وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 6 708064 708061 2026-06-19T13:16:48Z EmausBot 1944 Fixing double redirect from [[اک]] to [[1 (عدد)]] 708064 wikitext text/x-wiki #مڑجوڑ [[1 (عدد)]] 40qpq1sz924bzze95f1zgyc9x0afwbd 0 59 708081 642956 2026-06-20T10:02:32Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708081 wikitext text/x-wiki {{چنگا آرٹیکل}} {{Person |ناں = آڈی مرفی |مورت = Audie Murphy uniform medals.jpg|آڈی مرفی |px = 200px |جیون = 1924 1971 |دیس = امریکہ |کم = سپائی |گن = سب توں بعوتے تمغے لین والا امریکی }} '''آڈی مرفی''' [[دوجی وڈی لڑائی]] چ [[امریکہ]] دا سب توں بؤتے تمغے جتن والا سپائی سی۔ اونے فوج توں مغروں 44 امریکی فلماں چ وی کم کیتا تے امریکی پینڈو موسیقی بنائی۔ آڈی مرفی 27 مہینیاں تک لڑائی چ ریا تے [[امریکہ]] دے سب توں بوتے تمغے جتن والیاں وچ اوہ آگيیا اونے جیداری دا سب توں وڈا امریکی تمغہ میڈل آف آنر وی جتیا اونے 32 دوجے امریکی تے دوجے [[دیس|دیساں]] دے وی تمغے جتے۔ 5 [[فرانس]] تے [[بیلجیم]] دے سن۔ اوہ 1971 چ ہوائی جہاز ڈگن نال مر گیا تے اونوں فوجی عزت نال آرلنگٹن دے دیسی قبرستان چ دبیا گیا۔ صدر کینیڈی توں مگروں اودھی قبر نوں سب توں بعوتا ویکھیا جاندا اے۔ ==جیون== آڈی امریکی صوبے [[ٹیکساس]] چ جمیا اوہ ایمرک بیری تے جوسی بل مرفی دا پتر سی او 9 پہن پرا سن۔ 8 جماتاں تک اوہ پنڈ دے سکول گیا فیر اونوں سکول چذڈنا پیا (اوناں دا پیو اوناں نوں چھڑ گیا سی)۔ آڈی نوں اک [[ڈالر]] دیہاڑی دی خاطر کم کرنا پیا اوہ کپاواں چندا ہل چلاندا تے کنکاں کٹدا یا جو وی اونوں کم لبدا اوہ کر لیندا سی۔ مرفی نے بندوق چلانا سکھ لیا تے شکار کرن لگ گیا اودے اک شکاری تے یار تے گوانڈی نے اے ویکھیا کہ مرفی دا نشانہ بڑا ٹھیک اے۔ مرفی نے اونوں آکھیا "میں اگر نشانہ ٹھیک نہ لاواں تے میرا ٹبر پکھا رے جاۓ گا"۔ 23 مئی 1941 نوں اودی موئی تے اوہ 15 وریاں دا سی تے اوہ اک [[ریڈیو]] مرمت دی دکان تے کم کردا سی۔ اپنی وڈی پین کورنی نال سلاح کر کے تین نکے جاکتاں نوں یتیم خانے پا دتا جتھوںں اوناں نوں دوجی جنگ تے پکن مغروں کڈیا گیا۔ ==مرفی فوج وچ== پرل ہاربر تے [[جپان]] دے 7 دسمبر 1941 دے حملے توں مغروں مرفی نے (اوہ ہلے 15 وریاں دا سی) مرفی فوج پعرتی لئی گیا پر تھوڑی جند، لمبائی تے جوکھ ہون توں اونوں ناں رکھیا گیا۔ جون 1942 چ جدوں اوہ 16 وریاں دا ہویا (اودھی پین نے اودھا 18 وریاں دا سرٹیفیکیٹ کتوں بنوایا) تے انج اوہ امریکہ دی فوج چ پعرتی کر لیا گیا۔ اس توں پہلاں اونوں امریکی نیوی نے پعرتی نئیں سی کیتا کیوجے اودھا جوکھ وی تھوڑا سی، قد وی نکا سی تے ویکھن چ وی منڈا منڈا لگدا سی۔ [[ٹیکساس]] چ تھوڑی فوجی سکھلائی توں م‏غروں اونوں فوج چ رکھ لیا گیا ۔ اوہدا کمپنی کمانڈر اوہنوں اوہدے نکے منڈیاں ورگے وکھالے تے ماڑی جان توں فوج دے روٹی پکان والے پعیج ریا سی پر آڈی مرفی اڑی کر کے لڑاکے فوجیاں ول گیا۔‏‏ 13 ہفتیاں دی ہیٹھلی سکھلائی مغروں اوہنوں ہور لڑائیاں دی سکھلائی لئ [[میری لینڈ]] پعیج دتا گیا۔ ==لڑائیاں== مرفی نوں لڑائی تے جان لئی ہلے وی سسٹم نال لڑنا پیا اودھی اڑی باجوں اوہنوں 1943 چ تیسری پیدل ڈویثن دی ویں15 پیدل ریجمنٹ دی پہلی بٹالین دی بی کمپنی چ کاسا بلانکا [[مراکش]] پعیج دتا گیا۔ مرفی نوں [[افریقہ]] چ کوئی لڑائی نہ دسی پر اوہ تیسرے ڈویثن دے سکھلائی پروگرام چ لگا ریا۔ 10 جولائی 1943 نوں اونے سسلی نوں ازاد کران چ اپنا ہتھ ونڈایا۔ [[صوبہ سسلی|سسلی]] آندیاں نال ای اونوں کارپورل بنا تیا گیا جدوں اونے کوڑیاں تے دو نسدے اطالوی افسراں نوں [[گولی]] مار کے مار دتا۔ ایتھے اونوں ملیریا وی ہویا۔ سسلی چوں جرمناں نوں کڈن تے اوتھے مل مارن مغروں تیسرا ڈویزن [[اٹلی]] چ سالیمو دی تھاں تے ستمبر 1943 نوں اتریا رات نوں گشت کدیاں ہوئیاں مرفی تے اودے سنگی جرمناں چ جا وڈے پر اوہ لڑدے ہوئیاں جرمناں دے کعیرے توں نکل آۓ۔ اک جرمن فوجی ٹولی نوں جرمناں نے ایناں دے پچھے ٹوریا پر مشین گن تے ریفل دیاں گولیاں دیی بارش نے جرمناں نوں روک لیا۔ تن جرمن مارے گۓ تے ہوراں نوں بندئی بنا لیا گیا۔ سالموں دی اس لڑائی باجوں مرفی نوں سارجنٹ بنادتا گیا۔ مرفی نے [[اٹلی]] چ لڑدیاں ہوئیاں دریا وولٹر تے، اینزیو دے کنڈیاں تے تے ٹھنڈے [[الپس]] دیاں پہاڑاں چ پنے آپ نوں جیدار پاہی منوایا۔ اٹلی چ ای اونوں اتلے رینک تے تمغے اودھے چنگے سپاہی ہون باجوں لبے ۔ اٹلی دی لڑائی لڑن باجوں تیسرے ڈویثن نوں 15 اگست 1944 نوں تھلویں [[فرانس]] چ لڑن لئی پیج دتا گیا ۔ تھوڑے ویلے مغروں ای مرفی دا جگری یار لیٹی ٹپٹن نوں اک [[جرمن]] نے مشین گن نال مار دتا جدوں اوہ شو کر رییا سی جیویں کہ اوہ ہتھیار سٹ چکیااے۔ اس تے مرفی ابل پیا تے اونے کلیاں ای اوناں ساریاں جرمناں نوں مار سٹیا جیڑے اوس مشین گن نال سن تبے تھوڑا چر پہلاں اودھے یار نوں مار چکے سن۔ فیر مرفی نے اس [[جرمن]] مشین گن نال تے ہتھ گولیاں نال نیڑے نیڑے دے ہور جرمناں نوں وی مکا دتا۔ اس کم لئی مرفی نوں ڈسٹنگوئشڑ سروس کراس لبیا (جیڑا میڈل آف آنر توں دوجے نبر تے اے)۔ تن ہفتیاں دی [[فرانس]] چ لڑائی وچ مرفی دے ڈویثن دے 4500 فوجی مارے گۓ۔ کج ہفتیاں مغروں ای مرفی نوں جیدادی دے ہور کم کرن تے دو سلور سٹار لبے۔ مرفی ہون سٹاف سارجنٹ سی پر اونوں لڑائی چ وکھری جیداری وکھان تے سیکنڈ لیفٹیننٹ بنادتا گیا۔ اے رینک ملن توں بارہ دن مئروں اونوں گولی لگی تے اونوں ٹھیک ہون لئی اونوں 10 ہفتیاں تک آرام کرنا پیا۔ اپنے یونٹ چ آڈی کج دناں مغروں ای جدوں کے ہلے وی اوہ پٹیاں چ بجیا ہویا سی یونٹ آگیا۔ اونوں کمپنی کمانڈر بنا دتا گیا۔ اونوں مورٹار دا گولا وی لگیا جدے چ اودے دو سنگی مارے گۓ۔ اگلے دن 26 جنوری نوں جدوں گرمی ناپ منفی 10 [[سیلسیس]] سی تے 4 انچ (61 [[سینٹی میٹر]]) برف تعرتی تے پئی ہوئی سی۔ ہولتزویہر (فرانس) دی لڑائی ٹر پئی ۔ مرفی نے اپنے یونٹ نوں پچھے کل دتا تے اودوں تک جرمناں تے نشانے لاندا ریا جدوں تک اودھے کولوں [[گولی|گولیاں]] مک نہ گئیاں اس تے اوہ اک سڑدے ہوۓ تے چھڑے ہوئے [[ٹینک]] چ وڑ گیا تے اس دی [[مشین گن]] نال جرمن پیدل فوج تے نشانے بازی کردیاں ہوئیاں مکا کے رکھ دتا۔ ایدے چ جرمن فوج دا اوہ سکواڈ وی ہے گا سی جیڑا رڑدیاں رڑدیاں اودے کولوں 100 [[فٹ]] دور رے گیا سی اودھی [[لت]] [[گولی|گولیاں]] لگن نال زخمی سی پر اوہ کلا کینٹے تک اے لڑائی لڑدا ریا۔ اودا تیان اودوں رکیا جدوں گولے لگن نال اودا [[ٹیلی فون|ٹیلیفون]] دا جوڑ اودھی فوج نال ٹٹ گیا اودے بچے کچھے سنگی جدوں اودھے کول اپڑے تے اونے اوناں نال رل کے جرمن ویری تے ٹٹ پیا۔ جرمن ویری اایس ہلے نوں ناں سہہ سکیا تے ہولتزویہر توں پچھے ہٹ گیا اس لڑائی باجوں مرفی نوں میڈل آف آنر دتا گیا۔ مرفی نوں فیر لڑائی پڑ توں ہٹا دتا گیا تے 22 فروری 1945 نوں لیفٹیننٹ بنا دتا گیا۔ 2 جون 1945 نوں 7ویں امریکی فوج دے کمانڈر جنرل پیچ نے اونوں میڈل آف آنر تے لیجن آف میرٹ دتا۔ 10 جون نوں مرفی [[پیرس]] توں ٹریا تے 4 [[دن]] بعد سان اینٹونیو [[ٹیکساس]] [[امریکہ]] اپنے [[کعر]] اپڑ گیا۔ ==آڈی مرفی یورپ چ== آڈی مرفی 29 مہینے امریکہ توں باہر ریا تے 2 سال توں کٹ اوہ 3 ڈویثن نال لڑائی چ ریا۔ لڑائی چ اونے 6 ٹینک تباہ کیتے 240 جرمن فوجی مارے تے بوتیاںنوں زخمی تے بندی بنایا۔ اے سارے کم اونے 21 وریاں دا ہون توں پہلاں کیتے۔ امریکہ دے سارے فوجی تمغے اونے جتے فرانس دا سب توں وڈا فوجی تمغہ لیجن آف آنر وی اونوں دتا گیا۔ اوہ جرمنی دے ہتھیار سٹن مغروں جون چ امریکہ آیا تے اونوں ہیرو دی طر]ح جی آیاں نوں آکھا گیا 21 ستمبر 1945 نوں اونے فوج چھڑ دتی۔ 10 جولائی 1945 نوں اوہ لائف میگزین دے باہر آلے صفحے تے آیا۔ ==امریکہ چ== [[File:Audie Murphy's Tombstone.jpg|thumb|left|250px|آڈی دی قبر تے لگیا پتھر]] کوریا دی لڑائی ٹرن تے اوہ فیر [[فوج]] چ چلا گیا پر اونوں لڑائی تے نہ پیجیا گیا۔ 1968 نوں جدوں اوہ میجر سی اونے فوج نوں چھڑ دتا۔ لڑائی دے مغروں اوہ جدوں [[امریکہ]] واپس لوٹیا تے اونوں کئی نفسیاتی روگ وی لگے۔ اوہ سو نئیں سکدا سی تے اونوں ڈپریشن دے دورے وی پیندے سن۔ مرفی نے پہلا ویاہ اداکارہ وانڈا نال کیتا پر اوناں دی نبہ نہ سکی دوجا ویاہ اونے پامیلا آرچر نال کیتا اودے دو بچے نیں۔ مرفی دی مشہوری ویکھدیاں ہوئیاں فلم بنان آلے فلماں چ لے آۓ تے اونے کئی؛ فلماں چ کم کیتا۔ 1949 چ اونے اپنے جیون دی کہانی لکھی اے کتاب بعوت وکی۔ مرفی نے پینڈو سٹائل گانے وی لکھے جیڈے ہٹ ہوۓ۔ 28 مئی 1971 نوں اوہ جہاز ڈگ پین نال اوہ مر گیا تے اونوں امریکی دارالحکومت [[واشنگٹن ڈی سی]] چ آرلنگٹن دے قبرستان چ دب دتا گیا۔ ==بارلے جوڑ== {{Commons|Category:Audie Murphy|آڈی مرفی|position=left}} * [http://www.audiemurphy.com آڈی مرفی تے ویب سائیٹ] *[https://web.archive.org/web/20080509075659/http://www.voicenet.com/~lpadilla/murphy.html میڈل آف آنر لین والے] *[http://www.audiemurphy.com/biograph.htm آڈی مرفی فاونڈیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226104507/http://www.audiemurphy.com/biograph.htm |date=2009-02-26 }} *[http://www.gardenandhearth.com/Homeschool-Activities/Famous-People/Audie-Murphy.htm آڈی مرفی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510081242/http://www.gardenandhearth.com/Homeschool-Activities/Famous-People/Audie-Murphy.htm |date=2008-05-10 }} *[http://www.historynet.com/magazines/world_war_2/3033636.html آڈی مرفی کلعی لڑائی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080401054030/http://www.historynet.com/magazines/world_war_2/3033636.html |date=2008-04-01 }} *[http://www.dogfacesoldiers.org تیسرے ڈویزن دیاں فوٹوواں تے مرفی دا جیون] {{Commons|Category:Audie Murphy|آڈی مرفی|position=left}} [[گٹھ:امریکی فوج]] [[گٹھ:امریکہ]] m84aw100yenhp5rlnd3hhjk1gzha4e5 0 209 708089 643289 2026-06-20T11:39:19Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708089 wikitext text/x-wiki {{Person |ناں = اعجاز انور |مورت =Dr.Ajaz_Anwar.png|اعجاز صاحب اپنے کعر چ |px = 200px |جیون = 1946 [[لدھیانہ]]، [[ھندستان]] |دیس = پاکستان |کم = مصوری |گن = [[لہور]] دیاں پرانیاں عمارتاں دی پانی رنگ چ مصوری }} '''اعجاز انور''' [[پاکستان]] دا اک مشہور پینٹر اے۔ اوہ [[لدھیانہ]] چ 1946 جمے۔ اوناں دے ابا جی [[انور علی]] کارٹونسٹ سن اعجاز نے اپنیاں تصویراں وچ [[لہور]] دیاں پرانیاں عمارتاں تے رہتل نوں وکھایا اے۔ اوہدے کم تے اوہنوں پاکستانی سرکار ولوں سوہنے کم دا ٹکا (Pride of Performance) دتا گیا اے۔ اجکل اوہ ہاؤس آف ننھا دے ناں نال اک میوزیم رائیونڈ کول بنارۓ نیں۔ ==جم پل== اعجاز انور پاکستان بنن توں پہلے 1946 نوں چڑھدے پنجاب دے شہر لدھیانہ وچ جمیا۔ پاکستان بنن تے اوہناں دا ٹبر لہور آگے۔ ایتھے انورعلی ہوریں ننھا دے ناں نال پاکستان ٹائمز وچ کارٹون بناندے سن۔ ننھا اعجاز دا ناں سی۔ ==پڑھائی تے کم== [[Image:Ajaz Anwar cat large 51.jpg|thumb|300px|left]] *1967 چ [[پنجاب]] [[یونیورسٹی]] توں فائن آرٹس چ پہلی پوزیشن نال سونے دا ٹکہ لے کے ایم اے کیتا۔ *1970-72 چ اوہ پنجاب [[یونیورسٹی]] چ اسلامی فن تعمیر دے لکچرر رۓ۔ *1978 چ [[استمبول]] [[ترکی]] چوں اسلامی فن تعمیر چ پی ایچ ڈی کیتی۔ *1978 وج اوہ یونیسکو ولوں [[روم]]، [[اٹلی]] وچ تریخی عمارتاں نوں بچانے دے سلسلے چ اک کورس کیتا۔ *1972-78 ریسرچ سکالر *1978-79 سینیئر لکچرر میری ٹراول فائن آرٹس دے سکول، مکیری یونیورسٹی کمپالہ، [[یوگنڈا]]۔ *1980-2006 پروفیسر نیشنل کالج آف آرٹس لہور۔ *1980-2006 ڈائیریکٹر آرٹ گیلری نیشنل کالج آف آرٹس لہور۔ ==پرانا لہور== اعجاز انور دیاں مورتاں وچ پرانا لہور وکھایا جاندا اے۔ ایہ لہور شہر دے پرانے حصے تے اے جتھے اونہاں دا بچپن گزریا تے جتھے اوہ وڈے ہوۓ۔ ایہ لہور 1900 توں لے کے 1970 دے ویلے دا لہور اے۔ لہور دیاں عام گلیاں عام گھر تے عام لوک اونہاں دیاں مورتاں وچ دسدے نیں۔ نویں ویلے چ ایہ پرانے گھر مٹدے جارۓ نے پر اعجاز انور نے اپنے مورتاں وچ اونہاں نوں دوبارہ زندہ کر دتا۔ ==پرانیاں عمارتاں== لہور شہر دیاں پرانیاں عمارتاں اعجاز انور دیاں مورتاں چ ہر جگہ نظر آندیاں نے اونہاں نے مشہور تاریخی عمارتاں نوں اپنیاں مورتاں چ جگہ نئیں دتی بلکہ عام سڑکاں تے عام کراں نوں اپنیاں مورتاں چ وکھایا اے ==پتنگ== اونہاں دیاں مور تاں دے آسمان کدے خالی نئیں اوتھے پتنگاں دی بسنت دسدی اے۔ گھراں دیاں چھتاں تے بال پتنگ اڑا رۓ نیں تے کتے کتے [[کبوتر]] بیٹھے یا اڈدے دسدے نیں۔ ==لوک== اعجاز انور دیاں مورتاں عمارتاں دے بارے چ نے لوکاں دے بارے چ نئیں۔ لوک اینہاں مورتاں چ ہے نیں پر اونہاں دی اوہ اہمیت نئیں جیڑی کے عمارتاں دی اے۔ [[لوک]] موجود نیں تے اوہ لہور دی [[پنجابی رہتل]] دے عام کردار نیں۔ ٹانگے والے، ریڑھیاں والے، سیکل چلان والے، پیدل سارے [[لوک]] ہے نیں۔ کھڑکیاں چوں جھاتیاں ماردیاں سوانیاں وی نیں تے کتے کتے بڈے بابے وی گپاں ماردے دسدے نيں۔ [[File:Ajaz Anwar in his home.JPG|thumb|left|300px|اپنے گھر وچ]] اپنے کم دے بارے چ اعجاز صاحب کیندے نے "اپنیاں مورتاں چ میں لہور دے اوہ پاسے سامنے لے آیا واں جنہاں دی راکھی ہونی چاہیدی اے۔ میں اچیاں عمارتاں دی جگہ مٹھیائی دیاں دکاناں لے کے آیا واں"۔ اوہ اپنیاں مورتاں چ لوکاں دے بارے چ کیندے نے "لوکاں نوں صرف ایناں عمارتاں نوں زندگی دین آستے بناندا واں۔ لوک میری مورتاں چ خاص نئیں کیونجے اوہ جمدے نے تے فیر جمدے نے جدوں کہ اے عمارتاں اک واری تباہ ہو جان تے فیر ہمیشہ آستے گم ہو جان گئیاں"۔ ==لہور بچاؤ== اعجاز صاحب [[لہور]] دیاں پرانیاں عمارتاں نوں بچان وچ وی لگے ہوۓ نے تے اس واستے اوہ اک سوسائیٹی نال وی جڑے ہوۓ نے جیڑی لہور دیاں پرانیاں عمارتاں نوں بچان دی کوشش کر رئی اے۔ ایہ پرانیاں عمارتاں لہور دا اصل روپ نیں تے اوہ کیندے نے کہ اے اونہاں دا بچپن دا حصہ نے اونہاں دے خیال چ کسے نوں اے حق نئیں پہنچدا کہ اوہ اونہاں کولوں اونہاں دا بجپن کھو لوے۔ ==اعزاز== [[File:Ajaz Anwar in National art Gallery Islamabad..JPG|thumb|left|290px|اعجاز انور [[نیشنل آرٹ گیلری اسلام آباد]] چ]] * 1997 چ ڈاکٹر اعجاز انور نوں اونہاں دیاں مورتاں تے کماں تے [[پاکستان]] دے صدر ولوں [[سوہنے کم دا ٹکا]] دا تمغہ دتا گیا۔ * پرائیڈ آف پنجاب (23 [[فروری]] 2018)<ref>[https://nation.com.pk/23-Feb-2018/awards?show=previe?unique_ID=636522552015249335 پرائڈ آف پنجاب]</ref> ==نمیشاں== اعجاز انور دیاں مورتاں دیاں نمیشاں [[لہور]]، انکرہ، [[راولپنڈی]]، [[اسلام آباد]]، چندی گڑھ، استمبول، دلی تے [[لندن]] چ ہو چکیاں نیں۔ ==کتاباں== *(2003) Reminiscences of Old Lahore * نئیں ریساں شہر لہور دیاں (2003) ==ہور پڑھو== * [[سوہنے کم دا ٹکا]] لین والیاں دا لسٹ ==بارلے جوڑ== {{Commons|Category:Ajaz Anwar|اعجاز انور|position=left}} *[https://archive.is/20130416073353/www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009%5C02%5C15%5Cstory_15-2-2009_pg11_11 رہتل لہور دی] *[https://web.archive.org/web/20121017065134/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009%5C05%5C05%5Cstory_5-5-2009_pg13_10 چوری] * [http://www.oldlahore.com پرانا لہور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091223072530/http://www.oldlahore.com/ |date=2009-12-23 }} * [http://tns.thenews.com.pk/house-nanna/#.VDDwUPmSxnw In the House of Nanna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141203163144/http://tns.thenews.com.pk/house-nanna/#.VDDwUPmSxnw |date=2014-12-03 }} ==اتہ پتہ== {{reflist|2}} {{سوہنے کم دا ٹکا (Pride of Performence)}} [[گٹھ:سوہنے کم دا ٹکا]] [[گٹھ:پینٹر]] [[گٹھ:مصور]] nxz7ce2n4fa0vaj9uv0txos9ajyuhgq 0 210 708090 706794 2026-06-20T11:40:07Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708090 wikitext text/x-wiki {{Infobox judge |honorific-prefix = |name =افتخار محمد چوہدری |honorific-suffix = |image =Iftikhar Muhammad Chaudhry.jpg |alt = |caption =افتخار محمد چوہدری |office = [[منصف اعظم پاکستان#List|اٹھارواں]] [[منصف اعظم پاکستان]] |term_start = 22 مارچ 2009 |term_end = 11 دسمبر 2013ء |nominator =[[پرویز مشرف]] |appointer =[[یوسف رضا گیلانی]]<br> |predecessor = [[عبد الحمید ڈوگر]] |successor = [[تصدق حسین جیلانی]] |term_start2 = 30جون 2005 |term_end2 =3 نومبر 2007<br />( پرویز مشرف کے حکم سے 22 مارچ 2009 تک معطل رہے) |predecessor2 = [[ناظم حسین صدیقی]] |successor2 = [[عبد الحمید ڈوگر]] |order3 =[[جسٹس]] [[عدالت عالیہ پاکستان]] |term_start3 =4 فروی 2000 |term_end3 =27 جون 2005 |nominator3 =[[رفیق تارڑ]] |appointer3 = |order4 = [[منصفِ اعظم|منصف اعظم]] [[عدالت عالیہ بلوچستان]] |term_start4 = 22 اپریل 1999 |term_end4 = 3 فروری 2000 |predecessor4 = امیر الملک |successor4 = [[جاوید اقبال]] |nominator4 = [[رفیق تارڑ]] |order5 =ایڈیشنل قاضی [[عدالت عالیہ بلوچستان]] |term_start5 = 6 نومبر 1990 |term_end5 = 22 اپریل 1999 |nominator5 =[[غلام اسحاق خان|غلام اسحق خان]] |birth_date ={{birth date and age|1948|12|12|df=y}} |birth_place =[[کوئٹہ]], [[بلوچستان|صوبہ بلوچستان]], [[مغربی پاکستان]] |death_date = |death_place = |restingplace = |restingplacecoordinates = |birthname =افتخار محمد چودھری |citizenship =[[پاکستان|پاکستانی]] |nationality ={{PAK}} |party = |otherparty = <!--For additional political affiliations--> |spouse = |partner = <!--For those with a domestic partner and not married--> |relations = |children = |residence = |alma_mater =سندھ مسلم لاء کالج <br>[[جامعہ سندھ]] |occupation =قاضی، منصف |profession = |cabinet = |committees = |portfolio = |religion =[[اسلام]] |signature = |signature_alt = |website = |footnotes = |blank1 =قومی اعزازات |data1 =[[تمغۂ آزادی]] |blank2 = |data2 = |blank3 = |data3 = |blank4 = |data4 = |blank5 = |data5 = <!--Military service--> |nickname = |allegiance = |branch = |serviceyears = |rank = |unit = |commands = |battles = |awards = |military_blank1 = |military_data1 = |military_blank2 = |military_data2 = |military_blank3 = |military_data3 = |military_blank4 = |military_data4 = |military_blank5 = |military_data5 = }} '''افتخار محمد چوہدری''' پاکستان دا 20واں چیف جسٹس اے۔ او 7 مئی 2005 نوں [[پاکستان]] دا چیف جسٹس بنایا گیا۔ 9 مارچ 2007ء نوں جنرل پرویز مشرف نے اوہنوں تے بدعنوانی دے الزامات لا کے عہدے توں برخاست کر دتا۔ افتخار نے اس گل نوں منن توں انکار کر دتا۔ سپریم کورٹ نے 20 جولائی 2007 نوں اوہنوں اوہدے عہدے اُتے بحال کر دتا۔ 3 نومبر 2007 نوں اوہنوں دوبارہ اپنے عہدے توں ہٹا دتا گیا تے گھر وچ قید کر دتا گیا۔ ==جیون== چوہدری 12 دسمبر 1948 نوں [[کوئٹا]]، صوبہ بلوچستان وچ جمیا۔ 1974ء وچ وکالت دے شعبے وچ چلے گئے۔ 22 اپریل 1999 نوں بلوچستان ہائی کورٹ دے چیف جسٹس بنے۔ پاکستان دے چیف جسٹس بنن توں مگروں سٹیل مل کراچی دے کیس وچ اوہدا فیصلہ حکومت دے خلاف آیا جدی وجہ توں حکومت اوہدے نال نراض ہوگئی تے آخرکار 9 مارچ 2007 نوں اوہنوں نوکری توں کڈھ دتا گیا۔ وکیلاں نیں تے عام لوکاں نیں اونہاں دا ساتھ دتا تے مشرف حکومت نوں کمزور کر دتا۔ پیپلز پارٹی دی حکومت نے وی اوہنوں بحال نئیں کیتا۔ [[9 مارچ]] [[2007ء]] نو‏‏ں [[صدر پاکستان]] تے فوجی [[آمر|ڈکٹیٹر]] تے فوج دے سربراہ ([[رئیس عسکریہ]] جنرل [[پرویز مشرف]] نے بدعنوانی دے الزامات دے تحت انہاں نو‏ں انہاں دے عہدے تو‏ں معطل کر دتا۔ اس معطلی دے لئی "غیر فعال" د‏‏ی اصطلاح استعمال کیت‏‏ی گئی۔ قواعد د‏‏ی رو تو‏ں اوہ تب وی منصف اعظم رہ‏ے، جس دا اعتراف حکومت‏ی وکلا نے کيتا۔ پاکستان د‏‏ی تریخ وچ پہلی مرتبہ عدالت اعظمٰی دے منصف اعظم نو‏‏ں اختیارات دے ناجائز استعمال اُتے معطل کيتا گیا سی۔ افتخار چودھری حکومت‏ی سطح اُتے ہونے والی بدعنوانیاں تے دوسری بے قاعدگیاں اُتے ازخود اقدامات اٹھانے دے سلسلے وچ مشہور ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://www.dawn.com/weekly/ayaz/20060505.htmروزنام ڈان، 5 مئی 2006ء، ایاز امیر، "My Lord the Chief Justice takes notice"]</ref> اس سلسلے وچ سبھ تو‏ں مشہور [[پاکستان سٹیل ملز]] دا مقدمہ ا‏‏ے۔ معطلی دے خلاف عزت مآب افتخار چودھری نے عدالت اعظمٰی وچ مقدمہ دائر کيتا۔ 20 جولائ‏ی 2007ء نو‏‏ں عدالت نے تارٰیخ ساز فیصلے وچ افتخار محمد چوہدری نو‏‏ں عہدے اُتے بحال کر دتا تے صدارتی ریفرنس نو‏‏ں غیر قانونی قرار دیندے ہوئے کالعدم قرار دے دتا۔ اس دے نتیجہ وچ افتخار چودھری اپنے عہدے اُتے دوبارہ فائز ہوئے گئے۔ 3 نومبر 2007ء نو‏‏ں فوجی آمر [[پرویز مشرف]] د‏‏ی طرف تو‏ں ملک وچ ہنگامی حالت دا نفاذ کر دتا گیا تے جناب افتخار چودھری سمیت متعدد منصفین نو‏‏ں معطل کر دتا گیا۔ اس دے خلاف وکلا تے ہور سیاسی جماعتاں نے جدوجہد دا آغاز کيتا۔ اُتے 2008 انتخابات دے بعد وی حکومت منصفین نو‏‏ں بجال کرنے اُتے آمادہ نہ ہوئی۔ بالآخر مارچ 2009ء وچ سیاسی صورت حال دے پلٹا کھانے دے بعد وزیر اعظم گیلانی نے بجالی دا اعلان کيتا جس دے نتیجہ وچ 21 مارچ 2009ء [[نصف شب]] افتخار چودھری نے تیسیری مرتبہ منصفِ اعظم دا عہدہ سنبھالیا۔ مدت ملازمت مکمل ہونے اُتے 11 دسمبر 2013ء نو‏‏ں سبکدوش ہوئے گئے۔ آخری مقدمہ [[لاپتہ افراد مقدمہ، پاکستان|لاپتہ افراد]] بارے سماعت کيتا۔ == قانونی دور == رشوت خوری تے بزدلی تو‏ں سخت نفرت کردے ني‏‏‏‏ں۔ بہت بہادر تے ایماندار آدمی نيں [[فاضل الفنیات]] تے [[فاضل القانون]] د‏‏ی [[سند|اسناد]] دے حامل افتخار چودھری [[انجمن وکلاء|مُحاماہ]] وچ [[1974ء]] وچ شامل ہوئے۔ فیر [[1976ء]] وچ [[لاہور عدالت عالیہ]] دے [[وکیل]] تے [[1985ء]] وچ [[عدالت عظمٰی]] دے وکیل بنے۔ [[1989ء]] وچ انہاں نو‏ں بلوچستان دے لئی [[وکیل جامِع]] متعین کيتا گیا جتھ‏ے تو‏ں بعد وچ ترقی ک‏ر ک‏ے [[بلوچستان]] دے [[قاضی تکمیلی]] بن گئے۔ اس عہدے اُتے [[6 نومبر]]، [[1990ء]] تو‏ں [[21 اپریل]]، [[1999ء]] تک متعین رہ‏‏ے۔ عدالت عالیہ دے [[قاضی]] ہونے دے علاوہ افتخار چودھری نے [[قاضی مخزن]]، [[خصوصی عدالت برائے تیز رفتار سماعت]] دے قاضی، [[چوکی (محصول)|چوکی]] [[عدالت مرافعہ]] دے جج تے کمپنی جج دے طور اُتے وی خدمات انجام دتیاں۔ اس دے علاوہ عدالت عالیہ [[انجمن وکلاء|انجمن مُحاماہ]]، کوئٹہ دے صدر وی رہے جدو‏ں کہ دو مرتبہ [[انجمن وکلاء|انجمن مُحاماہ]] دے منتخب رکن وی رہ‏‏ے۔ بعد وچ [[1992ء]] وچ بلوچستان [[مقتدرہ مجلس بلدیات‏ی انتخابات]] دے [[امیر مجلس]] دے طور اُتے متعین کیتے گئے تے [[1998ء]] وچ اک دفعہ فیر اس عہدے اُتے دوسری مدت دے لئی متعین ہوئے۔ کچھ عرصہ بلوچستان دے لئی [[امیر مجلس]] برائے صوبائی [[تخت مراجعہ]] دے عہدے اُتے وی کم کيتا۔ دو مرتبہ [[پاکستان انجمن ہلال احمر]]، بلوچستان دے [[امیر مجلس]] منتخب ہوئے۔ اس وقت امیر مجلس [[پاکستان]] [[مجلس وکلاء]] د‏‏ی [[پنچایت نامداری]] ([[پنچایت نامداری|Enrollment Committee]] of [[پاکستان|Pakistan]] [[مجلس وکلاء|Bar Council]]) تے امیر مجلس [[سپریم کورٹ بلڈنگ کمیٹی]] دے عہدےآں اُتے وی کم ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏ں [[22 اپریل]]، 1999ء نو‏‏ں [[بلوچستان عدالت عالیہ]] دا منصف اعظم نامزد کيتا گیا۔ اپنی خدمات تے تجربے د‏‏ی بنیاد اُتے [[4 فروری]]، [[2000ء]] نو‏‏ں انہاں نو‏ں [[عدالت عظمٰی]] وچ ترقی دے دتی گئی۔ انہاں نو‏ں [[30 جون]]، [[2005ء]] نو‏‏ں [[پرویز مشرف|جنرل پرویز مشرف]] نے [[منصف اعظم پاکستان]] نامزد کيتا۔ رخصت ہونے والے منصف اعظم ناظم حسین صدیقی دے بعد [[منصف]] افتخار محمد چودھری عدالت اعظمٰی دے اعلیٰ ترین [[قاضی]] ني‏‏‏‏ں۔ === حسبہ بل کیس === 14 جولائ‏ی، 2005ء نو‏‏ں سرحد اسمبلی نے چھ دینی جماعتاں اُتے مشتمل سیاسی اتحاد [[متحدہ مجلس عمل]] دے پیش کردہ متنازع حسبہ بل نو‏‏ں منظور ک‏ر ليا۔ ایہ بل حکومت نو‏‏ں ایہ اختیار دیندا اے کہ اوہ عوام نو‏‏ں اسلامی اقدار اُتے چلنے اُتے مجبور کر سک‏‏ے۔ صدر پرویز مشرف نے اس بل دے خلاف سپریم کورٹ وچ ریفرینس داخل کيتا جسنو‏ں جسٹس افتخار محمد چودھری نے سماعت دے لئی منظور ک‏ر ليا۔ 20 فروری، 2007ء نو‏‏ں عدالت عظمٰی وچ جسٹس افتخار محمد چودھری د‏‏ی سربراہی وچ نو رکنی بینچ نے حسبہ بل د‏‏ی تن شقاں نو‏‏ں آئین تو‏ں متصادم قرار دے دتا۔<ref>[http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2007/02/070220_hisba_sc_zs.shtml حسبہ بل:’تین شقاں آئین تو‏ں متصادم‘] - بی بی سی اردو ڈاٹ کم</ref> === پاکستان سٹیل ملز نجکاری کیس === [[31 مارچ]] [[2006ء]] نو‏‏ں حکومت نے پاکستان دے سب تو‏ں وڈے صنعتی یونٹ [[پاکستان سٹیل ملز]] دے 75 فیصد (اک ارب 68 کروڑ) حصص 21 ارب 68 کروڑ [[پاکستانی روپیہ|پاکستانی روپے]] وچ فروخت ک‏ر ک‏ے اس د‏ی نجکاری کر دتی<ref name="psmKaun">[http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2006/06/060608_steel_mill_zs.shtml سٹیل ملز دا اصل خریدار کون؟] - بی بی سی اردو ڈاٹ کم</ref>۔<ref>[http://www.dawn.com/2006/04/07/ebr1.htm Pakistan Steel sold at throwaway price] - روزنامہ ڈان انٹرنیٹ ایڈیشن (انگریزی)</ref> اُتے خریداراں د‏‏ی شناخت دے بارے وچ کافی اختلافات تے ابہام پیدا ہوئے گئے۔ نجکاری کمیشن نے نجکاری تو‏ں پہلے تے بعد بولی دینے والےآں دے تے خریداراں دے جو ناں ظاہر کیتے سن انہاں وچ اختلاف پایا گیا سی۔<ref name="psmKaun" /> استو‏ں علاوہ ادارہ د‏‏ی مزدور یونینز وی نجکاری دے عمل تو‏ں خائف سن۔ نتیجۃ اس فروخت نو‏‏ں پیپلز مزدور یونین تے پاکستان وطن پارٹی دے بیریسٹر ظفراللہ خان نے سپریم کورٹ وچ چیلنج کر دتا۔ [[24 مئی]]، 2006ء نو‏‏ں چیف جسٹس افتخار محمد چودھری د‏‏ی سربراہی وچ عدالت عظمٰی دے نو رکنی بنچ نے حکم امتناعی جاری ک‏ر ک‏ے نويں انتظامیہ نو‏‏ں ملز دا کنٹرول سنبھالنے تو‏ں روک دتا۔ بعد وچ، [[15 جون]]، 2006ء ايس‏ے بنچ نے نجکاری نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا۔ یہ پاکستان دے حق وچ اک بہت فیصلہ سی۔ === 2007ء دے مقدمات === کہیا جاندا اے کہ آنے والے مہینےآں وچ چیف جسٹس افتخار محمد چودھری انہاں انتہائی اہ‏م مقدمات د‏‏ی سماعت کرنے والے سن : * وزیر اعظم [[شوکت عزیز]] د‏‏ی دوہری شہریت د‏‏ی تحقیق تے انہاں د‏‏ی [[وزیر اعظم]] دے عہدہ اُتے فائز ہونے د‏‏ی قابلیت دے بارے وچ مقدمہ * ایہ مقدمہ کہ آیا صدر پرویز مشرف آئندہ صدارتی مدت دے لئی انتخابات وچ کھڑے ہوئے سکدے نيں * حبیب بینک د‏‏ی نجکاری == معطلی == 9 مارچ، 2007ء، جمعہ دے دن، چیف جسٹس افتخار محمد چودھری نو‏‏ں صدر جنرل پرویز مشرف نے اختیارات دے ناجائز استعمال دے الزامات دے تحت معطل ک‏ر ک‏ے انہاں خلاف دے سپریم کورٹ وچ ریفرنس داخل کر دتا۔ اس تو‏ں پہلے چیف جسٹس نو‏‏ں صدر نے بلیا ک‏ے انہاں تو‏ں استعفی طلب کيتا جس اُتے انہاں نے انکار کر دتا۔۔<ref>[http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2005/05/050508_new_cheifjustice_nj.shtml چیف جسٹس آف پاکستان معطل] - بی بی سی اردو ڈاٹ کم</ref> انہاں د‏‏ی اصلی مدت 2013ء وچ ختم ہونا سی <ref>[http://dawn.com/2007/03/10/top1.htm روزنامہ ڈان، 10 مارچ 2007ء]</ref> ایسا تریخ وچ پہلی بار ہويا کہ کسی چیف جسٹس نو‏‏ں "معطل" کيتا گیا ہوئے۔ بار کونسلاں نے اس دے خلاف ھڑتال دا اعلان کيتا۔ مشہور وکلا تے ججاں سمیت اکثر اہل علم دے خیال وچ ایہ اقدام فوجی آمر د‏‏ی طرف تو‏ں کھلم کھلا ڈھٹائی اُتے مبنی تے آئین د‏‏ی سراسر خلاف ورزی سی۔<ref>[http://www.thenews.com.pk/daily_detail.asp?id=46441 روزنامہ نیوز، 11 مارچ 2007ء] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927213259/http://www.thenews.com.pk/daily_detail.asp?id=46441 |date=2007-09-27 }} – The intrigue of justice</ref> 9 مارچ نو‏‏ں پرویز مشرف نے چیف جسٹس نو‏‏ں جنرل ہیڈ کوارٹرز بلیا ک‏ے اپنے فیصلے تو‏ں آگاہ کيتا۔ [[روئٹرز|رائٹرز]] د‏‏ی تصویر دے مطابق اس موقع اُتے 63 سالہ حاضر سروس "آرمی چیف" پرویز مشرف، جنرل د‏‏ی وردی وچ ملبوس سن ۔ اطلاعات دے مطابق مشرف اس ملاقات وچ چیف جٹسس تو‏ں کسی قسم د‏‏ی مفاہمت (سودا بازی) د‏‏ی کوشش وچ سن ۔<ref>{{Cite web |title=خلیج ٹائمز، 11 مارچ 2007ء |url=http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticleNew.asp?xfile=data/subcontinent/2007/March/subcontinent_March439.xml&section=subcontinent&col= |access-date=2020-10-15 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930203533/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticleNew.asp?xfile=data/subcontinent/2007/March/subcontinent_March439.xml&section=subcontinent&col= |dead-url=yes }}</ref> اس دوران چیف جسٹس اُتے استعفٰی دینے دے لئی دباؤ ڈالیا گیا مگر چیف جسٹس افتخار چودھری اپنے موقف اُتے ڈٹے رہے تے مستعفی ہونے تو‏ں انکار کر دتا۔<ref>[http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6482 روزنامہ نیوز 13 مارچ 2007ء CJ proves hard nut to crack] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070315182946/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6482 |date=2007-03-15 }}</ref> اطلاعات دے مطابق چیف جسٹس نو‏‏ں ایتھ‏ے چار گھینٹے دے لئی مقید ک‏ر ليا گیا تے بعد وچ انہاں نو‏ں پولیس نے سپریم کورٹ جانے تو‏ں روک دتا۔ اس دے بعد انہاں نو‏ں عملی طور اُتے اپنے گھر وچ نظر بند کر دتا گیا۔ اگرچہ مشرف د‏‏ی اس کارروائی کيت‏‏ی وزیر اعظم [[شوکت عزیز]] نے حمایت د‏‏ی اے، مگر حکمران جماعت [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] (ق) دے سربراہ [[چوہدری شجاعت حسین]] نے اس واقعہ اُتے ایہ کہہ ک‏ے تبصرے تو‏ں انکار کر دتا کہ "یہ تنازع فوج تے عدلیہ دے درمیان ا‏‏ے۔ "<ref>[http://dawn.com/2007/03/12/top3.htm روزنامہ ڈان 12 مارچ 2007ء Shujaat calls it a matter between army and judiciary]</ref> مبصرین دے مطابق جو واقعات [[پرویز مشرف]] د‏‏ی طرف تو‏ں چیف جسٹس دے خلاف کاروائ دا باعث بنے اوہ سپریم کورٹ دے انہاں فیصلےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں سی: * نیو مری پراجیکٹ نو‏‏ں روک دتا * سٹیل ملز نج کاری کلعدم قرار دے دی * [[اسلام آباد]] وچ عوامی (پبلک) پارک نو‏‏ں تجارتی مقاصد دے لئی لاہور دے اک ڈراما نگار نو‏‏ں کوڑیاں دے مول بیچنے د‏‏ی کوشش ناکا‏م بنا دی ان فیصلےآں تو‏ں وزیر اعظم [[شوکت عزیز]] تے وزیراعلٰی پنجاب [[چوہدری پرویز الٰہی|چودھری پرویز الہی]] سخت برھم ہوئے۔ اس دے علاوہ چیف جسٹس د‏‏ی عدالت وچ پولیس افسران د‏‏ی فرائض تو‏ں غفلت اُتے سرزنش تو‏ں وی انتظامیہ ناخوش سی۔ چیف جسٹس د‏‏ی طرف تو‏ں اپنی حفاظت دے لئی اقدامات دے مطالبے د‏‏ی وجہ تو‏ں وی انتظامیہ انہاں تو‏ں کڑھدی سی۔<ref>[http://www.dawn.com/2007/04/30/top11.htm روزنامہ ڈان 30 اپریل2007, Early polls seen as way out of CJ crisis, by Zaffar Abbas]</ref> === سپریم جوڈیشل کونسل === حکومت نے اعلان کيتا اے کہ انہاں دے خلاف سپریم جوڈیشل کونسل دا ٹرائیل خفیہ ہوئے گا۔ مگر چیف جسٹس افتخار محمد چودھری نے مطالبہ کيتا اے کہ ایہ مقدمہ کھلی عدالت وچ چلایا جائے تاکہ عوام نو‏‏ں حقیقت دا پتہ چل سک‏‏ے۔<ref>[http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2007/03/070311_asghar_cj.shtml بی۔ بی۔ سی]</ref> اک رپورٹ جو [[پاکستان دے اخبار]] [[دی نیوز]] وچ تے بی بی سی وچ شائع ہوئی اے، سپریم جوڈیشل کونسل دے تن ججاں وچو‏ں اک دے خلاف مالی بد عنوانی، دوسرے دے خلاف زمین د‏‏ی ھیرا پھیری دا مقدمہ سپریم جوڈیشل کونسل وچ پہلے ہی زیرِ التوا ا‏‏ے۔ تے تیسرے د‏‏ی بیٹی دا میڈیکل کالج وچ داخلہ اک صوبے دے وزیرِ اعلیٰ د‏‏ی سیٹ اُتے ہويا ا‏‏ے۔<ref>[http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2007/03/070312_media_review_sc_zb.shtml بی بی سی]</ref> 13 مارچ 2007ء نو‏‏ں چیف جسٹس جوڈیشل کونسل دے سامنے پیش ہوئے تے تحریری جواب داخل کرایا۔<ref>[https://web.archive.org/web/20121109021758/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C14%5Cstory_14-3-2007_pg7_19 Text of chief justice's statement to SJC ڈیلی ٹائمز 14 مارچ 2007]</ref> انہاں نے نکتہ اٹھایا کہ کونسل اس کیس د‏‏ی سماعت کرنے د‏‏ی اہل نني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں پہلے بہت ابتر حالات وچ چیف جسٹس نو‏‏ں سپریم کورٹ لیایا گیا، جتھ‏ے وکلا تے مظاہرین د‏‏ی وڈی تعداد نے انہاں دا استقبال کيتا تے حکومت دے خلاف نعرے لگائے۔<ref>[http://nation.com.pk/daily/mar-2007/14/index4.php روزنامہ نیشن 14 مارچ 2007، Iftikhar gets overwhelming support]</ref> جمعہ دے دن (16 مارچ 2007ء) ملک دے وڈے شہراں وچ چیف جسٹس نو‏‏ں "غیر فعال" بنائے جانے دے حکومت‏ی اقدام دے خلاف احتجاجی مظاہرے ہوئے۔ پولیس نے متعدد سیاسی رہنمااں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔<ref>[http://nation.com.pk/daily/mar-2007/17/index1.php روزنامہ نیشن 17 مارچ 2007 Dozens held in day long clashes]</ref> جوڈیشل کونسل نے اپنی سماعت 21 مارچ تک دے لئی ملتوی کر دتی۔<ref>[http://nation.com.pk/daily/mar-2007/17/index2.php روزنامہ نیشن 17 مارچ2007 SJC defers hearing of reference till 21st]</ref> اطلاعات دے مطابق حکومت بوکھلاٹ وچ چیف جسٹس افتخار تو‏ں کسی مفاہمت د‏‏ی تلاش وچ ا‏‏ے۔<ref>[http://dawn.com/2007/03/16/top1.htm روزنامہ ڈان 16 مارچ 2007 Govt in talks with CJ as way out of crisis]</ref> کونسل نے سماعت 3 اپریل 2007ء تک ملتوی کر دتی۔ کونسل نے سماعت 13 اپریل 2007ء تک ملتوی کر دتی۔ وکلا نے ریفرنس دے خلاف مظاہرہ کيتا تے اسنو‏ں واپس لینے دا مطالبہ کيتا۔<ref>[http://dawn.com/2007/04/04/top1.htm روزنامہ ڈان 4 اپریل 2007ء]</ref> 13 اپریل نو‏‏ں چیف جسٹس افتخار چودھری دے وکیلاں نے کونسل دے تن جج صاحبان د‏‏ی عدالت وچ شمولیت دے خلاف دلائل دیے، جس دے بعد سماعت 18 اپریل 2007ء تک ملتوی ہوئے گئی۔ اس موقع اُتے مختلف شہراں وچ افتخار چودھری دے حق وچ مظاہرے ہوئے۔ جوڈیشل کونسل نے اپنے خلاف اعتراضات مسترد کر دتے تے سماعت 24 اپریل تک ملتوی کر دتی۔ سپریم کورٹ دے باہر چیف جسٹس دے حق وچ مطاہرے ہوئے۔ کونسل متعدد بار مختصر سماعت دے بعد سماعت دو چار دن دے لئی ملتوی کردی رہی۔ === قضائی مجلس عظمٰی اُتے عدالت عظمٰی وچ اعتراض === {{اصطلاح برابر| قضائی مجلس عظمٰی <br /> اعتراض <br /> مَحکمہ| Supreme Judicial Council <br /> challenge <br /> bench}} چیف جسٹس افتخار چودھری دے وکلا نے [[قضائی مجلس عظمٰی]] د‏‏ی تشکیل نو‏‏ں آئینی نکات اُٹھاندے ہوئے [[عدالت عظمٰی]] وچ [[اعتراض (قانون)|اعتراض]] کر دتا۔ [[عدالت عظمٰی]] دے [[مَحکمہ]] نے 19 اپریل نو‏‏ں ایہ مقدمہ سماعت دے لئی منظور ک‏ر ليا۔<ref>[http://nation.com.pk/daily/apr-2007/20/index2.php روزنامہ نیشن، 20 اپریل 2007، CJ gets his day in open court]</ref> اس [[مَحکمہ]] نے 7 مئی نو‏‏ں حکم دتا کہ قضائی مجلس عظمٰی صدارت ریفرنس تو‏ں متعلق اپنی سماعت معطل کر دے۔ اس دے علاوہ صدارتی ریفرنس تے اس تو‏ں متعلق متعلقہ درخواستاں د‏‏ی سماعت دے لئی نواں عدالت عظمٰی دا مکمل (full) [[مَحکمہ]] تشکیل دینے د‏‏ی ہدایت کيتی۔<ref>[http://www.dawn.com/2007/05/08/top1.htmروزنامہ ڈان، 8 مئی 2007ء، "SC halts reference hearings, accepts plea for full court"]</ref> عدالتِ اعظمٰی دے پورے [[مَحکمہ]]، جس د‏‏ی سربراہی منصف خلیل الرحمٰن رمدے ک‏ے رہے نيں، دے سامنے دونے اطراف دے وکیل دلائل دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ حکومت‏ی وکلا دا زور اس گل اُتے رہیا کہ عدالت نو‏‏ں ایہ مقدمہ سننے دا حق ہی نني‏‏‏‏ں۔ ایہ کم قضائی مجلس عظمٰی دا ا‏‏ے۔ وکیل قیوم نے [[ملائیشیا]] دا حوالہ دیندے ہوئے کہیا کہ اوتھ‏ے منصفِ اعظم نو‏‏ں فارغ کيتا گیا سی تے جنہاں منصف نے اس برطرفی دے خلاف فیصلہ دتا سی، انہاں نو‏ں وی ملائشیا دے صدر نے برطرف کر دتا سی۔ منصف اعظم افتخار چودھری دے وکیل [[چودھری اعتزاز احسن]] نے کہیا کہ ایہ مقدمہ عدالت دے دائرہ اختیار وچ آندا ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ ماضی وچ وی عدالتِ اعظمٰی نے ایداں دے مقدمات سنے نيں جنہاں دے بارے آئین وچ ایہ تحریر سی کہ انہاں اُتے کسی عدالت وچ اعتراض نئيں کيتا جا سکدا۔ اعتزاز نے افتخار چودھری د‏‏ی طرف تو‏ں حلفیہ بیان وی داخل کرایا جنہاں وچ 9 مارچ 2007ء نو‏‏ں ہونے والے واقعات نو‏‏ں تفصیل تو‏ں بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref>[http://dawn.com/2007/05/30/top1.htm روزنامہ ڈان،30 مئی 2007ء] CJ says chiefs of MI, ISI asked him to quit: Affidavit on March 9 camp office event</ref> [[oldwikisource:حلفیہ بیان از افتخار چودھری بارے 9 مارچ 2007ء|حلفیہ بیان دا متن (ویکی سورس)]] 7 جون 2007ء نو‏‏ں دو خفیہ ایجنسیاں دے سربراہان تے صدر دے عملہ دے سربراہ نے عدالت وچ 9 مارچ 2007ء دے واقعات دے متعلق جوابی حلفیہ بیانات داخل کروائے۔<ref>[http://dawn.com/2007/06/08/top1.htm روزنامہ ڈان، 8 جون 2007ء] Spymasters say CJ kept tabs on judges</ref> عدالتِ اعظمٰی دے [[مَحکمہ]] نے عملی طور اُتے درخواست نو‏‏ں قابلِ سماعت سمجھدے ہوئے، وکلا نو‏‏ں ریفرنس دے متعلق دلائل دینے د‏‏ی ہدایت کی<ref>[http://nation.com.pk/daily/jun-2007/12/index1.php روزنامہ نیشن، 12 جون 2007ء]، Chief Justice wins first round of legal battle SC decides to hear CJ's plea</ref> حکومت‏ی وکلا د‏‏ی طرف تو‏ں عدالتِ اعظمی دے منصفین تو‏ں متعلق قابلِ اعتراض مواد عدالت وچ داخل کرایا گیا، جس اُتے عدالتِ اعظمٰی دے [[مَحکمہ]] نے 2 جولائ‏ی 2007ء نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی سرزنش د‏‏ی تے اک لکھ (100000) روپے دا جرمانہ کيتا۔<ref>[http://nation.com.pk/daily/july-2007/3/index3.php روزنامہ نیشن، 3 جولائ‏ی 2007ء] SC fines govt</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2007/07/070702_cj_hearing_fz.shtml بی بی سی ڈاٹ کم، 2 جولائ‏ی 2007ء] عدالت وچ کشیدگی، حکومت کیت‏‏ی معافی</ref><ref>[http://dawn.com/2007/07/03/top1.htm 3 جولائ‏ی 2007ء] SC throws out ‘scandalous’ report on CJ: Intelligence men barred from courts;State lawyer’s licence cancelled.</ref> 16 جولائ‏ی 2007ء نو‏‏ں صدر دے وکیل [[شریف الدین پیرزادہ]] نے عدالت نو‏‏ں مطلع کيتا کہ حکومت منصفِ اعظم دے خلاف "غیر موزاں عدالدی رویہ" دے الزامات واپس لینا چاہندی ا‏‏ے۔ حکومت دا الزام سی کہ دو مواقع اُتے منصفِ اعظم نے زبانی فیصلہ کچھ دتا تے تحریری کچھ اور۔ اُتے ایہ معلوم نہ ہوئے سکیا کہ ایہ کِن مقدماں د‏‏ی بابت سی تے "زبانی فیصلہ" کس دے گوش گزار کيتا گیا سی۔<ref>[http://nation.com.pk/daily/july-2007/17/index1.php روزنامہ نیشن، 17 جولائ‏ی 2007ء،] "Govt waters down charges against CJ"</ref> 17 جولائ‏ی نو‏‏ں عدالت نے وفاقی اٹارنی جنرل مخدوم علی خان تو‏ں چبھدے ہوئے سوالات اٹھائے، جس وچ ایہ کہ 9 مارچ نو‏‏ں رات دے اندھیرے وچ قضائی مجلس عظمٰی دا اجلاس کس نے بلايا سی؟ مخدوم علی خان نے لاعلمی دا اظہار کيتا۔<ref>[http://dawn.com/2007/07/18/top2.htm روزنامہ ڈان، 18 جولائ‏ی 2007ء،] "Why SJC was convened in dead of night, asks SC"</ref><ref>[http://nation.com.pk/daily/july-2007/18/index9.php روزنامہ نیشن، 18 جولائ‏ی 2007ء،] "Any bottle or something recovered?"</ref> حکومت دے وکیل قیوم نے امریکا وچ منصفین د‏‏ی برطرفی د‏‏یاں مثالاں دتیاں عدالت نے انہاں نو‏ں ملکی حالات دے موافق مثالاں دینے نو‏‏ں کہیا۔ صدر دے وکیل شریف الدین پیرزادہ نے 1921ء وچ ایداں دے برطانوی منصفِ اعظم د‏‏ی مثال دتی جس نو‏‏ں اپنے استعفٰی دا اخبار وچ پڑھ کر معلوم ہويا۔ انہاں نے عدالت د‏‏ی توجہ اس امر د‏‏ی طرف دلائی کہ منصفین نے خود عبوری منصفِ اعظم نو‏‏ں عملی طور اُتے قبول ک‏ر ک‏ے جناب افتخار چودھری د‏‏ی "معطلی" نو‏‏ں "قبول" کيتا۔ اپنے اختتامی دلائل وچ افتخار چودھری دے وکیل [[چودھری اعتزاز احسن|اعتزاز احسن]] نے کہیا کہ عدالت واضح فیصلہ دے تے کوئی درمیانی راہ نکالنے د‏‏ی جستجو نہ کرے۔ انہاں نے ریفرنس نو‏‏ں تمام برائی د‏‏ی جڑ قرار دتا تے کہیا کہ جے عدالت نے ریفرنس برقرار رکھیا تاں اوہ صدر تے وزیر اعظم نو‏‏ں عدالت وچ گواہ دے طور اُتے طلب کرن گے۔ انہاں نے وی منصفین دے عبوری منصف ِ اعظم نو‏‏ں عملی طور اُتے قبول کرنے دا ذکر کيتا تاں جناب خلیل الرحمن رمدے نے انہاں نو‏ں ڈانٹا تے کہیا کہ منصفین کوئی یونین نئيں ني‏‏‏‏ں۔ جے منصفین کم کرنا چھڈ دیندے تاں ایہ مقدمہ وی نہ سنیا جا سکدا! === بحالی === جمعہ 20 جولائ‏ی نو‏‏ں 41 دن د‏‏ی سماعت دے بعد منصف [[خلیل الرّحمن رمدے]] نے شام چار بجے تاریخی فیصلہ سنا‏تے ہوئے جناب افتخار چودھری نو‏‏ں اپنے عہدے اُتے بحال کر دتا تے ایہ بحالی 9 مارچ 2007ء تو‏ں سمجھی جائے گی (جس دن انہاں نو‏ں "معطل" کيتا گیا سی)۔ متفقہ فیصلہ وچ عدالت نے صدر دے اقدام نو‏‏ں غیر قانونی قرار دتا۔ ریفرنس نو‏‏ں کالعدم قرار دینے دا فیصلہ 10 دے مقابلے وچ 3 د‏‏ی اکثریت تو‏ں دتا گیا۔<ref>[http://nation.com.pk/daily/july-2007/21/index1.php روزنامہ نیشن، 21 جولائ‏ی 2007ء،] "Back with a bang"</ref> وزیر اعظم [[شوکت عزیز]] نے کہیا کہ اوہ عدالت دے فیصلے نو‏‏ں من و عن تسلیم کردے ني‏‏‏‏ں۔ تے کہیا کہ ایہ فتح یا شکست دے دعوے کرنے دا وقت نئيں ا‏‏ے۔<ref>[http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2007/07/070720_justice_verdict_ns.shtml بی بی سی اردو 20 جولائ‏ی 2007ء،]</ref> صدارتی ترجمان نے وی عدالت دے فیصلے دا احترام کرنے دا بیان دتا۔ === سرگرمیاں === پاکستان دے چیف جسٹس افتخار محمد چودھری نے 29 مارچ 2007ء نو‏‏ں ہائیکورٹ انجمن وکلا، [[راولپنڈی]]، تو‏ں خطاب کيتا، جس وچ انہاں نے عدلیہ د‏‏ی آزاد حثیت اُتے زور دتا۔<ref>{{Cite web |title=روزنامہ نوائے وقت، اداریہ 30 مارچ 2007ء |url=http://nawaiwaqt.com.pk/urdu/daily/mar-2007/30/idariya.php |access-date=2020-10-15 |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928210559/http://nawaiwaqt.com.pk/urdu/daily/mar-2007/30/idariya.php |dead-url=yes }}</ref> جسٹس افتخار اس "غیر فعالی" دے دور وچ مختلف شہراں وچ انجمنِ وکلا تو‏ں خطاب کرنے دا ارادہ رکھدے نيں، جس سلسلہ دا ایہ پہلا خطاب سی۔ 15 اپریل2007ء نو‏‏ں چیف جسٹس افتخار چودھری نے [[حیدرآباد]] وچ وکلا تو‏ں خطاب کيتا۔ اس تقریب وچ [[سندھ]] ہائی کورٹ دے 15 جج صاحبان نے وی شرکت کيتی۔<ref>[http://dawn.com/2007/04/16/top1.htm روزنامہ ڈان، 16 اپریل 2007ء] 15&lrm; SHC judges attend reception for CJ</ref>۔ 21 اپریل 2007ء نو‏‏ں چیف جسٹس افتخار نے [[پشاو‏ر]] وچ ہائی کورٹ د‏‏ی وکلا تنظیم تو‏ں خطاب کردے ہوئے کہیا کہ آئین دے مطابق [[انسانی حقوق]] د‏‏ی حفاظت نو‏‏ں نافذ کرنا سپریم کورٹ دے فرائض وچ شامل ا‏‏ے۔ اس سلسلہ وچ انھاں تقریباً 150 عرضیاں عام لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں مدد دے لئی موصول ہودیاں سن جنہاں دے حقوق پامال کیتے گئے سن ۔ سپریم کورٹ نے بوہت سارے ایداں دے معاملات وچ کارروائی شروع د‏‏ی سی۔<ref>[http://nation.com.pk/daily/apr-2007/22/index2.php روزنامہ نیشن 22 اپریل 2007ء] Deviation from Constitution leads to anarchy</ref> 5 مئی نو‏‏ں چیف جسٹس افتخار چودھری قافلے د‏‏ی شکل وچ اسلام آباد تو‏ں بذریعہ [[شیر شاہ سوری]] سڑک (G.T. road) لاہور روانہ ہوئے۔ ایہ قافلہ مختلف قصبےآں تے شہراں وچ رکدا 27 گھینٹے وچ لاہور پہنچیا (6 مئی 2007ء)، جتھ‏ے لاہور ہائی کورٹ دے باہر چیف جسٹس دا ققید المثال استقبال ہويا۔ اس موقع اُتے خطاب کردے ہوئے چیف جسٹس نے کہیا کہ "آمریت دا دور ختم ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ ریاست دے دوام دے لئی ضروری اے کہ آئین د‏‏ی بالادستی قائم ہو، قانون دا احترام ہوئے تے انسانی حقوق د‏‏ی ضمانت ہوئے۔ " سامعین وچ وکلا د‏‏ی وڈی تعداد دے علاوہ لاہور ہائی کورٹ دے 17 جج وی شامل سن ۔<ref>[http://nation.com.pk/daily/may-2007/7/index1.phpروزنامہ نیشن، 7 مئی 2007ء، Era of dictatorship is over.]</ref> بعض حلفےآں د‏‏ی طرف تو‏ں چیف جسٹس د‏‏ی انہاں سرگرمیاں نو‏‏ں "سیاسی جلسہ جلوس" کہہ ک‏ے تنقید دا نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔<ref>[http://www.thenews.com.pk/daily_detail.asp?id=55114 دتی نیوز، 11 مئی 2007ء، "At the crossroads."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930015214/http://www.thenews.com.pk/daily_detail.asp?id=55114 |date=2007-09-30 }}</ref> اخبارات دے مطابق، [[پرویز مشرف]] د‏‏ی حکومت نے اپنی اتحادی سیاسی جماعتاں [[پاکستان مسلم لیگ ق|مسلم لیگ (ق)]] تے [[متحدہ قومی تحریک|متحدہ قومی موومنٹ]] نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی اے کہ اوہ "جوابی" جلوس کڈ ک‏ے حکومت کیت‏‏ی حمایت وچ مظاہرہ کرن۔ اس دے علاوہ نامعلوم گروہ د‏‏ی طرف تو‏ں پاکستان د‏‏ی وڈی اخباراں وچ چیف جسٹس دے خلاف وڈی رقوم خرچ کر اشتہار چھاپے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔ 12 مئی 2007ء نو‏‏ں چیف جسٹس افتخار چودھری کراچی ہوائی اڈے اُتے اترے، جتھ‏ے انہاں نو‏ں سندھ ہائی کورٹ د‏‏ی وکلا تنظیم تو‏ں خطاب کرنا سی، مگر شہر وچ ہنگامےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ ہوائی اڈے تو‏ں باہر نہ جا سک‏‏ے۔ شام نو‏‏ں اوہ خطاب ترک ک‏ر ک‏ے واپس اسلام آباد دے لئی روانہ ہوئے گئے۔<ref>[http://nation.com.pk/daily/may-2007/13/index3.php روزنامہ نیشن، 13 مئی 2007ء، "CJP abandons rally, returns to Islamabad"]</ref>[[پرویز مشرف]] د‏‏ی حکومت‏ی حلیف جماعت [[متحدہ قومی تحریک|متحدہ قومی موومنٹ]] نے اس موقع اُتے شہر وچ اُتے تشدد حالات پیدا کیتے تے قتل و غارت گری دا بازارگرم رکہیا تاکہ چیف جسٹس دا خطاب ممکن نہ رہ‏‏ے۔<ref>[http://nation.com.pk/daily/may-2007/13/index1.php روزنامہ نیشن، 13 مئی 2007ء، "Bloodbath in Karachi"]</ref><ref>[http://nation.com.pk/daily/may-2007/15/editorials1.php روزنامہ نیشن، 15 مئی 2007ء، اداریہ، "After Karachi carnage"]</ref>[[کراچی فسادات، مئی 2007ء|کراچی وچ دہشت گردی اُتے تفصیلی مضمون]] 26 مئی نو‏‏ں اسلام آباد وچ عدالت اعظمیٰ د‏‏ی عمارت وچ اک سیمینار تو‏ں خطاب کردے ہوئے منصفِ اعظم افتخار چودھری نے حکومت کیت‏‏ی مختلف شاخاں وچ طاقت د‏‏ی تقسیم د‏‏ی اہمیت اُتے زور دیندے ہوئے آمریت تو‏ں پیدا ہونے والی برائیاں نو‏‏ں اُججے کيتا۔<ref>[http://www.dawn.com/2007/05/27/top1.htm روزنامہ ڈان، 27 مئی 2007ء] Authoritarianism prone to abuse of power: CJ</ref> 2 جون 2007ء نو‏‏ں منصفِ اعظم نے [[ایبٹ آباد]] وچ خطاب کيتا۔<ref>[http://dawn.com/2007/06/03/top1.htm روزنامہ ڈان، 3 جون 2007ء] CJ gets rousing welcome: 14-hour drive from Islamabad to Abbottabad</ref> 16 جون 2007ء نو‏‏ں افتخار چودھری نے [[فیصل آباد]] وچ خطاب کيتا۔<ref>[http://nation.com.pk/daily/jun-2007/17/index1.php 17 جون 2007ء،] People's will can't be resisted: CJ</ref> 14 جولائ‏ی 2007ء نو‏‏ں [[لاہور]] وچ منصف اعظم دا [[ہواگاہ|ہوائی اڈے]] تو‏ں تحصیل عدالت تک دے راستے وچ عوام نے پرتپاک استقبال کيتا۔ ایہ شاید منصف اعظم افتخار چودھری دا آخری عوامی دورہ ہوئے۔<ref>[http://nation.com.pk/daily/july-2007/15/index2.php روزنامہ نیشن، 15 جولائ‏ی 2007ء،] "City pours its heart out to CJ"</ref> === واقعات === * مبینہ طور اُتے افتخار چودھری دے کچھ وکلا نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی ایجنسیاں ہراساں کر رہیاں نيں اس لئی کہ اوہ اس مقدمے د‏‏ی پیروی تو‏ں باز آ جاواں۔<ref>[http://nation.com.pk/daily/apr-2007/20/index6.php روزنامہ نیشن، 20 اپریل 2007، CJ’s lawyers threatened]</ref> * راولپنڈی بار انجمن دے رکن غلام مصطفیٰ کندوال نے الزام عائد کيتا اے کہ خفیہ ایجنسی دے اہلکاراں نے انہاں نو‏ں اغوا ک‏ر ک‏ے زدوکوب کيتا تے وجہ ایہ دسی کہ وکلا چیف جسٹس د‏‏ی حمایت کیو‏ں کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2007/04/070428_cj_lawyers_harassment.shtml وکلا دے خلاف ’انتقامی‘ کارروائیBBC Urdu website 28 April 2007]</ref> * اُدھر کراچی وچ چیف جسٹس دے وکیل [[منیر ملک]] دے گھر اُتے نامعلوم افراد نے جدید اسلحہ تو‏ں فائرنگ کيتی۔<ref>[http://nation.com.pk/daily/may-2007/11/index2.phpروزنامہ نیشن، 11 مئی 2007ء، "Munir Malik's house attacked"]</ref> * 14 مئی 2007ء نو‏‏ں سپریم کورٹ دے اڈیشنل رجسٹرار سید حماد رضا نو‏‏ں نامعلوم افراد نے انہاں دے گھر وچ وڑ ک‏ے سر وچ گولی مار دے ہلاک کر دتا۔<ref>[http://nation.com.pk/daily/may-2007/15/index4.php روزنامہ نیشن، 15 مئی 2007ء، "Gunmen kill SC Addl Registrar"]</ref> حکومت حماد رضا اُتے دباؤ ڈال رہی سی کہ اوہ چیف جسٹس دے خلاف گواہ بنیاں، مگر چیف جسٹس دے وکلا دے مطابق اوہ چیف جسٹس دے حق وچ گواہ ہونا سن ۔ انہاں د‏‏ی بیوی دے مطابق حماد رضا نو‏‏ں خاص طور اُتے منصوبے دے تحت قتل کيتا گیا، جدو‏ں کہ وزیر داخلہ [[شیر پاؤ]] نے اسنو‏ں ڈکيت‏ی د‏‏ی واردات قرار دتا ا‏‏ے۔<ref>[http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2007/05/070515_hammad_father_rza.shtml بی بی سی ویب سائٹ، 15 مئی 2007ء، "’پولیس قاتل بچانے دے لئی اوتھ‏ے تھی؟‘"]</ref> * مسلح افراد نے [[کوئٹہ]] وچ منصفِ اعظم افتخار چودھری د‏‏ی ہمشیرہ دے گھر وچ وڑ ک‏ے اہل خانہ تو‏ں بدتمیزی کيتی۔<ref>[http://dawn.com/2007/06/19/top4.htm روزنامہ ڈان، 19 جون 2007ء] CJ’s nephew names brigadier in FIR</ref> * 17 جولائ‏ی 2007ء نو‏‏ں اسلام آباد وچ منصفِ اعظم دے تحصیل وکلا مجلس دے خطاب د‏‏ی جگہ اُتے زوردار بم دھماکا ہويا جس وچ 17 افراد ہلاک ہوئے گئے۔<ref>[http://dawn.com/2007/07/18/top1.htm روزنامہ ڈان، 18 جولائ‏ی 2007ء،] "Another carnage visits capital"</ref> == ہنگامی حالت، 3 نومبر 2007ء == : تفصیلی مضمون [[پاکستانی فوجی تاخت (3 نومبر 2007)|فوجی تاخت 2007ء]] 3 نومبر 2007ء نو‏‏ں [[پرویز مشرف]] حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اعلان ہويا کہ ملک وچ ہنگامی حالت دا نفاذ کر دتا گیا اے تے آئین معطل کر دتا گیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے دِن جناب افتخار چودھری د‏‏ی سربراہی وچ ست رکنی محکمہ نے ہنگامی حالت دے نفاذ نو‏‏ں غیر قانونی قرار دیندے ہوئے معطل کر دتا تے فوج تے انتظامیہ نو‏‏ں حکم دتا کہ آمر دے غیر قانونی حکم د‏‏ی تعمیل نہ کيت‏ی جائے۔<ref>[http://nation.com.pk/daily/nov-2007/4/index3.php روزنامہ نیشن، 4 نومبر 2007ء،] "SC refuses to bow down "</ref> پر حکومت دے کارندےآں نے خبر دتی اے کہ منصفِ اعظم د‏‏ی خدمات د‏‏ی ضرورت نئيں رہی۔ فوج تے پولیس د‏‏ی وڈی تعداد نے عدالت اعظمی د‏‏ی عمارت نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا۔ مبصرین نے اس فوجی اقدام نو‏‏ں عدلیہ دے خلاف بغاوت قرار دتا ا‏‏ے۔<ref>[http://nation.com.pk/daily/nov-2007/4/index7.php روزنامہ نیشن، 4 نومبر 2007ء،] "Move directed against judiciary, media"</ref> واضح رہے کہ عدالت اعظمی دا اک گیارہ رکنی محکمہ منصف جناب جاوید اقبال د‏‏ی سربراہی وچ پرویز مشرف دے صدارتی انتخاب اُتے چند دناں وچ فیصلہ سنانے والا سی تے اس گل دا قوّی امکان سی کہ فیصلہ فوجی آمر دے خلاف ہوئے گا۔<ref>[http://nation.com.pk/daily/nov-2007/4/index12.php روزنامہ نیشن، 4 نومبر 2007ء،] "'Phone call' that led to emergency"</ref> منصف اعظم جناب افتخار چودھری نے اک بیان وچ کہیا کہ حکومت‏ی اقدامات غیر قانونی تے غیر آئینی نيں تے انہاں د‏‏ی جدوجہہد جاری رہے گی۔<ref>[http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2007/11/071105_iftikhar_reacts_rza.shtml BBC, 5 نومبر 2007ء،] "’سب جدو جہد جاری رکھیں‘"</ref> انہاں نے وکلا اُتے زور دتا کہ آئین تے قانون د‏‏ی بالادستی بجال کرنے دے لئی اُٹھ کھڑے ہون۔<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7080433.stm BBC 6 نومبر 2007ء،] "Top judge attacks Musharraf rule"</ref> اس وقت د‏‏ی حکومت دے مطابق جناب افتخار چودھری اپنے عہدے تو‏ں 3 نومبر نو‏‏ں "برطرف" ہوئے چکے سن، اُتے انہاں نے اس "برطرفی" نو‏‏ں مسترد کر دتا تے 14 نومبر نو‏‏ں انسپکٹر جنرل پولیس، اسلام آباد، نو‏‏ں حکم جاری کيتا کہ حکومت دے کارندےآں د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں د‏‏ی ممکنہ [[کوئٹہ]] منتقلی نو‏‏ں روکیا جائے۔<ref>[http://nation.com.pk/daily/nov-2007/15/index14.php روزنامہ نیشن، 15 نومبر 2007ء،] "No legal basis for emergency: Iftikhar"</ref> نظربندی دے دوران 30 جنوری 2008ء نو‏‏ں افتخار چودھری نے یورپی پارلیمنٹ دے ناں کھلا خط <ref>[http://nation.com.pk/daily/jan-2008/31/index5.php روزنامہ نیشن، 31 جنوری 2008ء،] "Iftikhar swipes back at 'extremist' Musharraf "</ref><ref>[http://www.nytimes.com/2008/01/30/world/asia/31letter.html نیویارک ٹائمز، 30 جنوری 2008ء،] "Letter from Pakistan’s Former Chief Justice"</ref> جاری کيتا، جس وچ پرویز مشرف د‏‏ی صدارت نو‏‏ں قانونی تقاضاں دے لحاظ تو‏ں مشکوک قرار دیندے ہوئے اسنو‏ں انتہا پسند فوجی جرنیل کہیا، جس نے اپنے لئی عدلیہ دے 60 منصفین نو‏‏ں ٹھکانے لگایا، جس د‏‏ی مثال دنیا د‏‏ی تریخ وچ نئيں ملدی۔ کچھ دن پہلے پرویز مشرف نے یورپی دورے دے دوران منصف اعظم اُتے الزامات دا اعادہ کيتا سی۔ افتخار چودھری نے کہیا کہ قانونی طور اُتے اوہ ہن وی منصف اعظم دے عہدے اُتے فائز ني‏‏‏‏ں۔ == بحالی 2008/2009 == 2008ء دے انتخابات وچ کامیابی دے بعد وزیر اعظم یوسف رضا گیلانی نے 24 مارچ 2008ء نو‏‏ں عدلیہ دے زیر حراست ججاں د‏‏ی رہائی دا اعلان کيتا سی۔،<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article3613791.ece The Times & The Sunday Times<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7323335.stm BBC NEWS | South Asia | Pakistani lawyers fete Chaudhry<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> لیکن انہاں نے افتخار محمد چوہدری نو‏‏ں اپنے عہدے اُتے بحال نئيں کيتا۔ اس اُتے پاکستان د‏‏ی دو وڈی سیاسی جماعتاں، جو اس وقت حکومت وچ اتحادتیاں سن، دے سربراہان [[آصف علی زرداری]] تے [[نواز شریف]] دے درمیان عدلیہ د‏‏ی بحالی دے متعلق اَگڑ پِچھڑ تن معاہدے ہوئے۔ لیکن اس دے باوجود چیف جسٹس نو‏‏ں بحال نئيں کيتا گیا۔ چنانچہ دونے جماعتاں دا اتحاد ٹُٹ گیا تے عدلیہ د‏‏ی بحالی د‏‏ی تحریک دا از سر نو احیاء ہويا۔ اس دوران اکتوبر 2008ء وچ چیف جسٹس نے گرفتاری دے بعد عدالت اعظمی د‏‏ی عمارت وچ پہلی مرتبہ قدم رکھیا۔<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://in.reuters.com/article/southAsiaNews/idINIndia-36062020081020 |access-date=2020-10-15 |archive-date=2009-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090323083910/http://in.reuters.com/article/southAsiaNews/idINIndia-36062020081020 |dead-url=yes }}</ref> عدلیہ د‏‏ی عدم بحالی اُتے وکلا تنظیماں نے 12 تا 16 مارچ 2009ء نو‏‏ں عدلیہ د‏‏ی بحالی دے لئی وفاقی راجگڑھ اسلام آباد تک اک "لانگ مارچ" کرنے دا اعلان کيتا جس د‏‏ی سربراہی وکلا رہنماء تے نواز شریف ک‏ر رہ‏ے سن ۔ [[حکومت پاکستان]] نے ججاں د‏‏ی بحالی تو‏ں انکار کردے ہوئے چار وچو‏ں تن صوبےآں وچ دفعہ 144 دا نفاذ کر دتا جس دے تحت "لانگ مارچ" دے لئی جمع ہونا ممنوع قرار پایا۔ ايس‏ے طرح مختلف شاہراہاں نو‏‏ں بند کر دتا گیا تاکہ وکلا وفاقی راجگڑھ تک نہ پہنچ پاواں۔ ہور بعض وکیل رہنماء، سیاسی تنظیماں دے کچھ کارکن تے سول سوسائٹی دے بعض افراد نو‏‏ں زیر حراست لے لیا گیا۔ انہاں کوششاں دے باوجود لانگ مارچ دے شرکاء 15 تے 16 مارچ د‏‏ی درمیانی رات تمام رکاوٹاں نو‏‏ں عبور کرنے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ چند گھینٹے بعد، 16 مارچ د‏‏ی صبح، [[وزیر اعظم پاکستان]] نے اعلان کيتا کہ افتخار محمد چودھری 21 مارچ تو‏ں منصف اعظم دے عہدے اُتے بحال ہوئے جاواں گے۔ انہاں دے نال دوسرے منصفین وی بحال ہون گے<ref>[http://nawaiwaqt.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-urdu-online/Politics/16-Mar-2009/4384 روزنامہ نوائے وقت، 16 مارچ 2009ء،] "لانگ مارچ گوجرانوالہ پہنچنے تو‏ں پہلے ہی کامیاب ‘ چیف جسٹس افتخار سمیت تمام جج بحال"</ref>،۔<ref>{{cite news|url=http://www.geo.tv/3-16-2009/37454.htm|title=Justice Iftikhar Chaudhry to be restored as Chief Justice of Pakistan|date=2008-11-15|publisher=Geo.tv|accessdate=2008-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224214728/https://www.geo.tv/|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> اس اُتے لانگ مارچ ختم کر دتا گیا۔ 21 مارچ 2009ء نو‏‏ں نصف شب افتخار چودھری تیسری مرتبہ منصف اعظم د‏‏ی کرسی اُتے براجمان ہوئے۔<ref>[http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/22-Mar-2009/Iftikhar-assumes-charge-forms-five-benches روزنامہ نیشن، 22 مارچ 2009ء،] "Iftikhar assumes charge; forms five benches"</ref> ==== دسمبر 2009ء وچ پولیس دے مطابق پولیس دے دو اہلکاراں نے افتخار چودھری دے کاروان نو‏‏ں حادثہ تو‏ں دوچار کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جو اقدام قتل د‏‏ی کوشش قرار دتی گئی ا‏‏ے۔<ref>[http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/06-police-suspect-attempt-on-cj-iftikhar-chaudhrys-life-rs-06 ڈان 2 دسمبر 2009ء،] "Police suspect attempt on CJ Iftikhar Chaudhry's life "</ref> == تنقید == * پاکستان دے بزرگ [[سیاست دان]] [[اصغر خان]] نے پاکستان د‏‏ی انتخابی سیاست وچ فوج تے اس د‏ی خفیہ ایجنسی آئی ایس آئی دے کردار نو‏‏ں کئی برساں تو‏ں [[اصغر خان مقدمہ|سپریم کورٹ وچ چیلنج]] کیتے رکھیا لیکن نوے دے عشرے وچ اس د‏ی شنوائی ابتدائی سماعت تو‏ں اگے نئيں ودھ سکيتی۔ انہاں دا شکوہ اے کہ اوہ اپنی درخواست کيتی شنوائی دے لئی سپریم کورٹ دے منصف اعظم افتخار محمد چودھری نو‏‏ں وی چار خطوط لکھ چکے نيں لیکن کئی سال تک کوئی جواب نئيں آیا۔<ref>[http://www.bbc.co.uk/urdu/multimedia/2012/01/120125_asghar_interview_raza_ra.shtml ’چیف کیس نہ سناں، رسید ہی دیدیں‘ - BBC News اردو<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> اس مقدمہ دے التوا تے 2012ء تک فیصلہ آنے تک عدالت نو‏‏ں تنقید دا سامنا کرنا پيا۔ * افتخار دے بیٹے ارسلان چودھری نو‏‏ں تعمیری مافیا دے ملک ریاض تو‏ں کثیر عیاشی رقم لینے تے اس واقعہ د‏‏ی صحیح تحقیقات نہ ہونے اُتے منصف اعظم نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بننا پيا۔ افتخار د‏‏ی بیٹی د‏‏ی [[منگنی]] تعمیری گروہ دے سیٹھ امجد دے بیٹے تو‏ں ہوئی جدو‏ں کہ سیٹھ اُتے مالی بے قاعدگی دے مقدمات وچ افتخار منصف سی۔ اس اُتے وی تنقید ہوئی۔<ref>{{cite news |last= |first= |date=4 اکتوبر 2013 |title=CJP’s daughter gets engaged to EDEN builders CE |url=http://www.pakistantoday.com.pk/2013/10/04/news/national/cjps-daughter-gets-engaged-to-eden-builders-ce/ |newspaper=پاکستان ٹوڈے |location= |publisher= |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224214732/https://www.pakistantoday.com.pk/2013/10/04/cjps-daughter-gets-engaged-to-eden-builders-ce/ |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> * [[پاکستان دے عام انتخابات 2013ء]] وچ دھاندلی دے الزامات د‏‏ی تحقیقات تو‏ں انکار اُتے وی افتخار تنقید دا نشانہ بنیا۔ == باہرلے جوڑ == * [http://www.newsline.com.pk/NewsApr2007/cover1apr2007.htm نیوزلائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070508144521/http://www.newsline.com.pk/NewsApr2007/cover1apr2007.htm |date=2007-05-08 }}، اپریل 2007ء وچ سعید طلعت حسین دا تجزیہ۔ * [http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2007/11/071106_iftikhar_audio_zs.shtml بی بی سی، صو‏‏تی] "جناب افتخار چودھری دا وکلا تو‏ں فون اُتے خطاب، مارشل لا دے بعد، 6 نومبر 2007ء " * بی بی سی ویڈٰیو، وکلا د‏‏ی تحریک دا اک سال rtsp://realstream-ws.bbc.co.uk.edgestreams.net/urdu/dps/2008/03/bb/1205257818_9th_march_16x9-_16x9_bb.rm {{Succession box |before = [[ناظم حسین صدیقی]] |years = 2005–2007 |title = [[منصف اعظم پاکستان]] |after = [[عبد الحمید ڈوگر]]<br /><small>ڈی فیکٹو</small> }} {{Succession box |before = [[عبد الحمید ڈوگر]]<br /><small>ڈی فیکٹو</small> |years = 2009&nbsp;– 2013 |title = [[منصف اعظم پاکستان]] |after =[[تصدق حسین جیلانی]] }} {{S-end}} == حوالے == {{حوالے|2}} {{پاکستان دے منصفین اعظم}} {{گٹھ کومنز|Iftikhar Muhammad Chaudhry}} [[گٹھ:1948 دے جم]] [[گٹھ:پاکستان دے منصفین اعظم]] [[گٹھ:پاکستانی منصفین]] [[گٹھ:پنجابی شخصیتاں]] [[گٹھ:چیف جسٹس عدالت عظمٰی پاکستان]] ex33nflh12o1p5r7vkrw4i59b31thfy 0 2881 708067 15320 2026-06-19T23:42:34Z EmausBot 1944 Fixing double redirect from [[اک]] to [[1 (عدد)]] 708067 wikitext text/x-wiki #مڑجوڑ [[1 (عدد)]] 40qpq1sz924bzze95f1zgyc9x0afwbd 0 3213 708076 661319 2026-06-20T09:35:32Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708076 wikitext text/x-wiki {{Person |ناں = آئیزک نیوٹن |مورت = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg |px = 200px |جیون = جمے 25 [[جنوری]] 1642، لنکنشائر، [[انگلستان|انگلینڈ]]، [[برطانیہ]]<br />مریا 31 [[مارچ]] 1727(عمر 84) مڈلزسکس [[انگلستان|انگلینڈ]]،[[برطانیہ]] |دیس = [[برطانیہ]] |کم = سینسدان، پروفیسر |گن = نیوٹن دے مکینکس<br />یونیورسل گریویٹی<br />کیلکولس<br />آپٹکس<br /> }} '''آئیزک نیوٹن''' (25 جنوری 1642 - 31 مارچ 1727) اک [[انگریز]] سائنسدان، [[فزکس]] دا گرو، ریاضی دا گرو، تارہ گرو، الکیمسٹ تے مذہبی سوچاں سی جینوں کئی پڑھاکو تے عام لوک دنیا دے سب توں بوتے اثر رکھن آلے لوکاں چ گنندے نیں۔ اودی کتاب [[پرنسیپیا میتھمٹیشیا]] 1687 چ چھپی تے اس کتاب نوں [[سائنس]] دی تریخ چ سب توں خاص کتاباں چوں اک سمجیا جاندا اے۔ نیوٹن اپنے حرکت دے قنوناں دی وجہ توں مشہور سی۔ نیوٹن نے [[گریوٹی]] نوں بیان کیتا تے حرکت دے قنون دسے تے اوناں قنوناں نوں اج تک ورتیا جاریا اے۔ نیوٹن نے پہلی ریفلکٹنگ دوربین بنائی رنگ دے بارے اپنی سوچ دتی تے اے وی دسیا جے اگر چٹے رنگ نوں پرزم چوں لنگایا جاۓ تے اوہ ست رنگاں چ ونڈیا جائیگا۔ میتھمیٹکس چ اونے کیلکولس دی نیو رکھی۔ مذہب تے وی نیوٹن نے جوکھا سارا لکھیا۔ نیوٹن اک خدا نوں منن والا سی۔ == جیون == آئیزک نیوٹن، 25 دسمبر 1643 نوں [[وولزتھورپ-بائی-کولسٹرورتھ]]، [[لنکنشائر]]، [[انگلستان|انگلینڈ]] چ جمیا۔ نیوٹن اپنے پیو دے مرن دے تن مہینے مگروں جمیا اودے پیو دا ناں وی اسحاق نیوٹن سی۔ اوہ ویلے توں پہلے جمیا سی تے اوہدا ناپ وی چھوٹا سی اودی ماں حنا آئزکف دا کہنا سی جے اوہ اک لٹر دے جگ چ وی آجاندا سی۔ جدوں اوہ تن وریاں دا سی تے اودی ماں نے اک پادری برنابس سمتھ نال ویاہ کرلیا۔ نیوٹن نوں اوہدی نانی ماگرے آئزکف کول چھڈ دتا گیا۔ جوان نیوٹن نوں اپنا متریا پیو چنگا ناں لگیا تے ناں اپنی ماں دا اوہدے نال ویاہ کرنا۔ 18ویں ورے اونوں مس سٹوری چنگی لگی پر ویاہ تک گل ناں اپڑی نیوٹن اپنی پڑھائی تے سائینسی کماں چ ای لگا ریا۔ 12 توں 17ویں ورے تک نیوٹن [[گرانتھم]] دے اک سکول چ پڑھدا ریا۔ 1659 چ اونوں پڑھائی توں ہٹا لیا گیا تے اودی ماں جیہڑی دوجی واری رنڈی ہوگئی سی اونوں وولزتھورپ دے پنڈ لے آئی۔ اودی مان اونوں زمین دار بنانا چاندی سی پر نیوٹن نوں زمینداری چنگی نیں سی لگدی۔ ہنری سٹوکس، اک سکول ماسٹر نے وی اودی ماں نوں ایہ گل آکھی جے نیوٹن دی پڑھائی پوری ہونی چائیدی اے۔ نیوٹن نوں دوبارہ سکولے پا دتا گیا جتھے اوہ اک ودیا پڑھاکو بن گیا۔ جون 1661 چ اوہ [[ٹرینیٹی کالج، کیمبرج]] چ آگیا ایتھے پڑھائی دے نال کم وی کردا سی۔ اوس ویلے کالج ج [[ارسطو]] نوں ای پڑھایا جاندا سی پر اوہنے نویں فلاسفر [[رینے ڈیکارٹ]] تے تارہ گرووان [[گلیلیو گلیلی|گلیلیو]]، [[نکولس کوپرنیکس]] تے [[یوہانس کپلر]] ول بؤتا دھیان دتا۔ 1665 چ اوہنے بائینومیل تھیورم بارے سوچیا تے ایہ سوچ [[کیلکولس]] وچ پلٹ گئی۔ اگست 1665 چ جدون اوہنے ڈگری لئی تے نال ای [[یونیورسٹی]] طاعون دے ڈر توں بند کردتی گئی۔ نیوٹن اگلے دو ورے وولزتھورپ چ اپنے کعر چ ای اپنے آپ پڑھدا ریا۔ ایس ویلے ای اونے کیلکولس، اوپٹکس تے کھچ دے قنون بناۓ۔ 1667 چ اوہ ٹرینٹی کالج واپس آگیا۔ فیلو بنن لئی پاردی بننا ضروری سی پر اوہنوں ایہ کم اپنیاں سوچاں باجوں پسند نیں سی پر کالج دا قنون سی جے اے کم فیر وی کیتا جاسکدا اے۔ ایہ رپھڑ اوس ویلے وڈا ہوگیا جدوں اوہ میتھمیٹکس دا پروفیسر لگنا چاندا سی تے ایہ لوکیزین کرسی لین اوہدا پادری ہونا لازمی سی۔ ایس ویلے [[چارلس II (انگلینڈ)]] نے اوہدی بانہ پھڑی تے اوہنوں پادری بنے بنا ای پروفیسری مل گئی۔ == وشکارلے ورے == '''[[پرنسیپیا میتھمٹیشیا]]''' 5 جولا‏ئی 1687 نوں [[ایڈمنڈ ہیلے]] دی ہتھ وںڈائی نال نیوٹن نے [[پرنسیپیا میتھمٹیشیا]] چھاپی۔ ایہ [[لاطینی]] وچ سی تے سائنس تے وڈھی مانتا والی کتاب اے۔ ایدھے وچ اوہنے انرجی نوں چھڈ کے فزکس دے ہر پاسے تے گل کیتی۔ ایدے وچ اوہنے ٹرن دے قنون دتے۔ ایہ قنون صنعتی انقلاب نوں ٹورن وچ مڈھ بنے۔ اگلے 200 وریاں وچ ایہناں وچ کوئی تبدیلی نہیں آئی۔ کتاب دے چھپن تے ای رابرٹ ہک نے اوہدے تے الزام لایا جے اوہنے ہک دیاں سوچاں نوں اپنیاں بنا کے کتاب وچ لکھیا اے۔ اوہنے کلیم کیتا جے انورس پروپورشن دی سوچ ہک دی سی۔ نیوٹن آکڑ گیا تے دوناں وشکار ساری عمر دے چگڑے دی نیو پےگئی۔ ایس کتاب نے نیوٹن دی مانتا نوں دوجے دیساں تک وی اپڑا دتا۔ ایہ کتاب تن انگاں وچ لکھی گئی۔ ایھدی پہلی چھپائی دیاں کئی کتاباں دنیا دیاں کئی لائیبریریاں وچ ہے نیں۔ 1713 وچ ایہدی دوجی چھپائی ہوئی۔ تے 1726 وچ ایھدی تیجی چھپائی سامنے آئی۔ اودوں ای ایہدا انگڑیزی وچ تے فیر فرانسیسی وچ پلٹایا گیا۔ '''میتھمیٹکس''' میتھمیٹکس دے انگ کیلکولکس دا موڈھی نیوٹن سی۔ جرمن فلسفی [[گوٹفرائیڈ لیبنز]] وی ایس کم وچ ایہدا سنگی سی پر دوہناں نے ایہدے تے کم وکھریاں کیتا۔ دوناں وشکار ایس دے موڈھی ہون تے رپھڑ وی ریا۔ لیبنز دا کم چھپ گیا سی تے لوکاں دے ڈر توں نیوٹن نے اپنا کم لکوئی رکھیا۔ میتھ وچ اوہنے ک‏ی کاہڈاں کڈیاں۔ نیوٹن 1669 وچ اپنے پہلے پروفیسر دے رٹیر ہون تے اوہدے آکھن تے ای کیمبرج وچ میتھمیٹکس دا پروفیسر بنا دتا گیا۔ '''آپٹکس''' 1670 توں 1672 تک نیوٹن نے آپٹکس پڑھائی۔ ایس ویلے اوہنے [[چانن]] دے [[ریفریکشن]] بارے سوچیا تے ایہ کرکے دسیا جے چانن نوں اگر پرزم چوں لنگایا جاۓ تے اوہ ست رنگاں چ ونڈیا جاندا اے ایدے اگے اک لنز تے اک ہور پرزم رکھیا جاۓ‎ تے ایہ فیر [[چٹا|چٹے]] چانن چ پرت جاۓ گا۔ 1704 چ اوہنے [[آپٹکس]] چھاپی۔ ایدھے وچ اوہنے چانن نوں نکے نکے ذریاں دی اک ونڈ گنیا۔ '''مکینکس ''' 1697 چ نیوٹن مکینکس ول فیر مڑیا۔ کیپلر دے قنوناں نوں زہن ج رکھدیاں ہویاں کھچ تے اوہدے پاندھیاں تے کم ویکھے ۔ 1680–1681 پالے وچ آنوالے بودیوالے تارے نے اوہنوں اپے ول کھچیا۔ ایس تے اوہدی [[ایڈمنڈ ہیلے]] نال گل بات ہوئی۔ [[نیوٹن دے چلن دے قنون]] ایس ویلے دی ای یاد گار اے۔ نیوٹن دا پہلا قنون گلیلیو دا سوچیا ہویا اے۔ نیوٹن نے ایدے نال دوجے قنون دا وادا کیتا۔ نیوٹن دا تیجا فنون اودے پہلے دو قنوناں نوں رلا کے مکینکس دی نیو بندا اے۔ ایس کتاب نال نیوٹن دی مانتا دوجے دیساں وچ وی اپڑی۔ اک سوئس حساب گرو نکولس ڈیولر نال ہوگئی پے جیہڑی انت تے ٹٹ وی گئی۔ نیوٹن نے کھل کے ایہ گل آکھی جے سورج ای گڑھ اے جیدے دوالے دوجے پاندھی کمدے نیں جنہاں وچوں زمین وی اک اے۔ نیوٹن دے چلن دے قنون میکنکس دا مڈھ نیں۔ این تن قنون نیں۔ ایہ کسے شے تے زور لگن تے فیر اوس زور باجوں اوس شے وچ ٹور ہون دے آپسی جوڑ نوں دسدے نیں۔ 1۔ '''پہلا قنون''': "اگر بارلا زور کسے شے تے ناں لگے تے اگر اوہ رکی ہوئی اے تے اوہ ہمیشہ رکی رویگی۔ اگر اوہ چل رئی اے تے اوہ ہمیشہ اکو دوڑ نال چلدی رویگی"۔ ادھارن: کرسی (اگر اوہ کتے پئی اے تے پئی رۓ گی جدھں تک اوہنوں زور لاکے اوتھوں ہلایا ناں جاۓ۔)۔ نسدی کھدو۔ ایہ پر دیکھن والی چیز اے جے کوئی نسدی ہوئی کھدو جح پینڈے تے جاکے رک جائیگی۔ ویکھن وچ ایہ نیوٹن دے قنون دے الٹ اے۔ ایس کھدو دے رکن دی وجہ ایہ اے جے ایہنوں روکن لئی کج اندسے زور ایھدے تے کم کیتا تے ایہنوں روکیا۔ اوہ نیں: زمین دی رگڑ، ہوا دی روک تے زمین دی کھچ۔ 2۔ '''دوجا قنون''': " اگر کسے چیز تے بارلا زور لگدا اے تے اوس چیز وچ ٹور دسے گی تے اوہ چیز زور والے پاسے ول ٹرے گی ایہ ٹور زور دا سدا حساب ہوئیگی تے ماس دا الٹا حساب ہوئیگی۔" (اگر اک چیز دے ودھن نال دوسری چیز اپنے آپ ودھے تے ایہ سدا حساب ہوئیگا، اگر اک چیز دے ودھن نال دوسری چیز اپنے آپ گھٹے تے ایہ الٹا حساب ہو‏یگا۔) میتھمیٹکس وچ ایہ قنون اینج لکھیا جائیگا: * زور = ماس X دوڑ * دوڑ = زور/ماس * ماس = زور/دوڑ پہلا تے دوجا قنون ارسطو دیاں سوچاں دے بر خلاف نیں جو ایہ سن جے کسے شے توں لگاتار زور لان دی لوڑ اے ٹور وچ رکھن لئی جد کے ایہ قنون کیندے نیں جے طاقت کسے شے دی ٹور نوں بدلن لئی ورتی جاندی اے۔ طاقت دا ناپ نیوٹن دے ناں نیوٹن رکھیا گیا اے۔ 3۔ '''تیجا قنون''': "ہر زور دا برابر تے الٹا زور ہوندا اے"۔ جدوں کوئی شے کسے شے تے زور لاندی اے تے جیدے تے زور لگدا اے اوہ وی زور لانوالی شے تے الٹا زور لاندی اے۔" '''نیوٹن دا کھچ دا قنون''': "ایس کائنات وچ ہر شے دوجی نوں اپنے ول اک زور نال کھچدی اے ایہ زور ایہناں دوواں شیواں دے ماساں دے سدے حساب تے اوہناں دے پینڈے دے دوواری جاصل ضرب دا الٹا حساب اے۔" نیوٹن 1689 توں 1690 تے فیر 1701 چ [[انگلستان|انگلینڈ]] دی پارلیمنٹ سنگی ریا۔ اے کیا جاندا اے جے ایس سارے ویلے چ اونے صرف اک جملہ آکھیا جدوں پارلیمنٹ دے اندر ٹھنڈی ہوا آرئی سی تی اونے کھڑکی بند کرن دا آکھیا۔ 1696 چ نیوٹن لندن آگیا تے شعائی ٹکسال دے کم چ آگیا۔ کیمبرج دے کم نوں جھڈدتا تے ٹکسال دے کم ج ودیا پن تے ایمانداری لے آیا۔ 1717 چ اونے ٹکسال چ چاندی ناپ نوں سونے دے ناپ ج پلٹیا۔ 1703 چ اونوں رائل سوسائیٹی دا صدر بنادتا گیا۔ == چھیکڑے ورے == اپریل 1705 چ جدوں ملکہ این کیمبرج یونورسٹی دی یاترا کر ر‎ئی سی اونے نیوٹن نون نائیٹ بنا دتا۔ نیوٹن دوجا سائینسدان سی جینوں نائیٹ بنایا گیا۔ پہلا فرانسس بیکن سی جیہنوں بنایا گیا۔ ایدے چ کج سیاسی فیدے وی سن۔ اپنے جیون دے انت تے نیوٹن ونچسٹر دے نیڑے کرینبری پارک چ اپنی پتیجی تے اودے بندے نال رہن لگ گیا۔ ایتھے اوہ اپنے مرن تک [[1727]] تک ریا. == موت == 20 مارچ 1727 نوں ستیاں ہویاں لندن وچ نیوٹن دا ساہ نکلدا اے۔ اونوں [[ویسٹ منسٹر ایبی]] چ دبیا گیا۔ نیوٹن نے ویاہ نیں سی کیتا تے اپنا پیس ٹکہ اپنے ساکاں چ ونڈ دتا۔ مرن دے مگروں اوہدے والاں نوں کھوجیا گیا تے اوہناں جوں مرکری نکلی جیہڑے اودے مرکری نال کم کرن باجوں اوہدے پنڈے ج ٹر گئی سی جیہنے اوہدے موڈ نوں وی وکھرا کردتا سی۔ == مرن مگروں == فرانسسیسی میتھمیٹکس کرو لیگرینج نے اے کل کئی اے جے نیوٹن دنیا دا سب توں وڈا جینیس اے۔ انگریو شاعر الیگرنڈر پوپ نے اک شعر چ نیوٹن اینج عزت دتی اے؛ Nature and nature's law hid in night...God said, "Let Newton be" and all was light پر نیوٹن اپنے کماں بارے بڑا منکسر المزاج سی فروری 1676 چ اپنےی اک جٹھی ج رابرٹ ہک نوں لکھدا اے، "اگر میں اگے ویکھ سکیاں تے ایدی وجہ اے جے میں جناں دے موڈیان تے بیٹھا ہویا آں"۔ اپنیاں یاداں ج اک ہور تھاں تے نیوٹن لخدا اے: مین نیں جاندا میں دنیا نوں کنجدا لگدا واں پر مین اپنے آپ نوں اک منڈے دے وانکون لکدا وان جیہڑا سمندر دے کنڈے تے کھیڈ ریا کدے اونے کوئی سونا [[گول]] وٹا لب جاندا اے پر اودے سامنے سچ دا اک سمندر ہلے لبن جوگا ریندا اے۔ 2005 چ برطانیہ دی رائل سوسائیٹی نے اپنے سنگیاں کولون اے گل پچھی جے اوناں دی سوچ وچ دنیا دا سب تون وڈا سینسدان کون اے : آغنسٹاغن یا نیوٹن۔ سنگیان نیں اے گل اکھی جے نیوٹن دا کم جوکھا اے۔ 1978 توں 1988 تک برطانیہ دے اک پونڈ دے نوٹ تے نیوٹن دی مورت سی۔ 1982 چ اک امریکی مائیکل ایچ ہارٹ نے دنیا دے 100 اوہ لوکاں تے اک کتاب لکھی جناں نے ایس دنیا اپنے کماں نال بعوت اثر پایا۔ نیوٹن نوں اونے دوجے نمبر رکھیا۔ اودے خیال نیوٹن دنیا دا سب توں وڈا سائینسدان سی جینے اودے توں مگروں آن والے سائینسداناں نون نویاں راہواں دسیاں۔ == مذہبی سوچ == نیوٹن نوں جانن والیاں دے نیڑے اوہ اک خدا نوں منن والا سی اوہ عیسا نوں خدا نیں سی مندا۔ اودے نیڑے اے بت پرستی سی اک وڈا گناہ۔ نیوٹن دا اے کینا سی "گریویٹی سیاریاں دے ٹرن بارے دسدی اے پر ایہ نیں دسدی جے کینے سیاریاں نوں ٹوریا۔ نیوٹن نے 3 اپریل 33 نوں عیسا نوں سولی تے چاڑن دی تریخ لکھی۔ == سیب دی کعانی == اے 1666 دی گل اے نیوٹن لنکن شائر اپنی ماں کول سی تے اک پھلواری چ بیٹھا سی ایتھے اونے اک سیب نوں ڈگدیاں ویکھیا۔ اونے سوچیا جے اینون زمین نے اپنے ول کھچیا اے۔ اونے سوچیا جے اے کھچ ضروری نیں جے زمین تے سیب دے وشکار ہوے اے زمین تے چن زمین تے سورج دے وشکار وی ہوسکدی اے۔ اوہ 20 ورے دے نیڑے ایس گل نوں سوچدا پرکھدا ریا تے اینج گریویٹی دے بارے قنون بناۓ۔ '''آئزیک نیوٹن''' [[انگلینڈ]] دے اک [[وگیانی]] سن۔ اوہناں نے [[گرتاکرشن]] دا نیم اتے [[گتی دے نیم|گتی دے نیماں]] دی کھوج کیتی ۔<ref>Mordechai Feingold، [http://www.oxforddnb.com/view/article/1541 Barrow، Isaac (1630–1677)]، ''Oxford Dictionary of National Biography''، [[Oxford University Press]]، September 2004؛ online edn، May 2007؛ accessed 24 February 2009؛ explained further in Mordechai Feingold " [http://www.jstor.org/stable/236236 Newton، Leibniz، and Barrow Too: An Attempt at a Reinterpretation]"؛ ''Isis''، Vol. 84، No. 2 (June، 1993)، pp. 310-338</ref> اوہ اک [[گنت وگیانی]]، [[بھوتک وگیانی]]، [[جوتشی]] اتے [[دارشنک]] سن۔ ایہناں دا شودھ پتر Philosophiae Naturalis Principia Mathematica سنّ 1687 وچّ پرکاشت ہویا ،جس وچّ گروتاکرشن اتے گتی دے نیماں دی ویاکھیا کیتی گئی سی ،اتے اس پرکار کلاسیکل بھوتک وگیان دی نیہہ رکھی ۔ اوہناں دی پھلوسوپھی نیچریلس پرنسپیا میتھیمیٹکا ، 1687 وچّ پرکاشت ہوئی ، ایہہ وگیان دے اتہاس وچّ آپجی دی سبھ توں پربھاوشالی کتاب ہے ،جو سارا ساہتک ینتر وگیان لئی آدھاربھوت کارج دی بھومکا نبھاؤندی ہے ۔اس کارج وچّ ، نیوٹن نے گوروتا اتے گتی دے تنّ نیماں دا ورنن کیتا جنھے اگلیاں تنّ شتابدیاں لئی بھوتک برہمنڈ دے وگیانی درشٹیکون اتے اپنا پربھاو ستھاپت کر لیا۔ نیوٹن نے وکھایا کہ دھرتی اتے وستاں دی گتی اتے آکاشی پنڈاں دی گتی دا نئنترن پرکرتک نیماں دوارا ہندا ہے ، اسنوں درساؤن لئی اوہناں نے گرہاں دی گتی دے کیپلر دے نیماں اتے اپنے گرتاکرشن دے سدھانت دے وچّ لگاتارتا ستھاپت کیتی ، اس پرکار توں سورج کیندریپن اتے وگیانک کرانتی دے آدھونکیکرن دے بارے وچّ پچھلے شکّ نوں دور کیتا ۔ ینتر وگیان وچّ ،نیوٹن نے سنویگ اتے کونی سنویگ دوہاں دے حفاظت دے سدھانتاں نوں ستھاپت کیتا ۔ پرکاش وگیان وچّ ، اوہناں نے پہلا ووہارک پراورتی دوردرشی بنایا<ref>{{cite web|url=http://etoile.berkeley.edu/~jrg/TelescopeHistory/Early_Period.html|title=The Early Period (1608–1672)|accessdate=2009-02-03|publisher=James R. Graham's Home Page}}</ref> اتے اس آدھار اتے رنگ دا سدھانت وکست کیتا کہ اک پرزم چٹے پرکاش نوں کئی رنگاں وچّ اپگھٹت کر دندا ہے جو درش سپیکٹرم بناؤندے ہن۔ اوہناں نے شیتلن دا نیم دتا اتے آواز دی گتی اتے سودھ کیتا ۔ وگیانیاں دے وچّ نیوٹن دی منتی بہت سکھر اتے ہے ،اجیہا بریٹین دی روئل سوسائٹی وچّ 2005 وچّ ہوئے وگیانیاں دے اک سرویکھن دوارا دکھایا ہویا ہندا ہے ، جس وچّ پچھیا گیا کہ وگیان دے اتہاس پر کسدا پربھاو زیادہ گہرا ہے ، نیوٹن دا جاں ایلبرٹ آئنسٹائین دا ۔ اس سرویکھن وچّ نیوٹن نوں زیادہ پربھاوی پایا گیا۔<ref name="royalsoc.ac.uk">{{cite web |title=Newton beats Einstein in polls of Royal Society scientists and the public |work=The Royal Society |url=http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp؟id=3880}}</ref> نیوٹن بہت زیادہ دھارمک وی سن ،حالانکہ اوہ اک اپرمپراگت عیسائی سن ، اوہناں نے سبھاوک وگیان ،جسدے لئی اوہناں نوں اج یاد کیتا جاندا ہے ،دی تلنا وچّ بائبل اتے زیادہ لکھیا۔ == مڈھلا جیون == [[فائل:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller، Bt.jpg|thumb|نیوٹن دی تصویر]] [[فائل:Bolton-newton.jpg|thumb]] ==جیون == آئجیک نیوٹن دا جنم 4 جنوری 1643 نوں لنکنشائر دے کاؤنٹی وچّ اک ہیملیٹ ،وولستھورپے - بائے -کولستیروورتھ وچّ وولستھروپ مینر وچّ ہویا ۔نیوٹن دے جنم دے سمیں ،انگلینڈ نے گرگورئن کیلینڈر نوں نہیں اپنایا سی ہور اس لئی اوہناں دے جنم دی متی نوں کرسمس دن 25 دسمبر 1642 دے روپ وچّ درج کیتا گیا۔ نیوٹن دا جنم اوہناں دے پتا دی موت دے تنّ مہینے بعد ہویا ،اوہ اک کھاندے پنڈے کسان سن اوہناں دا نام وی آئجیک نیوٹن سی ۔ پوروَ نپن دشا وچّ پیدا ہون والا اوہ اک چھوٹا بالک سی ؛ اوہناں دی ماتا ہنا ایسکپھ دا کہنا سی کہ اوہ اک چوتھائی گیلن دے چھوٹے جہے مگّ وچّ سما سکدا سی ۔ جدوں نیوٹن تنّ سال دے سن ، اوہناں دی ماں نے دوبارہ ویاہ کر لیا اتے اپنے نویں پتی ریورنڈ برنابس سمتھ دے نال رہن چلی گئی ،اتے اپنے پتّ نوں اسدی نانی مرگیری ایسکپھ دی دیکھبھال وچّ چھڈّ دتا ۔ چھوٹا آئجیک اپنے سوتیلے پتا نوں پسند نہیں کردا سی اتے اسدے نال ویاہ کرن دے کارن اپنی ماں دے نال دشمنی دا بھاوَ رکھدا سی ۔ ===سکھیا=== باراں سال توں ستاراں سال دی عمر تکّ اوہناں نے کنگس سکول ،گرانتھم وچّ سکھیا پراپت کیتی ( جتھے لائبریری دی اک کھڈکی اتے اوہناں دے ہستاکھر اج وی ویکھے جا سکدے ہن )، اوہناں نوں سکول توں کڈھ دتا گیا ،اتے اکتوبر 1659 اوہ وولستھورپے -بائے -کولستیروورتھ آ گئے ،جتھے اوہناں دی ماں ، جو دوجی وار ودھوا ہو چکی سی ،نے اوہناں نوں کسان بناؤن اتے زور دتا ۔ اوہ کھیتی توں نفرت کردے سن کنگس سکول دے ماسٹر ہینری سٹوکس نے اوہناں دی ماں نوں کیہا کہ اوہ ان ہاننوں پھر توں سکول بھیج دین تانکِ اوہ اپنی سکھیا نوں پورا کر سکن ۔ سکول دے اک منڈے دے خلاف بدلہ لین دی اچھا توں پریرت ہون کرکے اوہ اک سکھر کرم دے ودیارتھی بن گئے ۔<ref>White 1997، p. 22</ref> جون 1661 وچّ ، اوہناں نوں ٹرنٹی کالج ، [[کیمبرج]] وچّ اک سجر - اک پرکار دی کارج - پڑھائی بھومکا ، دے روپ وچّ بھرتی کیتا گیا ۔اس سمیں کالج دیاں سکھیاواں ارسطو اتے آدھارت سن۔ پر نیوٹن زیادہ آدھونک دارشنکاں جویں ڈیسکارٹیس اتے کھگولود جویں [[کوپرنیکس]] ، [[گلیلیو گلیلی|گیلیلیؤ]] اتے [[کیپلر]] دے وچاراں نوں پڑھنا چاہندا سی۔ 1665 وچّ اوہناں نے دپد پرمیی دی کھوج کیتی اتے اک گنتی سدھانت وکست کرنا شروع کیتا جو بعد وچّ گھٹّ کلن دے نام توں جانیا گیا۔ اگست 1665 وچّ جویں ہی نیوٹن نے اپنی ڈگری پراپت کیتی ، اسدے ٹھیک بعد پلیگ دی بھیشن مہانماری توں بچن لئی ساودھانی دے طور 'تے یونیورسٹی نوں بند کر دتا گیا۔ حالانکہ اوہ اک کیمبرج ودیارتھی دے روپ وچّ پرتشٹھت نہیں سن،اسدے بعد دے دو سالاں تکّ اوہناں نے وولستھورپے وچّ اپنے گھر پر نجی پڑھائی کیتی ، اتے کلن ،پرکاش وگیان ،اتے گروتاکرشن دے نیماں اتے اپنے سدھانتاں دا وکاس کیتا۔1667 وچّ اوہ ٹرنٹی دے اک پھیلو دے روپ وچّ کیمبرج پرط آئے۔ === وچلے سال === سارے آدھونک اتہاسکاراں دا مننا ہے کہ نیوٹن اتے لیبنیج نے گھٹّ کلن دا وکاس اپنے اپنے ادتے درساریاں دی ورتوں کردے ہوئے آزاد روپ نال کیتا ۔<ref>D Gjertsen (1986)، "The Newton handbook"، (London (Routledge & Kegan Paul) 1986)، at page 149.</ref> نیوٹن دے آنترک چکر دے انوسار ،نیوٹن نے اپنی اس ڈھنگ نوں لیبنیج توں کئی سال پہلاں ہی وکست کر دتا سی ،پر اوہناں نے لگبھگّ 1693 تکّ اپنے کسے وی کارج نوں پرکاشت نہیں کیتا ،اتے 1704 تکّ اپنے کارج دا پورا لیکھا لیکھا نہیں دتا۔ دوجے پاسے ،لیبنیج نے 1684 وچّ اپنی ودھیاں دا پورا لیکھا لیکھا پرکاشت کرنا شروع کر دتا ۔اسدے علاوہ ،لیبنیج دے درساریاں اتے سودھ دے طریقیاں نوں مہاندیپ اتے پورے طور تے اپنایا گیا، اتے 1820 دے بعد ، بریٹیش سامراج وچّ وی اسنوں اپنایا گیا ۔ جد کہ لیبنیج دیاں پستکاں مڈھ توں انت تکّ وچاراں دے آدھونکیکرن نوں درشاؤندیاں ہن ،نیوٹن دے پرمانیک نوٹس وچّ کیول انتم نتیجہ ہی ہے ۔ نیوٹن نے کیہا کہ اوہ اپنیاں سودھاں نوں پرکاشت نہیں کرنا چاہندے سن کیونکہ اوہناں نوں ڈر سی اوہ مذاق دا پاتر بن جانگے ۔ نیوٹن دا سوس گنت وگیانی نکولس پھتییو ڈے دئلئر دے نال بہت قریبی رشتہ سی ،جو شروع توں ہی نیوٹن دے گرتاکرشن دے سدھانت توں بہت پربھاوت سن ۔1691 وچّ دئلئر نے نیوٹن دے پھلوسوپھی ''نیچریلس پرنسپیا میتھیمیٹکا''<ref>Newton، 'Principia'، 1729 English translation، [http://books.google.com/books؟id=Tm0FAAAAQAAJ&pg=PA41 at page 41].</ref>،<ref>Newton، 'Principia'، 1729 English translation،[http://books.google.com/books؟id=Tm0FAAAAQAAJ&pg=PA54 at page 54].</ref> دے اک نویں سنسکرن نوں تیار کرن دی یوجنا بنائی ،لیکن اسنوں کدے پورا نہیں کر سکے ۔ بہرہال ،ایہناں دوناں ویکتیاں وچّ سنبندھ 1693 وچّ بدل گیا ۔اس سمیں ،دئلئر نے وی لیبنیج دے نال کئی پتراں دا لین-دین کیتا سی۔<ref>Westfall 1980، pp 538–539</ref> 1699 دی شروات وچّ ،رائل سوسائٹی (جسدے نیوٹن وی اک میمبر سن)دے ہور میبراں نے لیبنیج اتے ساہتک چوری دے الزام لگائے ،اتے ایہہ وواد 1711 وچّ وڈے روپ وچّ ساہمنے آیا ۔ نیوٹن دی رائل سوسائٹی نے اک گھوشنا کیتی کہ نیوٹن ہی سچے کھوجی سن اتے لیبنیج نے دھوکھادھڑی کیتی سی ۔ ایہہ گھوشنا شکّ دے گھیرے وچّ آ گئی ،جدوں بعد پایا گیا کہ نیوٹن نے اپنے آپ لیبنیج دی سودھ دے سٹے دی ٹپنی لکھی ۔ اس پرکار کوڑا نیوٹن بنام لیبنیج وواد شروع ہو گیا ،جو بعد وچّ نیوٹن اتے لیبنیج دوناں دے جیون وچّ 1716 وچّ لیبنیج دی موت تکّ جاری رہا۔<ref>Ball 1908، p. 356ff</ref> === سودھ کارج === نیوٹن نوں عامَ طور پر دپد پرمیی دا کرتا منیا جاندا ہے ،جو کسے وی وگیانی لئی آدر یوگ ہے ۔ اوہناں نے نیوٹن دیاں کوششاں،نیوٹن دے ڈھنگ ، ورگیکرت گھن پدھرا وقر (دو چراں وچّ تنّ دے بہایامی پد )دی کھوج کیتی ،پرمت انتراں دے سدھانت وچّ مہتوپورن یوگدان دتا ، اوہ پہلے ویکتی سن جنہاں نے بھناتمک سوچکانک دا پریوگ کیتا ، اتے ڈاؤپھینتائن سمیکرناں دے حلّ نوں ویونتبدھّ کرن لئی نردیشانک جمیٹری دی ورتو کیتی۔ انھاننوں 1669 وچّ حساب دا لیوکیسئن پروفیسر چنیا گیا ۔اوہناں دنیں ،کیمبرج جاں آکسفورڈ دے کسے وی میمبر نوں اک نردشٹ انگریزی پجاری ہونا ضروری سی ۔حالانکہ ،لیوکیسئن پروفیسر لئی جرری سی کہ اوہ گرجا گھر وچّ سرگرم نہ ہووے( تانکِ اوہ وگیان لئی ہور زیادہ سماں دے سکے )۔ نیوٹن نے دلیل دتا کہ سنجوگ دی لوڑ توں اوہناں نوں آزاد رکھنا چاہیدا ہے اتے چارلس دوسرا ،جسدا حکم لازمی سی ، نے اس دلیل نوں سویکار کیتا ۔اس پرکار توں نیوٹن دے دھارمک وچاراں اتے انگریزی روڑیوادیاں دے وچّ سنگھرش ٹل گیا۔ 1670 توں 1672 تکّ ، نیوٹن نے پرکاش وگیان اتے بھاشندتا ۔اس معیاد دے دوران اوہناں نے پرکاش دے اپورتن دی کھوج کیتی ،اوہناں نے دکھایا کہ اک پرزم چٹا پرکاش نوں رنگاں دے اک سپیکٹرم وچّ ونڈ دندا ہے ،اتے اک لینس اتے اک دوجا پرزم بہورنی سپیکٹرم نوں سنیوجت کرکے چٹا پرکاش دی اساری کردا ہے ۔ انھاننے ایہہ وی وکھایا کہ رنگین پرکاش نوں وکھ کرن اتے بھنّ وستاں اتے چمکاؤن توں رگین پرکاش دے گناں وچّ کوئی تبدیلی نہیں آؤندی اس پرکار توں ،اوہناں نے ویکھیا کہ ،رنگ پہلاں توں رنگین پرکاش دے نال وستو دی انترکریا دا نتیجہ ہندا ہے ناکِ وستاں اپنے آپ رنگاں نوں پیدا کردیاں ہن ۔ ایہہ نیوٹن دے رنگ سدھانت دے روپ وچّ جانیا جاندا ہے ۔ [[فائل:NewtonsTelescopeReplica.jpg|thumb|نیوٹن دا دوردرشی]]اس کارج توں اوہناں نے سٹہ کڈھیا کہ ، کسے وی اپورتی دوردرشی دا لینس پرکاش دے رنگاں وچّ وستھار (رنگین وپتھن) دا انوبھوَ کریگا ،اتے اس دھارنا نوں سدھ کرن لئی اوہناں نے پٹھدرشک دے روپ وچّ اک شیشے دا ورتوں کردے ہوئے ،اک دوردرشی(Newtonian reflecting type telescope) دی اساری کیتا ،تانکِ اس سمسیا نوں حلّ کیتا جا سکے ۔دراصل اساری دے انوسار ،پہلاں بنیا پراورتی دوردرشی ،اج اک نیوٹونئن دوربین دے روپ وچّ جانیا جاندا ہے ، اسوچّ تکنیک نوں سروپ دینا اتے اک صحیح شیشے دے پدارتھ دی سمسیا نوں حلّ کرنا شامل ہے ۔ نیوٹن نے بہت زیادہ پراورتک دھات دے اک کسٹم سنگٹھن توں ،اپنے شیشے نوں آدھار دتا ، اسدے لئی اوہناں دے دوردرشی دی گنوتا دی جانچ لئی نیوٹن دے چھلیاں دا پریوگ کیتا گیا۔<ref name="books.google.com">{{cite book|url=http://books.google.com/؟id=32IDpTdthm4C&pg=PA67&lpg=PA67&dq=newton+reflecting+telescope++1668+letter+1669&q=newton٪20reflecting٪20telescope٪20٪201668٪20letter٪201669 |title='&#39؛'Isaac Newton: adventurer in thought'&#39؛'، by Alfred Rupert Hall، page 67 |publisher=Books.google.com |date= |accessdate=2010-01-16|isbn=9780521566698|author1=Hall، Alfred Rupert|year=1996}}</ref> فروری 1669 تکّ اوہ رنگین وپتھن دے بناں اک سمگری دا اتپادن کرن وچّ سمرتھّ ہو گئے ۔ 1671 وچّ رائل سوسائٹی نے انھاننوں اوہناں دے پراورتی دوردرشی نوں پرردشت کرن لئی کیہا ۔<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/؟id=KAWwzHlDVksC&dq=history+of+the+telescope&printsec=frontcover |title='&#39؛The History of the Telescope'&#39؛ By Henry C. King، Page 74 |publisher=Books.google.com |date= |accessdate=2010-01-16|isbn=9780486432656|author1=King، Henry C|year=2003}}</ref> جدوں رابرٹ ہکّ نے نیوٹن دے کجھ وچاراں دی آلوچنا کیتی ،نیوٹن انا ناراض ہوئے کہ اوہ ساروجنک بحث توں باہر ہو گئے ۔ ہکّ دی موت تکّ دونو دشمن بنے رہے۔ نیوٹن نے دلیل دٹی کہ پرکاش کناں جاں اتی سوخم کناں نال بنیا ہے ،جو سنگھنے مادھئم ولّ جاندے سمیں اپورتت ہو جاندے ہن ، لیکن پرکاش دے وورتن نوں سپشٹ کرن لئی اسنوں ترنگاں دے نال سنبندھت کرنا جرری سی۔ == رسائن وگیان ولّ یوگدان == 1675 دی اوہناں دی پرکاش دے سنکلپ وچّ نیوٹن نے کناں دے وچّ بل دے ستھانانترن ہیتُ ،ایتھر دی حاضری نوں منظور کیتا۔ وگیانی ہینری مور دے سمپرک وچّ آؤن پچھوں رسائن ودیا وچّ اوہناں دی رچی ودھ گئی ۔ اوہناں نے ایتھر نوں کناں دے وچّ کھچّ اتے پرتیاکرشن دے وچاراں اتے آدھارت گپت بلاں اتے ستھاپت کر دتا ۔جان مینارڈ کینیج ،جنہاں نے رسائن وگیان اتے نیوٹن دے کئی لیکھاں نوں سویکار کیتا ،کہندے ہن کہ نیوٹن منتک دے یگ دے پہلے ویکتی نہیں سن : اوہ جادوگراں وچّ آخری نمبر اتے سن ۔<ref>{{cite book |last=Keynes |first=John Maynard |year=1972 |chapter=Newton، The Man |title=The Collected Writings of John Maynard Keynes Volume X |publisher=MacMillan St. Martin's Press |pages=363–4}}</ref> رسائن ودیا وچّ نیوٹن دی رچی اوہناں دے وگیان وچّ یوگدان توں وکھ نہیں کیتی جا سکدی (ایہہ اس سمیں ہویا جدوں رسائن ودیا اتے وگیان دے وچّ کوئی سپشٹ بھید نہیں سی )۔ 1677 وچّ ، نیوٹن نے پھر توں یانترک وگیان اتے اپنا کارج شروع کیتا ،ارتھات ،گرتاکرشن اتے گرہی رفتار دے کیپلر دے نیماں دے حوالے نال ،گرہاں دی جماعت پر گرتاکرشن دا پربھاو ،اتے اس وشے اتے ہکّ اتے پھلیمسٹیڈ دے سودھ کارج۔ انھاننے جرم وچّ ڈی موٹو کورپورم وچّ اپنے نتیجیاں دا پرکاشن کیتا ۔ اس وچّ رفتار دے نیماں دی شروات سی جنھے پرنسپپیا دی نیہہ رکھی۔ == پرنسپیا == [[فائل:NewtonsPrincipia.jpg|thumb|فلوسوفی نیچریلس پرنسپیا میتھیمیٹکا دی اک کاپی]] '''فلاسفی نیچریلس پرنسپیا میتھیمیٹکا'''( جسنوں ہن پرنسپیا دے روپ وچّ جانیا جاندا ہے )دا پرکاشن ایڈمنڈ سہیلی دی وتی مدد نال 5 جولائی 1687 نوں ہویا ۔اس کارج وچّ نیوٹن نے گتی دے تنّ نیم دتے جنہاں وچّ 200 توں وی زیادہ سالاں تکّ کوئی سدھار نہیں کیتا گیا ہے ۔اوہناں نے اس پربھاو لئی لیٹن شبد گریوٹاس ( بھار )دا استعمال کیتا جسنوں گوروتا دے نام توں جانیا جاندا ہے ،اتے گروتاکرشن دے نیم نوں پربھاشت کیتا۔ اس کارج وچّ اوہناں نے ہوا وچّ آواز دی گتی دے ،بایل دے نیم اتے آدھارت پہلاں وشلیشاتمک پرمان نوں پیش کیتا۔ بہت زیادہ دوری اتے کریا کر سکن والے اک ادرش زور دی نیوٹن دے سنکلپ کرکے اوہناں دی آلوچنا ہوئی ،کیونکہ اوہناں نے وگیان وچّ گپت ایجینسیاں نوں ملا دتا سی۔ پرنسپیا دے نال ،نیوٹن نوں انترراشٹری شہرت ملی۔ اوہناں نوں کافی مقبولیت ملی،اوہناں دے اک پرشنسک سن ،سوٹزرلینڈ وچّ جمے نکولس پھتییو دے دیولیئر ، جنہاں دے نال اوہناں دا اک گہرا رشتہ بن گیا ، جو 1693 وچّ تدّ ختم ہویا جدوں نیوٹن بیمار ہو گئے۔ == دھارمک یوگدان == 1690 دے دہاکے وچّ ،نیوٹن نے کئی دھارمک سودھ لکھے جو بائبل دی ساہتک ویاکھیا نال سنبندھت سن ۔ہینری مور دے برہمنڈ وچّ وشواس اتے دویتواد لئی اسویکرتی نے شاید نیوٹن دے دھارمک وچاراں نوں پربھاوت کیتا ۔اوہناں نے اک لکھت جان لوکے نوں بھیجی جس وچّ اوہناں نے ٹرنٹی دی ہوند نوں ووادت منیا سی ،جسنوں کدے پرکاشت نہیں کیتا گیا۔ == بعد دے کارج == نیوٹن 1689 توں 1690 تکّ اتے 1701 وچّ انگلینڈ دی سنسد دے میمبر وی رہے۔ لیکن کجھ سروتاں انوسار اوہناں دی ٹپنیاں ہمیشہ اک اناج کوٹھڑی اتے ادھرت ہندیاں سن۔<ref>White 1997، p. 232</ref> 1696 وچّ نیوٹن شاہی ٹکسال دے وارڈن دا پد سنبھالن لئی لندن چلے گئے ،ایہہ پد انھاننوں راج-کھزانا دے تتکالین خزانچی ،ہیلپھیکس دے پہلے ارل ،چارلس مونتاگُ دے حفاظت کرن کرکے پراپت ہویا ۔اوہناں نے انگلینڈ دی ٹکسال دا کارج سنبھال لیا ، کسے طرحاں ماسٹر لکاس دے اشاریاں اتے نچن لگے (اتے ایڈمنڈ سہیلی لئی استھائی ٹکسال شاکھا دے اپ-کھزانچی دا پد حاصل کیتا )۔ 1699 وچّ لکاس دی موت توں بعد نیوٹن شاید ٹکسال دے سبھ توں پرسدھ ماسٹر بنے ،اس پد اتے نیوٹن اپنی موت تکّ بنے رہے ۔ایہہ نیکتیاں جمیواری-وہونے پد دے روپ وچّ لئی گئیاں سن ،لیکن نیوٹن نے انھاننوں گمبھیرتا توں لیا ، 1701 وچّ اپنے کیمبرج دے کرتواں توں رٹائر ہو گئے ، اتے مدرا وچّ سدھار لیاؤن دی کوشش کیتا اتے نقلی مدرا بناؤن والیاں نوں اپنی شکتی دی ورتوں کرکے سزا دتی ۔ اپریل 1705 وچّ رانی عینی نے نیوٹن نوں ٹرنٹی کالج ،کیمبرج وچّ اک شاہی یاترا دے دوران نائیٹ دی اپادھی دتی ۔ایہہ نائیٹ دی پدوی نیوٹن نوں ٹکسال دے ماسٹر دے روپ وچّ اپنی سیواواں لئی نہیں دتی گئی سی اتے نہ ہی اوہناں دے وگیانی کارج لئی دتی گئی سی سگوں انھاننوں ایہہ اپادھی مئی 1705 وچّ سنسدی چون دے دوران اوہناں دے سیاسی یوگدان لئی دتی گئی سی۔<ref>"The Queen's 'great Assistance' to Newton's election was his knighting، an honor bestowed not for his contributions to science، nor for his service at the Mint، but for the greater glory of party politics in the election of 1705." Westfall 1994 p.245</ref> == موت == نیوٹن دی موت لندن وچّ 31 مارچ 1727 نوں ہوئی ،[پرانی شیلی 20 مارچ 1726]،اتے اوہناں نوں ویسٹمنسٹر ایبے وچّ دفنایا گیا سی۔ اوہناں دی موت دے بعد ،نیوٹن دے سریر وچّ بھاری ماترا وچّ پارا پایا گیا ،جو شاید اوہناں دے راسائنک کارجاں دا نتیجہ سی ۔ == سمکالی ساہت وچّ نیوٹن == پھرینچ گنت وگیانی جوسیپھ لئیس لاگرینج اکثر کہندے سن کہ نیوٹن وڈے بھاگاں والا سی ،اتے اک وار اوہناں نے کیہا کہ اوہ سبھ توں زیادہ بھاگشالی وی سی کیونکہ اسیں دنیا دی پرنالی نوں اک توں زیادہ وار ستھاپت نہیں کر سکدے۔<ref>Fred L. Wilson، ''History of Science: Newton'' citing: Delambre، M. "Notice sur la vie et les ouvrages de M. le comte J. L. Lagrange،" ''Oeuvres de Lagrange'' I. Paris، 1867، p. xx.</ref> انگریزی کوی الیکجینڈر پوپ نے نیوٹن دیاں اپلبدھیاں دے دوارے پربھاوت ہوکے پرسدھ سمرتی - لیکھ لکھیا : Nature and natures laws lay hid in night ؛ God said Let Newton be and all was light . نیوٹن اپنی اپلبدھیاں دا دسن وچّ اپنے آپ سنکوچ کردے سن ، فروری 1676 وچّ اوہناں نے رابرٹ ہک نوں اک پتر وچّ لکھیا : If I have seen further it is by standing on ye shoulders of Giants حالانکہ عامطور اتے اتہاسکاراں دا مننا ہے کہ اپروکت سطراں ،نمرتا دے نال کہے گئے اک کتھن دے علاوہ ،ہکّ اتے اک حملہ سن (جو گھٹّ اچائی دا اتے کبہ سی )۔اس سمیں پرکاش وگیان دیاں کاڈھاں نوں لے کے دوہاں دے وچّ اک وواد چل رہا سی بعد وچّ اک اتہاس وچّ ، نیوٹن نے لکھیا : ''میں نہیں جاندا کہ وچّ دنیا نوں کس روپ وچّ وکھائی دیوانگا لیکن اپنے تہاڈے لئی اک اجیہا منڈا ہاں جو سمندر دے کنارے اتے کھیڈ رہا ہے ،اتے اپنے دھیان نوں ہن اتے تدّ وچّ لگا رہا ہے ،اک زیادہ چیکنا پتھر جاں اک زیادہ سندر کھولھ لبھن دی کوشش کر رہا ہے ، سچائی دا ایہہ انا بہت سمندر میرے ساہمنے ہن تکّ کھوجیا نہیں گیا ہے ۔<ref>Letter from Isaac Newton to Robert Hooke، 5 February 1676، as transcribed in Jean-Pierre Maury (1992) ''Newton: Understanding the Cosmos''، New Horizons</ref><ref>Wikipedia ''[[Standing on the shoulders of giants]]''،</ref> == یادگار == [[فائل:Isaac Newton statue.jpg|thumb|اؤکسفورڈ یونیورسٹی وکھے نیوٹن دی یادگار]] نیوٹن دی یادگار(1731)ویسٹمنسٹر ایبے وچّ ویکھیا جا سکدا ہے ۔اسنوں مورتیکار مائکل رجبریک نے سفید اتے دھندلے سنگمرمر وچّ بنایا ہے ،جسدا ڈزائین ولئم کینٹ دوارا بنایا گیا ہے ۔اس یادگار وچّ نیوٹن دی مورت پتھر دی بنی ہوئی قبر دے اتے ٹکی ہوئی ہے ، اوہناں دی سجی کہنی اوہناں دی کئی مہان کتاباں اتے رکھی ہے ،اتے اوہناں دا کھبا ہتھ اک گنت دے ڈزائین والی اک سوچی ولّ اشارہ کر رہا ہے ۔<ref name="wmabbey">{{cite web|url=http://www.westminster-abbey.org/our-history/people/sir-isaac-newton|title=Famous People & the Abbey: Sir Isaac Newton|publisher=Westminster Abbey|accessdate=2009-11-13|archive-date=2009-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20091016081238/http://www.westminster-abbey.org/our-history/people/sir-isaac-newton|dead-url=yes}}</ref> == دھرم بارے وچار == [[فائل:Isaac Newton grave in Westminster Abbey.jpg|thumb|نیوٹن دی قبر]][[فائل:Newton-WilliamBlake.jpg|thumb|ولیئم بلیک دوارا نیوٹن دی تصویر]]اتہاسکار سٹیپھن ڈی . سنوبیلین دا نیوٹن دے بارے وچّ کہنا ہے کہ آئجیک نیوٹن اک ادھرمی سن۔ لیکن اوہناں نے اپنے نجی وشواس دی ساروجنک گھوشنا کدے نہیں سی کیتی، اوہناں نے اپنے وشواس نوں انی چنگی طرحاں لکو کے رکھیا کہ اج وی ودوان اوہناں دی نجی مانتاواں نوں نہیں جان سکدے۔ اوہناں دی دھارمک گسیلاپن لئی پرسدھ اک یگ وچّ ،نیوٹن دے کٹرپنتھی وچاراں دے بارے وچّ کجھ ساروجنک وچار ہن ،سبھتوں خاص ہے ،پوتر آدیشاں دا پالن کرن لئی اوہناں دے دوارا انکار کیتا جانا ،ولّ جدوں اوہ مرن والے سن تدّ اوہناں نوں پوتر سنسکار لین لئی کیہا گیا ولّ انھاننے انکار کر دتا ۔ == حوالے == <references/> ٭ {{cite book|last=Ball|first=W.W. Rouse|title=A Short Account of the History of Mathematics|location=New York|publisher=Dover|year=1908|isbn=0486206300}} ٭ {{cite book |last=Christianson|first=Gale|title=In the Presence of the Creator: Isaac Newton & His Times|location=New York|publisher=Free Press|year=1984|isbn=0-02-905190-8}} This well documented work provides، in particular، valuable information regarding Newton's knowledge of [[Patristics]] ٭ {{cite journal |last=Craig |first=John |title=Isaac Newton&nbsp؛– Crime Investigator |journal=Nature |year=1958 |volume=182 |page=149{{ndash}} 152 |doi=10.1038/182149a0 |pages=149}} ٭ {{cite journal |last=Craig |first=John |title=Isaac Newton and the Counterfeiters |journal=Notes and Records of the Royal Society of London |volume=18 |year=1963 |page=136{{ndash}} 145 |doi=10.1098/rsnr.1963.0017 |pages=136 }} ٭ {{cite book |last=Stewart|first=James|title= Calculus: Concepts and Contexts|publisher=Cengage Learning|year=2009|isbn=9780495557425}} ٭ {{cite book |authorlink=Richard S. Westfall |last=Westfall |first=Richard S. |title=Never at Rest |publisher=Cambridge University Press |year=1980، 1998 |isbn=0-521-27435-4 }} ٭ {{cite book|last=Westfall|first=Richard S.|title=Isaac Newton|publisher=Cambridge University Press|year=2007|isbn=9780199213559}} ٭ {{cite book|last=Westfall|first=Richard S.|title=The Life of Isaac Newton|publisher=Cambridge University Press|year=1994|isbn=0521477379}} ٭ {{cite book |authorlink=Michael White (author) |title=Isaac Newton: The Last Sorcerer |first=Michael |last=White |publisher=Fourth Estate Limited |year=1997 |isbn=1-85702-416-8}} == ہور پڑھو == ٭ {{cite book |last=Andrade |first=E. N. De C. |title=Isaac Newton |publisher=Chanticleer Press |location=New York |year=1950 |pages= |isbn=0841430144}} ٭ Bardi، Jason Socrates. ''The Calculus Wars: Newton، Leibniz، and the Greatest Mathematical Clash of All Time.'' 2006. 277 pp. [http://www.amazon.com/dp/1560259922 excerpt and text search] ٭ {{cite book | author = Bechler، Zev | title = Newton's Physics and the Conceptual Structure of the Scientific Revolution | year = 1991 | publisher = Springer | isbn = 0792310543}}. ٭ Berlinski، David. ''Newton's Gift: How Sir Isaac Newton Unlocked the System of the World.'' (2000). 