ويکيپېډيا pswiki https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter رسنۍ ځانگړی خبرې اترې کارن د کارن خبرې اترې ويکيپېډيا د ويکيپېډيا خبرې اترې دوتنه د دوتنې خبرې اترې مېډياويکي د مېډياويکي خبرې اترې کينډۍ د کينډۍ خبرې اترې لارښود د لارښود خبرې اترې وېشنيزه د وېشنيزې خبرې اترې تانبه د تانبې خبرې اترې TimedText TimedText talk چلنوال د چلنوال خبرې اترې پېښه د پېښې خبرې اترې 0 14876 363244 354285 2026-04-22T07:37:38Z Akambh 28991 363244 wikitext text/x-wiki تاجک د [[پارسي ژبه|پارسي ژبي]] او [[دري ژبه|دري ژبي]] ویونکی توکم دي چي په منځنۍ اسیا لکه [[تاجيکستان|تاجکستان]]، [[ازبکستان]]، او د [[چين|چین]] د شین‌جیانګ ولایت او همدارنګه په [[افغانستان]] کي ژوند کوي. تاجکان د تاجکستان د وګړو له څلورو برخو څخه زیاته سلنه جوړوي. څرنګه چي په افغانستان کي لا هم رسمي سرشمېرنه نه ده ترسره سوې او برېښنایي پېژندپاڼي د وېش په حال کي دي، نو ځکه په هیواد کي د تاجکانو اصلي سلنه او نفوذ هم نه دی مالوم، خو د یو شمېر غیر رسمي سرشمېرنو له مخي په افغانستان کي ددوی نفوذ د ۱۵% په شاوخوا کي اټکل سوی دی، چي لوی شمېر یې د [[پنجشیر ولایت|پنجشېر]] او [[بدخشان ولايت|بدخشان]] په ولایتونو کي استوګن دي. په چین کي بیا د ۲۰۲۰ کال ترمخه له ۵۰،۰۰۰ څخه زیات تاجکان د شین‌جیانګ د اویغور په ولایت کي اوسېدل. ډیری تاجیکان د مغولان و اولاده دي، او د دوی مغولي نسل د ډیری تاجکانو په ظاهري بڼه کې لیدل کیږي. {{مالومات}} [[وېشنيزه:تاجکيان]] [[وېشنيزه:د افغانستان توکمونه]] 6a0ks63pzgspa3gqu5gsqwgvfp60zhk 0 72865 363245 335159 2026-04-22T07:42:31Z Akambh 28991 363245 wikitext text/x-wiki بربریان یا بربري خلک چې په خپل عصر کې د امازیغ په نامه یادېدل اوپه بربري ژبه کې د امازیغن په نامه و د شمالي افریقا له متنوعو بومي قومي ډلو څخه دي چې مغرب ته د عربانو له رارسېدو د مخه را مڼځ ته شوي دي. د هغوی اصلي اړېکې دهغوی له خوا د بربري ژبو په کارونې پېژندل کېږي چې په متقابل ډول سره پېچلې او د پوهېدو وړ نه دي او د افریقایي آسیایې ژبو د کورني برخه بلل کېږي. د ا خلک  د شمالي افریقا  د مغرب دسیمې بومې خلک دي چې هلته په متفرقو ټولنو کې په مراکش ،  الجیریا، لیبیا او تر کم حده تانزانیا او موریتانیا، شمالي مالي او شمالي نایجیریا کې هستوګنه لري. <ref name=":3">{{Cite book|last=Andrews|first=Jonathan|url=https://books.google.com/books?id=rXPnDwAAQBAJ&pg=PT178|title=The Missiology behind the Story: Voices from the Arab World|date=2019|publisher=Langham Publishing|isbn=978-1-78368-599-8|language=en|quote=Berber: A collective term for the indigenous peoples of North Africa who predate the arrival of Arabs during the expansion of the Arab empire in the seventeenth century.}}</ref><ref>{{Cite book|last=Skutsch|first=Carl|url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA211|title=Encyclopedia of the World's Minorities|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-19388-1|page=211|language=en|quote=Berber is a generic name given to numerous heterogenous ethnic groups that share similar cultural, political, and economic practices.}}</ref><ref name=":10">{{Cite book|last=Fields|first=Nic|url=https://books.google.com/books?id=I2TNDwAAQBAJ&pg=PA28|title=Roman Conquests: North Africa|date=2011|publisher=Casemate Publishers|isbn=978-1-84884-704-0|language=en|quote=It must be said that modern Berbers are a very diverse group of peoples whose main connections are linguistic.}}</ref><ref name="auto">{{Cite web|title=Berber {{!}} Definition, People, Languages, & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/Berber|access-date=2022-12-13|website=www.britannica.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Baldauf|first1=Richard B.|url=https://books.google.com/books?id=Sabe8l9hox0C&pg=PA49|title=Language Planning and Policy in Africa|last2=Kaplan|first2=Robert B.|date=2007|publisher=Multilingual Matters|isbn=978-1-84769-011-1|page=49|language=en|quote=Most languages of the Berber branch are mutually unintelligible.}}</ref><ref name=":8">{{Cite book|last=Aïtel|first=Fazia|url=https://www.worldcat.org/oclc/895334326|title=We are Imazigen : the development of Algerian Berber identity in twentieth-century literature and culture|date=2014|isbn=978-0-8130-4895-6|location=Gainesville, FL|publisher=University of Florida Press|oclc=895334326}}</ref><ref name=":5">{{Cite news|last=Vourlias|first=Christopher|date=January 25, 2010|title=Moroccan minority's net gain|volume=417|work=Variety|publisher=Penske Business Media, LLC|issue=10}}</ref><ref name=":0">{{cite encyclopedia|title=Berber|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/61465/Berber|access-date=2 May 2015}}</ref><ref name="Project">{{Cite web|last=Project|first=Joshua|title=Berber, Siwa in Egypt|url=https://joshuaproject.net/people_groups/14958/EG|access-date=2022-06-01|website=joshuaproject.net|language=en}}</ref><ref>{{cite book|author=Margaret M. Vale|title=Siwa: Jewelry, Costume, and Life in an Egyptian Oasis|publisher=American University in Cairo Press|year=2015}}</ref> د بربر خلک د شمالي افریقا د ډیرو هیوادونو په سرحدي سیمو کې ژوند کوي او بربر ځانونه د هر هیواد د اکثریت اوسیدونکو څخه چې دوی پکې ژوند کوي د یو جلا ملت په توګه ګوري. په  شمالي افریقا کې د ډبرې د عصر څخه پاتې د  امازیغن توکم په اړه معلومات د لومړې ځل لپاره د لرغونې مصر به لیکنو کې ذکر شوي دي. له تقریبا ۲۰۰۰ مخزېږدیز کال څخه را په دې خوا، بربري ژبې غرب خواته  د نیل له وادې څخه تر شمالي صحرا پورې مغرب پورې پراخه شوه. د بربري خلکو ټولګې چې ماوري، ماسیسلي، ماسیلي، موسلامي ګایتولي او ګارامانتېس په کې شاملې وې د بربري سلطنتونو د رامنځ ته کېدلو لامل شوې چې د نومیدیا او موریتانیا په نامه یادېدل. نور سلطنتونه هم د لرغوني زمانې په وروستیو کې را منځ ته شوي دي لکه آلتاوا، آوریس، اوارسنیس او هودنا. بربري سلطنونه بلاخره په اومه او اتمه مخزېږديز پېړیو کې د عربې فاتحانو له خوا وځپل شول. دا د عربیزایشن (عربي کولو )په نامه د ژبنی او کلتورې یو شان کولو یوه پروسه وه چې بربري وګړي یې تر اغیزې لاندې راوستل. په عربیزایشن کې په بربرې وګړو کې  عربي ژبې د لومړۍ ژبې په توګه  او کلتور سره تطابق او په اسلام مشرفیدل شامل و.  له اومې مخزېږدیزې پېړۍ څخه را په دې خوا مغرب ته د عربانو کوچېدنو دا پروسه لا ګړندۍ کړه. کله چې د محلې عربو نسبونه د مغرب په یو شمېر سیمو باندې له اومې پېړۍ څخه د واکمنۍ چلولو لپاره راغلي و نو بربري قبیلې په لسمه او یوولسمه پېړیو کې قدرت لرونکو سیاسي ځواکونو په توګه پاته شول جې دا قبیلې د زیریدز، حمادید، د سویلي مغرب په زېناتا کې مختلفې  شاهي کورنۍ  او په اندلس کې د طایفا څو سلطنتونه وې. د اسلام دين له دې وروسته له لسمې پېړۍ تر دیالسمې پېړۍ پورې  د الموراویدس او الموهادس په نامه د بربریانو  دنویو سترواکیو لپاره مفکوروي انګېزې  برابرولې. د هغوی بربري ځای ناستي مارینیدس یانو، زایانیدسیانو اوهفسیدیانو تر شپاړلسمې پېړۍ پورې هلته واکمنۍ چلولو ته دوام ورکړ. له شپاړلسمې پېړۍ را په دې خوا دې پروسې په موروکو کې د بربریانو په غیابت کې دوام وکړ او د بربریانو ځای هغو عربانو ونیو چې د محمد (ص) د نسب دعوه یې کوله.