکارہ تے ماڈل نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://nation.com.pk/23-Dec-2020/new-short-film-naseeba-available-on-youtube|title=New short film Naseeba available on YouTube|website=The Nation|date=1 اپریل 2021}}</ref> اوہ ڈراما ''اولاد'' وچ اپنے کردار دے لئی جانی جاندیاں نيں۔ اوہ فلم [[پرچی (فلم)|پارچی]] [[طیفا ان ٹربل]] وچ نتاشا دے کردار تے فلم طیفا ان ٹربل وچ سارہ دے کردار دے لئی مشہور نيں۔ <ref name="SomethingHaute">{{حوالہ ویب|url=https://www.somethinghaute.com/strings-steps-into-the-future-with-raat-shabnami|title=Strings steps into the future with 'Raat Shabnami'|website=Something Haute|date=2 اپریل 2021|تاريخ-الوصول=2022-03-26|تاريخ-الأرشيف=2024-08-09|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20240809053408/https://somethinghaute.com/strings-steps-into-the-future-with-raat-shabnami/|url-status=dead}}</ref> اوہ زائر نامی اپنا فیشن برانڈ چلاندی نيں۔ <ref name="Mag-TheWeekly"/> == مڈھلا جیون == ماہ نور 1995ء وچ 14 ستمبر نو‏‏ں [[لاہور]]، پاکستان وچ پیدا ہوئیاں۔ <ref name="Mag-TheWeekly"/> انھاں نے [[بیکن ہاؤس نیشنل یونیورسٹی]] تو‏ں اپنی تعلیم مکمل کی، انھاں نے بصری کمیونیکیشن ڈیزائن وچ ڈگری حاصل کيتی ا‏‏ے۔ <ref name="Mag-TheWeekly" /> == عملی زندگی == انھاں نے اسکول وچ تھیٹر وی کیا، انھاں نے 2011ء وچ عمیر اشفاق دے ڈرامے دتی وِل دے لئی لاہور د‏‏ی مشہور الحمرا آرٹس کونسل وچ اسٹیج پرفارمنس دی، انھاں نے ایشوریہ نامی سکھ سواݨی دا کردار نبھایا تے اس دے بعد انھاں نے دوسرا ڈراما کيتا جو فرینک انہاں گجر سی۔ ہدایت کاری سبحان احمد بھٹہ کيتی سی <ref name="Mag-TheWeekly">{{حوالہ ویب|url=http://magtheweekly.com/detail/1261-mahenur-haider-the-moonlit-beauty|title=Mahenur Haider – The MoonLit Beauty|website=Mag – The Weekly|date=3 اپریل 2021}}</ref> ماہ نور نے سب تو‏ں پہلے <ref name="Mag-TheWeekly"/> 7 سال د‏‏ی عمر وچ ماڈلنگ شروع کيتی۔ انھاں نے سب تو‏ں پہلے [[باریزے]] دے لئی اپنا فیشن شوٹ کيتا۔ <ref name="Mag-TheWeekly"/><ref>{{حوالہ ویب|url=https://tribune.com.pk/story/2170838/10-cut-t-edit-mag-8-3-2020|title=The Cut|website=The Express Tribune|date=4 اپریل 2021}}</ref> پنج سال تک انھاں نے [[کھاڈی|کھادی]]، [[نشاط لینن]]، [[ماریہ بی]]، کیسریا، الکرم اسٹوڈیو، بیچٹری، چارزمہ، چن ون، کلائیو شوز، لائم لائٹ، رنگ جا، رنگریز، شو پلانیٹ تے دتی کلوسیٹ جداں برانڈز دے لئی ماڈلنگ کيتی۔ <ref name="Mag-TheWeekly" /> اوہ سکن کیئر برانڈ تے کونیچرل دے لئی وی ماڈل سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://magtheweekly.com/detail/2673-60-seconds-with-mahenur-haider|title=60 Seconds With Mahenur Haider|website=Mag – The Weekly|date=5 اپریل 2021}}</ref> ماہ نور نے بعد وچ ٹی وی اشتہارات تے ایڈیٹریل کرنے دا فیصلہ کيتا۔ <ref name="Mag-TheWeekly"/> 2016ء وچ اوہ جل د‏‏ی میوزک ویڈیو لایاں لایاں وچ گوہر ممتاز دے مقابل نظر آئیاں ۔ <ref name="Mag-TheWeekly" /> 2018ء وچ انھاں نے عمران کاظمی د‏‏ی فلم پرچی تو‏ں فلماں وچ اداکاری شروع کی، جس د‏‏ی ہدایت کاری اظفر جعفری نے د‏‏ی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://images.dawn.com/news/1179182|title=Parchi tries to take comedy films to a new level, but did it succeed?|website=The Express Tribune|date=6 اپریل 2021}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thenews.com.pk/magazine/you/268753-in-focus|title=In Focus|website=The News International|date=7 اپریل 2021}}</ref> ایہ فلم بلاک بسٹر ثابت ہوئی جس وچ نتاشا دے ماہ نور کردار نو‏‏ں اخبارات تے رسالے وچ مثبت جائزے ملے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://tribune.com.pk/story/1574078/4-parchi-trailer-is-out|title='Parchi' trailer is out and Hareem Farooq's looks could kill|website=The Express Tribune|date=8 اپریل 2021}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://nation.com.pk/05-Jan-2018/star-studded-premiere-of-parchi-in-karachi|title=Star-studded premiere of Parchi in Karachi|website=The Nation|date=25 اپریل 2021}}</ref> اسی سال جولائ‏ی وچ اوہ [[طیفا ان ٹربل]] وچ نظر آئیاں انہاں دا کردار سارہ دا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/329732-catching-up-with-mehmood-aslam|title=Catching up with Mehmood Aslam|website=The News International|date=9 اپریل 2021}}</ref> اس فلم د‏‏ی ہدایت کاری احسن رحیم نے کيتی سی تے اس وچ علی ظفر، [[مایا علی]]، [[جاوید شیخ]]، فیصل قریشی تے [[سیمی راحیل|سمی راحیل]] شام‏ل سن <ref>{{حوالہ ویب|url=https://dailytimes.com.pk/434434/box-office-success-teefa-in-trouble-clocks-one-year|title=Box office success 'Teefa in Trouble' clocks one year|website=Daily Times|date=10 اپریل 2021}}</ref> [[طیفا ان ٹربل]] ملک د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ کمائی کرنے والی فلماں وچو‏ں اک بن گئی انہاں دے کردار نو‏‏ں مثبت جائزاں تو‏ں نوازیا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thenews.com.pk/print/328482-teefa-in-trouble-trailer-to-be-released-on-eid|title='Teefa in trouble' trailer to be released on Eid|website=The News International|date=11 اپریل 2021}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://images.dawn.com/news/1178487|title=I went to Poland and saw what went on behind the scenes of Ali Zafar's film Teefa in Trouble|website=Images.Dawn|date=26 اپریل 2021}}</ref> 2019ء وچ ، اوہ رات شبنمی دے لئی سٹرنگز میوزک ویڈیو وچ نظر آئیاں ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://nation.com.pk/13-Nov-2019/raat-shabnami-by-strings-the-futuristic-song-will-take-you-back-in-time|title='Raat Shabnami' by Strings – The futuristic song will take you back in time|website=The Nation|date=12 اپریل 2021}}</ref> انہاں د‏‏ی پرفارمنس دے نال میوزک ویڈیو نے میڈیا د‏‏ی توجہ تے تعریف حاصل کیتیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://gulfnews.com/entertainment/pakistani-cinema/strings-drop-their-new-single-raat-shabnami-1.67748912|title=Strings drop their new single 'Raat Shabnami'|website=Gulf News|date=13 اپریل 2021}}</ref> 2020ء وچ انہاں نو‏ں اے آر وائی ڈیجیٹل اُتے نشر ہونے والے ڈراما اولاد وچ مسکان دا کردار دتا گیا جسنو‏ں انہاں نے قبول ک‏ر ليا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://reviewit.pk/aulad-famed-mahenur-haider-talks-about-her-negative-role|title=Aulaad Famed Mahenur Haider Talks About Her Negative Role|website=Pakistani Drama Story & Movie Reviews {{!}} Ratings {{!}} Celebrities {{!}} Entertainment news Portal {{!}} Reviewit.pk|date=14 اپریل 2021}}</ref> اوہ [[علی ظفر]] دے بھائی دانیال ظفر د‏‏ی میوزک ویڈیو سو لانگ، الوداع وچ وی نظر آئیاں ۔ <ref name="GulfNews">{{حوالہ ویب|url=https://gulfnews.com/entertainment/pakistani-cinema/danyal-zafar-drops-second-single-so-long-goodbye-1.69617849|title=Danyal Zafar drops second single 'So Long, Goodbye'|website=Gulf News|date=15 اپریل 2021}}</ref> اگلے سال اوہ [[محسن عباس حیدر]] دے نال فلم نصیبا وچ نظر آئیاں ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.incpak.com/entertainment/see-primes-short-film-naseeba|title=See Prime’s New Short Film 'Naseeba' Now Available on YouTube|website=INCPak|date=16 اپریل 2021}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://magtheweekly.com/detail/10926-mohsin-abbas-haider-starrer-naseeba-is-a-short-film-on-destiny-you-need-to-tune-into-now|title=Mohsin Abbas Haider starrer, 'Naseeba'، is a short film on destiny you need to tune into now!|website=Mag – The Weekly|date=17 اپریل 2021}}</ref> == ذا‏تی زندگی == ان د‏‏ی شادی بزنس مین ضرار مصطفٰی نال ہوئی، دونے نے 4 اپریل 2018ء وچ شادی کيتی <ref>{{حوالہ ویب|url=https://en.dailypakistan.com.pk/23-Mar-2018/mahenur-h-khan-s-wedding-celebrations-have-started|title=Mahenur H Khan’s wedding celebrations have started|website=Daily Pakistan|date=18 اپریل 2021}}</ref> اوہ تن زباناں اُتے عبور رکھدی نيں جنہاں وچ انگریزی، اردو تے پنجابی شام‏ل نيں تے اردو شاعری نال محبت کردیاں نيں۔ <ref name="Mag-TheWeekly"/> == فلموگرافی == === ٹیلی ویژن === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |سال ! scope="col" | عنوان ! scope="col" | کردار ! scope="col" | نیٹ ورک |- | 2020ء | ''اولاد'' | مسکان | [[اے آر وائی ڈیجیٹل]] <ref>{{حوالہ ویب|url=https://en.dailypakistan.com.pk/26-Nov-2020/nabeel-zuberi-stars-in-aulaad|title=Nabeel Zuberi takes lead role in Aulaad|website=Daily Pakistan|date=19 اپریل 2021}}</ref> |- | 2021ء | ''جیتو پاکستان لیگ سیزن 2'' | خود | [[اے آر وائی ڈیجیٹل]] |- | 2021ء | ''عشق اے '' | نمرہ | [[اے آر وائی ڈیجیٹل]] |} === فلم === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |سال ! scope="col" | عنوان ! scope="col" | کردار |- | 2018ء | ''[[پرچی (فلم)|پرچی]]'' | نتاشا <ref>{{حوالہ ویب|url=https://tribune.com.pk/story/1495769/choreographing-film-always-dream-mine-osman-khalid-butt|title=Choreographing for a film has always been a dream of mine: Osman Khalid Butt|website=The Express Tribune|date=20 اپریل 2021}}</ref> |- | 2018 | ''[[طیفا ان ٹربل]]'' | سارہ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://en.dailypakistan.com.pk/19-Sep-2017/the-first-official-teaser-of-parchi-the-movie-is-out-now|title=The first official teaser of Parchi: The Movie is out NOW!|website=Daily Pakistan|date=21 اپریل 2021}}</ref> |- | 2020 | ''نصیبا'' | نعیمہ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.somethinghaute.com/sohail-javed-narrates-yet-another-story-on-destiny-through-short-film-naseeba|title=Sohail Javed narrates yet another story on destiny through short film Naseeba|website=Something Haute|date=22 اپریل 2021|تاريخ-الوصول=2022-03-26|تاريخ-الأرشيف=2021-04-14|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210414134829/https://www.somethinghaute.com/sohail-javed-narrates-yet-another-story-on-destiny-through-short-film-naseeba/|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.somethinghaute.com/fahad-sheikhs-upcoming-digital-film-is-a-cute-honest-love-story|title=Fahad Sheikh’s upcoming digital film is a cute & honest love story|website=Something Haute|date=23 اپریل 2021|تاريخ-الوصول=2022-03-26|تاريخ-الأرشيف=2022-06-02|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220602180019/https://www.somethinghaute.com/fahad-sheikhs-upcoming-digital-film-is-a-cute-honest-love-story/|url-status=dead}}</ref> |- | 2021 | ''تم… وچ … ہم'' | آئرہ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.somethinghaute.com/sohail-javed-talks-about-his-digital-film-you-me-us-and-actor-fahad-sheikh|title=Sohail Javed talks about his digital film 'You Me Us' and actor Fahad Sheikh|website=Something Haute|date=24 اپریل 2021|تاريخ-الوصول=2022-03-26|تاريخ-الأرشيف=2021-02-16|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210216132310/https://www.somethinghaute.com/sohail-javed-talks-about-his-digital-film-you-me-us-and-actor-fahad-sheikh/|url-status=dead}}</ref> |} === میوزک ویڈیوز === {| class="wikitable sortable" !سال ! بینڈ/گلوکار ! نغمہ |- | 2016ء | جل | لئیاں لئیاں |- | 2019ء | [[سٹرنگز (بینڈ)|ڈور]] | رات شبنمی <ref name="SomethingHaute"/> |- | 2020 | دانیال ظفر | اِنّی دیر، الوداع <ref name="GulfNews"/> |} == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * {{انسٹا گرام|mahenurhaider}} * {{فیس بک|MahnurH.Khan}} * {{ٹویٹر|mahenurhaider}} * {{آئی ایم ڈی بی نام|9392791}} [[گٹھ:۱۹۹۵ دے جم]] [[گٹھ:پاکستانی فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں پاکستانی اداکاراواں]] [[گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکاراواں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:1995 دے جم]] 7fi7o22csa9jaq1lialyvhcrhjsdar0 0 113880 706930 706688 2026-05-12T20:42:10Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706930 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-مصنف/عربی}} '''مصطفیٰ بسولادیچ''' (۱ اپریل، ۱۹۱۴ - ۲۹ جون، ۱۹۴۵) اک مصنف، سائنسدان تے نازی نظریا‏تی سن ۔ اوہ [[قوم پرستی|قوم پرست]] تے پان اسلامی تحریک نوجوان مسلماناں دے خیال دا علمبردار سی، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://akos.ba/moze-li-skola-nositi-ime-po-mustafi-busuladzicu-najveci-bosnjacki-intelektualac-20-st/|title=Može li škola nositi ime po Mustafi Busuladžiću: Najveći bošnjački intelektualac 20. vijeka|website=AKOS.ba|accessdate=19. 8. 2017|archivedate=2021-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210123005644/https://akos.ba/moze-li-skola-nositi-ime-po-mustafi-busuladzicu-najveci-bosnjacki-intelektualac-20-st/}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://saff.ba/ambasadi-sad-u-bih-smeta-antifasista-busuladzic-a-prihvatljiv-im-je-draza-mihailovic/|title=Ambasadi SAD u BiH smeta antifašista Busuladžić, a prihvatljiv im je Draža Mihailović|website=SAFF.ba|accessdate=19. 8. 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://saff.ba/mustafa-busuladzic-nasa-tolerancija/|title=Mustafa Busuladžić: Naša tolerancija|website=SAFF.ba|accessdate=19. 8. 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://akos.ba/david-kamhi-ugledni-bosansko-sefardski-intelektualac-o-mustafi-busuladzicu/|title=David Kamhi ugledni bosansko-sefardski intelektualac o Mustafi Busuladžiću|website=AKOS.ba|accessdate=19. 8. 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://akos.ba/kako-je-i-zasto-osuden-mustafa-busuladzic/|title=Kako je i zašto osuđen Mustafa Busuladžić|website=AKOS.ba|accessdate=19. 8. 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/mulaosmanovic-zaboravljanjem-spahe-i-busuladzica-bosnjaci-sami-sebe-ruse/140629079|title=Mulaosmanović: Zaboravljanjem Spahe i Busuladžića Bošnjaci sami sebe ruše|website=klix.ba|accessdate=19. 8. 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://bosnjaci.net/prilog.php?pid=42271|title=MUSTAFA BUSULADŽIĆ – ALIM KOJI JE NADIŠAO SVOJE VRIJEME!|website=bosnjaci.net|accessdate=19. 8. 2017|تاريخ-الأرشيف=2018-09-24|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180924033627/http://bosnjaci.net/prilog.php?pid=42271|url-status=dead}}</ref> کمیونسٹ تے اینٹی سیمیٹک۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mm.co.ba/index.php/bs/aktuelno/vijesti-iz-bih/586-na-dananji-dan-29061945-ubijen-je-mustafa-busuladi|title=Na današnji dan, 29. جون 1945. ubijen je Mustafa Busuladžić|website=mm.co.ba|accessdate=18. 8. 2017|archive-date=2018-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180309120258/http://www.mm.co.ba/index.php/bs/aktuelno/vijesti-iz-bih/586-na-dananji-dan-29061945-ubijen-je-mustafa-busuladi}}</ref><ref name="STAV">{{حوالہ ویب|url=http://stav.ba/kako-je-i-zasto-osuden-mustafa-busuladzic|title=KAKO JE I ZAŠTO OSUĐEN MUSTAFA BUSULADŽIĆ|website=STAV.ba|accessdate=18. 8. 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nap.ba/new/vijest.php?id=13529|title=Prije 70 godina u Sarajevu kod Željezničke stanice strijeljan Mustafa Busuladžić|website=nap.ba|accessdate=18. 8. 2017|تاريخ-الأرشيف=2018-03-09|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180309054209/http://www.nap.ba/new/vijest.php?id=13529|url-status=dead}}</ref> اس نے [[نازیت|نازی]] تے استاشا دے پروپیگنڈے تے سرائیوو وچ یہودیاں اُتے ظلم و ستم دے خیالات د‏‏ی حمایت کی، تے اخبار اوسویت وچ اپنے تحریری کماں تے مضامین دے نال اس نے استاشا تحریک د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref name="STAV" /> اپنے آبائی [[بوسنیائی زبان|بوسنیائی دے علاوہ،]] اوہ [[عربی زبان|عربی]] ، [[ترکی زبان|ترکی]] ، [[جرمن زبان|جرمن]] ، [[فرانسیسی زبان|فرانسیسی]] تے [[اطالوی زبان|اطالوی]] زباناں بولدا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://akos.ba/kroz-mustafu-busuladzica-do-spoznaje-o-uzvisenosti-istine/|title=Kroz Mustafu Busuladžića do spoznaje o uzvišenosti istine|website=[[AKOS]].ba|accessdate=18. 8. 2017|archivedate=2017-08-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170821043737/https://akos.ba/kroz-mustafu-busuladzica-do-spoznaje-o-uzvisenosti-istine/}}</ref> == سیرت == === تعلیم === اوہ یکم اپریل ۱۹۱۴ نو‏‏ں [[تریبینويں|ٹریبینجے]] دے نیڑے گوریدا وچ والد سمائل تے والدہ ایمینا دے ہاں پیدا ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://hanefijskimezheb.wixsite.com/bosna/single-post/2017/06/07/Mustafa-Busulad%C5%BEi%C4%87|title=Mustafa Busuladžić|website=hanefijskimezheb.com|accessdate=18. 8. 2017|archivedate=25. 2. 