ويکيپېډيا pswiki https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter رسنۍ ځانگړی خبرې اترې کارن د کارن خبرې اترې ويکيپېډيا د ويکيپېډيا خبرې اترې دوتنه د دوتنې خبرې اترې مېډياويکي د مېډياويکي خبرې اترې کينډۍ د کينډۍ خبرې اترې لارښود د لارښود خبرې اترې وېشنيزه د وېشنيزې خبرې اترې تانبه د تانبې خبرې اترې TimedText TimedText talk چلنوال د چلنوال خبرې اترې پېښه د پېښې خبرې اترې 0 5310 363262 335058 2026-04-23T03:30:46Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363262 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Phenylalanin - Phenylalanine.svg|thumb|[[فېنيل آلانين]] د معياري امينو اسيدونو څخه يو امينو اسيد دی.]] په [[کيميا]] کې '''امينو اسيد''' يو داسې [[ماليکيول]] دی کوم چې هم [[اماين]] او هم [[کاربوآکسيل]] [[کړنډله]] په ځان کې لري. په [[ژونکيميا]] کې همدا اصطلاح د الفا-امينو اسيدونو لور ته اشاره کوي او عام فورمول يې H₂NCHRCOOH, دی په همدغه فورمول کې R يو عضوي ماده ده.<ref> Proline is an exception to this general formula. It lacks the NH₂ group because of the cyclization of the side chain.</ref> په الفا-امينو اسيدونو کې د امينو او کاربوآکسيلات گروپونه په يوه [[کاربون]] پورې سره تړلي دي، چې دې ته [[الفا کاربون|α–کاربون]] وايي. بېلابېل الفا-امينو اسيدونه د يو بل نه د خپل اړخي زنځير (R گروپ) کې چې د الفا کاربون سره تړلی وي، سره توپير لري. دا اسيدونه په جسامت کې هم توپير لري، لکه په [[گلايسين]] کې چې يو [[هايډروجن]] اټوم لري، [[آلانين]] چې د [[ميتايل گروپ]] په ځان کې لري او تر [[ټرېپټروفان]] پورې چې يو لوی [[هېټروسايکل|هېټروسايکلېک گروپ]] لري. سره له دې چې په هر ډول ژونديو کې امينو اسيدونه موندل کېږي، ډېر نور داسې غېر-طبيعي امينو اسيدونه هم شته چې ډېر گټور او اهم دي. او د دغو ښه بېلگه د [[چېلاتنگ اجنټ]]ونو [[EDTA]] او [[نيټريلوټرای اسېټيک اسيد|نيټريلواسېټيک اسيد]]ونه دي چې دا دواړه د هغه الفا-امينو اسيدونو په کتار کې راځي کوم چې په صنعتي ډول په فابريکو کې جوړېږي (کله ناکله د طبيعي امينو اسيدونو نه هم لاس ته راځي). == کتنه == الفا-امينو اسيدونه د پروټينونو د جوړولو بنسټيزه توکي دي. يو [[پروټين]] د امينو اسيدونو د راغونډېدلو په پايله کې هغه وخت جوړېږي کله چې امينو اسيدونه د يو ځای کېدو وروسته يوه ځنځيري کړۍ جوړوي چې همدا کړۍ د [[پېپټايډ تړ|پېپټايډ بانډونو]] په مرسته د يو بل سره تړل کېږي. پروټينونه د امينو اسيدونو د پاتې شوونکو له پرله پسې بې مثالو سلسلو له مخې څرگندېږي. همدا پرله پسې تسلسل د پروټينونو لومړنی جوړښت دی. لکه څنگه چې جوته ده چې د بېلابېلو ابېڅو د سره يوځای کولو په مرسته يو گڼ شمېر وييکي لاس ته راځي، همداراز کله چې امينو اسيدونه په بېلابېلو سلسلو کې سره يو ځای تړل کېږي نو دوی هم يو گڼ شمېر پروټينونه جوړوي. د بدن [[سلول (ژونپوهنه)|سلولونه]] ۲۰ [[د معياري امينو اسيدونو لړليک|معياري امينو اسيدونه]] [[د پروټينو ژونجوړښت]] په پروسه کې کاروي، او دا ۲۰ امينو اسيدونه د عام [[جنيټيک کوډ]] له مخې ټاکل کېږي. همدا ۲۰ امينو اسيدونه د نورو ماليکيولونو څخه [[ژواکي-جوړښت]] مومي، خو دا جوړښت په اورگانيزمونو کې هم توپير لري او دا هر ځانگړي اورگانيزم پورې اړه لري چې کوم يو ډول امينو اسيد دوی جوړوي او کوم اسيدونه بايد د دوي د خواړو برخه وي. هغه امينو اسيدونه چې په يوه اورگانيزم کې نه جوړېږي او د هماغه اورگانيزم ژوند پرې تړلی دی، د [[اهم امينو اسيد]] په نامه يادېږي. === په پروټينو کې کړنې === [[دوتنه:Protein-primary-structure.png|thumb|300px|left|يو [[polypeptide]] د امينو اسيدونو يو ځنځير دی.]] امينو اسيدونه د [[پروټين]]و بنسټيزه جوړښتي يوونونه (واحدونه) دي. همدا اسيدونه لنډ [[پوليمير]]ي زنځيرونه جوړوي چې د [[پېپټايډ|پېپټايډونو]] په نامه يادېږي او يا همدا شان د پېپټايډونو اوږده زنځيري کړۍ هم جوړوي چې د [[پوليپېپټايډونه|پوليپېپټايډونو]] يا پروټينونو په نامه يادېږي. [[د پروټينونو ژونجوړښت]] (بيالوژيکي-جوړښت) ته چې د ام آر ان اې د کېنډيو په مرسته ترسره کېږي، د [[ټرانسلېشن]] يا ژباړې پروسه وايي او همدا پروسه د پروټينونو د جوړښت اهمه برخه ده. په دغه پروسه کې ۲۰ امينو اسيدونه د معياري جنيټيک کوډونو په مرسته په کوډونو کې سره راغونډېږي چې همدغو ته [[پروټينوجېنيک]] يا [[معياري امينو اسيدونه]] وايي. نور امينو اسيدونه چې په پروټينو کې موندل کېږي، اکثراً د ټرانسلېشن د پروسې وروسته د پوسټ ټرانزېشنل موډيفيکېشن د پروسې له لارې کوم چې د پروټينو په جوړښت کې يو بدلون دی رامېنځ ته کېږي. د پروټين د تنظيم يا عمل لپاره همدا موډيفيکېشنونه يا بدلونونه اهم گڼل کېږي؛ د ساري په توگه د [[گلوټامېټ]] [[کاربوآکسيلېشن]] د [[کلسيم]] د [[کېتاين]]ونو د ښه تړنگ چاپېريال برابروي، او د [[پرولين]] [[هايډروآکسيلېشن]] د [[کولاجين]] د ثبات لپاره او د [[هايپوآکسيا]] يا د آکسيجن کمی ته په ځواب وييلو کې اهم گڼل کېږي. همداسې موډيفيکېشنونه د پروټينو د ځای او موقيعت په جوتولو کې هم مرسته کولای شي، د ساري په توگه د اوږدو اوب-کرکجنو ماليکيولي گروپونو ورگډېدنه پروټين دې ته اړ باسي چې د [[فوسفوليپېډ]] پردې پورې ځان وتړي. === په غېرپروټينو کې کړنې === همدا ۲۰ معياري امينو اسيدونه دي چې د پروټينو او [[ژونماليکيول]]ونو په جوړېدنه کې کارېږي، او يا هم د يوريا او کاربون ډای آکسايډ د آکسيډايز کولو سره د انرژي د سرچينې په توگه کارېږي.<ref>{{cite journal |author=Sakami W, Harrington H |title=Amino acid metabolism |journal=Annu Rev Biochem |volume=32 |issue= |pages=355-98 |year= |pmid=14144484}}</ref> د آکسيډېشن پروسه د [[ټرانسامينېس]] په مرسته د امينو گروپ په لرې کولو سره پېلېږي او په همدې توگه د امينو گروپ بيا [[د يوريا څرخ]] ته ورننوځي. [[کيټو اسيد]] د ټرانساميډېشن يو بل توليد دی کوم چې [[د سېټريک اسيد څرخ]] ته ورننوځي.<ref>{{cite journal |author=Brosnan J |title=Glutamate, at the interface between amino acid and carbohydrate metabolism |url=http://jn.nutrition.org/cgi/content/full/130/4/988S |journal=J Nutr |volume=130 |issue=4S Suppl |pages=988S-90S |year=2000 |pmid=10736367}}</ref> [[گلوکوز-جوړونکي امينو اسيد]]ونه د [[گلوکوزجوړېدنه|گلوکوزجوړېدنې]] د پروسې له مخې په گلوکوزو بدلېږي.<ref>{{cite journal |author=Young V, Ajami A |title=Glutamine: the emperor or his clothes? |url=http://jn.nutrition.org/cgi/content/full/131/9/2449S |journal=J Nutr |volume=131 |issue=9 Suppl |pages=2449S-59S; discussion 2486S-7S |year=2001 |pmid=11533293}}</ref> په طبيعت کې په سلگونو ډوله غېر پروټيني امينو اسيدونه موندل شوي او همدا امينو اسيدونه په ژونديو اورگانيزمونږ کې گڼ شمېر کړنې ترسره کوي. مايکرواورگانيزمونه او بوټي گڼ شمېر ناعامه امينو اسيدونه توليدوي. په ميکروبونو کې يې ښې بېلگې [[2-امينوآيسوبوټيريک اسيد]] او [[لېنتيونين]]، کوم چې د آلانين ډايمر يو سلفايډي اړخ دی. همدا دواړه امينو اسيدونه په پېپټايډيک [[لانټيبايوټکس]]و لکه [[آلاميتاسين]]و کې موندل کېږي.<ref>{{cite journal | author = Whitmore L, Wallace B | title = Analysis of peptaibol sequence composition: implications for ''in vivo'' synthesis and channel formation. | journal = Eur Biophys J | volume = 33 | issue = 3 | pages = 233-7 | year = 2004 | pmid = 14534753}}</ref> خو په بله خوا په بوټو کې، [[1-امينوسايکلوپروپېن-1-کاربوآکسېلېک اسيد]] یو وړوکی disubstituted څرخيزه امينو اسيد دی چې د بوټو د يو ډول [[هورمون]] [[ايتايلين]]و په جوړونه کې يو اهم منځگړی تړنگ دی.<ref>{{cite journal | author = Alexander L, Grierson D | title = Ethylene biosynthesis and action in tomato: a model for climacteric fruit ripening | url=http://jxb.oxfordjournals.org/cgi/content/full/53/377/2039 | journal = J Exp Bot | volume = 53 | issue = 377 | pages = 2039-55 | year = 2002 | pmid = 12324528}}</ref> په انسانانو کې، غېر پروټيني امينو اسيدونه هم ژواکپوهنيزه اهم رول لري. د ساري په توگه [[گلايسين]]، [[گاما-امينوبوټيريک اسيد]] او [[گلوټامېټ]] [[نيوروټرانسمېټر]]ونه دي او گڼ شمېر نور امينو اسيدونه د ډېرو نورو ماليکيولونو په جوړښت کې هم کارېږي، د بېلگې په توگه: * [[ټرېپټوفان]] د [[سيروتينين]] يو مختلونی [[عصبلېږدونکی]] ده. * [[گلايسين]] د [[پورفيرينونو]]، لکه د [[هېم]] يو [[مختلونی]] ده. * [[آرگېنين]] د [[نايټريک آکسايډ]] يو مختلونی ده. * په يوه سلول کې دننه د شحمياتو د لېږد لپاره [[کارنيتين]] کارېږي، * [[اورنيتين]] او [[S-اډينوسيل ميتيونين]] د [[پولي اماين]]ونو، يو مختلونی ده، * [[هوموسيسټين]] د [[S-اډينوسيل ميتيونين]] په بياتوليد کې د يوه منځگړي تړنگتوکي په توگه کارېږي. همدا شان [[هايډروآکسيپرولين]]، [[هايډروآکسيليسين]]، او [[سرکوسين]] هم د بېلو ځانتياو سره د امينو اسيدونو تړنگتوکي دی. د [[تايرايډ هورمون]]ونه هم د الفا امينو اسيدونو له ډلې څخه شمېرل کېږي. ځينې امينو اسيدونه بيا په [[لکۍ داره ستوری|لکۍ داره ستورو]]، کې هم پېژندل شوي، په ځانگړې توگه يو ډول چې د [[کاربونلرونکي کونډرايټ]]و په نامه يادېږي.<ref>{{cite journal | author = Llorca J | title = Organic matter in meteorites. | url=http://www.im.microbios.org/0704/0704239.pdf | journal = Int Microbiol | volume = 7 | issue = 4 | pages = 239-48 | year = 2004 | pmid = 15666244}}</ref> د همدغو کتنو په سبب، ځينې په داسې اند دي چې کېدای شي د زمکې ته ژوند هم د يوې [[د ژوند پيل|ناخاورينې سرچينې]] نه راغلی وي. == ټولگړی جوړښت == {{further|[[د معياري امينو اسيدونو لړليک]]}} [[دوتنه:AminoAcidball.svg|thumbnail|300px|د الفا امينو اسيدونو (α-amino acid) يو ټولگړی کيميايي جوړښبېلگه چې د [[اماين|امينو]] گروپ يې کيڼ لور کې او د [[کاربوآکسيل]] گروپ يې ښي لور کې ښکاري.]] دلته په کيڼ لور ورکړ شوي انځور کې ''R'' د امينو اسيدونو [[اړخي زنځير]] ښکاره کوي. هر يو امينو اسيد ځان ته يو ځانگړی اړخي زنځير لري. همدلته مرکزي [[کاربون]] اټوم د الفا کاربون يا C_α په نوم يادېږي او همدا کاربون يو مرکزي [[چېرال]] اټوم دی چې دوه پخښې او د R-ډله ورپورې تړلې ده. د ډلبندۍ په وخت کې، امينو اسيدونه اکثراً د دوی د اړخي زنځيرونو د ځانگړتياؤ له مخې په څلورو ډلو وېشل کېږي. د امينو اسيدونو همدا اړخي زنځيرونه د يو [[کمزوره اسيد]]، يو [[کمزوره القلي]]، يو [[اوب مين]] (که چېرته [[قطبي]] وي) او [[اوب کرکجن]] (که چېرته [[غېرقطبي]] وي) [[کيميايي ځانتياوې|ځانگړتياوې]] لري. د ۲۰ معياري امينو اسيدونو کيميايي جوړښت، د هغوی د کيميايي ځانگړنو سره يوځای [[د معياري امينو اسيدونو لړليک]] کې راغونډ شوي. The phrase "[[branched-chain amino acids]]" or BCAA is sometimes used to refer to the amino acids having [[aliphatic]] side-chains that are non-linear, these are [[leucine]], [[isoleucine]] and [[valine]]. [[Proline]] is the only [[proteinogenic]] amino acid whose side group links to the α-amino group, and thus is also the only proteinogenic amino acid containing a secondary amine at this position. Proline has sometimes been termed an [[imino acid]], but this is not correct in the current nomenclature.<ref>Claude Liebecq (Ed) ''Biochemical Nomenclature and Related Documents'', 2nd edition, Portland Press, 1992, pages 39-69 ISBN 978-1-85578-005-7</ref> [[دوتنه:D+L-Alanine.gif|thumb|left|200px|The two optical isomers of alanine.]] === آيسومريزم === == تعاملونه == === د پېپټايډ بانډ جوړښت === [[دوتنه:Peptidformationball.svg|right|thumbnail|400px|د دوه امينو اسيدونو يوځای کېدنه د پېپټايډ تړ جوړوي.]] {{Details|Peptide bond}} === زويټريونونه === [[دوتنه:Amino acid zwitterion.png|378px|thumb|right|يو امينو اسيد، په (1) نورماله (بې آيون) او په (2) کې زويټريونيک بڼې.]] == اوب-مين او اوب-کرکجن امينو اسيدونه == == د معياري امينو اسيدونو لنډونونه او د اړخي زنځيرونو ځانگړنې == {{main|د معياري امينو اسيدونو لړليک}} {| class="wikitable sortable" ! امينو اسيد ! ۳-حرفي لنډون ! ۱-حرفي لنډون ! قطبي اړخي زنځير ! اسيدي يا القلي اړخي زنځير ! [[هايډروپاتي انډېکس]]<ref>{{cite journal | author = Kyte J & RF Doolittle | title = A simple method for displaying the hydropathic character of a protein | journal = J. Mol. Biol. | issue = 157 | pages = 105-132 | year = 1982 | id=PMID 7108955 }}</ref> |- align="center" | [[آلانين]] | Ala | A | غيرقطبي | neutral | 1.8 |- align="center" | [[آرگېنين]] | Arg | R | قطبي | قليايي (ځواکمن) | -4.5 |- align="center" | [[آسپراگين]] | Asn | N | قطبي | neutral | -3.5 |- align="center" | [[آسپارټيک اسيد]] | Asp | D | قطبي | تېزابي | -3.5 |- align="center" | [[سيسټېن]] | Cys | C | قطبي | neutral | 2.5 |- align="center" | [[گلوټاميک اسيد]] | Glu | E | قطبي | تېزابي | -3.5 |- align="center" | [[گلوټامين]] | Gln | Q | قطبي | neutral | -3.5 |- align="center" | [[گلايسين]] | Gly | G | غيرقطبي | neutral | -0.4 |- align="center" | [[هسټيډين]] | His | H | قطبي | قليايي (کمزوری) | -3.2 |- align="center" | [[آيسوليوسين]] | Ile | I | غيرقطبي | neutral | 4.5 |- align="center" | [[ليوسين]] | Leu | L | غيرقطبي | neutral | 3.8 |- align="center" | [[ليسين]] | Lys | K | قطبي | قليايي | -3.9 |- align="center" | [[مېتيونين]] | Met | M | غيرقطبي | neutral | 1.9 |- align="center" | [[فېنيل-آلانين]] | Phe | F | غيرقطبي | neutral | 2.8 |- align="center" | [[پرولين]] | Pro | P | غيرقطبي | neutral | -1.6 |- align="center" | [[سيرين]] | Ser | S | قطبي | neutral | -0.8 |- align="center" | [[تريونين]] | Thr | T | قطبي | neutral | -0.7 |- align="center" | [[ټرېپټوفان]] | Trp | W | غيرقطبي | neutral | -0.9 |- align="center" | [[تيروسين]] | Tyr | Y | قطبي | neutral | -1.3 |- align="center" | [[وآلين]] | Val | V | غيرقطبي | neutral | 4.2 |} In addition to the normal amino acid codes, placeholders were used historically in cases where [[Protein sequencing|chemical]] or [[X-ray crystallography|crystallographic]] analysis of a peptide or protein could not completely establish the identity of a certain residue in a structure. The ones they could not resolve between are these pairs of amino-acids: {| class="wikitable" ! Ambiguous امينو اسيدونه ! ۳-حرفي لنډون ! ۱-حرفي لنډون |- align="center" | آسپراگين يا آسپارټيک اسيد | Asx | B |- align="center" | گلوټامين يا گلوټاميک اسيد | Glx | Z |- align="center" | ليوسين يا آيسوليوسين | Xle | J |- align="center" | ناځانگړی يا ناپېژندلی امينو اسيد | Xaa | X |} '''Unk''' is sometimes used instead of '''Xaa''', but is less standard. == غېر معياري امينو اسيدونه == [[دوتنه:L-selenocysteine-2D-skeletal.png|thumb|200px|left|The amino acid [[selenocysteine]].]] د ۲۰ معياري امينو اسيدونو تر څنگ گڼ شمېر غېر معياري امينو اسيدونه هم شته. د نامعياري امينو اسيدونو نه، دوه امينو اسيدونه د جنېټيک کوډ له مخې د څرگنولو وړ دي، خو داسې امينو اسيدونه په پروټينو کې ډېر کم وي. سېلېنوسيسټين يو [[Selenocysteine]] is incorporated into some proteins at a UGA [[codon]], which is normally a stop codon.<ref>{{cite journal | author = Driscoll D, Copeland P | title = Mechanism and regulation of selenoprotein synthesis. | journal = Annu Rev Nutr | volume = 23 | issue = | pages = 17-40 | year = | pmid = 12524431}}</ref> [[Pyrrolysine]] is used by some [[methanogen]]ic [[archaea]] in [[enzyme]]s that they use to produce [[methane]]. It is coded for with the codon UAG.<ref>{{cite journal | author = Krzycki J | title = The direct genetic encoding of pyrrolysine. | journal = Curr Opin Microbiol | volume = 8 | issue = 6 | pages = 706-12 | year = 2005 | pmid = 16256420}}</ref> [[لېنتيونين]]، [[۲-امينوآيسوبوټيريک اسيد]]، [[ډيهايډروآلانين]] او نيوروټرانسمټر [[گاما-امينوبوټيريک اسيد]] د نامعياري امينو اسيدونو هغه بېلگې دي چې په پروټينو کې موندل کېږي. ډېر ځلې غېر معياري امينو اسيدونه د معياري امينو اسيدونو په ميټابوليکو لارو کې د منځگړو امينو اسيدونو په څېر رابرسېره کېږي. د ساري په توگه اورنېتين او سټرولين په يوريا څرخ کې کوم چې د امينو اسيدونو کېټابوليزم دی رابرسېره کېږي.<ref>{{cite journal |author=Curis E, Nicolis I, Moinard C, Osowska S, Zerrouk N, Bénazeth S, Cynober L |title=Almost all about citrulline in mammals |journal=Amino Acids |volume=29 |issue=3 |pages=177-205 |year=2005 |pmid=16082501}}</ref> ډېر وار داسې کېږي چې غېر معياري امينو اسيدونه د معياري امينو اسيدونو د بدلونونو په پايله کې مېنځ ته راځي. د دې يوه ښه بېلگه هوموسيسټين دی، دا هغه غېر معياري امينو اسيد دی چې د ټرانس سلفرېشن له لارې رامېنځ ته کېږي او يا هم د ميتيونين د ډيميتايلېشن چې د منځگړي ميټابولايټ، اس-اډينوسيل ميتيونين يا [[S-adenosyl methionine]] په مرسته ترسره کېږي، رامېنځ ته کېږي، <ref>{{cite journal |author=Brosnan J, Brosnan M |title=The sulfur-containing amino acids: an overview |journal=J Nutr |volume=136 |issue=6 Suppl |pages=1636S-1640S |year=2006 |pmid=16702333}}</ref> خو [[ډوپامين]] بيا د l-DOPA څخه، او [[هايډروآکسيپرولين]] بيا د [[پرولين]] د [[پوسټ ټرانزېشنل بدلون]] په مرسته جوړېږي.<ref>{{cite journal |author=Kivirikko K, Pihlajaniemi T |title=Collagen hydroxylases and the protein disulfide isomerase subunit of prolyl 4-hydroxylases |journal=Adv Enzymol Relat Areas Mol Biol |volume=72 |issue= |pages=325-98 |year= |pmid=9559057}}</ref> == په تخنيک کې ددوی کارېدنه == {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto;" !د امينو اسيد اشتقاقونه !په صنعت کې کارېدنه |- |align="center" |[[اسپارټېم]] (آسپارټيل-فېنيل آلانين-1-ميتايل اېسټر) |align="center" |د ټيټې کچې کالورۍ [[مصنوعي خواږه]] |- |align="center" |[[5-HTP]] (5-هايډروآکسيټرېپټروفان) |align="center" |د خپگان او نورو عصبي ناروغيو او [[فېنيلکېتون-يوريا]] د عوارضو په درملنه کې کارېږي. |- |align="center" |[[L-DOPA]] (L-ډای هايډروآکسيفېنيل آلانين) |align="center" |د [[پارکنسونيزم]] درملنه. |- |align="center" |[[مونوسوډيم گلوټامېټ]] |align="center" |[[Food additive]] that enhances flavor. Confers the taste [[umami]]. |} == غذايي ارزښت == {{نور|[[په خوړو کې پروټين]]}} د 20 معياري پروټين جوړونکو امينو اسيدونو په کتار کې، ۸ [[اهم امينو اسيدونه]] دي چې د انسانانو بدن يې په نورمال ډول د نورو [[کيميايي تړنگ|تړنگونو]] نه چې د انسان ودې ته اړين دي نه شي جوړولای، او په همدې خاطر پکار ده چې همدا امينو اسيدونه د خواړو له لارې انسانان ترلاسه کړي.<ref>{{cite journal |author=Young VR |title=Adult amino acid requirements: the case for a major revision in current recommendations |journal=J. Nutr. |volume=124 |issue=8 Suppl |pages=1517S–1523S |year=1994 |pmid=8064412 |url=http://jn.nutrition.org/cgi/reprint/124/8_Suppl/1517S.pdf}}</ref> [[سيسټېن]]، [[تيروسين]]، [[هسټيډين]] او [[آرگېنين]] په ماشومانو کې نيم-اهم امينو اسيدونه گڼل کېږي، دا ځکه چې په ماشومانو کې د هغه ميټابوليکې لار چې د هغې په مرسته همدغه امينو اسيدونه جوړېږي لا په بشپړه توگه پرمختللې نه وي.<ref>{{cite journal |author=Imura K, Okada A |title=Amino acid metabolism in pediatric patients |journal=Nutrition |volume=14 |issue=1 |pages=143-8 |year=1998 |pmid=9437700 |url=http://jn.nutrition.org/cgi/content/full/130/7/1835S}}</ref> {| class="wikitable" ! اهم ! نااهم |- | [[آيسوليوسين]] | [[آلانين]] |- | [[ليوسين]] | [[آسپراگين]] |- | [[ليسين]] | [[اسپارټېټ]] |- | [[مېتيونين]] | [[سيسټېن]]* |- | [[فېنيل-آلانين]] | [[گلوټامېټ]] |- | [[تريونين]] | [[گلوټامين]]* |- | [[ټرېپټوفان]] | [[گلايسين]]* |- | [[وآلين]] | [[پرولين]]* |- | [[آرگېنين]]* | [[سيرين]]* |- | [[هسټيډين]]* | [[تيروسين]]* |} (*) يواځې په ځينو وختونو کې اهم گڼل کېږي.<ref>{{cite journal |author=Fürst P, Stehle P |title=What are the essential elements needed for the determination of amino acid requirements in humans? |journal=J. Nutr. |volume=134 |issue=6 Suppl |pages=1558S–1565S |year=2004 |pmid=15173430 |url=http://jn.nutrition.org/cgi/content/full/134/6/1558S}}</ref><ref>{{cite journal |author=Reeds PJ |title=Dispensable and indispensable amino acids for humans |journal=J. Nutr. |volume=130 |issue=7 |pages=1835S–40S |year=2000 |pmid=10867060 |url=http://jn.nutrition.org/cgi/content/full/130/7/1835S}}</ref> Several common [[mnemonic]]s have evolved for remembering the ten amino acids often described as essential. PVT TIM HALL ("[[Private (rank)|Private]] Tim Hall") uses the first letter of each essential amino acid, excluding arginine.<ref name="timhall">{{cite web |url=http://www.faculty.une.edu/com/courses/bionut/distbio/obj-512/Chap39-pvttimhall.htm |title=Chapter 39 PVT TIM HALL |accessdate=2007-09-29 |format= |work= |تاريخ الأرشيف=2007-09-28 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20070928111005/http://www.faculty.une.edu/com/courses/bionut/distbio/obj-512/Chap39-pvttimhall.htm |url-status=dead |خونديځ نېټه=2007-09-28 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20070928111005/http://www.faculty.une.edu/com/courses/bionut/distbio/obj-512/Chap39-pvttimhall.htm |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20070928111005/http://www.faculty.une.edu/com/courses/bionut/distbio/obj-512/Chap39-pvttimhall.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928111005/http://www.faculty.une.edu/com/courses/bionut/distbio/obj-512/Chap39-pvttimhall.htm }}</ref> Another mnemonic that frequently occurs in student practice materials is "'''T'''hese '''t'''en '''v'''aluable '''a'''mino acids '''h'''ave '''l'''ong '''p'''reserved '''l'''ife '''i'''n '''m'''an".<ref name="valuableaminoacids">Memory aids for medical biochemistry. http://mednote.co.kr/Yellownote/BIOCHMNEMON.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016143045/http://mednote.co.kr/Yellownote/BIOCHMNEMON.htm |date=2007-10-16 }} Access date [[25 February]] [[2006]]</ref> == دا هم وگورۍ == * [[ژونکيميا]] * [[بيټا امينو اسيد]] * [[د سټرېکر د امينو اسيد جوړښت]] * [[گلوکوجېنيک امينو اسيد]] * [[Murchison meteorite]], an extraterrestrial source of amino acids. * [[جنيټيک کوډ#د RNA د کوډون چوکاټ|د کوډونونو چوکاټ]]، د 3-نيوکلوټايډونو لړۍ چې هر امينو اسيد ته کوډونه ځانگړي کوي. * [[د معياري امينو اسيدونو لړليک]] (کيميايي جوړښتونه هم پدې لړليک کې شته) == سرچينې او يادښتونه == <div class="references-small"><small> <references/> </small> </div> == باندنۍ تړنې == * [http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/AminoAcid/ Nomenclature and Symbolism for Amino Acids and Peptides] International Union of Pure and Applied Chemistry and The International Union of Biochemistry and Molecular Biology. IUPAC-IUB Joint Commission on Biochemical Nomenclature (JCBN) * [http://micro.magnet.fsu.edu/aminoacids/index.html Molecular Expressions: د امينو اسيدونو ټولگه] - Has detailed information and microscopy photographs of each amino acid. * [http://researchnews.osu.edu/archive/aminoacd.htm 22nd amino acid] - Press release from Ohio State claiming discovery of a 22nd amino acid. * [http://www.russell.embl.de/aas/ د امينو اسيدونو ځانگړنې] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927001521/http://www.russell.embl.de/aas/ |date=2007-09-27 }} - Properties of the amino acids (a tool aimed mostly at molecular geneticists trying to understand the meaning of mutations) * [http://www.organic-chemistry.org/synthesis/C1C/nitrogen/alpha-amino-acids2.shtm د امينو اسيدونو او د دغو د اشتقاقونو جوړښت] * [http://www.newscientist.com/article.ns?id=mg19025545.200&feedId=online-news_rss20 Right-handed amino acids were left behind] * [http://www2.iq.usp.br/docente/gutz/Curtipot_.html Amino acid solutions pH, titration curves and distribution diagrams - freeware] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190126143238/http://www2.iq.usp.br/docente/gutz/Curtipot_.html |date=2019-01-26 }} * [http://isoelectric.ovh.org Protein isoelectric point according amino acids charge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429005222/http://isoelectric.ovh.org/ |date=2013-04-29 }} * [http://www.mathiasbader.de/studium/biology/index.php?lng=en Learn the 20 proteinogenic amino acids online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101029232236/http://www.mathiasbader.de/studium/biology/index.php?lng=en |date=2010-10-29 }} {{امينواسيدونه}} [[وېشنيزه:امينو اسيدونه| ]] [[وېشنيزه:نايټروجن مېټابوليزم]] [[وېشنيزه:ژونکيميا]] 9nbppelhmhof7c77eegjwj6s13rrkji 0 11693 363260 352688 2026-04-23T02:46:25Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363260 wikitext text/x-wiki ادب په لویه کې د هر ډول لیکل شویو کارونو مجموعه ده، ادب د هغو لیکنو لپاره په محدود ډول کارول کېږې چې هنري بڼه ولري، لکه: د نثر افسانه، ډرامه او شعر. په وروستیو پیړیو کې د ادبیاتو تعریف  یوڅه پراخ شوی چې شفاهي نقل شوی ادب هم په کې شامليږي. ادبيات د پوهې او تفريح د ثبت، ساتلو او لېږدولو يوه طريقه ده، چې ځینې وخت کېدلای شی ټولنيز، رواني، روحاني او سياسي رول هم لري.<ref name="OD">{{cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/american_english/literature|title=Literature: definition|publisher=Oxford Learner's Dictionaries}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/art/oral-literature|title=Oral literature|publisher=[[Encyclopaedia Britannica]]}}; see also [[Homer]].</ref> ادبيات، د هنري بڼې په توګه، په مختلفو غیر افسانوي ژانرونو کې هم شامل کیدی شي، لکه: بیوګرافي، ډایري، یادښتونه، لیکونه او مقالې. د خپل پراخ تعریف له مخې په ادب کې غیر افسانوي کتابونه، مقالې یا د یوې ځانګړې موضوع په اړه نور چاپ شوي معلومات شامل دي.<ref name="EB">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/literature|title=literature &#124; Definition, Characteristics, Genres, Types, & Facts|website=Encyclopedia Britannica}}</ref><ref name="auto">''OED''</ref> ادبیات د شعر، نثر یا ډرامې له مخې وېشل کیږي او دا ډول آثار د تاریخي دورې یا د ځینو جمالیاتی ځانګړتیاوو یا ژانرونو پر بنسټ طبقه بندي کېږي. <ref name="oetyd">{{cite web|title=literature (n.)|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=literature&allowed_in_frame=0|publisher=Online Etymology Dictionary|access-date=9 February 2014}}</ref><ref name="meyer">{{cite journal|last=Meyer|first=Jim|year=1997|title=What is Literature? A Definition Based on Prototypes|url=http://www.und.nodak.edu/dept/linguistics/wp/1997Meyer.htm|journal=Work Papers of the Summer Institute of Linguistics and University of North Dakota Session|volume=41|issue=1|access-date=11 February 2014}}{{Dead link|date=January 2021}}</ref><ref>{{cite journal|last=Finnegan|first=Ruth|title=How Oral Is Oral Literature?|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies|year=1974|volume=37|issue=1|pages=52–64|jstor=614104|doi=10.1017/s0041977x00094842}} {{subscription required}}</ref> == تعریفونه == د ادب تعریفونه وخت ته په کتو سره له یو بل سره توپیر لري. په لویدیځه اروپا کې، د اتلسمې پیړۍ نه مخکې، ادب ټول کتابونه او د لیکلو ادبیاتو ته د پخوانیو، ډېرو جامع مفکورو د بېرته راستنیدو په توګه لیدل کېدی شي، د نمونې په توګه: کلتوري مطالعات، په متعارفو کارونو سربیره، مشهور او کوچني ژانرونه شامل دي.<ref name="Leitch ''et al.'', ''The Norton Anthology of Theory and Criticism'', 282">Leitch ''et al.'', ''The Norton Anthology of Theory and Criticism'', 28</ref><ref name="Biswas, ''Critique of Poetics'', 538">Biswas, ''Critique of Poetics'', 538</ref> == تاریخچه == === شفاهي ادب === شفاهي اب یو پخوانی انساني دود دی چې د نړۍ په هر ګوټ کې موندل کیږي. عصري لرغون پوهنه، د هنرونو او پوهې د ساتنې او لېږدونې برخه کې د بشري هڅو شواهد په ګوته کوي، چې په په مختلفو کلتورونو کې په بشپړ یا قسمي ډول په شفاهي دود پورې اړه لري. <ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/oral-literature|title=Oral literature|website=Encyclopedia Britannica}}</ref> په آسیا کې د فولکلور او افسانې، د لرغوني هند په مختلفو مذهبونو کې د مقدس کتاب لیږد د شفاهي دود له مخې تر سره او په دقت سره ساتل کیده.<blockquote>په عمومي ډول د بودا لومړني متنونه هم د شفاهي دودونو له جملې ګڼل کیږي، لومړی د مختلفو شفاهي ټولنو لکه یوناني، سربیا او نورو کلتورونو نه د ادبياتو د لیږدولو په برخه کې د توپیرونو په پرتله کولو سره، بیا دا یادونه کوي چې ویدیک ادبيات خورا مطابقت لري او په پراخه کچه جوړ شوي او په شفاهي ډول  پرته له دې چې لیکل شوي وي نسلونو ته لیږدول شوي. د ګوډي په وینا، ویدیک متنونه احتمالا دواړه لیکلي او شفاهي بڼه لري، چې لومړی یې د سواد لرونکي ټولنې موازي محصول بولي.<ref>Francis, Norbert (2017). ''Bilingual and multicultural perspectives on [https://rowman.com/ISBN/9781498551830/Bilingual-and-Multicultural-Perspectives-on-Poetry-Music-and-Narrative-The-Science-of-Art poetry, music and narrative] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810081732/https://rowman.com/ISBN/9781498551830/Bilingual-and-Multicultural-Perspectives-on-Poetry-Music-and-Narrative-The-Science-of-Art |date=2020-08-10 }}: The science of art''. Lanham MD: Rowman and Littlefield.</ref><ref>{{cite journal|author=Donald S. Lopez Jr.|year=1995|title=Authority and Orality in the Mahāyāna|journal=Numen|volume=42|number=1|pages=21–47|publisher=Brill Academic|jstor=3270278|doi=10.1163/1568527952598800|url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/43799/1/11076_1995_Article_1568527952598800.pdf|hdl=2027.42/43799|hdl-access=free}}</ref><ref name="earlier">{{cite web|first=Sian|last=Johnson|title=Study dates Victorian volcano that buried a human-made axe|website=ABC News|date=26 February 2020|url=https://www.abc.net.au/news/2020-02-26/study-dates-victorian-volcano-that-buried-a-human-made-axe/11991290|access-date=9 March 2020}}</ref><ref>Reece, Steve. "Orality and Literacy: Ancient Greek Literature as Oral Literature," in David Schenker and Martin Hose (eds.), Companion to Greek Literature (Oxford: Blackwell, 2015) 43-57. [https://www.academia.edu/30640456/Orality_and_Literacy_Ancient_Greek_Literature_as_Oral_Literature Ancient_Greek_Literature_as_Oral_Literature]</ref><ref name="MatchanPhillips2020">{{cite journal|last1=Matchan|year=2020|bibcode=2020Geo....48..390M|doi=10.1130/G47166.1|issn=0091-7613|pages=390–394|issue=4|volume=48|journal=Geology|first1=Erin L.|title=Early human occupation of southeastern Australia: New insights from 40Ar/39Ar dating of young volcanoes|first4=Korien|last4=Oostingh|first3=Fred|last3=Jourdan|first2=David|last2=Phillips|s2cid=214357121}}</ref><ref>{{cite book|author=John Scheid|editor=Clifford Ando and Jörg Rüpke|title=Religion and Law in Classical and Christian Rome|url=https://books.google.com/books?id=uZ5JP8gZgJEC&pg=PA17|date=2006|publisher=Franz Steiner Verlag|isbn=978-3-515-08854-1|pages=17–28|author-link=John Scheid}}</ref><ref>{{Cite book|title=Native American Storytelling: A Reader of Myths and Legends|url=https://archive.org/details/nativeamericanst00kroe|url-access=limited|publisher=Blackwell Publishing|year=2004|isbn=978-1-4051-1541-4|editor-last=Kroeber|editor-first=Karl|location=Malden, MA|pages=[https://archive.org/details/nativeamericanst00kroe/page/n11 1]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Native American Storytelling: A Reader of Myths and Legends|url=https://archive.org/details/nativeamericanst00kroe|url-access=limited|publisher=Blackwell Publishing|year=2004|isbn=978-1-4051-1541-4|editor-last=Kroeber|editor-first=Karl|location=Malden, MA|pages=[https://archive.org/details/nativeamericanst00kroe/page/n13 3]}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|title=Native American Storytelling: A Reader of Myths and Legends|url=https://archive.org/details/nativeamericanst00kroe|url-access=limited|publisher=Blackwell Publishing|year=2004|isbn=978-1-4051-1541-4|editor-last=Kroeber|editor-first=Karl|location=Malden, MA|pages=[https://archive.org/details/nativeamericanst00kroe/page/n12 2]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2019/03/13/685533353/a-playful-way-to-teach-kids-to-control-their-anger|title=How Inuit Parents Teach Kids To Control Their Anger|newspaper=NPR|date=13 March 2019|language=en|access-date=2019-04-29|last1=Doucleff|first1=Michaeleen|last2=Greenhalgh|first2=Jane}}</ref></blockquote> === پخوانۍ لیکلي ادبیات === لرغونی مصری ادب د سومری ادب ترڅنګ د نړۍ تر ټولو پخوانی ادب ګڼل کیږی. د لرغوني مصر د ادبياتو په لومړنیو ژانرونو کې  درسي متنونه، حمدونه، دعاګانې او کیسې چې نژدې د نظم په ډول کې لیکل شوي شامل دي. د مصر د لرغونې سلطنت پر مهال (له زیږد وړاندې ۲۶ پیړۍ نه تر ۲۲ پیړۍ) په  ادبي آثارو کې مختلف ادبي فنون، لکه: د جنازې متنونه، رسالې، لیکونه، حمدونه او شعرونه او یادګاري متنونه شامل وو چې د لوړ پوړو اداري چارواکو دندې ېې تشرېح کولې.<ref name="Black et al. ''The Literature of Ancient Sumer'', xix">Black et al. ''The Literature of Ancient Sumer'', xix</ref><ref>Lichtheim, Miriam (1975). ''Ancient Egyptian Literature'', vol 1. London, England: University of California Press. {{ISBN|0-520-02899-6}}.</ref>{{sfn|Foster|2001|p=7}}{{sfn|Foster|2001|p=19}} په لرغوني چين کې لومړني ادبيات په فلسفه، تاريخ ليکنه، نظامي علومو، کرنې او شعر باندې متمرکز وو. چین د عصري کاغذ او نساجي چاپخونو په جوړولو سره، د نړۍ لومړی چاپي کلتور رامنځ ته کړ. په لرغوني هند کې ادبیات له هغو کیسو نه سرچینه اخلي، چې په شفاهي ډول لیږدول شوي. په لومړنیو ژانرونو کې ډرامې، افسانې او عاطفي شعرونه شامل وو. د سانسکریت ادبیات په ویدا سره پیل کیږي، چې  ۱۵۰۰-۱۰۰۰ زېږد وراندې کلونو پورې اړه لري او د هند د اوسپنې دورې د سنسکریت ایپیکونو پورې دوام لري. ویدا د پخوانیو سپېڅلو متنونو نه شمیرل کیږي.<ref>{{Harvnb|Jacobs|1888}}, Introduction, page xv; {{Harvnb|Ryder|1925}}, Translator's introduction, quoting Hertel: "the original work was composed in Kashmir, about 200 B.C. At this date, however, many of the individual stories were already ancient."</ref><ref name="niti">{{Harvnb|Ryder|1925}} Translator's introduction: "The ''Panchatantra'' is a ''niti-shastra'', or textbook of ''niti''. The word ''niti'' means roughly "the wise conduct of life." Western civilization must endure a certain shame in realizing that no precise equivalent of the term is found in English, French, Latin, or Greek. Many words are therefore necessary to explain what ''niti'' is, though the idea, once grasped, is clear, important, and satisfying."</ref><ref>Zheng Xuan 鄭玄 (AD 127–200), ''Shipu xu'' 詩譜序.</ref> قرآنکریم (۶۱۰ تر ۶۳۲ز کلونو ترمنځ) چې د اسلام سترمقدس کتاب دی، پر عربي ژبه د پام وړ اغېز درلود او د اسلامی ادبیاتو پیل ګڼل کېږي. مسلمانان په دې باوردي چې، دا عظیم الشان کتاب، د الله (ج) له  لوري د وحې په بڼه، په محمد صلی الله علیه وسلم  باندې را نازل شوی، د هغه د قبیلې د قریشو په عربي ژبه کې لیکل شوی او د اسلام د خپراوي په ترڅ کې، قرآنکریم د عربي ژبې په راټولونې او معیاري کولو کې ستر رول لوبولی دی.<ref name=":02">{{Cite book|title=Native American Storytelling: A Reader of Myths and Legends|url=https://archive.org/details/nativeamericanst00kroe|url-access=limited|publisher=Blackwell Publishing|year=2004|isbn=978-1-4051-1541-4|editor-last=Kroeber|editor-first=Karl|location=Malden, MA|pages=[https://archive.org/details/nativeamericanst00kroe/page/n12 2]}}</ref><ref>{{cite web|date=2019-09-08|title=الوثائقية تفتح ملف "اللغة العربية"|url=https://doc.aljazeera.net/followup/%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AB%D8%A7%D8%A6%D9%82%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D9%81%D8%AA%D8%AD-%D9%85%D9%84%D9%81-%D8%A7%D9%84%D9%84%D8%BA%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9/|access-date=2020-06-18|website=الجزيرة الوثائقية|language=ar|archive-date=2022-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220616052303/https://doc.aljazeera.net/followup/%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AB%D8%A7%D8%A6%D9%82%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D9%81%D8%AA%D8%AD-%D9%85%D9%84%D9%81-%D8%A7%D9%84%D9%84%D8%BA%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9/|url-status=dead}}</ref><ref name=":03">{{Cite book|title=Native American Storytelling: A Reader of Myths and Legends|url=https://archive.org/details/nativeamericanst00kroe|url-access=limited|publisher=Blackwell Publishing|year=2004|isbn=978-1-4051-1541-4|editor-last=Kroeber|editor-first=Karl|location=Malden, MA|pages=[https://archive.org/details/nativeamericanst00kroe/page/n12 2]}}</ref><ref>{{cite book|last=Donner|first=Fred|title=Muhammad and the Believers: at the Origins of Islam|url=https://archive.org/details/muhammadbeliever00donn|url-access=limited|year=2010|publisher=Harvard University Press|location=London, England|isbn=978-0-674-05097-6|pages=[https://archive.org/details/muhammadbeliever00donn/page/n173 153]–154}}</ref> === د ماشومانو ادبيات === د ماشومانو د ادبیاتو یو جلا ژانر په اتلسمه پیړۍ کې د ماشومانو د ذهني ودي لپاره رامنځته شو. د دې ډول ادبیاتو تر ټولو لومړني کتابونه تعلیمي کتابونه، د چلند کتابونه، او ساده د الفبا کتابونه دی چې ډېری وختونه د حیواناتو، نباتاتو او انسانانو ته ورته موجوداتو په پېژندنه (معرفت) سینګار شوي دي.<ref name="nikola">{{cite book|editor-last=Nikolajeva|editor-first=María|editor-link=Maria Nikolajeva|title=Aspects and Issues in the History of Children's Literature|year=1995|publisher=Greenwood|url=https://books.google.com/books?id=ubZL9V1L9fEC&pg=PR9|isbn=978-0-313-29614-7}}</ref><ref>•Lyons, Martyn. 2011. Books: a living history. Los Angeles: J. Paul Getty Museum.</ref> == د ادب ډولونه == === شعر === شعر په دودیز ډول له نثر نه د ځانګړو ژبنیو ظرافتونو د پراخه کارولو له امله توپیر لري، دا توپیرونه په مختلفو برخو، لکه: د موسیقي وسایل، لکه د اسونانس، تالیف، نظم او تال او د پاراګرافونو پر ځای د کرښو او نظمونو لیکل او په دې وروستیو کې د شعر کارول او نورو کې تر سترګو کیږي.<ref name="oedpoetry">{{cite web|title=poetry, n.|url=http://www.oed.com/view/Entry/146552|work=Oxford English Dictionary|publisher=OUP|access-date=13 February 2014}} {{subscription required}}</ref>{{sfn|Preminger|1993|p=938}}{{sfn|Preminger|1993|p=939}}{{sfn|Preminger|1993|p=938}}<ref name="lipsky">{{cite journal|last=Lipsky|first=Abram|title=Rhythm in Prose|journal=The Sewanee Review|year=1908|volume=16|issue=3|pages=277–289|jstor=27530906}} {{subscription required}}</ref>{{sfn|Preminger|1993|p=979}}{{sfn|Preminger|1993|p=981}}{{sfn|Preminger|1993|p=939}} === نثر === لکه څنګه چې پورته یادونه وشوه، نثر په عمومي ډول د شعر په پرتله د ژبې د جمالیاتی ځانګړتیاوو نه خورا لږ استفاده کوي.{{sfn|Preminger|1993|p=938}}{{sfn|Preminger|1993|p=939}}<ref>{{cite web|title=Glossary: P|url=http://www.wwnorton.com/college/english/litweb10/glossary/P.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20110318074151/http://www.wwnorton.com/college/english/litweb10/glossary/P.aspx|url-status=dead|archive-date=18 March 2011|work=LitWeb, the Norton Introduction to Literature Studyspace|access-date=15 February 2014|author=Alison Booth|author2=Kelly J. Mays}}</ref> په عصري ادب کې په پرمختګونو سربېره د آزادو او نثري شعرونو تر منځ یو لړ توپیرونه تر سترګو کېږي. د امریکایی شاعر ایلیټ (T.S. Eliot) په وینا: په داسې حال کې چې د نظم او نثر تر منځ توپیر روښانه دی، د شعر او نثر توپیر لا هم ناڅرګند دی. شعري ناولونه د داستاني شعرونو یو ډول دی چې په کې د ناول اوږد داستان د نثر پر ځای د شعر له لارې ویل کیږي. په ۱۸۳۱ز کال کې (Eugene Onegin) د الکساندر پوشکین اثر یې وتلې نمونه ده.<ref>Eliot T.S. 'Poetry & Prose: The Chapbook. Poetry Bookshop: London, 1921.</ref><ref>For discussion of the basic categorical issues see ''The New Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics'' (Princeton, NJ: Princeton University Press, 1993), ''s.v.'' 'Narrative Poetry'.</ref> د نثر د تاریخي پرمختګ په اړه، ریچارډ ګراف یادونه کوي چې په لرغوني یونان کې وروستي څیړنې په دې حقیقت ټینګار کوي چې رسمي نثر یو څه ناوخته پرمختګ کړی، چې دغه  اختراع له کلاسیکې دورې سره تړاو لري.<ref name="graff">{{cite journal|last=Graff|first=Richard|title=Prose versus Poetry in Early Greek Theories of Style|journal=Rhetorica|year=2005|volume=23|issue=4|pages=303–335|jstor=10.1525/rh.2005.23.4.303|doi=10.1525/rh.2005.23.4.303}} {{subscription required}}</ref> ==== ناول ==== ناول یوه اوږد افسانوي نثر بلل کېږې چې په انګلیسي کې دغه اصطلاح د ۱۵مې پیړۍ په وروستیو کې چې  د "خبر معنا لري"  د رومانس ژبې نه سرچینه اخیستې، دا د حقیقت یا افسانې تر منځ له توپیر پرته د یوه نوي څه څرګندولو لپاره کارول کېږې، په داسې حال کې چې رومانس یو اوږد نثري داستان ته ویل کېږي. والټر سکاټ دا په نثر یا نظم کې د جعلي داستان په توګه تعریف کړی چې دلچسپي یې په زړه پورې او غیر معمولي پېښو کې ده، په داسې حال کې چې  په ناول کې پېښې د انساني ژوند عادې پېښو او د ټولنې عصري حالاتو ته تمایل لري.<ref name="sommerville">{{cite book|last=Sommerville|first=C. J.|year=1996|title=The News Revolution in England: Cultural Dynamics of Daily Information|location=Oxford|publisher=OUP|page=18}}</ref><ref>"Essay on Romance", ''Prose Works'' volume vi, p.&nbsp;129, quoted in "Introduction" to Walter Scott's ''Quentin Durward'', ed. Susan Maning. Oxford: Oxford University Press, 1992, p.&nbsp;xxv. Romance should not be confused with [[Harlequin Romance]].</ref><ref name="Doody 1996, p. 15">Doody (1996), p.&nbsp;15.</ref><ref name="brooklyn">{{cite web|title=The Novel|url=http://academic.brooklyn.cuny.edu/english/melani/cs6/novel.html|work=A Guide to the Study of Literature: A Companion Text for Core Studies 6, Landmarks of Literature|publisher=[[Brooklyn College]]|access-date=22 February 2014}}</ref> نورې اروپايي ژبې د رومانس او ​​ناول ترمنځ توپیر نه کوي، چې په کلتوري تاریخ کې د عصري ناول بڼه (کابو د اتلسمې پیړۍ په اوږدو کې) ناوخته راڅرګنده شوه.  په پیل کې ناول له ډېرو نیوکو سره مخامخ شو، خو وروسته بیا د نورو ادبي بڼو په منځ کې د مشهورو او انتقادي اړخونو په شتون کې یو غالب موقف ترلاسه کړ.<ref name="brooklyn2">{{cite web|title=The Novel|url=http://academic.brooklyn.cuny.edu/english/melani/cs6/novel.html|work=A Guide to the Study of Literature: A Companion Text for Core Studies 6, Landmarks of Literature|publisher=[[Brooklyn College]]|access-date=22 February 2014}}</ref>{{sfn|Goody|2006|p=29}}<ref>{{cite book|title=The Novel, Volume 2: Forms and Themes|year=2006|publisher=Princeton UP|location=Princeton|isbn=978-0-691-04948-9|page=31|editor=Franco Moretti|chapter=The Novel in Search of Itself: A Historical Morphology}}</ref>{{sfn|Goody|2006|p=29}}{{sfn|Goody|2006|p=20}}{{sfn|Goody|2006|p=19}} ==== رمان ==== رمان د میلویل هاوس له خوا طبقه بندي شو، چې د ناول په پرتله خورا لنډ دی او د لنډې کیسې په پرتله اوږد دی. د لیکوالانو او ادبي جایزې ټولنو په وینا: یو ناول په عمومي توګه د ۱۷۰۰۰ او ۴۰۰۰۰ کلیمو ترمنځ وي.<ref name="antrim">{{Cite news|last=Antrim|first=Taylor|title=In Praise of Short|journal=The Daily Beast|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2010/08/04/the-novella-is-making-a-comeback.html|access-date=15 February 2014|year=2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://sfwa.org/awards/faq.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090319043837/http://sfwa.org/awards/faq.htm|url-status=dead|archive-date=2009-03-19|title=What's the definition of a "novella," "novelette," etc.?|website=[[Science Fiction and Fantasy Writers of America]]}}</ref> ==== ګرافیک ناول ==== ګرافیک ناولونه او مزاحیه کتابونه، د هنري کار، ډیالوګ او متن په ترکیب کې کیسې وړاندې کوي. ==== الکترونیکي ادبیات ==== الکترونیکي ادبيات یو ادبي ژانر دی، چې له ډیجیټل آثارو نه جوړ دي. ==== غیر افسانوي ادبیات   ==== د غیر افسانوي ادب بیلګې مقاله، سفر نامه او طبیعت لیکنه، ژوندلیک، خپل ژوندلیک، یادونه، ژورنالیزم، مجلې، تاریخ، فلسفه، اقتصاد، علمي او تخنیکي لیکنې دی. غیر افسانوي ادبیات د ادبیاتو په پراخه کټګورۍ یعنې د لیکنو هر ډول ټولګه کې راځي، مګر ځینې آثار د  لیکنې د غوره والي،  ښایست او هنري وړتیاو له مخې په محدود تعریف کې راځي.<ref name="auto2">''OED''</ref><ref>{{cite book|title=Quality Reading Instruction in the Age of Common Core Standards|editor=Susan B. Neuman|editor2=Linda B. Gambrell|page=46|year=2013|publisher=International Reading Association|url=https://books.google.com/books?id=mzbNGWVonZIC|isbn=9780872074965}}</ref><ref>J. A. Cuddon, ''Penguin Dictionary of Literary Terms and Literary Theory'',p. 472.</ref> === ډرامه === ډرامه هغه ادب دی چې موخه یې کارکردګي ده،  ډرامه په اوپیرا او د میوزیک تیاتر کې له میوزیک او نڅا سره یوځای کیږي. ډرامه د ډرامه لیکونکي له خوا لیکل شوی ډراماتیک کار دی چې په تیاتر کې د کارکردګۍ لپاره لیکل کیږي او دا په عمده توګه د کرکټرونو ترمنځ ډیالوګ دی.<ref>{{cite book|last1=Elam|first1=Kier|title=The Semiotics of Theatre and Drama|url=https://archive.org/details/semioticsoftheat0000elam|url-access=registration|date=1980|publisher=Methuen|location=London and New York|isbn=978-0-416-72060-0|page=[https://archive.org/details/semioticsoftheat0000elam/page/98 98]}}</ref><ref>{{cite book|last1=Cody|first1=Gabrielle H.|title=The Columbia Encyclopedia of Modern Drama|date=2007|publisher=Columbia University Press|location=New York City|page=271|edition=Volume 1}}</ref> == د ادب پوهنې څانگې == په اساسي او بنسټيزو څانگو کې ېې : ادبي تيوري ، ادبي تاريخ او ادبي کره کتنه (نقد) يادېږي . د ادبپوهنې په فرعي څانگو پورې دا برخې اړوندې دي : د ادب پوهنې د تاريخ مېتوډالوژي، کتاب پوهنه ( بيبليوگرافي) او متن پوهنې يا څېړنې (ميتوډولوژي) شاملې دي . په ادبې تيورۍ کې د ادبي آثارو د ټولنيز بنسټ سرچينې يا ماهيت ، خانگړنو ، د ادب د ودې او پرمختيا قوانين تر څېړنې او مطالعې لاندې نيول کېږي . ادبي تاريخ د يوې ژبې د ادبياتو د ودې او پرمختگ لړۍ مطالعه کوي او په دغه لړ کې د بېلابېلو ادبي آثارو ځای او ارزښت په گوته کوي . د ادب پوهنې درېيمه څانگه په لاندې توگه يادېږي : درېيمه څانگه ادبي کره کتنه نومېږي : په دې لړ کې د ادبي آثارو د ښېگڼو او بدگڼو يا ښکلا ؤو او کمزورتياؤو ښودلو ، او په هکله ېې د پرېکړې کولو دنده په غاړه لري . دغه لړۍ د يو لړ ځانگړو معيارونو له مخې ادبي آثار مېچوي (ارزيابي ) کوي . يا هم په ادبي اثارو ځينې پرېکړې کوي او د هغو ښه او بد يا ښکلي او بدرنگ اړخونه رابرسېره کوي . دغه پورتنۍ درې واړه څانگې ، چې هره يوه ېې د څېړنې او مطالعې پراخه ډگر لري په ټولنييزه توگه ادبپوهنه نومېږي . == د ادب د کلمې ريښې == د ادب د کلمې اصل يا ريښه (هذب) دی چې د (بې عيبه) مانا لري. د هذب کلمه په اصل کې د هغې ونې دپاره کارېږي چې څينې ځانگې او ښاخونه يې قطع شول او صافه به شوه، وروسته دا کلمه له محسوساتو نه معنوياتو ته ولېږدېده او هغه چا ته به هم وويل شول چې عيبونه به يې ورک شول او مهذب به شو. اهل لغت ټول پدې باندې متفق دي چې د مهذب کلمه د يوه کامل انسان د پاره د ونې له تهذيبه رانقل شوې ده. څکه چې معنوي او عقلي امور له حسي شيانو ځخه ماخوذ دي لکه د عقل کلمه چې د اوښ له جلب، عقل، عقال ځخه ماخوذ ده. نو د هذب کلمې ذ په دال بدل شو او دغه ابدال په عربي کې ډېر مثالونه لري. لکه هذم، هدم، جدم، جذم، د قطع په مانا (ه) په (همزه) بدله شوه او دا ابدال هم په عربي کې متارف دی لکه اهل، آل، ماه، مه او داسې نور. نو هذب هدب شو او هدب په ادب بدل شو. == د ادب د کلمې تاريخ == ځينې وايي چې دا کلمه د جاهليت په زمانه او د [[اسلام]] په ابتدا کې نه وه ځکه چې نه د هغه وخت په ادبي اثارو کې راغلې ده او نه په قران کې شته.بلکې لومړی ځل دا کلمه په [[حديث]] نبوي شريف ((ادبني ربي فاحسن تاديبي)) کې ذکر شوې ده .