شيخ متي

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ps">
  <siteinfo>
    <sitename>ويکيپېډيا</sitename>
    <dbname>pswiki</dbname>
    <base>https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.23</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">رسنۍ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ځانگړی</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">کارن</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">د کارن خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ويکيپېډيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">د ويکيپېډيا خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">دوتنه</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">د دوتنې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">مېډياويکي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">د مېډياويکي خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">کينډۍ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">د کينډۍ خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">لارښود</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">د لارښود خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">وېشنيزه</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">د وېشنيزې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">تانبه</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">د تانبې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">چلنوال</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">د چلنوال خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">پېښه</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">د پېښې خبرې اترې</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>شيخ متي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16139</id>
    <revision>
      <id>363127</id>
      <parentid>150039</parentid>
      <timestamp>2026-04-14T16:47:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-22996-78</username>
        <id>39259</id>
      </contributor>
      <comment>ګرامر یې اصلاح شو. نوي مستند مالومات له کره منابعو څخه چې په تېرو لسو کلونو کې د څیړنو په پای کې رامنځته شوی. اوسني شکل یې له علمي اړخ نه اوس معتبره ده.</comment>
      <origin>363127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15498" sha1="94u9t2c8pw8cbwgip6s5yawdnml7m64" xml:space="preserve">شيخ متي چي خليلي و

لوى څښتن ځني راضي و

دا ستر فیلسوف، عارف او متقي شاعر د پښتنو د [https://ketabona.com/books/%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%82%D8%A8%DB%8C%D9%84%DB%90-%D9%88%D9%BE%DB%90%DA%98%D9%86%D8%A6/ غوریاخېلو] له ټبر څخه دی. دی د شېخ عباس زوی او د خرښبون پرهېزګاره لمسی دی. د نوموړي مشهوره کورنۍ د خرښبون تر مړینې وروسته په ارغستان، پښین او پېښور کې خپره شوه.

شېخ متي بابا له دغو سیمو څخه بېرته د کندهار خوا ته راغی او د '''[[ترنک او جلدک ولسوالۍ|ترنک]]''' سیند پر غاړه مېشت شو. نوموړی په ۶۲۳ هجري قمري کال زېږېدلی و او په '''۶۸۸''' هـ کال کې د ۶۵ کلونو په عمر وفات شو. د ده مزار تر اوسه هم د کندهار په شمال ختیځ کې، نږدې ۵۰ میله لرې په یوه غونډۍ کې دی چې د کلات په نوم یادیږي او په «کلات بابا» مشهور دی. نوموړي خپل ژوند د [[ترنک سیند]] پر غاړه، د غونډان په غره او د کلات په حدودو کې تېر کړی دی.

د شېخ متي د ژوند او اثارو په اړه تر اوسه خورا لږه څېړنه شوې ده. هغه څه چې د نوموړي د ژوند او ستر علمي شخصیت په اړه زموږ تر پوهې رسېدلي، یوازې د ولس ترمنځ د هغه پر محبوبیت او یا د ځینو لیکوالانو پر مقدماتي لیکنو ولاړ دي چې ډېر تمرکز یې د هغه پر شخصیت دی. دا چې نوموړي د پېړیو په تېرېدو سره لا هم د خلکو په زړونو کې خپل لوړ مقام ساتلی، دا په خپله د هغه د شخصیت یو داسې پیاوړی اړخ دی چې د لا نورو ژورو علمي څېړنو لپاره لاره هواروي.

== د شیخ متي بابا ستر روحاني شخصیت ==
شیخ متي بابا د خپل وخت یو [https://www.tolafghan.com/articles/13550 نامتو عارف، مخکښ عالم او د لوړ شخصیت خاوند] و، چې د خلکو په منځ کې یې بې کچې محبوبیت درلود. د نوموړي د ولسي منښت او قدر کچه له دې معلومېږي چې د سیمې خلکو ورته د بابا لوړ لقب ورکړی دی. په پښتني کلتور کې د «بابا» لقب هغو کسانو ته ورکول کېږي چې په علم، عرفان، ملي خدمتونو او ټولنیزو اصلاحاتو کې یې د پام وړ خدمتونه کړي وي او ولس یې په روحاني او ملي مشرۍ زړه پورې باور ولري. د شیخ متي په اړه په پخوانیو تاریخونو او معتبرو کتابونو کې مستند معلومات او ګڼ روایتونه شته، چې د هغه معنوي او ټولنیز لارښود تاییدوي.

د «[[iarchive:20200522_20200522_0355/page/n1/mode/2up|پټې خزانې]]» مؤلف، [[محمد هوتک]]، شیخ متي بابا یو ستر زاهد، د حق عابد او پر خدای مین انسان معرفي کوي. دی نوموړی د دین یو داسې مرشد بولي چې په روحاني ژوند کې یې خورا لوړ مقام درلود. د همدې معنوي کمالاتو له امله، تر ننه د ولس په منځ کې د هغه د شخصیت او کراماتو په اړه ډېر روایتونه ژوندي پاتې دي.

محمود هوتک په خپل اثر کې له افضل الطرائق څخه یو اخلاقي حکایت را اخلي چې د شیخ متي د خاکسارۍ او خدمت څرګندونه کوي. 

په روایت کې راځي:

یوه ورځ شیخ متي پر یوه لاره تېرېده چې لویه ډبره پکې پرته وه او د خلکو لاره یې بنده کړې وه. شېخ چې دا حالت ولید، څو شپې پرله پسې راغی او په یوازې ځان یې هغه درنې ډبرې له لارې لرې کړې. یوه بزګر (دهقان) چې دا ننداره کوله، ورته ویې ویل: ته د خدای دوست او د دومره لوړ مقام خاوند یې، ټول خلک ستا درناوی کوي؛ نو ولې ځان ته دومره زحمت ورکوې او لاره پاکوې؟ 

شیخ متي په ځواب کې ورته وویل: د خلکو خدمت تر هر څه غوره عبادت دی.

'''[[نعمت الله هروي]]''' پخپل اثر '''[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/xxj26E8O2lHHNaNd مخزن افغاني]''' کې د شیخ متي بابا د زهد او تقوا په اړه ليکي چې نوموړي خپل ټول عمر د حق په عبادت او ریاضت کې تېر کړ. د هروي په وینا، شیخ متي په ولس کې دومره زیات محبوبیت او نفوذ درلود چې خلکو به ډلې ډلې د هغه حضور ته مخه کوله ترڅو د مریداینو په لړۍ کې یې شامل شي.

د نوموړي د کراماتو او معنوي شخصیت کیسې د ولس په منځ کې په پراخه کچه خپرې وې، چې همدې چارې هغه د خپل وخت یو له خورا منلو او مشهورو روحاني مشرانو څخه ګرځولی و. 

د ولسي روایاتو له مخې، ویل کېږي چې یوه ورځ د شېخ مټي بابا مشر زوی، شیخ محمد زهیر، د خپل پلار په زیارت کې د سختې تندې له امله بې‌حاله شو. په هغه وخت کې پر دغې غونډۍ اوبه نه وې او مریداینو او لیدونکو به اوبه په ډېر زحمت سره له لیرې واټن او د ترنک له سینده راوړلې.

د روایت پر بنسټ، کله چې شېخ مټي بابا د خپل زوی او مریداینو دا ستونزه ولیده، د الله (ج) په امر د مزار تر څنګ له وچې ځمکې یوه شفافه او بهانده چینه راوخوټېده چې تر نن ورځې پورې بهېږي. د دغې چينې یوه ځانګړتیا دا ده چې اوبه یې د ژمي په موسم کې تودې او د اوړي په ګرمۍ کې خورا سړې وي. لـه دغي چينې څخه خلـك د پوستكي ناروغيو لپاره اوبه د درمل په توګه استعمالوي. د زیارت لیدونکي دا چینه د شیخ متي بابا د یو معنوي کرامت په توګه یادوي چې د زایرو ستونزه یې پرې حل کړې وه. 

د کابل پوهنتون د تاریخ استاد او د تاریخي مطالعاتو د مرکز غړي، شاه محمود محمود، پخپلې یوې [https://afghanistanefarda.blogfa.com/post/304 ارزښتناکې څېړنیزې مقالې] کې چې د افغانستان د تمدني او روحاني میراثونو په اړه یې کښلې، د شیخ متي بابا شخصیت داسې څېړلی دی:

&quot;دا به له ګټې خالي نه وي چې دلته د هغه مزار په اړه لنډ معلومات وړاندې کړل شي چې په دغه سیمه کې شتون لري؛ د پښتو ژبې د مشهور فیلسوف او شاعر، شېخ مټي علیه الرحمه مزار، چې په '''کلات بابا''' مشهور دی. دا مزار له پېړیو راهیسې د خلکو د پاملرنې او درناوي وړ دی. هغه څه چې خلک یې دغه مزار او مقبرې ته ډېر متوجه کړي دي، د دې سیمې د خلکو پاکه عقیده ده.

همدارنګه د دغه زیارت تر څنګ یو کارېز یا چینه بهېږي. د دغې چینې اوبه سره له دې چې خورا رڼې او سړې دي، خو کله چې د زیارت له ازغلي (پښو) څخه تېرېږي، تودوخه یې بدلون مومي او خپله یخنۍ له لاسه ورکوي. نن سبا د کلات ښاریانو د زیارت په شاوخوا کې کوټې (سقاخانې) ابادې کړې دي او د دغې چینې له اوبو څخه د پاکۍ، اودس او غسل لپاره ګټه اخلي.&quot;

== د شیخ متي بابا کورنۍ او علمي لړۍ ==
د پښتو ژبې تاریخ‌پوهان په دې باور دي چې د شیخ متي بابا کورنۍ پښتني ټولنې ته ستر علمي او روحاني شخصیتونه وړاندې کړي دي. د شېخ مټي بابا له وفات وروسته هم د هغه په کورنۍ کې د علم، عرفان، زهد او تقوا لړۍ روانه وه؛ په هره دوره کې له دغې کورنۍ [./Https://www.tolafghan.com/articles/13550 څخه لويان، عالمان، عارفان، لیکوالان او شاعران راپورته شوي] چې د خپل وخت د علم او کلتور په وده کې یې اغېزناک رول لوبولی دی.

'''د شېخ متي بابا مشهور اولادونه او لمسيانو څو بیلګې:'''

* د شېخ مټي له زامنو څخه حسن او یوسف ډېر مشهور وو. د یوسف زوی '''شېخ کټه''' یو لوی عارف او د پښتو ژبې مشهور مؤلف و، چې د '''۷۵۰ هـ''' کال په شاوخوا کې یې ژوند کاوه. نوموړي د '''لرغوني پښتانه''' په نوم مشهور کتاب لیکلی دی.
* د شېخ کټه له زامنو څخه یو هم '''شیخ قدم''' و چې د خپل وخت مشهور عارف تېر شوی دی. نوموړی په سرهند کې وفات شوی او مزار یې هم هلته دی.
* '''شیخ قاسم''' (۹۵۶ هـ / ۱۵۴۹ م) د خپلې زمانې مشهور عارف او د '''«[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/92dOfxc4yLlMCwFd تذکرة الاولیای افغان]»''' اثر مؤلف و. د شېخ قاسم له زامنو څخه '''شېخ کبیر''' هم په عرفان او تقوا کې خورا مشهور و.
* '''شیخ امام الدین''' (زوکړه: ۱۰۲۰ هـ) د خپل وخت عالم او لیکوال و چې '''«تاریخ افغان»''' او '''«اولیای افغان»''' یې مشهور اثار دي.
* د دغې علمي کورنۍ بل مشهور مؤلف او شاعر '''میا نعیم''' دی چې په '''۱۲۳۰ هـ (۱۸۱۴ م)''' کال وفات شوی او په کندهار کې یې ژوند کاوه.

د شېخ متي بابا اولاده د متي زي په نوم پېژندل کېږي. د نوموړي اولاده تر اوسه په بېلابېلو سيمو کې، د بېلګې په توګه په غزني او د کې اوسېږي. د دې کورنۍ ځانګړتیا دا ده چې ميراث يې یوازې په نسب پورې تړلی نه دی، بلکې هغه علمي او روحاني پانګه ده چې پېړۍ پېړۍ یې د پښتنو د هویت او عرفان ساتنه کړې ده.

== د شیخ متي بابا عرفاني اشعار او مناجات ==


شیخ متي بابا د پښتنو یو له خورا لویو صوفي شاعرانو او عارفانو څخه دی، چې د غونډان په غره (د کلات په حدودو کې) یې په یوې غار کې د عبادت پر مهال د '''«خداى مينه»''' په نوم یو کتاب لیکلی و. د «پټې خزانې» مؤلف، محمود هوتک، روایت کوي چې دا کتاب د شېخ مټي تر مړینې وروسته د هغه پر مزار پروت و او خلکو به په ډېر عقیدت سره لوست.

د شیخ متي بابا ډېری عرفاني اشعار او مناجات په داسې یو سوزناک او مانیز انداز ویل شوي، چې د هغو په اورېدو به د خلکو زړونه ولړزېدل او ژور اغېز به یې پرې کاوه. که څه هم نن سبا د دغه مقتدر صوفي شاعر د اشعارو بشپړه ټولګه زموږ په لاس کې نشته، خو د پټې خزانې مؤلف یوه خورا مشهوره عرفاني منظومه (مناجات) له خپل پلار څخه اورېدلې او په خپل کتاب کې یې خوندي کړې ده.

دلته د دغه مناجات نهم بند ته لنډه کتنه کوو چې په لاندې ډول دی:

ستا په جمال باندي شيدا سوم

لـه خپلي سټي را جلا سوم

په ژړا ژاړم چي بېلتون دى

يمه پردېسى بل مي تون دى

== د شیخ متي بابا عرفاني او فلسفي لیدلوری ==
د شېخ مټي بابا د مناجاتو له بندونو څخه د هغه لوړ عرفاني، فکري او فلسفي مقام په څرګند ډول ښکاري. نوموړی په خپل دغه لیدلوري کې کاینات د یوه ابدي حقیقت څرګندوی بولي. د هغه په باور:

که لمر او سپوږمۍ نړۍ روښانه کوي، که په دښتو کې ګلان خاندي، که په پسرلي کې د ځمکې پر مخ د زرغونېدو مېله وي، که په غرونو کې د مینې شپېلۍ غږېږي او که بورا د ګل پر سر له مینې کړېږي؛ دا ټول د هغه '''«ابدي عرفاني جمال»''' بېلابېل مظاهر او نښې دي.

شیخ متي بابا په دې باور دی چې انسان تل د همدغه ازلي ښکلا او جمال په مینه ژوندی پاتې دی. د هغه د فلسفې له مخې، انسان پخپله هم له یوې فیاضې او ښکلې منبع څخه راوتلی (صادر شوی) دی؛ ځکه خو په دې نړۍ کې هم د فطرت پر ښکلا مین دی او تل دا میل ورسره وي چې بېرته خپلې هغې ښکلې مرجع (حقیقي محبوب) ته ور وګرځي.

== د شېخ مټي بابا د افکارو ارزونه او ادبي مقام ==
که څه هم د شیخ متي بابا اشعار په ظاهري بڼه ساده او روان برېښي، خو په حقیقت کې خورا ژور مفاهیم پکې نغښتي دي. سره له دې چې نوموړی د پوهې، تصوف او پرهېزګارۍ په لوړو پوړیو کې و، خو بیا هم د حق له دربار څخه د بېلتون شېبې ورته سختې تمامېدې. هغه په دې نړۍ کې خپل ټول زهد او نېک کړه وړه د الله (ج) د رضا په وړاندې ډېر ناڅیزه ګڼل او تل یې پر دې ټینګار کاوه چې د دنیا ژوند موقتي او یوازې آخروي ژوند ابدي او همېشنی دی.

د پورتنیو څېړنو پر بنسټ ویلی شو چې شېخ مټي بابا د خپل عصر پر تصوفي علومو بشپړ حاکمیت درلود او په عرفاني برخه کې یې خورا پاخه او پیاوړي افکار وړاندې کړي دي. له همدې امله، نوموړی د پښتو د متصوفو شاعرانو «امام» او مخکښ ګڼل کېږي. د هغه د فکر او سبک اغېزې تر ده پېړۍ وروسته د روښانیانو په اثارو، او د عبدالقادر خان خټک، رحمان بابا او نورو عارفو شاعرانو په کلام کې په څرګند ډول لیدل کېږي.</text>
      <sha1>94u9t2c8pw8cbwgip6s5yawdnml7m64</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>363128</id>
      <parentid>363127</parentid>
      <timestamp>2026-04-14T16:48:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-22996-78</username>
        <id>39259</id>
      </contributor>
      <comment>لینک مې اصلاح کړ.</comment>
      <origin>363128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15496" sha1="d42eqrc5lqfq1l7xrarkd8n8d3huwzy" xml:space="preserve">شيخ متي چي خليلي و

لوى څښتن ځني راضي و

دا ستر فیلسوف، عارف او متقي شاعر د پښتنو د [https://ketabona.com/books/%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%82%D8%A8%DB%8C%D9%84%DB%90-%D9%88%D9%BE%DB%90%DA%98%D9%86%D8%A6/ غوریاخېلو] له ټبر څخه دی. دی د شېخ عباس زوی او د خرښبون پرهېزګاره لمسی دی. د نوموړي مشهوره کورنۍ د خرښبون تر مړینې وروسته په ارغستان، پښین او پېښور کې خپره شوه.

شېخ متي بابا له دغو سیمو څخه بېرته د کندهار خوا ته راغی او د '''[[ترنک او جلدک ولسوالۍ|ترنک]]''' سیند پر غاړه مېشت شو. نوموړی په ۶۲۳ هجري قمري کال زېږېدلی و او په '''۶۸۸''' هـ کال کې د ۶۵ کلونو په عمر وفات شو. د ده مزار تر اوسه هم د کندهار په شمال ختیځ کې، نږدې ۵۰ میله لرې په یوه غونډۍ کې دی چې د کلات په نوم یادیږي او په «کلات بابا» مشهور دی. نوموړي خپل ژوند د [[ترنک سیند]] پر غاړه، د غونډان په غره او د کلات په حدودو کې تېر کړی دی.

د شېخ متي د ژوند او اثارو په اړه تر اوسه خورا لږه څېړنه شوې ده. هغه څه چې د نوموړي د ژوند او ستر علمي شخصیت په اړه زموږ تر پوهې رسېدلي، یوازې د ولس ترمنځ د هغه پر محبوبیت او یا د ځینو لیکوالانو پر مقدماتي لیکنو ولاړ دي چې ډېر تمرکز یې د هغه پر شخصیت دی. دا چې نوموړي د پېړیو په تېرېدو سره لا هم د خلکو په زړونو کې خپل لوړ مقام ساتلی، دا په خپله د هغه د شخصیت یو داسې پیاوړی اړخ دی چې د لا نورو ژورو علمي څېړنو لپاره لاره هواروي.

== د شیخ متي بابا ستر روحاني شخصیت ==
شیخ متي بابا د خپل وخت یو [https://www.tolafghan.com/articles/13550 نامتو عارف، مخکښ عالم او د لوړ شخصیت خاوند] و، چې د خلکو په منځ کې یې بې کچې محبوبیت درلود. د نوموړي د ولسي منښت او قدر کچه له دې معلومېږي چې د سیمې خلکو ورته د بابا لوړ لقب ورکړی دی. په پښتني کلتور کې د «بابا» لقب هغو کسانو ته ورکول کېږي چې په علم، عرفان، ملي خدمتونو او ټولنیزو اصلاحاتو کې یې د پام وړ خدمتونه کړي وي او ولس یې په روحاني او ملي مشرۍ زړه پورې باور ولري. د شیخ متي په اړه په پخوانیو تاریخونو او معتبرو کتابونو کې مستند معلومات او ګڼ روایتونه شته، چې د هغه معنوي او ټولنیز لارښود تاییدوي.

د «[[iarchive:20200522_20200522_0355/page/n1/mode/2up|پټې خزانې]]» مؤلف، [[محمد هوتک]]، شیخ متي بابا یو ستر زاهد، د حق عابد او پر خدای مین انسان معرفي کوي. دی نوموړی د دین یو داسې مرشد بولي چې په روحاني ژوند کې یې خورا لوړ مقام درلود. د همدې معنوي کمالاتو له امله، تر ننه د ولس په منځ کې د هغه د شخصیت او کراماتو په اړه ډېر روایتونه ژوندي پاتې دي.

محمود هوتک په خپل اثر کې له افضل الطرائق څخه یو اخلاقي حکایت را اخلي چې د شیخ متي د خاکسارۍ او خدمت څرګندونه کوي. 

په روایت کې راځي:

یوه ورځ شیخ متي پر یوه لاره تېرېده چې لویه ډبره پکې پرته وه او د خلکو لاره یې بنده کړې وه. شېخ چې دا حالت ولید، څو شپې پرله پسې راغی او په یوازې ځان یې هغه درنې ډبرې له لارې لرې کړې. یوه بزګر (دهقان) چې دا ننداره کوله، ورته ویې ویل: ته د خدای دوست او د دومره لوړ مقام خاوند یې، ټول خلک ستا درناوی کوي؛ نو ولې ځان ته دومره زحمت ورکوې او لاره پاکوې؟ 

شیخ متي په ځواب کې ورته وویل: د خلکو خدمت تر هر څه غوره عبادت دی.