256 pp. [http://www.amazon.com/dp/0743217764 excerpt and text search] ISBN 0-684-84392-7 ٭ Buchwald، Jed Z. and Cohen، I. Bernard، eds. ''Isaac Newton's Natural Philosophy.'' [[MIT Press]]، 2001. 354 pp. [http://www.amazon.com/dp/0262524252 excerpt and text search] ٭ {{cite journal|author=Casini، P.|title=Newton's Principia and the Philosophers of the Enlightenment|journal=Notes and Records of the Royal Society of London|year=1988|volume=42|issue=1|pages=35–52|issn=0035–9149|url=http://links.jstor.org/sici؟sici=0035-9149٪28198801٪2942٪3A1٪3C35٪3AN٪27ATPO٪3E2.0.CO٪3B2-H|doi=10.1098/rsnr.1988.0006}} ٭ {{cite book | author = Christianson، Gale E. | title = Isaac Newton and the Scientific Revolution | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 1996 | isbn = 019530070X}} See [http://www.amazon.com/dp/019530070X this site] for excerpt and text search. ٭ {{cite book |last=Christianson |first=Gale |title=In the Presence of the Creator: Isaac Newton & His Times |location=New York |publisher=Free Press |year=1984 |isbn=0-02-905190-8 }} ٭ Cohen، I. Bernard and Smith، George E.، ed. ''The Cambridge Companion to Newton.'' (2002). 500 pp. focuses on philosophical issues only؛ [http://www.amazon.com/dp/0521656966 excerpt and text search]؛ [http://www.questia.com/read/105054986 complete edition online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008010311/http://www.questia.com/read/105054986 |date=2008-10-08 }} ٭ {{cite book |author=Cohen، I. B. |title=The Newtonian Revolution |year=1980 |location= Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=0521229642}} ٭ {{cite book |author=Craig، John |title=Newton at the Mint |year=1946 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge، England }} ٭ {{cite book |author=Dampier، William C. |coauthors=Dampier، M. |title=Readings in the Literature of Science |publisher=Harper & Row |location=New York |year=1959 |isbn=0486428052 }} ٭ {{cite book |author=[[Richard de Villamil|de Villamil، Richard]] |title=Newton، the Man |publisher=G.D. Knox |location=London |year=1931}}&nbsp؛– Preface by [[Albert Einstein]]. Reprinted by Johnson Reprint Corporation، New York (1972). ٭ {{cite book |author=Dobbs، B. J. T. |title=The Foundations of Newton's Alchemy or "The Hunting of the Greene Lyon" |year=1975 |publisher=Cambridge University Press | place = Cambridge }} ٭ {{cite book |author=Gjertsen، Derek |title=The Newton Handbook |publisher=Routledge & Kegan Paul |location=London |year=1986 |isbn=0-7102-0279-2 }} ٭ {{cite book|author=Gleick، James|title=Isaac Newton|publisher=Alfred A. Knopf|year=2003 |isbn=0375422331}} ٭ {{cite journal |author=Halley، E. |title=Review of Newton's Principia |year=1687 |journal=Philosophical Transactions |volume=186 |page=291{{ndash}} 297}} ٭ [[Stephen Hawking|Hawking، Stephen]]، ed. ''On the Shoulders of Giants''. ISBN 0-7624-1348-4 Places selections from Newton's ''Principia'' in the context of selected writings by [[Copernicus]]، [[Johannes Kepler|Kepler]]، [[Galileo Galilei|Galileo]] and [[Albert Einstein|Einstein]] ٭ {{cite book|last=Herivel، J. W.|title=The Background to Newton's Principia. A Study of Newton's Dynamical Researches in the Years 1664–84|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|year=1965 }} ٭ {{cite book |author=[[John Maynard Keynes|Keynes، John Maynard]] |title=Essays in Biography |publisher=W. W. Norton & Co |year=1963 |isbn=0-393-00189-X}} Keynes took a close interest in Newton and owned many of Newton's private papers. ٭ {{cite book |author=Koyr�، A. |title=Newtonian Studies |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |year=1965 }} ٭ Newton، Isaac. ''Papers and Letters in Natural Philosophy''، edited by [[I. Bernard Cohen]]. [[Harvard University Press]]، 1958،1978. ISBN 0-674-46853-8. ٭ Newton، Isaac (1642–1727). ''The Principia'': a new Translation، Guide by I. Bernard Cohen ISBN 0-520-08817-4 University of California (1999) ٭ {{cite book |author=Pemberton، H. |title=A View of Sir Isaac Newton's Philosophy |publisher=S. Palmer |location=London |year=1728 }} ٭ {{cite book |last=Shamos، Morris H. |title=Great Experiments in Physics |location=New York |publisher=Henry Holt and Company، Inc. |year=1959 |isbn=0486253465 }} ٭ Shapley، Harlow، S. Rapport، and H. Wright. ''A Treasury of Science''؛ "Newtonia" pp.&nbsp؛147–9؛ "Discoveries" pp.&nbsp؛150–4. Harper & Bros.، New York، (1946). ٭ {{cite book | author = Simmons، J. | title = The Giant Book of Scientists {{ndash}} The 100 Greatest Minds of all Time | location = Sydney | publisher = The Book Company | year = 1996}} ٭ {{Cite book |last=Stukeley |first=W. |title=Memoirs of Sir Isaac Newton's Life |publisher=Taylor and Francis | place = London |year=1936}} (edited by A. H. White؛ originally published in 1752) ٭ {{cite book |author=Westfall، R. S. |title=Force in Newton's Physics: The Science of Dynamics in the Seventeenth Century |location=London |publisher=Macdonald |year=1971 |isbn=0444196110 }} == مکھ سروت == ٭ Newton، Isaac. ''The Principia: Mathematical Principles of Natural Philosophy.'' [[University of California Press]]، (1999). 974 pp. ٭٭ Brackenridge، J. Bruce. ''The Key to Newton's Dynamics: The Kepler Problem and the Principia: Containing an English Translation of Sections 1، 2، and 3 of Book One from the First (1687) Edition of Newton's Mathematical Principles of Natural Philosophy.'' University of California Press، 1996. 299 pp. ٭ Newton، Isaac. ''The Optical Papers of Isaac Newton. Vol. 1: The Optical Lectures، 1670–1672.'' Cambridge U. Press، 1984. 627 pp. ٭٭ Newton، Isaac. ''Opticks'' (4th ed. 1730) [http://books.google.com/books؟id=GnAFAAAAQAAJ&dq=newton+opticks&pg=PP1&ots=Nnl345oqo_&sig=0mBTaXUI_K6w-JDEu_RvVq5TNqc&prev=http://www.google.com/search٪3Fq٪3Dnewton٪2Bopticks٪26rls٪3Dcom.microsoft:en-us:IE-SearchBox٪26ie٪3DUTF-8٪26oe٪3DUTF-8٪26sourceid٪3Die7٪26rlz٪3D1I7GGLJ&sa=X&oi=print&ct=title&cad=one-book-with-thumbnail online edition] ٭٭ Newton، I. (1952). Opticks، or A Treatise of the Reflections، Refractions، Inflections & Colours of Light. New York: Dover Publications. ٭ Newton، I. ''Sir Isaac Newton's Mathematical Principles of Natural Philosophy and His System of the World،'' tr. A. Motte، rev. [[Florian Cajori]]. Berkeley: University of California Press. (1934). ٭ {{cite book |author=[[Whiteside، D. T.]] |title=The Mathematical Papers of Isaac Newton |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1967–82 |isbn=0521077400}}&nbsp؛– 8 volumes ٭ Newton، Isaac. ''The correspondence of Isaac Newton،'' ed. H. W. Turnbull and others، 7 vols. (1959–77) ٭ ''Newton's Philosophy of Nature: Selections from His Writings'' edited by H. S. Thayer، (1953)، [http://www.questia.com/read/5876270 online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813023028/http://www.questia.com/read/5876270 |date=2009-08-13 }} ٭ Isaac Newton، Sir؛ J Edleston؛ [[Roger Cotes]]، [http://books.google.com/books؟as_brr=1&id=OVPJ6c9_kKgC&vid=OCLC14437781&dq=٪22isaac+newton٪22&jtp=I ''Correspondence of Sir Isaac Newton and Professor Cotes، including letters of other eminent men'']، London، John W. Parker، West Strand؛ Cambridge، John Deighton، 1850.&nbsp؛– Google Books ٭ Maclaurin، C. (1748). An Account of Sir Isaac Newton's Philosophical Discoveries، in Four Books. London: A. Millar and J. Nourse. ٭ Newton، I. (1958). Isaac Newton's Papers and Letters on Natural Philosophy and Related Documents، eds. I. B. Cohen and R. E. Schofield. Cambridge: Harvard University Press. ٭ Newton، I. (1962). The Unpublished Scientific Papers of Isaac Newton: A Selection from the Portsmouth Collection in the University Library، Cambridge، ed. A. R. Hall and M. B. Hall. Cambridge: Cambridge University Press. ٭ Newton، I. (1975). Isaac Newton's 'Theory of the Moon's Motion' (1702). London: Dawson. == باہرلے لنک == ٭ {{Wikisource1911Enc Citation|Newton، Sir Isaac}} ٭ [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Mathematicians/Newton.html Newton biography (University of St Andrews)] ٭ [http://scienceworld.wolfram.com/biography/Newton.html ScienceWorld biography] ٭ [http://www.chlt.org/sandbox/lhl/dsb/page.50.a.php Dictionary of Scientific Biography] ٭ [http://www.newtonproject.sussex.ac.uk/prism.php؟id=1 The Newton Project] ٭ [http://www.isaacnewton.ca The Newton Project - Canada] ٭ [http://www.skepticreport.com/predictions/newton.htm Rebuttal of Newton's astrology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080629021908/http://www.skepticreport.com/predictions/newton.htm |date=2008-06-29 }} ٭ [http://www.galilean-library.org/snobelen.html Newton's Religious Views Reconsidered] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927014559/http://www.galilean-library.org/snobelen.html |date=2007-09-27 }} ٭ [http://www.pierre-marteau.com/editions/1701-25-mint-reports.html Newton's Royal Mint Reports] ٭ [http://www.pbs.org/wgbh/nova/newton/ Newton's Dark Secrets] [[Nova (TV series)|NOVA]] TV programme ٭ from The [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]: ٭٭ [http://plato.stanford.edu/entries/newton/ Isaac Newton]، by George Smith ٭٭ [http://plato.stanford.edu/entries/newton-principia/ Newton's Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]، by George Smith ٭٭ [http://plato.stanford.edu/entries/newton-philosophy/ Newton's Philosophy]، by Andrew Janiak ٭٭ [http://plato.stanford.edu/entries/newton-stm/ Newton's views on space، time، and motion]، by Robert Rynasiewicz ٭ [http://www.tqnyc.org/NYC051308/index.htm Newton's Castle] Educational material ٭ [http://www.dlib.indiana.edu/collections/newton The Chymistry of Isaac Newton] Research on his Alchemical writings ٭ [http://www.fmalive.com/ FMA Live! Program for teaching Newton's laws to kids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402142826/http://www.fmalive.com/ |date=2016-04-02 }} ٭ [http://www.adherents.com/people/pn/Isaac_Newton.html Newton's religious position] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090822033018/http://www.adherents.com/people/pn/Isaac_Newton.html |date=2009-08-22 }} ٭ [http://hss.fullerton.edu/philosophy/GeneralScholium.htm The "General Scholium" to Newton's Principia]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030513080422/http://hss.fullerton.edu/philosophy/GeneralScholium.htm |date=2003-05-13 }} ٭ Kandaswamy، Anand M. [http://www.math.rutgers.edu/courses/436/Honors02/newton.html ''The Newton/Leibniz Conflict in Context''] ٭ [http://www.phaser.com/modules/historic/newton/index.html Newton's First ODE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705191603/http://www.phaser.com/modules/historic/newton/index.html |date=2007-07-05 }}&nbsp؛– A study by on how Newton approximated the solutions of a first-order ODE using infinite series ٭ {{MacTutor Biography|id=Newton}} ٭ {{MathGenealogy|id=74313}} ٭ [http://www.ltrc.mcmaster.ca/newton/ The Mind of Isaac Newton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061213222519/http://www.ltrc.mcmaster.ca/newton/ |date=2006-12-13 }} Images، audio، animations and interactive segments == لکھتاں == {{Commons|Isaac Newton}} ٭ [http://www.newtonproject.sussex.ac.uk/prism.php؟id=43 Newton's works - full texts، at the Newton Project] ٭ {{gutenberg author|id=Isaac_Newton|name=Isaac Newton}} ٭ [http://rack1.ul.cs.cmu.edu/is/newton/ Newton's Principia&nbsp؛– read and search] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090810003302/http://rack1.ul.cs.cmu.edu/is/newton/ |date=2009-08-10 }} ٭ [http://www.earlymoderntexts.com/f_newton.html ''Descartes، Space، and Body'']، an excerpt from ''De Gravitatione et Aequipondio Fluidorum''، with annotations by Jonathan Bennett ٭ [http://www.archive.org/stream/opticksoratreat00newtgoog#page/n6/mode/2up Opticks، or a Treatise of the Reflections، Refractions، Inflexions and Colours of Light]''، full text on [[archive.org]] == ہور پڑہو == * [[نیوٹن دے چلن دے قنون]] === بارلے جوڑ === {{Commons|Isaac Newton|آئیزک نیوٹن|position=left}} [[گٹھ:آئیزک نیوٹن]] [[گٹھ:انگریز سینسدان]] stz1l70uv3uxi64jvzffuemmvuomovv 0 10135 708074 454540 2026-06-20T08:40:07Z ~2026-22643-79 43985 708074 wikitext text/x-wiki [[File:Bandiera de Interlingua.svg|thunb]] انٹرلنگوا اک بینالاقوامی اگزلری بولی اے۔ ایدے بولن آلیا دی گنتی 100 دے نیڑے اے۔ [[گٹھ:بولیاں]] [[گٹھ:بولی]] [[گٹھ:دنیا دیاں بولیاں]] [[گٹھ:لسانیات]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس]] [[گٹھ:یورپ دیاں بولیاں]] [[گٹھ:یورپی بولیاں]] [[گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں]] 4mdohr5wulksitf3foheyd08kqndvmz 0 12568 708091 655003 2026-06-20T11:50:24Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708091 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geopolitical organization |name='''اقوام متحدہ''' |image_flag = Flag of the United Nations.svg |image_symbol = Emblem of the United Nations.svg |symbol_type = نشان |linking_name = اقوام متحدہ |image_map = United Nations (Member States and Territories).svg |map_width = 280px |map_caption = [[اقوام متحدہ دے رکن ملک]] دا نقشہ{{سطر}} |membership = [[اقوام متحدہ دے رکن ملک|193رکن ملک]] |admin_center_type = [[اقوام متحدہ دا صدر دفتر|صدر دفتر]] |admin_center = [[نیویارک شہر]] وچ بین الاقوامی علاقہ |languages_type = [[دفتری زبان]]اں |languages = [[عربی زبان|عربی]] ، [[چینی زبان|چینی]] ، [[انگریزی زبان|انگریزی]] ، [[فرانسیسی زبان|فرانسیسی]] ، [[روسی زبان|روسی]] ، [[ہسپانوی زبان|ہسپانوی]] |leader_title1 = [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ|سیکرٹری جنرل]] |leader_name1 = {{پرچم تصویر چھوٹی|پرتگال}} [[انٹونیو گوٹیرش]] |leader_title2 = [[صدر اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|صدر جنرل اسمبلی]] |leader_name2 = {{پرچم تصویر چھوٹی|Ecuador}} [[ماریا فرنینڈا ایسپینوسا]] |established_event1 = {{nowrap|[[اقوام متحدہ دا چارٹر|اقوام متحدہ دے چارٹر]] اُتے دستخط}} |established_date1 = 26 جون 1945 |established_event2 = {{nowrap|چارٹر دا بین الاقوامی اطلاق}} |established_date2 = 24 اکتوبر 1945 |official_website = [http://www.un.org/ www.un.org] }} 25 [[اپریل]]، [[1945ء]] تو‏ں 26 [[جون]]، [[1945ء]] تک [[سان فرانسسکو]]، [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] وچ پنجاہ ملکاں دے نمائندےآں د‏‏ی اک کانفرس منعقد ہوئی۔ اس کانفرس وچ اک [[بین الاقوامی]] ادارے دے قیام اُتے غور کيتا گیا۔ چنانچہ '''اقوام متحدہ''' یا United Nations دا منشور یا چارٹر مرتب کيتا گیا۔ لیکن اقوام متحدہ 24 [[اکتوبر]]، [[1945ء]] وچ معرض وجود وچ آئی۔ اقوام متحدہ یا United Nations Organisation دا ناں [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] دے سابق صدر [[فرینکلن ڈی روزویلٹ]] نے تجویز کيتا سی۔ [[File:Flag of the United Nations.svg|thumb|left|250px| اقوام متحدہ دا جھنڈا]] [[File:Youth_Activist_and_Human_Rights_activist_Rahmat_Aziz_Chitrali_representing_Pakistan_in_United_Nations_Youth_Forum.jpg|thumb|left|250px|رحمت عزیز چترالی اقوام متحدہ چ پاکستان دی نمائندگی کررہے ہیں، دوجے رو وچ چٹی شرٹ وچ]] اقوام متحدہ یا یونائٹڈ نیشنز (United Nations Organization: UNO) اک بین الاقوامی ادارے دا ناں اے۔ اے جگ دے دیساں دی اک سنگت اے جیہڑی دیساں دے وشکار قنون چلان، وادے، [[امن]] تے رل مل کے رہن چ ہتھ ونڈاندی اے۔ ایدی نیو 1945 چ رکہھی گئی سی تے ایدے ہن 192 سنگی نیں۔ ایدا گڑھ [[امریکہ]] دا شہر [[نیو یارک]] اے۔ اے ادارہ 1945 چ [[دوجی جنگ عظیم]] دے مُکن توں بعد لیگ آف نیشنز دی تھاں ٹوریا گیا سی۔ شروع چ ایس ادارے دا کم دیساں دے وچکار جنگاں ، لڑائیاں نوں روکنا تے گل بات کرن لئی اک اڈا بنانا سی۔ ایس ادارے دے مقصد نوں پورا کرن لئی کئی ماتحت ادارے رل مل کے کم کردے نیں۔ ایس ادارے نوں 1988 چ امن دا نوبل انعام دتا گیا۔ == تریخ == [[1919]] نوں [[لیگ آف نیشنز]] دے ناں توں اک ادارہ بنایا گیا جیڑا جگ دے دیساں دے وشکار امن قائم کرن تے رل کے رہن بارے کم کردا سی۔ لیکن اے ادارہ 1939 نوں شروع ہون آلی [[دوجی جنگ عظیم]] (1939–1945) نوں نا روک سکیا۔ تے وڈی گنتی چ انسانی جاناں تے علاقے ایس جنگ دی لپیٹ چ آ گئے۔ ایس کر کے [[1945]] نوں جنگ مکن توں بعد 'یونائیٹڈ نیشنز' دے ناں توں اک ادارے دی نیوں رکھی گئی کیونجکہ کسی تیجی جنگ عظیم نوں روکیا جائے۔ سب توں پہلاں بقاعدہ طور تے ایس ادارے دا ناں 1 جنوری 1942 نوں ورتیا گیا تے ایس ادارے دا اعلان 24 اکتوبر 1945 نوں کیتا گیا۔ اوس ویلے 50 دیس ایس ادارے دے سنگی بنے جناں چوں پنج دیس پکے سنگی بنائے گئے۔ پکے سنگیاں وچ [[فرانس]]، [[چین]]، [[سوویت یونین]]، [[امریکہ]] تے [[برطانیہ]] شامل نیں۔ یونائٹڈ نیشنز دی جنرل اسمبلی دی پہلی بیٹھک جنوری 1946 نوں [[لندن]] چ بلائی گئی جیدے وچ کل [[51]] سنگی دیساں نے حصہ لیا۔ یونائیٹڈ نیشنز دی مخالفت ایدے ٹرن نال ای شروع ہو گئی تے [[امریکہ]] دی جان برچ سوسائٹی ایدی سب توں پہلی تے وڈی مخالف سی۔ [[1959]] نوں ایس سوسائٹی نے امریکہ نوں ایس ادارے دی سنگت نوں روکن لئی اک تحریک وی شروع کیتی۔ ایدا اک ہور مخالف اک مشعور فرانسیسی سیاستدان تے جنرل [[چارلس ڈیگال]] وی سی جیدے مطابق صرف اک ادارہ پورے جگ چ امن تے دیساں دے وشکار دوستی نئیں پیدا کر سکدا۔ او دیساں دے وچکار اپنی حفاظت آپ کرن دا حمایتی سی۔ == انتظامی ونڈ == مجموعی طور تے یونائٹڈ نیشنز دا نظام پنج وڈے تے اہم حصے رل کے ٹوردے نے، ایناں دے ناں: [[جنرل اسمبلی]]، [[حفاظتی کونسل]]، [[معاشی تے معاشرتی کونسل]]، [[سیکرٹریٹ]] تے [[بین الاقوامی عالمی عدالت]] نیں۔ ایناں چوں چار حصے [[نیو یارک]] وچ یو این دے وڈے اڈے چ واقع نیں۔ == منشور تے مقاصد == [[فائل:Chile signs UN Charter 1945.jpg|thumb|1945 وچ اقوام متحدہ دے چارٹر اُتے دستخطےآں د‏‏ی تقریب ، [[سان فرانسسکو]]، [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]]]] اس دے چارٹر د‏‏ی تمہید وچ لکھیا اے کہ # اسيں اقوام متحدہ دے لوکاں نے ارادہ کيتا اے کہ آنے والیاں نسلاں نو‏‏ں جنگ کيت‏ی لعنت تو‏ں بچاواں گے۔ # انساناں دے بنیادی حقوق اُتے دوبارہ ایمان لاواں گے تے انسانی اقدار د‏‏ی عزت تے قدرومنزلت کرن گے۔ # مرد تے عورت دے حقوق برابر ہون گے۔ تے چھوٹی وڈی قوماں دے حقوق برابر ہون گے۔ # ایداں دے حالات پیدا کرن گے کہ عہد ناواں تے بین الاقوامی آئین د‏‏ی عائد کردہ ذمہ داریاں نو‏‏ں نبھایا جائے۔ آزادی د‏‏ی اک وسیع فضا وچ اجتماعی ترقی د‏‏ی رفتار ودھے تے زندگی دا معیار بلند ہوئے۔ :لہذا * ایہ مقاصد حاصل کرنے دے لئی رواداری اختیار کرن۔ * ہمسایاں تو‏ں اُتے امن زندگی بسر کرن۔ * بین الاقوامی امن تے تحفظ د‏‏ی خاطر اپنی طاقت متحد کرن۔ ہور اصولاں تے روایتاں نو‏‏ں قبول کر سکن اس گل دا یقین دلاواں د‏‏ی مشترکہ مفاد دے سوا کدی طاقت دا استعمال نہ کيتا جائے۔ * تمام اقوام عالم اقتصادی تے اجتماعی ترقی د‏‏ی خاطر بین الاقوامی ذرائع اختیار کرن۔ === مقاصد === اقوام متحدہ د‏‏ی شق نمبر 1 دے تحت اقوام متحدہ دے مقاصد درج ذیل نيں۔ # مشترکہ مساعی تو‏ں بین الاقوامی امن تے تحفظ قائم کرنا۔ # قوماں دے درمیان دوستانہ تعلقات نو‏‏ں بڑھانا۔ # بین الاقوامی اقتصادی، سماجی، ثقافتی تے انساناں نو‏‏ں بہتری تو‏ں متعلق گتھیاں نو‏‏ں سلجھانے د‏‏ی خاطر بین الاقوامی تعاون پیدا کرنا [[انسانی حقوق]] تے بنیادی آزادیاں دے لئی لوکاں دے دلاں وچ عزت پیدا کرنا۔ # اک ایسا مرکز پیدا کرنا جس دے ذریعے قوماں رابطہ عمل پیدا ک‏ر ک‏ے انہاں مشترکہ مقاصد نو‏‏ں حاصل کر سکن۔ # آرٹیکل نمبر 2 دے تحت تمام رکن ملکاں نو‏‏ں مرتبہ برابری د‏‏ی بنیاد اُتے ا‏‏ے۔ == رکنیت == {{Main|لسٹ اراکین اقوام متحدہ سلامتی کونسل}} ہر امن پسند ملک جو اقوام متحدہ دے چارٹر د‏‏ی شرائط تسلیم کرے تے ادارہ د‏‏ی نظر وچ اوہ ملک انہاں شرائط نو‏‏ں پورا کر سک‏‏ے تے اقوام متحدہ د‏‏ی ذمہ داریاں نو‏‏ں ادا کرنے دے لئی تیار ہوئے برابری د‏‏ی بنیاد اُتے اقوام متحدہ دا رکن بن سکدا ا‏‏ے۔ شروع شروع وچ اس دے صرف 51 ممبر سن ۔ بعد وچ بڑھدے گئے۔ سیکورٹی کونسل یا [[سلامتی کونسل]] د‏‏ی سفارش اُتے جنرل اسمبلی اراکین نو‏‏ں معطل یا خارج کر سکدی ا‏‏ے۔ تے جے کوئی رکن چارٹر د‏‏ی مسلسل خلاف ورزی کرے اسنو‏ں خارج کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ [[سلامتی کونسل]] معطل شدہ اراکین دے حقوق رکنیت نو‏‏ں بحال کر سکدی ا‏‏ے۔ اس وقت اس دے ارکان ملکاں د‏‏ی تعداد 193 ا‏‏ے۔ تفصیلی لسٹ دے لئی ویکھو : [[اقوام متحدہ دے رکن ملکاں]]۔ == اعضاء == اقوام متحدہ دے 6 اعضاء نيں # [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|جنرل اسمبلی]] # [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|سلامتی کونسل]] # [[اقوام متحدہ اقتصادی تے سماجی کونسل|اقتصادی تے سماجی کونسل]] # [[اقوام متحدہ سرپرستی کونسل|سرپرستی کونسل]] # [[بین الاقوامی عدالت انصاف]] # [[اقوام متحدہ سیکریٹریٹ|سیکریٹریٹ]] === جنرل اسمبلی === [[فائل:UN General Assembly hall.jpg|thumb|اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی دا ہال]] جنرل اسمبلی تمام رکن ملکاں اُتے مشتمل ہُندی ا‏‏ے۔ ہر رکن ملک اسمبلی وچ زیادہ تو‏ں زیادہ پنج نمائندے بھیج سکدا ا‏‏ے۔ ایداں دے نمائندےآں دا انتخاب ملک خود کردا ا‏‏ے۔ ہر رکن ملک نو‏‏ں صرف اک ووٹ دا حق حاصل ہُندا ا‏‏ے۔ جنرل اسمبلی دا معمول دا اجلاس سال وچ اک دفعہ ماہ ستمبر دے تیسرے منگل نو‏‏ں شروع ہُندا اے، اُتے جے [[سلامتی کونسل]] چاہے یا اقوام متحدہ دے اراکین د‏‏ی اکثریت کہ‏ے تاں جنرل اسمبلی دا خاص اجلاس کسی تے وقت وچ وی بلايا جا سکدا ا‏‏ے۔ ==== کمیٹیاں ==== جنرل اسمبلی دا کم سر انجام دینے دے لئی چھ کمیٹیاں بنائی گئياں نيں۔ انہاں کمیٹیاں وچ نمائندگی دا حق ہر ممبر ملک نو‏‏ں حاصل ا‏‏ے۔ * پہلی کمیٹی تحفظاندی تے سیاسی معاملات تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ ہتھیاراں وچ تخفیف دا معاملہ وی ايس‏ے د‏‏ی ذمہ داری ا‏‏ے۔ اس د‏ی ہور امداد دے لئی اک خصوصی سیاسی کمیٹی وی ا‏‏ے۔ * دوسری کمیٹی اقتصادی تے مالیا‏تی معاملات دے متعلق ا‏‏ے۔ * تیسری کمیٹی سماجی انسانی تے ثقافتی معاملات دے بارے وچ ا‏‏ے۔ * چوتھ‏ی کمیٹی تولیندی معاملات دے متعلق اے جس وچ غیر مختار علاقےآں دے معاملات وی شامل نيں۔ * پنجويں کمیٹی انتظامی معاملات تے بجٹ دے متعلق ا‏‏ے۔ * چھیويں کمیٹی قانون تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ ان دے علاوہ اک جنرل اسمبلی دے پریذیڈنٹ، 17 وائس پریذیڈنٹ تے وڈی کمیٹی دے 6 ارکان اُتے مشتمل اے جنہاں دا انتخاب جنرل اسمبلی کردی ا‏‏ے۔ جنرل کمیٹی دا اجلاس اسمبلی دے کم دا جائزہ لینے تے اسنو‏ں بخوبی سر انجام دینے دے لئی اکثر منعقد ہُندا ا‏‏ے۔ جنرل اسمبلی د‏‏ی امداد دے لئی ہور کئی کمیٹیاں وی نيں۔ جنرل اسمبلی اکثر اوقات بہ وقت ضرورت ہنگامی کمیٹیاں وی مقرر کردی ا‏‏ے۔ مثلاً امبلی نے [[دسمبر]] [[1948ء]] وچ [[کوریا]] دے لئی اقوام متحدہ دا کمیشن مقرر کيتا۔ اقوام متحدہ نے مصالحتی کمیشن برائے فلسطین مقرر کيتا۔ تمام کمیٹیاں د‏‏ی سفارشات جنرل اسمبلی وچ منظوری دے لئی پیش کيت‏‏ی جاندیاں نيں۔ ==== اختیارات تے فرائض ==== جنرل اسمبلی دے اختیارات تے فرائض وسیع نيں۔ مثلاً * امن تے عافیت دے لئی بین الاقوامی اصولاں اُتے غور کرنا تے اس ضمن وچ اپنی سفارشات پیش کرنا۔ * بین الاقوامی سیاست د‏‏ی ترویج کرنا * بین الاقوامی قانون د‏‏ی ترقی تے تدوین * تمام بنی نوع انسان دے لئی بنیادی حقوق تے آزادیاں نو‏‏ں حاصل کرنا۔ * اقتصادی، سماجی، ثقافتی، تعلیمی تے صحت عامہ دے متعلق بین الاقو امی اشتراک عمل * سلامتی کونسل تے اقوام متحدہ دے دوسرے اعضا د‏‏ی رپورٹاں اُتے غور کرنا * کسی تنازع د‏‏ی صورت وچ اس دے حل دے لئی اپنی سفارشات پیش کرنا * ٹرسٹی شپ کونسل دے ذریعہ تولیندی معاہدات د‏‏ی تعمیل د‏‏ی نگرانی کرنا * سلامتی کونسل دے دس غیر مستقل ارکان دا انتخاب * اقوام متحدہ دے بجٹ اُتے غور تے غوض کرنا تے اسنو‏ں منظور کرنا * ارکان ملک دے لئی چندے د‏‏ی رقم مقرر کرنا * مخصوص ادارےآں دے بجٹ د‏‏ی جانچ پڑتال کرنا وغیرہ * اہ‏م مسائل دو تہائی اکثریت تو‏ں طے پاندے نيں۔ باقی مسائل دا فیصلہ حاضر ارکان د‏‏ی سادہ اکثریت تو‏ں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ === سلامتی کونسل === [[فائل:United Nations Security Council.jpg|thumb|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دا چیمبر]] [[سلامتی کونسل]] یا سکیورٹی کونسل اقوام متحدہ دا سب تو‏ں اہ‏م عضو اے اس دے کل پندرہ ارکان ہُندے نيں، جنہاں وچو‏ں پنج مستقل ارکان جو [[فرانس]]، [[روس]]، [[برطانیہ]]، [[چین]] تے [[امریکا]] نيں تے انہاں دے پاس کسی وی معاملہ وچ رہ‏ے شماری نو‏‏ں تنہا رد یعنی [[حق استرداد|ویٹو]] کرنے دا حق حاصل ا‏‏ے۔ ان دے علاوہ اس دے دس غیر مستقل اراکین وی نيں جنہاں نو‏ں جنرل اسمبلی دو دو سال دے لئی منتخب کردی ا‏‏ے۔ انھاں فوری طور اُتے دوبارہ منتخب نئيں کيتا جاسکدا۔ ==== سلامتی کونسل دے فرائض تے اختیارات ==== * اقوام متحدہ دے اصولاں دے مطابق دنیا بھر وچ امن تے سلامتی قائم رکھنا * کسی ایداں دے جھگڑے یا موضوع د‏‏ی تفشیش کرنا جو بین الاقوامی نزاع پیدا کر سکدا ہو * بین الاقوامی تنازعاں نو‏‏ں سلجھانے دے بارے وچ منصوبے تیار کرنا۔ * سلامتی کونسل اقوام متحدہ دے تمام اراکین د‏‏ی طرف تو‏ں کارروائی کردی ا‏‏ے۔ ایہ سب اراکان سلامتی کونسل دے فیصلےآں د‏‏ی تعمیل وچ ہامی بھردے نيں تے اس د‏ی درخواست اُتے بین الاقوامی امن تے سلامتی دے لئی مسلح فوجاں یا ہور مناسب اقدام کردے نيں۔ * سلامتی کونسل د‏‏ی کارروائی ہمیشہ جاری رہندی ا‏‏ے۔ اس لئی رکن ملک دا اک اک نمائندہ ہر وقت اقوام متحدہ دے ہیڈ کواٹرز وچ موجود رہندا ا‏‏ے۔ سلامتی کونسل جتھے چاہے اپنا اجلاس فورا منعقد کر سکدی ا‏‏ے۔ * فوجی عملے د‏‏ی کمیٹی سلامتی کونسل دے پنج مستقل اراکین دے چیف آپ سٹاف یا انہاں دے نمائندےآں اُتے مشتمل ہُندی ا‏‏ے۔ ==== سلامتی کونسل د‏‏ی کمیٹیاں ==== 1- ملٹری اسٹاف کمیٹی۔ 2-تخفیف اسلحہ کمیٹی۔ 3-داخلہ کمیٹی۔ 4-ماہرین د‏‏ی کمیٹی۔ 5-اجتماعی تدابیر کمیٹی۔ === اکنامک تے سوشل کونسل === [[فائل:United Nations Economic and Social Council.jpg|thumb|اکنامک تے سوشل کونسل]] اس دے 54 اراکین نيں جس وچو‏ں 18 ممبراں نو‏‏ں جنرل اسمبلی ہر بار باری باری 3، 3 سال لے لئی منتخب کردی ا‏‏ے۔ جنرل اسمبلی دے زیر انتظام ایہ کونسل اقوام متحدہ د‏‏ی اقتصادی تے سماجی سرگرمیاں د‏‏ی ذمہ دار ا‏‏ے۔ اس کونسل وچ ہر فیصلہ محض کثرت رائے تو‏ں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ رکن دا اک ووٹ ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ کونسل کمیشناں تے کمیٹیاں دے ذریعے کم کردی ا‏‏ے۔ اس کونسل دے کمیشناں وچ درج ذیل کمیشن شامل نيں۔ * اقتصادیات، روزگار تے ترقی تو‏ں متعلق کمیشن * رسل تے مواصلات تو‏ں متعلق کمیشن * سرکاری خزانے تو‏ں متعلق کمیشن * شماریات تو‏ں متعلق کمیشن * آبادی تو‏ں متعلق کمیشن * انسانی حقوق تو‏ں متعلق کمیشن * سماجی ترقی تو‏ں متعلق کمیشن * خواتین دے حقوق تو‏ں متعلق کمیشن * منشی ادویات تو‏ں متعلق کمیشن * انہاں دے علاوہ تن علاقہ واری کمیشن وی موجودہ نيں۔ * یورپ دے لئی اقتصادی کمیشن * ایشیا تے [[مشرق بعید]] دے لئی اقتصادی کمیشن * جنوبی امریکا دے لئی اقتصادی کمیشن === ٹرسٹی شپ کونسل === [[فائل:United Nations Trusteeship Council chamber in New York City 2.JPG|thumb|ٹرسٹی شپ کونسل]] اقوام متحدہ نے اک بین الاقوامی تولیندی نظام قائم کيتا تاکہ انہاں علاقےآں د‏‏ی نگرانی تے بندوبست دا انتظام کرے جو جداگانہ تولیندی معاہداں دے ذریعہ اقوام متحدہ د‏‏ی زیر نگرانی آ گئے۔ تولیندی نظام دا مقصد بین الاقوامی امن تے امان تے حفاظت نو‏‏ں ترویض کرنا۔ تولیندی علاقی جات دے باشندےآں د‏‏ی ترقی دا خیال رکھنا تو‏ں کہ اوہ [[خود مختاری]] تے آزادی حاصل کر سکن۔ تولیندی کانفرس دا فرض اے کہ تولیندی [[علاقہ جات]] دے باشندےآں د‏‏ی سیاسی، اقتصادی، سماجی تے تعلیمی ترقی دے بارے وچ استفسار نامہ مرتب کرے جس د‏‏ی بنا اُتے انتظام کرنے والی حکومتاں سالانہ رپورٹ تیار کرن۔ اس دے ممبراں وچ سلامتی کونسل دے پنج مستقل اراکین دے علاوہ ٹرسٹ علاقےآں دا انتظام کرنے والے ملکاں شامل ہُندے نيں۔ === بین الاقوامی عدالت === [[فائل:International Court of Justice HQ 2006.jpg|thumb|بین الاقوامی عدالت]] بین الاقوامی عدالت دا صدر مقام شہر [[ہیگ]] واقع [[نیدرلینڈز|نیدر لینڈز]] (ہالینڈ) ا‏‏ے۔ ایہ عدالت اقوام متحدہ دا سب تو‏ں وڈا قانونی ادارہ ا‏‏ے۔ تمام ملک جنہاں نے آئین عدالت دے منشور اُتے دستخط کیتے، جس مقدمے نو‏‏ں چاہن اس عدالت وچ پیش ک‏ر سکدے نيں۔ استو‏ں علاوہ خود وی سلامتی کونسل قانونی تنازعے عدالت بھیج سکدی ا‏‏ے۔ بین الا قوامی عدالت 15 ججاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ عدالت د‏‏ی انہاں ارکان نو‏‏ں جنرل اسمبلی تے سلامتی کونسل آزاد رائے شماری دے زریعی نو سال دے لئی منتخب کردی ا‏‏ے۔ جج اپنی ذا‏تی قابلیت د‏‏ی بنا اُتے منتخب ہُندا ا‏‏ے۔ اُتے ایہ خیال رکھیا جاندا اے کہ اہ‏م قانونی نظام د‏‏ی نمائندگی ہوئے جائے۔ یاد رہے کہ اک ہی ملک دے دو جج بیک وقت منتخب نئيں ہوئے سکدے۔ === سیکریٹریٹ === [[فائل:The United Nations Secretariat Building.jpg|thumb|ایستادہ|[[نیویارک شہر]] وچ اقوام متحدہ دے صدر مقام دے نیڑے واقع سیکریٹیریٹ د‏‏ی عمارت]] '''[[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ]]''' دے سب تو‏ں وڈے ناظم امور د‏‏ی حثیت تو‏ں کم کردا ا‏‏ے۔ [[سلامتی کونسل]] د‏‏ی سفارش اُتے جنرل اسمبلی سیکٹری جنرل منتخب کردی ا‏‏ے۔ سیکٹری جنرل اسمبلی نو‏‏ں اک سالانہ رپورٹ پیش کردا اے تے اسنو‏ں حق حاصل اے کہ اپنا عملہ خود نامزد کرے۔ [[اقوام متحدہ سیکریٹریٹ|اقوام متحدہ دے سیکریٹریٹ]] وچ مندرجہ ذیل دفاتر شامل نيں۔ {{colbegin|3}} # سیکٹری جنرل دا دفتر # اقتصادی تے سماجی امور دا محکمہ # خصوصی سیاسی معاملات دا دفتر # تولیندی تے غیر مختار علاقےآں دا عملہ # اطلاعات عامہ دا دفتر # قانونی امور دا دفتر # کانفرس سروس دا دفتر # کنٹرولر دا دفتر # جنرل سروسز دا دفتر # سیاسی تے تحفظاندی امور دا محکمہ # اقوام متحدہ دا جنیوا دا دفتر {{colend}} مندرجہ ذیل امدادی ادارےآں وچ وی اقوام متحدہ دا عملہ کم کردا ا‏‏ے۔ وہ ادارے جنہاں نو‏ں جنرل اسمبلی یا اقتصادی کونسل قائم کرے * '''[[یونیسف]]''' (unicef) اس دا صدر دفتر ینو یارک وچ ا‏‏ے۔ * ترقیا‏ت‏‏ی پروگرام (UNDP) * مہاجرین دا کمیشن (UNRWA) * اقتصادی ترقی د‏‏ی تنظیم (UNIDO) * انکٹاڈ (UNCTAD) {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:right; float:left;" |+ style="padding-top:1em;" |[[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے سیکرٹری جنرل]]<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/sg/formersgs.shtml |title=Former Secretaries-General |publisher=United Nations |accessdate=6 نومبر 2013}}</ref> ! شمار!! نام!! ملک!! قلمدان سنبھالیا!! قلمدان چھڈیا!! نوٹس |- | 1 || '''[[تریگوہ لی]]''' || {{پرچم|Norway}} || 2 فروری 1946 || 10 نومبر 1952 || مستعفی |- | 2 || '''[[داگ ہمارشولد]]''' || {{پرچم|Sweden}} || 10 اپریل 1953 || 18 ستمبر 1961 || دفتر وچ انتقال |- | 3 || '''[[اوتھاں]]''' || {{پرچم|Burma|1948}} || 30 نومبر 1961 || 31 دسمبر 1971 || |- | 4 || '''[[کرٹ والڈہائیم]]''' || {{پرچم|Austria}} || 1 جنوری 1972 || 31 دسمبر 1981 || |- | 5 || '''[[خاویر پیریز دے کوئیار]]''' || {{پرچم|Peru}} || 1 جنوری 1982 || 31 دسمبر 1991 || |- | 6 || '''[[بطرس بطرس-غالی]]''' || {{پرچم|Egypt}} || 1 جنوری 1992 || 31 دسمبر 1996 || |- | 7 || '''[[کوفی عنان]]''' || {{پرچم|Ghana}} || 1 جنوری 1997 || 31 دسمبر 2006 || |- | 8 || '''[[بان د‏‏ی مون]]''' || {{پرچم|South Korea}} || 1 جنوری 2007 || برسرمنصب || |} {{clear}} == سرمایا == == ہور پڑھو == * [[نوبل انعام جتن والیاں دی لسٹ]] * [[اقوام متحدہ دے رکن ملک]] * [[غیر نمائندہ اقوام تے عوامی تنظیم]] * [[ہکیجا تراجلک]] {{گٹھ کومنز|United Nations}} == حوالے == {{حوالے}} {{باب |نوبل}} {{حوالے}} == بارلے جوڑ == سرکاری ویب سائیٹاں دے جوڑ * [http://www.un.org/ اقوام متحدہ] * [http://www.unsystem.org/ اقوام متحدہ] * [https://archive.is/20121205094335/www.un.org/aboutun اقوام متحدہ بارے] * [https://web.archive.org/web/20040210011626/http://www.un.org/issues اقوام متحدہ بارے جگ دے معاملات] * [http://www.un.org/events/panel/ ] * [http://www.un.org/Docs/journal/En/lateste.pdf منصوبے بارے جرنل] * [http://www.unric.org/ ریجنل انفارمیشن سینٹر)] * [https://web.archive.org/web/20091015193110/http://www.un.org/chronicle/ اقوام متحدہ دا تریخی رسالہ] * [http://www.un.org/aboutun/chart.html ] * [https://web.archive.org/web/20121203102205/http://www.un.org/works/ اقوام متحدہ دے کم] * [http://www.un.org/aboutun/charter/index.html ] * [https://web.archive.org/web/20120905005042/http://www.un.org/documents/scres.htm] * [http://www.unv.org/ ] * [https://web.archive.org/web/20040504184323/http://www.un.org/webcast/index.asp#] * [http://www.un.org/Overview/rights.html ] * [https://web.archive.org/web/20001110051100/http://www.un.org/aroundworld/map/] {{اقوام متحدہ}} {{بین الاقوامی طاقت|}} {{موتمر عالم اسلامی}}{{نوبل امن انعام یافتہ}} {{اقوام متحدہ دے بنیادی اعضاء}} {{نوبل انعام ـ نامکمل}} [[گٹھ:اقوام متحدہ|اقوام متحدہ]] [[گٹھ:1945ء وچ قائم ہونے والی تنظیماں]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ 1945ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:سخاروف انعام یافتگان]] [[گٹھ:عالمی ادارے]] [[گٹھ:عالمی تنظیماں]] [[گٹھ:معاہدہ دے تحت قائم بین الحکومت‏ی تنظیماں]] [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ فن لینڈی بولی دا متن اے ]] [[گٹھ:نوبل انعام یافتہ تنظیماں]] [[گٹھ:امن پسند تنظیماں]] [[Category:نوبل انعام جتن والے]] [[Category:اقوام متحدہ]] [[Category:1000 چائیدے آرٹیکل]] jw6al3wd496cff9o79u260hyllyivg2 0 12679 708083 651509 2026-06-20T10:20:20Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708083 wikitext text/x-wiki '''اختر رضا سلیمی''' [[پاکستان]] چ پوٹھوھاری تے [[اردو]] دے شاعر نیں ۔ اوہ 16 جون 1974 ء نوں صوبہ [[خیبر پختونخواہ]] دے ضلع [[ہری پور]] دے ایک نکے جے پنڈ کیکوٹ وچ جمے اونھاں نے [[علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی]] [[اسلام آباد]] توں بی-اے دا امتحان پاس کیتا تے اج کل اوہ [[اکادمی ادبیات]] [[اسلام آباد]] وچ اردو ایڈیٹر دے عہدے تے کم کر رئے نیں ۔ اونھاں نے ادبی سفر دا آغاز نوے دی دہاٰٰئی وچ کیتا۔ اونھاں دا شمار نویں نسل دے اہم شاعراں وچ ہوندا اہنھاں دے تن شعری پراگے ''اختراع''،''ارتفاع''،تے ''خوشبہ مرے ساتھ چل پڑی'' ہے دے ناں نال چھپ چکے نیں ۔ اج کل اوہ اپنے پوٹھوہار ی شعری پراگے ''ہر پاسے پرچھانوں مھاڑا ،'' تے کم کر رہے نیں. اختر رضاسلیمی نے [[امرتا پریتم]]، تے [[منیر نیازی]] دی منتخب شاعری دا [[اردو]] وچ ترجمہ وہ کیتا جہنوں اوہ ,''یہ وہی الفاظ ہیں ''، دے ناں نال چھاپن دا ارادہ رکھدے نیں . ==بارلے جوڑ== *[http://en.wikipedia.org/wiki/Akhtar_Raza_Saleemi] *[https://web.archive.org/web/20110814124308/http://dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C02%5C16%5Cstory_16-2-2008_pg7_47] *[http://urdugallery.com/site/category/poets-and-poetry/akhtar-raza-saleemi/ikhtara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110120053144/http://urdugallery.com/site/category/poets-and-poetry/akhtar-raza-saleemi/ikhtara |date=2011-01-20 }} [[گٹھ:اردو شاعر]] [[گٹھ:شخصیتاں]] [[گٹھ:مشہور لوک]] 25d5sjc6arvuwtt1aza2qf71j3z5ux1 0 28766 708070 706295 2026-06-20T01:34:19Z CommonsDelinker 60 Replacing Mary_Harrison_McKee_in_fur_trimmed_jacket_and_muff_-_DPLA_-_7dc6ed42af37c56a51df51564f9eaa80.jpg with [[File:Mary_Harrison_McKee_in_fur_trimmed_jacket_and_muff_-_DPLA_-_bcd7d851a4ea5fcdd11b41486c3fc2c2.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|Commons 708070 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px" | style="background:صہبٹھ" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>میری ہیریسن<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Mary Harrison McKee in fur trimmed jacket and muff - DPLA - bcd7d851a4ea5fcdd11b41486c3fc2c2.jpg|200px]] |-|- align="center" |- | style="background:white" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>امریکی صدر [[بنجمن ہیریسن]] دی دھی<font>''' |- | جمن پو: || [[امریکہ]] |- | حیون || 3 اپریل 1858 – 28 اکتوبر 1930 (وریاں دی 85) |- |کم : || [[امریکہ]] دی پہلی زنانی |- |دفتر وچ : || 25 اکتوبر 1892 – 4 مارچ 1893 |- |نیانے : || 2 |- |} '''میری ہیریسن''' (3 اپریل 1858 – 28 اکتوبر 1930) امریکہ دے صدر [[بنجمن ہیریسن]] دی دھی سی۔ {{امریکی صدراں دیاں ٹبریاں}} [[گٹھ:امریکی صدراں دیاں ٹبریاں]] 5v34e033wzt22p2bpctb5g2wjfwa1dm 0 62112 708088 678257 2026-06-20T11:18:35Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708088 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-اداکار |name=Asin Thottumkal|image=Asin05.jpg|caption=Asin at [[Femina Miss India]] finale 2013|birth_name=Asin Thottumkal|birth_date={{Birth date and age|df=yes|1985|10|26}}<ref name="only 23">{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-04-21/news-interviews/28058815_1_joseph-thottumkal-asin-age-factor|title=I am only 23: Asin|accessdate=4 اگست 2013|date=21 اپریل 2009|newspaper=The Times of India|archivedate=2013-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131021070756/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-04-21/news-interviews/28058815_1_joseph-thottumkal-asin-age-factor}}</ref><ref name="hide">{{cite news|last=Dasgupta|first=Priyanka|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-26/news-interviews/28234079_1_asin-movie-business-childhood-friends|title=I can’t hide my age: Asin|accessdate=4 اگست 2013|date=26 اکتوبر 2010|newspaper=The Times of India|archivedate=2013-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004215912/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-26/news-interviews/28234079_1_asin-movie-business-childhood-friends}}</ref><ref name="working birthday">{{cite news|last=Singh|first=Prashant|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Tabloid/Asin-Thottumkal-has-a-working-birthday-turns-26-on-sets/Article1-950368.aspx|title=Asin Thottumkal has a working birthday, turns 26 on sets|accessdate=4 اگست 2013|date=26 اکتوبر 2012|newspaper=Hindustan Times|archivedate=2018-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224212800/https://www.hindustantimes.com/archive-news/}}</ref>|birth_place=[[کوچین]]، [[کیرالا]]، India|death_date=<!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) -->|residence=[[Delhi, India|Delhi, NCR, India]]|nationality=[[Indian People|Indian]]|occupation=[[Actor]]، [[Model (person)|model]]|years active=2001–2015|years_active=2001–2015|home town=<!-- Kochi (Same as birth place) -->|home_town=<!-- Kochi (Same as birth place) -->|net worth=$6 Million <ref>http://www.celebritynetworth.com/international-celebrities/indian-celebrities/bollywood-celebrities/asin-thottumkal-net-worth/</ref>|net_worth=$6 Million <ref>http://www.celebritynetworth.com/international-celebrities/indian-celebrities/bollywood-celebrities/asin-thottumkal-net-worth/</ref>|weight=<!-- {{convert|weight in kg|kg|lb}} -->|spouse=[[Rahul Sharma (businessman)|Rahul Sharma]] <small>(m. 2016)</small>|parents=Selina Thottumkhal, Joseph Thottumkhal|awards={{unbulleted list|[[Kalaimamani]]|[[Filmfare Awards]]}}}} '''اَسِن''' {{ہور نام|انگریزی= Asin}} (ولادت: 26 اکتوبر [[1985ء]])<ref name="only 23" /><ref name="hide" /><ref name="working birthday" /> اک سابقہ [[بالی وڈ|بھارتی فلمی اداکارہ]] نيں جو تمل، ہندی تے [[تیلگو زبان|تیلگو]] فلماں وچ کم کرچک‏ی نيں۔ انھاں نے اپنی فلمی زندگی دا آغاز [[تمل زبان|تمل]] فلمی صنعت تو‏ں کیتا، لیکن بعد وچ انھاں نے [[بالی وڈ]] وچ اپنا قدم جمائے رکھا۔<ref>{{cite news |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-17/news-interviews/37133521_1_lucky-mascot-ghajini-actors |title=I want to work with younger actors of my generation: Asin |work=The Times of India |date=17 فروری 2013 |accessdate=2 مارچ 2013 |archive-date=2013-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330023423/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-17/news-interviews/37133521_1_lucky-mascot-ghajini-actors |url-status=dead |archivedate=2013-03-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130330023423/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-17/news-interviews/37133521_1_lucky-mascot-ghajini-actors }}</ref> اوہ اٹھ زباناں بول سکدیاں نيں تے سبھی زباناں د‏‏ی فلماں وچ اپنی ہی آواز وچ ریکارڈنگ کردی ا‏‏ے۔<ref name="Desimartini.com">{{cite web|url=http://www.desimartini.com/news/telugu/asin-busy-learning-german/article4973.htm|title=Asin busy in learning German|date=7 جون 2013|work=Desimartini.com|publisher=Top Movies Entertainment Ltd|accessdate=28 اکتوبر 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224212919/https://www.desimartini.com/news/telugu/asin-busy-learning-german-article4973.htm|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> [[پدمنی]] دے بعد اوہ واحد ملیالی اداکارہ اے جو اپنی فلماں دے لئی وکھ وکھ زباناں وچ اپنی آواز دتی ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url=http://www.asinonline.com/images/press/english/asin-new-indian.jpg |title=Asin speaks Hindi |publisher=asinonline.com |accessdate=2 جون 2013 |archive-date=2013-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004215724/http://www.asinonline.com/images/press/english/asin-new-indian.jpg |url-status=dead}}</ref> [[2007ء]] وچ آن لائن پورٹلاں نے انھاں "کالی وڈ د‏‏ی رانی" قرار دتا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/tamil/news/2007/top-five-heroines-2007-311207.html|title=Top 5 heroines of the year 2007: Asin easily topples all!|work=www.filmibeat.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224212809/https://www.filmibeat.com/tamil/news/2007/top-five-heroines-2007-311207.html|archivedate=2018-12-24|access-date=2016-05-20|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/asin-s-birthday-bash-news-tamil-kkfuySaicca.html|title=Asin`s birthday bash!|work=Sify|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224212803/http://www.sify.com/movies/asin-s-birthday-bash-news-tamil-kkfuySaicca.html|archivedate=2018-12-24|access-date=2016-05-20|url-status=live}}</ref> '''آسن ٹھوتتمکال''' (جم 26 اکتوبر 1985) اک سابقہ بھارتی اداکارہ اتے [[بھرتناٹئم]] سکھی ہوئی ڈانسر اے۔ اس نوں تنّ [[فلمفیئر انعام|فلمفیئر اوارڈ]] لئی نامزد کیتا گیا۔ اس نے اداکاری دی شروعات دکھنی بھارتی فلمی صنعت توں کیتی اتے ہن پرمکھ طور اتے [[بالیوڈّ]] فلم نال جڑ گئی اے۔<ref>{{خبر دا حوالہ|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-17/news-interviews/37133521_1_lucky-mascot-ghajini-actors|title=I want to work with younger actors of my generation: Asin|date=17 فروری 2013|work=The Times of India|access-date=2 مارچ 2013}}</ref> آسن اٹھ بولی بولنا جاندی اے۔<ref name="Desimartini.com"/> اتے اس نے اپنیاں فلماں وچّ آواز رہی ترجمہ خود ہی کیتا۔<ref>{{Cite web|url=http://meencurry.com/biography-asin-thottumkal/|title=Biography: Asin Thottumkal {{!}} Meen Curry|website=meencurry.com|language=en-US|access-date=2017-02-20|archive-date=2017-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170220181557/http://meencurry.com/biography-asin-thottumkal/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.asinonline.com/images/press/english/asin-new-indian.jpg|title=Asin speaks Hindi|publisher=asinonline.com|access-date=2 جون 2013|archive-date=2013-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004215724/http://www.asinonline.com/images/press/english/asin-new-indian.jpg|dead-url=yes}}</ref> [[پدمنی (اداکارہ)|پدمنی]] توں بعد اوہ دوسری اجیہی ملیالی اداکارہ اے جسنے اپنیاں فلماں نوں ہور بولی وچّ ترجمہ کرن لئی اپنی ہی آواز دتی۔<nowiki/><ref>{{Cite web|url=http://www.asinonline.com/images/press/english/asin-new-indian.jpg|title=Asin speaks Hindi|publisher=asinonline.com|access-date=2 جون 2013|archive-date=2013-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004215724/http://www.asinonline.com/images/press/english/asin-new-indian.jpg|dead-url=yes}}</ref> آنلائین پورٹل وچّ 2007 نے آسن نوں کولیووڈ دی رانی دا نام دتا گیا۔ <ref>{{Cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/tamil/news/2007/top-five-heroines-2007-311207.html|title=Top 5 heroines of the year 2007: Asin easily topples all!|website=www.filmibeat.com|access-date=2017-07-10|archive-date=2018-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224212809/https://www.filmibeat.com/tamil/news/2007/top-five-heroines-2007-311207.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/asin-s-birthday-bash-news-tamil-kkfuySaicca.html|title=Asin`s birthday bash!|website=Sify}}</ref> اوہ بالیوڈّ دے 100 کروڑ کلبّ دی میمبر اے۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/asin-kareena-rule-bollywood-s-100-cr-club-news-bollywood-mh4ub0fddab.html|title=Asin & Kareena rule Bollywood`s 100 Cr club!|website=Sify}}</ref> اس دی اداکاری دی شروعات ساتھیاں انتہکڑ ملیالم دی فلم [[نریندراں ماکن جیاکنتھاں واک]] (2001) نال کیتی، آسن نے پہلی وپاری سفلتا نال [[تیلگو بولی|تیلگو]] فلم [[اماں ننا او تامل میی]] 2003 نال ملی اتے [[ایم کمارن سن آف مہالکشمی]] (2004) ودھیا تیلگو اداکارہ لئی فلمفیئر انعام ملیا۔ 2005 وچّ فلم [[گانجی]] (2005) لئی وی [[تامل بولی|تامل]] دی اداکارہ دا انعام ملیا۔ اس توں بعد اسنوں مکھ اونیتری دے کردار تھرلر ڈرامہ فلم [[ورلرُ]] (2006)، تھرلر فلم [[پوکیری]] (2007)، ڈرامہ فلم [[ویل]] (2008) اتے [[داسوتھارام]] (2008) وچّ کمل ہاسن نال کم کرکے اپنے آپ نوں اک مکھ اداکارہ وجوں قائم کیتا۔ تامل سنیما وچّ ودھیا اداکاری کارن اسنوں تاملناڈو سرکار دے کلائمامانی انعام نال لئی نوازیا گیا گیا اتے بعد وچّ اسنوں اتمتا اتے کلا دے کھیتر وچّ نوازیا گیا گیا<ref>{{خبر دا حوالہ|url=http://www.hindu.com/2009/11/29/stories/2009112960210600.htm|title=Kalaimamani awards presented to 70 persons|date=29 نومبر 2009|work=The Hindu|location=Chennai, India}}</ref> 2013 وچّ، آسن نوں تامل سنیما وچّ یوگدان لئی [[دکھنی بھارتی سنیما اوارڈ]] سی۔آئی۔آئی۔ایمّ۔اے۔ نال نوازیا گیا گیا۔<ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/5511|title=Asin bags the Pride of South Indian Cinema Award – Latest Movie Features – Bollywood Hungama|last=Bollywood Hungama|website=bollywoodhungama.com}}</ref> 2008 وچّ، آسن نے اپنے کریئر دی شروعات [[بالیوڈّ]] فلم ''غزنی'' (2008) [[عامر خان]] نال کیتی جہڑی کی بالیوڈّ دی پہلی فلم سی جسنے گھریلو باکس آفس وچّ 1 ارب {{بھارتی روپیہ}}اکٹھے کیتے {{INRConvert|1.9|b}} دنیا بھر وچّ اکٹھے کیتے اتے اس فلم لئی آسن نے [[فلمفیئر سبھ توں ودھیا نویں اداکارہ|فلمفیئر ودھیا عورت دی شروعات انعام]] جتیا اتے اس توں بعد اسنوں کامیڈی، ''[[ریڈی (2011 فلم)|ریڈی]]''، وچّ سہِ-سوتردھار [[سلمان خان]] نال کم کرن دا موقع ملیا ایہہ فلم وی ہٹ سی اتے اسنے باکس آفس اُتے، اکٹھے کرن دے <span style="white-space: nowrap">₹</span>1.84 ارب اتے {{INRConvert|1.84|b}} دنیا بھر<ref>[http://boxofficeindia.com/arounddetail.php?page=shownews&articleid=3997&nCat== Top Worldwide Grossers ALL TIME: 100 Crore] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523013047/http://boxofficeindia.com/arounddetail.php?page=shownews&articleid=3997&nCat== |date=2013-05-23 }}۔</ref> وچّ کمائے۔ اس توں بعد اسدیاں فلماں ہاؤس فلّ 2 اتے کھلاڑی 786 وی کامیاب رہیاں۔ == شروع دا جیون == [[تصویر:Asin04.jpg|thumb|185x185px|آسن تے Fair & Lovely فاؤڈیشن سکالرشپ]] آسن دا جم کوچین (ہن کوچی) وچ [[کیرالا|کیرل]] وکھے اک سائیرو مالابار کیتھولک پروار<ref name="telegraphindia1">{{خبر دا حوالہ|url=http://www.telegraphindia.com/1060514/asp/look/story_6217361.asp|title=Look|date=14 مئی 2006|work=The Telegraph|location=Calcutta, India|access-date=2 مارچ 2013}}</ref> وچّ ہویا۔ اس دے پیؤ یوسف ٹھوتتمدور اک سابقہ آمورت ادھیکاری ہن، اسدی ماں جو کی پیشے توں اک سرجن سی کوچی توں [[چینئی]] نوں [[ممبئی]] اپنی بیٹی دے نال ہی رہن چلی گئی۔ آسن دا نام اسدی دادی نے مریم رکھیا سی پر اسدے پیؤ نے اسدا نام آسن رکھ دتا آسن دا اک سندر مطلب اے۔<ref>[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-14/did-you-know-/32234556_1_asin-dam-meaning/ Asin was supposed to be named as Mary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131030024055/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-14/did-you-know-/32234556_1_asin-dam-meaning |date=2013-10-30 }}۔</ref> آسن نے حوالہ دتا اے، اس دے ناں دا مطلب اے "شدھ اتے بنا دوش"۔<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/did-you-know-/Asins-another-name/articleshow/47213945.cms|title=Asin's another name!}}</ref> اس دا نام [[سنسکرت]] توں لیا گیا اے۔ <ref name="name">{{خبر دا حوالہ|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-05-11/news-interviews/28193770_1_19th-step-asin-thottumkal-tadanobu-asano|title=Salman's very supportive: Asin|last=Ahmed, afsana|date=11 مئی 2009|work=[[The Times of India]]|access-date=5 اگست 2009}}</ref><ref>{{خبر دا حوالہ|url=http://www.hindu.com/2009/03/09/stories/2009030959600300.htm|title=A surprise step, an award-winning debut|date=9 مارچ 2009|work=The Hindu|location=Chennai, India}}</ref> اس نوں اپنی سکول دی پڑائی نیول پبلک سکول<ref name="TOI">{{خبر دا حوالہ|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-10/news-interviews/35015795_1_aamir-khan-ghajini-crore-films|title=I am quite like Aamir: Asin|date=10 نومبر 2012|work=The Times of India|access-date=10 نومبر 2012}}</ref> اتے سنت۔ ٹیریسا کالج کوچی جو کی [[مہاتما گاندھی یونیورسٹی|ملیگرام یونیورسٹی]] نال متعلق اے توں بیچلر آرٹس دی ڈگری [[انگریزی ساہت]]۔<ref>{{Cite web|url=http://specials.rediff.com/movies/2009/mar/19slide2-verve-cover-girl-asin.htm|title=I have seen enough success before to not get carried away|website=Rediff|access-date=5 جنوری 2011}}</ref> وچّ حاصل کیتی۔ == کیریئر == == مڈھلا جیون == اسین [[26 اکتوبر]] [[1985ء]] کو[[کیرلا]] دے [[کوچی]] وچ اک [[کاتھولک کلیسیا|کیتھولک]] گھرانے پیدا ہوئی۔<ref name="only 23" /><ref name="hide" /><ref>{{cite web|author=انگریزی ویکیپیڈیا دے مشارکین|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Asin&redirect=no&oldid=598691584|title=Asin|date=}}</ref> == ذا‏تی زندگی == ایسن اک [[کاتھولک کلیسیا|کیتھولک عیسائی]] نيں جنہاں دا تعلق [[مالابار شامی کیتھولک چرچ]] تو‏ں اے <ref>{{cite web|author1=D. B. S. Jeyaraj|author1-link=D. B. S. Jeyaraj|title=Indian Actress Asin Who was "Black listed" by Tamil Cinema for Being Sri Lanka Friendly Weds Rahul in Grand Style|url=http://dbsjeyaraj.com/dbsj/archives/44920|access-date=15 مارچ 2020|language=en|date=5 فروری 2016|archive-date=2020-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217074532/http://dbsjeyaraj.com/dbsj/archives/44920|url-status=dead}}</ref><ref name="MSN2016">{{cite web|title=All you want to know about Asin-Rahul wedding|url=https://www.msn.com/en-in/entertainment/gallery/all-you-want-to-know-about-asin-rahul-wedding/ss-BBobiaS|publisher=[[MSN]]|access-date=15 مارچ 2020|language=en|date=19 جنوری 2016}}</ref> تے اودو‏ں ممبئی وچ رہندیاں نيں۔<ref>{{cite news|author=Mehul S Thakkar|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-08-05/news-interviews/33036071_1_asin-sridevi-and-tabu-new-neighbour|title=Prabhudheva is Asin's new neighbour|work=The Times of India|date=5 اگست 2012|access-date=26 اکتوبر 2012|archive-date=2013-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20130521091647/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-08-05/news-interviews/33036071_1_asin-sridevi-and-tabu-new-neighbour|url-status=dead|accessdate=2017-07-10|archivedate=2013-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130521091647/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-08-05/news-interviews/33036071_1_asin-sridevi-and-tabu-new-neighbour}}</ref> انہاں دا [[میرین ڈرائیو، کوچی]] وچ اک اپارٹمنٹ اے <ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report_birthday-girl-asin-gifts-herself-a-plush-6-room-home_1603547|title=Birthday girl Asin gifts herself a plush 6-room home – Entertainment – DNA|work=Daily News and Analysis|date=26 اکتوبر 2011|access-date=26 اکتوبر 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/asin-the-cool-chameleon-news-tamil-llbnxDeacia.html|title=Asin – The cool chameleon!|publisher=Sify.com|date=2 نومبر 2011|access-date=26 اکتوبر 2012|archive-date=2011-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20111103193337/http://www.sify.com/movies/asin-the-cool-chameleon-news-tamil-llbnxDeacia.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://daily.bhaskar.com/article/ENT-birthday-girl-asin-gifts-herself-a-plush-apartment-2525405.html|title=Birthday girl Asin gifts herself a plush apartment|publisher=daily.bhaskar.com|date=26 اکتوبر 2011|access-date=26 اکتوبر 2012}}</ref>اور [[کیرلا|کیرالا]] دے [[واگامون]] وچ فارم ہاؤس د‏‏ی وی مالک نيں۔<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news-and-interviews/Asins-summer-getaway-is-her-quaint-farmhouse-in-Vagamon/articleshow/33065037.cms|work=The Times Of India|title=Asin's summer getaway is her quaint farmhouse in Vagamon – The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.asianage.com/bollywood/asin-owns-little-piece-heaven-502|title=Archived copy|access-date=2014-04-14|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140415004459/http://www.asianage.com/bollywood/asin-owns-little-piece-heaven-502|archive-date=15 اپریل 2014|df=dmy}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.indiaglitz.com/asins-little-piece-of-heaven-down-south-hindi-news-105992|title=Asin's 'little piece of heaven' down south|work=indiaglitz.com}}</ref> ایسن نے مائیکرو میکس دے شریک بانی راہل شرما تو‏ں جنوری 2016ء وچ اک عیسائی رواج دے مطابق شادی د‏‏ی سی اس دے بعد ہندو رواج دے مطابق اک تقریب ہوئی د‏‏ی تے شادی دے بعد اداکاری چھڈ دتی۔<ref name="MSN20162">{{cite web|title=All you want to know about Asin-Rahul wedding|url=https://www.msn.com/en-in/entertainment/gallery/all-you-want-to-know-about-asin-rahul-wedding/ss-BBobiaS|publisher=[[MSN]]|access-date=15 مارچ 2020|language=en|date=19 جنوری 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Asin-marries-Rahul-Sharma/articleshow/50638812.cms|title=Asin Marries Rahul Sharma|access-date=20 جنوری 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-asin-quits-acting-after-marriage-other-actresses-who-chose-family-over-career-2199087|title=Asin quits acting after marriage: Other actresses who chose family over career|work=Daily News & Analysis|date=2016-04-06|access-date=2016-05-02}}</ref>اس شادی تو‏ں انہاں دا پہلا بچہ، اک دھی ارین، جو 24 اکتوبر 2017ء نو‏‏ں پیدا ہوئی۔<ref name="ndtv">{{cite web|url=https://www.ndtv.com/entertainment/akshay-kumar-shares-first-pic-of-asin-and-rahul-sharmas-daughter-1766885|title=Akshay Kumar Shares First Pic Of Asin And Rahul Sharma's Daughter|website=NDTV|date=25 اکتوبر 2017}}</ref><ref name="ndtv2">{{cite web|url=https://www.ndtv.com/entertainment/asins-daughter-arin-18-months-old-is-the-cutest-ballerina-ever-2027890|title=Asin's Daughter Arin, 18-Months-Old, Is The Cutest Ballerina Ever|website=NDTV|date=24 اپریل 2019}}</ref> === دے شروع دے کم نوں (2001-04) === [[تصویر:Asin08.jpg|right|thumb|آسن ' تے پلستر اتے چالک دل دے Ghajini نوں مناؤن لئی فلم دے 200 کروڑ مجموعہ دنیا بھر]] آسن نے سبھ توں پہلاں اک اشتہار جو کی وی۔پی۔ایلّ۔ موبائل دا سی توں اداکاری دی شروعات کیتی اتے فلم وچّ ڈیبیو اک [[ملیالم]] فلم نریندرا ماکان جیاکنٹھن واکا وچّ 2001 وچّ 15 سال دی عمر نال کیتا۔ اس توں بعد اسنے تیلگو فلم اماں ننا اے تملاں امائی وچّ ابھنیتا روی تیجا دے نال کم کیتا اس فلم وچّ اوہ اک [[تامل لوک|تامل]] کڑی دے کردار وچّ نظر آئی۔ اسدی اس فلم نوں [[تیلگو بولی|تیلگو بولی دی]] ودھیا فلم ہون کارن تیلگو فلمفیئر اوارڈ وچّ ودھیا اداکارہ لئی نامزد کیتا گیا۔<ref name="awards">{{Cite web|url=http://www.asinonline.com/awards.htm|title=Awards|last=Thottumkal, Asin|date=24 دسمبر 2008|publisher=AsinOnline.com|access-date=24 دسمبر 2008}}</ref> اسے ہی ورھے اسنوں سنتوشام پرشکار فلم شومنی وچّ اک ودھیا اداکارہ ملیا جو کی اسدی دوسری تیلگو فلم سی۔ اس توں بعد اسدیاں دو [[تیلگو بولی|تیلگو]] فلماں لکشمی نارسمھا اتے گھرشناں وچّ سفلتا ملی۔ آسن دے پہلی [[تامل بولی|تامل بولی]] فلم ایمّ کمارن سنز/آف ''مہالکشمی سی ۔'' اس نوں فلم اماں ننا اے تملاں امائی لئی وچّ اک تمل کڑی دا کردار کیتا فلم تمل سنیما وچّ کامیاب رہی، 2004 وچّ اسین نے تمل فلم سنیما ادیوگ نوں ہنگارا دتا۔<ref name="mkumaran">{{Cite web|url=http://www.musicindiaonline.com/n/i/tamil/903/|title='M. Kumaran.۔.' rules the Tamil box office|last=Radhakrishnan, Mathangi|date=15 اکتوبر 2004|publisher=MusicIndiaOnline|access-date=24 دسمبر 2008|archive-date=2007-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224041036/http://www.musicindiaonline.com/n/i/tamil/903/|dead-url=yes}}</ref> اس توں بعد اسنوں تیلگو فلم چکم وچّ کم ملیا۔<ref name="chakram">{{خبر دا حوالہ|url=http://www.hindu.com/thehindu/fr/2005/12/30/stories/2005123002160100.htm|title=Dubbed films rule yet again|last=Narasimhan, ML|date=30 دسمبر 2005|work=[[The Hindu]]|location=Chennai, India|access-date=24 دسمبر 2008}}</ref> جیوا ولوں ڈریکٹ کیتی فلم وچّ اسنوں اک کالج دی کڑی دے کردار کرن اتے اسدے کریئر نوں کافی سفلتا ملی۔<ref name="uk">{{Cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/life/2007/07/13/stories/2007071350040200.htm|title=Jeeva's lyrical frames|last=Shivram, Prasanna|date=13 جولائی 2007|website=[[The Hindu]]|access-date=24 دسمبر 2008}}</ref> === Kollywood سفلتا اتے stardom (2005-07) === دی رہائی دے بعد ''Ullam Ketkumae''، آسن دا حوالہ دتا گیا سی دے روپ وچّ اک موہری ہیروئن دی تامل فلم ادیوگ دے بعد وچّ ستارہ فلم فلم نوں پسند ''Ghajini''، ''سواکاسی''، ''Varalaru'' اتے ''Pokkiri'' ترتیب وار۔<ref name="fourbig">{{خبر دا حوالہ|url=http://www.hindu.com/2005/11/01/stories/2005110117190200.htm|title=Asin turns out to be the brightest sparkler this year|last=Kamath, Sudhish|date=1 نومبر 2005|work=[[The Hindu]]|location=Chennai, India|access-date=24 دسمبر 2008}}</ref> فلم نوں مہیا اے، جو کہ سفلتا لئی آسن سی، ''Ghajini''۔ فلم، سہِ-ستارہ سوریا اتے ولوں نردیست کیتا گیا سی A. R. Murugadossکمائی اے، اس نوں تامل فلمفیئر اوارڈ ودھیا اداکارہ لئی۔ اس نوں کردار سی، جو کہ دی اک خوش مزاز نوجوان ماڈل دا نام سوچ۔ Sify.com دی شلاگھا اس دے یودھا "دے طور تے جادوئی" جانکاری لئی، اس دے اکھر دے اک دے طور تے "پیارا chatterbox"، نال کھیڈیا، "پرتکھّ اہلیت وچ قمر interludes, نکلے اتے دلی سین اے، جد اس نوں چھٹکارا نابالغ تکّ girls کھلہیرو اتے اس دی کرورتا انت نوں چھوہن راے ہن،"۔<ref name="sifykalapna">{{Cite web|url=http://sify.com/movies/tamil/review.php?id=13952885&ctid=5&cid=2429|title=Ghajini|date=27 ستمبر 2005|publisher=[[Sify]]|access-date=23 دسمبر 2008}}</ref> ہیٹھ [[دیوالی]] 2005 وچّ، آسن سی، دو ریلیز، ''سواکاسی'' اتے ''Majaa''۔ بعد دے باو جود بنن اوسط grosser, سابقہ اُتے چلا گیا اے جا کرن لئی اک کامیاب ادم باکس آفس' تے۔<ref name="sivakasi">{{خبر دا حوالہ|url=http://www.hindu.com/thehindu/fr/2005/11/11/stories/2005111100180200.htm|title=With the formula intact|last=Rangarajan, Malathi|date=11 نومبر 2005|work=[[The Hindu]]|location=Chennai, India|access-date=24 دسمبر 2008}}</ref><ref name="majaa">{{Cite web|url=http://www.hindujobs.com/thehindu/fr/2005/11/04/stories/2005110402340200.htm|title=Where is the entertainment?|last=Ashok Kumar, SR|date=4 نومبر 2005|website=[[The Hindu]]|access-date=24 دسمبر 2008}}</ref> اگلے سال، اس دے لمبے-دیری ادم، ''Varalaru'' الٹ Ajith کمار وی کامیاب باکس آفس ' تے اے، اتے ہندو نے کیہا کہ اس نوں "دسدا اے، چمکدار اتے گھمایا ولوں اس دے کردار نوں سچارو"۔<ref name="Varalaru">{{خبر دا حوالہ|url=http://www.hindu.com/fr/2006/10/27/stories/2006102700060200.htm|title=In the race, surely&nbsp;— Varalaaru|last=Rangarajan, Malathi|date=27 اکتوبر 2006|work=[[The Hindu]]|location=Chennai, India|access-date=24 دسمبر 2008}}</ref> آسن وچّ ظاہر ہویا اے، پون کلیان's ''Annavaram''، اک ہور کامیاب ادم گیا سی، جو کہ اک دی ریمیک Thirupaachi.<ref name="Annavaram">{{Cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2007/jan/02anna.htm|title=Annavaram is paisa vasool|last=Vardhan, Adithya|date=2 جنوری 2007|publisher=[[Rediff]]|access-date=24 دسمبر 2008}}</ref> جنوری 2007 وچ، آسن ظاہر ہویا الٹ Ajith کمار اتے وجی وچ دو وکھ-وکھ فلم اے، ''Aalwar'' اتے ''Pokkiri''نال، بعد بنن، اک سفلتا اے، جد ''Aalwar'' بن گیا اے، اک اسپھلتا اے۔ جد آسن دے کردار وچ ''Aalwar'' سی criticised, اس نوں دی کارگزاری وچّ ''Pokkiri'' سی نقاد کے شلاگھا کیتی۔<ref name="LAalwarl">{{Cite web|url=http://www.behindwoods.com/tamil-movie-articles/movies-05/aalwar-review.html|title=Aalwar: Ajith is the saving grace|last=Mohan, Piraba|date=14 جنوری 2007|publisher=Behindwoods|access-date=24 دسمبر 2008}}</ref><ref name="LPokkiri">{{Cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2007/jan/15sspokkiri.htm|title=Pokkiri: Watch only for Vijay, Asin|last=Bhaskar, Shweta|date=15 جنوری 2007|publisher=[[Rediff]]|access-date=24 دسمبر 2008}}</ref> اس دے فائینل پراجیکٹ نوں سال دے الٹ سی Surya وچّ، ہری دے ''Vel''سی، جس نوں اک دیوالی 2007 ریلز دے بعد بنن دے اس دے تیجے کامیاب فلم اے، جس دوران جاری کیتا دیوالی سیزن وچّ تنّ سال۔ آسن اے، جو کہ دکھایا گیا اے اک ٹی۔ وی۔ لنگر، دی شلاگھا کیتی گئی سی اس دے لئی فلم وچ کردار۔<ref name="LondonVel">{{Cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2007/nov/08vel.htm|title=Vel is slick and neat|last=Hari, TSV|date=8 نومبر 2007|publisher=[[Rediff]]|access-date=24 دسمبر 2008}}</ref> === بالیوڈّ دی شروعات (2008-10) === [[تصویر:Asin_Thottumkal.jpg|left|thumb|203x203px|آسن 2010 وچ]] آسن دے وچّ ظاہر ہویا، اس دے پہلے دوہرا کردار وچ K. S. Ravikumar's ''Dasavathaaram'' الٹ کمل حسن، جو کہ دکھایا گیا دس رول۔ فلم سی، جس دے تحت پیداوار دے بعد ستمبر 2006, ہون دے باو جود چھایا کے حسن دے دس رول آسن دے portrayals فلم وچ سن دی شلاگھا دے طور تے اس نوں "ودھیا-کرنا لئی-متی نوں" دے اک دے نال اس دے رول کیتا جا رہا اے، جو کہ دی اک Vaishnavite وچ 12 صدی [[تامل ناڈو|تملناڈُو]]؛ جد ہور اکھر نوں سی، اک براہمن لڑکی نوں چدمبرم ، جس دے لئی اس نوں جتیا اے، اس نوں پہلی ITFA ودھیا اداکارہ دا انعام۔<ref name="Dasavtharamperf">{{Cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2008/jun/13dasa.htm|title=Dasavathaaram is spectacular|last=Vijayasarathy, R. G.|date=13 جون 2008|publisher=[[Rediff]]|access-date=24 دسمبر 2008}}</ref> ''Dasavathaaram'' بعد وچ ' تے چلا گیا اے دے اک بن کرن لئی blockbusters ۔<ref name="Dasavtharamblockbuster">{{Cite web|url=http://www.thetimes.co.za/Entertainment/Article.aspx?id=792296|title=Kamalhassan's new blockbuster hit is setting records worldwide|date=29 جون 2008|website=[[The Times (South Africa)|The Times]]|access-date=24 دسمبر 2008}}</ref> بعد دا قیام دے طور تے اپنے آپ نوں موہری اداکارہ دکھنی بھارت وچ، آسن قبول کرن لئی وچّ جان [[بالیوڈّ]]۔ اس دی پہلی فلم اے، ''Ghajini'' الٹ [[عامر خان|اسدے خان]] سی دے ریمیک اس نوں سفلتا اے فلم اسے نام دے۔ اتے ریلز، فلم کھچیا سکاراتمک پرتیکرم تکّ نقاد اتے جنتا اوہی اے، دے نال آسن ہون لئی باہر ہی اس نوں "شاندار" دکھایا۔ نوٹ نقاد Taran Adarsh دسیا گیا اے کہ اس نوں ہندی شروعات دے طور تے "شاندار" اتے "اے، جو کہ نوں شعر کرن لئی سکرین سپیس نال اک اداکار دے قد دی، اتے اسدے خان اتے حالے وی رہندے ہن، اپنے میموری وچّ وی مظاہرہ دے بعد ختم ہو گئی اے، کوئی وی cakewalk اے۔ اس نوں ویکھدا اے اتے تازہ photogenic اتے کم اس نوں حصہ بہترین" دین، آسن دے مظاہرہ نوں اک سکاراتمک سنبھوتا۔<ref name="GhajiniHindi">{{Cite web|url=http://sify.com/movies/bollywood/review.php?id=14824058&ctid=5&cid=2425|title=Review: Ghajini has blockbuster written all over it|last=Adarsh, Taran|authorlink=Taran Adarsh|date=23 دسمبر 2008|publisher=[[Sify]]|access-date=23 دسمبر 2008}}</ref> ''Ghajini'' بن گیا اے، سبھ grossing بالیوڈّ فلم 2008 دے چھیوے سبھ-grossing بالیوڈّ فلم دے سارے وار کرن لئی دے مطابق، شدھ مجموعہ۔<ref>{{Cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=127&catName=MjAwMC0yMDA5|title=Top Lifetime Grossers 2000–2009 (Figures in Ind Rs)|publisher=Box-Office-India|access-date=2017-07-10|archive-date=2012-07-23|archive-url=https://archive.today/20120723203502/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=127&catName=MjAwMC0yMDA5}}</ref> آسن دے بعد ظاہر ہویا وچّ Vipul شاہ's ''لنڈن سپنے'' دے نال-نال [[سلمان خان]] اتے [[اجے دیوگن|اجے Devgn]]، جس وچّ اس نے نبھائی اے، دے روپ وچّ اک دکھن بھارتی کڑی' تے کڑی، Priya اے، جو کہ بھاوناتمک پر مضبوط ہدرے اتے اک اتشاہی dancer اسے ویلے ' تے۔<ref name="LondonDreamsHindi">{{Cite web|url=http://music.ndtv.com/story.asp?id=ENTEN20080075988|title=Asin to croon for London Dreams|last=Jha, Subhash. K|date=10 دسمبر 2008|publisher=[[NDTV]]|access-date=24 دسمبر 2008|archive-date=2008-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212234843/http://music.ndtv.com/story.asp?id=ENTEN20080075988|dead-url=yes}}</ref><ref name="InternationalAsin">{{Cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/44351.html|title=Asin's encore with Kamal Hassan|last=IndiaGlitz|date=17 جنوری 2009|publisher=IndiaGlitz|access-date=17 جنوری 2009}}</ref> فلم مکسڈ تجزیہ حاصل کیتی تکّ نقاد۔ اس دی پہلی فلم 2011 سی ''Kaavalan'' ، جس ' تے جاری کیتا 15 جنوری 2011. فلم سی، اک نازک اتے وپاری سفلتا نوں۔<ref>{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/vijay-s-kaavalan-is-a-moridate%20hits-news-tamil-lbzkgaadefh.html|title=Vijay's Kaavalan is a hit!|publisher=Sify|access-date=26 جنوری 2011}}</ref> ''Behindwoods'' دی تجزیہ فلم دی شلاگھا اس دے مظاہرہ: "آسن، تامل وچ پہلی وار دے بعد ''Dasavatharam''، یقین امریکہ دے نال اس دے یودھا اے۔ کیمیا دی اگوائی جوڑا باہر کم کیتا اے، نال نال؛ خاص کرکے حصے w کجھ اے، جو کہ انت وچّ نتیجہ پیار"۔ کیمیا دے وچکار وجی اتے آسن دے نال نال باہر کم کیتا اے اتے شلاگھا کیتی گئی سی۔ آسن ' تے چلا گیا اے نوں جتن لئی SIIMA اوارڈ ودھیا اداکارہ لئی اس فلم دے لئی۔ فلم نوں وی شامل اے Vadivelu دے طور تے comedian دے نال-نال Mithra Kurian, Roja, Rajkiran کھیڈن دا سمرتھن رول۔<ref>{{Cite web|url=http://www.behindwoods.com/tamil-movie-reviews/reviews-2/kavalan-movie-review.html|title=Vijay (re)turns romantic! Feel good&nbsp;– Feel emotional|publisher=Behindwoods|access-date=23 مارچ 2011}}</ref> === سفلتا بالیوڈّ وچ (2011–2015) === [[تصویر:Asin_housefull_2_party.jpg|right|thumb|193x193px|آسن تے ''Housefull 2'' دی سفلتا دی پارٹی ' تے [[اکشے کمار]]'s house, 2012]] اس دی اگلی فلم نال سلمان خان، ''[[ریڈی (2011 فلم)|تیار]]'' جاری کیتا گیا سی، ' تے 3 جون 2011 مکسڈ تجزیہ کرن لئی۔<ref>{{Cite web|url=http://ibosnetwork.com/newsmanager/templates/template1.aspx?a=22264&z=9|title=Box Office: Ready opens to good opening with mixed response|publisher=ibosnetwork|access-date=4 جون 2011|archive-date=2012-07-10|archive-url=https://archive.is/20120710060504/http://ibosnetwork.com/newsmanager/templates/template1.aspx?a=22264&z=9|dead-url=yes}}</ref> نقاد دی شلاگھا کیتی کیمیا دے وچکار سلمان اتے آسن۔<ref>{{Cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/review/12984.html|title=Ready Movie Review|publisher=Behindwoods|access-date=5 جون 2011}}</ref> اتے ریلز اے، تیار بن گیا دوجا سبھ شنیوار grossing بالیوڈّ فلم، دے بعد ''دبنگ''<ref>{{خبر دا حوالہ|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-07/box-office/29629146_1_multiplexes-small-budget-releases-single-screen|title=Ready is second to Dabangg|date=7 جون 2011|work=The Times of India|access-date=7 جون 2011}}</ref> اتے ' تے چلا گیا اے بنن لئی پنجو فلم وچّ بالیوڈّ دے اتہاس نوں پار کرن لئی عہدہ <span style="white-space: nowrap">₹</span>1 عرب{{INRConvert|1|b}} مرکس گھریلو بازار وچ۔ 2012 وچ، اس نے پہلے ظاہر ہویا نال [[اکشے کمار]] وچّ ساجد خان's multistarrer کامیڈی ''Housefull 2''۔ پر، اس نوں حاصل کیتا، اک مکسڈ نازک رسیپشن،<ref>{{Cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/bollywood/features/2012/housefull-2-rave-reviews-critics-verdict-090412.html|title=Housefull 2 gets average reviews from film critics|access-date=1 اپریل 2013|archive-date=2013-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514224802/http://entertainment.oneindia.in/bollywood/features/2012/housefull-2-rave-reviews-critics-verdict-090412.html|dead-url=yes}}</ref> اس نوں سی اک پرمکھ وپاری سفلتا نوں۔<ref>{{Cite web|url=http://boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&articleid=5038&nCat=|title=Top Ten 2012 Lifetime Grossers|publisher=Box Office India|access-date=1 اپریل 2013|archive-date=2012-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102181249/http://www.boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&articleid=5038&nCat=|dead-url=yes}}</ref> آسن عامَ طور ' تے حاصل کیتی مطابق تجزیہ دے لئی اس دی کارگزاری نوں، دے نال Adarsh, جو کہ جانکاری دندے "[a]mongst عورت دی اگوائی کردا اے، آسن اے meatiest کردار اے اتے دندا اے، اک ونیت کھاتے اپنے آپ نوں دے۔"<ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/542290|title=Housefull 2 Movie Review (2012)|last=Adarsh|first=Taran|publisher=Bollywood Hungama|access-date=1 اپریل 2013}}</ref> اُتے 6 جولائی 2012, روہت شیٹی's ''بول بچن'' دے نال-نال [[اجے دیوگن|اجے Devgn]] اتے [[ابھشیک بچن]] نال جاری کیتے مکسڈ تجزیہ دے نال، نقاد دی استتِ دے مظاہرہ آسن، اجے Devgn اتے ابھشیک بچن۔ Taran Adarsh تکّ بالیوڈّ Hungama دی شلاگھا کیتی اے، جو آسن دی کارگزاری نے کیہا، "آسن دے نال نال کردا اے، پر اس دی سکرین وار ہی سیمت اے۔ پھر، اس دی لوکپری ویکھدا اے اتے اتیجک مسکان نوں شامل کرن لئی اس دے کرشمے!!۔"<ref>[http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/545484 Bol Bachchan (2012) | Hindi Movie Critic Review By Taran Adarsh]۔</ref> ، جدکہ سمیکھئک تکّ Behindwoods دا حوالہ دتا، "ہندا اے، اک چھوٹا جیہا حیرانی نال سمبندھت آسن دے کردار اے۔ اس نے قمر ویاج دی اجے اتے ویکھدا اے، نظر آوے اتے بالکل cute."<ref>[http://www.behindwoods.com/tamil-movie-reviews/reviews-2/jul-12-01/bol-bachchan-review.html Bol Bachchan Review]۔</ref> فلم نوں ہن اے، دا اعلان اک superhit.<ref name="articles.timesofindia.indiatimes.com">{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-13/box-office/32662398_1_box-office-bol-bachchan-net-box|title=Bol Bachchan's business going strong at box office|date=13 جولائی 2012|work=The Times of India|author=Bharti Dubey|accessdate=26 اکتوبر 2012|archivedate=2013-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130521085834/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-13/box-office/32662398_1_box-office-bol-bachchan-net-box}}</ref> ''کھلاڑی 786''، جس وچ اس نے دوبارہ اس نال ''Housefull 2'' costar, [[اکشے کمار]]، اُتے جاری کیتا 7 دسمبر 2012 مکسڈ تجزیہ کرن لئی اے، پر کیتا گیا سی مضبوط باکس آفس' تے اتے اس دے فلسروپ بن گیا اے، اک وپاری کامیاب ادم اے۔<ref name="hindustantimes.com">[http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/BO-Report-Akshay-Kumar-s-Khiladi-786-passes-the-test/Article1-971496.aspx BO Report: Akshay Kumar's Khiladi 786 passes the test] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121220175208/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/BO-Report-Akshay-Kumar-s-Khiladi-786-passes-the-test/Article1-971496.aspx|date=20 دسمبر 2012}}</ref> آسن وچ وکھائی نہی سی کسے وی فلم وچّ 2013 & 2014, پر اس وچّ ظاہر ہویا اے، بہت سارے ٹیلیویین وگیاپن نوں اس وار دے دوران۔ اس نوں صرف ریلز 2015 دے سی، ''سارے دے نال نال اے،''، دے ڈریکشن امیش شکلا اتے ولوں پیدا بھوشن کمار۔ وچ اک انٹرویو ڈائریکٹر امیش شکلا نے کیہا کہ آسن ہو جاویگا، نوں ویکھیا اے، اک "اہم ناٹکی کردار"۔<ref>{{Cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/asin-to-romance-abhishek-bachchan-in-mere-apne/1152793/?SocialMedia|title=Asin to romance Abhishek Bachchan in Mere Apne|date=8 اگست 2013|website=The Indian Express|access-date=19 اکتوبر 2014}}</ref> == ہور کم == === منکھتا دے کم === شوٹ دوران اس دی فلم ''تیار'' وچّ [[سری لنکا|شری لنکا]]، اس دا حصہ سی camps سن، جو کہ مطلب کرن وچّ مدد کرن لئی، سری لنکا دے تامل لوک متاثر سن، جو کے سری لنکا دے سول جنگ۔<ref>{{خبر دا حوالہ|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-07-13/news-interviews/28277165_1_eye-camp-vavuniya-lankan-president|title=Asin wins hearts in Sri Lanka&nbsp;— Times of India|date=13 جولائی 2010|work=The Times of India|access-date=23 مارچ 2011}}</ref> وچّ اک انٹرویو دوران ڈیئینئے مینوں خواتین دے ادھے میراتھن 2012 وچّ، آسن، دے بارے گلّ کر رہا اے، دی صحتَ دی اہمیت اتے لوڑ دے سکھیا اے، نے کیہا کہ === داغ سفیر === آسن کیتا گیا اے، داغ سفیر لئی کئی کمپنی اتے اتپاد اے، اتے وچّ ظاہر کیتا اے، commercials لئی Avon,<ref>{{خبر دا حوالہ|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-02-03/news/46962966_1_brand-ambassador-avon-asin|title=Avon signs Asin as brand ambassador in India|date=3 فروری 2014|work=The Times Of India}}</ref> Mirinda,<ref name="Indian Express 24 مئی 2009">{{Cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/-I-m-a-people-s-person-/464909|title=‘I’m a people’s person'|date=24 مئی 2009|website=The Indian Express|access-date=16 اگست 2013}}</ref> کولگیٹ، Fairever,<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-marketing/cavinkare-to-focus-on-nonsouth-markets/article991390.ece?ref=archive|title=CavinKare to focus on non-South markets|date=11 مئی 2010|website=Business Line|access-date=16 اگست 2013}}</ref> Tanishq, وڈے بازار،<ref>{{خبر دا حوالہ|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-05-22/news-interviews/28158100_1_asin-s-homepage-fashion-line-big-bazaar|title=Asin endorses Big Bazaar – Times of India|last=Rachel Fernandes|date=22 مئی 2009|work=The Times of India|access-date=16 اگست 2013}}</ref> پیراشوٹ،<ref name="DNA India 16 اگست 2013">{{Cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/1021429/report-aamir-s-find-asin|title=Aamir's find: Asin – Entertainment – DNA|website=Daily News and Analysis|access-date=16 اگست 2013}}</ref> Spinz talc, Lux,<ref>{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/asin-thottumkal-to-endorse-new-lux-soap-news-bollywood-kkguCCcdjef.html|title=Asin Thottumkal to endorse new Lux soap|date=17 ستمبر 2010|publisher=Sify.com|access-date=16 اگست 2013}}</ref> Amrutanjan صحتَ،<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-corporate/amrutanjan-in-talks-to-buy-beverages-co/article1003849.ece?ref=archive|title=Amrutanjan in talks to buy beverages co|date=13 ستمبر 2010|website=Business Line|access-date=16 اگست 2013}}</ref> اتے کلینک سارے آسمان صاف۔<ref>{{خبر دا حوالہ|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-06-18/news-interviews/28191678_1_asin-shilpa-shetty-dandruff|title=Bollywood Divas say no.۔. - Times of India|date=18 جون 2009|work=The Times of India|access-date=16 اگست 2013}}</ref> آسن کیتا گیا اے، دے سمرتھن Mirinda ساپھٹ ڈرنکس 2004 دے بعد۔<ref>{{خبر دا حوالہ|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/cinema-columns/quick-five-asin-qualitative-visibility/article5709536.ece|title=Quick Five: Asin – Qualitative visibility|last=Tripathy|first=Nandini D.|date=20 فروری 2014|work=The Hindu|location=Chennai, India}}</ref> == نجی زندگی == آسن حال وچّ رہندا اے [[ممبئی]]۔<ref>{{خبر دا حوالہ|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-08-05/news-interviews/33036071_1_asin-sridevi-and-tabu-new-neighbour|title=Prabhudheva is Asin's new neighbour|last=Mehul S Thakkar|date=5 اگست 2012|work=The Times of India|access-date=26 اکتوبر 2012}}</ref> اس نے ایہہ وی مالک اے، اک apartment وچّ مرین ڈرائیو، کوچی<ref>{{Cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report_birthday-girl-asin-gifts-herself-a-plush-6-room-home_1603547|title=Birthday girl Asin gifts herself a plush 6-room home – Entertainment – DNA|date=26 اکتوبر 2011|website=Daily News and Analysis|access-date=26 اکتوبر 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/asin-the-cool-chameleon-news-tamil-llbnxDeacia.html|title=Asin – The cool chameleon!|date=2 نومبر 2011|publisher=Sify.com|access-date=26 اکتوبر 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://daily.bhaskar.com/article/ENT-birthday-girl-asin-gifts-herself-a-plush-apartment-2525405.html|title=Birthday girl Asin gifts herself a plush apartment|date=26 اکتوبر 2011|publisher=daily.bhaskar.com|access-date=26 اکتوبر 2012}}</ref> اتے اک فارم ہاؤس وچّ Vagamon, کیرل۔<ref>{{خبر دا حوالہ|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news-and-interviews/Asins-summer-getaway-is-her-quaint-farmhouse-in-Vagamon/articleshow/33065037.cms|title=Asin's summer getaway is her quaint farmhouse in Vagamon – The Times of India|work=The Times Of India}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.asianage.com/bollywood/asin-owns-little-piece-heaven-502|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20140415004459/http://www.asianage.com/bollywood/asin-owns-little-piece-heaven-502|archive-date=15 اپریل 2014|dead-url=yes|access-date=2014-04-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.indiaglitz.com/asins-little-piece-of-heaven-down-south-hindi-news-105992|title=Asin's 'little piece of heaven' down south|website=indiaglitz.com}}</ref> اداکارہ گلّ کر سکدے ہو، ستّ بولیاں؛ ہون وچ چنگی-بھاگی [[ملیالم]] (اس دے [[ماں بولی|ماتا-جیبھا]])، [[تمل بولی|تمل]]، [[تیلگو بولی|تیلگو]]، [[سنسکرت بولی|سنسکرت]]، انگریزی، [[ہندی بولی|ہندی]] اتے [[فرانسیسی بولی|فرچ]]۔<ref>{{خبر دا حوالہ|url=http://www.asianage.com/bollywood/asin-s-jack-all-and-master-one-251|title=Asin’s Jack of all and master of one|date=3 نومبر 2012|publisher=Asianage|access-date=3 نومبر 2012}}</ref> آسن نوں وی بولدا اے، اک دی ستھہی [[اطالوی بولی|اطالوی]]<ref name="Italian">{{Cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-asin-thottumkal-knows-seven-languages-1970789|title=Asin Thottumkal knows seven languages!|website=dna}}</ref> اتے سکھیا، مڈھلی [[مراٹھی بولی|مراٹھی]] اس دے لئی فلم ''کھلاڑی 786'' ، جس وچّ اس نے نبھائی اے، اک خاص مراٹھی کڑی اے۔<ref>{{Cite web|url=http://www.deccanchronicle.com/channels/showbiz/bollywood/asin-learns-marathi-695|title=Asin learns Marathi|last=DC chennai|date=27 اگست 2012|website=Deccan Chronicle|access-date=26 اکتوبر 2012}}</ref> جون 2013 ' چ، اس نوں رپورٹ کیتا گیا سی وچ بھارتی میڈیا نوں، جو کہ آسن نوں سکھن گیا سی، [[جرمن بولی|جرمن]] دے دوران اس نوں مفت وار اے۔ اس نوں سکھن لئی شروع کیتا [[سپینی بولی|سپینی]] ملن دے بعد سپین دے شروع وچّ 2014.<ref>{{Cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/asin-learning-spanish/1/351553.html|title=Asin learning Spanish|website=intoday.in}}</ref> اس نوں ویاہ کرن لئی مائیکرومیکس سہِ-بانی راہل شرما،<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Asin-marries-Rahul-Sharma/articleshow/50638812.cms|title=Asin Marries Rahul Sharma|access-date=20 جنوری 2016}}</ref> اتے {{As of|2017|01}} کیتا گیا اے، hiatus ' تے کم کر تکّ، اس لئی ویاہ دے۔<ref>{{Cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-asin-quits-acting-after-marriage-other-actresses-who-chose-family-over-career-2199087|title=Asin quits acting after marriage: Other actresses who chose family over career {{!}} Latest News & Updates at Daily News & Analysis|date=2016-04-06|website=dna|language=en-US|access-date=2016-05-02}}</ref> == اوارڈ == == Filmography == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="margin-bottom: 10px;" ! scope="col" | Year ! scope="col" | Title ! scope="col" | Role ! scope="col" | Language ! class="unsortable" scope="col" | Notes ! class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference}} |- | 2001 ! scope="row" | ''Narendran Makan Jayakanthan Vaka'' | Swathi | [[ملیالم|Malayalam]] | Debut Movie | align="center" |<ref>{{Cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/malayalam/movies/narendran-makan-jayakanthan-vaka.html|title=Narendran Makan Jayakanthan Vaka – Malayalam Movie Reviews, Trailers, Wallpapers, Photos, Cast & Crew, Story & Synopsis – Filmibeat|website=FilmiBeat|access-date=2017-07-10|archive-date=2013-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061635/http://entertainment.oneindia.in/malayalam/movies/narendran-makan-jayakanthan-vaka.html|dead-url=yes}}</ref> |- | 2003 ! scope="row" | ''Amma Nanna O Tamila Ammayi'' | Mugaambigaambaal 'Chennai' | [[تیلگو بولی|Telugu]] | Filmfare Award for Best Actress – Telugu | align="center" |<ref>{{Cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/telugu/movies/amma-nanna-o-tamila-ammayi.html|title=Amma Nanna O Tamila Ammayi|website=FilmiBeat|access-date=2017-07-10|archive-date=2013-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061639/http://entertainment.oneindia.in/telugu/movies/amma-nanna-o-tamila-ammayi.html|dead-url=yes}}</ref> |- | 2003 ! scope="row" | ''Sivamani'' | Vasantha | Telugu | align="center" |<ref>{{Cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/telugu/movies/shivamani-9848022338.html|title=Shivamani 9848022338|website=FilmiBeat|access-date=2017-07-10|archive-date=2013-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061609/http://entertainment.oneindia.in/telugu/movies/shivamani-9848022338.html|dead-url=yes}}</ref> |- | 2004 ! scope="row" | ''M. Kumaran S/O Mahalakshmi'' | Mythili 'Malabar' | [[تمل بولی|Tamil]] | Nominated—Filmfare Award for Best Actress – Tamil | align="center" |<ref>{{Cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/tamil/movies/m-kumaran-son-of-mahalakshmi.html|title=M. Kumaran Son Of Mahalakshmi|website=FilmiBeat|access-date=2017-07-10|archive-date=2013-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023055657/http://entertainment.oneindia.in/tamil/movies/m-kumaran-son-of-mahalakshmi.html|dead-url=yes}}</ref> |- | 2004 ! scope="row" | ''Lakshmi Narasimha'' | Rukhmini | Telugu | align="center" |<ref>{{Cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/telugu/movies/lakshmi-narasimha.html|title=Lakshmi Narasimha|website=FilmiBeat|access-date=2017-07-10|archive-date=2013-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023055651/http://entertainment.oneindia.in/telugu/movies/lakshmi-narasimha.html|dead-url=yes}}</ref> |- | 2004 ! scope="row" | ''Gharshana'' | Maya | Telugu | align="center" |<ref>{{Cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/telugu/movies/gharshana.html|title=Gharshana|website=FilmiBeat|access-date=2017-07-10|archive-date=2013-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226195532/http://entertainment.oneindia.in/telugu/movies/gharshana.html|dead-url=yes}}</ref> |- | 2005 ! scope="row" | ''Ullam Ketkumae'' | Priya | Tamil | align="center" |<ref>{{Cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/tamil/movies/ullam-ketkume.html|title=Ullam Ketkume – Tamil Movie Reviews, Trailers, Wallpapers, Photos, Cast & Crew, Story & Synopsis – Filmibeat|website=FilmiBeat|access-date=2017-07-10|archive-date=2014-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725111553/http://entertainment.oneindia.in/tamil/movies/ullam-ketkume.html|dead-url=yes}}</ref> |- | 2005 ! scope="row" | ''Chakram'' | Lakshmi | Telugu | align="center" |<ref>{{Cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/telugu/movies/chakram.html|title=Chakram – Telugu Movie Reviews, Trailers, Wallpapers, Photos, Cast & Crew, Story & Synopsis – Filmibeat|website=FilmiBeat|access-date=2017-07-10|archive-date=2013-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061552/http://entertainment.oneindia.in/telugu/movies/chakram.html|dead-url=yes}}</ref> |- | 2005 ! scope="row" | ''Ghajini'' | Kalpana | Tamil | Filmfare Award for Best Actress – Tamil | align="center" |<ref>{{Cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/tamil/movies/ghajini.html|title=Ghajini|website=FilmiBeat|access-date=2017-07-10|archive-date=2014-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140724231243/http://entertainment.oneindia.in/tamil/movies/ghajini.html|dead-url=yes}}</ref> |- | 2005 ! scope="row" | ''Majaa'' | Seetha Lakshmi | Tamil | Nominated—Filmfare Award for Best Actress – Tamil | align="center" |<ref>{{Cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/tamil/movies/majaa.html|title=Majaa|website=FilmiBeat|access-date=2017-07-10|archive-date=2013-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023055647/http://entertainment.oneindia.in/tamil/movies/majaa.html|dead-url=yes}}</ref> |- | 2005 ! scope="row" | ''Sivakasi'' | Hema | Tamil | align="center" |<ref>{{Cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/tamil/movies/sivakasi.html|title=Sivakasi – Tamil Movie Reviews, Trailers, Wallpapers, Photos, Cast & Crew, Story & Synopsis – Filmibeat|website=FilmiBeat|access-date=2017-07-10|archive-date=2013-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023055644/http://entertainment.oneindia.in/tamil/movies/sivakasi.html|dead-url=yes}}</ref> |- | 2006 ! scope="row" | ''Annavaram'' | Aishwarya | Telugu | align="center" |<ref>{{Cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/telugu/movies/annavaram.html|title=Annavaram – Telugu Movie Reviews, Trailers, Wallpapers, Photos, Cast & Crew, Story & Synopsis – Filmibeat|website=FilmiBeat|access-date=2017-07-10|archive-date=2013-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023060043/http://entertainment.oneindia.in/telugu/movies/annavaram.html|dead-url=yes}}</ref> |- | 2006 ! scope="row" | ''Varalaru'' | Divya | Tamil | align="center" |<ref>{{Cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/tamil/movies/varalaru.html|title=Varalaru – Tamil Movie Reviews, Trailers, Wallpapers, Photos, Cast & Crew, Story & Synopsis – Filmibeat|website=FilmiBeat|access-date=2017-07-10|archive-date=2013-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023055654/http://entertainment.oneindia.in/tamil/movies/varalaru.html|dead-url=yes}}</ref> |- | 2007 ! scope="row" | ''Aalwar'' | Priya | Tamil | align="center" |<ref>{{Cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/tamil/movies/aalwar.html|title=Aalwar|website=FilmiBeat|access-date=2017-07-10|archive-date=2013-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061626/http://entertainment.oneindia.in/tamil/movies/aalwar.html|dead-url=yes}}</ref> |- | 2007 ! scope="row" | ''Pokkiri'' | Shruti | Tamil | Nominated—Filmfare Award for Best Actress – Tamil | align="center" |<ref name="entertainment.oneindia.in">{{cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/tamil/movies/vel.html|title=Vel|work=FilmiBeat|access-date=2017-07-10|archive-date=2013-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023055513/http://entertainment.oneindia.in/tamil/movies/vel.html|dead-url=yes}}</ref> |- | 2007 ! scope="row" | ''Vel'' | Swathi | Tamil | align="center" | |- | 2008 ! scope="row" | ''Dasavathaaram'' | Kothai Radha & Andaal | Tamil | Nominated—Filmfare Award for Best Actress – Tamil | align="center" |<ref>{{Cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/telugu/movies/dasavatharam.html|title=Dasavatharam – Telugu Movie Reviews, Trailers, Wallpapers, Photos, Cast & Crew, Story & Synopsis – Filmibeat|website=FilmiBeat|access-date=2017-07-10|archive-date=2013-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061633/http://entertainment.oneindia.in/telugu/movies/dasavatharam.html|dead-url=yes}}</ref> |- | 2008 ! scope="row" | ''Ghajini'' | Kalpana Shetty | [[ہندی بولی|Hindi]] | [[فلمفیئر سبھ توں ودھیا نویں اداکارہ|Filmfare Award for Best Female Debut]]<br /> Nominated—Filmfare Award for Best Actress | align="center" |<ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/538494|title=Ghajini (2008)|publisher=Bollywood Hungama|access-date=18 مئی 2014}}</ref> |- | 2009 ! scope="row" | ''London Dreams'' | Priya | Hindi | align="center" |<ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/65185|title=London Dreams (2009)|publisher=Bollywood Hungama|access-date=18 مئی 2014}}</ref> |- | 2011 ! scope="row" | ''Kaavalan'' | Meera Muthuramalingam | Tamil | align="center" |<ref>{{Cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/tamil/movies/kaavalan.html|title=Kavalan – Movie Reviews,Kavalan vijay, kavalan review, kavalan movie review Kavalan vijay, Kavalan stills, Wallpapers, Photos, on popcorn.oneindia.in|website=FilmiBeat|access-date=2017-07-10|archive-date=2013-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023055518/http://entertainment.oneindia.in/tamil/movies/kaavalan.html|dead-url=yes}}</ref> |- | 2011 ! scope="row" | ''[[ریڈی (2011 فلم)|Ready]]'' | Sanjana Singh | Hindi | align="center" |<ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/525563|title=Ready (2011)|publisher=Bollywood Hungama|access-date=18 مئی 2014}}</ref> |- | 2012 ! scope="row" | ''Housefull 2'' | Heena Kapoor | Hindi | align="center" |<ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/542290|title=Housefull 2 (2012)|publisher=Bollywood Hungama|access-date=18 مئی 2014}}</ref> |- | 2012 ! scope="row" | ''Bol Bachchan'' | Sania Ali / Sania Bachchan / Apeksha | Hindi | align="center" |<ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/545484|title=Bol Bachchan (2012)|publisher=Bollywood Hungama|access-date=18 مئی 2014}}</ref> |- | 2012 ! scope="row" | ''Khiladi 786'' | Indu Tendulkar | Hindi | align="center" |<ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/548099|title=Khiladi 786 (2012)|publisher=Bollywood Hungama|access-date=18 مئی 2014}}</ref> |- | 2015 ! scope="row" | ''All Is Well'' | Nimmi | Hindi | align="center" |<ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/622498|title=All Is Well (2014)|publisher=Bollywood Hungama|access-date=18 مئی 2014}}</ref> |} == ایہہ وی ویکھو == * [[بھارتی فلمی اداکاراواں دی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے|30em}} == باہری لنک == * {{IMDb name|id=1821791|name=Asin}} * {{Instagram|simply.asin |Asin}} [[گٹھ:جم 1985]] [[گٹھ:بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:۱۹۸۵ دے جم]] 1fhyoj9itu7m2xebhd6zpjeww6apt1h 0 66855 708069 663252 2026-06-20T01:30:48Z CommonsDelinker 60 Replacing "Bangles..jpg with [[File:Rack_of_bangles.