((دا حديث محدثينوپه دغوالفاظو نه دي ضبط کړي))، ځينې نور وايي چې دا کلمه د جاهليت په زمانه کې هم وه او داچې د هغه وخت په اشعارو او [[قرآن|قران شريف]] کې نشته ددې دليل نشي کېدای چې گواکې دا کلمه په هغه وخت کې هډو موجوده نه وه. دوی د خپلې مدعا د ثبوت دپاره دا دليل راوړي چې کوم وخت دا کلمه په حديث او اصحابو يا د تابعينو په اقوالو کې راغله او هېچا ېې د معنې او مفوم پوښتنه ونه کړه معلومه ده چې پخوا هم وه او ارتجالآ نه ده وېل شوې. وايي چې دا کلمه د [[حضرت علي]](رض) په اقوالو کې هم ډېره راغلې ده او د جاهليت په وخت کې هم [[اکثم بن صيفي]] د بني تميمو مشهور خطيب ذکر کړی دی. == د ادب وېش == ادب د خپل جوهري او ذاتي وېش په لحاظ دوه ډوله دی: *ادب محض *ادب مخلوط === ادب محض === ادب محض هغه دی چې بې د بيان له لُطف او خوږوالي څخه او بې د بديع احساس له تحريکه بل مقصد او بله غايه په کې نه وي، لکه ځينې عشقي غزلې چې د رحمان بابا د حميد او خوشحال بابا او نورو شاعرانو په ديوانو کې گورو يا ځينې منثور اشعار چې د طبيعي مناظرو يا د احساساتو او عواطفو تمثيل په کې وي. === ادب مخلوط === مخلوط ادب دې ته وايي چې يو اديب کوم تاريخي، علمي، اجتماعي مطلب په ادبي پېرايه کې راوړي او ادبي رنگ ورکړي نو دلته ادب واسطه ده او په لومړي صورت کې غايه ده. د لومړي قسم ادب په لحاظ موضوع شاعرانه احساسات او عواطف روحي کيفيتونه، حسن او جمال، د طبيعت ښکلي مظاهر او مناظر، نفسي اغېزې، فلبي تمايلات گڼل کېږي مگر دوهم قسم ادب هر څه په غېږ کې نيسي او کېدای شي چې سړی ساينس او تخنيکي يا رياضي مسايلو ته هم ادبي رنگ ورکړي او ادب په هر څه کې گډ کاندي. [[وېشنيزه:هڅوب]] == سرچينې == * د آريانا دايره المعارف ۲۵۸ ــ ۲۵۹ مخونه {{reflist}} [[وېشنيزه:پوهنه]] 8v7vk4bwqo73m756o26yvfzwlf3ucev 0 18020 363283 303130 2026-04-23T09:08:01Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363283 wikitext text/x-wiki <!-- تعريف او نښې نښانې --> '''د سږو اوندنه خنډيزه ناروغي''' يا '''مزمنه انسدادي ريوي ناروغي''' ''(په انگرېزي: chronic obstructive pulmonary disease)'' د [[سږي|سږو]] يوه ناروغي ده چې د سږو د ووب د ويجاړۍ (چې د اېمفيسېما په نامه يادېږي) او د وړو هوالارو د نيمگړتياوو په سبب رامېنځ ته کېږي.<ref name=GOLD2013Chp1/> دا ناروغي د وخت په تېرېدو سره نوره هم پرمخ ځي.<ref name=GOLD2013Chp1/> د دغې ناروغۍ عمده نښو نښانو کې [[سالنډي]]، [[ټوخی]] او په سږو کې په لويه کچه بلغم جوړېدنه ده. <!--د ناروغۍ سببونه او پېژندنه --> په ټوليزه توگه د سږو اوندنه خنډيزه ناروغي د سېگرېټ څښلو او تمباکو لوگي په سبب رامېنځ ته کېږي، خو يو شمېر نور عاملونه هم شته چې د دې ناروغۍ په پېښېدو کې لاس لري.<ref name=Lancet2012>{{cite journal |author=Decramer M, Janssens W, Miravitlles M |title=Chronic obstructive pulmonary disease |journal=Lancet |volume=379 |issue=9823 |pages=1341–51 |year=2012 |month=April |pmid=22314182 |doi=10.1016/S0140-6736(11)60968-9 |url=}}</ref> دا عاملين په سږو کې يو [[تسپود|تسپوديز]] غبرگون راپاروي.<ref name="pmid17507545">{{cite journal |author=Rabe KF |title=Global Strategy for the Diagnosis, Management, and Prevention of Chronic Obstructive Pulmonary Disease: GOLD Executive Summary |journal=Am. J. Respir. Crit. Care Med. |volume=176 |issue=6 |pages=532–55 |year=2007 |author-separator=, |author2=Hurd S |author3=Anzueto A |display-authors=3 |last4=Barnes |first4=P. J. |last5=Buist |first5=S. A. |last6=Calverley |first6=P. |last7=Fukuchi |first7=Y. |last8=Jenkins |first8=C. |last9=Rodriguez-Roisin |first9=R. |last10=van Weel |first10=C. |last11=Zielinski |first11=J. |doi=10.1164/rccm.200703-456SO |pmid=17507545 |url=http://ajrccm.atsjournals.org/content/176/6/532.long |access-date=2013-10-13 |archive-date=2013-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102150149/http://ajrccm.atsjournals.org/content/176/6/532.long |url-status=dead }}</ref> د سږو فعاليتي آزمېښتونو ښودلې چې د دغې ناروغۍ د ناروغ په سږو کې د هوا بهير په ډېره لږه کچه کې شتون لري.<ref name=Nathell>{{cite doi|10.1186/1465-9921-8-89}}[http://respiratory-research.com/content/8/1/89] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131013195712/http://respiratory-research.com/content/8/1/89 |date=2013-10-13 }}</ref> د [[سابندي]] ناروغۍ کې هم د هوا بهير په ټيټه کچه وي او همداراز دا حالت پر شا گرځېدونکی هم وي، خو د سږو اوندنې خنډيزې ناروغۍ کې د ناروغۍ حالت ډېر لږ په شاگرځېدونکی وي او اکثراً ناروغي پرمخ ځي. <!--اداره--> د دغې ناروغۍ سمې ادارې کې د تمباکو څښلو بندول، واکسينونه، بياروغېدنه او اکثراً ساکاږونکي برانکوډايلېټر درملونه شامل دي. ځينې ناروغان د اوږدمهاله اکسيجن درملنې او يا هم د سږو پيوندېدنې څخه گټه ترلاسه کوي.<ref name="pmid17507545" /> <!--وگړخپورپوهنه--> په نړېواله کچه د سږو اوندنه خنډيزه ناروغي په څلورم مقام د ډېرو مړينو سبب پېژندل کېږي چې په ۲۰۱۱ ز. کال کې يې له ۳ ميليونو څخه ډېر ناروغان وژلي. <ref>{{cite web |title=The 10 leading causes of death in the world, 2000 and 2011 |date=July 2013 |publisher=World Health Organization |id=Fact sheet No 310 |url=http://who.int/mediacentre/factsheets/fs310/en/ }}</ref> د سېگرېټ څښلو په ډېرېدو او په اکثرو هېوادونو کې د زړو وگړو د شمېر د ډېرېدو سره سم د دغې ناروغۍ له امله مړينې مخ په ډېرېدو دي.<ref>{{cite journal |author=Mathers CD, Loncar D |title=Projections of Global Mortality and Burden of Disease from 2002 to 2030 |journal=PLoS Med. |volume=3 |issue=11 |pages=e442 |year=2006 |month=November |pmid=17132052 |pmc=1664601 |doi=10.1371/journal.pmed.0030442 |url=http://dx.plos.org/10.1371/journal.pmed.0030442}}</ref> د سږو اوندنه خنډيزه ناروغي په امريکا کې د مړينې درېيم ډېر سبب گڼل کېږي. په ۲۰۰۷ ز. کال کې په امريکا کې د دغې ناروغۍ د درملنې د لگښت کچه ۴۲.۶&nbsp;بيليونه ډالره وه.<ref>{{cite web |url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/public/lung/copd/ |title=COPD (Chronic Obstructive Pulmonary Disease) |work=Educational Campaigns |publisher=National Heart, Lung, and Blood Institute, U.S. Department of Health & Human Services |date=2012-02-15 |accessdate=2013-07-23}}<br/>{{cite web |url= http://www.nhlbi.nih.gov/resources/docs/07a-chtbk.pdf |format=PDF |title= 2007 NHLBI Morbidity and Mortality Chart Book|accessdate=2008-06-06 |work= }}</ref> == سرچينې == {{Reflist}} [[وېشنيزه:ناروغۍ]] mxyfbdx6htnv3p0fd8gx43pxyebhglf 0 31296 363279 360496 2026-04-23T08:09:23Z شاه زمان پټان 26102 363279 wikitext text/x-wiki {{مالومات |نوم= پښتو ويکيپېډيا |نښان= Wikipedia-logo-v2-ps3.svg |د نښان اړوند=د پښتو ويکيپېډيا نښان |انځور= پښتو جغرافيا.jpeg | |د انځور اړوند = د پښتو ژبې نړيواله نخشه، موقعيت پاکستان او افغانستان }} '''پښتو ويکيپېډيا''' د [[ويکيپېډيا]] يو بڼه ده چې په پښتو ژبه کې پرې لیکنې کېږي. [[نجيب احمد بياباني]] د ۲۰۰۳ز کال د ډېسمبر په ۲۱ مه نېټه د لومړي ځل لپاره په پښتو ويکيپېډيا کې د [[افغانستان]] تر سرليک لاندې لومړنۍ ازمېښتي ليکنه، د دې پروژې د پرانېستې او نورو ته د لارښوونې په موخه ترسره کړه. پښتو ويکيپېډيا چې اوسمهال د [[پښتو ژبه|پښتو ژبې]] د پرمختګ لپاره یوه غوره وسیله ثابته شوې ده چې نږدې {{NUMBEROFARTICLES}} لیکنې لري. <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ '''<center>د پښتو ويکيپېډيا ځانګړتياوې''' |- ! د گڼونو شمېر !! د ليکنو شمېر !! د دوتنو شمېر !!د پازوالانو شمېر |- | {{NUMBEROFUSERS}} || {{NUMBEROFARTICLES}} || {{NUMBEROFFILES}} || {{NUMBEROFADMINS}} |} </center> {{InterWiki|code=ps}} ==دا هم وگورئ == *[[ځانگړی:کارن-حساب جوړول|گڼون څنگه جوړ کړم]] *[[ويکيپېډيا:ليکنه ورګډول|څنگه نوې ليکنه وکړم]] *[[ويکيپېډيا:ژباړې لارښود|څنگه يوه ليکنه پښتو ويکيپېډيا ته راوژباړم]] * [[پښتو اکاډمی]] * [[اوردو ويکيپېډيا]] *[[ويکيپېډيا]] ==سرچینې== 52jau6lipcxfuske8cpu7pkaz4acxlp 363280 363279 2026-04-23T08:10:11Z شاه زمان پټان 26102 363280 wikitext text/x-wiki {{مالومات |نوم= پښتو ويکيپېډيا |نښان= Wikipedia-logo-v2-ps3.svg |د نښان اړوند=د پښتو ويکيپېډيا نښان |انځور= پښتو جغرافيا.jpeg | |د انځور اړوند = د پښتو ژبې نړيواله نخشه، موقعيت پاکستان او افغانستان }} '''پښتو ويکيپېډيا''' د [[ويکيپېډيا]] يو بڼه ده چې په پښتو ژبه کې پرې لیکنې کېږي. [[نجيب احمد بياباني]] د ۲۰۰۳ز کال د ډېسمبر په ۲۱ مه نېټه د لومړي ځل لپاره په پښتو ويکيپېډيا کې د [[افغانستان]] تر سرليک لاندې لومړنۍ ازمېښتي ليکنه، د دې پروژې د پرانېستې او نورو ته د لارښوونې په موخه ترسره کړه. پښتو ويکيپېډيا چې اوسمهال د [[پښتو ژبه|پښتو ژبې]] د پرمختګ لپاره یوه غوره وسیله ثابته شوې ده چې نږدې {{NUMBEROFARTICLES}} لیکنې لري. <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ '''<center>د پښتو ويکيپېډيا ځانګړتياوې''' |- ! د گڼونو شمېر !! د ليکنو شمېر !! د دوتنو شمېر !!د پازوالانو شمېر |- | {{NUMBEROFUSERS}} || {{NUMBEROFARTICLES}} || {{NUMBEROFFILES}} || {{NUMBEROFADMINS}} |} </center> {{InterWiki|code=ps}} ==دا هم وگورئ == *[[ځانگړی:کارن گڼون جوړول|گڼون څنگه جوړ کړم]] *[[ويکيپېډيا:ليکنه ورګډول|څنگه نوې ليکنه وکړم]] *[[ويکيپېډيا:ژباړې لارښود|څنگه يوه ليکنه پښتو ويکيپېډيا ته راوژباړم]] * [[پښتو اکاډمی]] * [[اوردو ويکيپېډيا]] *[[ويکيپېډيا]] ==سرچینې== og9u7gbnpfw7b2l17hxtaitk3x50f4h 0 59046 363258 275896 2026-04-23T02:18:34Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363258 wikitext text/x-wiki تلپاتې ۴ پرمختیایي موخه (SDG4 یا ۴ نړیواله موخه) د باکیفیته زدکړو په اړه ده، چې د هغو ۱۷ تلپاتې پرمختیایي موخو له ډلې شمېرل کېږي، کوم چې د ۲۰۱۵ ز کال د سپټمبر میاشت کې د ملګرو ملتونو له خوا رامنځ ته شوه. د SDG4 بشپړ سرلیک «ټولشموله او برابر کیفیت لرونکو زدکړو په اړه ډاډ ترلاسه کول او د ټولو لپاره د زدکړو د فرصتونونو برابرول» دی.<ref name=":5">{{cite web|title=Goal 4: Quality education|url=http://www.undp.org/content/undp/en/home/sustainable-development-goals/goal-4-quality-education.html|access-date=13 April 2017|website=UNDP}}</ref><ref name=":17">United Nations (2017) Resolution adopted by the General Assembly on 6 July 2017, [[:File:A RES 71 313 E.pdf|Work of the Statistical Commission pertaining to the 2030 Agenda for Sustainable Development]] ([https://undocs.org/A/RES/71/313 A/RES/71/313])</ref> SDG4 د لسو موخو په درلودو، د ۱۱شاخصونو په مټ اندازه کېږي، اووه موخې یې (پایله لرونکې) موخې دي، چې دا دي: وړیا لومړنۍ او ثانوي زدکړې؛ باکیفیته لومړنیو زدکړو ته یو ډول لاسرسی؛ ارزانه تخنیکي، مسلکې او لوړې زدکړې؛ د هغو خلکو په شمېر کې ډېروالی راوستل، چې د ځانګړو مهارتونو له لارې خپل مالي اړخ پیاوړی کوي؛ په زدکړو کې د ټولو تبعیضونو له منځه وړل؛ نړیوال لیک لوست او تلپاتې پرمختګ. درې نورې موخې یې (د موخو لاسته راوړل) دي، چې دا دي: ټولشموله او د خوندي ښوونځیو جوړول؛ د پرمختللو هېوادونو لپاره د لوړو زدکړو بورسونو برابرول او په دغو هېوادونو کې د وړ ښوونکو په شمېر کې ډېروالی راوستل.<ref name=":22">Ritchie, Roser, Mispy, Ortiz-Ospina. [https://sdg-tracker.org/quality-education "Measuring progress towards the Sustainable Development Goals." (SDG 4)] ''SDG-Tracker.org, website'' (2018).</ref> د SDG4 موخه دا ده تر څو ماشومانو او ځوانو کسانو ته کیفیت لرونتکي او په اسانه توګه سره د لاسرسي وړ زده کړې او همداشان د زده کړې نور فرصتونه چمتو کړي. له همدې امله، د لا زیاتو روزنیزو مرکزونو د جوړولو بېړنۍ اړتیا او د اوسنیو اسانتیاوو د لوړولو لپاره اړینه ده تر څو د ټولو لپاره خوندي، ټولشموله او د اغېزمنو زدکړو چاپېریال چمتو کړي. په ډېری مخ پر وده هېوادونو کې پراخې بې وزلۍ، جګړو، ډله ییزو شخړو او نورو عواملو د هغوی پرمختګ را کم کړی دی. څرنګه چې، د کلیو او ښارونو ترمنځ توپیر لا هم لوړ دی؛ نو د بډایه کورنیو ماشومان د بېوزلو کورنیو د ماشومانو په پرتله، ښوونځي ته د تګ ډېر امکانات لري. په لوېدیځه اسیا او شمالي افریقا کې روانې جګړې د هغو ماشومانو په شمېر کې زیاتوالی راوستی، چې ښوونځي ته نه ځي. د افریقا په فرعي صحرا کې ابتدایي ښوونځیو خورا پرمختګ کړی دی، چې دغه پرمختګ په ۱۹۹۰ز کال کې  ۵۲سلنه او په ۲۰۱۲ ز کال کې ۷۸سلنې ته لوړ شوی؛ مګر غټ توپیر پکې لا هم شته. <ref name=":52">{{cite web|title=Goal 4: Quality education|url=http://www.undp.org/content/undp/en/home/sustainable-development-goals/goal-4-quality-education.html|access-date=13 April 2017|website=UNDP}}</ref> == شالید == " د ټولو لپاره زده کړې" یو مشهور شعار دی، چې له  ۱۹۹۰ز کال  راهیسې ورته د بېلابېلو نړیوالو پرمختیایي سازمانونو پاملرنه شوې ده. په پیل کې تلپاتې پرمختیایي موخې ((SDGs خورا مهمې وګڼل شوې او SDG 4  په کې په نښه شو. زده کړې؛ د تلپاتې پراختیا، سولې او د ملت جوړولو لپاره یو ځواک دی. هغه ماشومان او ځوانان چې ځینې مهارتونه؛ لکه لوستل، لیکل، یا شمېرل زده کوي د خپلو همزولو په پرتله، چې دا مهارتونه نه لري ډېر ښه راتلونکی لري. نړۍ د بدلون په حال کې ده او نړیوال کېدل ((Globalizationد نړۍ نفوس ته اړتیا لري چې ژر تر ژره په نوو ټکنالوژیو سمبال شي.<ref name=":1">{{Cite journal|last=Lane|first=Andy|date=2017|title=Open Education and the Sustainable Development Goals: Making Change Happen|url=https://eric.ed.gov/?q=SDG+4&ft=on&id=EJ1161793|journal=Journal of Learning for Development|volume=4|issue=3|pages=275–286}}</ref><ref>{{cite book|title=African Cultures and the Challenges of Quality Education for Sustainable Development|url=https://eric.ed.gov/?q=sdg+4+education&ft=on&id=ED597469|website=ERIC|date=30 November 2017|publisher=Commission for International Adult Education}}</ref> دتلپاتې ۴ پرمختیایي موخې ( (SDG 4لویه موخه د ټولشمولو او باکیفیته زده کړو چمتو کول دي، چې د زده کونکو د ژوند معیار او د ټولنې راتلونکی ښه کړي.<ref>{{Cite web|title=Education : Number of out-of-school children of primary school age|url=http://data.uis.unesco.org/?queryid=121|access-date=2019-03-10|website=data.uis.unesco.org}}</ref><ref>{{Cite journal|last=World Bank|date=June 2010|title=Improving Education Management in African Countries|url=https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/13022|language=en-US}}</ref> ښوونې او روزنې ته د لاسرسۍ د ډېرولو لپاره لوی پرمختګونه شوي، په ځانګړې توګه د هلکانو او نجونو لپاره د لومړنیو زده کړو په برخه کې. دافریقا په صحرايي هېوادونو کې د  لومړنیو زده کړو د بشپړولو کچه په ۲۰۰۰ز کې ۴۹سلنه وه، خو په ۲۰۰۶ز کال کې ۶۰ سلنې ته لوړه شوه. د ۲۰۱۹ ز کال په پای کې لا هم میلیونونه ماشومان له ښوونځیو پاتې وو. په  ز ۲۰۲۰ز کال کې د کووېډ ۱۹ تر خپرېدو وروسته د ښوونځیو تړل د نړۍ ۹۰ سلنې نه ډېر زده کوونکي یې اغېزمن کړي دي، چې د اټکل له مخې ۱.۵ میلیارده ماشومانو او ځوانانو ته یې د زده کړو لاسرسی ستونزمن کړی دی. په نړۍ کې، انټرنیټ ته لږ لاسرسي هم د زده کوونکو پر وړتیاوو منفي اغېز کړی، چې د زده کړې په فرصتونو کې ښکېل شي. اټکل کېږي چې د نړۍ لږ تر لږه درېیمه برخه ماشومان هغه ټکنالوژۍ نه لري، چې دوی ورته اړتیا لري.<ref name="SDGChildren2018">{{cite web|title=Progress for Every Child in the SDG Era|url=https://data.unicef.org/wp-content/uploads/2018/03/Progress_for_Every_Child_V4.pdf|access-date=2 April 2018|website=UNICEF}}</ref><ref name="UNESC2020">United Nations Economic and Social Council (2020) [https://undocs.org/en/E/2020/57 Progress towards the Sustainable Development Goals Report of the Secretary-General], High-level political forum on sustainable development, convened under the auspices of the Economic and Social Council (E/2020/57), 28 April 2020</ref><ref>{{Cite web|title=sustainability|url=https://www.mdpi.com/2071-1050/12/13/5343/pdf}}</ref><ref>{{Cite web|last=Unicef|date=2020-08-26|title=COVID-19: At least a third of the world's schoolchildren unable to access remote learning during school closures, new report says|url=https://www.unicef.org/press-releases/covid-19-least-third-worlds-schoolchildren-unable-access-remote-learning-during|access-date=2020-09-25|website=unicef.org}}</ref><ref>{{Cite web|title=the sustainable development goals report 2020|url=https://unstats.un.org/sdgs/report/2020/The-Sustainable-Development-Goals-Report-2020.pdf}}</ref> == موخې، شاخصونه او پرمختګ   == SDG4  د لسو موخو په درلودو، د ۱۱شاخصونو په مټ اندازه کېږي .له دوی څخه اته یې باید تر ۲۰۳۰ز کال پورې ترلاسه شي، په داسې حال کې چې یوه یې باید تر ۲۰۲۰  ز کال پورې ترلاسه شوې وای او د پاتې نورو لپاره یې وخت نه دی ټاکل شوی. هره موخه د پرمختګ اندازه کولو لپاره یو یا څو شاخصونه لري. په موخو کې وړیا لومړنۍ او ثانوي زده کړې)۴.۱ (، باکیفیته لومړنیو زدکړو ته یو ډول لاسرسی (۴.۲)، ارزانه تخنیکي، مسلکې او لوړو زده کړو ته برابر لاسرسی لرل (۴.۳)، ، د هغو خلکو په شمېر کې ډېروالی راوستل چې د ځانګړو مهارتونو له لارې خپل مالي اړخ پیاوړی کوي (۴.۴)، په زدکړو کې د ټولو تبعیضونو له منځه وړل (۴.۵)، نړیوال لیک لوست او حساب زده کول (۴.۶)، زدکړې د تلپاتې پراختیا او نړیوال تابعیت (۴.۷)، د ټولشموله او خوندي ښوونځیو جوړول او لوړول (۴ الف)، د مخ پر وده هېوادونو لپاره د لوړو زده کړو د سکالرشیپونو پراخول (۴ ب) او په مخ پر وده هېوادونو کې د تکړه ښوونکو زیاتول او ټولنې ته وړاندې کول (۴ ج).<ref name=":3">{{Cite web|last=Education|first=Global Campaign for|date=2020|title=SDG4's 10 targets|url=https://www.campaignforeducation.org/en/who-we-are/the-international-education-framework-2/the-sustainable-development-goal-4/sdg4s-10-targets/?gclid=Cj0KCQjwtZH7BRDzARIsAGjbK2Yh3ZtgAjpVntolB34hIGCedrJynBNgMNVmkCFojBsn6mTgnCS5NJsaAkGEEALw_wcB}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":2">Ritchie, Roser, Mispy, Ortiz-Ospina. [https://sdg-tracker.org/quality-education "Measuring progress towards the Sustainable Development Goals." (SDG 4)] ''SDG-Tracker.org, website'' (2018).</ref> == ننګوونې == === د COVID-19  وبا اغېزې === د وبا تر خپرېدو وروسته، د ښوونځیو تړل (د پوهنتونونو په ګډون) چې د ۲۰۲۰ کال د اپریل په میاشت کې پیل شو تر ۹۱ سلنې پورې زده کوونکي یې اغېزمن کړل. د نړۍ ډېری ماشومان د  COVID-19 وبا په جریان کې له رسمي زده کړو بې برخې شوي. COVID-19 کولای شي د  SDGs اصلي هیلې له ګواښ سره مخ کړي ترڅو هېڅوک پرمختګ ونه کړي.<ref name=":8">{{Cite web|last=Martin|title=Education|url=https://www.un.org/sustainabledevelopment/education/|access-date=2020-09-25|website=United Nations Sustainable Development|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal|last=The Lancet Public Health|date=September 2020|title=Will the COVID-19 pandemic threaten the SDGs?|url=|journal=The Lancet Public Health|language=en|volume=5|issue=9|pages=e460|doi=10.1016/S2468-2667(20)30189-4|pmc=7462553|pmid=32888438}}</ref> زیاتره تعلیمي ادارې هڅه کوي د انلاین زده کړو له لارې خپرونې وساتي. په هر حال، برابرو زده کړو ته لاسرسی یو لوی خنډ دی، ځکه چې په پرمختللو هېوادونو کې ډېری زده کوونکي یا انټرنیټ ته لاسرسی نه لري یا د انلاین زده کړو لپاره مناسب او خوندي چاپېریال نه لري.<ref>{{Cite journal|last1=Leal Filho|title=COVID-19 and the UN Sustainable Development Goals: Threat to Solidarity or an Opportunity?|issn=2071-1050|s2cid=225547434|doi=10.3390/su12135343|pages=5343|issue=13|volume=12|language=en|journal=Sustainability|date=2020-07-01|first1=Walter|first5=Johannes|last5=Platje|first4=Lez|last4=Rayman-Bacchus|first3=Amanda|last3=Lange Salvia|first2=Luciana Londero|last2=Brandli|doi-access=free}}</ref> == څارنه او پرمختګ    == هر کال د ملګرو ملتونو د سرمنشي له خوا یو راپور جوړېږي، چې د تلپاتو پراختیایي موخو پرمختګ ارزوي. د پرمختګ تعقیبول  ستونزمن کار دی؛ ځکه چې ۷۵ سلنه هېوادونه دSDG 4  موخو د روزنیزو پایلو (۱ نښه)، د ماشومتوب د لومړنیو زده کړو (۲ نښه) او د اغېزمنو زده کړو د چاپېریالونو پر وړاندې ارقام نه لري یا هم کافي نه دي. د زده کړې د پایلو او د لومړنیو ښوونځیو په اړه معلومات کم دي؛ ځکه ۷۰ هېوادونه تر اوسه پورې د پرمختګ د ارزونې لپاره لږیا کافي معلومات نه لري، په دې کې هغه هېوادونه شامل دي چې لوړ عاید لري چې د موخې د ترلاسه کولو په تمه دي او یا یې په لټه کې دي. د نړۍ په سلو کې  ۴۰ هېوادونه د خپلو لومړنیو زده کړو نه لږ تر لږه یو کال دمخه منظمو زده کړو ته د لاسرسي وړ معلومات نه لري. دا ستونزمن کار دی، ​​​​چې د ماشومانو د شاته پاتې کېدو تر ټولو لوی خطر وارزوي. په ۲۰۱۹ز  کال کې هغه څېړنو، چې  د کمپیوټر ماډلینګ نه یې کار اخیستی ترڅو د ۲۰۰۰ز نه تر ۲۰۱۷ ز کال پورې د نارینه وو او ښځینه وو د زده کړو لاسته راوړنې اټکل کړي، تر څو د هر هېواد لپاره پایلې وڅېړې او وروسته پاتې سیمې په ګوته کړي.<ref name="UNESC20202">United Nations Economic and Social Council (2020) [https://undocs.org/en/E/2020/57 Progress towards the Sustainable Development Goals Report of the Secretary-General], High-level political forum on sustainable development, convened under the auspices of the Economic and Social Council (E/2020/57), 28 April 2020</ref><ref>{{Cite journal|last=Local Burden of Disease Educational Attainment Collaborators|date=January 2020|title=Mapping disparities in education across low- and middle-income countries|journal=Nature|language=en|volume=577|issue=7789|pages=235–238|doi=10.1038/s41586-019-1872-1|issn=0028-0836|pmc=7015853|pmid=31875853|bibcode=2020Natur.577..235L|doi-access=free}}</ref><ref name="MOOC">{{Cite book|last1=Patru|first1=Mariana|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0024/002451/245122E.pdf|title=Making Sense of MOOCs: A Guide for Policy-Makers in Developing Countries|last2=Balaji|first2=Venkataraman|publisher=Paris, UNESCO|year=2016|isbn=978-92-3-100157-4|pages=17–18}}</ref> == سازمانونه == با کیفیته زده کړو لاسته راوړلو په برخه کې ځینې سازمانونه ښکېل دي، چې هغه دا دي: # یونیسکو # یونیسیف # د تعلیم لپاره نړیوال ګډون # د نجونو د زده کړو په برخه کې د ملګرو ملتونو نوښت # نړیوال ابتدایي تعلیم # د ملګرو ملتونو تعلیمي، ساینسي او کلتوري سازمان - د احصایې انسټیټیوټ (UNESCO-UIS) # د ملګرو ملتونو د روزنې او څېړنې انسټیټیوټ UNITAR)) # د مخابراتو نړیواله اتحادیه ITU == سرچینې == p8x4xcdqyssfwnz6n7nt380i4v050nx 0 59062 363291 301618 2026-04-23T10:51:37Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363291 wikitext text/x-wiki '''د پایدارې پراختیا لومړۍ موخه''' (Sustainable Development Goal 1) د پایدارې پراختیا د هغو ۱۷ موخو له ډلې یوه موخه ده چې په ۲۰۱۵ کال کې د ملګرو ملتونو سازمان ټاکلې دي. لومړۍ موخه یې د هر ډول بېوزلۍ ختمول دي. غړو هېوادونو ژمنه کړې چې "هېڅوک تر شا پرېنږدي": د دغې موخې بنسټ " کلکه ژمنه ده چې هېڅوک شا ته پرېنږدو او لومړی تر ټولو شا ته پاتې ځایونو ته ورسېږو". د پایدارې پراختیا لومړۍ موخه د هر ډول بېوزلۍ ختمول دي؛ لکه د غذا، پاکو اوبو او روغتیا ساتنې کمی. دغې موخې ته په رسېدو کې د اقلیم د بدلونونو او شخړو له امله راپیدا شویو ګواښونو ته حل‌لارې موندل کېږي. دغه موخه نه یوازې پر هغو کسانو تمرکز لري چې په بېوزلۍ کې ژوند کوي، بلکې پر هغو خدمتونو چې خلک تکیه پرې کوي او پر هغه ټولنیز سیاست چې بېوزلي رامنځته کوي یا یې مخه نیسي هم تمرکز کوي.<ref name=":172">United Nations (2017) Resolution adopted by the General Assembly on 6 July 2017, [[:File:A RES 71 313 E.pdf|Work of the Statistical Commission pertaining to the 2030 Agenda for Sustainable Development]] ([https://undocs.org/A/RES/71/313 A/RES/71/313])</ref><ref>United Nations Development Programme (2016), [https://www.undp.org/content/dam/undp/library/Sustainable%20Development/Leaving%20No%20One%20Behind-%20A%20Social%20protection%20Primer%20for%20Practitioners%20FINAL.pdf Leaving No One Behind: a Social Protection Primer for Practitioners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201113092957/https://www.undp.org/content/dam/undp/library/Sustainable%20Development/Leaving%20No%20One%20Behind-%20A%20Social%20protection%20Primer%20for%20Practitioners%20FINAL.pdf |date=2020-11-13 }}, ''Foreword'', accessed 30 September 2020</ref><ref>{{Cite web|title=Goal 1: No Poverty|url=https://www.undp.org/content/undp/en/home/sustainable-development-goals/goal-1-no-poverty.html|access-date=17 September 2020|website=United Nations Development Programme (UNDP)}}</ref> دغه موخه د پرمختګ د اندازه کولو لپاره ۷ اهداف او ۱۳ شاخصونه لري. د پایلې پنځه اهداف یې د شدیدې بېوزلۍ له منځه وړل؛ ټوله بېوزلي نیمې ته راکمول؛ د ټولنیز ملاتړ سیستمونه عملي کول؛ د مالکیت، بنسټیزو خدمتونو، ټکنالوژۍ او اقتصادي سرچینو لپاره د برابرو حقونو تضمین؛ او د ژواک چاپېریالي، اقتصادي او ټولنیزو ناورینونو د مقابلې وړتیا رامنځته کول دي. دوه نور اهداف د پایدارې پراختیا لومړۍ موخې ته د رسېدو د وسیلې اړوند دي چې یو یې د بېوزلۍ ختمولو لپاره د سرچینو راپورته کول او بل یې په ټولو کچو کې د بېوزلۍ ختموونکو سیاستونو چوکاټونه رامنځته کول دي.<ref name=":3">Ritchie, Roser, Mispy, Ortiz-Ospina (2018) "[https://sdg-tracker.org/no-poverty Measuring progress towards the Sustainable Development Goals]." (SDG 1) ''SDG-Tracker.org, website''</ref> له دوامدارو پرمختګونو سره سره لا هم د نړۍ ۱۰ سلنه وګړي په بېوزلۍ کې ژوند کوي او د لومړنیو اړتیاوو پوره کولو لکه روغتیا، زده‌کړو او پاکو اوبو لپاره مبارزه کوي. شدیده بېوزلي په هغو هېوادونو کې معموله ده چې عاید یې کم دی، په تېره هغه هېوادونه چې د سیاسي شخړو او بدلونونو تر اغېز لاندې دي. په ۲۰۱۵ کال کې د هغو ۷۳۶ میلیونه کسانو تر نیمايي ډېرو د افریقا د صحرا په سوېل کې ژوند کاوه چې په شدیده بېوزلۍ کې دي. که په ټولنیز سیاست کې لوی بدلون رانه‌شي، تر ۲۰۳۰ کال پورې به شدیده بېوزلي په پام وړ ډول زیاته شي. په ۲۰۱۶ کال کې په کلیوالو سیمو کې د بېوزلۍ کچه ۱۷.۲ سلنه او په ښاري سیمو کې ۵.۳ سلنه وه چې کابو نیم یې ماشومان دي.<ref>{{Cite web|title=Decline of Global Extreme Poverty Continues but Has Slowed|url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2018/09/19/decline-of-global-extreme-poverty-continues-but-has-slowed-world-bank|access-date=2020-08-26|website=World Bank|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Goal 1 - End poverty in all it forms,everywhere|url=https://unstats.un.org/sdgs/report/2019/goal-01/|access-date=2020-08-26|website=United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Statistics Division}}</ref><ref name=":5">{{Cite book|last=United Nations Department of Economic and Social Affairs|url=https://www.un-ilibrary.org/economic-and-social-development/the-sustainable-development-goals-report-2016_3405d09f-en|title=The Sustainable Development Goals Report 2016|date=2016-07-20|publisher=UN|isbn=978-92-1-058259-9|series=The Sustainable Development Goals Report|language=en|doi=10.18356/3405d09f-en}}</ref> یو هغه مهم شاخص چې د بېوزلۍ کچه اندازه کوي، د خلکو هغه نسبت دی چې د بېوزلۍ تر نړیوالې او ملي کرښې لاندې ژوند کوي. د هغو وګړو د نسبت اندازه کول هم د بېوزلۍ کچه ښيي چې د ټولنیز ملاتړ د سیستمونو په پوښښ کې شامل دي. د بېوزلۍ له منځه وړل په ۲۰۲۰ کال کې د کوویډ-۱۹ وبا له امله سخت شوي دي. ځايي او ملي قرنطینونه د اقتصادي فعالیتونو د ګډوډۍ لامل شول چې د عاید سرچینې یې کمې کړې یا یې ودرولې او بېوزلي یې ډېره کړه. هغه څېړنه چې د ۲۰۲۰ کال په سپټمبر میاشت کې خپره شوه، ویې ښوده چې بېوزلي یوازې په څو میاشتو کې ۷ سلنه ډېره شوې ده، که څه هم په تېرو شلو کلونو کې په پرله‌پسې ډول د کمېدو په حال کې وه.<ref name=":2">{{Cite journal|last1=Leal Filho|title=COVID-19 and the UN Sustainable Development Goals: Threat to Solidarity or an Opportunity?|issn=2071-1050|s2cid=225547434|doi=10.3390/su12135343|pages=5343|issue=13|volume=12|language=en|journal=Sustainability|date=2020-07-01|first1=Walter|first5=Johannes|last5=Platje|first4=Lez|last4=Rayman-Bacchus|first3=Amanda|last3=Lange Salvia|first2=Luciana Londero|last2=Brandli|doi-access=free}}</ref><ref name="BMGF2020">BMGF (2020) [https://www.gatesfoundation.org/goalkeepers/downloads/2020-report/report_a4_en.pdf Covid-19 A Global Perspective - 2020 Goalkeepers Report], Bill & Melinda Gates Foundation, Seattle, USA</ref> == مخینه == په ۲۰۱۳ کال کې شاوخوا ۳۸۵ میلیونه ماشومانو په ورځني ډول په ۱.۹۰ ډالره ژوند کاوه. دغه شمېرې په ټوله نړۍ کې د ماشومانو د وضعیت په اړه په شته اطلاعاتو کې د لویو توپيرونو له امله باوري نه دي. په اوسط ډول ۹۷ سلنه هېوادونه د بېوزلو ماشومانو د وضعیت او د پایدارې پراختیا د لومړۍ موخې په برخه کې د وړاندوېینې لپاره کافي اطلاعات نه‌لري او ۶۳ سلنه هېوادونه د بېوزلو ماشومانو په اړه بېخي اطلاعات نه‌لري.<ref name="SDGChildren20182">{{cite web|title=Progress for Every Child in the SDG Era|url=https://data.unicef.org/wp-content/uploads/2018/03/Progress_for_Every_Child_V4.pdf|access-date=2 April 2018|website=UNICEF}}</ref> له ۱۹۹۰ کال راهیسې هېوادونو د بېوزلۍ کمولو لپاره بېلابېل اقدامات کړي او د پام وړ پایلو ته رسېدلي دي. د هغو کسانو شمېر چې په شدیده بېوزلۍ کې ژوند کوي، له ۱.۸ میلیارد څخه په ۲۰۱۳ کال کې ۷۷۶ میلیونو ته راښکته شوی دی. له دې سره سره خلک لا هم په بېوزلۍ کې ژوند کوي او نړیوال بانک اټکل کړی چې په ۲۰۲۰ کال کې به له ۴۰ تر ۶۰ میلیونه کسان په شدیده کچه بېوزله شي.<ref>{{Cite web|title=The Role of Trade in Ending Poverty|url=https://www.worldbank.org/en/topic/trade/publication/the-role-of-trade-in-ending-poverty|access-date=2020-09-17|website=World Bank|language=en|archive-date=2020-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113092803/https://www.worldbank.org/en/topic/trade/publication/the-role-of-trade-in-ending-poverty|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=World Development Indictors 2017|url=https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/26447|accessdate=22 October 2021|date=April 2017|website=World Bank|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Overview|url=https://www.worldbank.org/en/topic/poverty/overview|access-date=2020-09-17|website=World Bank|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Goal 3: Good health and well-being|url=https://www.undp.org/content/undp/en/home/sustainable-development-goals/goal-3-good-health-and-well-being.html|access-date=2020-09-03|website=UNDP|language=en}}</ref> ښځې د امېندوارۍ په لومړیو وختونو او پرله‌پسې امېندواریو کې له داسې خطرونو سره مخ دي چې ژوند یې ګواښي. دغه خطرونه ښايي د زده‌کړو د کچې او عایداتو د ټيټېدو لامل شي. بېوزلي پر بېلابېلو پاړکو اغېز کوي چې تر ټولو ناوړه اغېزې یې ماشومان ګالي. دغه چاره د دوی پر زده‌کړو، روغتیا، تغذیه او امنیت اغېز کوي او عاطفي او معنوي وده یې ټکنۍ کوي. د پایدارې پراختیا لومړۍ موخې ته د رسېدو خنډونه په بېوزلو هېوادونو کې د اقتصادي ودې نه‌شتون، مخ پر ودې نابرابري، مخ پر ځوړ حکومت او اقلیمي بدلونونه دي. سیمه‌ييز حکومتونه د بېوزلۍ په اړوندو مسائلو کې پوره رول لري. دغه رولونه په نړیواله کچه توپیر لري او دا دي:<ref name="Poverty">{{Cite web|title=We help Alleviate Poverty - End Poverty in all its forms everywhere|url=https://integralworld.org/projects/people/|access-date=20 September 2020|website=Integral World}}</ref><ref>{{Cite web|title=The importance of all sustainable development goals for cities and communities|url=https://www.local2030.org/library/234/ICLEI-SDGs-Briefing-Sheets-04-The-importance-of-all-Sustainable-Development-Goals-SDGs-for-cities-and-communities.pdf}}</ref> * د ښاري بېوزلانو د اړتیاوو پوره کولو لپاره مناسبه حکومتولي او د ځواب‌وینې او روڼتیا د لوړولو وړتیا. * د کاري بوختیاوو د ډېرولو لپاره د هراړخیزو زده‌کړو تضمین. * د هغو ټولنیزو کاروبارونو پر سوداګریزو اخلاقو کار چې پر بېوزلو او کلیوالو ټولنو اغېز کوي. په ۲۰۲۰ کال کې تر کوویډ-۱۹ وبا وړاندې د نړیوالې بېوزلۍ د کمېدو چټکتیا ټکنۍ شوه او وړاندوېینه کېده چې تر ۲۰۳۰ کال پورې د بېوزلۍ د ختمولو نړیواله موخه له لاسه ووځي. دغې وبا لسګونه میلیونه کسان په شدیده بېوزلۍ اخته کړل او د کلونو کلونو شوی پرمختګ یې په اوبو لاهو کړ. اټکل کېږي چې په ۲۰۲۰ کال کې به د نړیوالې بېوزلۍ کچه له ۸.۴ څخه تر ۸.۸ سلنې پورې وي چې د ۲۰۱۷ کال د بېوزلۍ کچې ته نږدې ده. په پایله کې ویلی شو چې له ۴۰ تر ۶۰ میلیونه کسان به په شدیده بېوزلۍ اخته شي چې په تېرو څه باندې ۲۰ کلونو کې د نړیوالې بېوزلۍ لومړنی ډېروالی دی.<ref>{{Cite web|title=End Poverty in all its forms everywhere - Progress and Info|url=https://sdgs.un.org/goals/goal1|access-date=17 September 2020|website=United Nations Department of Economic and Social Affairs - Sustainable Development}}</ref> == ننګونې == === د کوویډ-۱۹ وبا اغېز === کوویډ-۱۹ وبا په نړیواله کچه د بېوزلۍ د ډېرېدو لومړنی لامل دی (په یوازې څو میاشتو کې ۷ سلنه ډېروالی) او په دې برخه کې یې د ۲۰ کلن پرمختګ بهیر پای ته رسولی. کابو ۳۷ میلیونه نور کسان په ۲۰۲۰ کال کې په شدیده کچه بېوزله شوي او د کوویډ-۱۹ له امله دا مهال د شدیدې بېوزلۍ تر کرښې لاندې ژوند کوي. یو بل اټکل دغه شمېره ۷۱ میلیونه کسان ښيي چې په ۲۰۲۰ کال کې له شدیدې بېوزلۍ سره مخامخ شوي دي. د قرنطین له امله اقتصادي فعالیتونه ګډوډ شوي چې په پایله کې یې عاید کم شوی او بېوزلي یې ډېره کړې ده. راپورونه ښيي چې ځوان کارګران د بې‌کارۍ له امله د خپلو مشرانو په نسبت دوه برابره ډېر کړېږي. وړاندوېینه کېږي چې د افریقا د صحرا سوېلي هېوادونه به د بېوزلۍ د ډېرېدو تر ټولو لوړه کچه ولري، ځکه په دغه ځای کې دا مهال ډېری خلک د نړیوالې بېوزلۍ کرښې ته نږدې ژوند کوي.<ref name="BMGF20202">BMGF (2020) [https://www.gatesfoundation.org/goalkeepers/downloads/2020-report/report_a4_en.pdf Covid-19 A Global Perspective - 2020 Goalkeepers Report], Bill & Melinda Gates Foundation, Seattle, USA</ref><ref>{{Cite web|title=Goal 1 {{!}} Department of Economic and Social Affairs|url=https://sdgs.un.org/goals/goal1|access-date=2020-09-24|website=sdgs.un.org}}</ref><ref>{{Cite web|title=sustainable development goal report 2020|url=https://unstats.un.org/sdgs/report/2020/The-Sustainable-Development-Goals-Report-2020.pdf}}</ref><ref>{{Cite web|title=The impact of COVID-19 (Coronavirus) on global poverty: Why Sub-Saharan Africa might be the region hardest hit|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/impact-covid-19-coronavirus-global-poverty-why-sub-saharan-africa-might-be-region-hardest|access-date=2020-09-28|website=blogs.worldbank.org|language=en}}</ref> کوویډ-۱۹ وبا تر ۲۰۳۰ کال پورې «د بېوزلۍ صفر کولو» د موخې تر څنګ د پایدارې پراختیا نورو موخو ته د رسېدو ننګونې زیاتې کړې دي. که څه هم د اړوندو اطلاعاتو د ترلاسه کولو لپاره ډېر بدیل اقدامات کېږي، خو شته وسایل او لارې چارې نه دي توانېدلې چې بدلېدونکي اقلیم ته مناسب غبرګون وښيي.<ref name=":8">{{cite web|title=Impact of COVID-19 on agriculture and food statistics|url=http://www.fao.org/sdg-progress-report/en/#sdg-covid|access-date=22 September 2020|publisher=The Food and Agriculture Organization (FAO)}}</ref> تصمیم‌نیوونکي او ونډه‌وال د پایدارې پراختیا د موخو پر پرمختګ د څارنې لپاره پر وخت او باوري اطلاعاتو ته اړتیا لري. دا چې هېوادونه په ۲۰۲۰ کال کې د کوویډ-۱۹ وبا له امله قرنطین شول، د اطلاعاتو راټولولو ډېری هغه فعالیتونه وځنډېدل چې مستقیمه تکیه یې پر مرکو وه. دغې وبا د اطلاعاتو د راټولولو بهیر ودراوه. تصمیم‌نیوونکو په ځانګړې توګه په لومړیو میاشتو کې باوري اطلاعاتو ته لاسرسی نه درلود.<ref name=":4">{{cite web|title=Harnessing the power of data for sustainable development|url=https://unstats.un.org/sdgs/report/2017/harnessing|access-date=22 September 2020|publisher=United Nations Statistics Division}}</ref><ref name=":82">{{cite web|title=Impact of COVID-19 on agriculture and food statistics|url=http://www.fao.org/sdg-progress-report/en/#sdg-covid|access-date=22 September 2020|publisher=The Food and Agriculture Organization (FAO)}}</ref> == سرچینې == 49vygsq12v6sr5g9mt7tpzu7j3yd3jg 0 60402 363294 361426 2026-04-23T11:32:34Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363294 wikitext text/x-wiki کویت په لویدیځې اسیا کې یو خپلواک دولت دی چې د فارس خلیج په سر کې موقعیت لري. د کویټ جغرافیایي سیمه له لرغونو زمانو راهیسې په ځانګړې توګه په بین النهرین کې د خپل ستراتیژیک موقعیت له امله د انسانانو تر ولکې لاندې ده. په اتلسمې او نولسمو پیړیو کې، کویټ یو پرمختللی سمندري بندر ښار و او د شمالي خلیج په سیمه کې ترټولو مهم سوداګریز بندر و. په عصري دورې کې، کویټ د خلیج د جګړې (۱۹۹۰-۱۹۹۱) له امله پیژندل شوی و.<ref name="palgrave">{{cite journal|last1=Macmillan|first1=Palgrave|title=Kuwait|journal=[[The Statesman's Yearbook]]|series=The Stateman's Yearbook|year=2016|pages=727–731|doi=10.1007/978-1-349-68398-7_258|isbn=978-1-137-44008-2|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-1-349-68398-7_258}}</ref><ref>{{cite news|url=http://articles.latimes.com/1991-04-14/business/fi-417_1_merchant|title=The Rocky Road That Faces Many Kuwaiti Merchants|work=[[Los Angeles Times]]|quote=Before oil was discovered in Kuwait 53 years ago, the country was largely a nation of merchant traders. Its natural harbor made Kuwait a hub of Middle East commerce and a center for boat building.|date=1991-04-14|last1=Furlong|first1=TOM}}</ref><ref name="geo">{{cite web|url=https://www.geoexpro.com/articles/2013/07/kuwait-a-trading-city|title=Kuwait: A Trading City|publisher=Eleanor Archer|year=2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725170247/https://www.geoexpro.com/articles/2013/07/kuwait-a-trading-city|archive-date=25 July 2020}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OTw3AQAAIAAJ|title=Traditional Architecture in Kuwait and the Northern Gulf|year=1978|page=13|quote=Kuwait had become the most important port in the northern part of the Gulf and the fame of its seafaring community spread far and wide.|author=Ronald B. Lewcock|isbn=9780090646807}}</ref> == لرغونوالی == === بین النهرین === د فارس خلیج په حوزې کې له یخونو وروسته سیلابونو، د دجلې – فرات سیند کثافاتو د پام وړ ډیلټا رامنځته کړه چې د اوسني کویټ ډیری ځمکې او اوسني سواحل یې رامنځته کړل. د تاریخ له مخې شمالي کویټ د لرغوني بین النهرین یوه برخه وه. په سویلي کویټ کې د انسانانو د استوګنې یو له لومړنیو شواهدو څخه چې تاریخ یې ۸۰۰۰ کاله مخکې له میلاد پورې رسېږي هغه ځای ده چېرته چې په برګان کې د میسولیتیک توکي وموندل شول.<ref name="flood">{{cite web|title=The Post-glacial Flooding of the Persian Gulf, animation and images|url=http://emvc.geol.ucsb.edu/2_infopgs/IP2IceAge/ePersGulfFlood.html|work=[[University of California, Santa Barbara]]}}</ref><ref name="archa">{{cite web|work=Cardiff University|title=The Archaeology of Kuwait|url=http://orca.cf.ac.uk/41961/7/Almutari%20PhD.pdf|pages=5–427}}</ref><ref name="se">{{cite journal|author=Robert Carter|year=2011|title=The Neolithic origins of seafaring in the Arabian Gulf|journal=Archaeology International|volume=24|issue=3|pages=44|doi=10.5334/ai.0613|doi-access=free}}</ref> د کویټ د ډبرو د نوې دورې اوسیدونکي د نړۍ له لومړنیو سمندري سوداګرو څخه وو. د عبید د دورې (۶۵۰۰ مخکې له میلاد) په بهیر کې، کویټ د بین النهرین او د ختیځ عربستان خلکو ترمنځ د اړیکو مرکزي ځای و. <ref name="meso">{{cite journal|author=Robert Carter|year=2019|title=The Mesopotamian frontier of the Arabian Neolithic: A cultural borderland of the sixth–fifth millennia BC|url=https://www.academia.edu/41130012|journal=Arabian Archaeology and Epigraphy|volume=31|issue=1|pages=69–85|doi=10.1111/aae.12145|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|author=Robert Carter|title=Maritime Interactions in the Arabian Neolithic: The Evidence from H3, As-Sabiyah, an Ubaid-Related Site in Kuwait|url=http://www.brill.com/maritime-interactions-arabian-neolithic|isbn=9789004163591|publisher=BRILL|date=2010-10-25}}</ref><ref>{{cite web|author=Robert Carter|title=Boat remains and maritime trade in the Persian Gulf during the sixth and fifth millennia BC|url=http://dro.dur.ac.uk/3673/1/3673.pdf}}</ref><ref>{{cite web|author=Robert Carter|title=Maritime Interactions in the Arabian Neolithic: The Evidence from H3, As-Sabiyah, an Ubaid-Related Site in Kuwait|url=http://www.bookdepository.com/Maritime-Interactions-Arabian-Neolithic/9789004163591}}</ref><ref name="subiya">{{cite web|title=How Kuwaitis lived more than 8,000 years ago|url=https://www.pressreader.com/kuwait/kuwait-times/20141126/281775627470174|work=[[Kuwait Times]]|date=2014-11-25}}</ref><ref>{{cite journal|author=Robert Carter|title=Ubaid-period boat remains from As-Sabiyah: excavations by the British Archaeological Expedition to Kuwait|journal=Proceedings of the Seminar for Arabian Studies|volume=32|pages=13–30|jstor=41223721|year=2002}}</ref><ref>{{cite web|author1=Robert Carter|author2=Graham Philip|title=Beyond the Ubaid: Transformation and integration in the late prehistoric societies of the Middle East|url=https://oi.uchicago.edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/saoc63.pdf}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://pcma.uw.edu.pl/en/2018/05/15/pam-22-2/|title=PAM 22|website=pcma.uw.edu.pl|access-date=2022-03-18|archive-date=2022-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922073924/https://pcma.uw.edu.pl/en/2018/05/15/pam-22-2/|url-status=dead}}</ref><ref name="auto">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/kuwait/1314980/Secrets-of-worlds-oldest-boat-are-discovered-in-Kuwait-sands.html|title=Secrets of world's oldest boat are discovered in Kuwait sands|work=[[The Daily Telegraph]]|access-date=21 August 2013|date=2001-03-31|last1=Weekes|first1=Richard}}</ref><ref name="unes">{{cite web|title=Failaka Island - Silk Roads Programme|url=https://en.unesco.org/silkroad/silk-road-themes/underwater-heritage/failaka-island|work=[[UNESCO]]}}</ref><ref name="t">{{cite web|url=http://www.archaeology.org/issues/79-1303/features/kuwait/548-meopotamian-ur-traders|title=Traders from Ur?|work=[[Archaeology Magazine]]|access-date=21 July 2013}}</ref><ref name="ak">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=g-wzw-SeJic&t=171|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/g-wzw-SeJic|archive-date=2021-12-11|url-status=live|title=Kuwait's archaeological sites reflect human history & civilizations (2:50 – 3:02)|work=Ministry of Interior News}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA7|title=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer|work=Jean-Jacques Glassner|year=1990|page=7|isbn=9780801873898|last1=Glassner|first1=Jean-Jacques|last2=Herron|first2=Donald M.}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BPX0h_wbFtEC&pg=PA11|title=Area Handbook for the Persian Gulf States|work=Richard F. Nyrop|year=2008|page=11|quote=From about 4000 to 2000 B.C. the civilization of Dilmun dominated 250 miles of the eastern coast of Arabia from present-day Kuwait to Bahrain and extended sixty miles into the interior to the oasis of Hufuf (see fig. 2).|isbn=9781434462107|last1=Nyrop|first1=Richard F.}}</ref><ref name="umm">{{cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/41223078|last1=Calvet|first1=Yves|title=Failaka and the Northern Part of Dilmun|year=1989|volume=19|journal=Proceedings of the Seminar for Arabian Studies|pages=5–11|jstor=41223078}}</ref> === لرغونی فارس === د هخامنشي دورې (شاوخوا له۵۵۰ نه تر ۳۳۰ پورې) په جریان کې، د کویټ خلیج بیا آباد شو. فیلاکا د هخامنشي سترواکۍ تر کنټرول لاندې و. آرامي کتیبې شتون لري چې د هخامشيانو د شتون شاهدي ورکوي. په ۱۲۷ مخکې له میلاد کې، کویټ د اشکاني سترواکۍ برخه وه او د چاراسین سلطنت په اوسني کویټ کې د تیریډون په شاوخوا کې تاسیس شو. <ref name="journal">{{cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/aae.12195?af=R|last1=Bonnéric|first1=Julie|title=Guest editors' foreword|year=2021|journal=Arabian Archaeology and Epigraphy|volume=32|pages=1–5|doi=10.1111/aae.12195|s2cid=243182467}}</ref><ref name="antiquity">{{cite document|url=https://www.ancientportsantiques.com/wp-content/uploads/Documents/PLACES/IndOc-Gulf/IkarosFailaka-Parpas2014.pdf|title=HELLENISTIC IKAROS-FAILAKA|author=Andreas P. Parpas|pages=5}}</ref><ref>{{cite book|author=Kaveh Farrokh|title=Shadows in the Desert: Ancient Persia at War|url=https://books.google.com/books?id=qbSuPQAACAAJ|pages=124|quote=With Babylon and Seleucia secured, Mehrdad turned to Charax in southern Mesopotamia (modern south Iraq and Kuwait).|year=2007|isbn=9781846031083}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=PtzWAQAAQBAJ&pg=PA275|title=Indian Ocean In Antiquity|page=275|year=1996|isbn=9781136155314|editor=Julian Reade}}</ref><ref>{{cite web|url=http://berlinarchaeology.files.wordpress.com/2013/01/colledge-1987.pdf|title=Hellenism in the East|work=Amelie Kuhrt, Susan Sherwin-White|year=1987|quote=To the south of Characene, on Failaka, the north wall of the fort was pushed forward, before occupation ceased around 100 BC.}}</ref><ref name="sa">{{cite web|url=https://www.medea.be/2010/02/the-european-exploration-of-kuwait/|title=The European Exploration of Kuwait|archive-url=https://web.archive.org/web/20140323134157/https://www.medea.be/2010/02/the-european-exploration-of-kuwait/|access-date=21 July 2013|archive-date=23 March 2014}}</ref> د چاراسین سکې په اکاز، ام نمل او فیلاکا کې کشف شوې. په کویټ کې د اشکانیانو په دورې کې د چاراسین سوداګریز سټیشن شتون درلود. د کویت تر ټولو لومړنی ذکر چې ثبت شوی په ۱۵۰ وروسته له میلاد کال کې د یوناني عالم بطلیموس د جغرافیه په نوم جغرافیایي مقالې کې شوی دی. بطلیموس د کویټ خلیج د Hieros Kolpos (په لاتیني نسخو کې Sacer Sinus) په نوم یاد کړی.<ref>{{cite book|author1=Bennett D. Hill|author2=Roger B. Beck|author3=Clare Haru Crowston|title=A History of World Societies, Combined Volume|url=http://www.mcquaid.org/file.cfm?resourceid=3858&filename=chapter_7_full.pdf|pages=165|year=2008|quote=Centered in the fertile Tigris- Euphrates Valley, but with access to the Persian Gulf and extending south to Meshan (modern Kuwait), the Sassanid Empire's economic prosperity rested on agriculture; its location also proved well suited for commerce.|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203044933/http://www.mcquaid.org/file.cfm?resourceid=3858&filename=chapter_7_full.pdf|archive-date=3 December 2013}}</ref><ref name="journal2">{{cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/aae.12190|last1=Bonnéric|first1=Julie|title=A consideration on the interest of a pottery typology adapted to the late Sasanian and early Islamic monastery at al-Qusur (Kuwait)|year=2021|journal=Arabian Archaeology and Epigraphy|volume=32|pages=70–82|doi=10.1111/aae.12190|s2cid=234836940}}</ref><ref name="journal3">{{cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/aae.12189|last1=Pieńkowska|first1=Agnieszka|title=Failaka Island in the Late Islamic Period. Investigations at the fishing village of Kharaib al-Dasht|year=2021|journal=Arabian Archaeology and Epigraphy|volume=32|pages=115–127|doi=10.1111/aae.12189|s2cid=233612913}}</ref><ref>{{cite book|author=Avner Falk|title=A Psychoanalytic History of the Jews|url=https://books.google.com/books?id=z10-Xz9Kno4C&pg=PA330|pages=330|quote=In 224 he defeated the Parthian army of Ardavan Shah (Artabanus V), taking Isfahan, Kerman, Elam (Elymais) and Meshan (Mesene, Spasinu Charax, or Characene).|year=1996|isbn=9780838636602}}</ref><ref>{{cite book|author=Abraham Cohen|title=Ancient Jewish Proverbs|url=https://books.google.com/books?id=jTb2Zs3BkecC&pg=PT119|quote=The large and small measures roll down and reach Sheol; from Sheol they proceed to Tadmor (Palmyra), from Tadmor to Meshan (Mesene), and from Meshan to Harpanya (Hipparenum).|year=1980|isbn=9781465526786}}</ref><ref>{{cite web|title=LE TELL D'AKKAZ AU KOWEÏT TELL AKKAZ IN KUWAIT|url=http://www.mom.fr/IMG/pdf/TMO57Akkaz.pdf|page=2|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233751/http://www.mom.fr/IMG/pdf/TMO57Akkaz.pdf|archive-date=30 December 2013}}</ref><ref>{{cite journal|author=Gachet, J.|journal=Proceedings of the Seminar for Arabian Studies|title=Akkaz (Kuwait), a Site of the Partho-Sasanian Period. A preliminary report on three campaigns of excavation (1993–1996).