<ref name="auto1">[https://study.com/academy/lesson/the-berbers-origin-religion-culture.html History of the Amazigh People] study.com</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OMydEAAAQBAJ&dq=amazigh+first+mentioned+in+egyptian&pg=PT234|title=Entangled Performance Histories: New Approaches to Theater Historiography|isbn=978-1000825923|last1=Fischer-Lichte|first1=Erika|last2=Sugiera|first2=Małgorzata|last3=Jost|first3=Torsten|last4=Hartung|first4=Holger|last5=Soltani|first5=Omid|date=2022|publisher=Taylor & Francis}}</ref><ref name="auto2">{{cite web|title=Berber &#124; Definition, People, Languages, & Facts &#124; Britannica|date=23 May 2023|url=https://www.britannica.com/topic/Berber}}</ref><ref name="Holes 42">{{Cite book|last=Holes|first=Clive|url=https://books.google.com/books?id=pzRtDwAAQBAJ|title=Arabic Historical Dialectology: Linguistic and Sociolinguistic Approaches|date=2018|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-100506-0|page=42|language=en}}</ref> بربریان  په څو مختلفو توکمیزو ډلو او ژبو ویشل شوي دی، لکه کابیلیس، چاواویس او ریفیانس. له تاریخي نظره، له سیمې ها خوا بربریان ځانونه یو منفرد کلتوري او ژبنی واحد نه بولي او دهغوی د متفاوتو کلتورونو له امله د بربریانو کومه ستره ټولنه  نه ليدل کېده. هغوی ځانونه بربریانو یا امازیغ ته نه منسوبول بلکه ځانګړې شرایط یې درلودل چې له مخې به یې ځانونه په خپلو ډلو او ټولنو پورې منسوبول. هغوی په ټولیزه توګه په اومه پېړۍ کې د عربو له فتوحاتو وروسته ځانونه بربریانو ته منسوبول او دا جلا والی د فرانسوي استعماري اداره کوونکو له خوا په نولسمه پېړۍ کې زوندی شو.   نن ورځ د بربر اصطلاح یوه توهیني اصطلاح بلل کېږي او ډېري د دې اصطلاح په ځای د امازیغ اصطلاح ښه بولي. د شلمې پېړۍ  له وروستیو راهیسې،  د بربریزم په نامه یو فرا ملي ( نړیوال) چې د بربریزم یا د بربر د کلتور خوزښت په نامه یادېږي د شمالي افریقا د بربري وګړو په منځ کې را منځ ته شوی دی چې د امازیغ توکمیز هویت ته ارتقا ورکړي او د سترو ژبنیو او کلتوري حقونو د پېژندنې لپاره مبارزه وکړي.  <ref>{{Cite book|last1=Probst|first1=Peter|url=https://books.google.com/books?id=OUP_GJ1zjCUC&pg=PA71|title=Between Resistance and Expansion: Explorations of Local Vitality in Africa|last2=Spittler|first2=Gerd|date=2004|publisher=LIT Verlag Münster|isbn=978-3-8258-6980-9|page=71|language=en|quote=It is difficult to speak of any cultural unity among the Berbers. Historically the indigenous Berbers of Morocco did not see themselves as a single linguistic unit, nor was there any greater "Berber community".}}</ref><ref name=":7">{{Cite book|last=Goodman|first=Jane E.|url=https://books.google.com/books?id=By1aJGHz8rwC&pg=PA7|title=Berber Culture on the World Stage: From Village to Video|date=2005|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-21784-4|pages=7 and 11|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Maddy-Weitzman|first=Bruce|url=https://books.google.com/books?id=xVpxZSTyhb0C&q=berber+modern+identity+movement|title=The Berber Identity Movement and the Challenge to North African States|publisher=University of Texas Press|year=2011|isbn=978-0-292-74505-6|page=2|language=en}}</ref><ref name=":15">{{Cite book|last=Maddy-Weitzman|first=Bruce|url=https://books.google.com/books?id=xVpxZSTyhb0C&pg=PA7|title=The Berber Identity Movement and the Challenge to North African States|publisher=University of Texas Press|year=2011|isbn=978-0-292-74505-6|pages=7–9|language=en}}</ref> == نوم == په انګلیسي ژبه کې، د شمالي افریقا د مغرب د سیمې وګړي په ټوله کې بربریان یا امازیغ په نامه یادېږي. د امازیغن مفرد حالت هم په انګلیسي ژبه کې کله ناکله کارول شوی دی. په داسې حال کې چې د انګلیسي ژبې وینوکو تر منځ په پراخه کچه پېژندل شوې ده، د دې ژبې کارول له دې امله د بحث وړ موضوع ده چې دا ژبه داسې ژبه ده چې دا نوم ورکړل شوی دی ( بومي نه دی) او اوس د عربې نوم بربري سره برابره ده. له تاریخې اړخه، بربریانو به ځانونه بربر یانو ته نه منسوبول مګر خپل ځانګړې شرایط به یې درلودل چې له مخې یې ځان منسوب کړي.  د مثال په ډول کابیلیس خلک د لیکا بایل اصطلاح کاروی چې ځانونه خپلو خلکو ته منسوب کړي، همدارنګه چا اویس خلکو به ځانونه بربریانو یا امازیغ په ځای  اېشاواین پېژندل.   د نومیدین، ماوري او لیبو پخواني وګړي په ټوله کې تقریبا اوسنیو بربریانو ته ویل کېدل. <ref name=":82">{{Cite book|last=Aïtel|first=Fazia|url=https://www.worldcat.org/oclc/895334326|title=We are Imazigen : the development of Algerian Berber identity in twentieth-century literature and culture|date=2014|isbn=978-0-8130-4895-6|location=Gainesville, FL|publisher=University of Florida Press|oclc=895334326}}</ref><ref name=":9">{{Cite book|last=Ilahiane|first=Hsain|url=https://www.worldcat.org/oclc/966314885|title=Historical dictionary of the Berbers (Imazighen)|date=2017|isbn=978-1-4422-8182-0|edition=2nd|location=Lanham, Maryland|publisher=Rowman & Littlefield|oclc=966314885}}</ref><ref name=":2">{{Cite book|last=Maddy-Weitzman|first=Bruce|title=The Berber Identity Movement and the Challenge to North African States|publisher=University of Texas Press|year=2011|isbn=9780292745056|pages=14–17}}</ref><ref name=":52">{{Cite news|last=Vourlias|first=Christopher|date=January 25, 2010|title=Moroccan minority's net gain|volume=417|work=Variety|publisher=Penske Business Media, LLC|issue=10}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|date=2019-09-23|title="Respecting Identity: Amazigh Versus Berber"|url=https://www.linguisticanthropology.org/blog/2019/09/23/respecting-identity-amazigh-versus-berber/|access-date=2022-10-25|website=Society for Linguistic Anthropology|language=en-US|تاريخ الأرشيف=2022-10-25|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20221025143159/https://www.linguisticanthropology.org/blog/2019/09/23/respecting-identity-amazigh-versus-berber/|url-status=dead|خونديځ نېټه=2022-10-25|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20221025143159/https://www.linguisticanthropology.org/blog/2019/09/23/respecting-identity-amazigh-versus-berber/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20221025143159/https://www.linguisticanthropology.org/blog/2019/09/23/respecting-identity-amazigh-versus-berber/|archive-url=https://web.archive.org/web/20221025143159/https://www.linguisticanthropology.org/blog/2019/09/23/respecting-identity-amazigh-versus-berber/}}</ref><ref name=":72">{{Cite book|last=Goodman|first=Jane E.