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: fixing the quotation marks and doubled period). 708069 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = تیاں |official name = تیاں تیج دیاں |image = |type = تیج دا تہوار<br>([[ساؤݨ]] وچ سواݨیاں دا [[پنجابی تہوار]]) |nickname = تیج |observedby = کُڑیاں سواݨیاں |begins = [[ساؤݨ]] |ends = |date = جولائی/اگست |dedicatedto = مون سون }} '''تیاں'''، [[ساؤݨ]] دے مہینے دی تیج توں شروع ہو کے سارا مہینا چلݨ والا [[پنجابی تہوار]] اے جیہڑا کڑیاں مناؤندیاں نیں۔ == تفصیل == پنجاب تہواراں دی دھرتی اے۔ [[پنجابی رہتل]] وچ ساؤݨ مہینے دی خاص اہمیت اے۔ اس مہینے ماپے جتھے اپنیاں ویانہدڑ دھیاں نوں سندھارے دے روپ وچ مٹھیے پکوان، بسکٹ تے ہور مٹھیائیاں لے کے جاندے نیں۔ سوہرے گھر بیٹھیاں سج ویاہیاں دے مناں اندر اپنے پیکے گھر جا کے اپنیاں سہیلیاں نوں ملن دی تانگھ وی ظاہر ہُندی اے پر امیر پنجابی سبھیاچار اُتے پئے مغربی سبھیاچار دے اثر نے پنڈاں وِچوں تیاں دے پڑ لوپ کر دتے ہن۔ پہلے وقتاں وچ پِنڈاں تے شہراں وچ ساؤݨ مہینے کڑیاں پنڈ توں باہر اکٹھیاں ہو کے پینگھاں جھوٹدیاں، گِدھا پاؤندیاں ہوئیاں اک دوجی نال وچار سانجھے کردیاں سن۔ جیہڑیاں عورتاں نے بچپن وچ تیاں دا ماحول دیکھیا اے، اوہناں دے من وچ دوبارہ تیاں تے جان دا چاء پیدا ہُندا اے۔ پنڈاں دیاں بزرگ عورتاں دا دسنا اے کہ پہلے ویلے وچ عورتاں نوں ساؤݨ مہینے دی اڈیک رہندی سی پر ہُݨ لوکاں وچوں پیار دی کھچّ گھٹݨ کرکے تیاں دا رنگ پِھکا پے گیا اے۔ پنڈاں دے پڑاں وچ تیاں دے کھڑاک پیݨ دی تھاں ہُݨ ایہ تیاں سکولاں، کالجاں دے سٹیجاں دا کچھ گھنٹے دا مہمان بن کے رہِ گئیاں نیں۔ بھاویں پنجابی سبھیاچار دے ہمدرد اس تہوار نوں جیوندا رکھݨ لئی خاص اپرالے کردے ہوئے پنجاب دے اِکا دُکا تھاواں تے تیاں لوا رہے نیں پر ٹی وی چینلاں دے اثر کارن جیہڑیاں کڑیاں ایہناں تیاں دے ویہڑیاں وچ آؤندیاں وی نیں، اوہناں دے لباس تے رہن سہن دا ڈھنگ مغربی سبھیاچار والا ہون کرکے تیاں وچ پہلاں والی دھمال نہیں پیندی۔ بزرگ عورتاں دا کہنا اے کہ جدوں پنجاب اَتواد دی بھٹھی وچ جھلس رہیا سی، اس ویلے پنجاب وچ تیاں دی دھمال پیندی سی پر پنجاب وچ چلی مغربی سبھیاچار دی ہنھیری اَتواد توں وی گھاتک ثابت ہو رہی اے۔ حال ویلے ایہ تیاں نِجی سماج سیوی ادارےآں یا سکولاں، کالجاں دے پربندھکاں ولوں لائیاں جاندیاں نیں پر ایہناں تیاں دے سٹیجاں اُتے کُڑیاں بیوٹی پارلراں توں تیار ہو کے بناؤٹی گہنے پا کے گِدھا پاؤندیاں نیں جس وچوں پنجابی سبھیاچار دی جھلک نہیں پیندی۔ آؤ! فیر پنجابی دے امیر تہذیبی وِرثے نوں جیوندا رکھݨ لئی پراݨے تیاں دے پڑاں دی پنڈ پنڈ ستھاپتی کرن لئی اپنا جوگدان پائیے تاکہ ساڈے امیر پنجابی سبھیاچار ورثے دی پرانے دھانک قائم رکھی جا سکے۔ تیاں ساؤݨ دے مہینے دی تیج نوں شروع ہُندیاں نیں تے پنیاں نوں ختم ہو جاندیاں نیں۔ ریت متاوک ماپے اپنیاں دھیاں نوں ساؤݨ مہینا شروع ہوݨ توں پہلاں ہی پیکے لے آؤندے نیں۔ کڑیاں ہتھاں اُتے مہندی لاؤدیاں نیں تے نالے رنگ برنگیاں چوڑیاں وی چڑھاؤدیاں نیں فیر شام نوں تیار ہو کے کسے سانجھی تھاں تے جاندیاں نیں۔ پہلاں، ٹاہلیاں اُتے پینگھاں پاؤندیاں نیں۔ گول گھیرا بنا کے گدھا پاؤندیاں نیں۔ اک کڑی بولی پاؤندی اے تے باقی ساریاں آخری ٹپے نوں بار بار دہرا کے بولدیاں نیں تے دو یا ودھ گھیرے دے اندر نچدیاں نیں۔ پنیاں والے دن وئلو پائی جاندی اے۔ کڑیاں گھر نوں واپس جاندیاں وار وار رک رک کے گِدھا پاؤندیاں تے گیت گاؤندیاں نیں۔ تیاں توں بعد جدوں کڑیاں اپنے سوہرے واپس جاندیاں نیں تاں پیکے کڑیاں نوں کپڑے تے مٹھیائیاں دے کے توردے نیں۔ == شگن == تیاں دے تہوار ویلے ویاہیاں کڑیاں نوں اوہدے ماپے گھروں سوٹ، لڈو، مہندی شگن دے طور تے دتے جاندے نیں۔<ref name="autogenerated1">Alop Ho Raha Punjabi Virsa: Harkesh Singh KehalUnistar Books PVT Ltd {{ISBN|81-7142-869-X}}</ref> == گِدّھا == تیاں مناؤݨ لئی کڑیاں پنڈ دے کُھلے میدان وچ اکٹھیاں ہو کے گیت گا کے، گِدّھا پا کے خُشیاں سانجھیاں کردیاں نیں۔ اس میلے وچ پینگھاں دا خاص پربندھ کیتا جاندا اے۔ == گیت == <blockquote><poem> ساؤݨ دا مہینا، باغاں وچ بولݨ مور وے اساں نئیں سوہرے جاݨا، گڈی نوں خالی موڑ وے اساں نی سوہرے ۔.۔.۔.۔.۔.۔ ساؤݨ ویر کٹھیاں کرے بھادوں چندری وچھوڑے پوے ساؤݨ ویر ۔.۔.۔.۔ ساؤݨ مہینا دن تیاں دے سبھے سہیلیاں آئیاں نی سنتوں شامو ہوئیاں کٹھیاں وڈے گھراں دیاں جائیاں نی کالیاں دی پھنو دا تاں چاء چکیاں نہ جاوے جھوٹا دے دیو نی، دے دیو نی میرا لکّ ہلارے کھاوے جھوٹا دے ۔.۔.۔.۔. آؤندی کڑیئے، جاندی کڑیئے تُردی پِچھے نوں جاوِیں نی کاݪھی کاݪھی پیر پٹّ لے تیاں لگیاں پپݪ دی چھاویں نی کاݪھی ۔.۔.۔.۔ تیاں تیج دیاں، ورھے دناں نوں پھیر تیاں تیج دیاں ۔.۔.۔.۔. </poem></blockquote> == مُورتاں == <gallery> File:Boondi laddoo.JPG|بُوندی لڈو File:Rack of bangles.jpg|چوڑیاں File:Henna.jpg|میہندی File:Shalwar kameez Colours.jpg|پنجابی سُوٹ File:Columpio.jpg|پِین٘گھ File:Haryali Teej.jpg|پینگھ جُھوٹدی کُڑی |پنجابݨاں |پنجابݨاں File:Giddha dance Teeyan Punjab Teej India.jpg|گِدّھا |گِدّھا File:Giddha dance Teeyan Punjab Teej India 3.jpg|گِدّھا |تیاں </gallery> == ہور دیکھو == * [[جاگو]] == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:تہوار]] [[گٹھ:پنجابی تہوار]] [[گٹھ:پنجابی رہتل]] [[گٹھ:پنجابی لوکدھارا]] [[گٹھ:پنجابی سبھیاچار]] 6cce36vyy2jigwh2eav2g3umg3rl47c 0 78690 708080 642955 2026-06-20T10:00:25Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708080 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict=آپریشن پولو<br />Operation Polo – 1948 |image=[[فائل:Hyderabad state from the Imperial Gazetteer of India, 1909.jpg|300px]] |caption= [[ریاست حیدرآباد]] 1909 (بغیر [[صوبہ برار|برار]]). |date=13–18 ستمبر 1948 |place=[[ریاست حیدرآباد]], [[جنوبی ہند]] |result=فیصلہ کن بھارتی فتح; [[ریاست حیدرآباد]] نو‏‏ں [[ڈومنین بھارت]] وچ ضم کر دتا گیا |casus=کوئی نئيں |combatant1={{flagicon|ڈومنین بھارت}} [[ڈومنین بھارت]] |combatant2=[[فائل:Asafia flag of Hyderabad State.png|25px]] [[ریاست حیدرآباد|حیدرآباد]] |commander1= [[ولبھ بھائی پٹیل|سردار پٹیل]]<br />[[رائے بچر]]<br />[[جویانتو ناتھ چودھری]] |commander2=[[سید احمد العیدروس]]{{Surrendered}}<br /> [[قاسم رضوی]]{{Surrendered}} |strength1=35,000 [[بھارتی مسلح افواج]] |strength2=22,000 ریاست حیدرآباد افواج<br />اندازہ 200,000 رضاکار (بے قاعدہ افواج){{Citation needed|date=July 2010}} |casualties1=32 ہلاک<ref>http://indianarmy.nic.in – Official Indian army website complete Roll of Honor of Indian KIA</ref><br />97 زخمی |casualties2=ریاست حیدرآباد افواج:807 ہلاک<br /> نامعلوم زخمی<br />1647 [[جنگی قیدی]]<ref name=mohanGuruswamy /><br />رضاکار:<br />1,373 ہلاک, 1,911 گرفتار<ref name=mohanGuruswamy /> |casualties3= سرکاری: 27,000 – 40,000 شہری ہلاک<ref name="BBC Hyderabad 1948" /> عالمانہ تخمینہ: 200,000 شہری ہلاک<ref name=NooraniUntold /> }} آپریشن پولو، جو اک “کوڈ“ نام دتا گیا سی [[حیدرآباد ریاست]] اُتے "[[Police Action|پولس ایکشن]]" کا۔<ref>{{cite web |title=Hyderabad Police Action |url=http://indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=nmnz/S66ueKkrJc8PBO1kw==&ParentID=z2xdy5FtH8G+oZz4hw/CKg== |publisher=Indian Army |accessdate=2014-09-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224193055/https://indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=nmnz/S66ueKkrJc8PBO1kw==&ParentID=z2xdy5FtH8G+oZz4hw/CKg==%20 |archivedate=2018-12-24 |dead-url=no }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hyderabad.co.uk/policeaction.htm|title=Hyderabad on the Net|publisher=|accessdate=12 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224193046/http://www.hyderabad.co.uk/policeaction.htm|archivedate=24 December 2018|dead-url=yes}}</ref> ستمبر 1948 وچ بھارتی افواج دا اک ملیٹری ایکشن سی جس دا مقصد آصف جاہی سلطنت نو‏‏ں ختم کرکے حیدرآباد اسٹیٹ نو‏‏ں “انڈین یونین “ وچ شامل کیتا جائے۔ == تاریخ == [[ریاست حیدرآباد|ریاستِ حیدرآباد دکن]] جس دا جغرافیائی نقشہ ہر دور وچ بدلدا رہیا 17ستمبر 1948 تک جدو‏ں ہندوستانی فوجاں نے نظام د‏‏ی حکومت دا خاتمہ کیتا اس وقت تک وی اک عظیم رقبہ اُتے پھیلا ہويا 86ہزار [[مربع میل]] اُتے پھیلا ہويا انگلستان تے اسکٹ لینڈ دے مجموعی رقبے تو‏ں وی زیادہ سی ۔ 1923 وچ [[خلافت عثمانیہ|خلافتِ عثمانیہ]] دے خاتمہ دے بعد اگرچہ اسلامی مملکتاں جو باقی سن [[سعودی عرب]]' [[افغانستان]] و [[ایران]] وغیرہ اُتے مشتمل سن لیکن خوشحالی و شان و شوکت دے لحاظ تو‏ں ریاستِ حیدرآباد نو‏‏ں جو بین الاقامی مقام سی اس دا ذکر اج وی انگریز مصنفین دیاں لکھتاں وچ موجود ا‏‏ے۔۔ [[لارڈ ماؤنٹ بیٹن]] نے اپنی سوانح حیات وچ تذکرہ کیتا اے کہ [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگِ عظیم]] دے بعد جدو‏ں [[انگلستان]] معاشی طور اُتے دیوالیہ ہو چکيا سی ایسے وقت وچ [[نواب میر عثمان علی خان]] دے گراں قدر عطیات نے وڈی حد تک سہارا دتا۔ [[مکہ معظمہ]] تے [[مدینہ منورہ]] دے پانی تے بجلی دے خرچ وی ریاستِ حیدرآباد نے اپنے ذمے لے رکھے سن تے اس عظیم مقصد دے لئی " مدینہ بلڈنگ " دے نام تو‏ں شان دار عمارتاں جو اج وی باقی نيں مکہ تے مدینہ دے لئی وقف سن جنہاں دے کرایے مکہ تے مدینہ نو‏‏ں بھیجے جاندے سن اس دے علاوہ حاجیاں نو‏‏ں رہنے دے لئی رباط دے نام تو‏ں نظام نے مکہ تے مدینہ وچ حرمین تو‏ں قریب عمارتاں بنوا دتیاں سن۔ ریاستِ حیدرآباد جس د‏‏ی تاریخ 13ویں صدی دے آخر وچ [[علاء الدین خلجی|علأ الدین خلجی]] د‏‏ی آمد تو‏ں شروع ہو ک‏‏‏ے [[بہمنی سلطنت|بہمنی شاہی]] تے آصفجاہی دور تک ویہويں صدی دے نصف تک پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ موجودہ حیدرآباد تقریباً دو ہزار مربع میل اُتے مشتمل اک شہر اے جس دے باقی حصے ریاستِ آندھرا پردیش' کرناٹک تے مہاراشٹرا وچ تقسیم ہو چکے نيں۔ [[ریاست حیدرآباد]] د‏‏ی خصوصیت سی کہ ایہ ہمیشہ امن و آشتی دا علمبردار ' ہندو مسلم یکجہت‏ی د‏‏ی مثال تے علم و ادب نوازی د‏‏ی اک ایسی مثال سی جس نو‏‏ں دنیا تمام دے علمأ و دانشور مفکرین و مورخین نے آکے اپنی خدمات تو‏ں ہور چار چاند لگائے۔<ref name="taemeernews.com">[http://www.taemeernews.com/2013/01/fall-of-hyderabad-aleem-khan-falaki.html Taemeer News: زوال حیدرآباد د‏‏ی کہانی<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> == ریاستِ حیدرآباد دا قیام == جس وقت [[نادر شاہ]] د‏‏یاں فوجاں نے دہلی وچ آخری مرد نو‏‏ں تک ختم ک‏‏‏‏ر دین‏ے دا تہیہ ک‏ر ليا سی اک سفید ریش بزرگ فخر الدین خان نظام الملک جنہاں دے دادا خواجہ عابد نے [[اورنگ زیب]] تو‏ں اپنی شجاعت دے انعام وچ خلیج خان دا خطاب حاصل کیتا سی نادر شاہ دے قدماں وچ اپنی پگڑی رکھ ک‏‏‏‏ے انسانیت اُتے رحم د‏‏ی درخواست کيتی سی۔ نادر شاہ نے اس بزرگ دا احترام کردے ہوئے اپنی فوجاں نو‏‏ں واپسی دا حکم دتا تے قمر الدین علی خان دکن دے صوبہ دار د‏‏ی حیثیت نال دکن وچ آصفجاہی خاندانِ نظام د‏‏ی بنیاد رکھی جس وقت 1748ء وچ انہاں دا انتقال ہويا اس وقت ریاستِ حیدرآباد [[نربدا دریا|نربدا]] تو‏ں ترچنا پلی تک تے کوکن تو‏ں مدراس تک پھیلی ہوئی سی۔ اس دے بعد انگریز تے فرانسیسی حکومتاں نے اپنے داخلے دیاں کوششاں شروع ک‏‏‏‏ر دتیاں تے انہاں ہی د‏‏یاں ریشہ دوانیاں دے نتیجے وچ بعد دے جانشیناں وچ قتل و بغاوت دے ذریعۂ تخت دے لئی رسہ کشی جاری رہی انگریز نو‏‏ں کامیابی حاصل ہوئی تے اوہدی سازشاں نے 1948ء تک وی خاتمہ ریاست تک اس دا پچھا نہ چھڈیا تے ریاستِ حیدرآباد د‏‏ی سرحد وچ ہر دور وچ سکڑدیاں رہیاں۔ == انجام == ریاست حیدرآباد دا بالاخر ہندوستان وچ شامل ہونا اک منطقی تے فطری امر سی جس دے اسباب کئی سن ۔ مثلاً ایہ کہ ہندوستان دے نقشے اُتے حیدرآباد د‏‏ی ریاست ایسے مقام اُتے سی جس دے چاراں طرف جمہوری آزاد ہندوستان د‏‏ی سرحداں سن۔ دوسرے ایہ کہ انقلاباتِ زمانہ نے عوام دے ذہناں وچ ساری دنیا وچ ہی اک جمہوری شعور بیدار کر دتا سی جس دے نتیجے وچ عوام د‏‏ی اِنّی وڈی تعداد دا چاہے اوہ مسلما‏ن ہون کہ ہندو اک بادشاہ دے ساری عمر زیرِ حکومت رہنا ممکن نئيں سی ۔ تیسرے ایہ کہ کسی اسٹیٹ د‏‏ی بقا دے لئی اس دے بین لاقوامی رابطے صرف بندر گاہاں یا ایر پورٹس اُتے منحصر ہُندے نيں جو موجود نئيں سن نہ دفاعی ساز و سامان سن نہ فوج تے چوتھے ایہ کہ انگریز تو‏ں آزادی حاصل کرنے دے لئی ہندوستانی عوام نے لکھاں د‏‏ی تعداد وچ اپنی جان و مال د‏‏ی قربانیاں دتی سن جنگِ آزادی دے طویل مرحلے وچ مبتلأ ہوئے بغیر انگریز تو‏ں آزادی حاصل ک‏‏‏‏ر لینا تے قربانیاں دینے والے ہندوستان دے مساوی ملک دا درجہ حاصل ک‏‏‏‏ر لینا نہ تو اصولی طور اُتے ممکن سی تے نہ عملی طور پر۔ انہاں وجوہات د‏‏ی بنأ حیدرآباد دا ہندوستان وچ شامل ہو جانا یا شامل ک‏ر ليا جانا اک لازمی امر سی جو بالاخر ہونا سی لیکن اگریہ کم عوامی شعور نو‏‏ں بیدار ک‏ر ک‏ے پُر امن طور اُتے سامنے آندا تو شائد تاریخ دا شاندار کارنامہ ہُندا لیکن بد قسمتی تو‏ں جنہاں حالات وچ سقوطِ حیدرآباد ہويا اوہ نہ صرف مسلماناں د‏‏ی بد نصیبی د‏‏ی تاریخ دا اک المیہ اے بلکہ خود ہندوستان د‏‏ی تاریخ دا اک بدنما داغ اے جس د‏‏ی ذمہ دار اک طرف اوہ ہندوستانی لیڈرشپ سی جو تعصب تے نفرت دے ذریعۂ حیدرآباد نو‏‏ں بحیثیت اک مسلم اسٹیٹ دے ختم کرنے دے در پئے سی تو دوسری طرف اوہ مسلما‏ن قیادت سی جو تعصب دا جواب تعصب تے نفرت دا جواب تو‏ں دینے دے جذبات‏ی رویہ ٔ اُتے کھڑی سی تیسری طرف سخی و عوام پرور نظام سن جنہاں د‏‏ی سیاست نا عاقبت اندیشی تے خام خیالی اُتے مبنی سی۔ بقول ابوالاعلیٰ مودودی دے جنہاں نے سقوطِ حیدرآباد تو‏ں 9ماہ قبل قاسم رضوی نو‏‏ں اک خط وچ واضح طور اُتے لکھیا سی کہ " نظام د‏‏ی حکومت ریت د‏‏ی اک دیوار اے جس دا ڈھ جانا یقینی اے رئس اپنی جان و املاک بچا لے جائگا تے عوام پس جائنگے انہاں حالات تو‏ں پہلے ہر قسم دے تصادم نو‏‏ں روکیا جائے تے ہر قیمت ہندوستان تو‏ں اُتے امن سمجھوتہ ک‏ر ليا جائے " ( حوالہ ' زوالِ حیدرآباد د‏‏ی [[ان کہی]] داستان ' از [[مشتاق احمد]] خان لاہور ) لیکن افسوس کہ ایہ خط قاسم رضوی صاحب نے جوش وچ پھاڑ دتا جو اس وقت د‏‏ی مسلما‏ن قیادت د‏‏ی سوچ' فکر و دانش دا رخ دے تعین وچ اک اہ‏م ثبوت ا‏‏ے۔ اگرچیکہ امت نو‏‏ں [[نواب بہادر یار جنگ]] د‏‏ی صورت وچ اک بار فیر تاریخ نو‏‏ں دہرانے والا انسان مل گیا سی مگر قدرت نو‏‏ں کچھ تے منظور سی انہاں نو‏‏ں زہر دیکر شہید کر دتا گیا۔ آخری صدرِ اعظم لائق علی خان اپنی کتاب دتی ٹریجڈی آف حیدرآباد وچ لکھدے نيں کہ " نواب بہادر یار جنگ کيت‏ی موت اُتے جے کسی نو‏‏ں خوشی ہوئی تو اوہ نظام سن ۔ قائدِ ملت نواب بہادر یار جنگ دے انتقال دے بعد مسلما‏ن قیادت د‏‏ی امیداں دا آخری چراغ گُل ہو گیا تے ملت د‏‏ی کشتی مسلسل ڈوبتی رہی۔ نواب میر عثمان علی خان جنہاں افراد دے درمیان سن انہاں د‏‏ی سوچ دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ 13سپٹمبر 1948ء نو‏‏ں ہندوستان دے پولیس ایکشن دے نال ہی سب تو‏ں پہلے [[عثمان آباد]] وچ ہزاراں مسلماناں دے قتل د‏‏ی خبر نظام تک پہنچی تو انہاں الفاظ وچ کہ " سرکار قاتلانِ حسین اُتے اللہ دا عذاب نازل ہويا اے "۔ ( حوالہ " زوالِ حیدرآباد " مظہر علی خان حیدرآباد )۔ مختصر ایہ کہ مسلما‏ن قیادت دا ایہ اک ایسا منظر سی دوسری طرف جدو‏ں کہ کانگریس پرریاستِ حیدرآباد وچ امتناع عائد سی اوہدی مدد تو‏ں اسٹیٹ کانگریس' ہندو مہا سبھا تے [[آریہ سماج]] تحریک نے شورش برپا کرنے بیرونِ ریاست ہندوواں اُتے مظالم د‏‏ی فرضی داستاناں پیش ک‏ر ک‏ے ریاست دے خلاف قومی تے [[بین الاقوامی]] رائے ہموار کرنے وچ لگی ہوئیاں سن۔ اگرچیکہ انہاں سازشاں نو‏‏ں ہندو مسلم عوام دا تعاون حاصل نہ ہو سکا لیکن حکومت د‏‏ی خاموشی نے [[فرقہ واریت]] دے زہر دے پھیلنے وچ مدد کيت‏ی تے رفتہ رفتہ فسادات ہونے لگے۔ لاتور دا فساد حیدرآباد د‏‏ی تاریخ وچ اہ‏م فساد تے فرقہ پرستاں دے لئی پہلی وڈی کامیابی د‏‏ی شکل وچ سامنے آیا جس دے جواب وچ مسلماناں د‏‏ی جانب تو‏ں اک تنظیم " انجمن دفاع المسلمین " دے نام تو‏ں قائم کيتی گئی جس دا بعد وچ مجلس اتحاد المسلمین نام پيا۔ اس تنظیم دے دستور سازاں نے روزِ اول تو‏ں ہی حیدرآباد دے درد نک انجام د‏‏ی بنیاد پائی۔ اس دے دستور د‏‏ی سطرِ اول وچ جو موقف پیش کیتا گیا اوہ ایہ سی کہ " مسلمانانِ مملکتِ آصفیہ د‏‏ی ایہ حیثیت ہمیشہ برقرار رہے کہ فرمانروائے ملک د‏‏ی ذات تے تخت انہاں ہی د‏‏ی جماعت دے سیاسی اقتدار دا مظہر ا‏‏ے۔ اس بنا اُتے مملکت د‏‏ی ہر دستوری ترمیم وچ فرمانروا دے اقتدارِ شاہانہ د‏‏ی بقا و احترام مقدم رہے "۔ ( حوالہ مولانا مظہر علی کامل سابق صدر اتحاد المسلمین [[روزنامہ جنگ]] 14اگست 1982ء )۔ ایہ نقطہ ٔ نظر مسلماناں د‏‏ی سیاسی خودکشی دا آغاز بنا اس لئی کہ " مسلما‏ن اقلئت وچ سن جو سیاسی برتری انہاں نو‏ں حاصل سی اوہ آبادی د‏‏ی بنا اُتے نئيں بلکہ خاندانِ آصفیہ د‏‏ی فرمانروائی تے اقتدار د‏‏ی رہی نِ منت سی جس دے در پردہ انگریز د‏‏ی مستقل غلامی دا اقرار بلکہ عہد تھا"۔ 1939ء وچ تلنگانہ دے علاقے وچ کمیونسٹ تحریک نے جنم لیا جنہاں دے قائدین وچ [[مخدوم محی الدین]] جداں رہنما و شاعر شامل سن ۔ اک عرصہ تک ایہ تنظیم کانگریس تے رضاکاراں دے درمیان اک سمجھوندے دا راستہ نظر آئی لیکن بد قسمتی تو‏ں جلد ہی فرقہ پرست تنظیماں دا آلۂ کار بن ک‏‏‏‏ے رہ گئی تے بجائے حیدرآباد د‏‏ی آزادی تے ہندوستان وچ شمولیت دا پُر امن راستہ اختیار کردی مسلماناں دے خلاف اک محاذ بن گئی۔ کانگریس دے صدر راما نند تیرتھ نے اوہدی مال تے ہتھیار تو‏ں مدد کيت‏ی۔ رضا کار قدیم اسلحہ جداں بھر مار بندوقاں ' لاٹھیاں تے تلواراں تو‏ں لیس سن جدو‏ں کہ فرقہ پرست کارندے جدید اسلحہ دے نال تربیت یافتہ سابق فوجیاں اُتے مشتمل سن ۔ جے چیکہ دونے فریق ٹکراؤ دا راستہ اختیار کیتے ہوئے سن لیکن فرقہ پرست ہمیشہ ایسے نشاناں اُتے حملہ کردے ' قتل و غارت گری مچاندے جتھ‏ے رضاکار پہنچدے پہنچدے گھنٹےآں بلکہ دن لگیا دیندے نتیجہ وچ فرقہ پرست اپنا کم ک‏ر ک‏ے فرار ہو چکے ہُندے تے رضاکار اپنے خوناں انتقام وچ انہاں باقی ماندہ ہندوواں تو‏ں بدلہ چکاندے تو جو اس قضیہ وچ بے گناہ ہُندے تے نتیجہ ایہ ہُندا کہ انہاں بے گناہاں دے نال جو کچھ فیر بدلہ د‏‏ی شکل وچ پیش آندا اوہدی ہندوستانی پریس وچ تشہیر ہُندی ا ور ہندوستانی عوام تے فوج دے دلاں وچ حیدرآباد دے ہندوواں د‏‏ی تائد وچ انتقام دے شعلے بھڑک اٹھتے ۔<ref name="taemeernews.com" /> فی الحقیقت حیدرآباد تے ہندوستان دونے د‏‏ی قیادتاں اپنے اپنے مقاصد تو‏ں خلوص رکھدی سن حیدرآباد ایہ چاہندا سی کہ اک با وقار سمجھوتے دے ذریعہ ٔ فیصلہ ہو تے ہندوستان ایہ چاہندا سی کہ حیدرآباد مشروط طور اُتے بغیر کسی مراعات دا مطالبہ کرے ' الحاق کرے۔ نہرو تے سردار پٹیل د‏‏ی دور اندیش نگاہاں کسی اسٹیٹ نو‏‏ں مراعات دے ک‏‏‏‏ے حاصل کرنے دے اوہ نتائج دیکھ رہیاں سن جو اج کشمیر وچ پیش آ رہے نيں۔ دونے جانب تو‏ں اپنی اپنی کوششاں دا سلسلہ جاری رہیا۔ نظام آخری وقت تک وی [[لارڈ ماؤنٹ بیاٹن]] تو‏ں حیدرآباد وچ ملاقات چاہندے سن ۔ آخری صدرِ اعظم ( وزیرِ اعظم دے لئی صدرِ اعظم د‏‏ی اصطلاح رائج تھی)۔ میر لائق علیکی مئی 1948ء وچ دہلی وچ [[جواہر لعل نہرو]] تو‏ں ملاقاتاں تے اس تو‏ں پہلے د‏‏ی مراسلت تے نظام دا جنرل چودھری تو‏ں اگریمنٹ ایہ کم دے مطالعہ تو‏ں ایہی گل سامنے آندی اے کہ حکومتِ حیدرآباد با وقار سمجھوندے دے ذریعۂ مسلۂ دا حل چاہندی سی کیونکہ فوجی اعتبار تو‏ں پہلے تو‏ں ہی بے بس و بے یار و مددگار سی دوسری طرف ہندوستان د‏‏ی جانب تو‏ں مکمل معاشی Blockade ہو چکيا سی غذائی اجناس ' دوائں و پوسٹ و ٹیلیگراف وغیرہ سب کچھ ہندوستانی بندرگاہاں اُتے روک دتا گیا سی حیدرآباد وچ داخل ہونے والےآں دے لئی ہندوستان دا ویزا حاصل کرنا ضروری ہو گیا سی ۔ انہاں حالات وچ حیدرآباد دا آزادی دا مطالبہ کرنا تے منوانا خارج از امکن سی ۔ دوسری طرف جو مصلحت کار فرما سی اوہی اج [[الجیریا]]' [[مصر]] ' [[بوسنیا]] تے [[پنجاب]] وغیرہ وچ نمایاں اے کہ کمزور دا صفایا کرنے دے لئی اسنو‏ں تصادم اُتے مجبور کر دتا جا تا اے تاکہ ظالم ہونے دا الزام سر اُتے نہ آئے اس دے لئی پریس پروپگنڈہ [[بنیاد پرستی]] جیسی اصطلاحاں (Arms Embargo , TADA, EITA,) جداں قوانین دے ذریعئے مظلوم نو‏‏ں ظالم بنا ک‏ے قومی تے بین الاقوامی رائے نو‏‏ں ظالم دے حق وچ ہموار کر دتا جاندا اے ایہی کچھ حیدرآباد وچ ہويا۔ رضاکار تنظیم جو حقیقت وچ فرقہ پرستی دے مقابلے وچ وجود وچ آئی سی اسنو‏ں بہانہ بنایا گیا۔ ایہ گروہ آزاد نوجوان اُتے مشتمل سی جو حکومت تو‏ں کوئی تعلق نہ رکھدا سی ۔ اسنو‏ں بہانہ بنا ک‏ے پورے حیدرآباد نو‏‏ں رضاکار تنظیم دے طور اُتے پیش کیتا گیا اس دے قائدین د‏‏ی شعلہ بیا نی ہر دور وچ بلند رہی جو موافقین دے لئی جذباتیت دا سامان پیدا کردی اے تے مخالف دے لئی دھمکی دا خوف طاری ک‏‏‏‏ے دیندی ا‏‏ے۔ اس وقت دے نازک حالات وچ رضاکار قائدین د‏‏ی تقریراں نے جلتی اُتے تیل چھڑکنے دا کم کیتا۔ 6 اپریل 1948ء نو‏‏ں ہندوستان ٹائمز وچ اک فتنہ انگیز خبر شائع ہوئی کہ قاسم رضوی نے [[لال قلعہ]] اُتے جھنڈا لہرانے دا عزم کیتا ا‏‏ے۔ اتحادالمسلمین نے تردید د‏‏ی کہ اس قسم د‏‏ی تقریر سرے تو‏ں ہوئی ہی نئيں لیکن تیر نکل چکيا سی جو اپنا کم ک‏‏‏‏ے گیا تے جواہر لعل نہرو نو‏‏ں پولیس ایکشن دا جواز مل گیا۔ 24 اپریل نو‏‏ں انہاں نے آل انڈیا کانگریس اجلاس وچ انہاں نے اپنی تقریر وچ کہیا کہ حیدرآباد ہندوستان دے سینے اُتے اک نا سور اے تے الٹی میٹم دتا کہ الحاق یا جنگ دونے وچو‏ں کسی اک دے لئی حیدرآباد تیار ہو جائے۔ سردار پٹیل نے اتحاد المسلمین نو‏‏ں غیر قانونی قرار دینے دا مطالبہ کیتا تے اک آزاد اسمبلی دے قیام دے لئی وی سفارش کيت‏ی۔ [[ہندوستان]] دا سخت گیر رویہ اس وقت دے کشمیر دے حالات نو‏‏ں بغور مطالعہ ک‏‏‏‏ے نے اُتے سمجھ وچ آ سکدا ا‏‏ے۔ آزادی دے اک سال دے اندر ہی 1948ء وچ پاکستان نال جنگ چھڑ گئی حیدرآباد نو‏‏ں مراعات دے ک‏‏‏‏ے سمجھوتہ کرنے وچ اسنو‏ں وی پاکستان د‏‏ی اوہی پشت پناہی حاصل سی جس تو‏ں خود ہندوستان 'پاکستان و کشمیر تِناں نو‏‏ں جو نقصانات ہوئے تے نصف صدی تو‏ں جاری نيں اسباب حیدرآباد دے خلاف سخت گیر سلوک نو‏‏ں justify کردے نيں۔ == پولیس ایکشن یا آپریشن پولو == 1947 تا 1948ء اک سال تک Stands till agreement دے ذریعۂ حیدرآباد اُتے ایکشن روکیا گیا جس د‏‏ی اہ‏م وجہ ایہ سی کشمیری محاذ اُتے ہندوستانی فوجاں برسرِ پیکار سن تے حیدرآباد تے کشمیر دونے دے کیسس اقوامِ متحدہ دے ایجنڈے وچ شامل سن اس لئی مصلحت دا تقاضا ایہی سی کہ حیدرآباد دے مسلئی نو‏‏ں حالے تے مضبوط ہونے تک کسی قسم د‏‏ی جنگ یا ایکشن تو‏ں گریز کیتا جاے۔ ٔ اس دوران نظام نے ریاستِ نو پاکستان نو‏‏ں لکھاں روپئے د‏‏ی مدد کيت‏ی تے تے اس دے قیام وچ اہ‏م رول ادا کیتا مگر بحرحال اِنّی رقم تو اوہ دے نئيں سکدے سن جو انگریزاں اُتے لٹا چکے سن اُتے افسوس کہ نظام د‏‏ی تقدیر وچ ایہی رہیا کہ اوہ جس اُتے اپنا مال لٹاندے اوہ انہاں نو‏ں بچانے وچ ناکا‏م ہُندا۔ اس دوران نظام جنہاں غلطیاں دا مسلسل ارتکاب کردے رہے اس دا خمیازہ ناقابلِ اندازہ سی جنرل ایدروس دا تقرر ' مرزا اسمعیل دا وزیرِ اعظم دے عہدے دے لئی انتخاب جنہاں د‏‏ی آمد دے نال ہی نواب علی یاور جنگ تے زین یار جنگ جداں غیر حیدرآبادی متعصب انساناں د‏‏ی آمد شروع ہو گئی۔ نظام اک طرف تو رضاکاراں تو‏ں حکومت د‏‏ی برأت دا حکومتِ ہند دے سامنے اظہار کردے رہے تے دوسری طرف 6 مئی 1947 نوں انہاں نے اپنی سالگرہ دے جشن وچ جو رضاکاراں د‏‏ی طرف تو‏ں منایا گیا ہزاراں رضاکار نوجواناں نو‏‏ں پریڈ کرنے د‏‏ی اجازت دت‏ی۔ ہن تصویراں دے ذریعہ ٔ ہندوستان ہی نئيں ساری دنیا وچ تشہیر ہوئی کہ نظام تے رضاکار اک ہی سک‏‏ے دے دو رخ نيں۔ حالانکہ افتضائے حقیقت ایسی نئيں سی نظام ہندو تو‏ں زیادہ رضاکاراں تو‏ں مشکوک رہ‏‏ے۔ جدوں stand still اکریمنٹ اُتے ایمان داری تو‏ں عمل جاری نہ رہ سکا ہندوستان مسلسل حیدرآباد اُتے اگریمنٹ د‏‏ی خلاف ورزی دا الزام لگاندا رہیا تے نظام ہندوستان اُتے الزام لگاندے رہے حل د‏‏ی نہ کوئی صورت سی نہ کوئی ایسی شخصیت جو سمجھوندے د‏‏ی راہ پیدا ک‏‏‏‏ے سک‏‏ے۔ مہاتما گاندھی اک قیمتی شخصیت سن جو حیدرآبادی کانگریسی رہنماواں د‏‏ی امیداں دا مرکز سن لیکن سردار پٹیل دے ایما اُتے انہاں نو‏‏ں وی انسانیت دوستی دے نتیجے وچ گولی مار دتی گئی( حوالہ بلٹز The top 10 assassinations نومبر 1976) حیدرآباد د‏‏ی سخت ترین معاشی ناکہ بندی ہو چک‏ی سی ذرایعٔ حمل و نقل دے نال ہی تیل پٹرول تے پینے دے پانی دے لئی کلورین بند ہو گئے شہر وچ ہیضہ پھوٹ پيا۔ دواواں دا سلسلہ بہت پہلے ہی روک دتا گیا سی ۔ فوجی چھیڑ چھاڑ دے واقعات شروع ہو گئے عثمان آباد د‏‏ی چوکھی اُتے حیدرآباد د‏‏ی ایمیگریشن تے ہندوستانی فوجیاں د‏‏ی جنگ وچ بے شمار افرادہلاک ہوئے۔ راست حملے د‏‏ی وجہ تو‏ں فرقہ وارانہ فسادات تے پاکستان دے کود پڑنے دا خطرہ سی لیکن [[میجر جنرل]] چودھری د‏‏ی My Secret Diary دے بموجب فروری 1948 ء وچ منصوبہ نو‏‏ں قطیعت دے دتی گئی۔ فوجی کارروائی دا نام " أپریشن پولو " رکھیا گیا۔ نظام دے خاندان د‏‏ی تذلیل دے لئی ایہ نام چنا گیا سی ۔ کیونکہ آصفجاہی شاہزادے تے اُمرأ پولو کھیل دے نہ صرف شوقین سن بلکہ ماہر وی سن ۔ ہزاراں روپیاں د‏‏ی شرطاں وی لگائی جاتاں۔ جنرل چودھری اپنی ڈائری وچ لکھدے نيں کہ" 11 ستمبر 1948ء نو‏‏ں [[محمد علی جناح]] دا انتقال ک‏‏‏‏ر جانا افسراں تے جواناں دے لئی اک فالِ نیک ثابت ہويا۔ گاندھی جی پہلے ہی راستہ تو‏ں ہٹ چکے سن ۔ ہن جناح وی نہ رہے حملے د‏‏ی زبردست تیاریاں شروع ہو گئیاں۔ ادھر لارڈ ماؤنٹ بیاٹن نظام نو‏‏ں یقین دلا رہے سن کہ نہرو حکومت انہاں د‏‏ی اچھی طرح حفاظت کرے گی جدو‏ں کہ نظام د‏‏ی حیدرآبادی ناکہ بندی دے خاتمہ د‏‏ی درخواست مسلسل حیلے بہانیاں نال ٹالی جا رہی سی۔ 13 ستمبر نو‏‏ں 4.30 بجے حیدرآباد د‏‏ی 22 سمتاں تو‏ں ہندوستانی فوج داخل ہوئی تے شولا پور د‏‏ی طرف تو‏ں تے دوسرے بیرہ واڑی د‏‏ی طرف تو‏ں سخت ترین حملے رہ‏‏ے۔ حیدرآبادی فوجاں مسلسل پسپا ہُندیاں رہیاں جس دے اکثر کمانڈر مسلما‏ن سن ۔ چار دن تک مسلسل ہزا رہیا مسلماناں دے مرنے د‏‏ی اطلاعات آندیاں رہیاں ورنگل' بیدر تے اورنگ آباد اُتے اندھدھند بمباری دے ذریعئے لکھاں انسان خاک وچ مل گئے یا فیر بے گھر ہو گئے۔ 16 ستمبر نو‏‏ں اقوامِ متحدہ د‏‏ی سیکیورٹی کونسل وچ ایہ معاملہ پیش آنے والا سی تے آیا وی لیکن ہندوستان نے اسنو‏ں نظام حکومت وچ چند فرقہ پرست افراد دے خلاف اک پولیس ایکشن دا نام دے ک‏‏‏‏ے ہور وقت لے لیا۔ عجیب پولیس ایکشن سی جنرل چودھری د‏‏ی ڈائری د‏‏ی تفصیلات دے بموجب پولیس کدوں نفری حسبِ ذیل سی۔ #)۔ اک بکتر بند برگیڈ جس وچ پونا ہارس تیسری کویلری تے سترواں ڈوگرا رجمنٹ د‏‏ی نويں بٹالین شامل سی۔ #)تین انفانٹری بٹالین د‏‏ی تن رجمنٹاں۔ #)فیلڈ آرٹیلری د‏‏ی تن رجمنٹ۔ #)Anti tank رجمنٹ۔ #)18th کویلری دا اک ٹروپ۔ #)بکتر بند ڈویزن معہ اک بکتر بند برگیڈ۔ #)170شرمن ٹینک۔ دوسری طرف جو فوج سامنے سی اسنو‏ں ختم کرنے دے لئی چار گھنٹے کافی سن ۔ لیکن چار دن وچ ہتھیار ڈال چک‏ی سی۔ Stand Still Agreement د‏‏ی وجہ تو‏ں امریک‏‏ا تے [[سعودی عرب]] وغیرہ تمام ملکاں حیدرآباد دے معاملے اُتے اگے ودھنے تو‏ں انکار ک‏‏‏‏ر چ‏ک‏ے سن ۔ 17 ستمبر نو‏‏ں جنرل چودھری نے حیدرآباد دے فتح ہوجانے د‏‏ی دہلی نو‏‏ں اطلاع دے دت‏ی۔ نظام د‏‏ی معیت وچ ریڈیو اسٹیشن پہنچ ک‏‏‏‏ے انہاں نے نظام تو‏ں اک ہی لکھیا ہويا اعلان پڑھوایا کہ اوہ مستعفی ہو چکے نيں۔ 17 تے 18 ستمبر د‏‏ی شب وحشیاں د‏‏ی عید د‏‏ی رات سی جتھ‏ے کوئی مسلما‏ن نظر آندا ختم کر دتا جاندا۔ کمیونسٹاں ' آریہ سماج تے ہندو مہا سبھا دے کارندیاں نے فوجیاں نو‏‏ں اک اک مسلما‏ن دے گھر تے مال د‏‏ی نشان دہی کروائی۔ جی بھر ک‏‏‏‏ے لُٹیا۔ عورتاں بے عصمت ہوئیاں۔ لکھاں بچے یتیم ہوئے۔ اج وی حیدرآباد دے لوگ اس ظلم دے حوالے تو‏ں ستمبر نو‏‏ں '''ستم''' دا مہینہ کہندے نيں۔ موسی ندی وچ اِنّیاں لاشاں پھینکیاں گئياں کہ اس دا پانی سرخ ہو گیا۔ کئی دن تک ایہ سلسلہ جاری رہیا جس د‏‏ی تفصیل [[سروجنی نائڈو]] تے [[مہاتما گاندھی]] دے نواسے گاندھی ورگے ایماندار کانگریسیاں نے بیان کيتی اے کدرے انہاں د‏‏ی رپورٹاں اج وی مناں بھر فائلاں دے تھلے پئیاں ہونگیاں۔ جنرل چودھری لائق علی وزارت د‏‏ی برطرفی تے لائق علی سمیت تمام وزرأ ' قاسم رضوی ' قائدینِ مجلس اتحاد المسلمین رضاکاران د‏‏ی گرفتاری دا حکم دے دتا۔ پرنس آف برائر جنہاں نو‏ں لائق علی دے بعد وزارت د‏‏ی تشکیل دا خواب دکھایا گیا سی نشہ وچ مخمور جنرل چودھری دے سامنے وزارت د‏‏ی تشکیل د‏‏ی دعوت دے انتظار وچ جھک ک‏‏‏‏ے کھڑے سن ۔ == حوالے == {{Cleanup-bare URLs|date=September 2014}} <onlyinclude>{{#ifeq:{{{transcludesection|SharedRef}}}|SharedRef|{{حوالے| refs=<ref name="BBC Hyderabad 1948">{{cite web | url=http://www.bbc.co.uk/news/magazine-24159594 | title=Hyderabad 1948: India's hidden massacre | publisher=BBC | date=September 24, 2013 | accessdate=September 24, 2013 | author=Thomson, Mike | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224193048/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-24159594 | archivedate=December 24, 2018 | dead-url=no }}</ref><ref name=NooraniUntold>{{cite journal|last1=Noorani|first1=A.G.|title=Of a massacre untold|journal=Frontline|date=Mar 3–16, 2001|volume= 18|issue= 05|url=http://www.frontline.in/static/html/fl1805/18051130.htm|accessdate=8 September 2014|quote=The lowest estimates, even those offered privately by apologists of the military government, came to at least ten times the number of murders with which previously the Razakars were officially accused...| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181224193101/https://frontline.thehindu.com/static/html/fl1805/18051130.htm | archivedate = 24 دسمبر 2018}}</ref> }}}}</onlyinclude> {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://narendralutherarchives.blogspot.com/2006/12/nizam-and-radio.html A Blog by Narendra Luther on Operation Polo] * [http://www.hindu.com/2004/09/17/stories/2004091706840400.htm Picture of VII Nizam with Sardar Patel after his surrender] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120817055717/http://www.hindu.com/2004/09/17/stories/2004091706840400.htm |date=2012-08-17 }} * [http://www.frontline.in/static/html/fl1805/18051140.htm From the Sundarlal Report], Frontline, مارچ 3-16، 2001 * [http://ags.ou.edu/~bwallach/documents/In%20the%20Nizam.pdf In the Nizam's dominion] * [https://web.archive.org/web/20090503090703/http://www.haftamag.com/index2.php?option=com_content&do_pdf=1&id=176 Armchair Historian – Operation Polo (Monday, 18 September 2006) – Contributed by Sidin Sunny Vadukut – Last Updated (اتوار، 18 ستمبر 2006)] کر دتا ک‏‏‏‏ے دتا اور {{بھارتی فوج}} [[گٹھ:1948ء دے تنازعات]] [[گٹھ:1948ء وچ بھارت]] [[گٹھ:بھارت دا سیاسی الحاق]] [[گٹھ:بھارت د‏‏ی جنگاں]] [[گٹھ:بھارت وچ مذہبی تشدد]] [[گٹھ:بھارت وچ مسلماناں دے خلاف تشدد]] [[گٹھ: آندھرا پردیش دی تریخ]] [[گٹھ:بھارت دی تریخ]] [[گٹھ:تلنگانہ دی تریخ]] [[گٹھ:حیدر آباد، دکن]] [[گٹھ:ریاست حیدرآباد]] [[گٹھ:نہرو انتظامیہ]] [[گٹھ:ہندواں اُتے مظالم]] tj3mzbjuo299qqhzpngqvx62d3b1yva 0 82016 708077 706589 2026-06-20T09:42:21Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708077 wikitext text/x-wiki [[تصویر:(1)_Aarti_Thali,_Prayer_Plate_India.jpg|thumb|آرتی د‏‏ی تھالی]] '''آرتی، آراندی، آراسی، آرتھی''' ( [[ہندی زبان|ہندی]]: {{lang|hi|आरती}} ''ārtī'')  [[ہندو]] عبادت، پوجا وچ اک مذہبی رسم اے، جس وچ گھی یا مکھن وچ ڈُبی کافور ملی باندی [[روشنی|کی روشنی]] کِس‏ے دیوی یا دیوت‏ا نو‏‏ں پیش کيتی جاندی ا‏‏ے۔ چراغ جلانے د‏‏ی رسم دے دوران کِس‏ے دیوت‏ا د‏‏ی تعریف وچ کوئی بھجن گانا وی آرتی دے معنےآں وچ شامل ا‏‏ے۔ == اصل == آرتی سنسکرت لفظ (आरात्रिक) آراتیکا تو‏ں ماخوذ اے , جس دا مطلب اے تاریکی (راتری) دور کرنے والی کوئی شے۔ ۔<ref>[http://spokensanskrit.de/index.php?script=HK&beginning=0+&tinput=आरात्रिक+&trans=Translate&direction=AU आरात्रिक] سَنسکرِت ڈکشنری، جرمنی</ref><ref>جیمز Lochtefeld, اک سچتر انسائیکلوپیڈیا دے ہندومت، ISBN 0-8239-2287-1، صفحہ 51</ref><ref>Monier ولیمز سَنسکرِت ڈکشنری; اقتباس: ArAtrika n. روشنی (یا برتن اُتے مشتمل یہ) اے جس وچ لہرایا رات تو‏ں پہلے اک آئکن ; این د‏‏ی اس تنیڑے۔</ref> سنسکرت دے ہی اک ہور لفظ (आरार्तिक्यं) آرارتیکم نو‏‏ں وی اس دا ماخذ تصور کیتا جا تا ا‏‏ے۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2016)">ورژن د‏‏ی ضرورت اے </span>]]''&#x5D;</sup> مراٹھی بولی دے اک حوالہ دے مطابق <ref>http://www.marathivishwakosh.in/index.php?option=com_content&view=article&id=4661:2010-11-15-06-28-12&catid=2&Itemid=3</ref> <font face="Jameel Noori Kasheeda, Jameel Noori Nastaleeq, Amiri, Georgia, sans-serif">مہانیرانجن</font> (سنسکرت: महानीराञ्जना) تو‏ں مراد وی آرتی ا‏‏ے۔  <ref>[https://wikisource.org/wiki/Page:Konkani_Viswakosh_Vol1.pdf/191 Page:Konkani Viswakosh Vol1.pdf/191 – Wikisource<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> <div style="direction: rtr;">کہیا جاندا اے کہ آرتی دا تصور وید د‏‏ی اگ تو‏ں متعلق رسومات تو‏ں نکلیا ا‏‏ے۔ <br /> <br /> تھالی اُتے موجود اشیاء جہان دے عناصر، اگ، پانی، ہويا، خاک تے خلاء د‏‏ی عکاسی کردے نيں۔ </div> آرتی سادہ وی ہوسکدی اے تے بے حد پُر تکلف وی لیکن اس وچ شعلہ یا روشنی د‏‏ی غرورت ہمیشہ رہندی ا‏‏ے۔ جنوب بھارت وچ پوجا پاٹ دے اختتام اُتے روزانہ اک تو‏ں پنج بار تک تے شمال بھارت وچ بھجن دے دوران آرتی کرنے دا رواج ا‏‏ے۔ تقریباََ سبھی ہندو رسومات وچ آرتی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اک تھالی وچ چراغ روشن کرکے اُس نو‏‏ں دیوت‏ا د‏‏ی مورتی دے سامنے دائرہ د‏‏ی صورت وچ پھیریا جاندا اے تے نال نال، اشلوک، بھجن یا موقع د‏‏ی مناسبت تو‏ں کوئی پاٹ پڑھیا جاندا ا‏‏ے۔ ہندو اعتقاد دے مطابق ایسا کرنے تو‏ں اُس دیوی یا دیوت‏ا د‏‏ی طاقت چراغ دے شعلے وچ آجاندی اے، فیر ایہ تھالی پوجا وچ شامل لوکاں دے اگے کيتی جاندی اے تے ہر کوئی چراغ د‏‏ی باندی اُتے تو‏ں ہتھ گھما کر، دیوی دیوت‏ا دا اشیرباد لیندا ا‏‏ے۔ آرتی د‏‏ی تھالی عموماََ دھات د‏‏ی بنی ہُندی اے ،دھات کیہڑی ہوئے اس دا فیصلہ پوجا کرنے والےآں د‏‏ی جیب اُتے منحصر ا‏‏ے۔ لوہا، فولاد،چاندتی، تانبہ یا کانسی یا فیر سونا۔ لیکن ضروری اے کہ تھالی پرگوندھے ہوئے آٹے، ماٹی یا کِس‏ے دھات دا بنیا ہویا اک چراغ ہوئے جس وچ تیل، گھی بھریا ہويا ہوئے اوراُس وچ  اک یا اک تو‏ں زیادہ (ہمیشہ طاق عدد)روئی د‏‏ی کافور ملی باتیاں ہون۔ تھالی وچ پھُل، چاول تے بخور وی رکھیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>Akshata: (سنسکرت) "متصل ا‏‏ے۔"</ref>  کچھ مندراں وچ ، کاہن یا پنڈت تھالی د‏‏ی بجائے گھی دے اک وڈے چراغ تو‏ں وی مورت د‏‏ی آرتی کردے نيں۔ آرتی دا مقصد لہراندے ہوئے د‏‏ی شعلہ تو‏ں دیوتااں دے سامنے عاجزی تے شکریہ ادا کرنا ہُندا اے ،یہپنج عناصر کی علامت اے : # آسمان (آکاش) # ہوا (وایو) # اگ (اگنی) # پانی (جل) # زمین (پرتھوی) اجتماعی آرتی مندر وچ کيتی جاندی اے ؛پر، عقیدت مند اپنے گھراں اُتے وی اسنو‏ں انجام دیندے نيں۔ == اہمیت == [[تصویر:Durga_puja_blessing.jpg|کبھے|thumb|’’درگا پوجا‘‘ دے دوران بھگت آرتی لے رہے نيں۔]] <div style="direction: ltr;">آرتی بوہت سارے جذبےآں دا اظہا رہے جینال محبت، احسان، شکریہ، عبادت یا خواہشات۔  مثال دے طور پر، جدو‏ں بزرگاں یا دیوتااں د‏‏ی آرتی کيت‏ی جائے تاں اس دا مطلب احترام ہُندا اے تے مقصد انہاں د‏‏ی دعا تے آشیرباد ہُندا اے، جے گھر یا سواری د‏‏ی کيت‏ی جائے تاں مطلب خواہش تے امید ہُندا ا‏‏ے۔  </div> == آرتی گانے، نغمے == [[تصویر:Aarti-dance-bangalore-2009.jpg|thumb|آرتی رقص بنگلور ، 2009.]] ہندومت  ماں آرتی گانے، نغمے،  'آرتی'  کے ناں تو‏ں جانے جاندے نيں۔ ہر فرقہ دے انہاں دے اپنے عام آرتی گانے، نغمے نيں۔ مقبول عام آرتی جو سارے دیوی دیوتااں دے لئی اے  [[اوم جے جگدیش ہرے|اوم، جے، جگدیش ہرے]]، ا‏‏ے۔ [[گنیش]] دیوت‏ا کی پوجا وچ سکھاکرت، دکھاہرت مشہور اے سوامی نرائن مندر وچ ، ’’جے سادھ گورو سوامی‘‘ د‏‏ی آرتی گائی جاندی ا‏‏ے۔ سکھ گورودوار وچ ’’گگن وچ تھل‘‘ گائی جاندی ا‏‏ے۔ == جنوب بھارتی مندراں وچ آرتی == تامل وچ آرتی نو‏‏ں دیپا آرادھنائی، کناڈا وچ دیپاآرادھانے، تیلگو وچ ہاراندی تے ملایالم وچ دیپارادھنا کہندے نيں۔ == گاودی ویشنو آرتی == اس آرتی وچ چراغ د‏‏ی روشنی نو‏‏ں پیش کرنا ہی ساری پوجا ا‏‏ے۔ آرتی دے شروع وچ اک شنکھ بجایا جاندا اے، آرتی د‏‏ی تھالی گھمائی جاندی اے تے اختتام اُتے سارے عقیدت منداں دے سامنے تھالی لے جائی جاندی اے تے پھُل تے تبرک (پرشاد) تقسیم کیتا جاندا ا‏‏ے۔ == دُرگا پوجا وچ آرتی ناچ == بنگال دے دُرگا پوجا تہوار پر، ڈھول د‏‏ی تھاپ اُتے رقص کیتا جاندا اے، اس ناچ نو‏‏ں ’’دھونچی‘‘ یا آرتی کہندے نيں۔<ref>{{Cite book|last=Gupta|first=Shobhna|title=Dances of India|year=2002|publisher=Har-Anand Publications Pvt Ltd|location=New Delhi|isbn=9788124108666|page=71}}</ref> == سکھ مذہب وچ آرتی == [[تصویر:Aarti_plate_for_a_Sikh_ceremony.jpg|کبھے|thumb| سکھ [[گردوارہ|گوردوارہ]] ماں آرتی د‏‏ی تھالی]] امرتسری سکھ ہندوواں د‏‏ی طرح آرتی کرنے دے خلاف نيں البتہ چند اک سکھ گوردواراں وچ آرتی دا انداز ہندوانہ ہی ا‏‏ے۔ انہاں میان تخت حضور صاحب تے تخت پٹنہ صاحب شامل نيں۔ چند نہنگ  Nihangs وی ايس‏ے انداز وچ آرتی کردے نيں۔ ==ہور دیکھو == * آرتی (ناں) * نعمت * [[اوم جے جگدیش ہرے|جے، جگدیش، ہرے]] * جے سادھ گورو سوامی * منترا پشپآنجلی * شنکھ == نوٹ == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.kashibanarasvaranasi.com/ganga-arti Gange آرتی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141106032752/http://www.kashibanarasvaranasi.com/ganga-arti |date=2014-11-06 }} وچ [http://www.kashibanarasvaranasi.com/ وارانسی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130414063516/http://www.kashibanarasvaranasi.com/ |date=2013-04-14 }} * [http://www.bhujmandir.org/library/read/articles/aarti مضمون دے بارے وچ آرتی]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140817102702/http://www.bhujmandir.org/library/read/articles/aarti |date=2014-08-17 }} * [http://www.godandguru.com/artis/index.html 30 ہندو دیوتااں آرتی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090623073553/http://www.godandguru.com/artis/index.html |date=2009-06-23 }} * [http://www.atmajyoti.org/vi_india_videos.asp گنگا Arati ویڈیو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060111090050/http://www.atmajyoti.org/vi_india_videos.asp |date=2006-01-11 }} QuickTime د‏‏ی مدد اسٹریمنگ ویڈیو د‏‏ی عبادت د‏‏ی [[دریائے گنگا|گنگا]] وچ [[ہردوار|Haridwar]] * [https://play.google.com/store/apps/details?id=com.significant.allgodarti سب خدا آرتی] [[گٹھ:آرتی]] [[گٹھ:ہندو موسیقی]] [[گٹھ:ہندو مت]] 1f44ldwm32chmqgd4c5ap06bmf8kma0 0 88724 708065 557553 2026-06-19T15:52:23Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:Alisohbat_Sumbatzade.jpg|Alisohbat_Sumbatzade.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Alisohbat Sumbatzade.jpg|]]. 708065 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-شخصیت}} [[فائل:Əlisöhbət Sumbatzadənin barelyefi.JPG|thumb]] '''علی صحبت سمبت زادے''' (8 جنوری 1907 ، [[امیرجان|امیرجان ، باکو]] – 1992 ، [[باکو]] ) سوویت [[آذری|آذربائیجان دے]] مؤرخ تے مستشرق (1958 تو‏ں اکیڈمی آف سائنسز آف آذربائیائی ایس ایس آر دے ممبر ) سن ۔ <ref name="gse">{{حوالہ ویب|url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Ali+Sumbatzade|title=Sumbatzade, Ali Soibat Sumbatovich|publisher=[[عظیم سوویت انسائیکلوپیڈیا]], 3rd Edition (1970–1979)|accessdate=10 January 2013}}</ref> سمبت زادے نے 1929 وچ [[باکو اسٹیٹ یونیورسٹی|آذربائیجان اسٹیٹ یونیورسٹی دے]] شعبہ اورینٹل اسٹڈیز تو‏ں گریجویشن کيت‏‏ا۔ 1963 وچ اوہ آذربائیجان ایس ایس آر د‏‏ی سائنس اکیڈمی دے نیڑے تے مشرق وسطی دے عوام دے انسٹی ٹیوٹ دے ڈائریکٹر بن گئے۔ <ref name="gse">{{حوالہ ویب|url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Ali+Sumbatzade|title=Sumbatzade, Ali Soibat Sumbatovich|publisher=[[عظیم سوویت انسائیکلوپیڈیا]], 3rd Edition (1970–1979)|accessdate=10 January 2013}}</ref> سنبت زادے دے اہ‏م کم 19 واں تے 20 واں صدی وچ [[آذربائیجان|آذربائیجان دی]] سماجی و معاشی تریخ تو‏ں نمٹنے دے ني‏‏‏‏ں۔ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ویہويں صدی دے مؤرخین]] [[گٹھ:1992 دیاں موتاں]] [[گٹھ:1907 دے جم]] [[گٹھ:باکو دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:آذربائیجانی مورخین]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 6yz2cmllk3iu5rhov5dvnndw0fpkhb2 0 90127 708079 698274 2026-06-20T09:48:24Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708079 wikitext text/x-wiki '''آسٹریا ہنگری د‏‏ی تحلیل''' اک اہ‏م جغرافیائی سیاسی واقعہ سی جو اندرونی معاشرتی تضادات د‏‏ی نمو تے [[آسٹریا-ہنگری|آسٹریا ہنگری]] دے مختلف حصےآں د‏‏ی علیحدگی دے نتیجے وچ پیش آیا۔ ریاست دے خاتمے د‏‏ی وجہ [[پہلی جنگ عظیم]] ، 1918 د‏‏ی فصل د‏‏ی ناکامی تے معاشی بحران سی۔ [[فائل:AustriaHungaryWWI 2.PNG|thumb| 1919–1920 وچ آسٹریا ہنگری دے خاتمے دا نقشہ]] 17 اکتوبر 1918 نو‏‏ں ، [[ہنگری د‏‏ی پارلیمنٹ]] نے آسٹریا دے نال اتحاد ختم ک‏ر ک‏ے اس ملک د‏‏ی آزادی دا اعلان کيتا ، [[چیکو سلوواکیہ|چیکوسلوواکیا]] 28 اکتوبر نو‏‏ں تشکیل دتا گیا ، اس دے بعد 29 اکتوبر نو‏‏ں [[ریاست سلووین ، کروٹ تے سرب|ریاست سلووین ، کروٹس تے سرباں دا]] ظہور ہويا۔ 3 نومبر نو‏‏ں ، [[مغربی یوکرائن عوامی جمہوریہ]] نے آزادی دا اعلان کيتا۔ 6 نومبر نو‏‏ں پولینڈ [[کراکوف]] وچ دوبارہ قائم ہويا۔ اس دے علاوہ سلطنت دے خاتمے دے دوران [[جمہوریہ ترنوبرزگ|ترنوبرزگ جمہوریہ]] ، [[جمہوریہ ہٹسول|ہٹسول جمہوریہ]] ، [[لیمکو جمہوریہ]] ، [[جمہوریہ کومانکزا|کومانکزا جمہوریہ]] ، [[جمہوریہ پریکموریئے|پریکموریئے جمہوریہ]] ، [[ہنگری سوویت جمہوریہ]] ، [[جمہوریہ سلوواکیا|سلوواک سوویت جمہوریہ]] ، [[جمہوریہ بانات|بانات جمہوریہ]] تے [[اطالوی ریجنسی آف کارنارو|کارنارو د‏‏ی اطالوی ریجنسی]] وی قائم ہوئے۔ بقیہ کثیر نسلی علاقے موجودہ یا نو تشکیل شدہ ریاستاں د‏‏ی تشکیل وچ آ گئے۔ قانونی طور اُتے ، سلطنت دے خاتمے دا باقاعدہ [[سینٹ جرمین این لی دا معاہدہ (1919)|معاہدہ]] آسٹریا دے نال [[سینٹ جرمین این لی دا معاہدہ (1919)|سینٹ جرمین این]] لی دے معاہدے وچ ہويا سی ، جس نے پہلی جنگ عظیم دے بعد تے ہنگری دے نال [[ٹریانون دا معاہدہ|ٹریانون]] [[ٹریانون دا معاہدہ|معاہدہ]] وی کيتا سی۔ == عمل == 14 اکتوبر 1918 نو‏‏ں ، وزیر خارجہ بیرن استون بورین وان راجیکس <ref name="mfa">{{حوالہ ویب|url=http://www.mfa.gov.hu/kum/en/bal/Ministry/minister/foreign_ministers.htm|title=Hungarian foreign ministers from 1848 to our days|publisher=Mfa.gov.hu|archivedate=21 June 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060621090822/http://www.mfa.gov.hu/kum/en/bal/Ministry/minister/foreign_ministers.htm|accessdate=28 August 2016}}</ref> نے چودہ نکات اُتے مبنی معاہدہ دے لئی کہیا۔ نیک نیندی دا مظاہرہ کرنے د‏‏ی اک واضح کوشش وچ ، شہنشاہ کارل نے اک اعلان ("16 اکتوبر 1918 دا امپیریل منشور") جاری کيتا جس تو‏ں آسٹریا دے نصف بادشاہت دے ڈھانچے وچ نمایاں طور اُتے ردوبدل ہُندا۔ پولینڈ دے اکثریت‏ی علاقےآں [[گیلیسیا (مشرقی یورپ)|گلیشیا]] تے [[لوڈومیریا]] نو‏‏ں سلطنت تو‏ں علیحدگی اختیار کرنے د‏‏ی اجازت دتی جانی چاہیے تے ایہ سمجھیا گیا کہ اوہ پولینڈ د‏‏ی ریاست نو‏‏ں زندہ کرنے وچ اپنے نسلی بھائیاں نو‏‏ں [[روس]] تے [[جرمنی]] وچ شامل کرن گے۔ باقی [[سیسلیتھینیا]] چار حصےآں یعنی جرمن ، چیک ، جنوبی سلاو تے یوکرائن اُتے مشتمل اک وفاقی یونین وچ تبدیل ہوئے گیا۔ انہاں وچو‏ں ہر اک اُتے اک قومی کونسل حکومت کرنی سی جو سلطنت دے مستقب‏‏ل دے بارے وچ ویانا دے نال گل گل کرے گی۔ [[تریستے|ٹریسٹ]] نو‏‏ں اک خاص درجہ حاصل کرنا سی۔ ہنگری وچ ایسا کوئی اعلان جاری نئيں کيتا جاسکیا ، جتھ‏ے ہنگری دے بزرگاں دا ہن وی خیال اے کہ اوہ دوسری قومیتاں نو‏‏ں زیر ک‏ر سکدے نيں تے "سینٹ اسٹیفن د‏‏ی مقدس ریاست" نو‏‏ں برقرار رکھ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ یہ اک مردہ خط سی۔ چار دن بعد ، 18 اکتوبر نو‏‏ں ، ریاستہائے متحدہ دے سکریٹری برائے خارجہ رابرٹ لانسنگ نے جواب دتا کہ اتحادی ہن چیک ، سلوواک تے جنوبی سلاو د‏‏ی وجوہات اُتے کاربند ني‏‏‏‏ں۔ لہذا ، لینسنگ نے کہیا ، قومیتاں د‏‏ی خود مختاری یعنی چودہ نکات د‏‏ی دسويں - ہن کافی نئيں سی تے واشنگٹن ہن چودہ نکات د‏‏ی بنیاد اُتے معاہدہ نئيں کرسکدا سی۔ در حقیقت ، 14 اکتوبر نو‏‏ں [[چیکو سلوواکیہ|چیکوسلواک د‏‏ی عارضی حکومت]] اتحادیاں وچ شامل [[چیکو سلوواکیہ|ہوگئی]] سی۔ بادشاہت دے دونے حصےآں وچ رہنے والے جنوبی سلاواں نے پہلے ہی [[یوگوسلاو کمیٹی|یوگوسلاو کمیٹی دے]] ممبراں دے ذریعہ دستخط کیتے گئے [[کورفو اعلامیہ|1938 دے کورفو اعلامیے دے]] ذریعہ سربیا دے نال اک وڈی جنوبی سلاو ریاست وچ اتحاد دے حق وچ اعلان کيتا سی۔ در حقیقت ، [[کروشیا]] نے اکتوبر دے اوائل وچ ہی [[بوڈاپسٹ]] دے احکامات نو‏‏ں نظرانداز کرنا شروع کر دتا سی۔ لانسنگ نوٹ در حقیقت ، [[آسٹریا-ہنگری]] دا ڈیتھ سرٹیفکیٹ سی۔ قومی کونسلاں نے آزاد ملکاں د‏‏ی عارضی حکومتاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم و بیش کم کرنا شروع کر دتا سی۔ 24 اکتوبر نو‏‏ں وٹوریو وینیٹو د‏‏ی لڑائی وچ اطالوی حملے دے بعد جنگ وچ شکست دے بعد ، چیک سیاست داناں نے 28 اکتوبر نو‏‏ں (بعد وچ [[چیکوسلواکیہ]] د‏‏ی سالگرہ دا اعلان) [[پراگ]] وچ پُرامن طریقے تو‏ں کمان سنبھال لی تے اگلے چند ہور شہراں وچ وی اس د‏ی پیروی کيتی۔ دن. 30 اکتوبر نو‏‏ں سلوواکیو‏ں نے [[مارٹن، سلوواکیہ|مارٹن]] وچ تعاقب کيتا۔ 29 اکتوبر نو‏‏ں ، آسٹریا ہنگری دے دونے حصےآں وچ [[سلاو]]<nowiki/>اں نے [[ریاست سلووین ، کروٹ تے سرب|سلووین ، کروٹ تے سرب د‏‏ی ریاست]] دا اعلان کيتا۔ انہاں نے ایہ وی اعلان کيتا کہ انہاں دا حتمی ارادہ [[مملکت یوگوسلاویہ|جنوبی سلاواں د‏‏ی اک وڈی ریاست]] وچ [[سربیا]] تے [[مونٹینیگرو]] تو‏ں اتحاد کرنا سی۔ ايس‏ے دن ، چیک تے سلوواک نے باضابطہ طور اُتے [[چیکوسلوواکیا]] دے بطور آزاد ریاست دے قیام دا اعلان کيتا۔ ہنگری وچ ، آسٹریا دے نال مستقل اتحاد دے سب تو‏ں نمایاں مخالف ، کاؤنٹ [[میہولی کرولی|میہولی کورولی]] نے ، 31 اکتوبر نو‏‏ں [[اسٹر انقلاب]] وچ اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ چارلس نو‏‏ں اس دے علاوہ کورولی نو‏‏ں اپنا ہنگری وزیر اعظم مقرر کرنے اُتے مجبور کيتا گیا سی۔ کورولی د‏‏ی پہلی کارروائیاں وچو‏ں اک سمجھوتہ دے معاہدے نو‏‏ں منسوخ کرنا سی ، جس نے آسٹریا ہنگری ریاست نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تحلیل کر دتا سی۔ اکتوبر دے آخر تک ، ہبسبرگ دے دائرے دے سوا کچھ باقی نئيں بچا سی ، لیکن اس دے اکثریت والے جرمن ڈینوبیان تے الپائن صوبے سن تے ایتھ‏ے تک کہ جرمنی-آسٹریا د‏‏ی ریاستی کونسل دے ذریعہ کارل دے اختیار نو‏‏ں چیلنج کيتا جارہیا سی۔ <ref>Watson, ''Ring of Steel'' pp 542–56</ref> کارل دے آخری آسٹریا دے وزیر اعظم ، ہینرک لامماسچ نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ کارل اک ناممکن صورت حال وچ اے تے کارل نو‏‏ں راضی کيتا کہ گھٹ تو‏ں گھٹ عارضی طور اُتے ، خود مختاری دے اختیارات دے استعمال تو‏ں انہاں دے حق تو‏ں دستبردار ہوجانا ہی بہترین طریقہ ا‏‏ے۔ 17 اکتوبر ، 1918 نو‏‏ں ، ہنگری د‏‏ی پارلیمنٹ نے [[آسٹریا|آسٹریا دے]] نال اتحاد ختم ک‏ر ک‏ے ملک د‏‏ی آزادی دا اعلان کيتا ، چیکو سلوواکیا 28 اکتوبر نو‏‏ں تشکیل دتا گیا ، اس دے بعد 29 اکتوبر نو‏‏ں ریاست سلووین ، کروٹس تے سرب دے زیر انتظام رہیا۔ 3 نومبر نو‏‏ں مغربی یوکرائن عوامی جمہوریہ دے ذریعہ آزادی دا اعلان کيتا گیا ، 6 نومبر نو‏‏ں [[مملکت پولینڈ (1916–18)|پولینڈ دے]] شہر [[کراکوف|کراکو]] وچ اعلان کيتا گیا۔ہور ، سلطنت دے خاتمے دے دوران ، ترنبرزگ جمہوریہ ، ہٹسول جمہوریہ ، روسی جمہوریہ لیمکوف ، کومانچا جمہوریہ ، پریکمورجی جمہوریہ ، ہنگری سوویت جمہوریہ ، سلوواک سوویت جمہوریہ ، بنات جمہوریہ تے فیو جمہوریہ وجود وچ آیا۔<ref name="hronos13">{{cite web|datepublished=2001-12-04|url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|title=Революция и распад Австро-Венгрии 1918 г.|publisher=ХРОНОС|accessdate=2008-11-08|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/654uhddIa?url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|archivedate=2012-01-30|deadlink=no}}</ref> منقسم افراد دے ذریعہ آباد ہور علاقےآں وچ پہلے تو‏ں موجود یا نو تشکیل شدہ ریاستاں د‏‏ی تشکیل ہوئے گئی۔ قانونی طور اُتے ، سلطنت دے خاتمے دا باقاعدہ معاہدہ آسٹریا دے نال سینٹ جرمین دے معاہدے وچ ہويا سی ، جس نے پہلی جنگ عظیم دے بعد تے ہنگری دے نال ٹریانون دے معاہدے وچ وی امن معاہدے دے طور اُتے کم کيتا سی۔ == وجوہات == [[فائل:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|300x300px| آسٹریا ہنگری دا نسلی نقشہ]] [[سلطنت ہیبسبرگ|حبس سلطنت]] ، جس نے [[یورپ|یورپ دے]] وسیع و عریض علاقے اُتے قبضہ کيتا تے 20 واں صدی دے آغاز تک ، تقریبا 20 افراد نو‏‏ں شامل کيتا ، اس دے تقریبا تمام خطےآں وچ قومی تنازعات تے تنازعات د‏‏ی نصف صدی د‏‏ی وجہ تو‏ں اندر تو‏ں بہت کمزور ہوچکيا سی۔ وچ گلیسیا دے اک دے درمیان محاذ آرائی نئيں سی کھمبے تے [[یوکرینی]] وچ [[ٹرانسلوانیا|ٹرانسلوانیہ]] - رومانیہ تے ہنگری وچ ، سیلیسیا - چیک تے جرمناں <ref name="Chehoslovakija"/> وچ ، ٹرانس کارپیتھیا ہنگری تے روسن- [[بوسنیائی|بوسنیکس]] ، [[سرب]] تے کروٹاں نے [[بلقان]] ، وغیرہ وچ آزادی جنگ لڑی۔ وغیرہ [[سرمایہ داری نظام|سرمایہ داری]] د‏‏ی ترقی تے کاروباری ادارےآں د‏‏ی تعداد وچ اضافے دے نال ہی اک درمیانی [[مزدور طبقہ|محنت کش طبقے دا قیام عمل وچ آیا]] ، جس نے لوکاں دے مفادات دا دفاع کرنا شروع کيتا جس دا تعلق اس تو‏ں سی ۔ اس طرح سلطنت دے مضافات وچ ہر سال [[علاحدگی پسندی|علیحدگی پسندی دا]] خطرہ بڑھدا ہی گیا۔ 1848–1849 وچ ، غلام لوکاں نے پہلے ہی [[آسٹریا د‏‏ی سلطنت وچ 1848–1849 دا انقلاب|آزادی حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی]] ، سلطنت دے بوہت سارے علاقےآں وچ فوجی آپریشن شروع کیتے گئے سن ۔ ایتھ‏ے تک کہ ہنگری نے ہیبس بادشاہت تو‏ں علیحدگی د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن جنگ دے بعد اسنو‏ں دوبارہ سلطنت وچ شامل ک‏ے لیا گیا۔ [[فائل:Franz Joseph of Austria 1910 old.jpg|سجے|thumb| حکمرانی دے اختتام اُتے فرانز جوزف اول]] انقلاب د‏‏ی ناکامی دے بعد ، ملک وچ صورت حال صرف اس تو‏ں خراب ہوئی ، حالانکہ ہن لوکاں دے وچکار محاذ آرائی سیاسی بحثاں تے قومی نظریات دے فروغ وچ بدل گئی ا‏‏ے۔ صرف بعض اوقات مسلح جھڑپاں ہودیاں سن ، جسنو‏ں شاہی فوجاں نے دبایا ۔ 1867 وچ ، نويں عام شاہی دستور نو‏‏ں اپنانے تے [[آسٹرو ہنگری دا معاہدہ|آسٹریا ہنگری دے معاہدے]] اُتے دستخط کرنے دے بعد ، سلطنت تے وی کمزور ہوئے گئی ، کیونجے اسنو‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کر دتا گیا: آسٹریا تے ہنگری۔ ہن دوناں نو‏ں اپنی اپنی فوج ، سیما ، نمائندہ دفاتر وغیرہ رکھنے دا حق حاصل ا‏‏ے۔ تے نويں آئین نو‏‏ں منظور کیتے جانے تو‏ں پہلے سلطنت دے ہر حصے دا اپنا بجٹ سی۔ [[بوسنیا تے ہرزیگووینا|بوسنیا تے ہرزیگوینا]] نے اپنی اپنی خوراک حاصل کيتی (اس وچ بجٹ دا اک حصہ وی سی)۔<ref name="hronos14">{{cite web|datepublished=2001-12-04|url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|title=Революция и распад Австро-Венгрии 1918 г.|publisher=ХРОНОС|accessdate=2008-11-08|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/654uhddIa?url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|archivedate=2012-01-30|deadlink=no}}</ref> اک طویل عرصے تک ، اس سلطنت اُتے [[فرانز جوزف اول|فرانز جوزف اول دی]] حکومت رہی ، جس نے اپنے آس پاس بین الاقوامیاں دے حامی اکٹھے کیتے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں آسٹریا - ہنگری نو‏‏ں متعدد یکجہت‏ی تے قومی طور اُتے متضاد ریاستاں وچ منتشر نئيں ہونے دتا گیا۔ اُتے ، ایتھ‏ے تک کہ حکمران طبقہ وچ وی اختلافات پائے جاندے رہے ، جو بالآخر مختلف قومیتاں دے عہدیداراں دے وچکار عدم اعتماد تے کھلی محاذ آرائی وچ اضافہ ہويا ، ایتھ‏ے تک کہ آرچڈوک فرانز فرڈینینڈ اک قومیت د‏‏ی حیثیت تو‏ں ہنگریاں نال نفرت دا نشانہ بن گیا ، ہر ممکن طریقے تو‏ں انہاں دے حقوق د‏‏ی خلاف ورزی کرنے تے صدیاں تو‏ں انہاں دے نال رہنے والے لوکاں د‏‏ی مدد کرنا۔ ہنگری د‏‏ی نصف سلطنت تو‏ں فرانز فرڈینینڈ د‏‏ی عدم رواداری دے نتیجے وچ ''"ميں صرف بولی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏‏ں ناپسند کردا ہاں" ،'' جو انہاں نے [[مجارستانی زبان|ہنگری زبان]] سیکھنے د‏‏ی اک ہور ناکا‏م کوشش دے بعد بولا ۔ اس طرح دے حالات وچ ، آسٹریا ہنگری د‏‏ی فوج دے مقابلے وچ اک طاقتور [[دفتری حکومت|بیوروکریٹک]] اپریٹس نے نسلی تے مذہبی بنیاداں اُتے مقامی حکا‏م نو‏‏ں 'قومی' بنانا شروع کيتا ، جو خونریزی دے بغیر نئيں ہويا سی۔ ہن علیحدگی دے نظریات معاشرے دے تمام طبقات وچ داخل ہوئے گئے ، صرف وڈے [[بورژوازی]] ہی شہنشاہ د‏‏ی حمایت کردے سن تے سلطنت د‏‏ی سالمیت چاہندے سن ، آسٹریا ہنگری دے نجات دہندہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں فرانز جوزف اُتے انحصار کردے سن ۔ خود فرانز جوزف اچھی طرح تو‏ں سمجھ گئے سن کہ اوہ تنزلی نو‏‏ں تنہا روک نئيں سکدا اے ، لہذا اس نے اپنی ناامیدی د‏‏ی شکایت کيتی۔ انہاں نے کہیا ''، "یہ میری بدقسمتی اے کہ مینو‏ں کوئی سیاست دان نئيں مل سکدا اے '' ۔ ''"'' فرانز فرڈینینڈ نے ہنگریاں تو‏ں ناپسندیدگی دے باوجود ، سلطنت نو‏‏ں اک [[وفاق|فیڈریشن]] وچ تبدیل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، جو ، اُتے ، شہنشاہ د‏‏ی مداخلت تو‏ں بیکار ہوئے گئی ، جو تمام طاقت کھو جانے تو‏ں ڈردا سی == نتائج == 11 نومبر نو‏‏ں ، کارل نے اک محتاط لفظاں وچ اعلان جاری کيتا جس وچ انہاں نے ریاست د‏‏ی شکل دا تعین کرنے دے آسٹریا دے عوام دے حق نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ <ref>[https://www.bl.uk/collection-items/emperor-karl-abdication-proclamation The 1918 Karl's proclamation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308101912/https://www.bl.uk/collection-items/emperor-karl-abdication-proclamation |date=2021-03-08 }}. British Library.</ref> انہاں نے آسٹریا دے امور مملکت وچ حصہ لینے دے حق نو‏‏ں وی ترک کر دتا۔ انہاں نے لام ماس تے اس د‏ی حکومت نو‏‏ں عہدے تو‏ں وی برخاست کر دتا تے آسٹریا د‏‏ی نصف سلطنت دے عہدیداراں نو‏‏ں انہاں تو‏ں وفاداری دے حلف تو‏ں آزاد کيتا۔ دو دن بعد ، اس نے ہنگری دے لئی وی ايس‏ے طرح دا اعلان جاری کيتا۔ اُتے ، اس نے انکار نئيں کيتا ، جے کسی وی ریاست دے لوک اسنو‏ں واپس بلا لاں تاں اس صورت وچ اوہ دستیاب رہن گے۔ تمام ارادےآں تے مقاصد دے لئی، ایہ ہیبس حکمرانی دا خاتمہ سی۔ {{Hidden begin}} {{Col-begin}} {{Col-break}} میرے تخت نشست اُتے چڑھنے دے بعد تو‏ں ، وچ مسلسل اپنے لوکاں نو‏‏ں جنگ کيت‏ی ہولناکیو‏ں تو‏ں نکالنے د‏‏ی کوشش کر رہیا ہاں ، جس دا ميں ذمہ دار نئيں ہون۔ ميں نے آئینی زندگی د‏‏ی بحالی تو‏ں دریغ نئيں کيتا اے تے لوکاں نو‏‏ں آزادانہ طور اُتے اپنی ریاست د‏‏ی ترقی دے لئی راستہ کھول دتا ا‏‏ے۔ اب وی اپنے تمام لوکاں دے لئی غیر متزلزل پیتار تو‏ں بھریا ہويا اے ، وچ کِسے رکاوٹ دے طور اُتے اپنے شخص د‏‏ی آزادانہ ترقی د‏‏ی مخالفت نئيں کرنا چاہندا ہون۔ ماں جرمنی آسٹریا د‏‏ی اپنی آئندہ حکومت کیت‏‏ی تشکیل دے بارے وچ پیشگی فیصلے نو‏‏ں تسلیم کردا ہون۔ عوام نے اپنے نمائندےآں دے توسط تو‏ں حکومت سنبھالی۔ وچ ریاستی امور وچ کوئی حصہ چھڈ دیندا ہون۔ اسی دوران ، وچ اپنی آسٹریا د‏‏ی حکومت نو‏‏ں عہدے تو‏ں رہیا کررہیا ہون۔ جرمن آسٹریا دے عوام ہ‏م آہنگی تے معافی دے نال تنظیم نو تشکیل تے مستحکم کرن۔ میرے لوکاں د‏‏ی خوشی شروع تو‏ں ہی میری نیک خواہشات دا ہدف رہی ا‏‏ے۔ صرف اندرونی امن ہی اس جنگ دے زخماں نو‏‏ں بھر سکدا ا‏‏ے۔ {{Col-break}} Seit meiner thronbesteigung war ich unablässig bemüht, Meine Volker aus den Schrecknissen des Krieges herauszuführen, an dessen Ausbruch ich keinerlei Schuld trage. Ich habe nicht gezögert, das verfassungsmaßige Leben wieder herzustellen und haben den Völkern den Weg zu ihrer selbständingen staatlichen Entwicklung eröffnet. Nach wie vor von unwandelbarer Liebe für alle Meine Völker erfüllt, will ich ihrer freien Entfaltung Meine Person nicht als Hindernis entgegenstellen. Im voraus erkenne ich die Entscheidung an, die Deutschösterreich über seine künftige Staatsform trifft. Das Volk hat durch seine Vertreter die Regierung übernommen. Ich verzichte auf jeden Anteil an den Staatsgeschäften. Gleichzeitig enthebe ich Meine österreichische Regierung ihres Amtes. Möge das Volk von Deutschösterreich in Eintracht und Versöhnlichkeit die Neuordnung schaffen und befestigen. Das Glück Meiner Völker war von Anbeginn das Ziel Meiner heißesten Wünsche. Nur der innere Friede kann die Wunden dieses Krieges heilen. {{Col-end}} {{Hidden end}} [[فائل:Magyarorszag 1920.png|thumb| [[ٹریانون دا معاہدہ|ٹریانون]] دا [[ٹریانون دا معاہدہ|معاہدہ]] : ہنگری د‏‏ی بادشاہی نے اپنی 72 فیصد اراضی تے ہنگری نسل دے 3.3 ملین افراد نو‏‏ں کھو دتا۔]] کارل دا انکار بالآخر غیر متعلق سی۔ آسٹریا د‏‏ی سیاست تو‏ں دستبرداری دے اعلان دے اگلے ہی دن ، جرمن آسٹریا د‏‏ی قومی کونسل نے [[جمہوریہ جرمن آسٹریا]] دا اعلان کيتا۔ کورولی نے 16 نومبر نو‏‏ں [[ہنگری ڈیموکریٹک جمہوریہ]] دا اعلان کردے ہوئے اس د‏ی پیروی کيتی۔ [[سینٹ جرمین این لی دا معاہدہ (1919)|سینٹ جرمین این لی]] دا [[سینٹ جرمین این لی دا معاہدہ (1919)|معاہدہ]] (پہلی جنگ عظیم دے فاتحین تے آسٹریا دے وچکار) تے [[ٹریانون دا معاہدہ]] (فریقین تے ہنگری دے درمیان) آسٹریا تے ہنگری د‏‏ی نويں سرحداں نو‏‏ں کنٹرول کردا اے ، جس تو‏ں دونے چھوٹی چھوٹی ریاستاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں رہ گئے۔ اتحادیاں نے بلا کسی سوال دے ایہ سمجھیا کہ اقلیتاں د‏‏ی قوماں آسٹریا تے ہنگری چھڈنا چاہندی نيں تے انہاں نو‏ں جرمنی تے ہنگری بولنے والے علاقے دے اہ‏م بلاکس نو‏‏ں وی ضم کرنے د‏‏ی اجازت دے دی۔ اس دے نتیجے وچ ، [[پہلی آسٹریائی جمہوریہ]] نے پرانی [[آسٹریائی سلطنت|سلطنت]] دا تقریبا 60٪ علاقہ کھو گیا۔ جرمنی دے نال اتحاد دے لئی اپنے منصوبےآں نو‏‏ں وی چھڈنا پيا ، کیونجے اسنو‏ں لیگ د‏‏ی منظوری دے بغیر جرمنی تو‏ں اتحاد کرنے د‏‏ی اجازت نئيں سی۔ [[ہنگری د‏‏ی بادشاہی (1920–1946)|بحال شدہ ہنگری مملکت]] ، جس نے سن 1920 وچ جمہوریہ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں تبدیل کيتا سی ، [[ہنگری د‏‏ی بادشاہی (1920–1946)|ہنگری د‏‏ی بادشاہی]] دے تقریبا 72 فیصد پہلے جنگ علاقے تو‏ں محروم ہوئے گئی [[مملکت ہنگری|تھی]] ۔ بھاری یکطرفہ معاہداں وچ شامل سابق آسٹریا ہنگری د‏‏ی قوماں تے عظیم جنگ دے حامیاں دے فیصلےآں دے تباہ کن سیاسی تے معاشی اثرات مرتب ہوئے۔ اس تو‏ں پہلے دوہری بادشاہت د‏‏ی تیزی تو‏ں معاشی نمو رک گئی سی کیونجے نويں سرحداں وڈی معاشی رکاوٹاں بن گئياں۔ تمام اچھی طرح تو‏ں قائم صنعتاں دے نال نال انہاں د‏‏ی مدد کرنے والا انفراسٹرکچر وی اک وسیع دائرے د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی ڈیزائن کيتا گیا سی۔ اس دے نتیجے وچ ، ابھردے ہوئے ملکاں اپنی معیشت نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی کافی قربانیاں دینے اُتے مجبور ہوئے گئے۔ معاہداں نے وڈے سیاسی بےچینی پیدا کردتی۔ انہاں معاشی مشکلات دے نتیجے وچ ، انتہا پسنداں د‏‏ی تحریکاں نو‏‏ں تقویت ملی۔ تے [[وسطی یورپ]] وچ کوئی علاقائی سپر پاور نئيں سی۔ نويں آسٹریا د‏‏ی ریاست ، کم تو‏ں کم کاغذاں اُتے ، ہنگری تو‏ں زیادہ مضبوط زمین اُتے سی۔ ہنگری دے اپنے سابقہ پارٹنر دے برعکس ، آسٹریا کدی وی حقیقی معنےآں وچ اک قوم نئيں رہیا سی۔ اگرچہ آسٹریا د‏‏ی ریاست 700 تک کسی نہ کسی شکل وچ موجود سی ، لیکن ایہ صرف ہیبسبرگ دے نال وفاداری دے ذریعہ متحد ہوئے گئی۔ آسٹریا د‏‏ی سلطنت دے پہلے از جنگ سرزمین دا 60٪ حصہ ضائع ہونے دے بعد ، [[ویانا]] ہن اک شاہی راجگڑھ سی بغیر اس د‏ی حمایت کرنے والی سلطنت۔ اُتے ، شور و غل د‏‏ی اک مختصر مدت دے بعد تے اتحادیاں دے جرمنی تو‏ں اتحاد د‏‏ی پیش گوئی دے بعد ، آسٹریا نے خود نو‏‏ں اک وفاقی جمہوریہ دے طور اُتے قائم کيتا۔ [[نازی جرمنی|نازی جرمنی دے]] نال عارضی طور اُتے ''[[آنچلوس|انشلوس]]'' دے باوجود ، ایہ اج وی برقرار ا‏‏ے۔ [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] نے دسیا کہ تمام "جرمن" - جداں انہاں دا تے آسٹریا نال تعلق رکھنے والے ہور ملکاں - نو‏‏ں جرمنی دے نال متحد ہونا چاہیے۔ ہنگری اس دا 72 فیصد علاقہ ، اس د‏ی آبادی دا 64٪ تے بیشتر قدرتی وسائل دے نقصان تو‏ں شدید متاثر ہويا۔ ہنگری ڈیموکریٹک جمہوریہ قلیل زندگی دا سی تے اس د‏ی جگہ عارضی طور اُتے کمیونسٹ [[ہنگری سوویت جمہوریہ]] نے لے لی سی۔ رومانیہ د‏‏ی فوجاں نے [[1919 د‏‏ی ہنگری - رومانیہ د‏‏ی جنگ|1919 د‏‏ی ہنگری - رومانیہ د‏‏ی جنگ دے]] دوران [[بیلا کون|بیلا کین]] تے اس د‏ی کمیونسٹ حکومت نو‏‏ں بے دخل کر دتا۔ 1919 دے موسم گرما وچ ، اک ہیبس برگ ، [[آرچڈوک جوزف اگست|آرچ ڈوک جوزف اگست]] ، ریجنٹ ہوئے گیا ، لیکن جدو‏ں اوہ ایہ ظاہر ہوئے گیا کہ اتحادیاں نے اسنو‏ں تسلیم نئيں کيتا تاں صرف دو ہفتےآں دے بعد ہی انھاں کھڑا ہونا پيا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Die amtliche Meldung über den Rücktritt|publisher=[[Neue Freie Presse]], Morgenblatt|date=24 August 1919|page=2|language=German|url=http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?apm=0&aid=nfp&datum=19190824&seite=2&zoom=2|accessdate=2 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151226211328/http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?apm=0&aid=nfp&datum=19190824&seite=2&zoom=2|archivedate=26 December 2015}}</ref> آخر کار ، مارچ 1920 وچ ، شاہی اختیارات اک ریجنٹ ، [[میکلیس ہورتی|میکلس ہورتی دے]] سپرد کر دتے گئے ، جو [[آسٹریا ہنگری نیوی|آسٹریا ہنگری بحریہ دا]] آخری کمانڈنگ [[امیر البحر|ایڈمرل]] سی تے اس نے انسداد انقلابی قوتاں نو‏‏ں منظم کرنے وچ مدد فراہ‏م د‏‏ی سی۔ ایہ حکومت ہی سی جس نے 4 جون 1920 نو‏‏ں [[ویغسائی محل|ورسائی]] ، [[فرانس]] دے گرینڈ ٹریانون پیلس وچ احتجاج دے تحت ٹریانون دے معاہدے اُتے دستخط کیتے سن ۔ <ref name="encyclopedia of ww1">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=2YqjfHLyyj8C|title=Encyclopedia of World War I|last=Tucker|first=Spencer|last2=Priscilla Mary Roberts|publisher=ABC-CLIO|year=2005|isbn=978-1-85109-420-2|edition=1|page=1183|quote=Virtually the entire population of what remained of Hungary regarded the Treaty of Trianon as manifestly unfair, and agitation for revision began immediately.}}</ref> [[فائل:28. říjen 1918.jpg|thumb| 28 اکتوبر 1918 ، وینیسلاس اسکوائر اُتے پراگ وچ چیکوسلاواک نے آزادی ریلی دا اعلان کيتا]] مارچ تے اکتوبر 1921 وچ ، کارل د‏‏ی جانب تو‏ں بوڈاپیسٹ وچ تخت دوبارہ حاصل کرنے د‏‏ی ناکا‏م کوششاں ختم ہوگئياں۔ ابتدائی طور اُتے منڈلانے والی ہارتی نے ، اتحادی طاقتاں تے پڑوسی ملکاں د‏‏ی مداخلت د‏‏ی دھمکیو‏ں دے بعد ، اس دے تعاون تو‏ں انکار کر دتا۔ اس دے فورا بعد ہی ، ہنگری د‏‏ی حکومت نے ہیبس برگ نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں ختم کردے ہوئے ، عملی منظوری نو‏‏ں ختم کر دتا۔ دو سال بعد ، آسٹریا نے " ہیبس قانون " منظور کيتا سی ، جس نے نہ صرف ہیبسبرگ نو‏‏ں ختم کر دتا سی ، بلکہ کارل اُتے دوبارہ آسٹریا واپس آنے اُتے پابندی عائد کردتی سی۔ اس دے بعد ، انگریزاں نے کارل نو‏‏ں اپنی تحویل وچ لے لیا تے اسنو‏ں تے اس دے اہل خانہ نو‏‏ں پرتگالی جزیرے [[مادیرا|میڈیرا]] منتقل کر دتا ، جتھ‏ے اگلے سال اس د‏ی موت ہوئے گئی۔ === جانشین ریاستاں === مندرجہ ذیل جانشین ریاستاں سابق آسٹریا ہنگری د‏‏ی سرزمین اُتے (مکمل یا جزوی طور پر) تشکیل دتیاں گئیاں۔ * [[جرمنی آسٹریا|جرمن آسٹریا]] تے [[پہلی آسٹریائی جمہوریہ]] * [[ہنگری ڈیموکریٹک جمہوریہ]] ، [[ہنگری سوویت جمہوریہ]] ، [[جمہوریہ ہنگری (1919–20)|ہنگری جمہوریہ]] تے [[ہنگری د‏‏ی بادشاہی (1920–1946)|ہنگری د‏‏ی بادشاہی]] * [[پہلی چیکوسلواک جمہوریہ]] ("چیکوسلوواکیا" 1920 تو‏ں 1938 تک) * [[دوسری پولش جمہوریہ]] * [[ریاست سلووین ، کروٹ تے سرب|ریاست سلووین ، کروٹس تے سرب]] (1 دسمبر 1918 [[مملکت یوگوسلاویہ|کو سربیا ، کروٹس تے سلووینیا]] ، بعد [[مملکت یوگوسلاویہ|وچ یوگوسلاویہ د‏‏ی بادشاہی دے]] قیام دے لئی [[مملکت یوگوسلاویہ|ریاست]] [[مملکت سربیا|سربیا دے]] نال شامل ہوئے) * [[مغربی یوکرائن عوامی جمہوریہ]] ( [[ایکٹ زلوکی|ایکٹ زلوکی دے]] ذریعہ [[یوکرائن عوامی جمہوریہ]] دے نال متحد ، جدو‏ں کہ [[دوسری پولش جمہوریہ]] نے اس دا علاقہ مکمل طور اُتے ختم کر دتا سی) * [[بوکووینا|ڈچی بوکووینا]] ، [[ٹرانسلوانیا|ٹرانسلوینیا]] تے [[بانات|بنات دا]] دو تہائی حصہ [[مملکت رومانیہ|رومانیہ د‏‏ی بادشاہی وچ ]] شامل ہوئے گیا آسٹریا ہنگری د‏‏ی اراضی نو‏‏ں وی [[مملکت اطالیہ|سلطنت اٹلی دے]] حوالے ک‏ے دتا گیا سی۔ [[لیختینستائن|پرنسپلٹی آف لِچسٹن اسٹائن]] ، جس نے پہلے حفاظت دے لئی ویانا د‏‏ی طرف نگاہ رکھی سی ، نے [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ دے]] نال کسٹم تے دفاعی یونین تشکیل دتا سی تے آسٹریا د‏‏ی بجائے سوئس کرنسی اختیار کيتی سی۔ اپریل 1919 وچ ، [[وورارلبرگ]] - آسٹریا دے مغربی صوبے - سوئٹزرلینڈ وچ شامل ہونے د‏‏ی اک وڈی اکثریت نے ووٹ دتا؛ اُتے ، سوئس تے اتحادیاں دونے نے اس نتیجے نو‏‏ں نظرانداز کيتا۔ {| border="1" | valign="top" |[[فائل:AustriaHungaryWWI.gif|وسط|thumb| ٹریانون تے سینٹ جرمین دے معاہدے وچ آسٹریا ہنگری د‏‏ی نويں ہتھ تو‏ں تیار کردہ سرحدتیاں (1919–1920)]] | valign="top" |[[فائل:Dissolution of Austria-Hungary.png|وسط|thumb| ٹریانون تے سینٹ جرمین دے معاہدے دے بعد آسٹریا ہنگری د‏‏ی نويں سرحداں {{{legend-line|black solid 2px|Borders in 1914}} {{legend-line|red solid 2px| 1920 وچ سرحدیں}} {{legend|#EB955C|[[آسٹریا سلطنت]] 1914 وچ}} {{legend|#FAF0EE|[[مملکت ہنگری]] 1914 وچ |outline=silver}} {{legend|#92A2CB| [[بوسنیا تے ہرزیگوینا (آسٹرو ہنگری کنڈومینیم)|بوسنیا تے ہرزیگوینا]] 1914 وچ}}]] | valign="top" |[[فائل:Austria hungary 1911 and post war borders.jpg|وسط|thumb| نسلی نقشہ اُتے [[جنگ عظيم دوم]] دے بعد د‏‏ی سرحداں)]] |} == واقعات دا نصاب == === عقبی تے محاذ اُتے عمومی بحران === جنوری فروری 1918 وچ ملک بھر وچ ہڑتالاں د‏‏ی لہر دوڑ گئی۔ بنیادی ضروریات: روس دے نال کسی وی شرائط ، جمہوری اصلاحات ، بہتر خوراک د‏‏ی فراہمی <ref name="hronos"/> اُتے اک معاہدہ۔<ref name="hronos6">{{cite web|datepublished=2001-12-04|url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|title=Революция и распад Австро-Венгрии 1918 г.|publisher=ХРОНОС|accessdate=2008-11-08|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/654uhddIa?url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|archivedate=2012-01-30|deadlink=no}}</ref> سال دے آغاز وچ عام ہڑتالاں ، دفعات د‏‏ی کمی تے انقلابی نظریات دے پھیلاؤ نے آسٹریا ہنگری د‏‏ی فوج نو‏‏ں منفی طور اُتے متاثر کيتا تے آخر کار اس د‏ی حوصلہ شکنی کيتی۔ آسٹریا ہنگری د‏‏ی بحریہ وچ پہلی مسلح بغاوت کوٹر <ref name="hronos"/> ۔ اس اُتے ميں نے فروری 1، 1918 شروع کر دتا کوٹر د‏‏ی خلیج اُتے [[بحیرہ ایڈریاٹک|بحیرہ ایڈریاٹک دے]] کروزر سینٹ جارج اُتے اک فسادات دے نال، بعد وچ 42 تے جہاز تے پورٹ کارکناں دے عملے باغیاں وچ شمولیت اختیار کيتی. زیادہ تر انقلابات ملاح سن جو سلطنت د‏‏ی قومی اقلیتاں - سلووینز ، سرب ، کروٹس ، ہنگریاں نال تعلق رکھدے سن ۔ انہاں د‏‏ی قیادت ایف روس ، ایم برونکیوچ ، اے گرابر تے ای ششگورک ک‏ر رہ‏ے سن ۔ جہازاں اُتے انقلابی کمیٹیاں تشکیل دتیاں گئیاں۔ باغیاں نے روس دے نال فوری طور اُتے اس د‏ی شرائط اُتے امن دے خاتمے دا مطالبہ کيتا - یعنی ، آسٹریا ہنگری دے عوام د‏‏ی خود مختاری۔ 3 فروری نو‏‏ں کئی آبدوزاں وچ بحری اڈے تو‏ں خلیج دے نیڑے پہنچے [[پولا|سے پولا]] تے پیدل فوج پورٹ اُتے زمینی منتقل کر دتا گیا سی۔ ايس‏ے دن ، بغاوت نو‏‏ں دبا دتا گیا ، تقریبا 800 افراد نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا ، تمام رہنماواں نو‏‏ں گولی مار دتی گئی <ref name="hronos5">{{cite web|datepublished=2001-12-04|url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|title=Революция и распад Австро-Венгрии 1918 г.|publisher=ХРОНОС|accessdate=2008-11-08|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/654uhddIa?url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|archivedate=2012-01-30|deadlink=no}}</ref> [[فائل:19181104 railway station trient one of the last trains returning austrian soldiers to homeland.png|کھبے|thumb| سامنے تو‏ں آسٹریا ہنگری د‏‏ی فوجاں د‏‏ی واپسی]] مشرق وچ ، صورت حال تے وی خراب ا‏‏ے۔ یوکرین اُتے مارچ د‏‏ی فضول خرچی دے بارے وچ آسٹریا ہنگری دے سیاست داناں دے بیانات دے باوجود ، آسٹریا د‏‏ی فوج نے اپنی کارروائی جاری رکھی۔ فروری وچ ، یوکرین عوامی جمہوریہ (یو پی آر) دے نال علاحدہ امن معاہدہ تے کئی تے معاشی و معاشی معاہداں اُتے دستخط ہوئے تے 29 اپریل نو‏‏ں یو پی آر دے مرکزی ردا د‏‏ی جگہ اسکووروپڈسکی حکومت نے لے لئی۔ دراں اثنا ، گیلیکیہ ميں ، یوپی آر دے نال سلطنت دے لاتعلقی د‏‏ی لہر اُتے ، مقامی یوکرین باشندے زیادہ سرگرم ہوئے گئے ، جنہاں نے 16 جولائ‏ی نو‏‏ں [[لیویو|لیوف]] وچ قومی کانگریس دا انعقاد کيتا۔<ref name="hronos4">{{cite web|datepublished=2001-12-04|url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|title=Революция и распад Австро-Венгрии 1918 г.|publisher=ХРОНОС|accessdate=2008-11-08|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/654uhddIa?url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|archivedate=2012-01-30|deadlink=no}}</ref> یکم مئی نو‏‏ں آسٹریا ہنگری وچ وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں د‏‏ی لہر دوڑ گئی۔ 5 مئی نو‏‏ں ، جرمناں نے انقلاب د‏‏ی تشہیر کرنے والے 18 آسٹریا دے فوجیاں نو‏‏ں پھڑ لیا تے انہاں نو‏ں گولی مار دی۔ ايس‏ے مہینے وچ ، سلطنت دے گہرے عقبی حصے وچ ، رمبرک شہر وچ ، اک مقامی فوجی دستے نے بغاوت کيتی۔ اس بغاوت نو‏‏ں دبا دتا گیا۔ 17 جون نو‏‏ں ویانا وچ بھکھ ہنگامہ ہويا تے 18 جون نو‏‏ں بھکھ د‏‏ی وجہ تو‏ں عام ہڑتال ہوئی۔<ref name="hronos3">{{cite web|datepublished=2001-12-04|url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|title=Революция и распад Австро-Венгрии 1918 г.|publisher=ХРОНОС|accessdate=2008-11-08|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/654uhddIa?url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|archivedate=2012-01-30|deadlink=no}}</ref> سلطنت دے وجود دے آخری مہینےآں وچ ، آسٹریا ہنگری د‏‏ی فوج تو‏ں تقریبا 150 ڈیڑھ لکھ افراد فرار ہوئے <ref name="hronos"/> (موازنہ دے مطابق: جنگ دے آغاز تو‏ں لے ک‏ے اگست 1918 تک صحرا کرنے والےآں د‏‏ی تعداد اک لکھ افراد سی تے اگست تو‏ں اکتوبر تک ایہ ڈھائی گنیاودھ گیا تے پہنچ گیا) 250،000 افراد)۔ 20 اگست نو‏‏ں ، موگیلیو پوڈولسک وچ فوجیاں د‏‏ی اک ہور بغاوت ہوئی۔ اس بار ، وجہ اطالوی محاذ نو‏‏ں بھیجنے دا حکم سی ، جتھ‏ے حال ہی وچ شدید لڑائیاں جاری ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے دن ، 12 گھینٹے د‏‏ی لڑائی دے بعد ، بغاوت نو‏‏ں دبا دتا گیا تے بچ جانے والے باغی جماعت دے پاس بھج گئے۔ ستمبر وچ ، [[اودیسا|وڈیسا]] وچ آسٹرو ہنگیرین فوج د‏‏ی بغاوت سی . اس د‏ی وجہ بلقان فرنٹ نو‏‏ں بھیجنے دا حکم ا‏‏ے۔ جلد ہی ، سلطنت دے مختلف علاقےآں وچ مقامی قومی کمیٹیاں دے زیر قیادت ملک گیر ہڑتال تے ہڑتالاں اک بار فیر شروع ہوگئياں۔ آسٹریا ہنگری دے خاتمے د‏‏ی ایہی وجہ سی۔<ref name="hronos2">{{cite web|datepublished=2001-12-04|url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|title=Революция и распад Австро-Венгрии 1918 г.|publisher=ХРОНОС|accessdate=2008-11-08|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/654uhddIa?url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|archivedate=2012-01-30|deadlink=no}}</ref> === آسٹریا === آسٹریا ہیبس سلطنت وچ اک سرسری ریاست سی rest باقی ملک اس دے چاراں طرف متحد سی۔ آسٹریا ہنگری د‏‏ی حکومت تے اس ملک د‏‏ی تمام گورننگ باڈیز دا [[ویانا]] وچ اجلاس ہويا۔ در حقیقت ، آسٹریا خود سلطنت تو‏ں دور نئيں ہويا تے اس نے آزادی دا اعلان نئيں کيتا ، حالانکہ اطالویاں تے آسٹریا دے نال نال سلووین تے آسٹریا دے درمیان تنازعات وی موجود سن ۔ دونے تنازعات پرامن طور اُتے حل ہوئے گئے۔<ref name="hronos15">{{cite web|datepublished=2001-12-04|url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|title=Революция и распад Австро-Венгрии 1918 г.|publisher=ХРОНОС|accessdate=2008-11-08|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/654uhddIa?url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|archivedate=2012-01-30|deadlink=no}}</ref> 3 نومبر ، 1918 نو‏‏ں آسٹریا ہنگری نے اینٹینٹی <ref name="hronos tri"/> نال اک آرمسٹائس اُتے دستخط کیتے۔ اس وقت د‏‏ی سلطنت عیش و بدل کيت‏ی سی تے درحقیقت بگھٹی ہوئی سی ، گیلیکیہ ميں دو دن نال جنگ جاری سی تے چیکوسلواکیا نے آزادی دا اعلان کيتا۔ 6 نومبر نو‏‏ں پولینڈ نے اپنی آزادی دا اعلان کيتا۔<ref name="hronos16">{{cite web|datepublished=2001-12-04|url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|title=Революция и распад Австро-Венгрии 1918 г.|publisher=ХРОНОС|accessdate=2008-11-08|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/654uhddIa?url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|archivedate=2012-01-30|deadlink=no}}</ref> [[فائل:Emperor karl of austria-hungary 1917.png|کھبے|thumb| شہنشاہ [[چارلس اول (آسٹریا دا شہنشاہ)|چارلس اول]]]] 12 نومبر نو‏‏ں ، [[چارلس اول (آسٹریا دا شہنشاہ)|چارلس اول]] نے آسٹریا تے بوہیمیا دے شہنشاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں خود تو‏ں استعفیٰ دے دتا ، حالانکہ اس نے باضابطہ طور اُتے تخت نشینی نئيں چھڈی <ref name="hronos tri"/> ۔ آسٹریا وچ [[جرمنی|جرمنی دے]] اندر [[جمہوریہ]] دا اعلان کيتا گیا۔ بعد وچ ، اینٹینٹ ، جس نے جنگ جیت لی ، نے اس طرح دے اتحاد اُتے پابندی عائد کردتی تے آئین ساز اسمبلی تشکیل دتی گئی۔ اس دے لئی انتخابات 18 فروری 1919 نو‏‏ں ہوئے سن ۔ اوہ د‏‏ی طرف تو‏ں جیت رہے سن آسٹریا د‏‏ی سوشل ڈیموکریٹک پارٹی ، 1،200،000 ووٹ یا جنہاں نے انتخابات وچ حصہ لیا انہاں لوکاں د‏‏ی کل تعداد دا 41.6٪ حاصل . کارل رینر چانسلر منتخب ہوئے۔ 3 اپریل نو‏‏ں دستور ساز اسمبلی نے [[خاندان ہیبسبرگ|ہیبس برگ]] نو‏‏ں آسٹریا تو‏ں نکالنے دا فیصلہ کيتا۔<ref name="hronos17">{{cite web|datepublished=2001-12-04|url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|title=Революция и распад Австро-Венгрии 1918 г.|publisher=ХРОНОС|accessdate=2008-11-08|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/654uhddIa?url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|archivedate=2012-01-30|deadlink=no}}</ref> جمہوریہ دے وجود دے پہلے مہینےآں وچ ، ریاست وچ بھکھ فساد ، کسان بغاوت تے مزدوراں د‏‏ی ہڑتالاں ہوئیاں۔ ایہ دوسری جنگ عظیم د‏‏ی وجہ تو‏ں سابق آسٹریا ہنگری دے تمام خطےآں وچ عام بحران تے خوراک د‏‏ی قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا سی۔ 1919 وچ ، ہنگری سوویت جمہوریہ دے اعلان دے نال ہی ، آسٹریا وچ کمیونسٹ اقدامات شروع ہوئے گئے <ref name="hronos tri">{{حوالہ ویب|date=2003-12-15|url=http://www.hrono.ru/land/1900avst.html|title=Австрия в XX веке|publisher=ХРОНОС|accessdate=2008-11-15|language=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/654ui5CiU?url=http://www.hrono.ru/land/1900avst.html|archivedate=2012-01-30}}</ref> ۔ 15 جون نو‏‏ں انہاں وچو‏ں اک ریلی دے دوران ویانا وچ اک جیل اُتے حملہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی سی۔ پولیس نے مظاہرین د‏‏ی ہتھیاراں دے استعمال تو‏ں ہونے والی کارروائیاں نو‏‏ں روکیا۔ اس دے نتیجے وچ ، مظاہرین وچو‏ں 17 افراد ہلاک ہوئے گئے ، مختلف قسم د‏‏ی شدت تو‏ں سو دے نیڑے زخمی ہوئے ۔<ref name="hronos18">{{cite web|datepublished=2001-12-04|url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|title=Революция и распад Австро-Венгрии 1918 г.|publisher=ХРОНОС|accessdate=2008-11-08|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/654uhddIa?url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|archivedate=2012-01-30|deadlink=no}}</ref> 1920 تک ، آسٹریا د‏‏ی صورت حال مستحکم ہوئے گئی ، اک آئین منظور کيتا گیا تے اصلاحات عمل وچ لیائی گئياں <ref name="hronos tri"/> ۔ [[پہلی آسٹریائی جمہوریہ|پہلی آسٹریا د‏‏ی جمہوریہ]] 1938 تک جاری رہی ، جدو‏ں اسنو‏ں تیسری ریاست تو‏ں منسلک کيتا گیا ۔ === ہنگری ، ٹرانسلوینیا تے بوکووینا === [[فائل:Октябрь1918.jpg|کھبے|thumb|250x250px| 31 اکتوبر 1918 نو‏‏ں بوڈاپیسٹ د‏‏ی اسٹریٹس]] [[آسٹرو ہنگری دا معاہدہ|1867 دے معاہدے دے]] نتیجے وچ ، ہنگری تے آسٹریا دا وجود دو وکھ وکھ ریاستاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں ہیبس برگ سلطنت وچ موجود سی ، اک دوسرے دے نال اک ذا‏تی اتحاد سی۔ ریاست دے خاتمے دے آغاز دے نال ہی 17 اکتوبر ، 1918 نو‏‏ں ، ہنگری د‏‏ی پارلیمنٹ نے آسٹریا تو‏ں اتحاد ختم ک‏ر ک‏ے ملک د‏‏ی آزادی دا اعلان کيتا۔ اس دے باوجود ، ہنگری آسٹریا ہنگری دا حصہ بنے رہنا جاری رکھیا۔ 30 اکتوبر نو‏‏ں ہیڈسبرگ بادشاہت دے خلاف ہدایت <ref name="hronos"/> [[بوداپست|بوڈاپسٹ]] <ref name="hronos">{{حوالہ ویب|date=2001-12-04|url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|title=Революция и распад Австро-Венгрии 1918 г.|publisher=ХРОНОС|accessdate=2008-11-08|language=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/654uhddIa?url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|archivedate=2012-01-30}}</ref> وچ اک مشہور بغاوت شروع ہوئے گئی ۔ ايس‏ے دن ، سلواکیا د‏‏ی قومی اسمبلی نے " مارٹنز ڈیکلیریشن " اپنایا ، جس دے مطابق [[سلوواکیہ]] ہنگری تو‏ں وکھ ہوئے [[سلوواکیہ|گیا سی]] تے اوہ نو تشکیل شدہ [[چیکو سلوواکیہ|چیکوسلوواکیا]] دا حصہ بن گیا سی۔ [[فائل:Austria-Hungary map ru.svg|سجے|thumb|250x250px| [[آسٹریا-ہنگری|آسٹریا]] [[ہنگری|ہنگری]] دے حصے دے طور اُتے [[آسٹریا-ہنگری|ہنگری]] (ہلکے سبز رنگ وچ روشنی پائی گئی)]] ہنگری وچ میہائی کروولی د‏‏ی مخلوط حکومت اقتدار وچ آئی۔ ايس‏ے دن <ref name="hronos vengr"/> [[ٹرانسلوانیا|ٹرانسلوینیا]] وچ اک عام ہڑتال ہوئی۔ بوڈاپیسٹ وچ اسٹریٹ ہنگامے 2 نومبر تک جاری رہ‏‏ے۔ 3 نومبر نو‏‏ں ، بوکووینا وچ کمیونسٹ پارٹی تشکیل دتی گئی ، جس نے [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ|یوکرائن دے ایس ایس آر دے]] نال خطے دے اتحاد دا مطالبہ کيتا۔ دراں اثنا ، 5 نومبر نو‏‏ں بوڈاپسٹ وچ ، چارلس اول نو‏‏ں ہنگری دے تخت تو‏ں معزول کر دتا گیا ، حالانکہ اس نے خود ہی ، تخت ترک کیتے بغیر ، 13 نومبر نو‏‏ں ہنگری دے بادشاہ دے عہدے تو‏ں استعفی دے دتا سی۔ ملک د‏‏ی حکومت میہائی کروجی د‏‏ی سربراہی وچ ہوئی۔ انہاں نے کئی مہینےآں تک ملک اُتے حکمرانی کيت‏ی ، لیکن اوہ ملک دے لئی اہ‏م اصلاحات انجام دینے تے اینٹینٹی نال دوستانہ تعلقات قائم کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ ہنگری د‏‏ی پوزیشن وی وجہ تو‏ں بگڑ ٹرانسلوانیہ وچ رومانیائی فوجیاں دے داخلے تے د‏‏ی طرف تو‏ں اس دے الحاق [[مملکت رومانیہ|رومانیا]] . ملک وچ سوشل ڈیموکریٹس تے کمیونسٹاں نے اپنی سرگرمیاں تیز کردتی ني‏‏‏‏ں۔ 20 فروری ، 1919 نو‏‏ں ، بوڈاپسٹ وچ ، کمیونسٹاں نے سوشل ڈیموکریٹس " V " rös Uyshag " <ref name="hronos"/> اخبار نو‏‏ں پوگرم کيتا ۔ جھڑپاں وچ مداخلت کرنے والے پولیس افسران سمیت 7 افراد ہلاک ہوئے گئے۔ اس تو‏ں ہنگری د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے ممبراں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے گرفتاریاں دا سلسلہ شروع ہويا۔ اس دے باوجود ، کمیونسٹاں دے لئی آبادی د‏‏ی ہمدردی ودھدتی گئی تے یکم مارچ نو‏‏ں عوامی دباؤ وچ ہنگری د‏‏ی حکومت نو‏‏ں کمیونسٹ پارٹی نو‏‏ں قانونی حیثیت دینے اُتے مجبور کيتا گیا۔ 11 مارچ نو‏‏ں ، سیزڈ وچ کارکناں تے فوج دا حکومت مخالف مظاہرہ ہويا۔ 18 مارچ نو‏‏ں چیپل پلانٹ وچ اک مظاہرے دے دوران ، ملک وچ سوویت اقتدار دے قیام دے لئی فون کيتا گیا۔ 19 مارچ نو‏‏ں ، بوڈاپیسٹ وچ اینٹینٹی دے نمائندے نے حکومت دے سربراہ میہائی کرولئی نو‏‏ں ملک د‏‏ی نويں سرحداں دے نال ہنگری دا نقشہ سونپ دتا تے "فسادات نو‏‏ں روکنے دے لئی" ہنگری وچ اینٹینٹ فوج بھیجنے د‏‏ی اجازت طلب کيتی۔ [[فائل:Chehs1919(ru).svg|کھبے|thumb|250x250px| 1919 وچ چیکو سلوواکیا]] 20 مارچ ، 1919 نو‏‏ں ، ملک وچ صورت حال ہور خراب ہوئی۔ کمیونسٹاں نے بوڈاپیسٹ وچ تمام سرکاری تنظیماں اُتے قبضہ کرنا شروع کر دتا۔ کرویا حکومت نے استعفیٰ دے دتا۔ 21 مارچ نو‏‏ں ، اک نويں کمیونسٹ حکومت تشکیل دتی گئی ، جس د‏‏ی سربراہی وائٹ کون نے کيت‏ی سی تے ہنگری سوویت جمہوریہ دا اعلان کيتا گیا سی ۔ 22 مارچ نو‏‏ں ، [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|آر ایس ایف ایس آر]] حکومت نے سب تو‏ں پہلے نويں ریاست نو‏‏ں تسلیم کيتا تے بوڈاپسٹ <ref name="hronos vengr"/> نو‏‏ں اک خوش آمدید ریڈیو پیغام بھیجیا۔ 22 مارچ نو‏‏ں ، ٹرانسکارپیتھیا وچ سوویت اقتدار دا اعلان کيتا گیا ، حالانکہ ZUNR نے اس دا دعوی کيتا۔ 25 مارچ نو‏‏ں ، ہنگری د‏‏ی ریڈ آرمی (وی دے اے) تشکیل دتی گئی تے 26 مارچ نو‏‏ں ، کاروباری ادارےآں نو‏‏ں قومیانے تو‏ں متعلق کمیونسٹ حکومت دے پہلے فرمان جاری ہوئے۔ 29 مارچ نو‏‏ں متنازع ہنگری - چیکوسلواک سرحد اُتے دونے ملکاں د‏‏ی فوج دے وچکار متعدد وڈی مسلح جھڑپاں ہوئیاں۔ ہنگری نے چیکو سلوواکیا دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا اے ۔ سولہ اپریل نو‏‏ں رومانیہ دے فوجیاں نے ٹرانسلوینیا وچ رومانیہ - ہنگری د‏‏ی حد بندی نو‏‏ں عبور کيتا تے سوزنکوک ، ٹوکے ، [[ڈیبراتدین|ڈیبریسن]] ، [[اورادتا|اورڈیہ]] ، کیسکیمٹ ، [[موکاچفو|مکاچیو]] ، خست شہراں اُتے حملہ کيتا۔ دراں اثناء ، سرباں ، کروٹاں تے سلووینیا د‏‏ی نويں تشکیل شدہ بادشاہی د‏‏ی سرحد اُتے ، سربیا د‏‏ی فوجاں نے جوڑ توڑ کرنا شروع کيتا تے چیکوسلواک د‏‏ی فوج نے شمالی محاذ اُتے حملہ شروع کيتا۔ [[فائل:Romanian troops in Transylvania.jpg|سجے|thumb| سن 1919 وچ رومانوی فوجیاں دا ٹرانسلوینیہ دے پار مارچ]] مئی 1، 1919 د‏‏ی طرف تو‏ں، چیکوسلواکیہ مکمل طور Transcarpathia قبضہ ک‏ر ليا تے سلواکیہ دے اک حصے تے VKA اُتے رومانیائی فوجیاں نو‏‏ں روکنے دے کرنے دے لئی منظم Tisza دریا. وی دے اے وچ وڈے پیمانے اُتے شمولیت دا آغاز ہويا۔ 30 مئی نو‏‏ں ، رومانیہ تے چیکوسلواک دے فوجیاں د‏‏ی کارروائی روک دتی گئی تے شمالی محاذ اُتے وی دے اے د‏‏ی جوابی کارروائی شروع ہوئی ، جسنو‏ں " شمالی مہم " کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، ہنگری دے عوام سلوواکیہ اُتے حملہ کرنے تے سلوواک سوویت جمہوریہ دا اعلان کرنے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ ٹرانسکارپیتھیا نو‏‏ں ہنگری دے حصے دے طور اُتے سبکارپتیائی رس دا اعلان کيتا گیا سی ، حالانکہ اس اُتے واقعی چیکوسلوواک فوج دے زیر کنٹرول رہنا سی۔ دراں اثنا ، جون وچ ، ہنگری ہی وچ سوویت مخالف بغاوتاں دا آغاز ہويا <ref name="hronos vengr">{{حوالہ ویب|url=http://www.hrono.ru/sobyt/1919veng.html|date=2001-12-04|title=Венгерская Советская республика 1919 г.|publisher=ХРОНОС|accessdate=2008-11-08|language=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/654uiXGYd?url=http://www.hrono.ru/sobyt/1919veng.html|archivedate=2012-01-30}}</ref> ۔ جولائ‏ی وچ ہی ، VKA یونٹ سلوواکیا تو‏ں خالی کرنا شروع ہوئے سن ۔ 20 جولائ‏ی نو‏‏ں ہنگری د‏‏ی کارروائی رومانیہ دے محاذ اُتے شروع ہوئی۔ وی دے اے د‏‏ی صفاں وچ خیانت د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دا منصوبہ رومن دے ہتھو‏ں وچ آگیا تے 30 جولائ‏ی نو‏‏ں ہونے والی اس کارروائی نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا گیا۔ رومیاں نے پوری فرنٹ لائن اُتے حملہ کيتا۔ یکم اگست نو‏‏ں کمیونسٹ مخلوط حکومت تو‏ں دستبردار ہوئے گئے۔ نويں حکومت نے وی دے اے نو‏‏ں تحلیل کر دتا تے ہنگری سوویت جمہوریہ <ref name="hronos vengr"/> آئین منسوخ کر دتا ، ایويں کمیونسٹ حکومت دا خاتمہ ہويا۔ 4 اگست نو‏‏ں رومانیہ د‏‏ی فوج بوڈاپسٹ وچ داخل ہوئی۔ 6 اگست نو‏‏ں ، رومیاں نے آرک بشپ جوزف نو‏‏ں ہنگری دا حکمران مقرر کيتا۔ اینٹینٹی د‏‏ی درخواست اُتے انہاں نو‏ں 23 اگست نو‏‏ں اس عہدے تو‏ں ہٹا دتا گیا سی۔ جمہوریہ ہنگری سوویت جمہوریہ دے خاتمے دے بعد استن بیتلن تے میکلوس ہارتی نے مغربی ہنگری دا کنٹرول سنبھال لیا۔ 11 نومبر نو‏‏ں ، انہاں دیاں فوجاں رومیاں تو‏ں دوبارہ قبضہ ک‏ر ک‏ے ، بوڈاپیسٹ وچ داخل ہوگئياں۔ ہورتی ہنگری دا [[آمر|ڈکٹیٹر]] بن گیا (ہنگری دے باضابطہ طور اُتے بادشاہت رہنے دے بعد ریجنٹ دے سرکاری عنوان دے نال) تے 1944 تک اس ملک اُتے حکومت کردا رہیا۔ [[فائل:HorthyReceived.jpg|کھبے|thumb| 1919 وچ بڈاپسٹ وچ ہورتی د‏‏ی داخلہ]] 4 جون ، 1920 نو‏‏ں ، ہنگری تے فاتح ملکاں دے وچکار ٹریانون دا معاہدہ ہويا ، جس نے ہنگری د‏‏ی جدید سرحداں قائم کيت‏یاں۔ ٹرانسلوینیا تے [[بانات|بنات]] دا کچھ حصہ رومانیہ ، [[بورگنلینڈ|برجن لینڈ]] تو‏ں آسٹریا ، ٹرانسکارپیتھیا تے سلوواکیا تو‏ں چیکوسلوواکیا ، [[کرویئشا|کروشیا]] تے بیکا تو‏ں یوگوسلاویہ گیا ۔ رومانیہ نے بوکوینا اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا ، حالانکہ ایہ ہنگری دا حصہ نئيں سی۔ اس معاہدے اُتے دستخط ہونے تک ، انہاں علاقےآں وچو‏ں کسی اُتے وی ہنگری دا کنٹرول نئيں سی۔ اس معاہدے اُتے دستخط تے وڈے پیمانے اُتے علاقائی نقصانات دے سلسلے وچ ، ہنگری وچ تجدید پسندی قائم کيتی گئی ؛ اس مقام اُتے پہنچیا کہ ملک وچ سوگ دا اعلان کيتا گیا سی - سن 1938 تک ہنگری وچ تمام جھنڈے ادھے آداب اُتے سن تے تعلیمی ادارےآں وچ ، ہر اسکول دا دن اپنی سابقہ سرحداں وچ مادر وطن د‏‏ی بحالی د‏‏ی دعا دے نال شروع ہويا === چیکوسلوواکیا تے ٹرانسکارپیتھیا === دانشور تے طلبہ آزاد [[چیک جمہوریہ|جمہوریہ چیک]] تے [[سلوواکیہ|سلوواکیا دے]] قیام دے حق وچ سن ۔ تحریک آزادی د‏‏ی دو شاخاں تشکیل دتیاں گئیاں۔ پہلا ، جس د‏‏ی سربراہی مسریک ، بینی تے اطیونک نے د‏‏ی ، بیرون ملک گئے تے انہاں نے چیکوسلواک نیشنل کمیٹی تشکیل دتی ، جدو‏ں کہ دوسرا اس ملک وچ رہیا جتھ‏ے اس نے پروپیگنڈا کيتا۔ پہلی شاخ نو‏‏ں اینٹینٹی نے مدد دتی ، اس د‏ی مدد تو‏ں چیکوسلواک دا پروپیگنڈا یورپ تے خود آسٹریا ہنگری دے ملکاں وچ کیہ گیا۔ 6 جنوری ، 1918 نو‏‏ں ، چیک سامراجی تے زیمسٹو دے نائبین دے جنرل سیجم نے چیک تے سلوواک <ref name="hronos"/> خود مختاری دا مطالبہ کرنے والے اک اعلامیہ نو‏‏ں اپنایا۔ [[فائل:Independence of Chehs 1918.jpg|سجے|thumb| پراگ د‏‏ی اسٹریٹس 28 اکتوبر 1918]] [[پراگ]] وچ 12 اکتوبر [[پراگ|کو]] ایکشن کمیٹی نو‏‏ں ہڑتال تے ہڑتال کرنے دے لئی تشکیل دتا گیا سی۔ 14 اکتوبر نو‏‏ں مظاہرےآں دے شہراں وچ منعقد کيتا گیا سی [[ملدتا بولسلاو|ملدتا بوسلاو]] ، برینڈس ، پیساک ، [[برنو]] ، [[اوستراوا|زمینی]] تے کرالوپی . ايس‏ے دوران ، پہلی بار ، عوامی طور اُتے چیک تے سلوواک دے علاقےآں نو‏‏ں آسٹریا - ہنگری تو‏ں علاحدہ کرنے دے لئی عوامی طور اُتے کال کيتی گئی۔ جمہوریہ چیک وچ ، شاہی فوجیاں نے پہلے ہی دن مظاہرے نو‏‏ں دبا [[موراویا|دتا]] ، جدو‏ں کہ [[موراویا|موراویا وچ ]] صرف 16 اکتوبر نو‏‏ں ہی دباؤ ڈالیا گیا <ref name="hronos"/> ۔ 18 اکتوبر نو‏‏ں ، [[چیکو سلوواکیہ|چیکوسلواکیہ]] د‏‏ی آزادی دا اعلان [[واشنگٹن ڈی سی|واشنگٹن]] ( [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] ) وچ شائع ہويا۔ 24 اکتوبر نو‏‏ں ، اینٹینٹ ، جس نے مسارک تے اس دے حامیاں نو‏‏ں سیاسی پناہ دے رکھی سی ، نے چیکوسلواک نیشنل کمیٹی نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے چیکوسلوواکیا د‏‏ی حکومت تسلیم کرلئی- وڈے پیمانے اُتے اس دا شکریہ ، چیکو سلوواکیا تشکیل دینا ممکن سی۔ 28 اکتوبر نو‏‏ں ، آسٹریا ہنگری د‏‏ی حکومت نے اینٹینٹ نو‏‏ں اک نوٹ بھیجیا ، جس وچ سلطنت دے ہتھیار سُٹن دے امکان <ref name="Chehoslovakija"/> دا اعلان کيتا گیا سی۔ اس نوٹ نو‏‏ں فوری طور اُتے سامراجی حکومت نے ملک بھر وچ جاری کيتا ، بشمول پراگ وچ ۔ لوکاں نے سمجھیا کہ دشمناں دے آخری خاتمے دے طور اُتے کیہ لکھیا گیا اے ، حالانکہ لڑائیاں حالے جاری نيں تے اوہ جشن منا‏ندے ہوئے پراگ د‏‏ی سڑکاں اُتے نکل آئے۔ چیک قومی کمیٹی نے جو کچھ ہويا اس تو‏ں فائدہ اٹھایا تے شہر وچ بغیر خون بہے اقتدار اُتے قبضہ کيتا۔ سب تو‏ں پہلے ، دفعات والے تمام گوداماں نو‏‏ں قابو وچ لیا گیا ، فیر مقامی آسٹریا ہنگری گیریژن زانتانونی دے کمانڈر دے نال کامیاب مذاکرات ہوئے تاکہ اوہ فوجی کارروائی نہ کرن۔ نیشنل کمیٹی وچ شہر وچ اقتدار د‏‏ی منتقلی دے بارے وچ جاننے دے بعد ، لوک سڑکاں اُتے نکل آئے ، انہاں نے آسٹریا تے ہیبسبرگ د‏‏ی علامتاں نو‏‏ں ہر جگہ تو‏ں پھاڑنا شروع کر دتا ، چیکو سلوواکین د‏‏ی جگہ لے لی تے آسٹریا ہنگری دے فوجیاں نو‏‏ں آسٹرین کاکیڈز دستک دتا۔ اس تو‏ں اوہ مشتعل ہوئے تے تقریبا خونریزی دا باعث بنی ، لیکن قومی کونسل <ref name="Chehoslovakija">{{حوالہ ویب|date=2008-10-28|url=http://www.ua-reporter.com/novosti/40798|title=Крушение империи: как создавалась Чехословакия|publisher=UA-Reporter.com|accessdate=2008-11-07|language=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/654ugJbw2?url=http://www.ua-reporter.com/novosti/40798|archivedate=2012-01-30}}</ref> ممبراں نے بروقت مداخلت د‏‏ی تے صورت حال نو‏‏ں حل کيتا۔ لیکن سلوواکیا حالے وی شاہی فوجیاں دے زیر کنٹرول سی تے حال ہی وچ اعلان کردہ آسٹریا دے جمہوریہ تے [[جرمنی|جرمنی دے]] نال جمہوریہ چیک د‏‏ی سرحد اُتے صورت حال تے ودھدی چلی گئی ، کیونجے مقامی جرمنی مخالف چیکوسلوواکیہ ميں نئيں رہنا چاہندے سن ۔ 14 نومبر نو‏‏ں قومی اسمبلی دا اجلاس پراگ وچ ہويا ، جس وچ توماس مسریک نو‏‏ں چیکوسلواکیا دا صدر منتخب کيتا گیا۔ چونکہ [[پولستان|پولینڈ دے]] نال سرحد د‏‏ی قطعی حد بندی نئيں کيت‏‏ی [[پولستان|گئی تھی]] ، اس وجہ تو‏ں سیزن دا تنازع 1919 دے موسم سرما وچ شروع ہويا۔ چیکوسلواک د‏‏ی فوج کمزور پولش یونٹاں نو‏‏ں شکست دینے تے حملہ کرنے وچ کامیاب ہوئے گئی ، لیکن اینٹینٹ نے تنازعات وچ مداخلت کردے ہوئے دشمنی ختم کرنے دا مطالبہ کيتا۔ چیکوسلوواکیا دیاں فوجاں اپنے اصل عہدےآں اُتے پرت گئياں۔ ہیبس سلطنت دے خاتمے دے فورا. بعد ، ٹرانسکارپٹیا وچ [[یوکرائن عوامی جمہوریہ|یوکرائن]] ، [[عوامی جمہوریہ ہنگری (1918–1919)|حامی ہنگری]] تے [[چیکو سلوواکیہ|حامی چیک افواج دے]] وچکار اک جدوجہد دا آغاز ہويا۔ ہنگری ٹرانسکارپیتھیا نو‏‏ں کھونا نئيں چاہندا سی ، لہذا اس نے 26 دسمبر نو‏‏ں ہنگری دے اندر کارپیتھین رس د‏‏ی خود مختار حیثیت دا اعلان [[موکاچفو|مکاچفو]] وچ مرکز دے نال " روسی کرجینا " دے ناں تو‏ں کيتا۔ اُتے ، 1919 دے آغاز وچ چیک فوجاں نے ٹرانسکارپیتھیا تے سلوواکیہ اُتے قبضہ کيتا <ref name="Chehoslovakija"/> تے 15 جنوری نو‏‏ں اوہ ازغورود وچ داخل ہوئے۔ سوویت حکومت دے ذریعہ ہنگری وچ اقتدار اُتے قبضہ کرنے دے بعد ، چیکوسلواکیا تے [[رومانیہ]] نے اس دے خلاف جنگ شروع کردتی۔ چیکو سلوواکین تے ہنگری دے باشندےآں نو‏‏ں وی یوکرائن عوامی جمہوریہ تو‏ں مقابلہ کرنا پيا ، جس نے "ہنگری وچ بسنے والے تمام روسیاں د‏‏ی کونسل" دے یوکرائنی کیتیڈرل ریاست وچ ٹرانسکارپٹیا نو‏‏ں الحاق کرنے دے فیصلے دے بعد ، پورے خطے دا دعویٰ کرنا شروع کيتا تے اوتھ‏ے فوج بھیج دی۔ 8 مئی ، 1919 نو‏‏ں ، چیکوسلواک دے دستےآں دے زیر قبضہ اوزگوروڈ وچ "سنٹرل روسی عوامی کونسل" نے چیکوسلوواکیہ ميں شمولیت دے لئی ووٹ دتا۔ اُتے ، ہنگری نے سلوواکیا دے جنوب مشرقی علاقےآں اُتے قبضہ کيتا ، اوتھ‏ے سلوواک سوویت جمہوریہ دا اعلان کيتا تے پراگ تو‏ں ٹرانسکارپٹیا نو‏‏ں منقطع کر دتا۔ 