'''[[نعمت الله هروي]]''' پخپل اثر '''[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/xxj26E8O2lHHNaNd مخزن افغاني]''' کې د شیخ متي بابا د زهد او تقوا په اړه ليکي چې نوموړي خپل ټول عمر د حق په عبادت او ریاضت کې تېر کړ. د هروي په وینا، شیخ متي په ولس کې دومره زیات محبوبیت او نفوذ درلود چې خلکو به ډلې ډلې د هغه حضور ته مخه کوله ترڅو د مریداینو په لړۍ کې یې شامل شي.

د نوموړي د کراماتو او معنوي شخصیت کیسې د ولس په منځ کې په پراخه کچه خپرې وې، چې همدې چارې هغه د خپل وخت یو له خورا منلو او مشهورو روحاني مشرانو څخه ګرځولی و. 

د ولسي روایاتو له مخې، ویل کېږي چې یوه ورځ د شېخ مټي بابا مشر زوی، شیخ محمد زهیر، د خپل پلار په زیارت کې د سختې تندې له امله بې‌حاله شو. په هغه وخت کې پر دغې غونډۍ اوبه نه وې او مریداینو او لیدونکو به اوبه په ډېر زحمت سره له لیرې واټن او د ترنک له سینده راوړلې.

د روایت پر بنسټ، کله چې شېخ مټي بابا د خپل زوی او مریداینو دا ستونزه ولیده، د الله (ج) په امر د مزار تر څنګ له وچې ځمکې یوه شفافه او بهانده چینه راوخوټېده چې تر نن ورځې پورې بهېږي. د دغې چينې یوه ځانګړتیا دا ده چې اوبه یې د ژمي په موسم کې تودې او د اوړي په ګرمۍ کې خورا سړې وي. لـه دغي چينې څخه خلـك د پوستكي ناروغيو لپاره اوبه د درمل په توګه استعمالوي. د زیارت لیدونکي دا چینه د شیخ متي بابا د یو معنوي کرامت په توګه یادوي چې د زایرو ستونزه یې پرې حل کړې وه. 

د کابل پوهنتون د تاریخ استاد او د تاریخي مطالعاتو د مرکز غړي، شاه محمود محمود، پخپلې یوې [https://afghanistanefarda.blogfa.com/post/304 ارزښتناکې څېړنیزې مقالې] کې چې د افغانستان د تمدني او روحاني میراثونو په اړه یې کښلې، د شیخ متي بابا شخصیت داسې څېړلی دی:

&quot;دا به له ګټې خالي نه وي چې دلته د هغه مزار په اړه لنډ معلومات وړاندې کړل شي چې په دغه سیمه کې شتون لري؛ د پښتو ژبې د مشهور فیلسوف او شاعر، شېخ مټي علیه الرحمه مزار، چې په '''کلات بابا''' مشهور دی. دا مزار له پېړیو راهیسې د خلکو د پاملرنې او درناوي وړ دی. هغه څه چې خلک یې دغه مزار او مقبرې ته ډېر متوجه کړي دي، د دې سیمې د خلکو پاکه عقیده ده.

همدارنګه د دغه زیارت تر څنګ یو کارېز یا چینه بهېږي. د دغې چینې اوبه سره له دې چې خورا رڼې او سړې دي، خو کله چې د زیارت له ازغلي (پښو) څخه تېرېږي، تودوخه یې بدلون مومي او خپله یخنۍ له لاسه ورکوي. نن سبا د کلات ښاریانو د زیارت په شاوخوا کې کوټې (سقاخانې) ابادې کړې دي او د دغې چینې له اوبو څخه د پاکۍ، اودس او غسل لپاره ګټه اخلي.&quot;

== د شیخ متي بابا کورنۍ او علمي لړۍ ==
د پښتو ژبې تاریخ‌پوهان په دې باور دي چې د شیخ متي بابا کورنۍ پښتني ټولنې ته ستر علمي او روحاني شخصیتونه وړاندې کړي دي. د شېخ مټي بابا له وفات وروسته هم د هغه په کورنۍ کې د علم، عرفان، زهد او تقوا لړۍ روانه وه؛ په هره دوره کې له دغې کورنۍ څخه [Https://www.tolafghan.com/articles/13550 لويان، عالمان، عارفان، لیکوالان او شاعران راپورته شوي] چې د خپل وخت د علم او کلتور په وده کې یې اغېزناک رول لوبولی دی.

'''د شېخ متي بابا مشهور اولادونه او لمسيانو څو بیلګې:'''

* د شېخ مټي له زامنو څخه حسن او یوسف ډېر مشهور وو. د یوسف زوی '''شېخ کټه''' یو لوی عارف او د پښتو ژبې مشهور مؤلف و، چې د '''۷۵۰ هـ''' کال په شاوخوا کې یې ژوند کاوه. نوموړي د '''لرغوني پښتانه''' په نوم مشهور کتاب لیکلی دی.
* د شېخ کټه له زامنو څخه یو هم '''شیخ قدم''' و چې د خپل وخت مشهور عارف تېر شوی دی. نوموړی په سرهند کې وفات شوی او مزار یې هم هلته دی.
* '''شیخ قاسم''' (۹۵۶ هـ / ۱۵۴۹ م) د خپلې زمانې مشهور عارف او د '''«[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/92dOfxc4yLlMCwFd تذکرة الاولیای افغان]»''' اثر مؤلف و. د شېخ قاسم له زامنو څخه '''شېخ کبیر''' هم په عرفان او تقوا کې خورا مشهور و.
* '''شیخ امام الدین''' (زوکړه: ۱۰۲۰ هـ) د خپل وخت عالم او لیکوال و چې '''«تاریخ افغان»''' او '''«اولیای افغان»''' یې مشهور اثار دي.
* د دغې علمي کورنۍ بل مشهور مؤلف او شاعر '''میا نعیم''' دی چې په '''۱۲۳۰ هـ (۱۸۱۴ م)''' کال وفات شوی او په کندهار کې یې ژوند کاوه.

د شېخ متي بابا اولاده د متي زي په نوم پېژندل کېږي. د نوموړي اولاده تر اوسه په بېلابېلو سيمو کې، د بېلګې په توګه په غزني او د کې اوسېږي. د دې کورنۍ ځانګړتیا دا ده چې ميراث يې یوازې په نسب پورې تړلی نه دی، بلکې هغه علمي او روحاني پانګه ده چې پېړۍ پېړۍ یې د پښتنو د هویت او عرفان ساتنه کړې ده.

== د شیخ متي بابا عرفاني اشعار او مناجات ==


شیخ متي بابا د پښتنو یو له خورا لویو صوفي شاعرانو او عارفانو څخه دی، چې د غونډان په غره (د کلات په حدودو کې) یې په یوې غار کې د عبادت پر مهال د '''«خداى مينه»''' په نوم یو کتاب لیکلی و. د «پټې خزانې» مؤلف، محمود هوتک، روایت کوي چې دا کتاب د شېخ مټي تر مړینې وروسته د هغه پر مزار پروت و او خلکو به په ډېر عقیدت سره لوست.

د شیخ متي بابا ډېری عرفاني اشعار او مناجات په داسې یو سوزناک او مانیز انداز ویل شوي، چې د هغو په اورېدو به د خلکو زړونه ولړزېدل او ژور اغېز به یې پرې کاوه. که څه هم نن سبا د دغه مقتدر صوفي شاعر د اشعارو بشپړه ټولګه زموږ په لاس کې نشته، خو د پټې خزانې مؤلف یوه خورا مشهوره عرفاني منظومه (مناجات) له خپل پلار څخه اورېدلې او په خپل کتاب کې یې خوندي کړې ده.

دلته د دغه مناجات نهم بند ته لنډه کتنه کوو چې په لاندې ډول دی:

ستا په جمال باندي شيدا سوم

لـه خپلي سټي را جلا سوم

په ژړا ژاړم چي بېلتون دى

يمه پردېسى بل مي تون دى

== د شیخ متي بابا عرفاني او فلسفي لیدلوری ==
د شېخ مټي بابا د مناجاتو له بندونو څخه د هغه لوړ عرفاني، فکري او فلسفي مقام په څرګند ډول ښکاري. نوموړی په خپل دغه لیدلوري کې کاینات د یوه ابدي حقیقت څرګندوی بولي. د هغه په باور:

که لمر او سپوږمۍ نړۍ روښانه کوي، که په دښتو کې ګلان خاندي، که په پسرلي کې د ځمکې پر مخ د زرغونېدو مېله وي، که په غرونو کې د مینې شپېلۍ غږېږي او که بورا د ګل پر سر له مینې کړېږي؛ دا ټول د هغه '''«ابدي عرفاني جمال»''' بېلابېل مظاهر او نښې دي.

شیخ متي بابا په دې باور دی چې انسان تل د همدغه ازلي ښکلا او جمال په مینه ژوندی پاتې دی. د هغه د فلسفې له مخې، انسان پخپله هم له یوې فیاضې او ښکلې منبع څخه راوتلی (صادر شوی) دی؛ ځکه خو په دې نړۍ کې هم د فطرت پر ښکلا مین دی او تل دا میل ورسره وي چې بېرته خپلې هغې ښکلې مرجع (حقیقي محبوب) ته ور وګرځي.

== د شېخ مټي بابا د افکارو ارزونه او ادبي مقام ==
که څه هم د شیخ متي بابا اشعار په ظاهري بڼه ساده او روان برېښي، خو په حقیقت کې خورا ژور مفاهیم پکې نغښتي دي. سره له دې چې نوموړی د پوهې، تصوف او پرهېزګارۍ په لوړو پوړیو کې و، خو بیا هم د حق له دربار څخه د بېلتون شېبې ورته سختې تمامېدې. هغه په دې نړۍ کې خپل ټول زهد او نېک کړه وړه د الله (ج) د رضا په وړاندې ډېر ناڅیزه ګڼل او تل یې پر دې ټینګار کاوه چې د دنیا ژوند موقتي او یوازې آخروي ژوند ابدي او همېشنی دی.

د پورتنیو څېړنو پر بنسټ ویلی شو چې شېخ مټي بابا د خپل عصر پر تصوفي علومو بشپړ حاکمیت درلود او په عرفاني برخه کې یې خورا پاخه او پیاوړي افکار وړاندې کړي دي. له همدې امله، نوموړی د پښتو د متصوفو شاعرانو «امام» او مخکښ ګڼل کېږي. د هغه د فکر او سبک اغېزې تر ده پېړۍ وروسته د روښانیانو په اثارو، او د عبدالقادر خان خټک، رحمان بابا او نورو عارفو شاعرانو په کلام کې په څرګند ډول لیدل کېږي.</text>
      <sha1>d42eqrc5lqfq1l7xrarkd8n8d3huwzy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>363129</id>
      <parentid>363128</parentid>
      <timestamp>2026-04-14T16:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-22996-78</username>
        <id>39259</id>
      </contributor>
      <comment>ګرامري اصلاح.</comment>
      <origin>363129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15506" sha1="qveenz146xwq0x95eo9hq959aqsqxlq" xml:space="preserve">شيخ متي چي خليلي و

لوى څښتن ځني راضي و

دا ستر فیلسوف، عارف او متقي شاعر د پښتنو د [https://ketabona.com/books/%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%82%D8%A8%DB%8C%D9%84%DB%90-%D9%88%D9%BE%DB%90%DA%98%D9%86%D8%A6/ غوریاخېلو] له ټبر څخه دی. دی د شېخ عباس زوی او د خرښبون پرهېزګاره لمسی دی. د نوموړي مشهوره کورنۍ د خرښبون تر مړینې وروسته په ارغستان، پښین او پېښور کې خپره شوه.

شېخ متي بابا له دغو سیمو څخه بېرته د کندهار خوا ته راغی او د '''[[ترنک او جلدک ولسوالۍ|ترنک]]''' سیند پر غاړه مېشت شو. نوموړی په ۶۲۳ هجري قمري کال زېږېدلی و او په '''۶۸۸''' هـ کال کې د ۶۵ کلونو په عمر وفات شو. د ده مزار تر اوسه هم د کندهار په شمال ختیځ کې، نږدې ۵۰ میله لرې په یوه غونډۍ کې دی چې د کلات په نوم یادیږي او په «کلات بابا» مشهور دی. نوموړي خپل ژوند د [[ترنک سیند]] پر غاړه، د غونډان په غره او د کلات په حدودو کې تېر کړی دی.

د شېخ متي د ژوند او اثارو په اړه تر اوسه خورا لږه څېړنه شوې ده. هغه څه چې د نوموړي د ژوند او ستر علمي شخصیت په اړه زموږ تر پوهې رسېدلي، یوازې د ولس ترمنځ د هغه پر محبوبیت او یا د ځینو لیکوالانو پر مقدماتي لیکنو ولاړ دي چې ډېر تمرکز یې د هغه پر شخصیت دی. دا چې نوموړي د پېړیو په تېرېدو سره لا هم د خلکو په زړونو کې خپل لوړ مقام ساتلی، دا په خپله د هغه د شخصیت یو داسې پیاوړی اړخ دی چې د لا نورو ژورو علمي څېړنو لپاره لاره هواروي.

== د شیخ متي بابا ستر روحاني شخصیت ==
شیخ متي بابا د خپل وخت یو [https://www.tolafghan.com/articles/13550 نامتو عارف، مخکښ عالم او د لوړ شخصیت خاوند] و، چې د خلکو په منځ کې یې بې کچې محبوبیت درلود. د نوموړي د ولسي منښت او قدر کچه له دې معلومېږي چې د سیمې خلکو ورته د بابا لوړ لقب ورکړی دی. په پښتني کلتور کې د «بابا» لقب هغو کسانو ته ورکول کېږي چې په علم، عرفان، ملي خدمتونو او ټولنیزو اصلاحاتو کې یې د پام وړ خدمتونه کړي وي او ولس یې په روحاني او ملي مشرۍ زړه پورې باور ولري. د شیخ متي په اړه په پخوانیو تاریخونو او معتبرو کتابونو کې مستند معلومات او ګڼ روایتونه شته، چې د هغه معنوي او ټولنیز لارښود تاییدوي.

د «[[iarchive:20200522_20200522_0355/page/n1/mode/2up|پټې خزانې]]» مؤلف، [[محمد هوتک]]، شیخ متي بابا یو ستر زاهد، د حق عابد او پر خدای مین انسان معرفي کوي. دی نوموړی د دین یو داسې مرشد بولي چې په روحاني ژوند کې یې خورا لوړ مقام درلود. د همدې معنوي کمالاتو له امله، تر ننه د ولس په منځ کې د هغه د شخصیت او کراماتو په اړه ډېر روایتونه ژوندي پاتې دي.

محمود هوتک په خپل اثر کې له افضل الطرائق څخه یو اخلاقي حکایت را اخلي چې د شیخ متي د خاکسارۍ او خدمت څرګندونه کوي. 

په روایت کې راځي:

یوه ورځ شیخ متي پر یوه لاره تېرېده چې لویه ډبره پکې پرته وه او د خلکو لاره یې بنده کړې وه. شېخ چې دا حالت ولید، څو شپې پرله پسې راغی او په یوازې ځان یې هغه درنې ډبرې له لارې لرې کړې. یوه بزګر (دهقان) چې دا ننداره کوله، ورته ویې ویل: ته د خدای دوست او د دومره لوړ مقام خاوند یې، ټول خلک ستا درناوی کوي؛ نو ولې ځان ته دومره زحمت ورکوې او لاره پاکوې؟ 

شیخ متي په ځواب کې ورته وویل: د خلکو خدمت تر هر څه غوره عبادت دی.

'''[[نعمت الله هروي]]''' پخپل اثر '''[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/xxj26E8O2lHHNaNd مخزن افغاني]''' کې د شیخ متي بابا د زهد او تقوا په اړه ليکي چې نوموړي خپل ټول عمر د حق په عبادت او ریاضت کې تېر کړ. د هروي په وینا، شیخ متي په ولس کې دومره زیات محبوبیت او نفوذ درلود چې خلکو به ډلې ډلې د هغه حضور ته مخه کوله ترڅو د مریداینو په لړۍ کې یې شامل شي.

د نوموړي د کراماتو او معنوي شخصیت کیسې د ولس په منځ کې په پراخه کچه خپرې وې، چې همدې چارې هغه د خپل وخت یو له خورا منلو او مشهورو روحاني مشرانو څخه ګرځولی و. 

د ولسي روایاتو له مخې، ویل کېږي چې یوه ورځ د شېخ مټي بابا مشر زوی، شیخ محمد زهیر، د خپل پلار په زیارت کې د سختې تندې له امله بې‌حاله شو. په هغه وخت کې پر دغې غونډۍ اوبه نه وې او مریداینو او لیدونکو به اوبه په ډېر زحمت سره له لیرې واټن او د ترنک له سینده راوړلې.

د روایت پر بنسټ، کله چې شېخ مټي بابا د خپل زوی او مریداینو دا ستونزه ولیده، د الله (ج) په امر د مزار تر څنګ له وچې ځمکې یوه شفافه او بهانده چینه راوخوټېده چې تر نن ورځې پورې بهېږي. د دغې چينې یوه ځانګړتیا دا ده چې اوبه یې د ژمي په موسم کې تودې او د اوړي په ګرمۍ کې خورا سړې وي. لـه دغي چينې څخه خلـك د پوستكي ناروغيو لپاره اوبه د درمل په توګه استعمالوي. د زیارت لیدونکي دا چینه د شیخ متي بابا د یو معنوي کرامت په توګه یادوي چې د زایرو ستونزه یې پرې حل کړې وه. 

د کابل پوهنتون د تاریخ استاد او د تاریخي مطالعاتو د مرکز غړي، شاه محمود محمود، پخپلې یوې [https://afghanistanefarda.blogfa.com/post/304 ارزښتناکې څېړنیزې مقالې] کې چې د افغانستان د تمدني او روحاني میراثونو په اړه یې کښلې، د شیخ متي بابا شخصیت داسې څېړلی دی:

&quot;دا به له ګټې خالي نه وي چې دلته د هغه مزار په اړه لنډ معلومات وړاندې کړل شي چې په دغه سیمه کې شتون لري؛ د پښتو ژبې د مشهور فیلسوف او شاعر، شېخ مټي علیه الرحمه مزار، چې په '''کلات بابا''' مشهور دی. دا مزار له پېړیو راهیسې د خلکو د پاملرنې او درناوي وړ دی. هغه څه چې خلک یې دغه مزار او مقبرې ته ډېر متوجه کړي دي، د دې سیمې د خلکو پاکه عقیده ده.

همدارنګه د دغه زیارت تر څنګ یو کارېز یا چینه بهېږي. د دغې چینې اوبه سره له دې چې خورا رڼې او سړې دي، خو کله چې د زیارت له ازغلي (پښو) څخه تېرېږي، تودوخه یې بدلون مومي او خپله یخنۍ له لاسه ورکوي. نن سبا د کلات ښاریانو د زیارت په شاوخوا کې کوټې (سقاخانې) ابادې کړې دي او د دغې چینې له اوبو څخه د پاکۍ، اودس او غسل لپاره ګټه اخلي.&quot;

== د شیخ متي بابا کورنۍ او علمي لړۍ ==
د پښتو ژبې تاریخ‌پوهان په دې باور دي چې د شیخ متي بابا کورنۍ پښتني ټولنې ته ستر علمي او روحاني شخصیتونه وړاندې کړي دي. د شېخ مټي بابا له وفات وروسته هم د هغه په کورنۍ کې د علم، عرفان، زهد او تقوا لړۍ روانه وه؛ په هره دوره کې له دغې کورنۍ څخه [Https://www.tolafghan.com/articles/13550 لويان، عالمان، عارفان، لیکوالان او شاعران راپورته شوي] چې د خپل وخت د علم او کلتور په وده کې یې اغېزناک رول لوبولی دی.

'''د شېخ متي بابا مشهور اولادونه او لمسيانو څو بیلګې:'''

* د شېخ مټي له زامنو څخه حسن او یوسف ډېر مشهور وو. د یوسف زوی '''شېخ کټه''' یو لوی عارف او د پښتو ژبې مشهور مؤلف و، چې د '''۷۵۰ هـ''' کال په شاوخوا کې یې ژوند کاوه. نوموړي د '''لرغوني پښتانه''' په نوم مشهور کتاب لیکلی دی.
* د شېخ کټه له زامنو څخه یو هم '''شیخ قدم''' و چې د خپل وخت مشهور عارف تېر شوی دی. نوموړی په سرهند کې وفات شوی او مزار یې هم هلته دی.
* '''شیخ قاسم''' (۹۵۶ هـ / ۱۵۴۹ م) د خپلې زمانې مشهور عارف او د '''«[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/92dOfxc4yLlMCwFd تذکرة الاولیای افغان]»''' اثر مؤلف و. د شېخ قاسم له زامنو څخه '''شېخ کبیر''' هم په عرفان او تقوا کې خورا مشهور و.
* '''شیخ امام الدین''' (زوکړه: ۱۰۲۰ هـ) د خپل وخت عالم او لیکوال و چې '''«تاریخ افغان»''' او '''«اولیای افغان»''' یې مشهور اثار دي.
* د دغې علمي کورنۍ بل مشهور مؤلف او شاعر '''میا نعیم''' دی چې په '''۱۲۳۰ هـ (۱۸۱۴ م)''' کال وفات شوی او په کندهار کې یې ژوند کاوه.