|url=https://books.google.com/books?id=By1aJGHz8rwC&pg=PA7|title=Berber Culture on the World Stage: From Village to Video|date=2005|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-21784-4|pages=7 and 11|language=en}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|last=Maddy-Weitzman|first=Bruce|url=https://www.worldcat.org/oclc/1255524815|title=Amazigh politics in the wake of the Arab Spring|date=2022|isbn=978-1-4773-2482-0|location=Austin|publisher=University of Texas Press|oclc=1255524815}}</ref><ref name="EB319">{{Cite encyclopedia|year=2008|title=Lebou/Libou|encyclopedia=Encyclopédie berbère|publisher=Edisud|url=http://encyclopedieberbere.revues.org/319|last=Zimmermann|first=K.|publication-place=Aix-en-Provence|volume=28–29 {{!}} Kirtēsii – Lutte|issue=28–29|pages=4361–4363|doi=10.4000/encyclopedieberbere.319|doi-access=free}}</ref> == له تاریخ دمخه == باور دا دی چې د شمال لویدیځې افریقا د مغرب سیمې کم له کمه  ۱۰۰۰۰ مخزېږدیز څخه را په دې خوا د بربریانو مېشت ځای و. د مغارو انځورونه چې له اوس څخه ۱۲۰۰۰ کاله قدامت لری د جنوب شرقي الجیریا ړ تاسلی آجر په سیمه کې موندل شوي دي. په ډبرو باندې رسامۍ د لیبیا د دښتې په تادرارت آکاکوس سیمه کې کشف شوې دي. د ډبرې په نوي عصر پورې اړونده ټولنه چې د اهلي کېدو او معیشتي کرهنې په واسطه پېژندل شوې ده او تاسیل نقاشیانې په کې په پریمانه توګه ښودل شوې دي د ۲۰۰۰ او ۶۰۰۰ مخزېږدیزو کلونو منځ کې ( تر کلاسیکې دورې پورې) د شمالي افریقا د  مدیترانې د ساهران په سیمه کې ( مغرب) پراختیا موندلې ده او غلبه یې تر لاسه کړې ده. <ref name="Ilahiane2006">{{cite book|author=Hsain Ilahiane|title=Historical Dictionary of the Berbers (Imazighen)|url=https://books.google.com/books?id=0E8qp_k515oC&pg=PA112|date=17 July 2006|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6490-0|page=112}}</ref> د اوران په سیمه کې تیفیناغ ډبرلیکې چې له تاریخ پخوا زمانې پورې اړه لري موندل شوې دي. له رومیانو څخه پخوا عصر کې، مخکې له دې چې پاچا ماسینیسا د نومیدیا خلک سره متحد کړې د ماسیلي څو خپلواک پرله پسې دولتونه موجود و. <ref name="Histoirede">Histoire de l'émigration kabyle en France au XXe siècle: réalités culturelles&nbsp;... De Karina Slimani-Direche</ref><ref>Les cultures du Maghreb. Maria Àngels Roque, Paul Balta, Mohammed Arkoun</ref><ref>Dialogues d'histoire ancienne à l'Université de [[Besançon]], Centre de recherches d'histoire ancienne</ref><ref>{{Cite book|editor-last1=Tiliouine|editor-first1=Habib|editor-last2=Estes|editor-first2=Richard J.|title=The State of Social Progress of Islamic Societies: Social, Economic, Political, and Ideological Challenges|year=2016|publisher=Springer|isbn=9783319247724|page=115}}</ref> == تاریخ == د شمالي افریقا هغه سیمې چې د بربر ژبه او رسوم یې  په ښه توګه ساتلي دي په ټوله کې په الجیریا، لیبیا، مراکش او تونس کې پرتې دي. په بربر پورې اړونده ډېری کلتورونه لاهم د ممتازو کلتورو په منځ کې په مراکش او الجیریا کې په تېره بیا د کابیلیا، اوروس او اتلس غرونو کې نمانځل کېږي. د کابیلیا خلک د شمالي اقریقا له هغو کمو خلکو و چې د رومیانو، بیزانتینانو، واددلانو، عثماني ترکانو او کارتا ګینیانو له پرله پسې واکمنیو څخه خپلواک پاتې و، حتی  په شمالي افریقا کې د عربو له فتوحاتو وروسته هم کابیلیانو د خپلو غرونو مالکیت په خپل لاس کې ساته.    <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4CfBKvsiWeQC&pg=PA156|title=The Middle East and North Africa: Pg 156|isbn=9781857431322|author1=Eur|publisher=Psychology Press}}</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=83koAAAAYAAJ&pg=PA118|title=Sketches of Algeria During the Kabyle War By Hugh Mulleneux Walmsley: Pg 118|last1=Walmsley|first1=Hugh Mulleneux|year=1858}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wqF8CgAAQBAJ&pg=PT167|title=The Kabyle People By Glora M. Wysner|isbn=9781447483526|last1=Wysner|first1=Glora M.|date=30 January 2013|publisher=Read Books}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=pv80AQAAMAAJ&q=Kabylia|title=The Encyclopedia Americana, Volume 1: Pg 568|year=1990|publisher=Grolier|isbn=9780717201211}}</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=GI5CAAAAcAAJ&pg=PA45|title=The art journal London, Volume 4: Pg 45|year=1865}}</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=JU5CAAAAIAAJ&pg=PA93|title=The Barbary Coast By Henry Martyn Field: Pg 93|last1=Field|first1=Henry Martyn|year=1893}}</ref> === نسبونه === === افسانه پوهنه === د رومي تاریخ پوه ګایوس سالیستیوس کریسپوس په وینا، د شمالي افریقا اصلي خلک ګاتیو لیان او لیبیایان دي، هغوی له تاریخ مخکې خلک و چې افریقا ته له ابریا څخه اووښتی و، وروسته هرکولېس او دهغه پوځ له ابریا حخه شمالي افریقا ته تېر شو چې هلته یې پوځونو له محلي خلکو سره ودونه وکړل اوسیمه کې دتل لپاره مېشت شول،  د ده په پوځ کې د ماد خلکو چې لیبیایانو سره یې ودونه وکړل د ماور خلک ترې پېدا شول او د  ده د پوځ له بلې برخې نوماداس خلک پېداشول چې نن ورځ نومیدین بلل کېږي اووروسته یې د ماسینیسا په واکمنۍ کې په شمالي اقریقا کې ټول بربرې ډلې سره متحدې کړې. == سرچينې == c7vlo9h40652vqvax25sii8qzo7tw6q 363246 363245 2026-04-22T07:54:08Z Akambh 28991 363246 wikitext text/x-wiki بربریان یا بربري خلک چې په خپل عصر کې د امازیغ په نامه یادېدل اوپه بربري ژبه کې د امازیغن په نامه و د شمالي افریقا له متنوعو بومي قومي ډلو څخه دي چې مغرب ته د عربانو له رارسېدو د مخه را مڼځ ته شوي دي. د هغوی اصلي اړېکې دهغوی له خوا د بربري ژبو په کارونې پېژندل کېږي چې په متقابل ډول سره پېچلې او د پوهېدو وړ نه دي او د افریقایي آسیایې ژبو د کورني برخه بلل کېږي. د ا خلک  د شمالي افریقا  د مغرب دسیمې بومې خلک دي چې هلته په متفرقو ټولنو کې په مراکش ،  الجیریا، لیبیا او تر کم حده تانزانیا او موریتانیا، شمالي مالي او شمالي نایجیریا کې هستوګنه لري. <ref name=":3">{{Cite book|last=Andrews|first=Jonathan|url=https://books.google.com/books?id=rXPnDwAAQBAJ&pg=PT178|title=The Missiology behind the Story: Voices from the Arab World|date=2019|publisher=Langham Publishing|isbn=978-1-78368-599-8|language=en|quote=Berber: A collective term for the indigenous peoples of North Africa who predate the arrival of Arabs during the expansion of the Arab empire in the seventeenth century.