|url=http://www.archaeopress.com/Public/defaultAll.asp?Series=Proceedings+of+the+Seminar+for+Arabian+Studies|volume=28|pages=69–79|year=1998|access-date=2022-03-18|archive-date=2018-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181125115405/http://www.archaeopress.com/Public/defaultAll.asp?Series=Proceedings+of+the+Seminar+for+Arabian+Studies|url-status=dead}}</ref><ref name="auto2">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/kuwait/1314980/Secrets-of-worlds-oldest-boat-are-discovered-in-Kuwait-sands.html|title=Secrets of world's oldest boat are discovered in Kuwait sands|work=[[The Daily Telegraph]]|access-date=21 August 2013|date=2001-03-31|last1=Weekes|first1=Richard}}</ref><ref name="akkaz">{{cite journal|journal=Jacques Connan, Robert Carter|volume=18|issue=2|pages=139–181|title=A geochemical study of bituminous mixtures from Failaka and Umm an-Namel (Kuwait), from the Early Dilmun to the Early Islamic period|year=2007|doi=10.1111/j.1600-0471.2007.00283.x|last1=Connan|first1=Jacques|last2=Carter|first2=Robert}}</ref><ref name="takkaz">{{citation|url=https://www.thefreelibrary.com/Tell+Akkaz+in+Kuwait.-a0381147811|title=Tell Akkaz in Kuwait.|journal=The Journal of the American Oriental Society}}</ref><ref name="christian">{{citation|title=Christianity in the Arab-Persian Gulf: an ancient but still obscure history|work=Julie Bonnéric}}</ref><ref>{{cite book|author=Kurt Ray|title=A Historical Atlas of Kuwait|publisher=The Rosen Publishing Group, Inc|url=https://archive.org/details/historicalatlaso0000rayk|url-access=registration|pages=[https://archive.org/details/historicalatlaso0000rayk/page/10 10]|year=2003|isbn=9780823939817}}</ref><ref name="trade">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ACS3J9mVInMC&pg=PA20|title=Kuwait in Pictures|work=Francesca Davis DiPiazza|year=2008|pages=20–21|isbn=9780822565895|last1=Dipiazza|first1=Francesca Davis}}</ref><ref name="Early">{{cite web|url=https://www.academia.edu/7085907|title=Investigating an Early Islamic Landscape on Kuwait Bay: the archaeology of historical Kadhima|publisher=[[Durham University]]}}</ref> === د اسلامي دورې له پیل نه تر وروستیو پورې === په ۶۳۶ میلادي کال کې د راشدین د بریا په پایله کې، کویټ خلیج د اسلامي دورې په لومړیو کې د کاظما ښار (د «کاظمه» یا «کاظمه» په نوم هم پیژندل شوی) ټاټوبی و. د منځنۍ دورې عربي سرچینې د اسلامي دورې په لومړیو کې د کویت خلیج ته ډیری حوالې لري. دغه ښار له عراق څخه حجاز ته د حاجیانو لپاره د سوداګریز بندر او استراحت ځای په توګه کار کاوه. دا ښار په عراق کې د الحیره د سلطنت له خوا کنټرول کېده. د اسلامي دورې په لومړیو کې، د کویټ خلیج د ښېرازې سیمې په توګه پیژندل کیده.<ref name="trade2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ACS3J9mVInMC&pg=PA20|title=Kuwait in Pictures|work=Francesca Davis DiPiazza|year=2008|pages=20–21|isbn=9780822565895|last1=Dipiazza|first1=Francesca Davis}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/8353208|title=Kāzimah remembered: historical traditions of an early Islamic settlement by Kuwait Bay|publisher=British Museum, Seminar for Arabian Studies|author=Brian Ulrich}}</ref><ref name="Early2">{{cite web|url=https://www.academia.edu/7085907|title=Investigating an Early Islamic Landscape on Kuwait Bay: the archaeology of historical Kadhima|publisher=[[Durham University]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/7068872|title=Kadhima: Kuwait in the early centuries of Islam.|publisher=academia.edu}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/265611865|title=The Soft stone from Kadhima: evidence for trade connections and domestic activities|publisher=Kuwait NCCAL, Durham University}}</ref><ref name="academia">{{cite web|url=https://www.academia.edu/8361856|title=From Iraq to the Hijaz in the Early Islamic Period: History and Archaeology of the Basran Hajj Road and the Way(s) through Kuwait|author=Brian Ulrich}}</ref><ref name="jstor">{{cite journal|title=The Kadhima Project: investigating an Early Islamic settlement and landscape on Kuwait Bay|journal=Proceedings of the Seminar for Arabian Studies|volume=41|pages=161–172|publisher=jstor.org|jstor=41622130|last1=Kennet|first1=Derek|last2=Blair|first2=Andrew|last3=Ulrich|first3=Brian|last4=Al-Duwīsh|first4=Sultan M.|year=2011}}</ref><ref name="academia2">{{cite web|url=https://www.academia.edu/8361856|title=From Iraq to the Hijaz in the Early Islamic Period: History and Archaeology of the Basran Hajj Road and the Way(s) through Kuwait|author=Brian Ulrich}}</ref><ref name="jstor2">{{cite journal|title=The Kadhima Project: investigating an Early Islamic settlement and landscape on Kuwait Bay|journal=Proceedings of the Seminar for Arabian Studies|volume=41|pages=161–172|publisher=jstor.org|jstor=41622130|last1=Kennet|first1=Derek|last2=Blair|first2=Andrew|last3=Ulrich|first3=Brian|last4=Al-Duwīsh|first4=Sultan M.|year=2011}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/Documents/in/Gulf_History|title=Kāzimah|publisher=academia.edu}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=TdZtAAAAMAAJ|title=Proceedings of the Seminar for Arabian Studies Volumes 9–12|pages=53|year=1979|quote=Although the town of al-Hira might have been too far northward to be considered a part of Eastern Arabia it is dealt with here as such because the kingdom of al- Hira controlled Kazima (Kuwait).}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.soas.ac.uk/lmei/events/23may2012-new-field-work-at-kadhima-kuwait-and-the-archaeology-of-the-early-islamic-period-in-easter.html|title=New field work at Kadhima (Kuwait) and the archaeology of the Early Islamic period in Eastern Arabia|publisher=[[SOAS]]|access-date=2022-03-18|تاريخ الأرشيف=2018-11-25|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181125204501/https://www.soas.ac.uk/lmei/events/23may2012-new-field-work-at-kadhima-kuwait-and-the-archaeology-of-the-early-islamic-period-in-easter.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=2018-11-25|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181125204501/https://www.soas.ac.uk/lmei/events/23may2012-new-field-work-at-kadhima-kuwait-and-the-archaeology-of-the-early-islamic-period-in-easter.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20181125204501/https://www.soas.ac.uk/lmei/events/23may2012-new-field-work-at-kadhima-kuwait-and-the-archaeology-of-the-early-islamic-period-in-easter.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20181125204501/https://www.soas.ac.uk/lmei/events/23may2012-new-field-work-at-kadhima-kuwait-and-the-archaeology-of-the-early-islamic-period-in-easter.html}}</ref> د کاظما ښار په کویت کې د هغو کاروانونو لپاره تمځای و چې له فارس او بین النهرین څخه د عربستان ټاپووزمې په لور روان وو. شاعر الفرزدق د کویټ په کاظمه ښار کې زیږیدلی دی، الفرزدق د عربو له سترو کلاسیک شاعرانو څخه شمېرل کیږي.<ref name="kuwa">{{cite web|url=https://www.kuna.net.kw/ArticleDetails.aspx?id=2378661&language=en|title=Farazdaq center lauds Info. Min. care for youth|work=[[Kuwait News Agency]]|date=22 May 2014}}</ref><ref name="archa2">{{cite web|work=Cardiff University|title=The Archaeology of Kuwait|url=http://orca.cf.ac.uk/41961/7/Almutari%20PhD.pdf|pages=5–427}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/33243908|title=Failaka and Miskan Island 2004-2009. Primary Scientific Report on the Activities of the Kuwaiti-Slovak Archaeological Mission.}}</ref><ref name="Early3">{{cite web|url=https://www.academia.edu/7085907|title=Investigating an Early Islamic Landscape on Kuwait Bay: the archaeology of historical Kadhima|publisher=[[Durham University]]}}</ref><ref name="dasht">{{cite journal|author=Agnieszka Pieńkowska, Marek Truszkowski|year=2021|title=Failaka Island in the Late Islamic Period. Investigations at the fishing village of Kharaib al-Dasht|journal=Arabian Archaeology and Epigraphy|volume=31|issue=1|pages=69–85|doi=10.1111/aae.12189|doi-access=free}}</ref><ref name="ad">{{cite journal|author=Marta Mierzejewska|year=2019|title=Islamic harbour in Kharaib al-Dasht Bay? Some remarks on the pottery collection from the Underwater Survey along the coast of Failaka Island|url=https://www.academia.edu/42442408}}</ref> === د کویت – نجد جګړه (۱۹۱۹-۲۱) === د کویت-نجد جګړه د لومړۍ نړیوالې جګړې په پایله کې پیل شوه، کله چې عثماني سترواکۍ ماتې او انګرېزانو د انګلیس-عثماني تړون لغوه کړ. د واک خلا، د عثمانیانو له سقوط سره رامنځته شوه، چې د کویټ او نجد (اخوان) ترمنځ یې شخړه کړندۍ کړه. دا جګړه د ۱۹۱۹-۲۰ کلونو په اوږدو کې د ځای ځای سرحدي نښتو پایله وه. == عصري دوره == === خپلواکي او د دولت جوړېدل (۱۹۴۶-۸۹) === د ۱۹۴۶ او ۱۹۸۲ کلونو ترمنځ، کویټ د سوکالۍ یوه دوره تجربه کړه چې د تیلو او د هغې د لیبرال فضا له خوا پرمخ وړل کیږي. دا دوره د «زرینې دورې» په نوم یادیږي. په ۱۹۵۰ کې، د عامه کار یو لوی پروګرام کویټانو ته اجازه ورکړه چې د ژوند د عصري معیار څخه خوند واخلي. په ۱۹۵۲ کې، هیواد په فارس خلیج کې د تیلو ترټولو لوی صادروونکی شو. دې پراخې ودې ډیری بهرني کارګران جذب کړل، په ځانګړې توګه د فلسطین، مصر او هند څخه.<ref>{{cite journal|last=Gonzales|first=Desi|date=November–December 2014|title=Acquiring Modernity: Kuwait at the 14th International Architecture Exhibition|url=http://www.artpapers.org/feature_articles/feature3_2014_1112.html|journal=[[Art Papers]]|access-date=29 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170426171107/http://www.artpapers.org/feature_articles/feature3_2014_1112.html|archive-date=26 April 2017|url-status=dead|archivedate=26 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170426171107/http://www.artpapers.org/feature_articles/feature3_2014_1112.html}}</ref><ref name="venezia">{{cite book|url={{google books|201yBgAAQBAJ|page=7|plainurl=yes}}|title=Acquiring Modernity: Kuwait's Modern Era Between Memory and Forgetting|date=2014|page=7|publisher=National Council for Culture, Arts and Letters|isbn=9789990604238}}</ref><ref name="pavilion">{{cite web|editor-first=Farah|editor-last=Al-Nakib|url=https://www.academia.edu/8186917|title=Kuwait's Modernity Between Memory and Forgetting|website=Academia.edu|date=2014|page=7}}</ref><ref name="farid">{{cite web|author=[[Alia Farid]]|url=http://aliafarid.net/Art-Papers|title=Acquiring Modernity: Kuwait at the 14th International Architecture Exhibition|website=aliafarid.net|date=2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221184242/http://aliafarid.net/Art-Papers|archive-date=21 February 2015}}</ref> د ۱۹۶۱ کال د جون په میاشت کې کویټ د بریټانیې د ساتنې په ختمیدو سره خپلواک شو او شیخ عبدالله السلیم الصباح یې امیر شو. د نوي جوړ شوي اساسي قانون له مخې، کویټ په ۱۹۶۳ کال کې خپلې لومړنۍ پارلماني ټاکنې تر سره کړې. کویت په فارس خلیج کې لومړنی عربي دولت و چې اساسي قانون او پارلمان یې جوړ کړ.<ref name="rrgp">{{cite web|last=James Paul & Martin Spirit|author2=Robinson, Peter|title=Kuwait: The first crisis 1961|work=Riots, Rebellions, Gunboats and Peacekeepers|year=2008|url=http://www.britains-smallwars.com/RRGP/Kuwait.htm|access-date=17 Jan 2010|تاريخ الأرشيف=2 April 2015|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150402192603/http://www.britains-smallwars.com/RRGP/Kuwait.htm|url-status=dead|خونديځ نېټه=2 April 2015|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20150402192603/http://www.britains-smallwars.com/RRGP/Kuwait.htm|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150402192603/http://www.britains-smallwars.com/RRGP/Kuwait.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402192603/http://www.britains-smallwars.com/RRGP/Kuwait.htm}}</ref><ref name="cia">{{cite web|last=Mobley|first=Richard A.|title=Gauging the Iraqi Threat to Kuwait in the 1960s - UK Indications and Warning|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|date=2007–2008|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/fall_winter_2001/article03.html|access-date=17 Jan 2010|تاريخ الأرشيف=24 March 2010|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20100324190255/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/fall_winter_2001/article03.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=24 March 2010|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20100324190255/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/fall_winter_2001/article03.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20100324190255/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/fall_winter_2001/article03.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20100324190255/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/fall_winter_2001/article03.html}}</ref><ref>Helene von Bismarck, "The Kuwait Crisis of 1961 and its Consequences for Great Britain’s Persian Gulf Policy", in ''British Scholar'', vol. II, no. 1 (September 2009) pp. 75-96</ref><ref>Helene von Bismarck, "The Kuwait Crisis of 1961 and its Consequences for Great Britain’s Persian Gulf Policy" ''British Scholar'', vol. II, no. 1 (September 2009) pp. 75-96</ref><ref>[https://www.theguardian.com/theguardian/1961/jun/20/fromthearchive "Independence for Kuwait: UK protection withdrawn" ''The Guardian'', June 20, 1961]</ref><ref name="Brown">{{cite web|url=https://www.dur.ac.uk/ibru/publications/view/?id=49|title=The Iraq-Kuwait boundary dispute: historical background and the UN decisions of 1992 and 1993|author=Harry Brown|publisher=IBRU Boundary and Security Bulletin|date=October 1994|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009014607/https://www.dur.ac.uk/ibru/publications/view/?id=49|access-date=1 April 2020|archive-date=9 October 2020}}</ref><ref>[https://aad.archives.gov/aad/createpdf?rid=178&dt=2472&dl=1345 US diplomatic cable mentioning the incident]</ref> === د خلیج جګړه (۱۹۹۰-۹۱) === د ۱۹۹۰ په دوبي کې، وروسته له دې چې عراق OPEC ته شکایت وکړ چې کویټ په رومیلا سیمې کې د کیندلو په واسطه د پولې سره نږدې له یوې سیمې څخه تیل غلا کوي تاوتریخوالی نور هم زیات شو. د ۱۹۹۰ کال د جولای په لومړیو کې، عراق د کویټ د چلند په اړه چې د دوی سهمیې ته درناوی نه کوي شکایت وکړ، او په ښکاره ډول یې د نظامي اقدام ګواښ وکړ. په ۲۳ مه نېټه، CIA راپور ورکړ چې عراق د عراق او کویټ پولې ته ۳۰۰۰۰ پوځیان استولي او په فارس خلیج کې د متحده ایالاتو سمندري بیړۍ د تیارسۍ په حال کې دي.<ref name="autogenerated6">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=DejCbO1mvCYC&q=Kuwait+slant+drilling&pg=PA156|title=The Colonial Present: Afghanistan. Palestine. Iraq.|publisher=Wiley|author=Derek Gregory|access-date=28 June 2010|isbn=978-1-57718-090-6|year=2004}}</ref><ref name="simons343344">{{cite book|first=Geoff|last=Simons|title=Iraq: from Sumer to post-Saddam|year=2003|edition=3|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-1-4039-1770-6}}</ref><ref>Yousseff M. Ibrahim, [https://www.nytimes.com/1990/07/18/business/iraq-threatens-emirates-and-kuwait-on-oil-glut.html "Iraq Threatens Emirates And Kuwait on Oil Glut"] ''New York Times'', 18 July 1990</ref><ref>Michael R. Gordon, [https://www.nytimes.com/1990/07/25/world/us-deploys-air-and-sea-forces-after-iraq-threatens-2-neighbors.html "U.S. Deploys Air and Sea Forces After Iraq Threatens 2 Neighbors"] ''New York Times'', 25 July 1990</ref><ref name="finlan2526">Finlan (2003). pp. 25–26.</ref> صدام په دې باور و چې د عراق پر ضد توطیه په لاره ده – کویت له ایران سره خبرې پیل کړې او د عراق سیال سوریې، مصر ته د سفر زمینه برابره کړې وه. د دفاع د وزیر له کتنې وروسته معلومه شوه چې سوریې په راتلونکو ورځو کې په رښتیا هم پر عراق د برید پلان درلود. صدام سمدلاسه په سوریه کې د مرکزي استخباراتو د یوځای کولو لپاره له بودیجې څخه کار واخیست او په پای کې یې د راتلونکي پېښېدونکي هوایی برید مخه ونیوله. == سرچینې == k68ezln6j9m46598qwpdu50d3640dnh 0 62034 363281 357130 2026-04-23T08:26:09Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363281 wikitext text/x-wiki د جاپان اقتصاد د آزاد بازار یو ډېر پرمختللی اقتصاد دی. دا هېواد د نومول شوي ناخالص کورني تولید (GDP) له اړخه دریم او د اخېستلو برابري توان (PPP) له اړخه د نړۍ څلورم لوی هېواد دی. دا هېواد په نړۍ کې دوهم-لوی پرمختللی اقتصاد لري. جاپان د G7 او G20 له غړو څخه یو دی. د نړیوال بانک د رپوټ په اساس، د دې هېواد د هر کس په سر ناخالص کورنی تولید (PPP) ۴۰۱۹۳ ډالره (۲۰۲۰) وو. د اسعارو بې ثباته تبادلې له امله، د جاپان ناخالص کورني تولید چې په ډالرو اندازه کېږي، په چټکۍ سره تغیر کوي. د اطلس میټوډ په کارولو، د دې بې ثباتۍ محاسبې سره، په جاپان کې داسې اټکل کېږي چې د هر کس په سر د هغه ناخالص کورنی تولید کابو ۳۹۰۴۸ ډالره وي. د جاپان اقتصاد په هکله، د جاپان بانک لخوا ترسره شوې د تانکان سوداګریزو احساساتو درې میاشتنۍ سروې له لورې وړاندوینه کېږي. Nekkei 225 د بلو چیپ غوره اسعارو میاشتنی رپوټ د جاپان بورس په ډله کې وړاندې کوي، چې د بازار ارزښت په اساس په نړۍ کې پنځم لوی بورس دی. په ۲۰۱۸م کال کې، جاپان د نړۍ په کچه څلورم لوی واردوونکي او څلورم لوی صادروونکی وو. دا هېواد د ۱.۴ تریلیون ډالرو په ارزښت د نړۍ د بهرنیو اسعارو دوهم لویې زیرمې لرونکی دی. د کسب او کار د ترسره کولو د آسانتیا شاخص له نظره په ۲۹مه درجه او د نړیوال رقابت رپوټ کې ۵مه درجه لري. د سوداګریزې پېچلتیا شاخص کې په نړۍ کې لومړی ځای لري. جاپان همدارنګه د نړۍ څلورم لور مصرفوونکی بازار دی.<ref>{{cite book|last=Lechevalier|first=Sébastien|date=2014|title=The Great Transformation of Japanese Capitalism|url=https://books.google.com/books?id=s3vMAgAAQBAJ&q=japan+economy+and+capitalism|publisher=[[Routledge]]|page=204|isbn=9781317974963}}</ref><ref name="imf2">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2016 – Report for Selected Countries and Subjects|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=51&pr.y=3&sy=2016&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=158&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|publisher=[[International Monetary Fund]] (IMF)|access-date=6 October 2015}}</ref><ref name="Economy slips to {{Third in world.}}">{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/BUSINESS/02/13/japan.economy.third/index.html|title=Japan: Economy slips to Third in world|date=14 February 2011|publisher=[[CNN]]|author=Kyung Lah|access-date=12 June 2022|archive-date=13 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160713165919/http://edition.cnn.com/2011/BUSINESS/02/13/japan.economy.third/index.html|url-status=dead}}</ref><ref name="OECD">{{cite news|url=http://www.oecd-ilibrary.org/economics/country-statistical-profile-japan_20752288-table-jpn|archive-url=https://web.archive.org/web/20130304192606/http://www.oecd-ilibrary.org/economics/country-statistical-profile-japan_20752288-table-jpn|url-status=dead|archive-date=4 March 2013|title=Country statistical profile: Japan|work=[[OECD iLibrary]]|date=28 February 2013|access-date=19 June 2013}}</ref><ref>{{Cite book|title=Japan: 2017 Article IV Consultation : Press Release ; Staff Report ; and Statement by the Executive Director for Japan.|date=2017|publisher=International Monetary Fund|others=International Monetary Fund. Asia and Pacific Department|isbn=9781484313497|location=Washington, D.C.|oclc=1009601181}}</ref><ref name="Bank of Japan">{{cite web|url=http://www.boj.or.jp/en/statistics/tk/index.htm/|title=TANKAN ：日本銀行 Bank of Japan|publisher=Boj.or.jp|work=[[Bank of Japan]]|access-date=1 February 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics|title=Monthly Reports - World Federation of Exchanges|publisher=WFE}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indexes.nikkei.co.jp/en/nkave/newsroom|title=Nikkei Indexes|website=indexes.nikkei.co.jp}}</ref><ref>{{cite web|url=http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2018/|title=The Global Competitiveness Report 2018|access-date=17 October 2018|تاريخ الأرشيف=17 October 2018|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181017082148/http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2018/|url-status=dead|خونديځ نېټه=17 October 2018|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181017082148/http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2018/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20191121034234/http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2018/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017082148/http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2018/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NE.CON.PRVT.CD?most_recent_value_desc=true&year_high_desc=true|title=Household final consumption expenditure (current US$) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=7 April 2018|archive-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111211439/https://data.worldbank.org/indicator/NE.CON.PRVT.CD?most_recent_value_desc=true|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://oec.world/en/rankings/country/eci/|title=OEC - Economic Complexity Ranking of Countries (2013-2017)|website=oec.world|language=en|access-date=16 March 2020|تاريخ الأرشيف=15 March 2020|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200315070458/https://oec.world/en/rankings/country/eci/|url-status=dead|خونديځ نېټه=15 March 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200315070458/https://oec.world/en/rankings/country/eci/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200315070458/https://oec.world/en/rankings/country/eci/|archive-url=https://web.archive.org/web/20200315070458/https://oec.world/en/rankings/country/eci/}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.wto.org/english/res_e/statis_e/wts2019_e/wts2019_e.pdf|title=World Trade Statistical Review 2019|work=[[World Trade Organization]]|page=100|access-date=31 May 2019}}</ref> جاپان په نړۍ کې د موټرو تولیدوونکی دوهم لوی هېواد دی. دا هېواد ډېری وخت د نړۍ ترټولو نوښتګرو هېوادونو کې درجه بندي کېږي، او د نړیوالې اختراع د څو معیارونو په ثبت کې مخکښ دی. د چین او سویلي کوریا مخ په ډېرېدو سیالۍ ته په کتو سره، په اوسني وخت کې جاپان کې تولید له دقیق او پرمختللي ټکنالوژۍ لرونکي موادو لکه مجتمعه مدارونو، هایبرډ موټرونو او روباټونو په تولید باندې تمرکز لري. د کانټو سیمې سربېره، د کانسای سیمه د جاپان اقتصاد لپاره د صنعتي کلسټرونو او تولیدي مرکزونو مخکښه سیمه ده. جاپان د نړۍ ترټولو لوی پورورکوونکی هېواد دی. جاپان په عموم کې کلنی سوداګریز اضافه والی لري او د پام وړ نړیوالې خالصې پانګه اچونې اضافه والی هم لري. جاپان د نړۍ دریمې مالي پانګې ځان سره لري چې ارزښت یې تر ۲۰۲۰م کاله پورې ۱۲ تریلیون ډالرو یا د نړۍ ټولیز ناخالص کورني تولید ۸.۶ سلنې ته رسېږي. دا هېواد د ټولیزې شتمنۍ له اړخه په نړۍ کې دریم لوی هېواد دی.<ref name="2013 PRODUCTION STATISTICS – FIRST 6 MONTHS">{{cite web|url=http://www.oica.net/category/production-statistics/|title=2013 Production Statistics – First 6 Months|work=[[OICA]]|access-date=16 October 2013|archive-date=6 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106174001/http://www.oica.net/category/production-statistics/|url-status=dead}}</ref><ref name="What does the future hold for Japan's electronics firms?">{{cite news|author=Morris, Ben|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-17688322|title=What does the future hold for Japan's electronics firms?|work=[[BBC News]]|date=12 April 2012|access-date=16 October 2013}}</ref><ref>{{Cite web|title=Japan (JPN) Exports, Imports, and Trade Partners {{!}} OEC|url=https://oec.world/en/profile/country/jpn|access-date=2022-03-05|website=OEC - The Observatory of Economic Complexity|language=en}}</ref><ref name="NRI Tokai Industry">{{cite web|author=Iwadare, Yoshihiko|url=http://www.nri.co.jp/english/opinion/papers/2004/pdf/np200475.pdf|title=Strengthening the Competitiveness of Local Industries: The Case of an Industrial Cluster Formed by Three Tokai Prefecters|work=[[Nomura Research Institute]]|date=1 April 2004|page=16|access-date=16 February 2014|archive-date=7 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507221638/http://www.nri.co.jp/english/opinion/papers/2004/pdf/np200475.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="Case study of regional university-industry partnership in practice">{{cite web|author=Kodama, Toshihiro|url=http://www.iist.or.jp/wf/magazine/0098/0098_E.html|title=Case study of regional university-industry partnership in practice|work=Institute for International Studies and Training|date=1 July 2002|access-date=16 February 2014|archive-date=30 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730235112/http://www.iist.or.jp/wf/magazine/0098/0098_E.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Evaluating the Impacts of Regional Cluster Policies">{{cite web|author1=Mori, Junichiro|author2=Kajikawa, Yuya|author3=Sakata, Ichiro|url=http://pari.u-tokyo.ac.jp/policy/paper/IAMOT2010_jmori_cluster.pdf|title=Evaluating the Impacts of Regional Cluster Policies using Network Analysis|work=International Association for Management of Technology|year=2010|page=9|access-date=16 February 2014|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303173712/http://pari.u-tokyo.ac.jp/policy/paper/IAMOT2010_jmori_cluster.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="Location and Role of Foreign Firms in Regional Innovation Systems in Japan">{{cite web|author=Schlunze, Rolf D.|url=http://www.ritsumei.ac.jp/acd/re/k-rsc/ras/04_publications/ria_en/6_01.pdf|title=Location and Role of Foreign Firms in Regional Innovation Systems in Japan|work=[[Ritsumeikan University]]|page=25|access-date=16 February 2014|archive-date=29 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329063132/http://www.ritsumei.ac.jp/acd/re/k-rsc/ras/04_publications/ria_en/6_01.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="Profile of Osaka/Kansai">{{cite web|url=http://www.jetro.go.jp/austria/topics/20121112014-topics/Profile.pdf|title=Profile of Osaka/Kansai|work=[[Japan External Trade Organization]] Osaka|page=10|access-date=16 February 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Japan, savings superpower of the world|date=2 September 2018|newspaper=The Japan Times|access-date=12 September 2020|url=https://www.japantimes.co.jp/opinion/2018/09/02/commentary/japan-commentary/japan-savings-superpower-world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807140043/https://www.japantimes.co.jp/opinion/2018/09/02/commentary/japan-commentary/japan-savings-superpower-world/|archive-date=7 August 2020|url-status=live}}</ref><ref name="creditor">{{cite news|first=Marc|last=Chandler|url=http://www.creditwritedowns.com/2011/08/japan-safe-haven.html|work=Credit Writedowns|title=The yen is a safe haven as Japan is the world's largest creditor|date=19 August 2011|access-date=19 June 2013}}</ref><ref name="creditor 22nd year">{{cite news|author=Obe, Mitsuru|url=https://blogs.wsj.com/japanrealtime/2013/05/28/japan-worlds-largest-creditor-nation-for-22nd-straight-year/|title=Japan World's Largest Creditor Nation for 22nd Straight Year|work=[[The Wall Street Journal]]|date=28 May 2013|access-date=14 October 2013}}</ref><ref>{{Cite web|title=Allianz Global Wealth Report 2021|url=https://www.eulerhermes.com/content/dam/onemarketing/ehndbx/eulerhermes_com/en_gl/erd/publications/pdf/2021_10_07_Global-Wealth-Report.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211007105917/https://www.eulerhermes.com/content/dam/onemarketing/ehndbx/eulerhermes_com/en_gl/erd/publications/pdf/2021_10_07_Global-Wealth-Report.pdf|archive-date=2021-10-07|access-date=2022-03-05}}</ref><ref name="fin">{{cite web|url=https://www.allianz.com/v_1443702256000/media/economic_research/publications/specials/en/AGWR2015_ENG.pdf|work=[[Allianz]]|date=2015|title=Allianz Global Wealth Report 2015|access-date=24 March 2016|تاريخ الأرشيف=21 January 2017|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170121134304/https://www.allianz.com/v_1443702256000/media/economic_research/publications/specials/en/AGWR2015_ENG.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=21 January 2017|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20170121134304/https://www.allianz.com/v_1443702256000/media/economic_research/publications/specials/en/AGWR2015_ENG.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20170121134304/https://www.allianz.com/v_1443702256000/media/economic_research/publications/specials/en/AGWR2015_ENG.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170121134304/https://www.allianz.com/v_1443702256000/media/economic_research/publications/specials/en/AGWR2015_ENG.pdf}}</ref><ref name="Global 500 2015">{{cite web|url=http://fortune.com/global500/|title=Global 500 (updated)|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref><ref name="Global 500 2013">{{cite news|url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2013/full_list/|title=Global 500 2013|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]]}}</ref> جاپان پخوا دوهمه لویه دارایي او شتمني لرله او په دواړو برخو کې یې له متحده ایالتونو وروسته قرار درلود. په ۲۰۱۵م کال کې، هم د دارایي او هم د شتمنۍ له اړخه د چین تر سیوري لاندې راغی. جاپان همدارنګه له متحده ایالاتو وروسته د نومول شوي ناخالص کورني تولید له اړخه په نړۍ کې دوهم لوی اقتصاد درلود. په ۲۰۱۰م کال کې، د چین تر سیوري لاندې راغی.<ref>{{Cite web|url=https://www.allianz.com/v_1443702256000/media/economic_research/publications/specials/en/AGWR2015_ENG.pdf|title=Allianz Global Wealth Report 2015|access-date=10 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170121134304/https://www.allianz.com/v_1443702256000/media/economic_research/publications/specials/en/AGWR2015_ENG.pdf|archive-date=21 January 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.credit-suisse.com/about-us/en/reports-research/global-wealth-report.html|title=Global wealth report|website=Credit Suisse|language=en|access-date=16 March 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://news.yahoo.com/s/ap/20100816/ap_on_bi_ge/as_japan_economy;_ylt=As4hhu.nH4lmeEzte4h.aJxY_aF4;_ylu=X3oDMTM1c2tpc3R0BGFzc2V0A2FwLzIwMTAwODE2L2FzX2phcGFuX2Vjb25vbXkEY2NvZGUDbW9zdHBvcHVsYXIEY3BvcwM3BHBvcwM3BHNlYwN5bl90b3Bfc3RvcmllcwRzbGsDY2hpbmFvdmVydGFr|title=China surges past Japan as No. 2 economy; US next?|publisher=News.yahoo.com|access-date=4 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100824195655/http://news.yahoo.com/s/ap/20100816/ap_on_bi_ge/as_japan_economy|archive-date=24 August 2010|url-status=dead}}</ref> جاپان کې د ۱۹۹۱م کال د شتمنۍ بیې د حبابو سقوط د «ورکې لسیزې» په نوم نامتو د اقتصادي رکود دورې لامل شو چې ځینې وختونه «ورک شل کلونه» یا له هغه څخه ډېر یې هم دوام کړی. له ۱۹۹۵م څخه تر ۲۰۰۷م کاله پورې نومول شوی ناخالص کورنی تولید له ۵.۳۳ ټریلیون ډالرو څخه ۴.۳۶ ټریلیون ډالرو ته راټيټ شو. د ۲۰۰۰مې لسیزې له لومړیو‌څخه، د جاپان مرکزي بانک پرېکړه وکړه چې د هوسا نوي سیاست له لورې اقتصادي وده لږ څه وهڅوي. د پور کچې، په ۲۰۰۷م کال کې د نړیوال مالي ناورین، په ۲۰۱۱م کال کې د توهوکو زلزلې او سونامي او د فوکوشیما هستوي ناورین او په ۲۰۲۰م کال کې د کوویډ-۱۹ وبا په غبرګون کې، خپل زیاتوالي ته دوام ورکړ. تر ۲۰۲۱م کاله پورې، جاپان د نورو ټولو پرمختللو هېوادونو په پرتله د عمومي پور په ډېره لوړه کچه کې قرار لري چې د ناخالص کورني تولید ۲۶۶ سلنه جوړوي. د دې پور ۴۵ سلنه د جاپان بانک په واک کې ده. د زړښت او نفوسو کموالي له امله د جاپان اقتصاد له جدي ننګونو سره مخ دی، ځکه چې په ۲۰۱۰م کال کې یې نفوس ۱۲۸ میلیونو ته رسېده او په ۲۰۲۲م کال کې ۱۲۵.۵ میلیونو ته راکته شوی. داسې انګېرل کېږي چې د دې هېواد نفوس به د ۲۱مې پېړۍ تر منځ پورې به له ۱۰۰ میلیونو څخه هم راټیټ شي.<ref>{{cite web|url=https://www.google.ae/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&met_y=ny_gdp_mktp_cd&hl=en&dl=en#!ctype=l&strail=false&bcs=d&nselm=h&met_y=ny_gdp_mktp_cd&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=region&idim=country:JPN&ifdim=region&hl=en_US&dl=en&ind=false|title=Japanese GDP, nominal}}</ref><ref name="QEdebt">{{cite web|url=https://www.investopedia.com/articles/markets/052516/japans-case-study-diminished-effects-qe.asp/|title=The Diminishing Effects of Japan's Quantitative Easing|first=Ross|last=Sean|website=Investopedia|access-date=1 June 2021}}</ref><ref name="japandebt">{{cite web|url=https://www.marketwatch.com/story/heres-a-lesson-from-japan-about-the-threat-of-a-us-debt-crisis-2018-05-14/|title=Here's a lesson from Japan about the threat of a U.S. debt crisis|first=Sunny|last=Oh|website=MarketWatch}}</ref><ref name="Nikkeimoneypushers">{{cite web|url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/The-Big-Story/The-money-pushers-The-world-is-embracing-Japan-style-economics|title=Nikkei: How the world is embracing Japan style economics|first=Mitsuru|last=One|website=Nikkei}}</ref><ref name="debttogdp">{{cite web|url=https://www.statista.com/statistics/267226/japans-national-debt-in-relation-to-gross-domestic-product-gdp/|title=National debt from 2016 to 2026 in relation to gross domestic product|first=Aaron|last=O'Neill|website=Statista}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.html|work=Statistics Burea of Japan|date=2022|title=Monthly Report (Population)|access-date=10 March 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://population.un.org/wpp/Graphs/Probabilistic/POP/TOT/392|work=United Nations Department of Economic and Social Affairs|date=2015|title=World Population Prospects 2019|access-date=12 July 2018|archive-date=11 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711233413/https://population.un.org/wpp/Graphs/Probabilistic/POP/TOT/392|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.straitstimes.com/asia/east-asia/tokyo-gets-more-crowded-as-japan-hollows-out|work=The Straits Times|date=2019|title=Tokyo gets more crowded as Japan hollows out 2019|access-date=10 July 2019|last1=Sim|first1=Walter}}</ref> == وروسته == له ۱۹۶۰م کال وروسته په درې لسیزو کې، له جګړې وروسته د جاپان اقتصادي معجزې په نوم د جاپان اقتصاد چټکه وده رامنځته شوه. جاپان د اقتصاد، سوداګري او صنعت وزارت په لارښوونو سره په ۱۹۶۰مه لسیزه کې د ۱۰سلنې، په ۱۹۷۰مه لسیزه کې د ۵ سلنې او په ۱۹۸۰مه لسیزه کې د ۴ سلنې منځنۍ ودې سره وکړای شو چې له ۱۹۷۸ تر ۲۰۱۰م کاله پورې د نړۍ دوهم لوی اقتصاد په توګه ځان تثبیت او وساتي، وروسته له هغه د چین خلق جمهوري ترې مخته شو. تر ۱۹۹۰م کاله پورې، د هر کس په سر د جاپان عاید د ډېری لوېدیځو هېوادونو څخه لوړ یا برابر وو. د ۱۹۸۰مې لسیزه په دوهمه نیمایي کې، د سټاک او املاکو بیې لوړېدو یو اقتصادي حباب رامنځته کړ. اقتصادي حباب په ناڅاپي توګه په ۱۹۹۰-۱۹۹۲م کالونو کې کله چې د توکیو د املاکو بدلولو سقوط وکړ، پای ته ورسېد او په ۱۹۹۱م کال کې د املاکو بیې ترټولو لوړې بیې ته ورسېدې. په ۱۹۹۰مه لسیزه کې د جاپان وده د نړیوالې ودې په پرتله ۱.۵ سلنه ورو وه او د ورکې لسیزې اصطلاح یې رامنځته کړه. د دې ټیټې ودې څخه د یوې لسیزې له تېرېدو وروسته یې د ورکو ۲۰ کلونو اصطلاح رامنځته کړه. سربېره پر دې، د هر کس په سر د ناخالص کورني تولید یې له ۲۰۰۱م تر ۲۰۱۰م کاله پورې لا هم توانېدلی دی چې له اروپا او متحده ایالاتو څخه مخکې شي. د ودې له دې ټیټې کچې سره، د جاپان ملي پور، د مخ پر ټیټېدو مالیاتي پایې سره د زړښت په لور روانې ټولنه کې د ټولنیزې هوساینې لګښتونو په پام کې نیولو سره، زیات شوی دی. په جاپان کې د «پرېښودل شویو کورونو» سناریو له کلیوالو سیمو څخه ښاري سیمو ته د ودې په حال کې ده. یو غرنی، آتش فشاني او جزیره یي هېواد، جاپان، د خپل مخ پر ودې اقتصاد او ډېر نفوس لپاره کافي طبیعي‌ سرچینې نلري، او له همدې کبله د پټرولیم او خامو موادو واردولو په بدل کې هغه مواد چې په هغو کې نسبي ګټه ولري لکه انجینیري، څېړنیز او پراختیایي صنعتي مواد صادروي. جاپان له اروپا او متحده ایالاتو وروسته په ټوله کې د خپل کورني کرنیزو لګښتونو د پوښښ له نظره، په نړۍ کې د کرنیزو محصولاتو دریم لوی واردکوونکی هېواد دی. د ټوکیو مېټروپولیټن عمده پلور بازار، د کبانو د Tsukiji نامتو بازار په شمول، په جاپان کې د لومړنیو محصولاتو ترټولو لوی عمده پلور بازار دی. د جاپاني نهنګ ښکار، په ښکاره توګه د څېړنیزو موخو لپاره د نړیوالو قوانینو له مخې غیر قانوني دی. که څه هم د معدني موادو ډېری بڼې په ټول هېواد کې استخراج کېدې، خو بیا هم له جګړې وروسته دوره کې ډېری معدني سرچینې له بهر څخه واردېدې. د فلز لرونکو کانونو سیمه‌ییزې زېرمې د ټیټې درجې له امله په سختۍ سره پروسس کېدې. د دې هېواد لویې او متنوع ځنګلي سرچینې، چې د ۱۹۸۰مې لسیزې په وروستیو کې یې د هېواد ۷۰سلنه پوښلې وه، په پراخ ډول ونه کارول شوې. په سیمه ییزه، ولایتي او ملي کچه د سیاسي پرېکړو له کبله، جاپان پرېکړه وکړه چې د اقتصادي ګټو لپاره له خپلو ځنګلي سرچینو څخه کار وانخلي. کورنیو سرچینو د هېواد د لرګیو یوازې د ۲۵ تر ۳۰ سلنه اړتیاوې پوره کولې. کرنه او کب نیونه ترټولو ښې پرمختللې سرچینې وې، خو د کلونو په زحمت سره پانګې اچونې او زیار څخه وروسته. له همدې کبله، ملت، تولیدي او پروسس کولو صنایع جوړې کړې ترڅو له بهر څخه وارد شوي خام مواد تبدیل کړي. د اقتصادي ودې دې سټراټېژي لپاره د یوه پیاوړي اقتصادي زیربنا جوړول اړین وو چې اړینه انرژي، ټرانسپورټ، ارتباطات او مسلکي پوهه رامنځته کړي.<ref name="productivity">{{cite web|title=Japan's Productivity Ranks Lowest Among G7 Nations for 50 Straight Years|date=January 6, 2022|website=Nippon.com|url=https://www.nippon.com/en/japan-data/h01196/japan%E2%80%99s-productivity-ranks-lowest-among-g7-nations-for-50-straight-years.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106032216/https://www.nippon.com/en/japan-data/h01196/japan%E2%80%99s-productivity-ranks-lowest-among-g7-nations-for-50-straight-years.html|archive-date=January 6, 2022}}</ref> == سرچينې == f2arg9ryknohw627sirpyv8psvmzpxl 0 62463 363270 362023 2026-04-23T03:58:07Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363270 wikitext text/x-wiki {{مالوماتبکس|name=انسټګرام|author={{hlist|[[کېون سيسټروم]]|[[مايک کريګر]]}}|developer=[[ميټا پليټ فارم]] <small>|released={{Start date and age|2010|10|6}}|operating system={{hlist|[[آی او اېس]]|[[اندرايد (چلوونکی کاريال)|اندرايد]]|[[فاير چلوونکی کاريال]]|[[مايکروسافټ وينډوز]]}}|size=196.6 [[Megabyte|MB]] (iOS)<ref>{{cite web|url=https://apps.apple.com/us/app/instagram/id389801252|title=Instagram|website=App Store}}</ref> {{break}} 45.42 MB (Android)<ref>{{cite web|url=https://www.apkmirror.com/apk/instagram/instagram-instagram/|title=Instagram APKs|website=APKMirror}}</ref> <!--use arm64-v8a-nodpi--> {{break}} 46.5 MB (Fire OS) <ref>{{Cite web|title=Amazon.com: Instagram: Appstore for Android|url=https://www.amazon.com/Instagram/dp/B00KZP2DTQ|website=www.amazon.com}}</ref>|language={{hlist|چينايي (ساده او دودیزه)|کرواسین|چکسلواکي|دنمارکي|الماني|انګليسي|فېنلنډي|فرانسوي|جرمني|يوناني|هندي|هانګري|اېندونيزيايي|ايټالوي|جاپانيe|کوريايي|ملايي|ناروېژني|پولنډي|پرتګالي|رومانيايي|روسي|سلواکي|هسپانوي|سويډني|تګالوګ|تايي|ترکي|اوکرايني|وېتناميe|پاړسي}}|license=[[ملکيتي پوستغالی]] with [https://help.instagram.com/581066165581870 Terms of Use]|website={{URL|https://www.instagram.com/}}|لوګو=[[File:instagram logo 2022.svg|150px]]<br />[[File:Instagram logo.svg|150px]]}}[[دوتنه:Instagram_logo.svg|150x150px]][[دوتنه:Instagram_logo_2022.svg|150x150px]] '''انسټاګرام''' {{Efn|The name is often colloquially abbreviated as '''IG''', '''Insta''', or '''the Gram'''.<ref>For example:{{cite book | last1 = Edwards | first1 = Erica B. | last2 = Esposito | first2 = Jennifer | chapter = Reading social media intersectionally | title = Intersectional Analysis as a Method to Analyze Popular Culture: Clarity in the Matrix | url = https://books.google.com/books?id=XXzADwAAQBAJ | series = Futures of Data Analysis in Qualitative Research | location = Abingdon | publisher = Routledge | date = 2019 | isbn = 978-0-429-55700-2 | access-date = May 7, 2020 | quote = Instagram (IG) is a photo sharing app created in October of 2010 allowing users to share photos and videos.}}</ref>}} د [[انځور]] او ویډیو شریکولو ټولنیزې شبکې خدمت دی چې په 2010 کې د [[Kevin Systrom|کیون سیسټروم]] او [[Mike Krieger|مایک کریګر]] لخوا تاسیس شوی ، او وروسته د امریکایی شرکت [[مېتا پلټفارمز|فیسبوک شرکت]] لخوا پېرل شوی. دا پوستغالی کاروونکو ته اجازه ورکوي چې خپل انځورونه او ويډيوګانې اپلوډ کړي او د ځانګړو فلترونو په وسيله ورته ښکلا ورکړي او بېلابېل [[هشټيګونه ( تړوني )]] ورسره ولګوي. پوسټونه په عامه توګه یا د مخکې نه ټاکل شوو ملګرو سره شریکيدی شي. کاروونکي کولی شي د ټاګ او موقعیت له مخې د نورو کاروونکو منځپانګه وارزوي ، د هغې منځپانګې لکه انځورونه وګوري او نور کارونکي تعقیب کړي ترڅو خپل منځپانګه شخصي فیډ ته اضافه کړي. <ref name=":92">{{cite web|url=https://www.socialmediatoday.com/news/instagram-stories-is-now-being-used-by-500-million-people-daily/547270/|title=Instagram Stories is Now Being Used by 500 Million People Daily|website=Social Media Today|access-date=April 16, 2019}}</ref> انسټاګرام په لومړيو کې يوازې د 640 [[پېکسل|پکسلز]] په مربع (1: 1) په تناسب انځور اپلوډ کاوه چې وروسته بيا دغه سايز په 2015 کال کې 1080 پکسلز ته لوړ شو. دې د پیغام رسولو ځانګړتیاوې هم شاملې کړې، په یو پوسټ کې د ډیری عکسونو یا ویډیوګانو شاملولو وړتیا، او د کیسې ځانګړتیا - د دې اصلي سیال Snapchat ته ورته - کوم چې کاروونکو ته اجازه ورکوي چې خپلې منځپانګې په ترتیب فیډ کې پوسټ کړي، هر پوسټ د نورو لپاره 24 ساعته د لاسرسي وړ وي. د جنوري 2019 کې هره ورځ 500 ميليونه وګړي، د کيسې(Story) خدمت کاروي. <ref name=":93">{{cite web|url=https://www.socialmediatoday.com/news/instagram-stories-is-now-being-used-by-500-million-people-daily/547270/|title=Instagram Stories is Now Being Used by 500 Million People Daily|website=Social Media Today|access-date=April 16, 2019}}</ref> انسټاګرام په اصل کې د 2010 په اکتوبر کې د [[د آيفون عامل سيستم|iOS]] لپاره پیل شو، انسټاګرم په چټکۍ سره شهرت ترلاسه کړ، په دوو میاشتو کې يې د یو ملیون ثبت شویو کاروونکو پام ځانته راواړاوه، په يو کال کې بيا دا شمېر 10 ميليونه وګړو ته او بلاخره د 2018 کال د جون مياشت کې دا شمېره 1 ميليارد کاروونکو ته ورسېده. <ref>{{Cite web|title=Instagram hits 1 billion monthly users, up from 800M in September|url=https://social.techcrunch.com/2018/06/20/instagram-1-billion-users/|access-date=October 23, 2020|website=TechCrunch|language=en-US|تاريخ الأرشيف=November 12, 2020|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201112021522/https://consent.yahoo.com/v2/collectConsent?sessionId=3_cc-session_19445865-f82f-466f-9639-f9844056dcbf|url-status=dead|خونديځ نېټه=November 12, 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20201112021522/https://consent.yahoo.com/v2/collectConsent?sessionId=3_cc-session_19445865-f82f-466f-9639-f9844056dcbf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20201112021522/https://consent.yahoo.com/v2/collectConsent?sessionId=3_cc-session_19445865-f82f-466f-9639-f9844056dcbf|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021522/https://consent.yahoo.com/v2/collectConsent?sessionId=3_cc-session_19445865-f82f-466f-9639-f9844056dcbf}}</ref> د 2012 په اپریل کې، [[مېتا پلټفارمز|فیسبوک شرکت]] د نږدې 1مېليارد ډالرو نغدي او سهمي ډول وپيرلو. د [[انډرايد (د عامل سيستم)|Android]] نسخه د 2012 په اپریل کې خپره شوه، وروسته د 2012 په نومبر کې د فیچر محدود [[مېزپاسی سولگر|ډیسټاپ]] انټرفیس، په جون 2014 کې د Fire OS ایپ، او د اکتوبر 2016 کې د [[Windows 10]] لپاره یو اپلیکیشن. د 2015 کال اکتوبر مياشت کې انسټاګرام ته له 40&nbsp;ملیاردو ډېر انځورونه پورته شوي. که څه هم ډېری وختونه د دې بریالیتوب او نفوذ لپاره ستاینه کیږي، انسټاګرم هم د تنکیو ځوانانو رواني روغتیا، د هغې د پالیسۍ او انټرفیس بدلونونو، د دې ادعا شوي [[سانسور]] ، او د کاروونکو لخوا پورته شوي غیرقانوني او نامناسب منځپانګې منفي اغېزه کولو لپاره هم نیوکه شوې.   == تاریخ == [[دوتنه:Instagram_logo_2016.svg|بټنوک|100x100px| د 2016 څخه تر 2022 پورې د انسټاګرام لوګو]] انسټاګرام په [[سان فرانسسکو]] کې د بربن په توګه پرمختګ پیل کړ، د کیون سیسټروم او مایک کریګر لخوا رامینځته شوی ګرځنده چیک ان ایپ. <ref name="inc20112">{{cite web|url=http://www.inc.com/30under30/2011/profile-kevin-systrom-mike-krieger-founders-instagram.html|title=Kevin Systrom and Mike Krieger, Founders of Instagram|last=Lagorio|first=Christine|date=June 27, 2011|work=[[Inc. (magazine)|Inc.]]|access-date=October 4, 2011}}</ref> په دې پوهېدل چې دا د [[Foursquare City Guide|Foursquare]] سره ډیر ورته دی، دوی خپل پوستغالی کې ډېر تمرکز په انځور شریکولو باندې وکړ، کوم چې د کاروونکو په منځ کې یو مشهور فیچر شو. <ref name="NYT history">{{Cite news|Title=Behind Instagram's Success, Networking the Old Way|URL=https://www.nytimes.com/2012/04/14/technology/instagram-founders-were-helped-by-bay-area-connections.html|Work=[[The New York Times]]|Date=April 13, 2012}}</ref> <ref name="NYT history2">{{cite news|first1=Somini|last1=Sengupta|first2=Nicole|last2=Perlroth|first3=Jenna|last3=Wortham|title=Behind Instagram's Success, Networking the Old Way|url=https://www.nytimes.com/2012/04/14/technology/instagram-founders-were-helped-by-bay-area-connections.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414140051/http://www.nytimes.com/2012/04/14/technology/instagram-founders-were-helped-by-bay-area-connections.html|archive-date=2012-04-14|url-access=subscription|url-status=live|website=[[The New York Times]]|date=April 13, 2012|access-date=April 12, 2017}}</ref> دوی پرې د انسټاګرام نوم کېښود.<ref>{{Cite web|url=http://finance.yahoo.com/news/5-most-popular-instagram-accounts-164126625.html|title=5 Of The Most Popular Instagram Accounts|publisher=Yahoo! Finance|access-date=February 10, 2020}}</ref> === 2010-2011: پیل او لوی تمویل === د مارچ په 5، 2010 کې، سیسټروم په بربن کې د کار کولو پرمهال د بیسلین وینچرز او اندریسسن هورویټز سره د $ 500,000 تخمونو تمویل بند کړ. <ref>{{cite web|first=MG|last=Siegler|title=Burbn's Funding Goes Down Smooth. Baseline, Andreessen Back Stealthy Location Startup.