د شېخ متي بابا اولاده د متي زي په نوم پېژندل کېږي. د نوموړي اولاده تر اوسه په بېلابېلو سيمو کې، د بېلګې په توګه په غزني او کندهار کې اوسېږي. د دې کورنۍ ځانګړتیا دا ده چې ميراث يې یوازې په نسب پورې تړلی نه دی، بلکې هغه علمي او روحاني پانګه ده چې پېړۍ پېړۍ یې د پښتنو د هویت او عرفان ساتنه کړې ده.

== د شیخ متي بابا عرفاني اشعار او مناجات ==


شیخ متي بابا د پښتنو یو له خورا لویو صوفي شاعرانو او عارفانو څخه دی، چې د غونډان په غره (د کلات په حدودو کې) یې په یوې غار کې د عبادت پر مهال د '''«خداى مينه»''' په نوم یو کتاب لیکلی و. د «پټې خزانې» مؤلف، محمود هوتک، روایت کوي چې دا کتاب د شېخ مټي تر مړینې وروسته د هغه پر مزار پروت و او خلکو به په ډېر عقیدت سره لوست.

د شیخ متي بابا ډېری عرفاني اشعار او مناجات په داسې یو سوزناک او مانیز انداز ویل شوي، چې د هغو په اورېدو به د خلکو زړونه ولړزېدل او ژور اغېز به یې پرې کاوه. که څه هم نن سبا د دغه مقتدر صوفي شاعر د اشعارو بشپړه ټولګه زموږ په لاس کې نشته، خو د پټې خزانې مؤلف یوه خورا مشهوره عرفاني منظومه (مناجات) له خپل پلار څخه اورېدلې او په خپل کتاب کې یې خوندي کړې ده.

دلته د دغه مناجات نهم بند ته لنډه کتنه کوو چې په لاندې ډول دی:

ستا په جمال باندي شيدا سوم

لـه خپلي سټي را جلا سوم

په ژړا ژاړم چي بېلتون دى

يمه پردېسى بل مي تون دى

== د شیخ متي بابا عرفاني او فلسفي لیدلوری ==
د شېخ مټي بابا د مناجاتو له بندونو څخه د هغه لوړ عرفاني، فکري او فلسفي مقام په څرګند ډول ښکاري. نوموړی په خپل دغه لیدلوري کې کاینات د یوه ابدي حقیقت څرګندوی بولي. د هغه په باور:

که لمر او سپوږمۍ نړۍ روښانه کوي، که په دښتو کې ګلان خاندي، که په پسرلي کې د ځمکې پر مخ د زرغونېدو مېله وي، که په غرونو کې د مینې شپېلۍ غږېږي او که بورا د ګل پر سر له مینې کړېږي؛ دا ټول د هغه '''«ابدي عرفاني جمال»''' بېلابېل مظاهر او نښې دي.

شیخ متي بابا په دې باور دی چې انسان تل د همدغه ازلي ښکلا او جمال په مینه ژوندی پاتې دی. د هغه د فلسفې له مخې، انسان پخپله هم له یوې فیاضې او ښکلې منبع څخه راوتلی (صادر شوی) دی؛ ځکه خو په دې نړۍ کې هم د فطرت پر ښکلا مین دی او تل دا میل ورسره وي چې بېرته خپلې هغې ښکلې مرجع (حقیقي محبوب) ته ور وګرځي.

== د شېخ مټي بابا د افکارو ارزونه او ادبي مقام ==
که څه هم د شیخ متي بابا اشعار په ظاهري بڼه ساده او روان برېښي، خو په حقیقت کې خورا ژور مفاهیم پکې نغښتي دي. سره له دې چې نوموړی د پوهې، تصوف او پرهېزګارۍ په لوړو پوړیو کې و، خو بیا هم د حق له دربار څخه د بېلتون شېبې ورته سختې تمامېدې. هغه په دې نړۍ کې خپل ټول زهد او نېک کړه وړه د الله (ج) د رضا په وړاندې ډېر ناڅیزه ګڼل او تل یې پر دې ټینګار کاوه چې د دنیا ژوند موقتي او یوازې آخروي ژوند ابدي او همېشنی دی.

د پورتنیو څېړنو پر بنسټ ویلی شو چې شېخ مټي بابا د خپل عصر پر تصوفي علومو بشپړ حاکمیت درلود او په عرفاني برخه کې یې خورا پاخه او پیاوړي افکار وړاندې کړي دي. له همدې امله، نوموړی د پښتو د متصوفو شاعرانو «امام» او مخکښ ګڼل کېږي. د هغه د فکر او سبک اغېزې تر ده پېړۍ وروسته د روښانیانو په اثارو، او د عبدالقادر خان خټک، رحمان بابا او نورو عارفو شاعرانو په کلام کې په څرګند ډول لیدل کېږي.</text>
      <sha1>qveenz146xwq0x95eo9hq959aqsqxlq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>363130</id>
      <parentid>363129</parentid>
      <timestamp>2026-04-14T16:54:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-22996-78</username>
        <id>39259</id>
      </contributor>
      <comment>ګرامري اصلاح.</comment>
      <origin>363130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15524" sha1="rlkk7vdinukxu9pl4lb0tlea10yb3jk" xml:space="preserve">شيخ متي چي خليلي و

لوى څښتن ځني راضي و

دا ستر فیلسوف، عارف او متقي شاعر د پښتنو د [https://ketabona.com/books/%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%82%D8%A8%DB%8C%D9%84%DB%90-%D9%88%D9%BE%DB%90%DA%98%D9%86%D8%A6/ غوریاخېلو] له ټبر څخه دی. دی د شېخ عباس زوی او د خرښبون پرهېزګاره لمسی دی. د نوموړي مشهوره کورنۍ د خرښبون تر مړینې وروسته په ارغستان، پښین او پېښور کې خپره شوه.

شیخ متي بابا له دغو سیمو څخه بېرته د کندهار خوا ته راغی او د '''[[ترنک او جلدک ولسوالۍ|ترنک]]''' سیند پر غاړه مېشت شو. نوموړی په ۶۲۳ هجري قمري کال زېږېدلی و او په '''۶۸۸''' هـ کال کې د ۶۵ کلونو په عمر وفات شو. د ده مزار تر اوسه هم د کندهار په شمال ختیځ کې، نږدې ۵۰ میله لرې په یوه غونډۍ کې دی چې د کلات په نوم یادیږي او په «کلات بابا» مشهور دی. نوموړي خپل ژوند د [[ترنک سیند]] پر غاړه، د غونډان په غره او د کلات په حدودو کې تېر کړی دی.

د شیخ متي بابا د ژوند او اثارو په اړه تر اوسه خورا لږه څېړنه شوې ده. هغه څه چې د نوموړي د ژوند او ستر علمي شخصیت په اړه زموږ تر پوهې رسېدلي، یوازې د ولس ترمنځ د هغه پر محبوبیت او یا د ځینو لیکوالانو پر مقدماتي لیکنو ولاړ دي چې ډېر تمرکز یې د هغه پر شخصیت دی. دا چې نوموړي د پېړیو په تېرېدو سره لا هم د خلکو په زړونو کې خپل لوړ مقام ساتلی، دا په خپله د هغه د شخصیت یو داسې پیاوړی اړخ دی چې د لا نورو ژورو علمي څېړنو لپاره لاره هواروي.

== د شیخ متي بابا ستر روحاني شخصیت ==
شیخ متي بابا د خپل وخت یو [https://www.tolafghan.com/articles/13550 نامتو عارف، مخکښ عالم او د لوړ شخصیت خاوند] و، چې د خلکو په منځ کې یې بې کچې محبوبیت درلود. د نوموړي د ولسي منښت او قدر کچه له دې معلومېږي چې د سیمې خلکو ورته د بابا لوړ لقب ورکړی دی. په پښتني کلتور کې د «بابا» لقب هغو کسانو ته ورکول کېږي چې په علم، عرفان، ملي خدمتونو او ټولنیزو اصلاحاتو کې یې د پام وړ خدمتونه کړي وي او ولس یې په روحاني او ملي مشرۍ زړه پورې باور ولري. د شیخ متي په اړه په پخوانیو تاریخونو او معتبرو کتابونو کې مستند معلومات او ګڼ روایتونه شته، چې د هغه معنوي او ټولنیز لارښود تاییدوي.

د «[[iarchive:20200522_20200522_0355/page/n1/mode/2up|پټې خزانې]]» مؤلف، [[محمد هوتک]]، شیخ متي بابا یو ستر زاهد، د حق عابد او پر خدای مین انسان معرفي کوي. دی نوموړی د دین یو داسې مرشد بولي چې په روحاني ژوند کې یې خورا لوړ مقام درلود. د همدې معنوي کمالاتو له امله، تر ننه د ولس په منځ کې د هغه د شخصیت او کراماتو په اړه ډېر روایتونه ژوندي پاتې دي.

محمود هوتک په خپل اثر کې له افضل الطرائق څخه یو اخلاقي حکایت را اخلي چې د شیخ متي د خاکسارۍ او خدمت څرګندونه کوي. 

په روایت کې راځي:

یوه ورځ شیخ متي پر یوه لاره تېرېده چې لویه ډبره پکې پرته وه او د خلکو لاره یې بنده کړې وه. شېخ چې دا حالت ولید، څو شپې پرله پسې راغی او په یوازې ځان یې هغه درنې ډبرې له لارې لرې کړې. یوه بزګر (دهقان) چې دا ننداره کوله، ورته ویې ویل: ته د خدای دوست او د دومره لوړ مقام خاوند یې، ټول خلک ستا درناوی کوي؛ نو ولې ځان ته دومره زحمت ورکوې او لاره پاکوې؟ 

شیخ متي په ځواب کې ورته وویل: د خلکو خدمت تر هر څه غوره عبادت دی.

'''[[نعمت الله هروي]]''' پخپل اثر '''[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/xxj26E8O2lHHNaNd مخزن افغاني]''' کې د شیخ متي بابا د زهد او تقوا په اړه ليکي چې نوموړي خپل ټول عمر د حق په عبادت او ریاضت کې تېر کړ. د هروي په وینا، شیخ متي بابا په ولس کې دومره زیات محبوبیت او نفوذ درلود چې خلکو به ډلې ډلې د هغه حضور ته مخه کوله ترڅو د مریداینو په لړۍ کې یې شامل شي.

د نوموړي د کراماتو او معنوي شخصیت کیسې د ولس په منځ کې په پراخه کچه خپرې وې، چې همدې چارې هغه د خپل وخت یو له خورا منلو او مشهورو روحاني مشرانو څخه ګرځولی و. 

د ولسي روایاتو له مخې، ویل کېږي چې یوه ورځ د شېخ مټي بابا مشر زوی، شیخ محمد زهیر، د خپل پلار په زیارت کې د سختې تندې له امله بې‌حاله شو. په هغه وخت کې پر دغې غونډۍ اوبه نه وې او مریداینو او لیدونکو به اوبه په ډېر زحمت سره له لیرې واټن او د ترنک له سینده راوړلې.

د روایت پر بنسټ، کله چې شېخ مټي بابا د خپل زوی او مریداینو دا ستونزه ولیده، د الله (ج) په امر د مزار تر څنګ له وچې ځمکې یوه شفافه او بهانده چینه راوخوټېده چې تر نن ورځې پورې بهېږي. د دغې چينې یوه ځانګړتیا دا ده چې اوبه یې د ژمي په موسم کې تودې او د اوړي په ګرمۍ کې خورا سړې وي. لـه دغي چينې څخه خلـك د پوستكي ناروغيو لپاره اوبه د درمل په توګه استعمالوي. د زیارت لیدونکي دا چینه د شیخ متي بابا د یو معنوي کرامت په توګه یادوي چې د زایرو ستونزه یې پرې حل کړې وه. 

د کابل پوهنتون د تاریخ استاد او د تاریخي مطالعاتو د مرکز غړي، شاه محمود محمود، پخپلې یوې [https://afghanistanefarda.blogfa.com/post/304 ارزښتناکې څېړنیزې مقالې] کې چې د افغانستان د تمدني او روحاني میراثونو په اړه یې کښلې، د شیخ متي بابا شخصیت داسې څېړلی دی:

&quot;دا به له ګټې خالي نه وي چې دلته د هغه مزار په اړه لنډ معلومات وړاندې کړل شي چې په دغه سیمه کې شتون لري؛ د پښتو ژبې د مشهور فیلسوف او شاعر، شېخ مټي علیه الرحمه مزار، چې په '''کلات بابا''' مشهور دی. دا مزار له پېړیو راهیسې د خلکو د پاملرنې او درناوي وړ دی. هغه څه چې خلک یې دغه مزار او مقبرې ته ډېر متوجه کړي دي، د دې سیمې د خلکو پاکه عقیده ده.

همدارنګه د دغه زیارت تر څنګ یو کارېز یا چینه بهېږي. د دغې چینې اوبه سره له دې چې خورا رڼې او سړې دي، خو کله چې د زیارت له ازغلي (پښو) څخه تېرېږي، تودوخه یې بدلون مومي او خپله یخنۍ له لاسه ورکوي. نن سبا د کلات ښاریانو د زیارت په شاوخوا کې کوټې (سقاخانې) ابادې کړې دي او د دغې چینې له اوبو څخه د پاکۍ، اودس او غسل لپاره ګټه اخلي.&quot;

== د شیخ متي بابا کورنۍ او علمي لړۍ ==
د پښتو ژبې تاریخ‌پوهان په دې باور دي چې د شیخ متي بابا کورنۍ پښتني ټولنې ته ستر علمي او روحاني شخصیتونه وړاندې کړي دي. د شېخ مټي بابا له وفات وروسته هم د هغه په کورنۍ کې د علم، عرفان، زهد او تقوا لړۍ روانه وه؛ په هره دوره کې له دغې کورنۍ څخه [Https://www.tolafghan.com/articles/13550 لويان، عالمان، عارفان، لیکوالان او شاعران راپورته شوي] چې د خپل وخت د علم او کلتور په وده کې یې اغېزناک رول لوبولی دی.

'''د شیخ متي بابا مشهور اولادونه او لمسيانو څو بیلګې:'''

* د شېخ مټي له زامنو څخه حسن او یوسف ډېر مشهور وو. د یوسف زوی '''شیخ کټه''' یو لوی عارف او د پښتو ژبې مشهور مؤلف و، چې د '''۷۵۰ هـ''' کال په شاوخوا کې یې ژوند کاوه. نوموړي د '''لرغوني پښتانه''' په نوم مشهور کتاب لیکلی دی.
* د شېخ کټه له زامنو څخه یو هم '''شیخ قدم''' و چې د خپل وخت مشهور عارف تېر شوی دی. نوموړی په سرهند کې وفات شوی او مزار یې هم هلته دی.
* '''شیخ قاسم''' (۹۵۶ هـ / ۱۵۴۹ م) د خپلې زمانې مشهور عارف او د '''«[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/92dOfxc4yLlMCwFd تذکرة الاولیای افغان]»''' اثر مؤلف و. د شېخ قاسم له زامنو څخه '''شیخ کبیر''' هم په عرفان او تقوا کې خورا مشهور و.
* '''شیخ امام الدین''' (زوکړه: ۱۰۲۰ هـ) د خپل وخت عالم او لیکوال و چې '''«تاریخ افغان»''' او '''«اولیای افغان»''' یې مشهور اثار دي.
* د دغې علمي کورنۍ بل مشهور مؤلف او شاعر '''میا نعیم''' دی چې په '''۱۲۳۰ هـ (۱۸۱۴ م)''' کال وفات شوی او په کندهار کې یې ژوند کاوه.

د شیخ متي بابا اولاده د متي زي په نوم پېژندل کېږي. د نوموړي اولاده تر اوسه په بېلابېلو سيمو کې، د بېلګې په توګه په غزني او کندهار کې اوسېږي. د دې کورنۍ ځانګړتیا دا ده چې ميراث يې یوازې په نسب پورې تړلی نه دی، بلکې هغه علمي او روحاني پانګه ده چې پېړۍ پېړۍ یې د پښتنو د هویت او عرفان ساتنه کړې ده.

== د شیخ متي بابا عرفاني اشعار او مناجات ==


شیخ متي بابا د پښتنو یو له خورا لویو صوفي شاعرانو او عارفانو څخه دی، چې د غونډان په غره (د کلات په حدودو کې) یې په یوې غار کې د عبادت پر مهال د '''«خداى مينه»''' په نوم یو کتاب لیکلی و. د «پټې خزانې» مؤلف، محمود هوتک، روایت کوي چې دا کتاب د شېخ مټي تر مړینې وروسته د هغه پر مزار پروت و او خلکو به په ډېر عقیدت سره لوست.

د شیخ متي بابا ډېری عرفاني اشعار او مناجات په داسې یو سوزناک او مانیز انداز ویل شوي، چې د هغو په اورېدو به د خلکو زړونه ولړزېدل او ژور اغېز به یې پرې کاوه. که څه هم نن سبا د دغه مقتدر صوفي شاعر د اشعارو بشپړه ټولګه زموږ په لاس کې نشته، خو د پټې خزانې مؤلف یوه خورا مشهوره عرفاني منظومه (مناجات) له خپل پلار څخه اورېدلې او په خپل کتاب کې یې خوندي کړې ده.

دلته د دغه مناجات نهم بند ته لنډه کتنه کوو چې په لاندې ډول دی:

ستا په جمال باندي شيدا سوم

لـه خپلي سټي را جلا سوم

په ژړا ژاړم چي بېلتون دى

يمه پردېسى بل مي تون دى

== د شیخ متي بابا عرفاني او فلسفي لیدلوری ==
د شیخ متي بابا د مناجاتو له بندونو څخه د هغه لوړ عرفاني، فکري او فلسفي مقام په څرګند ډول ښکاري. نوموړی په خپل دغه لیدلوري کې کاینات د یوه ابدي حقیقت څرګندوی بولي. د هغه په باور:

که لمر او سپوږمۍ نړۍ روښانه کوي، که په دښتو کې ګلان خاندي، که په پسرلي کې د ځمکې پر مخ د زرغونېدو مېله وي، که په غرونو کې د مینې شپېلۍ غږېږي او که بورا د ګل پر سر له مینې کړېږي؛ دا ټول د هغه '''«ابدي عرفاني جمال»''' بېلابېل مظاهر او نښې دي.

شیخ متي بابا په دې باور دی چې انسان تل د همدغه ازلي ښکلا او جمال په مینه ژوندی پاتې دی. د هغه د فلسفې له مخې، انسان پخپله هم له یوې فیاضې او ښکلې منبع څخه راوتلی (صادر شوی) دی؛ ځکه خو په دې نړۍ کې هم د فطرت پر ښکلا مین دی او تل دا میل ورسره وي چې بېرته خپلې هغې ښکلې مرجع (حقیقي محبوب) ته ور وګرځي.

== د شېخ مټي بابا د افکارو ارزونه او ادبي مقام ==
که څه هم د شیخ متي بابا اشعار په ظاهري بڼه ساده او روان برېښي، خو په حقیقت کې خورا ژور مفاهیم پکې نغښتي دي. سره له دې چې نوموړی د پوهې، تصوف او پرهېزګارۍ په لوړو پوړیو کې و، خو بیا هم د حق له دربار څخه د بېلتون شېبې ورته سختې تمامېدې. هغه په دې نړۍ کې خپل ټول زهد او نېک کړه وړه د الله (ج) د رضا په وړاندې ډېر ناڅیزه ګڼل او تل یې پر دې ټینګار کاوه چې د دنیا ژوند موقتي او یوازې آخروي ژوند ابدي او همېشنی دی.

د پورتنیو څېړنو پر بنسټ ویلی شو چې شېخ مټي بابا د خپل عصر پر تصوفي علومو بشپړ حاکمیت درلود او په عرفاني برخه کې یې خورا پاخه او پیاوړي افکار وړاندې کړي دي. له همدې امله، نوموړی د پښتو د متصوفو شاعرانو «امام» او مخکښ ګڼل کېږي. د هغه د فکر او سبک اغېزې تر ده پېړۍ وروسته د روښانیانو په اثارو، او د عبدالقادر خان خټک، رحمان بابا او نورو عارفو شاعرانو په کلام کې په څرګند ډول لیدل کېږي.</text>
      <sha1>rlkk7vdinukxu9pl4lb0tlea10yb3jk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>363131</id>
      <parentid>363130</parentid>
      <timestamp>2026-04-14T16:57:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-22996-78</username>
        <id>39259</id>
      </contributor>
      <comment>ګرامري اصلاح.</comment>
      <origin>363131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15542" sha1="r280800usgf79aohj054rc5ydqe9uun" xml:space="preserve">شيخ متي چي خليلي و

لوى څښتن ځني راضي و

دا ستر فیلسوف، عارف او متقي شاعر د پښتنو د [https://ketabona.com/books/%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%82%D8%A8%DB%8C%D9%84%DB%90-%D9%88%D9%BE%DB%90%DA%98%D9%86%D8%A6/ غوریاخېلو] له ټبر څخه دی. دی د شېخ عباس زوی او د خرښبون پرهېزګاره لمسی دی. د نوموړي مشهوره کورنۍ د خرښبون تر مړینې وروسته په ارغستان، پښین او پېښور کې خپره شوه.