}}</ref><ref>{{Cite book|last=Skutsch|first=Carl|url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA211|title=Encyclopedia of the World's Minorities|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-19388-1|page=211|language=en|quote=Berber is a generic name given to numerous heterogenous ethnic groups that share similar cultural, political, and economic practices.}}</ref><ref name=":10">{{Cite book|last=Fields|first=Nic|url=https://books.google.com/books?id=I2TNDwAAQBAJ&pg=PA28|title=Roman Conquests: North Africa|date=2011|publisher=Casemate Publishers|isbn=978-1-84884-704-0|language=en|quote=It must be said that modern Berbers are a very diverse group of peoples whose main connections are linguistic.}}</ref><ref name="auto">{{Cite web|title=Berber {{!}} Definition, People, Languages, & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/Berber|access-date=2022-12-13|website=www.britannica.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Baldauf|first1=Richard B.|url=https://books.google.com/books?id=Sabe8l9hox0C&pg=PA49|title=Language Planning and Policy in Africa|last2=Kaplan|first2=Robert B.|date=2007|publisher=Multilingual Matters|isbn=978-1-84769-011-1|page=49|language=en|quote=Most languages of the Berber branch are mutually unintelligible.}}</ref><ref name=":8">{{Cite book|last=Aïtel|first=Fazia|url=https://www.worldcat.org/oclc/895334326|title=We are Imazigen : the development of Algerian Berber identity in twentieth-century literature and culture|date=2014|isbn=978-0-8130-4895-6|location=Gainesville, FL|publisher=University of Florida Press|oclc=895334326}}</ref><ref name=":5">{{Cite news|last=Vourlias|first=Christopher|date=January 25, 2010|title=Moroccan minority's net gain|volume=417|work=Variety|publisher=Penske Business Media, LLC|issue=10}}</ref><ref name=":0">{{cite encyclopedia|title=Berber|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/61465/Berber|access-date=2 May 2015}}</ref><ref name="Project">{{Cite web|last=Project|first=Joshua|title=Berber, Siwa in Egypt|url=https://joshuaproject.net/people_groups/14958/EG|access-date=2022-06-01|website=joshuaproject.net|language=en}}</ref><ref>{{cite book|author=Margaret M. Vale|title=Siwa: Jewelry, Costume, and Life in an Egyptian Oasis|publisher=American University in Cairo Press|year=2015}}</ref> د بربر خلک د شمالي افریقا د ډیرو هیوادونو په سرحدي سیمو کې ژوند کوي او بربر ځانونه د هر هیواد د اکثریت اوسیدونکو څخه چې دوی پکې ژوند کوي د یو جلا ملت په توګه ګوري. په  شمالي افریقا کې د ډبرې د عصر څخه پاتې د  امازیغن توکم په اړه معلومات د لومړې ځل لپاره د لرغونې مصر به لیکنو کې ذکر شوي دي. له تقریبا ۲۰۰۰ مخزېږدیز کال څخه را په دې خوا، بربري ژبې غرب خواته  د نیل له وادې څخه تر شمالي صحرا پورې مغرب پورې پراخه شوه. د بربري خلکو ټولګې چې ماوري، ماسیسلي، ماسیلي، موسلامي ګایتولي او ګارامانتېس په کې شاملې وې د بربري سلطنتونو د رامنځ ته کېدلو لامل شوې چې د نومیدیا او موریتانیا په نامه یادېدل. نور سلطنتونه هم د لرغوني زمانې په وروستیو کې را منځ ته شوي دي لکه آلتاوا، آوریس، اوارسنیس او هودنا. بربري سلطنونه بلاخره په اومه او اتمه مخزېږديز پېړیو کې د عربې فاتحانو له خوا وځپل شول. دا د عربیزایشن (عربي کولو )په نامه د ژبنی او کلتورې یو شان کولو یوه پروسه وه چې بربري وګړي یې تر اغیزې لاندې راوستل. په عربیزایشن کې په بربرې وګړو کې  عربي ژبې د لومړۍ ژبې په توګه  او کلتور سره تطابق او په اسلام مشرفیدل شامل و.  له اومې مخزېږدیزې پېړۍ څخه را په دې خوا مغرب ته د عربانو کوچېدنو دا پروسه لا ګړندۍ کړه. کله چې د محلې عربو نسبونه د مغرب په یو شمېر سیمو باندې له اومې پېړۍ څخه د واکمنۍ چلولو لپاره راغلي و نو بربري قبیلې په لسمه او یوولسمه پېړیو کې قدرت لرونکو سیاسي ځواکونو په توګه پاته شول جې دا قبیلې د زیریدز، حمادید، د سویلي مغرب په زېناتا کې مختلفې  شاهي کورنۍ  او په اندلس کې د طایفا څو سلطنتونه وې. د اسلام دين له دې وروسته له لسمې پېړۍ تر دیالسمې پېړۍ پورې  د الموراویدس او الموهادس په نامه د بربریانو  دنویو سترواکیو لپاره مفکوروي انګېزې  برابرولې. د هغوی بربري ځای ناستي مارینیدس یانو، زایانیدسیانو اوهفسیدیانو تر شپاړلسمې پېړۍ پورې هلته واکمنۍ چلولو ته دوام ورکړ. له شپاړلسمې پېړۍ را په دې خوا دې پروسې په موروکو کې د بربریانو په غیابت کې دوام وکړ او د بربریانو ځای هغو عربانو ونیو چې د محمد (ص) د نسب دعوه یې کوله.<ref name="auto1">[https://study.com/academy/lesson/the-berbers-origin-religion-culture.html History of the Amazigh People] study.com</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OMydEAAAQBAJ&dq=amazigh+first+mentioned+in+egyptian&pg=PT234|title=Entangled Performance Histories: New Approaches to Theater Historiography|isbn=978-1000825923|last1=Fischer-Lichte|first1=Erika|last2=Sugiera|first2=Małgorzata|last3=Jost|first3=Torsten|last4=Hartung|first4=Holger|last5=Soltani|first5=Omid|date=2022|publisher=Taylor & Francis}}</ref><ref name="auto2">{{cite web|title=Berber &#124; Definition, People, Languages, & Facts &#124; Britannica|date=23 May 2023|url=https://www.britannica.com/topic/Berber}}</ref><ref name="Holes 42">{{Cite book|last=Holes|first=Clive|url=https://books.google.com/books?id=pzRtDwAAQBAJ|title=Arabic Historical Dialectology: Linguistic and Sociolinguistic Approaches|date=2018|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-100506-0|page=42|language=en}}</ref> بربریان  په څو مختلفو توکمیزو ډلو او ژبو ویشل شوي دی، لکه کابیلیس، چاواویس او ریفیانس. له تاریخي نظره، له سیمې ها خوا بربریان ځانونه یو منفرد کلتوري او ژبنی واحد نه بولي او دهغوی د متفاوتو کلتورونو له امله د بربریانو کومه ستره ټولنه  نه ليدل کېده. هغوی ځانونه بربریانو یا امازیغ ته نه منسوبول بلکه ځانګړې شرایط یې درلودل چې له مخې به یې ځانونه په خپلو ډلو او ټولنو پورې منسوبول. هغوی په ټولیزه توګه په اومه پېړۍ کې د عربو له فتوحاتو وروسته ځانونه بربریانو ته منسوبول او دا جلا والی د فرانسوي استعماري اداره کوونکو له خوا په نولسمه پېړۍ کې زوندی شو.   نن ورځ د بربر اصطلاح یوه توهیني اصطلاح بلل کېږي او ډېري د دې اصطلاح په ځای د امازیغ اصطلاح ښه بولي. د شلمې پېړۍ  له وروستیو راهیسې،  د بربریزم په نامه یو فرا ملي ( نړیوال) چې د بربریزم یا د بربر د کلتور خوزښت په نامه یادېږي د شمالي افریقا د بربري وګړو په منځ کې را منځ ته شوی دی چې د امازیغ توکمیز هویت ته ارتقا ورکړي او د سترو ژبنیو او کلتوري حقونو د پېژندنې لپاره مبارزه وکړي.  <ref>{{Cite book|last1=Probst|first1=Peter|url=https://books.google.com/books?id=OUP_GJ1zjCUC&pg=PA71|title=Between Resistance and Expansion: Explorations of Local Vitality in Africa|last2=Spittler|first2=Gerd|date=2004|publisher=LIT Verlag Münster|isbn=978-3-8258-6980-9|page=71|language=en|quote=It is difficult to speak of any cultural unity among the Berbers. Historically the indigenous Berbers of Morocco did not see themselves as a single linguistic unit, nor was there any greater "Berber community".}}</ref><ref name=":7">{{Cite book|last=Goodman|first=Jane E.|url=https://books.google.com/books?id=By1aJGHz8rwC&pg=PA7|title=Berber Culture on the World Stage: From Village to Video|date=2005|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-21784-4|pages=7 and 11|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Maddy-Weitzman|first=Bruce|url=https://books.google.com/books?id=xVpxZSTyhb0C&q=berber+modern+identity+movement|title=The Berber Identity Movement and the Challenge to North African States|publisher=University of Texas Press|year=2011|isbn=978-0-292-74505-6|page=2|language=en}}</ref><ref name=":15">{{Cite book|last=Maddy-Weitzman|first=Bruce|url=https://books.google.com/books?id=xVpxZSTyhb0C&pg=PA7|title=The Berber Identity Movement and the Challenge to North African States|publisher=University of Texas Press|year=2011|isbn=978-0-292-74505-6|pages=7–9|language=en}}</ref> == نوم == په انګلیسي ژبه کې، د شمالي افریقا د مغرب د سیمې وګړي په ټوله کې بربریان یا امازیغ په نامه یادېږي. د امازیغن مفرد حالت هم په انګلیسي ژبه کې کله ناکله کارول شوی دی. په داسې حال کې چې د انګلیسي ژبې وینوکو تر منځ په پراخه کچه پېژندل شوې ده، د دې ژبې کارول له دې امله د بحث وړ موضوع ده چې دا ژبه داسې ژبه ده چې دا نوم ورکړل شوی دی ( بومي نه دی) او اوس د عربې نوم بربري سره برابره ده. له تاریخې اړخه، بربریانو به ځانونه بربر یانو ته نه منسوبول مګر خپل ځانګړې شرایط به یې درلودل چې له مخې یې ځان منسوب کړي.  د مثال په ډول کابیلیس خلک د لیکا بایل اصطلاح کاروی چې ځانونه خپلو خلکو ته منسوب کړي، همدارنګه چا اویس خلکو به ځانونه بربریانو یا امازیغ په ځای  اېشاواین پېژندل.   د نومیدین، ماوري او لیبو پخواني وګړي په ټوله کې تقریبا اوسنیو بربریانو ته ویل کېدل. <ref name=":82">{{Cite book|last=Aïtel|first=Fazia|url=https://www.worldcat.org/oclc/895334326|title=We are Imazigen : the development of Algerian Berber identity in twentieth-century literature and culture|date=2014|isbn=978-0-8130-4895-6|location=Gainesville, FL|publisher=University of Florida Press|oclc=895334326}}</ref><ref name=":9">{{Cite book|last=Ilahiane|first=Hsain|url=https://www.worldcat.org/oclc/966314885|title=Historical dictionary of the Berbers (Imazighen)|date=2017|isbn=978-1-4422-8182-0|edition=2nd|location=Lanham, Maryland|publisher=Rowman & Littlefield|oclc=966314885}}</ref><ref name=":2">{{Cite book|last=Maddy-Weitzman|first=Bruce|title=The Berber Identity Movement and the Challenge to North African States|publisher=University of Texas Press|year=2011|isbn=9780292745056|pages=14–17}}</ref><ref name=":52">{{Cite news|last=Vourlias|first=Christopher|date=January 25, 2010|title=Moroccan minority's net gain|volume=417|work=Variety|publisher=Penske Business Media, LLC|issue=10}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|date=2019-09-23|title="Respecting Identity: Amazigh Versus Berber"|url=https://www.linguisticanthropology.org/blog/2019/09/23/respecting-identity-amazigh-versus-berber/|access-date=2022-10-25|website=Society for Linguistic Anthropology|language=en-US|تاريخ الأرشيف=2022-10-25|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20221025143159/https://www.linguisticanthropology.org/blog/2019/09/23/respecting-identity-amazigh-versus-berber/|url-status=dead|خونديځ نېټه=2022-10-25|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20221025143159/https://www.linguisticanthropology.org/blog/2019/09/23/respecting-identity-amazigh-versus-berber/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20221025143159/https://www.linguisticanthropology.org/blog/2019/09/23/respecting-identity-amazigh-versus-berber/|archive-url=https://web.archive.org/web/20221025143159/https://www.linguisticanthropology.org/blog/2019/09/23/respecting-identity-amazigh-versus-berber/}}</ref><ref name=":72">{{Cite book|last=Goodman|first=Jane E.|url=https://books.google.com/books?id=By1aJGHz8rwC&pg=PA7|title=Berber Culture on the World Stage: From Village to Video|date=2005|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-21784-4|pages=7 and 11|language=en}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|last=Maddy-Weitzman|first=Bruce|url=https://www.worldcat.org/oclc/1255524815|title=Amazigh politics in the wake of the Arab Spring|date=2022|isbn=978-1-4773-2482-0|location=Austin|publisher=University of Texas Press|oclc=1255524815}}</ref><ref name="EB319">{{Cite encyclopedia|year=2008|title=Lebou/Libou|encyclopedia=Encyclopédie berbère|publisher=Edisud|url=http://encyclopedieberbere.revues.org/319|last=Zimmermann|first=K.|publication-place=Aix-en-Provence|volume=28–29 {{!}} Kirtēsii – Lutte|issue=28–29|pages=4361–4363|doi=10.4000/encyclopedieberbere.319|doi-access=free}}</ref> == له تاریخ دمخه == باور دا دی چې د شمال لویدیځې افریقا د مغرب سیمې کم له کمه  ۱۰۰۰۰ مخزېږدیز څخه را په دې خوا د بربریانو مېشت ځای و. د مغارو انځورونه چې له اوس څخه ۱۲۰۰۰ کاله قدامت لری د جنوب شرقي الجیریا ړ تاسلی آجر په سیمه کې موندل شوي دي. په ډبرو باندې رسامۍ د لیبیا د دښتې په تادرارت آکاکوس سیمه کې کشف شوې دي. د ډبرې په نوي عصر پورې اړونده ټولنه چې د اهلي کېدو او معیشتي کرهنې په واسطه پېژندل شوې ده او تاسیل نقاشیانې په کې په پریمانه توګه ښودل شوې دي د ۲۰۰۰ او ۶۰۰۰ مخزېږدیزو کلونو منځ کې ( تر کلاسیکې دورې پورې) د شمالي افریقا د  مدیترانې د ساهران په سیمه کې ( مغرب) پراختیا موندلې ده او غلبه یې تر لاسه کړې ده. <ref name="Ilahiane2006">{{cite book|author=Hsain Ilahiane|title=Historical Dictionary of the Berbers (Imazighen)|url=https://books.google.com/books?id=0E8qp_k515oC&pg=PA112|date=17 July 2006|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6490-0|page=112}}</ref> د اوران په سیمه کې تیفیناغ ډبرلیکې چې له تاریخ پخوا زمانې پورې اړه لري موندل شوې دي. له رومیانو څخه پخوا عصر کې، مخکې له دې چې پاچا ماسینیسا د نومیدیا خلک سره متحد کړې د ماسیلي څو خپلواک پرله پسې دولتونه موجود و. <ref name="Histoirede">Histoire de l'émigration kabyle en France au XXe siècle: réalités culturelles&nbsp;... De Karina Slimani-Direche</ref><ref>Les cultures du Maghreb. Maria Àngels Roque, Paul Balta, Mohammed Arkoun</ref><ref>Dialogues d'histoire ancienne à l'Université de [[Besançon]], Centre de recherches d'histoire ancienne</ref><ref>{{Cite book|editor-last1=Tiliouine|editor-first1=Habib|editor-last2=Estes|editor-first2=Richard J.