|url=https://techcrunch.com/2010/03/05/burbn-funding/|website=[[TechCrunch]]|publisher=[[AOL]]|date=March 5, 2010|access-date=April 12, 2017}}</ref> جوش ریډیل د اکتوبر په میاشت کې د ټولنې مدیر په توګه شامل شو، <ref name="Employees2">{{cite web|first=Alyson|last=Shontell|title=Meet The 13 Lucky Employees And 9 Investors Behind $1 Billion Instagram|url=http://www.businessinsider.com/instagram-employees-and-investors-2012-4|website=[[Business Insider]]|date=April 9, 2012|access-date=April 12, 2017}}</ref> شین سویني د نومبر په میاشت کې د انجینر په توګه شامل شو، <ref name="Employees">{{Cite web}}</ref> او جیسیکا زولمین د اګست په 2011 کې د ټولنې د انجیل په توګه یوځای شو <ref name="Employees" /> <ref>{{cite web|first=Gabriel|last=Beltrone|title=Instagram Surprises With Fifth Employee|url=http://www.adweek.com/digital/instagram-surprises-fifth-employee-133784/|website=[[Adweek]]|publisher=Beringer Capital|date=July 29, 2011|access-date=April 12, 2017}}</ref> لومړی د انسټاګرام پوسټ په پییر 38 کې د سویلي بیچ هاربر عکس و چې د 2010 کال د جولای په 16 د مازدیګر په 5:26 بجو د مایک کریګر لخوا خپور شو. <ref name=":10">{{Cite magazine|url=https://time.com/4408374/instagram-anniversary/|title=Take a Look Back at Instagram's First Posts, Six Years Ago|magazine=Time|access-date=February 10, 2020|archive-date=November 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114233059/https://time.com/4408374/instagram-anniversary/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Instagram post by Mike Krieger • Jul 16, 2010 at 5:26pm UTC|url=https://www.instagram.com/p/G/|access-date=February 10, 2020|website=Instagram}}</ref> سیسټروم خپل لومړی پوسټ شریک کړ، د سپي او د هغه د ملګرې د پښې عکس، څو ساعته وروسته د ماښام په 9:24 بجو. دا په غلط ډول د لومړي انسټاګرام عکس په توګه منسوب شوی ځکه چې په URL کې د [[یوناني ابیڅي|الفبا]] د مخکیني لیک له امله. <ref>{{cite web|title=Instagram post by Kevin Systrom • Jul 16, 2010 at 9:24pm UTC|url=https://www.instagram.com/p/C/|website=Instagram}}</ref> <ref>{{Cite news|URL=http://time.com/2983030/heres-the-first-instagram-photo-ever/|Title=Here's The First Instagram Photo Ever|title=آرشیف کاپي|access-date=2022-07-04|archive-date=2020-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117003825/https://time.com/2983030/heres-the-first-instagram-photo-ever/|url-status=dead}}</ref>  په 6، 2010 کې، د انسټاګرام [[د آيفون عامل سيستم|iOS]] ایپ په رسمي ډول د اپل سټور له لارې خپور شو. <ref>{{cite web|first=MG|last=Siegler|title=Instagram Launches with the Hope of Igniting Communication Through Images|url=https://techcrunch.com/2010/10/06/instagram-launch/|website=[[TechCrunch]]|publisher=[[AOL]]|date=October 6, 2010|access-date=April 8, 2017}}</ref> د 2011 په فبروري کې، راپور ورکړل شو چې انسټاګرام $ 7 ډالر پورته کړي&nbsp;په سلسله کې ملیونونه د یو شمیر پانګوالو لخوا تمویل کیږي ، پشمول د بنچمارک کیپیټل ، [[جېک ډورسي|جیک ډورسي]] ، کریس ساکا (د پلازمینې فنډ له لارې) ، او ادم ډی اینجیلو . <ref>{{cite web|first=MG|last=Siegler|title=Instagram Filters Through Suitors To Capture $7 Million in Funding Led By Benchmark|url=https://techcrunch.com/2011/02/02/instagram-funding/|website=[[TechCrunch]]|publisher=[[AOL]]|date=February 2, 2011|access-date=April 22, 2017}}</ref> دا معامله د انسټاګرام په شاوخوا کې $ 20 ارزښت لري&nbsp;ملیون <ref>{{cite web|first=Eric|last=Markowitz|title=How Instagram Grew From Foursquare Knock-Off to $1 Billion Photo Empire|url=https://www.inc.com/eric-markowitz/life-and-times-of-instagram-the-complete-original-story.html|website=[[Inc. (magazine)|Inc.]]|publisher=Mansueto Ventures|date=April 10, 2012|access-date=April 22, 2017}}</ref> د 2012 په اپریل کې، انسټاګرام $ 50 پورته کړل&nbsp;ملیونونه د پانګوالو پانګوالو څخه د 500 ډالرو سره&nbsp;ملیون ارزښت <ref>{{cite web|first=Alexia|last=Tsotsis|title=Right Before Acquisition, Instagram Closed $50M at A$500M Valuation From Sequoia, Thrive, Greylock And Benchmark|url=https://techcrunch.com/2012/04/09/right-before-acquisition-instagram-closed-50m-at-a-500m-valuation-from-sequoia-thrive-greylock-and-benchmark/|website=[[TechCrunch]]|publisher=[[AOL]]|date=April 9, 2012|access-date=April 22, 2017}}</ref> جوشوا کوشنر د انسټاګرام د لړۍ B تمویل راټولولو دورې کې دوهم لوی پانګه اچونکی و چې د هغه د پانګوونې شرکت ، Thrive Capital رهبري کوي ، ترڅو په فېسبوک کې له پلور وروسته خپلې پیسې دوه چنده کړي. <ref name="forbes.com2">{{cite web|title=The 26-Year-Old VC Who Cashed In On Instagram|url=https://www.forbes.com/sites/stevenbertoni/2012/05/02/the-26-year-old-vc-who-cashed-out-in-instagram/|website=Forbes|access-date=January 2, 2016}}</ref> === 2012-2014: د فیسبوک لخوا اضافي پلیټ فارمونه او استملاک === د ۲۰۱۲ کال د اپریل په ۳مه، انسټاګرام د انډرایډ تلیفونونو لپاره د خپل [[انډرايد (د عامل سيستم)|اپلیکیشن]] یوه نسخه خپره کړه، <ref name="Android launch2">{{cite web|first=Alexia|last=Tsotsis|title=With Over 30 Million Users on iOS, Instagram Finally Comes To Android|url=https://techcrunch.com/2012/04/03/instagram-android-demum/|website=[[TechCrunch]]|publisher=[[AOL]]|date=April 3, 2012|access-date=April 8, 2017}}</ref> <ref name="Android launch3">{{cite web|first=Alexia|last=Tsotsis|title=With Over 30 Million Users on iOS, Instagram Finally Comes To Android|url=https://techcrunch.com/2012/04/03/instagram-android-demum/|website=[[TechCrunch]]|publisher=[[AOL]]|date=April 3, 2012|access-date=April 8, 2017}}</ref> او له یوې ورځې څخه په کمه موده کې له یو ملیون څخه زیات ځله ډاونلوډ شوی. <ref>{{cite web|first=Jeff|last=Blagdon|title=Instagram for Android breaks 1 million downloads in less than a day|url=https://www.theverge.com/2012/4/4/2924600/instagram-android-1-million-downloads|website=[[The Verge]]|date=April 4, 2012|access-date=April 22, 2017}}</ref> د Android ایپ له هغه وخت راهیسې دوه مهم تازه معلومات ترلاسه کړي: لومړی، د 2014 په مارچ کې، کوم چې د اپلیکیشن فایل اندازه نیمایي ته کمه کړه او د فعالیت ښه والی یې اضافه کړ؛ <ref>{{cite web|first=Karissa|last=Bell|title=Instagram Releases Faster, More Responsive Android App|url=http://mashable.com/2014/03/11/instagram-android-update/|website=[[Mashable]]|date=March 11, 2014|access-date=April 24, 2017}}</ref> <ref>{{cite web|first=David|last=Cohen|title=Twice As Quick, Half As Large: Instagram Updates Android App|url=http://www.adweek.com/digital/instagram-android-5-1/|website=[[Adweek]]|publisher=Beringer Capital|date=March 11, 2014|access-date=April 24, 2017}}</ref> بیا د اپریل په 2017 کې، د آفلاین حالت اضافه کولو لپاره چې کاروونکو ته اجازه ورکوي چې د انټرنیټ اتصال پرته مینځپانګې وګوري او ورسره اړیکه ونیسي. د اعلان په وخت کې، دا راپور ورکړل شوی و چې د انسټاګرام 600٪ 80&nbsp;ملیون کارونکي د متحده ایالاتو څخه بهر موقعیت لري ، او پداسې حال کې چې پورته ذکر شوي فعالیت د دې اعلان کې ژوندی و ، انسټاګرام هم خپله اراده اعلان کړه چې نور ځانګړتیاوې په آفلاین کې چمتو کړي ، او دا چې دوی "د iOS نسخه سپړنه کوي". <ref>{{cite web|first=Josh|last=Constine|title=Instagram on Android gets offline mode|url=https://techcrunch.com/2017/04/18/instagram-offline/|website=[[TechCrunch]]|publisher=[[AOL]]|date=April 18, 2017|access-date=April 24, 2017}}</ref> <ref>{{cite web|first=Josh|last=Constine|title=Instagram on Android gets offline mode|url=https://techcrunch.com/2017/04/18/instagram-offline/|website=[[TechCrunch]]|publisher=[[AOL]]|date=April 18, 2017|access-date=April 24, 2017}}</ref> <ref>{{cite web|first=Abhimanyu|last=Ghoshal|title=Instagram now works offline on Android|url=https://thenextweb.com/apps/2017/04/19/instagram-now-works-offline-android/|website=The Next Web|date=April 19, 2017|access-date=April 24, 2017}}</ref> د 2012 کال د اپریل په 9، [[مېتا پلټفارمز|فیسبوک]] انسټاګرام په $ 1 پیرودل&nbsp;ملیارد نغدي او ذخیره، <ref>{{cite web|first1=Alexei|last1=Oreskovic|first2=Gerry|last2=Shih|title=Facebook to buy Instagram for $1&nbsp;billion|url=https://www.reuters.com/article/us-facebook-idUSBRE8380M820120410|work=[[Reuters]]|date=April 10, 2012|access-date=April 22, 2017}}</ref> <ref>{{cite web|first=Evelyn M.|last=Rusli|title=Facebook Buys Instagram for $1 Billion|url=https://dealbook.nytimes.com/2012/04/09/facebook-buys-instagram-for-1-billion/|website=[[The New York Times]]|date=April 9, 2012|access-date=April 22, 2017}}</ref> <ref>{{cite web|first=Bruce|last=Upbin|title=Facebook Buys Instagram For $1 Billion. Smart Arbitrage.|url=https://www.forbes.com/sites/bruceupbin/2012/04/09/facebook-buys-instagram-for-1-billion-wheres-the-revenue/|website=[[Forbes]]|date=April 9, 2012|access-date=April 22, 2017}}</ref> د داسې پلان سره چې شرکت په خپلواکه توګه اداره کړي. <ref name="cnn-acquisition2">{{cite web|author-link=Laurie Segall|first=Laurie|last=Segall|title=Facebook acquires Instagram for $1&nbsp;billion|url=https://money.cnn.com/2012/04/09/technology/facebook_acquires_instagram/|website=[[CNNMoney]]|date=April 9, 2012|access-date=April 22, 2017}}</ref> <ref>{{cite web|first=Thomas|last=Houston|title=Facebook to buy Instagram for $1&nbsp;billion|url=https://www.theverge.com/2012/4/9/2936375/facebook-buys-instagram|website=[[The Verge]]|date=April 9, 2012|access-date=April 22, 2017}}</ref> <ref>{{cite web|first1=Josh|last1=Constine|first2=Kim-Mai|last2=Cutler|title=Facebook Buys Instagram For $1 Billion, Turns Budding Rival into Its Standalone Photo App|url=https://techcrunch.com/2012/04/09/facebook-to-acquire-instagram-for-1-billion/|website=[[TechCrunch]]|publisher=[[AOL]]|date=April 9, 2012|access-date=April 22, 2017}}</ref> د برتانیا د عادلانه سوداګرۍ دفتر د اګست په 14، 2012 کې دا تړون تصویب کړ، <ref>{{cite web|title=Facebook's Instagram bid gets go-ahead from the OFT|url=https://www.bbc.com/news/business-19258608|website=[[BBC]]|date=August 14, 2012|access-date=April 22, 2017}}</ref> او د اګست په 22، 2012 کې، په متحده ایاالتو کې د سوداګرۍ فدرالي کمیسیون خپلې څیړنې بندې کړې، د دې معاملې پرمخ وړلو ته اجازه ورکوي. <ref>{{cite web|first=Alexei|last=Oreskovic|title=FTC clears Facebook's acquisition of Instagram|url=https://www.reuters.com/article/us-facebook-instagram-idUSBRE87L14W20120823|work=[[Reuters]]|date=August 22, 2012|access-date=April 22, 2017}}</ref> د سپتمبر په 6، 2012، د انسټاګرام او فیسبوک ترمنځ معامله په رسمي توګه د 300 ډالرو پیرود قیمت سره وتړل شوه.&nbsp;ملیون نغدې او ۲۳&nbsp;ملیون ونډې سټاک. <ref>{{cite web|url=http://www.zdnet.com/article/facebook-buying-instagram-for-300-million-23-million-shares/|title=Facebook buying Instagram for $300&nbsp;million, 23 million shares|last=Protalinski|first=Emil|date=April 23, 2012|publisher=[[ZDNet]]|access-date=April 22, 2017}}</ref> دا معامله د CNN په وینا د فېسبوک ټاکل شوي لومړني عامه وړاندیز دمخه وتړل شوه. <ref name="cnn-acquisition3">{{cite web|author-link=Laurie Segall|first=Laurie|last=Segall|title=Facebook acquires Instagram for $1&nbsp;billion|url=https://money.cnn.com/2012/04/09/technology/facebook_acquires_instagram/|website=[[CNNMoney]]|date=April 9, 2012|access-date=April 22, 2017}}</ref> د معاملې قیمت د $ 35 سره پرتله شوی&nbsp;ملیون [[یاهو!]] په 2005 کې د فلکر لپاره پیسې ورکړل شوې. <ref name="cnn-acquisition">{{Cite web}}</ref> [[مارک زاکربرګ|مارک زوکربرګ]] وویل چې فیسبوک "په خپلواکه توګه د انسټاګرام جوړولو او ودې ته ژمن دی." <ref name="cnn-acquisition" /> د وائرډ په وینا، معامله د ''سیسټروم'' $ 400 خالصه کړه&nbsp;ملیون <ref>{{cite magazine|first=Mike|last=Isaac|title=Exclusive: Facebook Deal Nets Instagram CEO $400 Million|url=https://www.wired.com/2012/04/facebook-buys-instagram/|magazine=[[Wired (magazine)|Wired]]|date=April 9, 2012|access-date=April 22, 2017}}</ref> د 2012 په نومبر کې، انسټاګرام د ویب پاڼې پروفایلونه پیل کړل، هرچا ته اجازه ورکوي چې د محدود فعالیت سره د ویب براوزر څخه د کاروونکو فیډونه وګوري، <ref>{{cite magazine|first=Mike|last=Isaac|title=Exclusive: Facebook Deal Nets Instagram CEO $400 Million|url=https://www.wired.com/2012/04/facebook-buys-instagram/|magazine=[[Wired (magazine)|Wired]]|date=April 9, 2012|access-date=April 22, 2017}}</ref> همدارنګه د ''بیجونو'' انتخاب، د پروفایلونو سره د لینک کولو لپاره د ویب ویجټ بټنونه. <ref>{{Cite web|date=November 21, 2012|title=Instagram Launches Embeddable "Badges" To Help You Promote Your Beautiful Profile On The Web|url=https://social.techcrunch.com/2012/11/21/instagram-launches-embeddable-badges-to-help-you-promote-your-beautiful-profile-on-the-web/|access-date=April 17, 2021|website=TechCrunch|language=en-US}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> د اپلیکیشن له پیل راهیسې دا د نوم شوي موقعیت ټیګ کولو چمتو کولو لپاره د Foursquare API ټیکنالوژي کارولې. د 2014 په مارچ کې، انسټاګرام د فیسبوک ځایونو کارولو لپاره ټیکنالوژي ازموینه او بدلول پیل کړل. <ref>{{cite web|first=Austin|last=Carr|title=Instagram Testing Facebook Places Integration To Replace Foursquare|url=https://www.fastcompany.com/3028166/instagram-testing-facebook-places-integration-to-replace-foursquare|work=[[Fast Company]]|date=March 25, 2014|access-date=April 24, 2017}}</ref> <ref>{{cite web|first=Billy|last=Steele|title=Instagram is testing Facebook Places integration for location tagging|url=https://www.engadget.com/2014/03/25/instagram-tests-facebook-places/|website=[[Engadget]]|publisher=[[AOL]]|date=March 25, 2014|access-date=April 24, 2017}}</ref> === 2015-2017: بیا ډیزاین او وینډوز ایپ === د 2015 په جون کې، د ډیسټاپ ویب پاڼې کاروونکي انٹرفیس بیا ډیزاین شوی ترڅو ډیر فلیټ او لږترلږه شي، مګر د هر عکس لپاره د سکرین ډیر ځای سره او د انسټاګرام ګرځنده ویب پاڼې ترتیب سره ورته وي. <ref>{{cite web|first=Jacob|last=Kastrenakes|title=Instagram is launching a redesigned website with bigger photos|url=https://www.theverge.com/2015/6/9/8753023/instagram-website-redesign-launching-bigger-photos|website=[[The Verge]]|date=June 9, 2015|access-date=April 22, 2017}}</ref> <ref>{{cite web|first=Napier|last=Lopez|title=Instagram for the Web is getting a cleaner, flatter redesign|url=https://thenextweb.com/apps/2015/06/09/instagram-for-the-web-is-getting-a-cleaner-flatter-redesign/|website=The Next Web|date=June 9, 2015|access-date=April 22, 2017|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203032818/https://thenextweb.com/apps/2015/06/09/instagram-for-the-web-is-getting-a-cleaner-flatter-redesign/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Shadman|first=Aadil|title=Instagram on Web Just Got a Major Design Overhaul|url=https://propakistani.pk/2015/06/11/instagram-on-web-just-got-a-major-design-overhaul/|website=propakistani.pk|date=June 11, 2015}}</ref> سربیره پردې ، د عکسونو یو قطار د ګرځنده ترتیب سره سمون لپاره د پنځو عکسونو پرځای یوازې درې لري. د ''سلایډ شو بینر'' <ref name="prevlayout22">{{Cite web|url=http://lavozmarketing.com/wp-content/uploads/2013/03/Screen-shot-2013-03-08-at-3.12.12-PM-1024x605.png|title=Pre-June-2015 Instagram website layout screenshot with ''"slideshow banner"''}}</ref> <ref name="prevlayout3">{{Cite web|url=https://beta.techcrunch.com/wp-content/uploads/2012/11/screen-shot-2012-11-05-at-9-39-20-am.png|title=Pre-2015 Instagram website layout screenshot.|access-date=2022-07-04|archive-date=2020-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128193558/https://beta.techcrunch.com/wp-content/uploads/2012/11/screen-shot-2012-11-05-at-9-39-20-am.png|url-status=dead}}</ref> د پروفایل پاڼې په سر کې، کوم چې په ورته وخت کې د کارونکي لخوا د عکسونو اوه عکسونو ټایلونو سلایډ ښودلی، په تصادفي ترتیب کې په مختلفو وختونو کې بدل شوی. برسېره پردې، پخوانۍ زاویه پروفایل عکسونه سرکلر شول. د 2016 په اپریل کې، انسټاګرام د وینډوز 10 ګرځنده اپلیکیشن خپور کړ، د مایکروسافټ او خلکو د کلونو غوښتنې وروسته چې د پلیټ فارم لپاره یو اپلیکیشن خپور کړي. <ref>{{cite web|first=Daniel|last=Rubino|title=Nokia releases #2InstaWithLove social app to put some pressure on Instagram|url=http://www.windowscentral.com/nokia-releases-2instawithlov-social-app-pressure-instagram|website=Windows Central|publisher=Mobile Nations|date=March 5, 2013|access-date=April 8, 2017}}</ref> <ref>{{cite web|first=Tom|last=Warren|title=Nokia wants Instagram for Windows Phone, piles pressure on with #2InstaWithLove|url=https://www.theverge.com/2013/3/6/4070934/windows-phone-instagram-app-nokia-pressure|website=[[The Verge]]|date=March 6, 2013|access-date=April 8, 2017}}</ref> پلیټ فارم دمخه د انسټاګرام بیټا نسخه درلوده ، لومړی د نومبر په 21 ، 2013 کې د وینډوز تلیفون 8 لپاره خپور شو. <ref>{{cite web|first=Tom|last=Warren|title=Instagram launches on Windows 10 Mobile, finally gets video support|url=https://www.theverge.com/2016/4/28/11525396/instagram-windows-10-mobile-app|website=[[The Verge]]|date=April 28, 2016|access-date=April 8, 2017}}</ref> <ref>{{cite web|first=Tom|last=Warren|title=Instagram launches on Windows 10 Mobile, finally gets video support|url=https://www.theverge.com/2016/4/28/11525396/instagram-windows-10-mobile-app|website=[[The Verge]]|date=April 28, 2016|access-date=April 8, 2017}}</ref> <ref>{{cite web|first=Stuart|last=Dredge|title=Instagram arrives on Windows Phone (and yes, you CAN take photos)|url=https://www.theguardian.com/technology/2013/nov/20/instagram-windows-phone-photos-videos|website=[[The Guardian]]|date=November 20, 2013|access-date=April 8, 2017}}</ref> نوي اپلیکیشن د ویډیوګانو لپاره ملاتړ اضافه کړ (د پوسټونو یا کیسې لیدل او رامینځته کول ، او ژوندی جریان لیدل) ، البم پوسټونه او مستقیم پیغامونه. <ref>{{cite web|first=Tom|last=Warren|title=Instagram launches on Windows 10 Mobile, finally gets video support|url=https://www.theverge.com/2016/4/28/11525396/instagram-windows-10-mobile-app|website=[[The Verge]]|date=April 28, 2016|access-date=April 8, 2017}}</ref> په همدې ډول، د وینډوز 10 شخصي کمپیوټرونو او ټابلیټونو لپاره یو اپلیکیشن د اکتوبر په 2016 کې خپور شو <ref>{{cite web|first=Tom|last=Warren|title=Instagram arrives on Windows 10 PCs and tablets, still not on iPad|url=https://www.theverge.com/2016/10/14/13283082/instagram-arrives-on-windows-10-pcs-and-tablets-still-not-on-ipad|website=[[The Verge]]|date=October 14, 2016|access-date=April 8, 2017}}</ref> <ref>{{cite web|first=Tom|last=Warren|title=Instagram arrives on Windows 10 PCs and tablets, still not on iPad|url=https://www.theverge.com/2016/10/14/13283082/instagram-arrives-on-windows-10-pcs-and-tablets-still-not-on-ipad|website=[[The Verge]]|date=October 14, 2016|access-date=April 8, 2017}}</ref> د می په میاشت کې، انسټاګرام خپل ګرځنده ویب پاڼه تازه کړه ترڅو کاروونکو ته اجازه ورکړي چې عکسونه اپلوډ کړي، او د سپړنې ټب "لږ وزن" نسخه اضافه کړي. <ref>{{cite web|url=https://www.theverge.com/2017/5/8/15562892/instagram-mobile-browser-photo-upload|title=You can now upload Instagram photos from its mobile website|last=Carman|first=Ashley|date=May 8, 2017|website=[[The Verge]]|access-date=May 9, 2017}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://techcrunch.com/2017/05/08/instagram-mobile-web/|title=Instagram launches mobile web sharing to pursue global growth|last=Constine|first=Josh|date=May 8, 2017|website=[[TechCrunch]]|publisher=[[AOL]]|access-date=May 9, 2017}}</ref> د می په 11، 2016 کې، انسټاګرام خپل ډیزاین ته بدلون ورکړ، د اپلیکیشن د کاروونکي انٹرفیس لپاره د تور او سپین فلیټ ډیزاین موضوع، او لږ سکیومورفیسټیک ، ډیر [[wiktionary:abstract|خلاص]] ، "مډرن" او رنګین عکس اضافه کړ. <ref>{{cite web|first=Jacob|last=Kastrenakes|title=Instagram launches redesigned app and icon|url=https://www.theverge.com/2016/5/11/11656252/instagram-redesigns-icon-app|website=[[The Verge]]|date=May 11, 2016|access-date=April 24, 2017}}</ref> <ref>{{cite web|first=Sarah|last=Perez|title=Instagram's big redesign goes live with a colorful new icon, black-and-white app and more|url=https://techcrunch.com/2016/05/11/instagrams-big-redesign-goes-live-with-a-colorful-new-icon-black-and-white-app-and-more/|website=[[TechCrunch]]|publisher=[[AOL]]|date=May 11, 2016|access-date=April 24, 2017}}</ref> <ref>{{Cite news|Title=Instagram is changing its iconic logo – here's why|URL=https://www.telegraph.co.uk/technology/2016/05/11/instagram-is-changing-its-iconic-logo--heres-why/}}</ref> د نوي ډیزاین اوازونه لومړی په اپریل کې خپریدل پیل شول ، کله چې ویرج د ''ټیپسټر'' څخه سکرین شاټ ترلاسه کړ ، مګر په هغه وخت کې ، د انسټاګرام ویاند په ساده ډول خپرونې ته وویل چې دا یوازې یو مفهوم و. <ref>{{cite web|first=Casey|last=Newton|title=Instagram is testing a new black-and-white design|url=https://www.theverge.com/2016/4/26/11512718/instagram-redesign-black-white|website=[[The Verge]]|date=April 26, 2016|access-date=April 24, 2017}}</ref> د دسمبر په 6، 2016، انسټاګرام د تبصرو خوښول معرفي کړل. په هرصورت، د پوسټ لایکونو برعکس، هغه کارن چې تبصره یې خپره کړې د دوی د خبرتیا په انبکس کې د تبصرو لایکونو په اړه خبرتیاوې نه ترلاسه کوي. اپلوډر کولی شي په اختیاري توګه پریکړه وکړي چې په پوسټ کې نظرونه غیر فعال کړي. <ref>{{Cite web|url=https://www.bustle.com/articles/198593-how-to-turn-off-comments-for-a-post-on-instagram-avoid-all-the-drama-before|title=How To Turn Off Comments On Instagram|website=Bustle}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://money.cnn.com/2016/12/06/technology/instagram-turn-off-comments/index.html|title=Instagram finally lets users disable comments|first=Sara Ashley|last=O'Brien|date=December 6, 2016|website=CNNMoney}}</ref> د ګرځنده وېب مخکښ پای د می 4، 2017 راهیسې د عکسونو اپلوډ کولو اجازه ورکوي. د انځور فلټرونه او د ویډیو اپلوډ کولو وړتیا بیاځلي معرفي نه شوه. <ref>{{cite web|last1=Zoll|first1=Keiko|title=Here's How To Use The New Instagram Mobile Website|url=https://www.romper.com/p/how-to-use-instagram-mobile-site-to-post-share-photos-without-the-app-56972|website=Romper|language=en|date=May 10, 2017}}</ref> <ref>{{cite web|last1=Zoll|first1=Keiko|title=Here's How To Use The New Instagram Mobile Website|url=https://www.romper.com/p/how-to-use-instagram-mobile-site-to-post-share-photos-without-the-app-56972|website=Romper|language=en|date=May 10, 2017}}</ref> د اپریل په 30، 2019 کې، د Windows 10 موبایل ایپ بند شو، که څه هم ګرځنده وېب پاڼه د محدود فعالیت سره د [[Progressive web application|پرمختلونکي ویب غوښتنلیک]] (PWA) په توګه شتون لري. ایپ په وینډوز 10 کمپیوټرونو او ټابلیټونو کې شتون لري ، په 2020 کې PWA ته هم تازه شوی. === 2018-2019: IGTV، د ورته کاونټر لرې کول، مدیریت بدلونونه === د ډیټا پورټ وړتیا په اړه د GDPR مقرراتو سره مطابقت کولو لپاره ، انسټاګرام کاروونکو ته وړتیا معرفي کړه چې د 2018 په اپریل کې د دوی د کاروونکو ډیټا آرشیف ډاونلوډ کړي. <ref>{{Cite web|title=Instagram launches "Data Download" tool to let you leave|url=https://social.techcrunch.com/2018/04/24/instagram-export/|access-date=October 24, 2020|website=TechCrunch|language=en-US|تاريخ الأرشيف=October 26, 2020|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201026140728/https://techcrunch.com/2018/04/24/instagram-export/|url-status=dead|خونديځ نېټه=October 26, 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20201026140728/https://techcrunch.com/2018/04/24/instagram-export/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20201026140728/https://techcrunch.com/2018/04/24/instagram-export/|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026140728/https://techcrunch.com/2018/04/24/instagram-export/}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Gartenberg|first=Chaim|date=April 24, 2018|title=Instagram adds new data download tool to export pictures and user information|url=https://www.theverge.com/2018/4/24/17276106/instagram-data-download-tool-export-privacy-gdpr-compliance|access-date=October 24, 2020|website=The Verge|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Gartenberg|first=Chaim|date=April 24, 2018|title=Instagram adds new data download tool to export pictures and user information|url=https://www.theverge.com/2018/4/24/17276106/instagram-data-download-tool-export-privacy-gdpr-compliance|access-date=October 24, 2020|website=The Verge|language=en}}</ref> IGTV د 2018 کال د جون په 20 پیل شو، د یو واحد ویډیو غوښتنلیک په توګه. د سپتمبر په 24 ، 2018 ، کریګر او سیسټروم په یوه بیان کې اعلان وکړ چې دوی به له انسټاګرام څخه لاس واخلي. <ref>{{cite web|url=https://instagram-press.com/blog/2018/09/24/statement-from-kevin-systrom-instagram-co-founder-and-ceo/|title=Statement from Kevin Systrom, Instagram Co-Founder and CEO|last=Systrom|first=Kevin|publisher=Instagram|date=September 24, 2018|access-date=September 25, 2018}}</ref> <ref>{{Cite news|URL=https://www.npr.org/2018/09/25/651383143/instagram-co-founders-to-step-down|Title=Instagram Co-Founders To Step Down|Publisher=NPR|Date=September 25, 2018}}</ref> د اکتوبر په 1، 2018 اعلان شو چې ادم موسیري به د انسټاګرام نوی مشر وي. <ref>{{Cite news|Date=October 1, 2018|Title=Former Facebook News Feed head Adam Mosseri to lead Instagram|URL=https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/former-facebook-news-feed-head-adam-mosseri-lead-instagram-n915531}}</ref> <ref>{{Cite news|Title=Meet Adam Mosseri, the new head of Instagram|URL=https://techcrunch.com/2018/10/01/adam-mosseri-head-of-instagram/|Publisher=TechCrunch|Date=October 1, 2018}}</ref> د فیسبوک F8 په جریان کې، دا اعلان شوی و چې انسټاګرم به په کاناډا کې پیل شي، د نورو کاروونکو لخوا د پوسټ شوي منځپانګې لپاره په عامه توګه ښودل شوي " لکه " شمیرل پیل کړي. <ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2019/4/30/18523847/instagram-hide-likes-test-canada|title=Instagram will test hiding public like counts in Canada|last=Carman|first=Ashley|date=April 30, 2019|website=The Verge|access-date=December 29, 2019}}</ref> د خوښې شمېرې به یوازې هغه کارونکي ته ښکاره شي چې په اصل کې منځپانګه پوسټ کړې. موسیري وویل چې دا د دې لپاره و چې کاروونکي "یو څه لږ اندیښنه ولري چې دوی په انسټاګرام کې څومره لایکونه ترلاسه کوي او یو څه ډېر وخت د هغه خلکو سره په اړیکه کې تېر کړي چې دوی ورته پام کوي." <ref>{{Cite news|URL=https://www.washingtonpost.com/technology/2019/05/01/heres-why-instagram-is-going-hide-your-likes/?noredirect=on|Title=Here's why Instagram is going to hide your 'likes'|Date=May 1, 2019}}</ref> <ref name=":1">{{Cite news|URL=https://www.bbc.com/news/world-49026935|Title=Instagram hides likes count 'to remove pressure'|Date=July 18, 2019}}</ref> دا استدلال شوی چې د نورو سره په نسبت کې د خوښیو ټیټ شمېر کولی شي په کاروونکو کې د ټیټ ځان درناوي کې مرسته وکړي. <ref name=":1" /> <ref name=":0">{{Cite web}}</ref> ازمايښت د 2019 په می کې پیل شو، او په جولای کې 6 نورو بازارونو ته وغځول شو. <ref name=":1" /> <ref name=":03">{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2019/4/30/18523847/instagram-hide-likes-test-canada|title=Instagram will test hiding public like counts in Canada|last=Carman|first=Ashley|date=April 30, 2019|website=The Verge|access-date=December 29, 2019}}</ref> پیلوټ د ۲۰۱۹ کال په نومبر میاشت کې په ټوله نړۍ کې پراخ شو. <ref name=":04">{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2019/4/30/18523847/instagram-hide-likes-test-canada|title=Instagram will test hiding public like counts in Canada|last=Carman|first=Ashley|date=April 30, 2019|website=The Verge|access-date=December 29, 2019}}</ref> همدارنګه د 2019 په جولای کې، انسټاګرام اعلان وکړ چې دا به د خدماتو په اړه د ځورونې او منفي تبصرو کمولو لپاره ډیزاین شوي نوي ځانګړتیاوې پلي کړي. <ref name="Bryant2019">{{Cite news|Title=Instagram's anti-bullying AI asks users: 'Are you sure you want to post this?'|URL=https://www.theguardian.com/technology/2019/jul/09/instagram-bullying-new-feature-do-you-want-to-post-this|Date=July 9, 2019}}</ref> د 2019 په اګست کې ، انسټاګرام هم له اپلیکیشن څخه د "فالونګ" ټب لرې کولو پیلوټ پیل کړ ، کوم چې کاروونکو ته اجازه ورکړې وه چې د کاروونکو لخوا د خوښیو او نظرونو فیډ وګوري چې دوی یې تعقیبوي. دا بدلون د اکتوبر په میاشت کې رسمي شو، د محصول مشر ویشل شاه وویل چې دا فیچر لږ کارول شوی او ځینې کاروونکي "حیران شوي" کله چې دوی پوه شول چې د دوی فعالیت په دې ډول څرګندیږي. <ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2019/10/7/20903080/instagram-following-activity-tab-disappearing|title=Instagram's Following tab is going away this week|last=Lee|first=Dami|date=October 7, 2019|website=The Verge|access-date=December 29, 2019}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.mic.com/p/instagrams-following-tab-will-be-removed-for-all-users-19195621|title=Instagram will no longer snitch on your thirsty late-night likes|website=Mic|access-date=December 29, 2019}}</ref> د اکتوبر په 2019 کې، انسټاګرام د پوسټونو شمیر محدودیت معرفي کړ چې د پاڼې سکرول کولو حالت کې لیدل کیږي پرته لدې چې ننوتل. تر دې وخته پورې، عامه پروفایلونه د ټولو کاروونکو لپاره شتون درلود، حتی کله چې ننوتل نه وي. د بدلون په تعقیب ، د یو شمیر پوسټونو لیدو وروسته یو پاپ اپ اړتیا لري چې کارونکي د مینځپانګې لیدو ته دوام ورکولو لپاره لاګ ان شي. <ref>{{cite web|first1=Ravie|last1=Lakshmanan|title=Instagram now forces people to sign in to view public profiles|url=https://thenextweb.com/socialmedia/2019/10/28/instagram-now-forces-people-to-sign-in-to-view-public-profiles/|access-date=May 31, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030012944/https://thenextweb.com/socialmedia/2019/10/28/instagram-now-forces-people-to-sign-in-to-view-public-profiles/|archive-date=October 30, 2019|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web|first1=Ravie|last1=Lakshmanan|title=Instagram now forces people to sign in to view public profiles|url=https://thenextweb.com/socialmedia/2019/10/28/instagram-now-forces-people-to-sign-in-to-view-public-profiles/|access-date=May 31, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030012944/https://thenextweb.com/socialmedia/2019/10/28/instagram-now-forces-people-to-sign-in-to-view-public-profiles/|archive-date=October 30, 2019|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web|title=Is there a reason why we can no longer view instagram profiles without having to log in?: Instagram|url=https://www.reddit.com/r/Instagram/comments/di9l35/is_there_a_reason_why_we_can_no_longer_view/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200531161115/https://www.reddit.com/r/Instagram/comments/di9l35/is_there_a_reason_why_we_can_no_longer_view/|archive-date=May 31, 2020|access-date=May 31, 2020}}</ref> === 2020-اوسنۍ: نوې ځانګړتیاوې === د 2020 په مارچ کې ، انسټاګرام د "Co-Wating" په نوم یو نوی خصوصیت پیل کړ. نوی فیچر کاروونکو ته اجازه ورکوي چې د ویډیو کالونو له لارې یو بل سره پوسټونه شریک کړي. د انسټاګرام په وینا ، دوی د Co-Watching پیل ته مخه کړه ترڅو د [[کوويډ-۱۹ وبا|COVID-19 وبا په]] پایله کې د ټولنیز واټن له امله د ملګرو او کورنۍ سره په حقیقت کې د وصل کېدو غوښتنې پوره کړي. <ref>{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/instagram-co-watching-feature-group-video-calling-sharing-posts-coronavirus-2020-3|title=Instagram has announced a new feature that lets you share posts over video chat, and the platform sped up the rollout to make it available now that more people are quarantining amid the coronavirus outbreak|work=[[Business Insider]]|access-date=March 24, 2020}}</ref> د 2020 په اګست کې ، انسټاګرام د "ریلز" په نوم یو نوی خصوصیت پیل کړ. فیچر د TikTok سره ورته دی. <ref>{{Cite web|url=https://www.businessofbusiness.com/articles/instagram-reels-tiktok-data-snapchat-influencers/|title=A look inside Reels: Can Instagram's new feature beat TikTok?|website=www.businessofbusiness.com|date=August 11, 2020}}</ref> انسټاګرام د اګست په 2020 کې وړاندیز شوي پوسټونه هم اضافه کړل. د تیرو 48 ساعتونو څخه د پوسټونو له لارې سکرول کولو وروسته ، انسټاګرام د دوی د ګټو پورې اړوند پوسټونه له هغو حسابونو څخه ښیې چې دوی یې نه تعقیبوي. <ref>{{Cite web|last=Carman|first=Ashley|date=August 19, 2020|title=Instagram rolls out suggested posts to keep you glued to your feed|url=https://www.theverge.com/2020/8/19/21373809/instagram-suggested-posts-update-end-feed|access-date=October 23, 2020|website=The Verge|language=en}}</ref> د 2021 په فبروري کې ، انسټاګرام د عمودي کیسې په نوم د نوي فیچر ازموینه پیل کړه ، د ځینو سرچینو لخوا ویل شوي چې د ټیک ټیک څخه الهام اخیستل کیږي. <ref>{{Cite web|date=February 3, 2021|title=Instagram Testing TikTok-Inspired Vertical Stories in Its App|url=https://www.iphonehacks.com/2021/02/instagram-testing-vertical-stories.html|access-date=February 4, 2021|website=iPhone Hacks {{!}} #1 iPhone, iPad, iOS Blog|language=en-US|تاريخ الأرشيف=February 3, 2021|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210203213656/https://www.iphonehacks.com/2021/02/instagram-testing-vertical-stories.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=February 3, 2021|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210203213656/https://www.iphonehacks.com/2021/02/instagram-testing-vertical-stories.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210203213656/https://www.iphonehacks.com/2021/02/instagram-testing-vertical-stories.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203213656/https://www.iphonehacks.com/2021/02/instagram-testing-vertical-stories.html}}</ref> په ورته میاشت کې، دوی کیسې ته د فیډ پوسټونو شریکولو وړتیا لرې کولو ازموینه هم پیل کړه. <ref>{{Cite web|date=February 3, 2021|title=Instagram Testing TikTok-Inspired Vertical Stories in Its App|url=https://www.iphonehacks.com/2021/02/instagram-testing-vertical-stories.html|access-date=February 4, 2021|website=iPhone Hacks {{!}} #1 iPhone, iPad, iOS Blog|language=en-US|تاريخ الأرشيف=February 3, 2021|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210203213656/https://www.iphonehacks.com/2021/02/instagram-testing-vertical-stories.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=February 3, 2021|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210203213656/https://www.iphonehacks.com/2021/02/instagram-testing-vertical-stories.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210203213656/https://www.iphonehacks.com/2021/02/instagram-testing-vertical-stories.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203213656/https://www.iphonehacks.com/2021/02/instagram-testing-vertical-stories.html}}</ref> د 2021 په مارچ کې ، انسټاګرام یو نوی فیچر په لاره واچاوه چې پکې څلور کسان په یوځل ژوندی کیدی شي. <ref>{{Cite web|last=Carman|first=Ashley|date=March 1, 2021|title=Instagram's new Live Rooms feature lets up to four people go live at once|url=https://www.theverge.com/2021/3/1/22306984/instagram-live-rooms-launch-video|access-date=March 1, 2021|website=The Verge|language=en}}</ref> انسټاګرام دا هم اعلان وکړ چې لویانو ته به اجازه ورنکړل شي چې تنکي ځوانانو ته پیغام ورکړي چې د ماشومانو د خوندیتوب د نویو پالیسیو د یوې برخې په توګه دوی تعقیب نه کړي. <ref name=":72">{{Cite web|title=A safe version of Instagram|url=https://netmag.pk/a-safe-version-of-instagram/|access-date=April 22, 2021|website=NetMag|date=March 20, 2021|language=en-US|خونديځ نېټه=April 30, 2023|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20230430170058/https://netmag.pk/a-safe-version-of-instagram/|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230430170058/https://netmag.pk/a-safe-version-of-instagram/|archive-url=https://web.archive.org/web/20230430170058/https://netmag.pk/a-safe-version-of-instagram/}}</ref> <ref name=":42">{{Cite news|date=March 16, 2021|title=Jack Ma's SCMP Joins Hong Kong Media Groups Facing China Control|language=en|work=Bloomberg.com|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-03-16/jack-ma-s-scmp-joins-hong-kong-media-groups-facing-china-control|access-date=March 16, 2021}}</ref> <ref name=":53">{{Cite web|last=Klar|first=Rebecca|date=March 16, 2021|title=Instagram to restrict direct messages between teens and adults they don't follow|url=https://thehill.com/policy/technology/543280-instagram-to-restrict-direct-messages-between-teens-and-adults-they-dont|access-date=March 16, 2021|website=TheHill|language=en}}</ref> <ref name=":52">{{Cite web|last=Klar|first=Rebecca|date=March 16, 2021|title=Instagram to restrict direct messages between teens and adults they don't follow|url=https://thehill.com/policy/technology/543280-instagram-to-restrict-direct-messages-between-teens-and-adults-they-dont|access-date=March 16, 2021|website=TheHill|language=en}}</ref> د می په 2021 کې ، انسټاګرام په ځینو سیمو کې کاروونکو ته اجازه ورکړه چې د دوی پروفایل پاڼې کې ضمیرونه اضافه کړي. <ref>{{Cite tweet|user=instagram|title=Add pronouns to your profile ✨|number=1392176784028749824|date=May 11, 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Carman|first=Ashley|date=May 11, 2021|title=Instagram will let people list their pronouns on their profiles|url=https://www.theverge.com/2021/5/11/22431055/instagram-pronoun-profile-update-setting|access-date=May 15, 2021|website=The Verge|language=en}}</ref> د اکتوبر په 4، 2021، [[فیسبوک]] د 2008 راهیسې ترټولو خراب بند و. بندښت د فیسبوک ملکیت نور پلیټ فارمونه هم اغیزمن کړي، لکه انسټاګرام او [[واټساف|واټس اپ]] . <ref>{{Cite news|Title=Facebook, WhatsApp, Instagram suffer worldwide outage|URL=https://apnews.com/article/facebook-whatsapp-instagram-outage-8b9d3862ed957029e545182a595fdce1}}</ref> امنیتي کارپوهانو ستونزه د احتمالي DNS پورې تړلې په توګه پیژندلې. <ref>{{Cite web|last1=Duffy|first1=Clare|last2=Lyngaas|first2=Sean|date=October 4, 2021|title=Facebook, Instagram, WhatsApp go down|url=https://www.cnn.com/2021/10/04/tech/facebook-instagram-whatsapp-outage/index.html|url-status=live|access-date=October 4, 2021|website=[[CNN Business]]}}</ref> د مارچ په 17، 2022 کې، زوکربرګ پلان تایید کړ چې پلیټ فارم ته د غیر فنجی وړ ټوکنونو (NFTs) اضافه کړي. <ref>{{cite web|last1=Smith|first1=Timothy|title=Zuckerberg Announces Instagram Will Incorporate NFTs|url=https://www.investopedia.com/mark-zuckerberg-flags-nfts-on-instagram-5222404|date=March 16, 2022}}</ref> بیا د می په 7 ، 2022 ، اعلان شو چې انسټاګرام به د ایتیریم ، پولیګون ، سولانا او فلو بلاکچینز څخه د NFTs ملاتړ وکړي. ملاتړ شوی ب featureه ، کوم چې به وړیا وي ، کاروونکو ته به اجازه ورکړي چې د انسټاګرام له لارې د دوی بټوې سره وصل کولو سره خپل کریپټو هنر وښیې. <ref>{{Cite web|last=Nelson|first=Danny|date=2022-05-08|title=Meta's Instagram to Support NFTs From Ethereum, Polygon, Solana, Flow|url=https://www.coindesk.com/business/2022/05/08/metas-instagram-to-support-nfts-from-ethereum-polygon-solana-flow/|access-date=2022-05-10|website=www.coindesk.com|language=en|archive-date=2022-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509200148/https://www.coindesk.com/business/2022/05/08/metas-instagram-to-support-nfts-from-ethereum-polygon-solana-flow/|url-status=dead}}</ref> [[دوتنه:Instagram_versione_(santa_fiora,_peschiera).jpg|کيڼ|بټنوک| یو اصلي انځور (کیڼ اړخ ته) په اوتومات ډول د انسټاګرام لخوا مربع ته اړول شوی ، او د کاروونکي (ښي) په انتخاب کې یو فلټر اضافه شوی.]] [[دوتنه:Instagram_Filters_2011.jpg|کيڼ|بټنوک| د یو غیر پروسس شوي عکس عکس کولاج (پورته کیڼ لور ته) په 2011 کې د 16 مختلف انسټاګرام فلټرونو سره ترمیم شوی]] کاروونکي کولی شي عکسونه او لنډ ویډیوګانې اپلوډ کړي، د نورو کاروونکو فیډونه تعقیب کړي، <ref>{{cite web|last=Buck|first=Stephanie|date=May 30, 2012|title=The Beginner's Guide to Instagram|url=https://www.yahoo.com/news/beginners-guide-instagram-220028085.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160429065837/https://www.yahoo.com/news/beginners-guide-instagram-220028085.html|archive-date=April 29, 2016|access-date=April 22, 2017|publisher=[[Yahoo!]]}}</ref> او د ځای په نوم د جیوټاګ عکسونه. <ref>{{cite web|title=Posting & Adding Locations|url=https://help.instagram.com/488619974671134|website=Instagram Help|publisher=Instagram|access-date=April 22, 2017}}</ref> کاروونکي کولی شي خپل حساب د "شخصي" په توګه تنظیم کړي، په دې توګه اړتیا لري چې دوی د نوي پیروانو غوښتنې تصویب کړي. <ref>{{cite web|first=Megan|last=Grant|title=How To Remove Followers On Instagram, As Long As You Have A Private Account|url=https://www.bustle.com/articles/198566-how-to-remove-followers-on-instagram-as-long-as-you-have-a-private-account|website=[[Bustle (magazine)|Bustle]]|publisher=Bustle Digital Group|date=December 6, 2016|access-date=December 7, 2017}}</ref> کاروونکي کولی شي خپل انسټاګرام حساب نورو ټولنیزو شبکو سایټونو سره وصل کړي ، دوی ته وړتیا ورکوي چې پورته شوي عکسونه دې سایټونو ته شریک کړي. <ref>{{cite web|first=Dan|last=Frommer|title=Here's How To Use Instagram|url=http://www.businessinsider.com/instagram-2010-11|website=[[Business Insider]]|date=November 1, 2010|access-date=April 22, 2017}}</ref> د سپتمبر په 2011 کې، د اپلیکیشن نوې نسخه کې نوي او ژوندي فلټرونه ، فوري ټیکټ – شفټ ، د لوړ ریزولوشن عکسونه، اختیاري سرحدونه، یو کلیک روټیشن، او یو تازه آئیکون شامل وو. <ref>{{cite web|first=Jennifer|last=Van Grove|title=Instagram 2.0 Launches: A Faster App With Live Filters & Hi-Res Photos|url=http://mashable.com/2011/09/20/instagram-version-2/|website=[[Mashable]]|date=September 20, 2011|access-date=April 22, 2017}}</ref> <ref>{{cite magazine|first=Duncan|last=Geere|title=Instagram Adds High-Res Photos, New Filters in Version 2.0|url=https://www.wired.com/2011/09/instagram-update/|magazine=[[Wired (magazine)|Wired]]|date=September 20, 2011|access-date=April 22, 2017}}</ref> عکسونه په پیل کې په مربع پورې محدود وو، د 1: 1 اړخ تناسب؛ د اګست 2015 راهیسې، ایپ د پورټریټ او پراخه سکرین اړخ تناسب هم ملاتړ کوي. <ref>{{cite web|first=Ariha|last=Setalvad|title=You can now post full-size landscape and portrait photos on Instagram|url=https://www.theverge.com/2015/8/27/9212523/instagram-full-size-photos-portrait-landscape|website=[[The Verge]]|date=August 27, 2015|access-date=April 22, 2017}}</ref> <ref>{{cite news|first=Rhiannon|last=Williams|title=Instagram finally drops square picture rules to embrace rectangular photos|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/news/11827747/Instagram-finally-drops-square-picture-rules-to-embrace-rectangular-photos.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/news/11827747/Instagram-finally-drops-square-picture-rules-to-embrace-rectangular-photos.html|archive-date=January 10, 2022|url-access=subscription|url-status=live|website=[[The Daily Telegraph]]|date=August 27, 2015|access-date=April 22, 2017}}</ref> <ref>{{cite web|first=Ariha|last=Setalvad|title=You can now post full-size landscape and portrait photos on Instagram|url=https://www.theverge.com/2015/8/27/9212523/instagram-full-size-photos-portrait-landscape|website=[[The Verge]]|date=August 27, 2015|access-date=April 22, 2017}}</ref> کاروونکي کولی شي پخوا د کارونکي جیوټاګ شوي عکسونو نقشه وګوري. دا خصوصیت د 2016 په سپتمبر کې لیرې شو، د ټیټ کارونې په حواله. <ref>{{cite web|first=Casey|last=Newton|title=Instagram is getting rid of photo maps|url=https://www.theverge.com/2016/9/6/12817340/instagram-photo-map-removals|website=[[The Verge]]|date=September 6, 2016|access-date=April 28, 2017}}</ref> <ref>{{cite web|first=Emma|last=Hinchcliffe|title=Instagram is killing photo maps|url=http://mashable.com/2016/09/06/instagram-kills-photo-maps/|website=[[Mashable]]|date=September 6, 2016|access-date=April 28, 2017}}</ref> د دسمبر 2016 راهیسې، پوسټونه د اپلیکیشن شخصي ساحه کې "خوندي" کیدی شي. دا خصوصیت د اپریل په 2017 کې تازه شو ترڅو کاروونکو ته اجازه ورکړي چې خوندي شوي پوسټونه په نوم راټولولو کې تنظیم کړي. کاروونکي کولی شي خپل پوسټونه په شخصي ذخیره کولو ساحه کې "آرشیف" کړي، د خلکو او نورو کاروونکو لپاره د لید څخه بهر. دا اقدام د کاروونکو د عکسونو له حذف کولو څخه د مخنیوي لپاره د یوې لارې په توګه لیدل کیده چې د مطلوب شمیر "خوښۍ" نه ترلاسه کوي یا ستړي شوي ، بلکه د عکسونو حذف کولو "بیړني چلند" محدودولو لپاره د یوې لارې په توګه ، کوم چې خدمت بې برخې کوي. د منځپانګې. په اګست کې، انسټاګرام اعلان وکړ چې دا به په تارونو کې د نظرونو تنظیم کول پیل کړي، کاروونکو ته اجازه ورکوي چې په اسانۍ سره د ځوابونو سره اړیکه ونیسي. د فبروري 2017 راهیسې، تر لسو پورې عکسونه یا ویډیوګانې په یوه پوسټ کې شامل کیدی شي، د مینځپانګې سره د سویپ وړ کیروسل په توګه څرګندیږي. فیچر په اصل کې عکسونه مربع شکل ته محدود کړل، مګر د اګست په میاشت کې یو تازه معلومات ترلاسه کړل ترڅو د دې پرځای د انځور او منظرې عکسونه فعال کړي. د 2018 په اپریل کې ، انسټاګرام د "فوکس موډ" په نوم د پورټریټ موډ نسخه په لاره واچوله ، کوم چې په نرمۍ سره د عکس یا ویډیو شالید روښانه کوي پداسې حال کې چې موضوع په تمرکز کې ساتي کله چې غوره شي. <ref>{{Cite news|URL=https://www.theverge.com/2018/4/10/17217424/instagram-focus-mode-mentions-sticker|Title=Instagram launches a portrait mode and a new way to tag friends in Stories}}</ref> په نومبر کې، انسټاګرام د Alt متن ملاتړ پیل کړ ترڅو د لید ضعیفانو لپاره د عکسونو توضیحات اضافه کړي. دوی یا په اتوماتيک ډول د اعتراض پیژندنې (د موجوده فیسبوک ټیکنالوژۍ په کارولو سره) یا په لاسي ډول د اپلوډر لخوا مشخص شوي. د مارچ په 1، 2021، انسټاګرام د انسټاګرام لایو "کوټې" په نوم یو نوی فیچر پیل کړ چې څلور کسان یوځای ژوند کوي. د می په 2021 کې ، انسټاګرام په انسټاګرام ریلز او کیسې کې د ویډیوګانو لپاره د لاسرسي نوې ځانګړتیا اعلان کړه ترڅو جوړونکو ته اجازه ورکړي چې د دوی مینځپانګې کې تړل شوي سرلیکونه ځای په ځای کړي. === هشتګونه === د 2011 په جنوري کې، انسټاګرام هشټاګ معرفي کړ ترڅو کاروونکو سره مرسته وکړي چې دواړه عکسونه او یو بل ومومي. انسټاګرام کاروونکي هڅوي چې ځانګړي او اړونده دواړه ټاګونه رامینځته کړي ، د دې پرځای چې د "عکس" په څیر عمومي ټکي ټاګ کړي ، ترڅو عکسونه څرګند شي او د انسټاګرام ورته فکر لرونکي کاروونکو راجلب کړي. [[وېشنيزه:انسټګرام]] [[وېشنيزه:وينډوز]] [[وېشنيزه:مایکروساف]] [[وېشنيزه:فيسبوک]] [[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]] shpxvb6otrtp12klq6pp6g1mt4qrije 0 62630 363274 282431 2026-04-23T05:24:22Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363274 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} '''بېتي ماریون وایټ''' (د ۱۹۲۲ کال د جنوري له ۱۷ – د ۲۰۲۱ کال د ډسمبر تر ۳۱) یوه امریکایي ممثله او کمېډینه وه. نوموړې چې د پخواني ټلویزیون مخکښه وه او له تلویزیوني ژوند سره یې له اوو لسیزو زیاته ښکېلتیا درلوده، د وختېرۍ (سرګرمۍ) په صنعت کې د خپل پراخه کار پر مټ پېژندل شوې وه او له لومړیو مېرمنو وه چې د کمرې مخې او شاته ته یې کار وکړ. هغه لومړنۍ ښځه وه چې په متحده ایالاتو کې یې له حالت سره سم کمېډ (له الیزابېت سره ژوند یا ''Life with Elizabeth'') تولید کړ چې دې کار نوموړې ته په ۱۹۵۵ کال کې د هالیووډ د ویاړلې ښاروالې نوم ورکړ. وایټ زیاتره د "لومړۍ ټلویزیوني مېرمنې" په نوم یادېږي، چې دا لقب د ۲۰۱۸ کال د مستند فلم د سرلیک لپاره وکارول شو چې د نوموړې د ژوند او مسلک په اړه معلومات وړاندې کوي.