شیخ متي بابا له دغو سیمو څخه بېرته د کندهار خوا ته راغی او د '''[[ترنک او جلدک ولسوالۍ|ترنک]]''' سیند پر غاړه مېشت شو. نوموړی په ۶۲۳ هجري قمري کال زېږېدلی و او په '''۶۸۸''' هـ کال کې د ۶۵ کلونو په عمر وفات شو. د ده مزار تر اوسه هم د کندهار په شمال ختیځ کې، نږدې ۵۰ میله لرې په یوه غونډۍ کې دی چې د کلات په نوم یادیږي او په «کلات بابا» مشهور دی. نوموړي خپل ژوند د [[ترنک سیند]] پر غاړه، د غونډان په غره او د کلات په حدودو کې تېر کړی دی.

د شیخ متي بابا د ژوند او اثارو په اړه تر اوسه خورا لږه څېړنه شوې ده. هغه څه چې د نوموړي د ژوند او ستر علمي شخصیت په اړه زموږ تر پوهې رسېدلي، یوازې د ولس ترمنځ د هغه پر محبوبیت او یا د ځینو لیکوالانو پر مقدماتي لیکنو ولاړ دي چې ډېر تمرکز یې د هغه پر شخصیت دی. دا چې نوموړي د پېړیو په تېرېدو سره لا هم د خلکو په زړونو کې خپل لوړ مقام ساتلی، دا په خپله د هغه د شخصیت یو داسې پیاوړی اړخ دی چې د لا نورو ژورو علمي څېړنو لپاره لاره هواروي.

== د شیخ متي بابا ستر روحاني شخصیت ==
شیخ متي بابا د خپل وخت یو [https://www.tolafghan.com/articles/13550 نامتو عارف، مخکښ عالم او د لوړ شخصیت خاوند] و، چې د خلکو په منځ کې یې بې کچې محبوبیت درلود. د نوموړي د ولسي منښت او قدر کچه له دې معلومېږي چې د سیمې خلکو ورته د بابا لوړ لقب ورکړی دی. په پښتني کلتور کې د «بابا» لقب هغو کسانو ته ورکول کېږي چې په علم، عرفان، ملي خدمتونو او ټولنیزو اصلاحاتو کې یې د پام وړ خدمتونه کړي وي او ولس یې په روحاني او ملي مشرۍ زړه پورې باور ولري. د شیخ متي بابا په اړه په پخوانیو تاریخونو او معتبرو کتابونو کې مستند معلومات او ګڼ روایتونه شته، چې د هغه معنوي او ټولنیز لارښود تاییدوي.

د «[[iarchive:20200522_20200522_0355/page/n1/mode/2up|پټې خزانې]]» مؤلف، [[محمد هوتک]]، شیخ متي بابا یو ستر زاهد، د حق عابد او پر خدای مین انسان معرفي کوي. دی نوموړی د دین یو داسې مرشد بولي چې په روحاني ژوند کې یې خورا لوړ مقام درلود. د همدې معنوي کمالاتو له امله، تر ننه د ولس په منځ کې د هغه د شخصیت او کراماتو په اړه ډېر روایتونه ژوندي پاتې دي.

محمود هوتک په خپل اثر کې له افضل الطرائق څخه یو اخلاقي حکایت را اخلي چې د شیخ متي بابا د خاکسارۍ او خدمت څرګندونه کوي. 

په روایت کې راځي:

یوه ورځ شیخ متي پر یوه لاره تېرېده چې لویه ډبره پکې پرته وه او د خلکو لاره یې بنده کړې وه. شېخ چې دا حالت ولید، څو شپې پرله پسې راغی او په یوازې ځان یې هغه درنې ډبرې له لارې لرې کړې. یوه بزګر (دهقان) چې دا ننداره کوله، ورته ویې ویل: ته د خدای دوست او د دومره لوړ مقام خاوند یې، ټول خلک ستا درناوی کوي؛ نو ولې ځان ته دومره زحمت ورکوې او لاره پاکوې؟ 

شیخ متي په ځواب کې ورته وویل: د خلکو خدمت تر هر څه غوره عبادت دی.

'''[[نعمت الله هروي]]''' پخپل اثر '''[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/xxj26E8O2lHHNaNd مخزن افغاني]''' کې د شیخ متي بابا د زهد او تقوا په اړه ليکي چې نوموړي خپل ټول عمر د حق په عبادت او ریاضت کې تېر کړ. د هروي په وینا، شیخ متي بابا په ولس کې دومره زیات محبوبیت او نفوذ درلود چې خلکو به ډلې ډلې د هغه حضور ته مخه کوله ترڅو د مریداینو په لړۍ کې یې شامل شي.

د نوموړي د کراماتو او معنوي شخصیت کیسې د ولس په منځ کې په پراخه کچه خپرې وې، چې همدې چارې هغه د خپل وخت یو له خورا منلو او مشهورو روحاني مشرانو څخه ګرځولی و. 

د ولسي روایاتو له مخې، ویل کېږي چې یوه ورځ د شېخ متي بابا مشر زوی، شیخ محمد زهیر، د خپل پلار په زیارت کې د سختې تندې له امله بې‌حاله شو. په هغه وخت کې پر دغې غونډۍ اوبه نه وې او مریداینو او لیدونکو به اوبه په ډېر زحمت سره له لیرې واټن او د ترنک له سینده راوړلې.

د روایت پر بنسټ، کله چې شېخ متي بابا د خپل زوی او مریداینو دا ستونزه ولیده، د الله (ج) په امر د مزار تر څنګ له وچې ځمکې یوه شفافه او بهانده چینه راوخوټېده چې تر نن ورځې پورې بهېږي. د دغې چينې یوه ځانګړتیا دا ده چې اوبه یې د ژمي په موسم کې تودې او د اوړي په ګرمۍ کې خورا سړې وي. لـه دغي چينې څخه خلـك د پوستكي ناروغيو لپاره اوبه د درمل په توګه استعمالوي. د زیارت لیدونکي دا چینه د شیخ متي بابا د یو معنوي کرامت په توګه یادوي چې د زایرو ستونزه یې پرې حل کړې وه. 

د کابل پوهنتون د تاریخ استاد او د تاریخي مطالعاتو د مرکز غړي، شاه محمود محمود، پخپلې یوې [https://afghanistanefarda.blogfa.com/post/304 ارزښتناکې څېړنیزې مقالې] کې چې د افغانستان د تمدني او روحاني میراثونو په اړه یې کښلې، د شیخ متي بابا شخصیت داسې څېړلی دی:

&quot;دا به له ګټې خالي نه وي چې دلته د هغه مزار په اړه لنډ معلومات وړاندې کړل شي چې په دغه سیمه کې شتون لري؛ د پښتو ژبې د مشهور فیلسوف او شاعر، شیخ متي علیه الرحمه مزار، چې په '''کلات بابا''' مشهور دی. دا مزار له پېړیو راهیسې د خلکو د پاملرنې او درناوي وړ دی. هغه څه چې خلک یې دغه مزار او مقبرې ته ډېر متوجه کړي دي، د دې سیمې د خلکو پاکه عقیده ده.

همدارنګه د دغه زیارت تر څنګ یو کارېز یا چینه بهېږي. د دغې چینې اوبه سره له دې چې خورا رڼې او سړې دي، خو کله چې د زیارت له ازغلي (پښو) څخه تېرېږي، تودوخه یې بدلون مومي او خپله یخنۍ له لاسه ورکوي. نن سبا د کلات ښاریانو د زیارت په شاوخوا کې کوټې (سقاخانې) ابادې کړې دي او د دغې چینې له اوبو څخه د پاکۍ، اودس او غسل لپاره ګټه اخلي.&quot;

== د شیخ متي بابا کورنۍ او علمي لړۍ ==
د پښتو ژبې تاریخ‌پوهان په دې باور دي چې د شیخ متي بابا کورنۍ پښتني ټولنې ته ستر علمي او روحاني شخصیتونه وړاندې کړي دي. د شېخ متي بابا له وفات وروسته هم د هغه په کورنۍ کې د علم، عرفان، زهد او تقوا لړۍ روانه وه؛ په هره دوره کې له دغې کورنۍ څخه [Https://www.tolafghan.com/articles/13550 لويان، عالمان، عارفان، لیکوالان او شاعران راپورته شوي] چې د خپل وخت د علم او کلتور په وده کې یې اغېزناک رول لوبولی دی.

'''د شیخ متي بابا مشهور اولادونه او لمسيانو څو بیلګې:'''

* د شیخ متي له زامنو څخه حسن او یوسف ډېر مشهور وو. د یوسف زوی '''شیخ کټه''' یو لوی عارف او د پښتو ژبې مشهور مؤلف و، چې د '''۷۵۰ هـ''' کال په شاوخوا کې یې ژوند کاوه. نوموړي د '''لرغوني پښتانه''' په نوم مشهور کتاب لیکلی دی.
* د شېخ کټه له زامنو څخه یو هم '''شیخ قدم''' و چې د خپل وخت مشهور عارف تېر شوی دی. نوموړی په سرهند کې وفات شوی او مزار یې هم هلته دی.
* '''شیخ قاسم''' (۹۵۶ هـ / ۱۵۴۹ م) د خپلې زمانې مشهور عارف او د '''«[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/92dOfxc4yLlMCwFd تذکرة الاولیای افغان]»''' اثر مؤلف و. د شېخ قاسم له زامنو څخه '''شیخ کبیر''' هم په عرفان او تقوا کې خورا مشهور و.
* '''شیخ امام الدین''' (زوکړه: ۱۰۲۰ هـ) د خپل وخت عالم او لیکوال و چې '''«تاریخ افغان»''' او '''«اولیای افغان»''' یې مشهور اثار دي.
* د دغې علمي کورنۍ بل مشهور مؤلف او شاعر '''میا نعیم''' دی چې په '''۱۲۳۰ هـ (۱۸۱۴ م)''' کال وفات شوی او په کندهار کې یې ژوند کاوه.

د شیخ متي بابا اولاده د متي زي په نوم پېژندل کېږي. د نوموړي اولاده تر اوسه په بېلابېلو سيمو کې، د بېلګې په توګه په غزني او کندهار کې اوسېږي. د دې کورنۍ ځانګړتیا دا ده چې ميراث يې یوازې په نسب پورې تړلی نه دی، بلکې هغه علمي او روحاني پانګه ده چې پېړۍ پېړۍ یې د پښتنو د هویت او عرفان ساتنه کړې ده.

== د شیخ متي بابا عرفاني اشعار او مناجات ==


شیخ متي بابا د پښتنو یو له خورا لویو صوفي شاعرانو او عارفانو څخه دی، چې د غونډان په غره (د کلات په حدودو کې) یې په یوې غار کې د عبادت پر مهال د '''«خداى مينه»''' په نوم یو کتاب لیکلی و. د «پټې خزانې» مؤلف، محمود هوتک، روایت کوي چې دا کتاب د شیخ متي تر مړینې وروسته د هغه پر مزار پروت و او خلکو به په ډېر عقیدت سره لوست.

د شیخ متي بابا ډېری عرفاني اشعار او مناجات په داسې یو سوزناک او مانیز انداز ویل شوي، چې د هغو په اورېدو به د خلکو زړونه ولړزېدل او ژور اغېز به یې پرې کاوه. که څه هم نن سبا د دغه مقتدر صوفي شاعر د اشعارو بشپړه ټولګه زموږ په لاس کې نشته، خو د پټې خزانې مؤلف یوه خورا مشهوره عرفاني منظومه (مناجات) له خپل پلار څخه اورېدلې او په خپل کتاب کې یې خوندي کړې ده.

دلته د دغه مناجات نهم بند ته لنډه کتنه کوو چې په لاندې ډول دی:

ستا په جمال باندي شيدا سوم

لـه خپلي سټي را جلا سوم

په ژړا ژاړم چي بېلتون دى

يمه پردېسى بل مي تون دى

== د شیخ متي بابا عرفاني او فلسفي لیدلوری ==
د شیخ متي بابا د مناجاتو له بندونو څخه د هغه لوړ عرفاني، فکري او فلسفي مقام په څرګند ډول ښکاري. نوموړی په خپل دغه لیدلوري کې کاینات د یوه ابدي حقیقت څرګندوی بولي. د هغه په باور:

که لمر او سپوږمۍ نړۍ روښانه کوي، که په دښتو کې ګلان خاندي، که په پسرلي کې د ځمکې پر مخ د زرغونېدو مېله وي، که په غرونو کې د مینې شپېلۍ غږېږي او که بورا د ګل پر سر له مینې کړېږي؛ دا ټول د هغه '''«ابدي عرفاني جمال»''' بېلابېل مظاهر او نښې دي.

شیخ متي بابا په دې باور دی چې انسان تل د همدغه ازلي ښکلا او جمال په مینه ژوندی پاتې دی. د هغه د فلسفې له مخې، انسان پخپله هم له یوې فیاضې او ښکلې منبع څخه راوتلی (صادر شوی) دی؛ ځکه خو په دې نړۍ کې هم د فطرت پر ښکلا مین دی او تل دا میل ورسره وي چې بېرته خپلې هغې ښکلې مرجع (حقیقي محبوب) ته ور وګرځي.

== د شېخ متي بابا د افکارو ارزونه او ادبي مقام ==
که څه هم د شیخ متي بابا اشعار په ظاهري بڼه ساده او روان برېښي، خو په حقیقت کې خورا ژور مفاهیم پکې نغښتي دي. سره له دې چې نوموړی د پوهې، تصوف او پرهېزګارۍ په لوړو پوړیو کې و، خو بیا هم د حق له دربار څخه د بېلتون شېبې ورته سختې تمامېدې. هغه په دې نړۍ کې خپل ټول زهد او نېک کړه وړه د الله (ج) د رضا په وړاندې ډېر ناڅیزه ګڼل او تل یې پر دې ټینګار کاوه چې د دنیا ژوند موقتي او یوازې آخروي ژوند ابدي او همېشنی دی.

د پورتنیو څېړنو پر بنسټ ویلی شو چې شېخ متي بابا د خپل عصر پر تصوفي علومو بشپړ حاکمیت درلود او په عرفاني برخه کې یې خورا پاخه او پیاوړي افکار وړاندې کړي دي. له همدې امله، نوموړی د پښتو د متصوفو شاعرانو «امام» او مخکښ ګڼل کېږي. د هغه د فکر او سبک اغېزې تر ده پېړۍ وروسته د روښانیانو په اثارو، او د عبدالقادر خان خټک، رحمان بابا او نورو عارفو شاعرانو په کلام کې په څرګند ډول لیدل کېږي.</text>
      <sha1>r280800usgf79aohj054rc5ydqe9uun</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>363132</id>
      <parentid>363131</parentid>
      <timestamp>2026-04-14T16:58:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-22996-78</username>
        <id>39259</id>
      </contributor>
      <comment>ګرامري اصلاح.</comment>
      <origin>363132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15542" sha1="8l2nnkjoaiahab4m7yskqrq8qtoss6g" xml:space="preserve">شيخ متي چي خليلي و

لوى څښتن ځني راضي و

دا ستر فیلسوف، عارف او متقي شاعر د پښتنو د [https://ketabona.com/books/%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%82%D8%A8%DB%8C%D9%84%DB%90-%D9%88%D9%BE%DB%90%DA%98%D9%86%D8%A6/ غوریاخېلو] له ټبر څخه دی. دی د شیخ عباس زوی او د خرښبون پرهېزګاره لمسی دی. د نوموړي مشهوره کورنۍ د خرښبون تر مړینې وروسته په ارغستان، پښین او پېښور کې خپره شوه.

شیخ متي بابا له دغو سیمو څخه بېرته د کندهار خوا ته راغی او د '''[[ترنک او جلدک ولسوالۍ|ترنک]]''' سیند پر غاړه مېشت شو. نوموړی په ۶۲۳ هجري قمري کال زېږېدلی و او په '''۶۸۸''' هـ کال کې د ۶۵ کلونو په عمر وفات شو. د ده مزار تر اوسه هم د کندهار په شمال ختیځ کې، نږدې ۵۰ میله لرې په یوه غونډۍ کې دی چې د کلات په نوم یادیږي او په «کلات بابا» مشهور دی. نوموړي خپل ژوند د [[ترنک سیند]] پر غاړه، د غونډان په غره او د کلات په حدودو کې تېر کړی دی.

د شیخ متي بابا د ژوند او اثارو په اړه تر اوسه خورا لږه څېړنه شوې ده. هغه څه چې د نوموړي د ژوند او ستر علمي شخصیت په اړه زموږ تر پوهې رسېدلي، یوازې د ولس ترمنځ د هغه پر محبوبیت او یا د ځینو لیکوالانو پر مقدماتي لیکنو ولاړ دي چې ډېر تمرکز یې د هغه پر شخصیت دی. دا چې نوموړي د پېړیو په تېرېدو سره لا هم د خلکو په زړونو کې خپل لوړ مقام ساتلی، دا په خپله د هغه د شخصیت یو داسې پیاوړی اړخ دی چې د لا نورو ژورو علمي څېړنو لپاره لاره هواروي.

== د شیخ متي بابا ستر روحاني شخصیت ==
شیخ متي بابا د خپل وخت یو [https://www.tolafghan.com/articles/13550 نامتو عارف، مخکښ عالم او د لوړ شخصیت خاوند] و، چې د خلکو په منځ کې یې بې کچې محبوبیت درلود. د نوموړي د ولسي منښت او قدر کچه له دې معلومېږي چې د سیمې خلکو ورته د بابا لوړ لقب ورکړی دی. په پښتني کلتور کې د «بابا» لقب هغو کسانو ته ورکول کېږي چې په علم، عرفان، ملي خدمتونو او ټولنیزو اصلاحاتو کې یې د پام وړ خدمتونه کړي وي او ولس یې په روحاني او ملي مشرۍ زړه پورې باور ولري. د شیخ متي بابا په اړه په پخوانیو تاریخونو او معتبرو کتابونو کې مستند معلومات او ګڼ روایتونه شته، چې د هغه معنوي او ټولنیز لارښود تاییدوي.

د «[[iarchive:20200522_20200522_0355/page/n1/mode/2up|پټې خزانې]]» مؤلف، [[محمد هوتک]]، شیخ متي بابا یو ستر زاهد، د حق عابد او پر خدای مین انسان معرفي کوي. دی نوموړی د دین یو داسې مرشد بولي چې په روحاني ژوند کې یې خورا لوړ مقام درلود. د همدې معنوي کمالاتو له امله، تر ننه د ولس په منځ کې د هغه د شخصیت او کراماتو په اړه ډېر روایتونه ژوندي پاتې دي.

محمود هوتک په خپل اثر کې له افضل الطرائق څخه یو اخلاقي حکایت را اخلي چې د شیخ متي بابا د خاکسارۍ او خدمت څرګندونه کوي. 

په روایت کې راځي:

یوه ورځ شیخ متي پر یوه لاره تېرېده چې لویه ډبره پکې پرته وه او د خلکو لاره یې بنده کړې وه. شیخ چې دا حالت ولید، څو شپې پرله پسې راغی او په یوازې ځان یې هغه درنې ډبرې له لارې لرې کړې. یوه بزګر (دهقان) چې دا ننداره کوله، ورته ویې ویل: ته د خدای دوست او د دومره لوړ مقام خاوند یې، ټول خلک ستا درناوی کوي؛ نو ولې ځان ته دومره زحمت ورکوې او لاره پاکوې؟ 

شیخ متي په ځواب کې ورته وویل: د خلکو خدمت تر هر څه غوره عبادت دی.

'''[[نعمت الله هروي]]''' پخپل اثر '''[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/xxj26E8O2lHHNaNd مخزن افغاني]''' کې د شیخ متي بابا د زهد او تقوا په اړه ليکي چې نوموړي خپل ټول عمر د حق په عبادت او ریاضت کې تېر کړ. د هروي په وینا، شیخ متي بابا په ولس کې دومره زیات محبوبیت او نفوذ درلود چې خلکو به ډلې ډلې د هغه حضور ته مخه کوله ترڅو د مریداینو په لړۍ کې یې شامل شي.

د نوموړي د کراماتو او معنوي شخصیت کیسې د ولس په منځ کې په پراخه کچه خپرې وې، چې همدې چارې هغه د خپل وخت یو له خورا منلو او مشهورو روحاني مشرانو څخه ګرځولی و. 

د ولسي روایاتو له مخې، ویل کېږي چې یوه ورځ د شیخ متي بابا مشر زوی، شیخ محمد زهیر، د خپل پلار په زیارت کې د سختې تندې له امله بې‌حاله شو. په هغه وخت کې پر دغې غونډۍ اوبه نه وې او مریداینو او لیدونکو به اوبه په ډېر زحمت سره له لیرې واټن او د ترنک له سینده راوړلې.

د روایت پر بنسټ، کله چې شیخ متي بابا د خپل زوی او مریداینو دا ستونزه ولیده، د الله (ج) په امر د مزار تر څنګ له وچې ځمکې یوه شفافه او بهانده چینه راوخوټېده چې تر نن ورځې پورې بهېږي. د دغې چينې یوه ځانګړتیا دا ده چې اوبه یې د ژمي په موسم کې تودې او د اوړي په ګرمۍ کې خورا سړې وي. لـه دغي چينې څخه خلـك د پوستكي ناروغيو لپاره اوبه د درمل په توګه استعمالوي. د زیارت لیدونکي دا چینه د شیخ متي بابا د یو معنوي کرامت په توګه یادوي چې د زایرو ستونزه یې پرې حل کړې وه. 