|title=The State of Social Progress of Islamic Societies: Social, Economic, Political, and Ideological Challenges|year=2016|publisher=Springer|isbn=9783319247724|page=115}}</ref> == تاریخ == د شمالي افریقا هغه سیمې چې د بربر ژبه او رسوم یې  په ښه توګه ساتلي دي په ټوله کې په الجیریا، لیبیا، مراکش او تونس کې پرتې دي. په بربر پورې اړونده ډېری کلتورونه لاهم د ممتازو کلتورو په منځ کې په مراکش او الجیریا کې په تېره بیا د کابیلیا، اوروس او اتلس غرونو کې نمانځل کېږي. د کابیلیا خلک د شمالي اقریقا له هغو کمو خلکو و چې د رومیانو، بیزانتینانو، واددلانو، عثماني ترکانو او کارتا ګینیانو له پرله پسې واکمنیو څخه خپلواک پاتې و، حتی  په شمالي افریقا کې د عربو له فتوحاتو وروسته هم کابیلیانو د خپلو غرونو مالکیت په خپل لاس کې ساته.    <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4CfBKvsiWeQC&pg=PA156|title=The Middle East and North Africa: Pg 156|isbn=9781857431322|author1=Eur|publisher=Psychology Press}}</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=83koAAAAYAAJ&pg=PA118|title=Sketches of Algeria During the Kabyle War By Hugh Mulleneux Walmsley: Pg 118|last1=Walmsley|first1=Hugh Mulleneux|year=1858}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wqF8CgAAQBAJ&pg=PT167|title=The Kabyle People By Glora M. Wysner|isbn=9781447483526|last1=Wysner|first1=Glora M.|date=30 January 2013|publisher=Read Books}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=pv80AQAAMAAJ&q=Kabylia|title=The Encyclopedia Americana, Volume 1: Pg 568|year=1990|publisher=Grolier|isbn=9780717201211}}</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=GI5CAAAAcAAJ&pg=PA45|title=The art journal London, Volume 4: Pg 45|year=1865}}</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=JU5CAAAAIAAJ&pg=PA93|title=The Barbary Coast By Henry Martyn Field: Pg 93|last1=Field|first1=Henry Martyn|year=1893}}</ref> === نسبونه === === افسانه پوهنه === د رومي تاریخ پوه ګایوس سالیستیوس کریسپوس په وینا، د شمالي افریقا اصلي خلک ګاتیو لیان او لیبیایان دي، هغوی له تاریخ مخکې خلک و چې افریقا ته له ابریا څخه اووښتی و، وروسته هرکولېس او دهغه پوځ له ابریا حخه شمالي افریقا ته تېر شو چې هلته یې پوځونو له محلي خلکو سره ودونه وکړل اوسیمه کې دتل لپاره مېشت شول،  د ده په پوځ کې د ماد خلکو چې لیبیایانو سره یې ودونه وکړل د ماور خلک ترې پېدا شول او د  ده د پوځ له بلې برخې نوماداس خلک پېداشول چې نن ورځ نومیدین بلل کېږي اووروسته یې د ماسینیسا په واکمنۍ کې په شمالي اقریقا کې ټول بربرې ډلې سره متحدې کړې. == سرچينې == galxplrlpj81amwhjlznkbjzzmdnanr 0 73375 363241 337909 2026-04-21T23:46:33Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363241 wikitext text/x-wiki ناروې د ۱۹۴۰ زکال د اپرېل په ۹مه نېټه د جرمني له خوا اشغال شوه. د ۱۹۴۲ زکال پر مهال په ناروې کې شاوخوا ۲۱۷۳ یهودانو ژوند کاوه. له دغه شمېر یهودانو څخه لږ تر لږه ۷۷۵ یې ونیول شول چې بیا بندیان او یا هم له هېواده وشړل شول. له نیمايي څخه زیات هغه ناروېژیان چې د جرمني په کمپونو کې یې ژوند له لاسه ورکړ، یهودان و. په دغو کمپونو کې ۷۴۲ یهودان ووژل شول؛ ۲۳ نورو هم د جګړې په اوږدو کې د ناقانونه اعدامونو، وژنو او ځان وژنو له امله خپل ژوند له لاسه ورکړ چې په دې سره د ټولو وژل شوو نارویژي یهودانو شمېر ۷۶۵ تنو ته ورسېد او د کورنیو پر حساب یې بشپړې ۲۳۰ کورنۍ جوړولې. <ref name="Detalj">{{cite web|url=https://www.dagbladet.no/a/60196743|title=Bare en detalj|first=Marte|last=Michelet|date=15 November 2014|website=Dagbladet.no}}</ref><ref>These numbers do not include Jewish Soviet or Polish prisoners of war that died in captivity as a result of murder or mistreatment in Norwegian camps, nor Allied Jewish soldiers killed in action in Norway. There is some evidence that prisoners of war who were found to be Jewish were singled out and were abused. {{harvnb|Mendelsohn|1986}}.</ref> یو شمېر یهودان له ناروې څخه په تښتېدو ژوندي پاتې شول چې په ټولیزه کچه دوه پر درې برخه یهودان په تېښتې بریالي شول. له دغې شمېرې څخه شاوخوا ۹۰۰ تنه یې د نارویژي مقاومت د خوځښت له خوا بهرنیو هېوادونو په ځانګړې توګه سویډن او کم شمېر یې بریتانیا ته قاچاق شول. له ۲۸ څخه تر ۳۴ تنو تبعید شوي یهودان (له تبعید وروسته) په کمپونو کې د خپل بند په دوام ژوندي پاتې شول او شاوخوا ۲۵ تنه (له یادې شمېرې څخه) یې بېرته په ناروې کې جګړې ته راوګرځېدل. شاوخوا ۸۰۰ هغه نارویژي یهودان چې سویډن ته تښتېدلي و د جګړې له پای ته رسېدو وروسته بېرته خپل هېواد ته ستانه شول. <ref>[http://www.aftenposten.no/meninger/kronikker/Kronikk-Frontingen-av-Den-storste-forbrytelsen-gir-en-Holocaust-historie-uten-nyanser-7768742.html Kronikk: Frontingen av «Den største forbrytelsen» gir en Holocaust-historie uten nyanser] [Op-ed: To front the book ''The greatest crime'', gives a history of the Holocaust—without nuances]</ref><ref name="USmuseum">{{cite web|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/norway|title=Norway|website=encyclopedia.ushmm.org}}</ref><ref name="Ottosen">{{cite book|last=Ottosen|first=Kristian|author-link=Kristian Ottosen|title=I slik en natt; historien om deportasjonen av jøder fra Norge|year=1994|publisher=Aschehoug|location=Oslo|language=no|isbn=82-03-26049-7|pages=334–360|chapter=Vedlegg 1}}</ref> == مخینه == د شلمې پېړۍ تر لومړیو پورې د ناورې د یهودي وګړو شمېر ډېر لږ و، هغه مهال چې د ناروې په ګډون له روسیې او بالتیک هېوادونو څخه یهودي وګړو له تاوتریخوالو څخه د ډکو وژنو له امله د تېښتې لار لټوله. د دغو تېښتو بل موج په ۱۹۳۰مه لسیزه کې رامنځته شو، کله چې له جرمني او د جرمني تر کنټرول لاندې سیمو څخه یهودان د نازیانو د ځورونې له امله تېښتې ته اړ شول. نیلز کریسټین ډیټلف یو نارویژي دیپلومات و چې په ۱۹۳۰مه لسیزه کې د پولنډ وارسا ته ولېږل شو. نوموړي د ۱۹۳۹ زکال د پسرلي پر مهال په وراسا کې یو ټرانزیټي تمځای د هغو چکسلواکیايي یهودي پناه غوښتونکو لپاره جوړ کړ چې د یو نارویژي بشر پاله سازمان (Nansenhjelpen) له خوا دلته لېږل کېدل. ډیټلف لار برابره کړه څو دغه پناه غوښتونکي خواړه، جامې او همدارنګه د پولنډ ګدنیا ښار ته د تګ امکانات ترلاسه او له هغه ځایه بیا په بېړیو کې ناروې ته ولاړ شي. دغه بشر پاله سازمان په ۱۹۳۶ زکال کې د اوډ نانسن له خوا تاسیس شوی و څو د نازيانو تر کنټرول لاندې اروپايي سیمو د یهودانو لپاره په ناروې کې خوندي ځایونه برابر او ورسره مرستې وکړي. په ناروې کې د دوی لپاره دغه پناه ځایونه د لنډ مهال لپاره وو. <ref>{{cite book|last=Cohen|first=Maynard M.