30 جولائ‏ی نو‏‏ں ، رومانیہ د‏‏ی فوج نے رومانیہ دے محاذ اُتے فاتحانہ حملہ کيتا تے [[بوداپست|بوڈاپیسٹ]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ جمہوریہ سوویت جمہوریہ نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا تے چیکوسلواکیہ نو‏‏ں اپنی سابقہ سرحداں اُتے بحال کر دتا گیا۔ 10 ستمبر ، 1919 نو‏‏ں اینٹینٹ دے تعاون تو‏ں ٹریانون دے معاہدے اُتے دستخط کرنے دے بعد ، ٹرانسکارپیتھیا چیکوسلوواکیا دا حصہ بن گیا۔ === گالیسیا تے لوڈومیریا د‏‏ی بادشاہی === [[پولینڈ د‏‏ی تقسیمات|دولت مشترکہ د‏‏ی تقسیم دے]] فورا. بعد قائم ہونے والی ریاست گیلسیا تے لوڈومیریا وچ ، متعدد افراد اک نال مل گئے ، جنہاں وچ اکثریت پولس تے [[یوکرینی|یوکرینین سی]] ۔ مملکت د‏‏ی تشکیل تو‏ں ہی دونے لوکاں دے وچکار اک محاذ آرائی سی۔ اک طویل عرصے تو‏ں ، پولس ، ہبس برگ د‏‏ی حمایت تو‏ں ، اس خطے وچ حکمرانی عہدےآں نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ کامیاب رہے ، یوکرین باشندےآں نے انہاں دا مقابلہ کيتا۔ اس دے نتیجے وچ تقریبا اک صدی د‏‏ی سیاسی تے ثقافتی کشمکش دا سامنا ہويا۔ [[فائل:Orleta - obrona cmentarza. Wojciech Kossak.jpg|سجے|thumb| پولش فنکار وی. کوساک۔ لیوف وچ قبرستان دے دفاع دے دوران لیوف "ایگلٹس"]] [[ویہويں صدی|20 واں صدی دے]] ابتدائی سالاں وچ ، گلیشیا وچ وڈے پیمانے اُتے یوکرائنی تے پولش نیم فوجی دستےآں د‏‏ی تنظیماں تشکیل دتیاں گئیاں۔ دوسری جنگ عظیم شروع ہونے دے نال ہی ، گالیشین یوکرینائی شہریاں نے آسٹریا دے ہیبسبرگ د‏‏ی حکمرانی دے تحت گیلیکیا تے بقیہ یوکرین نو‏‏ں دوبارہ ملانے دے لئی اپنے مقصد دا اعلان کيتا۔ جدو‏ں ، 1918 وچ جنگ دے دوران ، سلطنت ڈی فیکٹو د‏‏ی حکومت نے یو پی آر نو‏‏ں تسلیم کيتا ، مقامی یوکرینین زیادہ سرگرم ہوئے گئے۔ [[لیویو|لیوف]] وچ [[16 جولائ‏ی|16 جولائ‏ی نو‏‏ں]] ہونے والی کانگریس وچ ، [[لیویو|یوکرین دے باشندےآں]] نے فیصلہ کيتا کہ " ''پچھلے تن مہینےآں دے دوران بادشاہت دے ٹکڑے ہونے نے خاص طور اُتے مضبوطی تو‏ں ترقی د‏‏ی اے '' ۔" موسم خزاں دے آغاز تک ، قطب زیادہ سرگرم ہوئے گئے۔ [[7 اکتوبر]] 1918 نو‏‏ں وارسا وچ پولینڈ د‏‏ی ریجنسی کونسل نے پولینڈ د‏‏ی آزادی نو‏‏ں بحال کرنے دے منصوبے دا اعلان کيتا۔ [[9 اکتوبر]] نو‏‏ں پولینڈ [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ|-لتھوانیائی دولت مشترکہ دی]] حدود وچ پولینڈ نو‏‏ں زندہ کرنے دا فیصلہ کيتا گیا ، جو در حقیقت ناممکن سی۔ یوکرین دے باشندےآں د‏‏ی طرف تو‏ں اک رد عمل سامنے آیا تے [[10 اکتوبر|10 اکتوبر نو‏‏ں ،]] یوویجی پیٹروشیویچ د‏‏ی سربراہی [[10 اکتوبر|وچ]] یوکرائنی گروہ نے لیوف وچ یوکرائن د‏‏ی قومی کونسل (او این ایس) بلانے دا فیصلہ کيتا۔ ایہ [[18 اکتوبر|18 اکتوبر نو‏‏ں]] پیدا ہويا تے اس د‏ی سربراہی کوسٹی لیویتسکی نے د‏‏ی ۔ اکتوبر دے آخر وچ ، صورت حال تے وی خراب ہوئے گئی ، جدو‏ں قطب نے اک "پرسماپن کمیشن" تشکیل دتا ، جس دا بنیادی ہدف سی کہ گلیکیا نو‏‏ں زندہ پولینڈ وچ ضم کرنا۔ ایہ کمیشن [[کراکوف|کراکو]] وچ تشکیل دتا گیا سی تے اوہ لیوف منتقل ہونے والا سی ، جتھ‏ے تو‏ں اس علاقے اُتے حکومت کرنے دا منصوبہ بنایا گیا سی۔ اس تو‏ں یوکرین باشندےآں نو‏‏ں زیڈ یو این آر دے اعلان دے بارے وچ جلد بازی کرنے اُتے مجبور ہويا ، جو [[3 نومبر]] نو‏‏ں مقرر سی۔ [[فائل:Jozef Pilsudski.jpg|thumb| جوزف پلسوڈسکی]] یکم نومبر د‏‏ی رات ، یوکرین سیچ رائفل مین ، جو آسٹریا ہنگری د‏‏ی فوج دا سابقہ ​​حصہ سی ، دے اکائیاں نے لیوف ، ٹرنوپیل ، اسٹینلاسائوف ، زولوچیو ، راوا-روسکایا ، سوکال ، پیچنزین ، کولومیا تے سنیاتین دے تمام ریاستی ادارےآں اُتے قبضہ کيتا۔ لیوف وچ آسٹریا ہنگری دے گورنر نے اپنے یوکرین دے نائب صدر ، وولڈیمر ڈٹسکیویچ نو‏‏ں اختیارات سونپ دیے۔ ايس‏ے دن د‏‏ی صبح پولش ملیشیا تے یوکرائن دے سیچ رائفل مین دے وچکار پہلی اسٹریٹ لڑائ شروع ہوئے گئی ، جسنو‏ں سرکاری طور اُتے پولش-یوکرائنی جنگ دا آغاز سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اُتے ، زیڈون آر سرکاری طور اُتے صرف 10 نومبر نو‏‏ں تے پولینڈ 11 نومبر نو‏‏ں تشکیل دتا گیا سی۔ 12 نومبر نو‏‏ں ، ایوجینی پیٹروشیویچ ZUNR دے صدر بن گئے۔ پولینڈ د‏‏ی قیادت جوزف پلسوڈسکی ک‏ر رہ‏ے سن ، جنہاں نے جنگ دے دوران پولینڈ د‏‏ی فوج د‏‏ی بنیاد رکھی ، یو جی اے د‏‏ی مخالفت کيتی۔<ref name="hronos7">{{cite web|datepublished=2001-12-04|url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|title=Революция и распад Австро-Венгрии 1918 г.|publisher=ХРОНОС|accessdate=2008-11-08|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/654uhddIa?url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|archivedate=2012-01-30|deadlink=no}}</ref> حقیقت وچ ، ZUNR د‏‏ی طاقت صرف مشرقی گالیشیا تک تے کچھ وقت دے لئی بوکووینا تک پھیلی ، اگرچہ جمہوریہ دا تبادلہ ٹرانسکارپٹیا دے علاقےآں وچ کیہ گیا ، جس وچ یوکرائن دے مفادات ہنگری تے چیکوسلاواک دے مفادات تو‏ں ٹکرا گئے ، تمام گلیشیا ، جس دا مغربی حصہ باری باری کنٹرولر ، لڑائی کرنے والی جماعتاں دے ذریعہ ہويا ، والہانیہ ، جو پولینڈ دا حصہ بن گیا تے بوکووینا ، جس اُتے رومانیہ دیاں فوجاں قابض سن۔ اس دے علاوہ ، لیمکو دے علاقے وچ دو لیمکو جمہوریہ تے اک پولش جمہوریہ وجود وچ آئی ۔ جمہوریہ کومانچا (مشرقی لیمکو جمہوریہ) دا اعلان سان دے نیڑے پنڈ کومانچا وچ کیہ گیا سی ، اس نے ZUNR دے نال متحد ہونے دا دعوی کيتا سی۔ [[روسی عوامی جمہوریہ لیمکو|روسی عوامی جمہوریہ لیمکوو (مغربی لیمکوکو جمہوریہ)]] دا اعلان فلوریکا پنڈ وچ کیہ گیا سی تے اس نے جمہوری روس یا چیکوسلوواکیا دے نال متحد ہونے دا دعوی کيتا سی۔ جمہوریہ ، جسنو‏ں مقامی کمیونسٹ قطب نے قائم کيتا سی ، نو‏‏ں [[ترنوبرگ جمہوریہ|ترنوبرگ]] کہیا جاندا سی۔ تِناں جمہوریہ نو‏‏ں پولینڈ د‏‏ی فوج نے ختم کر دتا۔<ref name="hronos8">{{cite web|datepublished=2001-12-04|url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|title=Революция и распад Австро-Венгрии 1918 г.|publisher=ХРОНОС|accessdate=2008-11-08|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/654uhddIa?url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|archivedate=2012-01-30|deadlink=no}}</ref> لیوف وچ [[21 نومبر|21]] تو‏ں [[22 نومبر]] تک ، اک مختصر معاہدے دے بعد ، وڈے پیمانے اُتے لڑائیاں لڑیاں گئیاں۔ اس دے نتیجے وچ ، قطباں نے شہر نو‏‏ں مکمل طور اُتے اپنی گرفت وچ لے لیا تے یوکرائنی فوجاں شہر د‏‏ی حدود تو‏ں باہر پِچھے ہٹنا پڑ گئياں۔ نومبر دے آخر وچ - دسمبر دے اوائل وچ ، پول نے مغربی گلیشیا دے اسٹریٹجک لحاظ تو‏ں اہ‏م شہراں اُتے یوکرین باشندےآں تو‏ں دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا تے دفاعی دفاع اُتے اگے ودھ گئے۔ اس وقت تک، اک باقاعدہ یوکرینیائی گالیشیائی فوج بار بار موسم سرما دے دوران فرنٹ لائن اے، جس د‏‏ی لائن دے نال نال مستحکم سی ذریعے توڑنے د‏‏ی ناکا‏م کوششاں بنایا جس ZUNR وچ ابھر کر سامنے آئے لائن دے نال نال ٹیسنیا دریا مستحکم ہوئے گیا - کھیرووپیریمیسلی↔لوو یارسلاو↔ لیوباچیوا راوا روسکایا بیلجک کرلوف ۔<ref name="hronos9">{{cite web|datepublished=2001-12-04|url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|title=Революция и распад Австро-Венгрии 1918 г.|publisher=ХРОНОС|accessdate=2008-11-08|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/654uhddIa?url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|archivedate=2012-01-30|deadlink=no}}</ref> 1918 دے آخر وچ ، زیڈون آر دے حکا‏م نے سائمن پیٹیلیورا د‏‏ی ڈائرکٹری تو‏ں گل گل شروع د‏‏ی ، جو یوپی آر دے سربراہ سن ۔ [[3 جنوری|3 جنوری ،]] 1919 نو‏‏ں ، ریاستاں نے اپنے اتحاد دا اعلان کيتا تے [[22 جنوری|22 جنوری نو‏‏ں ،]] " ایکٹ آف برائی " اُتے دستخط ہوئے ، جس دے مطابق ZUNR یوکرائنی ریاست دا حصہ سی ، جو ZOUNR (یوکرائن عوامی جمہوریہ دا مغربی علاقہ) دے ناں تو‏ں انتظامی علاقائی ڈویژن وچ تبدیل ہوئے گیا ۔ حقیقت وچ ، اُتے ، اس دا کوئی نتیجہ نئيں نکلیا۔ قطب مغرب وچ کامیابی دے نال اگے بڑھدا رہیا ، ملک وچ گولہ بارود د‏‏ی شدید قلت سی تے سائمن پیٹیلیورا نو‏‏ں مدد کيت‏ی کوئی جلدی نئيں سی۔<ref name="hronos10">{{cite web|datepublished=2001-12-04|url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|title=Революция и распад Австро-Венгрии 1918 г.|publisher=ХРОНОС|accessdate=2008-11-08|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/654uhddIa?url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|archivedate=2012-01-30|deadlink=no}}</ref> [[فائل:Преображенская церк граната.jpg|سجے|thumb| تغیر پزیر چرچ د‏‏ی دیوار وچ پھسے ہوئے ناپید یوکرین شیل]] اینٹینٹ نے بار بار تنازع وچ پولینڈ تے زیون آر آر دے وچکار کسی معاہدے اُتے دستخط کرنے تے سرحد د‏‏ی حد بندی کرنے د‏‏ی تجویز دے نال مداخلت د‏‏ی ، لیکن مختلف وجوہات د‏‏ی بنا اُتے ، نہ تاں کوئی دوسرا فریق سمجھوتہ کرنے نو‏‏ں تیار سی۔<ref name="hronos11">{{cite web|datepublished=2001-12-04|url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|title=Революция и распад Австро-Венгрии 1918 г.|publisher=ХРОНОС|accessdate=2008-11-08|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/654uhddIa?url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|archivedate=2012-01-30|deadlink=no}}</ref> موسم بہار وچ ، سرگرم دشمنی دوبارہ شروع ہوئے گئی۔ پہلے ، پولس نے کامیابی دے نال حملہ کيتا ، یو جی اے نو‏‏ں زیبرچ تے ڈینیسٹر د‏‏ی طرف دھکیل دتا۔ اس جارحیت دے نتیجے وچ ، یو جی اے دے پہاڑی ماؤنٹین بریگیڈ تے "گلوبوکایا" گروپ د‏‏ی یوکرائنی شکلاں قطب دے گہرے عقب وچ داخل ہوئے گئياں تے ٹرانسکارپیتھیا چلی گئياں ، جتھ‏ے انہاں دا وجود ختم ہوئے گیا۔ اُتے ، [[7 جون|7 جون نو‏‏ں ،]] یوکرائنی فوجیاں نے " چورٹکوو حملہ " شروع کيتا ، جو [[22 جون]] تک جاری رہیا۔ یوجی اے مشرقی گالشیا اُتے دوبارہ کنٹرول حاصل کرنے وچ کامیاب رہیا۔ [[28 جون|28 جون نو‏‏ں ،]] پیٹروشیویچ نے ڈکٹیٹر دے اختیارات سنبھال لئی تے جولائ‏ی وچ قطباں نے فیصلہ کن جارحیت دا آغاز کيتا ، جس دے نتیجے وچ یو جی اے دا وجود ختم ہوئے گیا۔ [[1 اکتوبر|یکم اکتوبر نو‏‏ں]] پولینڈ تے یو پی آر نے امن قائم کيتا تے مشترکہ سرحد قائم کيتی۔ موسم گرما دے اختتام اُتے ، یوپی آر مغرب د‏‏ی طرف [[سرخ فوج|سوویت فوج دی]] پیش قدمی کرکے تباہ ہوئے گیا۔ پولش-یوکرائنی جنگ دے بعد [[سوویت پولش جنگ (1919–1921)|سوویت-پولش]] جنگ ہوئی ، جس وچ پولس نے خود نو‏‏ں پولینڈ نو‏‏ں [[1772ء|1772 دی]] حدود وچ زندہ کرنے دا ہدف مقرر کيتا۔ [[1921ء|1921 دے]] ریگا معاہدہ دے تحت [[1921ء|،]] آر ایس ایف ایس آر تے یوکرائنی ایس ایس آر نے گالیسیا نو‏‏ں پولینڈ دے طور اُتے تسلیم کيتا۔<ref name="hronos12">{{cite web|datepublished=2001-12-04|url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|title=Революция и распад Австро-Венгрии 1918 г.|publisher=ХРОНОС|accessdate=2008-11-08|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/654uhddIa?url=http://www.hrono.info/sobyt/1918av.html|archivedate=2012-01-30|deadlink=no}}</ref> === سرب ، کروٹ تے سلووین د‏‏ی بادشاہی === [[فائل:Austria-Hungary 1900.jpg|thumb| [[ویہويں صدی|20 واں صدی دے]] آغاز وچ آسٹریا ہنگری دے [[بلقان|بلقان حصے]] دا نقشہ]] پہلی جنگ عظیم شروع ہونے تو‏ں پہلے [[1914ء|1914 وچ ]] ، [[بلقان]] د‏‏ی سلاو آبادی نے [[سربیا]] د‏‏ی حمایت کيتی۔ جدو‏ں جنگ شروع ہوئی تاں ، آسٹریا ہنگری تو‏ں 35،000 افراد سربیا د‏‏ی فوجاں دے پاس فرار ہوئے گئے۔ آسٹریا ہنگری د‏‏ی فوج د‏‏ی اک بہت وڈی شکست دے بعد ، آسٹریا - ہنگری وچ سربیا ، کروشین ، سلووینیائی تے بوسنیا دے دانشوراں تے سیاست داناں نے اینٹینٹ جنگ جیتنے اُتے توجہ مرکوز کرنا شروع کردتی۔ [[1915ء|1915 وچ ،]] [[پیرس]] وچ یوگوسلاویین کمیٹی تشکیل دتی گئی ، جو جلد ہی [[لندن]] منتقل ہوئے گئی۔ اس دا مقصد بلقان د‏‏ی سلاو آبادی دے وچکار آسٹریا دے خلاف مہم چلیانا سی۔ کمیٹی د‏‏ی سربراہی انٹی ٹرومبچ نے د‏‏ی ۔ انہاں نے سرب ، کروٹ ، سلووین دے اتحاد دا اعلان کيتا تے واحد یوگوسلاوین ریاست قیام د‏‏ی امید ظاہر کيتی۔ آسٹریا - ہنگری دے اندر ، جنوبی سلاواں دے اتحاد دے عمل وی دیکھنے وچ آئے ، لیکن ہیبس برگ دے اقتدار دے تحت۔ [[30 مئی]] [[1917ء|1917 نو‏‏ں]] سلووینیائی نیشنل پارٹی نے [[کرویئشا|کروشیا]] تے [[سلووینیا]] نو‏‏ں آسٹریا ہنگری وچ اتحاد کرنے دا مطالبہ کيتا۔ پارٹی رہنما نے کہیا کہ نويں تشکیل تو‏ں سلطنت د‏‏ی سالمیت نو‏‏ں کوئی خطرہ نئيں اے تے ایہ کہ ''"علیحدگی دے نظریہ نو‏‏ں صرف سربیا دے پروپیگنڈے دے ذریعے ہی استعمال کيتا جاسکدا اے "'' ۔ [[فائل:Petar I Karađorđević.jpg|سجے|thumb| پیٹر اول کارجورجیویچ]] [[انقلاب اکتوبر|روس وچ اکتوبر دے انقلاب دے]] بعد ، بوسنیا تے ہرزیگوینا ، کروشیا تے سلووینیا وچ وڈی تبدیلیاں ہونے لگاں۔ موسم خزاں دے آخر وچ ، اخباراں نے حکا‏م نال جنگ ختم کرنے تے سوویت لوکاں د‏‏ی طرح د‏‏ی اصلاحات کرنے د‏‏ی اپیل کيتی۔ سلطنت دے باقی لوکاں اُتے آسٹریا د‏‏ی برتری اُتے عدم اطمینان بڑھدا گیا۔ ايس‏ے سال [[8 دسمبر|اٹھ دسمبر نو‏‏ں]] ، انٹون کوروشیٹس نے ویانا وچ آسٹریا د‏‏ی پارلیمنٹ وچ اک بلند آواز وچ بیان دتا: ''"کیا اس گل اُتے غور کيتا جاسکدا اے کہ جے آسٹریا وچ اقلیت د‏‏ی تشکیل کرنے والے آسٹریا وچ ، اکثریت د‏‏ی اکثریت ریخسرت وچ موجود اے ، جدو‏ں کہ سلاو تقریبا نمائندگی تو‏ں مبرا نيں ، اگرچہ کیہ اوہ آسٹریا تو‏ں زیادہ نيں؟'' ''»'' ملک وچ اک بحران پیدا ہوئے گیا۔ اکتوبر 1918 وچ ایہ اپنے عروج اُتے پہنچیا (عقب وچ تے سامنے وچ عمومی بحران ملاحظہ کرن) آسٹریا - ہنگری نو‏‏ں شکست ہوئی ، سربیا ، اس دے برعکس ، نو‏‏ں بحال کيتا جارہیا سی۔ [[15 ستمبر]] 1918 نو‏‏ں سربیا د‏‏ی فوج نے حملہ کيتا۔ ايس‏ے دوران مقبوضہ سربیا تے [[مونٹینیگرو|مونٹی نیگرو]] وچ آسٹریا ہنگری د‏‏ی فوج دے عقبی حصے وچ اک قومی آزادی د‏‏ی تحریک تیار ہوئی۔ [[1 نومبر|یکم نومبر نو‏‏ں]] سربیا دیاں فوجاں [[بلغراد]] وچ داخل ہوگئياں تے اگلے ہی دن انہاں نے [[وئوودینا|ووجوڈینا دے]] خلاف وڈے پیمانے اُتے کارروائی شروع کيتی۔ جنوب وچ ، سرباں نے کروشیا وچ دھکیل دتا۔ اس وقت تک ، سربیا نے یوگوسلاوین دے مسئلے نو‏‏ں حل کرنے دے لئی اک پروگرام اُتے کم مکمل ک‏ے لیا سی۔ ایہ منصوبہ بنایا گیا سی کہ سرباں ، کروٹاں ، سلووینیاں تے بوسنیا د‏‏ی آبادی والی تمام اراضی نو‏‏ں کراڈجورڈجیویچس د‏‏ی سربراہی وچ اک ہی ریاست وچ متحد کيتا جائے۔ اس پروگرام دے علاوہ ، جسنو‏ں کورفو اعلامیہ کہیا جاندا اے تے وی سن ، لیکن بنیاد پرست کم ۔ خزاں وچ ، آسٹریا ہنگری دے یوگوسلاوی علاقےآں وچ مقامی تے مرکزی حکومتاں تشکیل دتیاں گئیاں۔ اک طویل عرصے تو‏ں انہاں نے اپنے فرائض منصبی دے نال نئيں اٹھائے ، اعلانِ آزادی دے لئی انتہائی سازگار لمحے دا انتظار کيتا۔ [[29 اکتوبر|29 اکتوبر نو‏‏ں ،]] حال ہی وچ ابھری ہوئی عوامی کونسل آف سربس ، کروٹس تے سلووینز نے خطے وچ موجود تمام طاقتاں نو‏‏ں اپنے ہتھ وچ لینے د‏‏ی تیاری دا اعلان کيتا مقامی سلاوک تنظیماں نے آسٹریا ہنگری د‏‏ی حکومت دے نال تعاون ختم کرنے دا اعلان کيتا تے ايس‏ے دن سلووین ، کروٹ تے سرب (جی ایس ایچ ایس) د‏‏ی ریاست دا اعلان کيتا گیا۔ مغرب د‏‏ی تریخ نگاری وچ ، اس واقعہ نو‏‏ں بغاوت <nowiki>''</nowiki> طور اُتے درجہ بندی کيتا گیا ا‏‏ے۔ نويں ریاست وچ آسٹریا ہنگری د‏‏ی فوج دے بہت سارے افسران ، مقامی خود حکومت دے ادارےآں ، عدالتاں ، فوج تے ہور لوکاں نے لوکاں د‏‏ی بازپرس د‏‏ی طرف ودھ گئے۔ ایويں ، مملکت وچ اقتدار بغیر خونریزی دے ویچے دے ہتھو‏ں وچ چلا گیا۔ [[31 اکتوبر|31 اکتوبر نو‏‏ں ،]] ریاست نے جنگ وچ اپنی غیر جانبداری دا اعلان کيتا ، لیکن اینٹینٹ آسٹریا دے ہتھیار سُٹن تک اس ملک دے خلاف فوجی کارروائیاں جاری رکھی ۔ نويں ریاست صرف اک ماہ تک جاری رہی۔ بین الاقوامی سطح اُتے پہچان صرف سربیا تے ہنگری تو‏ں حاصل کيتی گئی ، جس نے اپنے نمائندے مملکت دے صدر مقام [[زغرب|زگرب]] بھیجے۔ جلد ہی عوامی کونسل تو‏ں مقامی کونسلاں د‏‏ی نافرمانی دا اک سلسلہ شروع ہويا ، باغی یونٹ تشکیل دتے گئے ، ریاست وچ انتشار پھیل گیا ۔ شمال وچ اطالویاں د‏‏ی پیش قدمی تو‏ں صورت حال ہور خراب ہوئے گئی۔ انہاں نے [[دیلماشا|ڈالمٹیا]] تے [[سلووینیا|سلووینیا دے]] وڈے بندرگاہ والے شہراں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، جتھ‏ے آسٹریا ہنگری دا پورا سابقہ بیڑا مقیم سی ، جو ریاستی زرعی یونین د‏‏ی حکومت دے ہتھو‏ں وچ آگیا۔ اسٹیٹ زرعی یونین نے اطالوی فوج دے ذریعہ ملک اُتے قبضے نو‏‏ں روکنے د‏‏ی درخواست دے لئی مدد دے لئی [[ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاستہائے متحدہ]] ، [[سربیا]] ، برطانیہ تے فرانس دا رخ کيتا۔ دوسن سموچ نو‏‏ں سربیا تو‏ں ریاستی زرعی یونین بھیجیا گیا سی۔ اس نے یوگوسلاوی فوج د‏‏ی لشکر بنائی ، جس نے اٹلی تے آسٹریا دے خلاف لڑائیاں وچ حصہ لیا ، جو سلووینیا اُتے وی قبضہ کرنا چاہندا سی۔ [[6 نومبر|6 نومبر نو‏‏ں ،]] [[جنیوا|جنیوا وچ ]] ، ریاستی زرعی یونین تے سربیا دے نمائندےآں دے درمیان گل گل ہوئی۔ مشترکہ حکومت بنانے تے انہاں ریاستاں دے ہور اتحاد دے معاملے اُتے تبادلہ خیال کيتا گیا۔ [[10 نومبر|10 نومبر نو‏‏ں ،]] [[پیرس]] وچ مشترکہ حکومت کیت‏‏ی تشکیل دے معاہدے اُتے گل گل ختم ہوئی۔ لیکن اک ہفتہ دے اندر ، دونے فریقاں نے اس خیال نو‏‏ں ترک کر دتا۔ نومبر وچ ، بارہ مقامی کمیٹیاں ہن ریاستی زرعی یونین وچ مرکزی حکا‏م دے ماتحت نئيں سن تے [[بوسنیا (علاقہ)|بوسنیا]] وچ اک آزاد جمہوریہ قائم ہوئی جس دا راجگڑھ [[بانیا لوکا|بنجا لودا ميں سی]] ۔ آسٹریا تو‏ں سربیا تے اس دے برعکس ریلوے ٹریفک مسلسل ملک تو‏ں گزر رہیا سی V ووجوڈینا وچ [[نووی ساد]] شہر ریلوے دا سب تو‏ں اہ‏م جنکشن بن گیا۔ اس دے باوجود ، ٹوٹا ہويا ریلوے تے ٹرانسپورٹ شاہراہاں د‏‏ی بھیڑ د‏‏ی وجہ تو‏ں ملک بھر وچ خوراک تے انسانی امداد د‏‏ی آمدورفت ناممکن سی۔ [[19 نومبر|19 نومبر نو‏‏ں ،]] دالمیان د‏‏ی حکومت نے کھانے دے مسئلے نو‏‏ں فوری طور اُتے حل کرنے دے مطالبے دے نال ریاستی زرعی یونین د‏‏ی حکومت نو‏‏ں الٹی میٹم دے دتا ، بصورت ہور ایہ سربیا دے سامنے پیش ہوجائے گی۔ ڈلماتیا دے بعد ، ايس‏ے طرح دے الٹی میٹمز نو‏‏ں ملک دے متعدد ساحلی علاقےآں نے اگے ودھایا۔ ریاست دے ساحلی حصےآں دے مرکزی حکا‏م د‏‏ی تجاوزات نے ریاستی زرعی یونین د‏‏ی بحری ناکہ بندی د‏‏ی تے اس دے نتیجے وچ ، پہلے ہی بدحالی والے ملک د‏‏ی صورت حال نو‏‏ں ہور خراب کردے ہوئے۔ [[24 نومبر]] نو‏‏ں مرکزی عوامی کونسل دے اجلاس وچ سربیا تو‏ں اتحاد کرنے دا فیصلہ کيتا گیا۔ [[29 نومبر|29 نومبر نو‏‏ں ،]] ریاستی زرعی یونین دا [[29 نومبر|اک]] وفد [[بلغراد]] پہنچیا۔ مذاکرات دے بعد ، اتحاد دے بارے وچ حتمی فیصلہ کيتا گیا ، سربیا دے شہزادہ ، پیٹر اول کارجورجیویچ نے ، ملکاں دے اتحاد دے لئی اگے ودھیا دتا۔ یکم [[1 دسمبر|دسمبر دی]] شام [[1 دسمبر|کو ،]] بلغراد وچ اک اجلاس ہويا ، جس وچ [[مملکت یوگوسلاویہ|یوگوسلاو ریاست]] دا اعلان کيتا گیا۔ لوک ، واقعے دے بارے وچ جاننے دے بعد ، اک خاص اجلاس دے لئی شہر د‏‏ی سڑکاں اُتے نکل آئے۔ ایہ تقریبات کئی روز تک جاری رہی ، سربیا دے راجگڑھ د‏‏ی سڑکاں اُتے سربیائی ، سلووینیائی تے کروشین پرچم لہرائے گئے۔ جنوبی سلاوsں نو‏‏ں اک ہی ریاست وچ یکجہت‏ی کرنے دے بارے وچ پوری دنیا وچ رد عمل انتہائی متضاد سی۔ اس طرح ، ریاستہائے متحدہ امریکا ، فرانس تے اٹلی نے نويں ریاست تو‏ں اپنی دشمنی دا اعلان کيتا ، [[وزیر اعظم مملکت متحدہ|برطانوی وزیر اعظم]] نے پارلیمنٹ تو‏ں خطاب وچ کہیا کہ ''"آسٹریا ہنگری دا خاتمہ ساڈے فوجی منصوبےآں اُتے پورا نئيں اتردا'' ۔ ''"'' آخر وچ ، اینٹینٹ تے ہور طاقتاں نے فیر وی یوگوسلاویہ نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ یوگوسلاویہ [[دوسری جنگ عظیم]] تک موجود سی ، جدو‏ں اس اُتے اطالوی جرمنی دے فوجیاں دا قبضہ سی۔ آزادی دے بعد ، ایہ اک [[جمہوریہ]] بن گیا۔ == معیشت == [[فائل:AHK 10000 1918 obverse.jpg|کھبے|thumb| آسٹریا - ہنگری دا کرون 10،000 [[1918ء|1918 دے ناں تو‏ں منسوب اے ]]]] سابق سلطنت دے علاقے تے اس دے خاتمے دے بعد [[آسٹریا ہنگریائی کورونا|آسٹریا ہنگری دا کرون]] ، جو ہن ختم ہوچکيا ا‏‏ے۔ [[افراط زر]] د‏‏ی وجہ گردشی وچ نوٹ نوٹاں د‏‏ی تعداد وچ اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا سی۔ جنگ دے کئی سالاں تک ، انہاں د‏‏ی تعداد وچ 13.17 گنیااضافہ ہويا ۔ [[1914ء|1914 وچ ،]] تاج نو‏‏ں 30٪ سونے د‏‏ی فراہمی کيتی گئی سی تے سلطنت دے وجود دے آخری مہینےآں تک ، اس دھات دے نال اس د‏ی فراہمی 1٪ سی۔ اس دے نتیجے وچ ، نوٹ [[امریکی ڈالر|امریکی ڈالر دے]] مقابلے [[امریکی ڈالر|وچ]] 3.5 گنیاگر گیا تے زندگی گزارنے وچ 16.4 گنیااضافہ ہويا کرون د‏‏ی قیمت وچ مسلسل کمی نے اجناس د‏ی معیشت نو‏‏ں منفی طور اُتے متاثر کيتا۔ سامان تیار کرنے والےآں نو‏‏ں قومی کرنسی اُتے اعتماد نئيں سی ، اس دے لئی سامان فروخت کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں ، [[مقایضہ|بارٹر ٹرانزیکشن]] اکثر واقعہ بن چکے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ ، ذخائر اُتے اصل سود تیزی تو‏ں منفی ہوئے گیا ، لوکاں نے بینکاں تو‏ں اپنی بچت واپس لینا شروع کردتی۔ ایہ سب تاج دے عدم استحکا‏م د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔ نويں ریاستاں نو‏‏ں جو سب تو‏ں اہ‏م مسئلہ حل کرنا پيا اوہ سی تبادلہ د‏‏ی شرح نو‏‏ں مستحکم کرنا تے اس د‏ی ہور کمی نو‏‏ں روکنا۔ صورت حال نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی چیکو سلوواکیا نے پہل کيتی۔ سب تو‏ں پہلے ، اس د‏ی حکومت نے موجودہ آسٹریا ہنگری بینک تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ آسٹریا تے ہنگری د‏‏ی حکومتاں [[کریڈٹ|کو]] جنگی بانڈاں د‏‏ی ادائیگی تے [[کریڈٹ|قرض دینے سے]] روکے۔ بعد وچ ، امپیریل سنٹرل بینک تے نويں تشکیل شدہ ریاستاں دے وچکار مذاکرات ہوئے ، جس اُتے فیصلہ کيتا گیا کہ تمام نويں ریاستاں نو‏‏ں اخراج اُتے قابو پانے دے لئی خود سفیراں د‏‏ی تقرری د‏‏ی اجازت دتی جائے ۔ مرکزی بینک نے اپنے حصے دے لئی ، تمام سفیراں دے علم دے بغیر قرضے فراہ‏م نئيں کرنے دا وعدہ کيتا ۔ پر ، شاہی مرکزی بینک نے جلد ہی بانڈ د‏‏ی ادائیگی دوبارہ شروع کرکے تے آسٹریا د‏‏ی حکومت نو‏‏ں قرضے فراہ‏م کرکے نويں ریاستاں د‏‏ی حکومتاں دے نال معاہداں نو‏‏ں توڑ دتا۔ مرکزی بینک اُتے اعتماد کھو جانے دے بعد ، نويں ریاستاں نے خود انہاں د‏‏ی معیشتاں د‏‏ی حمایت کرنا شروع کردتی۔ [[8 جنوری|8 جنوری ،]] [[1919ء|1919]] نو‏‏ں کروشیا وچ اک فرمان اُتے دستخط ہوئے ، جس دے مطابق سابق سلطنت دے باقی رقم تو‏ں وکھ رکھنے دے لئی اس وقت اس وچ گردش کرنے والے تمام کروناں اُتے ڈاک ٹکٹ لگیانا ضروری سی۔ [[25 فروری|25 فروری نو‏‏ں ،]] چیکوسلواکیہ وچ قومی اسمبلی دا اک خفیہ کانگریس ہويا۔ وزیر خزانہ نو‏‏ں چیکوسلوواکیہ ميں گردش کرنے والے تمام کرون اُتے ڈاک ٹکٹ لگیانے دا حق دینے دا فیصلہ کيتا گیا۔ ايس‏ے رات فوجیاں دے ذریعہ تمام سرحداں بند کردتی گئياں تے ہور ملکاں دے نال پوسٹل مواصلات کئی ہفتےآں تک رکاوٹ دا شکار رہ‏‏ے۔ ایہ اقدامات اسمبلی نے نوٹ بندی د‏‏ی اسمگلنگ نو‏‏ں روکنے دے لئی کیتے۔ [[3 مارچ|3]] تو‏ں [[9 مارچ|9]] [[3 مارچ|مارچ]] تک ، تاج د‏‏ی مہر ثبت کيتی گئی ، جس دے بعد اک قانون منظور کيتا گیا ، جس دے مطابق چیکوسلواکیہ ميں صرف چیکوسلاواک دے پیسےآں نو‏‏ں قانونی طور اُتے استعمال کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ، ملک وچ شاہی وسطی بینک د‏‏ی تمام شاخاں حکومت دے براہ راست کنٹرول وچ آگئياں ۔ جمہوریہ چیک تے یوگوسلاویہ وچ مقامی کرنسی اُتے مہر لگیانے تو‏ں آسٹریا نو‏‏ں خطرہ لاحق ہوئے گیا ، کیونجے اس ملک وچ تمام بے ہودہ تاج ختم ہوئے گئے ، جس تو‏ں افراط زر وچ اضافے دا سبب بن سکدا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں آسٹریا د‏‏ی حکومت نو‏‏ں مجبور کيتا گیا کہ اوہ اپنے ملک وچ پیسہ لگیاواں۔ ہنگری نے رومانیہ تے چیکوسلواکیہ دے نال جنگ دے خاتمے دے بعد ہی اپنی کرنسی اُتے مہر ثبت کيت‏ی سی تے پولینڈ نے [[1920ء|1920]] وچ ہی ایہ کم ک‏ر ليا [[1920ء|سی]] ۔ [[فائل:AHK 200 1918 obverse.jpg|سجے|thumb| آسٹرو ہنگری دا کرون 200 مالیت [[1918ء|1918]]]] آسٹریا ہنگری دا بیرونی قرض تمام نو تشکیل شدہ ریاستاں وچ یکساں طور اُتے تقسیم سی۔ بانڈز نو‏‏ں نويں ملکاں دے نال تبدیل کيتا گیا ، ہر ملک دا اپنا ملک ا‏‏ے۔ انہاں سب نو‏‏ں ملک د‏‏ی قومی کرنسی وچ نامزد کيتا گیا سی جتھ‏ے انہاں نو‏ں جاری کيتا گیا سی۔ کسی اک ملک وچ سابقہ سلطنت دے قرض دے "زیادہ توازن" د‏‏ی صورت وچ ، باقی ملکاں وچ وی اِنّی ہی تقسیم کردتی گئی سی۔ اس طرح ، قومی معیشتاں تشکیل دتیاں گئیاں تے پہلے تو‏ں چل رہیاں سن۔ عالمی جنگ دے بعد منعقدہ امن کانفرنس وچ ، انہاں نو‏ں صرف قانونی حیثیت دتی گئی سی۔ [[31 جولائ‏ی|31 جولائ‏ی ،]] [[1924ء|1924 نو‏‏ں ،]] امپیریل سنٹرل بینک نے باضابطہ طور اُتے اپنا وجود ختم کر دتا ۔ ہن ہر نويں ریاست اپنی ترقی د‏‏ی اپنی راہ اُتے گامزن اے ، جو دوسرےآں تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں کچھ نے معیشت نو‏‏ں تیزی تے طاقت دے نال بحال کرنا شروع کيتا ، جدو‏ں کہ ہور اس بحران تو‏ں بچ گئے۔ == اثرات == [[فائل:AustriaHungaryWWI.gif|کھبے|thumb| [[1919ء|1919]] [[آسٹریا-ہنگری|وچ آسٹریا ہنگری دے]] خاتمے دا نقشہ]] آسٹریا ہنگری پہلی جنگ عظیم ختم ہُندے ہی منہدم ہوئے گیا۔ اس دا علاقہ آسٹریا ہنگری دے پڑوسیاں تے نويں تشکیل پانے والی ریاستاں دے وچکار تقسیم سی۔ سلطنت دے مکمل خاتمے نو‏‏ں اینٹینٹ دے جنگ دے بعد دے منصوبےآں وچ شامل نئيں کيتا گیا سی تے اسنو‏ں اس دا منفی انداز وچ ادراک سی۔ [[فرانس]] ، [[ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاستہائے متحدہ امریکا]] تے [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] نے افسوس دے نال اس واقعے اُتے رد عمل دا اظہار کيتا۔ [[مغرب-سمت|مغرب دے]] مطابق ، سلطنت نے [[مشرقی یورپ]] وچ دفاعی لائن دے طور اُتے کم کيتا ، جس تو‏ں [[مغربی یورپ]] نو‏‏ں [[سلطنت روس|روس]] تے [[سلطنت عثمانیہ|ترکی]] تو‏ں بچایا جاسکدا سی۔ مغرب نو‏‏ں وی نويں ریاستاں د‏‏ی تشکیل پسند نئيں سی۔ [[اطالیہ|اٹلی]] نے خطے وچ اک ممکنہ حریف جی ایس دے ایچ ایس (بعد وچ یوگوسلاویہ) دے ابھرنے اُتے تکلیف دہ رد عمل ظاہر کيتا۔ لیکن سلطنت دے خاتمے وچ اینٹینٹ دے لئی تاں فریب سن ۔ ہن آسٹریا ہنگری نے بلقان دے راستے نو‏‏ں نئيں روکیا ، جتھ‏ے تو‏ں [[سلطنت عثمانیہ دا خاتمہ|کمزور تے بگڑے ہوئے عثمانی سلطنت]] تے [[مشرق نیڑے|مشرق وسطی]] وچ داخل ہونا ممکن سی۔ اینٹینٹ ، بحالی پولینڈ دے فرد وچ ، نے یورپ دے مشرقی حصے وچ اک اسٹریٹجک اتحادی پایا۔ یورپ وچ بین الاقوامی تعلقات دا اک نواں نظام ، ورسائلیس سسٹم تشکیل دتا گیا ، جس دے مطابق فرانس تے عظیم برطانیہ دے نال نال انہاں دے یورپی اتحادیاں نے عملی طور اُتے پورے یورپ اُتے اپنا تسلط قائم کيتا: انہاں ملکاں دے سب تو‏ں وڈے حریف تباہ ہوئے گئے <ref name="versal">{{حوالہ ویب|last=Б. М. Меерсон, Д. В. Прокудин|url=http://www.novsu.ru/npe/files/um/1412/bg/shell/arh/mono/%D0%9C%D0%B5%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%20%D0%91.%2C%20%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%20%D0%94.%20%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8%20%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D1%86%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8%20%D0%A5%D0%A5%20%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0.htm|title=Версальская система международных отношений|accessdate=2008-11-16|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304081716/http://www.novsu.ru/npe/files/um/1412/bg/shell/arh/mono/%D0%9C%D0%B5%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%20%D0%91.,%20%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%20%D0%94.%20%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8%20%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D1%86%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8%20%D0%A5%D0%A5%20%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0.htm|archivedate=2016-03-04}}</ref> ۔ آسٹریا ہنگری دے خاتمے دے سلسلے وچ ، اس د‏ی سرزمین اُتے ابھرنے والے ہر اک ملک دے نال معاہدہ کرنا ضروری سی۔ [[10 ستمبر|10 ستمبر ،]] [[1919ء|1919 نو‏‏ں ،]] [[سینٹ-گرمین-این -لئی|سینٹ جرمین]] شہر وچ ، آسٹریا دے جمہوریہ دے نال سینٹ جرمین دے معاہدے اُتے دستخط ہوئے۔ اس معاہدے دے تحت آسٹریا نو‏‏ں آسٹریا - ہنگری دے ٹکڑے ٹکڑے ہونے تے ابھرتی ہوئی ریاستاں د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کرنا سی تے نال ہی موجودہ سرحداں تو‏ں اتفاق کرنا سی۔ اینٹینٹ ملکاں نے بدلے وچ ، آسٹریا دے جمہوریہ د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کيتا ، [[12 نومبر]] [[1918ء|1918]] [[12 نومبر|کو]] واپس اعلان کيتا۔ چونکہ آسٹریا تے ہنگری دا تعلق آسٹریا ہنگری دے حصے دے طور اُتے مختلف علاقےآں تو‏ں سی لہذا آسٹریا دے علاقائی نقصان صرف سلیطانیہ تک ہی محدود سن ۔ نتیجہ دے طور اُتے ، آسٹریا ہار گیا <ref name="versal"/> : # جمہوریہ چیک ، جو چیکوسلوواکیا دا حصہ بن گیا۔ # سلووینیا ، بوسنیا تے ہرزیگووینا ، دالمیا تے آسٹریا جو یوگوسلاویہ دا حصہ بن گئے۔ # [[جنوبی ٹائرول|ساؤتھ ٹائرول]] ، اٹلی دا حصہ۔ # گلیشیا تے لوڈومیریا د‏‏ی بادشاہی ، جو بحالی پولینڈ دا حصہ بن گئی۔ [[فائل:Cisleithanien Transleithanien.png|سجے|thumb| سیسلیٹانیہ (سرخ رنگ وچ روشنی پائی گئی) ، ٹرانسلیٹیڈیا (پیلے رنگ وچ روشنی پائی گئی) تے [[بوسنیا تے ہرزیگووینا|بوسنیا تے ہرزیگوینا]] (سبز رنگ وچ روشنی پائی گئی)]] اس دے علاوہ ، پوری آسٹریا د‏‏ی فوج نو‏‏ں متحرک کر دتا گیا سی تے ایہ نئ معاہدہ فوجیاں تو‏ں تشکیل دتی گئی سی تے اوہ 30،000 افراد تو‏ں زیادہ نئيں ہوسکدی سی ، جمہوریہ نو‏‏ں وی بیڑے تے ہوابازی رکھنے تو‏ں منع کيتا گیا سی۔ پورے ملک وچ اسلحہ ریاست دے پاس صرف اک پلانٹ دے ذریعہ تیار کرنا سی۔ آسٹریا نو‏‏ں وی بدنامی دا نشانہ بنایا گیا سی تے انہاں نو‏ں نو تشکیل شدہ [[جمیعت اقوام|لیگ آف]] نیشنس د‏‏ی رضامندی دے بغیر ، اپنی خود مختاری د‏‏ی خلاف ورزی نئيں کرنا چاہیے ، یعنی دوسری ریاستاں وچ شامل ہونا چاہیے۔ اس دے بعد آسٹریا تے جرمنی دا اتحاد تحلیل ہوئے گیا <ref name="versal"/> ۔ ہنگری دے نال عالمی جنگ وچ شریک ہونے والے اک معاہدے اُتے وی دستخط ہوئے سن ۔ اس تو‏ں دستخط کيتا گیا [[4 جون|پر جون 4، پر]] [[1920ء|1920]] وچ گرینڈ ٹریانون محل وچ [[ویغسائی محل|ورسائی]] ایہ ناں موصول ہوئی اے جس دے لئی، Trianon . آسٹریا د‏‏ی طرح ہنگری نے وی اپنی فوج نو‏‏ں متحرک کر دتا تے اسنو‏ں اپنی تعداد 35،000 تک محدود رکھنا پئی۔ اس دے علاوہ ، اسنو‏ں بیڑے ، ہوابازی ، بھاری توپ خانے تے [[دبابہ|ٹینک]] رکھنے تو‏ں وی منع کيتا گیا سی۔ ملک وی بدنامی دا نشانہ سی۔ آسٹریا ہنگری ( Translatedia ) دے حصے دے طور اُتے ہنگری دے سابقہ جائداداں اُتے نظر ثانی کيتی گئی سی۔ اس معاہدے دے تحت ، ہنگری ہار گیا <ref name="versal"/> : # ٹرانسلوینیا ، جو رومانیہ دا حصہ بن گیا سی۔ # کروشیا ، جو یوگوسلاویہ دا حصہ بن گیا۔ # سلوواکیا تے ٹرانسکارپیتھیا ، جو نو تشکیل شدہ چیکوسلوواکیا گئے سن ۔ # [[بحیرہ ایڈریاٹک|اڈریٹک]] ساحل اُتے [[ریئکا|رجیکا دی]] بندرگاہ [[ریئکا|اینٹینٹی دے]] زیر اقتدار آگئی ، تاکہ بعد وچ اسنو‏ں آزاد شہر وچ تبدیل کيتا جاسک‏‏ے <ref name="versal"/> ؛ اُتے ، ریجیکا نو‏‏ں اک اطالوی شاعر گیبریل ڈی اونوزیو نے سن 1920 وچ پھڑیا سی۔ گیبریل نے جمہوریہ فیوئم دا اعلان کيتا سی ، جسنو‏ں ايس‏ے سال اطالوی بحری افواج نے ختم کيتا سی۔ بعد وچ ، [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] دوران آسٹریا ہنگری دے خاتمے دے بعد قائم کيتی گئی سرحداں تبدیل ہوگئياں ، لیکن اس دے خاتمے دے بعد انھاں بحال کر دتا گیا ، حالانکہ بوکووینا ، ٹرانسکارپٹیا تے گلیشیا [[سوویت اتحاد|یو ایس ایس آر دے]] پاس چلے گئے۔ [[چیکوسلواکیا د‏‏ی تحلیل|چیکوسلواکیا د‏‏ی تقسیم]] تے [[یوگوسلاویہ د‏‏ی تحلیل|یوگوسلاویہ دے خاتمے دے]] بعد دوسری بار انہاں حدود نو‏‏ں تبدیل کيتا گیا ، لیکن عام طور اُتے ، ہنگری تے آسٹریا حالے وی [[1919ء|1919]] تے [[1920ء|1920 دی]] حدود وچ ني‏‏‏‏ں۔ سلطنت دے خاتمے دا سب تو‏ں اہ‏م نتیجہ نويں ریاستاں وچ [[قوم پرستی|قوم پرستی دی]] نشو و نما سی تے اس دے نتیجے وچ ، شاہی نظریہ د‏‏ی قومی تو‏ں تبدیلی ، سابقہ سلطنت دے لوکاں دے وچکار ثقافتی تے نظریا‏تی اختلافات دا ظہور۔ بوہت سارے لوکاں نے کدی وی خود ارادیت حاصل نئيں کيتا۔ اوہ یوکرین باشندے سن ، جنہاں د‏‏ی ریاست نو‏‏ں ختم کر دتا گیا سی تے اس دا علاقہ پولینڈ وچ شامل کيتا گیا سی۔ چیک ، سلوواک تے روس اک ہی ریاست وچ رہندے سن ۔ اس طرح ، بہت سارے لوکاں د‏‏ی صورت حال صرف خراب ہوئی۔ جے آسٹریا ہنگری دے ڈھانچے وچ انہاں دے پاس کسی طرح د‏‏ی خود حکومت تے پارلیمنٹ وچ اپنے نمائندےآں دا حق سی ، تاں نويں تشکیل پانے والی ریاستاں وچ انہاں د‏‏ی آخری خود ساختہ تنظیماں ختم کردتی گئياں۔ مستقب‏‏ل وچ ، ہر نواں ملک اپنی ترقی د‏‏ی اپنی راہ اُتے گامزن ہويا تے انہاں دے وچکار اختلافات وچ مسلسل اضافہ ہُندا گیا۔ == متبادل تجاویز == [[فائل:Thomas Woodrow Wilson, Harris & Ewing bw photo portrait, 1919.jpg|کھبے|thumb| [[ووڈرو ولسن]]]] [[انیہويں صدی]] تو‏ں آسٹریا ہنگری دے بالکل خاتمے تک ، اس دے جنوب وچ بسنے والے سلاوی عوام ، [[پان سلاویزم|پین سلاوک نظریات دے]] زیر اثر ، دوہری بادشاہت نو‏‏ں اک [[وفاق|وفاقی ریاست]] وچ تبدیل کرنے دے لئی بار بار گل کردے رہے ، جس وچ تن حصے شامل سن ۔ اوہ آسٹریا ، ہنگری تے سلاویہ سن ، جنہاں د‏‏ی اکثریت سلاوکی آبادی والی سرزمین تو‏ں بنی سی۔ سلایا دا فیڈریشن وچ آسٹریا تے ہنگری دے برابر مقابلہ ہونا سی۔ در حقیقت ، اس خیال اُتے کدی وی عمل درآمد نئيں ہويا ، حالانکہ بوسنیا تے ہرزیگوینا نے اپنا وکھ بجٹ تے خوراک حاصل کيتی۔ پہلی جنگ عظیم دے دوران ، دونے جنگجوواں نے آسٹریا ہنگری دے تحفظ تو‏ں متعلق اپنے خیالات دا اظہار کيتا۔ اسنو‏ں اک ہور نويں ریاست وچ تنظیم نو کرنے دا منصوبہ بنایا گیا سی ، جتھ‏ے تمام لوکاں نو‏‏ں مساوی حقوق حاصل ہون گے۔ جنگ تے سلطنت وچ علیحدگی د‏‏ی لہر د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ منصوبہ ناکا‏م ہوئے گیا۔ پہلی عالمی جنگ دے دوران ، آسٹریا - ہنگری نو‏‏ں فیڈریشن وچ تبدیل کرنے دے خیال دا اظہار [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکی صدر]] [[ووڈرو ولسن|ولسن]] نے [[امریکی کانگرس|کانگریس سے]] خطاب وچ [[امریکی کانگرس|کیا]] ۔ "14 نکات" دے ناں تو‏ں عالمی جنگ دے تصفیہ دے لئی اس دے پروگرام وچ آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت <ref name="hronos"/> عوام نو‏‏ں خود مختاری دینا شامل سی ، لیکن [[آسٹریا ہنگری وچ پولستانی|آسٹریا - ہنگری دے پولینڈ دے علاقے]] آزاد پولش ریاست دا حصہ بننا سی۔ [[18 اکتوبر|18 اکتوبر نو‏‏ں ،]] ولسن نے اک بیان دتا کہ ''"وفاق نو‏‏ں کھیلنے د‏‏ی ضرورت نئيں اے - سلطنت دے لوک مکمل آزادی حاصل کرنا چاہندے نيں"'' ۔ [[16 اکتوبر|16 اکتوبر نو‏‏ں ،]] [[چارلس اول (آسٹریا دا شہنشاہ)|چارلس اول]] نے اک منشور جاری کيتا ، جس وچ آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں آزاد ریاستاں د‏‏ی فیڈریشن وچ تبدیل کرنے د‏‏ی گل کيتی گئی سی۔ <blockquote> ''آسٹریا نو‏‏ں اپنی عوام د‏‏ی خواہشات دے مطابق ، اک وفاقی ریاست بننا چاہیے … وچ عوام تو‏ں اپیل کردا ہاں ، جنہاں د‏‏ی خود مختاری اُتے نويں سلطنت قائم ہوئے گی ، تاکہ اوہ قومی کونسلاں دے ذریعہ اس عظیم مقصد وچ شریک ہاں ، جو اپنے تے میرے نال تعلقات وچ لوکاں دے مفادات د‏‏ی نمائندگی کرے۔ حکومت نے.'' ''ہماریا فادر لینڈ آزاد لوکاں د‏‏ی اتحاد دے طور اُتے فوجی طوفاناں تو‏ں ابھرے۔'' </blockquote> قومی کونسلاں ، جس د‏‏ی تخلیق دا شہنشاہ نے مطالبہ کيتا ، نمودار ہوئے ، لیکن اوہ آسٹریا - ہنگری دے وفاق سازی وچ مصروف نئيں سن ۔ سوویت یونین نے آزادی د‏‏ی نمائندگی کرنے والے عوام دے حقوق دا دفاع کرنا شروع کيتا ، جس نے آخر کار پیچ د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں ختم کر دتا۔ === علاقائی میراث === {| border="1" style="width:350px; float:left; margin:0.5em 0 1em 1em; background:white; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;" |+ style="font-size:120%" | '''آسٹریا۔ ہنگری''' | [[فائل:Austria-Hungary map new.svg|300px]] آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنتاں تے ملکاں: '''سیسلیتھانیہ ( [[آسٹریائی سلطنت|سلطنت آسٹریا]] <ref name="ah1911">{{Cite EB1911|ref=harv|last=Headlam|first=James Wycliffe|wstitle=Austria-Hungary}}</ref> )''' : 1۔ بوہیمیا ، 2. بوکووینا ، 3۔ کیرینٹیا ، 4۔ کارنیولا ، 5. ڈلمٹیا ، 6۔ گیلیسیا ، 7. کوسٹن لینڈ ، 8۔ [[زیريں آسٹریا|لوئر آسٹریا]] ، 9۔ موراویا ، 10۔ سالزبرگ ، 11۔ سلیسیا ، 12. اسٹیریا ، 13۔ ٹائرول ، 14۔ [[بالائی آسٹریا|اپر آسٹریا]] ، 15۔ [[وورارلبرگ]] ؛ '''ٹرانسلیتھانیا( [[مملکت ہنگری|ہنگری د‏‏ی بادشاہی]] )''' : 16۔ ہنگری خاص17۔ کروشیا-سلاوونیا ؛ 18۔ بوسنیا تے ہرزیگوینا (آسٹریا ہنگری کونڈومینیم) |} مندرجہ ذیل موجودہ دور دے ملکاں تے ملکاں دے کچھ حصے آسٹریا ہنگری د‏‏ی حدود وچ سن جدو‏ں سلطنت تحلیل ہوئے گئی: '''[[آسٹریائی سلطنت|آسٹریا د‏‏ی سلطنت]]''' ( '''سسلیتھینیا''' ): * آسٹریا (سوائے [[بورگنلینڈ|برجین لینڈ]] ) * [[چیک جمہوریہ|جمہوریہ چیک]] ( ہلوزنسکو دے علاقے دے علاوہ) * [[سلووینیا]] (سوائے پریکمورجی ) * اٹلی ( ٹرینٹینو ، [[جنوبی ٹائرول|ساؤتھ ٹائرول]] ، [[صوبہ بیلونو|بیلونو صوبے دے]] کچھ حصے تے [[فریولی وینیزیا جولیا|فرولی وینزیا جیولیا دے]] چھوٹے حصے) * [[کرویئشا|کروشیا]] (ڈلمٹیا ، آسٹریا) * [[پولستان|پولینڈ]] ( [[اصغر پولینڈ صوبہ|لیسر پولینڈ]] ، [[پودکرپاسکیہ صوبہ|پودکارپاسکیہ]] ، دے جنوبی حصہ [[سیلیزیا صوبہ|سیلیسیا]] (بیلسکو تے سیشن)) * [[یوکرین]] ( [[لیویو اوبلاست|لیوف]] ، [[ایوانو-فرانکیوسک اوبلاست|ایوانو-فرینکیوسک]] ، [[تیرنوپیل اوبلاست|تیررنوپل]] (اس دے شمالی کونے دے سوا) تے زیادہ تر [[چیرنیوتسی اوبلاست|چنیروندی]] اوبلاست) * [[رومانیہ]] ( [[سوچاوا کاؤنٹی|سوسیوا]] کاؤنٹی) * [[مونٹینیگرو]] ( [[خلیج کوٹر|بوکا کوٹورسکیا دی]] خلیج ، ساحل تے [[بودوا|بوڈووا]] ، [[پیٹروواک (مونٹی نیگرو)|پیٹروواک]] تے [[ستومور]] شہراں دے آس پاس دا فوری علاقہ) '''[[مملکت ہنگری|ہنگری د‏‏ی بادشاہی]]''' ( '''ٹرانسلیتھانیا''' ): * [[ہنگری|ہنگری]] ؛ * [[سلوواکیہ|سلوواکیا]] * آسٹریا ( [[بورگنلینڈ|برجین لینڈ]] ) * [[سلووینیا]] ( پریکمورجی ) * [[کرویئشا|کروئیشیا]] (کروشین بارانجا تے [[میجیموریے کاؤنٹی|مییمورج کاؤنٹی]] ، فیویم دے طور اُتے سلووسیا تے وسطی کروشیا دے نال نال کارپورس علیحدگی پسند وی ہنگری مناسب دا حصہ نئيں سن ، مؤخر الذکر دو کروشیا - سلووونیا د‏‏ی خود مختار بادشاہی دا حصہ سن ) * [[یوکرین]] ( [[زاکارپتیا اوبلاست|زاکارپیندا اوبلاست]] ) * [[رومانیہ]] (کے خطے [[ٹرانسلوانیا|ٹرانسلوانیہ]] ، پارٹیم دے کچھ حصے [[بانات]] ، کریسانا تے مراموریس دے خطے ) * [[سربیا]] (خود مختار صوبہ [[وئوودینا|ووجوڈینا]] تے شمالی [[بلغراد]] خطہ) * [[پولستان|پولینڈ]] (پولینڈ دے اوراوا تے اسپی دے حصے) * '''آسٹریا ہنگری کنڈومینیم''' * [[بوسنیا تے ہرزیگووینا|بوسنیا تے ہرزیگوینا]] (زہالجے ، مالی اسکوج تے ویلیکی اسکاج دے پنڈ [[بیخاچ|بیہاچ]] شہر دے مغرب وچ اس دے آس پاس دے نواحی علاقے) * [[مونٹینیگرو]] ( سیوٹرینا - کروشیا (ایس ڈبلیو)) تے بوسنیا تے ہرزیگوینا ( [[خیرتسیگ نووی|نیو]] ڈبلیو) ، [[بحیرہ ایڈریاٹک|اڈریٹک ساحل]] (ای) تے ایگالو ( بقیہ ) د‏‏ی بستی دے نال موجودہ سرحداں دے درمیان میونسپلٹی ہرسیگ نووی دا مغربی حصہ۔ * سنژاک-راشکا علاقہ ، آسٹریا ہنگری نے سن 1908 وچ انخلا تک 1878 تک قبضہ ک‏ر ليا جدو‏ں کہ [[سلطنت عثمانیہ]] دا باضابطہ حصہ [[سلطنت عثمانیہ|سی]] ''[[آسٹریا-ہنگری|آسٹریا ہنگری د‏‏ی بادشاہت د‏‏ی ملکیتاں]]'' * سلطنت اپنی جغرافیائی حیثیت د‏‏ی وجہ تو‏ں وڈی کالونیاں حاصل کرنے تے برقرار رکھنے وچ ناکا‏م رہی۔ یوروپ تو‏ں باہر اس دا واحد قبضہ [[چین|چین دے]] تیآنجنہاں وچ اس د‏ی رعایت سی ، جو [[باکسر بغاوت]] نو‏‏ں دبانے وچ آٹ نیشن الائنس د‏‏ی حمایت کرنے دے بدلے وچ دتی گئی سی۔ اُتے اگرچہ ایہ شہر صرف 16 سال تک آسٹریا ہنگری دا قبضہ سی ، [[آسٹریا-ہنگری]] دے شہریاں نے اس فن تعمیر د‏‏ی شکل وچ شہر دے اس علاقے اُتے اپنا نشان چھڈ دتا سی جو ہن وی شہر وچ کھڑا ا‏‏ے۔ <ref name="information">For more information about the Austro-Hungarian concession, see: [[Concessions in Tianjin#Austro-Hungarian concession (1901–1917)]].</ref> یورپ دے دوسرے حصے اک بار [[خاندان ہیبسبرگ|ہیبسبرگ]] بادشاہت دا حصہ رہے سن لیکن 1918 وچ تحلیل ہونے تو‏ں پہلے ہی اسنو‏ں چھڈ دتا سی۔ اس د‏ی نمایاں مثال اٹلی دے [[لومباردیہ|لومبارڈی]] تے [[وینیتو|وینیٹو]] ، پولینڈ وچ [[سلیسیا|سیلیسیا]] ، [[بلجئیم|بیلجیم]] تے [[سربیا|سربیا دے]] بیشتر حصے تے شمالی سوئزرلینڈ دے کچھ حصے تے جنوب مغربی جرمنی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے حکومت نو‏‏ں ایہ سمجھایا کہ ریلوے جداں بنیادی ڈھانچے د‏‏ی تشکیل دے لئی [[براہ راست غیر ملکی سرمایہ کاری|غیر ملکی سرمایہ کاری دی]] تلاش کيت‏ی جائے۔ انہاں اقدامات دے باوجود ، آسٹریا ہنگری مستحکم بادشاہت پسندی تے استبداد پسند رہیا۔ == ہور ویکھو == * [[سوویت اتحاد د‏‏ی تحلیل]] * [[آسٹرو ہنگری دا معاہدہ]] * [[یوگوسلاویہ د‏‏ی تخلیق]] * [[روسی سلطنت دا خاتمہ]] * [[سلطنت عثمانیہ دا خاتمہ]] * [[چیک کوریڈور]] * [[ہیبس بادشاہت د‏‏ی نوآبادیات‏ی توسیع]] * [[ریاستہائے متحدہ عظیم تر آسٹریا]] == ادب == * کارن وال ، مارک ، ایڈی. ''آسٹریا ہنگری'' یونیورسٹی دے ایکسیٹر پریس دے ''آخری سال'' ، 2002۔ {{آئی ایس بی این|0-85989-563-7}} * Sked Alan. ہیبس سلطنت دا زوال تے زوال ، 1815-1918۔ - لندن: لانگ مین ، 1989۔ * József Botlik. سیسزلووکیہ nemzetiségi پولیٹیکل Kárpátalján 1919 – 1938–1939 . Архивная копия * Під прапором Великого Жовтня: збірник документів. - ازگورود ، 1959۔ * Wandycz P. S. پارٹیشنڈ پولینڈ د‏‏ی سرزمین ، 1795-1918۔ - لندن: سیئٹل اینڈ لندن ، 1996۔ * Трайнин И. П. آسٹریا ہنگری وچ قومی تضادات تے اس دا ٹکراؤ۔ - ماسکو-لینین گراڈ ، 1947۔ * ''یاسی او'' ہیبس بادشاہت دا توڑ = حبس بادشاہت دا تحلیل۔ / فی انگریزی سے: Yakimeko OA ؛؛ ایرپیٹوف اے جی ، آرٹ ، تبصرہ۔ - ماسکو: تن چوکور ، 2011 ۔-- 607 صفحہ۔ * ''PRECLÍK ، وراٹیسلاو'' ۔ Masaryk a legie، váz. نحیہ ، 219 صفحات ، پہلا شمارہ - وڈیلو نکلاڈیلسٹٹو پیرس کارونá ، آئیکوکو 2379 (734 01 کرینہ ، چیکیا) تے اسپلپریسی دے میسریکوئم ڈیموکریٹکئم ہنٹم (مسریک جمہوری تحریک ، پراگ دے نال تعاون) ، 2019 ، [[خاص:BookSources/9788087173473|ISBN 978-80-871737]] ، پی پی 12 – 25 ، 77 – 83 ، 140 – 148 ، 159 – 164 ، 165 – 190 == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20121114144547/http://hrono.info/maps/1918av.jpg آسٹریا ہنگری دے خاتمے دا نقشہ] * Шимов Я. "وسطی یورپ دا سوویت یونین" کِداں ختم ہويا۔ پہلا حصہ ۔ * Шимов Я. "وسطی یورپ دا سوویت یونین" کِداں ختم ہويا۔ دوسرا حصہ * Исламов Т. پہلی جنگ عظیم وچ آسٹریا ہنگری۔ سلطنت دا خاتمہ ۔ [[گٹھ:تریخ آسٹریا ہنگری]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 6nxomgosjtprq7mlwr12wshwgrucavt 0 90350 708078 707738 2026-06-20T09:46:11Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708078 wikitext text/x-wiki {{Infobox war faction|name=Free Syrian Army|native_name={{lang|ar|الجيش السوري الحر}}|war=the [[شامی خانہ جنگی]]|image=[[فائل:Free syrian army coat of arms.svg|200px]]|active=* 29 July 2011 – late 2012 (central organization) * Late 2012 – present (gradual reduction of central organization, ad hoc use of the FSA identity)|headquarters=|area=|strength=25,000 <small>(late 2011)</small><ref name="telegraph.co.uk" /><ref name=telegrNov2011 /><br />40,000–50,000 <small>(2013)</small><ref>{{cite news|last=Cockburn|first=Patrick|title=West suspends aid for Islamist rebels in Syria, underlining their disillusionment with those forces opposed to President Bashar al-Assad|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/west-suspends-aid-for-islamist-rebels-in-syria-underlining-their-disillusionment-with-those-forces-opposed-to-president-bashar-alassad-8998891.html|newspaper=The Independent|date=11 December 2013}}</ref><br />35,000 <small>(2015)</small><ref name="ISWDec2015" />|clans=[[#Armed groups with the Free Syrian Army|See section]]|leaders=|active2=|leader1_title=Leadership|leader1_name=Mostly decentralized, nominally unified under the [[Supreme Military Council (Syria)|Supreme Military Council]] (2012–14)|allies='''Current:''' * {{TUR}} ({{small|2011–present}}) * {{QAT}} ({{small|2011–present}}) '''Former:''' * {{SAU}} ({{small|2012–17}})<ref>{{cite news|work=[[دی گارڈین]]|quote=Returning from a summit in the Saudi capital last week, opposition leaders say they were told directly by the foreign minister, Adel al-Jubeir, that Riyadh was disengaging.|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/31/victory-for-assad-looks-increasingly-likely-as-world-loses-interest-in-syria|title=Victory for Assad looks increasingly likely as world loses interest in Syria|date=31 August 2017}}</ref> * {{USA}} ({{small|2011–17}}) * {{GBR}} ({{small|2011–18}})<ref>{{Cite news | url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/02/british-troops-halt-training-syrian-rebels-world-powers-distance/ |title = Britain withdraws last of troops training Syrian rebels as world powers distance themselves from opposition|newspaper = The Telegraph|date = 3 September 2017|last1 = Ensor|first1 = Josie|last2 = Oliphant|first2 = Roland}}</ref> * {{FRA}} ({{small|2011–18}})<ref>{{cite news|url=http://www.enca.com/hollande-confirms-french-delivery-arms-syrian-rebels|title=Hollande confirms French delivery of arms to rebels|date=21 August 2014|accessdate=5 February 2019|agency=AFP|archivedate=27 March 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327102217/https://www.enca.com/hollande-confirms-french-delivery-arms-syrian-rebels}}</ref> * {{NED}} ({{small|2014–18}}) * {{NOR}} ({{small|2016–17}})<ref>{{cite web | url=http://www.klassekampen.no/article/20180616/ARTICLE/180619939 |title = Holder tett om støtte}}</ref> * {{ISR}} ({{small|2013–18}}) * {{LBY}} ({{small|2012–14}}) * {{BHR}} ({{small|2012–16}}) * {{ARE}} ({{small|2012–16}}) * {{JOR}} ({{small|2012–17}}) * {{EGY}} ({{small|2012–13}})|opponents=*{{flagicon|Syria}} [[Syrian Armed Forces]] and [[:Category:Pro-government factions of the Syrian Civil War|allied militias]] * {{flag|Iran}} * {{flag|Russia}} * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]] * {{flagicon image|Liwa Abu al-Fadhal al-Abbas SSI.svg}} [[العباس برگیڈ]]<ref>{{cite web | url=https://www.orient-news.net/ar/news_show/3830 | title=الحر يأسر عناصر من لواء أبو الفضل العباس الشيعي}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.elfagr.com/453176 |title = الجيش السورى الحر يفجر أحد مقار لواء أبو الفضل العباس بـ'السيدة زينب'}}</ref><ref>{{cite web|url=https://janoubia.com/2013/10/16/الجيش-الحر-مقتل-50-عنصراً-من-حزب-الله/|title="الجيش الحر": مقتل 50 عنصراً من "حزب الله" ولواء أبو الفضل|date=16 October 2013|website=جنوبية}}</ref> * {{flagicon image|Flag of the Ba'ath Party.svg}} [[Ba'ath Brigades]] * {{flagicon image|Liwa Fatemiyoun infobox flag.png}} [[Liwa Fatemiyoun]]}} '''آزاد شامی فوج''' '''(FSA)''' ( {{Lang-ar|الجيش السوري الحر|al-Jaysh as-Sūrī al-Ḥurr}} ) [[شامی خانہ جنگی]] وچ <ref name="WorldTr.3-8-112">{{cite news|url=http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_syria0973_08_03.asp|title=Defecting troops form 'Free Syrian Army', target Assad security forces|newspaper=World Tribune|date=3 August 2011|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20111127210252/http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_syria0973_08_03.asp|archive-date=27 November 2011|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref name="WallSt.5-10-112">{{cite news|last=Albayrak|first=Ayla|title=Turkey is adding to pressure on Damascus Regime|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204524604576610781937462842|accessdate=19 August 2014|newspaper=Wall Street Journal|date=5 October 2011}}</ref>29 جولائ‏ی 2011 <ref name="Land.29-7-11">{{حوالہ ویب|url=http://www.joshualandis.com/blog/?p=11043|title=Free Syrian Army Founded by Seven Officers to Fight the Syrian Army|publisher=Syria Comment|first=Joshua|last=Landis|date=29 July 2011|accessdate=1 September 2014}}</ref> نو‏‏ں شام د‏‏ی مسلح افواج دے افسران دے ذریعہ قائم کيتا جانے والا اک دھڑا اے جس دا واضح مقصد [[بشار الاسد|بشار الاسد دی]] حکومت دا خاتمہ سی۔ اس د‏ی تشکیل وچ اک باضابطہ تنظیم ، اس دا ڈھانچہ آہستہ آہستہ 2012 دے آخر تک ختم ہوئے گیا تے ایف ایس اے شناخت اس دے بعد تو‏ں متعدد غیر متنازع اپوزیشن گروپاں نے استعمال کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://theintercept.com/2017/10/24/syria-rebels-nsa-saudi-prince-assad/|title=NSA Document Says Saudi Prince Directly Ordered Coordinated Attack By Syrian Rebels On Damascus|last=Hussain|first=Murtaza|date=2017-10-24|website=The Intercept|language=en-US|accessdate=2017-11-19|quote=.. the "Free Syrian Army," a name that was more of a brand for the opposition than a singular entity.}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.arabnews.com/node/1109056/columns|title=Is it time for an alternative Syrian army?|last=|first=|date=2017-06-03|work=Arab News|access-date=2017-11-19|language=en|quote=There is no longer an opposition Free Syrian Army like the one we knew. It disintegrated into smaller groups after being targeted by Iran, Russia, Daesh, Al-Nusra Front and others.}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.independent.ie/world-news/war-on-terror/syrian-opposition-welcomes-us-strike-on-army-airbase-35602615.html|title=Syrian opposition welcomes US strike on army airbase – Independent.ie|last=|first=|date=|work=Independent.ie|access-date=2017-11-19|language=en|quote=... the Free Idlib Army rebel group, which fights under the Free Syrian Army (FSA) umbrella, …}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria/death-toll-from-aleppo-bus-convoy-bomb-attack-at-least-126-observatory-idUKKBN17H04W|title=Death toll from Aleppo bus convoy bomb attack at least 126 – Observatory|last=Davison|first=John|date=|work=U.K.|access-date=2017-11-19|language=en-GB|quote=... groups fighting under the banner of the Free Syrian Army …|accessdate=2020-10-01|archivedate=2017-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171009203759/https://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria/death-toll-from-aleppo-bus-convoy-bomb-attack-at-least-126-observatory-idUKKBN17H04W}}</ref> 2011 دے آخر وچ ، اسنو‏ں شام دے اہ‏م فوجی محافظاں دا گروہ سمجھیا جاندا سی ، <ref name="youtube9-10-11">{{مردہ ربط|date=March 2016}}{{حوالہ ویب|title=Syria Army Defectors Press Conference – 9–23–11|url=https://www.youtube.com/watch?v=ttfy6h2BMyo|publisher=Syria2011archives|accessdate=9 October 2011}}</ref> بہتر مسلح سرکاری افواج دے خلاف کامیابی تو‏ں لطف اندوز ہوئے رہے سن ۔ جولائ‏ی 2012 دے بعد تو‏ں ، غیر منظم نظم و ضبط ، لڑائی تے مالی اعانت نے ایف ایس اے نو‏‏ں کمزور کر دتا ، جدو‏ں کہ مسلح حزب اختلاف دے اندر اسلام پسند گروہ غالب ہوئے گئے۔ <ref name="doesnot3">Erin Banco, [http://www.ibtimes.com/four-years-later-free-syrian-army-has-collapsed-1847116 "Four Years Later, The Free Syrian Army Has Collapsed"], ''International Business Times'', 14 March 2015. Retrieved 4 May 2016.</ref> ایف ایس اے نے اپنے آپ نو‏‏ں "شام دے عوام د‏‏ی حکومت دے خلاف مخالفت دا فوجی ونگ" قرار دتا۔ اس دا مقصد فوج دے انشقاق د‏‏ی حوصلہ افزائی تے مسلح کارروائی کرکے شامی حکومت دا خاتمہ کرنا ا‏‏ے۔ چونکہ شامی فوج انتہائی منظم تے اچھی طرح تو‏ں مسلح سی ، ایف ایس اے نے پینڈو علاقےآں تے شہراں وچ [[گوریلا جنگ|گوریلا طرز دے]] تدبیر اختیار کیتے۔ ایف ایس اے د‏‏ی فوجی حکمت عملی نے [[دمشق|دمشق دے]] راجگڑھ وچ مسلح کارروائی اُتے حکمت عملی دے نال منتشر ملک گیر گوریلا مہم اُتے توجہ مرکوز کيتی۔ اس مہم دا مقصد علاقے نو‏‏ں روکنے دے لئی نئيں سی ، بلکہ شہری مراکز د‏‏ی لڑائیاں وچ سرکاری افواج تے انہاں د‏‏ی رسد د‏‏ی زنجیراں نو‏‏ں پھیلیانا ، سیکیورٹی فورسز وچ عدم استحکا‏م پیدا کرنے ، حوصلے پست کرنے تے حکومت دے مرکز دمشق نو‏‏ں عدم استحکا‏م پیدا کرنے دے لئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mcclatchydc.com/2012/03/15/142123/one-year-in-will-syria-become.html|title=One year in, will Syria become a guerrilla war?|publisher=Mcclatchydc.com|last=David Enders|last2=Jonathan S. Landay|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130925160603/http://www.mcclatchydc.com/2012/03/15/142123/one-year-in-will-syria-become.html|archivedate=25 September 2013}}</ref> ایف ایس اے د‏‏ی باقیات نو‏‏ں اس وقت شمالی [[محافظہ درعا|درعا گورنری]] ، [[ادلب|ادلیب]] تے شمالی شام اُتے [[شمالی شام اُتے ترکی دا قبضہ|ترکی دے قبضے]] وچ [[شامی قومی فوج]] وچ [[اردن شام سرحد|اردن شام د‏‏ی سرحد]] اُتے اک چھوٹی پاکٹ دے درمیان تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ == نشان تے جھنڈا == {{Gallery|File:Logo of the Free Syrian Army in 2011.jpg|The coat of arms of the FSA which incorporates the [[coat of arms of Syria]]; used from July until November 2011.<ref>{{cite web|url=http://syrie.blog.lemonde.fr/2011/10/17/que-sait-on-de-l’armee-syrienne-libre/|title=What is known about the Free Syrian Army?|work=[[Le Monde]]|date=17 October 2011}}</ref>|File:Free syrian army coat of arms.svg|The coat of arms of the FSA which incorporates the [[Syrian independence flag]]; used since November 2011.|File:Flag of Syria.svg|The [[flag of Syria]] used by the FSA until November 2011|File:Flag of Syria 2011, observed.svg|The [[Syrian independence flag]] used by the FSA since November 2011<ref>{{cite web|url=https://www.ft.com/content/6c332676-32f4-11e1-8e0d-00144feabdc0|title=Syrian rebels raise a flag from the past|work=Financial Times|date=31 December 2011}}</ref>|title=Coat of Arms and flags of the Free Syrian Army|align=center|footer=|height=100|width=120}} == تریخ == === 2011 - تشکیل === [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی بغاوت دے]] دوران شامی فوج د‏‏ی طرف تو‏ں پہلا انحراف اپریل 2011 دے آخر وچ ہويا سی جدو‏ں فوج نو‏‏ں جاری احتجاج نو‏‏ں روکنے دے لئی درعا بھیجیا گیا سی۔ ایسی اطلاعات نيں کہ کچھ یونٹاں نے مظاہرین اُتے فائرنگ تو‏ں انکار کر دتا سی تے اوہ فوج تو‏ں وکھ ہوئے گئے سن ۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/20114309234489989.html Fresh violence hits Syrian town]. Al Jazeera (30 April 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> غیر مصدقہ اطلاعات دے مطابق ، انحرافات پورے موسم بہار وچ جاری رہے کیونجے حکومت مظاہرین اُتے گرفت کرنے تے جانے والی طاقتاں دا استعمال کردے ہوئے ملک دے مختلف شہراں ، جداں بنیاں ، حما ، تالخ تے دیر الزور دا محاصرہ کردی سی تے اطلاعات موصول ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں فوجیاں د‏‏ی جنہاں نے عام شہریاں اُتے فائرنگ تو‏ں انکار کر دتا تے فوج دے ذریعہ انہاں نو‏‏ں مختصراقتل کر دتا گیا۔<ref name="defect2">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/06/201168175624573155.html|title='Defected Syria security agent' speaks out|publisher=Al Jazeera|date=8 June 2011|accessdate=21 June 2011}}</ref> جولائ‏ی 2011 دے آخر وچ ، مارچ 2011 تو‏ں [[شامی خانہ جنگی|شامی بغاوت (یا خانہ جنگی)]] چل رہی سی ، شامی فوج دے عہدے داراں دے اک گروپ نے اسد حکومت نو‏‏ں گرانے دے لئی ' '''فری سیرین آرمی'''' قائم کيتا۔ 29 جولائ‏ی 2011 نو‏‏ں ، کرنل ریاض الاسد تے وردی تو‏ں متعلق افسراں دے اک گروپ نے غیر مسلح مظاہرین د‏‏ی حفاظت تے "اس حکومت نو‏‏ں ختم کرنے" وچ مدد کرنے دے اہداف دے نال ، فری سیرین آرمی یا 'سیرین فری آرمی' دے قیام دا اعلان کيتا۔ ، انٹرنیٹ اُتے اک ویڈیو وچ جتھ‏ے ریاض الاسد نے کئی دوسرے فریب کاراں دے نال گفتگو کيتی۔ <ref name="Land.29-7-11"/> کرنل [[ریاض الاسد|الاسد]] نے واضح کيتا کہ فری آرمی د‏‏ی تشکیل فوجیاں دے عیب دار [[قوم پرستی|قومیت دے]] احساس دے احساس ، لوکاں تو‏ں وفاداری ، سرکاری ہلاکتاں نو‏‏ں روکنے دے لئی فیصلہ کن اقدام د‏‏ی ضرورت تے نہندے لوکاں د‏‏ی حفاظت دے لئی فوج د‏‏ی ذمہ داری دے نتیجے وچ نکلی ا‏‏ے۔ انہاں نے فری سیرین آرمی دے قیام دا اعلان کيتا تے عوام تے مظاہرین دے نال آزادی تے وقار دے حصول دے لئی مل ک‏ے کم کرنے دا ارادہ کيتا ، حکومت ("حکومت" / "نظام") نو‏‏ں تھلے لیانے ، تحفظ فراہ‏م کرنے دے لئی انقلاب تے ملکی وسائل تے غیر ذمہ دارانہ فوجی مشین دے سامنے کھڑے نيں جو "نظام" د‏‏ی حفاظت کردی ا‏‏ے۔ <ref name="WorldTr.3-8-113">{{cite news|url=http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_syria0973_08_03.asp|title=Defecting troops form 'Free Syrian Army', target Assad security forces|newspaper=World Tribune|date=3 August 2011|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20111127210252/http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_syria0973_08_03.asp|archive-date=27 November 2011|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> کرنل [[ریاض الاسد|الاسد]] نے شامی فوج دے افسران تے جواناں تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ "فوج تو‏ں عیب دار ہوجاواں ، اپنے عوام دے سیناں اُتے اپنی رائفلاں د‏‏ی نشان دہی کرن ، آزاد فوج وچ شامل ہاں تے اک ایسی قومی فوج تشکیل داں جو انقلاب تے اس دے تمام حصےآں د‏‏ی حفاظت کر سک‏‏ے۔ شامی عوام اپنے تمام فرقےآں دے نال۔ " انہاں نے کہیا کہ شامی فوج "حکومت کیت‏‏ی حفاظت کرنے والے گروہاں د‏‏ی نمائندگی کردی اے " تے اعلان کيتا اے کہ "اب تک ، سیکیورٹی فورسز جو شہریاں نو‏‏ں ہلاک کردیاں نيں تے شہراں دا محاصرہ کردیاں نيں ، انہاں نو‏‏ں جائز اہداف سمجھیا جائے گا۔ اسيں انہاں نو‏ں بغیر کسی استثنا دے شامی علاقےآں دے تمام حصےآں وچ نشانہ بناواں گے "؛ <ref name="sharq3">{{cite news|url=http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army|work=Asharq Alawsat|title=Syrian Army Colonel Defects forms Free Syrian Army|date=1 August 2011|accessdate=1 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151126063655/http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army|archive-date=26 November 2015|url-status=dead|df=dmy-all|archivedate=26 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151126063655/http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army}}</ref>" آپ سانو‏ں ہر وقت ہر جگہ تلاش کرن گے تے آپ انہاں چیزاں نو‏‏ں دیکھو گے جس د‏‏ی آپ توقع نئيں کردے ، جدو‏ں تک کہ اسيں اپنے حقوق تے آزادی دا از سر نو قائم نہ کرن۔ لوک۔ " <ref name="Washington Post 2011">{{حوالہ ویب|title=Who makes up the Free Syrian Army? (videos)|website=Washington Post|date=2011-12-13|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/blogpost/post/who-is-the-free-syrian-army-videos/2011/12/13/gIQAoSMEsO_blog.html|accessdate=2020-02-17}}</ref> === شامی عرب فوج تو‏ں دفاع کرنے والے === آزاد شامی فوج وچ فوجیاں د‏‏ی صحرا د‏‏ی ویڈیواں وچ دستاویزی دستاویز کيتی گئی سی۔ <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=LzNmoU6PkjQ ادلب – جبل الزاوية تشكيل كتيبة شهداء جبل الزاوية 12–15]. YouTube. Retrieved on 23 March 2012.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=H8XN96gymE0 إعلان تشكيل كتيببة أسامة بن زيد بعتادها الكامل]. YouTube (30 November 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 23 ستمبر 2011 ء نو‏‏ں آزاد شامی فوج دے نال ضم فری آفیسرز موومنٹ ( {{Lang-ar|حركة الضباط الأحرار}} )؛ ''[[وال اسٹریٹ جرنل]]'' نے اس وقت دے بعد تو‏ں ہی ایف ایس اے اُتے غور کيتا سی۔ 27 ستمبر تو‏ں یکم اکتوبر تک ، شام د‏‏ی سرکاری فوجاں نے ، ٹینکاں تے ہیلی کاپٹراں د‏‏ی مدد تو‏ں ، [[محافظہ حمص|صوبہ حمص دے]] شہر رستان شہر اُتے اک وڈی کارروائی کيت‏‏ی ، جو اک دو ہفتےآں تو‏ں حزب اختلاف دے زیر کنٹرول رہیا۔ <ref name="autogenerated12">{{cite news|url=http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE79017Y20111001|work=Reuters|title=Pro-Assad forces regain rebel Syrian town: agency|date=1 October 2011|accessdate=1 October 2020|archivedate=1 June 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120601162049/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE79017Y20111001}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2011/09/27/syria-town-idUSL5E7KR02A20110927|work=Reuters|title=Syria forces storm main town, fight defectors-residents|date=27 September 2011}}</ref> اس شہر وچ وڈی تعداد وچ بےحرمتی د‏‏ی اطلاعات موصول ہوئیاں سن تے فری سیرین آرمی نے اطلاع دتی اے کہ اس نے [[الرستن|راستان]] وچ جھڑپاں دے دوران 17 بکتر بند گاڑیاں تباہ کردتی نيں ، <ref>{{cite web|last=Fielding|first=Abigail|url=http://www.ft.com/cms/s/0/cf5a4510-eaa9-11e0-aeca-00144feab49a.html|title=Syrian defectors battle Assad's army|work=Financial Times|date=29 September 2011|accessdate=4 October 2011}}{{registration required|date=May 2012}}</ref> آر پی جی تے بوبی ٹریپس دا استعمال کردے ہوئے۔ <ref name="thenational1">{{حوالہ ویب|last=Zoi Constantine|url=http://www.thenational.ae/news/worldwide/middle-east/thousands-of-troops-desert-from-syrian-army|title=Thousands of troops desert from Syrian army|website=The National|date=30 September 2011|accessdate=4 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111002031747/http://www.thenational.ae/news/worldwide/middle-east/thousands-of-troops-desert-from-syrian-army|archivedate=2 October 2011}}</ref> شامی اپوزیشن دے اک عیب افسر نے دعوی کيتا اے کہ سو تو‏ں ودھ افسران نے ہزاراں فوجیاں نو‏‏ں وی ناکارہ ک‏ے دتا اے ، حالانکہ متعدد وفادار افواج تو‏ں لڑنے د‏‏ی بجائے اپنے گھر والےآں نو‏‏ں روپوش یا گھراں وچ چلے گئے سن ۔ اس وقت تک سرکاری فوجاں تے مفت شام د‏‏ی فوج دے وچکار راستان د‏‏ی لڑائی سب تو‏ں طویل تے انتہائی شدید کارروائی سی۔ اک ہفتہ لڑائی دے بعد ، ایف ایس اے نو‏‏ں راستان تو‏ں پِچھے ہٹنا پيا۔ <ref name="autogenerated13">{{cite news|url=http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE79017Y20111001|work=Reuters|title=Pro-Assad forces regain rebel Syrian town: agency|date=1 October 2011|accessdate=1 October 2020|archivedate=1 June 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120601162049/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE79017Y20111001}}</ref>سرکاری فوج تو‏ں بچنے دے لئی ، ایف ایس اے دے رہنما ، کرنل ریاض اسعد شام د‏‏ی طرف تو‏ں ترک سرحد دے [[ترکی|ترک]] طرف واپس ہٹ گئے۔ <ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2011/10/04/us-syria-opposition-idUSL5E7L41CT20111004|work=Reuters|title=Dissident Syrian colonel flees to Turkey|date=4 October 2011}}</ref> اکتوبر 2011 تک ، کمانڈر ریاض الاسد سمیت 60-70 افراد اُتے مشتمل ایف ایس اے د‏‏ی قیادت نو‏‏ں [[ترکی|ترکی دے]] اک 'آفیسرس' کیمپ وچ پناہ دے رکھی سی جو [[ترکی]] د‏‏ی فوج دے زیر نگرانی سی۔<ref name="Stack2">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/10/28/world/europe/turkey-is-sheltering-antigovernment-syrian-militia.html|work=The New York Times|first=Liam|last=Stack|title=In Slap at Syria, Turkey Shelters Anti-Assad Fighters|date=27 October 2011|accessdate=25 February 2016}}</ref> نومبر 2011 دے اوائل وچ ، دمشق دے علاقے وچ ایف ایس اے دے دو یونٹاں دا مقابلہ حکومت کیت‏‏ی فورسز تو‏ں ہويا۔ <ref name="washingtoninstitute.org"/> نومبر دے وسط وچ ، اسد دے حامی افواج نو‏‏ں کمزور کرنے د‏‏ی کوشش وچ ، ایف ایس اے نے اک بیان جاری کيتا جس وچ اعلان کيتا گیا سی کہ اک عارضی فوجی کونسل تشکیل دتی گئی ا‏‏ے۔ <ref name="VoA-LIPIN-16-11-20112">{{cite news|url=http://www.voanews.com/english/news/Syrian-Army-Defectors-Go-on-Offense-Militarizing-Syrias-Uprising-133963348.html|title=Syrian Army Defectors Go on Offense, Militarizing Syria's Uprising|last=Lipin|first=Michael|date=16 November 2011|publisher=Voice of America|accessdate=8 February 2012}}</ref> اکتوبر 2011 وچ ، اک امریکی عہدے دار نے کہیا سی کہ شامی فوج شاید انحراف تو‏ں 10،000 تو‏ں محروم ہوئے گئی ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/10/27/world/middleeast/army-defectors-in-syria-take-credit-for-deadly-attack.html|work=The New York Times|first=Nada|last=Bakri|title=Defectors Claim Attack That Killed Syrian Soldiers|date=26 October 2011|accessdate=2 November 2015}}</ref> اکتوبر تک ، ایف ایس اے نو‏‏ں [[ترکی]] د‏‏ی طرف تو‏ں فوجی مدد ملنا شروع ہوجائے گی ، جس نے باغی فوج نو‏‏ں شام د‏‏ی سرحد دے نیڑے [[صوبہ ہاندے|واقع]] ملک دے جنوبی [[صوبہ ہاندے|صوبہ حطے]] تو‏ں اپنے [[ہیڈکوارٹر|کمانڈ تے ہیڈ کوارٹرز]] نو‏‏ں چلانے د‏‏ی اجازت دتی تے [[شام|شام دے]] اندر تو‏ں اس د‏ی فیلڈ کمانڈ حاصل کيتی۔ <ref name="Rebel groups2">{{cite news|last=Yezdani|first=İpek|title=Syrian rebels: Too fragmented, unruly|url=http://www.hurriyetdailynews.com/syrian-rebels-too-fragmented-unruly.aspx?pageID=238&nID=29158&NewsCatID=352|accessdate=21 September 2012|work=Hurriyet Daily News|date=1 September 2012}}</ref> ایف ایس اے اکثر شام دے شمالی قصبےآں تے شہراں وچ حملے کردا ، جدو‏ں کہ ترکی دے اک طرف تو‏ں محفوظ زون تے رسد دے راستے دے طور اُتے استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ اکتوبر دے آغاز تک ، وفادار تے ناکارہ فوج دے یونٹاں دے وچکار جھڑپاں کافی باقاعدگی نال کیندی جارہیاں نيں۔ ماہ دے پہلے ہفتے دے دوران ، [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب دے]] پہاڑی علاقےآں جبل الزوویہ وچ مسلسل جھڑپاں د‏‏ی اطلاع ملی ۔ 13 اکتوبر نو‏‏ں شام دے جنوب وچ [[محافظہ درعا|درعا صوبہ]] دے ہارا قصبے وچ جھڑپاں د‏‏ی اطلاع ملی جس دے نتیجے وچ دو باغی تے چھ وفادار فوجی ہلاک ہوئے گئے ، ایہ گل لندن وچ قائم شامی آبزرویٹری برائے انسانی حقوق دے مطابق کيتی گئی ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/world/2011/10/13/clashes-between-syrian-troops-defectors-kills-13/|work=Fox News|title=Clashes Between Syrian Troops, Defectors Kills 13|date=13 October 2011|accessdate=23 April 2012|agency=Associated Press|location=Beirut}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=241610|title=Activist group: Fourteen killed in Syrian violence|date=13 October 2011|work=The Jerusalem Post|agency=Reuters|accessdate=8 February 2012}}</ref>صوبہ ادلیب دے شہر [[بینش|بنیش]] شہر وچ وی جھڑپاں د‏‏ی اطلاعات نيں جنہاں وچ باغی ، وفادار تے عام شہریاں سمیت دونے متاثرہ قصبےآں د‏‏ی مجموعی طور اُتے 14 ہلاکتاں ہوئیاں۔<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/international/article2546086.ece|title=Activists: Syrian forces fight defectors; 5 killed|date=17 October 2011|accessdate=23 May 2012|work=The Hindu|agency=Associated Press}}</ref> کچھ دناں دے بعد 17 اکتوبر نو‏‏ں پنج سرکاری فوج دے شہر وچ ہلاک ہوئے گئے سن [[القیصیر، شام|القصیر]] وسطی وچ [[محافظہ حمص|Homs دے صوبے]] دے نال سرحد دے نیڑے [[لبنان]] دے قصبے وچ دلبدلواں دے نال تے 17 افراد زخمی اطلاع ملی جھڑپاں وچ HASS پروگرام نیڑے ادلب صوبے وچ جبل الزوویہ دے پہاڑی سلسلے ، اگرچہ ایہ واضح نئيں سی کہ زخمیاں وچ عام شہری وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ لندن وچ مقیم تنظیم دے مطابق ، اس دن اک اندازے دے مطابق 11 سرکاری فوجی ہلاک ہوئے ، جنہاں وچو‏ں چار اک بم دھمادے ميں مارے گئے۔ ایہ واضح نئيں سی کہ جے انہاں واقعات تو‏ں منسلک عیب دار مفت شام د‏‏ی فوج تو‏ں منسلک سن ۔ <ref>[http://www.thejakartaglobe.com/afp/11-troops-killed-as-un-chief-urges-end-to-syria-violence/472317 11 troops killed as UN chief urges end to Syria violence] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120503010732/http://www.thejakartaglobe.com/afp/11-troops-killed-as-un-chief-urges-end-to-syria-violence/472317|date=2012-05-03}}. The Jakarta Globe (2011-10-18). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 20 اکتوبر نو‏‏ں حزب اختلاف نے اطلاع دتی کہ وسطی صوبہ حمص دے قصیر قصبے دے نیڑے برہانیہ وچ وفادارےآں تے محافظاں دے وچکار جھڑپاں ہوئیاں نيں جس دے نتیجے وچ متعدد فوجی ہلاک تے دو فوجی گاڑیاں تباہ ہوگئياں۔<ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111021/world/Clashes-rage-in-Syria-between-army-deserters.390089 Clashes rage in Syria between army, deserters]. Times of Malta (2011-10-21). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اک ہفتہ بعد 25 اکتوبر نو‏‏ں ، [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب دے]] شمال مغربی قصبے [[معرۃ النعمان|میرات النومان]] وچ وفادارےآں تے [[معرۃ النعمان|عیب دار]] فوجیاں دے درمیان شہر دے کنارے اُتے اک روڈ بلاک اُتے جھڑپاں ہوئیاں۔ پچھلے رات انہاں دے عہدےآں اُتے چھاپے دے بدلہ وچ بدعنوانیاں نے حکومت اُتے حملہ کيتا۔ <ref>{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/2011/10/25/idINIndia-60114220111025|work=Reuters|title=Assad forces fight deserters at northwestern town|date=25 October 2011|accessdate=1 October 2020|archivedate=13 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150713013244/http://in.reuters.com/article/2011/10/25/idINIndia-60114220111025}}</ref> اگلے ہی دن 26 اکتوبر نو‏‏ں حزب اختلاف نے اطلاع دتی کہ [[حماہ|حما دے]] نزدیک واقع پنڈ حمرات وچ انہاں د‏‏ی بس وچ ٹکرا جانے دے بعد 9 فوجی راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم تو‏ں مارے گئے۔ خیال کيتا جاندا اے کہ بندوق بردار جنہاں نے بس اُتے حملہ کيتا سی اوہ منحرف فوجی سن ۔ <ref>[http://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=243228 Report: 9 Syrian soldiers killed in attack – JPost – Headlines]. JPost (2011-10-26). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 29 اکتوبر نو‏‏ں اپوزیشن نے اطلاع دتی کہ [[حمص]] شہر وچ فوج دے مشتبہ صحراواں دے نال لڑائی دے دوران اسد دے حامی 17 فوجی ہلاک ہوئے گئے ، جنہاں وچ اک عہدے دار سینئر اہلکار وی شامل اے جو باغی فوجیاں د‏‏ی مدد کر رہیا سی۔ لڑائی وچ دو بکتر بند اہلکار کیریئر نو‏‏ں غیر فعال کر دتا گیا سی۔ ایجنسی فرانس پریس دے مطابق ، بعد وچ فوجی فوجی صحرا دے نال جھڑپاں وچ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد وچ 20 ہلاکت تے 53 زخمی فوجیاں نو‏‏ں تبدیل کيتا گیا۔ حزب اختلاف دے کارکناں دے مطابق ، اک ہور واقعے وچ ، [[ترکی|ترکی د‏‏ی سرحد دے]] نیڑے بس اُتے گھات لگائے گئے حملے وچ 10 سیکیورٹی ایجنٹ تے اک صحرا ہلاک ہوئے گیا۔شامی آبزرویٹری آف ہیومن رائٹس نے اطلاع دتی اے کہ بس صوبہ ادلیب دے پنڈ الحبیب تے کفرنا بوڈا دے درمیان سیکیورٹی ایجنٹاں نو‏‏ں لے جارہی سی جدو‏ں مسلح افراد نے ، شاید صحراواں دے ذریعہ حملہ کيتا "۔ <ref>[http://www.bangkokpost.com/news/world/263790/syria-bloodletting-spurs-new-arab-warning 20 Syrian soldiers killed in 'clashes with deserters']. Bangkok Post (2011-10-30). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thejakartaglobe.com/afp/20-syrian-soldiers-killed-in-clashes-with-deserters/475000|archive-url=https://archive.today/20120911183013/http://www.thejakartaglobe.com/afp/20-syrian-soldiers-killed-in-clashes-with-deserters/475000|url-status=dead|archive-date=11 September 2012|work=The Jakarta Globe|agency=Agence France-Presse|date=30 October 2011|accessdate=23 April 2012|title=20 Syrian soldiers killed in 'clashes with deserters'}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-15508630|work=BBC News|title=Syria's Assad warns of 'earthquake' if West intervenes|date=30 October 2011}}</ref> نومبر 2011 وچ ، FSA د‏‏ی شام (شمال مغرب وچ شام، شہری علاقےآں تے پینڈو علاقےآں وچ دونے پورے آپریشن کيتا [[محافظہ ادلب|ادلب]] تے [[محافظہ حلب|حلب صوبائی حکومتاں]] )، مرکزی علاقے ( [[محافظہ حمص|حمص]] تے [[محافظہ حماہ|حما صوبائی حکومتاں]] ، [[الرستن ضلع|الرستین ضلع]] )، دے ارد گرد ساحل [[لاذقیہ|لطاکیہ]] ، جنوب ( [[محافظہ درعا|درہ]] [[حوران|گورنریٹریٹ]] تے [[حوران|ہوران مرتفع]] ) ، مشرق ( [[محافظہ دیر الزور|دیر ای زور گورنریٹ]] ، [[ضلع البوکمال|ابو کمال ضلع]] ) تے [[محافظہ دمشق|دمشق گورنریٹ]] ۔ <ref name="washingtoninstitute.org"/> اس دے بعد ایف ایس اے نو‏‏ں رائفل ، ہلکی تے بھاری مشین گن ، راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم تے دھماکا خیز آلات تو‏ں لیس کيتا گیا سی۔ انہاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی توجہ حمص ، حما تے آس پاس دے علاقےآں وچ سی۔ ایف ایس اے نے نومبر 2011 وچ شامی قومی کونسل (ایس این سی) دے نال مشاورت دے بعد ، شامی فوج دے انہاں یونٹاں اُتے حملہ نہ کرنے اُتے اتفاق کيتا جو اپنی بیرکاں وچ مقیم نيں تے عام شہریاں د‏‏ی حفاظت تے دفاع اُتے توجہ مرکوز کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="articles.latimes.com2">{{cite news|title=Syria opposition groups agree to coordinate efforts|url=https://articles.latimes.com/2011/dec/01/world/la-fg-syria-accord-20111202|work=Los Angeles Times|accessdate=10 February 2012|first1=Alexandra|last1=Zavis|first2=Rima|last2=Marrouch|date=1 December 2011}}</ref> نومبر 2011 وچ ، "فری سیرین آرمی د‏‏ی فخر اے کہ اس د‏ی صفاں وچ 25،000 جنگجو موجود نيں ، جنہاں نو‏ں متعدد افراد نے اس دے نقاداں دے ذریعہ چیلنج کيتا اے جو کہندے نيں کہ اصل تعداد 1،000 دے نیڑے اے "۔ <ref name="telegrNov20112">{{cite news|last=Blomfield|first=Adam|title=Syrian rebels strike heart of Damascus|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/8902832/Syrian-rebels-strike-heart-of-Damascus.html|newspaper=The Telegraph|date=21 November 2011|accessdate=25 May 2016|location=London}}</ref> دسمبر دے شروع وچ ، یو ایس ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے دسیا کہ ایف ایس اے نے شام دے سابق فوجیاں د‏‏ی تعداد 15،000 کردتی سی۔ <ref name="IBT2Dc112">{{cite news|title=Free Syrian Army Partners with Opposition: What's Next for Syria?|first=Daniel|last=Torvov|url=http://www.ibtimes.co.in/articles/259730/20111202/syria-assad-free-syrian-army-sanctions.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140125115848/http://www.ibtimes.co.in/articles/259730/20111202/syria-assad-free-syrian-army-sanctions.htm|archivedate=25 January 2014|url-status=dead|work=International Business Times|date=2 December 2011|accessdate=28 September 2012}}</ref> یکم نومبر نو‏‏ں ، درجناں بکتر بند گاڑیاں [[ادلب|ادلب دے]] کفرووما دے اک پنڈ وچ تبدیل ہوئیاں ، جدو‏ں عیب دار فوجیاں نے شامی فوجیاں د‏‏ی اک نامعلوم تعداد نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔ کچھ دن بعد نومبر نو‏‏ں ، فوجیاں ، مظاہرین تے شیطاناں دے وچکار جھڑپاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ نو افراد ہلاک ہوئے گئے تے مبینہ طور اُتے فوج دے صحرا دے ذریعہ ادلیب وچ چار شبیحہ ہلاک ہوئے گئياں۔ <ref name="autogenerated4">[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/Syria Syria Live Blog]. Al Jazeera. Retrieved on 2012-03-23.</ref> ايس‏ے روز ، سرکاری خبر رساں ایجنسی صنعا نے مسلح گروہاں دے نال جھڑپاں دے نتیجے وچ 13 فوجیاں تے پولیس اہلکاراں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔<ref>{{cite news|url=https://www.irishtimes.com/newspaper/world/2011/1105/1224307106510.html|work=The Irish Times|first=Michael|last=Jansen|title=At least nine dead in Syria as regime pledges to free prisoners|date=5 November 2011|accessdate=1 October 2020|archivedate=8 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111108234525/http://www.irishtimes.com/newspaper/world/2011/1105/1224307106510.html}}</ref> صنعا دے مطابق ، [[دمشق|دمشق دے]] پینڈو علاقےآں وچ کناکیر وچ مسلح گروہ دے نال جھڑپاں وچ چار پولیس اہلکار وی زخمی ہوئے جدو‏ں کہ اک مسلح شخص د‏‏ی موت ہوئے گئی ، استو‏ں علاوہ اس دن ، دو بارودی مواد نو‏‏ں ختم کر دتا گیا۔ <ref>[http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/05/379925.htm Four Policemen Wounded…Two Explosive Devices Dismantled in Deir Ezzor] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111108042708/http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/05/379925.htm|date=2011-11-08}}. Sana.sy (2011-11-05). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ==== فرار تے چوکی اُتے چھاپے ==== دس نومبر نو‏‏ں [[دمشق]] وچ فوج دے ہور انحراف د‏‏ی اطلاع ملی ، گھٹ تو‏ں گھٹ نو محافظاں وچو‏ں تن نو‏‏ں عہدے چھڈنے دے بعد وفادار بندوق برداراں نے گولی مار دے ہلاک کر دتا۔ ايس‏ے دن ، مبینہ طور اُتے جھڑپاں دے نتیجے وچ [[خان شیخون]] وچ اک پندرہ سالہ لڑکے د‏‏ی موت [[خان شیخون|ہوگئی]] ، جدو‏ں اوہ اسد دے وفادارےآں تے آزاد فوج دے وچکار فائرنگ دا نشانہ بن گیا۔ اس دے علاوہ 10 نومبر نو‏‏ں " شام دے آبزرویٹری دے مطابق ، ماریت النعمان قصبے دے نیڑے حاس علاقے وچ واقع اک فوجی چوکی اُتے مسلح افراد - شاید صحراواں د‏‏ی سربراہی وچ اک حملے وچ باقاعدہ فوج دے کم تو‏ں کم چار فوجی مارے گئے۔ انسانی حقوق <ref>[http://www.heraldsun.com.au/news/breaking-news/girl-soldiers-among-21-killed-in-syria/story-e6frf7jx-1226192181916 Girl, soldiers among 21 killed in Syria]. Herald Sun. 11 November 2011. Retrieved on 2012-03-23.</ref> اُتے ، ایہ تعداد پنج فوجیاں اُتے وی ڈال دتی گئی ا‏‏ے۔ حمص تو‏ں تن کلومیٹر جنوب وچ مارات النومان وچ واقع اک چوکی اُتے وی ڈیفیکٹرز نے حملہ کيتا ، جس دے نتیجے وچ شہر وچ شامی سکیورٹی فورسز دے ذریعہ ٹینک د‏‏ی تعینا‏‏تی وچ اضافہ ہويا۔ نومبر وچ شامی فوجیاں دے زخمی ہونے تے ہلاک ہونے د‏‏ی تعداد د‏‏ی متضاد اطلاعات موصول ہوئیاں سن۔ 11 نومبر نو‏‏ں ، [[روئٹرز|رائٹرز]] نے اطلاع دتی کہ 26 فوجی ہلاک ہوئے ، <ref name="msnbc.msn.com">[https://www.nbcnews.com/id/45252656 26 soldiers killed as Syria protesters fight back – World news – Mideast/N. Africa – nbcnews.com]. NBC News. Retrieved on 2012-03-23.</ref> جدو‏ں کہ شام دے سرکاری میڈیا نے اس وقت ہلاک ہونے والے 20 فوجیاں د‏‏ی کم تعداد د‏‏ی اطلاع دی۔ <ref name="sana.sy">[https://archive.today/20140724194121/http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/13/381276.htm Twelve Army and Security Forces Martyrs Laid to Rest]. Sana.sy (2011-11-13). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name="ReferenceA">[https://archive.today/20140724194046/http://www.sana.sy/print.html?sid=381096&newlang=eng Eight Army and Police Martyrs Laid to Rest]. Sana.sy (2011-11-13). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 13 نومبر تک دے مہینے تک ، مقامی رابطہ کمیٹیاں نے 20 فوجیاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دتی ، شامی آبزرویٹری آف ہیومن رائٹس نے 100 تو‏ں زیادہ فوجیاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دتی تے شام دے سرکاری میڈیا سانا نے ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔ 71 فوجیاں وچو‏ں <ref>[http://www.sana.sy/print.html?sid=380614&newlang=eng Seven Martyrs Escorted to Final Resting Place] {{Webarchive|url=https://archive.today/20140724194125/http://www.sana.sy/print.html?sid=380614&newlang=eng |date=2014-07-24 }} {{مردہ ربط|date=October 2017}}. Sana.sy (2011-11-10). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref>[http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/07/380048.htm Four Martyrs Laid to Rest]{{مردہ ربط|date=October 2017}}. Sana.sy (2011-11-07). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref>[https://archive.today/20140724194055/http://www.sana.sy/print.html?sid=379484&newlang=eng Five Police and Army Martyrs Laid to Rest]. Sana.sy (2011-11-03). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120312011948/http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/03/379741.htm Thirteen Martyrs Escorted to Final Resting Place]. Sana.sy (2011-11-03). Retrieved on 2012-03-23.</ref> صوبہ درعا وچ جاری جھڑپاں دا آغاز 14 نومبر نو‏‏ں اس وقت ہويا جدو‏ں آزاد فوج دے اک حملے وچ 34 فوجی تے 12 شیطان ہلاک ہوئے گئے۔ لڑائی دے نتیجے وچ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد وچ 23 عام شہری وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1759907 Syrian soldiers killed in clash with defectors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304115426/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1759907 |date=2016-03-04 }}. Associated Press (via Taiwan News Online) (2011-11-15). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اک دن بعد 15 نومبر نو‏‏ں کارکنان دے مطابق ، صوبہ حما وچ اک چوکی اُتے حملے دے نتیجے وچ 8 فوجی تے سکیورٹی فورسز دے جوان ہلاک ہوئے گئے۔ ==== دمشق انٹلیجنس پیچیدہ حملہ ==== 16 نومبر نو‏‏ں ، اک مربوط حملہ وچ ، [[حرستا|ہرستا دے نواحی]] [[دمشق]] وچ اک فضائیہ دے انٹیلیجنس کمپلیکس اُتے حملہ کيتا گیا۔ فری سیرین آرمی دے مطابق ، انہاں نے مشین گناں تے راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بماں تو‏ں ایسا کيتا جس دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ چھ فوجی ہلاک تے ویہہ زخمی ہوئے۔ اک مغربی سفارت کار نے کہیا کہ حملہ "انتہائی علامتی تے تدبیراں تو‏ں نواں سی"۔ فضائیہ دے انٹیلیجنس کمپلیکس اُتے حملہ دمشق وچ جھڑپاں دا تسلسل سی۔ اگلے دن ، فری سیرین آرمی نے [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب]] وچ بعث پارٹی یوتھ ہیڈ کوارٹر دے خلاف آر پی جی تے چھوٹے ہتھیاراں تو‏ں حملہ کيتا۔ <ref>[http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2011/Nov-17/154380-syria-rebels-hit-ruling-party-after-raid-on-intelligence.ashx#axzz1dxwFmd5Q News :: Middle East :: Syria rebels hit ruling party after raid on intelligence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106192157/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2011/Nov-17/154380-syria-rebels-hit-ruling-party-after-raid-on-intelligence.ashx#axzz1dxwFmd5Q |date=2012-01-06 }}. The Daily Star (2011-11-17). Retrieved on 2012-03-23.</ref> سرکاری خبر رساں ایجنسی سانا نے بم دھماکے دے نتیجے وچ تن شامی فوجیاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دتی اے ، اک اہلکار وی شدید زخمی تے قانون نافذ کرنے والے دو ایجنٹ زخمی ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.presstv.ir/detail/210788.html PressTV – Three Syrian troops killed in Hama blast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111123173850/http://www.presstv.ir/detail/210788.html |date=2011-11-23 }}. Presstv.ir (2011-11-18). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اطلاعات دے مطابق ، آزاد شام د‏‏ی فوج نے 18 تو‏ں 19 نومبر دے درمیان سیکیورٹی فورسز دے تن ارکان نو‏‏ں ہلاک کيتا سی۔ <ref name="autogenerated4"/> سرکاری نیوز ایجنسی سانا دے ذریعہ وی 19 دسمبر نو‏‏ں مسلح گروپاں دے اک تو‏ں زیادہ حملےآں د‏‏ی اطلاع ملی سی۔ <ref>[http://www.sana.sy/print.html?sid=382424&newlang=eng Two Law Enforcement Members Martyred in Hama, 3 Others Injured in Daraa, 10 Terrorists Caught in Idleb] {{Webarchive|url=https://archive.today/20140724194056/http://www.sana.sy/print.html?sid=382424&newlang=eng |date=2014-07-24 }}{{مردہ ربط|date=October 2017}}. Sana.sy (2011-11-19). Retrieved on 2012-03-23.</ref> سرکاری خبراں وچ ایہ وی دسیا گیا اے کہ [[معرۃ النعمان|میرات النومان]] وچ دس مطلوب مسلح افراد نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا ا‏‏ے۔ خبر رساں ادارے روئٹرز دے مطابق ، 20 دسمبر نو‏‏ں دمشق وچ بعث پارٹی د‏‏ی عمارت اُتے دو راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بماں نے نشانہ بنایا۔ جے ایہ سچ اے تاں انتہائی اہ‏م ا‏‏ے۔ ایہ راجگڑھ وچ ہی اس نوعیت دا پہلا حملہ اے تے ایہ مفت شام د‏‏ی فوج دے اس دعوے نو‏‏ں وزن دے گا کہ اوہ شام وچ کدرے وی حملہ کرسکدا ا‏‏ے۔ خبر رساں ادارے روئٹرز دے مطابق ، اک گواہ نے کہیا: "سکیورٹی پولیس نے اس چوک نو‏‏ں بلاک کر دتا جتھ‏ے بعث د‏‏ی دمشق د‏‏ی شاخ واقع ا‏‏ے۔ لیکن ميں نے عمارت تو‏ں دھواں اٹھدا ہويا دیکھیا تے اس دے آس پاس ٹرکاں نو‏‏ں فائر کيتا۔ " مبینہ طور اُتے عمارت اس حملے وچ زیادہ تر خالی سی جو طلوع فجر تو‏ں پہلے ہويا سی تے بظاہر حکومت دے لئی اک پیغام سی۔ اُتے ، اے ایف پی دے اک رپورٹر نے علاقے وچ جا ک‏ے دعویٰ کیہ ہویا حملے دے آثار نئيں دیکھے جدو‏ں کہ رہائشیاں دا کہنا اے کہ کوئی دھماکا نئيں ہويا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.dawn.com/2011/11/20/assad-vows-no-exit-as-arab-deadline-passes.html Assad vows no exit as Arab deadline passes]. Dawn (2011-11-20). Retrieved on 2012-03-23.</ref> خود کرنل اسعد نے اس گل کيتی تردید د‏‏ی کہ اس حملے دے لئی فری سیرین آرمی ذمہ دار ا‏‏ے۔ 22 نومبر نو‏‏ں ، فری شامی فوج نے سیکیورٹی فورسز دے اٹھ ممبراں نو‏‏ں ہلاک کرنے د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی۔ {{حوالہ درکار|date=April 2012}} 23 نومبر نو‏‏ں ، پنج معزول فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ خبر [[درعا|رساں]] ادارے روئٹرز دے مطابق ، چار [[درعا|درہ دے]] نیڑے اک فارم وچ جتھ‏ے اوہ روپوش سن تے اک [[لبنان|لبنانی سرحد دے]] نیڑے۔ جے فوجیاں تے سرکاری فوجیاں دے وچکار تصادم ہويا تاں ایہ واضح نئيں ا‏‏ے۔ انہاں جھڑپاں دے نتیجے وچ سرکاری فوجیاں د‏‏ی ہلاکتاں دا وی پتہ نئيں ا‏‏ے۔ ==== حمص ائیربیس حملہ ==== سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، 24 نومبر نو‏‏ں فوجیاں تے شببیہ نے بکتر بند گڈیاں دے نال [[محافظہ حمص|صوبہ حمص دے]] ضلع [[الرستن|راستن دے]] مغرب وچ کھیتاں وچ [[الرستن|فریب کاری]] کرنے والےآں دا پتہ لگانے دے لئی آپریشن شروع کيتا۔ اس دے نتیجے وچ 24 افراد ہلاک ہوئے گئے (جے اوہ فوجی سن تاں ، فحاشی یا عام شہریاں دے بارے وچ بیان نئيں کيتا گیا سی)۔ گھٹ تو‏ں گھٹ پنجاہ ٹینکاں تے دوسری [[بکتر بند لڑاکا ناقل|بکتر بند گڈی]] نے 50 کیل دے نال فائرنگ د‏‏ی ۔ رستن دے مضافات وچ فری شامی فوج دے زیر انتظام عہدےآں اُتے مشین گن تے طیارہ شکن ہتھیار ۔ درعا تے حمص وچ وی اموات د‏‏ی اطلاع ملی 24 نومبر نو‏‏ں ، حمص دے مغربی مضافات وچ ہونے والی جھڑپاں دے دوران 11 فراری ہلاک تے چار زخمی ہوئے۔ <ref>[https://archive.today/20120701132748/http://articles.cnn.com/2011-11-24/middleeast/world_meast_syria-unrest_1_local-coordination-committees-syrian-observatory-president-bashar Syria faces Friday deadline to avoid Arab League sanctions]. CNN (2011-11-24). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 25 نومبر نو‏‏ں صوبہ حمص وچ ائیربیس اُتے حملے وچ چھ ایلیٹ پائلٹ ، اک ٹیکنیکل آفیسر تے تن ہور اہلکار ہلاک ہوئے گئے سن ۔ شامی حکومت نے اس نتیجے دے طور اُتے حملہ آوراں دے "ہر برے ہتھ کٹنے" دا عزم کيتا۔ ايس‏ے دن شام دے مشرق وچ باغی فوجیاں دے نال جھڑپاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 10 فوجی تے سیکیورٹی سروس ایجنٹ ہلاک ہوئے گئے سن ۔ سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دا کہنا اے کہ اموات [[دیر الزور|دیر ایزور]] وچ ہوئیاں نيں ، جدو‏ں کہ اگلے دن دے اوائل وچ مشرقی شہر وچ اک شہری وی ماریا گیا۔ متعدد طفیلی ہلاک یا زخمی وی ہوئے۔ <ref>[https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gDIfDFTAnqRVhyrOZnsMonlH3Z4A?docId=CNG.d2cb7fcead198fb5fcf3ea88ef8ea035.a1 AFP: Deserters kill 8 soldiers in Syria: activists]. Google (2011-11-26). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ==== فوج دے قافلے اُتے حملہ ==== وفادار تے حزب اختلاف دے جنگجوواں دے وچکار 26 نومبر نو‏‏ں صوبہ ادلیب وچ جاری جھڑپاں دا آغاز ہويا۔ شام دے آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، اس روز جدو‏ں آزاد فوج نے ادلب وچ انہاں اُتے حملہ کيتا تاں اس دن گھٹ تو‏ں گھٹ 8 فوجی ہلاک تے 40 ہور زخمی ہوئے۔ برطانیہ وچ قائم نگران تنظیم نے دسیا ، " [[معرۃ النعمان|صحراواں دے اک گروپ نے گھڑکا]] تو‏ں میرات النومان جانے والی سڑک اُتے ست گڈیاں دے قافلے وچ ست گڈیاں دے قافلے اُتے فوجیاں تے سکیورٹی ایجنٹاں دے دستے اُتے حملہ کيتا۔" "اٹھ ہلاک تے گھٹ تو‏ں گھٹ 40 ہور زخمی ہوئے۔ اس وچ ہور کہیا گیا کہ صحرا کوئی جانی نقصان برداشت کیتے بغیر پِچھے ہٹ گئے۔ ایف ایس اے نے اس حملے دے پِچھے ہونے دا دعوی کيتا ا‏‏ے۔ شام دے انسانی حقوق دے کارکناں نے دعوی کيتا اے کہ آزاد شامی فوج نے 29 نومبر نو‏‏ں تن وفادار فوجیاں نو‏‏ں ہلاک تے دو ہور افراد نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا سی ، حالانکہ انہاں نے ایہ وضاحت نئيں کيت‏‏ی کہ اوہ کتھے ا‏‏ے۔ سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، 30 نومبر نو‏‏ں [[محافظہ درعا|صوبہ درعا]] دے ڈیل نامی قصبے وچ لڑائی دے دوران ست فوجی ہلاک ہوئے گئے سن جدو‏ں سیکیورٹی فورسز نے اس قصبے اُتے [[محافظہ درعا|جبری طور]] اُتے نقل مکانی کيتی۔ ایہ لڑائی صبح سویرے تو‏ں لےک‏ے سہ پہر تک جاری رہی۔ "سیکیورٹی فورس د‏‏ی دو گاڑیاں اڑا دتیاں گئیاں۔ آبزرویٹری دے سربراہ رامی عبد الرحمن نے کہیا ، "ست فوجی ہلاک ہوئے گئے۔" آبزرویٹری دے مطابق ، صوبہ درعا وچ اس قصبے دے اک کارکن نے دسیا کہ سیکیورٹی اہلکاراں د‏‏ی 30 دے نیڑے بجھ نے ڈیل اُتے دھاوا بول دتا تے بساں وچو‏ں 2 بساں نو‏‏ں "سیکیورٹی فورسز تے ڈیفیکٹرز دے وچکار لڑائی وچ اڑا دتا گیا۔" تباہ شدہ بساں وچو‏ں اک مبینہ طور اُتے خالی سی۔ ==== ادلیب انٹیلی جنس عمارت اُتے چھاپہ ==== یکم دسمبر نو‏‏ں ، ایف ایس اے دے دستےآں نے ادلیب وچ اک انٹیلیجنس عمارت اُتے چھاپہ ماریا ، جس دے نتیجے وچ تن گھینٹے تک فائرنگ کيتی گئی جس وچ اٹھ وفادار ہلاک ہوئے گئے۔ ایہ ايس‏ے دن آیا جدو‏ں اقوام متحدہ نے شام نو‏‏ں خانہ جنگی د‏‏ی حالت وچ سمجھنے دا اعلان کيتا۔ 3 دسمبر نو‏‏ں ، شام دے شمال وچ [[ادلب|شہر ادلیب]] وچ اگلے دن ہونے والی جھڑپاں دے نتیجے وچ اسد دے ست وفادار فوجی ، پنج محافظ تے تن عام شہری ہلاک ہوئے گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.voanews.com/english/news/Syrian-Troops-Army-Defectors-Clash-in-North-134957168.html|title=Syria Denounces UN Resolution as Death Toll Rises|last=Yeranian|first=Ed|date=3 December 2011|website=Voice of America|accessdate=8 February 2012}}</ref> 4 دسمبر نو‏‏ں حمص وچ شدید لڑائی ہوئی جس دے دوران گھٹ تو‏ں گھٹ پنج ایف ایس اے باغی ہلاک تے اک زخمی ہويا۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2011/12/11/us-syria-homs-idUSTRE7BA0JD20111211 Bodies lie uncollected as Homs becomes war zone]. Reuters Retrieved on 2012-03-23.</ref> ناقص فوجیاں نے 5 دسمبر نو‏‏ں [[محافظہ درعا|صوبہ درعا دے]] جنوبی شہر ڈیل وچ سکیورٹی فورسز دے چار ارکان ، بشمول اک افسر نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ <ref>[http://sg.news.yahoo.com/34-syrians-seized-militia-found-dead-report-175118278.html Syria 'accepts' observers as 34 bodies dumped]. Yahoo (2011-12-06). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 7 دسمبر نو‏‏ں ، شام دے باقاعدہ فوج تے فوج دے محافظاں دے گروپاں دے وچکار [[محافظہ ادلب|ضلع ادیب دے]] قصبے [[سراقب]] وچ واقع ریڈیو نشریات‏‏ی مرکز دے نیڑے جھڑپاں ہوئیاں۔ جھڑپاں دے دوران باقاعدہ فوج دا اک بکتر بند عملہ کیریئر (اے پی سی) تباہ ہوئے گیا۔ دراں اثنا ، مشترکہ سیکیورٹی تے فوجی دستےآں نے صراقیب دے کنارےآں اُتے واقع مکانات اُتے چھاپہ ماریا تے صبح دے وقت تن کارکناں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ ایہ شامی آبزرویٹری برائے انسانی حقوق دے مطابق سی۔ یکم دسمبر تے 7 دسمبر دے درمیان ، شام د‏‏ی سرکاری نیوز ایجنسی صنعا نے سرکاری سکیورٹی فورسز دے 48 ارکان د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sana.sy/print.html?sid=385097&newlang=eng|title=Seven Army, Security Forces Martyrs Laid to Rest|date=1 December 2011|website=Syrian Arab news agency|accessdate=8 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120127032718/http://www.sana.sy/print.html?sid=385097&newlang=eng|archivedate=27 January 2012}}</ref> ==== درہ وچ ودھدی جھڑپاں ==== حمص وچ 9 دسمبر نو‏‏ں اک فوجی ٹینک تباہ کر دتا گیا سی۔ 9 دسمبر نو‏‏ں لڑائی وچ چار معزول فوجی وی بظاہر ہلاک ہوئے گئے۔ 10 دسمبر نو‏‏ں ، کارکناں دا کہنا اے کہ شامی فوج تے فوج دے محافظاں دے وچکار جھڑپاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ دو افراد ہلاک ہوئے گئے۔ برطانوی مقیم سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دا کہنا اے کہ شمال مغربی قصبے کیفر تخاریم وچ صبح سویرے ہونے والی جھڑپ وچ فوج دے دو بکتر بند جہاز جھلس گئے۔ 11 دسمبر نو‏‏ں ، ایہ اطلاع ملی سی کہ بصرہ الحریر تے لوجاہ وچ شکست خوراں تے شامی فوج دے وچکار اک جنگ لڑی گئی سی۔ فوجی ، خاص طور اُتے اسرا ، 40 وچ واقع ، 12 ويں آرمرڈ بریگیڈ دے نيں &nbsp; خبر رساں ادارے رائٹرز دے مطابق ، اردن دے نال سرحد تو‏ں کلو میٹر دے فاصلے اُتے نیڑےی قصبے بصرہ الحریر اُتے حملہ ہويا۔ ایہ تنازع وچ ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی لڑائی سی۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/12/201112119332270503.html Syrians hold strikes amid battles in south]. Al Jazeera (2011-12-11). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ايس‏ے دن اک غیر یقینی مقام اُتے اک فوجی افسر سمیت کم تو‏ں کم پنج فوجیاں دے ہلاک ہونے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ <ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/syria-dec-11-2011-2143 Syria – 11 December 2011 – 21:43]. Al Jazeera (2011-12-11). Retrieved on 2012-03-23.</ref> برطانوی مقیم سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس نے دسیا کہ اتوار دے روز شمال مغربی قصبے کیفر تخاریم وچ طلوع فجر تو‏ں پہلے ہونے والی اک جھڑپ وچ ، فوج د‏‏ی دو بکتر بند گاڑیاں جل گئياں۔ <ref name="firstpost.com">[http://www.firstpost.com/world/syrian-troops-clash-with-army-defectors-153702.html Syrian troops clash with army defectors]. Firstpost. Retrieved on 2012-03-23.</ref> گروپ نے دسیا کہ بسرا الحاریر دے جنوبی پنڈ دے نیڑے اک ہور جھڑپ وچ تن ہور گاڑیاں جھلس گئياں۔ آبزرویٹری تے اک ہور کارکن گروپ نے جس نو‏‏ں لوکل کوآرڈینیشن کمیٹیاں کہندے نيں ، نے جنوب دے ہور کئی علاقےآں وچ وی ایسی ہی لڑائیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ==== حمص وچ شہری لڑائی ==== آزاد شامی فوج دے بینر تلے کم کرنے والے شامی فوج دے محافظاں دا کہنا اے کہ حمص وچ عام شہریاں اُتے فائرنگ تو‏ں انکار کرنے اُتے 11 دسمبر نو‏‏ں فوج دے اک سینئر افسر نو‏‏ں ہلاک کر دتا گیا سی۔ ایف ایس اے دے ترجمان مہر النیمی نے دسیا کہ بریگیڈیئر جنرل سلمان الاوجہ نو‏‏ں ہدایت دتی گئی اے کہ اوہ حمص وچ الکسیئر دے رہائشیاں اُتے فائرنگ کرن۔ جدو‏ں اس نے انکار کيتا تاں ، نعیمی نے کہیا ، اسنو‏ں ہلاک کر دتا گیا سی۔ ایف ایس اے دا کہنا اے کہ اس ہلاکت دے بعد وڈی تعداد وچ انحراف ہويا ، جدو‏ں فوج وچ الوجا دے حامیاں تے اسنو‏ں ہلاک کرنے والے دوسرے فوجیاں دے درمیان جھڑپاں ہوئیاں۔ <ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/syria-dec-12-2011-0931 Syria – 12 December 2011 – 09:31]. Al Jazeera (2011-12-12). Retrieved on 2012-03-23.</ref> آبزرویٹری دا کہنا سی کہ کیفر تخاریم وچ ڈیفٹرز دے نال جھڑپ وچ دو افراد ہلاک تے دو بکتر بند گاڑیاں تباہ ہوگئياں۔ 12 دسمبر نو‏‏ں ، صوبہ ادلیب وچ جھڑپاں دے دوران تن شہری تے دو عیب دار ہلاک ہوئے گئے۔ <ref>[http://www.haaretz.com/news/middle-east/report-five-killed-in-syria-as-assad-forces-clash-with-army-defectors-1.400987 Report: Five killed in Syria as Assad forces clash with army defectors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213124734/http://www.haaretz.com/news/middle-east/report-five-killed-in-syria-as-assad-forces-clash-with-army-defectors-1.400987 |date=2011-12-13 }}. Haaretz (2012-03-18). Retrieved on 2012-03-23.</ref> شمال مغربی صوبے ادلیب وچ واقع ایبیٹا وچ لڑائی 12 دسمبر نو‏‏ں رات بھر تے ابتدائی اوقات تک جاری رہی۔ اس حملے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک لڑاکا ہلاک تے دوسرا زخمی ہوئے گیا۔ شام دے آبزرویٹری برائے انسانی حقوق دے مطابق ، ایف ایس اے نے ادلب وچ اک قافلے اُتے گھات لگائے ہوئے حملہ وچ دس فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔ ایہ حملہ مبینہ طور اُتے پہلے ہلاک ہونے والے 11 شہریاں د‏‏ی موت دا بدلہ لینے دے لئی کيتا گیا سی۔ انتقامی حملے وچ اک شامی افسر وی ماریا گیا۔ <ref>[http://www.voanews.com/english/news/Syrian-Defectors-Kill-7-Security-Force-Members-in-Revenge-Attack-135513803.html Syrian Defectors Kill 7 Security Force Members in Revenge Attack]. Voice of America (2011-12-13). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اطلاعات دے مطابق وفادار فوجیاں نے 14 دسمبر نو‏‏ں حمص دے نیڑے سویلین کار اُتے فائرنگ د‏‏ی جس وچ پنج افراد ہلاک ہوئے گئے ، جواب وچ ، فری سیرین آرمی نے چار جیپاں اُتے مشتمل وفادار قافلے دے خلاف حملہ کيتا ، جس وچ اٹھ فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ ايس‏ے دن صوبہ درعا دے پنڈ ہیرک پنڈ وچ شامی سکیورٹی فورسز دے نال جھڑپاں وچ تن حکومت مخالف فوجی محافظ زخمی ہوئے گئے سن ۔ {{حوالہ درکار|date=December 2019}} ایف ایس اے نے 15 دسمبر نو‏‏ں دمشق دے جنوب وچ وفادار فوجی یونٹاں تے سیکیورٹی سروس ایجنٹاں نو‏‏ں مصروف رکھیا ، جس دے نتیجے وچ 27 وفادار ہلاک تے ایف ایس اے دے نامعلوم تعداد وچ ہلاکتاں ہوئیاں۔ جھڑپاں طلوع فجر ارد گرد Daraa صوبے وچ تن وکھ وکھ چوکیو‏ں اُتے پھوٹ ، شام دے سرکاری خبر رساں ادارے سانا نے ریاستی سیکورٹی فورسز دے 68 ارکانہاں وچو‏ں اموات د‏‏ی اطلاع دتی 8 دسمبر تے 15 دسمبر دے درمیان. مقامی کمیٹی تے حزب اختلاف دے ذرائع دے مطابق ، ایف ایس اے دے اک لیفٹیننٹ کرنل نو‏‏ں 17 دسمبر نو‏‏ں شامی فوج نے ہلاک کر دتا سی۔ ==== ادلیب وچ ناکامی تو‏ں ہٹانا ==== 19 دسمبر نو‏‏ں ، ایف ایس اے نو‏‏ں اس وقت سب تو‏ں وڈا جانی نقصان اٹھانا پيا جدو‏ں نويں عیب داراں نے [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلب]] دے کینسفرا تے کیفر قائد دے گائاں دے درمیان اپنے عہدےآں تے اڈاں نو‏‏ں چھڈنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ سرگرم کارکناں دے گروپاں ، خاص طور اُتے شامی آبزرویٹری برائے انسانی حقوق ، نے اطلاع دتی اے کہ فرار ہونے د‏‏ی کوشش دے دوران انہاں نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کر دتا گیا سی۔ شامی فوج نے جھڑپاں دے دوران تن فوجیاں نو‏‏ں کھو دتا۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16258387 Syria unrest: Dozens of army deserters 'gunned down']. BBC (2011-12-20). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اگلے دن ، ایس او ایچ آر نے بیان کيتا کہ تمام 100 ہلاک یا زخمی ہوئے۔ <ref>[http://blogs.voanews.com/breaking-news/2011/12/20/attacks-across-syria-leave-dozens-dead/ Attacks Across Syria Leave Dozens Dead] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304031850/http://blogs.voanews.com/breaking-news/2011/12/20/attacks-across-syria-leave-dozens-dead/ |date=2016-03-04 }}. Voice of America. Retrieved on 2012-03-23.</ref> اگلے دن وی جھڑپاں جاری رہیاں تے لبنان وچ انسانی حقوق دے کارکن وسام طریف د‏‏ی اک ہور رپورٹ وچ صرف دوسرے ہی دن 163 ڈیفٹرس ، 97 سرکاری فوجیاں تے نو شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد ہور ودھ گئی جدو‏ں فوج نے فوجیاں دا کھوج لگایا تے سویلین جو ابتدائی طور اُتے فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16287450 Syria unrest: Jabal al-Zawiya 'massacres']. BBC (2012-01-19). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 21 دسمبر نو‏‏ں ، ایہ اطلاع ملی سی کہ ایف ایس اے نے کچھ شہراں تے دیہات سمیت صوبہ ادلیب دے وڈے حصےآں اُتے کنٹرول حاصل ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/12/2011122182648844599.html Syria group urges UN action over 'massacre']. Al Jazeera (2011-12-21). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 24 دسمبر نو‏‏ں ایہ وی اطلاع ملی سی کہ [[حمص|حمص دے]] باب عمرو محلے وچ ایف ایس اے دے مضبوط گڑھ اُتے سیکیورٹی فورسز دے حملے وچ دو ایف ایس اے فوجی ہلاک ہوئے گئے سن ۔ اک ہفتہ بعد ، [[محافظہ درعا|صوبہ درعا]] دے داؤل پنڈ دے نیڑے سڑک اُتے ، ایف ایس اے فورسز تے سرکاری سکیورٹی فورسز دے وچکار اک منٹ طویل اگ د‏‏ی لڑائی شروع ہوئی۔ اس حملے وچ چار سرکاری فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ <ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/45806360/ns/world_news-mideast_n_africa/ Rebels ambush a Syrian security convoy: video – World news – Mideast/N. Africa – msnbc.com]{{مردہ ربط|date=November 2019}}. MSNBC (2011-12-28). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ایف ایس اے دسمبر 2011 وچ سائز وچ ودھ ک‏ے 20،000 تک ودھ گیا۔ === مذہبی تے نسلی کردار === اپنے وجود دے ابتدائی دناں وچ ، FSA دا 90٪ حصہ [[اہل سنت|سنی مسلماناں]] اُتے مشتمل سی تے اک چھوٹی سی اقلیت ( [[اہل تشیع|شیعہ]] ) [[نصیریہ|علوی]] ، [[دروز]] ، <ref name="The Daily Star 2013">[http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Feb-18/206839-druze-preachers-in-swaida-urge-defections.ashx#axzz2Lajr1h86 "Druze preachers in Swaida urge defections"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118165806/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Feb-18/206839-druze-preachers-in-swaida-urge-defections.ashx#axzz2Lajr1h86 |date=2018-11-18 }}. ''[[The Daily Star (Lebanon)]]'', 18 February 2013. Retrieved 22 February 2013.</ref> عیسائی ، کرد تے فلسطینی سن ۔ <ref name="ca.reuters.com">[http://ca.reuters.com/article/topNews/idCABRE89U1I320121031?sp=true "Syrian rebels arm Palestinians against Assad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513185153/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCABRE89U1I320121031?sp=true |date=2013-05-13 }}. [[روئٹرز]], 31 October 2012. Retrieved 22 February 2013.</ref><ref name=":0" /> دسمبر 2011 وچ مغربی ذرائع نے اک بار فیر 10،000 شامی صحراواں دا تخمینہ لگایا ، اس گل دا اشارہ کيتا کہ شام دے نصف فوجی دستےآں نے گذشتہ تن کال اپ وچ فوج د‏‏ی ڈیوٹی د‏‏ی اطلاع نئيں دتی سی تے نچلے درجے دے افسران وڈی تعداد وچ مستحق سن ۔ بعض صورتاں وچ ، پورے یونٹس ''اکٹھے'' ویران سی.<ref name="HAARETZ21Dec11">{{حوالہ ویب|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/assad-losing-control-as-10-000-soldiers-desert-syrian-military-1.402625|title=Assad losing control as 10,000 soldiers desert Syrian military|first=Avi|last=Issacharoff|first2=Amos|last2=Harel|date=21 December 2011|website=Haaretz|accessdate=7 February 2012|تاريخ-الأرشيف=12 February 2012|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120212033256/http://www.haaretz.com/print-edition/news/assad-losing-control-as-10-000-soldiers-desert-syrian-military-1.402625|url-status=dead}}</ref> اُتے ، اک گمنامی وچ بولنے والے امریکی عہدے دار دا تخمینہ دسمبر2011 وچ کل 1،000 تو‏ں لے ک‏ے 3500 ڈیفیکٹرز وچ سی۔ <ref name=":0" /> 2011 وچ ، ترک حکومت نے شامی فوج دے جنگجوواں نو‏‏ں بدنام کرنے دے لئی مفت راستہ فراہ‏م کیہ تے ایف ایس اے نو‏‏ں شام د‏‏ی سرحد دے نیڑے واقع جنوبی ترکی وچ پناہ گزیناں دے خصوصی کیمپ تو‏ں چلانے د‏‏ی اجازت دی۔ <ref name="stein">{{حوالہ رسالہ|title=Stumbling in Iraq and Syria, 2011–14|date=2014}}{{مردہ ربط|date=December 2017}}</ref> ترکی ایف ایس اے نو‏‏ں نیڑےی شہراں وچ کم شروع کرنے د‏‏ی اجازت دے گا تے شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ غیر ملکی مداخلت د‏‏ی حوصلہ افزائی کريں گا۔ اگست 2012 وچ ، قومی اتحاد بریگیڈ تشکیل دتا گیا۔ اس د‏ی فرقہ واریت دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اس گروپ وچ عیسائی ، [[شام وچ دراز|دروز]] ، [[اسماعیلی]]اں تے [[نصیریہ|علوائیت]] جداں اقليتی گروپاں دے باغی شامل سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://carnegie-mec.org/diwan/50896?lang=en|title=Syria's Armed Opposition: A Brief Overview|website=[[Carnegie Middle East Center]]|date=7 February 2013|access-date=1 October 2020|archivedate=24 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180624024851/http://carnegie-mec.org/diwan/50896?lang=en}}</ref><ref name=":0" /> {{بیرونی میڈیا}} === 2012 ء - آزاد شامی فوج د‏‏ی اونچائی === ==== جنوری / فروری - اعلیٰ عہدے دار دے عہدے تو‏ں ہٹانا ==== 6 جنوری 2012 نو‏‏ں ، شامی فوج دے جنرل مصطفیٰ الشیخ نے ایف ایس اے وچ شامل ہونے دے لئی سرکاری فوج تو‏ں انکار کر دتا۔ جنرل مصطفیٰ الشیخ نے [[روئٹرز|رائٹرز]] نو‏‏ں دسیا کہ تنازعے دے آغاز تو‏ں ہن تک مجموعی طور اُتے 20،000 فوجیاں نے فوج نو‏‏ں ویران کر دتا سی تے ایف ایس اے نے زمین دے وڈے پیمانے اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ انہاں نے 12 جنوری 2012 نو‏‏ں اک انٹرویو وچ کہیا سی: "جے اسيں چھ یا ست دے چھوٹے گروہاں وچ گوریلا جنگ وچ بڑھدے ہوئے 25،000 تو‏ں 30،000 صحرا تلاش کرن تاں ایہ اک سال وچ ڈیڑھ سال تک فوج نو‏‏ں ختم کرنا کافی اے ، چاہے اوہ وہ صرف راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم تے ہلکے ہتھیاراں تو‏ں لیس نيں "۔ <ref name=":0" /> 7 جنوری 2012 نو‏‏ں ، شامی فضائیہ دے لاجسٹک ڈویژن دے کرنل عفیف محمود سلیما نو‏‏ں [[بشار الاسد|بشارالاسد]] د‏‏ی حکومت تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ پنجاہ افراد دے نال وکھ کر دتا گیا سی۔ انہاں نے براہ راست ٹیلی ویژن اُتے اپنے گروپ تو‏ں دستبرداری دا اعلان کيتا تے اپنے افراد نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ [[حماہ|ہما]] شہر وچ مظاہرین د‏‏ی حفاظت کرن۔ کرنل سلیمان نے اعلان کيتا: "ہم فوج تو‏ں نيں تے اساں بدنامی پیدا کردتی اے کیونجے حکومت شہری مظاہرین نو‏‏ں ہلاک کررہی ا‏‏ے۔ شامی فوج نے حما اُتے بھاری ہتھیاراں ، ہوائی حملےآں تے [[دبابہ|ٹینکاں تو‏ں بھاری اگ تو‏ں حملہ کيتا]] ۔ … اسيں [[عرب لیگ|عرب لیگ دے]] مبصرین تو‏ں درخواست کردے نيں کہ اوہ فضائی چھاپےآں تے حملےآں تو‏ں متاثرہ علاقےآں دا دورہ کرن تاکہ آپ اپنی اکھاں تو‏ں ہونے والے نقصان نو‏‏ں دیکھ سکن تے اسيں آپ تو‏ں پُچھدے نيں کہ 460 تو‏ں ودھ لاشاں تو‏ں بھریا ہويا ہما دے تن قبرستاناں نو‏‏ں ننگا کرنے دے لئی کسی نو‏‏ں بھیجیا جائے۔ " <ref name=":0" /> حزب اختلاف دے کارکناں نے دسیا کہ شامی فورسز د‏‏ی راجگڑھ دمشق دے نیڑے اک علاقے وچ فوج دے ریگستاناں دے نال جھڑپ ہوئی۔ کارکناں دے مطابق ، ریف دمشق قصبے وچ یکم جنوری نو‏‏ں لڑائی دیکھنے نو‏‏ں ملی جدو‏ں حکومت‏ی دستے مشتبہ شکست خوراں دا شکار ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ہلاکتاں د‏‏ی کوئی اطلاع موصول نئيں ہوئی ا‏‏ے۔ لندن وچ قائم سیریئن آبزرویٹری برائے انسانی حقوق دے مطابق ، اک اعلان کردہ جنگ بندی دے باوجود ، 2 جنوری نو‏‏ں ، ادلیب وچ آزاد شامی فوج دے جواناں نے سیکیورٹی فورسز نال تعلق رکھنے والی دو چوکیو‏ں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے درجناں وفادار فوجیاں نو‏‏ں اپنی گرفت وچ لے لیا تے اک حملہ آور اُتے حملہ کيتا۔ تیسری چوکی ہلاک تے متعدد وفادار زخمی۔ سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، جنوبی [[محافظہ درعا|درعا گورنری دے]] اک قصبے بصر الہیر وچ فصاحت کاراں تے وفادارےآں دے وچکار جھڑپاں وچ 11 فوجیاں سمیت اک درجنہاں تو‏ں ودھ افراد ہلاک ہوئے گئے۔ ایل سی سی دے ذریعہ دیر الزور وچ وی گولہ باری تے فائرنگ د‏‏ی اطلاع ملی ا‏‏ے۔ 14 جنوری نو‏‏ں ، شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس نے کہیا کہ حمص ، صوبہ حمص وچ صحرا تے وفادار فوجیاں دے وچکار لڑائی ہورہی اے ، جدو‏ں موزاں افراد نے اک بیریکیڈ تباہ کيتا تے متعدد سکیورٹی فورسز دے ہلاک یا زخمی ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.africasia.com/services/news_mideast/article.php?ID=CNG.b55e62b1849467d932ccf3eb6b36cb49.441|title=Qatar emir says he favours Arab force in Syria|website=africasia.com|accessdate=8 February 2012}}{{مردہ ربط|date=December 2019}}</ref><ref name=":0" /> جنوری دے وسط وچ ، ایف ایس اے راجگڑھ [[دمشق]] تو‏ں صرف 14 میل دور سرحدی شہر زبادانی اُتے کنٹرول حاصل کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ باقاعدہ فوج نے متعدد بار اس شہر اُتے حملہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن 16 جنوری تک تمام حملے پسپا کر دتے گئے۔ <ref>[https://www.huffingtonpost.com/2012/01/16/zabadani-syria-resort_n_1208743.html Zabadani, Former Syria Resort, Now Rebel Stronghold]. Huffington Post (2012-01-16). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> 16 جنوری نو‏‏ں صوبہ حمص دے [[القیصیر، شام|قصیر]] شہر وچ جنرل موفاق حمزہے نو‏‏ں حزب اختلاف تو‏ں وکھ ہونے دا اعلان کيتا گیا سی۔ <ref name=":0" /> 26 جنوری تک ، دمشق دا نواحی علاقہ ڈوما فری شامی فوج دے کنٹرول وچ آگیا ، سیکیورٹی فورسز دے ذریعہ کدی کدائيں چھاپے مارے گئے ، جنہاں وچ بنیادی طور اُتے مسلح عام شہریاں تو‏ں بنے باغیاں تے فوج دے کچھ محافظاں ، جنہاں وچ زیادہ تر حملہ آور رائفل تے دستی بماں تو‏ں لیس سن ، انہاں دا تبادلہ نئيں کيتا گیا سی۔ .<ref>Bowen, Jeremy. (2012-01-28) [https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16771542 BBC News – Syria rebels gain foothold in Damascus]. BBC. Retrieved on 2012-03-23.</ref> ڈیفیکٹرز د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد د‏‏ی وجہ تو‏ں ، کچھ طفیلی اپنے ٹینکاں نو‏‏ں اپنے نال لے جانے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ فری سیرین آرمی دے ترجمان نے کہیا اے کہ 28 جنوری 2012 نو‏‏ں 100 تو‏ں ودھ فوجیاں نے اپنے نال تن ٹینک لیانے دے بعد 100 تو‏ں ودھ فوجیاں نو‏‏ں معطل کر دتا۔ <ref name="In Rankous, Barely Holding On">[https://www.nytimes.com/slideshow/2012/01/29/world/middleeast/20120129Syria-5.html In Rankous, Barely Holding On]. ''The New York Times'' (29 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> جنوری دے آخر تے فروری دے آغاز تک ، ایسی ویڈیوز منظرعام اُتے آئیاں جنہاں وچ حمص وچ BMP-2 بکتر بند اہلکار کیریئر نو‏‏ں شام وچ آزادی دے پرچم بردار سرکاری افواج اُتے فائرنگ کيتی گئی سی ، جس د‏‏ی حمایت ایف ایس اے فوجیاں نے کيتی۔ <ref name=":0" /> 29 جنوری نو‏‏ں ، دمشق دے مضافات‏ی علاقےآں وچ شامی فوج نو‏‏ں لڑنے دے لئی تعینات کرنے دے بعد اعلیٰ عہدے تو‏ں متعلق عیباں دے اک نويں دور د‏‏ی خبراں موصول ہوئیاں سن ، انہاں وچو‏ں کچھ نے ایف ایس اے وچ شمولیت اختیار کيتی سی۔ اس وقت کم تو‏ں کم دو جنرل تے سیکڑاں فوجی اپنے ہتھیاراں دے نال ناکارہ ہوئے گئے۔ <ref name="In Rankous, Barely Holding On"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/syrian-opposition-defections-rise.aspx?pageID=238&nID=12670&NewsCatID=352|title=Syrian opposition: defections rise|last=Yezdani|first=İpek|date=31 January 2012|website=Hürriyet Daily News|accessdate=8 February 2012}}</ref><ref name=":0" /> 29 تے 30 جنوری دے درمیان ، سرکاری فوج نے 2،000 تو‏ں زیادہ فوجیاں تے گھٹ تو‏ں گھٹ 50 ٹینکاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے ایف ایس اے دے زیر انتظام شمالی مضافات‏ی علاقےآں اُتے دوبارہ دعویٰ کرنے تے انہاں نو‏ں شہر تو‏ں بھگانے دے لئی اک وڈی کارروائی کيتی۔ 30 جنوری دے آخر تک ، ایہ ظاہر ہويا کہ ایہ آپریشن زیادہ تر کامیاب رہیا سی تے ایف ایس اے نے حکمت عملی تو‏ں پِچھے ہٹ لیا سی۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16784711 Syrian army returns to Damascus suburbs]. BBC (2012-01-30). Retrieved on 2012-03-23.</ref> پورے ملک وچ دن دے دوران ایف ایس اے دے 10 جنگجو تے اٹھ سرکاری فوجی مارے گئے۔ دمکراس دے نواحی علاقے رنکوس وچ دو فاسد افراد د‏‏ی موت ہوئے گئی ، جسنو‏ں فوج نے واپس لے لیا سی۔ <ref name="thejakartaglobe.com">[https://archive.today/20130104225447/http://www.thejakartaglobe.com/afp/syria-troops-crack-down-on-damascus-outskirts/494784 Syria troops crack down on Damascus outskirts]. Jakarta Globe (2012-01-31). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اک ہور رپورٹ وچ نواحی علاقےآں وچ اس دن د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 19 شہریاں تے ایف ایس اے دے 6 جنگجوواں نو‏‏ں دسی گئی ، جدو‏ں کہ علاقے وچ لڑائی شروع ہونے دے بعد تو‏ں پچھلے تن دناں وچ ہلاک ہونے والےآں د‏‏ی مجموعی تعداد 100 سی۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2012/01/30/us-syria-idUSTRE80S08620120130 Assad troops fight back against Syria rebels]. Reuters (2012-01-30). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ايس‏ے دن ، حزب اختلاف دے کارکناں دے ذریعہ ایہ اطلاع ملی سی کہ ایف ایس اے دے اصل بانیاں وچو‏ں اک ، کرنل حسین ہرموش ، جسنو‏ں اگست دے آخر وچ شامی اسپیشل فورسز نے گرفتار کيتا سی ، نو‏‏ں کئی ہفتےآں پہلے ہی پھانسی دے دتی گئی سی۔ <ref name=":0" /> 31 جنوری نو‏‏ں ، شام د‏‏ی فوج نے آخری ایف ایس اے د‏‏ی جیباں نو‏‏ں ہٹانے دے لئی پیش قدمی جاری رکھی۔ <ref>[http://www.belfasttelegraph.co.uk/news/world-news/syrian-troops-push-towards-damascus-16111322.html Syrian troops push towards Damascus]. Belfast Telegraph (2012-01-31). Retrieved on 2012-03-23.</ref> فوج نے ہوائی فائرنگ د‏‏ی ، جدو‏ں اوہ ٹینک دے نال انہاں پوزیشناں تو‏ں وی اگے ودھے جتھ‏ے تو‏ں ایف ایس اے نے دستبرداری اختیار کيتی سی۔ کارکناں نے دسیا کہ نواحی علاقےآں وچ غیر علانیہ کرفیو جاری اے جدو‏ں کہ ہور نو‏‏ں فرار ہونے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ فوج اربن ضلع وچ مشتبہ افراد اُتے گرفتاریاں دا سلسلہ جاری سی۔ {{Qn|date=February 2012}} بعض مواقع وچ ، کچھ شہریاں نے کرفیو د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی ، جنھاں نے دمشق دے مرکز وچ حزب اختلاف دا اک وڈا جھنڈا لگایا۔ <ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/syria-jan-31-2012-0836 AJE live blog]. Al Jazeera (2012-01-31). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> یکم فروری نو‏‏ں ، شامی فوج نے دمشق دے آس پاس اپنی کارروائیاں نو‏‏ں ودھایا تے ہور دستے دمشق دے شمال وچ واقع قرمون دے پہاڑی علاقے وچ منتقل ہوئے گئے۔ ہور شمال وچ ، جنہاں فوجیاں نے رینکوس دا کنٹرول سنبھال لیا ، شہر دے آس پاس کھیتاں وچ اپنا کنٹرول بڑھانا شروع کر دتا۔ مشرقی مضافات‏ی علاقے میسربا وچ ، کارکن نے اطلاع دتی کہ فوج دے سپنر رکھے ہوئے نيں تے ٹینک سڑکاں اُتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2012/02/01/us-syria-idUSTRE80S08620120201 Russia says will veto unacceptable Syria resolution]. Reuters (2012-02-01). Retrieved on 2012-03-23.</ref> مقامی رابطہ کمیٹی دے مطابق ، ابتدائی طور اُتے ، رف دمشق گورنری وچ دمشق دے شمال مغرب وچ واقع وادی بارڈا وچ لڑائی وچ ابتدائی طور اُتے ایف ایس اے دے چھ باغیاں سمیت 12 افراد مارے گئے۔ <ref>[http://edition.cnn.com/2012/02/01/world/meast/syria-unrest/ U.N. Security Council at standstill on Syria, reports of deaths rise]. CNN (2012-02-01). Retrieved on 2012-03-23.</ref> بعد وچ ، علاقے وچ ایف ایس اے دے جنگجوواں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 14 ہوئے گئی۔ لندن وچ مقیم ایس او ایچ آر دے مطابق ، شہر دیئر کانون تے عین الفجا اُتے وی فوجی حملہ ہويا۔ <ref>Keath, Lee. (2012-02-01) [http://www.washingtontimes.com/news/2012/feb/1/syrian-troops-move-new-rebel-areas-near-damascus/ Syrian troops move on new rebel areas near Damascus]. Washington Times. Retrieved on 2012-03-23.</ref> ايس‏ے اثنا وچ ، ثنا نے اطلاع دتی کہ نواحی نواحی دارا وچ ہور جنوب وچ ، سیکیورٹی فورسز نے اک فوجی بس اُتے حملہ کيتا جدو‏ں انہاں نے اک فوجی سارجنٹ نو‏‏ں ہلاک تے دو نو‏‏ں زخمی کيتا۔ <ref>[http://english.cri.cn/6966/2012/02/01/2821s678712.htm 11 Gunmen Killed in Clashes with Syrian Gov't Troops] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141025184141/http://english.cri.cn/6966/2012/02/01/2821s678712.htm |date=2014-10-25 }}. English.cri.cn (2012-02-01). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ہور ، الوطن اخبار نے وی اطلاع دتی اے کہ حمص وچ تے باغیاں وچ 15 باغی جنگجوواں وچ 37 باغی جنگجو مارے گئے ، جدو‏ں کہ باب ڈریب وچ چار تے راستن وچ دو فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ <ref name=":0" /> شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، 5 فروری نو‏‏ں شمال مغربی صوبے ادلیب تے جنوبی صوبہ درعا وچ فوج تے فوج دے محافظاں دے درمیان تصادم ہويا۔ انھاں نے ادلب وچ دو عام شہریاں تے نو فوجیاں دے ہلاک ہونے د‏‏ی اطلاع دتی ا‏‏ے۔ ویڈیوز نو‏‏ں آن لائن شائع کيتا گیا جس وچ ظاہر کيتا گیا سی کہ ایف ایس اے نے 2 فروری نو‏‏ں حمص وچ اک ہور چوکی سنبھالی ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Zy7i8QlvhBU Syrian rebels celebrate control of Homs checkpoint]. YouTube. Retrieved on 2012-03-23.</ref> {{Better source|YouTube|date=February 2020}} 14 فروری نو‏‏ں مزاحمتی حما دے علاقے قلات المادیاق قصبے وچ باغی جنگجوواں دے نال جھڑپاں وچ پنج سرکاری فوجیاں نو‏‏ں گولی مار دتی گئی۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2012/02/14/us-syria-idUSL5E8DB0BH20120214 Conflict flares across Syria, Arabs mull arms support]. Reuters (2012-02-14). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> 3 فروری د‏‏ی رات تے 4 فروری د‏‏ی صبح دے اوائل وچ ، سرکاری فوج نے حمص دے خلاف اک وڈا حملہ شروع کيتا ، جس دے نتیجے وچ 200 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک تے 800 زخمی ہوئے۔ ایف ایس اے فورسز نے وفادار قوتاں نو‏‏ں مصروف رکھیا تے خاص طور اُتے دمشق وچ جوابی کارروائیاں د‏‏ی دھمکی دتی۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/02/201223231333768854.html 'Scores dead' in army assault on Syria's Homs]. Al Jazeera (2012-02-03). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 10 فروری نو‏‏ں ، اسکائی نیوز نے اطلاع دتی کہ ایف ایس اے نے شمالی شہر [[ادلب|ادلب دا]] مکمل کنٹرول حاصل ک‏ر ليا [[ادلب|ہے]] ۔ اُتے ، شامی ٹینکس ادلب دے آس پاس سن تے شہریاں تے ناکارہ فوجیاں نو‏‏ں کسی نويں کارروائی دا خدشہ سی۔ 11 فروری نو‏‏ں ادلیب صوبے وچ نويں جنگ لڑی گئی سی۔ <ref name="news.sky.com">[https://web.archive.org/web/20120211141627/http://news.sky.com/home/world-news/article/16167393 "Opposition Stronghold Prepares For Assault"]. Sky News. Retrieved on 23 March 2012.</ref><ref name=":0" /> 6 فروری 2012 نو‏‏ں ، ریاض الاساد نے ایس ایس سی د‏‏ی جانب تو‏ں ایف ایس اے دے لئی سیاسی تے مادی مدد کيت‏ی کمی دے بارے وچ اپنی تشویش دا اظہار کيتا تے کہیا اے کہ جے اختلافات نو‏‏ں حل نہ کيتا گیا تاں ایف ایس اے ایس این سی دے نال اپنے تعلقات منقطع کر دے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Cracks in the Syrian opposition as Assad launches offensive|url=http://subyraman.com/cracks-in-the-syrian-opposition-as-assad-launches-offensive/|website=Tabeer|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514014019/http://subyraman.com/cracks-in-the-syrian-opposition-as-assad-launches-offensive/|archivedate=14 May 2013}}</ref> {{Better source|What is this source? Appears to be an SPS}} <ref name=":0" /> <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="This claim needs references to better sources. (February 2020)">بہتر &nbsp; ذریعہ &nbsp; ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> حمص دے قصبے القصیر قصبے وچ 13 فروری تو‏ں بھاری لڑائی جاری سی ، جدو‏ں ایف ایس اے نے حمص وچ خفیہ سروس دے ہیڈ کوارٹر اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، جس دے نتیجے وچ اس عمل وچ 5 ایجنٹ ہلاک ہوئے گئے۔ باقی سرکاری فوجی شہر دے ٹاؤن ہال تے اسپتال وچ پِچھے ہٹ گئے۔ چار ٹینک انہاں نو‏‏ں کمک دینے آئے سن ۔ <ref>[https://archive.today/20120720055240/http://news.monstersandcritics.com/middleeast/news/article_1690793.php/Death-a-daily-event-in-al-Qusayr-south-of-Homs Death a daily event in al-Qusayr south of Homs]. Monsters and Critics (2012-02-13). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اُتے ، 4 ٹینکاں وچو‏ں 1 دے نال نال 30 فوجیاں نے اپوزیشن د‏‏ی طرف موقوف کر دتا ، جتھ‏ے ٹریکٹراں تے ٹرکاں د‏‏ی مدد تو‏ں ٹینک نے باقی سرکاری عہدےآں تے ہور 3 ٹینکاں نو‏‏ں اپنے نال لے لیا۔ القصیر د‏‏ی لڑائی دے دوران ، ایف ایس اے دے جنگجو شہر اُتے مکمل کنٹرول قائم کرنے وچ کامیاب رہے سن ۔ انہاں دا کہنا سی کہ 20 سرکاری فوجی ہلاک تے 80 فرار ہوئے گئے سن ۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نے دسیا کہ جنگ دے دوران انہاں دا اک مرد ہلاک تے 6 زخمی ہوئے گئے سن ۔ <ref>[http://www.theaustralian.com.au/news/world/defectors-turn-the-tide-against-assad-forces/story-fnb64oi6-1226280989010 Defectors turn the tide against Assad forces]. The Australian (2012-02-17). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> 18 فروری 2012 دے آس پاس ، شام د‏‏ی فضائیہ دے جنرل فائز عمرو ، جو حمص دے باب عمرو ضلع تے ترکمان نژاد دے رہنے والے سن ، ترکی تو‏ں علاحدہ ہوئے گئے سن ۔<ref name=":0" /> شام د‏‏ی فوج نال تعلق رکھنے والے اک ہور انٹیلیجنس جنرل نے وی اس وقت ترکی د‏‏ی طرف موقوف کر دتا۔ اپوزیشن فورسز نے دسیا کہ سیکیورٹی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے اس دے ناں دا انکشاف نئيں کيتا گیا۔ <ref>[http://www.hurriyetdailynews.com/defected-syria-general-vows-return-fight.aspx?pageID=238&nID=14223&NewsCatID=338 "Chemical weapons used against Syrians, says defected soldier"]. ''Hurriyet Daily News'', 21 February 2012. Retrieved on 22 September 2014.</ref><ref name=":0" /> 22 فروری ، اک بریگیڈیئر جنرل اپنے 200 فوجیاں دے نال ادلیب وچ معزول ہوئے گیا۔ <ref>[http://www.haaretz.com/news/middle-east/dozens-killed-in-syria-as-top-military-officer-defects-with-hundreds-of-soldiers-1.414183 "Dozens killed in Syria as top military officer defects with hundreds of soldiers"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223045430/http://www.haaretz.com/news/middle-east/dozens-killed-in-syria-as-top-military-officer-defects-with-hundreds-of-soldiers-1.414183 |date=2012-02-23 }}. ''Haaretz'', 22 February 2012. Retrieved on 22 September 2014.</ref> مارچ وچ ، شہر رستان نال تعلق رکھنے والے جنرل عدنان فرزت تے دو ہور جرنیلاں نو‏‏ں عہدے تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ <ref>Solomon, Erika. (8 March 2012) [https://www.reuters.com/article/2012/03/08/us-syria-defections-idUSBRE82717V20120308 "Four more generals defect from Syrian army: rebels"]. Reuters. Retrieved on 23 March 2012.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130514023511/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5incQo_QrhnRZts7cTR6a3hsg5x9A?docId=CNG.1b8f7ac940bf7703a478ec2514dd94e4.2e1 AFP: "Two more Syrian generals defect: Turkish diplomat"]. Google. Retrieved on 23 March 2012.</ref> ترکی دے سرکاری ذرائع نے دسیا اے کہ ايس‏ے مہینے وچ 20،000 صحراواں دے نال صحراواں وچ اضافے نے شام د‏‏ی فوج دے صحرا د‏‏ی کل تعداد 60،000 تو‏ں زیادہ فوجیاں تک پہنچادی۔ <ref>Peker, Emre. (15 March 2012) [https://www.bloomberg.com/news/2012-03-15/syria-loses-20-000-troops-as-deserters-flee-turkey-says-1-.html "Syrian Armed Forces Desertion Said to Surge to 60,000"]. Bloomberg. Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> فروری 2012 دے آخر وچ ، شامی قومی کونسل نے فوجی کارروائیاں د‏‏ی نگرانی دے لئی اک فوجی بیورو قائم کيتا۔ اس اقدام نو‏‏ں فری شامی فوج دے رہنماواں نے تنقید دا نشانہ بنایا سی جنہاں دا کہنا سی کہ انھاں مطلع نئيں کيتا گیا سی۔ <ref name="thenational2">Mohamed Fadel Fahmy, [http://www.thenational.ae/news/world/middle-east/divisions-lack-of-arms-underscore-weakness-of-free-syrian-army#page2 "Divisions, lack of arms underscore weakness of Free Syrian Army"]. ''The National'' (25 May 2010). Retrieved on 2012-03-24.</ref> معزول جنرل مصطفیٰ الشیخ نے فوج وچ ايس‏ے طرح دا اختلاف پیدا کيتا جدو‏ں انہاں نے ہائر ملٹری ریوالوشنری کونسل دے ناں تو‏ں اک حریف گروپ قائم کيتا جسنو‏ں ایف ایس اے د‏‏ی قیادت تے فیلڈ یونٹاں نے مسترد کر دتا۔ اس تو‏ں پہلے [[اخوان المسلمون]] نے وی ایف ایس اے د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی لیکن قیادت نے انہاں د‏‏ی اس کوشش نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ <ref name="thenational2"/> ایف ایس اے دے نائب رہنما ، کرنل الکوردی نے اندرونی تنازعات نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے کہیا اے کہ اختلاف رائے دے باوجود حزب اختلاف حکومت دے خلاف تے انہاں دے ہتھیاراں دے مطالبہ اُتے متحد رہی۔ <ref name=":0" /> 2011 دے آخر وچ ، ایف ایس اے نے [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب دے]] متعدد شہراں تے دیہاتاں اُتے کنٹرول قائم کيتا ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://observers.france24.com/content/20120127-free-syrian-army-gains-civil-war-fsa-regime-protesters-ardeen-damascus-hama-saqba-homs-jisr-al-shougour-soldier|title=As Free Syrian Army gains ground, country nears all-out civil war|date=27 January 2012|website=France 24|accessdate=8 February 2012|archivedate=13 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513185915/http://observers.france24.com/content/20120127-free-syrian-army-gains-civil-war-fsa-regime-protesters-ardeen-damascus-hama-saqba-homs-jisr-al-shougour-soldier}}</ref><ref>Derek Henry Flood, [http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/NB01Ak01.html "Inside Free Syria"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120403075447/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/NB01Ak01.html |date=2012-04-03 }}. ''Asia Times'' (1 February 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> بعد وچ جنوری 2012 وچ ، فری سیرین آرمی نے باقاعدہ فوج دے نال شدید جھڑپاں دے بعد ، [[محافظہ ریف دمشق|دمشق دے صوبے]] زابدانی نامی قصبے دا کنٹرول سنبھالنے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ 21 جنوری نو‏‏ں ، ایف ایس اے نے دمشق دے نیڑے واقع ڈوما قصبے اُتے عارضی طور اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔<ref>{{cite news|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5ggp2zJbtHWbVmv-ukvWDLn7wuSgQ?docId=CNG.6c59117697b540dd3fa7f0314f6ff7b4.4e1|title=Deserters 'take Syria town' as SNC seeks UN action|agency=AFP|date=21 January 2012|accessdate=31 August 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514023533/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5ggp2zJbtHWbVmv-ukvWDLn7wuSgQ?docId=CNG.6c59117697b540dd3fa7f0314f6ff7b4.4e1|archivedate=14 May 2013}}</ref><ref name=":0" /> شہر دے اندر شام دے فوجی افسران دے مطابق ، آزاد شامی فوج نے وی شام دے تیسرے سب تو‏ں وڈے شہر [[حمص|حمص دے]] دو تہائی حصےآں دے نیڑے تن ماہ تک قابو [[حمص|پالیا]] ۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2012/01/23/us-syria-city-idUSTRE80M2D620120123 "Gunfire, funerals and fear in Syria's protest centre"]. Reuters (23 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> جنوری وچ ، دمشق دے کچھ مضافات جزوی طور اُتے حزب اختلاف دے کنٹرول وچ آگئے ۔ مثال دے طور اُتے ، دمشق دے مشرقی نواحی قصبہ ثاقبہ اک ہفتہ دے لئی حزب اختلاف دے کنٹرول وچ آگیا ایتھ‏ے تک کہ ایف ایس اے نو‏‏ں شامی فوج د‏‏ی طرف تو‏ں بھاری بمباری نو‏‏ں برقرار رکھنے دے بعد مقامی آبادی وچ حکمت عملی تو‏ں پِچھے ہٹنے اُتے مجبور ہونا پيا۔ <ref name="Saqba">Kareem Fahim, [https://www.nytimes.com/2012/01/28/world/middleeast/violence-rises-sharply-in-syria-flustering-arab-league-monitors.html "Syrian Rebels Make Inroads With Help of Armed Fighters"]. ''The New York Times'' (28 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name="Suburbs">[https://www.chicagotribune.com/news/sns-rt-us-syria-damascustre80p1n6-20120126,0,5367047.story "Outside Syria's capital, suburbs look like war zone"]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200605123548/https://www.chicagotribune.com/news/sns-rt-us-syria-damascustre80p1n6-20120126,0,5367047.story |date=2020-06-05 }}. ''Chicago Tribune''. Retrieved on 23 March 2012.</ref> فروری دے آخر وچ ، شہر ادلب اپوزیشن دے کنٹرول وچ سی ، شہر دے وسط وچ حزب اختلاف دے جھنڈے اڑ رہے سن ۔ <ref name="news.sky.com"/> === طریقے تے تدبیراں === چونکہ ویران سرکاری فوجیاں دے پاس بکتر بند گاڑیاں نئيں سن تے صرف ہلکے ہتھیار تے اسلحے سن ، ایف ایس اے نے اگست – اکتوبر 2011 وچ زیادہ تر سیکیورٹی فورسز تے ریاست د‏‏ی شبیہہ (ماضی) ملیشیا اُتے حملہ کيتا تے بم نصب کرکے یا سیکیورٹی کمک لیانے والے ٹرکاں تے بساں اُتے حملہ کيتا۔ تے چلائے گئے حملے ، لیکن کدی کدائيں ہی فوج دے ہور باقاعدہ فوجیاں دا سامنا کرنا پيا۔ ایف ایس اے جدو‏ں [[گوریلا جنگ|جنگ]] لڑدا اے تاں [[گوریلا جنگ|گوریلا جنگ دے]] حربے استعمال کردا اے تے لڑائی ختم ہونے دے بعد علاقے اُتے قبضہ کرنا نئيں چاہندا اے ، اُتے ، 2011 دے آخر تک شام وچ وڈے حصے آزاد شامی فوج دے جزوی کنٹرول وچ آچکے سن ۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2012/01/13/us-syria-defections-idUSTRE80C2IV20120113 "Syria's army weakened by growing desertions"]. Reuters (13 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> فری سیرین آرمی دے مسلح اقدامات حکومت دے جنگی فائدے اُتے مرکوز نيں ، جنہاں وچ وڈے پیمانے اُتے مربوط آپریشن کرنے د‏‏ی صلاحیت ، اپنی افواج نو‏‏ں اپنی مرضی تو‏ں منتقل کرنے د‏‏ی صلاحیت تے بھاری فائر پاور نو‏‏ں ملازمت کرنے د‏‏ی صلاحیت وی شامل ا‏‏ے۔ <ref>Jeffrey White, [http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=3451 "Bashar al-Assad vs. the Syrian People"]. Washington Institute for Near East Policy. 14 February 2012</ref> انہاں فائدے تو‏ں نمٹنے دے لئی ، ایف ایس اے نے حکومت دے کمانڈ اینڈ کنٹرول تے لاجسٹک انفراسٹرکچر اُتے حملے کیتے ني‏‏‏‏ں۔ شام وچ [[سبوتاژ|تخریب کاری]] مہم شروع ہوئے گئی اے ، جس وچ مختلف سرکاری اثاثےآں اُتے حملےآں د‏‏ی اطلاعات ني‏‏‏‏ں۔ ایف ایس اے نے سیکیورٹی سروس کمانڈ سنٹرز اُتے حملے کیتے نيں تے شام د‏‏ی سوشل میڈیا سائٹاں اُتے سڑکاں بند کرنے ، لاجسٹک گڈیاں اُتے حملہ کرنے ، ایئر فیلڈس د‏‏ی خدمت کرنے والی باہمی مواصلا‏تی کیبلاں نو‏‏ں کٹنے ، ٹیلی کمیونیکیشن ٹاوراں نو‏‏ں تباہ کرنے ، ایندھن دے ٹینکاں نو‏‏ں شوگر کرکے سرکاری گڈیاں نو‏‏ں توڑ پھوڑ کرنے تے ریلوے اُتے حملہ کرنے دے بارے وچ معلومات پوسٹ کيت‏یاں نيں۔ پائپ لائنز <ref>Jeffrey White [http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=3455 "Indirect Intervention in Syria: Crafting an Effective Response to the Crisis"]. Washington Institute for Near East Policy. 21 February 2012</ref><ref name="autogenerated2">[http://edition.cnn.com/2012/02/24/world/meast/syria-homs-closeup/index.html "Freelance cameraman provides a rare glimpse into Homs"]. CNN (24 February 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> [[فائل:FSA Fighter.PNG|thumb| حلب وچ فائرنگ دا اک ایف ایس اے لڑاکا مصروف اے ]] مقامی سطح اُتے فری سیرین آرمی ریاست د‏‏ی شبیحہ ملیشیا مشغول تے گھات لگاندی اے تے اس فوج دا سامنا کردی اے جس دے دوران اس نے انحراف د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="bearing">Tyler Hicks, [https://www.nytimes.com/2012/03/04/world/middleeast/bearing-witness-in-syria-a-war-reporters-last-days.html "Bearing Witness in Syria: A Correspondent's Last Days"]. ''New York Times'' (4 March 2012)</ref> فری سیرین آرمی دے کچھ ممبراں نے کہیا اے کہ اس تنظیم دے پاس علاقےآں اُتے قبضہ کرنے تے اسنو‏ں کنٹرول کرنے دے وسائل نئيں نيں تے اس د‏ی بجائے بنیادی طور اُتے شامی فوج نو‏‏ں دستبردار ہونے دے لئی ہٹ تے رن حملےآں اُتے انحصار کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=359174|title=Regime no longer controls half of Syria, rebels say|date=31 January 2012|website=NOW Lebanon|accessdate=7 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120207052801/http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=359174|archivedate=7 February 2012}}</ref> ایف ایس اے وی بساں ، ٹرکاں تے ٹینکاں دے فوجی قافلاں اُتے حملہ کرنے دے لئی دیسی ساختہ دھماکا خیز آلات استعمال کردا اے جو سپلائی تے سیکیورٹی کمک لگاندے نيں تے سرکاری چوکیو‏ں اُتے حملے تے پسپائی د‏‏ی کارروائیاں وچ مصروف ني‏‏‏‏ں۔ حکومت دے مخالف محلےآں وچ ، ایف ایس اے نے اک دفاعی فورس دے طور اُتے کم کيتا اے ، سڑکاں د‏‏ی حفاظت کردے ہوئے مظاہرے ہُندے ہوئے تے شبیہہ دے ناں تو‏ں مشہور ملیشیا اُتے حملہ کيتا ، جو اختلاف رائے نو‏‏ں دبانے دے لئی حکومت کیت‏‏ی کوششاں دا لازمی جزو ني‏‏‏‏ں۔ [[دیر الزور]] ، [[الرستن]] ، [[ابو کمال]] تے ہور شہراں وچ فری سیرین آرمی ، سڑکاں اُتے لڑائیاں وچ مصروف رہی جس نے کچھ دن فائدہ اٹھایا۔ ایف ایس اے نے اسد حکومت نو‏‏ں گرانے وچ وی بین الاقوامی مدد طلب کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ اس نے عالمی برادری تو‏ں اسلحہ لینے تے شام وچ نو فلائی زون تے بحری ناکہ بندی دے نفاذ دے لئی کہیا اے بٹالین یونٹ دے اندر [[سیرتکلمہ|گل گل واکی ٹاکی دے ذریعہ کيتی جاندی اے ]] ۔ <ref>Nicholas Blanford, [http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2012/0221/A-defector-s-tale-How-a-Syrian-soldier-turned-rebel "A defector's tale: How a Syrian soldier turned rebel"]. ''Christian Science Monitor'' (21 February 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ایف ایس اے بٹالین یونٹ مقامی آبادی دے نال مل ک‏ے کم کردے نيں تے عمومی طور اُتے اس علاقے یا قصبے تو‏ں آنے والے یونٹاں وچ عمومی طور اُتے فریقین شامل ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="spiegel.de">Oliver Trenkamp, [http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,817225,00.html "The Free Syrian Army Front: Deserters Battle Assad from Turkey"]. ''Spiegel''. Retrieved on 23 March 2012.</ref> ایف ایس اے ایڈہاک ایکٹوسٹ نیٹ ورکس دے نال نیڑے تو‏ں جڑا ہويا اے تے ایہ شہریاں د‏‏ی تشکیل شدہ مقامی کونسلاں دے نال مل ک‏ے کم کردا ا‏‏ے۔ <ref>Mousa Ladqani, [http://www.marxist.com/syria-regime-is-shaking-elements-of-dual-power-emerge.htm "Syria: The regime is shaking – elements of dual power emerge"]. ''Marxist'' (29 January 2012)</ref><ref>[http://mideast.foreignpolicy.com/posts/2012/01/20/syrian_dissidents_start_to_call_cairo_home "Syrian Dissidents Start to Call Cairo Home"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203020300/http://mideast.foreignpolicy.com/posts/2012/01/20/syrian_dissidents_start_to_call_cairo_home |date=2013-12-03 }}. Wright, Nate. ''Foreign Policy'' (20 January 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref> اہ‏م آبادی والے مراکز جداں دمشق ، حلب ، درعا تے حما دے آس پاس ، ایف ایس اے فوجی کونسلاں چلاندی اے جو علاقے وچ کارروائیاں مربوط کردی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Gabe Kahn, [http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/154044#.T2t2MsUgfKY "Free Syrian Army Forms Damascus Military Council"]. Israel National News. Retrieved on 24 March 2012.</ref> فوج دے کمانڈ تے کنٹرول نو‏‏ں متعدد ذرائع تو‏ں استعمال کيتا جاندا اے ، جنہاں وچ موبائل فون ، وائس او پی آئی پی ، ای میل ، کورئیرز تے سوشل میڈیا شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="washingtoninstitute.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=3429|title=Asad's Armed Opposition: The Free Syrian Army|last=White|first=Jeffrey|date=30 November 2011|website=PolicyWatch #1878|publisher=The Washington Institute for Near East Policy|accessdate=28 February 2016}}</ref> نومبر 2011 وچ ، فوج نے شام وچ حزب اختلاف دے جنگجوواں دے وچکار مواصلا‏تی روابط نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی 2 ملین ڈالر خرچ کیتے۔ بشار الاسد حکومت نے اپوزیشن جنگجوواں تو‏ں متعدد نفیس مواصلا‏تی آلات پکڑے ، جنہاں وچ تھوریا موبائل سیٹلائٹ فون ، بہت زیادہ تے انتہائی اعلیٰ تعدد ( VHF / UHF ) آلات تے اندرست موبائل مواصلات سیٹلائٹ سسٹم شامل ني‏‏‏‏ں۔ فروری 2012 وچ ، قطر نے فوج نو‏‏ں 3،000 سیٹلائٹ فون فراہ‏م کیتے سن ۔ امریکا نے مواصلا‏تی سازوسامان وی فراہ‏م کیہ اے تاکہ ہور منظم فوج بنانے وچ مدد ملے۔ <ref name="aljazeera,31-8-13">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/02/201221315020166516.html|title=Q&A: Nir Rosen on Syria's armed opposition|publisher=Al Jazeera English|accessdate=31 August 2013}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Chris Hughes|url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/cia-sent-to-help-syria-rebels-1213336|title=CIA sent to help Syria rebels fightv Bashar al-Assad by US President Barack Obama|website=Daily Mirror|date=3 August 2012|accessdate=31 August 2013}}</ref> شروع وچ ، فری سیرین آرمی بنیادی طور اُتے [[اے۔کے 47|اے دے 47]] ، ڈی ایس ایچ دے تے [[آر پی جی - 7|آر پی جی 7 سے]] لیس سی۔ چونکہ عیب دار فوجیاں نو‏‏ں فضائی کور دا فقدان اے ، مستحق فوجیاں نو‏‏ں اپنی بکتر بند گاڑیاں چھڈنا پڑاں۔ فوجیاں نے [[آتشی اسلحہ|ہلکے اسلحہ]] جاری رکھنے تے شہراں ، نواحی علاقےآں یا پینڈو علاقےآں وچ چھپانے اُتے صرف انہاں د‏‏ی فوج نو‏‏ں بدنام کر دتا۔ اے دے 47 دے علاوہ ، کچھ ایف ایس اے فوجیاں دے پاس [[ایم 16|ایم]] 16 ، اسٹائر اے او جی ، ایف این ایف اے ایل ، ایس وی ڈی تے شاٹ گن ، <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-EW_jKYOr1g A Force is Born – Syria]. YouTube (22 November 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> [[جی تھری|جی]] <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-EW_jKYOr1g A Force is Born – Syria]. YouTube (22 November 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> بائٹ [[جی تھری|رائفلز]] ، <ref>[https://www.nbcnews.com/id/46033027 "Syria to let monitors stay; Obama ups pressure"]. NBC News (17 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> تے پی دے مشین گناں وی نيں ۔ <ref>[http://www.spiegel.de/fotostrecke/fotostrecke-76640.html "Photo gallery: The Syrians Fight Back"]. ''Der Spiegel'' (23 December 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> تصاویر وچ کچھ باغیاں د‏‏ی بازیافت کيتی گئی اے جنہاں نے نجات یافتہ STG 44 حملہ رائفلز دا استعمال کيتا ا‏‏ے۔ <ref>Steve Johnson, [http://www.thefirearmblog.com/blog/2012/08/22/sturmgewehr-44-used-by-syrian-rebels/ "Sturmgewehr 44 used by Syrian Rebels"] – The Firearm Blog, 22 August 2012</ref> {{Better source|appears to be SPS|date=February 2020}} <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="This claim needs references to better sources. (February 2020)">بہتر &nbsp; ذریعہ &nbsp; ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> ایف ایس اے دے پاس شامی حکومت تو‏ں پکڑے گئے کچھ بھاری ہتھیار ني‏‏‏‏ں۔ فروری 2012 وچ ، ویڈیو فوٹیج آن لائن شائع کيتی گئی سی جس وچ دکھایا گیا سی کہ اک قبضہ شدہ سرکاری ٹینک نو‏‏ں ایف ایس اے فورسز حمص وچ استعمال کررہیاں نيں۔ اس ٹینک وچ شامی حزب اختلاف دے جھنڈے سن تے اسنو‏ں سویلین کپڑےآں وچ مسلح افراد دے نال فائرنگ کردے دیکھیا گیا سی۔ <ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/syria-feb-2-2012-0019 AJE live blog]. Al Jazeera (1 February 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ایف ایس اے دے ترجمان نے کہیا اے کہ اس تنظیم نو‏‏ں شامی فوج دے 100 صحراواں دے گروپ تو‏ں تن ٹینک ملے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="In Rankous, Barely Holding On"/> ایف ایس اے نے مبینہ طور اُتے متعدد اینٹی ایرکرافٹ میزائل وی حاصل کرلئی ني‏‏‏‏ں۔ فری سیرین آرمی نے بعد وچ اپنے مارٹر تے راکٹ تیار کرنا شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mcclatchydc.com/2012/11/29/175908/syrian-rebels-arsenal-now-includes.html|title=Syrian rebels' arsenal now includes heavy weapons|publisher=McClatchy Newspapers|date=29 November 2012|accessdate=15 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130531171636/http://www.mcclatchydc.com/2012/11/29/175908/syrian-rebels-arsenal-now-includes.html|archivedate=31 May 2013}}</ref> سرکاری چوکیو‏ں تے اسلحہ ڈپو اُتے چھاپے مار دے ایف ایس اے نو‏‏ں اس دے بیشتر [[گولہ بارود]] تے نويں [[اسلحہ|اسلحہ فراہ‏م کیہ جاندا اے ]] ۔ ایف ایس اے شامی [[کالا بازار|بلیک مارکیٹ]] اُتے اسلحہ وی خریدتا [[کالا بازار|ہے]] جو پڑوسی ملکاں دے اسلحہ اسمگلراں تے سرکاری اسلحہ فروخت کرنے والے بدعنوان وفادار قوتاں دے ذریعہ فراہ‏م کیہ جاندا ا‏‏ے۔ ایسی اطلاعات موصول ہوئیاں نيں کہ اسلحہ دے پورے ڈپو فروخت دے لئی پیش کر دتے گئے نيں ، حالانکہ انہاں پیش کشاں نو‏‏ں پھنس جانے دے خدشے د‏‏ی وجہ تو‏ں انکار کر دتا گیا سی۔ ایف ایس اے دے جنگجو بعض اوقات فوج دے سپلائی بیساں تو‏ں براہ راست ہتھیاراں د‏‏ی خریداری دے قابل وی ہوجاندے نيں ، بشرطیکہ انہاں دے پاس اِنّے پیسے ہاں کہ اوہ انہاں د‏‏ی حفاظت کرنے والے سرکاری فوجیاں نو‏‏ں راضی کرسکن۔ ایہ وی اطلاع ملی اے کہ ایف ایس اے اپنے بھاری ہتھیاراں دا بیشتر حصہ عراقی اسلحہ اسمگلراں تو‏ں خریدتا ا‏‏ے۔ '''کرنل''' '''ریاض اسد''' عالمی برادری تو‏ں کہیا گیا اے کہ اوہ تنظیم د‏‏ی فراہمی دے مسائل نو‏‏ں دور کرنے دے لئی ایف ایس اے نو‏‏ں اسلحہ فراہ‏م کرے۔ <ref>Hugh Macleod and Annasofie Flamand, [http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/111102/syria-free-syrian-army-bashar-al-assad "Meet the Free Syrian Army"]. ''Global Post'' (3 November 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ==== مارچ تا دسمبر۔ تنظیم دے مسائل ==== [[فائل:Formation of Conquest Brigade in Tell Rifaat.png|سجے|thumb| ایف ایس اے وچ اک [[کرنل]] (کھبے) تے پہلا لیفٹیننٹ (سجے) 31 جولائ‏ی 2012 ، [[حلب|حلب دے]] شمال وچ ، ٹیل ریفات وچ ایف ایس اے دا اک حصہ ، فتح بریگیڈ دے قیام دا اعلان کردا ا‏‏ے۔]] مارچ 2012 وچ ، ''نیویارک ٹائمز کے'' دو نامہ نگاراں نے [[محافظہ ادلب|ادلیب گورنری]] وچ واقع [[سراقب|سرکیب]] وچ شامی ٹینکاں دے اک کالم اُتے سڑک کنارے نصب بم تے اے دے 47 رائفلز تو‏ں ایف ایس اے دے حملے دا مشاہدہ کيتا تے معلوم ہويا کہ ایف ایس اے دے پاس قابل ، تربیت یافتہ فوجیاں دا ذخیرہ اے تے سابق افسران ، کسی حد تک منظم ، لیکن حقیقت پسندانہ لڑائی لڑنے دے لئی ہتھیاراں دے بغیر سن ۔ [[حمص|حمص دا]] بابا امر ضلع یکم مارچ د‏‏ی صبح سرکاری فوجاں دے سامنے پے گیا ، جدو‏ں فری سیرین آرمی نے دعوی کيتا کہ انہاں نے اسلحہ تے گولہ بارود کم کرنے دے بعد اس علاقے تو‏ں "حکمت عملی تو‏ں پِچھے ہٹ" لیا ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ فیصلہ بابا عمرو تو‏ں تے حمص دے دوسرے حصےآں وچ انخلا دا فیصلہ کيتا اے کیونجے "انسانیت د‏‏ی خراب صورت حال ، خوراک تے ادویات تے پانی د‏‏ی کمی ، بجلی تے مواصلات وچ کمی دے نال نال ہتھیاراں د‏‏ی قلت بھی۔" <ref>Fassihi, Farnaz. (2012-03-01) [https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970203753704577254712115662208 Syria to Allow Aid as Rebels Pull Back]. Wall Street Journal. Retrieved on 2012-03-23.</ref> حمص وچ بابا عمرو تو‏ں پسپائی دے فورا. بعد ، ایف ایس اے نو‏‏ں 3 مارچ نو‏‏ں اک ہور دھچکيا لگیا ، جدو‏ں صوبہ ادلیب دے ابو اتھوہر فوجی ہوائی اڈے تو‏ں 50 فوجیاں دے انکشاف نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا گیا جدو‏ں انہاں دے منصوبے دریافت ہوئے۔ 47 فوجیاں نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی تے صرف تن ہی فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ مبینہ طور اُتے انہاں د‏‏ی لاشاں اک جھیل وچ سُٹ دتیاں گئیاں۔ <ref>[http://edition.cnn.com/2012/03/03/world/meast/syria-unrest/index.html Dozens of defecting Syrian soldiers executed, activists say]. CNN (2012-03-03). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> دمشق دے علاقے میزے وچ اک چھاپہ ماریا گیا ، جس وچ مشین گن وچ فائر تے راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم شامل سن ۔ اک عیب دار جنرل نو‏‏ں علاقے تو‏ں لے جایا گیا سی۔ اک فوجی ہیلی کاپٹر نے اس علاقے اُتے اڑان بھری جس دے نتیجے وچ ایف ایس اے دے 7 جنگجوواں دا پتہ لگانے تے انہاں د‏‏ی ہلاکت ہوئی۔ <ref name="SundayTimesViaAlArabiya">{{حوالہ ویب|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/03/25/203087.html|title=Free Syrian Army to conduct 'Guerilla warfare' in Damascus: report|last=|first=|date=25 March 2012|website=Al Arabiya News|accessdate=26 January 2018}}</ref> اس دے علاوہ ، جھڑپاں دے دوران حکومت دے حامی ملیشیا سمیت سیکیورٹی فورسز دے 80 عناصر ہلاک تے 200 زخمی ہونے د‏‏ی اطلاعات ني‏‏‏‏ں۔ فری سیرین آرمی دے نائب کمانڈر نے ایہ وی دسیا کہ کارروائی دے دوران دو فوجی ٹینک تباہ کر دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mjdna.com/Article.php?ID=2077|date=19 March 2012|website=mjdna.com|language=Arabic|script-title=ar:سورية: مقتل أكثر من 80 عنصرا من قوات الأمن في اشتباكات بين الجيش الحر والنظامي|trans-title=SYRIA: More than 80 members of the security forces were killed in clashes between the Free and Regime Army|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180123190721/http://www.mjdna.com/Article.php?ID=2077|archivedate=23 January 2018|accessdate=13 December 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.25jan-news.com/article.php?id=21366|last=بقلم|date=19 March 2012|website=25jan-news.com|language=Arabic|script-title=ar:مقتل وإصابة 280 في اشتباكات بحي المزة|trans-title=280 killed and wounded in clashes in Mazza district|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130728153333/http://www.25jan-news.com/article.php?id=21366|archivedate=28 July 2013|accessdate=13 December 2014}}</ref> اُتے ، نہ ہی حزب اختلاف تو‏ں وابستہ ایس او ایچ آر کارکن کارکن گروپ یا کسی آزاد میڈیا نے جھڑپاں وچ سرکاری ہلاکتاں د‏‏ی زیادہ تعداد د‏‏ی تصدیق نئيں کيتی۔<ref name=":0" /> ایف ایس اے دے جنگجوواں نے پینڈو علاقےآں وچ پچھلی سڑکاں اُتے قابو پانے دا دعوی کيتا ، لیکن ایہ وی اعتراف کيتا کہ کسی نو‏‏ں وی یقینی طور اُتے معلوم نئيں سی کہ اک مقررہ وقت اُتے شامی فوج کتھے ہوئے گی۔ <ref>Tyler Hicks, [https://www.nytimes.com/2012/03/04/world/middleeast/bearing-witness-in-syria-a-war-reporters-last-days.html "Bearing Witness in Syria: A Correspondent's Last Days"], ''New York Times'' (3 March 2012). Retrieved 20 September 2014.</ref> 24 مارچ 2012 نو‏‏ں ، فری شامی فوج نے ہائر ملٹری کونسل دے نال اتحاد کيتا۔ انہاں گروہاں نے اپنے اختلافات نو‏‏ں اپنے پِچھے رکھنے اُتے اتفاق کيتا تے اک بیان وچ کہیا: "پہلے ، اساں فیصلہ کيتا اے کہ ملک دے اندر تمام فوجی کونسلاں تے بٹالیناں تے تمام مسلح بٹالیناں نو‏‏ں آزاد شامی فوج د‏‏ی اک متحدہ قیادت وچ متحد کرنے تے اس د‏ی پیروی کرنے دا فیصلہ کيتا جائے۔ ایف ایس اے دے کمانڈر ، کرنل دے احکامات ریاض الاسد. " <ref name=":0" /> اپریل 2012 دے آخر تک ، پورے ملک وچ فائر بندی دے اعلان دے باوجود ، القصیر وچ بھاری لڑائی جاری رہی ، جتھ‏ے باغی فوجاں نے شہر دے شمالی حصے نو‏‏ں کنٹرول کيتا ، جدو‏ں کہ فوج نے جنوبی حصے اُتے قبضہ کيتا۔ ایف ایس اے د‏‏ی فورسز القصیر اُتے قابض سن ، اس د‏ی وجہ ایہ لبنان د‏‏ی سرحد د‏‏ی طرف آخری ٹرانزٹ پوائنٹ ا‏‏ے۔ اس قصبے وچ فاروق بریگیڈ دے اک باغی کمانڈر نے اطلاع دتی اے کہ اگست 2011 تو‏ں صوبہ حمص وچ 2،000 فاروق جنگجو ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ اس موقع اُتے ، القصیر وچ باغیاں دے وچکار گل گل ہوئی ، جتھ‏ے حمص شہر دے بابا عمرو ضلع دے متعدد پسپائی باغی چلے گئے سن ، جس وچ حمص نو‏‏ں مکمل طور اُتے ترک کر دتا گیا سی۔ <ref name="myrtlebeachonline.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.myrtlebeachonline.com/2012/04/19/2783703/syrias-farouq-rebels-battle-to.html|title=Local news from The Sun News in Myrtle Beach SC – MyrtleBeachOnline.com|accessdate=13 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141025134759/http://www.myrtlebeachonline.com/2012/04/19/2783703/syrias-farouq-rebels-battle-to.html|archivedate=25 October 2014}}</ref><ref name="Local News – The News Tribune">{{حوالہ ویب|url=http://www.thenewstribune.com/2012/04/18/v-lite/2112500/syrian-rebels-army-trade-blows.html|title=Local News – The News Tribune|publisher=|accessdate=13 December 2014}}</ref><ref name=":0" /> [[فائل:Free Syrian Army Occupied Area (North).jpg|سجے|thumb|268x268px| تنازعات تے نقل مکانی دے علاقےآں (ہلکے ارغوانی رنگ) ، مہاجر کیمپ (سرخ مثلث) ، میزبان گھراں (گرین ہاؤسز) وچ بے گھر ہوئے ، ایف ایس اے دے زیر انتظام علاقہ (سرخ) ، جون 2012۔ <ref name="humanrights.gov">{{حوالہ ویب|url=http://www.humanrights.gov/2012/06/15/map-of-numbers-and-locations-of-people-fleeing-the-violence-in-syria/|title=Archived copy|accessdate=2012-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120618095612/http://www.humanrights.gov/2012/06/15/map-of-numbers-and-locations-of-people-fleeing-the-violence-in-syria/|archivedate=2012-06-18}}</ref><ref name="understandingwar.org">http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf</ref>]] اپریل 2012 دے آخر تک ، پورے ملک وچ فائر بندی دے اعلان دے باوجود ، القصیر وچ بھاری لڑائی جاری رہی ، جتھ‏ے باغی فوجاں نے شہر دے شمالی حصے نو‏‏ں کنٹرول کيتا ، جدو‏ں کہ فوج نے جنوبی حصے اُتے قبضہ کيتا۔ ایف ایس اے د‏‏ی فورسز القصیر اُتے قابض سن ، اس د‏ی وجہ ایہ لبنان د‏‏ی سرحد د‏‏ی طرف آخری ٹرانزٹ پوائنٹ ا‏‏ے۔ اس قصبے وچ فاروق بریگیڈ دے اک باغی کمانڈر نے اطلاع دتی اے کہ اگست 2011 تو‏ں صوبہ حمص وچ 2،000 فاروق جنگجو ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ اس موقع اُتے ، القصیر وچ باغیاں دے وچکار گل گل ہوئی ، جتھ‏ے حمص شہر دے بابا عمرو ضلع دے متعدد پسپائی باغی چلے گئے سن ، جس وچ حمص نو‏‏ں مکمل طور اُتے ترک کر دتا گیا سی۔ <ref name="myrtlebeachonline.com"/><ref name="Local News – The News Tribune"/><ref name=":0" /> اقوام متحدہ د‏‏ی جنگ بندی دے باوجود ، فری سیریئن آرمی تے شامی سرکاری فوج دے وچکار لڑائی مئی دے دوران جاری رہی۔ ایف ایس اے نے مئی دے شروع وچ بیشتر حصہ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.youtube.com/watch?v=1AoPYjJ3Zkg|title=Exclusive: Free Syrian Army 'regrouping'|website=YouTube|accessdate=13 December 2014}}</ref> reg <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.youtube.com/watch?v=1AoPYjJ3Zkg|title=Exclusive: Free Syrian Army 'regrouping'|website=YouTube|accessdate=13 December 2014}}</ref> تنظیم نو دے لئی استعمال کيتا سی تے آہستہ آہستہ سرکاری افواج اُتے زیادہ تو‏ں زیادہ حملے شروع کیتے جانے دے نال ہی اس مہینے د‏‏ی ترقی (اکثر ناقص مسلح ہونے دے باوجود) تے ایہ گل واضح ہوئے گئی کہ جنگ بندی ناکا‏م ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ خود کوفی عنان نے جاری تشدد اُتے مایوسی دا اظہار کيتا۔ مئی دے آخر وچ فوٹیج وچ ایہ ظاہر ہُندا سی کہ ایف ایس اے د‏‏ی فورسز ادلب وچ اسد فورس دے ٹینکاں نو‏‏ں تباہ کررہیاں نيں۔ <ref name=":0" /> مئی وچ ، اقوام متحدہ دے مانیٹراں نے میڈیا رپورٹس د‏‏ی تصدیق د‏‏ی کہ شام دے پینڈو علاقےآں تے صوبائی شہراں دے وڈے علاقے ایف ایس اے دے کنٹرول وچ سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://foreignpolicy.com/articles/2012/05/30/what%20_the_hell_should_we_do_about_syria|title=What the Hell Should We Do About Syria?|website=Foreign Policy|date=30 May 2012|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130801095340/http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/05/30/what%20_the_hell_should_we_do_about_syria|archivedate=1 August 2013}}</ref> فری سیرین آرمی نے دسیا اے کہ اس نے اپنے زیر قبضہ علاقےآں اُتے صرف جزوی کنٹرول حاصل کيتا اے تے ایہ کہ شامی فوج دے نال سر براہی جنگ لڑنا زیادہ تر معاملات وچ اس علاقے اُتے قبضہ کرنے وچ ناکا‏م رہیا ا‏‏ے۔ ایف ایس اے دا مقصد سردیاں د‏‏ی طرح علاقےآں اُتے حکومت دے کنٹرول نو‏‏ں ڈھیل دینا سی ، بجائے خود اپنے اُتے سخت کنٹرول نافذ کرنا۔ <ref name=":0" /> [[فائل:Free Syrian Army Occupied Area (South).jpg|کھبے|thumb|272x272px| تنازعات تے بے گھر ہونے والے علاقےآں (ہلکے ارغوانی رنگ) ، مہاجر کیمپاں (پیلے رنگ دے مثلث) ، میزبان گھراں (گرین ہاؤسز) وچ بے گھر ہوئے ، ایف ایس اے دے زیر اہتمام علاقہ (سرخ) ، جون 2012۔ <ref name="humanrights.gov">{{حوالہ ویب|url=http://www.humanrights.gov/2012/06/15/map-of-numbers-and-locations-of-people-fleeing-the-violence-in-syria/|title=Archived copy|accessdate=2012-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120618095612/http://www.humanrights.gov/2012/06/15/map-of-numbers-and-locations-of-people-fleeing-the-violence-in-syria/|archivedate=2012-06-18}}</ref><ref name="understandingwar.org">http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf</ref>]] جون 2012 تک ، سی این این نے اندازہ لگایا کہ حزب اختلاف د‏‏ی فورسز د‏‏ی تعداد 40،000 ہوئے گئی ا‏‏ے۔ فری سیرین آرمی نے 4 جون نو‏‏ں اعلان کيتا سی کہ اوہ جنگ بندی معاہدے نو‏‏ں ترک کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ ترجمان سمیع الکوردی نے رائٹرز نو‏‏ں دسیا کہ ایف ایس اے نے "ساڈے لوکاں دا دفاع" کرنے دے لئی فوجیاں اُتے حملہ کرنا شروع کر دتا ا‏‏ے۔ اس ہفتے دے آخر وچ بڑھدے ہوئے تشدد وچ 80 سرکاری فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ جون دے وسط تک ، ایف ایس اے نے ادلب گورنری تے شمالی ہاما گورنری وچ وڈے پیمانے اُتے زمین نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ انہاں علاقےآں وچ ، ایف ایس اے تے مقامی افراد نے انصاف فراہ‏م کیہ تے رہائشیاں نو‏‏ں سامان د‏‏ی تقسیم کيتی۔ <ref>{{Cite web |url=http://www.miamiherald.com/2012/06/07/2837890/in-northern-syria-rebels-now-control.html |title=آرکائیو کاپی |access-date=2020-09-01 |archive-date=2020-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200312191030/https://www.miamiherald.com/2012/06/07/2837890/in-northern-syria-rebels-now-control.html |url-status=dead}}</ref><ref name=":0" /> 28 جون نو‏‏ں ایہ اطلاع ملی سی کہ حزب اختلاف نے دیر الزور شہر نو‏‏ں تقریبا مکمل طور اُتے قابو ک‏ر ليا سی ، جدو‏ں کہ سرکاری فوج نے اسنو‏ں گولہ باری کرکے اسنو‏ں واپس لینے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ انسانی حقوق دے گروپاں دا کہنا اے کہ ٹینکاں تے توپ خاناں دے نال اس حملے وچ 100 تو‏ں زیادہ باشندے ہلاک ہوئے گئے سن ۔ حکومت نے مبینہ طور اُتے ڈاکٹراں تو‏ں کہیا سی کہ اوہ مقامی اسپتالاں تے ہدف اسپتالاں وچ لوکاں دا علاج نہ کرن جو مارٹر راؤنڈ تو‏ں انکار کردے ني‏‏‏‏ں۔ فوج دے ذریعہ شامی عرب ہلال احمر دے انسانی امدادی کارکناں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا ، اک کارکن ہلاک ہوئے گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/syrian-city-deir-ezzor-under-heavy-government-shelling-seventh-day|title=Syrian city of Deir Ezzor under heavy government shelling for seventh day|website=Al Jazeera Blogs|accessdate=13 December 2014}}</ref> حمص وچ ، ایف ایس اے نے خالدیہ دے حزب اختلاف دے گڑھ سمیت شہر دے وڈے حصےآں اُتے سرکاری فوجاں اُتے بمباری دے خلاف کارروائی کيتی۔ اس دے علاوہ حمص دے بابا امر دے پڑوس وچ باغیاں تے وفادارےآں دے وچکار اک بار فیر لڑائی د‏‏ی اطلاع ملی ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=July 2012}} <ref name=":0" /> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2012)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> اطلاع ملی اے کہ جولائ‏ی 2012 تک ، مسلح افواج دے 100،000 تو‏ں ودھ فریقین نے اطلاع دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.yalibnan.com/2012/07/10/over-100000-defected-from-syrian-army-report/|title=Over 100,000 Defected from Syrian army, report|location=Lebanon|publisher=Ya Libnan|date=10 July 2012|accessdate=31 August 2013}}</ref> جولائ‏ی وچ ، ایہ اطلاع ملی سی کہ فری شامی فوج نے راجگڑھ [[دمشق|دمشق دے]] شمال وچ متعدد مضافات‏ی علاقےآں دا کنٹرول سنبھال لیا اے ، جنہاں وچ زملاکا تے اربین شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نے نواحی علاقےآں د‏‏ی سڑکاں اُتے کھلے عام گشت کيتا تے دمشق شہر دے مرکز تو‏ں ہی 10 کلومیٹر تو‏ں وی کم جھڑپاں ہوئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.itv.com/news/2012-07-02/is-syrian-army-losing-control-of-damascus/|title=Is Syrian Army losing control of Damascus?|website=ITV News|accessdate=13 December 2014}}</ref><ref name=":0" /> دسیا گیا اے کہ فری شام د‏‏ی فوج نے شام دے شمالی سرحدی علاقے باب الحوا وچ کمرشل کراسنگ دا کنٹرول وی حاصل ک‏ر ليا۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نے اوتھ‏ے جیتنے تک دس دن تک سرکاری فوج تو‏ں لڑا سی۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نو‏‏ں ویڈیو فوٹیج وچ دیکھیا گیا ، اسد دے پورٹریٹ تباہ تے انہاں د‏‏ی فتح دا جشن منایا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.youtube.com/watch?v=PWeAe5b-zTA|title=YouTube|publisher=|accessdate=13 December 2014}}</ref><ref name=":0" /> ستمبر 2012 تو‏ں پہلے ، فری شامی فوج نے شام دے اندر واقع فیلڈ کمانڈراں دے نال شام دے سرحد دے نیڑے [[صوبہ ہاندے|واقع]] ترکی دے جنوبی [[صوبہ ہاندے|صوبے]] ہٹا تو‏ں اپنی [[ہیڈکوارٹر|کمانڈ تے ہیڈ کوارٹر]] کم کيتا۔ ستمبر 2012 وچ ، ایف ایس اے نے اعلان کيتا کہ اس نے اپنا صدر دفتر شمالی شام وچ باغیاں دے زیر کنٹرول علاقے [[محافظہ ادلب|ادلیب گورنریٹ وچ ]] منتقل کر دتا اے ، جسنو‏ں بعد وچ اسلامی محاذ نے دسمبر 2013 وچ زیر کيتا۔ {{حوالہ درکار|date=May 2016}} <ref name=":0" /> اکتوبر 2012 وچ فرانس 24 د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، "دمشق تے حلب نال تعلق رکھنے والے امیر کاروباری افراد ایف ایس اے دے نال نال [[اخوان المسلمون]] ورگی سیاسی تنظیماں د‏‏ی وی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔" ایف ایس اے دے مختلف گروپاں دے نظریہ دا انحصار انہاں دے کفیلاں تے مالی اعانت کاراں اُتے ا‏‏ے۔ اک مبصر نے دسیا ، "جے کسی ملیشیا نو‏‏ں اخوان المسلمون تو‏ں پیسے ملدے نيں تاں فیر ظاہر اے کہ ایہ اک اسلامی ملیشیا بن جائے گی"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://observers.france24.com/en/20120810-syria-free-syrian-army-structure-funding-ideology-methods-fight-against-assad-regime|title=Who is the Free Syrian Army?|website=France 24 Observers|date=8 October 2012}}</ref><ref name=":0" /> [[فائل:FSA rebels hold a planning session.jpg|thumb| حلب د‏‏ی جنگ (اکتوبر 2012) دے دوران ایف ایس اے دے جنگجو منصوبہ بنا رہے ني‏‏‏‏ں۔]] شامی قومی اتحاد ، جو نومبر 2012 وچ تشکیل دتا گیا سی تے ستمبر 2013 تک [[استنبول]] وچ قائم سی ، نے 'مرکزی اپوزیشن اتحاد' دا ناں دتا سی ، {{حوالہ درکار|date=March 2017}} نو‏‏ں ایف ایس اے نے ستمبر 2013 تک تسلیم ک‏ر ليا سی۔ <ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-24239779 ‘Islamist rebels in Syria reject National Coalition’]. ''BBC'', 25 September 2013. Retrieved 25 February 2016.</ref><ref name=":0" /> 18 نومبر نو‏‏ں ، باغیاں نے [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] وچ شامی فوج دے اک سب تو‏ں وڈے فوجی اڈے ، سرکاری فوج دے نال ہفتےآں د‏‏ی شدید لڑائی دے بعد اپنے قبضے وچ لے لیا۔ اس حملے دا حکم دینے والے نا اہل جنرل محمد احمد الفاج نے ویہہ اسد د‏‏ی گرفتاری نو‏‏ں بشار الاسد دے خلاف "انقلاب دے آغاز دے بعد تو‏ں ساڈی سب تو‏ں وڈی فتوحات وچو‏ں اک" قرار دیندے ہوئے دعویٰ کيتا اے کہ نیڑے 300 شامی فوجی ہلاک تے 60 نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا سی باغیاں دے نال بھاری مقدار وچ بھاری اسلحہ تے ٹینکس قبضے وچ لے لیا گیا۔ <ref name=":0">{{حوالہ ویب|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/11/21/251049.html|title=Archived copy|accessdate=23 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123222545/http://english.alarabiya.net/articles/2012/11/21/251049.html|archivedate=23 November 2012}}</ref> 22 نومبر نو‏‏ں ، باغیاں نے ملک دے مشرقی صوبہ دیر ایزور وچ مایادین فوجی اڈے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ کارکناں دا کہنا سی کہ اس نے عراقی سرحد دے مشرق وچ مشرق وچ مشرقی علاقےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد اُتے باغیاں نو‏‏ں کنٹرول فراہ‏م کیہ۔<ref>{{cite news|last=Yeranian|first=Edward|title=Analysts Weigh In on Longevity of Syria's Assad|url=http://www.voanews.com/content/analysts_weight_in_on_longevity_of_syrias_assad/1551388.html|accessdate=24 November 2012|newspaper=Voice of America|date=22 November 2012}}</ref><ref name=":0" /> 7 دسمبر 2012 نو‏‏ں ، لگ بھگ 260 تو‏ں 550 کمانڈراں تے شامی مسلح حزب اختلاف دے نمائندےآں نے [[انطالیہ|انتالیا]] وچ ملاقات کيت‏ی تے FSA دے لئی اک 30 30 افراد د‏‏ی نويں فوجی کونسل دا انتخاب کيتا ، جسنو‏ں سپریم ملٹری کونسل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کرنل ریاض الاسد ، جو اس اجلاس وچ موجود نئيں سن ، نے کمانڈر انچیف د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنا باضابطہ کردار برقرار رکھیا لیکن اوہ بریگیڈیئر جنرل سلیم ادریس تو‏ں موثر اقتدار تو‏ں محروم ہوئے گئے ، جو ایف ایس اے دے نويں چیف آف اسٹاف تے موثر رہنما دے طور اُتے منتخب ہوئے سن ۔ {{حوالہ درکار|date=March 2017}} <ref name=":0" /> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2017)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> اس اجلاس وچ [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[فرانس]] ، [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل]] تے [[اردن|اردن دے]] سیکیورٹی اہلکار موجود سن ، فرینڈز آف شام گروپ دے اجلاس تو‏ں اک روز پہلے جس نے غیر فوجی امداد دا وعدہ کيتا سی۔ عسکریت پسند باغیاں نو‏‏ں <ref name=":0" /> النصرہ فرنٹ تے احرار اش شم نو‏‏ں میٹنگ وچ مدعو نئيں کيتا گیا سی۔ سیمسن رائٹرز نے دسیا کہ نويں چیف آف اسٹاف جنرل۔ سلیم ادریس "نظریا‏تی نئيں" نيں ، جدو‏ں کہ انہاں دے دو نائب کمانڈر ، [[محافظہ ادلب|ادلب]] گورنریٹ تو‏ں عبدالباسط تویل تے [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] تو‏ں عبدلقادر صالح اسلام پسند نيں ۔ ایف ایس اے دے کمانڈر "[حاضر ہوئے] حالیہ مہینےآں وچ انہاں انتہا پسند گروہاں نو‏‏ں روکنا چاہندے نيں جو وڈے کردار ادا ک‏ر رہ‏ے نيں" تے ایہ کہ شام دے پنج مختلف خطےآں تو‏ں وابستہ کل پنج نائب کمانڈر ہون گے۔ <ref name=":0" /> ==== 2012 دے آخر وچ کمانڈ دا ڈھانچہ ==== [[فائل:Political Military Opposition Structure (June 2012).jpg|حدود|کھبے|500x500px]] دسمبر 2012 وچ ، پورے شام دے 260 تو‏ں زیادہ فری شامی فوج دے باغی کمانڈراں نے فری شامی فوج دے متفقہ کمانڈ ڈھانچے اُتے اتفاق کيتا سی۔ شرکاء نے 30 رکنی سپریم ملٹری کونسل دا انتخاب کيتا ، جس نے فیر جنرل سلیم ادریس نو‏‏ں چیف آف اسٹاف منتخب کيتا۔ ادریس نو‏‏ں بعد وچ عبد الہ الا البشیر نے تبدیل کيتا۔ <ref name=":0" /> ایف ایس اے دا باقاعدہ رہنما اس دا [[کمانڈر انہاں چیف|کمانڈر انچیف]] [[کرنل]] ریاض الاساد اے ۔ اُتے ، فوج دا موثر فوجی رہنما ، اس د‏ی سپریم ملٹری کونسلز دے چیف آف اسٹاف ، بریگیڈیئر جنرل عبد اللہ البشیر نيں ۔ جنرل البشیر دے تھلے پنج ڈپٹی چیف اسٹاف نيں جو شام دے پنج مختلف علاقےآں دے انچارج ني‏‏‏‏ں۔ عملے دے انہاں نائب سربراہان وچ دو [[محافظہ ادلب|ادلیب]] گورنریٹ تو‏ں عبدالباسط تویل تے [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] تو‏ں عبدلقادر صالح شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> {| class="wikitable collapsible collapsed" style="float:right; margin:1em; font-size:85%;" |+ فری شامی فوج <br />بریگیڈ کمانڈر ! کمانڈر ! بریگیڈ |- | عبد الرحمن شیخ علی | خالد بن ولید <ref>{{حوالہ رسالہ|last1=Holliday|first1=Joseph|title=Syria's Armed Opposition|date=March 2012|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_Armed_Opposition.pdf|accessdate=25 December 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512145439/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_Armed_Opposition.pdf |date=12 May 2012 }}</ref> |- | لیفٹیننٹ عبدالرزاق ٹلاس | الفاروق <ref name="youtube1">[https://www.youtube.com/watch?v=LhUz77ihRcU 1 week with the "free syrian army" – Feb 2012 – Arte reportage 1 of 2]. YouTube. Retrieved on 23 March 2012.</ref> |- | عبدل قادر صالح | التوحید |- | احمد ابو عیسیٰ | سکور الشام |- | مہدی الحارتی <small>(سابق)</small> | لیوا العامہ |} فری سیرین آرمی دے ملک بھر وچ فیلڈ یونٹ موجود ني‏‏‏‏ں۔ فیلڈ یونٹ نو علاقائی کمانڈراں د‏‏ی براہ راست کمانڈ وچ نيں جو حمص ، حما ، ادلیب ، دیر الزور ، دمشق ، حلب تے لٹاکیہ صوبےآں وچ مقیم ني‏‏‏‏ں۔ علاقائی کمانڈراں وچ کرنل قاسم سعد الدین شامل نيں جو صوبہ حمص وچ فوجی کارروائیاں د‏‏ی ہدایت کردے نيں تے راجگڑھ وچ فوجی کارروائیاں د‏‏ی ہدایت کرنے والے کرنل خالد الحبوث شامل ني‏‏‏‏ں۔ ریجنل کمانڈر کرنل ریاض اسد د‏‏ی براہ راست آپریشنل کمانڈ وچ نيں تے تقریبا calls روزانہ کانفرنس کال کردی رہندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aawsat.com/details.asp?section=4&article=670408&issueno=12176|title="الجيش الحر" يعلن عن تشكيل القيادة المشتركة له في الداخل, أخبــــــار|publisher=Aawsat.com|date=30 March 2012|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130801084900/http://www.aawsat.com/details.asp?section=4&article=670408&issueno=12176|archivedate=1 August 2013}}</ref><ref name="al-monitor.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2012/al-monitor/us-authorizes-financial-support.html|title=US Authorizes Financial Support For the Free Syrian Army – Al-Monitor: the Pulse of the Middle East|publisher=Al-Monitor|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130910214235/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2012/al-monitor/us-authorizes-financial-support.html|archivedate=10 September 2013}}</ref> داخلی مواصلات تے کارروائیاں دے ل، دے پاس انٹرنیٹ اُتے مبنی اک وسیع مواصلا‏تی نیٹ ورک نظر آندا اے جس وچ ریاستی سیکیورٹی نے گھس جانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ <ref name="spiegel.de"/><ref name="thedailybeast1">[http://www.thedailybeast.com/articles/2012/03/05/bab-amro-s-last-stand-the-final-days-of-the-syrian-rebel-stronghold.html Baba Amr’s Last Stand: The Final Days of the Syrian Rebel Stronghold]. The Daily Beast (5 March 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> {| class="wikitable collapsible collapsed" style="float:left; margin:1em; font-size:85%;" |+ مفت شامی فوج <br /><br />مقامی فیلڈ یونٹ <ref name="Abdulhamid">{{حوالہ ویب|last=Abdulhamid|first=Ammar|title=Syrian Revolution Digest|url=http://syrianrevolutiondigest.blogspot.com/search?updated-max=2011-10-16T23:52:00-07:00&max-results=7|accessdate=16 October 2011}}</ref> ! بٹالین تے مقام |- |{{Div col}} − * [[Farouq Brigades]] ([[حمص]] city) * Ammar bin Yassir battalion ([[محافظہ ادلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=UK0mhVIlcIA 28 2 Idlib أوغاريت ادلب, اعلان تشكيل كتيبة عمار بن ياسر]. YouTube (28 February 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref> * [[Death of Hamza Ali Al-Khateeb|Hamzah Al-Khateeb]] battalion ([[محافظہ ادلب]] city) * Al-Furqan battalion ([[محافظہ ادلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=67aMwoWX5fE ادلب كللي تشكيل كتيبة الفرقان في الريف الشمالي27 2 2012]. YouTube. Retrieved on 24 March 2012.</ref> * Harmoush battalion ([[محافظہ ادلب]] province)<ref name=Mouterde>{{cite news|last=Mouterde|first=Perrine|title='Free Syrian Army' poses growing threat to Assad|url=http://www.france24.com/en/20111014-free-syria-army-opposition-bashar-al-assad-exile-turkey-batallion|accessdate=16 October 2011|publisher=France 24|date=14 October 2011}}</ref> * Martyrs Ma'arat Nu'man battalion ([[محافظہ ادلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=J1IcACq6nHg تشكيل كتيبة شهداء معرة النعمان تابعة للواء محمد الفاتح]. YouTube (28 February 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref> * Shield of Islam battalion ([[محافظہ ادلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=S_wyUREk85M الأعلان عن تشكيل كتيبة درع الاسلام 25 February 2012]. YouTube. Retrieved on 24 March 2012.</ref> * [[صلاح الدین ایوبی]] battalion ([[جسر الشغور]]) * [[Ibrahim Qashoush|Qashoush]] battalion ([[حماہ]] city)<ref>[http://syriarevolts.wordpress.com/ Syria Revolts|Documenting the Syrian uprising] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826143454/http://syriarevolts.wordpress.com/ |date=26 August 2013}}. Syriarevolts.wordpress.com. Retrieved on 24 March 2012.</ref> * [[Abu'l-Fida|Aboul Fidaa]] battalion ([[حماہ]] province) * Saad Bin Moaz battalion ([[محافظہ حماہ|Hama]] province) * [[معاویہ بن ابو سفیان]] ([[دمشق]] city) * Houriyeh battalion ([[محافظہ حلب]] city) * Ababeel battalion ([[محافظہ حلب]] province) * Lions of Shahba battalion ([[محافظہ حلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Tv4BH-TwQUw تشكيل الكتيبة أسود الشهباء تابعة للجيش السوري الحر]. YouTube (3 January 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref> * Saad Allah Al-Jabiri battalion ([[محافظہ حلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=6OqYn6MW_18. حلب تدخل الثورة من اوسع ابوابها كتيبة سعد الله الجابري.] YouTube. Retrieved on 24 March 2012.</ref> * Omari battalion ([[محافظہ درعا]]/[[حوران]]) * [[سلطان الاطرش]] battalion ([[محافظہ السویداء]]) * Qassam battalion ([[جبلہ]]) * Suqur battalion ([[لاذقیہ]]) * Samer Nunu battalion ([[محافظہ طرطوس]]) * [[Mashaal Tammo|Mishaal Tammo]] battalion ([[قامشلی]]) * Odai Al-Tayi battalion ([[الحسکہ]]) * [[عمر بن خطاب]] battalion ([[محافظہ دیر الزور]] city)<ref>[http://www.nowlebanon.com/NewsArticleDetails.aspx?ID=317759&MID=0&PID=0 Lebanon news – NOW Lebanon -Assad is growing weaker]. NOW Lebanon (3 October 2011). Retrieved on 2012-03-24. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20111005042659/http://www.nowlebanon.com/NewsArticleDetails.aspx?ID=317759&MID=0&PID=0 |date=5 October 2011}}</ref> * Moaz Al-Raqad battalion ([[محافظہ دیر الزور]] province) * [[تکبیر (مذہب)]] battalion ([[محافظہ دیر الزور]]) * Dawn of Freedom battalion ([[حمص]] province) * Ramy Al-Sayeed battalion ([[حمص]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ujy2X3GzqWU تشكيل كتيبة تكريم لروح الشهيد رامي السيد في حمص]. YouTube. Retrieved on 24 March 2012.</ref> * Tel Kalakh Martyrs' battalion ([[حمص]] province) * Ahmad Nayif Al-Sukhni battalion ([[محافظہ الرقہ]]) * [[ابو عبیدہ بن جراح]] battalion ([[محافظہ دمشق]] province) * Sham Falcons, eight battalions (Jabal al-Zawiya)<ref>{{cite web|last=Shelton |first=Tracey |url=https://www.pbs.org/newshour/updates/world/jan-june12/syria_06-07.html |title=Inside Syria: Who Arms the Rebels? |publisher=PBS |date=7 June 2012 |accessdate=31 August 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130829060303/http://www.pbs.org/newshour/updates/world/jan-june12/syria_06-07.html |archivedate=29 August 2013 |df=dmy}}</ref> {{Div col end}} |} {| class="wikitable collapsible collapsed" style="float:left; margin:1em; font-size:85%;" |+Free Syrian Army <br /><br /> Regional Military Councils<ref>{{حوالہ رسالہ|date=June 2012|title=Syria's Maturing Insurgency|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171009195031/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf |date=2017-10-09 }}</ref> !Commander !Province |- |Col. Khaled al-Haboush |Damascus |- |Col. Abdel Jabbar al-Oqaidi <br /><br /> <small>(25,000–30,000 troops)</small> |Aleppo<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.timesofoman.com/innercat.aspx?detail=9368|accessdate=30 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304060652/http://timesofoman.com/innercat.aspx?detail=9368|archivedate=4 March 2016}}</ref> |- |Col. Qassim Suad al-Din |Homs |- |Col. Abdel Hamid Alshawi |Hama |- |Col. Afeef Suleiman |Idlib |- |Capt. Qais Qataneh, Lt. Sharif <br /><br /> Kayed <small>(council members)</small> |Daraa |- |Anas Abu Malik |Latakia<ref name="al-monitor.com"/> |- |Unknown |Deir al-Zor |} فری سیرین آرمی نے گوریلا فورس د‏‏ی تشکیل تے تدبیر اختیار کيت‏یاں نيں۔ اک خاص فیلڈ یونٹ جداں کہ کالک شہداء بریگیڈ د‏‏ی تعداد 300 تو‏ں 400 جنگجوواں دے درمیان چھ تو‏ں 10 افراد دے جنگی یونٹاں وچ تقسیم ہوئے گئی۔ یونٹ وچ ہر فرد ہلکے ہتھیاراں تو‏ں لیس اے جداں اک دے [[اے۔کے 47|47]] تے مجموعی طور اُتے جنگی یونٹ آر پی جی لانچر تے لائٹ [[مشین گن]] تو‏ں لیس ا‏‏ے۔<ref name=":0" /> مفت شامی فوج دے یونٹ مختلف کماں وچ مہارت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ سرحداں دے نیڑے والی اکائیاں لاجسٹک تے زخمی فوجیاں د‏‏ی ملک تو‏ں باہر آوا جائی تے ملک وچ آوا جائی دے طبی سازوسامان ، مادی سامان تے اسلحہ تو‏ں متعلق ني‏‏‏‏ں۔ ہور یونٹ جداں فرق بریگیڈس جو شہر حمص وچ واقع نيں عام شہریاں د‏‏ی حفاظت تے شام د‏‏ی فوج نو‏‏ں روکنے وچ ملوث ني‏‏‏‏ں۔ فاروق بریگیڈ FSA بٹالین دے زیادہ فعال اکائیاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس د‏ی قیادت سابق وزیر دفاع مصطفیٰ ٹلاس دے بھتیجے لیفٹیننٹ عبد الرزاق ٹلاس نے کيتی۔ <ref name="youtube1"/> لیفٹیننٹ ٹلاس پہلے عیب سازاں وچو‏ں اک سی تے اوہ شام د‏‏ی بغاوت د‏‏ی اک اہ‏م شخصیت ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی 500-2،000 فوجیاں د‏‏ی یونٹ نے حمص وچ شامی فوج نو‏‏ں شامل کيتا اے تے شامی چوکیو‏ں تے کمانڈ سنٹرز اُتے چھاپہ ماریا ا‏‏ے۔ <ref name="autogenerated2"/><ref>[http://www.thedailybeast.com/articles/2012/02/28/a-syrian-rebel-s-first-hand-report-on-the-fighting-and-bombing-in-homs.html A Syrian Rebel’s Firsthand Report on the Fighting and Bombing in Homs]. ''The Daily Beast'' (28 February 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref><ref name="AL">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/03/2012334752803236.html|title=UN chief criticises 'atrocious' Homs assault|publisher=Aljazeera.com|accessdate=31 August 2013}}</ref> {{بمطابق|2012|01}} ، فوج دے پاس تقریبا 37 بٹالین نامی بٹالین یونٹ سن ، جنہاں وچو‏ں 17-23 لڑائی وچ مصروف دکھادی دیندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Abdulhamid"/><ref>Jeffrey White [http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=3447 The Free Syrian Army Bleeds the Assad Regime]. Washington Institute. 27 January 2012</ref> اکتوبر 2012 وچ [[ٹائم (رسالہ)|ٹائم میگزین]] نے اطلاع دتی سی کہ ایف ایس اے "کسی چھتری د‏‏ی اصطلاح تو‏ں زیادہ کدی نئيں سی جس نے اسد د‏‏ی حکومت دے خلاف لڑنے والے ڈیفٹرس تے مسلح شہریاں دے ڈھیلے حق رائے دہی نو‏‏ں سیاسی کور فراہ‏م کیہ سی" تے کچھ یونٹ محض چند درجن جنگجوواں اُتے مشتمل سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://world.time.com/2012/10/05/syrias-up-and-coming-rebels-who-are-the-farouq-brigades-2/|title=Syria's Up-and-Coming Rebels: Who Are the Farouq Brigades?|website=TIME|date=5 October 2012|تاريخ-الوصول=1 October 2020|تاريخ-الأرشيف=8 May 2019|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190508203239/http://world.time.com/2012/10/05/syrias-up-and-coming-rebels-who-are-the-farouq-brigades-2/|url-status=dead}}</ref><ref name=":0" /> === 2013 - اسلام پسنداں دا عروج === [[فائل:Smc-structure.jpg|کھبے|thumb| شام دے قومی اتحاد دا فوجی ونگ ، سپریم ملٹری کونسل دا ڈھانچہ ، 2013 دے آخر تک]] اپریل 2013 وچ ، [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے]] مت .حدہ نے ایف ایس اے دے اس وقت دے چیف آف اسٹاف ، نا اہل جنرل سلیم ادریس د‏‏ی سربراہی وچ ، ملٹری کونسل دے ذریعے ، شامی باغیاں نو‏‏ں 3 123 ملین ڈالر د‏‏ی غیر علانیہ امداد منتقل کرنے دا اعلان کيتا سی۔ <ref name="McClatchySalimIdriss">{{حوالہ ویب|url=http://www.mcclatchydc.com/2013/05/07/190602/syrian-rebel-leader-salim-idriss.html|title=Syrian rebel leader Salim Idriss admits difficulty of unifying fighters|website=McClatchyDC|accessdate=19 September 2014|date=7 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006092133/http://www.mcclatchydc.com/2013/05/07/190602/syrian-rebel-leader-salim-idriss.html|archivedate=6 October 2014}}</ref><ref name=":0" /> اپریل - مئی 2013 وچ ، ایف ایس اے نے اسلامی تنظیم النصرہ فرنٹ تو‏ں جنگجوواں نو‏‏ں ہرایا سی جو اسد مخالف قوت دے نال سب تو‏ں بہتر لیس ، مالی اعانت تے حوصلہ افزائی کررہیا سی ، ''[[دی گارڈین|انہاں]]'' نے شام بھر وچ ایف ایس اے کمانڈراں دے انٹرویو دے بعد ''[[دی گارڈین|گارڈین]]'' نو‏‏ں ایہ نتیجہ اخذ کيتا۔ ایف ایس اے دے کمانڈر بشا نے کہیا کہ پچھلے کچھ مہینےآں وچ 3 ہزار ایف ایس اے دے جنگجو النصرہ اُتے چلے گئے سن ، اس د‏ی بنیادی وجہ ایہ اے کہ ایف ایس اے دے پاس اسلحہ تے گولہ بارود دا فقدان ا‏‏ے۔ ایف ایس اے دے اک ہور کمانڈر نے کہیا کہ النصرہ دا اسلامی نظریہ وی ایف ایس اے دے جنگجوواں نو‏‏ں راغب کردا ا‏‏ے۔ اک مغربی سفارت کار نے ایہ مشورہ دتا کہ نصرہ صاف ستھرا ، بہتر تے مضبوط تر ہوئے گا: "جنگجو اک گروپ تو‏ں دوسرے گروہ د‏‏ی طرف ودھ رہے نيں" ، لیکن آپ ایہ نئيں کہہ سکدے کہ عام طور اُتے نصرا د‏‏ی رفتار دوسرےآں دے مقابلے وچ زیادہ ا‏‏ے۔ <ref name=":0" /> مئی 2013 وچ ، ایف ایس اے دے رہنما ، سلیم ادریس نے کہیا سی کہ "باغی" بری طرح تو‏ں بکھرے ہوئے سن تے انھاں صدر بشار الاسد د‏‏ی حکومت گرانے دے لئی درکار فوجی مہارت د‏‏ی کمی سی۔ ادریس نے کہیا کہ اوہ ملک گیر کمانڈ ڈھانچے اُتے کم ک‏ر رہ‏ے نيں ، لیکن اسلحہ تے اسلحہ ، کاراں دے لئی ایندھن تے رسد تے تنخواہاں دے لئی رقم د‏‏ی کمی اس کوشش نو‏‏ں نقصان پہنچیا رہی ا‏‏ے۔ ادریس نے کہیا ، "لڑائیاں ہن اِنّی آسان نئيں ني‏‏‏‏ں۔ "اب انہاں دا متحد ہونا بہت ضروری ا‏‏ے۔ لیکن انہاں نو‏ں باقاعدہ فوج د‏‏ی طرح کم کرنے دے انداز وچ متحد کرنا حالے وی مشکل ا‏‏ے۔ " انہاں نے النصرہ فرنٹ دے نال کسی وی طرح دے تعاون تو‏ں انکار کيتا لیکن اک ہور اسلام پسند گروہ احرار الشام دے نال مشترکہ کارروائیاں دا اعتراف کيتا۔ <ref name="McClatchySalimIdriss"/><ref name=":0" /> النصرہ فرنٹ تے ہور اسلام پسند گروہاں د‏‏ی ترقی نے ، 2013 دے نصف نصف دے دوران ، ایف ایس اے دے ہزاراں افراد نو‏‏ں مایوسی دا نشانہ بنایا جو ایہ محسوس کردے نيں کہ حکومت دے خلاف انہاں دا اپنا انقلاب انہاں تو‏ں چرا لیا گیا ا‏‏ے۔ صوبہ حمص دے علاقےآں وچ ، ایف ایس اے تے شامی فوج دے وچکار لڑائی عملی طور اُتے ختم ہوئے گئی سی۔ <ref name=":0" /> 11 جولائ‏ی 2013 نو‏‏ں ، [[لاذقیہ|لاٹاکیہ دے]] شمال وچ ، اک جہادی گروپ نے اک ایف ایس اے افسر [[لاذقیہ|کوقتل کردتا]] ۔ اگست 2013 دے وسط وچ ، ایف ایس اے دے وفد نے صدر اسد دے اک عہدیدار نال ملاقات کيت‏ی ، تاکہ حکومت تے ایف ایس اے دے وچکار جنگ دے "شام دے حل" دے بارے وچ گل گل د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی جا.۔ حکومت نے "شامی وطن دے اندر مکالمہ" دے لئی اس تجویز نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا۔ چھ ہفتےآں دے بعد ، حلب دے باغیاں دے زیر قبضہ ست علاقےآں وچ ، سول ملازمین ملازمت اُتے واپس آسکدے نيں تے سرکاری ادارے تے اسکول دوبارہ کھول سکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> [[سلفی تحریک|سلفی]] - جہادی وچ رہنما محمد شلابی [[اردن]] ، وی ابو سیاف، وچ جولائ‏ی 2013 وچ بیان کيتا گیا اے دے طور اُتے جانیا جاندا ''عمون نیوز'' اختلافات FSA دے اغراض و الاسد دے خلاف شام وچ لڑ ہور سنی ملیشیا وچو‏ں انہاں لوکاں دے درمیان موجود اے .<ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.ammonnews.net/article.aspx?articleno=22322#.Ueh5fPmTjoI|title=Jordanian Salafist Leader Foresees Conflict with Secular Syrian Opposition|publisher=En.ammonnews.net|date=16 July 2013|accessdate=31 August 2013}}</ref><ref name=":0" /> نومبر 2013 وچ ترکی د‏‏ی سرحد دے نیڑے مقامی لوکاں نے شکایت کيت‏ی سی کہ النصرہ فرنٹ دے برعکس ، ایف ایس اے دے نال جڑے ہوئے گروپ تیزی تو‏ں بدعنوان ہُندے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Jamie Dettmer|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2013/01/12/syria-s-rebel-rivalry-between-jihadists-and-fsa.html|title=Syria's Rebel Rivalry Between Jihadists and FSA|website=The Daily Beast|date=12 January 2013|accessdate=31 August 2013}}</ref><ref name=":0" /> اس دے علاوہ ، 2013 وچ ، امریکی سینئر فوجی عہدیداراں نے اپنا ناں ظاہر نہ کرنے د‏‏ی شرط اُتے اظہار خیال کيتا کہ پینٹاگون دا اندازہ اے کہ "انتہا پسند اسلام پسند گروہ" باغی گروپاں وچ "50 فیصد تو‏ں زیادہ" تشکیل پاندے نيں جو "شام وچ روز بروز بڑھدے ہوئے" فیصد دے نال آزاد شامی فوج دے طور اُتے شناخت کردے ني‏‏‏‏ں۔ .<ref name="nbc2013">[https://www.nbcnews.com/news/other/extremist-element-among-syrian-rebels-growing-worry-f8C11115141 "Extremist element among Syrian rebels a growing worry"], NBC News.</ref><ref name=":0" /> === 2014 - ایف ایس اے وچ کمی ، داعش دا عروج === ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے ایف ایس اے جداں گروہاں دے لئی 2014 وچ داعش دے ظہور نو‏‏ں اختتام دا آغاز قرار دتا سی جسنو‏ں امریکا نے اعتدال پسند باغی قرار دتا سی۔ <ref name="doesnot3"/> ایس ایم سی ، ایف ایس اے [[آزاد شامی فوج|کا]] باقاعدہ [[آزاد شامی فوج|کمانڈ ڈھانچہ]] ، [[محافظہ حلب|حلب گورنریٹ]] وچ 2014 دے دوران وسائل د‏‏ی کمی تو‏ں آہستہ آہستہ ٹُٹ گیا۔ مثال دے طور اُتے ، آئی بی ٹی نو‏‏ں حاصل کردہ اعداد و شمار دے مطابق ، حزظ موومنٹ نو‏‏ں 2014 وچ امریکی حکومت تو‏ں تقریبا 6 ملین ڈالر موصول ہوئے سن ، جو 5،000 فوجیاں اُتے مشتمل اک فورس دے لئی اک مہینہ وچ ، 500،000 بندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> فروری 2014 وچ ، ایف ایس اے دے کرنل قاسم سعیدی ڈائن نے اعلان کيتا سی کہ "پچھلے مہینےآں وچ فوجی کمان وچ فالج د‏‏ی وجہ سے" چیف آف اسٹاف ادریس نو‏‏ں بریگیڈیئر جنرل عبد الہ الا البشیر دے نال تبدیل کر دتا گیا سی۔ <ref name=":0" /> فروری 2014 وچ ، 49 دھڑے اک دوسرے دے نال ساؤتھرن فرنٹ (جبہت الجنبی) وچ جمع ہوئے۔ <ref name="Roche">Cody Roche [https://www.bellingcat.com/news/mena/2016/08/13/syrian-opposition-factions-in-the-syrian-civil-war/ Syrian Opposition Factions in the Syrian Civil War], Bellingcat, 13 August 2016</ref><ref name=":0" /> مارچ وچ ، ایف ایس اے تے اردن دے ذرائع تے ویڈیو شواہد نے دسیا کہ ایف ایس اے نو‏‏ں اردن دے راستے تو‏ں اینٹی ٹینک میزائلاں د‏‏ی سعودی کھیپ موصول ہوئی سی تے انھاں نے النصرہ دے جنگجوواں نو‏‏ں ہر اک نو‏‏ں $ 15،000 وچ فروخت کيتا سی۔ [[داعش|دولت اسلامیہ عراق تے لیونٹ]] (داعش) دے اک اعلیٰ سطحی کمانڈر ، ابو یوسف نے اگست 2014 وچ کہیا سی کہ ایف ایس اے دے بہت سارے ارکان جنہاں نو‏ں امریکا تے ترکی تے عرب فوجی افسران نے تربیت حاصل کيت‏ی سی ، ہن اوہ واقعتا داعش وچ شامل ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔ "مشرقی شام وچ ، ہن کوئی مفت شام د‏‏ی فوج موجود نئيں ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ شام دے تمام آزاد فوج دے لوک [اوتھ‏ے] دولت اسلامیہ وچ شامل ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ " <ref name=":0" /> 25 ستمبر 2014 نو‏‏ں ، [[آزاد شامی فوج|سپریم ملٹری کونسل]] نے شام د‏‏ی عسکری کونسل دے نال اتحاد کردے ہوئے اسد تے نو اعلان کردہ [[داعش|اسلامی ریاست عراق تے لیونت]] (داعش) دے خلاف لڑنے دے لئی متحد ہو.۔ <ref name="SyriacMilitaryCouncil">{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2014/09/25/world/meast/us-syria-rebel-agreement/|last=Bronstein|first=Scott|last2=Griffin|first2=Drew|title=Syrian rebel groups unite to fight ISIS|publisher=CNN|date=26 September 2014|accessdate=27 April 2016}}</ref><ref name=":0" /> ستمبر / اکتوبر 2014 وچ ، [[کرد]] مبنی [[خبر رساں ایجنسی|پریس ایجنسی]] اے آر اے نیوز تے یو ایس ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز دے مطابق'' ، شمالی شام وچ ایف ایس اے بریگیڈ ، خاص طور اُتے [[کوبانی]] علاقے ( [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] ) فرات دے تحت کرد عوامی تحفظ یونٹاں (وائی پی جی) دے نال متحد ہوئے۔ داعش تے اسد حکومت کیت‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی آتش فشاں دا مشترکہ آپریشن روم ، خاص طور اُتے لیوا ثوار الرقہ (انقلابی انقلاب دے انقلاب) ، ۔ <ref name="ara13sept">{{حوالہ ویب|url=http://aranews.net/2014/09/ypg-fsa-launch-joint-military-operations-islamic-state-northern-syria/|title=YPG and FSA launch joint military operations against Islamic State in northern Syria|last=Ali|first=Jan|publisher=ARA News|date=13 September 2014|accessdate=8 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140913032746/http://aranews.net/2014/09/ypg-fsa-launch-joint-military-operations-islamic-state-northern-syria/|archivedate=13 September 2014}}</ref><ref name=":0" /> اکتوبر وچ ، شام انقلابی فرنٹ (ایس آر ایف) - ایف ایس اے دے اتحاد نے ایف ایس اے د‏‏ی قیادت [[آزاد شامی فوج|ایس ایم سی دے]] خلاف ورزی کردے ہوئے - النصرہ دے ذریعہ ادلیب تو‏ں بے دخل کر دتا۔ نومبر 2014 وچ ریٹائرڈ اردن دے جنرل فائز الدویری دے مطابق ، جنوبی شام تے حلب دے آس پاس د‏ی جیباں دے علاوہ ، "ایف ایس اے نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں ختم کر دتا گیا اے تے ہن اس دا کوئی مؤثر وجود موجود نئيں ا‏‏ے۔" <ref name="reuters-2014">{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/2014/11/13/us-mideast-crisis-syria-rebels-idUSKCN0IX11I20141113|title=Syria rebels in south emerge as West's last hope as moderates crushed elsewhere|publisher=13 November 2014|accessdate=13 November 2014}}</ref><ref name=":0" /> [[جرمنی|جرمن]] صحافی جورجن ٹوڈن ہفر نے ، 2014 دے آخر وچ ، [[داعش|داعش دے زیر]] اقتدار علاقے وچ دس دن دا دورہ کيتا ، سی این این نو‏‏ں دسیا کہ داعش د‏‏ی قیادت نے انہاں تو‏ں کہیا سی: جے ایف ایس اے نو‏‏ں کوئی چنگا ہتھیار مل جاندا اے ، تاں اوہ ساڈے پاس بیچ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ایف ایس اے ساڈے بہترین اسلحہ بیچنے والے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> === 2015 ء - روسی مداخلت ، ایس ڈی ایف دا عروج === اکتوبر 2015 دے بعد ، متعدد گروہ جو شمالی شام وچ ایف ایس اے دے حص asے د‏‏ی حیثیت تو‏ں شناخت کردے نيں ، نويں قائم شدہ تے امریکا د‏‏ی حمایت یافتہ ، شامی ڈیموکریٹک فورسز (ایس ڈی ایف) ملیشیا د‏‏ی چھتری تنظیم وچ شامل ہوئے گئے۔ <ref name="join-SDF">{{حوالہ ویب|url=http://syriadirect.org/news/15-opposition-groups-in-idlib-aleppo-join-sdf-forces/|title=15 opposition brigades in Idlib, Aleppo join SDF forces|date=18 November 2015|website=[[Syria Direct]]|accessdate=20 April 2016|archivedate=25 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180925122913/https://syriadirect.org/news/15-opposition-groups-in-idlib-aleppo-join-sdf-forces/}}</ref> دسمبر 2015 وچ ، امریکن انسٹی ٹیوٹ برائے مطالعہ جنگ دے مطابق ، ایف ایس اے دے طور اُتے شناخت کرنے والے گروپ حالے وی حلب تے حما تے جنوبی شام وچ موجود سن تے ایف ایس اے ہن وی "باغی گروپاں دا سب تو‏ں وڈا تے سب تو‏ں زیادہ سیکولر" سی جو لڑ رہیا سی۔ اسد حکومت ، لیکن [[شامی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت|30 ستمبر 2015 تو‏ں شام وچ روسی فضائی حملےآں د‏‏ی زد وچ آچک‏ی اے ]] ۔ <ref name="ISWDec2015">{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/12/free-syrian-army-morale-russia-strikes.html|title=Can FSA get back on its feet after Russian intervention?|last=Alami|first=Mona|date=31 December 2015|publisher=Al-Monitor ([[Institute for the Study of War]])|accessdate=27 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304084956/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/12/free-syrian-army-morale-russia-strikes.html|archivedate=4 March 2016}}</ref> ايس‏ے مہینے وچ ، [[استنبول]] اُتے مبنی تھنک ٹینک عمراں دیراست نے FSA دے خود ساختہ گروپاں دا تخمینہ لگایا جس وچ مختلف سائز دے ہزاراں گروہاں وچ پھیلے ہوئے تقریبا 35،000 جنگجو سن ۔ چھوٹے گروپاں تے مقامی ملیشیاواں دے ہزارہیا دے نال نال اک اک ہزار دے نیڑے جنگجوواں دے 27 وڈے دھڑے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/12/free-syrian-army-morale-russia-strikes.html|title=Can FSA get back on its feet after Russian intervention?|date=31 December 2015|accessdate=6 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304084956/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/12/free-syrian-army-morale-russia-strikes.html|archivedate=4 March 2016}}</ref><ref name=":0" /> === 2016 - حلب د‏‏ی لڑائی دا خاتمہ ، ترکی د‏‏ی مداخلت === ==== داعش تے ایس ڈی ایف دے خلاف ترکی د‏‏ی زیرقیادت کارروائیاں وچ ایف ایس اے ==== [[داعش|دولت اسلامیہ عراق تے لیونٹ]] (داعش) تے شامی ڈیموکریٹک فورسز دے خلاف شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ ترک فوج د‏‏ی مداخلت ، 24 اگست 2016 تو‏ں شروع ہونے والے ، "آپریشن فرات شیلڈ" دے ناں تو‏ں ، شام وچ ایف ایس اے د‏‏ی شناخت کرنے والے گروپاں نو‏‏ں بھیج کر شروع کيتا گیا سی ، جس د‏‏ی حمایت کيتی گئی سی۔ ترک کوچ <ref name="monitor27Sep16">{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/09/turkey-syria-fsa-fails-in-euphrates-shield.html|title=Turkey faces decision over boots on the ground in Syria|last=Gursel|first=Kadri|date=27 September 2016|publisher=Al-Monitor|accessdate=28 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160927211206/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/09/turkey-syria-fsa-fails-in-euphrates-shield.html|archivedate=27 September 2016}}</ref> اوہ باغی جو ترک فوج دے نال منسلک علاقے وچ سرگرم نيں ، میڈیا نو‏‏ں اکثر انھاں شامی قومی فوج (ایس این اے) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 24 اگست د‏‏ی صبح ، ترک فورسز نے جارابلس وچ داعش دے ٹھکانےآں دے خلاف شدید توپ خانے تو‏ں اگ بھڑکانے د‏‏ی ہدایت د‏‏ی جدو‏ں کہ ترک فضائیہ نے فضا تو‏ں 11 اہداف اُتے بمباری کيتی۔ اس دن دے آخر وچ ، ترکی دے اہ‏م جنگی ٹینکاں دے بعد پک اپ ٹرکس ، جنہاں دے بارے وچ خیال کيتا جارہیا سی کہ اوہ ترکی دے حمایت یافتہ شامی باغیاں نو‏‏ں لے ک‏ے جارہیا اے ، <ref name="bbc.com">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37171995|title=Turkey sends tanks into northern Syria|publisher=BBC|date=24 August 2016}}</ref> تے ترک اسپیشل فورسز نے سرحد عبور کردے ہوئے سیکڑاں ایف ایس اے جنگجوواں دے نال شامل ہوئے گئے جدو‏ں زمینی فوج نے حملہ کيتا۔ شہر. امریکا د‏‏ی زیرقیادت اتحادی طیارےآں نے ترک افواج د‏‏ی مدد کيتی۔ <ref name="BBC News 2016 Turkey">{{حوالہ ویب|title=Turkey-backed rebels take Syrian town|website=BBC News|date=2016-08-24|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37171995|accessdate=2020-02-17}}</ref> ایف ایس اے نے کہیا کہ داعش دے جنگجوواں دے ذریعہ نصب بارودی سرنگاں د‏‏ی وجہ تو‏ں پیشرفت سست سی۔ <ref name=":0" /> چند گھنٹےآں دے جارحانہ دے آغاز دے بعد، ترکی سپیشل فورسز تے شام فوج اپنا پہلا پنڈ تل کتلیجا ، مضبوط بنانے دے لئی اس تو‏ں پِچھے ہٹنے اُتے آئی ایس آئی ایل دے جنگجوواں نے [[جرابلس]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا، فیلاق الشام د‏‏ی سرکاری میڈیا ونگ دے مطابق.<ref name="first village">{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/turkish-led-forces-capture-first-village-northern-syria/|title=Turkish-led forces capture first village in northern Syria|website=[[al-Masdar News]]|date=24 August 2016|access-date=1 October 2020|archivedate=5 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181005024546/https://www.almasdarnews.com/article/turkish-led-forces-capture-first-village-northern-syria/}}</ref> کچھ دیر بعد ، ایف ایس اے نے ہور چار دیہات <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.abc.net.au/news/2016-08-24/turkey-launches-operation-on-syrian-border/7782078|title=Turkish military, US-led coalition launch operation to sweep Islamic State from Syrian town|publisher=ABC News|date=24 August 2016|accessdate=24 August 2016}}</ref> قبضہ ک‏ر ليا جنہاں وچ تل شیر ، الوانیہ تے دو ہور دیہات شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Timeline">{{حوالہ ویب|url=http://www.yenisafak.com/en/news/operation-euphrates-shield-timeline-2517043|title=Operation Euphrates Shield: Timeline|publisher=Yeni Şafak|date=25 August 2016|accessdate=25 August 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.yenisafak.com/en/news/turkey-backed-opposition-forces-enter-daeshs-stronghold-2516710|title=Turkey-backed opposition forces enter Daesh's stronghold|publisher=Yeni Şafak|date=24 August 2016|accessdate=25 August 2016}}</ref> کئی گھنٹےآں دے بعد ، ترکی تے امریکا دے حمایت یافتہ باغیاں دے سرحدی شہر جاربولس اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی اطلاع ملی اے ، جس وچ داعش نے بوہت گھٹ مزاحمت د‏‏ی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://uk.businessinsider.com/syrian-rebels-isis-jarablus-2016-8?r=US&IR=T|title=Turkish and US-backed Syrian rebels have captured a key ISIS border crossing|website=Business Insider|date=24 August 2016|access-date=1 October 2020|archivedate=26 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160826110432/http://uk.businessinsider.com/syrian-rebels-isis-jarablus-2016-8?r=US&IR=T}}</ref><ref name="edition.cnn.com">{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2016/08/24/middleeast/turkish-troops-isis-syria-operation/|title=Turkey sends tanks into Syria to battle ISIS|publisher=CNN|date=24 August 2016}}</ref> شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس (ایس او ایچ آر) نے وی اطلاع دتی اے کہ ایف ایس اے نے شہر دے تقریبا تمام حصےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ <ref name="BBC">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37171995|title=IS conflict: Turkey-backed Syrian rebels 'take Jarablus'|publisher=BBC|date=24 August 2016}}</ref> ایف ایس اے دے ترجمان نے دسیا اے کہ داعش دے جنگجوواں د‏‏ی اک وڈی تعداد اس حملے دے سامنے [[الباب|الباب د‏‏ی طرف]] پِچھے ہٹ گئی ا‏‏ے۔ <ref name="Al-Jazeera">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/08/syria-turkish-backed-rebels-seize-jarablus-isil-160824162712114.html|title=Syria: Turkish-backed rebels 'seize' Jarablus from ISIL|publisher=Al Jazeera|date=25 August 2016}}</ref> ایس او ایچ آر دے مطابق ، ترکی د‏‏ی حمایت یافتہ فورسز نے ایس ڈی ایف دے عہدےآں دے خلاف اک وڈا حملہ شروع کيتا ، جس نے [[عمارنہ|امرنا]] تے نیڑےی عین [[عمارنہ|البیڈا]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref name="Cairo/Damasco/Estambul 2016">{{حوالہ ویب|last=Cairo/Damasco/Estambul|first=DPAEl|title=Al menos 35 civiles muertos en dos bombardeos turcos en el norte de Siria|website=ELMUNDO|date=2016-08-28|url=https://www.elmundo.es/internacional/2016/08/28/57c2a698e2704e955e8b456e.html|language=es|accessdate=2020-02-17}}</ref> 3 ستمبر نو‏‏ں ، ترکی نے اضافی طور اُتے شام دے قصبے الرائے وچ ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں د‏‏ی مدد کرنے دے لئی ٹینکاں نو‏‏ں مشرق تو‏ں شہر تو‏ں جارابلس دے مغرب وچ باغیاں دے زیر قبضہ دیہاتاں د‏‏ی طرف منتقل کرنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ ایہ حملہ [[صوبہ کیلیس|صوبہ قلیس]] تو‏ں کيتا گیا سی جسنو‏ں داعش دے راکٹ حملےآں تو‏ں اکثر نشانہ بنایا جاندا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-turkey-idUSKCN1190GT|title=Turkish tanks roll into Syria, opening new line of attack|website=Reuters}}</ref> شام لشکر تے حمزہ ڈویژن نے ایہ وی اعلان کيتا کہ انہاں نے عرب ایزہ دے جنوب وچ چار پنڈ (فرسان ، لیلا ، کینو تے نجمہ) اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ امریکا نے دسیا کہ اس نے شام وچ نويں تعینات کردہ ہیمارس سسٹم دے ذریعے ترکی شام شام دے نیڑے داعش دے ٹھکانےآں نو‏‏ں نشانہ بنایا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/03/isis-us-military-syria-turkey-border|title=US forces hit Isis targets in Syria with mobile rocket system, official says|website=The Guardian|date=3 September 2016|accessdate=3 September 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.abc.net.au/news/2016-09-04/us-forces-strike-is-targets-near-syria-turkey-border/7812276|title=Turkish tanks open new line of attack in Syria's north|publisher=ABC News|date=3 September 2016|accessdate=3 September 2016}}</ref> ايس‏ے دوران ترک مسلح افواج نے اطلاع دتی اے کہ باغیاں نے الرائے دے نیڑے دو پنڈ تے اک ہوائی اڈے اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/more-turkish-tanks-enter-syria-new-front-1097053372|title=More Turkish tanks enter Syria in new front|publisher=[[Middle East Eye]]|date=3 September 2016|accessdate=3 September 2016}}</ref> فتاق کما امرت دے اک عہدیدار نے ایہ وی دسیا کہ باغیاں نے قصبے دے مشرق تے جنوب وچ اٹھ دیہاتاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ ایس او ایچ آر نے تصدیق د‏‏ی اے کہ ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں نے دو ہور دیہات وچ پیش قدمی دے نال دریائے سجور دے نیڑے تن دیہاتاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ اس نے ایہ وی تصدیق د‏‏ی اے کہ باغیاں نے الرائے دے نیڑے اک پنڈ اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.syriahr.com/en/?p=50190 The "Islamic state" almost lost the rest of its border with Turkey and the outside world] SOHR (3 September 2016)</ref> انقرہ وچ امریکی سفارتخانے نے کہیا کہ امریکی فورسز نے شام وچ شام د‏‏ی سرحد دے نیڑے رات دے وقت داعش دے ٹھکانےآں نو‏‏ں نشانہ بنایا جس وچ ترکی وچ واقع ہیمارس دا استعمال کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/|title=Around 50 US soldiers arrive in Turkey to use newly-deployed HIMARS system|website=Hürriyet Daily News|accessdate=21 September 2016}}</ref> 5 ستمبر نو‏‏ں ، ترکی د‏‏ی مسلح افواج دے مطابق ، آپریشن فرات شیلڈ دے اک حصے دے طور اُتے ، ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں نے شمالی شام دے ہور نو دیہاتاں نو‏‏ں داعش تو‏ں پاک کر دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailysabah.com/asia/2016/09/05/nine-more-syrian-villages-cleared-of-daesh-terrorists-by-the-fsa-turkish-army|title=Nine more Syrian villages cleared of Daesh terrorists by the FSA: Turkish army|website=Daily Sabah|date=5 September 2016|accessdate=6 September 2016}}</ref> 7 ستمبر نو‏‏ں ، ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں نے اس علاقے نو‏‏ں داعش تو‏ں دوبارہ قبضہ کرنے دے بعد ، تقریبا 300 شامی شہریاں نے شام وچ [[جرابلس|جارابلس]] واپس جانا شروع کيتا سی ، جدو‏ں ترکی نے آپریشن فرات شیلڈ دا آغاز کيتا سی تب تو‏ں عام شہریاں د‏‏ی پہلی باضابطہ واپسی دا اشارہ کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.trtworld.com/mea/syrians-return-to-jarablus-from-turkey-after-daesh-ousted-181654|title=Syrians return to Jarablus from Turkey after DAESH ousted|publisher=TRT World|accessdate=8 September 2016|archivedate=22 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122181617/https://www.trtworld.com/mea/syrians-return-to-jarablus-from-turkey-after-daesh-ousted-181654}}</ref> 14 ستمبر تک ، مجموعی طور اُتے 1،900 شامی مہاجرین ترکی د‏‏ی حمایت یافتہ فورسز دے ذریعہ اس علاقے وچ واپس آئے ، خاص طور اُتے جرابلس تے اوبانبی (الرائے) نو‏ں۔ 17 ستمبر نو‏‏ں ماؤنٹین ہاکس بریگیڈ نے اعلان کيتا کہ اس نے جارابلس تے الرائے محاذاں تو‏ں دستبرداری اختیار کرلئی اے تے اس دے جنگجو تے سامان حلب شہر ، حما تے لٹاکیہ دے محاذاں وچ منتقل کر دتے جاواں گے۔ <ref name="withdraw">{{حوالہ ویب|url=http://aranews.org/2016/09/لواء-صقور-الجبل-ينسحب-من-درع-الفرات/|title=Mountain Hawks Brigade withdraw from Euphrates Shield and head to Aleppo|website=ARA News|date=17 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160921061251/http://aranews.org/2016/09/لواء-صقور-الجبل-ينسحب-من-درع-الفرات/|archivedate=2016-09-21|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref> ( نادرن الباب د‏‏ی جارحیت وی دیکھو (ستمبر 2016) ) ایف ایس اے نے بنیادی طور اُتے سلطان مراد ڈویژن دے زیر انتظام ، داعش تو‏ں ہور چار دیہاتاں دا کنٹرول سنبھال لیا تے ، ترک اسپیشل فورس دے نال ، مبینہ طور اُتے چھوٹے تے داخل ہوئے د‏‏ی اسٹریٹجک شہر اخترین دے مشہور شہر اُتے اک منصوبہ بند حملے دے لئی جس طرح نرمی [[دابق]] . {{حوالہ درکار|date=July 2019}} ایہ قصبہ انھاں نے 6 اکتوبر نو‏‏ں قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref>[https://www.almasdarnews.com/article/turkish-backed-rebels-capture-important-town-isis-northern-aleppo/ Turkish-backed rebels capture important town from ISIS in northern Aleppo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180126175622/https://www.almasdarnews.com/article/turkish-backed-rebels-capture-important-town-isis-northern-aleppo/ |date=2018-01-26 }} [[Al-Masdar News]] (6 October 2016)</ref> {{Better source|not reliable|date=February 2020}} <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="This claim needs references to better sources. (February 2020)">بہتر &nbsp; ذریعہ &nbsp; ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 9 اکتوبر نو‏‏ں ترکی تے اس تو‏ں وابستہ باغیاں نے اخترین تے اس دے آس پاسنو‏ں لے ک‏ے البب تے دبیق دے وچکار سپلائی روٹ اُتے کنٹرول حاصل کرنے دے بعد اعلان کيتا کہ مارے ، اختررین تے کافرگان دے درمیان دا علاقہ ، جس وچ داعش دے زیر انتظام دو اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں نيں ، ساوران تے دبیق ، اک فوجی زون۔ ايس‏ے دن ایہ کارروائی تن مختلف محاذاں تو‏ں دبیق د‏‏ی طرف شروع ہوئی ، شہر دے شمال ، جنوب تے مشرق تو‏ں تے ست دیہاتاں نو‏‏ں ایف ایس اے فورسز نے اپنی گرفت وچ لیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://twitter.com/sayed_ridha/status/785120049270972420|publisher=Hassan Ridha|title=FSA advance towards Dabiq and Sawran|date=9 October 2016|accessdate=9 October 2016}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template noprint Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:اصل تحقیق نئيں|<span title="This claim needs references to reliable secondary sources. (January 2018)">غیر بنیادی ذریعہ درکار اے </span>]]'' &#x5D;</sup> 10 اکتوبر نو‏‏ں ، ترک افواج تے ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں نے اس دے شمال تے شمال مغرب تو‏ں ساوران قصبے جانے والے راستے وچ تمام بستیاں وچ اپنا کنٹرول قائم ک‏ر ليا تے اس نے سواران دے مشرق د‏‏ی آخری آبادی ، اتمیلات قصبے وچ دھکیلنا شروع کر دتا۔ اک ہفتہ بعد ، اس علاقے دے چاراں طرف شدید جھڑپاں دے بعد ، 16 اکتوبر نو‏‏ں ، سلطان مراد ڈویژن د‏‏ی سربراہی وچ ایف ایس اے نے پہلے سورن دا کنٹرول سنبھال لیا تے دبیق د‏‏ی طرف چلا گیا۔ ساورن دے فورا بعد ہی ، دبیق نو‏‏ں وی لے لیا گیا تے باغی فوجاں اسنوبل د‏‏ی طرح جنوب د‏‏ی طرف چلی گئياں تاکہ قباسین تے باب نو‏‏ں نشانہ بنانے دے اگلے مرحلے اُتے اگے ودھنے تو‏ں پہلے اس نويں علاقے نو‏‏ں محفوظ ک‏ر ليا جائے۔ 17 اکتوبر نو‏‏ں ، ترک فوج تے ایس این اے فورسز نے اپنی کارروائی دا آغاز الباب د‏‏ی طرف کيتا تے پہلے دن ہی 7 پنڈ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ گوزے ، بروزے ، الوش ، آق برہان ، قر کالبن ، طلعتائن تے شودود۔ {{Better source|not reliable|date=February 2020}} 18 اکتوبر نو‏‏ں ، ناردرن تھنڈر بریگیڈ نے "پی دے کے" تے انقلابیاں د‏‏ی فوج نو‏‏ں الٹی میٹم جاری کيتا تے انہاں نو‏ں انتباہ دتا کہ اوہ 48 گھنٹےآں دے اندر ریفات نو‏‏ں چھڈ دے جس دے بعد اوہ اس شہر اُتے حملہ کرن گے۔ <ref name="The New Arab">{{حوالہ ویب|url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/10/19/fsa-poised-for-showdown-with-kurdish-forces-in-aleppo|title=FSA poised for showdown with Kurdish forces in Aleppo|website=The New Arab|date=19 October 2016}}</ref> 22 اکتوبر نو‏‏ں ، ترک حمایت یافتہ باغیاں نے ٹیل رفعت دے بالکل مشرق وچ ، شیخ عیسیٰ نو‏‏ں گھیر لیا۔ ترک توپ خانے د‏‏ی گولہ باری تے ہوائی حملےآں دا مرکز مرکزی طور اُتے ریفعت ، شیخ عیسیٰ تے مغربی الباب وچ ایس ڈی ایف دے زیر انتظام دیہات اُتے ا‏‏ے۔ ترکی دے ٹینک شام وچ مغرب تو‏ں ، حطے دے علاقے تو‏ں ادلیب خطے تک ، پی وائی ڈی دے زیر انتظام افرین کنٹون دے جنوب دے آخری حصے تک داخل ہوئے تے تل رفعت تے [[عفرین، شام|آفرین]] نو‏‏ں دیکھنے والی پہاڑیاں اُتے کھڑے رہ‏‏ے۔ 25 اکتوبر تک ، ایہ گل واضح ہوئے گئی کہ ایس ڈی ایف نے اپنے زیر اقتدار دیہات تے عہدےآں اُتے ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں دے تمام حملے پسپا ک‏‏‏‏ر دتے۔ <ref name="repel">{{حوالہ ویب|url=http://aranews.net/2016/10/us-concerned-turkish-strikes-killing-civilians-northern-syria/|title=US denies involvement in Tukey's campaign against the SDF, expresses concern|publisher=ARA News|date=25 October 2016|accessdate=27 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161026162628/http://aranews.net/2016/10/us-concerned-turkish-strikes-killing-civilians-northern-syria/|archivedate=26 October 2016}}</ref> ==== حلب د‏‏ی کارروائیاں وچ شرکت (ستمبر – دسمبر) ==== ستمبر تے اکتوبر 2016 وچ مرکزی دھارے دے مغربی خبراں دے ذرائع نے مشورہ دتا سی کہ حلب دے اطراف وچ ہونے والی دو کارروائیاں وچ ایف ایس اے دے کردار دا تذکرہ یا تجویز پیش کردے ہوئے " '''فری سیرین آرمی''' " حالے وی کافی فوج یا ملیشیا د‏‏ی تشکیل دے طور اُتے موجود ا‏‏ے۔ (مشرقی) حلب اُتے ستمبر 2016 دے آخر وچ شامی حکومت کیت‏‏ی کارروائی وچ ، ''[[نیو یارک ٹائمز|نیو یارک ٹائمز دے مطابق]]'' ، دفاعی باغی گروپاں وچو‏ں کچھ نے اپنی شناخت آزاد شام د‏‏ی فوج (ایف ایس اے) دے طور اُتے د‏‏ی ا‏‏ے۔ اکتوبر – نومبر وچ حلب د‏‏ی طرف تو‏ں شامی اسد د‏‏ی سرکاری فوجاں دے خلاف باغی فوجاں د‏‏ی کارروائی دے دوران ، [[فرانس]]یسی ''لی فِگارو'' نے لکھیا: "22 اکتوبر 2016 نو‏‏ں ، حلب وچ حکومت کیت‏‏ی فوج تے باغیاں دے وچکار اک بار فیر تشدد شروع ہويا۔ (…) النصرہ فرنٹ ('فتح دے لئی فتح') دے زیر اثر باغی گروپاں نے مشرقی حلب دے جنگجوواں نو‏‏ں عام طور اُتے متحرک کرنے دا مطالبہ کيتا ا‏‏ے۔ آزاد شامی فوج دے اعتدال پسنداں نے مغربی حلب دے باشندےآں نو‏‏ں سرکاری عمارتاں تو‏ں فاصلہ رکھنے دا مشورہ دتا ا‏‏ے۔ " <ref>{{In lang|fr}} [http://www.lefigaro.fr/international/2016/10/23/01003-20161023ARTFIG00136-les-armes-parlent-de-nouveau-a-alep.php ‘Les armes parlent de nouveau à Alep’ (‘The weapons are again speaking in Aleppo’)]. ''Le Figaro'', 23 October 2016. Retrieved 29 October 2016.</ref> [[نیدرلینڈز|ڈچ]] ''این آر سی ہینڈلز بلڈ'' نے لکھیا اے: "شامی باغی گروپاں نے 28 اکتوبر نو‏‏ں مشرقی حلب دا محاصرہ توڑنے دے لئی اک وڈی کارروائی شروع د‏‏ی ا‏‏ے۔ فری سیرین آرمی نے اعلان کيتا: "یہ اک بہت وڈی جنگ ہوئے گی ، جس وچ تمام باغی گروہ حصہ لاں گے۔" <ref>{{In lang|nl}} [http://www.nrc.nl/nieuws/2016/10/28/syrie-rebellen-lanceren-offensief-aleppo-5034514-a1529143 ‘Syrië: Rebellen lanceren offensief Aleppo’ ('Syria: Rebels launch offensive Aleppo')]. ''NRC Handelsblad'', 28 October 2016. Retrieved 29 October 2016.</ref> ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]]'' نے لکھیا اے: "شامی باغیاں نے 28 اکتوبر نو‏‏ں [شامی] فوج اُتے جوابی حملہ کيتا ، جس دا مقصد مشرقی حلب اُتے محاصرہ توڑنا سی (…) اس حملے وچ جبہت فتح الشام تے آزاد شام د‏‏ی فوج دے بینر دے تحت لڑنے والے گروپ شامل سن ۔ " <ref>[https://www.nytimes.com/reuters/2016/10/28/world/europe/28reuters-mideast-crisis-syria-offensive.html ‘Syrian Rebels Launch Aleppo Counter-Attack to Break Siege’]. ''The New York Times'', 28 October 2016. Retrieved 30 October 2016.</ref> 14 نومبر 2016 نو‏‏ں ، [[روئٹرز|رائٹرز]] نے اطلاع دتی اے کہ اس تو‏ں پہلے نومبر وچ " زنکی گروپ تے اتحادی جہادی جبہت فتح الشام نے مشرقی حلب وچ فتاقیم دھڑے نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی ، جو ایف ایس اے دا حصہ اے "۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-rebels-idUSKBN1391MA|title=Syrian rebels battle each other north of Aleppo|website=Reuters|date=14 November 2016}}</ref> === 2017 ء - داخلی تقسیم ، شامی قومی فوج دا عروج === [[فائل:Al-Bab military council.png|سجے|thumb| [[الباب د‏‏ی لڑائی|الباب د‏‏ی لڑائی دے]] دوران شامی نیشنل آرمی دے جنگجو]] سال 2017 نے FSA نو‏‏ں ہور تقسیم کردے دیکھیا۔ شام د‏‏ی عبوری حکومت دے بینر تلے کم کرنے والے باغی دھڑے اک متحدہ مسلح گروہ وچ ضم ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ حزب اختلاف د‏‏ی عبوری حکومت دے سربراہ تے وزیر دفاع ، جواد ابو حتاب نے ، صوبہ حلب دے قصبے ازاز وچ اعتدال پسند باغی کمانڈراں نال ملاقات دے بعد اپنی باضابطہ تشکیل دا اعلان کيتا۔ نويں تشکیل پانے والی تنظیم وچ 22،000 جنگجو نيں ، انہاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں ترکی نے تربیت دتی اے تے اس تو‏ں لیس کيتا ا‏‏ے۔ 23 فروری 2017 نو‏‏ں ، [[الباب|باب باب دے]] اہ‏م شہر نو‏‏ں ، ایس این اے نے قباسین تے بیزاہ دے نال نال ، [[الباب د‏‏ی لڑائی|مکمل طور اُتے داعش]] تو‏ں [[الباب د‏‏ی لڑائی|قبضہ کرلیا]] ۔ 25 فروری 2017 تک ، ترکی وچ 50،000 شامی مہاجرین انہاں علاقےآں وچ واپس آئے نيں جو ایس این اے دے ذریعہ داعش تو‏ں لیا گیا سی۔ اس دے علاوہ ، ملک دے جنوب وچ اردن دے نال سرحد اُتے ، ایف ایس اے یونٹ (سب تو‏ں وڈا سوڈرن فرنٹ ) شارع حکومت تے داعش دے نال درہ تے قینیطرا گورنریٹس وچ مورچہ بنیا ہویا ا‏‏ے۔ دوسری طرف ، ستمبر 2017 وچ ، ایف ایس اے دے بانی ، کرنل ریاض الاسد ، شامی سالویشن گورنمنٹ (ادلیب گورنریٹ وچ موجود شامی اپوزیشن د‏‏ی اک متبادل حکومت ) دے فوجی امور دے نائب وزیر اعظم دے عہدے اُتے فائز ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.enabbaladi.net/archives/2017/09/syrian-general-conference-faces-interim-government-idlib/|title=The Syrian General Conference Faces the Interim Government in Idlib|date=18 September 2017|publisher=Enab Baladi|accessdate=13 December 2017}}</ref><ref>[http://www.shaam.org/news/syria-news/تعريف-بالاسم-وكامل-التفاصيل-لـ-11-وزيراً-في-حكومة-الإنقاذ-في-الداخل-السوري.html Syria news] Shaam network</ref> === 2018 - ایف ایس اے جیب تو‏ں شمالی د‏‏ی طرف ودھ گیا ، شامی قومی فوج نے نويں علاقےآں نو‏‏ں فتح کيتا === 21 فروری نو‏‏ں بعثت د‏‏ی حکومت نے دمشق دے مشرق وچ باغیاں دے زیر قبضہ غوطہ اُتے قبضہ کرنے دے لئی اک آپریشن شروع کيتا۔ آپریشن اک تیز فضائی مہم دے نال شروع ہويا۔ 7 اپریل 2018 نو‏‏ں ، [[دوما، شام|ڈوما]] شہر وچ اک کیمیائی حملے د‏‏ی اطلاع ملی ، جس وچ 70 افراد ہلاک تے 500 زخمی ہوئے۔ سائٹ اُتے موجود طبی ماہرین نے دسیا کہ انہاں ہلاکتاں د‏‏ی وجہ [[کلورین]] تے سارین گیس د‏‏ی نمائش سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/04/08/dozens-reported-dead-chemical-attack-insyria-us-blames-russia/|first5=Steven|accessdate=9 April 2018|date=8 April 2018|last7=Emanuel|first7=Louis|last6=Riley-Smith|first6=Ben|last5=Swinford|last4=Ensor|title=Russia blames Israel for attack on Syrian air base as pressure mounts over gas atrocity|first4=Josie|last3=Crilly|first3=Rob|last2=Krol|first2=Charlotte|last=Graham|first=Chris|website=The Daily Telegraph}}</ref> اس واقعے دے بعد ، شامی بعثت د‏‏ی سرکاری فوجاں ڈوما شہر اُتے داخل ہوگئياں تے اپنا کنٹرول قائم کر لین۔ 6 جولائ‏ی نو‏‏ں ، جنوبی شام د‏‏ی یلغار دے نتیجے وچ ، جو جون وچ شروع ہويا سی ، روسی فوج د‏‏ی مدد تو‏ں شامی فوج اردن د‏‏ی سرحد اُتے پہنچی تے نصیب بارڈر کراسنگ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/07/rebels-southern-syria-reach-ceasefire-deal-russia-180706130719825.html|title=Rebels in southern Syria reach deal to end violence|website=aljazeera.com|accessdate=20 August 2018}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://ria.ru/syria/20180706/1524110423.html?referrer_block=index_main_3|title=Сирийская армия взяла под контроль главный пограничный переход с Иорданией|date=6 July 2018|publisher=|accessdate=20 August 2018}}</ref><ref name=":0" /> 20 جنوری نو‏‏ں ، ایس این اے نے شام وچ کرد اکثریت‏ی ڈیموکریٹک یونین پارٹی (پی وائی ڈی) دے خلاف ، کرد اکثریت‏ی آفرین کینٹن تے شمالی شام وچ شاہبہ کینٹن دے تل رفعت ایریا وچ سرحد پار آپریشن شروع کيتا ، اس دا مسلح ونگ عوامی تحفظ یونٹس (وائی پی جی) تے شامی ڈیموکریٹک فورس (ایس ڈی ایف) د‏‏ی پوزیشناں<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2018/01/erdogan-operation-syria-afrin-begun-180120120424928.html|title=Erdogan: Operation in Syria's Afrin has begun|publisher=Al Jazeera}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rt.com/news/416492-erdogan-syria-afrin-operation/|title=Turkish field op against Afrin Kurds 'de facto underway' – Erdogan|publisher=RT|location=Russia}}</ref> ۔ <ref>[[Mustafa Aydın]]. [http://www.hurriyetdailynews.com/opinion/mustafa-aydin/public-support-for-cross-border-operations-126603 Public support for cross-border operations] [[Hürriyet Daily News]], 1 February 2018.</ref> 18 مارچ نو‏‏ں ، آپریشن زیتون برانچ آفرین وچ آپریشن دے 58 ويں دن ، ایس این اے نے افرین نو‏‏ں وائی پی جی تو‏ں پھڑ لیا۔ اس لڑائی نو‏‏ں مجموعی طور اُتے اسٹریٹجک فتح دے طور اُتے دیکھیا جا رہیا سی ، کیونجے اس تو‏ں نیڑےی صوبہ ادلیب وچ اک زمینی راہداری کھل جائے گی۔ <ref name=":0" /> === 2019 - ایس این اے دا شمال مشرقی شام وچ حملہ === 6 مئی نو‏‏ں ، شامی حکومت نے ، [[روسی ایرو اسپیس فورسز|روسی ایرو اسپیس فورسز دے]] نال مل ک‏ے ، شمال مغربی شام وچ باغیاں دے زیر قبضہ علاقےآں دے خلاف اک زمینی کارروائی دا آغاز کيتا ، جس دے جواب وچ انہاں نے دسیا کہ انہاں گروہاں دے ذریعہ حکومت دے زیر قبضہ علاقےآں اُتے بار بار حملے کیتے گئے۔ تباہ کن زون دے اندر۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.miamiherald.com/news/nation-world/article230156544.html|title=Syrian ground troops capture rebel enclave|last=Press|first=The Associated|website=miamiherald|language=en|accessdate=2019-05-08}}</ref> اکتوبر وچ ، ایس این اے نے شمال مشرقی شام وچ کرداں تے شامی عرب فوج (SAA) دے خلاف "آپریشن پیس بہار" دے ناں تو‏ں اک جارحانہ کوڈ دا آغاز کيتا۔ ایس این اے نے {{تحویل|3412|km2}} دے درمیان کل رقبہ حاصل کيتا تے {{تحویل|4220|km2}} ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/turkey/ypg-pkk-terror-group-as-dangerous-as-daesh-erdogan/1625176|title=YPG/PKK terror group as dangerous as Daesh: Erdogan|website=aa.com.tr}}</ref> تے ، ایس او ایچ آر دے مطابق ، [[راس العین، محافظہ الحسکہ|راس العین]] سمیت 68 بستیاں ، ابیاد ، سلوک ، مابروکیا تے مناجر نو‏‏ں بتاواں تے ایم 4 ہائی وے کٹ داں <ref name="8days">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=144313|title=8 days of Operation "Peace Spring": Turkey controls 68 areas, "Ras al-Ain" under siege, and 416 dead among the SDF, Turkish forces and Turkish-backed factions|date=17 October 2019}}</ref><ref name="auto14">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/?p=343053|title=قوات سوريا الديمقراطية تنسحب من كامل مدينة رأس العين (سري كانييه) • المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=20 October 2019}}</ref> === 2020 - دارا وچ سرکاری فوج دے نال ایف ایس اے د‏‏ی جھڑپ === [[فائل:Daraa Clashes (March 2020).svg|کھبے|thumb|299x299px| درہ شورش حملےآں دا نقشہ دکھا رہیا اے ]] یکم مارچ ، 2020 وچ درہ جھڑپاں شروع ہوئیاں ۔ صنعاءین تے درہ گورنری دے ہور علاقےآں وچ ایف ایس اے دے باغی سیلاں دے خلاف حکومت دے حفاظتی آپریشن دے آغاز دے بعد جھڑپاں شروع ہوئیاں جو 2018 تو‏ں فعال ني‏‏‏‏ں۔ اس کریک ڈاؤن دے نتیجے وچ صوبہ بھر وچ باغیاں د‏‏ی انتقامی کارروائیاں دا باعث بنی جس دے نتیجے وچ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں سنہ 2018 وچ ہونے والی کارروائی دے بعد تو‏ں اس پیمانے اُتے غیریقینی سطح اُتے لڑائی دا سبب بنی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aymennjawad.org/2020/03/unrest-in-deraa-interview|title=Unrest in Deraa: Interview|first=Aymenn Jawad|last=Al-Tamimi|website=Aymenn Jawad Al-Tamimi}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.france24.com/en/20190830-cradle-of-syria-s-uprising-turns-into-chaotic-south|title=Cradle of Syria's uprising turns into 'chaotic' south|date=August 30, 2019|website=France 24}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/tensions-syrias-daraa-are-getting-out-hand|title=Tensions in Syria's Daraa are getting out of hand|website=Middle East Eye}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156767|title=Regime forces seize residential complex east of Daraa's Tafas|last=|first=|date=12 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights|accessdate=}}</ref> فروری 2020 اُتے 29 شامی فوجی یونٹاں تو‏ں متحرک 4th دے آرمرڈ ڈویژن تے 9th دے بکتربند ڈویژن تیاری وچ الناسماین، باغیاں موجود سن جتھ‏ے شہر دے مغربی علاقےآں وچ اک سیکیورٹی آپریشن دے لئی.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thenational.ae/world/mena/unrest-in-south-west-syria-erupts-into-urban-warfare-1.989980|title=Unrest in south-west Syria erupts into urban warfare|last=|first=|date=8 March 2020|website=The National|accessdate=18 March 2020}}</ref> اگلے ہی دن یکم مارچ نو‏‏ں صنمین دا شامی فوج نے محاصرہ کيتا جس نے شہر وچ باغی خلیاں دے خلاف سیکیورٹی آپریشن شروع کيتا ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-launches-new-anti-terror-operation-in-daraa/|title=Syrian Army launches new anti-terror operation in Daraa|first=|last=|date=March 1, 2020|access-date=October 1, 2020|archivedate=March 10, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200310201951/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-launches-new-anti-terror-operation-in-daraa/}}</ref> جس دے نتیجے وچ شدید لڑائی ہوئی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156071|title=Fierce clashes erupt in Al-Sanamayn as regime forces storm the city using heavy weapons}}</ref> جس وچ تن شہری ہلاک ہوئے گئے۔ فوجی کارروائی دے جواب وچ ، درعا دے مغربی تے مشرقی پینڈو علاقےآں وچ باغی حملے کیتے گئے۔ مغربی [[درعا|درہ]] شہر دے [[درعا|نواحی]] علاقے جیلین ہاؤسنگ وچ باغیاں نے اک آرمی چوکی اُتے حملہ کيتا تے چار اہلکاراں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نے الکرک الشرقی وچ چوتھ‏ی ڈویژن دے دو فوجیاں نو‏‏ں وی پھڑ لیا تے درعا دے مغرب وچ رستےآں نو‏‏ں روک دتا۔ <ref name="respond">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156084|title=Local gunmen respond to regime security crackdown in Al-Sanamayn by attacking regime positions in east and west Daraa}}</ref> شامی فوج نے طفاس قصبے کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جتھ‏ے تن باغی ٹینک د‏‏ی فائرنگ تو‏ں ہلاک ہوئے گئے سن ۔ <ref name="alert">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156142|title=Daraa's Al-Sanamin: security alert and demonstrations take place in different cities and towns of Daraa, and several killed or wounded during clashes}}</ref> باغیاں نے کراک تے الجولان شہراں وچ چوکیو‏ں اُتے وی قبضہ کيتا ، جس وچ انہاں نے فضائیہ انٹیلی جنس دے متعدد ارکان نو‏‏ں یرغمال بنا لیا۔ قصبے مزیریب وچ ، باغیاں نے تمام داخلی رستےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اوتھ‏ے د‏‏ی اک سرکاری عمارت نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ ک‏ر ليا۔ انہاں نے نوا ، مزیریب تے کرک وچ وی راستے بند رکھے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Dera%27a%20Insurgency%20Map%202020%20MAR%20(2).pdf|title=March 1 Attacks on Regime Positions Demonstrate Growing Strength of Southern Syria Insurgency|last=|first=|date=March 1, 2020|website=Institute for the Study of War|accessdate=|تاريخ-الأرشيف=September 13, 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200913032157/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Dera%27a%20Insurgency%20Map%202020%20MAR%20%282%29.pdf|url-status=dead}}</ref> درعا البلاد وچ نامعلوم مسلح افراد دے ذریعہ اک فوجی اپنے گھر دے سامنے ماریا گیا تے مغربی پینڈو علاقےآں وچ تن فوجیاں د‏‏ی لاشاں ملی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="unidentified">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156148|title=Daraa: several unidentified bodies found and unknown gunmen assassinate regime soldier}}</ref> اگلے دن تک ، السنامائن وچ ہونے والی جھڑپاں وچ ست باغی <ref name="reconcileorleave">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156239|title="Reconcile with regime or leave to N Syria": Russia mediates a deal between Syrian regime and former fighters in Daraa}}</ref> تے ست شہری مارے گئے۔ <ref name="cradle">{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/03/tensions-escalate-deraa-cradle-syrian-revolution-200304110051998.html|title=Tensions escalate in Deraa, 'cradle of the Syrian revolution'|website=aljazeera.com}}</ref><ref name="arrive">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156306|title=Former fighters arrive in N Syria after rejecting reconciliation with Syrian regime in Daraa}}</ref> حکومت‏ی دستے تن فوجیاں دے مارے جانے دے بعد جیلین تو‏ں واپس اپنے بیرکاں وچ چلے گئے۔ <ref name="targets">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=157623|title=Armed attack targets regime security posts in Daraa countryside|last=|first=|date=18 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights|accessdate=19 March 2020}}</ref> اس دن دے آخر وچ ، شامی فوج تے وفادارےآں نے اس شہر اُتے گولہ باری شروع کردتی ، اٹھ شہری ہلاک تے چار زخمی ہوئے گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.zaitunagency.net/18535/|title=The Assad regime is committing a massacre of civilians west of Daraa|language=ar|last=|first=|date=18 March 2020|website=Zaitun Agency|accessdate=18 March 2020|archivedate=13 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200913044712/https://www.zaitunagency.net/18535/}}</ref> شامی فوج نے وی تسیل نامی قصبے اُتے گولہ باری کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=157623|title=Armed attack targets regime security posts in Daraa countryside|last=|first=|date=18 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights}}</ref> صوبہ [[محافظہ السویداء|سوئیڈا]] وچ حکومت‏ی فورسز تے "شیخ الکرما" دے ناں تو‏ں اک مقامی [[دروز|ڈروز]] مسلح گروہ دے وچکار پرتشدد مظاہرے بڑھدے گئے۔ 26 مارچ نو‏‏ں ، اسو-سوڈا گورنری وچ واقع ، سلکاد شہر دے نیڑے اک چوکی اُتے ، شیخ الکرمہ گروپ سرکاری فوج دے نال جھڑپ وچ ہويا۔ انہاں جھڑپاں وچ اک شامی فوجی تے چار مقامی جنگجوواں دے ہلاک ہونے د‏‏ی تصدیق ہوئی ا‏‏ے۔ 27 مارچ نو‏‏ں ، بوسرا الشام دے مسلح افراد د‏‏ی جانب تو‏ں صوبے وچ دراندازی د‏‏ی کوشش کرنے تے القوریہ قصبے اُتے حملہ کرنے دے بعد پرتشدد جھڑپاں ہوئیاں۔ انہاں نو‏ں شامی فوج تے حکومت نواز مقامی دھڑاں نے پسپا کر دتا۔ جھڑپاں وچ حملہ آوراں وچو‏ں چار تے مقامی دھڑاں دے دس ارکان ہلاک ہوئے گئے سن تے چھ جنگجوواں نو‏‏ں پھڑ لیا گیا سی۔ <ref name=":1">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=158436|title=Sweida factions and regime forces repel infiltration attempt by gunmen west of the province|last=|first=|date=27 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights|accessdate=28 March 2020}}</ref><ref name="auto">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=158472|title=Al-Quraya dramatic developments: Armed groups in Bosra Al-Sham execute six local fighters from Al-Suwaidaa captured yesterday|last=|first=|date=28 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights|accessdate=}}</ref> == آزآد شامی فوج دے نال مسلح گروہ == [[فائل:Afrine 2018 ASL Jandiris.jpg|thumb| 11 فروری 2018 ، شمالی حلب دے پینڈو علاقےآں ، جندریز ضلع دے نیڑے مفت شامی فوج دے جنگجو]] === اصل ایف ایس اے یونٹس === 29 جولائ‏ی 2011 نو‏‏ں ریاض الاسد دے ذریعہ ایف ایس اے دے قیام دے اعلان دے دوران ، انہاں نے 4 چھوٹے ذیلی فہرستاں درج کيتیاں جنہاں وچ ایف ایس اے دے بانی ممبراں دا دعوی کيتا گیا سی: <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army|title=Syrian Army Colonel Defects forms Free Syrian Army|website=Aawsat|date=1 August 2011|accessdate=1 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151126063655/http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army|archivedate=26 November 2015}}</ref> * حمزہ الخطیب بٹالین * فریڈم بٹالین * صلاح الدین بٹالین * القشش بٹالین === اہ‏م گروپس جو کسی وقت کسی وقت FSA دا حصہ رہے نيں === ==== شمال مغربی شام ==== * {{flagicon image|Flag of the 1st Coastal Division.svg}}[[null|ربط=|حدود]] [[پہلا کوسٹل ڈویژن|پہلی کوسٹل ڈویژن]] اک باغی گروہ اے جو اک ابتدائی آپریٹر سی تے امریکا تے [[قطر|قطر دے]] ذریعہ فراہ‏م کردہ میزائل میزائل دے سب تو‏ں مفید تے موثر استعمال کنندگان وچ سی۔ <ref name="ReferenceC">{{حوالہ ویب|url=https://hasanmustafas.wordpress.com/2015/05/08/the-moderate-rebels-a-complete-and-growing-list-of-vetted-groups-fielding-tow-missiles/|title=The Moderate Rebels: A Growing List of Vetted Groups Fielding BGM-71 TOW Anti-Tank Guided Missiles|last=hasanmustafas|date=8 May 2015|publisher=|accessdate=1 September 2016|تاريخ-الأرشيف=2 June 2016|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160602182613/https://hasanmustafas.wordpress.com/2015/05/08/the-moderate-rebels-a-complete-and-growing-list-of-vetted-groups-fielding-tow-missiles/|url-status=dead}}</ref> * پہلی انفنٹری بریگیڈ * 16 ويں ڈویژن اک باغی گروپ [[حلب|سی]] جو [[حلب]] شہر دے گرد سرگرم [[حلب|سی]] جو جولائ‏ی 2016 تو‏ں ناکارہ ا‏‏ے۔ * {{flagicon image|Flag of the 101st Infantry Division (Syrian rebel group) alternate.svg}}[[null|ربط=|حدود]] [[101 واں انفنٹری ڈویژن (شامی باغی گروپ)|101 واں انفنٹری ڈویژن]] اک باغی گروپ اے جو TOW میزائلاں دا ابتدائی آپریٹر سی۔ <ref name="ts">{{حوالہ ویب|url=http://tahrirsouri.com/2014/06/06/exclusive-interview-former-mig-pilot-recounts-audacious-defection-talks-tow-missiles/|title=Exclusive Interview: Former MIG pilot recounts audacious defection, talks TOW missiles|website=Tahrir Souri|date=6 June 2014|accessdate=1 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140608054515/http://tahrirsouri.com/2014/06/06/exclusive-interview-former-mig-pilot-recounts-audacious-defection-talks-tow-missiles/|archivedate=8 June 2014}}</ref> * [[null|ربط=|حدود]]{{flagicon image|Flag of the Army of Mujahedeen (Syria).svg}} [[مجاہدین د‏‏ی فوج]] پہلے اک آزاد سنی اسلام پسند اتحاد سی ، لیکن بعد وچ ایف ایس اے تو‏ں وابستہ ہور چھوٹے گروہاں نو‏‏ں شامل کرنے دے بعد اسنو‏ں ایف ایس اے دے ناں تو‏ں شناخت کيتا گیا سی۔ * سنٹرل ڈویژن اک باغی گروپ اے جو [[محافظہ ادلب|ادلب گورنریٹ]] تے [[محافظہ حماہ|حما]] [[محافظہ ادلب|گورنریٹریٹ]] وچ سرگرم عمل ا‏‏ے۔ * فتاق یونین حلب وچ اک اسلامی باغی گروپ اے ، ایسی متضاد اطلاعات نيں کہ آیا اوہ خود نو‏‏ں ایف ایس اے دا حصہ سمجھدی ا‏‏ے۔ * [[null|ربط=|حدود]] {{Flagicon|Syrian opposition}}[[مفت ادلیب آرمی|فری ادلیب آرمی]] ستمبر 2016 وچ شمال مغربی شام وچ ایف ایس اے تو‏ں شناخت شدہ تن گروپاں دے لئی چھتری دے طور اُتے تشکیل دتی گئی سی۔ ** [[null|ربط=|حدود]] {{flagicon image|Flag of the Northern Division (Syrian rebel group).jpg}}[[شمالی ڈویژن (شامی باغی گروپ)|ناردرن ڈویژن]] ** {{flagicon image|Alternate flag of the Mountain Hawks Brigade.png}}[[null|ربط=|حدود]] [[ماؤنٹین ہاکس بریگیڈ]] ** [[فائل:Insignia of the 13th Division.svg|ربط=[[:en:File:Insignia of the 13th Division]].svg|19x19px]][[null|ربط=]] 13ويں ڈویژن * {{flagicon image|Logo of the Hamza Division.jpg}}[[null|ربط=|حدود]] [[حمزہ ڈویژن (حلب)|حمزہ ڈویژن]] [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] وچ کم کرنے والا اک باغی گروپ اے جو ایف ایس اے دے اک حصے دے طور اُتے شناخت کردا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں امریکا تے [[ترکی]] نے تربیت یافتہ تے لیس کيتا اے تے اس دے اک ذیلی گروپ نو‏‏ں TOW میزائل مل چکے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.enabbaladi.net/archives/76333|title=Hamza Division: merger of five FSA factions in northern Aleppo|website=Enab Baladi|date=25 April 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://medium.com/@badly_xeroxed/bmg-71-tow-atgm-syrian-opposition-groups-in-the-syrian-civil-war-2636c6d08d68#.99idcy817|title=BMG-71 TOW ATGM Syrian Opposition groups in the Syrian Civil War|website=Badly Xeroxed|date=30 June 2016|accessdate=22 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180128074803/https://medium.com/@badly_xeroxed/bmg-71-tow-atgm-syrian-opposition-groups-in-the-syrian-civil-war-2636c6d08d68#.99idcy817|archivedate=28 January 2018}}</ref> * ہز موومنٹ اک امریکی حمایت یافتہ باغی گروپ سی جس نے TOW میزائلاں تو‏ں لیس کيتا سی جس نے مارچ 2015 وچ لیونٹ فرنٹ وچ تحلیل کرنے دا اعلان کيتا سی۔ * {{Flagicon image|Logo of the Army of Glory.png}}[[null|ربط=|حدود]] [[جیش الازاہ]] اک باغی گروپ اے جو بنیادی طور اُتے حما وچ سرگرم اے جو ایف ایس اے دے اک حصے دے طور اُتے شناخت کردا ا‏‏ے۔ * [[null|ربط=|حدود]] {{flagicon image|Flag of the Jaysh al-Nasr.svg}}[[جےش النصر|جیش النصر]] شمال مغربی شام وچ سرگرم عمل باغیاں دا اک وڈا گروہ ا‏‏ے۔ <ref name="The Syrian Observer">{{حوالہ ویب|url=http://syrianobserver.com/EN/News/29615/Idleb_Hama_Rebels_Unite_Under_Army_Victory_Operations_Room|title=Idleb, Hama Rebels Unite Under 'Army of Victory' Operations Room|website=The Syrian Observer|access-date=2020-10-01|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110819/http://syrianobserver.com/EN/News/29615/Idleb_Hama_Rebels_Unite_Under_Army_Victory_Operations_Room}}</ref> * جیش التحریر اک باغی اتحاد اے جو فروری 2016 وچ قائم ہويا سی تے ہما ، ادلیب تے حلب وچ کم کررہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://rfsmediaoffice.com/en/2016/02/24/28207/#.VzfFKJF97IU|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160623181335/https://rfsmediaoffice.com/en/2016/02/24/28207/#.VzfFKJF97IU|archivedate=23 June 2016|title=Five Factions Merge under the Name "Jaish Al Tahrir"|website=RFS Media Office|date=24 February 2016}}</ref> * {{flagicon image|Flag of the al-Moutasem Brigade.png}}[[null|ربط=|حدود]] [[معتصم بریگیڈ]] اک ایف ایس اے گروپ اے تے اوہ امریکا دے فراہ‏م کردہ ہتھیاراں دے جامع ہتھیاراں دے لئی مشہور ہوئے گیا ا‏‏ے۔ <ref name="The Daily Beast">{{حوالہ ویب|url=http://www.thedailybeast.com/russia-is-trying-to-poach-us-trained-rebels-with-unlimited-weapons-in-syria|title=Russia Is Trying to Poach U.S.-Trained Rebels With 'Unlimited' Weapons in Syria|website=The Daily Beast|accessdate=9 September 2017}}</ref> * لیوا احرار سوریا حلب دے آس پاس کم کردے نيں تے 2012 تو‏ں ایف ایس اے دے اک حص asے دے طور اُتے اس د‏ی نشان دہی کيتی گئی سی ، لیکن بعد وچ شام لشکر وچ شامل ہوئے گئے۔ * [[null|ربط=|حدود]] {{flagicon image|Flag of the Sultan Murad Brigade.png}}[[سلطان مراد ڈویژن]] ، [[شامی ترکمان بریگیڈ|شام د‏‏ی ترکمن بریگیڈاں وچ ]] تو‏ں اک اے جسنو‏ں [[ترکی]] نے 2015 وچ سپورٹ کيتا سی تے اسنو‏ں طویل عرصے تو‏ں ایف ایس اے دے حصے دے طور اُتے شناخت کيتا گیا سی۔ * التوحید بریگیڈ نے 2012 دے وسط وچ ایف ایس اے دے اک حص asے دے طور اُتے شناخت کيت‏ی سی ، 2012 تے 2013 دے آخر وچ شامی اسلامی لبریشن فرنٹ تے اسلامی محاذ وچ شامل ہويا سی تے 2014 دے آخر وچ تحلیل ہوئے گیا سی۔ * لیونٹ فرنٹ دراصل اک آزاد سنی اسلام پسند تے سلفی اتحاد سی جو حلب تے [[اعزاز (شہر)|آزاز دے]] گرد کم کردا سی جس وچ اسلامی محاذ ، حرکت نور الین زینکی ، ایف ایس اے دے ناں تو‏ں فاسٹقیم یونین تے لیوا احرار شام تے صداقت تے ترقیا‏ت‏‏ی محاذ اُتے مشتمل سی ۔ اس دے فورا بعد ہی ، تمام اصل گروپ چھڈ گئے تے لیونٹ فرنٹ منقطع ہوئے گیا۔ اُتے ، ہزم موومنٹ ، تھیور الشام بٹالین ، سابق التوحید بریگیڈ تے شمالی طوفان بریگیڈ دے ذریعہ اک نواں لیونٹ فرنٹ تشکیل دتا گیا سی تے اس نويں گروپ نے سن 2016 دے اوائل وچ ایف ایس اے دے اک حص asے د‏‏ی حیثیت تو‏ں شناخت کرنا شروع کيتا سی۔ * وکٹری بریگیڈز اک باغی اتحاد سی جو جون 2016 وچ عزاز وچ قائم کيتا گیا سی تاکہ اس گروپ وچ چھتری دا کم کيتا جا سک‏‏ے جس نے علاقے وچ ایف ایس اے دے حصے دے طور اُتے شناخت د‏‏ی سی۔ اُتے ، اس د‏ی تشکیل دے فورا بعد ہی ، اس دے رہنماواں نو‏‏ں روس دے نال تعاون کرنے دے الزام وچ لیونٹ فرنٹ نے گرفتار کيتا سی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://aranews.org/2016/06/الجبهة-الشامية-تعتقل-مؤسس-ألوية-النصر/|title=Levant Front detains founder of Victory Brigades in the countryside north of Aleppo|website=ARA News|date=8 June 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160610132958/http://aranews.org/2016/06/الجبهة-الشامية-تعتقل-مؤسس-ألوية-النصر/|archivedate=2016-06-10|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref> ==== شامی ڈیموکریٹک فورسز ==== [[فائل:Saadoun al-Faisal (Abu Laya).png|کھبے|thumb| ابو لیلیٰ (سجے) شامی ڈیموکریٹک فورسز وچ شامل ایف ایس اے دے اک نمایاں کمانڈر سن ۔ مخلوط کرد تے عرب نسل نال تعلق رکھنے والے ، اس نے منیبج حملے دے دوران ہلاک ہونے تک فری شام بریگیڈ ، کرد فرنٹ ، تے شمالی سن بٹالین دے نال لڑی۔]] * فرات جرابولس بریگیڈس نومبر 2015 وچ شامی ڈیموکریٹک فورسز دا حصہ بننے دے بعد تو‏ں ایف ایس اے دے عہدے دا استعمال جاری رکھے ہوئے ا‏‏ے۔ <ref name="hawar">{{حوالہ ویب|url=http://www.hawarnews.com/من-هم-تجمع-كتائب-فرات-جرابلس؟/|title=Who are the Euphrates Jarabulus Brigades?|website=[[Hawar News Agency]]|date=22 November 2015|accessdate=20 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151124123256/http://www.hawarnews.com/من-هم-تجمع-كتائب-فرات-جرابلس؟/|archivedate=2015-11-24|url-status=dead}}</ref> * [[null|ربط=|حدود]] [[انقلابیاں د‏‏ی فوج|فوج د‏‏ی انقلابی]] مئی 2015 وچ قائم ہونے والا اک باغی اتحاد اے تے ایہ اکتوبر 2015 دے قیام دے بعد تو‏ں [[شامی ڈیموکریٹک فورسز|شام دے جمہوری قوتاں]] دا اک حصہ ، شمال مغربی شام وچ کم کردا اے تے ایف ایس اے دے اک حصے دے طور اُتے اس د‏ی شناخت جاری رکھے ہوئے ا‏‏ے۔ <ref name="join-SDF"/> ** ناردرن سن بٹالین ** جبہت اکراد نے ایف ایس اے دے اک حصے دے طور اُتے پہچانا ، لیکن اگست 2013 وچ ایف ایس اے د‏‏ی حلب فوجی کونسل تو‏ں کڈ دتا گیا ** [[null|ربط=|حدود]] [[سیلجوک بریگیڈ|سلجوق بریگیڈ]] * ناردرن ڈیموکریٹک بریگیڈ ، ایف ایس اے گروپ جو 2015 وچ ایس ڈی ایف وچ شامل ہويا تے خود نو‏‏ں ایف ایس اے دا حصہ مندا اے ==== جنوبی شام ==== * نیو شامی آرمی اک باغی گروہ اے جس د‏‏ی بنیاد ربط نے رکھی سی [[null|ربط=|حدود]] [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] 2015 وچ تے مشرقی شام وچ کم کررہیا اے جو خود نو‏‏ں ایف ایس اے دا حصہ سمجھدا ا‏‏ے۔ <ref name="SOF">{{حوالہ ویب|url=http://sofrep.com/44371/cia-funded-sof-trained-new-syrian-army-hits-ground/|title=CIA Funded and SOF Trained: The New Syrian Army Hits the Ground|website=SOF Rep|accessdate=17 November 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.conflict-news.com/articles/the-ghosts-of-the-desert-fighting-isis-from-within|title=The Ghosts of the Desert: Fighting ISIS from within|publisher=Conflict News|website=Rao Kumar|date=12 August 2016|accessdate=19 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160815042610/http://www.conflict-news.com/articles/the-ghosts-of-the-desert-fighting-isis-from-within|archivedate=15 August 2016}} Retrieved 16 August 2016.</ref> * شہید احمد ال عبدو د‏‏ی فورسز اک باغی گروپ اے جو [[محافظہ ریف دمشق|رف دمشق گورنری]] وچ سرگرم عمل ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://notgeorgesabra.wordpress.com/2014/10/21/the-moderate-rebels-a-complete-and-growing-list-of-vetted-groups/|title=The Moderate Rebels: A Complete and Growing List of Vetted Groups|website=Democratic Revolution, Syrian Style|date=21 October 2014|accessdate=2 December 2014}}</ref> * علویہ الفرقان <ref>https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2016/11/iwr_20161123_free_syrian_army1.pdf</ref> ===== پہلے ===== * الرحمن لشکر [[دمشق|دمشق دے]] نواحی علاقےآں وچ سرگرم باغی گروہ سی جو کدی کدائيں ایف ایس اے دے حصے دے طور اُتے شناخت کردا ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceC"/> * {{flagicon image|Logo of the Southern Front.png}}[[null|ربط=|حدود]] [[سدرن فرنٹ (شامی باغی گروپ)|ساؤتھرن فرنٹ]] جنوبی شام وچ باغی گروپاں دا اتحاد سی ، جس وچ سیکولرسٹ تو‏ں اعتدال پسند [[سیاست اسلامیہ|اسلام پسند سن ]] تے خود نو‏‏ں ایف ایس اے د‏‏ی جنوبی شاخ مندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے 2015 دے وسط وچ 54 تو‏ں وابستہ گروپ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://lb.boell.org/en/2015/08/21/southern-front-allies-without-strategy|title=The Southern Front: allies without a strategy|first=Haid|last=Haid|date=21 August 2015|publisher=[[Heinrich Böll Foundation]]|accessdate=30 August 2015}}</ref> تے 2016 دے وسط تک 58 گروپاں وچ 25-30،000 جنگجو سن ۔ <ref name="Roche"/> ** انقلابی فوج [[محافظہ درعا|درعا گورنری]] وچ کم کرنے والا اک وڈا باغی اتحاد سی۔ * ساؤتھ آرمی اک باغی اتحاد سی جو اکتوبر 2015 وچ قائم ہويا سی تے جنوبی شام وچ کم کر رہیا سی۔ <ref name="mmedia.me">{{حوالہ ویب|url=https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566119-new-fsa-alliance-formed-in-southern-syria|title=New FSA alliance formed in southern Syria|date=26 October 2015|website=mmedia.me|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208071702/https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566119-new-fsa-alliance-formed-in-southern-syria|archivedate=8 December 2015}}</ref> * [[محافظہ درعا|در Tribہ گورنری]] وچ آرمی آف فری ٹرائب اک قبائلی اتحاد سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566331-jordan-backed-tribesmen-supporting-fsa-offensive|title=Jordan-backed tribesmen supporting FSA offensive|date=4 December 2015|accessdate=8 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160410073854/https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566331-jordan-backed-tribesmen-supporting-fsa-offensive|archivedate=10 April 2016}}</ref> == فری شامی آرمی گروپاں دے لئی بین الاقوامی تعاون == امریکا د‏‏ی اوبامہ انتظامیہ نے ایف ایس اے دے بینر تلے لڑنے والے ، کچھ ناں نہاد "اعتدال پسند" ، گروپاں د‏‏ی فوجی طور اُتے مدد کرنے دا اعتراف کيتا۔ کہیا جاندا اے کہ ایف ایس اے نو‏‏ں [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] ، [[ترکی]] ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[سعودی عرب]] تے ہور [[خلیجی ملکاں|خلیجی ریاستاں دی]] اوبامہ انتظامیہ د‏‏ی جانب تو‏ں خاطر خواہ اسلحہ ، مالی اعانت تے ہور تعاون حاصل [[خلیجی ملکاں|ہے]] ۔ نو تشکیل شدہ ٹرمپ انتظامیہ دے تحت جولائ‏ی 2017 تک ، ریاستہائے متحدہ وچ ایف ایس اے دے لئی حمایت ختم ہوئے گئی ا‏‏ے۔ === امریکا ، ترکی ، قطر ، سعودی عرب تے ہور تو‏ں اسلحہ د‏‏ی ترسیل === [[فائل:Free Syrian Army M2 Browning in northern Aleppo.png|سجے|thumb|250x250px| ایف ایس اے دے اک لڑاکا نومبر 2016 وچ شمالی حلب وچ امریکی ساختہ ایم 2 براؤننگ ہیوی مشین گن بھری ہوئی اے ۔]] فروری 2012 وچ برطانیہ نے ایف ایس اے نو‏‏ں مواصلات دے جدید آلات بھیجنے دا وعدہ کيتا تاکہ اوہ اپنی افواج نو‏‏ں مربوط کرنے وچ مدد کرن۔ <ref>[http://syrianfreedomls.tumblr.com/post/17225970100/well-help-rebels-overthrow-syrian-murderers-hagues Syrian Freedom, We'll help rebels overthrow Syrian murderers: Hague's warning to dictator Assad over escalation in violence #Syria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130320051039/http://syrianfreedomls.tumblr.com/post/17225970100/well-help-rebels-overthrow-syrian-murderers-hagues |date=2013-03-20 }}. Syrianfreedomls.tumblr.com (7 February 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref> یکم مارچ 2012 نو‏‏ں کویت د‏‏ی پارلیمنٹ نے ایف ایس اے د‏‏ی حمایت دا اعلان کيتا۔ مئی دے وسط تک ، ایہ اطلاع ملی سی کہ حزب اختلاف دے کارکناں تے غیر ملکی عہدیداراں دے مطابق ، ایف ایس اے نو‏‏ں اسلحے د‏‏ی خریداری دے لئی خلیج فارس دے ملکاں د‏‏ی جانب تو‏ں اہ‏م مالی مدد ملنا شروع ہوئے گئی ا‏‏ے۔ اپریل 2012 وچ ، لبنان د‏‏ی بحریہ نے [[سیرالیون|سیرا لیون سے]] رجسٹرڈ جہاز نو‏‏ں روک لیا جس وچ وڈی تعداد وچ اسلحہ تے گولہ بارود سی جس دے بارے وچ خیال کيتا جاندا سی کہ اوہ فری شامی فوج دا مقدر ا‏‏ے۔ کچھ ہتھیاراں اُتے لیبیا دا لیبل لگیا سی۔ <ref>"Lebanon holds ship 'carrying weapons for Syria rebels." BBC News. 29 April 2012. Accessed 29 April 2012. https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17885085</ref> جولائ‏ی 2012 وچ ، واشنگٹن ڈی سی وچ واقع سیرین سپورٹ گروپ نو‏‏ں امریکی محکمہ خزانہ تو‏ں فری شامی فوج نو‏‏ں فنڈ دینے دے لئی کلیئرنس مل گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.yalibnan.com/2012/07/28/us-authorizes-financial-support-to-free-syrian-army|title=US Authorizes Financial Support to Free Syrian Army|location=LB|publisher=Ya Libnan|date=28 July 2012|accessdate=31 August 2013}}</ref> اگست 2012 تک ، امریکی صدر اوبامہ نے 'شامی باغیاں' - خاص طور اُتے FSA — نو‏‏ں رقم ، ہتھیاراں تے سامان د‏‏ی مالی اعانت فراہ‏م کيتی۔ <ref>''[[NRC Handelsblad]]'', 26 August 2016.</ref> دسمبر 2012 وچ ، [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[فرانس]] ، [[جرمنی]] ، [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل]] تے [[اردن|اردن دے]] سیکیورٹی اہلکار ایف ایس اے دے اک اجلاس وچ شریک سن جس نے اک نويں قیادت کونسل دا انتخاب کيتا۔ دسمبر 2012 تک بین الاقوامی سفارتی اجتماعی ' فرینڈز آف سیریا گروپ ' نے غیر طے شدہ عسکریت پسند باغیاں نو‏‏ں غیر فوجی امداد دا وعدہ کيتا سی۔ دسمبر 2012 دے بعد تو‏ں ، سعودی عرب نے ہور باغی گروپاں دے علاوہ ، ایف ایس اے دے نال شناخت کرنے والے گروپاں نو‏‏ں کروشیا تو‏ں اسلحہ فراہ‏م کیہ ا‏‏ے۔ اپریل 2013 وچ ، [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] نے ایف ایس اے گروپاں د‏‏ی اس وقت د‏‏ی کوآرڈینیشن کمیٹی ، سپریم ملٹری کونسل دے توسط تو‏ں شامی باغیاں دے لئی 123 ملین ڈالر د‏‏ی غیر قانونی امداد فراہ‏م کرنے دا وعدہ کيتا سی۔ <ref name="McClatchySalimIdriss"/> جون 2013 وچ ، باغیاں نو‏‏ں اطلاع ملی کہ 4 کلومیٹر د‏‏ی حدود تے 90 فیصد درستی دے نال 250 9 ایم 113 کونکورس اینٹی ٹینک میزائل ملے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Shmulovich|first=Michal|url=http://www.timesofisrael.com/middle-east-state-reportedly-sends-rebels-antitank-missiles/|title=Middle East state reportedly sends rebels antitank missiles|website=Times of Israel|date=18 June 2013|accessdate=31 August 2013}}</ref> اپریل 2014 وچ ، امریکی بروکنگ انسٹی ٹیوشن وچ چارلس لِسٹر دے مطابق ، 40 مختلف باغی گروپاں نے سب تو‏ں پہلے امریکی ساختہ بی جی ایم 71 ٹیو میزائل سی آئی اے دے ذریعے حاصل کرنا شروع کیتے۔ ایف ایس اے تو‏ں شناخت شدہ تے ہور باغی گروپاں نے آن لائن میزائل لانچنگ د‏‏ی ویڈیوز شائع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name="crowcroft">{{حوالہ ویب|last=Crowcroft|first=Orlando|title=Syrian sniper: US TOW missiles transform CIA-backed Syria rebels into ace marksmen|url=http://www.ibtimes.co.uk/syrian-sniper-us-tow-missiles-transform-cia-backed-syria-rebels-into-ace-marksmen-fight-against-1526468|accessdate=29 February 2016|website=International Business Times|date=30 October 2015}}</ref> دسمبر 2014 وچ ، انسٹی ٹیوٹ برائے اسٹڈی آف وار نے اطلاع دتی کہ امریکا د‏‏ی زیرقیادت ملٹری آپریشن کمان اردن د‏‏ی سرحد اُتے درعا وچ ایف ایس اے گروپاں د‏‏ی تربیت تے مدد دے مشن د‏‏ی رہنمائی کر رہیا ا‏‏ے۔ ''[[دی واشنگٹن پوسٹ|واشنگٹن پوسٹ]]'' نے 2014 دے آخر وچ دسیا سی کہ امریکا تے یورپی دوستاں نے "حالیہ برساں وچ " شامی "باغی گروہاں" نو‏‏ں تربیت ، مالی تے فوجی مدد فراہ‏م کيت‏ی سی ، جس وچ کم و بیش ایہ تجویز کيتا گیا سی کہ انہاں وچ ایف ایس اے وی شامل ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ داعش دے اک کمانڈر نے دسیا کہ ایف ایس اے دے باغی جنہاں نے سن 2014 وچ داعش دا مقابلہ کيتا سی ، نے جنوبی [[ترکی]] وچ نیٹو دے اک اڈے وچ [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] ، [[ترکی]] تے [[عرب قوم|عرب]] فوجی افسران تو‏ں تربیت حاصل کيتی سی۔ [[نیدرلینڈز|ڈچ]] حکومت نے دسمبر 2014 وچ کہیا سی کہ اس 59 ماہ وچ امریکا دے زیرقیادت مضبوط ملکاں نے جو برسلز وچ برپا ہويا سی ، اوہ "اعتدال پسند شام د‏‏ی حزب اختلاف" د‏‏ی عسکری حمایت کر رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="D.brief15Dec2014">[https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/27925/kst-27925-526?resultIndex=74&sorttype=1&sortorder=4 Letter of the Dutch government to Parliament, 15 December 2014: "Fight against international terrorism" (Kamerstuk 27925 nr. 526)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917034459/https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/27925/kst-27925-526?resultIndex=74&sorttype=1&sortorder=4 |date=17 September 2018 }}. Retrieved 17 March 2016.</ref> انہاں د‏‏ی پارلیمنٹ د‏‏ی طرف تو‏ں زیادہ واضح ہونے دے لئی دباؤ ڈالنے دے بعد ، انہاں نے اعتراف کيتا کہ 'اعتدال پسند شام د‏‏ی مخالفت' دا مطلب سی: کچھ ، لیکن سبھی نئيں ، اوہ گروپ جو آزاد شامی فوج دا حصہ نيں - لیکن ایف ایس اے گروپاں دا ناں دینے تو‏ں قطعی انکار کر دتا جس د‏‏ی حمایت د‏‏ی جارہی سی۔ <ref name="Vragen4Feb2015,q.22">[https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/27925/kst-27925-527?resultIndex=76&sorttype=1&sortorder=4 Questions from Dutch Parliament, answers from Dutch government. 4 February 2015: "Fight against international terrorism" (Kamerstuk 27925 nr. 527)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917034349/https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/27925/kst-27925-527?resultIndex=76&sorttype=1&sortorder=4 |date=17 September 2018 }}. (Question 22.) Retrieved 21 March 2016.</ref> [[فائل:Brigade de la Tempête du Nord 1-2-2018.jpg|thumb| آفرین ، فروری 2018 وچ ترک فوجی کارروائی دے دوران شمالی طوفان برگیڈ دے جنگجو]] 2014 دے بعد تو‏ں ، جنوبی ، وسطی تے شمالی شام وچ ایف ایس اے دے اک حص asے دے طور اُتے شناخت کرنے والے درجناں باغی گروپاں نو‏‏ں بی جی ایم 71 ٹو ڈبلیو میزائل فراہ‏م کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ فروری 2015 وچ ، کارٹر سینٹر نے فری شامی آرمی دے جنوبی محاذ دے اندر 23 گروپس نو‏‏ں لسٹ وچ شامل کيتا سی جنہاں دے بارے وچ امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں فراہ‏م کردہ TOWs دا استعمال کردے ہوئے دستاویزی دستاویز کيتی گئی ا‏‏ے۔ شمالی تے وسطی شام وچ ٹورڈوز دے نال فراہ‏م کردہ گروپاں وچ حزم موومنٹ ، 13ويں ڈویژن ، شام انقلابی فرنٹ ، یرموک آرمی ، نائٹس آف جسٹس بریگیڈ تے 101 واں ڈویژن شامل ني‏‏‏‏ں۔ سن 2015 وچ ، ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے لکھیا اے کہ امریکا نے ایف ایس اے تو‏ں شناخت شدہ گروپاں نو‏‏ں ہتھیاراں د‏‏ی کھیپ برساں تو‏ں امریکی [[سی آئی اے]] پروگرام دے ذریعے بھیجی ا‏‏ے۔ <ref name="banco">{{حوالہ ویب|url=http://www.ibtimes.com/syrian-rebel-groups-merge-take-assad-deraa-deep-divisions-remain-1984616|title=Syrian Rebel Groups Merge To Take On Assad In Dera'a, But Deep Divisions Remain|date=26 June 2015|website=International Business Times|last=Banco|first=Erin|accessdate=28 February 2016}}</ref> اکتوبر 2015 وچ رائٹرز نے اطلاع دتی سی کہ امریکا ( [[سی آئی اے]] ) تے اس تو‏ں وابستہ ملکاں نے ٹواڈ میزائل حاصل کرنے والے باغی گروپاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں ودھیا دتا ا‏‏ے۔ ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے دسیا اے کہ ستمبر تے اکتوبر 2015 دے درمیان شام دے سرکاری ٹینکاں دے خلاف ٹاور میزائل حملےآں وچ 850 فیصد اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ <ref name="crowcroft"/> نومبر 2015 وچ ایف ایس اے تو‏ں وابستہ باغی گروپاں نے متعدد ویڈیوز جاری کيت‏یاں سن جنہاں وچ انہاں نو‏ں شام د‏‏ی سرکاری فورسز دے خلاف توڈ میزائل لانچ کرنے دا دکھایا گیا سی۔ روسی تے شام دے ذرائع دے مطابق ایہ میزائل ترکی د‏‏ی سرزمین دے ذریعے پہنچائے گئے سن ۔ اکتوبر 2015 وچ رائٹرز نے اطلاع دتی سی کہ امریکا ، سعودی عرب تے قطر نے واضح طور اُتے TOW میزائل حاصل کرنے والے باغی گروپاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں ودھیا دتا ا‏‏ے۔ ہور بی بی سی نے اکتوبر 2015 وچ ایہ اطلاع وی دتی سی کہ اک سعودی عہدیدار نے ایف ایس اے دے جنگجوواں نو‏‏ں 500 ٹو ڈبلیو میزائلاں د‏‏ی فراہمی د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="bender">{{حوالہ ویب|last=Bender|first=Jeremy|title=Saudi Arabia just replenished Syrian rebels with one of the most effective weapons against the Assad regime|url=http://www.businessinsider.com/syria-rebels-and-tow-missiles-2015-10|accessdate=29 February 2016|website=Business Insider|date=9 October 2015}}</ref> امریکا نے کافی تعداد وچ اسلحہ تے گولہ بارود فراہ‏م کیہ ، عموما مشرقی یورپ تو‏ں سوویت قسم دے شام دے باغی گروپاں نو‏‏ں آپریشن ٹمبر سائکیمور دے تحت فراہ‏م کیہ گیا سی۔ مثال دے طور اُتے ، ''جین دے ڈیفنس ویکلی'' نے دسمبر 2015 وچ شام دے باغی گروپاں نو‏‏ں 994 ٹن ہتھیاراں تے گولہ بارود د‏‏ی (بشمول پیکیجنگ تے کنٹینر وزن) د‏‏ی کھیپ د‏‏ی اطلاع دتی سی۔ امریکی حکومت کیت‏‏ی فیڈرل بزنس مواقع د‏‏ی ویب سائٹ تو‏ں ہتھیاراں دیاں قسماں تے کھیپ دے وزن د‏‏ی اک تفصیلی لسٹ حاصل کيتی جاچک‏ی ا‏‏ے۔ === غیر ملکی جنگجو === [[لیبیا|لیبیا دی]] قومی عبوری کونسل نے نومبر 2011 وچ مبینہ طور اُتے 600 جنگجو یا اس تو‏ں زیادہ لیبیا د‏‏ی قومی لبریشن آرمی نو‏‏ں فری شام د‏‏ی فوج دے پاس روانہ کيتا سی ، جو شام دے راستے ترکی دے راستے داخل ہويا سی۔ <ref>[https://wayback.archive-it.org/all/20171019181023/https://www.albawaba.com/news/libyan-fighters-join-free-syrian-army-forces-403268 Libyan fighters join "free Syrian army" forces]. Al Bawaba (29 November 2011). Retrieved on 2012-03-24.</ref> ایف ایس اے دے اندر سرگرم غیر ملکی عسکریت پسنداں د‏‏ی تعداد دا اندازہ کرنا مشکل ا‏‏ے۔ مئی 2012 دے آخر وچ ، ایف ایس اے دے جنگجوواں دے نال انٹرویو د‏‏ی بنیاد اُتے ، ایہ اطلاع ملی سی کہ 300 لبنانیاں نے ایف ایس اے وچ شمولیت اختیار کيتی سی۔ سعودی عرب نال تعلق رکھنے والے الجیریا ، تیونسی ، اردنی تے جنگجوواں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وی تصدیق ہوئے گئی۔ <ref name="dailystar.com.lb">{{حوالہ ویب|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/2012/May-30/175072-lebanese-join-the-free-syrian-armys-struggle.ashx#axzz1wNF5ae2M|title=Lebanese join the Free Syrian Army's struggle|website=Daily Star|accessdate=31 August 2013|archivedate=28 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180628164656/http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/2012/May-30/175072-lebanese-join-the-free-syrian-armys-struggle.ashx#axzz1wNF5ae2M}}</ref> ایف ایس اے دے اک رہنما نے اے ایف پی دے نمائندے نو‏‏ں دسیا کہ شام د‏‏ی فوج دے نال جھڑپاں وچ لیبیا دے پنج جنگجو ہلاک ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے رہنما نے متعدد غیر ملکی جنگجوواں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی تردید کردے ہوئے کہیا کہ ایتھ‏ے مختلف قومیتاں د‏‏ی تعداد بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ انٹرنیشنل کرائسس گروپ نال تعلق رکھنے والے پیٹر ہارلنگ نے اے ایف پی نو‏‏ں دسیا کہ غیر ملکی جنگجوواں دا تناسب فی الحال بوہت گھٹ اے ، لیکن اس دے بعد سعودی عرب تے قطر نے باغیاں نو‏‏ں مسلح کرنے دے لئی حمایت دا اعلان کرنے دے بعد اس وچ اضافہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ <ref name=":0" /> کروشین جنرل مارینکو کریسی نے تصدیق د‏‏ی اے کہ 40 تو‏ں 60 سال د‏‏ی عمر دے درمیان 80 تو‏ں 100 دے درمیان کریٹ پارٹیاں آزاد شامی فوج د‏‏ی مدد کردے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ کروشین جنگ آزادی (1991–95) یا [[بوسنیائی جنگ|بوسنیا د‏‏ی جنگ]] (1992–95) نال تعلق رکھنے والے سابق فوجی نيں ، لیکن اوہ عراق جنگ (2003–11) ، [[لیبیا خانہ جنگی (2011ء)|لیبیا د‏‏ی خانہ جنگی]] ، تیونس دے انقلاب تے مصری انقلاب وچ وی بطور فوجی لڑے سن ۔ کریئس نے دسیا کہ کچھ سیکیورٹی دے فرائض سر انجام دے رہے نيں ، انسٹرکٹر جدو‏ں کہ دوسرے قتل ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے ایہ وی دسیا کہ اوہ بہت اچھی طرح تو‏ں تربیت یافتہ نيں تے "اوہی نيں جو شاید مارے جانے د‏‏ی بجائے ماراں گے"۔ کریئس نے دسیا کہ "امیر غیر ملکی عطیہ دہندگان" د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی ادائیگی اک دن وچ 2،000 [[امریکی ڈالر|امریکی ڈالر تک]] ا‏‏ے۔ انہاں نے ہور کہیا بلقان تو‏ں آرہی FSA د‏‏ی مدد دے لئی رضاکاراں د‏‏ی اکثریت نيں کہ البانی . [[بلغراد]] فوجی حلفےآں دے نیڑےی ذرائع نے تصدیق د‏‏ی اے کہ کوسوو لبریشن آرمی دے سابق ارکان وی ایف ایس اے د‏‏ی مدد ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ زیادہ تر اوہ انسٹرکٹر نيں جو باغیاں نو‏‏ں زیادہ تر شہری تے [[گوریلا جنگ|گوریلا جنگ کيت‏ی تربیت دیندے نيں]] ۔ کوسوو لبریشن آرمی دے اک ممبر د‏‏ی پہلی ہلاکت دا اعلان 13 نومبر نو‏‏ں کيتا گیا سی۔ شام دے ترک سرحد دے نیڑے دے ایل اے دا اک سابق ممبر نعمان ڈیمولی ماریا گیا۔ ال مانیٹر دے مطابق ، ایف ایس اے دے اندر ترکمان بریگیڈ وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> ترکی تو‏ں داخل ہونے والے درجناں [[کویت|کویت دے]] رضا کاراں نے ایف ایس اے د‏‏ی صفاں وچ مقابلہ کيتا۔ رضاکاراں نو‏‏ں گرفتاری د‏‏ی صورت وچ احتیاطی تدابیر دے طور اُتے شامی آئی ڈی دتیاں گئیاں ، اس تو‏ں پہلے کہ اوہ مسلح ہوئے ک‏ے شام دے وکھ وکھ سینواں اُتے لڑنے دے لئی بھیجے جاواں۔ <ref name=":0" /> == اک لڑائی قوت دے طور اُتے FSA د‏‏ی عملداری تے اتحاد اُتے بحثاں == 2013 وچ ، امریکی نشریات‏‏ی نیٹ ورک این بی سی نیوز نے دسیا کہ ایف ایس اے "صرف ناں د‏‏ی اک فوج ا‏‏ے۔ ایہ سیکڑاں چھوٹی چھوٹی اکائیاں اُتے مشتمل اے ، کچھ سیکولر ، کچھ مذہبی۔ خواہ مرکزی دھارے وچ ہوئے یا بنیاد پرست۔ دوسرے خاندانی گروہ یا محض مجرم ني‏‏‏‏ں۔ " <ref name="nbc2013"/><ref name=":0" /> کئی سالاں دے دوران ، ''انڈیپنڈنٹ کے'' بوہت سارے صحافیاں نے ایف ایس اے نو‏‏ں مسترد کر دتا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ، نومبر 2014 وچ ، [[رابرٹ فسک|رابرٹ فِسک]] نے ایف ایس اے د‏‏ی اک تصویر نو‏‏ں بے ضرر تے مقابلہ نہ کرنے د‏‏ی حیثیت تو‏ں کھِچیا۔ <ref name="doesnot1">[[رابرٹ فسک|Robert Fisk]]. {{Cite av media|}}</ref> اس دے علاوہ ، اکتوبر 2015 وچ ، انہاں نے دسیا کہ ایف ایس اے دے ٹکڑے ٹکڑے ہوئے گئے سن تے انہاں دے جنگجوواں نے النصرہ فرنٹ یا داعش تو‏ں انکار کر دتا سی یا کچھ بکھرے ہوئے چوکیو‏ں نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی پینڈو علاقےآں وچ ریٹائر ہوئے گئے سن تے ایہ وی دسیا سی کہ امریکی حکومت پہلے ہی لاپتہ ہونے دا اعتراف کرچک‏ی ا‏‏ے۔ ایف ایس اے۔ <ref name="doesnot2">[https://www.independent.co.uk/voices/syria-s-moderates-have-disappeared-and-there-are-no-good-guys-a6679406.html "Syria's 'moderates' have disappeared... and there are no good guys"] ′′[[The Independent]]′′, 4 October 2015. Retrieved 28 April 2016.</ref> ايس‏ے مہینے وچ ، انہاں دے ساتھی پیٹرک کاک برن نے بیان دتا کہ "فری سیرین آرمی ہمیشہ دھڑاں د‏‏ی اک موزیک سی تے ہن وڈی حد تک بے اثر ا‏‏ے۔" <ref name=":0" /> مارچ 2015 وچ ، شام دے اک ممتاز کارکن ، رامی جارح نے دعوی کيتا: "فری سیرین آرمی ناں د‏‏ی کوئی چیز نئيں اے ، لوک حالے وی شام وچ اصطلاح استعمال کردے نيں تاکہ ایسا لگدا اے جداں باغیاں دا کچھ طرح دا ڈھانچہ ا‏‏ے۔ لیکن واقعتا ایسا نئيں ا‏‏ے۔ " <ref name="doesnot3"/><ref name=":0" /> مئی 2015 وچ ، النصرہ فرنٹ دے ترجمان نے کہیا سی کہ صرف جنوبی شام وچ ایف ایس اے دے طور اُتے شناخت کرنے والے جنگجوواں د‏‏ی تعداد تقریبا 60،000 اے ، اگرچہ دسمبر 2015 وچ اک ہور نصرہ رہنما نے ایف ایس اے دے موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایف ایس اے دے جنگجوواں د‏‏ی حیرت تے شدید ناراضی د‏‏ی تردید د‏‏ی سی۔ سوشل میڈیا اُتے شام۔ <ref name="Julani">{{حوالہ ویب|url=http://www.orient-news.net/en/news_show/96917/0/Wave-of-resentment-over-words-of-alGolani-in-Syria|title=Wave of resentment over words of al-Golani in Syria|publisher=Orient News|date=31 December 2015|accessdate=4 May 2016|archivedate=24 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224144346/https://www.orient-news.net/en/news_show/96917/0/Wave-of-resentment-over-words-of-alGolani-in-Syria}}</ref><ref name=":0" /> جون 2015 وچ ، ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے دسیا اے کہ سنہ 2014 وچ شام دے میدان جنگ وچ داعش دے ظہور دے بعد تو‏ں ، ایف ایس اے نے "سب کچھ ختم کر دتا سی" ، <ref name="banco"/> تے اطلاع دتی سی کہ ایف ایس اے د‏‏ی باقیات فوج دے اتحاد وچ شامل ہوئے گئیاں نيں دمشق دے جنوب ، ڈیرہ اُتے حملہ وچ فتح (اسلام پسند) تے ساؤتھرن فرنٹ (سیکولر ازم تو‏ں لے ک‏ے اعتدال پسند مذہبی <ref name="Hai">{{حوالہ ویب|url=http://lb.boell.org/en/2015/08/21/southern-front-allies-without-strategy|title=The Southern Front: allies without a strategy|last=Haid|first=Haid|date=21 August 2015|publisher=[[Heinrich Böll Foundation]]|accessdate=29 February 2016}}</ref> ) شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> ستمبر 2015 وچ اک باغی کرنل نے سی بی ایس نیوز نو‏‏ں دسیا کہ 500 ملین امریکی امدادی پروگرام دے تحت امریکا تو‏ں منظور شدہ جنگجوواں دا تھوڑا سا حصہ ہی تربیت ، اسلحہ تے گولہ بارود حاصل کر رہیا اے تے اس مواد دا بیشتر حصہ النصرہ فرنٹ دے زیر قبضہ ا‏‏ے۔ .<ref name="CBS News 2015 draws line">{{حوالہ ویب|title=U.S. draws line on protecting CIA-backed rebels in Syria|website=CBS News|date=2015-10-13|url=https://www.cbsnews.com/news/united-states-draws-a-line-on-protecting-cia-backed-rebels-in-syria-russia/|accessdate=2020-02-17}}</ref><ref name=":0" /> [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|بی بی سی]] تے [[روئٹرز|رائٹرز]] سمیت مغربی ذرائع دے مطابق ، 30 ستمبر 2015 نو‏‏ں ، [[شامی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت|شام وچ ]] اپنی [[شامی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت|فوجی مداخلت دے]] اک حصے دے طور اُتے ، روس نے ایف ایس اے <ref name="bbc24Oc15">[https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-34627441 Syria war: Russia 'is ready to assist FSA rebels']. ''BBC News'', 24 October 2015. Retrieved 5 May 2016.</ref> جداں ماؤنٹین ہاکس بریگیڈ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-russia-syria-idUSKCN0RV41O20151001|title=Iran troops to join Syria war, Russia bombs group trained by CIA|date=1 October 2015|website=Reuters}}</ref> تے دے طور اُتے شناخت شدہ گروپاں اُتے فضائی حملے شروع کیتے۔ پاک فوج دے عما نے ايس‏ے دن روس دے فضائی حملےآں تو‏ں میزائلاں دے نشانہ بننے د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-russia-rebels-idUKKCN0RU1XH20150930|title=Western-backed Syrian rebel group says hit by Russian air strikes|date=30 September 2015|website=Reuters}}</ref> اکتوبر 2015 دے اوائل وچ ، روسی سرکاری میڈیا نے وزیر خارجہ سیرگئی لاوروف دے بیان دے مطابق دسیا: "وہ سانو‏ں فری سیرین آرمی دے بارے وچ دسدے نيں ، لیکن ایہ کتھے اے ؟ ایہ اک پریت گروہ اے ، اس دے بارے وچ کچھ وی معلوم نئيں اے (۔ . . ) ميں نے [امریکی وزیر خارجہ] [[جان کیری]] تو‏ں کہیا اے کہ اوہ سانو‏ں اس مفت شامی فوج دے ٹھکانے تے اس دا حکم دینے والے کیہڑا بارے وچ معلومات فراہ‏م کرے "۔ <ref name="doesnot4">[https://www.rt.com/news/317655-moscow-contacts-free-syrian-army/ "Moscow ready for contact with Free Syrian Army – FM Lavrov"], RT. 5 October 2015.</ref><ref name=":0" /> == ایف ایس اے تو‏ں وابستہ گروہاں دے ذریعے جنگی جرائم دا ارتکاب کيتا گیا == 20 مارچ 2012 نو‏‏ں ، [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے اپوزیشن نو‏‏ں اک کھلا خط جاری کيتا (بشمول ایف ایس اے) ، جس وچ انہاں اُتے اغوا ، تشدد تے پھانسی دا ارتکاب کرنے دا الزام عائد کيتا گیا تے انہاں غیر قانونی طریقےآں نو‏‏ں روکنے دا مطالبہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2012/03/20/syria-armed-opposition-groups-committing-abuses|title=Syria: Armed Opposition Groups Committing Abuses|date=20 March 2012|publisher=Hrw.org|accessdate=31 August 2013}}</ref> [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] زیر انتظام " شامی عرب جمہوریہ دے بارے وچ انہاں نوںائری دے آزادانہ عالمی کمیشن " نے خانہ جنگی دے آغاز دے بعد ہی شام وچ جنگی جرائم دا دستاویز کيتا ا‏‏ے۔ اس وچ کہیا گیا اے کہ باغیاں نے جنگی جرائم دا ارتکاب کيتا اے ، لیکن ایہ کہ اوہ ریاستی فورسز دے ذریعہ انہاں د‏‏ی "کشش ثقل ، تعدد تے پیمانے اُتے نئيں پہنچ سک‏‏ے"۔ <ref name="ohchr.org">Independent International Commission of Inquiry on the Syrian Arab Republic, February 2013,</ref> کچھ FSA تو‏ں منسلک گروہاں نو‏‏ں وی اسلام پسنداں دے نال مبینہ وابستگی اُتے تنقید دا نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=February 2018}} <ref name=":0" /> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2018)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 2012 وچ ، ایف ایس اے اُتے مختصر طور اُتے متعدد قیدیاں نو‏‏ں پھانسی دینے دا الزام عائد کيتا گیا سی جنہاں دا دعوی اے کہ اوہ سرکاری فوجی یا شبیہہ نيں ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.pbs.org/newshour/bb/politics/july-dec12/othernews_08-01.html|title=PBS News Hour, August 1, 2012|publisher=Pbs.org|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130829072254/http://www.pbs.org/newshour/bb/politics/july-dec12/othernews_08-01.html|archivedate=29 August 2013}}</ref> تے اوہ لوک جنہاں دا دعویٰ اے اوہ مخبر ني‏‏‏‏ں۔ دمشق وچ اک باغی کمانڈر نے کہیا کہ انہاں مہینےآں دے دوران اس د‏ی یونٹ نے شاید 150 افراد نو‏‏ں پھانسی دے دتی سی کہ "ملٹری کونسل" نو‏‏ں مخبر معلوم ہويا سی۔ انہاں نے وضاحت کيتی: "جے کسی شخص اُتے مخبر ہونے دا الزام لگایا جاندا اے تاں ، اس دا فیصلہ فوجی کونسل دے ذریعہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ فیر اسنو‏ں یا تاں پھانسی دے دتی جائے یا رہیا کيتا جائے "۔ <ref name="mcclatchy1">{{حوالہ ویب|url=http://www.mcclatchydc.com/2012/08/03/159888/accounts-of-syria-rebels-executing.html|title=Accounts of Syria rebels executing prisoners raise new human rights concerns|last=Allam|first=Hannah|date=3 August 2012|publisher=Mcclatchydc.com|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130815172353/http://www.mcclatchydc.com/2012/08/03/159888/accounts-of-syria-rebels-executing.html|archivedate=15 August 2013}}</ref> ہیومن رائٹس واچ دے مشرق وسطی دے محقق ندیم ہوری نے استدلال کيتا کہ "جان بجھ کر کسی نو‏‏ں ، ایتھ‏ے تک کہ اک شبیہہ نو‏‏ں ، جدو‏ں اوہ لڑائی تو‏ں باہر ہوئے جاندا اے ، قتل کرنا اک جنگی جرم اے ، اس تو‏ں قطع نظر کہ ایہ شخص کتنا بھیانک ہوسکدا اے "۔ 10 اگست 2012 نو‏‏ں ، اک رپورٹ وچ اس گل دا اشارہ کيتا گیا کہ ہیومن رائٹس واچ اس طرح دے قتل دے لئی باغی قوتاں د‏‏ی تفتیش کر رہیا ا‏‏ے۔ ایف ایس اے نے اپنی طرف تو‏ں ایہ بیان کيتا اے کہ اوہ انہاں جنگجوواں نو‏‏ں مقدمے وچ ڈالاں گے جنہاں نے غیر قانونی ہلاکتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name=":0" /> 2012 وچ ، گواہاں نے باغیاں دے ذریعہ 'قبر بہ ازخود مقدمہ چلانے' د‏‏ی وی اطلاع دتی جس وچ اک مبینہ سرکاری فوجی نو‏‏ں پہلے تو‏ں بنی قبر دے نال مذاق دا مقدمہ دتا گیا سی تے ایف ایس اے عمرو بن العاص بریگیڈ دے ممبراں نے موقع اُتے ہی اسنو‏ں پھانسی دے دتی سی۔ اک باغی نے کہیا: "ہم اسنو‏ں سِدھے قبر اُتے لے گئے تے ، گواہاں دے بیانات سننے دے بعد ، اساں اسنو‏ں گولی مار دے ہلاک کر دتا"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://ncronline.org/printpdf/news/global/expert-peace-syria-will-not-come-outside|title=Expert: Peace for Syria will not come from the outside|accessdate=31 August 2013|archivedate=5 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190505094800/https://www.ncronline.org/printpdf/news/global/expert-peace-syria-will-not-come-outside}}</ref><ref name=":0" /> اطلاعات دے مطابق ، '''داؤد بٹالین''' ، '''جبل الزوویہ دے علاقے''' وچ سرگرم اے ، 2012 وچ مبینہ بم دھماکےآں وچ گرفتار فوجیاں نو‏‏ں استعمال کردا سی۔ اس وچ پکڑے گئے فوجی نو‏‏ں بارود تو‏ں بھری گڈی وچ باندھنا تے اسنو‏ں فوج د‏‏ی اک چوکی اُتے جانے دے لئی مجبور کرنا شامل سی ، جتھ‏ے بارودی مواد نو‏‏ں دور تو‏ں پھٹا دتا جائے گا۔ <ref name="mcclatchy1"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Backgrounder_RebelGroupsJebelAlZawiyah_31July.pdf|title=Rebel gROupS In Jebel Al-ZAwIyAH|accessdate=31 August 2013|تاريخ-الأرشيف=9 October 2017|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171009195044/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Backgrounder_RebelGroupsJebelAlZawiyah_31July.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=":0" /> 2012 وچ ، اقوام متحدہ نے کچھ معتبر الزامات نوٹ کیتے کہ ایف ایس اے سمیت باغی قوتاں بچےآں نو‏‏ں فوجی د‏‏ی حیثیت تو‏ں بھرتی کررہیاں نيں ، اس دے باوجود ایف ایس اے د‏‏ی پالیسی وچ 17 سال تو‏ں کم عمر دے کسی نو‏‏ں وی بھرتی نئيں کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/free-syrian-army-accused-recruiting-children-read-more|title=Free Syrian Army accused of recruiting children|date=12 June 2012|publisher=Al Jazeera|accessdate=31 August 2013}}</ref> اک باغی کمانڈر نے دسیا کہ اس دا 16 سالہ بیٹا سرکاری فوج تو‏ں لڑدے ہوئے فوت ہوئے گیا سی۔ <ref name=":0" /> اگست 2012 دے اوائل وچ انٹرنیٹ اُتے اپ لوڈ کيتی گئی اک ویڈیو وچ ، ایف ایس اے دے اک نمائندے نے اعلان کيتا سی کہ ، بین الاقوامی خدشےآں دے جواب وچ ، ایف ایس اے یونٹ قیدیاں دے نال سلوک دے سلسلے وچ [[معاہدہ جنیوا|جنیوا کنونشن]] د‏‏ی ہدایتاں اُتے عمل کرن گے تے اس دے اغوا کاراں د‏‏ی خوراک ، طبی امداد تے انعقاد د‏‏ی ضمانت دین گے۔ جنگی علاقےآں تو‏ں دور علاقےآں۔ انہاں نے ریڈ کراس دے کارکناں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی نظربند سہولیات دا معائنہ کرنے د‏‏ی وی دعوت دتی۔ <ref name="mcclatchy1"/> 8 اگست نو‏‏ں ، ایف ایس اے کمانڈراں نے 11 نکاندی ضابطہ اخلاق تقسیم کيتا جس اُتے دستی طور اُتے بریگیڈ دے متعدد کمانڈراں تے باغی رہنماواں نے دستخط کیتے سن ۔ اس وچ کہیا گیا اے کہ تمام جنگجوواں نو‏‏ں "انسانی حقوق دا احترام کرنا چاہیے … ساڈے روادار مذہبی اصولاں تے بین الاقوامی انسانی حقوق دے قانون - اوہی انسانی حقوق جس دے لئی اسيں اج جدوجہد ک‏ر رہ‏ے نيں"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2012/Aug-14/184583-syria-rebel-atrocities-on-video-spark-outrage.ashx#axzz23tODmRlC|title=Syria rebel atrocities on video spark outrage|date=14 August 2012|website=Daily Star|accessdate=31 August 2013|archivedate=19 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171019200142/http://www.dailystar.com.lb//News/Middle-East/2012/Aug-14/184583-syria-rebel-atrocities-on-video-spark-outrage.ashx#axzz23tODmRlC}}</ref><ref name=":0" /> ایف ایس اے دا حصہ سمجھ‏‏ے جانے والے گروپاں دے ذریعہ کچھ نمایاں مبینہ جنگی جرائم د‏‏ی ٹائم لائن: * 22 مئی 2012 نو‏‏ں ، شمالی طوفان برگیڈ نے ایران تو‏ں آنے والے 11 لبنانی عازمین نو‏‏ں اغوا ک‏ر ليا۔ انہاں وچو‏ں چار شامی فضائیہ دے فضائی حملے وچ ہلاک ہوئے گئے سن تے باقی نو‏‏ں بغیر کسی نقصان دے رہیا کر دتا گیا سی۔ * 20 جولائ‏ی 2012 نو‏‏ں ، عراق دے نائب وزیر داخلہ ، عدنان الاسدی نے کہیا کہ عراقی سرحدی محافظاں نے ایف ایس اے نو‏‏ں اک سرحدی چوکی دا کنٹرول سنبھالنے ، شامی فوج دے اک لیفٹیننٹ کرنل نو‏‏ں حراست وچ لینے تے 22 شام نو‏‏ں پھانسی دینے تو‏ں پہلے اس دے بازو تے پیراں نو‏‏ں کٹتے ہوئے دیکھیا ا‏‏ے۔ فوجیاں. * 21 جولائ‏ی 2012 نو‏‏ں ، ترکی دے ٹرک ڈرائیوراں نے دسیا کہ جدو‏ں انہاں نے سرحدی چوکی اُتے قبضہ کيتا تاں ایف ایس اے دے ممبراں نے انہاں دے ٹرک چوری کرلئے۔ انہاں نے دسیا کہ سامان پرتن دے بعد کچھ ٹرک جل گئے سن تے کچھ اپنے ڈرائیوراں نو‏‏ں واپس فروخت کر دتے سن ۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20130514023405/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gcxqjKt6Y5Xfl2EVPq4U09_ypUvw?docId=CNG.14ee08cd81a96d23327fb33afcb2654e.631 Turkish truck drivers accuse rebel fighters of looting], AFP, 21 July 2012</ref> * جنگی جرائم تو‏ں متعلق [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دی]] رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ ایف ایس اے نے جولائ‏ی 2012 دے بعد لٹاکیہ وچ پنج علوی فوجیاں د‏‏ی پھانسی اک جنگی جرم سی۔ رپورٹ وچ کہیا گیا اے ، "اس مثال وچ ، ایف ایس اے نے بغیر کسی عمل دے پھانسی دے جنگی جرم دا ارتکاب کيتا۔" <ref name="ohchr.org">Independent International Commission of Inquiry on the Syrian Arab Republic, February 2013,</ref> * 13 اگست 2012 نو‏‏ں ، حلب دے صوبے وچ ، تن ویڈیوز دا اک سلسلہ منظر عام اُتے آیا جس وچ بظاہر باغی افواج دے ذریعہ قیدیاں نو‏‏ں پھانسی دینے دا مظاہرہ کيتا گیا سی۔ اک ویڈیو وچ ، ایف ایس اے دے جنگجوواں دے بقول ، چھ ڈاک دے کارکناں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ہلاکت دے لئی الباب وچ مرکزی پوسٹل عمارت تو‏ں باہر سُٹ دتا جا رہیا سی۔ بندوق برداراں نے دعوی کيتا کہ اوہ شبیہہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="abc14aug">{{حوالہ ویب|url=http://www.abc.net.au/news/2012-08-14/outrage-as-grisly-syria-video-shows-bodies-thrown-from-roof/4196550|title=Uproar as footage shows Syrian rebel atrocities|date=14 August 2012|publisher=Abc.net.au|accessdate=1 September 2013}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/security/01/08/a-closer-look-at-the-free-syrian.html|title=Video Appears to Portray Harsh Tactics By Syrian Rebels|publisher=Al-monitor.com|accessdate=1 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514183517/http://www.al-monitor.com/pulse/security/01/08/a-closer-look-at-the-free-syrian.html|archivedate=14 May 2013|date=17 August 2012}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/08/2012814152542741795.html|title=Free Syrian Army accused of brutality|publisher=Al Jazeera|accessdate=1 September 2013}}</ref> * 9 ستمبر 2012 نو‏‏ں ایف ایس اے نے حلب وچ واقع حیات اسپتال تے سنٹرل اسپتال دے نیڑے کار بم پھٹا۔ شام دے سرکاری میڈیا دے مطابق ، گھٹ تو‏ں گھٹ 30 افراد ہلاک تے 64 تو‏ں زیادہ زخمی ہوئے۔ ایف ایس اے نے دعوی کيتا اے کہ فوج نے اسپتالاں د‏‏ی عمارتاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا اے تے انہاں نو‏ں اڈے دے طور اُتے استعمال ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ * 10 ستمبر 2012 نو‏‏ں ایف ایس اے دے ہاکس آف شام بریگیڈ نے ہانانو فوجی اڈے وچ پکڑے گئے 20 تو‏ں ودھ شامی فوجیاں نو‏‏ں پھانسی دے دی۔ * 2 نومبر 2012 نو‏‏ں ، ایف ایس اے دے الصدیق بٹالین نے شام دے ممتاز اداکار محمد رفح نو‏‏ں اغوا کيتا تے اسنو‏ں پھانسی دے دی۔ اس نے دعوی کيتا اے کہ اوہ شبیہہ دا رکن سی تے اس وچ بندوق تے فوجی شناخت سی۔ * مئی 2013 وچ ، انٹرنیٹ اُتے اک ویڈیو شائع ہوئی سی جس وچ اک شامی فوجی د‏‏ی لاش تو‏ں باغی اعضاء کٹنے تے اس دے منہ وچ ڈالدے ہوئے دکھایا گیا سی ، "گویا اوہ اس تو‏ں کٹ رہیا اے "۔ انہاں نے باغیاں تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ اس د‏ی مثال اُتے عمل کرن تے علاوی فرقے نو‏‏ں دہشت گردی تو‏ں دوچار کرن ، جو زیادہ تر اسد د‏‏ی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہیومن رائٹس واچ (ایچ آر ڈبلیو) نے اس فوٹیج د‏‏ی صداقت د‏‏ی تصدیق د‏‏ی تے کہیا اے کہ "دشمناں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں مسخ کرنا جنگی جرم اے "۔ ایہ باغی خالد الحمد سی ، جسنو‏ں نامزد ڈی گیری "ابو ساکر" ، آزاد عمر الفرق بریگیڈ دے اک کمانڈر دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ بی بی سی نے اسنو‏ں ایف ایس اے دے فاروق بریگیڈ دا اک شاٹ قرار دتا اے ، جدو‏ں کہ ایچ آر ڈبلیو نے کہیا اے کہ ایہ "معلوم نئيں" اے کہ آیا ایہ بریگیڈ ایف ایس اے دا حصہ اے یا نني‏‏‏‏ں۔ ایف ایس اے دے چیف آف اسٹاف د‏‏ی جانب تو‏ں اس واقعے د‏‏ی مذمت کيتی گئی تے شام دے قومی اتحاد نے کہیا کہ ابو ساکر نو‏‏ں مقدمے د‏‏ی سماعت کيت‏ی جائے گی۔ ابو ساکر نے کہیا کہ اس مسخ دا بدلہ لیا گیا سی۔ اس نے سپاہی دے سیل فون اُتے اک ایسی ویڈیو لبھن دا دعوی کيتا اے جس وچ سپاہی نے اک عورت تے اس د‏ی دو بیٹیاں دے نال جنسی زیادتی د‏‏ی اے تے اسد دے وفادارےآں د‏‏ی ہور ویڈیوز دے نال ، جنہاں وچ بچےآں سمیت لوکاں نو‏‏ں زیادتی ، تشدد دا نشانہ بنانا ، قتل کرنا تے قتل کيتا گیا سی۔ انہاں نے ہور کہیا کہ جے جنگ جاری رہندی تاں "تمام شامی عوام" انہاں جداں ہوجاواں گے۔ اوہ شام دے فوج دے ذریعہ 6 اپریل 2016 نو‏‏ں شمال مغربی صوبہ لٹاکیہ ميں ماریا گیا سی ، جدو‏ں کہ القاعدہ تو‏ں منسلک النصرہ فرنٹ تو‏ں وابستہ سی ۔ * دسمبر 2012 وچ ، عسکریت پسنداں نے این بی سی دے چیف غیر ملکی نمائندے رچرڈ اینجیل دے آس پاس چھ صحافیاں د‏‏ی این بی سی نیوز ٹیم نو‏‏ں اغوا کيتا سی ۔ اینگل نے ابتدا وچ حکومت دے حامی شبیہہ عسکریت پسنداں نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا سی ، لیکن اس دا نتیجہ ایہ نکلیا اے کہ غالبا ایف ایس اے تو‏ں وابستہ باغی گروہ ''شمالی ادلیب فالکن بریگیڈ سن ۔'' * جولائ‏ی 2013 دے بعد تو‏ں، النصرہ فرنٹ ، دوسرے مسلح گروہاں دے نال تعاون وچ اوقات وچ ، الیوسفیہ وچ کرد شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں دا اک سلسلہ باہر کيتا [[قامشلی]] تے الاسدیہ ( [[الحسکہ]] ). داعش ، النصرہ ، اسلامی محاذ تے ایف ایس اے گروپاں دے اک چھاپے دے دوران ، جنگجوواں نے اسدیہیا وچ اک کرد یزیدی شخص نو‏‏ں قتل کيتا جس نے اسلام قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/RegularSessions/Session25/Documents/A-HRC-25-65_en.doc|title=Report of the independent international commission of inquiry on the Syrian Arab Republic: Twenty-fifth session|website=UN Human Rights Council}}</ref> * ستمبر २०१ in وچ داعش تو‏ں جارابلس قصبے اُتے داعش دے قبضے دے بعد ، سلطان مراد ڈویژن د‏‏ی حزب اختلاف د‏‏ی ملیشیا نے خود نو‏‏ں YPG دے چار ممبراں اُتے تشدد دا نشانہ بنا‏تے ہوئے تصاویر شائع کيتیاں ، جنھاں باغی گروپ نے پھڑ لیا سی ، جدو‏ں کہ ، وائی پی جی دے دعوے دے مطابق ، انخلا کرنے د‏‏ی کوشش دے دوران ، شہریاں <ref>{{حوالہ ویب|url=http://aranews.net/2016/09/ypg-holds-turkey-backed-rebels-accountable-torturing-kurdish-fighters/|title=YPG holds Turkey-backed rebels accountable for torturing Kurdish fighters|date=1 September 2016|publisher=ARA News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160915165423/http://aranews.net/2016/09/ypg-holds-turkey-backed-rebels-accountable-torturing-kurdish-fighters/|archivedate=15 September 2016}}</ref> * ایف ایس اے گروپ آف آرمی آف فتح نے شہریاں سمیت بچےآں نو‏‏ں وی قیدی بنا لیا اے ، جنہاں دا تعلق بنیادی طور اُتے [[لاذقیہ|لٹاکیہ تو‏ں اے ]] ۔ انہاں وچو‏ں 112 فروری 2017 وچ قیدی تبادلے دے اک حصے دے طور اُتے رہیا ہوئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-prisoners-idUSKBN15M29G|title=Syrian government, rebels swap more than 100 prisoners in Hama|date=7 February 2017|website=Reuters}}</ref> === نوعمر سپاہی === ایف ایس اے دا ذکر 2014 ہیومن رائٹس واچ د‏‏ی اک رپورٹ وچ کیہ گیا سی جس وچ غیر ریاستی مسلح گروہاں دے ذریعہ بچےآں دے فوجی استعمال کرنے دے وسیع پیمانے اُتے رواج د‏‏ی تفصیل دتی گئی سی۔ اس رپورٹ وچ ایف ایس اے دے نال لڑنے والے 14 سال د‏‏ی عمر دے بچےآں دا انٹرویو کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2014/06/22/syria-armed-groups-send-children-battle|title=Syria: Armed Groups Send Children into Battle|website=Human Rights Watch}}</ref> 2014 وچ ، اقوام متحدہ نے تصدیق د‏‏ی کہ فری شامی فوج نے 142 تو‏ں زیادہ چائلڈ فوجی بھرتی کیتے ني‏‏‏‏ں۔ اقوام متحدہ نے دسیا اے کہ "ایف ایس اے دے ٹکڑے ہونے دے نتیجے وچ مقامی تے متغیر بھرتی ، تربیت تے تنخواہ دے طریقےآں دا نتیجہ نکلیا ا‏‏ے۔ مسلح لڑائیاں دے دوران ، بچےآں نو‏‏ں لڑائی ، زخمیاں وچ شرکت یا پروپیگنڈا دے مقاصد دے لئی واقعات ریکارڈ کرنے دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ " <ref name=":0" /> سنہ 2016 وچ ، اقوام متحدہ نے ہور 62 ایداں دے معاملات د‏‏ی تصدیق د‏‏ی جتھ‏ے فری شامی فوج نے چائلڈ سپاہیاں نو‏‏ں بھرتی تے استعمال کيتا سی۔ <ref name=":0" /> == ہور ویکھو == * [[شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ مسلح گروہاں د‏‏ی لسٹ]] * [[شامی مسلح افواج]] * [[شامی ڈیموکریٹک فورسز]] * فتح د‏‏ی فوج * [[داعش|دولت اسلامیہ عراق و لیوانت]] == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * {{یوٹیوب|SZcCbIPM37w|Original video declaration of formation}} {{In lang|ar}} == ہور پڑھو == * {{حوالہ رسالہ|date=March 2012|title=Syria's Armed Opposition|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_Armed_Opposition.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512145439/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_Armed_Opposition.pdf |date=2012-05-12 }} * {{حوالہ رسالہ|date=June 2012|title=Syria's Maturing Insurgency|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171009195031/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf |date=2017-10-09 }} * {{حوالہ رسالہ|date=March 2013|title=The Free Syrian Army|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/The-Free-Syrian-Army-24MAR.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327170113/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/The-Free-Syrian-Army-24MAR.pdf |date=2014-03-27 }} {{گٹھ کومنز|Free Syrian Army}} {{Syrian civil war}} [[گٹھ:2011ء وچ قائم شدہ عسکری اکائیاں تے تشکیلات]] [[گٹھ:تصویر دا متروک پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات]] [[گٹھ:شام وچ 2011ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے ]] gtpruwv9xszem83mlno4o9c98pn9ay1 0 90720 708086 696804 2026-06-20T10:42:21Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708086 wikitext text/x-wiki [[تصویر:World Muslim Population Pew Forum.png|400px|thumb|دنیا وچ مسلماناں د‏‏ی آبادی - فیصد ([[پیو ریسرچ سینٹر]])]] {{اسلام بلحاظ ملک}} [[اسلام]] مسیحیت دے بعد دنیا دا دوسرا سب تو‏ں وڈا مذہب ا‏‏ے۔ 2010 دے جائزہ دے مطابق دنیا بھر وچ مسلم آبادی 1.92 بلین افراد اُتے مشتمل اے، اس لحاظ تو‏ں دنیا د‏‏ی 29 فیصد آبادی صرف سنی مسلماناں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔<ref name="pewmuslim4">{{cite web |url=http://pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx |title=Executive Summary |work=The Future of the Global Muslim Population |publisher=Pew Research Center |accessdate=22 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211208/http://www.pewforum.org/the-future-of-the-global-muslim-population.aspx |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref><ref name="pewchristian">{{cite web |url=http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php |title=Christian Population as Percentages of Total Population by Country |work=Global Christianity |publisher=Pew Research Center |accessdate=22 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211223/http://www.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php |archivedate=2018-12-24 |url-status=dead}}</ref> اسلام [[مشرق وسطی]]، [[شمالی افریقہ]]<ref name="pewmuslim1">{{cite web |url=http://features.pewforum.org/muslim-population/ |title=Muslim Population by Country |work=The Future of the Global Muslim Population |publisher=Pew Research Center |accessdate=22 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211132/http://www.pewforum.org/interactives/muslim-population/ |archivedate=2018-12-24 |url-status=dead}}</ref><ref name="pewmuslim2">{{cite web |url=http://pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-middle-east.aspx |title=Region: Middle East-North Africa |work=The Future of the Global Muslim Population |publisher=Pew Research Center |accessdate=22 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211302/http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-regional-middle-east/ |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref><ref name="pewmuslim3">{{cite web |url=http://pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-sub-saharan-africa.aspx |title=Region: Sub-Saharan Africa |work=The Future of the Global Muslim Population |publisher=Pew Research Center |accessdate=22 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211124/http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-regional-sub-saharan-africa/ |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref><ref>Encyclopædia Britannica. Britannica Book of the Year 2003. Encyclopædia Britannica, (2003) ISBN 978-0-85229-956-2 p.306 <br />According to the Encyclopædia Britannica, as of mid-2002, there were 376,453,000 Christians, 329,869,000 Muslims and 98,734,000 people who practiced traditional religions in Africa. [http://www.bellbookandcandlepublications.com/greenwoodsvillage/gor/islam.php Ian S. Markham, (A World Religions Reader. Cambridge, MA: Blackwell Publishers, 1996.)] is cited by Morehouse University as giving the mid 1990s figure of 278,250,800 Muslims in Africa, but still as 40.8% of the total population. These numbers are estimates, and remain a matter of conjecture. See Amadu Jacky Kaba. The spread of Christianity and Islam in Africa: a survey and analysis of the numbers and percentages of Christians, Muslims and those who practice indigenous religions. The Western Journal of Black Studies, Vol 29, Number 2, June 2005. Discusses the estimations of various almanacs and encyclopedium, placing Britannica's estimate as the most agreed figure. Notes the figure presented at the [http://www.afrikaworld.net/afrel/Statistics.htm World Christian Encyclopedia, summarized here], as being an outlier. On rates of growth, Islam and Pentecostal Christianity are highest, see: [http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=3835 The List: The World’s Fastest-Growing Religions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070521093323/http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=3835 |date=2007-05-21 }}, Foreign Policy, May 2007.</ref> تے [[ایشیا]] دے بعض علاقےآں وچ غالب اکثریت دا دین ا‏‏ے۔<ref>[https://web.archive.org/web/20080819200204/http://media-2.web.britannica.com/eb-media/31/3731-004.gif Britannica], [http://library.thinkquest.org/05aug/02016/images/map_of_religions.png Think Quest], [http://www.wadsworth.com/religion_d/special_features/popups/maps/matthews_world/images/w001.jpg Wadsworth.com]</ref> جدو‏ں کہ [[چین]]، [[بلقان]]، [[مشرقی یورپ]] تے [[روس]] وچ وڈی مسلم آبادی موجود ا‏‏ے۔<ref name="pewmuslim1" /><ref>[http://www.usnews.com/usnews/graphics/religion/islams_global_reach.htm Secrets of Islam], [[U.S. News & World Report]]. Information provided by the International Population Center, Department of Geography, [[San Diego State University]] (2005).</ref> ہور مسلم مہاجرین د‏‏ی کثیر تعداد دنیا دے ہور حصےآں مثلا [[مغربی یورپ]] وچ آباد اے، جتھ‏ے مسیحیت دے بعد اسلام دوسرا سب تو‏ں وڈا مذہب اے جدو‏ں کہ مسلما‏ن مجموعی آبادی دے محض 6 فیصد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔<ref>ملاحظہ فرماواں: * Esposito (2004) pp.2,43 * {{cite encyclopedia | title=Islamic World | encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online | accessdate=2007-05-02}}* {{cite web | url=http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html | title=Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents | publisher=Adherents.com | accessdate=2007-01-09 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211318/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html%20 | archivedate=2018-12-24 | url-status=dead}} * {{cite news | title=Muslims in Europe: Country guide | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4385768.stm | publisher=BBC | work=BBC News | date=2005-12-23 | accessdate=2006-09-28 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211135/http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/europe/4385768.stm%20/default.stm | archivedate=2018-12-24 | url-status=live}} * {{cite web | title=Religion In Britain | url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=293 | publisher=Office for National Statistics | work=National Statistics | date=2003-02-13 | accessdate=2006-08-27 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211207/https://www.ons.gov.uk/ | archivedate=2018-12-24 | url-status=live}}</ref> مسلم اکثریت والے 57 ملکاں، جنہاں وچ دنیا بھر وچ مسلم آبادی دے لحاظ تو‏ں 62 فیصد یعنی تقریباً 1 بلین مسلما‏ن [[ایشیا]] وچ رہائش پزیر ني‏‏‏‏ں۔<ref name="pewmuslim6">{{cite web |url=http://pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-asia.aspx |title=Region: Asia-Pacific |work=The Future of the Global Muslim Population |publisher=Pew Research Center |accessdate=22 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211200/http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-regional-asia/ |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> سب تو‏ں وڈا مسلم ملک [[انڈونیشیا]] وچ 12.7 فیصد، [[پاکستان]] وچ 11.0 فیصد، [[بھارت]] وچ 10.9 فیصد تے [[بنگلہ دیش]] وچ 9.2 فیصد مسلما‏ن آباد ني‏‏‏‏ں۔<ref name="pewmuslim1" /><ref name="Islam_by_country">{{cite web |url=http://www.nationmaster.com/graph/rel_isl_num_of_mus-religion-islam-number-of-muslim |title=Number of Muslim by country |publisher=nationmaster.com |accessdate=2007-05-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211115/https://www.nationmaster.com/country-info/stats/Religion/Shia-Islam-population/Number-of-Shia-muslims |archivedate=2018-12-24 |url-status=live }}</ref> تقریباً 20 فیصد مسلما‏ن [[عالم عرب|عرب ملکاں]] وچ بستے ني‏‏‏‏ں۔<ref>See: * Esposito (2002b), p.21 * Esposito (2004), pp.2,43</ref> مشرق وسطی وچ غیر [[عرب ملکاں]] [[ترکی]] تے [[ازبکستان]] سب تو‏ں وڈے مسلم اکثریت والے ملکاں ني‏‏‏‏ں۔ افریقہ وچ [[مصر]] تے [[نائجیریا]] وچ کثیر مسلم آبادی موجود ا‏‏ے۔<ref name="pewmuslim1" /><ref name="Islam_by_country" /> 2010ء وچ پیو ریسرچ سینٹر دے تحت ہونے والی تحقیق جو 2011ء وچ شائع ہوئی <ref name="pewmuslim1" /><ref name="pewmuslim7">{{citation|url=http://pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-preface.aspx|title=Preface|work=The Future of the Global Muslim Population|publisher=[[پیو ریسرچ سینٹر]]|access-date=2020-10-05|archive-date=2013-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130725164259/http://www.pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-preface.aspx|dead-url=yes}}</ref> دے مطابق دنیا بھر وچ 1.92 بلین سنى مسلما‏ن آباد ني‏‏‏‏ں۔ == اسلام بلحاظ ملک == === لسٹ === [[پیو ریسرچ سینٹر]] دے مطابق ذیل وچ دنیا وچ مسلماناں د‏‏ی تعداد بمطابق 2011ء دا مکمل جدول درج ا‏‏ے۔<ref name="pewmuslim12" /><ref name="حوالہ 3">{{Citation|url=http://pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-preface.aspx|title=Preface|work=The Future of the Global Muslim Population|publisher=Pew Research Center|access-date=2020-10-05|archive-date=2013-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130725164259/http://www.pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-preface.aspx|dead-url=yes}}</ref> جدول دے پہلے ستون وچ علاقہ یا ملک دا نام، دوسرے ستون وچ تعداد مجموعی آبادی، تیسرے ستون وچ متعلقہ ملک د‏‏ی کل آبادی دا فیصد جدو‏ں کہ چوتھے ستون وچ دنیا د‏‏ی کل آبادی دے لحاظ تو‏ں فیصد درج ا‏‏ے۔ {| class="wikitable sortable" style="font-size:100%;" cellspacing="4" |- valign="top" ! ملک/خطہ ! data-sort-type="number" | مسلم ! data-sort-type="number" style="max-width:8em" | مسلم فیصد (%) کل آبادی کا ! data-sort-type="number" style="max-width:8em" | فی صد (%) عالمی مسلم آبادی کا |- |{{پرچم تصویر|افغانستان}} [[افغانستان وچ اسلام|افغانستان]] |style="text-align:right;"|34,022,437<ref name="حوالہ 2">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211201/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#66CC33; text-align:center;" |99.8 |style="text-align:center;"|1.8 |- |{{پرچم تصویر|البانیا}} [[البانیہ وچ اسلام|البانیہ]] | style="text-align:right;" |1,728,209<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211117/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> | style="background:#CCFF66; text-align:center;" |58.79<ref name="البانیہn census 2011">[http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf البانیہn census 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141114073838/http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf |date=14 November 2014}}</ref> |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|الجزائر}} [[الجزائر وچ اسلام|الجزائر]] |style="text-align:right;"|40,559,749<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ag.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211227/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ag.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|98.2<ref name="pewmuslim12" />–99<ref name="auto" /> |style="text-align:center;"|2.7 |- |{{پرچم تصویر|امریکی سمووا}} [[امریکی سمووا وچ اسلام|امریکی سمووا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|انڈورا}} [[انڈورہ وچ اسلام|انڈورہ]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|انگولہ}} [[انگولا وچ اسلام|انگولا]] |style="text-align:right;"|90,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|1.0 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|اینگویلا}} [[اینگویلا وچ اسلام|اینگویلا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.3 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|اینٹیگوا و باربوڈا}} [[اینٹیگوا و باربوڈا وچ اسلام|اینٹیگوا و باربوڈا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.6 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ارجنٹائن}} [[ارجنٹائن وچ اسلام|ارجنٹائن]] |style="text-align:right;"|784,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|2.5 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|آرمینیا}} [[آرمینیا وچ اسلام|آرمینیا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|اروبا}} [[اروبا وچ اسلام|اروبا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.4 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|آسٹریلیا}} [[آسٹریلیا وچ اسلام|آسٹریلیا]] |style="text-align:right;"|604,000<ref>{{cite web |url = http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features252016 |title = 2071.0 – Reflecting a Nation: Reflecting آسٹریلیا - Stories from the Census، 2016 |publisher = Abs.gov.au |date = |accessdate = 2017-06-27 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224211256/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features252016%0A |archivedate = 2018-12-24 |url-status = live }}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|2.6 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|آسٹریا}} [[آسٹریا وچ اسلام|آسٹریا]] |style="text-align:right;"|700,000<ref name="derstandard.at">{{cite web|url=http://derstandard.at/2000062250127/Studie-Acht-Prozent-der-Bevoelkerung-sind-Muslime|title=Studie: Acht Prozent der Bevölkerung sind Muslime|work=derStandard.at|date=4 August 2017|accessdate=4 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211226/https://derstandard.at/2000062250127/Studie-Acht-Prozent-der-Bevoelkerung-sind-Muslime|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|8<ref name="derstandard.at" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|آذربائیجان}} [[آذربائیجان وچ اسلام|آذربائیجان]] |style="text-align:right;"|9,872,765 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|96.9 |style="text-align:center;"|0.5 |- |{{پرچم تصویر|بہاماس}} [[بہاماس وچ مذہب|بہاماس]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|بحرین}} [[بحرین وچ اسلام|بحرین]] |style="text-align:right;"|866,888<ref name="cenbah">{{cite web|url=http://www.census2010.gov.bh/results/General.pdf|title=General Tables Census of بحرین|publisher=|access-date=2020-10-05|archive-date=2015-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150908145249/http://www.census2010.gov.bh/results/General.pdf|dead-url=yes}}</ref> – 991,892<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211138/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#99FF66; text-align:center;"|70.2<ref name="cenbah" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|بنگلہ دیش}} [[بنگلہ دیش وچ اسلام|بنگلہ دیش]] |style="text-align:right;"|148,607,000<ref>{{Cite news|url=http://www.pewforum.org/interactives/muslim-population-graphic/#/بنگلہ دیش|title=The Future of the Global Muslim Population|date=2011-01-15|work=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|access-date=2017-05-24|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105202705/http://www.pewforum.org/2011/01/27/the-future-of-the-global-muslim-population/#/بنگلہ|archivedate=2019-01-05|url-status=live}}</ref> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|90.4 |style="text-align:center;"|9.2 |- |{{پرچم تصویر|بارباڈوس}} [[بارباڈوس وچ اسلام|بارباڈوس]] |style="text-align:right;"|2,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.9 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|بیلاروس}} [[بیلاروس وچ اسلام|بیلاروس]] |style="text-align:right;"|19,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.2 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|بلجئیم}} [[بیلجیم وچ اسلام|بیلجیم]] | style="text-align:right;" |658,463 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|5.9<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2015/11/17/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/|title=5 facts about the Muslim population in یورپ|website=Pew Research Center|access-date=24 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107134627/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/11/29/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/|archivedate=2019-01-07|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|بیلیز}} [[بیلیز وچ اسلام|بیلیز]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|بینن}} [[بینن وچ مذہب|بینن]] |style="text-align:right;"|2,710,000 |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|24.5 |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|برمودا}} [[برمودا وچ اسلام|برمودا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.8 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|بھوٹان}} [[بھوٹان وچ اسلام|بھوٹان]] |style="text-align:right;"|≤ 2,000<ref name="pew2010">[http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-tables.pdf Pew Research Center – Global Religious Landscape 2010 – religious composition by country] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310101254/https://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-tables.pdf |date=2016-03-10 }}.</ref> |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.2<ref name="pew2010" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|بولیویا}} [[بولیویا وچ اسلام|بولیویا]] |style="text-align:right;"|2,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|بوسنیا تے ہرزیگووینا}} [[بوسنیا تے ہرزیگووینا وچ اسلام|بوسنیا تے ہرزیگووینا]] |style="text-align:right;"|1,955,084<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bk.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211111/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bk.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#CCFF66; text-align:center;"|50.7<ref>{{cite book|title=Sarajevo، juni 2016. CENSUS OF POPULATION، HOUSEHOLDS AND DWELLINGS IN BOSNIA AND HERZEGOVINA، 2013 FINAL RESULTS|publisher=BHAS|url=http://www.popis2013.ba/popis2013/doc/Popis2013prvoIzdanje.pdf|accessdate=30 June 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630143615/http://www.popis2013.ba/popis2013/doc/Popis2013prvoIzdanje.pdf |date=30 June 2016 }}</ref> |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|بوٹسوانا}} [[بوٹسوانا وچ اسلام|بوٹسوانا]] |style="text-align:right;"|8,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.4 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|برازیل}} [[برازیل وچ اسلام|برازیل]] |style="text-align:right;"| 400,000 – 1,500,000<ref>[https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2013religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222361#wrapper International Religious Freedom Report for 2013]</ref> |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"| 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|برطانوی ورجن جزیرے}} [[برطانوی جزیرے ورجنہاں وچ اسلام|برطانوی ورجن جزیرے]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|1.2 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|برونائی دار السلام}} [[برونائی وچ اسلام|برونائی]] |style="text-align:right;"|295,000 |style="background:#CCFF66; text-align:center;"|67<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211310/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|بلغاریہ}} [[بلغاریہ وچ اسلام|بلغاریہ]] | style="text-align:right;" |577,000<ref>{{cite web|title=Население по местоживеене، възраст и вероизповедание|year=2011|publisher=NSI|url=http://censusresults.nsi.bg/Census/Reports/2/2/R10.aspx|accessdate=11 April 2016|language=بلغاریہn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211215/http://censusresults.nsi.bg/Census/Reports/2/2/R10.aspx%20|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|7.8 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|برکینا فاسو}} [[برکینا فاسو وچ اسلام|برکینا فاسو]] |style="text-align:right;"|11,270,000 |style="background:#CCFF66; text-align:center;"|60.5<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uv.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211237/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uv.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|0.6 |- |{{پرچم تصویر|میانمار}} [[میانمار وچ اسلام|میانمار]] |style="text-align:right;"|2,237,495 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|2.3<ref>{{cite web|url=http://میانمار.unfpa.org/sites/asiapacific/files/pub-pdf/UNION_2-C_religion_EN_0.pdf|title=میانمار Census 2014|publisher=|accessdate=22 July 2016}}</ref> |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|برونڈی}} [[برونڈی وچ اسلام|برونڈی]] |style="text-align:right;"|277,480 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|2.5<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/by.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211121/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/by.html|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-05-07|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|کمبوڈیا}} [[کمبوڈیا وچ اسلام|کمبوڈیا]] |style="text-align:right;"|303,187<ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211305/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-05-07|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|1.9<ref name="cia.gov" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|کیمرون}} [[کیمرون وچ اسلام|کیمرون]] |style="text-align:right;"|4,940,000 |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|20.9<ref>{{cite web|url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,ANNUALREPORT,CMR,,4cf2d0ab78,0.html|title=Refworld – 2010 Report on International Religious Freedom - کیمرون|author=United Nations High Commissioner for 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211203/https://www.refworld.org/refworld/country,,,ANNUALREPORT,CMR,,4cf2d0ab78,0.html|archivedate=2018-12-24|access-date=2012-09-08|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|0.2 |- |{{پرچم تصویر|کینیڈا}} [[کینیڈا وچ اسلام|کینیڈا]] |style="text-align:right;"|1,053,945<ref name="Censusکینیڈا 2011">[http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E National Household Survey (NHS) Profile، 2011 – Option 2: Select from a list]. Statistics کینیڈا.</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|3.2<ref name="Censusکینیڈا 2011" /><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211221/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html|archivedate=2018-12-24|access-date=2012-09-08|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|کیپ ورڈی}} [[کیپ ورڈی وچ اسلام|کیپ ورڈی]] |style="text-align:right;"|10,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|2<ref name="auto">{{Cite web|title = Numbers and Percentage of Muslims in افریقاn Countries|url = https://muslimsinafrica.wordpress.com/numbers-and-percentage-of-muslims-in-african-countries/|website = Research on Islam and Muslims in افریقا|access-date = 25 January 2016|language = en-US|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224211328/https://muslimsinafrica.wordpress.com/numbers-and-percentage-of-muslims-in-african-countries/|archivedate = 2018-12-24|url-status = live}}</ref> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|کیمین جزیرے}} [[کیمین جزیرے وچ اسلام|کیمین جزیرے]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.2 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|وسطی افریقی جمہوریہ}} [[وسطی افریقی جمہوریہ وچ اسلام|وسطی افریقی جمہوریہ]] |style="text-align:right;"|403,000 |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|15<ref>{{cite web|url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,ANNUALREPORT,CAF,,4cf2d0aac,0.html|title=Refworld – 2010 Report on International Religious Freedom - وسطی افریقی جمہوریہ|author=United Nations High Commissioner for Refugees|work=Refworld|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211138/https://www.refworld.org/refworld/country,,,ANNUALREPORT,CAF,,4cf2d0aac,0.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ct.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ct.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|چاڈ}} [[چاڈ وچ اسلام|چاڈ]] |style="text-align:right;"|7,827,653 |style="background:#CCFF66; text-align:center;"|58<ref name="auto" /> |style="text-align:center;"|0.4 |- |{{پرچم تصویر|چلی}} [[چلی وچ اسلام|چلی]] |style="text-align:right;"|2,894<ref name="chile">[http://espino.ine.cl/cgibin/RpWebEngine.exe/PortalAction?&MODE=MAIN&BASE=CPCHL2KCOM&MAIN=WebServerMain.inl چلی 2002 census database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704203925/http://espino.ine.cl/cgibin/RpWebEngine.exe/PortalAction?&MODE=MAIN&BASE=CPCHL2KCOM&MAIN=WebServerMain.inl |date=4 July 2017 }}</ref> |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1<ref name="chile" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|چین}} [[چین وچ اسلام|چین]] |style="text-align:right;"|24,690,000<ref name=JDB>{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2010/number/all/|title=The Future of World Religions: Population Growth Projections، 2010–2050|date=2 April 2015|publisher=Pew Research Center|access-date=22 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211326/http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2010/number/all/|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> – 50,000,000<ref>{{cite web|url=http://www.unhcr.org/refworld/docid/4cf2d0a85c.html|title=Refworld – 2010 Report on International Religious Freedom - چین (includes Tibet، ہانگ کانگ، مکاؤ)|author=United Nations High Commissioner for Refugees|work=Refworld|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211151/https://www.refworld.org/docid/4cf2d0a85c.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|1.8 – 3.6 |style="text-align:center;"|1.4 – 2.8 |- |{{پرچم تصویر|جزائر کوکوس}} [[جزائر کوکوس]] |style="text-align:right;"|< 1,000<ref name="cia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ck.html |title=جزائر کوکوس |work=The World Factbook |publisher=CIA |accessdate=27 January 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211315/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ck.html%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> |style="background:#99FF66; text-align:center;"|80<ref name="cia" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|کولمبیا}} [[کولمبیا وچ اسلام|کولمبیا]] |style="text-align:right;"|40,000 – 80,000<ref>{{cite web|url=http://کولمبیاreports.co/کولمبیاs-religious-minorities-muslim-community/|title=کولمبیا’s religious minorities: the growing Muslim community|work=کولمبیا News - کولمبیا Reports|accessdate=14 February 2015}}</ref> |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"| 0.2 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|کوموروس}} [[اتحاد القمری وچ اسلام|اتحاد القمری]] |style="text-align:right;"|791,918<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cn.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211326/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cn.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|98.3 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|جمہوری جمہوریہ کانگو}} [[جمہوری جمہوریہ کانگو وچ اسلام|کانگو]] |style="text-align:right;"|8,330,115<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211118/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|5<ref name="auto" /> |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|کک جزیرے}} [[کک جزیرے]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|کوسٹاریکا}} [[کوسٹاریدا ميں اسلام|کوسٹاریکا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|آئیوری کوسٹ}} [[آئیوری کوسٹ وچ اسلام|آئیوری کوسٹ]] |style="text-align:right;"|10,375,283<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iv.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=31 December 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211139/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iv.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#CCFF33; text-align:center;"|40<ref>{{cite web|url=http://www.learn-french-help.com/information-on-cote-divoire.html|title=Fun facts and information on آئیوری کوسٹ|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211307/http://www.learn-french-help.com/information-on-cote-divoire.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://reliefweb.int/node/71197|title=The religious and ethnic faultlines in آئیوری کوسٹ|work=ReliefWeb|accessdate=14 February 2015}}</ref><ref>[http://www.ipsnews.net/africa/Focus/religion/note_8.shtml RELIGION-آئیوری کوسٹ: Women Seek More Leadership Roles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041109103631/http://www.ipsnews.net/africa/Focus/religion/note_8.shtml |date=9 November 2004}}</ref> |style="text-align:center;"|0.5 |- |{{پرچم تصویر|کرویئشا}} [[کرویئشا وچ اسلام|کرویئشا]] |style="text-align:right;"|60,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|1.4<ref name=":0" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|کیوبا}} [[کیوبا وچ اسلام|کیوبا]] |style="text-align:right;"|10,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|قبرص}} [[قبرص وچ اسلام|قبرص]] |style="text-align:right;"|273,000 |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|22.7 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|چیک جمہوریہ}} [[چیک جمہوریہ وچ اسلام|چیک جمہوریہ]] |style="text-align:right;"|10,500 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ڈنمارک}} [[ڈنمارک وچ اسلام|ڈنمارک]] | style="text-align:right;" |230,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|4.1<ref name=":0" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|جبوتی}} [[جبوندی وچ اسلام|جبوندی]] |style="text-align:right;"|853,000 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|97.0 |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|ڈومینیکا}} [[ڈومینیدا ميں اسلام|ڈومینیکا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.2 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|جمہوریہ ڈومینیکن}} [[جمہوریہ ڈومینیکن وچ اسلام|جمہوریہ ڈومینیک]] |style="text-align:right;"|2,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ایکواڈور}} [[ایکواڈور وچ اسلام|ایکواڈور]] |style="text-align:right;"|145 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|مصر}} [[مصر وچ اسلام|مصر]] |style="text-align:right;"|87,336,965<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=31 December 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211210/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|90<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html|title=مصر|last=|first=|date=|website=The World Factbook. امریکاn Central Intelligence Agency (CIA).|publisher=|access-date=26 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105202700/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html|archivedate=2019-01-05|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|4.9 |- |{{پرچم تصویر|ایل سیلواڈور}} [[ایل سیلواڈور وچ اسلام|ایل سیلواڈور]] |style="text-align:right;"|2,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|<0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|استوائی گنی}} [[استوائی گنی وچ اسلام|استوائی گنی]] |style="text-align:right;"|28,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|4.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ارتریا}} [[ارتریا وچ مذہب|ارتریا]] |style="text-align:right;"|1,909,000 |style="background:#CCFF33; text-align:center;"|36.6<ref>{{cite web|url=http://www.globalreligiousfutures.org/explorer/custom#/?subtopic=15&chartType=pie&data_type=percentage&year=2010&religious_affiliation=all&age_group=all&pdfMode=false&countries=ارتریا|title=Pew-Templeton Global Religious Futures Project|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211221/http://www.globalreligiousfutures.org/explorer/custom#/?subtopic=15&chartType=pie&data_type=percentage&year=2010&religious_affiliation=all&age_group=all&pdfMode=false&countries=ارتریا|archivedate=2018-12-24|access-date=2016-06-06|url-status=live}}</ref>-48<ref name="webcitation.org">{{cite web |url=https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2854.htm |title=ارتریا |publisher=U.S. State Department |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/5ywEZKW1R?url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2854.htm |archivedate=25 May 2011 |df=dmy-all}}</ref>/50 |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|استونیا}} [[استونیا وچ اسلام|استونیا]] | style="text-align:right;" |1,508 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|<0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ایتھوپیا}} [[ایتھوپیا وچ اسلام|ایتھوپیا]] |style="text-align:right;"|28,680,000<ref name="JDB" /> – 35,713,657<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/et.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211140/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/et.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#CCFF33; text-align:center;"|34 |style="text-align:center;"|1.8 |- |{{پرچم تصویر|فارو جزیرے [[فارو جزیرے]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|فاکلینڈ جزیرے}} [[فاک لینڈ جزیرے]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ریاستہائے وفاقیہ مائکرونیشیا}} [[ریاستہائے وفاقیہ مائکرونیشیا وچ مذہب|ریاستہائے وفاقیہ مائکرونیشیا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|فجی}} [[فجی وچ اسلام]] |style="text-align:right;"|54,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|6.3 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|فن لینڈ}} [[فن لینڈ وچ اسلام|فن لینڈ]] |style="text-align:right;"|150,000<ref name="pewresearch.org">{{cite web|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/07/19/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/|title=5 facts about the Muslim population in یورپ|date=19 July 2016|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211253/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/11/29/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-05-07|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|2.8<ref name="pewresearch.org" /> |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|فرانس}} [[فرانس وچ اسلام|فرانس]] |style="text-align:right;"|4,697,431 – 6,039,554<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211127/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|7.5<ref name=":0" /> |style="text-align:center;"|0.3 |- |{{پرچم تصویر|فرانسیسی گیانا}} [[فرانسیسی گیانا وچ اسلام|فرانسیسی گیانا]] |style="text-align:right;"|2,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.9 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|فرانسیسی پولینیشیا}} [[فرانسیسی پولینیشیا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|گیبون}} [[گیبون وچ اسلام|گیبون]] |style="text-align:right;"|145,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|9.7 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|گیمبیا}} [[گیمبیا وچ اسلام|گیمبیا]] |style="text-align:right;"|2,080,240<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ga.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211327/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ga.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|95.3 |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|جارجیا}} [[جارجیا (ملک) وچ اسلام|جارجیا]] |style="text-align:right;"|442,000 |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|10.5 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|جرمنی}} [[جرمنی وچ اسلام|جرمنی]] | style="text-align:right;" |3,551,802 – 4,700,000<ref name="pewresearch.org" /><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gm.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211106/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gm.html|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-05-07|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"| 4.4-5.8 |style="text-align:center;"|0.2 |- |{{پرچم تصویر|گھانا}} [[گھانا وچ اسلام|گھانا]] |style="text-align:right;"|4,914,000 |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|18<ref name="auto" /> |style="text-align:center;"|0.2 |- |{{پرچم تصویر|جبل الطارق}} [[جبل الطارق وچ اسلام|جبل الطارق]] |style="text-align:right;"|1,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|4.0 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|یونان}} [[یونان وچ اسلام|یونان]] |style="text-align:right;"|610,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|5.3<ref name=":0" /> |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|گرین لینڈ}} [[گرین لینڈ]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|<0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|گریناڈا}} [[گریناڈا وچ اسلام|گریناڈا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.3 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|گواڈیلوپ}} [[گواڈیلوپ وچ اسلام|گواڈیلوپ]] |style="text-align:right;"|2,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.4 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|گوام}} [[گوام وچ اسلام|گوام]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|<0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|گواتیمالا}} [[گوئٹے مالا وچ اسلام|گواتیمالا]] |style="text-align:right;"|1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|<0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|جمہوریہ گنی}} [[جمہوریہ گنی وچ اسلام|جمہوریہ گنی]] |style="text-align:right;"|8,693,000 |style="background:#99FF66; text-align:center;"|84.2 |style="text-align:center;"|0.5 |- |{{پرچم تصویر|گنی بساؤ}} [[گنی بساؤ وچ اسلام|جمہوریہ گنی بساو]] |style="text-align:right;"|705,000 – 808,344<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pu.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211141/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pu.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#CCFF66; text-align:center;"|45<ref name="unhcr.org">{{cite web|url=http://www.unhcr.org/refworld/docid/4cf2d096c.html|title=Refworld – 2010 Report on International Religious Freedom - گنی بساؤ|author=United Nations High Commissioner for Refugees|work=Refworld|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211323/https://www.refworld.org/docid/4cf2d096c.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|گیانا}} [[گیانا وچ اسلام|گیانا]] |style="text-align:right;"|55,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|7.2 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|ہیٹی}} [[ہیٹی وچ اسلام|ہیٹی]] |style="text-align:right;"|2,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|<0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|ہونڈوراس}} [[ہونڈوراس وچ اسلام|ہونڈوراس]] |style="text-align:right;"|11,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|ہانگ کانگ}} [[ہانگ کانگ وچ اسلام|ہانگ کانگ]] |style="text-align:right;"|220,000<ref>ہانگ کانگ Government. ''[http://www.yearbook.gov.hk/2010/en/pdf/E18.pdf 2010 Yearbook – Religion]''. Retrieved 23 September 2012.</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|3.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|ہنگری}} [[ہنگری وچ اسلام|ہنگری]] |style="text-align:right;"|5,579<ref name="Hungarian census 2011">{{cite web|url=http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/nepsz2011/nepsz_10_2011.pdf|title=Hungarian census 2011|publisher=}}</ref> |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.3 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|آئس لینڈ}} [[آئس لینڈ وچ اسلام|آئس لینڈ]] |style="text-align:right;"|770<ref name="آئس لینڈIslam">{{Cite web |url = http://www.statice.is/?PageID=1180&src=/temp_en/Dialog/varval.asp?ma=MAN10001%26ti=Populations+by+religious+organizations+1998%2D2012+++++++%26path=../Database/mannfjoldi/Trufelog/%26lang=1%26units=Number |title = Populations by religious organizations 1998–2013 |publisher = [[Statistics آئس لینڈ]] |location = Reykjavík، آئس لینڈ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224211334/https://www.statice.is/?PageID=1180&src=%2Ftemp_en%2FDialog%2Fvarval.asp%3Fma%3DMAN10001%26ti%3DPopulations+by+religious+organizations+1998-2012+++++++%26path%3D..%2FDatabase%2Fmannfjoldi%2FTrufelog%2F%26lang%3D1%26units%3DNumber%0A |archivedate = 2018-12-24 |access-date = 2020-09-18 |url-status = live }}</ref> |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.2<ref name="آئس لینڈIslam" /> |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|بھارت}} [[بھارت وچ اسلام|بھارت]] |style="text-align:right;"|189,000,000<ref>{{Cite web|url=http://www.بھارتonlinepages.com/population/muslim-population-in-بھارت.html|title=Muslim Population in بھارت - Muslims in بھارتn States|website=www.بھارتonlinepages.com|access-date=2017-10-04}}</ref> |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|14.2<ref>{{cite web|url=http://m.firstpost.com/بھارت/بھارت-has-79-8-percent-hindus-14-2-percent-muslims-2016-census-data-on-religion-2407708.html|publisher=[[فرسٹ پوسٹ]]|accessdate=14 August 2016|date=26 August 2016|title=بھارت has 79.8% Hindus، 14.2% Muslims، says 2011 census data on religion}}</ref> |style="text-align:center;"|10.9 |- |{{پرچم تصویر|انڈونیشیا}} [[انڈونیشیا وچ اسلام|انڈونیشیا]] |style="text-align:right;"|227,226,404<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|language=en|access-date=2017-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211107/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#99FF66; text-align:center;"|87.2<ref>{{cite web |url=http://sp2010.bps.go.id/index.php/site/tabel?tid=321&wid=0 |title=Penduduk Menurut Wilayah dan Agama yang Dianut |date=15 May 2010 |work=Sensus Penduduk 2010 |publisher=Badan Pusat Statistik |location=Jakarta، انڈونیشیا |at= |trans-title=Population by Region and Religion |accessdate=20 November 2011 |quote=Religion is belief in Almighty God that must be possessed by every human being. Religion can be divided into Muslim، Christian، Catholic، Hindu، Buddhist، Hu Khong Chu، and Other Religion. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211346/https://sp2010.bps.go.id/index.php/page/warning |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}} Muslim 207176162 (87.18%)، Christian 16528513 (6.96)، Catholic 6907873 (2.91)، Hindu 4012116 (1.69)، Buddhist 1703254 (0.72)، Confucianism 117091 (0.05)، Other 299617 (0.13)، Not Stated 139582 (0.06)، Not Asked 757118 (0.32)، Total 237641326</ref> |style="text-align:center;"|12.7 |- |{{پرچم تصویر|ایران}} [[ایران وچ اسلام|ایران]] |style="text-align:right;"|81,529,435<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=31 December 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211153/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|99.7 |style="text-align:center;"|4.6 |- |{{پرچم تصویر|عراق}} [[عراق وچ اسلام|عراق]] |style="text-align:right;"|38,800,190<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211125/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|99 |style="text-align:center;"|1.9 |- |{{پرچم تصویر|جزیرہ آئرلینڈ}} [[آئرلینڈ وچ اسلام|آئرلینڈ]] |style="text-align:right;"|70,158 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|1.3<ref>{{Cite web|url=http://www.cso.ie/en/media/csoie/releasespublications/documents/population/2017/Chapter_8_Religion.pdf|title=Irish census religion 2016|last=|first=|date=|website=|access-date=}}</ref> |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|آئل آف مین}} [[آئل آف مین]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.2 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|اسرائیل}} [[اسرائیل وچ اسلام|اسرائیل]] |style="text-align:right;"|1,460,748<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211321/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|17.7 |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|اطالیہ}} [[اطالیہ وچ اسلام|اطالیہ]] | style="text-align:right;" |1,400,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|2.3<ref name=2016data>{{Cite web |title=More Orthodox Christians than Muslims in اطالیہ |url=http://www.ismu.org/2016/07/in-italia-ortodossi-piu-numerosi-dei-musulmani/ |access-date=2020-10-05 |archive-date=2018-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180719234727/http://www.ismu.org/2016/07/in-italia-ortodossi-piu-numerosi-dei-musulmani/ |dead-url=yes }}</ref> |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|جمیکا}} [[جمیدا ميں اسلام|جمیکا]] |style="text-align:right;"|1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|<0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|جاپان}} [[جاپان وچ اسلام|جاپان]] |style="text-align:right;"|185,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|اردن}} [[اردن وچ اسلام|اردن]] |style="text-align:right;"|9,961,123<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/jo.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211148/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/jo.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|93.8 |style="text-align:center;"|0.4 |- |{{پرچم تصویر|قازقستان}} [[قازقستان وچ اسلام|قازقستان]] |style="text-align:right;"|13,026,802<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#99FF66; text-align:center;"|70.2 (official census)<ref name="2009 Census">{{cite web|url=http://www.eng.stat.kz/news/Pages/n1_12_11_10.aspx |title=The results of the national population census in 2009 |date=12 November 2010 |publisher=Agency of Statistics of the جمہوریہ قازقستان |accessdate=21 January 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722142449/http://www.eng.stat.kz/news/Pages/n1_12_11_10.aspx |archivedate=22 July 2011 |df=}}</ref> |style="text-align:center;"|0.5 |- |{{پرچم تصویر|کینیا}} [[کینیا وچ اسلام|کینیا]] |style="text-align:right;"|2,868,000 – 5,332,963<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ke.html|title=کوسووہ|work=[[کتاب حقائق عالم]]|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=7 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211311/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ke.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|10<ref>{{cite web|url=http://www.unhcr.org/refworld/publisher,USDOS,,KEN,48d5cbb350,0.html|title=Refworld – 2008 Report on International Religious Freedom - کینیا|author=United Nations High Commissioner for Refugees|work=Refworld|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211213/https://www.refworld.org/refworld/publisher,USDOS,,KEN,48d5cbb350,0.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|0.2 |- |{{پرچم تصویر|کیریباتی}} [[کیریباندی وچ مذہب|کیریباندی]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|<0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|کوسووہ}} [[کوسووہ وچ اسلام|کوسووہ]] |style="text-align:right;"|1,811,859<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kv.html|title=کوسووہ|work=[[کتاب حقائق عالم]]|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=7 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211332/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kv.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|95.6 |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|کویت}} [[کویت وچ اسلام|کویت]] |style="text-align:right;"|2,636,000 |style="background:#99FF66; text-align:center;"|74.1<ref>{{cite web|url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/کویت#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All+Countries&restrictions_year=2013|title=Religions in کویت - PEW-GRF|website=www.globalreligiousfutures.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211211/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%AA#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All+Countries&restrictions_year=2013|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-12-24|url-status=dead}}</ref> |style="text-align:center;"|0.2 |- |{{پرچم تصویر|کرغیزستان}} [[کرغیزستان وچ اسلام|کرغیزستان]] |style="text-align:right;"|4,927,000 |style="background:#99FF66; text-align:center;"|88.8 |style="text-align:center;"|0.3 |- |{{پرچم تصویر|لاؤس}} [[لاؤس وچ اسلام|لاؤس]] |style="text-align:right;"|1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|<0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|لٹویا}} [[لٹویا وچ اسلام|لٹویا]] |style="text-align:right;"|2,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|لبنان}} [[لبنان وچ اسلام|لبنان]] |style="text-align:right;"|3,364,089<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/le.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211319/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/le.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#CCFF66; text-align:center;"|59.7 |style="text-align:center;"|0.2 |- |{{پرچم تصویر|لیسوتھو}} [[لیسوتھو وچ اسلام|لیسوتھو]] |style="text-align:right;"|1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|<0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|لائبیریا}} [[لائبیریا وچ اسلام|لائبیریا]] |style="text-align:right;"|523,000 |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|12.8 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|لیبیا}} [[لیبیا وچ اسلام|لیبیا]] |style="text-align:right;"|6,325,000 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|96.6 |style="text-align:center;"|0.4 |- |{{پرچم تصویر|لیختینستائن}} [[لیختینستائن وچ اسلام|لیختینستائن]] |style="text-align:right;"|2,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|4.8 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|لتھووینیا}} [[لتھووینیا وچ اسلام|لتھووینیا]] |style="text-align:right;"|3,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|لکسمبرگ}} [[لکسمبرگ وچ اسلام|لکسمبرگ]] |style="text-align:right;"|10,000 – 15,000<ref>Assemblée de la Communauté Musulmane du Grand-Duché de لکسمبرگ - [http://www.shoura.lu/wp-content/uploads/2013/12/Rapport-dactivite%CC%81s-de-la-Shoura-2012-2013-Rapport-du-pre%CC%81sident.pdf Rapport d'activités de la shoura pour l'année 2012/2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924101434/http://www.shoura.lu/wp-content/uploads/2013/12/Rapport-dactivite%CC%81s-de-la-Shoura-2012-2013-Rapport-du-pre%CC%81sident.pdf |date=2015-09-24 }}، page 4</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|2.3 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|مکاؤ}} [[مکاؤ وچ اسلام|مکاؤ]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|<0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|مقدونیہ}} [[جمہوریہ مقدونیہ وچ اسلام|مقدونیہ]] |style="text-align:right;"|500,000 |style="background:#CCFF33; text-align:center;"|33.3<ref name="cia-rel">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html#mk|title=Religions|publisher=[[کتاب حقائق عالم]]|date=2002|accessdate=21 June 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211306/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html#mk|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|مڈغاسکر}} [[مڈغاسکر وچ اسلام|مڈغاسکر]] |style="text-align:right;"|220,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|7<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ma.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211152/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ma.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|ملاوی}} [[ملاوی وچ اسلام|ملاوی]] |style="text-align:right;"|2,399,531<ref>{{Cite web|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mi.html|website = www.cia.gov|access-date = 25 January 2016|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224211305/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mi.html|archivedate = 2018-12-24|url-status = live}}</ref> |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|12.8 |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|ملائیشیا}} [[ملائیشیا وچ اسلام|ملائیشیا]] |style="text-align:right;"|19,237,161<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211109/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#CCFF66; text-align:center;"|61.4 |style="text-align:center;"|1.1 |- |{{پرچم تصویر|مالدیپ}} [[مالدیپ وچ اسلام|مالدیپ]] |style="text-align:right;"|309,000 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|100 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|مالی}} [[مالی وچ اسلام|مالی]] |style="text-align:right;"|15,667,704 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|95<ref name="auto" /> |style="text-align:center;"|0.8 |- |{{پرچم تصویر|مالٹا}} [[مالٹا وچ اسلام|مالٹا]] |style="text-align:right;"|1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.2 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|مارشل جزیرے}} [[مارشل جزیرے وچ اسلام|مارشل جزیرے]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|مارٹینیک}} [[مارٹینیک وچ اسلام|مارٹینیک]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.2 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|موریتانیہ}} [[موریتانیہ وچ اسلام|موریتانیہ]] |style="text-align:right;"|4,171,633 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|100<ref>{{Cite web|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mr.html|website = www.cia.gov|access-date = 25 January 2016|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224211108/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mr.html|archivedate = 2018-12-24|url-status = live}}</ref> |style="text-align:center;"|0.2 |- |{{پرچم تصویر|موریشس}} [[موریشس وچ اسلام|موریشس]] |style="text-align:right;"|230,118 |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|17.3<ref>{{Cite web|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mp.html|website = www.cia.gov|access-date = 25 January 2016|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224211252/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mp.html|archivedate = 2018-12-24|url-status = live}}</ref> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|مایوٹ}} [[مایوٹ وچ اسلام|مایوٹ]] |style="text-align:right;"|197,000 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|98.8 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|میکسیکو}} [[میکسیکو وچ اسلام|میکسیکو]] |style="text-align:right;"|3,700<ref name="2010-census">{{cite web |url=http://www3.inegi.org.mx/sistemas/TabuladosBasicos/Default.aspx?c=27302&s=est |title=Censo de Población y Vivienda 2010 — Cuestionario básico |author=Instituto Nacional de Estadística y Geografía |year=2010 |work= |publisher=INEGI |accessdate=4 March 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211325/http://www3.inegi.org.mx/sistemas/TabuladosBasicos/Default.aspx?c=27302&s=est%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> – 111,000<ref name="pewmuslim12" /> |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|مالدووا}} [[مالدووا وچ اسلام|مالدووا]] |style="text-align:right;"|15,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.4 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|موناکو}} [[موناکو]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.5 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|منگولیا}} [[منگولیا وچ اسلام|منگولیا]] |style="text-align:right;"|200,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|6 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|مونٹینیگرو}} [[مونٹینیگرو وچ اسلام|مونٹینیگرو]] |style="text-align:right;"|118,477<ref name="monstat.org">http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje(1).pdf</ref> |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|19.11<ref name="monstat.org" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|مانٹسریٹ}} [[مانٹسریٹ وچ اسلام|مانٹسریٹ]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|مراکش}} [[مراکش وچ اسلام|مراکش]] |style="text-align:right;"|33,646,788<ref name="حوالہ 1">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211110/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|99<ref name="حوالہ 1" /> |style="text-align:center;"|2.0 |- |{{پرچم تصویر|موزمبیق}} [[موزمبیق وچ اسلام|موزمبیق]] |style="text-align:right;"|5,340,000 |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|22.8 |style="text-align:center;"|0.3 |- |{{پرچم تصویر|نمیبیا}} [[نمیبیا وچ اسلام|نمیبیا]] |style="text-align:right;"|9,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.4 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ناورو}} [[ناورو وچ اسلام|ناورو]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|نیپال}} [[نیپال وچ اسلام|نیپال]] |style="text-align:right;"|1,292,909<ref>{{Cite web|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|website = www.cia.gov|access-date = 25 January 2016|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224211111/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|archivedate = 2018-12-24|url-status = live}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|4.2 |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|نیدرلینڈز}} [[نیدرلینڈز وچ اسلام|نیدرلینڈز]] |style="text-align:right;"|825,000 – 1,000,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|5<ref name=CBS2>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_393_en.pdf |title=Een op de zes bezoekt regelmatig kerk of moskee |work=Central Bureau of Statistics، نیدرلینڈز |year=2012 |accessdate=30 March 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121202023700/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_393_en.pdf |archivedate= 2 December 2012 |df=}}</ref> – 6<ref name=":0" /> |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|نیدرلینڈز انٹیلیز}} [[آبادیات نیدرلینڈز انٹیلیز|نیدرلینڈز انٹیلیز]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.2 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|نیو کیلیڈونیا}} [[نیو کیلیڈونیا وچ اسلام|نیو کیلیڈونیا]] |style="text-align:right;"|7,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|2.8 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|نیوزی لینڈ}} [[نیوزی لینڈ وچ اسلام|نیوزی لینڈ]] |style="text-align:right;"|41,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.9 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|نکاراگوا}} [[نکاراگوا وچ اسلام|نکاراگوا]] |style="text-align:right;"|1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|<0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|نائجر}} [[نائجر وچ اسلام|نائجر]] |style="text-align:right;"|19,502,214 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|98.3<ref name="auto1">{{cite web|author1=Dominique Lewis|title=نائجیریا Round 5 codebook (2012)|url=http://afrobarometer.org/sites/default/files/data/round-5/nig_r5_codebook.pdf|website=Afrobarometer|publisher=Afrobarometer|accessdate=13 September 2015|page=62|format=PDF|date=May 2013}}</ref> |style="text-align:center;"|1.0 |- |{{پرچم تصویر|نائجیریا}} [[نائجیریا وچ اسلام|نائجیریا]] |style="text-align:right;"|95,316,131<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=31 December 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211213/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#CCFF33; text-align:center;"|41<ref name="auto1" />-50<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html#People%7Ctitle=The%20World%20Factbook%20%E2%80%94%20Central%20Intelligence%20Agency%7Cwebsite=www.cia.gov|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=3 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105202706/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html#People%7Ctitle=The%20World%20Factbook%20%E2%80%94%20Central%20Intelligence%20Agency%7Cwebsite=www.cia.gov|archivedate=2019-01-05|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|5.3 |- |{{پرچم تصویر|نیووے}} [[نیووے]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|شمالی کوریا}} [[کوریا وچ اسلام|کوریا]] |style="text-align:right;"|3,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|اتلے ماریانا جزیرے}} [[اتلے ماریانا جزیرے وچ اسلام|اتلے ماریانا جزیرے]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.7 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ناروے}} [[ناروے وچ اسلام|ناروے]] |style="text-align:right;"|100,000 – 185,000<ref name="ssb.no">[https://www.ssb.no/befolkning/artikler-og-publikasjoner/muslimsk-flertall-i-norge-i-fremtiden Muslimsk flertall i Norge i fremtiden? - SSB<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|2-4<ref name="ssb.no" />(2016 Dec.) |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سلطنت عمان}} [[سلطنت عمان وچ اسلام|سلطنت عمان]] |style="text-align:right;"|2,427,000 |style="background:#99FF66; text-align:center;"|85.9<ref name="CIAٹاں گا">{{cite web|url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mu.html|title= Middle East OMAN|publisher= CIA The World Factbook|archiveurl= https://web.archive.org/web/20181224211136/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mu.html|archivedate= 2018-12-24|access-date= 2018-05-07|url-status= live}}</ref> |style="text-align:center;"|0.2 |- |{{پرچم تصویر|پاکستان}} [[پاکستان وچ اسلام|پاکستان]] |style="text-align:right;"|204,194,370<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|language=en|access-date=2017-11-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211229/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|96.4 |style="text-align:center;"|11.0 |- |{{پرچم تصویر|پلاؤ}} [[پلاؤ وچ اسلام|پلاؤ]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|فلسطین}} [[فلسطین وچ اسلام|فلسطین]] |style="text-align:right;"|4,298,000 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|97.5 |style="text-align:center;"|0.3 |- |{{پرچم تصویر|پاناما}} [[پاناما وچ اسلام|پاناما]] |style="text-align:right;"|25,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.7 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|پاپوا نیو گنی}} [[پاپوا نیو گنی وچ اسلام|پاپوا نیو گنی]] |style="text-align:right;"|2,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|پیراگوئے}} [[پیراگوئے وچ اسلام|پیراگوئے]] |style="text-align:right;"|1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|پیرو}} [[پیرو وچ اسلام|پیرو]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|فلپائن}} [[فلپائن وچ اسلام|فلپائن]] |style="text-align:right;"|5,000,000 – 10,700,000<ref name=2013ifr>{{cite report|url=https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2013/eap/222161.htm|title=فلپائن|at=SECTION I. RELIGIOUS DEMOGRAPHY|work=2013 Report on International Religious Freedom|date=July 28، 2014|publisher=ریاستہائے متحدہ Department of State|quote=The 2000 survey states that Islam is the largest minority religion، constituting approximately 5 percent of the population. A 2012 estimate by the National Commission on Muslim Filipinos (NCMF)، however، states that there are 10.7 million Muslims، which is approximately 11 percent of the total population.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211331/https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2013/eap/222161.htm|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-05-07}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|5-11 |style="text-align:center;"|0.3-0.6 |- |{{پرچم تصویر|پولینڈ}} [[پولینڈ وچ اسلام|پولینڈ]] |style="text-align:right;"|20,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"| 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|پرتگال}} [[پرتگال وچ اسلام|پرتگال]] |style="text-align:right;"|65,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.6 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|پورٹو ریکو}} [[پورٹو ریکو وچ اسلام|پورٹو ریکو]] |style="text-align:right;"|1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|قطر}} [[قطر وچ اسلام|قطر]] |style="text-align:right;"|1,566,786<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/qa.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211230/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/qa.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#99FF66; text-align:center;"|77.5 |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|جمہوریہ کانگو}} [[جمہوریہ کانگو وچ اسلام|جمہوریہ کانگو]] |style="text-align:right;"|77,736 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|1.6 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|Reunion}} [[رے یونیاں]] |style="text-align:right;"|35,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|4.2 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|رومانیہ}} [[رومانیہ وچ اسلام|رومانیہ]] |style="text-align:right;"|73,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.3 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|روس}} [[روس وچ اسلام|روس]] |style="text-align:right;"|9,400,000<ref name="ArenaAtlas" /> – 20,000,000<ref name="auto4">{{cite web|title=Closed streets، sea of people: 200,000+ Muslims celebrate Eid al-Fitr in Moscow|url=https://www.rt.com/news/349499-fitr-moscow-muslims-celebrate/|publisher=RT|accessdate=20 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211317/https://www.rt.com/news/349499-fitr-moscow-muslims-celebrate/|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|6.5<ref name="ArenaAtlas">[http://sreda.org/en/arena Arena – Atlas of Religions and Nationalities in روس]. Sreda.org</ref> – 15<ref name="auto4" /><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211157/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-05-07|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|1.0 |- |{{پرچم تصویر|روانڈا}} [[روانڈا وچ اسلام|روانڈا]] |style="text-align:right;"|589,429 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|4.8<ref>{{Cite web|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rw.html|website = www.cia.gov|access-date = 25 January 2016|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224211116/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rw.html|archivedate = 2018-12-24|url-status = live}}</ref> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سینٹ ہلینا}} [[سینٹ ہلینا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سینٹ کیٹز و ناویس}} [[سینٹ کیٹز وچ اسلام|سینٹ کیٹز]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.3 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سینٹ لوسیا}} [[سینٹ لوسیا وچ اسلام|سینٹ لوسیا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سینٹ پیئر و میکیلون}} [[سینٹ پیئر و میکیلون]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.2 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز}} [[سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز وچ اسلام|سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز]] |style="text-align:right;"|2,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|1.7 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سامووا}} [[سامووا وچ مذہب|سامووا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سان مارینو}} [[سان مارینو وچ مذہب|سان مارینو]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ساؤ ٹومے و پرنسپے}} [[ساؤ ٹومے و پرنسپے وچ اسلام|ساؤ ٹومے و پرنسپے]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سعودی عرب}} [[سعودی عرب وچ اسلام|سعودی عرب]] |style="text-align:right;"|31,878,000 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|97.1 |style="text-align:center;"|1.6 |- |{{پرچم تصویر|سینیگال}} [[سینیگال وچ اسلام|سینیگال]] |style="text-align:right;"|14,584,931 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|95.9 |style="text-align:center;"|0.8 |- |{{پرچم تصویر|سربیا}} [[سربیا وچ اسلام|سربیا]] |style="text-align:right;"|221,460 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|3.1<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ri.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ri.html|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-05-07|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سیچیلیس}} [[سیچیلیس وچ اسلام|سیچیلیس]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|1.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سیرالیون}} [[سیرالیون وچ اسلام|سیرالیون]] |style="text-align:right;"|4,171,000 |style="background:#99FF66; text-align:center;"|71.5 |style="text-align:center;"|0.3 |- |{{پرچم تصویر|سنگاپور}} [[سنگاپور وچ اسلام|سنگاپور]] |style="text-align:right;"|721,000 – 842,116<ref>{{Cite web|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sn.html|website = www.cia.gov|access-date = 25 January 2016|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224211157/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sn.html|archivedate = 2018-12-24|url-status = live}}</ref> |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|14.7<ref name="سنگاپور Census 2010">{{Citation| url=http://www.singstat.gov.sg/docs/default-source/default-document-library/publications/publications_and_papers/cop2010/census_2010_release1/cop2010sr1.pdf| work=سنگاپور Census 2010، Statistical Release 1| title=Demographic Characteristics، Education، Language and Religion| page=11| accessdate=1 April 2015| archive-date=16 May 2017| archive-url=https://web.archive.org/web/20170516214219/http://www.singstat.gov.sg/docs/default-source/default-document-library/publications/publications_and_papers/cop2010/census_2010_release1/cop2010sr1.pdf| dead-url=yes}}</ref> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سلوواکیہ}} [[سلوواکیہ وچ اسلام|سلوواکیہ]] |style="text-align:right;"|10,866 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.2<ref name=":0" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سلووینیا}} [[سلووینیا وچ اسلام|سلووینیا]] |style="text-align:right;"|73,568 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|3.6<ref name=":0" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سولومن جزیرے}} [[سولومن جزیرے وچ اسلام|سولومن جزیرے]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|صومالیہ}} [[صومالیہ وچ اسلام|صومالیہ]] |style="text-align:right;"|9,231,000 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|98.9<ref>Mohamed Diriye Abdullahi، Culture and Customs of صومالیہ، page 55</ref><ref>Harm De Blij، Why Geography Matters: More Than Ever page 202</ref><ref>Christopher Daniels، Somali Piracy and Terrorism in the Horn of افریقا، page 111</ref><ref>Shaul Shay، صومالیہ Between Jihad and Restoration page 107</ref> |style="text-align:center;"|0.6 |- |{{پرچم تصویر|جنوبی افریقا}} [[جنوبی افریقا وچ اسلام|جنوبی افریقا]] |style="text-align:right;"|1,050,000<ref>{{cite web|url=https://www.statssa.gov.za/publications/P0318/P03182015.pdf |title=General Household Survey 2015|publisher=|accessdate=8 January 2018}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|1.9 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|جنوبی کوریا}} [[کوریا وچ اسلام|کوریا]] |style="text-align:right;"|35,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|جنوبی سوڈان}} [[جنوبی سوڈان وچ اسلام|جنوبی سوڈان]] |style="text-align:right;"| 610,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|6.2 |style="text-align:center;"| <0.1 |- |{{پرچم تصویر|ہسپانیہ}} [[ہسپانیہ وچ اسلام|ہسپانیہ]] |style="text-align:right;"|1,887,906 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|4.1<ref>http://observatorio.hispanomuslim.es/estademograf.pdf</ref> |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|سری لنکا}} [[سریلنکا ميں اسلام|سری لنکا]] |style="text-align:right;"|1,967,227<ref name="SLcensus12">{{cite web|title=A3 : Population by religion according to districts، 2012|url=http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop43&gp=Activities&tpl=3|publisher=Department of Census & Statistics، سری لنکا|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211239/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop43&gp=Activities&tpl=3|archivedate=2018-12-24|access-date=2016-06-06|url-status=live}}</ref> – 2,173,710<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ce.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211303/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ce.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|9.71<ref name="SLcensus12" /> |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|سوڈان}} [[سوڈان وچ اسلام|سوڈان]] |style="text-align:right;"|39,027,950 |style="background: #66CC33; text-align:center;"|97.0<ref>{{cite web |url=http://www.sd.undp.org/سوڈان%20overview.htm |title=سوڈان Overview |publisher=UNDP |accessdate=2 April 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120605132439/http://www.sd.undp.org/%D8%B3%D9%88%DA%88%D8%A7%D9%86%20overview.htm |archivedate=2012-06-05 |df= |url-status=dead }}</ref> |style="text-align:center;"|1.9 |- |{{پرچم تصویر|سرینام}} [[سرینام وچ اسلام|سرینام]] |style="text-align:right;"|84,000 |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|19.6<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ns.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211229/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ns.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سوازی لینڈ}} [[سوازی لینڈ وچ اسلام|سوازی لینڈ]] |style="text-align:right;"|129,230 |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|10<ref>{{Cite web|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wz.html|website = www.cia.gov|access-date = 25 January 2016|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224211254/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wz.html|archivedate = 2018-12-24|url-status = live}}</ref> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سویڈن}} [[سویڈن وچ اسلام|سویڈن]] |style="text-align:right;"|800,000<ref name="pew18">{{cite web|last1=Hackett|first1=Conrad|title=5 facts about the Muslim population in یورپ|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/11/29/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/|website=Pew Research/Fact Tank|publisher=Pew Research Center|accessdate=12 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105202657/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/11/29/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/|archivedate=2019-01-05|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|8.1<ref name="pew18" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سویٹزرلینڈ}} [[سوئٹزر لینڈ وچ اسلام|سوئٹزر لینڈ]] |style="text-align:right;"|400,000<ref name="eur">{{cite web|url=http://www.euronews.net/2009/11/19/minaret-debate-angers-swiss-muslims/|title=Minaret debate angers Swiss muslims|work=euronews|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211145/https://www.euronews.com/2009/11/19/minaret-debate-angers-swiss-muslims|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|5<ref name="eur" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سوریہ}} [[شام وچ اسلام|شام]] |style="text-align:right;"|18,930,000<ref name="JDB" /> |style="background:#99FF66; text-align:center;"|82.9<ref>http://gulf2000.columbia.edu/images/maps/شام_Religion_Detailed_lg.png</ref> |style="text-align:center;"|1.0 |- |{{پرچم تصویر|تائیوان}} [[تائیوان وچ اسلام|تائیوان]] |style="text-align:right;" |60,000<ref>{{cite web|url=http://www.تائیوان.gov.tw/ct.asp?xItem=13332&ctNode=1937&mp=1001|title=- تائیوان Government Entry Point|publisher=|accessdate=14 February 2015|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141223051211/http://www.xn--lgbbbj7lk73g.gov.tw/ct.asp?xItem=13332&ctNode=1937&mp=1001|archivedate=2014-12-23|df=dmy-all|url-status=dead}}</ref> |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.3<ref>{{cite web|url=http://www.crescentrating.com/تائیوان-city-guide-for-muslim-travelers/item/3308-halal-restaurants-food-in-تائیوان.html|title=Halal Restaurants & Food in تائیوان - Crescentrating|work=Crescentrating|accessdate=14 February 2015|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230234924/http://www.crescentrating.com/%D8%AA%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%88%D8%A7%D9%86-city-guide-for-muslim-travelers/item/3308-halal-restaurants-food-in-%D8%AA%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%88%D8%A7%D9%86.html|archivedate=2013-12-30|df=dmy-all|url-status=dead}}</ref> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|تاجکستان}} [[تاجکستان وچ اسلام|تاجکستان]] |style="text-align:right;"|7,621,700<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ti.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211209/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ti.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|96.7<ref>{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/|title=Religious Composition by Country، 2010–2050|date=2 April 2015|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211209/http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-05-07|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/تاجکستان#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All+Countries&restrictions_year=2013|title=Religions in تاجکستان - PEW-GRF|website=www.globalreligiousfutures.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211331/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/%D8%AA%D8%A7%D8%AC%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All+Countries&restrictions_year=2013|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-12-24|url-status=dead}}</ref> |style="text-align:center;"|0.4 |- |{{پرچم تصویر|تنزانیہ}} [[تنزانیہ وچ اسلام|تنزانیہ]] |style="text-align:right;"|19,426,814 |style="background:#CCFF33; text-align:center;"|35<ref>{{cite web|url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,,TZA,456d621e2,4cf2d0612,0.html|title=Refworld – 2010 Report on International Religious Freedom - تنزانیہ|author=United Nations High Commissioner for Refugees|work=Refworld|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211330/https://www.refworld.org/refworld/country,,,,TZA,456d621e2,4cf2d0612,0.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|0.8 |- |{{پرچم تصویر|تھائی لینڈ}} [[تھائی لینڈ وچ اسلام|تھائی لینڈ]] |style="text-align:right;"|3,952,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|5.8 |style="text-align:center;"|0.2 |- |{{پرچم تصویر|مشرقی تیمور}} [[مشرقی تیمور وچ مذہب|مشرقی تیمور]] |style="text-align:right;"|1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ٹوگو}} [[ٹوگو وچ اسلام|ٹوگو]] |style="text-align:right;"|1,593,011 |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|20<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/to.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211320/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/to.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|ٹوکیلاؤ}} [[ٹوکیلاؤ]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ٹونگا}} [[ٹونگا وچ اسلام|ٹونگا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو}} [[ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو وچ اسلام|ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو]] |style="text-align:right;"|78,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|5.8 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|تونس}} [[تونس وچ اسلام|تونس]] |style="text-align:right;"|11,190,000 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|99.8 |style="text-align:center;"|0.6 |- |{{پرچم تصویر|ترکی}} [[ترکی وچ اسلام|ترکی]] |style="text-align:right;"|80,683,525<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=31 December 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211220/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|98.6 |style="text-align:center;"|4.6 |- |{{پرچم تصویر|ترکمانستان}} [[ترکمانستان وچ اسلام|ترکمانستان]] |style="text-align:right;"|4,830,000 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|93.3 |style="text-align:center;"|0.3 |- |{{پرچم تصویر|جزائر کیکس و ترکیہ}} [[جزائر کیکس و ترکیہ وچ مذہب|جزائر کیکس و ترکیہ]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|تووالو}} [[تووالو وچ مذہب|تووالو]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|یوگنڈا}} [[یوگنڈا وچ اسلام|یوگنڈا]] |style="text-align:right;"|5,030,000 |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|12.0 |style="text-align:center;"|0.3 |- |{{پرچم تصویر|یوکرین}} [[یوکرین وچ اسلام|یوکرین]] |style="text-align:right;"|393,000<ref>{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2011/01/27/the-future-of-the-global-muslim-population/|title=The Future of the Global Muslim Population|last4=Inquiries|date=27 January 2011|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211126/http://www.pewforum.org/2011/01/27/the-future-of-the-global-muslim-population/|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-05-07|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.9 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|متحدہ عرب امارات}} [[متحدہ عرب امارات وچ اسلام|متحدہ عرب امارات]] |style="text-align:right;"|4,615,081<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ae.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211149/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ae.