د کابل پوهنتون د تاریخ استاد او د تاریخي مطالعاتو د مرکز غړي، شاه محمود محمود، پخپلې یوې [https://afghanistanefarda.blogfa.com/post/304 ارزښتناکې څېړنیزې مقالې] کې چې د افغانستان د تمدني او روحاني میراثونو په اړه یې کښلې، د شیخ متي بابا شخصیت داسې څېړلی دی:

&quot;دا به له ګټې خالي نه وي چې دلته د هغه مزار په اړه لنډ معلومات وړاندې کړل شي چې په دغه سیمه کې شتون لري؛ د پښتو ژبې د مشهور فیلسوف او شاعر، شیخ متي علیه الرحمه مزار، چې په '''کلات بابا''' مشهور دی. دا مزار له پېړیو راهیسې د خلکو د پاملرنې او درناوي وړ دی. هغه څه چې خلک یې دغه مزار او مقبرې ته ډېر متوجه کړي دي، د دې سیمې د خلکو پاکه عقیده ده.

همدارنګه د دغه زیارت تر څنګ یو کارېز یا چینه بهېږي. د دغې چینې اوبه سره له دې چې خورا رڼې او سړې دي، خو کله چې د زیارت له ازغلي (پښو) څخه تېرېږي، تودوخه یې بدلون مومي او خپله یخنۍ له لاسه ورکوي. نن سبا د کلات ښاریانو د زیارت په شاوخوا کې کوټې (سقاخانې) ابادې کړې دي او د دغې چینې له اوبو څخه د پاکۍ، اودس او غسل لپاره ګټه اخلي.&quot;

== د شیخ متي بابا کورنۍ او علمي لړۍ ==
د پښتو ژبې تاریخ‌پوهان په دې باور دي چې د شیخ متي بابا کورنۍ پښتني ټولنې ته ستر علمي او روحاني شخصیتونه وړاندې کړي دي. د شیخ متي بابا له وفات وروسته هم د هغه په کورنۍ کې د علم، عرفان، زهد او تقوا لړۍ روانه وه؛ په هره دوره کې له دغې کورنۍ څخه [Https://www.tolafghan.com/articles/13550 لويان، عالمان، عارفان، لیکوالان او شاعران راپورته شوي] چې د خپل وخت د علم او کلتور په وده کې یې اغېزناک رول لوبولی دی.

'''د شیخ متي بابا مشهور اولادونه او لمسيانو څو بیلګې:'''

* د شیخ متي له زامنو څخه حسن او یوسف ډېر مشهور وو. د یوسف زوی '''شیخ کټه''' یو لوی عارف او د پښتو ژبې مشهور مؤلف و، چې د '''۷۵۰ هـ''' کال په شاوخوا کې یې ژوند کاوه. نوموړي د '''لرغوني پښتانه''' په نوم مشهور کتاب لیکلی دی.
* د شیخ کټه له زامنو څخه یو هم '''شیخ قدم''' و چې د خپل وخت مشهور عارف تېر شوی دی. نوموړی په سرهند کې وفات شوی او مزار یې هم هلته دی.
* '''شیخ قاسم''' (۹۵۶ هـ / ۱۵۴۹ م) د خپلې زمانې مشهور عارف او د '''«[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/92dOfxc4yLlMCwFd تذکرة الاولیای افغان]»''' اثر مؤلف و. د شیخ قاسم له زامنو څخه '''شیخ کبیر''' هم په عرفان او تقوا کې خورا مشهور و.
* '''شیخ امام الدین''' (زوکړه: ۱۰۲۰ هـ) د خپل وخت عالم او لیکوال و چې '''«تاریخ افغان»''' او '''«اولیای افغان»''' یې مشهور اثار دي.
* د دغې علمي کورنۍ بل مشهور مؤلف او شاعر '''میا نعیم''' دی چې په '''۱۲۳۰ هـ (۱۸۱۴ م)''' کال وفات شوی او په کندهار کې یې ژوند کاوه.

د شیخ متي بابا اولاده د متي زي په نوم پېژندل کېږي. د نوموړي اولاده تر اوسه په بېلابېلو سيمو کې، د بېلګې په توګه په غزني او کندهار کې اوسېږي. د دې کورنۍ ځانګړتیا دا ده چې ميراث يې یوازې په نسب پورې تړلی نه دی، بلکې هغه علمي او روحاني پانګه ده چې پېړۍ پېړۍ یې د پښتنو د هویت او عرفان ساتنه کړې ده.

== د شیخ متي بابا عرفاني اشعار او مناجات ==


شیخ متي بابا د پښتنو یو له خورا لویو صوفي شاعرانو او عارفانو څخه دی، چې د غونډان په غره (د کلات په حدودو کې) یې په یوې غار کې د عبادت پر مهال د '''«خداى مينه»''' په نوم یو کتاب لیکلی و. د «پټې خزانې» مؤلف، محمود هوتک، روایت کوي چې دا کتاب د شیخ متي تر مړینې وروسته د هغه پر مزار پروت و او خلکو به په ډېر عقیدت سره لوست.

د شیخ متي بابا ډېری عرفاني اشعار او مناجات په داسې یو سوزناک او مانیز انداز ویل شوي، چې د هغو په اورېدو به د خلکو زړونه ولړزېدل او ژور اغېز به یې پرې کاوه. که څه هم نن سبا د دغه مقتدر صوفي شاعر د اشعارو بشپړه ټولګه زموږ په لاس کې نشته، خو د پټې خزانې مؤلف یوه خورا مشهوره عرفاني منظومه (مناجات) له خپل پلار څخه اورېدلې او په خپل کتاب کې یې خوندي کړې ده.

دلته د دغه مناجات نهم بند ته لنډه کتنه کوو چې په لاندې ډول دی:

ستا په جمال باندي شيدا سوم

لـه خپلي سټي را جلا سوم

په ژړا ژاړم چي بېلتون دى

يمه پردېسى بل مي تون دى

== د شیخ متي بابا عرفاني او فلسفي لیدلوری ==
د شیخ متي بابا د مناجاتو له بندونو څخه د هغه لوړ عرفاني، فکري او فلسفي مقام په څرګند ډول ښکاري. نوموړی په خپل دغه لیدلوري کې کاینات د یوه ابدي حقیقت څرګندوی بولي. د هغه په باور:

که لمر او سپوږمۍ نړۍ روښانه کوي، که په دښتو کې ګلان خاندي، که په پسرلي کې د ځمکې پر مخ د زرغونېدو مېله وي، که په غرونو کې د مینې شپېلۍ غږېږي او که بورا د ګل پر سر له مینې کړېږي؛ دا ټول د هغه '''«ابدي عرفاني جمال»''' بېلابېل مظاهر او نښې دي.

شیخ متي بابا په دې باور دی چې انسان تل د همدغه ازلي ښکلا او جمال په مینه ژوندی پاتې دی. د هغه د فلسفې له مخې، انسان پخپله هم له یوې فیاضې او ښکلې منبع څخه راوتلی (صادر شوی) دی؛ ځکه خو په دې نړۍ کې هم د فطرت پر ښکلا مین دی او تل دا میل ورسره وي چې بېرته خپلې هغې ښکلې مرجع (حقیقي محبوب) ته ور وګرځي.

== د شیخ متي بابا د افکارو ارزونه او ادبي مقام ==
که څه هم د شیخ متي بابا اشعار په ظاهري بڼه ساده او روان برېښي، خو په حقیقت کې خورا ژور مفاهیم پکې نغښتي دي. سره له دې چې نوموړی د پوهې، تصوف او پرهېزګارۍ په لوړو پوړیو کې و، خو بیا هم د حق له دربار څخه د بېلتون شېبې ورته سختې تمامېدې. هغه په دې نړۍ کې خپل ټول زهد او نېک کړه وړه د الله (ج) د رضا په وړاندې ډېر ناڅیزه ګڼل او تل یې پر دې ټینګار کاوه چې د دنیا ژوند موقتي او یوازې آخروي ژوند ابدي او همېشنی دی.

د پورتنیو څېړنو پر بنسټ ویلی شو چې شیخ متي بابا د خپل عصر پر تصوفي علومو بشپړ حاکمیت درلود او په عرفاني برخه کې یې خورا پاخه او پیاوړي افکار وړاندې کړي دي. له همدې امله، نوموړی د پښتو د متصوفو شاعرانو «امام» او مخکښ ګڼل کېږي. د هغه د فکر او سبک اغېزې تر ده پېړۍ وروسته د روښانیانو په اثارو، او د عبدالقادر خان خټک، رحمان بابا او نورو عارفو شاعرانو په کلام کې په څرګند ډول لیدل کېږي.</text>
      <sha1>8l2nnkjoaiahab4m7yskqrq8qtoss6g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>363135</id>
      <parentid>363132</parentid>
      <timestamp>2026-04-14T21:31:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enayat Nasir26</username>
        <id>39257</id>
      </contributor>
      <comment>گرامری اصلاحات.</comment>
      <origin>363135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15437" sha1="q8lfi0rwdaqv16xii91c556x32bhgrl" xml:space="preserve">شيخ متي چي خليلي و

لوى څښتن ځني راضي و

دا ستر فیلسوف، عارف او متقي شاعر د پښتنو د [https://ketabona.com/books/%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%82%D8%A8%DB%8C%D9%84%DB%90-%D9%88%D9%BE%DB%90%DA%98%D9%86%D8%A6/ غوریاخېلو] له ټبر څخه دی. دی د شیخ عباس زوی او د خرښبون پرهېزګاره لمسی دی. د نوموړي مشهوره کورنۍ د خرښبون تر مړینې وروسته په ارغستان، پښین او پېښور کې خپره شوه.

شیخ متي بابا له دغو سیمو څخه بېرته د کندهار خوا ته راغی او د '''[[ترنک او جلدک ولسوالۍ|ترنک]]''' سیند پر غاړه مېشت شو. نوموړی په ۶۲۳ هجري قمري کال زېږېدلی و او په '''۶۸۸''' هـ کال کې د ۶۵ کلونو په عمر وفات شو. د ده مزار تر اوسه هم د کندهار په شمال ختیځ کې، نږدې ۵۰ میله لرې په یوه غونډۍ کې دی چې د کلات په نوم یادیږي او په «کلات بابا» مشهور دی. نوموړي خپل ژوند د [[ترنک سیند]] پر غاړه، د غونډان په غره او د کلات په حدودو کې تېر کړی دی.

د شیخ متي بابا د ژوند او اثارو په اړه تر اوسه خورا لږه څېړنه شوې ده. هغه څه چې د نوموړي د ژوند او ستر علمي شخصیت په اړه زموږ تر پوهې رسېدلي، یوازې د ولس ترمنځ د هغه پر محبوبیت او یا د ځینو لیکوالانو پر مقدماتي لیکنو ولاړ دي چې ډېر تمرکز یې د هغه پر شخصیت دی. دا چې نوموړي د پېړیو په تېرېدو سره لا هم د خلکو په زړونو کې خپل لوړ مقام ساتلی، دا په خپله د هغه د شخصیت یو داسې پیاوړی اړخ دی چې د لا نورو ژورو علمي څېړنو لپاره لاره هواروي.

== د شیخ متي بابا ستر روحاني شخصیت ==
شیخ متي بابا د خپل وخت یو [https://www.tolafghan.com/articles/13550 نامتو عارف، مخکښ عالم او د لوړ شخصیت خاوند] و، چې د خلکو په منځ کې یې بې کچې محبوبیت درلود. د نوموړي د ولسي منښت او قدر کچه له دې معلومېږي چې د سیمې خلکو ورته د بابا لوړ لقب ورکړی دی. په پښتني کلتور کې د «بابا» لقب هغو کسانو ته ورکول کېږي چې په علم، عرفان، ملي خدمتونو او ټولنیزو اصلاحاتو کې یې د پام وړ خدمتونه کړي وي او ولس یې په روحاني او ملي مشرۍ زړه پورې باور ولري. د شیخ متي بابا په اړه په پخوانیو تاریخونو او معتبرو کتابونو کې مستند معلومات او ګڼ روایتونه شته، چې د هغه معنوي او ټولنیز لارښود تاییدوي.

د «[[iarchive:20200522_20200522_0355/page/n1/mode/2up|پټې خزانې]]» مؤلف، [[محمد هوتک]]، شیخ متي بابا یو ستر زاهد، د حق عابد او پر خدای مین انسان معرفي کوي. دی نوموړی د دین یو داسې مرشد بولي چې په روحاني ژوند کې یې خورا لوړ مقام درلود. د همدې معنوي کمالاتو له امله، تر ننه د ولس په منځ کې د هغه د شخصیت او کراماتو په اړه ډېر روایتونه ژوندي پاتې دي.

محمود هوتک په خپل اثر کې له افضل الطرائق څخه یو اخلاقي حکایت را اخلي چې د شیخ متي بابا د خاکسارۍ او خدمت څرګندونه کوي. 

په روایت کې راځي:

یوه ورځ شیخ متي پر یوه لاره تېرېده چې لویه ډبره پکې پرته وه او د خلکو لاره یې بنده کړې وه. شیخ چې دا حالت ولید، څو شپې پرله پسې راغی او په یوازې ځان یې هغه درنې ډبرې له لارې لرې کړې. یوه بزګر (دهقان) چې دا ننداره کوله، ورته ویې ویل: ته د خدای دوست او د دومره لوړ مقام خاوند یې، ټول خلک ستا درناوی کوي؛ نو ولې ځان ته دومره زحمت ورکوې او لاره پاکوې؟ 

شیخ متي په ځواب کې ورته وویل: د خلکو خدمت تر هر څه غوره عبادت دی.

'''[[نعمت الله هروي]]''' پخپل اثر '''[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/xxj26E8O2lHHNaNd مخزن افغاني]''' کې د شیخ متي بابا د زهد او تقوا په اړه ليکي چې نوموړي خپل ټول عمر د حق په عبادت او ریاضت کې تېر کړ. د هروي په وینا، شیخ متي بابا په ولس کې دومره زیات محبوبیت او نفوذ درلود چې خلکو به ډلې ډلې د هغه حضور ته مخه کوله ترڅو د مریداینو په لړۍ کې یې شامل شي.

د نوموړي د کراماتو او معنوي شخصیت کیسې د ولس په منځ کې په پراخه کچه خپرې وې، چې همدې چارې هغه د خپل وخت یو له خورا منلو او مشهورو روحاني مشرانو څخه ګرځولی و. 

د ولسي روایاتو له مخې، ویل کېږي چې یوه ورځ د شیخ متي بابا مشر زوی، شیخ محمد زهیر، د خپل پلار په زیارت کې د سختې تندې له امله بې‌حاله شو. په هغه وخت کې پر دغې غونډۍ اوبه نه وې او مریداینو او لیدونکو به اوبه په ډېر زحمت سره له لیرې واټن او د ترنک له سینده راوړلې.

د روایت پر بنسټ، د الله (ج) په امر د مزار تر څنګ له وچې ځمکې یوه شفافه او بهانده چینه راوخوټېده چې تر نن ورځې پورې بهېږي. د دغې چينې یوه ځانګړتیا دا ده چې اوبه یې د ژمي په موسم کې تودې او د اوړي په ګرمۍ کې خورا سړې وي. لـه دغي چينې څخه خلـك د پوستكي ناروغيو لپاره اوبه د درمل په توګه استعمالوي. د زیارت لیدونکي دا چینه د شیخ متي بابا د یو معنوي کرامت په توګه یادوي چې د زایرو ستونزه یې پرې حل کړې وه. 

د کابل پوهنتون د تاریخ استاد او د تاریخي مطالعاتو د مرکز غړي، شاه محمود محمود، پخپلې یوې [https://afghanistanefarda.blogfa.com/post/304 ارزښتناکې څېړنیزې مقالې] کې چې د افغانستان د تمدني او روحاني میراثونو په اړه یې کښلې، د شیخ متي بابا شخصیت داسې څېړلی دی:

&quot;دا به له ګټې خالي نه وي چې دلته د هغه مزار په اړه لنډ معلومات وړاندې کړل شي چې په دغه سیمه کې شتون لري؛ د پښتو ژبې د مشهور فیلسوف او شاعر، شیخ متي علیه الرحمه مزار، چې په '''کلات بابا''' مشهور دی. دا مزار له پېړیو راهیسې د خلکو د پاملرنې او درناوي وړ دی. هغه څه چې خلک یې دغه مزار او مقبرې ته ډېر متوجه کړي دي، د دې سیمې د خلکو پاکه عقیده ده.

همدارنګه د دغه زیارت تر څنګ یو کارېز یا چینه بهېږي. د دغې چینې اوبه سره له دې چې خورا رڼې او سړې دي، خو کله چې د زیارت له ازغلي (پښو) څخه تېرېږي، تودوخه یې بدلون مومي او خپله یخنۍ له لاسه ورکوي. نن سبا د کلات ښاریانو د زیارت په شاوخوا کې کوټې (سقاخانې) ابادې کړې دي او د دغې چینې له اوبو څخه د پاکۍ، اودس او غسل لپاره ګټه اخلي.&quot;

== د شیخ متي بابا کورنۍ او علمي لړۍ ==
د پښتو ژبې تاریخ‌پوهان په دې باور دي چې د شیخ متي بابا کورنۍ پښتني ټولنې ته ستر علمي او روحاني شخصیتونه وړاندې کړي دي. د شیخ متي بابا له وفات وروسته هم د هغه په کورنۍ کې د علم، عرفان، زهد او تقوا لړۍ روانه وه؛ په هره دوره کې له دغې کورنۍ څخه [Https://www.tolafghan.com/articles/13550 لويان، عالمان، عارفان، لیکوالان او شاعران راپورته شوي] چې د خپل وخت د علم او کلتور په وده کې یې اغېزناک رول لوبولی دی.

'''د شیخ متي بابا مشهور اولادونه او لمسيانو څو بیلګې:'''

* د شیخ متي له زامنو څخه حسن او یوسف ډېر مشهور وو. د یوسف زوی '''شیخ کټه''' یو لوی عارف او د پښتو ژبې مشهور مؤلف و، چې د '''۷۵۰ هـ''' کال په شاوخوا کې یې ژوند کاوه. نوموړي د '''لرغوني پښتانه''' په نوم مشهور کتاب لیکلی دی.
* د شیخ کټه له زامنو څخه یو هم '''شیخ قدم''' و چې د خپل وخت مشهور عارف تېر شوی دی. نوموړی په سرهند کې وفات شوی او مزار یې هم هلته دی.
* '''شیخ قاسم''' (۹۵۶ هـ / ۱۵۴۹ م) د خپلې زمانې مشهور عارف او د '''«[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/92dOfxc4yLlMCwFd تذکرة الاولیای افغان]»''' اثر مؤلف و. د شیخ قاسم له زامنو څخه '''شیخ کبیر''' هم په عرفان او تقوا کې خورا مشهور و.
* '''شیخ امام الدین''' (زوکړه: ۱۰۲۰ هـ) د خپل وخت عالم او لیکوال و چې '''«تاریخ افغان»''' او '''«اولیای افغان»''' یې مشهور اثار دي.
* د دغې علمي کورنۍ بل مشهور مؤلف او شاعر '''میا نعیم''' دی چې په '''۱۲۳۰ هـ (۱۸۱۴ م)''' کال وفات شوی او په کندهار کې یې ژوند کاوه.

د شیخ متي بابا اولاده د متي زي په نوم پېژندل کېږي. د نوموړي اولاده تر اوسه په بېلابېلو سيمو کې، د بېلګې په توګه په غزني او کندهار کې اوسېږي. د دې کورنۍ ځانګړتیا دا ده چې ميراث يې یوازې په نسب پورې تړلی نه دی، بلکې هغه علمي او روحاني پانګه ده چې پېړۍ پېړۍ یې د پښتنو د هویت او عرفان ساتنه کړې ده.

== د شیخ متي بابا عرفاني اشعار او مناجات ==


شیخ متي بابا د پښتنو یو له خورا لویو صوفي شاعرانو او عارفانو څخه دی، چې د غونډان په غره (د کلات په حدودو کې) یې په یوې غار کې د عبادت پر مهال د '''«خداى مينه»''' په نوم یو کتاب لیکلی و. د «پټې خزانې» مؤلف، محمود هوتک، روایت کوي چې دا کتاب د شیخ متي تر مړینې وروسته د هغه پر مزار پروت و او خلکو به په ډېر عقیدت سره لوست.

د شیخ متي بابا ډېری عرفاني اشعار او مناجات په داسې یو سوزناک او مانیز انداز ویل شوي، چې د هغو په اورېدو به د خلکو زړونه ولړزېدل او ژور اغېز به یې پرې کاوه. که څه هم نن سبا د دغه مقتدر صوفي شاعر د اشعارو بشپړه ټولګه زموږ په لاس کې نشته، خو د پټې خزانې مؤلف یوه خورا مشهوره عرفاني منظومه (مناجات) له خپل پلار څخه اورېدلې او په خپل کتاب کې یې خوندي کړې ده.