|title=A Stand Against Tyranny: Norway's Physicians and the Nazis|year=1997|publisher=Wayne State University Press|location=Detroit|isbn=081432603X|id=63-82}}</ref> په ناروې باندې د جرمني برید او اشغال د ۱۹۴۰ زکال د اپرېل په ۹مه نېټه پیل شو. د ۱۹۴۰ زکال د اپرېل په ۲۴مه نېټه یوزف تربوون وړاندې له دې چې د ۱۹۴۰ زکال د جون په اوومه نېته په ناروې باندې برید پای ته ورسېږي د رایش له خوا د ناروې کمیسار وټاکل شو. د ناروې قانوني دولت له هېواده تېښتې ته مخه کړه او د تربوون تر مشرۍ لاندې اشغالګرو جرمني چارواکو په نارویژي ملکي مامورینو کنټرول خپل کړ. په دغو کې د سیمه ئیزو پولیسو (Lensmannsetaten)، جنایي پولیسو او د عامه نظم ساتنې د پولیسو په ګډون د ناروې د پولیسو بېلابېل قطعات شامل وو. د نازي پولیسو قطعات له دې ډلې زیک هایتسدینتس یا اس ډي او ګشتاپو د هغې شبکې برخه وګرځېدل چې په نارویژي وګړو باندې یې د مخ پر زیاتوالي ظلم سیاستونه پلي کول. <ref name="politishoah">{{cite web|url=http://www.ub.uib.no/avdeling/jur/arkiv/joder2.htm|title=Politiets rolle i det norske Shoah|access-date=2008-01-11|author=Dag Roard Fosnes|year=2006|publisher=[[University of Bergen]] Faculty of Law|language=no|archive-date=2019-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20190731090123/http://www.ub.uib.no/avdeling/jur/arkiv/joder2.htm|url-status=dead}}</ref> د یوې عمدي ستراتیژۍ په توګه، د تربوون رژیم تر ډېره پورې د جرمني مامورینو پر ځای د نارویژي مامورینو څخه د کار اخیستو په لټه کې و څو وکولای شي نارویژي وګړي په ښه توګه په خپله ولکه کې راوړي. په داسې حال کې چې د جرمني پولیسو او د هغو ملیشه ځواکونو د رایش د امنیت د اصلي دفتر تر زنجیروي قوماندې لاندې و، خو نارویژي پولیس په رسمي ډول د پولیسو په نوې جوړې شوې اداره کې شامل کړای شول او د چارو اصلي بڼه یې په داسې توګه وه چې دغو نارویژي پولیسو د رایش د امنیت له دفتر څخه قومانده اخیسته. د یهودانو پر وړاندې ډېری تعصبات چې په اروپا کې یې معموله بڼه اخیستې وه په ناروې کې د نوولسمې پېړۍ له وروستیو او د ۲۰مې پېړۍ له لومړیو څخه څرګند شول؛ همدارنګه د ۱۹۳۰مې لسیزې پر مهال په ناروې کې نازي پلوه ملت پاله ګوند (Nasjonal Samling) یهود ستېزي د خپلې سیاسي طرحې په اډانه کې ځای پر ځای کړه. دغه مهال هالدیس نیګار اوستبای د یهودانو پر وړاندې له تاوتریخوالي څخه د ډکو تبلیغاتو مسئوله شوه چې د هغې چارې ۱۹۳۸ زکال ته په اړوند کتاب، د یهودانو مسئله او د هغو حل لارې (Jødeproblemet og dets løsning) کې په لنډو ټکو کې بیان شوې دي. ملت پاله ګوند همدارنګه د جګړې له پیلېدو وړاندې په ناروې کې د یهودانو اړوند د اطلاعاتو په راغونډولو لاس پورې کړی و او ځینې مهالونه به یې په خپلو اصلي نشریاتو کې د یهود ستېزي اړوند مطالب هم خپرول. == نیونې او مصادره == د جرمني او ناروې د پولیسو دواړو تشکیلاتو په ۱۹۴۱ زکال کې د یهودي وګړو د په نښه کولو په موخه هڅو ته زور ورکړ چې د همدغې چارې لپاره یې د ټرونډهایم په شمالي لوري کې لوانګر ته څېرمه د اجباري کار فالسټاډ کمپ جوړ کړ. هغه یهودان به چې ونیول شول په اتومات بڼه یې خپل تابعیت له لاسه ورکاوه. یهودي وګړي په ځانګړې توګه هغه کسان چې تابعیت یې نه درلود د لنډې مودې لپاره د بارباروسا عملیاتو سره په تړاو ونیول شول. لومړنی یهودي چې له ناروې څخه وشړل شو د کارګري اتحادیې فعال او میخانیکي انجینر بنجامین بېلډ و چې په وارنکارۍ تورن شو او بیا په ګروس روزن کې ومړ. موریتز رابینوویتز په ډېر احتمال سره هغه لومړنی کس و چې د ۱۹۴۱ زکال په مارچ میاشت کې د نازیانو د یهود ستېزۍ پر وړاندې په هوګسوند مطبوعاتو کې د تحریک کولو په جرم ونیول شو او د اجباري کار زاکس هاوزن کمپ ته ولېږل شو، چېرې چې نوموړې د ۱۹۴۲ زکال د ډسمبر په ۲۷مه نېټه د وهلو ډبولو له امله ومړ. <ref>{{cite web|url=http://www.aftenposten.no/meninger/kronikker/article1099628.ece|title=Article in the Norwegian newspaper Aftenposten by Bernt H. Bull (Norwegian)|publisher=Aftenposten.no|access-date=2012-08-22}}</ref><ref>{{cite book|last=Ottosen|first=Kristian|date=1994|title=i Slik en natt: historien om deportasjonen av jøder fra Norge|trans-title=Such a night: the history about deportation of Jews from Norway|url=https://www.nb.no/nbsok/nb/1851a7da2facb4bf37206a5ac701f74f?lang=no#0|language=no|location=Oslo|publisher=Aschehoug|page=32|isbn=8203260497}}</ref><ref>{{cite news|first=Lene|last=Austad|title=He was never invited to anyone; "Us" and "Them" in the Man Who Loved Haugesund|url=http://www.dictum.no/Arkiv/themanwholovedhaugesund.html|publisher=Dictum|access-date=2008-01-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070829234122/http://www.dictum.no/Arkiv/themanwholovedhaugesund.html|archive-date=29 August 2007}}</ref> جرمني سرتېرو د ۱۹۴۱ زکال د اپرېل په ۲۱مه نېټه ټرونډهایم کنیسه اشغال او ړنګه یې کړه. د دغې جګړې په لومړیو ورځو کې له دغې کنیسې څخه د تورات نسخې خوندي ځای ته وړل شوې وې او ډېر ژر د ټرونډهایم میتودېستې کلیسا د یهودانو لپاره د مذهبي مراسمو د ترسره کولو په موخه زمینه برابره کړه. ورته مهال د ټرونډهایم یو شمېر یهودي وګړي ونیول شول او په فالسټاډ کمپ کې بندیان شول. د دغو بندیانو لومړنی بندي ډاکټر افرایم کوریتزینسکي نومېده چې د ټرونډهایم د روغتون مشر و. ورپسې یو شمېر نور هم بندیان شول. په ټولیزه توګه د دغو کسانو څخه اته تنه یې د کمپ څخه بهر هغو ځنګلونو کې په مرمیو وویشتل شول چې په ناروې کې یې د ناقانونه اعدامونو په بدنامه سیمې شهرت وموند. ورته مهال د ۱۹۴۲ زکال د فبروري په ۲۴مه نېټه په ټرونډهایم کې د یهودانو املاک د نازي چارواکو له خوا مصادره شول. <ref>{{cite web|url=http://safon.org/nn/index.php/Ephraim_Wolff_Koritzinsky|title=Ephraim Wolff Koritzinsky|access-date=2008-02-23|work=Safon|language=no|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704125614/http://safon.org/nn/index.php/Ephraim_Wolff_Koritzinsky|archive-date=4 July 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|first=Gerson|last=Komissar|title=Den oversette premiss|url=http://www.dagbladet.no/kronikker/970824-kro-1.html|newspaper=[[Dagbladet]]|date=1997-08-24|access-date=2008-01-13|language=no|archive-date=2012-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20120419183506/http://www.dagbladet.no/kronikker/970824-kro-1.html|url-status=dead}}</ref>{{sfn|Reitan|2005}} == سرچينې == 43j992q7y8f8p2izo28sqlus1qymzcb 0 86997 363240 362868 2026-04-21T22:16:04Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363240 wikitext text/x-wiki '''ویلیم ټایلي راني''' (د می ۹، ۱۸۱۳ - د نومبر ۱۸، ۱۸۵۷) یو امریکایی انځورګر و، چې د لویدیځ ژوند، سپورتي منظرو، تاریخي موضوعاتو او انځورګرۍ لپاره پیژندل کیږي. په خپل ۲۰ کلن مسلک کې، هغه ۱۵۰ نقاشۍ جوړې کړې، او په نیو جرسيه کې د کار کولو لپاره لومړنی لوی ژانر انځورګر ګڼل کیږي، او [[د امریکا کورنۍ جګړه|د امریکا کورنۍ جګړې]] څخه مخکې یو له خورا مهم امریکایی انځورګرانو څخه دی. <ref name="Millan">Millan, Nicholas. [http://www.hudsonreporter.com/view/full_story/2415339/article-Looking-back-Famed-American-19th-century-painter-called-North-Hudson-home? "Famed American 19th century painter called North Hudson home"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824011638/http://www.hudsonreporter.com/view/full_story/2415339/article-Looking-back-Famed-American-19th-century-painter-called-North-Hudson-home |date=2017-08-24 }}; ''[[The Union City Reporter]]''; March 16, 2008</ref> د هغه کار د متحده ایالاتو په ډیری موزیمونو کې نندارې ته وړاندې شوی دي. <ref name="Rosero">{{Cite web|url=https://archive.hudsonreporter.com/2006/05/07/all-american-painter-ucs-william-tylee-ranney-portrayed-life-on-the-frontier/|last=Rosero, Jessica|title=All-American painter|language=en-US|date=April 30, 2006|accessdate=March 4, 2023|archivedate=July 31, 2023|archiveurl=https://archive.today/20230731165323/https://archive.hudsonreporter.com/2006/05/07/all-american-painter-ucs-william-tylee-ranney-portrayed-life-on-the-frontier/}}</ref> [[دوتنه:William_Tylee_Ranney,_self-portrait,_1839.jpg|هيڅ|بټنوک|211x211پېکسل]] == لومړني ژوند == ویلیم ټایلي راني د مۍ په ۹مه، ۱۸۱۳ کال کې د کنیکټیکټ په میډلټاون کې زیږیدلی و، په ۱۸۲۶ کال کې، د ۱۳ کلنۍ په عمر کې، هغه د شمالي کارولینا فایټویل ته لاړ، ترڅو د خپل ماما، سوداګر ویلیم ناټ سره ژوند وکړي، او داسې انګیرل کیږي چې ویلیم راني په دې موده کې خپل لومړني انځورنه جوړ کړل. په ۲۰ کلنۍ کې راني په ۱۸۳۳ کال کې بروکلین ته لاړ ترڅو د نقاشۍ زده کړه وکړي د ۱۸۳۶ کال د مارچ په ۱۲مه، د الامو له سقوط څخه شپږ ورځې وروسته، هغه د جنرال سام هوسټن په مشرۍ د ټیکساس په پوځ کې رضاکارانه کار وکړ ترڅو [[د تکزاس اوښتون|د ټیکساس د خپلواکۍ په جګړه]] کې برخه واخلي. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ويکيپېډيا:سرچينه په کار ده|<span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2025)">حوالې ته اړتیا ده</span>]]'' &#x5D;</sup> د دې دورې په جریان کې د ویلیم تجربه د دا د راتلونکو کارونو په موضوع باندې ترټولو مهم نفوذ ګڼل کیږي. <ref name="Millan"/> <ref name="Rosero"/> == مسلک == [[دوتنه:Cowpens.jpg|ښي|بټنوک|300x300پېکسل|د کاوپینز جګړه، چې په ۱۸۴۵ کال کې د ویلیم راني لخوا انځور شوې وه. دا صحنه یو بې نومه تور پوستی سړی (کیڼ اړخ ته) انځوروي، چې فکر کیږي د ډګروال ویلیم واشنګټن ویټر دی، په خپله تومانچه ډزې کوي او د ډګروال واشنګټن (په مرکز کې په سپین آس سپور) ژوند ژغوري.]] [[دوتنه:William_Tylee_Ranney_-_Veterans_of_1776_Returning_from_the_War.JPG|ښي|بټنوک|300x300پېکسل|''د ۱۷۷۶ کال پخواني جنګیالي د جګړې څخه راستنیږي'' ۱۸۴۸، د دالاس د هنر موزیم .]] [[دوتنه:Boone's_First_View_of_Kentucky.jpg|ښي|بټنوک|''[[کنتاکي|د کینټکي]] په اړه د بونس لومړی لید'' ، ویلیم ټایلي راني (۱۸۴۹)]] ړذمبم [[دوتنه:Shad_Fishing_on_the_Hudson_by_William_Tylee_Ranney,_1846,_oil_on_canvas_-_New_Britain_Museum_of_American_Art_-_DSC09410.JPG|بټنوک|د ولیم ټایلي راني لخوا لیکل ''شوی د هډسن په سیمه کې د شاد کب نیول'' ، ]] == مړینه او میراث == [[دوتنه:9.18.10RanneyMarkerByLuigiNovi21.jpg|بټنوک|د نیو جرسي د یونین ښار کمشنر لوسیو پي فرنانډیز د سپتمبر په ۱۸مه، ۲۰۱۰ کال کې د ویلیم رني تاریخي یادګار د وقف په مراسمو کې، چې د رني کور یو وخت په ۱۲۱۵ پالیسډ ایونیو کې موقعیت درلود.]] ویلیم راني د خپل ژوند په وروستیو ورځو کې [[کاتولیکه کلیسا|کاتولیک مذهب]] ته مخه کړه. <ref name="Rosero"/> هغه د نومبر په ۱۸، ۱۸۵۷ کې د ۴۴ کلونو په عمر په خپل لویدیځ هوبوکن کور کې [[نری رنځ|د نري رنځ]] له امله مړ شو. د رني جنازه په هوبوکن کې د سینټ مریم رومن کاتولیک کلیسا کې وشوه، او ملګري انځورګر چارلس لورینګ ایلیټ پکې ګډون وکړ. رني په برګن هدیره کې ښخ شو. == ماخذونه == [[وېشنيزه:1857 مړينې]] [[وېشنيزه:1813 زېږېدنې]] iw98kzvjl38ycq4xuucmj438shgi6bj 3 87138 363236 2026-04-21T14:24:24Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 363236 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=解浪}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۲۱ اپريل ۲۰۲۶، گړۍ ۱۴:۲۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) 7gb8rtuy5neal4y1e2p4lnv9ztf4ukd 3 87139 363237 2026-04-21T18:04:28Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 363237 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=Shanikhan313}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۲۱ اپريل ۲۰۲۶، گړۍ ۱۸:۰۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) 71ik0hx58wr0xlg04twdif94nizln1f 3 87140 363238 2026-04-21T18:22:30Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 363238 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=Ziniaboassaf}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۲۱ اپريل ۲۰۲۶، گړۍ ۱۸:۲۲ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) 40xnqltjps7aeqjv82kabnmvtvgwkh7 3 87141 363239 2026-04-21T19:45:27Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 363239 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=Emre Mutlu (Emre Alekov)}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۲۱ اپريل ۲۰۲۶، گړۍ ۱۹:۴۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) aup1el777a5f7ek22tocd330qu36tx1 3 87142 363242 2026-04-22T02:21:55Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 363242 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=Zhporgil}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۲۲ اپريل ۲۰۲۶، گړۍ ۰۲:۲۱ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) k4rm983sll8m8uh6wmn485169ppnsk3 3 87143 363243 2026-04-22T07:34:08Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 363243 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=Kurdpars1}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۲۲ اپريل ۲۰۲۶، گړۍ ۰۷:۳۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) ea53ar1e2qxv4hj51260s7gizu9dmqe 3 87144 363247 2026-04-22T09:00:51Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 363247 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=Lucivarius}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۲۲ اپريل ۲۰۲۶، گړۍ ۰۹:۰۰ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) 9s5eig6mpvwdqiszdrdhdv9hvubd9oi