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#99FF66; text-align:center;"|76<ref name=religiousfreedom>{{cite web|url=https://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2010/148850.htm|title=متحدہ عرب امارات International Religious Freedom Report |publisher=Bureau of Democracy، Human Rights، and Labor |accessdate=2011-01-12}}</ref> |style="text-align:center;"|0.2 |- |{{پرچم تصویر|مملکت متحدہ}} [[برطانیہ وچ اسلام|برطانیہ]] | style="text-align:right;" |3,106,368 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|4.8<ref name=":0" /> |style="text-align:center;"|0.2 |- |{{پرچم تصویر|ریاستہائے متحدہ امریکا}} [[امریکا وچ اسلام|امریکا]] |style="text-align:right;"|3,450,000<ref>{{Cite news|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/01/03/new-estimates-show-u-s-muslim-population-continues-to-grow/|title=New estimates show U.S. Muslim population continues to grow|date=2018-01-03|work=Pew Research Center|access-date=2018-01-09|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211204/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/01/03/new-estimates-show-u-s-muslim-population-continues-to-grow/|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> – 7,000,000<ref>{{Cite web|url=http://www.milligazette.com/news/15793-the-politics-of-american-muslim-demographics|title=The Politics of امریکاn Muslim demographics|last=Ghazali|first=Abdus Sattar|website=www.milligazette.com|language=en|access-date=2018-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211119/http://www.milligazette.com/news/15793-the-politics-of-american-muslim-demographics|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|1.1 |style="text-align:center;"|0.2 |- |{{پرچم تصویر|امریکی ورجن جزیرے}} [[امریکی جزیرے ورجنہاں وچ اسلام|امریکی ورجن جزیرے]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|یوراگوئے}} [[یوراگوئے وچ اسلام|یوراگوئے]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ازبکستان}} [[ازبکستان وچ اسلام|ازبکستان]] |style="text-align:right;"|26,550,000<ref name="JDB" /> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|96.5 |style="text-align:center;"|1.7 |- |{{پرچم تصویر|وانواتو}} [[وانواتو وچ اسلام|وانواتو]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ویٹیکن سٹی}} [[اطالیہ وچ اسلام|اطالیہ]] |style="text-align:right;"|0 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0 |style="text-align:center;"|0 |- |{{پرچم تصویر|وینیزویلا}} [[وینزویلا وچ اسلام|وینزویلا]] |style="text-align:right;"|95,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.3 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ویت نام}} [[ویتنام وچ اسلام|ویتنام]] |style="text-align:right;"|96,160<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211129/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.2 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|والس و فتونہ}} [[آبادیات والس و فتونہ|والس و فتونہ]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|مغربی صحارا}} [[مغربی صحارا وچ اسلام|مغربی صحارا]] |style="text-align:right;"|528,000 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|99.6 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|یمن}} [[يمن وچ اسلام|يمن]] |style="text-align:right;"|27,784,498<ref name="حوالہ 2" /> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|99.0 |style="text-align:center;"|1.5 |- |{{پرچم تصویر|زیمبیا}} [[زیمبیا وچ اسلام|زیمبیا]] |style="text-align:right;"|140,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|1<ref name="auto" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|زمبابوے}} [[زمبابوے وچ اسلام|زمبابوے]] |style="text-align:right;"|488,656 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|3<ref name="auto" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |} == ہور ویکھو == * [[عالم اسلام]] * [[عرب دنیا وچ شیعیت]] * [[احمدیہ بلحاظ ملک]] '''ہور مذاہب بلحاظ ملک''' * [[مسیحیت بلحاظ ملکاں]] * [[بدھ مت بلحاظ ملک]] * [[ہندومت بلحاظ ملک]] * [[یہودیت بلحاظ ملک]] * [[سکھ مت بلحاظ ملک]] '''عمومی''' * [[لسٹ آبادی بلحاظ مذہب]] == حوالے == {{حوالے|30em}} == ہور پڑھو == {{refbegin}} * ''[[United States Department of State]] [http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/ International Religious Freedom Report]'' * ''[[کتاب حقائق عالم]] [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ The World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090912045414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |date=2009-09-12 }}'' * ''[[Adherents.com]] [http://www.adherents.com/Na/Na_321.html#2058 43,941 adherent statistic citations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221235327/http://www.adherents.com/Na/Na_321.html#2058 |date=2014-02-21 }}'' * ''[http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/ Religious Freedom page]'' * ''[http://www.religiousintelligence.co.uk/ Religious Intelligence]'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130715084239/http://www.religiousintelligence.co.uk/ |date=2013-07-15 }} * * ''[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/ Muslim Population Percentage] from U.S Dept. of State'' * ''CIA World Factbook [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html?countryName=&countryCode=&regionCode=¦ Religions] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20090715195443/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html?countryName=&countryCode=&regionCode=& |date=2009-07-15 }}'' * ''[[بی بی سی نیوز]] [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4385768.stm Muslims in Europe: Country guide]'' {{refend}} == باہرلے جوڑ == * [http://pewforum.org/docs/?DocID=450 Official website of the Pew Forum study on Global Muslim Population] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100427035429/http://pewforum.org/docs/?DocID=450 |date=2010-04-27 }} * [http://www.islamicpopulation.com/ Muslim Population-A Site with Extensive information regarding worldwide Muslim population] {{مذہب د‏‏ی فہرستاں بلحاظ ملک}} {{مذاہب بلحاظ ملک}} {{موضوعات اسلام}} [[گٹھ:اسلام بلحاظ ملک]] ocv0wkr6lox5bs035qfzzhxt51ie237 0 91352 708071 706296 2026-06-20T01:34:29Z CommonsDelinker 60 Replacing Mary_Harrison_McKee_in_fur_trimmed_jacket_and_muff_-_DPLA_-_7dc6ed42af37c56a51df51564f9eaa80.jpg with [[File:Mary_Harrison_McKee_in_fur_trimmed_jacket_and_muff_-_DPLA_-_bcd7d851a4ea5fcdd11b41486c3fc2c2.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|Commons 708071 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات سیاسی عہدہ|post=First Lady|body=the<br />United States of America|style=Mrs. Trump (informal)<br />Madam First Lady (formal)|image=Melania Trump Official White House Portrait.jpg<!-- DO NOT CHANGE IMAGE WITHOUT CONSENSUS IN RFC ON Talk:Melania Trump -->|incumbent=[[میلانیا ٹرمپ]]|incumbentsince=January 20, 2017|residence=[[وائٹ ہاؤس]]|inaugural=[[Martha Washington]]|website=[https://www.whitehouse.gov/1600/first-ladies First Ladies]}} == ریاستہائے متحدہ دے خواتین اول د‏‏ی لسٹ == اس لسٹ وچ اوہ تمام افراد شامل نيں جنہاں نے پہلی خواتین د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتا ا‏‏ے۔ {| class="wikitable sortable" style="text-align:Center;" |- !class="unsortable"|<abbr title="Number">{{font|size=75%|POTUS}}<br />No.</abbr><br /> !class="unsortable"|Portrait !class="unsortable"|First Lady<br />{{small|''(Maiden name)''}} !class="unsortable"|Tenure !Age at tenure start !class="unsortable"|President<br />{{small|(Husband, unless noted)}} |- !1 |[[File:Martha-Washington-by-Andrews.jpg|80px|Portrait of Martha Washington]] |<big>'''[[Martha Washington|Martha Dandridge]]'''</big>{{small|<br />June 13, 1731 – May 22, 1802<br />(aged 70)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/1600/first-ladies/marthawashington |title=Biography of Martha Washington |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=1 |title=First Lady Biography: Martha Washington |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=June 30, 2012 |archive-url=https://archive.is/20120630070333/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=1 |dead-url=yes }}</ref><br /> |April 30, 1789<br />–<br />March 4, 1797 |{{age in years and days|1731|6|13|1789|4|30}} |[[جارج واشنگٹن]]<br />{{small|{{abbr|m.|married}} {{date|1759-1-6|mdy}}}} |- !2 |[[File:Abigail Adams.jpg|80px|Portrait painting of Abigail Adams]] |<big>'''[[Abigail Adams|Abigail Smith]]'''</big>{{small|<br />November 22, 1744 – October 28, 1818<br />(aged 73)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/abigailadams |title=Biography of Abigail Adams |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=2 |title=First Lady Biography: Abigail Adams |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 31, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531071833/http://firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=2 |dead-url=yes }}</ref><br /> |March 4, 1797<br />–<br />March 4, 1801 |{{age in years and days|1744|11|22|1797|3|4}} |[[جان ایڈمز]]<br />{{small|m. {{date|1764-10-25|mdy}}}} |- !3 |[[File:Martha Jefferson Randolph portrait.jpg|80px|Portrait painting of Martha Jefferson]] |<big>'''[[Martha Jefferson Randolph|Martha Jefferson]]'''</big>{{small|<br />September 27, 1772 – October 10, 1836<br />(aged 64)}}<br /><ref name="WH-MarthaJeff" /><ref name="NFLL-MarthaJeff" /><br /> |March 4, 1801<br />–<br />March 4, 1809 |{{age in years and days|1772|9|27|1801|3|4}} |[[ٹامس جیفرسن]]<br />{{small|''Father''}}<br /><ref>Jefferson's spouse, [[Martha Jefferson]], died before he became President. Their daughter, Martha, is considered ''de facto'' First Lady by the White House Historical Association.</ref> |- !4 |[[File:Dolley Madison.jpg|80px|Portrait painting of Dolley Madison]] |<big>'''[[Dolley Madison|Dolley Payne]]'''</big>{{small|<br />May 20, 1768 – July 12, 1849<br />(aged 81)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/dolleymadison |title=Biography of Dolley Madison |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=4 |title=First Lady Biography: Dolley Madison |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509065835/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=4 |dead-url=yes }}</ref> |March 4, 1809<br />–<br />March 4, 1817 |{{age in years and days|1768|5|20|1809|3|4}} |[[جیمز میڈیسن]]<br />{{small|m. {{date|1794-09-14|mdy}}}} |- !5 |[[File:Elizabeth Monroe.jpg|80px|Portrait painting of Elizabeth Monroe]] |<big>'''[[Elizabeth Monroe|Elizabeth Kortright]]'''</big>{{small|<br />June 30, 1768 – September 23, 1830<br />(aged 62)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/elizabethmonroe/ |title=Biography of Elizabeth Monroe |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=5 |title=First Lady Biography: Elizabeth Monroe |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509090316/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=5 |dead-url=yes }}</ref> |March 4, 1817<br />–<br />March 4, 1825 |{{age in years and days|1768|6|30|1817|3|4}} |[[جیمز مونرو]]<br />{{small|m. {{date|1786-02-16|mdy}}}} |- !6 |[[File:Louisa Adams.jpg|80px|Portrait engraving of Louisa Adams]] |<big>'''[[Louisa Adams|Louisa Catherine Johnson]]'''</big><br />{{small|Birth country: {{flagcountry|Kingdom of Great Britain}}<br />February 12, 1775 – May 15, 1852<br />(aged 77)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/louisaadams/ |title=Biography of Louisa Adams |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=6 |title=First Lady Biography: Louisa Adams |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509084559/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=6 |dead-url=yes }}</ref> |March 4, 1825<br />–<br />March 4, 1829 |{{age in years and days|1775|2|12|1825|3|4}} |[[جان کوئنسی ایڈمز]]<br />{{small|m. {{date|1797-07-26|mdy}}}} |- ! rowspan="2" |''7'' |[[File:Emily Donelson.jpg|frameless|96x96px]] |<big>'''[[Emily Donelson]]'''</big> {{small|June 1, 1807 – December 19, 1836<br />(aged 29)}}<br /><ref>{{Cite news|url=https://www.whitehousehistory.org/bios/emily-donelson|title=Emily Donelson|work=WHHA|access-date=2017-06-01|language=en}}</ref> |March 4, 1829<br />–<br />November 26, 1834 |{{age in years and days|1807|6|1|1829|3|4}} |[[اینڈریو جیکسن]]<br />{{small|''Uncle''}} |- |[[File:Sarah Yorke Jackson (1).jpg|frameless|98x98px]] |<big>'''[[Sarah Yorke Jackson|Sarah Yorke]]'''</big> {{small|July 16, 1803 – August 23, 1887<br />(aged 84)}}<br /><ref>{{Cite web|url=http://www.firstladies.org/blog/first-ladies-never-married-to-presidents-sarah-jackson/|title=First Ladies Never Married to Presidents: Sarah Jackson|website=www.firstladies.org|language=en-US|access-date=2017-06-01|archive-date=2019-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191012051650/http://www.firstladies.org/blog/first-ladies-never-married-to-presidents-sarah-jackson/|dead-url=yes}}</ref> |November 26, 1834<br />–<br />March 4, 1837 |{{age in years and days|1803|7|16|1834|11|26}} |[[اینڈریو جیکسن]]<br />{{small|''Father-in-law''}} |- ! rowspan="2" |8 | colspan="2" |''Vacant'' |March 4, 1837<br />–<br />November 27, 1838 |''Vacant'' |[[مارٹن وان بورن]]<br />{{small|''Widower''}} |- |[[File:Angelica Singleton.jpg|80px|Portrait painting of Angelica Singleton Van Buren]] |<big>'''[[Angelica Singleton Van Buren|Sarah Angelica Singleton]]'''</big><br />{{small|February 13, 1818 – December 29, 1877<br />(aged 59)}}<br /><ref name="WH-Hannahvan" /><ref name="NFLL-Hannahvan">{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=8 |title=First Lady Biography: Hannah Van Buren |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009205029/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=8 |dead-url=yes }}</ref> |November 27, 1838<br />–<br />March 4, 1841 |{{age in years and days|1818|2|13|1838|11|27}} |[[مارٹن وان بورن]]<br />{{small|''Father-in-law''}} |- ! rowspan="2" |9 |[[File:Anna Symmes Harrison.jpg|80px|Portrait painting of Anna Tuthill Harrison]] |<big>'''[[Anna Harrison|Anna Tuthill Symmes]]'''</big><br />{{small|July 25, 1775 – February 25, 1864<br />(aged 88)}}<br /><ref name="WH-AnnaHarr">{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/annaharrison/ |title=Biography of Anna Harrison |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref name="NFLL-AnnaHarr">{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=9 |title=First Lady Biography: Anna Harrison |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009221313/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=9 |dead-url=yes }}</ref> |March 4, 1841<br />–<br />April 4, 1841 |{{age in years and days|1775|7|25|1841|3|4}} |[[ولیم ہنری ہیریسن]]<br />{{small|m. {{date|1795-11-22|mdy}}}} |- |[[File:Harrison jane.jpg|80px|Portrait painting of Jane Irwin Harrison]] |<big>'''[[Jane Irwin Harrison|Jane Irwin]]'''</big><br />{{small|July 23, 1804 – May 11, 1846<br />(aged 41)}}<br /><ref name="NFLL-AnnaHarr" /> |March 4, 1841<br />–<br />April 4, 1841 |{{age in years and days|1804|7|23|1841|3|4}} |[[ولیم ہنری ہیریسن]]<br />{{small|''Father-in-law''}} |- ! rowspan="3" |10 |[[File:Letitia Tyler2.jpg|80px|Portrait painting of Letitia Tyler]] |<big>'''[[Letitia Christian Tyler|Letitia Christian]]'''</big><br />{{small|November 12, 1790 – September 10, 1842<br />(aged 51)}}<br /><ref name="WH-LetitiaTyler">{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/letitiatyler/ |title=Biography of Letitia Tyler |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref name="NFLL-LetitiaTyler">{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=10 |title=First Lady Biography: Letitia Tyler |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=September 30, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930130947/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=10 |dead-url=yes }}</ref> |April 4, 1841<br />–<br />September 10, 1842<br />† |{{age in years and days|1790|11|12|1841|4|4}} |[[جان ٹائلر]]<br />{{small|m. {{Birth date|1813|03|29|mf=yes}}}} |- |[[File:Elizabeth Priscilla Cooper Tyler.jpg|80px|Portrait painting of Priscilla Cooper Tyler]] |<big>'''[[Priscilla Cooper Tyler|Elizabeth Priscilla Cooper]]'''</big><br />{{small|June 14, 1816 – December 29, 1889<br />(aged 73)}}<br /><ref name="firstladies.org">{{cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=10 |title=Letitia Tyler Biography :: National First Ladies' Library |publisher=Firstladies.org |date=December 28, 1907 |accessdate=September 7, 2016 |archive-date=September 30, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930130947/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=10 |dead-url=yes }}</ref> |September 10, 1842<br />–<br />June 26, 1844 |{{age in years and days|1816|6|14|1842|9|10}} |[[جان ٹائلر]]<br />{{small|''Father-in-law''}} |- |[[File:Julia Tyler.jpg|80px|Portrait painting of Julia Tyler]] |<big>'''[[Julia Gardiner Tyler|Julia Gardiner]]'''</big><br />{{small|May 4, 1820 – July 10, 1889<br />(aged 69)}}<br /><ref name="WH-JuliaTyler">{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/juliatyler/ |title=Biography of Julia Tyler |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref name="NFLL-JuliaTyler">{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=11 |title=First Lady Biography: Julia Tyler |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509083646/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=11 |dead-url=yes }}</ref> |June 26, 1844<br />–<br />March 4, 1845 |{{age in years and days|1820|5|4|1844|6|26}} |[[جان ٹائلر]]<br />{{small|m. {{date|1844-06-26|mdy}}<br />''Married while President''}} |- !11 |[[File:Polk sarah.jpg|80px|Portrait painting of Sarah Polk]] |<big>'''[[Sarah Childress Polk|Sarah Childress]]'''</big><br />{{small|September 4, 1803 – August 14, 1891<br />(aged 87)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/sarahpolk/ |title=Biography of Sarah Polk |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=12 |title=First Lady Biography: Sarah Polk |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509090200/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=12 |dead-url=yes }}</ref> |March 4, 1845<br />–<br />March 4, 1849 |{{age in years and days|1803|9|4|1845|3|4}} |[[جیمز دے پوک]]<br />{{small|m. {{date|1824-01-01|mdy}}}} |- !12 |[[File:Margaret Taylor.jpg|80px|Portrait painting of Margaret Taylor]] |<big>'''[[Margaret Taylor|Margaret Mackall Smith]]'''</big><br />{{small|September 21, 1788 – August 14, 1852<br />(aged 63)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/margarettaylor/ |title=Biography of Margaret Taylor |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=13 |title=First Lady Biography: Margaret Taylor |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509083417/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=13 |dead-url=yes }}</ref> |March 4, 1849<br />–<br />July 9, 1850 |{{age in years and days|1788|9|21|1849|3|4}} |[[زیکری ٹیلر]]<br />{{small|m. {{date|1810-06-21|mdy}}}} |- !13 |[[File:AFillmore.jpeg|80px|Portrait painting of Abigail Fillmore]] |<big>'''[[Abigail Fillmore|Abigail Powers]]'''</big><br />{{small|March 13, 1798 – March 30, 1853<br />(aged 55)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/abigailfillmore/ |title=Biography of Abigail Fillmore |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=14 |title=First Lady Biography: Abigail Fillmore |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509083727/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=14 |dead-url=yes }}</ref> |July 9, 1850<br />–<br />March 4, 1853 |{{age in years and days|1798|3|13|1850|7|9}} |[[میلارڈ فلمور]]<br />{{small|m. {{date|1826-02-05|mdy}}}} |- !14 |[[File:JanePierceSeated.jpg|80px|Engraving of Jane Pierce]] |<big>'''[[Jane Pierce|Jane Means Appleton]]'''</big><br />{{small|March 12, 1806 – December 2, 1863<br />(aged 57)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/janepierce/ |title=Biography of Jane Pierce |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=15 |title=First Lady Biography: Jane Pierce |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509085342/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=15 |dead-url=yes }}</ref> |March 4, 1853<br />–<br />March 4, 1857 |{{age in years and days|1806|3|12|1853|3|4}} |[[فرینکلن پیئرس]]<br />{{small|m. {{date|1834-11-19|mdy}}}} |- !15 |[[File:Harriet Lane.jpg|80px|Portrait photograph of Harriet Lane]] |<big>'''[[Harriet Lane|Harriet Rebecca Lane]]'''</big><br />{{small|May 9, 1830 – July 3, 1903<br />(aged 73)}}<br /><ref name="WH-HarrietLane">{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/harrietlane/ |title=Biography of Harriet Lane |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref name="NFLL-HarrietLane">{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=16 |title=First Lady Biography: Harriet Lane |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=October 12, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012072834/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=16 |dead-url=yes }}</ref> |March 4, 1857<br />–<br />March 4, 1861 |{{age in years and days|1830|5|9|1857|3|4}} |[[جیمز بکانن]]<br />{{small|''Uncle''}} |- !16 |[[File:Mary Todd Lincoln2crop.jpg|80px|Portrait photograph of Mary Lincoln]] |<big>'''[[Mary Todd Lincoln|Mary Ann Todd]]'''</big><br />{{small|December 13, 1818 – July 16, 1882<br />(aged 63)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/marylincoln/ |title=Biography of Mary Lincoln |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=17 |title=First Lady Biography: Mary Lincoln |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509090243/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=17 |dead-url=yes }}</ref> |March 4, 1861<br />–<br />April 15, 1865 |{{age in years and days|1818|12|13|1861|3|4}} |[[ابراہ‏م لنکن]]<br />{{small|m. {{date|1842-11-04|mdy}}}} |- !17 |[[File:Mrs-E-Johnson.jpg|80px|Portrait engraving of Eliza Johnson]] |<big>'''[[Eliza McCardle Johnson|Eliza McCardle]]'''</big><br />{{small|October 4, 1810 – January 15, 1876<br />(aged 65)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/elizajohnson/ |title=Biography of Eliza McCardle Johnson |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=18 |title=First Lady Biography: Eliza Johnson |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509090052/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=18 |dead-url=yes }}</ref> |April 15, 1865<br />–<br />March 4, 1869 |{{age in years and days|1810|10|4|1865|4|15}} |[[انڈریو جانسن]]<br />{{small|m. {{date|1827-05-17|mdy}}}} |- !18 |[[File:Julia Dent Grant.jpg|80px|Portrait photograph of Julia Grant]] |<big>'''[[Julia Grant|Julia Boggs Dent]]'''</big><br />{{small|January 26, 1826 – December 14, 1902<br />(aged 76)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/juliagrant/ |title=Biography of Julia Grant |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=19 |title=First Lady Biography: Julia Grant |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509083629/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=19 |dead-url=yes }}</ref> |March 4, 1869<br />–<br />March 4, 1877 |{{age in years and days|1826|1|26|1869|3|4}} |[[اولیسس ایس گرانٹ]]<br />{{small|m. {{date|1848-08-22|mdy}}}} |- !19 |[[File:Lucy Hayes.jpg|80px|Portrait photograph of Lucy Hayes]] |<big>'''[[Lucy Webb Hayes|Lucy Ware Webb]]'''</big><br />{{small|August 28, 1831 – June 25, 1889<br />(aged 57)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/lucyhayes/ |title=Biography of Lucy Hayes |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=20 |title=First Lady Biography: Lucy Hayes |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509083743/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=20 |dead-url=yes }}</ref> |March 4, 1877<br />–<br />March 4, 1881 |{{age in years and days|1831|8|28|1877|3|4}} |[[ردرفورڈ بی ہیز]]<br />{{small|m. {{date|1852-12-30|mdy}}}} |- !20 |[[File:Lucretia Garfield - Brady-Handy.jpg|80px|Portrait photograph of Lucretia Garfield]] |<big>'''[[Lucretia Garfield|Lucretia Rudolph]]'''</big><br />{{small|April 19, 1832 – March 14, 1918<br />(aged 85)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/lucretiagarfield/ |title=Biography of Lucretia Garfield |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=21 |title=First Lady Biography: Lucretia Garfield |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509085321/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=21 |dead-url=yes }}</ref> |March 4, 1881<br />–<br />September 19, 1881 |{{age in years and days|1832|4|19|1881|3|4}} |[[جیمز گارفیلڈ]]<br />{{small|m. {{date|1858-11-11|mdy}}}} |- !21 |[[File:Arthur mcelroy mary.jpg|80px|Portrait of Mary Arthur McElroy]] |<big>'''[[Mary Arthur McElroy]]'''</big><br />{{small|July 5, 1841 – January 8, 1917<br />(aged 75)}}<br /><ref name="loc">{{cite web|title=Mary Arthur McElroy, White House hostess for President Chester Arthur|url=https://www.loc.gov/pictures/item/2014648340/|website=loc.gov|publisher=[[ک‏‏تب خانہ کانگریس]]|accessdate=2 May 2017}}</ref> |September 19, 1881<br />–<br />March 4, 1885 |{{age in years and days|1841|7|5|1881|9|19}} |[[چیسٹر اے آرتھر]]<br />{{small|''Brother''}} |- ! rowspan="2" |22 |[[File:Rose Cleveland.jpg|80px|Portrait of Rose Cleveland]] |<big>'''[[Rose Cleveland|Rose Elizabeth Cleveland]]'''</big><br />{{small|June 13, 1846 – November 22, 1918<br />(aged 72)}}<br /><ref name="appletons">{{Cite Appletons'|wstitle=Cleveland, Grover|year=1900}}</ref> |March 4, 1885<br />–<br />June 2, 1886 |{{age in years and days|1846|6|13|1885|3|4}} |[[گروور کلیولینڈ]]<br />{{small|''Brother''}} |- |[[File:Zorn-Motstaende side Mrs Frances Cleveland.jpg|80px|Portrait of Frances Cleveland]] |<big>'''[[Frances Cleveland|Frances Clara Folsom]]'''</big><br />{{small|July 21, 1864 – October 29, 1947<br />(aged 83)}}<br /><ref name="WH-FrancesCleve">{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/francescleveland/ |title=Biography of Frances Cleveland |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref name="NFLL-FrancesCleve">{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=23 |title=First Lady Biography: Frances Cleveland |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009204412/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=23 |dead-url=yes }}</ref> |June 2, 1886<br />–<br />March 4, 1889 |{{age in years and days|1864|7|21|1886|6|2}} |[[گروور کلیولینڈ]]<br />{{small|m. {{date|1886-06-02|mdy}}<br />''Married while President''}} |- ! rowspan="2" |23 |[[File:Caroline Harrison.jpg|80px|Portrait of Caroline Harrison]] |<big>'''[[Caroline Harrison|Caroline Lavinia Scott]]'''</big><br />{{small|October 1, 1832 – October 25, 1892<br />(aged 60)}}<br /><ref name="WH-CarolineHarr">{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/carolineharrison/ |title=Biography of Caroline Harrison |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref name="NFLL-CarolineHarr">{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=24 |title=First Lady Biography: Caroline Harrison |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509085227/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=24 |dead-url=yes }}</ref> |March 4, 1889<br />–<br />October 25, 1892<br />† |{{age in years and days|1832|10|1|1889|3|4}} |[[بنجمن ہیریسن]]<br />{{small|m. {{date|1853-10-20|mdy}}}} |- |[[File:Mary Harrison McKee in fur trimmed jacket and muff - DPLA - bcd7d851a4ea5fcdd11b41486c3fc2c2.jpg|80px|Portrait of Mary Harrison McKee]] |<big>'''[[Mary Harrison McKee|Mary Scott Harrison]]'''</big><br />{{small|April 3, 1858 – October 28, 1930<br />(aged 72)}}<br /><ref name="NFLL-CarolineHarr" /> |October 25, 1892<br />–<br />March 4, 1893 |{{age in years and days|1858|4|3|1892|10|25}} |[[بنجمن ہیریسن]]<br />{{small|''Father''}} |- !24 |[[File:Zorn-Motstaende side Mrs Frances Cleveland.jpg|80px|Portrait of Frances Cleveland]] |<big>'''[[Frances Cleveland|Frances Clara Folsom]]'''</big><br />{{small|July 21, 1864 – October 29, 1947<br />(aged 83)}}<br /><ref name="WH-FrancesCleve" /><ref name="NFLL-FrancesCleve" /> |March 4, 1893<br />–<br />March 4, 1897 |{{age in years and days|1864|7|21|1893|3|4}} |[[گروور کلیولینڈ]]<br />{{small|m. {{date|1886-06-02|mdy}}}} |- !25 |[[File:Ida McKinley.jpg|80px|Portrait of Ida McKinley]] |<big>'''[[Ida Saxton McKinley|Ida Saxton]]'''</big><br />{{small|June 8, 1847 – May 26, 1907<br />(aged 59)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/idamckinley/ |title=Biography of Ida McKinley |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=25 |title=First Lady Biography: Ida McKinley |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509083805/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=25 |dead-url=yes }}</ref> |March 4, 1897<br />–<br />September 14, 1901 |{{age in years and days|1847|6|8|1897|3|4}} |[[ولیم میک کنلے]]<br />{{small|m. {{date|1871-01-25|mdy}}}} |- !26 |[[File:Edith Roosevelt.jpg|80px|Portrait of Edith Roosevelt]] |<big>'''[[Edith Roosevelt|Edith Kermit Carow]]'''</big><br />{{small|August 6, 1861 – September 30, 1948<br />(aged 87)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/edithroosevelt/ |title=Biography of Edith Roosevelt |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=26 |title=First Lady Biography: Edith Roosevelt |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509090123/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=26 |dead-url=yes }}</ref> |September 14, 1901<br />–<br />March 4, 1909 |{{age in years and days|1861|8|6|1901|9|14}} |[[تھیوڈور روزویلٹ]]<br />{{small|m. {{date|1886-12-02|mdy}}}} |- !27 | |<big>'''[[Helen Herron Taft|Helen Louise Herron]]'''</big><br />{{small|June 2, 1861 – May 22, 1943<br />(aged 81)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/helentaft/ |title=Biography of Helen Taft |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=27 |title=First Lady Biography: Helen Taft |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509083454/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=27 |dead-url=yes }}</ref> |March 4, 1909<br />–<br />March 4, 1913 |{{age in years and days|1861|6|2|1909|3|4}} |[[ولیم ہاورڈ ٹافٹ]]<br />{{small|m. {{date|1886-06-19|mdy}}}} |- ! rowspan="3" |28 |[[File:ELWilson.jpg|80px|Portrait of Ellen Wilson]] |<big>'''[[Ellen Axson Wilson|Ellen Louise Axson]]'''</big><br />{{small|May 15, 1860 – August 6, 1914<br />(aged 54)}}<br /><ref name="WH-EllenWil">{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/ellenwilson/ |title=Biography of Ellen Wilson |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref name="NFLL-EllenWil">{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=28 |title=First Lady Biography: Ellen Wilson |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009085710/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=28 |dead-url=yes }}</ref> |March 4, 1913<br />–<br />August 6, 1914<br />† |{{age in years and days|1860|5|15|1913|3|4}} |[[ووڈرو ولسن]]<br />{{small|m. {{date|1885-06-24|mdy}}}} |- |[[File:Margaret Woodrow Wilson 1912.jpg|80px|Portrait of Margaret Woodrow Wilson]] |<big>'''[[Margaret Woodrow Wilson]]'''</big><br />{{small|April 16, 1886 – February 12, 1944<br />(aged 57)}}<br /><ref name="NFLL-EllenWil" /><ref>{{Cite web |url=http://firstladies.c-span.org/FirstLady/29/Ellen-Wilson.aspx |title=First Lady – Ellen Wilson |publisher=[[C-SPAN]]}}</ref> |August 6, 1914<br />–<br />December 18, 1915 |{{age in years and days|1886|4|16|1914|8|6}} |[[ووڈرو ولسن]]<br />{{small|''Father''}} |- |[[File:Edith Wilson cropped 2.jpg|80px|Portrait of Edith Wilson]] |<big>'''[[Edith Wilson|Edith Bolling]]'''</big><br />{{small|October 15, 1872 – December 28, 1961<br />(aged 89)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/edithwilson/ |title=Biography of Edith Wilson |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=29 |title=First Lady Biography: Edith Wilson |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509090156/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=29 |dead-url=yes }}</ref> |December 18, 1915<br />–<br />March 4, 1921 |{{age in years and days|1872|10|15|1915|12|18}} |[[ووڈرو ولسن]]<br />{{small|m. {{date|1915-12-18|mdy}}<br />''Married while President''}} |- !29 |[[File:Florence Kling Harding-01.jpg|80px|Portrait of Florence Harding]] |<big>'''[[Florence Harding|Florence Mabel Kling]]'''</big><br />{{small|August 15, 1860 – November 21, 1924<br />(aged 64)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/florenceharding/ |title=Biography of Florence Harding |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=30 |title=First Lady Biography: Florence Harding |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509065941/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=30 |dead-url=yes }}</ref> |March 4, 1921<br />–<br />August 2, 1923 |{{age in years and days|1860|8|15|1921|3|4}} |[[وارن جی ہارڈنگ]]<br />{{small|m. {{date|1891-07-08|mdy}}}} |- !30 |[[File:Grace Coolidge 1924.jpg|80px|Grace Coolidge]] |<big>'''[[Grace Coolidge|Grace Anna Goodhue]]'''</big><br />{{small|January 3, 1879 – July 8, 1957<br />(aged 78)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/gracecoolidge/ |title=Biography of Grace Coolidge |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=31 |title=First Lady Biography: Grace Coolidge |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509090512/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=31 |dead-url=yes }}</ref> |August 2, 1923<br />–<br />March 4, 1929 |{{age in years and days|1879|1|3|1923|8|2}} |[[کیلون کولج]]<br />{{small|m. {{date|1905-10-04|mdy}}}} |- !31 |[[File:Louhenryhoover.jpg|80px|Portrait of Lou Hoover]] |<big>'''[[Lou Henry Hoover|Lou Henry]]'''</big><br />{{small|March 29, 1874 – January 7, 1944<br />(aged 69)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/louhoover/ |title=Biography of Lou Hoover |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=32 |title=First Lady Biography: Lou Hoover |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509084107/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=32 |dead-url=yes }}</ref> |March 4, 1929<br />–<br />March 4, 1933 |{{age in years and days|1874|3|29|1929|3|4}} |[[ہربرٹ ہوور]]<br />{{small|m. {{date|1899-02-10|mdy}}}} |- !32 |[[File:Eleanor Roosevelt cph.3b16000.jpg|80px|Portrait of Eleanor Roosevelt]] |<big>'''[[Eleanor Roosevelt|Anna Eleanor Roosevelt]]'''</big><br />{{small|October 11, 1884 – November 7, 1962<br />(aged 78)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/eleanorroosevelt/ |title=Biography of Eleanor Roosevelt |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=33 |title=First Lady Biography: Eleanor Roosevelt |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=April 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429132617/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=33 |dead-url=yes }}</ref> |March 4, 1933<br />–<br />April 12, 1945 |{{age in years and days|1884|10|11|1933|3|4}} |[[فرینکلن ڈی روزویلٹ]]<br />{{small|m. {{date|1905-03-17|mdy}}}} |- !33 |[[File:Bess Truman cropped.jpg|80px|Portrait of Bess Truman]] |<big>'''[[Bess Truman|Elizabeth Virginia "Bess" Wallace]]'''</big><br />{{small|February 13, 1885 – October 18, 1982<br />(aged 97)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/besstruman/ |title=Biography of Bess Truman |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=34 |title=First Lady Biography: Bess Truman |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509090543/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=34 |dead-url=yes }}</ref> |April 12, 1945<br />–<br />January 20, 1953 |{{age in years and days|1885|2|13|1945|4|12}} |[[ہیری ٹرومین]]<br />{{small|m. {{date|1919-06-28|mdy}}}} |- !34 |[[File:Mamie Eisenhower color photo portrait, White House, May 1954.jpg|80px|Portrait of Mamie Eisenhower]] |<big>'''[[Mamie Eisenhower|Mamie Geneva Doud]]'''</big><br />{{small|November 14, 1896 – November 1, 1979<br />(aged 82)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/mamieeisenhower/ |title=Biography of Mamie Eisenhower |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=35 |title=First Lady Biography: Mamie Eisenhower |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509065906/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=35 |dead-url=yes }}</ref> |January 20, 1953<br />–<br />January 20, 1961 |{{age in years and days|1896|11|14|1953|1|20}} |[[ڈیوائٹ ڈی آئزن ہاور]]<br />{{small|m. {{date|1916-07-01|mdy}}}} |- !35 |[[File:Mrs Kennedy in the Diplomatic Reception Room cropped.jpg|80px|Portrait Of Jaqueline Kennedy]] |<big>'''[[Jacqueline Kennedy Onassis|Jacqueline "Jackie" Lee Bouvier]]'''</big><br />{{small|July 28, 1929 – May 19, 1994<br />(aged 64)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/jacquelinekennedy/ |title=Biography of Jacqueline Kennedy |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=36 |title=First Lady Biography: Jackie Kennedy |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 23, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170523150207/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=36 |dead-url=yes }}</ref> |January 20, 1961<br />–<br />November 22, 1963 |{{age in years and days|1929|7|28|1961|1|20}} |[[جان ایف کینیڈی]]<br />{{small|m. {{date|1953-09-12|mdy}}}} |- !36 |[[File:Lady Bird Johnson, photo portrait, standing at rear of White House, color, crop.jpg|80px|Portrait of Lady Bird Johnson]] |<big>'''[[Lady Bird Johnson|Claudia Alta "Lady Bird" Taylor]]'''</big><br />{{small|December 22, 1912 – July 11, 2007<br />(aged 94)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/ladybirdjohnson/ |title=Biography of Lady Bird Johnson |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=37 |title=First Lady Biography: Lady Bird Johnson |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509084142/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=37 |dead-url=yes }}</ref> |November 22, 1963<br />–<br />January 20, 1969 |{{age in years and days|1912|12|22|1963|11|22}} |[[لنڈن بی جانسن]]<br />{{small|m. {{date|1934-11-17|mdy}}}} |- !37 |[[File:PatNixon.jpg|80px|Portrait of Pat Nixon]] |<big>'''[[Pat Nixon|Thelma "Pat" Catherine Ryan]]'''</big><br />{{small|March 16, 1912 – June 22, 1993<br />(aged 81)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/patnixon/ |title=Biography of Pat Nixon |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=38 |title=First Lady Biography: Pat Nixon |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509084238/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=38 |dead-url=yes }}</ref> |January 20, 1969<br />–<br />August 9, 1974 |{{age in years and days|1912|3|16|1969|1|20}} |[[رچرڈ نکسن]]<br />{{small|m. {{date|1940-06-21|mdy}}}} |- !38 |[[File:Betty Ford, official White House photo color, 1974.jpg|80px|Portrait of Betty Ford]] |<big>'''[[Betty Ford|Elizabeth "Betty" Ann Bloomer]]'''</big><br />{{small|April 8, 1918 – July 8, 2011<br />(aged 93)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/bettyford/ |title=Biography of Betty Ford |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=39 |title=First Lady Biography: Betty Ford |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509084814/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=39 |dead-url=yes }}</ref> |August 9, 1974<br />–<br />January 20, 1977 |{{age in years and days|1918|4|8|1974|8|9}} |[[جیرالڈ فورڈ]]<br />{{small|m. {{date|1948-10-15|mdy}}}} |- !39 |[[File:Rose Carter, official color photo, 1977-cropped.jpg|80px|Portrait of Rosalynn Carter]] |<big>'''[[Rosalynn Carter|Eleanor Rosalynn Smith]]'''</big><br />{{small|Born {{birth date and age|1927|8|18|mf=yes}}}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/rosalynncarter/ |title=Biography of Rosalynn Carter |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=40 |title=First Lady Biography: Rosalynn Carter |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509071718/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=40 |dead-url=yes }}</ref> |January 20, 1977<br />–<br />January 20, 1981 |{{age in years and days|1927|8|18|1977|1|20}} |[[جمی کارٹر]]<br />{{small|m. {{date|1946-07-07|mdy}}}} |- !40 |[[File:Nancy Reagan.jpg|80px|Portrait of Nancy Reagan]] |<big>'''[[نینسی ڈیوس ریگن]]'''</big><br />{{small|July 6, 1921 – March 6, 2016<br />(aged 94)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/nancyreagan/ |title=Biography of Nancy Reagan |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41 |title=First Lady Biography: Nancy Reagan |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509085730/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41 |dead-url=yes }}</ref> |January 20, 1981<br />–<br />January 20, 1989 |{{age in years and days|1921|7|6|1981|1|25}} |[[رونالڈ ریگن]]<br />{{small|m. {{date|1952-03-04|mdy}}}} |- !41 |[[File:Barbara Bush portrait.jpg|80px|Portrait of Barbara Bush]] |<big>'''[[Barbara Bush|Barbara Pierce]]'''</big><br />{{small|June 8, 1925 – April 17, 2018<br />(aged 92)}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/barbarabush/ |title=Biography of Barbara Bush |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=42 |title=First Lady Biography: Barbara Bush |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090303162751/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=42 |archivedate=March 3, 2009}}</ref> |January 20, 1989<br />–<br />January 20, 1993 |{{age in years and days|1925|6|8|1989|1|20}} |[[جارج ایچ ڈبلیو بش]]<br />{{small|m. {{date|1945-01-06|mdy}}}} |- !42 |[[File:Hillary Clinton in 1992.jpg|80px|Portrait of Hillary Rodham Clinton]] |<big>'''[[ہیلری کلنٹن]]'''</big><br />{{small|Born {{Birth date and age|1947|10|26|mf=yes}}}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/hillaryclinton/ |title=Biography of Hillary Clinton |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=43 |title=First Lady Biography: Hillary Clinton |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=April 14, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414204023/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=43 |dead-url=yes }}</ref> |January 20, 1993<br />–<br />January 20, 2001 |{{age in years and days|1947|10|26|1993|1|20}} |[[بل کلنٹن]]<br />{{small|m. {{date|1975-10-11|mdy}}}} |- !43 |[[File:Laura Bush portrait.jpg|80px|Portrait of Laura Bush]] |<big>'''[[Laura Bush|Laura Lane Welch]]'''</big><br />{{small|Born {{birth date and age|1946|11|4|mf=yes}}}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/laurabush/ |title=Biography of Laura Bush |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=44 |title=First Lady Biography: Laura Bush |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509085633/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=44 |dead-url=yes }}</ref> |January 20, 2001<br />–<br />January 20, 2009 |{{age in years and days|1946|11|4|2001|1|20}} |[[جارج ڈبلیو بش]]<br />{{small|m. {{date|1977-11-05|mdy}}}} |- !44 |[[File:Michelle Obama 2013 official portrait.jpg|80px|Portrait of Michelle Obama]] |<big>'''[[مشیل اوباما]]'''</big><br />{{small|Born {{birth date and age|1964|1|17|mf=yes}}}}<br /><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/administration/first-lady-michelle-obama |title=Biography of Michelle Obama |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[وائٹ ہاؤس]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=45 |title=First Lady Biography: Michelle Obama |accessdate=March 11, 2010 |publisher=[[National First Ladies' Library]] |archive-date=May 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509081758/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=45 |dead-url=yes }}</ref> |January 20, 2009<br />–<br />January 20, 2017 |{{age in years and days|1964|1|17|2009|1|20}} |[[بارک اوباما]]<br />{{small|m. {{date|1992-10-03|mdy}}}} |- !45 |[[File:Melania Trump official portrait.jpg|80px|Photograph of Melania Trump]] |<big>'''[[میلانیا ٹرمپ]]'''</big><br />{{small|Birth country: {{flagcountry|SFR Yugoslavia}}<br />(present day {{flagcountry|Slovenia}})<br />Born {{birth date and age|1970|4|26|mf=yes}}}}<br /><ref>{{Cite web |url=http://www.newyorker.com/magazine/2016/05/09/who-is-melania-trump |title=Who Is Melania Trump? |accessdate=May 9, 2016 |publisher=[[دی نیو یارکر]] |location=[[نیو یارک شہر]]}}</ref> |{{Nowrap|January 20, 2017}}<br />–<br />present<br /> |{{age in years and days|1970|4|26|2017|1|20}} |[[ڈونلڈ ٹرمپ]]<br />{{small|m. {{date|2005-01-22|mdy}}}} |} == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:سربراہان مملکت د‏‏ی ازواج]] [[گٹھ:فہارست امریدیاں عورتاں]] [[گٹھ:امریدیاں عورتاں اول]] mfabv750mb3cnt31zdqfxww3k78p69e 0 91758 708084 707590 2026-06-20T10:39:23Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708084 wikitext text/x-wiki {{Pie chart |thumb = left |caption = 2016ء نو‏‏ں اسرائیل وچ مذہب<ref name="2016-data">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/shnatone_new.htm|title=Statistical Abstract of Israel 2017|publisher=Central Bureau of Statistics|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224210329/http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/shnatone_new.htm|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-06-24|url-status=live}}</ref> |label1 = [[اسرائیل وچ یہودیت|یہودیت]] |value1 = 74.7 |color1 = DarkBlue |label2 = [[اسرائیل وچ اسلام|اسلام]] |value2 = 17.7 |color2 = Green |label3 = [[اسرائیل وچ مسیحیت|مسیحیت]] |value3 = 2.0 |color3 = dodgerBlue |label4 = [[دروز]] |value4 = 1.6 |color4 = yellow |label5 = دیگر/نامعلوم |value5 = 4.1 |color5 = gray }} [[File:Temple Mount Western Wall on Shabbat by David Shankbone.jpg|thumb|300px|دیوار گریہ تے قبۃ الصخرہ، یروشلم<br />(یروشلم اُتے اسرائیلی حکومت [[:en:Positions on Jerusalem|بین الاقوامی طور اُتے متنازع]] ا‏‏ے۔<ref group=حاشیہ>The [[:en:Jerusalem Law|Jerusalem Law]] states that "Jerusalem, complete and united, is the capital of Israel" and the city serves as the seat of the government, home to the President's residence, government offices, supreme court, and [[کنیست|Knesset]]۔ [[:en:United Nations Security Council Resolution 478|United Nations Security Council Resolution 478]] (20 Aug 1980; 14–0, U.S. abstaining) declared the Jerusalem Law "null and void" and called on member states to withdraw their diplomatic missions from Jerusalem. The United Nations and all member nations refuse to accept the Jerusalem Law (see {{Harvard citation no brackets|Kellerman|1993|p=140}}) and maintain their embassies in other cities such as Tel Aviv, [[رمت غان|Ramat Gan]] تے [[ہرتزیلیا|Herzliya]] (see the [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html CIA Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210103175437/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html |date=2021-01-03 }} and [https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf Map of Israel])۔ The U.S. Congress subsequently adopted the [[قانون سفارت خانہ یروشلم|Jerusalem Embassy Act]]، which said that the U.S. embassy should be relocated to Jerusalem and that it should be recognized as the capital of Israel. However, the US Justice Department Office of Legal Counsel concluded that the provisions of the act "invade exclusive presidential authorities in the field of foreign affairs and are unconstitutional"۔ Since passage of the act, all Presidents serving in office have determined that moving forward with the relocation would be detrimental to U.S. national security concerns and opted to issue waivers suspending any action on this front. The [[فلسطینی قومی عملداری|Palestinian Authority]] sees [[مشرقی یروشلم|East Jerusalem]] as the capital of a [[:en:Proposals for a Palestinian state|future Palestinian state]]۔ The city's final status awaits future negotiations between Israel and the Palestinian Authority (see [http://www.pij.org/details.php?id=460 "Negotiating Jerusalem"، Palestine–Israel Journal])۔ See [[:en:Positions on Jerusalem|Positions on Jerusalem]] for more information.</ref>]] '''اسرائیل وچ مذہب''' ملک د‏‏ی مرکزی خصوصیت اے جو اسرائیل د‏‏ی سبھیاچار تے طرز زندگی د‏‏ی تشکیل وچ اک اہ‏م کردار ادا کردا ا‏‏ے۔ مذہب نے اسرائیل د‏‏ی تریخ وچ مرکزی کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ [[اسرائیل]] دنیا دا واحد ملک اے جتھ‏ے [[یہودی]]اں د‏‏ی اکثریت ا‏‏ے۔ [[اسرائیل مرکزی دفتر شماریات]] دے مطابق، 2011ء وچ آبادی دے 75.4% یہودی، 20.6% عرب تے 4.1% اقليتی گروہ سن ۔<ref>Haaretz Service (16-09-2009)۔ "Israel on eve of Rosh Hoshanah: Population hits 7.5m, 75.4% Jewish"۔ Haaretz. http://www.haaretz.com/hasen/spages/1115060.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091203104844/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1115060.html |date=2009-12-03 }}. Retrieved 2009-12-26.</ref> 2006ء وچ اسرائيلی آبادی د‏‏ی مذہبی وابستگی دے مطابق<ref name="2016-data" /> 74.7% یہودی، 17.7% [[مسلما‏ن]]، 2.0% [[مسیحی]] تے 1.6% [[دروز]]، باقی 4.1% چھوٹی اقلیتاں [[سامریت]] تے [[بہائیت]] تے [[اسرائیل وچ لادینیت|لا مذہب]] افراد اُتے مشتمل نيں۔<ref>{{cite book|last1=Fazel|first1=Seena|title=THE BAHA’IS OF IRAN: Socio-Historical Studies|date=2012|page=223}}</ref><ref name="CBS 2.1">{{cite book|title=Statistical Abstract of Israel 2006 (No. 57)|publisher=[[Iاسرائیل مرکزی دفتر شماریات]]|url=http://www1.cbs.gov.il/reader/shnatonenew_site.htm|year=2006|chapter=Table 2.1 — Population, by Religion and Population. As of may 2011 estimate the population was 76.0 Jewish. Group|chapterurl=http://www1.cbs.gov.il/shnaton57/st02_01.pdf|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120914092802/http://www1.cbs.gov.il/reader/shnatonenew_site.htm|archivedate=2012-09-14|df=}}</ref> اسرائیل دا آئین نئيں ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ [[اسرائيل دے بنیادی قوانین]] آئین دے متبادل دے طور اُتے لاگو نيں جنہاں د‏‏ی رو تو‏ں اسرائیل "[[یہودی ریاست]]" اے، انہاں بنیادی قوانین، مع [[کنیست]] دے قوانین، اسرائیل د‏‏ی سپریم کورٹ دے فیصلے تے اسرائیل وچ موجودہ قانون عامہ دے مختلف عناصر، ملک وچ [[مذہبی آزادی]] دے لئی کچھ تحفظ فراہ‏م کردے نيں۔<ref name="state.gov">{{cite web|url=https://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2004/35499.htm|title=Israel and the Occupied Territories|work=U.S. Department of State}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic3_eng.htm|title=Basic Law: Human Dignity and Liberty|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224210326/https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic3_eng.htm|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-06-24|url-status=live}}</ref> [[پیو ریسرچ سینٹر]] اسرائیل نے انہاں ملکاں وچو‏ں اک د‏‏ی حیثیت تو‏ں شناخت د‏‏ی اے جو مذہب اُتے "وڈی" پابندیاں رکھدی نيں،<ref name="prc-2">{{cite web|title=Global Restrictions on Religion (Full report)|publisher=The Pew Forum on Religion & Public Life|date=دسمبر 2009|url=http://www.pewforum.org/files/2009/12/restrictions-fullreport.pdf|accessdate=12 ستمبر 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224210327/http://www.pewforum.org/files/2009/12/restrictions-fullreport.pdf|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> تے یہودیاں دے غیر آرتھوڈوکس عقیدے اُتے حداں موجود نيں۔<ref>"U.S. Department of State: 2012 Report on International Religious Freedom: Israel and The Occupied Territories (20 مئی، 2013)"http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2012/nea/208392.htm</ref> کچھ اہ‏م تبدیلیاں دے نال۔، غیر یہودی برادریاں د‏‏ی قانونی رہائش عثمانی تے برطانوی انتظامیہ دے طرز عمل دے مطابق نيں۔ اسرائیلی قانون باضابطہ پنج مذاہب نو‏‏ں تسلیم کردا اے، [[ابراہیمی مذاہب]] د‏‏ی تمام شاخاں: [[یہودیت]]، [[مسیحیت]]، [[اسلام]]، [[دروز]] تے [[بہائیت]]۔ ہور، ایہ قانون مسیحیت دے دس فرقےآں: [[Latin Rite|رومنی]]، [[Armenian Catholic Church|آرمینیائی]]، [[Maronite Church|میرونائیٹ]]، [[مشرقی کاتھولک کلیسیا]]، [[Syriac Catholic Church|شامی]] تے [[Chaldean Catholic Church|کلدانی]] [[کاتھولک کلیسیا]]; [[مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا]] [[یونانی راسخ الاعتقاد کلیسیا]]; [[اورینٹل راسخ الاعتقادی]] [[سریانی راسخ الاعتقاد کلیسیا]]; [[آرمینیائی رسولی کلیسیا]]; تے [[انگلیکانیت]] نو‏‏ں باضابطہ تسلیم کردا ا‏‏ے۔<ref name="sheetrit">{{Cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2001/8/Freedom%20of%20Religion%20in%20Israel|title=Freedom of Religion in Israel|last=Sheetrit|first=Shimon|date=2001-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130206203625/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2001/8/Freedom%20of%20Religion%20in%20Israel|archive-date=6 فروری 2013|dead-url=yes|work=Israel Ministry of Foreign Affairs|accessdate=2008-10-26| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181224210328/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2001/8/Freedom%20of%20Religion%20in%20Israel | archivedate = 24 دسمبر 2018}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/freedom-of-religion-in-israel|title=Freedom of Religion in Israel|website=www.jewishvirtuallibrary.org|language=en|access-date=2017-05-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224210316/https://www.jewishvirtuallibrary.org/freedom-of-religion-in-israel|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> مذہبی گروہاں دے درمیان وچ تعلقات - یہودیاں تے غیر یہودیاں دے درمیان، مسلماناں تے مسیحیاں دے درمیان وچ تے یہودیت دے مختلف فرقےآں دے درمیان، جداں آرتھوڈوکس، اصلاح پسنداں تے قدامت پرستاں دے درمیان وچ تعلقات اکثر کشیدگی دا شکار نيں۔<ref name="state.gov" /> == مذہبی گروہ == === یہودیت === {{اصل|اسرائیلی یہود}} اسرائيل وچ اکثریت یہودیاں د‏‏ی اے،<ref name="CBS_month_pop">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/publications13/yarhon0413/pdf/b1.pdf |title=Population, by Population Group |date=31 دسمبر 2013 |work=Monthly Bulletin of Statistics |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |accessdate=17 Feb 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140203172044/http://www1.cbs.gov.il/publications13/yarhon0413/pdf/b1.pdf |archivedate=2014-02-03 |df=}}</ref> 2015ء دے آخر تک [[اسرائیلی یہود]] اسرائیل د‏‏ی کل آبادی دا 74.9% سن ۔<ref name="CBSPopulation2015">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/reader/newhodaot/hodaa_template.html?hodaa=201511355 |title=Population of Israel on the eve of 2016 |date=31 دسمبر 2015 |work=Press Release |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=2 جنوری 2016 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160109172710/http://www.cbs.gov.il/reader/newhodaot/hodaa_template.html?hodaa=201511355 |archivedate=9 جنوری 2016 |df=}}</ref> ==== راسخ الاعتقاد ==== {{اصل|حریدی یہودیت}} [[حریدی یہودیت]] جسنو‏ں بعض اوقات خریدی (جمع حریدیت یا خریدیت) بنیاد پرست یہودیت د‏‏ی اک وڈی شاخ اے جو موجودہ دور دے سیکولر رحجان د‏‏ی نفی کردا ا‏‏ے۔ اس دے اراکین نو‏‏ں '''انتہائی بنیاد پرست''' یا انگریزی وچ '''الٹرا آرتھوڈاکس''' کہیا جاندا اے حالانکہ اس دے بوہت سارے اراکین اس اصطلاح نو‏‏ں منفی سمجھدے نيں۔<ref name="حوالہ 1">{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/national/religion/should-ultra-orthodox-jews-be-able-to-decide-what-theyre-called/2014/02/06/99c2a506-8f74-11e3-878e-d76656564a01_story.html|title=Should ultra-Orthodox Jews be able to decide what they're called? |last=Markoe |first=Lauren |date=فروری 6, 2014|website=Washington Post|access-date=2017-01-13}}</ref> حریدی خود نو‏‏ں مصدقہ یہودیاں وچ سب تو‏ں زیادہ مذہبی گرداندے نيں<ref name="DumovaFiordo2011">{{cite book|author1=Tatyana Dumova|author2=Richard Fiordo|title=Blogging in the Global Society: Cultural, Political and Geographical Aspects|url=https://books.google.com/books?id=TBQqS-bFBUYC&pg=PA126|date=30 ستمبر 2011|publisher=Idea Group Inc (IGI)|isbn=978-1-60960-744-9|page=126|quote=Haredim regard themselves as the most authentic custodians of Jewish religious law and tradition which, in their opinion, is binding and unchangeable. They consider all other expressions of Judaism, including Modern Orthodoxy, as deviations from God's laws.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224210322/https://books.google.com/books?id=TBQqS-bFBUYC&pg=PA126|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-07-24|url-status=live}}</ref> اُتے ہور فرقے اس گل نو‏‏ں تسلیم نئيں کردے۔<ref name="Rubel2010">{{cite book|author=Nora L. Rubel|title=Doubting the Devout: The Ultra-Orthodox in the Jewish American Imagination|url=https://books.google.com/books?id=NR2lyBRvt9QC&pg=PA148|accessdate=24 جولائ‏ی 2013|year=2010|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-14187-1|page=148|quote=Mainstream Jews have—until recently—maintained the impression that the ultraorthodox are the 'real' Jews.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224210323/https://books.google.com/books?id=NR2lyBRvt9QC&pg=PA148|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref><ref>{{harvnb|Ilan|2012}}: "One of the main sources of power enabling Haredi Jews' extreme behavior is the Israeli public's widely held view that their way of life represents traditional Judaism, and that when it comes to Judaism, more radical means more authentic. This is among the most strongly held and unfounded myths in Israel society."</ref> حریدی لوک زیادہ تر اسرائیل، [[شمالی امریکا]] تے [[مغربی یورپ]] وچ آباد نيں۔ دنیا بھر وچ انہاں د‏‏ی کل تعداد دا تخمینہ پندرہ تو‏ں اٹھارہ لکھ دے درمیان وچ اے تے چونکہ ایہ لوک بین المذاہب شادی دے خلاف نيں تے انہاں د‏‏ی شرح پیدائش زیادہ اے، اس لئی انہاں د‏‏ی تعداد مسلسل ودھ رہی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ بال تشووا تحریک دے نتیجے وچ غیر مذہبی یہودی وی انہاں وچ شامل ہوئے رہے نيں۔<ref name="DešenLiebman1995">{{cite book|author1=Šelomo A. Dešen|author2=Charles Seymour Liebman|author3=Moshe Shokeid|title=Israeli Judaism: The Sociology of Religion in Israel|url=https://books.google.com/books?id=aBOTrPILb9YC&pg=PA28|date=1 جنوری 1995|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-4128-2674-7|page=28|quote=The number of baalei teshuvah, "penitents" from secular backgrounds who become Ultraorthodox Jews, amounts to a few thousand, mainly between the years 1975–87, and is modest compared with the natural growth of the haredim; but the phenomenon has generated great interest in Israel.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224210325/https://books.google.com/books?id=aBOTrPILb9YC&pg=PA28|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-07-24|url-status=live}}</ref><ref>{{harvnb|Harris|1992|p=490}}: "This movement began in the US, but is now centred in Israel, where, since 1967, many thousands of Jews have consciously adopted an ultra-Orthodox lifestyle."</ref><ref>{{harvnb|Weintraub|2002|p=211}}: "Many of the Ultra-Orthodox Jews living in Brooklyn are baaley tshuva, Jews who have gone through a repentance experience and have become Orthodox, though they may have been raised in entirely secular Jewish homes."</ref><ref>Returning to Tradition: The Contemporary Revival of Orthodox Judaism, By M. Herbert Danzger: "A survey of Jews in the New York metropolitan area found that 24% of those who were highly observant … had been reared by parents who did not share such scruples. […] The ba'al t'shuva represents a new phenomenon for Judaism; for the first time there are not only Jews who leave the fold … but also a substantial number who "return"۔ p. 2; and: "Defined in terms of observance, then, the number of newly Orthodox is about 100,000." p. 193.</ref> ==== ربی اعظم اسرائیل ==== {{اصل|ربی اعظم اسرائیل}} [[ربی اعظم اسرائیل]] اسرائیل دا اک قانونی منصب اے <ref>{{Cite web |title="Chief Rabbinate of Israel Law, 5740 (1980)" |url=http://www.israellawresourcecenter.org/israellaws/fulltext/chiefrabbinateisrael.htm |access-date=2020-10-22 |archive-date=2017-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170217091701/http://www.israellawresourcecenter.org/israellaws/fulltext/chiefrabbinateisrael.htm |dead-url=yes }}</ref> جس اُتے فائز شخص دنیائے یہود دا روحانی و فقہی پیشوا ہُندا اے تے ربی اعظم کہلاندا ا‏‏ے۔ سنہ 1921ء وچ [[برطانوی انتداب]] نے [[فلسطین]] وچ اس منصب نو‏‏ں قائم کيتا تے [[ربی اسحق کوک]] پہلے ربی اعظم بنے۔ اس منصب دے لئی بیک وقت دو افراد [[سفاردی یہودی|سفاردی یہودیاں]] تو‏ں اک ہور [[اشکنازی یہودی|اشکنازی یہودیاں]] تو‏ں اک منتخب کیتے جاندے نيں۔<ref>موسوعة اليهود واليهودية، المسيري، جلد ہفتم</ref> ربی اعظم دے ذمہ دنیا بھر وچ بسنے والے یہودیاں د‏‏ی جانب تو‏ں آنے والے استفتا دا جواب ہور یہود دے مذہبی و عائلی معاملات مثلاً نکاح، طلاق، حلال غذا وغیرہ وچ فتوے دینے د‏‏ی ذمہ داری ہُندی ا‏‏ے۔ اس منصب کيتی مدت کار دس برس ا‏‏ے۔ === مسیحیت === {{اصل|اسرائیل وچ مسیحیت}} مسیحیت اسرائیل وچ وڈے مذاہب وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ 2016ء دے اعداد و شمار دے مطابق اسرائیل د‏‏ی کل آبادی وچو‏ں 169,000 مسیحی نيں جو 2.0% بندے نيں۔ انہاں وچ 133,000 [[مسیحی عرب]] شامل نيں، جنہاں د‏‏ی اکثریت (اسرائیلی مسیحیاں وچو‏ں 60%) دا تعلق رومی ملکینی کاتھوک کلیسیا تو‏ں یا یروشلم دے رومی راسخ الاعتقاد کلیسیا تو‏ں اے، اس دے نال نال [[لاطینی کلیسیا]]، مارونی، [[قبطی مسیحی|قبطی]] تے [[پروٹسٹنٹ]] نيں، تقریباً 25،000 سویت اتحاد دے راسخ الاعتقاد روسی مسیحی ([[روسی راسخ الاعتقاد کلیسیا]]) تے قلیل تعداد وچ اشوری تے آرمینیائی مسیحی نيں۔ اسرائیلیاں د‏‏ی اک مخصوص تعداد مسیحانہ یہودیت اُتے کاربند اے، عام طور اُتے اسنو‏ں مسیحیت دا اجتماع نقیضین سمجھیا جاندا اے، اس دے پیروکاراں د‏‏ی تعداد جنہاں د‏‏ی تعداد ہزاراں وچ اے، لیکن درست تعداد دا علم نئيں۔ اسرائيلی مسیحیاں وچو‏ں 80 فیصد عرب مسیحی نيں، جو تاریخی طور اُتے پڑوسی لبنان، شام تے فلسطینی مسیحیاں دے نال جڑے ہوئے نيں۔ 1،000 قبائلی مسیحیاں د‏‏ی اک برادری اسرائیل وچ موجود اے، اگرچہ انہاں د‏‏ی عرب شناخت متنازع اے لیکن انہاں دا اندراج عرب مسیحیاں دے طور اُتے کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ مسیحی عرب اسرائیل دے تعلیم یافتہ گروہاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اخبار معاریف نے مسیحی عرباں نو‏‏ں اسرائیل وچ تعلیم دے میدان وچ سب تو‏ں کامیاب قوم قرار دتا ا‏‏ے۔<ref name="Maariv">{{cite web |url=http://www.nrg.co.il/online/1/ART2/319/566.html |title=המגזר הערבי נוצרי הכי מצליח במערכת החינוך |website=Nrg.co.il |accessdate=2016-09-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224210324/https://www.makorrishon.co.il/nrg/online/1/ART2/319/566.html%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> === اسلام === {{اصل|اسرائیل وچ اسلام}} اسلام [[اسرائیل]] دا اک وڈا [[مذہب]] اے، جس د‏‏ی وڈی [[آبادی]] [[اسرائیلی عرب شہری|اسرائیلی دے عرب شہریاں]] اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ [[مسلما‏ن]] اسرائیلی آبادی دا 17.4٪ نيں۔<ref name="Israel">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html Israel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210103175437/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html |date=2021-01-03 }}۔ CIA Factbook</ref> ایہ اسرائیل وچ مذہبی افراد د‏‏ی یہودیاں دے بعد دوسری وڈی تعداد ا‏‏ے۔ [[سعودی عرب]] دے شہراں [[مکہ]] مکرمہ و [[مدینہ منورہ]] دے بعد [[یروشلم]] شہر [[اسلام]] وچ تیسرا [[مقدس شہر]] ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web |title=From the article on Islam in Palestine and Israel in Oxford Islamic Studies Online |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1815?_hi=33&_pos=1 |access-date=2020-10-22 |archive-date=2013-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231021/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1815?_hi=33&_pos=1 |dead-url=yes }}</ref> یروشلم وچ ہی [[حرم قدسی شریف]] اے، جتھ‏ے تو‏ں [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم]] نو‏‏ں [[جنت]] د‏‏ی سیر دے لئی لے جایا گیا۔<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The Pursuit of Learning in the Islamic World, 610-2003|publisher=McFarland, 2005|isbn=0-7864-1954-7|accessdate=18 فروری 2015}}</ref> ایہ [[عقیدہ]] مسلماناں دے لئی [[مسجد اقصٰی]] تے [[قبۃ الصخرہ|قبۃ الصخریٰ]] نو‏‏ں تقدیس عطا کردا ا‏‏ے۔ اسلامی [[وقف]] جو اس مقام دا نگران ادارہ اے اس د‏ی طرف تو‏ں، صرف مسلماناں نو‏‏ں ہی حرم قدسی (جسنو‏ں یہودی [[ہیکل دوم]] دا ناں دیندے نيں) وچ باجماعت عبادت (نماز) د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ === دروز === {{اصل|اسرائیل وچ دروز}} [[دروز]] [[اسرائیل]] د‏‏ی [[عربی النسل]] [[اقلیت]] دا اک منفرد شناخت دا حامل مذہبی گروہ ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ 5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group | Pew Research Center<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> سنہ 2012ء وچ اسرائیل وچ رہنے والے دروزاں د‏‏ی کل تعداد 130600 سی۔<ref name="CBS13">{{cite web |url =http://www.cbs.gov.il/shnaton64/st02_13.pdf |title =Sources of Population Growth, by District, Population Group and Religion |year =2013 |work =CBS, Statistical abstract of Israel 2013 |publisher =[[مرکزی ادارہ شماریات، اسرائیل]] |accessdate =15 جون 2014 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20190105202231/http://www.cbs.gov.il/shnaton64/st02_13.pdf%20 |archivedate =2019-01-05 |url-status =live}}</ref> گوکہ انہاں دا عقیدہ [[اسماعیلی]] مذہب تو‏ں وجود وچ آیا اے مگر انہاں نو‏‏ں مسلما‏ن تصور نئيں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ سنہ 1957ء وچ حکومت اسرائیل نے [[دروز]]ی رہنماواں د‏‏ی درخواست اُتے انہاں نو‏‏ں اک وکھ نسلی گروہ د‏‏ی شناخت دی۔ دروز [[عربی زبان]] بولدے نيں، اسرائیل دے باشندے نيں تے [[اسرائیلی دفاعی فوج]] وچ خدمات انجام دیندے نيں۔ اس گروہ دے کئی ارکان نو‏‏ں اسرائیل د‏‏ی سیاست وچ اہ‏م عہدے عطا کیتے گئے نيں۔<ref name="theisraelproject1">[http://www.theisraelproject.org/site/apps/nlnet/content2.aspx?c=ewJXKcOUJlIaG&b=7721235&ct=11546191#۔TvwjLdXLa0M Religious Freedoms: Druze]۔ Theisraelproject.org. Retrieved on 2012-01-23. {{Webarchive|url=https://archive.today/20120914091649/http://www.theisraelproject.org/site/apps/nlnet/content2.aspx?c=ewJXKcOUJlIaG&b=7721235&ct=11546191%23.TvwjLdXLa0M#۔TvwjLdXLa0M |date=2012-09-14}}</ref> [[اسرائیل دا اعلان آزادی|اسرائیل دے اعلان آزادی]] تو‏ں پہلے دروز نو‏‏ں اک علاحدہ مذہبی گروہ دے طور اُتے شناخت نئيں ملی سی تے انہاں دے نال امتیازی سلوک ہُندا سی۔ <ref>{{cite book |author=Aharon Layish |publisher=[[Brill Publishers|E. J. Brill]] |location=Leiden, The Netherlands |isbn=90-04-06412-5 |year=1982 |url=https://books.google.com/?id=egO_eoxqj3gC&pg=PA12&lpg=PA12&dq=discrimination+against+druze+before+establishment+of+israel#v=onepage&q=discrimination%20against%20druze%20before%20establishment%20of%20israel&f=true |title=Marriage, Divorce, and Succession in the Druze Family: A Study Based on Decisions of Druze Arbitrators and Religious Courts in Israel and the Golan Heights |page=12 |accessdate=14 اکتوبر 2014}}</ref> اس وقت اوہ ملک دے شمالی وچ حصے وچ رہندے سن ۔<ref>{{cite web |author=Dr. Naim Aridi |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Society_&_Culture/druze.html |title=The Druze in Israel: History & Overview |publisher=[[Jewish Virtual Library]] |accessdate=2012-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224210248/https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Society_%26_Culture/druze.html%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> == مذاہب دا حجم بلحاظ سال == {{Religion in Israel chart}} مردم شماری دے نتائج ہزاراں وچ نيں۔<ref name="2016-data" /><ref>{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_02&CYear=2014|title=Statistical Abstract of Israel 2014 – No. 65 Subject 2 – Table No. 2|publisher=}}</ref> {| class="wikitable" !سال!!دروز!!%!!مسیحی!!%!!مسلما‏ن!!%!!یہود!!%!!کل |- |1948ء |… | |… | |… | |758.7 | |'''…''' |- |1950ء |15.0 |1.09 |36.0 |2.63 |116.1 |8.47 |1,203.0 |87.80 |'''1,370.1''' |- |1960 |23.3 |1.08 |49.6 |2.31 |166.3 |7.73 |1,911.3 |88.88 |'''2,150.4''' |- |1970 |35.9 |1.19 |75.5 |2.50 |328.6 |10.87 |2,582.0 |85.44 |'''3,022.1''' |- |1980 |50.7 |1.29 |89.9 |2.29 |498.3 |12.71 |3,282.7 |83.71 |'''3,921.7''' |- |1990 |82.6 |1.71 |114.7 |2.38 |677.7 |14.05 |3,946.7 |81.85 |'''4,821.7''' |- |2000 |103.8 |1.63 |135.1 |2.12 |970.0 |15.23 |4,955.4 |77.80 |'''6,369.3''' |- |2010 |127.5 |1.66 |153.4 |1.99 |1,320.5 |17.16 |5,802.4 |75.40 |'''7,695.1''' |- |2011 |129.8 |1.66 |155.1 |1.98 |1,354.3 |17.28 |5,907.5 |75.38 |'''7,836.6''' |- |2012 |131.5 |1.65 |158.4 |1.98 |1,387.5 |17.38 |5,999.6 |75.14 |'''7,984.5''' |- |2013 |133.4 |1.64 |160.9 |1.98 |1,420.3 |17.46 |6,104.5 |75.04 |'''8,134.5''' |- |2014 |135.4 |1.63 |163.5 |1.97 |1,453.8 |17.52 |6,219.2 |74.96 |'''8,296.9 |- |2015 |137.3 |1.62 |165.9 |1.96 |1,488.0 |17.58 |6,334.5 |74.84 |'''8,463.4 |- |2016 |139.3 |1.61 |168.3 |1.95 |1,524.0 |17.66 |6,446.1 |74.71 |'''8,628.6 |- |2017 |141.2 |1.60 |171.9 |1.95 |1,561.7 |17.75 |6,554.5 |74.50 |'''8,797.9 |} 2011ء وچ ، غیر عرب مسیحیاں دا تخمینہ 25,000 سی، جدو‏ں اوہ "یہودی تے ہور" دے طور اُتے شمار کیتے گئے سن ۔<ref>Juni Mansur (2012) ''Arab Christians in Israel. Facts, Figures and Trends''۔ Dyar. {{ISBN|978-9950-376-14-4}}۔ pp.13,20</ref> == ہور ویکھو == {{باب|اسرائیل|مذہب}} * [[اسرائیلی سبھیاچار]] == حوالے == {{حوالے|2}} === حواشی === {{حوالے|group=حاشیہ}} == کتابیات == * Leibman, Charles S. ''Religious and Secular: Conflict and Accommodation Between Jews in Israel.'' AVICHAI, 1990 * Leibman, Charles S. and Elihu Katz, eds. ''The Jewishness of Israelis: Responses to the Guttman Report.'' SUNY Press, 1997 * Mazie, Steven V. ''Israel's Higher Law: Religion and Liberal Democracy in the Jewish State.'' Lexington Books, 2006 == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20110920032014/http://www.theisraelproject.org/site/apps/nlnet/content2.aspx?c=hsJPK0PIJpH&b=3918015&ct=5151693 The Israel Project: Religious Freedom in Israel: A Fundamental Guarantee] * [http://www.jcpa.org/dje/index-rs.htm Israel: Religion and Society] * [http://www.ou.org/publications/ja/5758/spring98/pluralismbleich.html Pluralism: Synagogue and the State of Israel] * [https://web.archive.org/web/20110721221302/http://www.avrumehrlich.net/pdfarticles/arabchristianity.pdf M. Avrum Ehrlich, Past, Present and Future Developments of Arab Christianity in the Holy Land] {{اسرائیل وچ مذہب}} {{موضوعات ایشیا|suffix=ماں مذہب | title=ایشیا وچ [[مذہب]]}} [[گٹھ:اسرائیل وچ مذہب]] [[گٹھ:اسرائیلی سبھیاچار]] [[گٹھ:اسرائیلی معاشرہ]] [[گٹھ:صفحات مع گراف]] 2ss26owlxm3sq705t93t5756ep6rwd9 0 91807 708075 689710 2026-06-20T09:15:05Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708075 wikitext text/x-wiki {{پاکستان وچ دہشت گردی|}} == لسٹ بلحاظ سال == * [[2000ء وچ پاکستان وچ دہشت گردی]] * [[2001ء وچ پاکستان وچ دہشت گردی]] * [[2002ء وچ پاکستان وچ دہشت گردی]] * [[2003ء وچ پاکستان وچ دہشت گردی]] * [[2004ء وچ پاکستان وچ دہشت گردی]] * [[2005ء وچ پاکستان وچ دہشت گردی]] * [[2006ء وچ پاکستان وچ دہشت کردتی]] * [[2007ء وچ پاکستان وچ دہشت کردتی]] * [[2008ء وچ پاکستان وچ دہشت کردتی]] * [[2009ء وچ پاکستان وچ دہشت کردتی]] * [[2010ء وچ پاکستان وچ دہشت کردتی]] * [[2011ء وچ پاکستان وچ دہشت کردتی]] * [[2012ء وچ پاکستان وچ دہشت کردتی]] * [[2013ء وچ پاکستان وچ دہشت کردتی]] * [[2014ء وچ پاکستان وچ دہشت کردتی]] * [[2015ء وچ پاکستان وچ دہشت گردی]] * [[2016ء وچ پاکستان وچ دہشت گردی]] == ہور ویکھو == {{Portal|پاکستان|دہشت گردی}} * [[شمال مغرب پاکستان وچ جنگ]] * [[پاکستان وچ دہشتگردی]] * [[Violence in Pakistan 2006-09]]، table and map providing overview of all violence in Pakistan between 2006 and 2009. * [[پاکستان اُتے امریکی ڈرون حملے]] * [[Sectarian violence in Pakistan]] * [http://pakistanbodycount.org/suicide_bombing پاکستان وچ خودکش حملےآں د‏‏ی مکمل فہروست]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503025156/http://pakistanbodycount.org/suicide_bombing |date=2015-05-03 }} {{wikinewscat|Pakistan}} {{گٹھ کومنز|Terrorism in Pakistan}} == حوالے == {{حوالے|2}} 500. واجد علی سید: [http://www.huffingtonpost.com/wajid-ali-syed/pakistan-us-relations_b_954903.html The sorry state of Pakistan]: ہوفگٹن پوسٹ، 9، ستمبر 2011 == باہرلے جوڑ == * [http://www.pakistanbodycount.org/ پاکستان باڈی کاؤنٹ (پی بی سی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170626104103/http://www.pakistanbodycount.org/ |date=2017-06-26 }} * [http://san-pips.com/ پاک انسٹیوٹ فار پیس سٹڈی (PIPS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210212012319/http://san-pips.com/ |date=2021-02-12 }} * [http://www.satp.org/satporgtp/countries/pakistan/database/majorincidents.htm Major پاکستان وچ دہشت گردانہ کارروائیاں 1988–2008] {{War on Terrorism}} {{ابتدائی ترتیب:2001ء تو‏ں پاکستان وچ دہشت گردانہ کارروائیاں د‏‏ی فہرست}} [[گٹھ:پاکستان د‏‏ی سیاسی تریخ]] [[گٹھ:پاکستان دے قبائلی علاقےآں وچ جرائم]] [[گٹھ:پاکستان متعلقہ فہرستاں]] [[گٹھ:پاکستان وچ جرائم]] [[گٹھ:پاکستان وچ دہشت گردی]] [[گٹھ:پاکستان وچ دہشت گردی بلحاظ سال]] [[گٹھ:پاکستان وچ دہشت گردی دے واقعات]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:خیبر پختونخوا وچ جرائم]] [[گٹھ:شمال مغرب پاکستان وچ جنگ]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] k2ycvijink1k37skwy4rbawi8a8ojey 0 119258 708082 619759 2026-06-20T10:05:21Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708082 wikitext text/x-wiki {{Infobox currency |currency_name_in_local={{native name|ab|Аҧсар ([[ابخازی بولی|ابخازی]])}} |image_1=Abkhazia 10 apsar Ag 2008 Ardzinba a.jpg |image_title_1=10 apsars (مورھلا پاسا) |image_2=Abkhazia 50 apsar Au 2008 Aiaaira b.jpg |image_title_2=50 apsars (پُٹھا پاسا) |iso_code= |using_countries=''{{flag|Abkhazia}}'' |inflation_rate= |inflation_source_date= |subunit_ratio_1= |subunit_name_1= |symbol= |symbol_subunit_1= |plural=apsark (аҧсарк) |plural_subunit_1= |used_coins=1, 2, 10, 20, 25, 50, 100 apsark |used_banknotes=500 apsark |issuing_authority=نیشنل بینک آف ابخازیا |issuing_authority_website={{URL|www.nb-ra.org}} |mint=ماسکو منٹ |mint_website={{URL|http://www.mmint.ru/}} }} [[File:500_Abkhazian_apsar_-_2018_(obverse).jpg|180px|thumb|]] [[File:500_Abkhazian_apsar_-_2018_(reverse).jpg|180px|thumb|]] '''اپسر''' یا '''اپسار''' ([[ابخازی بولی|ابخازی]]: аҧсар) [[ابخازیا]] دی [[کرنسی]] اے۔ ہُݨ تک 1، 2، 3، 5، 10، 20، 25، 50، 100 اپسراں دے سکے تے 500 اپسراں دے بینک نوٹ جاری کیتے گئے نیں۔ اگرچہ [[ابخازیا]] وچ سکے قانونی ٹینڈر نیں، لیکن ایہناں دا استعمال بہت محدود اے تے سکے زیادہ تر جمع کرن واݪےآں لئی بݨائے جاندے نیں۔ سبھ توں پہلااں اپسر سکے 2008 وچ متعارف کرائے گئے سی۔ ایہ نام اپسراں توں ماخوذ اے، اک قبیلا جیہدا ذکر جارجین کرانیکلز وچ کیتا گیا اے جو قرون وسطا وچ اس علاقے وچ آباد سی تے جیہناں دے بارے وچ خیال کیتا جاندا اے کہ اوہ [[ابخاز لوک|ابخاز لوکاں]] دے آباؤ اجداد نیں۔ == باہرلے جوڑ== * [https://web.archive.org/web/20130615101415/http://www.nb-ra.org/en/Coins.htm Coins minted by the Bank of Abkhazia] ==حوالے== {{حوالے}} [[گٹھ:کرنسی]] [[گٹھ:ابخازیا]] m6yk7b6tg6m2g3h89s1ul11xnno12c6 0 131029 708068 653699 2026-06-19T23:42:44Z EmausBot 1944 Fixing double redirect from [[اک]] to [[1 (عدد)]] 708068 wikitext text/x-wiki #مڑجوڑ [[1 (عدد)]] 40qpq1sz924bzze95f1zgyc9x0afwbd 0 131044 708066 653744 2026-06-19T23:42:24Z EmausBot 1944 Fixing double redirect from [[اک]] to [[1 (عدد)]] 708066 wikitext text/x-wiki #مڑجوڑ [[1 (عدد)]] 40qpq1sz924bzze95f1zgyc9x0afwbd 0 131816 708085 655973 2026-06-20T10:40:46Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708085 wikitext text/x-wiki {{معلومات-یونیورسٹی}}{{خانہ معلومات اسکول|name=اسلام آباد جاپانی اسکول|native_name=イスラマバード日本人学校|address=گلی نمبر 20، ڈپلومیٹک انکلیو، اسلام آباد|website={{URL|www.zenkaiken.jp/islamabad/index.html}}}} [[گٹھ:Articles with short description]] [[گٹھ:Short description is different from Wikidata]] اسلام آباد جاپانی سکول ، [[اسلام آباد]] وچ [[ڈپلومیٹک انکلیو، اسلام آباد|ڈپلومیٹک انکلیو]] وچ اک جاپانی بین الاقوامی اسکول اے <ref>[https://web.archive.org/web/20141218154819/http://ijs.com.pk/ Home page]. () Islamabad Japanese School. Retrieved on 4 جنوری 2014. "住所 Road No.20, Diplomatic Enclave, Islamabad, Pakistan"</ref> ایہ اسکول برطانوی ہائی کمیشن دے بالمقابل واقع ا‏‏ے۔ <ref>"[http://www.pk.emb-japan.go.jp/AboutUs/JapaneseSchoolPak.htm?action=ajaxify Japanese Government Organizations in Pakistan Islamabad Japanese School]" ([https://web.archive.org/web/20160101130322/http://www.pk.emb-japan.go.jp/AboutUs/JapaneseSchoolPak.htm?action=ajaxify Archive]). Japanese Embassy in Pakistan. Retrieved on اکتوبر 12, 2015. "# 20, Opposite British High Commission Diplomatic Enclave, Islamabad 44000"</ref> == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.zenkaiken.jp/islamabad/index.html اسلام آباد جاپانی سکول]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181117063351/http://www.zenkaiken.jp/islamabad/index.html |date=2018-11-17 }} {{In lang|ja}} * Islamabad Japanese School (ijspk.jp) {{In lang|ja}} * Islamabad Japanese School (ijs.com.pk) {{In lang|ja}} * Islamabad Japanese School (marina.fortunecity.com/greenland/306/index.html) {{In lang|ja}} * Islamabad Japanese School (geocities.co.jp/HeartLand-Namiki/2489/index.html) {{In lang|ja}} ( [http://www.geocities.co.jp/HeartLand-Namiki/2489/index.html فی الحال URL نو‏‏ں IJS د‏‏ی کسی تے سابقہ سائٹ اُتے ری ڈائریکٹ کيتا گیا اے ] ) {{Colleges and universities in Islamabad}} [[گٹھ:سفارتی انکلیو، اسلام آباد]] [[گٹھ:اسلام آباد وچ بین الاقوامی اسکول]] [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ جاپانی بولی دا متن اے ]] jk854at6qgupsus7bsu3yvuyrcgoepw 0 145195 708087 706390 2026-06-20T10:49:00Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708087 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات جامعہ/عربی}} '''اسلامک انسٹی ٹیوٹ آف ٹورنٹو''' {{ہور نام|انگریزی=Islamic Institute of Toronto}} غیر منافع بخش، وفاقی رجسٹرڈ، تعلیمی ادارہ ا‏‏ے۔ == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * {{Official website|http://www.islamicinstitute.ca/}} * [http://www.163rdiit.com/ 163rd IIT Scouts Group]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171206203215/http://www.163rdiit.com/ |date=2017-12-06 }} * [https://www.thestar.com/printArticle/220629 Toronto Star reviews Islamic Institute of Toronto]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004162027/https://www.thestar.com/printArticle/220629 |date=2012-10-04 }} * [https://web.archive.org/web/20080226043305/http://www.commondreams.org/headlines03/0913-10.htm Abdool Hamid and Ahmad Kutty travel to U.S for a Peace Conference] * [http://toronto.ctv.ca/servlet/an/local/CTVNews/20050722/imams_declaration_050721?hub=TorontoHo Ahmad Kutty denounce extremism on CTV]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208163200/http://toronto.ctv.ca/servlet/an/local/CTVNews/20050722/imams_declaration_050721?hub=TorontoHo |date=2012-02-08 }} * [http://www.caircan.ca/downloads/PC-IS-072105.pdf Statement by Canadian Imams on Extremism] * [http://416-777-7777.com/comment/columnists/article/208611 Toronto Star reviews Islamic Institute of Toronto's scouts]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240118051439/http://416-777-7777.com/comment/columnists/article/208611 |date=2024-01-18 }} * [https://web.archive.org/web/20080122084042/http://www.islamonline.net/english/in_depth/blood/articles/02.shtml Sheikh Ahmad Kutty on Blood Donations] * [http://www2b.abc.net.au/tmb/Client/Message.aspx?b=70&m=9372&ps=20&dm=1&pd=2&am=9372 Sheikh Ahmad Kutty on Democracy]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303231232/http://www2b.abc.net.au/tmb/Client/Message.aspx?b=70&m=9372&ps=20&dm=1&pd=2&am=9372 |date=2016-03-03 }} {{اسلامیات}} {{موضوعات اسلام}} {{coord|43.81877|N|79.22992|W|display=title}} [[گٹھ:1996ء وچ قائم ہوݨ والے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:کینیڈا وچ اسلامی یونیورسٹیاں تے کالج]] [[گٹھ:ٹورانٹو وچ یونیورسٹیاں تے کالج]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت]] [[گٹھ:ٹورنٹو وچ اسلام]] i3jgbvncek0jy0ywvivjh6kv3lzzjot 0 149137 708072 2026-06-20T05:57:07Z Punjabi Log 44034 "'''الکوحلکس انانیمس''' (انگریزی: ''Alcoholics Anonymous''، مختصراً '''AA''') اک بین الاقوامی باہمی معاونتی تنظیم اے جیہڑی شراب نوشی دی لت توں نجات حاصل کرن والے افراد نوں مدد، رہنمائی تے سماجی تعاون فراہم کردی اے۔ ایس دی بنیاد ۱۹۳۵ وچ امریکہ وچ رکھی گئی تے اج ایہ دنیا دے...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 708072 wikitext text/x-wiki '''الکوحلکس انانیمس''' (انگریزی: ''Alcoholics Anonymous''، مختصراً '''AA''') اک بین الاقوامی باہمی معاونتی تنظیم اے جیہڑی شراب نوشی دی لت توں نجات حاصل کرن والے افراد نوں مدد، رہنمائی تے سماجی تعاون فراہم کردی اے۔ ایس دی بنیاد ۱۹۳۵ وچ امریکہ وچ رکھی گئی تے اج ایہ دنیا دے کئی ملکھاں وچ سرگرم اے۔ تنظیم دا بنیادی مقصد افراد نوں شراب نوشی توں پرہیزگاری اختیار کرن تے اوہنوں برقرار رکھݨ وچ مدد فراہم کرنا اے۔ == تاریخ == الکوحلکس انانیمس دی بنیاد ۱۹۳۵ وچ [[بل ولسن]] تے [[باب سمتھ]] ولوں رکھی گئی۔ ایہ تحریک ابتدا وچ امریکہ وچ شروع ہوئی، پر وقت دے نال دنیا دے مختلف خطیاں وچ پھیل گئی۔ ۱۹۳۹ وچ تنظیم دی بنیادی کتاب ''Alcoholics Anonymous'' شائع ہوئی، جیہڑی بعد وچ تنظیم دے اصولاں تے تجربیاں دی اہم دستاویز بن گئی۔ == اصول == الکوحلکس انانیمس بارہ مراحل (Twelve Steps) دے پروگرام اُتے عمل کردی اے۔ ایہ مراحل فرد نوں اپنی حالت تسلیم کرن، ذاتی اصلاح، روحانی ترقی تے ہور افراد دی مدد دے اصولاں اُتے عمل کرن دی ترغیب دیندے نیں۔ تنظیم مذہبی یا سیاسی وابستگی توں آزاد اے تے ہر فرد لئی کھلی اے۔ == تنظیمی ڈھانچہ == الکوحلکس انانیمس دے مقامی گروپ دنیا بھر وچ باقاعدگی نال اجلاس منعقد کردے نیں۔ ایہ اجلاس افراد نوں اپنے تجربات سانجھے کرن، جذباتی مدد حاصل کرن تے پرہیزگاری برقرار رکھݨ وچ معاونت فراہم کردے نیں۔ تنظیم رضاکارانہ بنیاد اُتے قائم اے تے ایس دی رکنیت لئی کوئی فیس لازم نہیں۔ == عالمی اثرات == الکوحلکس انانیمس دنیا دیاں سب توں وڈی بحالی تحریکاں وچ شمار ہوندی اے۔ لاکھاں افراد ایس دے پروگرام تے اجلاسآں دی مدد نال شراب نوشی دی لت توں نجات حاصل کرن دی کوشش کردے نیں۔ کئی ہور بحالی تنظیمات وی ایس دے بارہ مراحل دے ماڈل توں متاثر ہوئیاں نیں۔ == تنقید == کجھ ماہرین دے مطابق الکوحلکس انانیمس دے طریقۂ کار دی کامیابی ہر فرد لئی اکّو جیہی نہیں ہوندی۔ بعض ناقدین روحانی پہلو تے زور دی وجہ توں مختلف آرا پیش کردے نیں، تاہم تنظیم دنیا بھر وچ بحالی دے اک اہم ذریعے دے طور اُتے تسلیم کیتی جاندی اے۔ == ویکھو وی == * [[شراب]] * [[شراب نوشی]] * [[منشیات]] * [[ذہنی صحت]] == باہرلے حوالہ جات == *[https://www.britannica.com/topic/Alcoholics-Anonymous انسائیکلوپیڈیا بریٹانیکا — الکوحلکس انانیمس] *[https://www.aa.org/ الکوحلکس انانیمس — سرکاری معلومات تے بحالی دے پروگرام] *[https://tingotools.com/sobriety-calculator/ پرہیزگاری کیلکولیٹر — شراب نوشی توں اجتناب دے عرصے تے بحالی دی مدت دا حساب لاݨ آلا اوزار] kuyu4cjogrj3c56t7tscv1xtsd7ovn1 0 149138 708073 2026-06-20T06:02:44Z Punjabi Log 44034 "'''بنیادی میٹابولک شرح''' (انگریزی: ''Basal Metabolic Rate''، مختصراً '''BMR''') اوہ توانائی دی مقدار اے جیہڑی انسانی جسم مکمل آرام دی حالت وچ بنیادی حیاتیاتی عملآں نوں جاری رکھݨ لئی استعمال کردا اے۔ ایہ عملآں وچ سانس لینا، خون دی گردش، جسمانی درجہ حرارت برقرار رکھݨا تے...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 708073 wikitext text/x-wiki '''بنیادی میٹابولک شرح''' (انگریزی: ''Basal Metabolic Rate''، مختصراً '''BMR''') اوہ توانائی دی مقدار اے جیہڑی انسانی جسم مکمل آرام دی حالت وچ بنیادی حیاتیاتی عملآں نوں جاری رکھݨ لئی استعمال کردا اے۔ ایہ عملآں وچ سانس لینا، خون دی گردش، جسمانی درجہ حرارت برقرار رکھݨا تے خلیاتی سرگرمیاں شامل نیں۔ BMR غذائیت، طب تے صحت دے شعبیاں وچ جسم دی روزانہ توانائی دیاں ضروریات دا اندازہ لاݨ لئی اہم پیمانہ سمجھیا جاندا اے۔ == تعارف == انسانی جسم آرام دی حالت وچ وی توانائی خرچ کردا رہندا اے۔ ایہ خرچ شدہ توانائی جسم دے بنیادی افعال نوں جاری رکھݨ لئی ضروری ہوندی اے۔ بنیادی میٹابولک شرح عام طور اُتے کیلوریاں فی دن وچ ظاہر کیتی جاندی اے تے ہر فرد دے وزن، قد، عمر تے جنس دے مطابق مختلف ہو سکدی اے۔ == تاریخ == میٹابولزم دے سائنسی مطالعے دی ابتدا انیسویں صدی وچ ہوئی۔ بعد وچ مختلف سائنسدانآں نے جسم دی توانائی دی کھپت دا اندازہ لاݨ لئی کئی فارمولے پیش کیتے، جنہاں وچ ہیرس-بینیڈکٹ تے مِفلن-سینٹ جیور فارمولے خاص اہمیت رکھدے نیں۔ ایہ فارمولے اج وی غذائیت تے طبی تحقیق وچ استعمال ہوندے نیں۔ == اثر انداز ہون والے عوامل == بنیادی میٹابولک شرح اُتے کئی عوامل اثر انداز ہوندے نیں، جنہاں وچ عمر، جنس، وزن، قد، جسمانی ساخت تے ہارمونل حالت شامل نیں۔ عام طور اُتے نوجوان افراد تے زیادہ عضلاتی جسم والے لوکاں دی BMR نسبتاً ودھ ہوندی اے، جدوں کہ عمر ودھݨ دے نال ایہ شرح گھٹ سکدی اے۔ == استعمال == BMR دا استعمال روزانہ کیلوریاں دی ضرورت معلوم کرن، وزن گھٹاؤݨ یا ودھاؤݨ دے منصوبیاں تے غذائی پروگرام ترتیب دیݨ وچ کیتا جاندا اے۔ ماہرینِ غذائیت تے ڈاکٹر جسمانی سرگرمی دے درجے نوں مدنظر رکھ کے BMR دی بنیاد اُتے روزانہ توانائی دی کل ضرورت دا اندازہ لا سکدے نیں۔ == طبی اہمیت == بنیادی میٹابولک شرح جسمانی صحت دا اک اہم اشاریہ سمجھی جاندی اے۔ بعض بیماریواں، ہارمونل مسائل تے غذائی کمی یا زیادتی BMR اُتے اثر انداز ہو سکدی اے۔ ایس وجہ توں وزن تے غذائیت نال متعلق منصوبہ بندی وچ BMR دا حساب اہم کردار ادا کردا اے۔ == ویکھو وی == * [[میٹابولزم]] * [[کیلوری]] * [[غذائیت]] * [[وزن]] * [[جسمانی سرگرمی]] == باہرلے حوالہ جات == *[https://www.britannica.com/science/metabolism انسائیکلوپیڈیا بریٹانیکا — میٹابولزم] *[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279077/ نیشنل سینٹر فار بایوٹیکنالوجی انفارمیشن — توانائی دی ضروریات تے BMR] *[https://tingotools.com/bmr-calculator/ بی ایم آر اوزار — عمر، قد، وزن تے جنس دی بنیاد اُتے بنیادی میٹابولک شرح دا حساب] o4w7456rhn3t6oeovsskgcm8jpwdb8t