<ref>{{Cite web |last=Tenz |first=Courtney |date=January 17, 2017 |title=Betty White, comedian and actress, turns 95 |url=http://www.dw.com/en/betty-white-comedian-and-actress-turns-95/a-37147282 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811225136/http://www.dw.com/en/betty-white-comedian-and-actress-turns-95/a-37147282 |archive-date=August 11, 2017 |access-date=August 11, 2017 |website=Deutsche Welle}}</ref><ref>{{Cite web |date=January 17, 2017 |title=Happy birthday! Actress and comedian Betty White turns 95 |url=http://fox59.com/2017/01/17/betty-white-turns-95/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811222036/http://fox59.com/2017/01/17/betty-white-turns-95/ |archive-date=August 11, 2017 |access-date=August 11, 2017 |website=FOX59 |quote=Popular actress and comedian Betty White turns 95 on Tuesday.}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pioneers of Television: Sitcoms: TV Programs on Iowa Public Television |url=http://www.iptv.org/series.cfm/19195/pioneers_television/ep:101/episodes |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150106060936/http://www.iptv.org/series.cfm/19195/pioneers_television/ep%3A101/episodes |archive-date=January 6, 2015 |access-date=January 22, 2015 |publisher=Iptv.org}}</ref><ref>{{Cite news|date=January 17, 2011|title=Happy Birthday Betty White! – General News|work=Hollywood.com|url=http://www.hollywood.com/news/brief/7750758/happy-birthday-betty-white?page=all|url-status=live|access-date=January 22, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150106063736/http://www.hollywood.com/news/brief/7750758/happy-birthday-betty-white?page=all|archive-date=January 6, 2015}}</ref><ref>{{Cite web |last=McFarland |first=Melanie |date=December 31, 2021 |title=Remembering Betty White, America's grandmother and the first lady of television, dead at 99 |url=https://www.salon.com/2021/12/31/remembering-betty-white-americas-grandmother-and-the-first-lady-of-television-at-99/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220101011325/https://www.salon.com/2021/12/31/remembering-betty-white-americas-grandmother-and-the-first-lady-of-television-at-99/ |archive-date=January 1, 2022 |access-date=January 1, 2022 |website=Salon}}</ref><ref>{{Cite web |date=January 1, 2022 |title=Betty White, 'first lady of television', dies days ahead of her 100th birthday |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/hollywood/betty-white-first-lady-of-television-dies-days-ahead-of-her-100th-birthday-101640980220781.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220101011335/https://www.hindustantimes.com/entertainment/hollywood/betty-white-first-lady-of-television-dies-days-ahead-of-her-100th-birthday-101640980220781.html |archive-date=January 1, 2022 |access-date=January 1, 2022 |website=[[Hindustan Times ]]}}</ref> وایټ له راډیو څخه ټلویزیون ته له لېږد وروسته، د امریکایي لوبو پروګرامونو، لکه پسورډ، نښلولو یا جوړه کولو لوبې (''Match Game'')، چوغلګرۍ (''Tattletales'')، ریښتیا ویل (''To Tell the Truth'')، د هالیوډ څلورلارو (''The Hollywood Squares'')، او د ۲۵۰۰۰ ډالرو هرم (''The $25,000 Pyramid'') اصلې څېره وه. وایټ چې د "د لوبو د نندارې د لومړۍ مېرمنې" په نوم یاده شوه، لومړۍ ښځه شوه چې په ۱۹۸۳ کال یې د "یوازې سړیو! یا ''Just Men!'' " نندارې لپاره د غوره لوبې نندارې د کوربه لپاره د ورځنۍ ایمي جایزه ترلاسه کړه. هغه د بېباکه او ښایسته (''The Bold and the Beautiful'')، د بوسټن قانون (''Boston Legal'')، او کرول برنیټ (''The Carol Burnett Show'') په ننداره کې د څرګندېدو له اړخه شهرت درلود. د نوموړې ترټولو لویې ونډې په سی بی ایس (CBS) کې د ماري تایلر مور ننداره (۱۹۷۳ – ۱۹۷۷) کې د سو آن نیوېنز له حالت سره سم کمېډ، په ان بي سي کې د زرینو نجونو یا Golden Girls  (۱۹۸۵ – ۱۹۹۲) کې د روز نېلنډ له حالت سر سم کومېډ، او په ټی وي لنډ کې په کلېولنډ کې جذابه (''Hot in Cleveland'') (۲۰۱۰ – ۲۰۱۵) کې د ایلکا اوستروسکي په ونډه کې له حالت سره سم کمېډ وې. هغې د ۲۰۰۹ کال په پروپوزل (''The Proposal'' ) (۲۰۰۹) رومانتيک کميډي فلم کې له راڅرګندېدو وروسته نوي شهرت ترلاسه کړ او وروسته په ۲۰۱۰ کال کې د شنبې شپې په فسبوکي ژوندۍ خپرونه کې د کوربتوب له امله د بريالي کمپاين موضوع وه، چې هغې ته يې په کمېډي لړۍ کې د غوره مېلمه ممثلې لپاره د پرائم ټايم ايمي جايزه وړاندې کړه.<ref>{{Cite web |last=Stacy Conradt, Mental Floss |date=February 23, 2010 |title=10 reasons we love Betty White |url=http://edition.cnn.com/2010/LIVING/worklife/02/23/mf.betty.white.why.love/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006151452/http://edition.cnn.com/2010/LIVING/worklife/02/23/mf.betty.white.why.love/ |archive-date=October 6, 2014 |access-date=January 22, 2015 |publisher=CNN}}</ref> وایټ په ۲۰۱۴ کال کې "په تفریحی ونډه کې (ښځینه) د ترټولو اوږد تلویزیوني کار" له اړخه او په ۲۰۱۸ کال کې په راډیو، تلویزیون او فلم کې د خپل د اوږد کار له اړخه د ګینیس نړیوال ریکارډ ترلاسه کړ. وایټ په بېلابېلو برخو کې د ایمې اته جایزې، د امریکایي کمېډي دری جایزې، د پردې د مخ د ممثلو ګیلډ دری جایزې او د ګرامي جایزه ترلاسه کړې. نوموړې د هالیوو د مشهورو څېرو د پیاده تګ ستوری لري او په ۱۹۵۵ کال کې د ټلویزیون د شهرت د تالار غړې شوه.<ref>{{Cite news|last=Dawn|first=Randee|date=September 6, 2013|title=Betty White, 'Breaking Bad' earn 'Guinness World Records' titles|work=[[Today.com]]|url=http://www.today.com/entertainment/betty-white-breaking-bad-earn-guinness-world-records-titles-8C11089734|url-status=live|access-date=October 13, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002031258/http://www.today.com/entertainment/betty-white-breaking-bad-earn-guinness-world-records-titles-8C11089734|archive-date=October 2, 2013}}</ref><ref>{{Cite web |title=Longest TV career by an entertainer (female) |url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/107740-longest-tv-career-by-an-entertainer-female |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180827174958/http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/107740-longest-tv-career-by-an-entertainer-female |archive-date=August 27, 2018 |access-date=August 27, 2018 |publisher=Guinness World Records}}</ref><ref>{{Cite web |title=Betty White |url=http://www.emmys.com/bios/betty-white |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714150109/http://www.emmys.com/bios/betty-white |archive-date=July 14, 2014 |access-date=July 10, 2014 |website=emmys.com}}</ref> == لومړی ژوند == بېتي ماریون وایټ د ۱۹۲۲ کال د جنورۍ په ۱۷ نیټه د الینوس په اوک پارک کې نړې ته سترګې خلاصې کړې. نوموړې وایي چې بېتي د هغې قانوني نوم و او د الیزابیت لنډه بڼه نه وه. هغه د کریسټین ټیس (اصلي نوم: کاچیکیس)، چې د کور مېرمن وه، او هورېس لوګن وایټ، چې یو میشګان مېشته او د برېښنا د کمپنۍ اجرایوي رئیس و، یوازینۍ ماشومه وه. د نوموړې مورنی نيکه ډنمارکي و او پلارنی نيکه يې يوناني و او د هغې نورې ريښې انګلیسي او او ويلزي دي (د هغې دواړه اناګانې کاناډايي اصله وې چې ريښې يې په اونټاريو کې وې).<ref name="BiographyCom">{{Cite web |date=March 3, 2016 |title=Betty White Biography |url=http://www.biography.com/people/betty-white-9542614 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161214204801/http://www.biography.com/people/betty-white-9542614 |archive-date=December 14, 2016 |access-date=January 6, 2017 |publisher=A&E Television Networks}}</ref><ref name="shemadeit">{{Cite web |title=Betty White |url=http://www.shemadeit.org/meet/biography.aspx?m=117 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130408093214/http://www.shemadeit.org/meet/biography.aspx?m=117 |archive-date=April 8, 2013 |access-date=October 13, 2013 |website=She Made It |publisher=[[The Paley Center for Media]]}}</ref><ref name="Inside">{{Cite episode|title=Betty White|series=Inside the Actors Studio|last=Lipton|first=James (host)|network=Bravo|date=September 28, 2010|season=16|number=1606}}</ref><ref>{{cite web |date=January 3, 2022 |title=The Late Great Betty White Actually Had A Connection With Michigan |url=https://wcrz.com/betty-whites-connection-to-michigan/ |access-date=January 6, 2022 |website=[[WCRZ]]}}</ref><ref name="O">{{Cite book|last=O'Dell|first=Cary|url=https://archive.org/details/womenpioneersint00odel|title=Women Pioneers in Television: Biographies of Fifteen Industry Leaders|date=January 1, 1997|publisher=McFarland & Company|isbn=978-0-7864-0167-3|access-date=January 18, 2014|url-access=registration}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hollywoodland Category: Betty White in the 1930 Census Posted by Allen Ellenberger on April 14, 2014 |url=http://allanellenberger.com/category/1930-census/ |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20150122183738/http://allanellenberger.com/category/1930-census/ |archive-date=January 22, 2015 |access-date=January 22, 2015 |publisher=Allanellenberger.com}}</ref><ref name="kan">{{Cite news|last=Smolenyak|first=Megan|date=June 16, 2010|title=Betty White: White-Hot in Cleveland or Not|work=[[HuffPost]]|url=https://www.huffpost.com/entry/betty-white-white-hot-in_b_614937|url-status=live|access-date=December 31, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20100619091942/http://www.huffingtonpost.com/megan-smolenyak-smolenyak/betty-white-white-hot-in_b_614937.html|archive-date=June 19, 2010}}</ref><ref name="pressbur">{{Cite news|last=Scott|first=Walter|date=December 21, 1986|title=Personality Parade|work=[[Pittsburgh Press]]|url=https://news.google.ca/newspapers?id=hbktAAAAIBAJ&sjid=W4YFAAAAIBAJ&pg=5457,3226354|url-status=dead|access-date=April 29, 2010|archive-url=https://archive.today/20130110110027/http://news.google.ca/newspapers?id=hbktAAAAIBAJ&sjid=W4YFAAAAIBAJ&pg=5457,3226354|archive-date=January 10, 2013}}</ref><ref>{{Cite news|last=Nolasco|first=Stephanie|date=May 5, 2010|title=Betty White Draws Line With Nudity & Marijuana But Hopes For Beer Pong Rematch On 'SNL'|publisher=StarPulse|url=http://www.starpulse.com/news/Stephanie_Nolasco/2010/05/05/betty_white_draws_line_with_nudity_ma|url-status=live|access-date=May 9, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101121013703/http://www.starpulse.com/news/Stephanie_Nolasco/2010/05/05/betty_white_draws_line_with_nudity_ma|archive-date=November 21, 2010}}</ref> د وایټ کورنۍ په ۱۹۲۳ کال کې د کالیفورنیا الامبرا ته هغه وخت کډه شوه چې نوموړې تر یو کال کم عمر درلود او وروسته د ستر ناورین په وخت کې لاس انجلس ته لاړه. د ډېرو پیسو د ګټلو لپاره، د هغې پلار کرسټالي راډیوګانې جوړل پیل کړل او هرځای یې د پلور هڅې کولې. لکه څرنګه چې دا وخت د ناورین لوړه کچه وه او لږ کسانو لوړ عاید درلود، هغه په ځینو وختونو کې د سپو په ګډون د نورو توکو په بدل راډیوګانې تبادله کولې.<ref>{{Cite news|last=Jacobs|first=Matthew|date=January 17, 2013|title=Betty White's 91st Birthday: 10 Facts About America's Golden Girl|work=HuffPost|url=https://www.huffpost.com/entry/betty-white-birthday-facts_n_2489755|url-status=live|access-date=December 31, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20131111011652/http://www.huffingtonpost.com/2013/01/17/betty-white-birthday-facts_n_2489755.html|archive-date=November 11, 2013}}</ref><ref name="SNL2010">{{Cite episode|title=Betty White|series=Saturday Night Live|series-link=Saturday Night Live|network=NBC|date=May 8, 2010|season=35|number=679}}</ref><ref name="Betty">{{Cite news|date=September 8, 2009|title=Betty White Interview – Part 1 of 5|publisher=Youtube|url=https://www.youtube.com/watch?v=i2ZHoxceYsU|url-status=live|access-date=February 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170416054028/https://www.youtube.com/watch?v=i2ZHoxceYsU|archive-date=April 16, 2017}}</ref> وایټ د بیورلي هیلز په هورس من لومړنۍ ښونځۍ او د بیورلي هیلز په عالي لیسه کې کې زده کړې وکړې او په ۱۹۳۹ کال کې فارغه شوه. د وحش ژوند سره د هغې لېوالتیا سیرا نیواډا ته د نوموړې د کورنۍ د رخصتیو له امله رامنځ ته شوه. هغې په پیل کې د ځنګل د ساتونکې په توګه کار ته لېواله وه، خو دا شونې نه وه ځکه په هغه وخت کې ښځو ته اجازه نه وه چې د ساتونکي په توګه خدمت وکړي. پرځای یې نوموړې له لیکنو سره لېوالتیا پر مخ یوړه. نوموړې د هورس مان په ښوونځۍ کې د فراغت د نندارې لیکلنه او مشري وکړه او په دې کار یې له تمثیل سره لېوالتیا وموندله. نوموړې چې د خپلو الګو جینټ مکډونالډ او نیلسن ایډي تر اغېز لاندې راغلې وه، پرېکړه یې وکړه چې د یوې ممثلې په توګه خپل مسلک پر مخ یوسي.<ref>{{Cite web |date=December 24, 2017 |title=Betty White Dreamed of Becoming a Park Ranger Long Before She Reached Hollywood Fame |url=https://www.closerweekly.com/posts/betty-white-childhood-149523/ |url-status=dead |access-date=January 4, 2022 |publisher=Closer Weekly |archive-date=January 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220104181722/https://www.closerweekly.com/posts/betty-white-childhood-149523/ }}</ref><ref name="Forest Ranger Betty">{{Cite news|last=Green|first=John|date=November 9, 2010|title=U.S. Forest Ranger Betty White|publisher=ABC|url=https://abcnews.go.com/Entertainment/us-forest-ranger-betty-white/story?id=10929617|url-status=live|access-date=February 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222032546/http://abcnews.go.com/Entertainment/us-forest-ranger-betty-white/story?id=10929617|archive-date=February 22, 2016}}</ref><ref name="aatinterview">{{Cite web |date=October 22, 2017 |title=Betty White |url=https://interviews.televisionacademy.com/interviews/betty-white |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211231212240/https://interviews.televisionacademy.com/interviews/betty-white |archive-date=December 31, 2021 |access-date=January 1, 2022 |website=Television Academy Interviews}}</ref><ref name="White_PBS salutes">{{Cite web |title=Betty White: PBS salutes enduring star |url=http://www.orlandosentinel.com/entertainment/tv/tv-guy/os-et-betty-white-pbs-salutes-enduring-star-20180810-story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821093749/http://www.orlandosentinel.com/entertainment/tv/tv-guy/os-et-betty-white-pbs-salutes-enduring-star-20180810-story.html |archive-date=August 21, 2018 |access-date=August 20, 2018 |website=Orlando Sentinel}}</ref> د لیسې له فراغت څخه یوه میاشت وروسته، هغې او یوې ټولګیوالې یې په یوه آزمایشي تلویزیوني خپرونه کې، چې د دې تلویزیون خپرونې د پراختیا په حال کې وې، د ماري کونډې سندرې وویلې وایټ د کار بڼه ومونده  او د هغې لومړۍ مسلکي تمثیلي دنده د بلیس هیډن په کوچني تیاتر کې وه.<ref name="autobio">{{cite book|last1=White|first1=Betty|title=Here we go again : my life in television|date=1995|publisher=Scribner|location=New York|isbn=068480042X|pages=14–16|url=https://archive.org/details/herewegoagainmyl0000whit_p1g5/page/16/mode/2up?q=%22Merry+Widow%22|quote=The first time anybody paid me to show up on television was in the summer of 1949--forty-six years ago as of now. However for my initial performance on the tube, I have to go back some ten years earlier. It took place about two months before NBC did its first regular broadcast of the new medium at the New York World's Fair. It also happened to be about one month after I graduated from Beverly Hills High School in January of 1939, although that didn't make the papers&nbsp;... Shortly after we graduated, our senior class president, Harry Bennett, and I were invited to take part in an experimental television transmission taking place at the old Packard Building in downtown Los Angeles. It was to be a capsule version of Franz Lehár's durable operetta The Merry Widow, which delighted me because my idol, Jeanette MacDonald, had once starred in the role on the screen.}}</ref><ref>{{Cite news|last=France|first=Lisa Respers|date=February 9, 2010|title=Cool Betty White is red-hot|work=[[CNN]]|url=http://edition.cnn.com/2010/SHOWBIZ/02/09/betty.white.super.bowl/index.html|url-status=live|access-date=October 13, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150119043320/http://edition.cnn.com/2010/SHOWBIZ/02/09/betty.white.super.bowl/index.html|archive-date=January 19, 2015|quote=According to an oral history interview White conducted in 1994 for the Archive of American Television, she broke into the business three months after graduating from Beverly Hills High School in 1938 at an early age, as part of an experimental television show.}}</ref><ref name="oneil20100617">{{Cite news|last=O'Neil|first=Tom|date=June 17, 2010|title=Betty White reflects on a golden career|work=[[Los Angeles Times]]|url=http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2010/06/betty-white-reflects-on-a-golden-career-.html|url-status=dead|access-date=October 13, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005232746/http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2010/06/betty-white-reflects-on-a-golden-career-.html|archive-date=October 5, 2013}}</ref> کله چې په ۱۹۴۱ کال کې متحده ایالات په دوهمه نړیواله جګړه کې ښکېل شول، وایټ د امریکایی مېرمنو د رضاکاره پوځي خدمت په برخه کې رضاکاره خدمت وکړ. د هغې دنده د هالیوډ غونډیو ته د پوځي اکمالاتو د PX د یوې لارۍ چلول وو. نوموړې په هغو مجلسونو کې هم ګډون کاوه چې بهر ته د استول کېدو وړاندې د سرتیرو لپاره په لاره اچول کېدل. وایټ د د جګړې په وخت کې د خدمت په اړه تبصره کې وایي "دا یو عجیب وخت و او هېڅ څه انډول نه درلود."<ref name="White_Hot Shots">{{Cite web |title=Hot Shots: Betty White |url=https://clevelandmagazine.com/entertainment/film-tv/articles/hot-shots-betty-white |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180827075410/https://clevelandmagazine.com/entertainment/film-tv/articles/hot-shots-betty-white |archive-date=August 27, 2018 |access-date=August 26, 2018 |website=[[Cleveland Magazine]]}}</ref> == سرچينې == jeh0bh407boshxosofntp9xjnqqo87s 0 62700 363290 361794 2026-04-23T10:33:48Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363290 wikitext text/x-wiki '''د هندوستان اقتصاد''' د منځني عاید مخ پر وده بازار اقتصاد دی. دا د اسمي «جی ډی پي» له مخې په نړۍ کې پنځم او د پیرودلو ځواک برابرۍ له مخې درېیم تر ټولو لوی اقتصاد دی. د پیسو د نړیوال صندوق له مخې، د سړي سر عاید پر اساس، هندوستان د اسمي جي ډي پی له مخې ۱۴۲ او د جي ډي پي (د پیسو نړیوال صندوق) له مخې ۱۲۸ مقام لري. په ۱۹۵۷ز کال کې د ازادۍ تر لاسه کولو وروسته تر ۱۹۹۱ز کال پورې، پرله پسې حکومتونو د پراخې دولتي مداخلې او اقتصادي مقرراتو سره، محافظه کارې اقتصادي تګلارې ته وده ورکړې وه. د «جوا راج» په بڼه «ډيريجيزم» (هغه نظام چې اقتصاد او ټوولنيزې چارې د دولت په لاس کې وي) د دې ځانګړتيا ښودل شوې. په ۱۹۹۱ز  کال کې د سړې جکړې پای او په تیزۍ سره د تادیاتو توازن راوستل، په هندوستان کې د پراخې اقتصادي ازادۍ د منلو لامل شول. د يو ويشتمې پیړۍ له پیل څخه، د کلنۍ منځنۍ «جي ډي پي» وده له ۶٪ څځه ۷٪ وه، او له ۲۰۱۳ز کال څخه تر ۲۰۱۸ز کال پورې، هندوستان د نړۍ تر ټولو لوی چټک وده کونکی اقتصاد و چې چين يې هم تر شا پرېښود. له تاريخي اړخه، د لومړۍ څخه تر نولسمې پیړۍ پورې هندوستان د دوه زره کلونو لپاره د نړۍ تر ټولو لوی اقتصاد و.<ref name="Eco_info">* {{Cite news|title=Indian Economic policy: View: India needn't worry about the 'middle-income trap'|newspaper=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/view-india-neednt-worry-about-a-middle-income-trap/articleshow/70283084.cms?from=mdr}} *{{cite book|last=Alamgir|first=Jalal|url=https://books.google.com/books?id=gj6UAgAAQBAJ&q=India+a+market+economy|title=India's Open-Economy Policy: Globalism, Rivalry, Continuity|date=2008|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-97056-7|page=176|author-link=Jalal Alamgir}} *{{cite book|last1=Kanungo|first1=Rama P.|url=https://books.google.com/books?id=aMlaDwAAQBAJq|title=Changing the Indian Economy: Renewal, Reform and Revival|last2=Rowley|first2=Chris|last3=Banerjee|first3=Anurag N.|date=2018|publisher=[[Elsevier]]|isbn=978-0-081-02014-2|page=24}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite journal|last1=Kaushik|first1=Surendra K.|title=India's Evolving Economic Model: A Perspective on Economic and Financial Reforms|journal=The American Journal of Economics and Sociology|date=1997|volume=56|issue=1|pages=69–84|doi=10.1111/j.1536-7150.1997.tb03452.x|jstor=3487351|url=https://www.jstor.org/stable/3487351|issn=0002-9246}}</ref><ref name="IMF2">{{cite web |date=April 2022 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=3 June 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref><ref name=":1">{{Citation|last=Chandrasekhar|first=C. P.|title=From Dirigisme to Neoliberalism: Aspects of the Political Economy of the Transition in India|year=2012|work=Developmental Politics in Transition: The Neoliberal Era and Beyond|pages=140–165|editor-last=Kyung-Sup|editor-first=Chang|series=International Political Economy Series|place=London|publisher=Palgrave Macmillan UK|language=en|url=https://eprints.soas.ac.uk/29360/1/10731455.pdf|doi=10.1057/9781137028303_8|isbn=978-1-137-02830-3|access-date=4 September 2020|editor2-last=Fine|editor2-first=Ben|editor3-last=Weiss|editor3-first=Linda|archive-date=15 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715134718/https://eprints.soas.ac.uk/29360/1/10731455.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=":2">{{cite web |last=Mazumdar |first=Surajit |year=2012 |title=Industrialization, Dirigisme and Capitalists: Indian Big Business from Independence to Liberalization |url=https://mpra.ub.uni-muenchen.de/93158/ |access-date=4 September 2020 |website=mpra.ub.uni-muenchen.de |language=en}}</ref><ref name="oecd">{{cite web |title=Economic survey of India 2007: Policy Brief |url=http://www.oecd.org/dataoecd/17/52/39452196.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606112149/http://www.oecd.org/dataoecd/17/52/39452196.pdf |archive-date=6 June 2011 |access-date=21 June 2009 |publisher=[[OECD]]}}</ref><ref name="nyt">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1992/08/15/world/india-stumbles-in-rush-to-a-free-market-economy.html|title=India Stumbles in Rush to a Free Market Economy|newspaper=[[The New York Times]]|date=15 August 1992|author=Edward A. Gargan|access-date=17 January 2011}}</ref><ref name="GDP IMF">{{cite web |date=April 2022 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=3 June 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref><ref name="bbcmay2019">{{cite news|title=India loses place as world's fastest-growing economy|work=BBC News|date=31 May 2019|url=https://www.bbc.com/news/business-48478028|access-date=7 September 2019}}</ref><ref name="Maddison379">{{cite book|last=Maddison|first=Angus|date=2007|title=Contours of the World Economy 1–2030 AD: Essays in Macro-Economic History|url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison|publisher=[[Oxford University Press]]|page=379|isbn=978-0-191-64758-1|author-link=Angus Maddison}}</ref><ref name="maddison261">[[Angus Maddison|Maddison, Angus]] (2003): ''[https://books.google.com/books?id=rHJGz3HiJbcC&pg=PA261 Development Centre Studies The World Economy Historical Statistics: Historical Statistics]'', [[OECD Publishing]], {{ISBN|9264104143}}, page 261</ref><ref>{{cite book|title=Economics and World History: Myths and Paradoxes|author=Paul Bairoch|publisher=[[University of Chicago Press]]|year=1995|page=[https://archive.org/details/economicsworldhi00bair_0/page/95 95]|url=https://archive.org/details/economicsworldhi00bair_0|url-access=registration|isbn=978-0-226-03463-8|author-link=Paul Bairoch}}</ref> د هندوستان د اقتصاد د اوږدمهاله ودې لرلید، د ځوان نفوس او اړونده ټیټ انحصار تناسب، د روغتيايي توکو سپما او پانګونې اندازې، په هندوستان کې د نړیوالتوب زیاتوالي او له نړیوال اقتصاد سره د يوځای کېدو له امله مثبت پاتې شو. په ۲۰۱۷ز کال کې اقتصاد سست شو چې لامل یې په ۲۰۱۶ز کال کې د "پيسو د بندېدو" ضربې او په ۲۰۱۷ز کې د توکو او خدماتو د مالياتو معرفي کول و. د هندوستان د «جي ډي پي» نږدې ۷۰٪ د کورني شخصي لګښت له خوا پر مخ وړل کیږي. دا هیواد د نړۍ شپږم لوی لګښت کوونکی بازار دی. پر شخصي لګښت سربېره، د هندوستان «جي ډي پي» د دولت د لګښتونو، پانګونې، او صادراتو له لارې تمویلیږي. په ۲۰۲۰ز کال کې، وبا په تجارت اغیزه کړې وه او هندوستان د نړۍ څوارلسم لوی واردونکی او دولسم لوی صادرونکی هېواد و. د ۱۹۹۵ز کال د جنورۍ له لومړۍ نیټې هندوستان د سوداګرۍ نړيوال سازمان غړی دی. دا د سوداګرۍ د اسانتیا په شاخص (لړیال) کې دري شپېتم او د نړیوالې سیالۍ راپور کې اته شپېتم  ځای لري. د روپۍ/ډالرو د نرخونو د سختو بدلونونو له امله، د هندوستان اسمي «جي ډي پي» هم د پام وړ بدلون مومي. د پنځوس کروړه (۵۰۰ میلیون) کارګرو سره، د هند کاري ځواک د نړۍ دويم تر ټولو لوی کاري ځواک دی. هندوستان په نړۍ کې یو له زياتو ميلیاردرانو لرونکو هېوادونو څخه دی او د عاید نابرابري پکې زیاته ده. د ځینو معافيتونو له امله، په سختۍ سره ۲٪ هندیان د عاید ماليه ادا کوي. <ref name="CIA_data">{{cite web |title=The World Factbook — Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india/ |access-date=2 November 2017 |website=CIA.gov |archive-date=26 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226142553/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Nagaraj|first1=R|title=Understanding India's Economic Slowdown|journal=The India Forum|date=20 January 2020|url=https://www.theindiaforum.in/article/understanding-india-s-economic-slowdown|access-date=11 May 2022|language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Final consumption expenditure (% of GDP) - India |url=https://data.worldbank.org/indicator/NE.CON.TOTL.ZS?most_recent_value_desc=true&locations=IN |access-date=11 March 2022 |work=[[World Bank]]}}</ref><ref>{{cite web |title=Household final consumption expenditure (current US$) {{!}} Data |url=https://data.worldbank.org/indicator/NE.CON.PRVT.CD?most_recent_value_desc=true&year_high_desc=true |access-date=7 April 2018 |publisher=World Bank |language=en-us |archive-date=11 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111211439/https://data.worldbank.org/indicator/NE.CON.PRVT.CD?most_recent_value_desc=true |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Is your debt dragging the economy down? |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/is-your-debt-dragging-the-economy-down/articleshow/71082520.cms |access-date=11 September 2019 |work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web |title=World Trade Statistical Review 2021 |url=https://www.wto.org/english/res_e/statis_e/wts2021_e/wts2021_e.pdf |access-date=11 March 2022 |work=[[World Trade Organization]] |page=100}}</ref><ref>{{cite web |title=India – Member information |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/india_e.htm |publisher=WTO}}</ref><ref>{{cite web |title=The Global Competitiveness Report 2018 |url=http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2018/ |access-date=17 October 2018 |تاريخ الأرشيف=17 October 2018 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181017082148/http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2018/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=17 October 2018 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181017082148/http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2018/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20191121034234/http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2018/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017082148/http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2018/ }}</ref><ref>{{cite web |last=Debroy |first=Bibek |date=6 July 2019 |title=Opinion - We can strike the GDP target, provided economy does well, rupee appreciates |url=https://www.livemint.com/budget/opinion/we-can-strike-the-gdp-target-provided-economy-does-well-rupee-appreciates-1562353376032.html |access-date= |website=livemint.com |publisher=[[Mint (newspaper)|Mint]] |quote=}}</ref><ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/indicators/wealth-of-indias-richest-1-more-than-4-times-of-total-for-70-poorest-oxfam/articleshow/73416122.cms|title=Wealth of India's richest 1% more than 4-times of total for 70% poorest: Oxfam|work=The Economic Times|access-date=20 January 2020}}</ref><ref>{{cite web |last=Rowlatt |first=Justin |date=2 May 2016 |title=Indian inequality still hidden |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-36186116 |publisher=BBC}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.npr.org/sections/parallels/2017/03/22/517965630/why-do-so-few-people-pay-income-tax-in-india|title=Why Do So Few People Pay Income Tax In India?|publisher=[[NPR]]|access-date=22 March 2017}}</ref><ref>{{cite web |date=30 October 2021 |title=Has Modinomics Turned the Corner and Formalised 80% of Indian Economy? |url=https://www.outlookindia.com/website/story/business-news-has-modinomics-turned-the-corner-and-formalised-80-of-indian-economy/399235}}</ref>{{sfn|World bank}}{{sfn|Central Intelligence Agency}} د ۲۰۰۸ز کال د نړیوال اقتصادي بحران په اوږدو کې، اقتصاد د يو څه سستوالي سره مخ شو. هندوستان تحريکونکي اقدامات (دواړه مالي او پولي) ترسره کړل، څو په وده کې چټکي راولي او تقاضا (غوښتنه) پیدا کړي. په ورپسې کلونو کې، اقتصادي وده بیرته ژوندۍ شوه. د نړیوال بانک له مخې، د دوامدار اقتصادي پرمختګ تر لاسه کولو په موخه، هندوستان باید د عامه سکتورونو په بیارغونه، زیربنا، کرنېزه او کلیوالي پراختیا، د ځمکې او کار د مقرراتو لرې کولو، مالي شراکت، خصوصي پانګونې او صادراتو هڅونې، زده کړې او پر عامې عامه روغتیا تمرکز وکړي. <ref>{{cite news|url=https://www.livemint.com/Politics/CMJ5nWjNnZnWquihUArZCJ/Govt-announces-stimulus-package-including-tax-cuts.html|title=Govt announces stimulus package, including tax cuts|newspaper=[[Mint (newspaper)|Live Mint]]|access-date=7 December 2008}}</ref><ref>{{cite web |title=India Country Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/india/overview |access-date=20 January 2019 |publisher=[[World Bank]]}}</ref> په ۲۰۲۰ز کال کې، د هندوستان لس تر ټولو لوی سوداګریز شریکان، متحده ایالات، چین، متحده عرب امارات، سعودی عربستان، سویټزرلینډ، المان، هانګ کانګ، اندونیزیا، جنوبي کوریا او مالیزیا وو. په ۲۰۱۹-۲۰ کلونو کې، په هندوستان کې بهرنۍ نېغ په نېغه پانګونه ۷۴.۴ ميلیارده امريکايي ډالره وه. د بهرنۍ مستقیمې پانګونې لپاره مخکښ سکتورونه د خدماتو سکتور، د کمپیوټر صنعت او د مخابراتو صنعت وو. هندوستان له څو هېوادونو سره د وړیا سوداګرۍ تړون لري چې اسیان، سافټا، میرکوسور، جنوبي کوریا، جاپان او ځینی نور، کوم چې د خبرو اترو د مرحلې تر اغیزې لاندې دي، پکې شامل دي. <ref>{{cite web |date=2019–2020 |title=Total Trade |url=https://tradestat.commerce.gov.in/eidb/ecnt.asp |access-date=27 December 2020 |website=commerce.gov.in/ |publisher=Department of Commerce}}</ref><ref>{{cite web |title=FDI Statistics |url=https://dipp.gov.in/sites/default/files/FDI_Fact_sheet_September_20.pdf |access-date=31 May 2020 |work=Department for Promotion of Industry and Internal Trade, MoCI, GoI |تاريخ الأرشيف=5 July 2021 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210705155419/https://dipp.gov.in/sites/default/files/FDI_Fact_sheet_September_20.pdf |url-status=dead |خونديځ نېټه=5 July 2021 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210705155419/https://dipp.gov.in/sites/default/files/FDI_Fact_sheet_September_20.pdf |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210705155419/https://dipp.gov.in/sites/default/files/FDI_Fact_sheet_September_20.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705155419/https://dipp.gov.in/sites/default/files/FDI_Fact_sheet_September_20.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=By Country/Economy – Free Trade Agreements |url=https://aric.adb.org/fta-country |access-date=30 August 2019 |website=aric.adb.org}}</ref><ref>{{cite web |title=ASIA REGIONAL INTEGRATION CENTER |url=https://aric.adb.org/database/fta |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829160702/https://aric.adb.org/database/fta |archive-date=29 August 2019 |access-date=29 August 2019 |website=ASIA REGIONAL INTEGRATION CENTER}}</ref> د چوپړتیاوو برخه د «جي ډي پي» ۵۰٪ جوړوي چې تر ټولو چټک وده کوونکی سکتور دی، په داسې حال کې چې صنعتي او کرنيزه برخه د کار ځواک اکثریت په کار ګومارلې. د بمبۍ د ونډو بازر او د د ونډو ملي بازار، د بازار د پانګونې له لارې د نړۍ د ونډو له يو شمېر سترو بازارونو څخه دي. هندوستان د نړۍ شپږم تر ټولو لويو تولیدونکی هېواد دی چې د نړیوال تولید محصول ۲.۶ ٪ وړاندې کوي. د هندوستان نږدې ۶۶٪ وګړي په کلیو کې مېشت دي چې د دې هېواد د جي ډي پي کې شاوخوا ۵۰٪ ونډه لري. د ۶۰۱.۰۵۷ ميلیارده امريکايي ډالرو په ارزښت دا په نړۍ کې  تر ټولو لوی څلورم د بهرنیو اسعارو زیرمې لري. هند د ۸۶٪ جي ډي پی سره تر ټولو زيات دولتي پور لري، په داسې حال کې چې مالي کسر یې د جي ډي پي په ۶.۷٪ کې ولاړ دی. د هند دولتي بانکونه د ناوړه پورونو د ډیرښت سره مخامخ دي، چې پایله یې د ودې ټیټوالی دی. په ورته وخت کې، د غېر بانکي مالي شرکت برخه يې د نقدو بيسو د نه شتون له بحران سره مخ ده. هندوستان د منځنۍ کچې بې روزګارۍ، د عایداتي نابرابرۍ زیاتوالي او په مجموعي تقاضا کې کمښت سره مخ دی. د دې هېواد د ناخالص کورنۍ سپما کچه په ۲۰۱۹ز کال کې د جی ډي پی په ۳۰.۱٪ کې ولاړه وه. په وروستیو وختونو کې خپلواکو اقتصاد پوهانو او مالي بنسټونو دولت د مختلفو اقتصادي ارقامو او په خاصه توګه د جي ډي پي په وده کې په لاسوهنو تورن کړی. <ref name="auto">{{cite news|url=http://m.thehindu.com/business/budget/india-has-second-fastest-growing-services-sector/article6193500.ece|work=The Hindu|title=India has second fastest growing services sector}}</ref><ref>{{cite web |title=Monthly Reports – World Federation of Exchanges |url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics |publisher=WFE}}</ref><ref>{{cite web |title=Manufacturing, value added (current US$) {{!}} Data |url=https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true |access-date=11 November 2018 |publisher=World Bank |language=en-us |archive-date=7 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200107135049/https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true |url-status=dead }}</ref><ref name="world bank_rural population">{{cite web |date=1 May 2016 |title=Rural Population (% of Total Population) |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.RUR.TOTL.ZS?name_desc=false |access-date=14 July 2020 |publisher=World Bank |archive-date=14 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714171721/https://data.worldbank.org/indicator/SP.RUR.TOTL.ZS?name_desc=false |url-status=dead }}</ref><ref name="bs_India">{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/b2b-connect/india-an-agricultural-powerhouse-of-the-world-116051800253_1.html|title=India: An agricultural powerhouse of the world|date=1 May 2016|newspaper=Business Standard India|access-date=8 January 2019}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.business-standard.com/article/economy-policy/fiscal-deficit-for-fy22-at-6-7-of-gdp-lower-than-earlier-estimate-govt-122053100971_1.html|title=Fiscal deficit for FY22 at 6.7% of GDP lower than earlier estimate|newspaper=Business Standard India|date=31 May 2022|last1=India|first1=Press Trust of}}</ref><ref name="CIA_data2">{{cite web |title=The World Factbook — Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india/ |access-date=2 November 2017 |website=CIA.gov |archive-date=26 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226142553/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |date=2 November 2018 |title=All you need to know about current liquidity crisis at India's NBFCs |url=https://www.financialexpress.com/industry/banking-finance/all-you-need-to-know-about-current-liquidity-crisis-at-indias-nbfc/1370224/ |access-date=2 November 2018 |website=The Financial Express |language=en-us}}</ref><ref>{{cite web |title=Unemployment Rate in India |url=https://unemploymentinindia.cmie.com/ |access-date=1 October 2019 |work=Centre for Monitoring Indian Economy}}</ref><ref>{{cite web |title=Digging Deeper, Is India's economy losing its way? |url=https://www.moneycontrol.com/news/podcast/digging-deeper-is-indias-economy-losing-its-way-4427191.html |access-date=9 November 2019 |website=moneycontrol.com |language=en-us}}</ref><ref>{{cite web |title=Reserve Bank of India - Publications |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=20623 |access-date=8 July 2022 |work=Reserve Bank of India}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-india-economy-data-insight/indias-incredulous-data-economists-create-own-benchmarks-idUSKCN1SF0L6|title=India's incredulous data: Economists create own benchmarks|work=[[Reuters]]|date=9 May 2019|access-date=9 May 2019|last1=Kumar|first1=Manoj}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.business-standard.com/article/economy-policy/gdp-data-under-cloud-govt-should-know-that-this-is-a-crisis-of-credibility-119061300134_1.html|title=GDP data under cloud: Govt should know that this is a crisis of credibility|work=[[Business Standard]]|date=13 June 2019|access-date=13 June 2019|last1=Sharma|first1=Mihir S.}}</ref> هندوستان  د نړۍ تر ټولو لوی د عامو درملو تولیدونکی دی او د دې هېواد د درمل جوړولو برخه د واکسیونو لپاره د نړیوالې تقاضا ۵۰٪ پوره کوي. د هند د معلوماتي ټیکنالوژۍ صنعت د ۱۶۹ ميلیارد ډالرو عاید او له ۴.۴۷ میلیون څخه زیاتو خلکو په کار اچولو سره د معلوماتي ټیکنالوژۍ د خدماتو یو لوی صادرونکی دی. د هندوستان کیمیاوي صنعت خورا متنوع دی او ۱۷۸ میلیارده ډالر اټکل شوی دی. د ګرځندويۍ صنعت د هند د جي ډي پي شاوخوا ۹.۲٪ سره مرسته کوي او ۴.۲ کروړه (۴۲ میلیون) خلک يې په کار اچولي دی. په خوړو او کرنیز تولید کې هند په نړۍ کې دويم مقام لري، په داسې حال کې چې کرنیز صادرات يې ۳۵.۰۹ میلیارده ډالر و. د ساختماني او املاکو سکتور د قتصاد په ټولو سکتورونو کې د مستقیم، غیر مستقیم او هڅونې اغیزو له مخې د څوارلسو لويو سکتورونو څخه درېیم ځای لري. د هندوستان د ټوکر صنعت ۱۰۰ میلیارده ډالر اټکل شوی دی او د هند د جي ډي پي ۲.۳٪ او د صنعتي تولید ۱۳٪ جوړوي، په داسې حال کې چې د ۴.۵ کروړه (۴۵ میلیون) څخه زیات خلک په مستقیمه توګه په کار ګوماري. د هندوستان مخابراتي صنعت د ګرځنده موبایل، زیرک موبایل، او د انټرنیټ استعمالونکو د شمیر له مخې د نړۍ دويم تر ټولو لوی صنعت دی. دا د نړۍ څلور وېشتمن تر ټولو لوی د تیلو تولیدونکی او تر ټولو لوی درېیم تیل مصرفونکی هېواد دی. د هندوستان د موټرو صنعت د تولید له مخې د نړۍ تر ټولو لوی پنځم هیواد دی. هندوستان د ۱.۱۷ تریلیون امريکايي ډالرو په ارزښت پرچون بازار لري، کوم چې د هند د جي ډي پي ۱۰٪ څخه زیات جوړوي. دا همدارنګه د نړۍ تر ټولو چټک وده کوونکی د برېښنايي سوداګرۍ بازار لري. هندوستان په څلورم درجه د نړۍ تر ټولو لويې طبیعي زیرمې لري چې د کان کیندنې سکتور یې د هیواد د صنعتي جي ډي پي ۱۱٪ او د ټولې جي ډي پي ۲.۵٪ جوړوي. همدرانګه د نړۍ تر ټولو لوی دویم د سکرو تولیدونکی، تر ټولو لوی دویم د سیمینټ تولیدونکی، تر ټولو لوی دویم د فولاد تولیدونکی او تر ټولو لوی درېیم د برق تولیدونکی هېواد دی. <ref>{{cite news|url=https://www.ibef.org/industry/pharmaceutical-india.aspx|website=ibef.org|title=Indian Pharmaceutical Industry|access-date=22 June 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=indian iT and BPM Industry Analysis Presentation Industry Report |url=https://www.ibef.org/industry/indian-it-and-ites-industry-analysis-presentation |access-date=17 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=2019 ANNUAL RESEARCH: KEY HIGHLIGHTS |url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2019/india2019.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230065707/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2019/india2019.pdf |archive-date=2019-12-30 |access-date=15 March 2019 |website=WTTC}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.ibef.org/industry/chemical-industry-india.aspx|website=ibef.org|title=Chemicals Industry and Exports|access-date=22 June 2020}}</ref><ref name="bs_India2">{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/b2b-connect/india-an-agricultural-powerhouse-of-the-world-116051800253_1.html|title=India: An agricultural powerhouse of the world|date=1 May 2016|newspaper=Business Standard India|access-date=8 January 2019}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.ibef.org/industry/agriculture-india.aspx|website=ibef.org|title=Agriculture in India: Information About Indian Agriculture & Its Importance|access-date=22 June 2019}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.ibef.org/industry/real-estate-india.aspx|website=ibef.org|title=Indian Real Estate Industry|access-date=22 June 2019}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.ibef.org/industry/textiles.aspx|website=ibef.org|title=Textile Industry & Market Growth in India|access-date=22 June 2019}}</ref><ref name="EIA">{{cite web |title=Production of Crude Oil including Lease Condensate 2019 |url=https://www.eia.gov/beta/international/data/browser/#/?pa=00000000000000000000000000000000002&c=ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvvvuvo&ct=0&tl_id=5-A&vs=INTL.57-1-AFG-TBPD.A&vo=0&v=H&start=2019&end=2019 |access-date=31 March 2019 |publisher=[[U.S. Energy Information Administration]] |format=CVS download}}</ref><ref>[http://www.oica.net/category/production-statistics/2018-statistics/ 2018 Production Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202155703/http://www.oica.net/category/production-statistics/2018-statistics/ |date=2020-12-02 }}, Organisation Internationale des Constructeurs d'Automobiles</ref><ref>{{cite web |title=Automobile Industry in India, Indian Automobile Industry, Sector, Trends, Statistics |url=https://www.ibef.org/industry/india-automobiles.aspx |website=www.ibef.org}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.ibef.org/industry/retail-india.aspx|website=ibef.org|title=Retail industry in India|access-date=22 June 2019}}</ref><ref>{{cite web |last=Anthony |first=Craig |date=12 September 2016 |title=10 Countries With The Most Natural Resources |url=http://www.investopedia.com/articles/markets-economy/090516/10-countries-most-natural-resources.asp |website=[[Investopedia]]}}</ref><ref name="BP2019">{{cite web |title=BP Statistical Review of World Energy June 2019 |url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2019-full-report.pdf}}</ref><ref>{{cite web |date=2 January 2019 |title=World Crude Steel Production |url=https://www.worldsteel.org/en/dam/jcr:dcd93336-2756-486e-aa7f-64f6be8e6b1e/2018%2520global%2520crude%2520steel%2520production.pdf |access-date=1 February 2019 |website=WorldSteel |تاريخ الأرشيف=2 February 2019 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190202042330/https://www.worldsteel.org/en/dam/jcr:dcd93336-2756-486e-aa7f-64f6be8e6b1e/2018%2520global%2520crude%2520steel%2520production.pdf |url-status=dead |خونديځ نېټه=2 February 2019 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190202042330/https://www.worldsteel.org/en/dam/jcr:dcd93336-2756-486e-aa7f-64f6be8e6b1e/2018%2520global%2520crude%2520steel%2520production.pdf |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190202042330/https://www.worldsteel.org/en/dam/jcr:dcd93336-2756-486e-aa7f-64f6be8e6b1e/2018%2520global%2520crude%2520steel%2520production.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190202042330/https://www.worldsteel.org/en/dam/jcr:dcd93336-2756-486e-aa7f-64f6be8e6b1e/2018%2520global%2520crude%2520steel%2520production.pdf }}</ref> == تاریخ == د ۱ عیسوي کال څخه نږدې ۱۷۰۰ کلونو دوامدراه مودې لپاره، هندوستان د نړۍ تر ټولو لوړ اقتصاد درلود، چې د نړۍ د جی ډي پي ۳۵ څخه ۴۰٪ پورې برخه د دې هېواد وه. د ساتنپال، د وارداتو بدیل، «فابیان» سوسیالیزم او له ټولنيزې ديموکراتيکې څخه الهام اخستو تګللارو يو ځای، د برتانیې له واکمنۍ وروسته، هندوستان د یو څه وخت لپاره اداره کړ. اقتصاد له هغې وروسته د «ډیریګیزم» په توګه مشخص کیده چې پراخه مقررات، محافظت، د لوی انحصار دولتي ملکیت، پراخ فساد او ورو وده یې درلوده. د ۱۹۹۱ز کال راهیسې، دوامدارې اقتصادي ازادۍ، دا هیواد د بازار پر بنسټ اقتصاد ته بدل کړ. په ۲۰۰۸ز کال کې، هندوستان د نړۍ د چټک وده کوونکي اقتصاد لرونکي هیواد په توګه خپل ځان جوړ کړ. <ref>{{cite web |title=2000 years economic history one chart |url=http://www.visualcapitalist.com/2000-years-economic-history-one-chart/ |access-date=29 August 2017}}</ref><ref name=":12">{{Citation|last=Chandrasekhar|first=C. P.|title=From Dirigisme to Neoliberalism: Aspects of the Political Economy of the Transition in India|year=2012|work=Developmental Politics in Transition: The Neoliberal Era and Beyond|pages=140–165|editor-last=Kyung-Sup|editor-first=Chang|series=International Political Economy Series|place=London|publisher=Palgrave Macmillan UK|language=en|url=https://eprints.soas.ac.uk/29360/1/10731455.pdf|doi=10.1057/9781137028303_8|isbn=978-1-137-02830-3|access-date=4 September 2020|editor2-last=Fine|editor2-first=Ben|editor3-last=Weiss|editor3-first=Linda|archive-date=15 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715134718/https://eprints.soas.ac.uk/29360/1/10731455.