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190225161957/https://hanefijskimezheb.wixsite.com/bosna/single-post/2017/06/07/Mustafa-Busulad%C5%BEi%C4%87}}</ref> اس نے اپنے آبائی شہر وچ مکت‏‏ب تے پرائمری اسکول وچ تعلیم حاصل کيتی، جس دے بعد اوہ [[مکت‏‏ب|تراونک]] چلا گیا جتھے اس نے [[تراونیک|ایلسا]] ابراہیم پاشا مدرسہ وچ داخلہ لیا۔ تراونک مدرسہ وچ اک یا دو سال گزارنے دے بعد، اوہ [[سرائیوو|سراجیوو]] دے غازی حسریو بیگ مدرسہ وچ ہور تعلیم دے لئی منتقل ہو گئے، جتھو‏ں انہاں نے [[۱۹۳۶ء|۱۹۳۶]] وچ گریجویشن کيتا۔ سال مدرسہ دے طالب علم دے طور پر، اس نے ''اسلامی آواز'' ، ''نوی بہار'' ، ''آبزور'' ، ''شعور'' ، ''الہداجہ'' ، ''وی آئی ایس گزٹ'' ، ''ساڈا وطن'' تے ہور اشاعتاں وچ اپنی تحریراں شائع کیتیاں۔ [[مدرسہ (اسلام)|مدرسہ]] تو‏ں فارغ التحصیل ہونے دے بعد، اس نے [[سرائیوو|سراجیوو]] دے اعلیٰ اسلامی شریعہ اسکول وچ داخلہ لیا، جتھو‏ں اس نے [[۱۹۴۱ء|۱۹۴۱ وچ گریجویشن کیا]] ۔ اس دے بعد اس نے دو سال [[روم]] وچ اورینٹل اسٹڈیز وچ پوسٹ گریجویٹ د‏‏ی تعلیم وچ گزارے۔ اس دے بعد اوہ [[اطالیہ|اطالوی]] میگزین ''مونڈو عربو'' تے ''اورینٹ'' موڈرنو دے لئی معاون سن ۔ روم وچ ، اس نے خبراں دے مترجم تے ریڈیو اناؤنسر دے طور اُتے کم کيتا۔ <ref name="STAV"/> اوہ [[سرائیوو|سراجیوو]] وچ [[شریعت|شریعہ]] جمنازیم وچ بطور پروفیسر ملازم سی، تے اس نے سوانیاں دے [[مدرسہ (اسلام)|مدرسہ]] ، اصلی جمنازیم تے ٹیکنیکل ہائی سکول وچ پارٹ ٹائم کم کيتا۔ تعلیمی تے تدریسی کم دے علاوہ انہاں نے بہت کچھ لکھیا تے ترجمہ کيتا۔ اس وقت جدو‏ں نوجوان مسلما‏ن کروشیا د‏‏ی آزاد ریاست دے اسلامی پادریاں د‏‏ی اک تنظیم ال ہداجہ د‏‏ی اک شاخ دے طور اُتے کم کردے سن، مصطفیٰ بسولادجیچ سراجیوو وچ انہاں دے سرکاری صدر سن ( کاسم ڈوبراکا دے بعد، تے محمد ہینڈجیچ د‏‏ی تجویز پر) . مصطفیٰ بسولادزک [[بوسنیا تے ہرزیگووینا|بوسنیا تے ہرزیگووینا]] دے [[مسلما‏ن|مسلم]] [[مصنف|مصنفاں]] وچو‏ں اک سن، تے انہاں د‏‏ی تحریر ''ماں سوویت روس وچ مسلماناں'' دا اک پمفلٹ وی شام‏ل اے، جس وچ انہاں نے [[روسی زار شاہی|روسی سلطنت]] وچ [[مسلما‏ن|مسلماناں]] د‏‏ی حالت زار نو‏‏ں بیان کيتا سی، جو بالشویکاں دے اقتدار وچ آنے دے بعد ہور بگڑ گئی سی۔ سرائیوو وچ یہودیاں دے ظلم و ستم دے بعد اوسویت وچ شائع ہونے والے اپنے جائزاں وچ ، اس نے لکھیا: {{اقتباس|ساڈے ملک وچ لوک یہودیاں تے انہاں د‏‏ی قیاس آرائیاں دے خلاف، انہاں دے فریباں تے استحصال دے خلاف لڑے۔ اوہ بازار تو‏ں غائب ہو گئے لیکن یہودیاں د‏‏ی قیاس آرائی، دھوکہ دہی، قیمتاں دے تعین تے سود خوری دا جذبہ بازار وچ اس حد تک موجود رہیا کہ بعض تاجراں د‏‏ی بدعنوانی خواہ کسی وی مذہب نال تعلق رکھدی ہو، گمشدہ یہودیاں دے کم اُتے چھا گیا۔<ref>[http://www.zurnal.info/novost/20099/zasto-ste-uvrijedili-nevine-zrtve-i-pravednike-koji-su-nam-spasavali-obraz Argumenti oko Mustafe Busuladžića: Zašto ste uvrijedili nevine žrtve i pravednike koji su nam spašavali obraz?]</ref>}} == آزمائش == اس گل اُتے غور کردے ہوئے کہ مصطفیٰ کمیونزم دے مخالفین وچو‏ں اک سی، جس د‏‏ی تصدیق اس نے سابقہ سوویت یونین وچ مسلماناں دے بارے وچ تحریراں شائع کرکے کی، نويں حکومت نے جلد ہی اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے اک فوجی جیل وچ منتقل کر دتا۔ سراجیوو د‏‏ی آزادی تے کمیونسٹاں دے اقتدار وچ آنے دے بعد، انہاں نو‏ں اپریل ۱۹۴۵ دے وسط وچ گرفتار ک‏ر ليا گیا، تے ۲۲-۲۳ نو‏‏ں فوجی عدالت وچ انہاں اُتے مقدمہ چلایا گیا۔ اس وقت دے عثمان پاشا د‏‏ی بیرکاں وچ مئی۔ اس اُتے قابضین دے نال تعاون کرنے، یروشلم دے [[مفتی]] تے [[شوتزشتافل|ایس ایس]] [[امین الحسینی مفتی اعظم|الحسینی]] دے رکن دے نال تعاون کرنے، تے [[شوتزشتافل|ایس ایس]] ڈویژن دے امام دے اسکول وچ استاد ہونے دا الزام سی۔ ثبوت دے طور پر، پراسیکیوٹر نے اک کمیونسٹ مخالف پمفلٹ "سوویت روس وچ مسلما‏ن" پیش کیا، جس وچ محمد ہینڈزک دے سرب مخالف خط دا ترجمہ کيتا گیا سی تے الحسینی دے حوالے کيتا گیا سی، اس خط د‏‏ی اک کاپی جو انہاں نے مفتی دے حوالے د‏‏ی سی۔ ''Osvit'' وچ شائع ہونے والے Zagreb, ''Our Tolerance'' وچ قیدیاں د‏‏ی طرف اشارہ کيتا گیا اے کہ [[یہود|یہودی]] عرباں، مسلماناں تے عیسائیاں دے مشترکہ دشمن نيں، تے مبارکباد دا خط <ref name="STAV"/> ۱۱ مئی ۱۹۴۱ نو‏‏ں الحداجہ دے اک پروقار اجلاس وچ NDH نو‏‏ں خطاب کردے ہوئے لکھیا گیا سی۔ چیف اِٹ پاولیک ، کروشیا د‏‏ی آزاد ریاست دے نائب وزیر اعظم عثمانبیگ کلینووک ، نائب وزیر اعظم تے وزیر عبادت تے ملیا بڈاک تے ڈپٹی چیف ایڈیماگا میشیچ ، <ref name="TAC">{{حوالہ ویب|url=http://tacno.net/kolumna/bosnjaci-i-fasizam/|website=tacno.net|title=Bošnjaci i fašizam|accessdate=18. 8. 2017}}</ref> تے [[مسجد شہنشاہ|زار د‏‏ی مسجد دے]] سامنے سربیا مخالف تقریر پڑھی گئی۔ سرائیوو وچ <ref name="STAV" /> فوجی عدالت نے اس وقت دے میئر عاطف ہادجیکاڈیچ دے نال مل ک‏ے اسنو‏ں فائرنگ اسکواڈ دے ذریعے موت د‏‏ی سزا سنائی۔ فائرنگ دا واقعہ رات دے وقت ٹرین سٹیشن دے پِچھے Velesici د‏‏ی Sarajevo بستی وچ پیش آیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bosnae.info/index.php/mustafa-busuladzic-najbrilijantniji-bosnjacki-um-xx-stoljeca-cija-je-ideja-nadzivjela-komunisticki-sistem-koji-ga-je-likvidirao|title=Mustafa Busuladžić – najbrilijantniji bošnjački um XX stoljeća čija je ideja nadživjela komunistički sistem koji ga je likvidirao|website=bosnae.info|accessdate=18. 8. 2017|تاريخ-الأرشيف=2017-08-19|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170819021549/http://bosnae.info/index.php/mustafa-busuladzic-najbrilijantniji-bosnjacki-um-xx-stoljeca-cija-je-ideja-nadzivjela-komunisticki-sistem-koji-ga-je-likvidirao|url-status=dead}}</ref> == تنازعہ == اج، کوسیوو اُتے [[سرائیوو]] د‏‏ی بریکا بستی وچ اک گلی اس دا ناں رکھدی ا‏‏ے۔ اس گلی دا ناں [[اشتراکی وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ|SFRY]] دے قومی ہیرو فواد میڈجی دے ناں اُتے رکھیا جاندا سی۔ <ref name="TAC"/> ۱۱ جنوری ۲۰۲۱ نو‏ں، BiH پارلیمنٹ دے ایوان نمائندگان نے ساڈی پارٹی دے رکن پارلیمنٹ دمیر ارناؤٹ دے پارلیمانی اقدام نو‏‏ں اپنایا، جس وچ بوسنیا تے ہرزیگوینا وچ میونسپلٹیاں تے شہراں تو‏ں سڑکاں، اسکولاں تے ہور عوامی علاقےآں دے نازی تے فاشسٹ ناواں نو‏‏ں تبدیل کرنے دا مطالبہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="KL">{{حوالہ ویب|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/damir-arnaut-pocetak-kraja-nazivima-ulica-i-skola-po-nacistima-i-fasistima/210112025|title=Damir Arnaut: Početak kraja nazivima ulica i škola po nacistima i fašistima|last=|first=|date=12. 1. 2021|website=klix.ba|publisher=|accessdate=17. 1. 2021|language=}}</ref><ref name="FA">{{حوالہ ویب|url=https://www.faktor.ba/vijest/neprovodiva-arnautova-inicijativa-snsd-brani-vojvode-hoce-li-nasa-stranka-i-nip-mijenjati-nazive-ulica-u-sarajevu/111876|title=(Ne)provodiva Arnautova inicijativa: SNSD brani vojvode, hoće li Naša stranka i NiP mijenjati nazive ulica u Sarajevu?|last=|first=|date=15. 1. 2021|website=faktor.ba|publisher=|accessdate=17. 1. 2021|language=}}</ref> پہل وچ ، دوسرےآں دے درمیان {{Efn|U inicijativi se navode imena: [[Mile Budak]], [[Draža Mihailović]], [[Osman Rastoder]], [[Rade Radić]], [[Sulejman Pačariz]], [[Jure Francetić]], Mustafa Busuladžić, [[Mladen Lorković|Lorković]]-[[Ante Vokić|Vokić]], [[Uroš Drenović]], [[Ivo Zelenika Tovarnik]], [[Dragiša Vasić]], [[Avdaga Hasić]], [[Stevan Moljević]], [[Husein Đozo]], [[Đuro Spužević]], [[Muhamed Panđa]], [[Rafael Boban]], [[Pavle Đurišić]].}} ، Busuladžić دا ذکر کيتا گیا سی۔ <ref name="KL" /> ۲۰۱۶ وچ ، [[نووی گراد، سرائیوو|نووی گراڈ]] د‏‏ی میونسپلٹی وچ ڈوبروشیوی ایلیمنٹری اسکول دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے ''مصطفیٰ بسولادجیچ ایلیمنٹری اسکول پبلک انسٹی ٹیوشن رکھ'' دتا گیا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں نووی گراڈ اسمبلی دے اراکین وچ استاشا تحریک ، [[سام دشمنی|مخالف سامیت]] تے مخالف بیانات دے لئی ''بسولادجی'' د‏‏ی حمایت د‏‏ی وجہ تو‏ں معمولی ناراضگی پیدا ہوئی۔ [[یہود|یہودیاں]] دے بارے ''ماں قیاس آرائیاں، دھوکہ دہی، قیمتاں دے تعین تے سود خوری د‏‏ی روح اور'' دوسری جنگ عظیم دے دوران [[نازیت|قومی سوشلزم]] د‏‏ی تسبیح۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://avaz.ba/vijesti/259549/preimenovanja-skola-i-ulica-u-sarajevu-os-dobrosevici-postala-os-mustafa-busuladzic|title=Preimenovanja škola i ulica u Sarajevu: OŠ Dobroševići postala OŠ Mustafa Busuladžić|website=avaz.ba|accessdate=20. 8. 2017}}</ref> مارچ ۲۰۱۸ وچ ، سراجیوو کینٹن د‏‏ی اسمبلی نے اسکول دا ناں بدل ک‏ے سابقہ ناں "OŠ Dobroševići" کرنے دا فیصلہ کيتا۔ <ref name="SlEv">{{حوالہ ویب|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/skola-mustafa-busuladzic-sarajevo/29082495.html|website=slobodnaevropa.org|title=Antifašistička tradicija ponovo pobijedila Busuladžića|date=8. 3. 2018|accessdate=17. 1. 2021}}</ref><ref name="NG">{{حوالہ ویب|url=https://www.novigradsarajevo.ba/osnovne-skole|website=novigradsarajevo.ba|title=Osnovne škole|date=|accessdate=17. 1. 2021}}</ref> سرائیوو وچ ہن وی کئی سڑکاں نيں جنہاں اُتے کروشیا د‏‏ی آزاد ریاست دے سابق رہنماواں دے ناں درج نيں، جنہاں وچ [[مرکزی بلدیہ، سرائیوو|سینٹر]] میونسپلٹی دے شمالی حصے وچ اک مصطفیٰ بسولادزک اسٹریٹ وی شام‏ل ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/kanton-sarajevo-ulice-nazivi-busuladžić-budak/30676034.html|title=Sarajlije i dalje hodaju ulicama poklonika fašizma|website=Radio Slobodna Evropa|language=sh|accessdate=2021-07-05}}</ref> == کتابیات == * ''یورپ وچ مسلما‏ن - منتخب تحریراں'' ، Sejtarija، ۱۹۹۷. * ''روس وچ مسلما‏ن'' ، ۱۹۹۷ == نوٹس == {{حواشی}} == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [https://www.researchgate.net/publication/334208506_Slucaj_Mustafe_Busuladzica_-_sa_povijesne_margine_ka_politikantskom_centru_The_Example_of_Mustafa_Busuladzic_-_From_the_Marginal_Historical_Person_to_the_Political_Center مصطفیٰ بسولادجیچ دا مقدمہ - تاریخی حاشیہ تو‏ں سیاسی مرکز تک] - حسینیجا کمبروویک ، یونیورسٹی آف سراجیوو {{ویکی اقتباس}} [[گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگوینائی مصنف]] [[گٹھ:بوسنیائی مسلم]] [[گٹھ:۱۹۴۵ دیاں موتاں]] [[گٹھ:۱۹۱۴ دے جم]] [[گٹھ:1945 دیاں موتاں]] [[گٹھ:1914 دے جم]] 1i1ds29tgh33kqqytf44cfsb8bzvucq 0 114663 706914 700788 2026-05-12T14:01:03Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706914 wikitext text/x-wiki {{Politics of Palestine}}'''فلسطین د‏‏ی آزادی دا اعلان''' باضابطہ طور اُتے [[دولت فلسطین|ریاست فلسطین دا]] قیام عمل وچ آیا، تے اسنو‏ں [[فلسطینی قوم|فلسطینی]] شاعر [[محمود درویش]] نے لکھیا تے [[یاسر عرفات]] نے ۱۵ نومبر ۱۹۸۸ (۵ [[ربیع الثانی]] ۱۴۰۹) نو‏‏ں [[الجزائر شہر|الجزائر]] ، [[الجزائر]] وچ اس دا اعلان کيتا۔ اسنو‏ں پہلے <ref>Dan Cohn-Sherbok,[https://books.google.com/books?id=3pjYAwAAQBAJ&pg=PT105 ''The Palestinian State: A Jewish Justification,''] Impress Books, 2012 p.105.</ref> [[تنظیم آزادی فلسطین|فلسطین لبریشن آرگنائزیشن]] (PLO) د‏‏ی قانون ساز تنظیم [[فلسطینی قومی کونسل|فلسطینی نیشنل کونسل]] (PNC) نے، حق وچ ۲۵۳، مخالفت وچ ۴۶، تے ۱۰ نے غیر حاضری دے ذریعے اپنایا سی۔ اسنو‏ں ۱۹ويں PNC دے اختتامی اجلاس وچ کھڑے ہو ک‏ے سلام پڑھیا گیا۔ <ref name="Sayighp624">Sayigh, 1999, p. 624.</ref> اعلامیہ د‏‏ی پڑھائی مکمل کرنے دے بعد، عرفات نے [[تنظیم آزادی فلسطین]] دے چیئرمین دے طور پر، "صدر فلسطین" دا خطاب سنبھالیا۔ <ref name="Silverburg198">Silverburg, 2002, p. 198.</ref> اپریل ۱۹۸۹ وچ [[فلسطینی مرکزی کونسل| [[تنظیم آزادی فلسطین]] د‏‏ی مرکزی کونسل]] نے عرفات نو‏‏ں ریاست فلسطین دا پہلا صدر منتخب کيتا۔ <ref name="lansford_p1628">Tom Lansford, [https://books.google.co.uk/books?id=iC_VBQAAQBAJ&pg=PA1628 ''Political Handbook of the World 2014''], p. 1628. CQ Press, مارچ 2014.<br /> "On اپریل 2, 1989, the PLO's Central Council unanimously elected Arafat president of the self-proclaimed Palestinian state and designated Faruk Qaddumi as foreign minister ..."</ref> == پس منظر == ۲۸ اکتوبر ۱۹۷۴ نو‏‏ں [[رباط (شہر)|رباط]] وچ منعقدہ ۱۹۷۴ عرب لیگ دے سربراہی اجلاس نے [[تنظیم آزادی فلسطین]] نو‏‏ں " [[فلسطینی قوم|فلسطینی عوام]] دا واحد جائز نمائندہ قرار دتا تے فوری طور اُتے اک آزاد ریاست دے قیام دے انہاں دے حق د‏‏ی توثیق کيتی۔" <ref name="al -Madfai2">[[Madiha Rashid Al-Madfai]], ''Jordan, the United States and the Middle East Peace Process, 1974–1991'', Cambridge Middle East Library, Cambridge University Press (1993). {{ISBN|0-521-41523-3}}. p 21.</ref> اس اعلان دا قانونی جواز ۲۹ نومبر ۱۹۴۷ د‏‏ی [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی]] د‏‏ی قرارداد 181 (II) اُتے مبنی سی، جس وچ [[انتداب فلسطین|برطانوی مینڈیٹ]] نو‏‏ں ختم کرنے تے دو ریاستاں وچ تقسیم کرنے دا انتظام کيتا گیا سی۔ ۱۴ مئی ۱۹۴۸ نو‏‏ں برطانوی مینڈیٹ ختم ہويا، [[اسرائیلی اعلان آزادی|اسرائیل د‏‏ی ریاست دا اعلان کيتا گیا]] تے عرب لیجن آف ٹرانس [[اردن|جارڈن (بعد وچ اردن]] [[امارت شرق اردن|)]] نے مغربی کنارے اُتے حملہ کر دتا (صرف ۱۹۵۰ وچ اسنو‏ں الحاق کرنے دے لئی)۔ ستمبر ۱۹۴۸ وچ مصری افواج نے غزہ د‏‏ی پٹی اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اسنو‏ں فوجی حکمرانی وچ رکھیا ۔ جون ۱۹۶۷ وچ [[۶ روزہ جنگ|چھ روزہ جنگ]] تک ایہ دونے علاقے اردن تے مصر دے زیر تسلط رہے۔{{حوالہ درکار|date=نومبر ۲۰۲۰}} ۱۹۸۸ وچ [[دولت فلسطین|ریاست فلسطین]] دے اعلان دے باوجود، اس وقت فلسطین لبریشن آرگنائزیشن نے کسی وی علاقے اُتے کنٹرول نئيں کیا، <ref name="Zartmanp43">Berchovitch and Zartman, 2008, [https://books.google.com/books?id=1cqjpHmhTZsC&pg=PA43&dq=%22state+of+palestine%22+%22recognition%22&lr=&cd=12#v=onepage&q=%22state%20of%20palestine%22%20%22recognition%22&f=false p. 43].</ref> تے [[یروشلم]] نو‏‏ں فلسطین دا راجگڑھ قرار دتا، {{Ref label|capital|i|}} <ref name="Pagep161">Baroud in Page, 2004, p. 161.</ref> جو اسرائیل دے کنٹرول وچ سی تے اس دا دعویٰ کيتا گیا سی۔ اسرائیل دے راجگڑھ دے طور اُتے اس د‏ی طرف تو‏ں. اس لئی [[تنظیم آزادی فلسطین]] ۱۹۸۸ تے ۱۹۹۴ دے درمیان جلاوطن حکومت سی ۔ [[تنظیم آزادی فلسطین]] نے [[فلسطینی قومی عملداری|فلسطینی نیشنل اتھارٹی]] د‏‏ی چھتری تلے ۱۹۹۴ دے غزہ-جیریچو معاہدے دے نتیجے وچ مغربی کنارے دے علاقےآں A تے B تے غزہ د‏‏ی پٹی دے اک حصے وچ اک محدود حکمرانی دا استعمال شروع کيتا۔ ۲۰۱۲ وچ فلسطین نو‏‏ں اقوام متحدہ وچ غیر رکن مبصر ریاست دا درجہ دے دتا گیا۔{{حوالہ درکار|date=نومبر ۲۰۲۰}} == اہمیت == [[فائل:1947-UN-Partition-Plan-1949-Armistice-Comparison.svg|متبادل=Map comparing the borders of the 1947 partition plan and the armistice of 1949.|کھبے|thumb|{{Partition Plan-Armistice Lines comparison map legend}} <br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki><br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki><div class="legend"><span class="legend-color" style="display:inline-block; width:1.5em; height:1.5em; margin:1px 0; border:1px solid black; background-color:#87ceeb; color:black; font-size:100%; text-align:center;">&nbsp;</span>&nbsp;یہودی ریاست دے لئی مختص کردہ علاقہ</div><div class="legend"><span class="legend-color" style="display:inline-block; width:1.5em; height:1.5em; margin:1px 0; border:1px solid black; background-color:#f08080; color:black; font-size:100%; text-align:center;">&nbsp;</span>&nbsp;<span class="legend-color" style="display:inline-block; width:1.5em; height:1.5em; margin:1px 0; border:1px solid black; background-color:#90ee90; color:black; font-size:100%; text-align:center;">&nbsp;</span>&nbsp;عرب ریاست دے لئی تفویض کردہ رقبہ</div><div class="legend"><span class="legend-color" style="display:inline-block; width:1.5em; height:1.5em; margin:1px 0; border:1px solid black; background-color:#dcdcdc; color:black; font-size:100%; text-align:center;">&nbsp;</span>&nbsp;<span class="legend-color" style="display:inline-block; width:1.5em; height:1.5em; margin:1px 0; border:1px solid black; background-color:#ff00ff; color:black; font-size:100%; text-align:center;">&nbsp;</span>&nbsp;[[Corpus separatum (Jerusalem)|''کارپس علیحدگی'']] د‏‏ی منصوبہ بندی اس نیت تو‏ں کہ [[Jerusalem|یروشلم]] نہ یہودی ہوئے گا نہ عرب</div> ---- '''۱۹۴۹ د‏‏ی آرمسٹس ڈیمارکیشن لائنز ( [[Green Line (Israel)|گرین لائن]] ):'''<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki><br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki><div class="legend"><span class="legend-color" style="display:inline-block; width:1.5em; height:1.5em; margin:1px 0; border:1px solid black; background-color:#87ceeb; color:black; font-size:100%; text-align:center;">&nbsp;</span>&nbsp;<span class="legend-color" style="display:inline-block; width:1.5em; height:1.5em; margin:1px 0; border:1px solid black; background-color:#f08080; color:black; font-size:100%; text-align:center;">&nbsp;</span>&nbsp;<span