دلته د دغه مناجات نهم بند ته لنډه کتنه کوو چې په لاندې ډول دی:

ستا په جمال باندي شيدا سوم

لـه خپلي سټي را جلا سوم

په ژړا ژاړم چي بېلتون دى

يمه پردېسى بل مي تون دى

== د شیخ متي بابا عرفاني او فلسفي لیدلوری ==
د شیخ متي بابا د مناجاتو له بندونو څخه د هغه لوړ عرفاني، فکري او فلسفي مقام په څرګند ډول ښکاري. نوموړی په خپل دغه لیدلوري کې کاینات د یوه ابدي حقیقت څرګندوی بولي. د هغه په باور:

که لمر او سپوږمۍ نړۍ روښانه کوي، که په دښتو کې ګلان خاندي، که په پسرلي کې د ځمکې پر مخ د زرغونېدو مېله وي، که په غرونو کې د مینې شپېلۍ غږېږي او که بورا د ګل پر سر له مینې کړېږي؛ دا ټول د هغه '''«ابدي عرفاني جمال»''' بېلابېل مظاهر او نښې دي.

شیخ متي بابا په دې باور دی چې انسان تل د همدغه ازلي ښکلا او جمال په مینه ژوندی پاتې دی. د هغه د فلسفې له مخې، انسان پخپله هم له یوې فیاضې او ښکلې منبع څخه راوتلی (صادر شوی) دی؛ ځکه خو په دې نړۍ کې هم د فطرت پر ښکلا مین دی او تل دا میل ورسره وي چې بېرته خپلې هغې ښکلې مرجع (حقیقي محبوب) ته ور وګرځي.

== د شیخ متي بابا د افکارو ارزونه او ادبي مقام ==
که څه هم د شیخ متي بابا اشعار په ظاهري بڼه ساده او روان برېښي، خو په حقیقت کې خورا ژور مفاهیم پکې نغښتي دي. سره له دې چې نوموړی د پوهې، تصوف او پرهېزګارۍ په لوړو پوړیو کې و، خو بیا هم د حق له دربار څخه د بېلتون شېبې ورته سختې تمامېدې. هغه په دې نړۍ کې خپل ټول زهد او نېک کړه وړه د الله (ج) د رضا په وړاندې ډېر ناڅیزه ګڼل او تل یې پر دې ټینګار کاوه چې د دنیا ژوند موقتي او یوازې آخروي ژوند ابدي او همېشنی دی.

د پورتنیو څېړنو پر بنسټ ویلی شو چې شیخ متي بابا د خپل عصر پر تصوفي علومو بشپړ حاکمیت درلود او په عرفاني برخه کې یې خورا پاخه او پیاوړي افکار وړاندې کړي دي. له همدې امله، نوموړی د پښتو د متصوفو شاعرانو «امام» او مخکښ ګڼل کېږي. د هغه د فکر او سبک اغېزې تر ده پېړۍ وروسته د روښانیانو په اثارو، او د عبدالقادر خان خټک، رحمان بابا او نورو عارفو شاعرانو په کلام کې په څرګند ډول لیدل کېږي.</text>
      <sha1>q8lfi0rwdaqv16xii91c556x32bhgrl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:Ydhl</title>
    <ns>3</ns>
    <id>21804</id>
    <revision>
      <id>363136</id>
      <parentid>172431</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T00:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gerges</username>
        <id>32645</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Gerges د [[د کارن خبرې اترې:GeekEmad]] مخ [[د کارن خبرې اترې:Ydhl]] ته ولېږداوه: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/GeekEmad|GeekEmad]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Ydhl|Ydhl]]&quot;</comment>
      <origin>172431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="292" sha1="c2p0mdrrdi6cd0edr34k7lrmwovpc9a" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ}}--[[دوتنه:Animalibrí.gif|20px||link=]]&lt;span style=&quot;color: red&quot;&gt;✿&lt;/span&gt;[[کارن:UsmanKhan|&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:7px 7px 8px Green;&quot;&gt;عثمان&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;span style=&quot;color: red&quot;&gt;✿&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 17:42, 14 می 2015 (UTC)</text>
      <sha1>c2p0mdrrdi6cd0edr34k7lrmwovpc9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:JSama</title>
    <ns>3</ns>
    <id>49251</id>
    <revision>
      <id>363133</id>
      <parentid>295959</parentid>
      <timestamp>2026-04-14T19:46:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ontzak</username>
        <id>16438</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ontzak د [[د کارن خبرې اترې:Joaquimterrassa]] مخ [[د کارن خبرې اترې:JSama]] ته ولېږداوه: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Joaquimterrassa|Joaquimterrassa]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/JSama|JSama]]&quot;</comment>
      <origin>246798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="452" sha1="3zlt7amsxpkxumpir89oyf59xxgafm4" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|realName=|name=Joaquimalbalate}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۱۰:۴۱, ۶ فبروري ۲۰۲۰ ([[همغږي نړیوال وخت|ہ ن و]])</text>
      <sha1>3zlt7amsxpkxumpir89oyf59xxgafm4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>له مارکسيزم وروسته</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69039</id>
    <revision>
      <id>363126</id>
      <parentid>296528</parentid>
      <timestamp>2026-04-14T15:56:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>363126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7023" sha1="74tgi5xdtyf3o4y5t2pdyt5m9pso2d9" xml:space="preserve">{| class=&quot;js-no-interprojets&quot; style=&quot;border-collapse:collapse;width:100%;margin:0em; padding-right:12px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;&quot;
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | &lt;div style=&quot;padding-bottom:0em;&quot;&gt;
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;float; margin:em&quot; align=&quot;left&quot; 
|-
 {{مارکسيزم}}
'''له مارکسيزم وروسته''' په [[سياسي فلسفه|سیاسي فلسفه]] او ټولنیز تیوري کې یو رجحان دی چې [[کارل مارکس|د کارل مارکس]] او [[مارکسيزم|مارکسیزم]] لیکنې یې د ارتودوکس مارکسیزم په نظر کې نیولو سره ګډوډې کړې. د مارکسیزم وروسته اصطلاح په لومړي ځل د ارنسټ لاکلاو او چنتال موف ''هګموني او سوسیالیستي ستراتیژی'' په تیوریکي کارونو کې راڅرګنده شوه. دا ویل کیدی شي چې د مارکسیزم څخه وروسته د سیاسي تیورۍ په توګه د لاکلاو او موفي لخوا د ایسکس په پوهنتون کې رامینځته شوی. په فلسفه کې، پوسټ مارکسیزم د لیوالتیا او لازميزم مخالفت کوي. (د مثال په توګه، هغه اقتصاد د سیاست بنسټ نه ګڼي او دولت د یوې وسیلې په توګه ګڼي چې د یوې ځانګړې طبقې د ګټو لپاره په ښکاره او خپلواکه توګه کار کوي). &lt;ref&gt;Mclean, Ian; Mcmillan, Alistair (2003) ''The Concise Oxford Dictionary of Politics'' (Article: State). Oxford University Press.&lt;/ref&gt; د مارکسیزم څخه وروسته وروستي نظرونه د ارنستو سکارپانتي، &lt;ref&gt;&quot;The Postmodern Crisis in Economics and the Revolution against Modernism&quot;, “Rethinking Marxism”, 2000&lt;/ref&gt; ګوران ټریبورن &lt;ref&gt;Therborn, Göran (2008). ''From Marxism to Post-Marxism''. London: Verso. 208 pp.&lt;/ref&gt; او ګریګوري مایرسن لخوا چمتو شوي. &lt;ref&gt;Meyerson, Gregory (2009). ''Post-Marxism as Compromise Formation''.&lt;/ref&gt;

== تاریخ ==
پوسټ مارکسیزم د 1960 لسیزې په وروستیو کې پیل شو او په دې دوره کې ډیری رجحانات او پیښې د هغې په پراختیا اغیزه وکړه. [[شوروي اتحاد|د شوروي اتحاد]] د موډل ضعف څرګند شو او مارکسیزم له دویمې نړیوالې ورځې راهیسې شتون نه درلود. دا په ورته وخت کې په 1968 کې په نړیواله کچه د اعتصابونو او اشغالونو په څیر پیښ شو، د ماویزم د تیورۍ ظهور او د سوداګریزو [[تلويزون|تلویزیونونو]] پراخول [[د ویتنام جګړه|چې د ویتنام جګړه یې خپروله]] . وروسته، لاکلاو او موف د مارکسیزم څخه وروسته په غیر ضروري چوکاټ کې د خپلو تحلیلونو په ځای کولو سره &quot;نوي موضوع موقعیت&quot; ته وده ورکوي.

== اړوندې پوښتنې ==

* [[تر ساختمانيزم وروسته|له ساختمانيزم وروسته]]
* [[نوی کین اړخه|نوی کيڼ اړخه]]
* [[خپلواک مارکسیزم|خپلواک مارکسيزم]]
* مارکسيستي فلسفه
* [[مارکسيزم|مارکسیزم]]
* د فرانکفورت ښوونځی
* نوی مارکسیزم
* د بوداپست ښوونځی (لوکاکس)
* نوې لوف بیاکتنه

== يادښتونه ==
{{لړسرچينې|۲}}

== حوالې ==

* ګالفارسورو، ایمانویل (۲۰۱۲). &quot;(لیږل) د مارکسیزم، کلتور او کلتور: Rüste historiko labur bat &quot;. په Alaitz Aizpuru (Kurd) ''Euskal Herriko pantsenaaren gida'' . Bilbo: UEU. شابک ‎ .
* ترمي، سیمون؛ ټاونشینډ، جولس (2006) ''له انتقادي تیوري څخه تر مارکسیزم پورې لوی مفکران'' . د پاین پاین پریس.
* سم، سټوارټ (2002). ''د مارکسیزم څخه وروسته: یو فکري تاریخ'' ، روټلیج.
* شینفیلډ، سټیفن (2008). [https://web.archive.org/web/20081112101246/http://www.cdi.org/russia/johnson/2008-204.cfm ''ولادیسلاو بوګرا: د مارکسیست وروسته مفکر انځور''] .
* ال اوجیلي، چمسي (جون 2001). ''د مادې سره د مارکسیزم وروسته: کاسټوریادیس او د خپلواکۍ پروژه'' . په ''نوي سیاسي علومو'' کې ۳۲: ۲ مخونه ۲۲۵-۲۳۹.
* ال اوجیلي چمسي (2011) [https://web.archive.org/web/20130503073251/http://www.victoria.ac.nz/atp/articles/pdf/ElOjeili-2011.pdf ''وروسته له سوسیالیزم وروسته: ټولنیز تیوري، یوټوپیا او په نړیوال عمر کې د کاسټوریادیس کار''] . ''انټیپوډیم: د نړۍ د چارو آنلاین مجله'' . مخ 1-16.

== د نورو لوستلو لپاره ==

* ژان بودریلارد، ''د تولید عکس'' ، 1973
* ارنستو لاکلاو، ''سیاست او ایډیالوژي په مارکسیستي تیوري کې: سرمایه داری، فاشیزم، پاپولیزم'' ، 1977
* ژان بودریلارد، ''د نښو سیاسي اقتصاد د انتقاد لپاره'' ، 1981
* ارنستو لاکلاو او چنتال موف، ''تسلط او سوسیالیستي ستراتیژي: د یو راډیکال ډیموکراټیک سیاست په لور'' ، 1985
* Slavoj Žižek، ''د ایډیالوژۍ ترانزیتي موضوع'' ، 1989
* فریډریک جیمسن، ''پوسټ ماډرنیزم یا د وروستي سرمایه داري کلتوري منطق'' ، 1991
* ژاک دیریدا، ''د مارکس لیدونکي'' ، 1993
* مایکل هارډټ او انتونیو نیګري، ''امپراتورۍ'' ، 2000
* جودیت بټلر، ارنستو لاکلاو او سلاوژ ژیک، ''واک، حاکمیت، نړیوالتوب: په چپ اړخ کې معاصر ډیالوګ'' ، 2000
* ګوران ټریبورن، ''له مارکسیزم څخه وروسته مارکسیزم ته؟'' ، 2010

== بهرنۍ لینک ==

* کرز، رابرټ (۱۹۹۵). [http://www.trend.infopartisan.net/trd1103/t101103.html ''پوسټ مارکسیزم او اربیټسفیتسچ''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230509044042/http://www.trend.infopartisan.net/trd1103/t101103.html |date=2023-05-09 }} ''د بحران'' شمیره 17 (به آلمانی) ,
* مارچارت، اولیور (1998). [https://web.archive.org/web/20160521095526/http://sammelpunkt.philo.at:8080/65/1/postm.htm ''Beantwortung der Frage: ایا هغه د مارکسیست وروسته و؟''] . Einträgt für Vladimir Malachov, Vadim Filatov: ''Sovremennaja zapadnaja filosofia'', مسکو (به آلمانی) .
[[وېشنيزه:مارکسيزم]]
[[وېشنيزه:فلسفه]]</text>
      <sha1>74tgi5xdtyf3o4y5t2pdyt5m9pso2d9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هرمز تنگی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81406</id>
    <revision>
      <id>363139</id>
      <parentid>363118</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T05:17:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>شاه زمان پټان</username>
        <id>26102</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* د هرمز تنگي ځمکپوهنه */</comment>
      <origin>363139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7498" sha1="msjsvjxm6hwbu6axjctix59gyzatdpv" xml:space="preserve">'''هرمز تنگی'''  يا '''هرمرز اوبلار'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://parstoday.ir/ps/news/world-i87138-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8%DB%8C_%DA%A9%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%A7_%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2_%D8%A7%D9%88%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%B1_%D8%AA%D9%87_%D9%BE%D9%88%DA%81%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D9%86%D9%87_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%88%DB%8C|title=جنوبی کوریا هرمز اوبلار ته پوځیان نه استوی|date=۲۰۲۰ جنورۍ ۹مه|accessdate=۲۰۲۶ز اپريل ۱۴مه|website=پريس ټو ډی.آی‌ار}}&lt;/ref&gt;  (په {{Lang-fa|تنگه هرمز}}) د [[نړۍ]] یو له مهمو [[سمندر|سمندري]] لارو څخه دی چې د [[کښتۍ|کښتیو]] د تگ راتگ لپاره کارېږي. دا تنگی د [[پارس خليج]]  او عمان سمندر ترمنځ موقعيت لري&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://af.dawatmedia24.com/?p=175744|title=د هرمز تنگي؛ پېژندنه، اقتصادي ارزښت او افغانستان|date=۲۰۲۵ز جون ۲۲مه|accessdate=۲۰۲۶ز اپريل ۱۳مه|website=دعوت مېډيا|last=نايب‌زی|first=عبدالوافي}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{Cite web|url=https://pohawaimedia.com/?p=4829|title=هرمز تنگی ولې مهم دی؟|date=۲۰۲۶ز مارچ ۱۴مه|accessdate=۲۰۲۶ز اپريل ۱۲مه|website=پوهوه يې مېډيا|last=بريال|first=محمدالله}} &lt;/ref&gt;چې د [[پارس خليج]] له عمان سمندر سره نښلوي او د [[ايران]]، [[عمان]] او [[متحده عرب امارات|متحده عربي اماراتو]] ترمنځ پروت دی.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://af.dawatmedia24.com/?p=175744|title=د هرمز تنگي؛ پېژندنه، اقتصادي ارزښت او افغانستان|date=۲۰۲۵ز جون ۲۲مه|accessdate=۲۰۲۶ز اپريل ۱۳مه|website=دعوت مېډيا|last=نايب‌زی|first=عبدالوافي}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://omidradio.com/2026/03/07/%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2-%D8%AA%D9%86%DA%AB%DB%8C%D8%9B-%D8%AF-%D9%86%D9%81%D8%AA%D9%88-%D8%AF-%D9%84%DB%90%DA%96%D8%AF-%D9%85%D9%87%D9%85-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%B1%DA%AB/|title=هرمز تنګی؛ د نفتو د لېږد مهم شاهرګ|date=۲۰۲۶ز مارچ ۷مه|accessdate=۲۰۲۶ز اپريل ۱۲مه|website=اميد راډيو}}&lt;/ref&gt; د منځني ختيځ د نفتو د صادراتو يوه اساسي او حياتي لاره گڼل کېږي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pohawaimedia.com/?p=4829|title=هرمز تنگی ولې مهم دی؟|date=۲۰۲۶ز مارچ ۱۴مه|accessdate=۲۰۲۶ز اپريل ۱۲مه|website=پوهوه يې مېډيا|last=بريال|first=محمدالله}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://af.dawatmedia24.com/?p=175744|title=د هرمز تنگي؛ پېژندنه، اقتصادي ارزښت او افغانستان|date=۲۰۲۵ز جون ۲۲مه|accessdate=۲۰۲۶ز اپريل ۱۳مه|website=دعوت مېډيا|last=نايب‌زی|first=عبدالوافي}}&lt;/ref&gt;

هرمز تنگی د [[منځنی ختيځ|منځني ختيځ]] د نفتو د لېږد رالېږد يوه ارزښتمنه لاره ده، چې د منځني ختيځ د نفتو ډېره برخه له همدې لارې نړۍ‌والو بازارانو ته وړاندې کېږي،&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pohawaimedia.com/?p=4829|title=هرمز تنگی ولې مهم دی؟|date=۲۰۲۶ز مارچ ۱۴مه|accessdate=۲۰۲۶ز اپريل ۱۲مه|website=پوهوه يې مېډيا|last=بريال|first=محمدالله}} &lt;/ref&gt;همدا لامل دی چې اوسمهال د هرمز تنگی د ايران او امريکا اسرائيل جگړه کې د يو ستراتيژيک موقيعت په توگه د فشار د وسيلې په توگه کارول کېږي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://af.dawatmedia24.com/?p=175744|title=د هرمز تنگي؛ پېژندنه، اقتصادي ارزښت او افغانستان|date=۲۰۲۵ز جون ۲۲مه|accessdate=۲۰۲۶ز اپريل ۱۳مه|website=دعوت مېډيا|last=نايب‌زی|first=عبدالوافي}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/pashto/articles/c2k1jyq5q2go|title=ایا ایران هرمز تنګی تړلی شي او پر نړۍ به یې اغېز څه وي؟|date=۲۰۲۵ز جون ۱۸مه|accessdate=۲۰۲۶ز اپريل ۱۲مه|website=بي بي سي پښتو|last=بي بي سي فارسي څانگه|first=د خبري څانگې خبریالان}}&lt;/ref&gt;

{{مالومات
|نوم='''هرمز تنگی'''
|بل‌نوم=هرمز اوبلار
|انځور=Strait of Hormuz and Musandam Peninsula (MODIS 2018-12-10).jpg
|د انځور اړوند=د هرمز تنگي يو هوايي ليد (انځور)
|هېواد={{ايران}}،{{عمان}}، {{متحده عرب امارات}}
|برخه د=[[پارس خليج]]}}
==د هرمز تنگي ځمکپوهنه==
[[دوتنه:Locatie Straat van Hormuz.PNG|بټنوک|250px|د هرمز تنگي جغرافيايي نخشه]]
د هرمز تنگی د ايران او عمان ترمنځ موقعيت لري چې له۳۰-۵۰ کيلومتره پلنوالی لري؛&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/pashto/articles/c2k1jyq5q2go|title=ایا ایران هرمز تنګی تړلی شي او پر نړۍ به یې اغېز څه وي؟|date=۲۰۲۵ز جون ۱۸مه|accessdate=۲۰۲۶ز اپريل ۱۲مه|website=بي بي سي پښتو|last=بي بي سي فارسي څانگه|first=د خبري څانگې خبریالان}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://omidradio.com/2026/03/07/%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2-%D8%AA%D9%86%DA%AB%DB%8C%D8%9B-%D8%AF-%D9%86%D9%81%D8%AA%D9%88-%D8%AF-%D9%84%DB%90%DA%96%D8%AF-%D9%85%D9%87%D9%85-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%B1%DA%AB/|title=هرمز تنګی؛ د نفتو د لېږد مهم شاهرګ|date=۲۰۲۶ز مارچ ۷مه|accessdate=۲۰۲۶ز اپريل ۱۲مه|website=اميد راډيو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pohawaimedia.com/?p=4829|title=هرمز تنگی ولې مهم دی؟|date=۲۰۲۶ز مارچ ۱۴مه|accessdate=۲۰۲۶ز اپريل ۱۲مه|website=پوهوه يې مېډيا|last=بريال|first=محمدالله}} &lt;/ref&gt; خو د تېرېدو ۲ اوبلارې لري، چې هره [[اوبلار]] يې شاوخوا ۳ کيلومتره پراخوالی لري چې د نړۍ ورځني ۲۰٪ نفت چې له سعودي عربستان، ايران، عراق، متحده عرب اماراتو، کوېټ او قطر نه نورو هېوادونو ته بهرلېږل کېږي او له همدې لارې نړۍ‌والو بازارونو ته رسېږي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://omidradio.com/2026/03/07/%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2-%D8%AA%D9%86%DA%AB%DB%8C%D8%9B-%D8%AF-%D9%86%D9%81%D8%AA%D9%88-%D8%AF-%D9%84%DB%90%DA%96%D8%AF-%D9%85%D9%87%D9%85-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%B1%DA%AB/|title=هرمز تنګی؛ د نفتو د لېږد مهم شاهرګ|date=۲۰۲۶ز مارچ ۷مه|accessdate=۲۰۲۶ز اپريل ۱۲مه|website=اميد راډيو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pohawaimedia.com/?p=4829|title=هرمز تنگی ولې مهم دی؟|date=۲۰۲۶ز مارچ ۱۴مه|accessdate=۲۰۲۶ز اپريل ۱۲مه|website=پوهوه يې مېډيا|last=بريال|first=محمدالله}} &lt;/ref&gt;
هرمز تنگی له شمال څخه د [[ايران|ایران]] ( [[بندر عباس|د بندر عباس]]) او له سوېل څخه [[عمان|د عمان سلطنت]] (مصندم) سیمې سره نښلي.
=== سرچينې ===
{{لړسرچينې}}</text>
      <sha1>msjsvjxm6hwbu6axjctix59gyzatdpv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قاسم آسمائی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86568</id>
    <revision>
      <id>363122</id>
      <parentid>362455</parentid>
      <timestamp>2026-04-14T13:32:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>افغان پالیسی</username>
        <id>2743</id>
      </contributor>
      <comment>/* د قاسم آسمايي کتابونه */</comment>
      <origin>363122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9451" sha1="qaod39fpc585wg5ch36fkc67bymauho" xml:space="preserve">{{ړنگول|ځان اړوند تبليغاتي ليکنه ده او هېڅ داسې مطرح پېژندل شوې څېره نه اېسي}}{{صندوق معلومات شخص
| نوم = قاسم 
| دوهم نوم = آسمایی  
| بشپړ نوم = &lt;!-- اوږد يا غټ نوم--&gt; 
| انځور = قاسم آسمائی.jpg
| څرګندونه=لیکوال 
}} 
محمد قاسم آسمايي په ۱۹۵۳ میلادي/ ۱۳۳۲لمریز کال کې زېږېدلی، ليکوال، ژباړن ‏او د ډيجيټلي (برېښنايي) کتابونو تدوین کوونکی دی. هغه د خپل کار په پیل کې ‏د افغانستان د پولیسو اکاډمۍ افسر و. اوس مهال د «راه پرچم» خپرندویې ټولنې ‏د وېبپاڼې همکار، ژباړن او له هیواده بهر د افغاني کتابونو د بیاټایپ او تدوین ‏چارې مخته وړي. د «تلک خرس» کتاب د هغه له خورا مشهورو آثارو څخه ‏دی. افغانان نوموړی د ډیجیټلي کتابونو د خپروونکي په توګه پېژني.‏