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=":22">{{cite web |last=Mazumdar |first=Surajit |year=2012 |title=Industrialization, Dirigisme and Capitalists: Indian Big Business from Independence to Liberalization |url=https://mpra.ub.uni-muenchen.de/93158/ |access-date=4 September 2020 |website=mpra.ub.uni-muenchen.de |language=en}}</ref><ref name="oecd2">{{cite web |title=Economic survey of India 2007: Policy Brief |url=http://www.oecd.org/dataoecd/17/52/39452196.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606112149/http://www.oecd.org/dataoecd/17/52/39452196.pdf |archive-date=6 June 2011 |access-date=21 June 2009 |publisher=[[OECD]]}}</ref><ref name="nyt2">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1992/08/15/world/india-stumbles-in-rush-to-a-free-market-economy.html|title=India Stumbles in Rush to a Free Market Economy|newspaper=[[The New York Times]]|date=15 August 1992|author=Edward A. Gargan|access-date=17 January 2011}}</ref><ref name="potential">{{cite web |year=2007 |title=India's Rising Growth Potential |url=http://www.usindiafriendship.net/viewpoints1/Indias_Rising_Growth_Potential.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724120152/http://www.usindiafriendship.net/viewpoints1/Indias_Rising_Growth_Potential.pdf |archive-date=24 July 2011 |access-date=21 June 2009 |publisher=Goldman Sachs}}</ref> == سرچينې == 2bf3aukzuy32p2eeprxu10nd5gzicy3 0 63121 363277 353104 2026-04-23T07:34:14Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363277 wikitext text/x-wiki د اقتصادي همکارۍ او پراختیا سازمان یا OECD (په فرانسوي ژبه: Organization de Cooperation et de Developpement Économiques, OCDE) ۳۸ هېوادونه غړي لري او یو بین الحکومتي سازمان ده، چې په ۱۹۶۱ ز کال کې د اقتصادي پرمختګ او نړیوالې سوداګرۍ د لا ودې په موخه تأسیس شو. دا سازمان داسې یوه ټولګه او مجموعه ده چې ټول غړي یې هغه هېوادونه دي، چې ځانونه دموکراسۍ او د بازار اقتصاد ته ژمن بولي او په ګډه د سیاسي پالیسیو اړوند تجربو د پرتله کولو، د ګډو ستونزو لپاره ځواب لټولو، د ګټور طریقو او ښه کړنلارو پېژندلو او دغه راز د دې سازمان د غړو هېوادونو د کورنیو او بهرنیو سیاستونو د همغږي کولو لپاره ښه زمینه او پلېټ فارم برابروي. د OECD زیاتره غړي هغه هېوادونه دي، چې لوړ عاید لرونکی اقتصاد او دغه راز د بشري پراختیا اړوند شاخصونو یا HDI لوړه درجه لري او د پرمختللو هېوادونو په توګه بلل کېږي. د OECD سازمان غړي هېوادونه له ۲۰۱۷ ز کاله تر دې دمه د خریدارۍ ځواک په وړاندې په ټولیز ډول ۶۲.۲ سلنه د نړۍ ناخالصه تولیدات نومول شوې برخه (۴۹.۶ تریلیونه امریکایي ډالر) او ۴۲،۸ سلنه د نړۍ ناخالصه داخلي تولید (۵۴،۲ تریلیونه نړیوال ډالر) ځواک جوړوي، دغه راز د OECD سازمان د ملګرو ملتونو اړوند سازمان رسمي څارونکی هم دی. <ref name="membership">{{cite web |title=List of OECD Member countries – Ratification of the Convention on the OECD |url=https://www.oecd.org/about/document/ratification-oecd-convention.htm |access-date=9 June 2018 |publisher=OECD}}</ref><ref name="GDP IMF">{{cite web |date=17 April 2018 |title=World Economic Outlook Database |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C946%2C914%2C137%2C612%2C546%2C614%2C962%2C311%2C674%2C213%2C676%2C911%2C548%2C193%2C556%2C122%2C678%2C912%2C181%2C313%2C867%2C419%2C682%2C513%2C684%2C316%2C273%2C913%2C868%2C124%2C921%2C339%2C948%2C638%2C943%2C514%2C686%2C218%2C688%2C963%2C518%2C616%2C728%2C223%2C836%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C359%2C960%2C453%2C423%2C968%2C935%2C922%2C128%2C714%2C611%2C862%2C321%2C135%2C243%2C716%2C248%2C456%2C469%2C722%2C253%2C942%2C642%2C718%2C643%2C724%2C939%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C726%2C646%2C199%2C648%2C733%2C915%2C184%2C134%2C524%2C652%2C361%2C174%2C362%2C328%2C364%2C258%2C732%2C656%2C366%2C654%2C734%2C336%2C144%2C263%2C146%2C268%2C463%2C532%2C528%2C944%2C923%2C176%2C738%2C534%2C578%2C536%2C537%2C429%2C742%2C433%2C866%2C178%2C369%2C436%2C744%2C136%2C186%2C343%2C925%2C158%2C869%2C439%2C746%2C916%2C926%2C664%2C466%2C826%2C112%2C542%2C111%2C967%2C298%2C443%2C927%2C917%2C846%2C544%2C299%2C941%2C582%2C446%2C474%2C666%2C754%2C668%2C698%2C672&s=NGDPD&grp=0&a=&pr.x=45&pr.y=14 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref><ref name="imf1">{{cite web |title=Report for Selected Country Groups and Subjects (PPP valuation of country GDP) |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=43&pr.y=19&sy=2017&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C672%2C914%2C946%2C612%2C137%2C614%2C546%2C311%2C962%2C213%2C674%2C911%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C359%2C960%2C453%2C423%2C968%2C935%2C922%2C128%2C714%2C611%2C862%2C321%2C135%2C243%2C716%2C248%2C456%2C469%2C722%2C253%2C942%2C642%2C718%2C643%2C724%2C939%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C199%2C646%2C733%2C648%2C184%2C915%2C524%2C134%2C361%2C652%2C362%2C174%2C364%2C328%2C732%2C258%2C366%2C656%2C734%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698%2C668&s=PPPGDP&grp=0&a= |access-date=9 May 2018 |publisher=IMF}}</ref><ref>{{cite web |title=Intergovernmental Organizations |url=https://www.un.org/en/sections/member-states/intergovernmental-organizations/index.html |website=un.org}}</ref> د اروپا د اقتصادي همکارۍ سازمان یا OEEC په ۱۹۴۸ ز کال کې د فرانسوي روبرت مارجولین په مشرۍ د مارشال اړوند طرحې (چې د شوروي اتحاد او د هغه شاوخوا هېوادونو په وسیله رد شوه) د عملي کولو په برخه کې د مرستې لپاره رامنځته شو. دا موخه به د امریکې د متحده ایالتونو د مالي مرستو په ځانګړي کولو او دغه راز له دویمې نړیوالې جګړې څخه وروسته د اروپا د بیارغونې په برخه کې د اقتصادي پروګرامونو په پلي کولو سره ترلاسه شي. د اروپا د اقتصادي همکارۍ سازمان OEEC په ۱۹۶۱ ز کال کې د اقتصادي همکارۍ او پراختیا په سازمان OECD بدل شو او د غړیتوب امتیاز یې غیر اروپایي هېوادونو ته هم وغځول شو.<ref name="oeec">{{cite web |title=Organisation for European Economic Co-operation |url=http://www.oecd.org/general/organisationforeuropeaneconomicco-operation.htm |access-date=29 November 2011 |publisher=OECD}}</ref><ref>{{cite web |title=Soviet Union rejects Marshall Plan assistance This Day in History — 7/2/1947 |url=http://www.history.com/this-day-in-history/soviet-union-rejects-marshall-plan-assistance |access-date=30 May 2013 |publisher=History.com}}</ref><ref>{{cite web |title=The Economic Cooperation Authority |url=http://www.marshallfoundation.org/library/doc_eca.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070217121005/http://www.marshallfoundation.org/library/doc_eca.html |archive-date=17 February 2007 |access-date=30 May 2013 |publisher=Marshallfoundation.org}}</ref><ref>{{cite web |title=What is the OECD? Definition and Meaning |url=http://marketbusinessnews.com/financial-glossary/oecd-definition-meaning/ |access-date=6 December 2017 |website=marketbusinessnews.com |archive-date=8 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308061646/https://marketbusinessnews.com/financial-glossary/oecd-definition-meaning/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Organisation for European Economic Co-operation |url=http://www.oecd.org/general/organisationforeuropeaneconomicco-operation.htm |access-date=6 December 2017 |publisher=OECD}}</ref> د اقتصادي همکارۍ او پراختیا په سازمان OECD مرکزي دفتر د فرانسې هېواد پاریس ښار په Chateau de la Muette برخه کې ده. د دې سازمان بودجه په بېلابېلو نرخونو او سهمونو سره د غړو هېوادونو په مرسته تمویل کېږي او ټوله بودیجه یې په ۲۰۱۹ ز کال کې ۳۸۶ میلیونه یورو وه. <ref>{{cite web |title=Getting to the OECD |url=http://www.oecd.org/site/conferencecentre/gettingtotheoecd.htm |access-date=28 April 2016 |publisher=OECD}}</ref> د اقتصادي همکارۍ او پراختیا سازمان یا OECD د خپلو کلنیو ارزونو، بېلابېلو انتشاراتو او د غړو هېوادونو د درجه بندۍ په اساس یې تر ډېره د اقتصادي معلوماتو یا ارقامو د خپراوي یوې اغېزمنې سرچینې په توګه پېژندل کېږي. <ref>{{Cite web |title=Organisation for Economic Co-operation and Development |url=https://www.britannica.com/topic/Organisation-for-Economic-Co-operation-and-Development |access-date=2020-09-08 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> == مخینه / تاریخ == === د اروپا د اقتصادي همکارۍ سازمان === د اروپا د اقتصادي همکارۍ سازمان (OEEC) له دویمې نړیوالې جګړې څخه وروسته د اروپا د بیارغونې لپاره په ۱۹۴۸ ز کال کې د مارشال اړوند طرحې په اډانه کې د امریکا او کانادا د مرستو مدیریت لپاره جوړ شو. دغه راز له جګړې وروسته د بیارغونې په برخه کې د چین او کوریا له جنګ ځپلو جمهوریتونو سره هم دېته ورته مرستې وشوې، خو د مارشال په نامه نه وې. دې سازمان د ۱۹۴۸ ز کال د اپریل میاشتې په ۱۶مه نېټه خپل فعالیت پیل کړ او په ۱۹۴۷ ز کال کې د مارشال په نامه طرحې د چمتو کولو لپاره د اروپا د اقتصادي همکارۍ اړوند کمیټې په وسیله د ترسره شویو کارونو څخه پیل شو. له ۱۹۴۹ ز کال راهیسې د دې سازمان مرکزي دفتر د فرانسې هېواد پاریس ښار په Chateau de la Muette سیمه کې موقعیت لري. د مارشال طرحې له بشپړېدو وروسته د اروپا د اقتصادي همکارۍ اړوند سازمان OEEC په اقتصادي مسائلو متمرکزه شو.<ref name="warren">{{cite book|last1=Christopher|first1=Warren|url=https://books.google.com/books?id=YipOlJqr6msC&pg=PA165|title=In the stream of history: shaping foreign policy for a new era|page=165|year=1998|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-3468-4}}</ref> د اروپا د اقتصادي همکارۍ سازمان په ۱۹۵۰ ز لسیزه کې د یوې آزادۍ سوداګریزې اروپایي ساحې رامنځته کولو اړوندو شرایطو د ټاکلو په موخه د خبرو اترو یو بهیر او چوکاټ چمتو کړ، ترڅو د اروپا اقتصادي ټولنه چې له شپږو هېوادونو جوړه شوې او د OEEC نور غړي یې په څو اړخیزه توګه سره راټول کړي. په ۱۹۵۸ ز کال کې د اروپا د اټومي انرژۍ اژانس د OEEC تر چتر او نظر لاندې تأسیس او رامنځته شو. <ref name="oeec2">{{cite web |title=Organisation for European Economic Co-operation |url=http://www.oecd.org/general/organisationforeuropeaneconomicco-operation.htm |access-date=29 November 2011 |publisher=OECD}}</ref> د اروپا د بیارغونې کارونه د ۱۹۵۰ ز لسیزې په پای کې په ښه او اغېزمنه توګه ترسره شول، یو شمېر مخکښو هېوادونو داسې وپتیله چې د OEEC سازمان خپلې موخې ته رسیدلی دی؛ خو کېدای شي د یو نړیوال ماموریت ترسره کولو لپاره تظیم او برابر شي. دا یو ستونزمن کار و او بالاخره د پاریسک په مجستیک هوټل کې تر څو بېلابېلو ناستو وروسته، چې د ۱۹۶۰ ز کال په جنوري کې پیل شوې وې د داسې یو بنسټ رامنځته کولو ه سر پرېکړه وکړه، چې نه یوازې د اروپا او اطلس سمندر اقتصادي مسایل به ارزوي، بلکې یو شمېر سیاستونه به هم ترتیب او تنظیموي. د دې سازمان له مخ پر ودې یا کمه اندازه پرمختللو هېوادونو سره مرسته بیا پشل شوه د امریکې متحده ایالات او کانادا یې چې مخکې د OEEC ناظرین و، هغوی به یې د بشپړو غړو په توګه په مدیره پلاوي کې شاملول. همدارنګه له راوستلو سره سم یې د جاپان راوستلو ته هم کار وکړ.  <ref>{{cite news|url=http://www.oecdobserver.org/news/fullstory.php/aid/3492/|title=A majestic start: How the OECD was won, in OECD Yearbook 2011|work=OECD Observer|access-date=30 May 2013}}</ref> === تأسیس او رامنځته کېدل === د اروپا د اقتصادي ټولنې رامنځته کولو لپاره د روم د ۱۹۵۷ ز کال له معاهدو وروسته د OEEC د اصلاح او سمون لپاره د اقتصادي همکاري او پراختیا اړوند سازمان کنوانسیون تنظیم شو. دا کنوانسیون د ۱۹۶۰ ز کال په دسمبر میاشت کې لاسلیک شو او د ۱۹۶۱ ز کال په سپتمبر میاشت کې OECD په رسمي توګه دOEEC ځایناستی شو. دا کنوانسیون د OEEC د بنسټ ایښودونکو اروپایي هېوادونو، امریکا او کانادا هېوادونو څخه جوړ شوی و. هالند، لوګزامبورک او ایتالیا درې هېوادونو د OECD کنوانسیون ټول OEEC غړي د ۱۹۶۱ ز کال له سپتمبر څخه وروسته تصویب کړل؛ خو بیا هم بنسټ ایښودونکي غړي بلل کېږي. د دې سازمان رسمي بنسټ ایښودونکي په لاندې ډول دي: * اتریش * بلجیم * کانادا * دنمارک * فرانسه * آلمان * یونان * آیسلند * آیرلند * ایټالیا * لوګزامبورک * نیدرلند * ناروې * پرتګال * هسپانیا * سویډن * سویتزرلند * ترکیه * انګلستان * متحده ایالات د راتلونکو ۱۲ کلونو په لړ کې جاپان، فنلند، اسټرالیا او نیوزیلینډ هېوادونه هم له دې سازمان سره یوځای شول. یوګوسلاویا هېواد د OECD له رامنځته کېدو څخه تر منحل کېدو پورې یې د یو نظارت کوونکي هېواد په توګه دې سازمان کې بلل کېده.<ref name="slovenia">{{cite web |title=History of relations between Slovenia and the OECD |url=http://www.mzz.gov.si/en/economic_diplomacy/oecd/history_of_relations_between_slovenia_and_the_oecd/ |access-date=31 October 2010 |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs (Slovenia)|Ministry of Foreign Affairs of Slovenia]]}}{{dead link|date=April 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> د OECD سازمان یو شمېر نورې اداې یا آژانسونه لکه د OECD پراختیایي مرکز (۱۹۶۱)، د انرژۍ نړیواله اداره (IEA، ۱۹۷۴) او د پیسو مینځلو په هکله د مالي اقداماتو ځانګړې ډلې اړوند ادارې رامنځته کړې. د ملګرو ملتونو اړوند سازمان د بېلابېلو سازمانونو او ادارو په خلاف، OECD د "organisation" لیکلې بڼه له یو «s» توري سره کاروي حال دا چې په نورو برخو کې «z» توری «organization» کارول کېږي (ise / ize وګورئ). === مرکزي اروپا ته پراختیا ‎ === د ۱۹۸۹ ز کال له انقلابونو وروسته په ۱۹۸۹ ز کال کې OECD د مرکزي اروپا له هیوادونو (په ځانګړې توګه د Visegrád ډلې اړوند هېوادونو سره) سره د مرستې  لړۍ د بازار د اقتصاد اړوندو اصلاحاتو او سمون لپاره پیل کړه. په ۱۹۹۰ ز کال کې له بدلیدونکو اروپایي اقتصادونو سره د همکارۍ مرکز (چې اوسمهال له غیر غړو هېوادونو سره د همکارۍ مرکز یې ځایناستی شوی دی) پرانیستل شو. دغه راز په ۱۹۹۱ ز کال کې د «بدلېدونکو شریکانو» پروګرام د چکسلواکیا، مجارستان او لهستان په ګټه پیل شو، همدارنګه دا پروګرام د دې هېوادونو لپاره د غړیتوب برخه هم درلوده. په پایله کې لهستان، مجارستان، د چک او سلواکیا جمهوریت او دغه راز مکزیک او جنوبي کوریا د ۱۹۹۴ تر ۲۰۰۰ ز کلونو په لړ کې د OECD غړي شول.<ref name="slovenia3">{{cite web |title=History of relations between Slovenia and the OECD |url=http://www.mzz.gov.si/en/economic_diplomacy/oecd/history_of_relations_between_slovenia_and_the_oecd/ |access-date=31 October 2010 |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs (Slovenia)|Ministry of Foreign Affairs of Slovenia]]}}{{dead link|date=April 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref name="czech2">{{cite web |title=The Czech Republic in the OECD |url=http://www.mzv.cz/oecd.paris/en/the_czech_republic_in_the_oecd |publisher=Permanent Delegation of the Czech Republic to the OECD}}</ref><ref>{{cite web |date=25 October 1996 |title=South Korea joins OECD |url=http://articles.chicagotribune.com/1996-10-25/news/9610260175_1_south-korea-oecd-foreign-minister-gong-ro-myung |access-date=3 August 2013 |newspaper=Chicago Tribune |خونديځ نېټه=12 October 2013 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20131012044903/http://articles.chicagotribune.com/1996-10-25/news/9610260175_1_south-korea-oecd-foreign-minister-gong-ro-myung |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012044903/http://articles.chicagotribune.com/1996-10-25/news/9610260175_1_south-korea-oecd-foreign-minister-gong-ro-myung }}</ref><ref>{{cite web |date=23 November 2006 |title=A vision for Poland: Joining the world's most advanced |url=http://www.oecd.org/general/avisionforpolandjoiningtheworldsmostadvanced.htm |access-date=3 August 2013 |publisher=OECD}}</ref> === اصلاحات او لا ډېره پراختیا === یو شمېر اروپایي هېوادونه چې اوسمهال د اروپايي ټولنې غړي دي، په ۱۹۹۰ لسیزه کې یې له دې سازمان سره د یوځای کېدو په برخه کې خپله لېوالتیا وښوده. په ۱۹۹۵ ز کال کې قبرس هېواد دې سازمان کې د غړیتوب غوښتنه وکړه؛ خو د قبرس د دولت په وینا د ترکیې هېواد په وسیله ویټو شو. دغه راز په ۱۹۹۶ ز کال کې د استونیا، لاتویا او لیتوانیا هېوادونو یوه ګډه اعلامیه لاسلیک کړه، چې د دې اعلامیې په ترڅ کې یې په OECD کې غړیتوب ته لیوالتیا وښوده. همدارنګه سلووینیا هم په همدې کال کې دې سازمان کې غړیتوب غوښتنه وکړه. په ۲۰۰۵ ز کال کې د مالټا هېواد دې سازمان سره د یوځای کېدو غوښتنه وکړه. اروپایي ټولنه په دې سازمان کې د ټولو اروپایي هېوادونو د غړي کېدو لپاره لابي ګري کوي. په ۲۰۱۲ ز کال کې د رومانیا هېواد لومړي وزیر ویکتور پونتا د یوه لیک له لارې د اقتصادي همکارۍ او پراختیا سازمان OECD د هغه وخت عمومي مشر خوزه آنجل ګوریا څخه په ټینګار سره دې سازمان کې د غړیتوب په برخه کې په خپله لیوالتیا ټینګار وکړ. د ۲۰۱۲ ز کال په سپتمبر میاشت کې د بلغارستان دولت دا تایید کړه چې په دې سازمان کې د غړیتوب لپاره به د OECD په اداره کې خپله غوښتنه ثبت کړي.<ref>{{cite web |title=Slovenia and the OECD |url=http://www.oecd.org/document/5/0,3746,en_33873108_38910029_45692357_1_1_1_1,00.html |access-date=31 March 2012 |publisher=OECD}}</ref><ref>{{cite web |date=September 2010 |title=International Organisations – Turkey's attempts to exclude Cyprus' membership |url=http://www.mfa.gov.cy/mfa/mfa2006.nsf/All/826CB014C0CDE8DEC22571B100229450?OpenDocument |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110916130855/http://www.mfa.gov.cy/mfa/mfa2006.nsf/All/826CB014C0CDE8DEC22571B100229450?OpenDocument |archive-date=16 September 2011 |access-date=4 November 2011 |publisher=Cyprus Ministry of Foreign Affairs}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.maltamedia.com/cgi-bin/artman/exec/view.cgi?archive=6&num=7485|title=Malta applies to join OECD as full member|publisher=Maltamedia|date=24 September 2005|access-date=4 November 2011|archive-date=19 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111119085305/http://www.maltamedia.com/cgi-bin/artman/exec/view.cgi?archive=6&num=7485|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |date=19 December 2006 |title=Ministry of Foreign Affairs of Latvia: Co-operation between the OECD and Latvia |url=http://www.mfa.gov.lv/en/policy/economic/oecd/Cooperation/ |access-date=4 November 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of Latvia}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.novinite.com/view_news.php?id=143565|title=Bulgarian Govt to Confirm OECD Membership Bid|work=[[Novinite]]|date=25 September 2012|access-date=25 September 2012}}</ref><ref>{{cite press release|url=http://www.mae.ro/en/node/18543|title=Romania's candidacy for OECD membership|publisher=Romanian Ministry of Foreign Affairs|access-date=30 May 2013}}</ref><ref>{{cite news|last=Beatty|first=Andrew|url=http://www.europeanvoice.com/article/imported/eu-gives-ground-in-oecd-membership-battle/57146.aspx|title=EU gives ground in OECD membership battle|publisher=European Voice|access-date=30 May 2013}}</ref> د اقتصادي همکارۍ او پراختیا سازمان یا OECD یوه کاري ډله جوړه کړه، چې سفیر سیچیرو نوربرو یې مشري کوله او موخه یې دا وه، ترڅو د پراختیا په برخه له هغو هېوادونو سره یوه طرحه جوړه کړي، چې د دې سازمان غړي نه و. دې کاري ډلې څلور معیارونه تعریف او بیان کړل، چې باید مراعت شي؛ «همغږي او همفکري، د پام وړ لوبغاړی، متقابله ګټې او نړېوال ملاحظات.» <ref name="autogenerated6">{{cite press release|url=http://www.oecd.org/newsroom/statement-by-the-oecd-regarding-the-status-of-the-accession-process-with-russia-and-co-operation-with-ukraine.htm|title=Statement by the OECD regarding the status of the accession process with Russia & co-operation with Ukraine|date=13 March 2014|publisher=OECD|access-date=5 July 2018}}</ref><ref name="autogenerated7">{{cite web |date=13 March 2014 |title=OECD halts membership talks with Russia |url=http://www.ledger-enquirer.com/2014/03/13/2999969/oecd-halts-membership-talks-with.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313155417/http://www.ledger-enquirer.com/2014/03/13/2999969/oecd-halts-membership-talks-with.html |archive-date=13 March 2014 |access-date=5 July 2018 |publisher=Ledger-Enquirer}}</ref><ref>{{cite web |date=7 May 2010 |title=Chile's accession to the OECD |url=http://www.oecd.org/document/11/0,3343,en_33873108_39418658_45115147_1_1_1_1,00.html |access-date=7 May 2010 |publisher=OECD}}</ref><ref name="autogenerated1">{{cite web |date=16 May 2007 |title=OECD Council Resolution on Enlargement and Enhanced Engagement |url=http://www.oecd.org/brazil/oecdcouncilresolutiononenlargementandenhancedengagement.htm |access-date=31 May 2013 |publisher=OECD}}</ref> == سرچينې == nqr5o4q4jtdopzdphgquexl60chtgl7 0 63126 363289 362608 2026-04-23T10:17:34Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363289 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:World_Population.svg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a5/World_Population.svg/330px-World_Population.svg.png|بټنوک| په 2019 کې د نفوس له مخې د هېوادونو او سیمو نقشه (تور رنګ، ډېر نفوس)]] دا د '''نفوس له مخې د هېوادونو نوملړ دی''' . په دې کې خپلواک دولتونه ، مېشته، انحصاري سیمې او په ځینو مواردو کې د خپلواکو دولتونو اجزاوو لرونکي هېوادونه شامل دي، په لړليک کې شاملول په ابتدايي توګه د [[د معيار نړيوال تنظيم|ISO]] معیار [[ایزو ۳۱۶۶-۱|ISO 3166-1]] پر بنسټ دي. د مثال په توګه، [[بریتانیا|انګلستان]] یو واحد وجود ګڼل کیږي، په داسې حال کې چې د هالنډ د سلطنت اجزاوو هېوادونه په جلا توګه ګڼل کیږي. سرېره پردې ، پدې لېست کې ځینې [[په محدوده رسمي توګه پیژندل سوي دولتونه|ایالتونه شامل دي چې محدود پېژندل]] شوي په ISO 3166-1 کې نه دي موندل شوي. همدارنګه د [[د نړۍ نفوس|نړۍ]] د نفوس په پرتله د هر هېواد نفوس په سلنه کې ورکړل شوی، کوم چې [[ملګري ملتونه]] د 7.954 ملیارد وګړي په 2022 کال کې اټکل کوي . <ref name="UNFPA">{{Cite web |year=2022 |title=World Population Dashboard |url=https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard |access-date=15 June 2022 |website=United Nations Population Fund |publisher=UNFPA}}</ref> == تګلاره == په دې چارټ کې کارول شوي ارقام د ملي [[سرشمېرنه|سرشمېرنې]] د ادارې له خوا د خورا تازه اټکلونو یا نسبتونو پراساس دي، چې تل په تغير کې وي. د کومو هېوادونو او ځايونو چې ملي معلومات شتون نلري، ارقام د 2021 لپاره د اټکلونو یا اټکلونو پر بنسټ د ملګرو ملتونو د اقتصادي او ټولنیزو چارو د نفوس څانګې له خوا چمتو شوي. <ref name="unpop">{{Cite web |last=United Nations |title=World Population Prospects 2019 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=4 August 2021 |website=population.un.org}}</ref> ځکه چې راټول شوي ارقام په هر هېواد کې په ورته وخت کې نه راټولیږي، یا د دقت په ورته کچه کې، د پایلې شمېرې پرتله کول ممکن غلطې پایلې رامنځته کړي. سربېره پردې، د ټولو هېوادونو څخه د ارقامو اضافه والی ممکن د نړۍ مجموعې سره مساوي نه وي. هغه سیمې چې د خپلواکو دولتونو بشپړې برخې جوړوي، لکه د انګلستان هېوادونه ، د اړوندو خپلواکو هېوادونو د برخې په توګه شمېرل کیږي. په دې کې نور نهادونه شامل دي، لکه [[اروپایي ټولنه|اروپایي اتحادیه]] ، {{Efn|The European Union is a ''[[sui generis]]'' [[supranational union]] whose sovereign members delegate to it by treaty certain powers that are often exercised by sovereign states. Its combined population has been estimated at 447,319,916 on 1 January 2020, and it would be ranked 3rd if it were included in the list. It has {{#expr: 447319916 / {{worldpop}} * 100 round 2}}% of the world's population — see {{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tps00001/default/table?lang=en|title=Eurostat-Tables, Graphs and Maps Interface（TGM）table|publisher=[[European Commission]]}}}} چې خپلواکه دولتونه نه دي، او خپلواکې سیمې چې دایمي نفوس نلري، لکه د [[انتارکتیکا|انټارکټیکا]] په اړه د مختلفو هېوادونو ادعاګانې . == د نفوس له مخې خپلواک دولتونه او تړلې سیمې == نوټ: د ملګرو ملتونو د ۱۹۳ [[د ملگري ملتونو غړي هېوادونه|غړو هېوادونو]] او د ملګرو ملتونو عمومي اسامبلې ته د دوو څارونکو هېوادونو لپاره یوه شمېره درجه ټاکل شوې ده. انحصاري سیمې او هغه هېوادونه چې د خپلواکو دولتونو برخې دي د شمېرې درجې ندي ټاکل شوي. برسېره پردې، د محدود پېژندنې سره خپلواکه دولتونه شامل دي، مګر د شمېرې درجه نه ده ټاکل شوې. {{sticky header}}{{sort under}}{{mw-datatable}}{{table alignment}} {| class="wikitable sortable sticky-header sort-under mw-datatable col2right col6right" {{right}} |+ د مجموعي نفوس له مخې د هېوادونو او انحصاري سيمو نوملړ ! ! موقعيت ! نفوس ! style=width:2em | ٪ د{{br}}نړۍ ! نېټه ! {{nowrap|Source (رسمي يا له}}{{br}} [[ملګري ملتونه]] څخه) ! class="unsortable"|يادښتونه |- | – | '''{{noflag|World}}''' | 8,119,000,000 || {{center|100%}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | د ملګرو ملتونو وړاندوينه<ref name="UNFPA"/><ref name="unpop"/>|| |- | rowspan=2 | {{ntsh|1}} 1/2 {{br}} {{efn|According to د ملګرو ملتونو اټکلs, India surpassed China by the end of April 2023.<ref>{{cite news |title=India to overtake China as world's most populous country in Apr 2023 |url=https://www.un.org/en/desa/india-overtake-china-world-most-populous-country-Apr-2023-united-nations-projects#:~:text=Smith%20Mehta%2Funsplash.-,India%20to%20overtake%20China%20as%20world's%20most%20populous%20country%20in,the%20world's%20most%20populous%20country |access-date=27 April 2023 |work=[[United Nations]] |date=24 April 2023}}</ref>}} | {{هېواد بيرغ|China}} | {{n+p|1408280000|{{worldpop}}|sigfig=3|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |title=National Economy – 10.Total Population Went down and Urbanization Rate Continued to Grow (31 December 2024) |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202501/t20250117_1958330.html |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] (NBSC) |website=www.stats.gov.cn |date=17 January 2025 |access-date=17 January 2025}}</ref> || {{efn|Refers to [[mainland China]]; excludes China's [[special administrative regions of China|special administrative regions]] of [[Hong Kong]] and [[Macau]], which returned to Chinese sovereignty in 1997 and 1999, respectively.}} |- | {{right}} {{هېواد بيرغ|India}} | {{n+p|1402737000|{{worldpop}}|sigfig=3|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | {{right}} رسمي وړاندوينه<ref>*data provided by [[Ministry of Health and Family Welfare]]*{{cite web |title=Projected total Population by sex as on 1st July, 2011–2036: India, States and Union Territories (pg.43–March and pg.82–July) |url=https://geographicinsights.iq.harvard.edu/files/geographicinsights2/files/report_population_projection_2019.pdf |publisher=Harvard Center for Population and Development |website=www.iq.harvard.edu |date=November 2019 |access-date=1 January 2025 }}{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || {{right}} {{efn|Includes the population of the [[Kashmir conflict|India-administered]] [[union territory|union territories]] of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]], and [[Ladakh]].}} |- | {{nts|3}} | {{هېواد بيرغ|United States}} | {{n+p|340110988|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-national-total.html | title=National Population Totals and Components of Change: April 1, 2020 to July 1, 2024 |publisher=[[United States Census Bureau]] (USCB) |website=www.census.gov |access-date=20 December 2024}}</ref>|| {{efn|Includes the [[list of states and territories of the United States|50 states]] and the [[Washington, D.C.|District of Columbia]], but excludes the [[territories of the United States]].}} |- | {{nts|4}} | {{هېواد بيرغ|Indonesia}} | {{n+p|282477584|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{citation|url=https://dispendukcapil.acehtimurkab.go.id/berita/kategori/berita-nasional/rilis-data-kependudukan-semester-i-tahun-2024-potret-demografi-dan-implikasinya-bagi-pembangunan-nasional|title=Indonesian Population June 2024|work=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|language=id|access-date=20 October 2024}}</ref>|| |- | {{nts|5}} | {{هېواد بيرغ|Pakistan}} | {{n+p|241499431|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 March 2023|abbr=on}} | د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Pakistan.pdf |title=Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 'The Digital Census' |date=5 August 2023 |website=Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date=14 August 2023 |archive-date=14 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814181311/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Pakistan.pdf |url-status=live }}</ref> || {{efn|Includes the population of [[Kashmir conflict|Pakistan-administered]] [[Azad Kashmir]] and [[Gilgit-Baltistan]].}} |- | {{nts|6}} | {{هېواد بيرغ|Nigeria}} | {{n+p|223800000|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}} | رسمي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://cdn.sanity.io/files/5otlgtiz/production/d7fb94a5c16220cd7559ac066f95f9d53a433ac8.pdf |title=The annual population lecture series – APLS (pg.1 and pg.159) |publisher=National Population Commission – NPC Nigeria |website=www.nationalpopulation.gov.ng |date=22 November 2023 |access-date=11 March 2024}}</ref> || |- | {{nts|7}} | {{هېواد بيرغ|Brazil}} | {{n+p|212583750|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | رسمي وړاندوينه<ref>{{cite web |url = https://www.ibge.gov.br/en/statistics/social/population/18176-population-projection.html?lang=en-GB&t=resultados |title = Population Projection |website = ibge.gov.br |access-date = 1 Jan 2025}}</ref> || |- | {{nts|8}} | {{هېواد بيرغ|Bangladesh}} | {{n+p|169828911|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|14 June 2022|abbr=on}} | د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |title=Population & Housing Census 2022 – Post Enumeration Check (PEC) Adjusted Population |url=https://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2023-04-18-08-42-4f13d316f798b9e5fd3a4c61eae4bfef.pdf |website=Bangladesh Bureau of Statistics (www.bbs.gov.bd) |date=18 April 2023 |access-date=24 August 2023 |language=en |archive-date=24 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230824082228/https://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2023-04-18-08-42-4f13d316f798b9e5fd3a4c61eae4bfef.pdf |url-status=live }}</ref> || {{efn| The [[Bangladesh Bureau of Statistics]] has a projection of 181 million for 2025, but this method derives from a base year of 2011. This same projection overcounted the population for 2022 by about 4.4 million.<ref>{{cite web |url = https://bbs.gov.bd/site/page/29855dc1-f2b4-4dc0-9073-f692361112da/- |title = Statistical Yearbook |website = bbs.gov.bd |access-date = 1 Jan 2025}}</ref>}} |- | {{nts|9}} | {{هېواد بيرغ|Russia}} | {{n+p|146150789|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |title=Оценка численности постоянного населения на 1 января 2024 г. и в среднем за 2023 [Estimated permanent population on 1 January 2024 and average 2023] |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/OkPopul_Comp2024_Site.xlsx |publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Russian Federal State Statistics Service (Росстат)]] |website=www.rosstat.gov.ru |access-date=11 April 2024 |language=ru |archive-date=6 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240406215805/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/OkPopul_Comp2024_Site.xlsx |url-status=dead }}</ref> || {{efn|Includes the [[Republic of Crimea (Russia)|Republic of Crimea]] and [[Sevastopol]], administrative areas on the [[Crimea|Crimean Peninsula]] occupied by Russia. The population does not include the [[Russian annexation of Donetsk, Kherson, Luhansk and Zaporizhzhia oblasts of Ukraine|four annexed Ukrainian oblasts]]. The Ukrainian government and [[Political status of Crimea|most of the world's other states]] consider the Crimean Peninsula, [[Donetsk Oblast|Donetsk]], [[Kherson Oblast|Kherson]], [[Luhansk Oblast|Luhansk]] and [[Zaporizhzhia Oblast|Zaporizhzhia]] parts of [[Administrative divisions of Ukraine|Ukraine's territory]].}} |- | {{nts|10}} | {{هېواد بيرغ|Mexico}} | {{n+p|130154247|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>*data provided by [https://www.inegi.org.mx/sistemas/Infoenoe/Default_15mas.aspx INEGI → ENOE]* {{cite web |title=Mexico Population |url=https://www.economy.com/mexico/population/not-seasonally-adjusted |publisher=Moody's Analytics |website=www.economy.com |access-date=2 December 2024}}</ref> || |- | {{nts|11}} | {{هېواد بيرغ|Japan}} | {{n+p|123590000|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>{{Cite news |title=Population Estimates by Age (Five-Year Groups) and Sex |work=[[Statistics Bureau (Japan)|Statistics Bureau of Japan]] |url=https://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm |access-date=21 November 2024 |archive-date=1 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401013551/https://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm |url-status=live }}</ref>|| |- | {{nts|12}} | {{هېواد بيرغ|Philippines}} | {{n+p|114123600|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}} | رسمي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/dhsd/Statistical%20Tables%20CBPP_0.pdf |title=Table 10. Projected Population, by Age group, Sex, and single-Year interval, Philippines: 2020 - 2030 [Scenario 2 - pg.18] |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] (PSA) |website=www.psa.gov.ph |date=31 January 2024 |access-date=21 January 2025}}</ref> || |- | {{nts|13}} | {{هېواد بيرغ|Ethiopia}} | {{n+p|109499000|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.statsethiopia.gov.et/wp-content/uploads/2024/07/Projected_Population-2024.pdf |title=Population Size by Sex, Area and Density by Region, Zone and Wereda: July 2024 |website=www.statsethiopia.gov.et |publisher=Ethiopian Statistical Service (ESS) |access-date=7 July 2024 |archive-date=7 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240707022122/https://www.statsethiopia.gov.et/wp-content/uploads/2024/07/Projected_Population-2024.pdf |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|14}} | {{هېواد بيرغ|Democratic Republic of the Congo}} | {{n+p|109276000|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | د ملګرو ملتونو اټکل<ref>{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=25 December 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}</ref> || |- | {{nts|15}} | {{هېواد بيرغ|Egypt}} | {{n+p|105914499|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.capmas.gov.eg/Admin/Pages%20Files/20245121324361-%20pop_new.pdf |title=Egypt in Figures 2024 – Population Estimates By Sex & Governorate 1/1/2024 |publisher=[[Central Agency for Public Mobilization and Statistics (Egypt)|CAPMAS]] |website=www.capmas.gov.eg |date=1 March 2024 |access-date=28 May 2024}}</ref> || |- | {{nts|16}} | {{هېواد بيرغ|Vietnam}} | {{n+p|100309209|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.gso.gov.vn/wp-content/uploads/2024/07/NG-TCTK-2023_Final.pdf |title=Statistical yearbook of Vietnam (2023) – Population and employment [pg.101] |publisher=[[General Statistics Office of Vietnam]] (GSO) |website=www.gso.gov.vn |date=24 December 2024 |access-date=26 January 2025}}</ref> || |- | {{nts|17}} | {{هېواد بيرغ|Iran}} | {{n+p|85961000|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|20 March 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://iranopendata.org/en/dataset/iod-06124-estimated-population-iran-province-2024/ |title=Estimated population in Iran by province in 2024 |publisher= Iran Open Data (IOD) |website=www.iranopendata.org/fa/ |date=5 December 2024 |access-date=27 December 2024}}</ref> || |- | {{nts|18}} | {{هېواد بيرغ|Turkey}} | {{n+p|85372377|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=The-Results-of-Address-Based-Population-Registration-System-2023-49684&dil=2 |title=The Results of Address Based Population Registration System, 2023 |publisher=[[Turkish Statistical Institute]] |website=www.tuik.gov.tr |date=6 February 2024 |access-date=6 February 2024}}</ref> || |- | {{nts|19}} | {{هېواد بيرغ|Germany}} | {{n+p|83465411|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|31 March 2024|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Current-Population/Tables/liste-current-population-basis-2022.html |title=Population by nationality and sex (quarterly figures) |publisher=[[Federal Statistical Office of Germany|DESTATIS]] |website=www.destatis.de |date=10 January 2025 |access-date=20 January 2025}}</ref> || |- | {{nts|20}} | {{هېواد بيرغ|France}} | {{n+p|68615000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>{{cite web |title=Démographie – Population au début du mois – France (inclus Mayotte à partir de 2014) |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/serie/001641607 |publisher=INSEE |website=www.insee.fr |access-date=21 January 2025}}</ref> || {{efn|Includes the integral 18 [[regions of France]] (including 5 [[Overseas departments and regions of France|overseas departments and regions]]). Excludes France's 5 [[Overseas collectivity|overseas collectivities]]: [[French Polynesia]], [[Saint Barthélemy]], [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]], [[Saint Pierre and Miquelon]], and [[Wallis and Futuna]], and the sui generis collectivity of [[New Caledonia]], which are shown separately. The [[French Southern and Antarctic Lands]] (an Antarctic territorial claim hosting only government officials and research station staff) and [[Clipperton Island]] (an uninhabited state private property of France) are not listed at all due to their extraordinary nature.}} |- | {{nts|21}} | {{هېواد بيرغ|United Kingdom}} | {{n+p|68265209|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |title=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland: mid-2023 |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest |publisher=[[Office for National Statistics]] (ONS) |website=www.ons.gov.uk |date=8 October 2024}}</ref> || {{efn|Excludes the three [[Crown Dependencies|British Crown Dependencies]] and the 14 [[British Overseas Territories]], listed separately. Four British Overseas Territories are not listed due to their extraordinary nature. The four not listed are ''[[British Antarctic Territory]]'' (an Antarctic territorial claim hosting only government officials and research station staff), the [[British Indian Ocean Territory]] (a military base), [[South Georgia and the South Sandwich Islands]] (hosts only government officials and research station staff), and the [[Akrotiri and Dhekelia|Sovereign Base Areas of Akrotiri and Dhekelia]] (a military base where permanent residency is limited to citizens of the [[Cyprus|Republic of Cyprus]]).}} |- | {{nts|22}} | {{هېواد بيرغ|Thailand}} | {{n+p|65932105|{{worldpop}} |sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 January 2025|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>{{cite web |url=https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMONTH/statmonth/#/mainpage |title=สถิติประชากรทางการทะเบียนราษฎร(รายเดือน) – Official population statistics from the civil registration (monthly) |last=จำนวนประชากร (population) → ตรวจสอบข้อมูลแยกรายเดือน (check monthly data separately) → ขอบเขตข้อมูล (data scope - monthly) → ยอดรวมข้อมูล (total data - whole country) |publisher=The Bureau of Registration Administration (BORA) |website=www.bora.dopa.go.th |access-date=6 February 2025 |language=thai}}</ref> || |- | {{nts|23}} | {{هېواد بيرغ|South Africa}} | {{n+p|63015904|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 July 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.gov.za/sites/default/files/P03014_Census_2022_Statistical_Release.pdf |title=Census 2022 – Statistical Release |publisher=Government of South Africa |website=www.gov.za |date=10 October 2023 |access-date=15 October 2023 |archive-date=15 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015192129/https://www.gov.za/sites/default/files/P03014_Census_2022_Statistical_Release.pdf |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|24}} | {{هېواد بيرغ|Tanzania}} | {{n+p|61741120|{{worldpop}} |sigfig=1|disp=table}} || {{dts|23 August 2022|abbr=on}} | د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://sensa.nbs.go.tz/ |title=Population Size in Tanzania |website=National Bureau of Statistics |access-date=24 September 2024 |archive-date=31 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031164518/https://sensa.nbs.go.tz/ |url-status=dead }}</ref> || {{efn|Includes [[Zanzibar]].}} |- | {{nts|25}} | {{هېواد بيرغ|Italy}} | {{n+p|58966101|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 November 2024|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>{{cite web |url=https://demo.istat.it/app/?i=D7B |title=ISTAT – Bilancio Demografico Mensile / Monthly Demographic Balance |publisher=Istituto Nazionale di Statistica (Istat) |website=demo.istat.it |language=it |access-date=6 February 2024}}</ref> || |- | {{nts|26}} | {{هېواد بيرغ|Colombia}} | {{n+p|52695952|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/Nacional/DCD-area-proypoblacion-Nac-2020-2070.xlsx |title=Proyecciones de Población DANE |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410005852/https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/Nacional/DCD-area-proypoblacion-Nac-2020-2070.xlsx |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|27}} | {{هېواد بيرغ|Kenya}} | {{n+p|52428290|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي وړاندوينه<ref>{{cite web |date=Sep 2022 |title=2019 Kenya Population and Housing Census Results: Analytical Report on Population Projections, Vol XVI (Table 3.1: Projected Population, Kenya, 2020–2045) |url=https://www.knbs.or.ke/download/2019-kphc-analytical-report-on-population-projections-vol-xvi/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204110524/https://www.knbs.or.ke/download/2019-kphc-analytical-report-on-population-projections-vol-xvi/ |archive-date=4 December 2022 |access-date=25 June 2023 |website=knbs.or.ke |publisher=Kenya National Bureau of Statistics |page=23}}</ref>|| |- | {{nts|28}} | {{هېواد بيرغ|Myanmar}} | {{n+p|51316756|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|15 Oct 2024|abbr=on}} | د ۲۰۲۴ ز کال د سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url = https://www.moi.gov.mm/moi:eng/news/16583 |title = Myanmar's 2024 Census Provisional Results: Population at 51.3M |date = 1 Jan 2025 |website = Myanmar Ministry of Information |access-date = 1 Jan 2025}}</ref> || {{efn| Does not include the [[Rohingya people]]. Some regions were estimated by satellite.<ref>{{cite web |url = https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-says-2024-census-shows-population-513-mln-2025-01-01/ |title = Myanmar says 2024 census shows population of 51.3 million |website = reuters.com |access-date = 31 Dec 2024}}</ref>}} |- | {{nts|29}} | {{هېواد بيرغ|South Korea}} | {{n+p|51207874|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 January 2025|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>{{cite web |title=Resident population by City, County, and District |url=https://kosis.kr/statHtml/statHtml.do?orgId=101&tblId=DT_1B040A3&conn_path=I2&language=en |publisher=[[Statistics Korea|Statistics Korea (KOSTAT)]] → Korean Statistical Information Service (KOSIS) |website=www.kostat.go.kr |access-date=6 February 2025}}</ref>|| |- | {{nts|30}} | {{هېواد بيرغ|Sudan}} | {{n+p|50448963|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | د ملګرو ملتونو وړاندوينه<ref>{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=3 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}</ref> || |- | {{nts|31}} | {{هېواد بيرغ|Spain}} | {{n+p|48946035|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 October 2024|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{Cite web |title=Population |url=https://www.ine.es/en/index.htm |publisher=[[National Statistics Institute (Spain)]] (INE) |website=www.ine.es |access-date=2 December 2024}}</ref> || |- | {{nts|32}} | {{هېواد بيرغ|Algeria}} | {{n+p|47400000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.ons.dz/IMG/pdf/Demographie_Algerienne2020_2023.pdf |title=DEMOGRAPHIE ALGERIENNE 2020 à 2025 |publisher=[[National Office of Statistics]] (NOS) |website=www.ons.dz |date=July 2024 |access-date=17 January 2025 |language=French}}</ref> || |- | {{nts|33}} | {{هېواد بيرغ|Argentina}} | {{n+p|47067641|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.indec.gob.ar/indec/web/Nivel3-Tema-2-24 |title=Proyecciones y estimaciones |publisher=[[National Institute of Statistics and Census of Argentina|INDEC]] |website=www.indec.gob.ar |access-date=17 January 2025 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609202751/https://www.indec.gob.ar/indec/web/Nivel3-Tema-2-24 |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|34}} | {{هېواد بيرغ|Uganda}} | {{n+p|45935046|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 May 2024|abbr=on}} | د ۲۰۲۴ ز کال د سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://www.ubos.org/wp-content/uploads/publications/National-Population-and-Housing-Census-2024-Preliminary-Report.pdf |title=NPHC 2024 – Preliminary Results |access-date=16 July 2024 }}</ref> || |- | {{nts|35}} | {{هېواد بيرغ|Iraq}} | {{n+p|44414800|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |access-date=2 July 2024 |title=Estimated population of Iraq for the period (2015–2030)|url=http://cosit.gov.iq/ar/2013-01-31-08-43-38 |website=cosit.gov.iq |archive-date=3 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203214014/http://cosit.gov.iq/ar/2013-01-31-08-43-38 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|36}} | {{هېواد بيرغ|Afghanistan}} | {{n+p|42045000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | د ملګرو ملتونو وړاندوينه<ref>{{cite web |url = https://population.un.org/wpp/assets/Files/WPP2024_Summary-of-Results.pdf |title = World Population Prospects 2024 Summary of Results |at = p61 |website = un.org |access-date = 6 Jan 2025}}</ref><ref>{{cite web |url = https://population.un.org/wpp/assets/Files/WPP2024_Data_Sources.pdf |title = World Population Prospects 2024 Data Sources |at = p11 |website = un.org |access-date = 6 Jan 2025}}</ref> (ياداښت وګورئ) | {{efn| The last census was conducted in 1979. Sources disagree about the current population: * The Afghani [[National Statistics and Information Authority]] gives an estimate of 35,695,527 for 2024.