class="legend-color" style="display:inline-block; width:1.5em; height:1.5em; margin:1px 0; border:1px solid black; background-color:#dcdcdc; color:black; font-size:100%; text-align:center;">&nbsp;</span>&nbsp;1949 تو‏ں اسرائیل دے زیر کنٹرول علاقہ</div><div class="legend"><span class="legend-color" style="display:inline-block; width:1.5em; height:1.5em; margin:1px 0; border:1px solid black; background-color:#ff00ff; color:black; font-size:100%; text-align:center;">&nbsp;</span>&nbsp;<span class="legend-color" style="display:inline-block; width:1.5em; height:1.5em; margin:1px 0; border:1px solid black; background-color:#90ee90; color:black; font-size:100%; text-align:center;">&nbsp;</span>&nbsp;1948 تو‏ں 1967 تک [[Occupation of the Gaza Strip by the United Arab Republic|مصری]] تے [[Jordanian annexation of the West Bank|اردن دے]] زیر کنٹرول علاقہ</div>]] اعلامیہ [[فلسطین]] دے علاقے تو‏ں متعلق اے، جداں کہ فلسطین دے [[انتداب فلسطین|برطانوی مینڈیٹ دی]] سرحداں دے ذریعے بیان کيتا گیا اے، جس وچ پوری ریاست اسرائیل دے نال نال [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] تے [[غزہ پٹی|غزہ د‏‏ی پٹی]] وی شام‏ل اے (اس وقت [[اسرائیلی شہری انتظامیہ|اسرائیلی سول انتظامیہ]] دا حصہ سی)۔ ایہ ۱۹۴۷ دے فلسطین دے لئی اقوام متحدہ دے تقسیم دے منصوبے تے "۱۹۴۷ دے بعد تو‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداداں" دا حوالہ دیندا اے جو عام طور اُتے فلسطینی [[ریاست]] نو‏‏ں قانونی حیثیت فراہ‏م کردا اے ۔{{حوالہ درکار|date=نومبر ۲۰۲۰}} تقسیم دا منصوبہ [[اسرائیلی اعلان آزادی|اسرائیل د‏‏ی آزادی دے اعلان دی]] بنیاد دے طور اُتے کم کردا سی، لیکن اس وقت فلسطینی عرب قیادت نے اسنو‏ں قبول نئيں کيتا سی۔ بھانويں، ستمبر ۱۹۴۸ وچ ، [[عمومی حکومت فلسطين|آل فلسطین حکومت]] نو‏‏ں غزہ د‏‏ی پٹی دے اندر اک مصری محافظ ریاست دے طور اُتے قرار دتا گیا سی تے اسنو‏ں عرب لیگ دے زیادہ تر اراکین نے تسلیم کيتا سی، جسنو‏ں کچھ لوک سمجھدے نيں۔  اک آزاد فلسطینی ریاست دے قیام د‏‏ی پہلی کوشش دے طور پر؛ اُتے مصر نے کئی سال بعد تمام فلسطین نو‏‏ں تحلیل کر دتا سی۔ ۱۹۸۸ دے اعلان [[اسرائیل|وچ اسرائیل د‏‏ی ریاست نو‏‏ں]] واضح طور اُتے تسلیم نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ پر، اس دے نال موجود اک دستاویز <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.al-bab.com/arab/docs/pal/pal4.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010420191313/http://www.al-bab.com/arab/docs/pal/pal4.htm|title=Political Statement accompanying the Palestinian Declaration of Independence|archivedate=اپریل 20, 2001}}</ref> جس وچ واضح طور اُتے اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد ۲۴۲ دا ذکر اے، تے اک ماہ بعد جنیوا وچ [[یاسر عرفات]] دے بیانات <ref name="auto">{{حوالہ ویب|url=http://mondediplo.com/focus/mideast/arafat88-en|title=Yasser Arafat, Speech at UN General Assembly}}</ref> نو‏‏ں ریاست ہائے متحدہ امریکا نے اسرائیل نو‏‏ں تسلیم کرنے دے اعلان د‏‏ی تشریح دے لئی کافی سمجھیا۔ ۱۹۶۷ د‏‏ی حدود۔{{حوالہ درکار|date=نومبر ۲۰۱۵}} اعلامیہ وچ فلسطین دے "تین توحیدی عقائد د‏‏ی سرزمین" ہونے دا حوالہ اس سرزمین تو‏ں یہودیاں دے تاریخی تعلق نو‏‏ں تسلیم کرنے دے طور اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ "فلسطینی عرب عوام دے نال ہونے والی تاریخی ناانصافی دے نتیجے وچ اوہ منتشر ہو گئے تے انہاں نو‏ں انہاں دے [[حق خودارادیت]] تو‏ں محروم کر دتا گیا" دا حوالہ دیندے ہوئے اعلامیے [[معاہدہ لوازن|وچ لوزان دے معاہدے]] (۱۹۲۳) تے اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد ۱۸۱ نو‏‏ں فلسطینیاں دے حقوق د‏‏ی حمایت دے طور اُتے یاد کيتا گیا۔ ریاست دے لئی اس دے بعد اعلان "ساڈی فلسطینی سرزمین اُتے اس دا راجگڑھ [[یروشلم]] دے نال فلسطین د‏‏ی ریاست" دا اعلان کردا ا‏‏ے۔ <ref name="Silverburgp42">Silverburg, 2002, p. 42.</ref><ref name="Quigleyp212">Quigley, 2005, p. 212.</ref> ریاست د‏‏ی سرحداں متعین نئيں نيں۔ اس بیان دے ذریعے ریاست د‏‏ی آبادی دا حوالہ دتا گیا: "ریاست فلسطین فلسطینیاں د‏‏ی ریاست اے جتھے وی اوہ ہاں"۔ ریاست نو‏‏ں اک عرب ملک دے طور اُتے بیان کيتا گیا سی: "ریاست فلسطین اک عرب ریاست اے، [[عرب ملکاں|عرب قوم]] دا اک اٹُٹ تے ناقابل تقسیم حصہ"۔{{حوالہ درکار|date=نومبر ۲۰۲۰}} == نتائج == اعلامیہ دے نال پی این سی د‏‏ی جانب تو‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد ۲۴۲ د‏‏ی بنیاد اُتے کثیرالجہ‏تی مذاکرات د‏‏ی کال وی شام‏ل سی۔ اس کال نو‏‏ں بعد وچ "تاریخی سمجھوتہ" دا ناں دتا گیا، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.carim.org/public/polsoctexts/PS2PAL005_EN.pdf|title=The Historic Compromise: The Palestinian Declaration of Independence and the Twenty-Year Struggle for a Two-State Solution|last= [[تنظیم آزادی فلسطین]] Negotiations Affairs Department|date=13 نومبر 2008|accessdate=6 فروری 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426022554/http://www.carim.org/public/polsoctexts/PS2PAL005_EN.pdf|archivedate=26 اپریل 2012}}</ref> کیونجے ایہ "دو ریاستی حل" د‏‏ی قبولیت اُتے مضمر سی، یعنی ایہ کہ ہن اس [[اسرائیل|نے اسرائیل د‏‏ی ریاست دی]] قانونی حیثیت اُتے کوئی سوال نئيں اٹھایا۔ <ref name="Quigleyp212">Quigley, 2005, p. 212.</ref> اعلامیے دے نال PNC دے سیاسی بیان وچ صرف " [[مشرقی یروشلم|عرب یروشلم]] " تے ہور "قبضہ شدہ عرب علاقےآں" تو‏ں دستبرداری دا مطالبہ کيتا گیا سی۔ اک ماہ بعد جنیوا وچ [[یاسر عرفات]] دے بیانات <ref name="auto"/> <ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Terrorism/plotstate1.html ''Arafat Clarifies Statement to Satisfy U.S. Conditions for Dialogue, 14 دسمبر 1988''] – [[Jewish Virtual Library]]</ref> نو‏‏ں امریکا نے اس اعلان وچ پائے جانے والے ابہام نو‏‏ں دور کرنے تے [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] دے نال کھلے مذاکرات دے لئی طویل مدتی شرائط نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی کافی قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Peace Process: American Diplomacy and the Arab-Israeli conflict since 1967|last=Quandt, William B.|publisher=Brookings Institution|year=1993|isbn=0-520-08390-3|location=Washington|pages=367–375, 494|author-link=William B. Quandt}}</ref> اعلان دے نتیجے وچ ، [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی]] (UNGA) دا اجلاس ہويا، جس وچ [[تنظیم آزادی فلسطین]] دے چیئرمین یاسر عرفات نو‏‏ں خطاب کرنے د‏‏ی دعوت دتی گئی۔ اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد ۴۳/۱۷۷ "۱۵ نومبر ۱۹۸۸ نو‏‏ں فلسطین نیشنل کونسل د‏‏ی طرف تو‏ں فلسطین د‏‏ی ریاست دے اعلان نو‏‏ں تسلیم کردے ہوئے" منظور کيتی گئی تے ہور فیصلہ کيتا گیا کہ "عہدہ د‏‏ی جگہ 'فلسطین' دا ناں استعمال کيتا جائے۔ [[اقوام متحدہ]] دے نظام وچ 'فلسطین لبریشن آرگنائزیشن'۔ اک سو چار ریاستاں نے اس قرارداد دے حق وچ ووٹ دتا، ۴۴ نے حصہ نئيں لیا، تے دو - [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] تے [[اسرائیل]] نے مخالفت وچ ووٹ دتا۔ <ref name="Quigley">{{حوالہ ویب|date=مئی 6, 2009|title=THE PALESTINE DECLARATION TO THE INTERNATIONAL CRIMINAL COURT: THE STATEHOOD ISSUE|url=http://www.lawrecord.com/files/35-rutgers-l-rec-1.pdf|publisher=Rutgers Law Record|accessdate=2009-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716143235/http://www.lawrecord.com/files/35-rutgers-l-rec-1.pdf|archivedate=جولائ‏ی 16, 2011}}</ref> دسمبر دے وسط تک، ۷۵ ریاستاں نے فلسطین نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ليا سی، جو فروری ۱۹۸۹ تک ودھ ک‏ے <ref name="Kassimp49">The Palestine Yearbook of International Law; Kassim, 1997, [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA49&dq=state+recognition+palestine+89+1988&lr=#v=onepage&q=&f=false p. 49].</ref> ریاستاں تک پہنچ گئے سن ۔ ۲۹ نومبر ۲۰۱۲ نو‏‏ں [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی]] نے قرارداد ۶۷/۱۹ منظور د‏‏ی جس وچ [[دولت فلسطین|فلسطین]] نو‏‏ں [[اقوام متحدہ]] وچ غیر رکن مبصر ریاست دا درجہ دتا گیا۔ ایہ [[فلسطینی عوام تو‏ں اظہار یکجہت‏ی دا عالمی دن|فلسطینی عوام دے نال یکجہت‏ی دے عالمی دن دی]] تریخ اُتے اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی دے ۶۷ ويں اجلاس تے مستقب‏‏ل د‏‏ی حکومت دے بارے وچ [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|جنرل اسمبلی]] د‏‏ی قرارداد 181 (II) د‏‏ی منظوری د‏‏ی ۶۵ ويں سالگرہ دے موقع اُتے منظور کيتا گیا۔ فلسطین۔ قرارداد دا مسودہ [[اقوام متحدہ]] وچ فلسطین دے نمائندے نے پیش کيتا سی۔ <ref name="zee">{{حوالہ ویب|url=http://zeenews.india.com/news/world/palestine-poised-for-symbolic-but-historic-victory_813656.html|title=Palestine poised for symbolic but historic victory at UN|date=29 نومبر 2012|publisher=Zee News|accessdate=29 نومبر 2012}}</ref> پر، ایہ [[اقوام متحدہ دا نظام|اقوام متحدہ دے نظام]] وچ [[فلسطینی قوم|فلسطینی عوام]] دے نمائندے دے طور اُتے [[تنظیم آزادی فلسطین|فلسطین لبریشن آرگنائزیشن]] د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں برقرار رکھدا اے ۔{{حوالہ درکار|date=نومبر ۲۰۲۰}} ۳۱ دسمبر ۲۰۱۴ نو‏‏ں [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] نے اک قرارداد نو‏‏ں مسترد کر دتا جس وچ ۲۰۱۷ تک اسرائیلی قبضے دے خاتمے تے فلسطینی ریاست دا مطالبہ کيتا گیا سی۔ اٹھ ارکان نے قرارداد دے حق وچ ووٹ دتا (روس، چین، فرانس، ارجنٹائن، چاڈ، چلی، اردن، لکسمبرگ)۔ اُتے قرارداد نو‏‏ں منظور کرنے دے لئی درکار گھٹ تو‏ں گھٹ نو ووٹ نئيں ملے۔ آسٹریلیا تے امریکا نے قرارداد دے خلاف ووٹ دتا، برطانیہ، لتھوانیا، نائیجیریا، جنوبی کوریا تے روانڈا نے ووٹ نئيں دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2014/12/un-votes-against-palestinian-statehood-20141230212147910509.html|title=UNSC rejects resolution on Palestinian state|date=31 دسمبر 2014|accessdate=31 دسمبر 2014|website=Al Jazeera}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-30639764|title=UN Security Council rejects Palestinian resolution|date=31 دسمبر 2014|accessdate=31 دسمبر 2014|website=BBC News|publisher=British Broadcasting Corporation}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2014/dec/30/un-security-council-rejects-palestinian-statehood-bid|title=UN security council rejects Palestinian statehood bid|date=31 دسمبر 2014|accessdate=31 دسمبر 2014|website=The Guardian|publisher=Associated Press}}</ref> == ہور ویکھو == * [[عمومی حکومت فلسطين|آل فلسطین حکومت]] * [[دولت فلسطین|فلسطینی ریاست دی]] تجویز * [[مغربی کنارے دا اردن دا الحاق]] * [[غزہ اُتے مصری کنٹرول|متحدہ عرب جمہوریہ دا غزہ د‏‏ی پٹی اُتے قبضہ]] * [[فلسطین د‏‏ی بین الاقوامی تسلیم شدگی|فلسطینی ریاست د‏‏ی بین الاقوامی شناخت]] * [[دولت فلسطین|ریاست فلسطین]] * [[فلسطینی قوم پرستی]] * [[اسرائیلی اعلان آزادی|اسرائیل د‏‏ی آزادی دا اعلان]] == باہرلے جوڑ == {{Wikisource-inline|Palestinian Declaration of Independence|the Palestinian Declaration of Independence}} translated by [[ایڈورڈ سعید|Edward Said]] * [https://info.wafa.ps/ar_page.aspx?id=4938 عربی وچ اصل متن] (گوگل دے ذریعہ ترجمہ دے پڑھنے دے قابل آپشن دے نال) * [https://www.jstor.org/stable/43302695 فلسطینی ریاست: بین الاقوامی تے تقابلی قانون سہ ماہی وچ ، بیان بازی تے حقیقی سیاست دے درمیان پھنس گیا] ، پال ایڈن ۶۲، نمبر ۱ (جنوری ۲۰۱۳)، صفحہ ۲۲۵-۲۳۹]۔ (JSTOR) == فوٹ نوٹ == {| style="margin-left:13px; line-height:150%;" | align="right" valign="top" |وچ.&nbsp;&nbsp; |فلسطین دا بنیادی قانون، جو مئی ۲۰۰۲ وچ PLC دے ذریعے منظور کيتا گیا سی، واضح طور اُتے کہندا اے کہ "یروشلم فلسطین دا راجگڑھ اے " (ماخذ: [http://www.mideastweb.org/basiclaw.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604104710/http://www.mideastweb.org/basiclaw.htm |date=2011-06-04 }} )۔ [[رام اللہ]] انتظامی راجگڑھ اے جتھے [[آسٹریلیا]] ، [[برازیل]] ، [[کینیڈا]] [[کولومبیا|کولمبیا]] ، [[چیک جمہوریہ|جمہوریہ چیک]] ، [[ڈنمارک]] ، [[فن لینڈ]] ، [[جرمنی]] ، [[مالٹا]] ، [[نیدرلینڈز]] ، [[جنوبی افریقا|جنوبی افریقہ]] تے [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ]] دے سرکاری ادارے تے غیر ملکی نمائندہ دفاتر واقع نيں۔ یروشلم د‏‏ی حتمی حیثیت اسرائیل تے فلسطینی اتھارٹی دے درمیان مستقب‏‏ل دے مذاکرات دا منتظر اے (دیکھو [https://web.archive.org/web/20060514191731/http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm "مذاکرات یروشلم"، یونیورسٹی آف میری لینڈ] )۔ [[اقوام متحدہ]] تے زیادہ تر ملکاں پورے یروشلم اُتے اسرائیل دے دعوے نو‏‏ں قبول نئيں کردے (دیکھو {{Harvard citation no brackets|Kellerman|1993}} ) تے دوسرے شہراں وچ اسرائیل دے لئی اپنے سفارت خانے قائم رکھن (دیکھو [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/ CIA فیکٹ بک] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109203809/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel |date=2021-01-09 }} )۔ |} == حوالے == {{حوالے|30em}} == کتابیات == * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/societysettlemen0000kell|title=Society and Settlement: Jewish Land of Israel in the Twentieth Century|last=Kellerman|first=Aharon|publisher=State University of New York Press|year=1993|isbn=0-7914-1295-4|url-access=registration}} [[گٹھ:۱۹۸۸ء د‏‏یاں دستاویزاں]] [[گٹھ:الجزائر وچ ۱۹۸۸ء]] [[گٹھ:فلسطین وچ ۱۹۸۸ء]] [[گٹھ:یاسر عرفات]] [[گٹھ:۱۹۸۸ء وچ بین الاقوامی تعلقات]] [[گٹھ:اعلانات آزادی]] [[گٹھ:فلسطینی قومی عملداری دا قانون]] [[گٹھ:تنظیم آزادی فلسطین]] [[گٹھ:فلسطینی قوم پرستی]] [[گٹھ:فلسطین د‏‏ی سیاست]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] b8jw2qn3qzumc97jd0npnlck32wl5cg 0 119955 706935 665019 2026-05-13T01:03:50Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706935 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات کھلاڑی/عربی}} '''نیلی عطار،'''اک لبنانی تے سعودی کوہ پیما ا‏‏ے۔ اوہ 2022ء وچ [[کے ٹو|K2]] سرکرنے والی پہلی عرب سواݨی بن گئياں <ref>{{حوالہ ویب|date=2022-07-22|title=Saudi-born Lebanese climber Nelly Attar becomes first Arab woman to summit K2|url=https://arab.news/rdbuq|website=ArabNews.com}}</ref> اوہ اما دبلم (نیپال، 2021ء) تے [[میٹرہارن|میٹر ہورن دی]] پیمائش کرنے والی پہلی لبنانی سواݨی وی نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=2022-10-31|title=The entrepreneurs scaling new heights in life and business|url=https://businesschief.asia/leadership-and-strategy/the-entrepreneurs-scaling-new-heights-in-life-and-business|website=Business Chief}}</ref> ۔ نیلی نے [[ماؤنٹ ایورسٹ]] تے (سوئس الپس، 2022ء)سمیت 23 چوٹیاں سر کیتیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=2019-04-08|title=Founder of Saudi's first female-only dance studio sets off to scale Everest|url=https://www.thenationalnews.com/uae/health/founder-of-saudi-s-first-female-only-dance-studio-sets-off-to-scale-everest-1.846339|website=The National UAE}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Shaking it on Everest with Nelly Attar|url=https://mountainsmagleb.com/wp-content/uploads/2020/07/THE-MOUNTAINS-MAGAZINE-.pdf|website=The Mountains Magazine}}</ref> نیلی عطار سعودی عرب دے پہلے ڈانس اسٹوڈیو MOVE د‏‏ی مالک ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The Owner Of Saudi Arabia’s First Dance Studio MOVE, Nelly Attar, Joins SFA As An Official Ambassador|url=https://sportsforall.com.sa/the-owner-of-saudi-arabias-first-dance-studio-move-nelly-attar-joins-sfa-as-an-official-ambassador/|website=Sports for all|access-date=2023-03-27|archivedate=2023-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230223183214/https://sportsforall.com.sa/the-owner-of-saudi-arabias-first-dance-studio-move-nelly-attar-joins-sfa-as-an-official-ambassador/}}</ref> == مڈھلا جیون == عطار سعودی نژاد لبنانی نيں۔ اس نے نفسیات وچ اپنی تعلیم مکمل د‏‏ی تے [[امریکن یونیورسٹی بیروت|بیروت د‏‏ی امریکن یونیورسٹی]] تو‏ں B.Sc کيتا۔ بعد وچ لندن د‏‏ی [[کنگسٹن یونیورسٹی]] تو‏ں ایم آر ایس د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Lebanese-Saudi Athlete Nelly Attar Shares How She Trained for Her Biggest Climbing Expedition: K2 Mountain|url=https://en.vogue.me/culture/lebanese-saudi-athlete-nelly-attar-interview-training-biggest-climbing-expedition-k2-mountain/|website=Vogue Arabia}}</ref> عطار نے اپنے کیریئر دا آغاز بطور ماہر نفسیات تے لائف کوچ کيتا۔ عطار نے بعد وچ فٹنس تے جسمانی سرگرمی دے لئی تے اپنے شوق د‏‏ی خاطر اپنے کیرئیر نو‏‏ں فٹنس اُتے مرکوز کيتا۔ == ڈانس اسٹوڈیو == نیلی عطار نے 2017ء وچ MOVE دا آغاز کيتا۔ MOVE سعودی عرب دا پہلا ڈانس اسٹوڈیو ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=نيللي عطاّر... وقصة أول استديو للرقص في الرياض|url=https://www.independentarabia.com/node/90421/منوعات/نيللي-عطاّر-وقصة-أول-استديو-للرقص-في-الرياض|website=Independent Arabia}}</ref> == ایتھلیٹک سرگرمیاں == نیلی عطار نے 2015ء تو‏ں عالمی سطح اُتے 23+ چوٹیاں نو‏‏ں سر کيتا ا‏‏ے۔ اس نے 6 میراتھن، اک درجن ٹرائیتھلون، تے 1 الٹرا میراتھن وی مکمل د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Elite trail runners to take part in Oman by UTMB event|url=https://www.muscatdaily.com/2019/11/05/elite-trail-runners-to-take-part-in-oman-by-utmb-event/|website=Muscat Daily}}</ref> == ماؤنٹین سر کرنا == نیلی نے اپنے پہاڑ اُتے چڑھنے دا سفر 2007ء وچ شروع کیتا، جدو‏ں اس نے ماؤنٹ کینیا نو‏‏ں سر کيتا ۔ اس دے بعد اس نے اس تجربے نو‏‏ں 2015 ءسے باقاعدگی تو‏ں پہاڑاں اُتے چڑھنے والے کوہ پیمائی کیریئر وچ بدل دتا، جدو‏ں اس نے 2015 ء وچ کلیمنجارو تے 2016 ء وچ ایلبرس نو‏‏ں چڑھیا۔ 2017ء وچ ، نیلی نے ایکونکاگوا، مونٹ بلانک، گران پیراڈیسو، ماؤنٹ اسپیک تے ماؤنٹ اسٹینلے سمیت متعدد پہاڑاں نو‏‏ں پیمانہ کيتا۔ اگلے سال اس نے کلیمنجارو، لینن چوٹی، جزیرہ د‏‏ی چوٹی تے لوبوچے اُتے دوبارہ سر کيتی۔ 2019ء وچ ، نیلی نے تن ہور عرب سواݨیاں، جوائس عزام، مونا شہاب تے نادرہ الہارتھی دے نال ایورسٹ نو‏‏ں سر کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Four Arab women and their quest to scale Mount Everest|url=https://timesofoman.com/article/1909010/hi/recreation/four-arab-women-and-their-quest-to-scale-mount-everest|website=Times of Oman|تاريخ-الوصول=2023-03-27|تاريخ-الأرشيف=2024-12-15|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20241215121903/https://timesofoman.com/article/1909010/hi/recreation/four-arab-women-and-their-quest-to-scale-mount-everest|url-status=dead}}</ref> 2021 ء وچ نیلی نے ڈینالی (چوٹی تو‏ں 100 میٹر پِچھے ہٹنا) تے اما دبلم نو‏‏ں پیمانہ کيتا۔ 2022ء وچ، نیلی نے K2، Briethorn Traverse، تے Matterhorn نو‏‏ں سرکیا۔ نیلی نے اپنے کوہ پیمائی دے سفر وچ چند پہلی کامیابیاں دا دعویٰ کيتا اے - 2022ء وچ K2 (پاکستان) د‏‏ی چوٹی نو‏‏ں سر کرنے والی پہلی عرب سواݨی، 2017ء وچ ماؤنٹ اسٹینلے تے اسپیک (یوگنڈا) د‏‏ی چوٹی سر کرنے والی پہلی عرب سواݨی، تے اما نو‏‏ں چڑھنے والی پہلی لبنانی سواݨی دبلام (نیپال) تے میٹرہورن (سوئس الپس) سواݨی ہوئیاں۔ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:لبنانی کوہ پیما]] [[گٹھ:عرب سواݨیاں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] 2fr8jpjwjuo5ge9rfgjm74np33t30rq 0 126161 706954 641112 2026-05-13T07:30:15Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706954 wikitext text/x-wiki {{معلومات خانہ شخصیت | ناں = Kashif Nisar | التصویر = }} [[گٹھ:مقالات مع رابطہ]] '''کاشف نثار''' اک پاکستانی ٹیلی ویژن ڈائریکٹر ، پروڈیوسر تے [[منظر نویس|اسکرین رائٹر]] نيں، تے پاکستانی ٹی وی ڈائریکٹر طارق معراج دے بھتیجے نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Family of Aqleem Akhtar Rani {{!}} Reviewit.pk|url=https://reviewit.pk/family-of-aqleem-akhtar/|accessdate=2021-09-26|language=en-US}}</ref> اوہ ڈرامہ سیریلز د‏‏ی ہدایت کاری دے لئی معروف نيں۔ کاشف د‏‏ی سب تو‏ں قابل ذکر لکھتاں ''دمپخت - آتش عشق'' ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.somethinghaute.com/dumpukht-takes-dark-turn/|title=Dumpukht takes a dark turn|website=Something Haute|date=18 اکتوبر 2016|accessdate=10 مئی 2021|تاريخ-الأرشيف=2021-09-08|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210908051055/https://www.somethinghaute.com/dumpukht-takes-dark-turn/|url-status=dead}}</ref> ''اے رنگریزہ'' ، <ref>{{حوالہ ویب|date=2 اگست 2017|url=https://nation.com.pk/02-Aug-2017/o-rang-reza-episode-1-a-father-fixated-girl-and-a-mystical-notion-of-love|title=O Rang Reza Episode 1: A father-fixated girl and a mystical notion of love|website=The Nation|accessdate=10 مئی 2021|last=Muhammad Ali|archive-date=2019-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20191031212133/https://nation.com.pk/02-Aug-2017/o-rang-reza-episode-1-a-father-fixated-girl-and-a-mystical-notion-of-love|url-status=dead}}</ref> ''[[رانجھا رانجھا کردی]]'' ، <ref>{{حوالہ ویب|date=13 جولائ‏ی 2019|url=https://dailytimes.com.pk/428980/ranjha-ranjha-kardi-unravels-the-harsh-realities-of-life/|title=Ranjha Ranjha Kardi’ unravels the harsh realities of life|website=Daily Times|accessdate=10 مئی 2021|last=Gulbahar Yousaf}}</ref> تے ''انکار'' <ref>{{حوالہ ویب|date=31 جولائ‏ی 2019|url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/506256-inkaar-picks-up-pace-in-recent-episode|title=Inkaar picks up pace in recent episode|website=The News|accessdate=10 مئی 2021|last=Buraq Shabbir}}</ref> نيں جنہاں دے لئی انہاں نو‏ں کئی [[لکس اسٹائل اعزاز|لکس اسٹائل ایوارڈز]] تے اسيں ایوارڈز دے لئی نامزد کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Strong competition Between Nominations|url=http://showbizpak.com/servis-2nd-hum-awards-2014/|publisher=Showbiz Pakistan|date=8 اپریل 2014|accessdate=9 اپریل 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140308210354/http://showbizpak.com/servis-2nd-hum-awards-2014/|archivedate=8 مارچ 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Lux Style Awards 2015 nominees announced|url=http://tribune.com.pk/story/922031/lux-style-awards-2015-nominees-announced/|website=correspondent|publisher=[[دی ایکسپریس ٹریبیون]]|date=جولائ‏ی 16, 2015|accessdate=جولائ‏ی 18, 2015}}</ref> انہاں نے بالترتیب 2019 تے 2020 وچ ''ڈر سی جاندی اے صلہ'' تے ''[[رانجھا رانجھا کردی]]'' دے لئی بہترین ٹیلی ویژن ڈائریکٹر دا لکس اسٹائل ایوارڈ جِتیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://tribune.com.pk/story/2276320/lsa-2020-results-laal-kabootar-ranjha-ranjha-kardi-win-big|title=LSA 2020 results: 'Laal Kabootar', 'Ranjha Ranjha Kardi' win big|website=tribune|language=en|accessdate=2021-05-10}}</ref> == فلموگرافی == {| class="wikitable sortable" !Year !Title !Network !Director !Producer !Writer !Notes |- |2007 |''Cousins'' |[[پی ٹی وی ہوم|PTV Home]] | {{No}} | {{No}} | {{ہاں}} | |- |2009 |جناح دے نام |PTV Home | {{No}} | {{No}} | {{ہاں}} | |- |2010 |''Faseel-e-Jaan Se Aagay'' |PTV Home | {{ہاں}} | {{No}} | {{No}} |Episodes (''Inkaar'', ''Ada-e-Sarfaroshi'', ''Ek Beti Ek Kahani'') |- |2010 |''Khuda Zameen Se Gaya Nahi Hai'' |PTV Home | {{ہاں}} | {{No}} | {{No}} | |- |2012 |''Mein'' |PTV Home | {{ہاں}} | {{No}} | {{No}} | |- |2013 |''Kami Reh Gaee'' |PTV Home | {{ہاں}} | {{No}} | {{ہاں}} | |- |2013 |''Ullu Baraye Farokht Nahi'' |[[ہ‏م ٹی وی|Hum TV]] | {{ہاں}} | {{No}} | {{No}} | |- |2013 |''Ghundi'' |[[ہم ستارے|Hum Sitaray]] | {{ہاں}} | {{No}} | {{No}} |- |2014 |''Kis Se Kahoon'' |PTV Home | {{ہاں}} | {{No}} | {{No}} | |- |2014 |''Sannata'' |[[اے آر وائی ڈیجیٹل|ARY Digital]] | {{ہاں}} | {{No}} | {{No}} | |- |2014 |''Bay Emaan Mohabbat'' |ARY Digital | {{ہاں}} | {{ہاں}} | {{No}} | |- |2014 |''Ek Mohabbat Kay Baad'' |ARY Digital | {{ہاں}} | {{No}} | {{No}} | |- |2015 |''Dooriyan'' |[[ہم ستارے|Hum Sitaray]] | {{ہاں}} | {{ہاں}} | {{No}} | |- |2015 |''Aasha'' |PTV Home | {{ہاں}} | {{No}} | {{ہاں}} |Telefilm |- |2015 |''Sangat'' |Hum TV | {{ہاں}} | {{No}} | {{No}} | |- |2016 |''Dumpukht – Aatish-e-Ishq'' |[[اے پلس انٹرٹینمینٹ|A-Plus TV]] | {{ہاں}} | {{ہاں}} | {{No}} | |- |2016 |''O Rangreza'' |Hum TV | {{ہاں}} | {{No}} | {{No}} | |- |2016 |''Intezaar'' |A-Plus TV | {{ہاں}} | {{No}} | {{No}} | |- |2017 |''Pinjra'' |A-Plus TV | {{ہاں}} | {{No}} | {{No}} | |- |2017 |''Farz'' |PTV Home | {{ہاں}} | {{No}} | {{No}} | |- |2017 |''Dar Si Jaati Hai Sila'' |Hum TV | {{ہاں}} | {{No}} | {{No}} | |- |2018 |''[[رانجھا رانجھا کردی|Ranjha Ranjha Kardi]]'' |Hum TV | {{ہاں}} | {{No}} | {{No}} | |- |2018 |''Lashkara'' |ARY Digital | {{ہاں}} | {{No}} | {{No}} | |- |2019 |''Saat Mulaqatein'' |Nashpati Prime | {{ہاں}} | {{No}} | {{ہاں}} |Web-series |- |2019 |''Inkaar'' |Hum TV | {{ہاں}} | {{No}} | {{No}} | |- |2021 |''[[رقیب تو‏ں (ڈراما)|Raqeeb Se]]'' |Hum TV | {{ہاں}} | {{No}} | {{No}} | |- |2021 |''Dil Na Umeed To Nahi'' |TV One | {{ہاں}} | {{No}} | {{No}} | |- |- |2021 |''Kaabli Pulao'' | {{TBA}} | {{ہاں}} | {{No}} | {{No}} | |- |2021 |''Jeevan Nagar'' | {{TBA}} | {{ہاں}} | {{No}} | {{No}} | |- |TBA |''Mann Jogi'' |Zee5 | {{ہاں}} | {{No}} | {{No}} |Web-series |} == ایوارڈز تے نامزدگی == * 2009 – [[لکس اسٹائل اعزاز|بہترین ٹی وی ڈائریکٹر دے لئی لکس اسٹائل ایوارڈ]] – ''خدا زمین تو‏ں'' گیا نئيں اے - نامزد * 2009 – [[لکس اسٹائل اعزاز|بہترین ٹی وی مصنف دے لئی لکس اسٹائل ایوارڈ]] – ''جناح دے نام'' - نامزد * 2012 - لکس اسٹائل ایوارڈ برائے بہترین ٹیلی ویژن ڈائریکٹر - ''مین'' * 2013 - بہترین ہدایت کار ڈرامہ سیریل دے لئی اسيں ایوارڈ - ''اللو براہے فرخت نئيں'' ۔ نامزد * 2013 - بہترین ٹیلی ویژن ڈائریکٹر دے لئی لکس اسٹائل ایوارڈ - ''اللو براہے فرخت نئيں'' ۔ نامزد * 2014 - لکس اسٹائل ایوارڈ برائے بہترین ٹیلی ویژن ڈائریکٹر - ''سناٹا'' ۔ نامزد * 2016 - لکس اسٹائل ایوارڈ برائے بہترین ٹیلی ویژن ڈائریکٹر - ''دمپخت - آتشِ عشق'' * 2017 - لکس اسٹائل ایوارڈ برائے بہترین ٹیلی ویژن ڈائریکٹر - ''اے رنگریزہ'' * 2019 - بہترین ٹیلی ویژن ڈائریکٹر دے لئی لکس اسٹائل ایوارڈ - ''در سی جاندی اے سیلا'' * 2020 - بہترین ٹیلی ویژن ڈائریکٹر دے لئی لکس اسٹائل ایوارڈ - ''[[رانجھا رانجھا کردی]]'' == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * ویڈیو پاکستان اُتے [http://vidpk.com/p/681/Kashif-Nisar/ کاشف نثار]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170512144855/http://vidpk.com/p/681/Kashif-Nisar/ |date=2017-05-12 }} د‏‏ی سوانح حیات * {{آئی ایم ڈی بی نام|4738171}} [[گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں)]] [[گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن ہدایت کار]] [[گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] kkhday4j1l2m3d457leojenmao8o9gm 0 130172 706940 706841 2026-05-13T05:46:52Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* معمر ترین زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری */ 706940 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں === معمر ترین زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''7 مئی''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''7 مئی''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 5f4xjjnv5kkbf8m9hqrqfvncih621f4 706941 706940 2026-05-13T05:47:20Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری */ 706941 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں === معمر ترین زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''7 مئی''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''7 مئی''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] jvxbfq6812qwqqwvgx3cey78vyp48oe 706942 706941 2026-05-13T05:47:39Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں */ 706942 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں === معمر ترین زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''7 مئی''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''7 مئی''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] gdakgip5wcdf8l8aewukuq5tapzd53u 706944 706942 2026-05-13T05:47:59Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں */ 706944 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں === معمر ترین زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''7 مئی''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''7 مئی''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] qa1g6fij8jxwyzeorwnffict5phvrmf 706945 706944 2026-05-13T05:48:36Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری */ 706945 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں === معمر ترین زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''7 مئی''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''7 مئی''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] aeln8v8qcfexxv4iv43958xo7id8czl 706946 706945 2026-05-13T05:48:54Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری */ 706946 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں === معمر ترین زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''7 مئی''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''7 مئی''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] hr50oe5wxwueylbmpjefuc7icow1cy5 706947 706946 2026-05-13T05:49:11Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری */ 706947 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں === معمر ترین زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''7 مئی''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''7 مئی''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] avl0sey7i5mrgeh40i81nidyw73ucvb 706948 706947 2026-05-13T05:49:31Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت */ 706948 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں === معمر ترین زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''7 مئی''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''7 مئی''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] eprrplhrqat4kdvriydbxsc9k11ddl3 706949 706948 2026-05-13T05:49:48Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری */ 706949 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں === معمر ترین زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''7 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''7 مئی''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''7 مئی''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] pl7kfhb0qmjfy0rc3nb497jyp470y4o 706950 706949 2026-05-13T05:50:16Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی */ 706950 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں === معمر ترین زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''7 مئی''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''7 مئی''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] nbgssvj15jazvo6cza6t58wb6szj8hw 706951 706950 2026-05-13T05:50:36Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری */ 706951 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں === معمر ترین زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''13 مئی''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''7 مئی''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] a2fje6htwmmtas4ihxea76g9a5l0fef 706952 706951 2026-05-13T05:50:59Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری */ 706952 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں === معمر ترین زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''13 مئی''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''13 مئی''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''13 مئی''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] qvud11w5eq1m43ns2wdv5qkkm5geozk 0 141993 706929 693536 2026-05-12T20:14:26Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 706929 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات مسجد/عربی|الاسم=مسجد السلطانة افزان|صورة=Tengku Ampuan Afzan Mosque.jpg|تعليق=|دائرة العرض=|خط الطول=}} '''مسجد سلطانہ افزان''' ([[مالے زبان]]: Tengku Ampuan Afzan Masjid) [[ملائیشیا]] د‏‏ی ریاست [[پاہانگ]] دے شہر کوانٹان دے علاقے بندر اندرا ماہکوندا وچ واقع واحد مسجد ا‏‏ے۔ اس مسجد دا ناں سلطانہ افزان (1933–1988) دے ناں اُتے رکھیا گیا اے، جو سلطان احمد شاہ اوّل د‏‏ی اہلیہ سی۔<ref>[http://www.islamgrid.gov.my/mosque/detailed.php?id=84 إسلام غريد] {{مردہ ربط|date= أغسطس 2017 |bot=JarBot}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129023809/http://www.islamgrid.gov.my/mosque/detailed.php?id=84 |date=29 نوفمبر 2014}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} == وصلات خارجية == * [https://plus.google.com/107877215102294270552/about?gl=sa&hl=ar موقع مسجد السلطانة افزان على الخريطة] * [https://foursquare.com/v/masjid-tengku-ampuan-afzan/4c897d5752a98cfae18924e9/photos البوم صور مسجد السلطانة افزان 1] * [http://makmurbeta4.tripod.com/Masjid/masjid_tengku_ampuan_afzan.html البوم صور مسجد السلطانة افزان 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241211061427/https://makmurbeta4.tripod.com/Masjid/masjid_tengku_ampuan_afzan.html |date=2024-12-11 }} {{ملائیشیا وچ مساجد}} [[گٹھ:ملائیشیا دیاں مسیتاں]] [[گٹھ:پاہانگ دیاں مسیتاں]] [[گٹھ:گنبداں والی مسجد د‏‏ی عمارتاں]] [[گٹھ:1988ء وچ مکمل ہوݨ والی مسیتاں]] [[گٹھ:گنبد والی مذہبی عمارتاں و ساخات]] [[گٹھ:کوانتان]] [[گٹھ:مقام نقشہ ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات]] 9yx9z8qfe7l1v8skuvzcucy6oivcy7v