== مخینه (شالید) ==
محمد قاسم آسمايي د وردګود سیدآبادیوه لږځمکواله کروندګره کورنۍ کې ‏زېږېدلی؛ لومړنۍ زده کړېیې د کابل د جمال مېنی په ابتدایی ښونځۍ او منځنۍ او ‏لوړې زده کړېیې په غازي لېسه کې سرته رسولې او بیا د افغانستان د پولیسو ‏اکاډمۍ ته شامل شو. هغه په بیلا بیلو حقوقی ادارو کې دندې ترسره کړې دي. په ‏تېر کې په افغانستان کې د کتاب لیکلو لپاره هیڅ فرصت ورته برابر نه و. نوموړی ‏په ۱۹۹۲ کال کې مهاجرت ته اړ شو او له ۲۰۰۴ میلادي کال راهیسې په ډنمارک ‏هیواد کې میشت دی. په دغو کلونو کې د افغانستان په اړه د ډیجیټلي کتابونو په ‏ژباړه او تدوین بوخت دی. آسمايي په افغاني ټولنه کې د خپل شهرت او ‏پېژندګلوۍ له امله ډېری وخت د هېواد له سیاسي مسایلو سره بوخت وي او ‏کتابونه یې هم ادبی او سیاسي بڼه لري.‏
== د قاسم آسمايي کتابونه ==
{{لړسرچينې}}‏«تلک خرس یا حقایق پشت پرده جهاد افغانستان» کتاب : لیکوالان: ‏محمدیوسف او مارک ادکین، ترجمه اوډیجیټال جوړښت: محمد قاسم آسمايي.‏
{{لړسرچينې}}«گل برای درمسال» کتاب د جمعه خان صوفی د لیکنه په دری ژبه ترجمه او ‏ډیجیټال جوړښت.‏
{{لړسرچينې}}«راه پرچم» خپرندویې ټولنې د وېبپاڼې مسؤل.‏
{{لړسرچينې}}«افغانستان جهاد یا د طالب سازۍ پروژه»: راوي: کرنیل امام (د پاکستان د ‏استخباراتو کارکوونکی)، لیکوال: احمد رضوان تارر، ژباړه او ډیجیټال جوړښت
{{لړسرچينې}}مواد مخدر یا تروریسم پنهان: لیکوال: قاسم آسمايي.‏
{{لړسرچينې}}د خلق جریدې کلکسیون: ډیجیټال جوړښت اوخپروونکی: قاسم آسمايي.‏
‏{{لړسرچينې}}«اردو و سیاست» لیکوال: جنرال محمدنبي عظیمي،ډیجیټال جوړښت او بیا خپرونه: ‏محمد قاسم آسمايي.‏
{{لړسرچينې}}کتاب از میعاد تا هرگز: لیکوال: واصف باختري، ډیجیټالجوړښت: محمد قاسم ‏آسمايي.‏
{{لړسرچينې}}سرباز خاموش (هغه سړی چې د افغان جهاد تر شا و): لیکوال: ‏ډګروالیوسف،ډیجیټال جوړښت محمد قاسم آسمايي.‏
‏{{لړسرچينې}}«برگی چند از نهفته‌های تاریخ در افغانستان»  لیکوال  خالد ‏صدیق څرخي،ډیجیټال جوړښت: قاسم آسمايي.‏
‏{{لړسرچينې}}«یادداشت‌های سیاسی و رویداد تاریخی» د سلطان علی کشتمند لیکنه، ‏ډیجیټال جوړښت: محمد قاسم آسمايي.‏
‏{{لړسرچينې}}«سگ شریر همسایه»: لیکوال: محمدنبي عظیمي،ډیجیټال جوړښت: محمد قاسم ‏آسمايي.‏
{{لړسرچينې}}مشعل (میاشتنۍډیجیټالټولګه)، مسؤل مدیر  مصطفی روزبه، ډیجیټال ‏جوړښت: محمد قاسم آسمايي.‏
{{لړسرچينې}}طامات تا به چند و خرافات تا به کی: لیکوال: سترجنرال محمد نبي عظیمي، ‏بیاټایپ او ډیجیټال جوړښت: قاسم آسمايي.‏
{{لړسرچينې}}کتاب شب‌خون افغان: لیکواله: لیډي سیل، ژباړن: میر عبدالرشید بیغم، ‏بیاټایپ او ډیجیټال جوړښت: قاسم آسمايي.‏
{{لړسرچينې}}کتاب«برگ‌های از تاریخ معاصر ما»  لیکوال  سردار محمد رحیم (شیون کابلی)، ‏ژباړن  غلام سخي غیرت،ډیجیټال جوړښت: قاسم آسمايي.‏
{{لړسرچينې}}تحکیم حزب و پیوند آن با خلق: ټایپ او ډیجیټال جوړښت: قاسم آسمايي.‏
‏{{لړسرچينې}}«طامات تا به چند و خرافات تا به کی» نویسنده سترجنرال محمدنبی ‏عظیمی ډیجیټال جوړښت: محمد قاسم آسمایی

== حواله ==
* . د یوسف او مارک اډکن لخوا لیکل شوی د بیر ټریپ کتاب چې په فارسي ژبه ژباړل شوی د قاسم اسمایي لخوا د اصلات ویب پاڼې کې تالیف او ترتیب شوی
[https://www.esalat.org/images/The_Bear_Trap_qasem_osmai_06102012_1.htm]
* . د قاسم آسمايي لخوا د مخدره توکو یا پټ تروریزم یادښت
[https://rahparcham1.org/rafiq-qasem-asmai-mawad-mukhdar-ya-terrorism-p/]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* . د سردار محمد رحیم (شیون کابلي) لخوا لیکل شوی کتاب &quot;زموږ د معاصر تاریخ څخه پاڼي&quot; د غلام سخي غیرت لخوا ژباړل شوی او د قاسم اسمايي لخوا په ډیجیټل ډول بیا ټایپ شوی او ایډیټ شوی
[https://rahparcham1.org/vol-doom-ktaab-bargi-chand-az-nafteh-hay-taarikh/]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* . &quot;له پای څخه تر پایه پورې&quot; کتاب د مرحوم [[واصف بختاري] لخوا لیکل شوی] د قاسم اسمايي لخوا لیکل شوی، ایډیټ شوی او ترتیب شوی
[https://www.facebook.com/photo/?fbid=7698795770174565&amp;set=a.569806533073560]
* . خاموش سرتیری د مارک اډکن لخوا ژباړل شوی د محمد عارف رفعت لخوا ایډیټ شوی او ډیجیټلي د عاصمايي لخوا
[https://rahparcham1.org/silent-soldier-ktab-сарбаз-хамош-марди-др-пошт-жихад-аф/]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* . دا کتاب، د مشعل میاشتنۍ د لومړي کال ټولګه، د مدیر مدیر مصطفی روزبه، د مشعل میاشتنۍ او د هغې د تاریخي رول په اړه د قاسم اسمایي لخوا ډیجیټلي ایډیټ شوی
[https://www.facebook.com/photo/?fbid=1800603700111368&amp;set=a.1457303114441430&amp;locale=el_GR]
* . تمتع ته به چاند او خرافت ته به کی د مرحوم میجر جنرال محمد نبي عظیمي لخوا لیکل شوی د قاسم اسمايي لخوا بیا لیکل شوی او ډیجیټلي ایډیټ شوی
[https://rahparcham1.org/tamat-ta-be-chand-o-khurafat-ta-be-ki-navisand/]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* . د بد ګاونډي ډبره د نبي عظیمي لخوا لیکل شوی ډیجیټلي ایډیټ شوی د قاسم اسمايي لخوا
[https://www.ariaye.com/ketab/asmai/asmai39.html]
* . د قاسم اسمايي لخوا لیکل شوي یا ایډیټ شوي کتابونه، ایډیټ شوي او ډیجیټل خپاره شوي.
[https://www.google.com/search?n]
*. د قاسم اسمايي لخوا لیکل شوی کتاب &quot;مدا خلق&quot; د کلب او جونیر ون په وړیا ویب پاڼه کې
[https://jozveyek.com/downloads/neda-khalq/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241113032645/https://jozveyek.com/downloads/neda-khalq/ |date=2024-11-13 }}
* . د &quot;افغانستان د [[هند]] او پاکستان په ستراتیژۍ کې - محمد ولي / محمد قاسم اسمايي&quot; کتاب د اریایې ویب پاڼه کې
[https://www.ariaye.com/ketab/asmai/asmai8.html]


{{پښتانه}}

{{Authority control}}
[[وېشنيزه: پښتانه شاعران]]
[[وېشنيزه: پښتانه ليکوال]] 
[[وېشنيزه: افغاني ليکوال]] 
[[وېشنيزه: پښتانه]] 
[[وېشنيزه: افغانان]]
[[وېشنيزه:پښتانه شاعران]]</text>
      <sha1>qaod39fpc585wg5ch36fkc67bymauho</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>363123</id>
      <parentid>363122</parentid>
      <timestamp>2026-04-14T13:51:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>افغان پالیسی</username>
        <id>2743</id>
      </contributor>
      <comment>/* حواله */</comment>
      <origin>363123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9715" sha1="llkbkw7bq4e6ky9e1n4e37cr6n723h1" xml:space="preserve">{{ړنگول|ځان اړوند تبليغاتي ليکنه ده او هېڅ داسې مطرح پېژندل شوې څېره نه اېسي}}{{صندوق معلومات شخص
| نوم = قاسم 
| دوهم نوم = آسمایی  
| بشپړ نوم = &lt;!-- اوږد يا غټ نوم--&gt; 
| انځور = قاسم آسمائی.jpg
| څرګندونه=لیکوال 
}} 
محمد قاسم آسمايي په ۱۹۵۳ میلادي/ ۱۳۳۲لمریز کال کې زېږېدلی، ليکوال، ژباړن ‏او د ډيجيټلي (برېښنايي) کتابونو تدوین کوونکی دی. هغه د خپل کار په پیل کې ‏د افغانستان د پولیسو اکاډمۍ افسر و. اوس مهال د «راه پرچم» خپرندویې ټولنې ‏د وېبپاڼې همکار، ژباړن او له هیواده بهر د افغاني کتابونو د بیاټایپ او تدوین ‏چارې مخته وړي. د «تلک خرس» کتاب د هغه له خورا مشهورو آثارو څخه ‏دی. افغانان نوموړی د ډیجیټلي کتابونو د خپروونکي په توګه پېژني.‏

== مخینه (شالید) ==
محمد قاسم آسمايي د وردګود سیدآبادیوه لږځمکواله کروندګره کورنۍ کې ‏زېږېدلی؛ لومړنۍ زده کړېیې د کابل د جمال مېنی په ابتدایی ښونځۍ او منځنۍ او ‏لوړې زده کړېیې په غازي لېسه کې سرته رسولې او بیا د افغانستان د پولیسو ‏اکاډمۍ ته شامل شو. هغه په بیلا بیلو حقوقی ادارو کې دندې ترسره کړې دي. په ‏تېر کې په افغانستان کې د کتاب لیکلو لپاره هیڅ فرصت ورته برابر نه و. نوموړی ‏په ۱۹۹۲ کال کې مهاجرت ته اړ شو او له ۲۰۰۴ میلادي کال راهیسې په ډنمارک ‏هیواد کې میشت دی. په دغو کلونو کې د افغانستان په اړه د ډیجیټلي کتابونو په ‏ژباړه او تدوین بوخت دی. آسمايي په افغاني ټولنه کې د خپل شهرت او ‏پېژندګلوۍ له امله ډېری وخت د هېواد له سیاسي مسایلو سره بوخت وي او ‏کتابونه یې هم ادبی او سیاسي بڼه لري.‏
== د قاسم آسمايي کتابونه ==
{{لړسرچينې}}‏«تلک خرس یا حقایق پشت پرده جهاد افغانستان» کتاب : لیکوالان: ‏محمدیوسف او مارک ادکین، ترجمه اوډیجیټال جوړښت: محمد قاسم آسمايي.‏
{{لړسرچينې}}«گل برای درمسال» کتاب د جمعه خان صوفی د لیکنه په دری ژبه ترجمه او ‏ډیجیټال جوړښت.‏
{{لړسرچينې}}«راه پرچم» خپرندویې ټولنې د وېبپاڼې مسؤل.‏
{{لړسرچينې}}«افغانستان جهاد یا د طالب سازۍ پروژه»: راوي: کرنیل امام (د پاکستان د ‏استخباراتو کارکوونکی)، لیکوال: احمد رضوان تارر، ژباړه او ډیجیټال جوړښت
{{لړسرچينې}}مواد مخدر یا تروریسم پنهان: لیکوال: قاسم آسمايي.‏
{{لړسرچينې}}د خلق جریدې کلکسیون: ډیجیټال جوړښت اوخپروونکی: قاسم آسمايي.‏
‏{{لړسرچينې}}«اردو و سیاست» لیکوال: جنرال محمدنبي عظیمي،ډیجیټال جوړښت او بیا خپرونه: ‏محمد قاسم آسمايي.‏
{{لړسرچينې}}کتاب از میعاد تا هرگز: لیکوال: واصف باختري، ډیجیټالجوړښت: محمد قاسم ‏آسمايي.‏
{{لړسرچينې}}سرباز خاموش (هغه سړی چې د افغان جهاد تر شا و): لیکوال: ‏ډګروالیوسف،ډیجیټال جوړښت محمد قاسم آسمايي.‏
‏{{لړسرچينې}}«برگی چند از نهفته‌های تاریخ در افغانستان»  لیکوال  خالد ‏صدیق څرخي،ډیجیټال جوړښت: قاسم آسمايي.‏
‏{{لړسرچينې}}«یادداشت‌های سیاسی و رویداد تاریخی» د سلطان علی کشتمند لیکنه، ‏ډیجیټال جوړښت: محمد قاسم آسمايي.‏
‏{{لړسرچينې}}«سگ شریر همسایه»: لیکوال: محمدنبي عظیمي،ډیجیټال جوړښت: محمد قاسم ‏آسمايي.‏
{{لړسرچينې}}مشعل (میاشتنۍډیجیټالټولګه)، مسؤل مدیر  مصطفی روزبه، ډیجیټال ‏جوړښت: محمد قاسم آسمايي.‏
{{لړسرچينې}}طامات تا به چند و خرافات تا به کی: لیکوال: سترجنرال محمد نبي عظیمي، ‏بیاټایپ او ډیجیټال جوړښت: قاسم آسمايي.‏
{{لړسرچينې}}کتاب شب‌خون افغان: لیکواله: لیډي سیل، ژباړن: میر عبدالرشید بیغم، ‏بیاټایپ او ډیجیټال جوړښت: قاسم آسمايي.‏
{{لړسرچينې}}کتاب«برگ‌های از تاریخ معاصر ما»  لیکوال  سردار محمد رحیم (شیون کابلی)، ‏ژباړن  غلام سخي غیرت،ډیجیټال جوړښت: قاسم آسمايي.‏
{{لړسرچينې}}تحکیم حزب و پیوند آن با خلق: ټایپ او ډیجیټال جوړښت: قاسم آسمايي.‏
‏{{لړسرچينې}}«طامات تا به چند و خرافات تا به کی» نویسنده سترجنرال محمدنبی ‏عظیمی ډیجیټال جوړښت: محمد قاسم آسمایی


== د قاسم آسمایی  کتابتون==
 په دې کتابتون کې، د قاسم اسمايي لخوا خپاره شوي یو څو کتابونه شتون لري، پاتې نور د نورو لیکوالانو لخوا دي.
[https://aasmai-book.com/]
== حواله ==
* . د یوسف او مارک اډکن لخوا لیکل شوی د بیر ټریپ کتاب چې په فارسي ژبه ژباړل شوی د قاسم اسمایي لخوا د اصلات ویب پاڼې کې تالیف او ترتیب شوی
[https://www.esalat.org/images/The_Bear_Trap_qasem_osmai_06102012_1.htm]
* . د قاسم آسمايي لخوا د مخدره توکو یا پټ تروریزم یادښت
[https://rahparcham1.org/rafiq-qasem-asmai-mawad-mukhdar-ya-terrorism-p/]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* . د سردار محمد رحیم (شیون کابلي) لخوا لیکل شوی کتاب &quot;زموږ د معاصر تاریخ څخه پاڼي&quot; د غلام سخي غیرت لخوا ژباړل شوی او د قاسم اسمايي لخوا په ډیجیټل ډول بیا ټایپ شوی او ایډیټ شوی
[https://rahparcham1.org/vol-doom-ktaab-bargi-chand-az-nafteh-hay-taarikh/]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* . &quot;له پای څخه تر پایه پورې&quot; کتاب د مرحوم [[واصف بختاري] لخوا لیکل شوی] د قاسم اسمايي لخوا لیکل شوی، ایډیټ شوی او ترتیب شوی
[https://www.facebook.com/photo/?fbid=7698795770174565&amp;set=a.569806533073560]
* . خاموش سرتیری د مارک اډکن لخوا ژباړل شوی د محمد عارف رفعت لخوا ایډیټ شوی او ډیجیټلي د عاصمايي لخوا
[https://rahparcham1.org/silent-soldier-ktab-сарбаз-хамош-марди-др-пошт-жихад-аф/]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* . دا کتاب، د مشعل میاشتنۍ د لومړي کال ټولګه، د مدیر مدیر مصطفی روزبه، د مشعل میاشتنۍ او د هغې د تاریخي رول په اړه د قاسم اسمایي لخوا ډیجیټلي ایډیټ شوی
[https://www.facebook.com/photo/?fbid=1800603700111368&amp;set=a.1457303114441430&amp;locale=el_GR]
* . تمتع ته به چاند او خرافت ته به کی د مرحوم میجر جنرال محمد نبي عظیمي لخوا لیکل شوی د قاسم اسمايي لخوا بیا لیکل شوی او ډیجیټلي ایډیټ شوی
[https://rahparcham1.org/tamat-ta-be-chand-o-khurafat-ta-be-ki-navisand/]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* . د بد ګاونډي ډبره د نبي عظیمي لخوا لیکل شوی ډیجیټلي ایډیټ شوی د قاسم اسمايي لخوا
[https://www.ariaye.com/ketab/asmai/asmai39.html]
* . د قاسم اسمايي لخوا لیکل شوي یا ایډیټ شوي کتابونه، ایډیټ شوي او ډیجیټل خپاره شوي.
[https://www.google.com/search?n]
*. د قاسم اسمايي لخوا لیکل شوی کتاب &quot;مدا خلق&quot; د کلب او جونیر ون په وړیا ویب پاڼه کې
[https://jozveyek.com/downloads/neda-khalq/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241113032645/https://jozveyek.com/downloads/neda-khalq/ |date=2024-11-13 }}
* . د &quot;افغانستان د [[هند]] او پاکستان په ستراتیژۍ کې - محمد ولي / محمد قاسم اسمايي&quot; کتاب د اریایې ویب پاڼه کې
[https://www.ariaye.com/ketab/asmai/asmai8.html]