<ref>{{cite web |url = https://nsia.gov.af/library |title = Library |website = nsia.gov.af |access-date = 23 Jan 2025 |archive-date = 23 March 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220323031521/https://nsia.gov.af/library |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = https://drive.google.com/file/d/1PWzeE5zCoqwHfht-16xVkHejlgW9Wbeb/view |title = Estimated Populatin of Afghanistan 2024-25 |website = [[National Statistics and Information Authority]] |access-date = 23 Jan 2025}}</ref> * The [[Encyclopædia Britannica]] gives an estimate of 36,432,000 for 2025.<ref>{{cite web |url = https://www.britannica.com/place/Afghanistan |title = Afghanistan |website = www.britannica.com |access-date = 25 Jan 2025}}</ref> * The BBC gives a figure of 38.3 million for 2023.<ref>{{cite web |url = https://www.bbc.com/news/world-south-asia-12011352 |title = Afghanistan country profile |date = 15 Aug 2023 |website = bbc.com |access-date = 23 Jan 2025}}</ref> * The CIA gives an estimate of 40,121,552 for 2024.<ref>{{cite web |url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ |title = Afghanistan |website = cia.gov |access-date = 6 Jan 2025 |archive-date = 4 January 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210104184342/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ |url-status = dead }}</ref> * The US Census Bureau provides an estimate of 49,552,566 for 2025.<ref>{{cite web |url = https://www.census.gov/popclock/world/af |title = Afghanistan |website = nsia.gov.af |access-date = 23 Jan 2025}}</ref> All figures are mid-year.}} |- | {{nts|37}} | {{هېواد بيرغ|Canada}} | {{n+p|41465298|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 October 2024|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url = https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901 |title = Population estimates, quarterly |date = 17 December 2024 |website = statcan.gc.ca |access-date = 19 December 2024}}</ref> || |- | {{nts|38}} | {{هېواد بيرغ|Uzbekistan}} | {{n+p|37543167|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url = https://stat.uz/en/ |title = Uzbekistan by the Numbers |website = stat.uz |access-date=15 January 2025}}</ref> || |- | {{nts|39}} | {{هېواد بيرغ|Poland}} | {{n+p|37507000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 November 2024|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>{{cite web |url=https://stat.gov.pl/en/topics/other-studies/informations-on-socio-economic-situation/statistical-bulletin-no-122024,4,170.html |title=Statistical Bulletin No 12/2024 → Population |publisher=[[Statistics Poland]] (GUS) |website=www.stat.gov.pl |date=31 January 2025 |access-date=6 February 2025}}</ref> || |- | {{nts|40}} | {{هېواد بيرغ|Morocco}} | {{n+p|36828330|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 September 2024|abbr=on}} | د ۲۰۲۴ ز کال د سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://www.hcp.ma/Population-legale-du-Royaume-du-Maroc-repartie-par-regions-provinces-et-prefectures-et-communes-selon-les-resultats-du_a3974.html |title=Recensement général de la population et de l'habitat 2024 |publisher=[[Haut Commissariat au Plan (Morocco)]] (HCP) |website=www.hcp.ma |date=22 November 2024 |access-date=11 December 2024}}</ref> || {{efn|Includes the regions [[Laâyoune-Sakia El Hamra]] and [[Dakhla-Oued Ed-Dahab]], the [[Regions of Morocco|disputed territory]] of [[Western Sahara]] administered by Morocco and excluding [[Sahrawi Arab Democratic Republic]] (see [[Western Sahara conflict]]).}} |- | {{nts|41}} | {{هېواد بيرغ|Angola}} | {{n+p|35121734|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 June 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.ine.gov.ao/ |title=Início |website=www.ine.gov.ao |access-date=2 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601043657/https://www.ine.gov.ao/ |archive-date=1 June 2023 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|42}} | {{هېواد بيرغ|Malaysia}} | {{n+p|34112400|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url = https://www.dosm.gov.my/portal-main/release-content/demographic-statistics-third-quarter-2024 |title = Demographic Statistics, Third Quarter 2024 |website = dosm.gov.my |access-date = 17 November 2024 }}</ref> || |- | {{nts|43}} | {{هېواد بيرغ|Peru}} | {{n+p|34038457|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/publicaciones_digitales/Est/Lib1665/index.html |title=Estimaciones y Proyecciones de la Población Nacional, 1950–2070 (3. Resultados) |publisher=[[Instituto Nacional de Estadística e Informática|INEI – Peru]] |website=www.gob.pe |access-date=2 July 2024}}</ref> || |- | {{nts|44}} | {{هېواد بيرغ|Ukraine}} | {{n+p|33443000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | آی اېم اېف اټکل<ref>{{cite web |title=Population of Ukraine – Population (by estimate) as of 2024 |website=IMF |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=926,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,LP,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1}}</ref> || {{efn|Excludes the [[Autonomous Republic of Crimea]] and the city of [[Sevastopol]], Ukraine's ''de jure'' territory which is occupied by Russia (however, includes the [[Donbas]] region, [[2022 Russian invasion of Ukraine|partly occupied by Russia]]).}} |- | {{nts|45}} | {{هېواد بيرغ|Mozambique}} | {{n+p|33244414|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=http://www.ine.gov.mz |title=População 2024 |website=www.ine.gov.mz |access-date=12 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601041948/http://www.ine.gov.mz/ |archive-date=1 June 2024 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|46}} | {{هېواد بيرغ|Ghana}} | {{n+p|33007618|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://statsghana.gov.gh/gssmain/fileUpload/pressrelease/Population_projection_280624_final_ffa2&#91;1&#93;&#91;2&#93;_with_links&#91;_final_website.pdf |title=Population Projection 2021 – 2050 (pg.45–46) |publisher=[[Ghana Statistical Service]] (GSS) |website=www.statsghana.gov.gh |date=June 2024 |access-date=23 October 2024 |archive-date=23 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240723110019/https://statsghana.gov.gh/gssmain/fileUpload/pressrelease/Population_projection_280624_final_ffa2%5B1%5D%5B2%5D_with_links%5B_final_website.pdf |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|47}} | {{هېواد بيرغ|Yemen}} | {{n+p|32305264|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2022|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://moh.gov.ye/storage/1900/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D9%8A-2022_%D9%A0%D9%A5%D9%A3%D9%A5%D9%A3%D9%A9.pdf |title=Annual Statistical Health Report 2022 (pg.4) |publisher=Yemeni Ministry Of Health |website=www.moh.gov.ye |date=3 September 2024 |access-date=23 October 2024 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203112119/https://moh.gov.ye/storage/1900/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D9%8A-2022_%D9%A0%D9%A5%D9%A3%D9%A5%D9%A3%D9%A9.pdf |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|48}} | {{هېواد بيرغ|Saudi Arabia}} | {{n+p|32175224|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 May 2022|abbr=on}} | د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |title = Overall count of population |url = https://portal.saudicensus.sa/portal |publisher = General Statistics Authority – Kingdom of Saudi Arabia |website = portal.saudicensus.sa |access-date = 5 July 2023 |archive-date = 28 July 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230728002753/https://portal.saudicensus.sa/portal |url-status = live }}</ref> || |- | {{nts|49}} | {{هېواد بيرغ|Madagascar}} | {{n+p|30811969|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.instat.mg/documents/upload/main/INSTAT-RGPH3_Projectionsdemographiques.pdf |title=Projections démographiques |website=instat.mg |access-date=2 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615103016/https://www.instat.mg/documents/upload/main/INSTAT-RGPH3_Projectionsdemographiques.pdf |archive-date=15 June 2024 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|50}} | {{هېواد بيرغ|Ivory Coast}} | {{n+p|29389150|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|14 December 2021|abbr=on}} | د ۲۰۲۱ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=http://www.ins.ci/n |title=Institut National de la Statistique (INS) – RGPH-2021 Résultats globaux |website=www.ins.ci |access-date=10 August 2022 |archive-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310230400/http://www.ins.ci/n |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|51}} | {{هېواد بيرغ|Nepal}} | {{n+p|29164578|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|25 November 2021|abbr=on}} | د ۲۰۲۱ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results |title=National Population and Housing Census 2021 |website=www.cbs.gov.np |access-date=28 March 2023 |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327230350/http://censusnepal.cbs.gov.np/results |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|52}} | {{هېواد بيرغ|Cameroon}} | {{n+p|28758503|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://ins-cameroun.cm/document/projections-demographiques-et-estimations-des-cibles-prioritaires-des-differents-programmes-et-interventions-de-sante/ |title=Projections demographiques et estimations des cibles prioritaires des differents programmes et interventions de sante |publisher=INS du Cameroun |website=www.ins-cameroun.cm |date=30 June 2023 |access-date=2 July 2024 |archive-date=2 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002083019/https://ins-cameroun.cm/document/projections-demographiques-et-estimations-des-cibles-prioritaires-des-differents-programmes-et-interventions-de-sante/ |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|53}} | {{هېواد بيرغ|Venezuela}} | {{n+p|28405543|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | د ملګرو ملتونو وړاندوينه<ref>{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=4 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}</ref> || |- | {{nts|54}} | {{هېواد بيرغ|Australia}} | {{n+p|27204800|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}} | رسمي وړاندوينه<ref>{{cite web |url = http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3101.0 |title = National, state and territory population |date = 19 September 2024 |website = abs.gov.au |access-date = 28 September 2024}}</ref> || {{efn|Excludes the external territories of [[Christmas Island]], the [[Cocos (Keeling) Islands]], and [[Norfolk Island]].}} |- | {{nts|55}} | {{هېواد بيرغ|Niger}} | {{n+p|26312034|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.stat-niger.org/projections/ |title=Projections démographiques du Niger Horizon 2012–2024 (extraction de donnees) |publisher=INSN |website=www.stat-niger.org |access-date=2 July 2024 |archive-date=10 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230610170556/https://www.stat-niger.org/projections/ |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|56}} | {{هېواد بيرغ|North Korea}} | {{n+p|25950000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=http://www.searo.who.int/dprkorea/documents/population-projection-dprk-2014-50.pdf |title=Democratic People's Republic of Korea (2014–2050) [pg.40] |access-date=6 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033819/http://www.searo.who.int/dprkorea/documents/population-projection-dprk-2014-50.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }}</ref>|| |- | {{nts|57}} | {{هېواد بيرغ|Syria|revolution}} | {{n+p|24672760|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | د ملګرو ملتونو وړاندوينه<ref>{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=3 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}</ref> || |- | {{nts|58}} | {{هېواد بيرغ|Burkina Faso}} | {{n+p|23409015|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | National projection<ref>{{cite web |url=https://www.insd.bf/sites/default/files/2023-02/VOLUME%204%20PROJECTIONS%20DEMOGRAPHIQUES%202020%202035%20RGPH%20%C3%A9dition%202-%2006-02-2023.pdf |title=PROJECTIONS DEMOGRAPHIQUES 2020–2035 |publisher=INSD Burkina Faso |website=www.insd.bf |date=January 2023 |access-date=2 July 2024}}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Taiwan}} | {{n+p|23400220|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |title=National Statistics, Taiwan |website=eng.stat.gov.tw |access-date=11 January 2025 |archive-date=31 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200131125043/https://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |url-status=dead }}</ref> || {{efn|[[Taiwan]] includes [[Penghu]], [[Kinmen]], [[Matsu Islands|Matsu]] and other minor islands.}} |- | {{nts|59}} | {{هېواد بيرغ|Mali}} | {{n+p|22395489|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|15 June 2022|abbr=on}} | د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://instat-mali.org/fr |title=TAILLE DE LA POPULATION EN 2022 (HBTS) (SOURCE RÉSULTATS RGPH5) |publisher=INSTAT Mali |website=www.instat-mali.org/fr |date=10 August 2023 |access-date=23 September 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003092311/https://instat-mali.org/fr |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|60}} | {{هېواد بيرغ|Sri Lanka}} | {{n+p|21916000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.lk/Population/StaticalInformation/VitalStatistics/ByDistrictandSex2024 |title=Mid-year Population Estimates by District & Sex, 2014 – 2024 |website=statistics.gov.lk |access-date=28 September 2024 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928085025/http://www.statistics.gov.lk/Population/StaticalInformation/VitalStatistics/ByDistrictandSex2024 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|61}} | {{هېواد بيرغ|Kazakhstan}} | {{n+p|20286084|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://stat.gov.kz/en/ |title=Population |publisher=QAZSTAT |website=www.stat.gov.kz |access-date=6 February 2025}}</ref> || |- | {{nts|62}} | {{هېواد بيرغ|Malawi}} | {{n+p|20270568|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/Thematic_Reports/Population%20Projections%202018-2050.pdf |title=Population Projections 2018–2050 |access-date=22 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214154949/http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/Thematic_Reports/Population%20Projections%202018-2050.pdf |archive-date=14 February 2024 |url-status=dead}}</ref> || |- | {{nts|63}} | {{هېواد بيرغ|Chile}} | {{n+p|20086377|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.ine.cl/estadisticas/sociales/demografia-y-vitales/proyecciones-de-poblacion |title = Proyecciones de población |website =www.ine.cl |access-date=22 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828051041/https://www.ine.cl/estadisticas/sociales/demografia-y-vitales/proyecciones-de-poblacion |archive-date=28 August 2020 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|64}} | {{هېواد بيرغ|Zambia}} | {{n+p|19610769|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|14 September 2022|abbr=on}} | د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://www.lusakatimes.com/2022/12/24/preliminary-data-shows-population-grew-from-13-1-million-in-2010-to-19-6-million-in-2022/ |title=Preliminary data shows Population grew from 13.1 million in 2010 to 19.6 million in 2022 |website=www.zamstats.gov.zm |date=24 December 2022 |access-date=27 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221227142047/https://www.zamstats.gov.zm/population-size-by-sex-and-rural-urban-zambia-2022/ |archive-date=27 December 2022 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|65}} | {{هېواد بيرغ|Romania}} | {{n+p|19064409|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://insse.ro/cms/sites/default/files/com_presa/com_pdf/poprez_ian2024e.pdf |title=On 1st January 2024, the usually resident population amounted to 19064409 persons, a growth of 9.9 thousand persons compared to 1st January 2023 |publisher=[[National Institute of Statistics (Romania)]] – INSSE |website=www.insse.ro |date=30 August 2024 |access-date=30 August 2024}}</ref> || |- | {{nts|66}} | {{هېواد بيرغ|Somalia}} | {{n+p|19009151|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | د ملګرو ملتونو وړاندوينه<ref>{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=3 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}</ref> || {{efn|Includes [[Somaliland]].}} |- | {{nts|67}} | {{هېواد بيرغ|Chad}} | {{n+p|18675547|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.inseed.td/ |website=www.inseed-td|publisher=Institut National de la Statistique, des Etudes Economiques et Démographiques |title=Population* 2024 |access-date=2 July 2024 |archive-date=14 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014184620/https://www.inseed.td/ |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|68}} | {{هېواد بيرغ|Senegal}} | {{n+p|18126390|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|15 May 2023|abbr=on}} | د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://www.ansd.sn/sites/default/files/recensements/rapport/rapport_national/RGPH-5_Rapport%20global-Prov-juillet2024_0.pdf |title=RAPPORT PROVISOIRE, PGPH-5, 2023 |access-date=16 July 2024 }}</ref> || |- | {{nts|69}} | {{هېواد بيرغ|Netherlands}} | {{n+p|18045532|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/83474ENG/table?ts=1712804860730 |title=Population dynamics – month and year |website=www.opendata.cbs.nl |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek |access-date=6 February 2025}}</ref> || {{efn|Excludes the three constituent countries of the [[Kingdom of the Netherlands]] in the Caribbean Sea ([[Aruba]], [[Curaçao]], and [[Sint Maarten]]), but includes the three special municipalities of the [[Caribbean Netherlands]] ([[Bonaire]], [[Sint Eustatius]] and [[Saba (island)|Saba]]).}} |- | {{nts|70}} | {{هېواد بيرغ|Guatemala}} | {{n+p|17843132|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |date=2019 |publisher = Instituto Nacional de Estadística Guatemala |url= https://www.censopoblacion.gt/archivos/Estimaciones_y_proyecciones_nacionales_de_poblacion.pdf |title=Estimaciones y proyecciones nacionales de población |archive-url=https://web.archive.org/web/20191223192959/https://www.censopoblacion.gt/archivos/Estimaciones_y_proyecciones_nacionales_de_poblacion.pdf |archive-date=23 December 2019 |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|71}} | {{هېواد بيرغ|Cambodia}} | {{n+p|17336307|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | رسمي وړاندوينه<ref>{{cite web |date = Nov 2021|url = https://www.nis.gov.kh/nis/Census2019/Population%20Projection.pdf|publisher = National Institute of Statistics |title = Population Projection |access-date = 2 July 2024 |archive-date = 8 September 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230908123512/https://www.nis.gov.kh/nis/Census2019/Population%20Projection.pdf |url-status = live}}</ref> || |- | {{nts|72}} | {{هېواد بيرغ|Ecuador}} | {{n+p|16938986|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 October 2022|abbr=on}} | د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url= https://www.censoecuador.gob.ec/ |title= Inicio – Censo Ecuador |website= censoecuador.gob.ec |access-date= 15 June 2024}}</ref> || |- | {{nts|73}} | {{هېواد بيرغ|Zimbabwe}} | {{n+p|16751469|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | رسمي وړاندوينه<ref>{{Cite report|url=http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Census/population_projection.pdf |title=Population Projections Thematic Report |access-date=12 November 2024|publisher=Zimbabwe National Statistics Agency |archive-date = 28 April 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160428150301/http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Census/population_projection.pdf |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|74}} | {{هېواد بيرغ|South Sudan}} | {{n+p|15254268|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://nbs.gov.ss/wp-content/uploads/2022/05/Population-projections-for-South-Sudan-2020-2040-1.pdf |title=South Sudan Population Projections, 2020–2040 (pg.12) |publisher=National Bureau of Statistics – South Sudan (NBSS) |website=www.nbs.gov.ss |date=January 2016 |access-date=22 January 2024 |archive-date=16 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250416211927/https://nbs.gov.ss/wp-content/uploads/2022/05/Population-projections-for-South-Sudan-2020-2040-1.pdf |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|75}} | {{هېواد بيرغ|Rwanda}} | {{n+p|13798561|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |title=Size of the resident population |website=statistics.gov.rw |url=http://statistics.gov.rw/publication/size-resident-population |access-date=22 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240515193613/https://statistics.gov.rw/publication/size-resident-population |archive-date=15 May 2024 |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|76}} | {{هېواد بيرغ|Guinea}} | {{n+p|13261638|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2022|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=http://www.stat-guinee.org/ |title=Institut National de la Statistique - stat-guinee.org |website=www.stat-guinee.org |access-date=25 May 2023 |archive-date=12 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120712050037/http://www.stat-guinee.org/ |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|77}} | {{هېواد بيرغ|Benin}} | {{n+p|12910087|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://instad.bj/images/docs/Actualit%C3%A9s/Projection%20r%C3%A9vis%C3%A9e.pdf |title=PROJECTIONS DEMOGRAPHIQUES DE 2014 A 2063 ET PERSPECTIVES DE LA DEMANDE SOCIALE DE 2014 A 2030 AU BENIN |website=www.insae-bj |access-date=2 July 2024 |archive-date=29 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529104440/https://instad.bj/images/docs/Actualit%C3%A9s/Projection%20r%C3%A9vis%C3%A9e.pdf |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|78}} | {{هېواد بيرغ|Burundi}} | {{n+p|12837740|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2022|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://isteebu.bi/projection-de-la-population/ |title=Projections de la population au Burundi |website=www.isteebu.bi |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525150948/https://isteebu.bi/projection-de-la-population/ |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|79}} | {{هېواد بيرغ|Haiti}} | {{n+p|12394537|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://ihsi.gouv.ht/public/statistiques/statistiques_demographiques_et_sociales/projections_et_estimations_de_la_population |title=Projections et estimations de la population 2024 |website =ihsi.gou.ht |access-date=3 November 2024 }}</ref> || |- | {{nts|80}} | {{هېواد بيرغ|Tunisia}} | {{n+p|11887412|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | National estimate<ref>{{cite web |url=https://www.ins.tn/en/statistiques/111 |title=Population |website=ins.tn |access-date=12 November 2024}}</ref> || |- | {{nts|81}} | {{هېواد بيرغ|Belgium}} | {{n+p|11872024|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 November 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.ibz.rrn.fgov.be/fr/population/statistiques-de-population/ |title=Statistiques de population |publisher=[[Federal Public Service Interior|IBZ]] |website=www.ibz.rrn.fgov.be |access-date=21 January 2025}}</ref> || |- | {{nts|82}} | {{هېواد بيرغ|Papua New Guinea}} | {{n+p|11781559|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}} | National estimate<ref>{{cite web |url = https://www.nso.gov.pg/statistics/population/ |title = Population Estimates 2021 |website = nso.gov.pg |access-date = 20 July 2023 |archive-date = 20 July 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230720004458/https://www.nso.gov.pg/statistics/population/ |url-status = live }}</ref> || |- | {{nts|83}} | {{هېواد بيرغ|Jordan}} | {{n+p|11516000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}} | National estimate<ref>{{cite web |url=https://dosweb.dos.gov.jo/DataBank/Population/Population_Estimares/PopulationEstimates.pdf |title= Estimated population of 2023 and some of selected data |publisher=Department of Statistics (DOS) |website=www.dosweb.dos.gov.jo |date=January 2024 |access-date=18 April 2024}}</ref> || |- | {{nts|84}} | {{هېواد بيرغ|Bolivia}} | {{n+p|11312620|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|23 March 2024|abbr=on}} | د ۲۰۲۴ ز کال د سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://censo.ine.gob.bo/ |title=Censo Bolivia 2024 |publisher=[[National Institute of Statistics of Bolivia]] |website=www.ine.gob.bo |access-date=3 December 2024}}</ref> || |- | {{nts|85}} | {{هېواد بيرغ|Cuba}} | {{n+p|11089511|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2022|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=http://www.onei.gob.cu/node/13815 |title=Indicadores Demográficos por provincias y municipios 2022 |website =www.onei.gob.cu |access-date=12 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201211142555/http://www.onei.gob.cu/node/13815 |archive-date=11 December 2020 |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|86}} | {{هېواد بيرغ|Czech Republic}} | {{n+p|10897237|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |title=Population |url=https://csu.gov.cz/home |publisher=[[Czech Statistical Office]] (CZSO) |date=30 December 2024 |access-date=30 December 2024}}</ref> || |- | {{nts|87}} | {{هېواد بيرغ|Dominican Republic}} | {{n+p|10771504|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 November 2022|abbr=on}} | د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://www.one.gob.do/datos-y-estadisticas/temas/censos/poblacion-y-vivienda/2022/ |title=Población por sexo, según provincia de residencia |publisher=Oficina Nacional de Estadística (ONE) |website=www.one.gob.do |date= |access-date=12 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627163434/https://www.one.gob.do/datos-y-estadisticas/temas/censos/poblacion-y-vivienda/2022/ |archive-date=27 June 2024 |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|88}} | {{هېواد بيرغ|United Arab Emirates}} | {{n+p|10678556|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://fcsa.gov.ae/ar-ae/Pages/Statistics/Statistics-by-Subject.aspx#/%3Fyear=&folder=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9&subject=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9 |title=Statistics by Subject |website=fcsa.gov.ae |access-date=29 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704064240/https://fcsa.gov.ae/ar-ae/Pages/Statistics/Statistics-by-Subject.aspx |archive-date=4 July 2020}}</ref> || |- | {{nts|89}} | {{هېواد بيرغ|Portugal}} | {{n+p|10639726|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}} | 2023 estimate<ref>{{cite web|url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_destaques&DESTAQUESdest_boui=645507713&DESTAQUESmodo=2|title=População residente ultrapassa os 10,6 milhões – 2023|website=ine.pt|publisher=[[Instituto Nacional de Estatística (Portugal)|INE]]|access-date=18 June 2024}}</ref> || |- | {{nts|90}} | {{هېواد بيرغ|Sweden}} | {{n+p|10588230|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 November 2024|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>{{cite web |url=http://www.scb.se/en/finding-statistics/statistics-by-subject-area/population/population-composition/population-statistics |title=Population statistics |website=scb.se |access-date=12 November 2024}}</ref> || |- | {{nts|91}} | {{هېواد بيرغ|Greece}} | {{n+p|10400720|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |title=Estimated Population and Migration Flows, 2024 |url=https://www.statistics.gr/documents/20181/b248e72c-2917-bdae-1d15-98d22787adb7 |publisher=[[Hellenic Statistical Authority]] |access-date=8 January 2025 |location=Piraeus |date=31 December 2024}}</ref> || |- | {{nts|92}} | {{هېواد بيرغ|Tajikistan}} | {{n+p|10277100|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.stat.tj/ |title=Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон / Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |website=www.stat.tj |access-date=21 July 2024 |archive-date=13 December 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091213094447/https://www.stat.tj/ |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|93}} | {{هېواد بيرغ|Azerbaijan}} | {{n+p|10218536|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 November 2024|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>*right corner →*{{cite web |url=https://www.azstat.gov.az/portal/?lang=en |title=Number of Population |publisher=[[State Statistics Committee|Azerbaijan Statistical Information Service (ASIS)]] |website=www.azstat.gov.az/portal/?lang=az |access-date=21 January 2025}}</ref> || |- | {{nts|94}} | {{هېواد بيرغ|Israel}} | {{n+p|10026900|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}} | National monthly estimate<ref>{{cite web |url = https://www.cbs.gov.il/en/Statistics/Pages/Generators/Time-Series-DataBank.aspx?r=ea3bd53b-b8ef-4c4a-8f6f-8eb5e8cdb84f&uptodate=1 |title = Time Series DataBank |date = |website = cbs.gov.il |access-date = 9 December 2024 }}</ref> || {{efn|Includes [[East Jerusalem]] and the [[Golan Heights]]. Also includes [[Israeli settlement|Israeli settlers]] within [[Area C (West Bank)|Area C]] of the [[West Bank]].}} |- | {{nts|95}} | {{هېواد بيرغ|Honduras}} | {{n+p|9892632|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.ine.gob.hn/publicaciones/Censos/Censo_2013/09Tomo-IX-Proyecciones-de-Poblacion/Cuadros%20xls/1.pdf |title=TOMO: HONDURAS: PROYECCIONES DE POBLACIÓN 2013–2050 |website=INE – Instituto Nacional de Estadística Honduras |access-date=2 July 2024 |archive-date=5 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405210701/https://www.ine.gob.hn/publicaciones/Censos/Censo_2013/09Tomo-IX-Proyecciones-de-Poblacion/Cuadros%20xls/1.pdf |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|96}} | {{هېواد بيرغ|Hungary}} | {{n+p|9540000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/en/nep0001.html |title=22.1.1.1. Main indicators of population and vital events|publisher=Hungarian Central Statistical Office (KSH) |website=www.ksh.hu |access-date=6 February 2025 |archive-date=15 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190215153106/http://www.ksh.hu/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd001.html |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|97}} | {{هېواد بيرغ|Austria}} | {{n+p|9198124|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 October 2024|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter |title=Population at beginning of year/quarter |website=www.statistik.at |access-date=10 August 2023 |archive-date=12 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612161754/http://www.statistik.at/web_de/statistiken/menschen_und_gesellschaft/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_und_veraenderung/bevoelkerung_zu_jahres-_quartalsanfang/023582.html |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|98}} | {{هېواد بيرغ|Belarus}} | {{n+p|9155978|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=http://dataportal.belstat.gov.by/Indicators/Preview?key=144299 |title=Population at the beginning of 2022 |website=belstat.gov.by |access-date=3 August 2022 |archive-date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105133324/http://dataportal.belstat.gov.by/Indicators/Preview?key=144299 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|99}} | {{هېواد بيرغ|Switzerland}} | {{n+p|9027859|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/bevoelkerung.gnpdetail.2024-0542.html |title=Bevölkerungsstand am Ende des 3. Quartals 2024 |language=de |date=4 December 2024|publisher=Bundesamt für Statistik |website=bfs.admin.ch |access-date=9 December 2024 }}</ref> || |- | {{nts|100}} | {{هېواد بيرغ|Sierra Leone}} | {{n+p|8884032|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite report|url=https://www.statistics.sl/images/StatisticsSL/Documents/Census/2015/sl_2015_phc_thematic_report_on_population_projections.pdf |title=Sierra Leone 2015 Population and Housing Census – Thematic Report on Population Projections|author=Gershon P. Y. Togoh|author2=Abu Bakarr Turay|author3=Allieu Komba |date=Oct 2017|publisher=Statistics Sierra Leone |website =www.statistics.sl |access-date=18 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113162606/https://www.statistics.sl/images/StatisticsSL/Documents/Census/2015/sl_2015_phc_thematic_report_on_population_projections.pdf |archive-date=13 November 2019 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|101}} | {{هېواد بيرغ|Togo}} | {{n+p|8095498|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|8 November 2022|abbr=on}} | د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite press release |url=https://inseed.tg/wp-content/uploads/2023/04/Communique_de_presse_Resultats_RGPH5_20230404.pdf |title=Resultats RGPH5 |language=fr |website=inseed.tg |access-date=20 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418035453/https://inseed.tg/wp-content/uploads/2023/04/Communique_de_presse_Resultats_RGPH5_20230404.pdf |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|102}} | {{هېواد بيرغ|Laos}} | {{n+p|7546000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url = https://laosis.lsb.gov.la/majorIndicators.do?paramGrpId=all |title = Distribution of citizens by gender and age group |website = laosis.lsb.gov.la |access-date = 21 November 2024 |archive-date = 20 September 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230920122809/https://laosis.lsb.gov.la/majorIndicators.do?paramGrpId=all |url-status = live }}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Hong Kong}} (China) | {{n+p|7531800|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}} | National estimate<ref>{{cite web |url=https://www.censtatd.gov.hk/hkstat/sub/so20.jsp |title=Population – Overview &#124; Census and Statistics Department |website=www.censtatd.gov.hk |access-date=22 August 2024 }}</ref> || |- | {{nts|103}} | {{هېواد بيرغ|Libya}} | {{n+p|7381023|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | د ملګرو ملتونو وړاندوينه<ref>{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=2 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}</ref> || |- | {{nts|104}} | {{هېواد بيرغ|Kyrgyzstan}} | {{n+p|7161900|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>{{cite web |url=https://stat.gov.kg/ru/statistics/naselenie/ |title=Население |access-date=12 November 2024 }}</ref> || |- | {{nts|105}} | {{هېواد بيرغ|Turkmenistan}} | {{n+p|7057841|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|17 December 2022|abbr=on}} | د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://www.stat.gov.tm/ |title=Итоги сплошной переписи населения и жилищного фонда Туркменистана 2022 года |date=14 July 2023 |website=www.stat.gov.tm/ |access-date=21 September 2023 |archive-date=20 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720125616/https://www.stat.gov.tm/ |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|106}} | {{هېواد بيرغ|Nicaragua}} | {{n+p|6803886|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.inide.gob.ni/docs/Anuarios/Anuario2022/ANUARIO_ESTADISTICO2022.pdf |title=Anuario Estadístico 2022 |website=www.inide.gob.ni |access-date=23 June 2024 }}</ref> || |- | {{nts|107}} | {{هېواد بيرغ|Serbia}} | {{n+p|6605168|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://stat.gov.rs/en-US |title=Population |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia (РЗС) |website=www.stat.gov.rs |access-date=2 July 2024 |language=en |archive-date=13 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013224848/https://stat.gov.rs/en-US |url-status=live }}</ref>|| {{efn|Excludes [[Kosovo]].}} |- | {{nts|108}} | {{هېواد بيرغ|Central African Republic}} | {{n+p|6470307|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url = https://www.icasees.org/index.php/actualites/population-de-la-republique-centrafricaine-en-2021-et-2024 |title = Population of the central African Republic in 2021 and 2024 |date = 14 May 2024 |website = icasees.org |access-date = 5 September 2024 |archive-date = 29 May 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240529142921/https://www.icasees.org/index.php/actualites/population-de-la-republique-centrafricaine-en-2021-et-2024 |url-status = dead }}</ref> || |- | {{nts|109}} | {{هېواد بيرغ|Bulgaria}} | {{n+p|6445481|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}} | Official annual estimate<ref>{{cite web |url=https://www.nsi.bg/bg/content/19806/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81%D1%8A%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D1%8A%D0%BC-7-%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B2%D1%80%D0%B8-2021-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 |title=Население към 7 септември 2021 година |date=3 October 2022|language=Bulgarian |website=www.nsi.bg |access-date=21 February 2022 |archive-date=3 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003102110/https://nsi.bg/bg/content/19806/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81%D1%8A%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D1%8A%D0%BC-7-%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B2%D1%80%D0%B8-2021-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|110}} | {{هېواد بيرغ|El Salvador}} | {{n+p|6351000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=http://www.digestyc.gob.sv/index.php/temas/des/ehpm/publicaciones-ehpm.html?download=488%3Aestimaciones-y-proyecciones-de-poblacion |title=El Salvador: Estimatciones y proyecciones de población nacional 2005–2050 departamental 2005–2025 |website=www.digestyc.gob.sv |access-date=29 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422071030/http://www.digestyc.gob.sv/index.php/temas/des/ehpm/publicaciones-ehpm.html?download=488%3Aestimaciones-y-proyecciones-de-poblacion |archive-date=22 April 2020 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|111}} | {{هېواد بيرغ|Republic of the Congo}} | {{n+p|6142180|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|17 May 2023|abbr=on}} | د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://ins-congo.cg/download/resultats-preliminaires/?wpdmdl=4068&amp;refresh=65af84d0d8a631706001616 |title= Le cinquième Recensement Général de la Population et de l'habitation du Congo (RGPH-5) / pg.VIII |publisher=INS Congo |website=www.ins-congo.cg |date=29 December 2023 |access-date=23 January 2024}}</ref> || |- | {{nts|112}} | {{هېواد بيرغ|Paraguay}} | {{n+p|6109644|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 November 2022|abbr=on}} | Preliminary census result<ref>{{cite web |url=https://www.abc.com.py/nacionales/2023/08/31/paraguay-tiene-6109644-de-habitantes-segun-el-ultimo-censo-de-poblacion-y-viviendas/ |title=Paraguay has 6,109,644 inhabitants, according to the last Census |date=31 August 2023 |website=ABC Color|language=ES |access-date=4 September 2023 |archive-date=5 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230905110622/https://www.abc.com.py/nacionales/2023/08/31/paraguay-tiene-6109644-de-habitantes-segun-el-ultimo-censo-de-poblacion-y-viviendas/ |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|113}} | {{هېواد بيرغ|Singapore}} | {{n+p|6036900|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/population-and-population-structure/latest-data |title=Singapore Department of Statistics (DOS) |website=www.singstat.gov.sg |access-date=28 September 2024 |archive-date=26 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726011137/https://www.tablebuilder.singstat.gov.sg/publicfacing/createDataTable.action?refId=14912 |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|114}} | {{هېواد بيرغ|Denmark}} | {{n+p|5989985|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 October 2024|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url=http://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-valg/befolkning-og-befolkningsfremskrivning/folketal |title=Population figures |website=www.dst.dk |access-date=16 February 2024}}</ref> || {{efn|Excludes the [[Faroe Islands]] and [[Greenland]].}} |- | {{nts|115}} | {{هېواد بيرغ|Finland}} | {{n+p|5636521|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 November 2024|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref name="pxnet2.stat.fi">{{cite web |url=https://pxdata.stat.fi/PXWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vamuu/statfin_vamuu_pxt_11lj.px |title=Statistics Finland – Population – Preliminary population statistics |website=statfin.stat.fi |access-date=25 December 2024 }}</ref> || {{efn|Includes [[Åland]].}} |- | {{nts|116}} | {{هېواد بيرغ|Norway}} | {{n+p|5585044|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.ssb.no/en |title=2020-01-01 |website=ssb.no |access-date=22 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180526091639/https://www.ssb.no/en/ |archive-date=26 May 2018 |url-status=live}}</ref> || {{efn|Includes [[Svalbard]].}} |- | {{nts|117}} | {{هېواد بيرغ|Lebanon}} | {{n+p|5490000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url = https://www.citypopulation.de/en/lebanon/cities/ |title = Lebanese Republic |date = 2 March 2019 |website = City Population |access-date = 16 May 2023 |archive-date = 20 September 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230920133612/https://www.citypopulation.de/en/lebanon/cities/ |url-status = live }}</ref> || |- | {{nts|118}} | {{هېواد بيرغ|Palestine}} | {{n+p|5483450|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2023|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=ar&table_id=676 |title=عدد السكان المقدر في فلسطين منتصف العام حسب المحافظة، 1997–2026 |website =www.pcbs.gov.ps |access-date=1 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207112247/https://pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=ar&table_id=676 |archive-date=7 December 2022 |url-status=live}}</ref> || {{efn|Excludes [[East Jerusalem]] or [[Israeli settlement]]s in the [[West Bank]].}} |- | {{nts|119}} | {{هېواد بيرغ|Slovakia}} | {{n+p|5421272|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url=https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/products/informationmessages/inf_sprava_detail/!ut/p/z1/tVLLktowEPyWHHyUNbYkS-RmtoIxUFQM2IAuKT8EKIDsNY7J5utjJ1uVyiYLm0PmMjp0q6dnGku8wdKkrd6njS5NesITLHV2tq_52QabCw6Ec0FdOvAYIR1665uMiD2WtdqpWtX2obw0eKOMfdVHXalCp3ZZ7_-G_FKf8ObQNNXlvQUWvKRY0ItL71PEQzEcOj7AcEYgnEyX8_HDyA1i1v-qPz8-Sh_LvDSN-tpJl9klPSBlkDY7lB4bC7pHWZ87R61R6FLVaftkQXtRzbHrRKUuLTKBGM89RBXNUMYIQ8Cg6DopKBd4i7eSvzqIw_ESSyyrXBd4W-x24KjCQ4OCCkRdUqBUMIJcjw-YGrhOLgCvW62uODb9XCe8VKa3ctvr-h6g3xW8Uj685Ith4kLI5wtnGkXB1KE_-H4URctZkkCQuCMIiRPAPI47Me-Zf0PgTfyHwB9TPgMQs4BB6I_jxSAiBHzyNv6v-eeLDxCu_I_BYkIdoOz3rPxp7yf_hsCdrCX9iXPTVM0Bb_9HyP4xQT3-hqGV9wy4tfF7mRkDrs5r0Ygn8m21Gx9Oo74m7RwdF8J_9x2gbZaf/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/ |title=Stock of population in the SR on 30 September 2024 |publisher=Statistical Office of the Slovak Republic |website=slovak.statistics.sk |date=29 November 2024 |access-date=29 November 2024 |archive-date=4 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304062241/https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/products/informationmessages/inf_sprava_detail/!ut/p/z1/tVLLktowEPyWHHyUNbYkS-RmtoIxUFQM2IAuKT8EKIDsNY7J5utjJ1uVyiYLm0PmMjp0q6dnGku8wdKkrd6njS5NesITLHV2tq_52QabCw6Ec0FdOvAYIR1665uMiD2WtdqpWtX2obw0eKOMfdVHXalCp3ZZ7_-G_FKf8ObQNNXlvQUWvKRY0ItL71PEQzEcOj7AcEYgnEyX8_HDyA1i1v-qPz8-Sh_LvDSN-tpJl9klPSBlkDY7lB4bC7pHWZ87R61R6FLVaftkQXtRzbHrRKUuLTKBGM89RBXNUMYIQ8Cg6DopKBd4i7eSvzqIw_ESSyyrXBd4W-x24KjCQ4OCCkRdUqBUMIJcjw-YGrhOLgCvW62uODb9XCe8VKa3ctvr-h6g3xW8Uj685Ith4kLI5wtnGkXB1KE_-H4URctZkkCQuCMIiRPAPI47Me-Zf0PgTfyHwB9TPgMQs4BB6I_jxSAiBHzyNv6v-eeLDxCu_I_BYkIdoOz3rPxp7yf_hsCdrCX9iXPTVM0Bb_9HyP4xQT3-hqGV9wy4tfF7mRkDrs5r0Ygn8m21Gx9Oo74m7RwdF8J_9x2gbZaf/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/ |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|120}} | {{هېواد بيرغ|Ireland}} | {{n+p|5380300|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2024|abbr=on}} | National estimate<ref>{{cite web |url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-pme/populationandmigrationestimatesapril2024/ |title=Population and Migration Estimates, April 2024 |website=www.cso.ie |date=27 August 2024 |access-date=15 September 2024 }}</ref> || |- | {{nts|121}} | {{هېواد بيرغ|New Zealand}} | {{n+p|5348600|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url = https://www.stats.govt.nz/indicators/population-of-nz/ |title = Estimated population of NZ |date = 20 November 2024 |website = stats.govt.nz |access-date = 21 November 2024 |archive-date = 26 April 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230426102243/https://www.stats.govt.nz/indicators/population-of-nz/ |url-status = live }}</ref> || {{efn|Excludes the two self-governing associated states of the [[Cook Islands]] and [[Niue]], and the dependent territory of [[Tokelau]].