{{پښتانه}}

{{Authority control}}
[[وېشنيزه: پښتانه شاعران]]
[[وېشنيزه: پښتانه ليکوال]] 
[[وېشنيزه: افغاني ليکوال]] 
[[وېشنيزه: پښتانه]] 
[[وېشنيزه: افغانان]]
[[وېشنيزه:پښتانه شاعران]]</text>
      <sha1>llkbkw7bq4e6ky9e1n4e37cr6n723h1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:Enayat Nasir26</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87098</id>
    <revision>
      <id>363124</id>
      <timestamp>2026-04-14T14:53:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[Template:Welcome|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>363124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="494" sha1="9ta59t1b9ntmg6t09b3l1thvz5r6oer" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|realName=|name=Enayat Nasir26}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۱۴ اپريل ۲۰۲۶، گړۍ ۱۴:۵۳ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>9ta59t1b9ntmg6t09b3l1thvz5r6oer</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:Enayat Nasir1989</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87099</id>
    <revision>
      <id>363125</id>
      <timestamp>2026-04-14T14:54:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[Template:Welcome|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>363125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="496" sha1="jiq3kmlhgqbgxa3exk0qeiai6h04iwn" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|realName=|name=Enayat Nasir1989}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۱۴ اپريل ۲۰۲۶، گړۍ ۱۴:۵۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>jiq3kmlhgqbgxa3exk0qeiai6h04iwn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:Joaquimterrassa</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87100</id>
    <redirect title="د کارن خبرې اترې:JSama" />
    <revision>
      <id>363134</id>
      <timestamp>2026-04-14T19:46:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ontzak</username>
        <id>16438</id>
      </contributor>
      <comment>Ontzak د [[د کارن خبرې اترې:Joaquimterrassa]] مخ [[د کارن خبرې اترې:JSama]] ته ولېږداوه: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Joaquimterrassa|Joaquimterrassa]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/JSama|JSama]]&quot;</comment>
      <origin>363134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="0g8m63pugokc1aud4n5ej4n6fu427wm" xml:space="preserve">#مخګرځ [[د کارن خبرې اترې:JSama]]</text>
      <sha1>0g8m63pugokc1aud4n5ej4n6fu427wm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:GeekEmad</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87101</id>
    <redirect title="د کارن خبرې اترې:Ydhl" />
    <revision>
      <id>363137</id>
      <timestamp>2026-04-15T00:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gerges</username>
        <id>32645</id>
      </contributor>
      <comment>Gerges د [[د کارن خبرې اترې:GeekEmad]] مخ [[د کارن خبرې اترې:Ydhl]] ته ولېږداوه: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/GeekEmad|GeekEmad]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Ydhl|Ydhl]]&quot;</comment>
      <origin>363137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="peaxr70onb4mpkd3qrsdyrnk0h92eof" xml:space="preserve">#مخګرځ [[د کارن خبرې اترې:Ydhl]]</text>
      <sha1>peaxr70onb4mpkd3qrsdyrnk0h92eof</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:Safeerwazir</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87102</id>
    <revision>
      <id>363138</id>
      <timestamp>2026-04-15T03:10:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>363138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="491" sha1="5nolqzca1dqrdrvz0eijpisi2w57k0i" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|realName=|name=Safeerwazir}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۱۵ اپريل ۲۰۲۶، گړۍ ۰۳:۱۰ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>5nolqzca1dqrdrvz0eijpisi2w57k0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:Najib1726</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87103</id>
    <revision>
      <id>363140</id>
      <timestamp>2026-04-15T09:01:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>363140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="489" sha1="j6hjs92xf6b0j9insvvglf9tydhvqtt" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|realName=|name=Najib1726}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۱۵ اپريل ۲۰۲۶، گړۍ ۰۹:۰۱ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>j6hjs92xf6b0j9insvvglf9tydhvqtt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:Khalidafaf</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87104</id>
    <revision>
      <id>363141</id>
      <timestamp>2026-04-15T09:13:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>363141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="490" sha1="98vowamtpesyp7rmanjcb5qkqnbg32m" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|realName=|name=Khalidafaf}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۱۵ اپريل ۲۰۲۶، گړۍ ۰۹:۱۳ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>98vowamtpesyp7rmanjcb5qkqnbg32m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د قنوج جګړه ۱۵۴۰ کال</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87105</id>
    <revision>
      <id>363142</id>
      <timestamp>2026-04-15T09:40:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Andar ba ba</username>
        <id>39180</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ur:Special:Redirect/revision/9026563|قنوج کی جنگ 1540ء]]&quot; مخ د ژباړلو له مخې جوړ شوی</comment>
      <origin>363142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5259" sha1="lsdn7njuh9qitby7iaf2m0im0pdmqqb" xml:space="preserve">'''د قنوج جګړه''' [[شېر شاه سوري|د شیرشاه سوري]] او [[نصیرالدین همایون|همایون]] ترمنځ د ۱۵۴۰ کال د می په ۱۷مه [[هند|د هند]] [[اتر پرديش|د اترپردیش]] په قنوج کې وشوه. دا جګړه د بلګرام جګړې په نوم هم پیژندل کیږي، چې همایون پکې ماتې وخوړه.  {{پوځي جګړې مالوماتبکس}}
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:25em; border:1px solid #aaa; background:#f9f9f9; float:left; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%; direction:rtl; border-spacing:3px;&quot;
|+ style=&quot;font-size:125%; font-weight:bold; background:#b0c4de; padding:5px;&quot; |د قنوج جګړه
! style=&quot;text-align:right; color:#0645ad;&quot; |نېټه
|۱۷ مې ۱۵۴۰ زېږدیز
|-
! style=&quot;text-align:right; color:#0645ad;&quot; |ځای
|قنوج، اترپردیش (د مغولي هند امپراتوري)
|-
! style=&quot;text-align:right; color:#0645ad;&quot; |پایله
|د سوري امپراتورۍ بریا
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#b0c4de; text-align:center;&quot; |ښکېلې غاړې
|-
| style=&quot;width:50%; text-align:center; border-left:1px solid #aaa; vertical-align:top;&quot; |[[دوتنه:Flag_of_the_Mughal_Empire.svg|20x20پېکسل]] '''مغولي امپراتوري'''
| style=&quot;width:50%; text-align:center; vertical-align:top;&quot; |'''سلطنت سور (سوري لړۍ)'''
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#b0c4de; text-align:center;&quot; |قوماندانان او مشران
|-
| style=&quot;text-align:center; border-left:1px solid #aaa; vertical-align:top;&quot; |نصیر الدین محمد همایون 
بیرم خان 
عسکري مرزا 
هندل مرزا 
مرزا محمد حیدر دوغلات
| style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot; |شیر شاه سوري
|}

== شاليد ==
په ۱۵۳۹ کال کې، د شیرشاه سوري ځواکونو چې مشري یې شیره خپله کوله د چوسا په جګړه کې د همایون ځواکونو ته ماتې ورکړه. مغل امپراتور همایون په ګنګا سیند کې ځان ګوزار کړ او په یو ډول یې خپل ژوند وژغوره. د چوسا په جګړه کې له ماتې وروسته، همایون د خپلو وروڼو د مرستې په لټه کې اګره ته راستون شو ترڅو بیا شیرشاه سوري سره جګړې ته ځان چمتو کړي. د هغه یو ورور، هندال میرزا، همایون ته د خپل پوځ د ملاتړ ډاډ ورکړ. په هرصورت، د همایون بل ورور، کامران میرزا، د همایون په قومانده کې د خپل پوځ د لیږلو سره موافق نه و، ځکه چې کامران میرزا غوښتل چې پخپله تخت ونیسي. کامران د خپل ورور همایون څخه واک ترلاسه نه کړ او خپل پوځ یې لاهور ته یوړ. سره له دې، همایون وکولی شو چې د شیرشاه سوري په وړاندې د جګړې لپاره کافي ځواکونه راټول کړي. د چوسا په بریا سره، شیرخان ځان سلطان اعلان کړ. هغه ډیر ځواک او وقار ترلاسه کړ او د شیرشاه لقب هم ترلاسه کړ پداسې حال کې چې همایون او د هغه وروڼه خپل وخت په بې ګټې بحثونو کې ضایع کول. 

== جګړه ==
همایون خپل دوه وروڼه عسکري میرزا او هندال میرزا د قنوج په جګړه کې د شیرشاه سره د مخامخ کیدو لپاره له ځانه سره یوړل. دواړو ډلو د ۱۵۴۰ کال د می په ۱۷مه یو بل سره جګړه وکړه. د همایون توپخانه د خپل ارزښت په ثابتولو کې پاتې راغله، او د همایون تکراري تاکتیکي غلطۍ او کمزورې پریکړې (هغه چې هغه د چوسا په جګړه کې کړې وې) یو ځل بیا د هغه د ماتې لامل شوې. شیرشاه د قنوج په جګړه کې د دوهم ځل لپاره د مغلو پوځ ته ماتې ورکړه. یو ځل بیا همایون د خپلو وروڼو سره د خپل ژوند د ژغورلو لپاره له جګړې څخه وتښتید او اګره ته راستون شو.

== وروسته ==
د قنوج له جګړې وروسته، همایون تقریبا یو فراري شو. هغه او د هغه وروڼه په خوندي ډول اګره ته ورسیدل مګر هلته پاتې نشو ځکه چې شیرشاه د خپل پوځ سره د دوی تعقیب وکړ. هغه د شیرشاه د اګره او ډهلي سلطان شو. همایون په لاهور کې له خپلو وروڼو سره ولیدل مګر د شیرخان سره د جګړې لپاره یې ځواک راټول نه کړ ځکه چې دوی ټول مختلف شخصي ګټې درلودې. کامران د پنجاب او [[افغانستان]] د امنیت په اړه اندیښمن و او هیندال غوښتل چې [[سند]] ونیسي. د قنوج له جګړې وروسته، همایون د خپل ژوند راتلونکي ۱۵ کاله په جلاوطنۍ کې تیر کړل.  

== ماخذونه ==
{{لړسرچينې}}</text>
      <sha1>lsdn7njuh9qitby7iaf2m0im0pdmqqb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>363143</id>
      <parentid>363142</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T09:42:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Andar ba ba</username>
        <id>39180</id>
      </contributor>
      <origin>363143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5216" sha1="k5wfcb67urmnk5syrihp9jyyq76don8" xml:space="preserve">'''د قنوج جګړه''' [[شېر شاه سوري|د شیرشاه سوري]] او [[نصیرالدین همایون|همایون]] ترمنځ د ۱۵۴۰ کال د می په ۱۷مه [[هند|د هند]] [[اتر پرديش|د اترپردیش]] په قنوج کې وشوه. دا جګړه د بلګرام جګړې په نوم هم پیژندل کیږي، چې همایون پکې ماتې وخوړه. 
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:25em; border:1px solid #aaa; background:#f9f9f9; float:left; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%; direction:rtl; border-spacing:3px;&quot;
|+ style=&quot;font-size:125%; font-weight:bold; background:#b0c4de; padding:5px;&quot; |د قنوج جګړه
! style=&quot;text-align:right; color:#0645ad;&quot; |نېټه
|۱۷ مې ۱۵۴۰ زېږدیز
|-
! style=&quot;text-align:right; color:#0645ad;&quot; |ځای
|قنوج، اترپردیش (د مغولي هند امپراتوري)
|-
! style=&quot;text-align:right; color:#0645ad;&quot; |پایله
|د سوري امپراتورۍ بریا
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#b0c4de; text-align:center;&quot; |ښکېلې غاړې
|-
| style=&quot;width:50%; text-align:center; border-left:1px solid #aaa; vertical-align:top;&quot; |[[دوتنه:Flag_of_the_Mughal_Empire.svg|20x20پېکسل]] '''مغولي امپراتوري'''
| style=&quot;width:50%; text-align:center; vertical-align:top;&quot; |'''سلطنت سور (سوري لړۍ)'''
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#b0c4de; text-align:center;&quot; |قوماندانان او مشران
|-
| style=&quot;text-align:center; border-left:1px solid #aaa; vertical-align:top;&quot; |نصیر الدین محمد همایون 
بیرم خان 
عسکري مرزا 
هندل مرزا 
مرزا محمد حیدر دوغلات
| style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot; |شیر شاه سوري
|}

== شاليد ==
په ۱۵۳۹ کال کې، د شیرشاه سوري ځواکونو چې مشري یې شیره خپله کوله د چوسا په جګړه کې د همایون ځواکونو ته ماتې ورکړه. مغل امپراتور همایون په ګنګا سیند کې ځان ګوزار کړ او په یو ډول یې خپل ژوند وژغوره. د چوسا په جګړه کې له ماتې وروسته، همایون د خپلو وروڼو د مرستې په لټه کې اګره ته راستون شو ترڅو بیا شیرشاه سوري سره جګړې ته ځان چمتو کړي. د هغه یو ورور، هندال میرزا، همایون ته د خپل پوځ د ملاتړ ډاډ ورکړ. په هرصورت، د همایون بل ورور، کامران میرزا، د همایون په قومانده کې د خپل پوځ د لیږلو سره موافق نه و، ځکه چې کامران میرزا غوښتل چې پخپله تخت ونیسي. کامران د خپل ورور همایون څخه واک ترلاسه نه کړ او خپل پوځ یې لاهور ته یوړ. سره له دې، همایون وکولی شو چې د شیرشاه سوري په وړاندې د جګړې لپاره کافي ځواکونه راټول کړي. د چوسا په بریا سره، شیرخان ځان سلطان اعلان کړ. هغه ډیر ځواک او وقار ترلاسه کړ او د شیرشاه لقب هم ترلاسه کړ پداسې حال کې چې همایون او د هغه وروڼه خپل وخت په بې ګټې بحثونو کې ضایع کول. 

== جګړه ==
همایون خپل دوه وروڼه عسکري میرزا او هندال میرزا د قنوج په جګړه کې د شیرشاه سره د مخامخ کیدو لپاره له ځانه سره یوړل. دواړو ډلو د ۱۵۴۰ کال د می په ۱۷مه یو بل سره جګړه وکړه. د همایون توپخانه د خپل ارزښت په ثابتولو کې پاتې راغله، او د همایون تکراري تاکتیکي غلطۍ او کمزورې پریکړې (هغه چې هغه د چوسا په جګړه کې کړې وې) یو ځل بیا د هغه د ماتې لامل شوې. شیرشاه د قنوج په جګړه کې د دوهم ځل لپاره د مغلو پوځ ته ماتې ورکړه. یو ځل بیا همایون د خپلو وروڼو سره د خپل ژوند د ژغورلو لپاره له جګړې څخه وتښتید او اګره ته راستون شو.

== وروسته ==
د قنوج له جګړې وروسته، همایون تقریبا یو فراري شو. هغه او د هغه وروڼه په خوندي ډول اګره ته ورسیدل مګر هلته پاتې نشو ځکه چې شیرشاه د خپل پوځ سره د دوی تعقیب وکړ. هغه د شیرشاه د اګره او ډهلي سلطان شو. همایون په لاهور کې له خپلو وروڼو سره ولیدل مګر د شیرخان سره د جګړې لپاره یې ځواک راټول نه کړ ځکه چې دوی ټول مختلف شخصي ګټې درلودې. کامران د پنجاب او [[افغانستان]] د امنیت په اړه اندیښمن و او هیندال غوښتل چې [[سند]] ونیسي. د قنوج له جګړې وروسته، همایون د خپل ژوند راتلونکي ۱۵ کاله په جلاوطنۍ کې تیر کړل.  

== ماخذونه ==
{{لړسرچينې}}</text>
      <sha1>k5wfcb67urmnk5syrihp9jyyq76don8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>363144</id>
      <parentid>363143</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T09:43:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Andar ba ba</username>
        <id>39180</id>
      </contributor>
      <origin>363144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5219" sha1="p7llaoo1ybigje1kab409e39daxvrf3" xml:space="preserve">'''د قنوج جګړه''' [[شېر شاه سوري|د شیرشاه سوري]] او [[نصیرالدین همایون|همایون]] ترمنځ د ۱۵۴۰ کال د می په ۱۷مه [[هند|د هند]] [[اتر پرديش|د اترپردیش]] په قنوج کې وشوه. دا جګړه د بلګرام جګړې په نوم هم پیژندل کیږي، چې همایون پکې ماتې وخوړه. 
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:25em; border:1px solid #aaa; background:#f9f9f9; float:left; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%; direction:rtl; border-spacing:3px;&quot;
|+ style=&quot;font-size:125%; font-weight:bold; background:#b0c4de; padding:5px;&quot; |د قنوج جګړه
! style=&quot;text-align:right; color:#0645ad;&quot; |نېټه
|۱۷ مې ۱۵۴۰ زېږدیز
|-
! style=&quot;text-align:right; color:#0645ad;&quot; |ځای
|قنوج، اترپردیش (د مغولي هند امپراتوري)
|-
! style=&quot;text-align:right; color:#0645ad;&quot; |پایله
|د سوري امپراتورۍ بریا
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#b0c4de; text-align:center;&quot; |ښکېلې غاړې
|-
| style=&quot;width:50%; text-align:center; border-left:1px solid #aaa; vertical-align:top;&quot; |[[دوتنه:Flag_of_the_Mughal_Empire.svg|20x20پېکسل]] '''مغولي امپراتوري'''
| style=&quot;width:50%; text-align:center; vertical-align:top;&quot; |'''سلطنت سور (سوري لړۍ)'''
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#b0c4de; text-align:center;&quot; |قوماندانان او مشران
|-
| style=&quot;text-align:center; border-left:1px solid #aaa; vertical-align:top;&quot; |نصیر الدین محمد همایون 
بیرم خان 
عسکري مرزا 
هندل مرزا 
مرزا محمد حیدر دوغلات
| style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot; |شیر شاه سوري
|}

== شاليد ==
په ۱۵۳۹ کال کې، د شیرشاه سوري ځواکونو چې مشري یې شیره خپله کوله د چوسا په جګړه کې د همایون ځواکونو ته ماتې ورکړه. مغل امپراتور همایون په ګنګا سیند کې ځان ګوزار کړ او په یو ډول یې خپل ژوند وژغوره. د چوسا په جګړه کې له ماتې وروسته، همایون د خپلو وروڼو د مرستې په لټه کې اګره ته راستون شو ترڅو بیا شیرشاه سوري سره جګړې ته ځان چمتو کړي. د هغه یو ورور، هندال میرزا، همایون ته د خپل پوځ د ملاتړ ډاډ ورکړ. په هرصورت، د همایون بل ورور، کامران میرزا، د همایون په قومانده کې د خپل پوځ د لیږلو سره موافق نه و، ځکه چې کامران میرزا غوښتل چې پخپله تخت ونیسي. کامران د خپل ورور همایون څخه واک ترلاسه نه کړ او خپل پوځ یې لاهور ته یوړ. سره له دې، همایون وکولی شو چې د شیرشاه سوري په وړاندې د جګړې لپاره کافي ځواکونه راټول کړي. د چوسا په بریا سره، شیرخان ځان سلطان اعلان کړ. هغه ډیر ځواک او وقار ترلاسه کړ او د شیرشاه لقب هم ترلاسه کړ پداسې حال کې چې همایون او د هغه وروڼه خپل وخت په بې ګټې بحثونو کې ضایع کول. 

== جګړه ==
همایون خپل دوه وروڼه عسکري میرزا او هندال میرزا د قنوج په جګړه کې د شیرشاه سره د مخامخ کیدو لپاره له ځانه سره یوړل. دواړو ډلو د ۱۵۴۰ کال د می په ۱۷مه یو بل سره جګړه وکړه. د همایون توپخانه د خپل ارزښت په ثابتولو کې پاتې راغله، او د همایون تکراري تاکتیکي غلطۍ او کمزورې پریکړې (هغه چې هغه د چوسا په جګړه کې کړې وې) یو ځل بیا د هغه د ماتې لامل شوې. شیرشاه د قنوج په جګړه کې د دوهم ځل لپاره د مغلو پوځ ته ماتې ورکړه. یو ځل بیا همایون د خپلو وروڼو سره د خپل ژوند د ژغورلو لپاره له جګړې څخه وتښتید او اګره ته راستون شو.

== وروسته ==
د قنوج له جګړې وروسته، همایون تقریبا یو فراري شو. هغه او د هغه وروڼه په خوندي ډول اګره ته ورسیدل مګر هلته پاتې نشو ځکه چې شیرشاه د خپل پوځ سره د دوی تعقیب وکړ. وروسته شیرشاه د اګره او ډهلي سلطان شو. همایون په لاهور کې له خپلو وروڼو سره ولیدل مګر د شیرخان سره د جګړې لپاره یې ځواک راټول نه کړ ځکه چې دوی ټول مختلف شخصي ګټې درلودې. کامران د پنجاب او [[افغانستان]] د امنیت په اړه اندیښمن و او هیندال غوښتل چې [[سند]] ونیسي. د قنوج له جګړې وروسته، همایون د خپل ژوند راتلونکي ۱۵ کاله په جلاوطنۍ کې تیر کړل.  

== ماخذونه ==
{{لړسرچينې}}</text>
      <sha1>p7llaoo1ybigje1kab409e39daxvrf3</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>