}} |- | {{nts|122}} | {{هېواد بيرغ|Costa Rica}} | {{n+p|5309625|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://inec.cr/es/tematicas/listado?topics=91%252C646 |title=Estadísticas demográficas. 2011 – 2025. Proyecciones nacionales. Población total proyectada al 30 de junio por grupos de edades, según región de planificación y sexo |website=www.inec.go.cr |access-date=2 July 2024 |archive-date=20 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230920124541/https://inec.cr/es/tematicas/listado?topics=91%252C646 |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|125}} | {{هېواد بيرغ|Oman}} | {{n+p|5268072|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.ncsi.gov.om/Elibrary/LibraryContentDoc/bar_20-1-2025%20indd-Final_afdf97ec-1849-4b7c-8731-36680c9f8160.pdf |title=Monthly Statistical Bulletin: January 2025 |website=ncsi.gov.om |date=20 January 2025 |access-date=6 February 2025 |archive-date=15 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415094244/https://ncsi.gov.om/Elibrary/LibraryContentDoc/bar_20-1-2025%20indd-Final_afdf97ec-1849-4b7c-8731-36680c9f8160.pdf |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|124}} | {{هېواد بيرغ|Liberia}} | {{n+p|5248621|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 November 2022|abbr=on}} | د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://liberia.un.org/en/220493-liberia-announces-provisional-results-its-5th-national-population-and-housing-census |title=Liberia announces provisional results of its 5th National Population and Housing Census |publisher=United Nations Liberia |website=www.liberia.un.org |date=23 February 2023 |access-date=14 October 2023 |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324043346/https://liberia.un.org/en/220493-liberia-announces-provisional-results-its-5th-national-population-and-housing-census |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|125}} | {{هېواد بيرغ|Mauritania}} | {{n+p|4927532|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|25 December 2023|abbr=on}} | د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://ansade.mr/wp-content/uploads/2024/09/Depliant-RGPH5-1.pdf |title=Recensement Général de la Population et de l'Habitat (RGPH-5 2023) |publisher=ANSADE – Mauritanie |website=www.ansade.mr |date=September 2024 |access-date=23 October 2024}}</ref> || |- | {{nts|126}} | {{هېواد بيرغ|Kuwait}} | {{n+p|4913271|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.csb.gov.kw/Default_EN |title=Population Estimates at the beginning of 2024 |website=www.csb.gov.kw |access-date=23 June 2024 }}</ref> || |- | {{nts|127}} | {{هېواد بيرغ|Panama}} | {{n+p|4064780|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|8 January 2023|abbr=on}} | د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://www.inec.gob.pa/archivos/P053342420231009161532Comentarios_Poblacion%20RFB%202023%20VF.pdf |title=Censos década – 2023 |publisher=[[:es:Instituto Nacional de Estadística y Censo (Panamá)|INEC de Panamá]] |website=www.inec.gob.pa |date=9 October 2023 |access-date=9 March 2023}}</ref> || |- | {{nts|128}} | {{هېواد بيرغ|Croatia}} | {{n+p|3859686|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url = https://podaci.dzs.hr/2024/en/76805 |title = POPULATION ESTIMATE OF THE REPUBLIC OF CROATIA, 2023 |website = podaci.dzs.hr |date = 6 September 2024 |access-date = 15 September 2024 }}</ref> || |- | {{nts|129}} | {{هېواد بيرغ|Georgia}} | {{n+p|3694600|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=http://geostat.ge/en |title=National Statistics Office of Georgia |website=www.geostat.ge |access-date=25 May 2023 |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528115010/https://www.geostat.ge/en |url-status=live}}</ref> || {{efn|Excludes [[Abkhazia]] (242,862, census 2011) and [[South Ossetia]] (53,559, census 2015).}} |- | {{nts|130}} | {{هېواد بيرغ|Eritrea}} | {{n+p|3535603|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | د ملګرو ملتونو وړاندوينه<ref>{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=2 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}</ref> || |- | {{nts|131}} | {{هېواد بيرغ|Mongolia}} | {{n+p|3504741|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=http://www.nso.mn/ |title=Unified Database of Statistics |website=nso.mn |access-date=19 June 2023 |archive-date=27 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927122656/http://www.nso.mn/ |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|132}} | {{هېواد بيرغ|Uruguay}} | {{n+p|3444263|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|27 November 2023|abbr=on}} | 2023 National census<ref>{{cite web |url=http://www.ine.gub.uy/web/guest/estimaciones-y-proyecciones |title=Estimaciones y Proyecciones – Instituto Nacional de Estadística |website=www.ine.gub.uy |access-date=10 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190322200708/http://www.ine.gub.uy/web/guest/estimaciones-y-proyecciones |archive-date=22 March 2019 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|133}} | {{هېواد بيرغ|Bosnia and Herzegovina}} | {{n+p|3264873|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.rzs.rs.ba/ |title=Republika Srpska Institute of Statistics |website=rzs.rs.ba |access-date=19 June 2023 |archive-date=16 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200916034658/https://rzs.rs.ba/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://fzs.ba/index.php/procjena-broja-stanovnika/ |title=Population estimation |website=fzs.ba |access-date=19 June 2023 |archive-date=19 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619201152/https://fzs.ba/index.php/procjena-broja-stanovnika/ |url-status=live }}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Puerto Rico}} (US) | {{n+p|3203295|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | Annual projection<ref name="census">{{cite web |url=https://www.census.gov/quickfacts/PR |publisher=[[United States Census Bureau]] |title=Quick Facts Puerto Rico |date=25 November 2024 |access-date=25 December 2024}}</ref> || |- | {{nts|134}} | {{هېواد بيرغ|Armenia}} | {{n+p|3067400|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.armstat.am/en/?nid=12&id=19001&submit=Search |title=Time series / Statistical Committee of the Republic of Armenia |website=www.armstat.am |access-date=25 December 2024 }}</ref> || |- | {{nts|135}} | {{هېواد بيرغ|Namibia}} | {{n+p|3022401|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|24 September 2023|abbr=on}} | 2023 National census<ref>{{cite web |url=https://census.nsa.org.na/ |title=Namibia – Census (2023) |publisher=Namibia Statistics Agency |website=www.census.nsa.org.na |access-date=18 April 2024 |archive-date=13 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313094106/https://census.nsa.org.na/ |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|136}} | {{هېواد بيرغ|Lithuania}} | {{n+p|2897430|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>{{cite web |url=https://osp.stat.gov.lt/ |title=Pradžia – Oficialiosios statistikos portalas |website=osp.stat.gov.lt |access-date=11 January 2025}}</ref> || |- | {{nts|137}} | {{هېواد بيرغ|Qatar}} | {{n+p|2857822|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.psa.gov.qa/en/statistics1/pages/topicslisting.aspx?parent=Population&child=Population |title=Population |website=psa.gov.qa |access-date=3 July 2024 |archive-date=19 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619201210/https://www.psa.gov.qa/en/statistics1/pages/topicslisting.aspx?parent=Population&child=Population |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|138}} | {{هېواد بيرغ|Jamaica}} | {{n+p|2825544|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2019|abbr=on}} | National projection<ref>{{cite web |url=https://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/PopulationStats.aspx |title=Population Statistics |access-date=19 June 2023 |website=statinja.gov.jm |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306205719/https://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/PopulationStats.aspx |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|139}} | {{هېواد بيرغ|Moldova}} | {{n+p|2423300|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://statistica.gov.md/en/statistic_indicator_details/25 |title=Population |publisher=Biroului Național de Statistică (BNS) |website=statistica.gov.md |access-date=23 June 2024 }}</ref> || {{efn|Excludes [[Transnistria]].}} |- | {{nts|140}} | {{هېواد بيرغ|Gambia}} | {{n+p|2417471|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2022|abbr=on}} | National projection<ref>{{cite web |url=https://www.gbosdata.org/data/40-population-and-household-characteristics/1653-population-total |title=Population – Total |access-date=25 May 2023 |archive-date=11 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511134924/https://www.gbosdata.org/data/40-population-and-household-characteristics/1653-population-total |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|141}} | {{هېواد بيرغ|Botswana}} | {{n+p|2410338|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=http://www.statsbots.org.bw/sites/default/files/publications/Botswana%20Population%20Projections%202011_2026.pdf |title=Botswana Population Projections 2011–2026 |website=www.statsbots.org.bw |access-date=20 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033845/http://www.statsbots.org.bw/sites/default/files/publications/Botswana%20Population%20Projections%202011_2026.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|142}} | {{هېواد بيرغ|Gabon}} | {{n+p|2408586|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.statgabon.ga/wp-content/uploads/2020/08/Rapport-Projection_Final.pdf |title=Projection de la Population Gabon 2019–2025 |website=www.statgabon.ga |access-date=3 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210429022734/https://www.statgabon.ga/wp-content/uploads/2020/08/Rapport-Projection_Final.pdf |archive-date=29 April 2021 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|143}} | {{هېواد بيرغ|Albania}} | {{n+p|2402113|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|18 September 2023|abbr=on}} | 2023 national census<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2023/population-of-albania-on-1st-january-2023/ |title=Population in Albania, 1 Jan 2023 |access-date=10 August 2023 |archive-date=20 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230920124542/https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2023/population-of-albania-on-1st-january-2023/ |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|144}} | {{هېواد بيرغ|Lesotho}} | {{n+p|2306000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}} | رسمي وړاندوينه<ref>{{cite web |url = https://www.citypopulation.de/en/lesotho/ |title = Lesotho |date = 8 April 2023 |website = City Population |access-date = 26 June 2023 |archive-date = 19 May 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230519091617/https://citypopulation.de/en/lesotho/ |url-status = live }}</ref> || |- | {{nts|145}} | {{هېواد بيرغ|Slovenia}} | {{n+p|2129052|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 October 2024|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.stat.si/statweb |title=Prebivalci Slovenije |website=www.stat.si |access-date=6 February 2025 }}</ref> || |- | {{nts|146}} | {{هېواد بيرغ|Latvia}} | {{n+p|1853400|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 December 2024|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>{{cite web |url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__POP__IR__IRS/IRS010m/ |title=IRS010m. Population and main dataSw of vital statistics 1995M01 – 2024M12 |website=Statistikas datubāzes |access-date=6 February 2025 }}</ref> || |- | {{nts|147}} | {{هېواد بيرغ|North Macedonia}} | {{n+p|1826247|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 |title=Population |website= State Statistical Office |access-date=22 August 2024 }}</ref> || |- | {{nts|148}} | {{هېواد بيرغ|Guinea-Bissau}} | {{n+p|1781308|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url = https://www.stat-guinebissau.com/ |title = National Institute of Statistics of Guinea-Bissau |website = stat-guinebissau |access-date = 4 July 2023 |archive-date = 21 July 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230721231946/https://www.stat-guinebissau.com/ |url-status = live }}</ref> || |- | {{nts|149}} | {{هېواد بيرغ|Bahrain}} | {{n+p|1588670|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url = https://bahrain.opendatasoft.com/explore/dataset/03-mid-year-population-by-nationality-and-sex/table/?disjunctive.sex&sort=-year |title = Mid-Year Population |date = |website = bahrain.opendatasoft.com |access-date = 3 October 2024 |archive-date = 1 September 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230901001907/https://bahrain.opendatasoft.com/explore/dataset/03-mid-year-population-by-nationality-and-sex/table/?disjunctive.sex&sort=-year |url-status = dead }}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Kosovo}} | {{n+p|1585566|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|4 April 2024|abbr=on}} | 2024 national census<ref>{{cite web |url=https://askapi.rks-gov.net/Custom/31bc24d2-45e4-4eb5-a567-405f4bdd197f.pdf |title=ReKos 2024 (pg. 32-35) |publisher=[[Kosovo Agency of Statistics]] (ASK) |website=www.ask.rks-gov.net |language=Albanian |date=19 December 2024 |access-date=20 December 2024 |archive-date=13 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213121912/https://askapi.rks-gov.net/Custom/31bc24d2-45e4-4eb5-a567-405f4bdd197f.pdf |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|150}} | {{هېواد بيرغ|Equatorial Guinea}} | {{n+p|1558160|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2022|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=http://www.inege.gq/ |title=INEGE |website=www.inege.gq |access-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420050225/http://www.inege.gq/ |archive-date=20 April 2017 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|151}} | {{هېواد بيرغ|Estonia}} | {{n+p|1374687|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web|title=Population figure|url=https://www.stat.ee/et |access-date=20 April 2023 |archive-date=1 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230401052333/https://www.stat.ee/et/ |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|152}} | {{هېواد بيرغ|East Timor}} | {{n+p|1373024|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://timor-leste.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/2015%20Population%20Projection%20Report_0.pdf |title=Analytical Report on Population Projection |website=timor-leste.unfpa.org |access-date=3 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802031357/https://timor-leste.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/2015%20Population%20Projection%20Report_0.pdf |archive-date=2 August 2020 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|153}} | {{هېواد بيرغ|Trinidad and Tobago}} | {{n+p|1368333|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://cso.gov.tt/subjects/population-and-vital-statistics/population/ |title=Population |website=cso.gov.tt |date=15 August 2023 |access-date=12 November 2024 |archive-date=6 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191206192934/https://cso.gov.tt/subjects/population-and-vital-statistics/population/ |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|154}} | {{هېواد بيرغ|Mauritius}} | {{n+p|1259509|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | National estimate<ref>{{cite web |url=https://statsmauritius.govmu.org/Pages/Statistics/By_Subject/Population/SB_Population.aspx|publisher=Statistics Mauritius |title=Population and Vital Statistics |date=29 August 2024 |website=statsmauritius.govmu.org |access-date=15 September 2024 }}</ref> || |- | {{nts|155}} | {{هېواد بيرغ|Eswatini}} | {{n+p|1235549|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | رسمي وړاندوينه<ref>{{cite web |url = http://ccm.org.sz/documents/reports/hiv/Population-Projections-Report-2007-2030.pdf |title =Swaziland Population Projections 2007–2030 |at = p20 |date = 1 July 2015 |website = ccm.org.sz |access-date = 3 July 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150723224521/http://ccm.org.sz/documents/reports/hiv/Population-Projections-Report-2007-2030.pdf |archive-date = 23 July 2015 |url-status = dead}}</ref> || |- | {{nts|156}} | {{هېواد بيرغ|Djibouti}} | {{n+p|1066809|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|20 May 2024|abbr=on}} | د ۲۰۲۴ ز کال د سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |title=RGPH-3 (2024) |url=https://firebasestorage.googleapis.com/v0/b/instad-dj.appspot.com/o/RGPH%2F0%2FCommunication%20sur%20les%20resultats%20provisoires.pdf?alt=media&token=d0d87288-b07d-4369-9892-14ee23b93f5a |publisher=Institut National de la Statistique de Djibouti (INSD) |website=www.instad.dj |access-date=3 December 2024 |archive-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250401130450/https://firebasestorage.googleapis.com/v0/b/instad-dj.appspot.com/o/RGPH%2F0%2FCommunication%20sur%20les%20resultats%20provisoires.pdf?alt=media&token=d0d87288-b07d-4369-9892-14ee23b93f5a |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|157}} | {{هېواد بيرغ|Cyprus}} | {{n+p|918100|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 October 2021|abbr=on}} | د ۲۰۲۱ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url = https://www.cystat.gov.cy/el/PressRelease?id=66207 |title = Census of Population and Housing 2021 |date = 26 November 2021 |website = cystat.gov.cy |access-date = 29 June 2023 |archive-date = 6 August 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220806221137/https://www.cystat.gov.cy/el/PressRelease?id=66207 |url-status = live }}</ref> || {{efn|Excludes [[Northern Cyprus]].}} |- | {{nts|158}} | {{هېواد بيرغ|Fiji}} | {{n+p|900869|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.statsfiji.gov.fj/ |title=BULA and Welcome |website=www.statsfiji.gov.fj |access-date=27 April 2023 |archive-date=8 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408072353/https://www.statsfiji.gov.fj/ |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|159}} | {{هېواد بيرغ|Comoros}} | {{n+p|900141|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|2024|abbr=on}} | 2024 CIA Factbook est.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/comoros/#people-and-society |title=CIA World Factbook Comoros |access-date=2025-02-06 |archive-date=2021-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110042946/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/comoros#people-and-society |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|160}} | {{هېواد بيرغ|Bhutan}} | {{n+p|777224|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=http://www.nsb.gov.bt/publication/files/pub2wc8278bd.pdf |title=Population Projections Bhutan 2017–2047 |website=www.nsb.gov.bt |access-date=23 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190128191433/http://www.nsb.gov.bt/publication/files/pub2wc8278bd.pdf |archive-date=28 January 2019 |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|161}} | {{هېواد بيرغ|Guyana}} | {{n+p|772975|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://statisticsguyana.gov.gy/subjects/demography-vital-and-social-statistics/year-end-and-mid-year-population-estimates-by-sex-guyana-1992-to-2021/ |title=Year-end and Mid-year Population Estimates by Sex, Guyana: 1992 to 2021 |access-date=23 June 2024 }}</ref> || |- | {{nts|162}} | {{هېواد بيرغ|Solomon Islands}} | {{n+p|750325|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url = https://www.statistics.gov.sb/statistics/social-statistics/population |title = Population |website = www.statistics.gov.sb |access-date = 3 July 2024 |archive-date = 30 June 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220630191359/https://statistics.gov.sb/statistics/social-statistics/population |url-status = live }}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Macau}} (China) | {{n+p|686600|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.dsec.gov.mo/ts/#!/step2/KeyIndicator/en-US/240 |title=DSEC – 統計數據庫 |website=www.dsec.gov.mo |access-date=17 November 2024}}</ref> || |- | {{nts|163}} | {{هېواد بيرغ|Luxembourg}} | {{n+p|672050|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://statistiques.public.lu/dam-assets/actualite/2024/stn16-pop-2024/stn16-2024-population-2024-v20.pdf |title=Une croissance démographique réduite en 2023 |date=18 April 2024 |website=statistiques.public.lu |language=fr}}</ref> || |- | {{nts|164}} | {{هېواد بيرغ|Montenegro}} | {{n+p|623633|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 October 2023|abbr=on}} | د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://www.monstat.org/eng/page.php?id=1990&pageid=1758 |title=The 2023 Census of Population, Households, and Dwellings – Releases |website=www.monstat.org |access-date=12 November 2024 |archive-date=2 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502204215/https://www.monstat.org/eng/page.php?pageid=1758&id=1990 |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|165}} | {{هېواد بيرغ|Suriname}} | {{n+p|616500|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://statistics-suriname.org/en/population-statistics-2/ |title=Population Statistics |date=15 August 2019|publisher=Statistics-Suriname.org |access-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328181226/https://statistics-suriname.org/en/population-statistics-2/ |archive-date=28 March 2020 |url-status=live}}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغicon image|Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg}} [[Western Sahara]] | {{n+p|590506|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | د ملګرو ملتونو وړاندوينه<ref>{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=2 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}</ref> || {{efn|{{Western Sahara-note}}}} |- | {{nts|166}} | {{هېواد بيرغ|Malta}} | {{n+p|542051|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2022|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url = https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |title = Population and migration: 2012–2022 |date = 26 January 2024 |website = nso.gov.mt |access-date = 23 June 2024 |archive-date = 14 July 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240714135358/https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |url-status = dead }}</ref> || |- | {{nts|167}} | {{هېواد بيرغ|Maldives}} | {{n+p|515132|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|13 September 2022|abbr=on}} | د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url = https://census.gov.mv/2022/wp-content/uploads/2023/07/WPD2023.pdf |title = Census 2022: Combined Summary |date = 11 July 2022 |website = census.gov.mv |access-date = 14 March 2024}}</ref> || |- | {{nts|168}} | {{هېواد بيرغ|Cape Verde}} | {{n+p|491233|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|16 June 2021|abbr=on}} | د ۲۰۲۱ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://ine.cv/ine_censos_quadros_category/censo-2021/ |title=CENSO 2021 |publisher=ine.cv |access-date=23 September 2023 |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327051422/https://ine.cv/ine_censos_quadros_category/censo-2021/ |url-status=live }}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Northern Cyprus}} | {{n+p|476214|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}} | رسمي وړاندوينه<ref>{{cite web |url = https://stat.gov.ct.tr/HABERLER/n252fus-projeksiyonlar%c4%b1-2019-2023 |title = Population Projections 2019–2023 |date = 11 November 2024 |website = stat.gov.ct.tr |access-date = 12 November 2024 |archive-date = 14 April 2025 |archive-url = https://web.archive.org/web/20250414032416/https://stat.gov.ct.tr/HABERLER/n252fus-projeksiyonlar%C4%B1-2019-2023 |url-status = dead }}</ref> || {{efn|''De facto'' independent, ''de jure'' part of [[Cyprus]].}} |- | {{nts|169}} | {{هېواد بيرغ|Brunei}} | {{n+p|450500|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://deps.mofe.gov.bn/SitePages/National%20Statistics.aspx |title=National Statistics |website=www.deps.mofe.gov.bn |access-date=12 November 2024 |archive-date=3 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240903110213/https://deps.mofe.gov.bn/SitePages/National%20Statistics.aspx |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|170}} | {{هېواد بيرغ|Belize}} | {{n+p|410919|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |title=Statistical Institute of Belize Presents Key Finding of the 2022 Population and Housing Census |website=Statistical Institute of Belize|date=8 April 2024 |url=https://sib.org.bz/statistics/population/ |access-date=2 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409065601/https://sib.org.bz/press-release_census-launch/ |archive-date=9 April 2024 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|171}} | {{هېواد بيرغ|Bahamas}} | {{n+p|398165|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|4 April 2022|abbr=on}} | د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://www.bahamas.gov.bs/wps/wcm/connect/433f799e-c62e-4226-90b8-720840352337/Handout+2022+CENSUS+25+October+2024.pdf?MOD=AJPERES |title=Census of Population and Housing 2022 – Official Census Results and Data Highlights |access-date=12 November 2024}}</ref> || |- | {{nts|172}} | {{هېواد بيرغ|Iceland}} | {{n+p|389450|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url=https://statice.is/publications/news-archive/inhabitants/population-in-the-4th-quarter-2024/ |title=Statistics – Population |publisher=Statistics Iceland (Hagstofa Íslands) |website=www.statice.is |date=4 February 2025 |access-date=6 February 2025}}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Transnistria}} | {{n+p|360938|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2022|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite news|url=https://gov.md/ro/content/352-de-mii-de-locuitori-din-regiunea-transnistreana-detin-cetatenia-republicii-moldova-si |title=352 de mii de locuitori din regiunea Transnistreană dețin cetățenia Republicii Moldova și 362 de mii figurează în registrul de stat al populației |website=gov.md |date=20 January 2023 |access-date=12 February 2023 |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306235144/https://gov.md/ro/content/352-de-mii-de-locuitori-din-regiunea-transnistreana-detin-cetatenia-republicii-moldova-si |url-status=live}}</ref> || {{efn|''De facto'' independent, ''de jure'' part of [[Moldova]].}} |- | {{nts|173}} | {{هېواد بيرغ|Vanuatu}} | {{n+p|321409|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref name = "pacificdata">{{cite web |url = https://stats.pacificdata.org/ |title = Pacific Data Hub Explorer |website = stats.pacificdata.org |access-date = 4 August 2024 |archive-date = 21 July 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230721002349/https://stats.pacificdata.org/ |url-status = live }}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|French Polynesia}} (France) | {{n+p|279890|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref name="pacificdata" /> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|New Caledonia}} (France) | {{n+p|268510|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2023|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.isee.nc/population/demographie |title=Bilan démographique 2022 : la Nouvelle-Calédonie perd 1 300 habitants |website=www.isee.nc/ |access-date=30 September 2023 |archive-date=13 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113162110/https://www.isee.nc/population/demographie |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|174}} | {{هېواد بيرغ|Barbados}} | {{n+p|267800|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2022|abbr=on}} | رسمي اټکل| <ref>{{cite web |url=https://stats.gov.bb/subjects/social-demographic-statistics/population-demography-statistics/vital-statistics-indicators-2022/ |title=Vital Statistic Indicators |access-date=15 June 2023 |archive-date=11 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611031804/https://stats.gov.bb/subjects/social-demographic-statistics/population-demography-statistics/vital-statistics-indicators-2022/ |url-status=live}}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Abkhazia}} | {{n+p|244236|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2022|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url = https://ugsra.org/ofitsialnaya-statistika.php?ELEMENT_ID=600 |title = Управление государственной статистики Республики Абхазия |website = ugsra.org |access-date = 27 October 2023 |archive-date = 29 March 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230329170012/https://ugsra.org/ofitsialnaya-statistika.php?ELEMENT_ID=600 |url-status = live }}</ref> || {{efn|{{Abkhazia note}}}} |- | {{nts|175}} | {{هېواد بيرغ|São Tomé and Príncipe}} | {{n+p|228319|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.ine.st/ |title=Instituto Nacional de Estatística |website=ine.st |access-date=23 June 2024 }}</ref> || |- | {{nts|176}} | {{هېواد بيرغ|Samoa}} | {{n+p|205557|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|6 November 2021|abbr=on}} | Census 2021<ref>{{cite web |url=https://www.sbs.gov.ws/ |title=POPULATION & HOUSING CENSUS 2016 – 2021 |website=www.sbs.gov.ws |access-date=27 April 2023 |archive-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322144201/https://www.sbs.gov.ws/ |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|177}} | {{هېواد بيرغ|Saint Lucia}} | {{n+p|184100|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.stats.gov.lc/ |title=Home |website=The Central Statistical Office of Saint Lucia |access-date=23 June 2024 }}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Curacao|name=Curaçao}} (Netherlands) | {{n+p|155826|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|2 September 2023|abbr=on}} | د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://senso.cbs.cw/cbs-presents-the-first-results-of-the-2023-census?language_content_entity=pap-cw |title=CBS Presents the First Results of the 2023 Census |date=4 June 2024 |access-date=16 July 2024 }}</ref>|| |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Guam}} (US) | {{n+p|153836|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2020|abbr=on}} | 2020 census result<ref>{{cite web |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/guam/population-and-housing-unit-counts/guam-phc-table01.pdf |title=Population of Guam: 2010 and 2020 |website=www2.census.gov |access-date=29 January 2022 |archive-date=3 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103005501/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/guam/population-and-housing-unit-counts/guam-phc-table01.pdf |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|178}} | {{هېواد بيرغ|Seychelles}} | {{n+p|121355|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.gov.sc/downloads/1620-mid-2024-estimated-resident-population/download |title=Mid 2024 Estimated Resident Population |website=www.nbs.gov.sc |access-date=16 September 2024 }}</ref> || |- | {{nts|179}} | {{هېواد بيرغ|Kiribati}} | {{n+p|120740|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref name="pacificdata" /> || |- | {{nts|180}} | {{هېواد بيرغ|Grenada}} | {{n+p|112579|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2019|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url = https://stats.gov.gd/subjects/population-2/annual-population-estimates-by-parish-and-sex-2011-to-2019/ |title = Annual Population Estimates by Parish and Sex, 2011 to 2019 |website = stats.gov.gd |access-date = 24 June 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230624211753/https://stats.gov.gd/subjects/population-2/annual-population-estimates-by-parish-and-sex-2011-to-2019/| archive-date=24 June 2023}}</ref> || |- | {{nts|181}} | {{هېواد بيرغ|Saint Vincent and the Grenadines}} | {{n+p|110872|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2022|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |title=Mid Year Total Population Estimates by Age and Sex, 2018 to 2022 |url=https://stats.gov.vc/subjects/population-and-demography/mid-year-total-population-estimates-by-age-and-sex/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422031423/https://stats.gov.vc/subjects/population-and-demography/mid-year-total-population-estimates-by-age-and-sex/ |archive-date=22 April 2023 |access-date=25 June 2023 |website=stats.gov.vc |publisher=Statistical Office, Government of Saint Vincent and the Grenadines |language=en-US}}</ref>|| |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Aruba}} (Netherlands) | {{n+p|107566|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://cbs.aw/wp/index.php/2022/09/20/test-2/ |title=General characteristics of Aruba |website=cbs.aw |date=20 September 2022 |publisher=Central Bureau of Statistics Aruba |access-date=12 November 2024 }}</ref>|| |- | {{nts|182}} | {{هېواد بيرغ|Micronesia}} | {{n+p|105754|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref name="pacificdata" /> || |- | {{nts|183}} | {{هېواد بيرغ|Antigua and Barbuda}} | {{n+p|103603|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | National annual estimate<ref>{{cite web |title=National Annual estimate – Antigua and Barbuda; 2022 |url=https://statistics.gov.ag/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111065316/https://statistics.gov.ag/wp-content/uploads/2017/12/Population-Projections-by-Age-Group-Annual-1991-2026.xlsx |archive-date=11 January 2021 |access-date=2 July 2024 |website=statistics.gov.ag}}</ref>|| |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Jersey}} (UK) | {{n+p|103267|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|21 March 2021|abbr=on}} | د ۲۰۲۱ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020220413%20SJ.pdf |title=Bulletin 1: Population characteristics|first=States of|last=Jersey |website=gov.je |access-date=23 September 2023 |archive-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220413165711/https://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020220413%20SJ.pdf |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|184}} | {{هېواد بيرغ|Tonga}} | {{n+p|100179|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2022|abbr=on}} | National annual estimate<ref>{{cite web |url=https://tongastats.gov.to/ |title=Tonga Statistics Department &#124; The official statistics provider for Tonga |access-date=16 November 2022 |archive-date=25 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925121044/https://tongastats.gov.to/ |url-status=live}}</ref>|| |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|U.S. Virgin Islands}} (US) | {{n+p|87146|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2020|abbr=on}} | 2020 census result<ref>{{cite web |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/us-virgin-islands/population-and-housing-unit-counts/us-virgin-islands-phc-table01.pdf |title=Population of the United States Virgin Islands: 2010 and 2020 |website=www2.census.gov |access-date=29 January 2022 |archive-date=14 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314154015/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/us-virgin-islands/population-and-housing-unit-counts/us-virgin-islands-phc-table01.pdf |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|185}} | {{هېواد بيرغ|Andorra}} | {{n+p|86931|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 November 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.estadistica.ad/portal/apps/sites/#/estadistica-en/pages/estadistiques-i-dades-detall?Idioma=en&N2=605&N3=606&DV=1143 |title=Departament d'Estadística |website=www.estadistica.ad |access-date=11 January 2025}}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Cayman Islands}} (UK) | {{n+p|84738|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |title=Population and Demographics 2023 |url=https://www.eso.ky/populationandvitalstatistics.html |access-date=29 November 2024 |website=www.eso.ky}}</ref>|| |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Isle of Man}} (UK) | {{n+p|84530|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.gov.im/media/1380987/isle-of-man-population-report-2023-updated-061123.pdf |title=Isle of Man Population Report 2023 |website=www.gov.im |access-date=29 November 2024 }}</ref> || |- | {{nts|186}} | {{هېواد بيرغ|Dominica}} | {{n+p|67408|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2017|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |date=2011 |title=End of year Population by Sex 2005 to 2017 |url=https://stats.gov.dm/subjects/demographic-statistics/end-of-year-population-by-sex-2005-to-2017/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331200204/https://stats.gov.dm/subjects/demographic-statistics/end-of-year-population-by-sex-2005-to-2017/ |archive-date=31 March 2023 |access-date=25 June 2023 |website=stats.gov.dm |publisher=Central Statistics Office of Dominica}}</ref>|| |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Bailiwick of Guernsey|name=Guernsey}} (UK) | {{n+p|64781|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.gov.gg/population |title=Population, Employment and Earnings |website=www.gov.gg |date=29 October 2024 |access-date=9 December 2024 }}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Bermuda}} (UK) | {{n+p|64055|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.gov.bm/sites/default/files/Bermuda-Population-Projections-2016-2026.pdf |title=Bermuda Population Projections 2016–2026 |website=www.gov.bm |access-date=11 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033845/https://www.gov.bm/sites/default/files/Bermuda-Population-Projections-2016-2026.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=live}}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Greenland}} (Denmark) | {{n+p|56865|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url=http://bank.stat.gl/pxweb/en/Greenland/Greenland__BE__BE85/BEXSTK3.px/?rxid=BEXSAT101-08-2020%2023:21:09 |title=Quarterly Population |date=1 August 2020|publisher=Statistics Greenland |website=bank.stat.gl |access-date=1 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028062810/https://bank.stat.gl/pxweb/en/Greenland/Greenland__BE__BE85/BEXSTK3.px/?rxid=BEXSAT101-08-2020%2023:21:09 |archive-date=28 October 2020 |url-status=live}}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|South Ossetia}} | {{n+p|56520|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2021|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://ugosstat.ru/statisticheskij-sbornik-za-yanvar-dekabr-2021-g/ |title=В Цхинвале прошла пресс-конференция начальника Управления государственной статистики Южной Осетии Инала Тибилова |date=29 March 2022 |website=ugosstat.ru |access-date=11 February 2023 |archive-date=28 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128005918/https://ugosstat.ru/statisticheskij-sbornik-za-yanvar-dekabr-2021-g/ |url-status=live}}</ref> || {{efn|{{South Ossetia-note}}}} |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Faroe Islands}} (Denmark) | {{n+p|54675|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 December 2024|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>{{cite web |url=https://hagstova.fo/en/population/population/population |title=POPULATION |date=10 January 2025 |website=[[Statistics Faroe Islands]] |access-date=11 January 2025}}</ref> || |- | {{nts|187}} | {{هېواد بيرغ|Saint Kitts and Nevis}} | {{n+p|51320|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts| 2022|abbr=on}} | د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://nia.gov.kn/wp-content/uploads/2024/06/Census-Report-2021-2022.docx |title=THE POPULATION AND HOUSING CENSUS SUMMARY |access-date=16 July 2024 |archive-date=4 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250504034413/https://nia.gov.kn/wp-content/uploads/2024/06/Census-Report-2021-2022.docx |url-status=dead }}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|American Samoa}} (US) | {{n+p|49710|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2020|abbr=on}} | 2020 census result<ref>{{cite web |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/american-samoa/population-and-housing-unit-counts/american-samoa-phc-table01.pdf |title=Population of American Samoa: 2010 and 2020 |website=www2.census.gov |access-date=29 January 2022 |archive-date=6 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206171554/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/american-samoa/population-and-housing-unit-counts/american-samoa-phc-table01.pdf |url-status=live}}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Turks and Caicos Islands}} (UK) | {{n+p|49309|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.gov.tc/stats/ |title=2023 INDICATORS |website=www.gov.tc |access-date=3 July 2024 |archive-date=27 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227182013/https://www.gov.tc/stats/ |url-status=live}}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Northern Mariana Islands}} (US) | {{n+p|47329|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2020|abbr=on}} | 2020 census result<ref>{{cite web |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/commonwealth-of-the-northern-mariana-islands/population-and-housing-unit-counts/commonwealth-northern-mariana-islands-phc-table01.pdf |title=Population of Commonwealth of the Northern Mariana Islands: 2010 and 2020 |website=www2.census.gov |access-date=29 January 2022 |archive-date=25 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125125558/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/commonwealth-of-the-northern-mariana-islands/population-and-housing-unit-counts/commonwealth-northern-mariana-islands-phc-table01.pdf |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|188}} | {{هېواد بيرغ|Marshall Islands}} | {{n+p|42418|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2021|abbr=on}} | ۲۰۲۱ سرشمېرنه<ref name=autogenerated1>{{cite web |url=https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/60/605c69d76a40195baa447b5a558b0e02.pdf?sv=2015-12-11&sr=b&sig=GbQ42ZYNKrH3g389jZn7DvHUO8ObwYrFpnxIeXiRSU0%3D&se=2024-03-25T18%3A07%3A37Z&sp=r&rscc=public%2C%20max-age%3D864000%2C%20max-stale%3D86400&rsct=application%2Fpdf&rscd=inline%3B%20filename%3D%22Marshall_Islands_2021_Census_Vol1_Table_report.pdf%22 |title=Republic of the Marshall Islands ۲۰۲۱ سرشمېرنه Report, Volume 1: Basic Tables and Administrative Report |date=30 May 2023 |website=Pacific Community (SPC): Statistics for Development Division |publisher=[[Pacific Community]] |access-date=27 September 2023 |archive-date=27 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230927183142/https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/60/605c69d76a40195baa447b5a558b0e02.pdf?sv=2015-12-11&sr=b&sig=GbQ42ZYNKrH3g389jZn7DvHUO8ObwYrFpnxIeXiRSU0%3D&se=2024-03-25T18:07:37Z&sp=r&rscc=public,%20max-age%3D864000,%20max-stale%3D86400&rsct=application/pdf&rscd=inline%3B%20filename%3D%22Marshall_Islands_2021_Census_Vol1_Table_report.pdf%22 |url-status=live }}</ref>|| |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Sint Maarten}} (Netherlands) | {{n+p|41349|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=http://stats.sintmaartengov.org/press_releases.php?cat=VTL |title=Rebased Population Estimates and Vital Statistics for January 1, 2024 |website=stat.gov.sx |access-date=22 August 2024 }}</ref> || |- | {{nts|189}} | {{هېواد بيرغ|Liechtenstein}} | {{n+p|40232|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}} | National estimate<ref>{{cite web |title=LLV |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstand#collapse-accordion-6374a91a53010709246463-1 }}</ref>|| |- | {{nts|190}} | {{هېواد بيرغ|Monaco}} | {{n+p|38367|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}} | Census<ref>{{cite web |url=https://www.monacostatistics.mc/Population-and-employment |title=Population and employment / IMSEE – Monaco IMSEE |website=www.monacostatistics.mc |access-date=27 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227230517/https://www.monacostatistics.mc/Population-and-employment |archive-date=27 December 2018 |url-status=live}}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Gibraltar}} (UK) | {{n+p|38000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|14 November 2022|abbr=on}} | Preliminary census results<ref>{{cite web |url = https://www.gibraltar.gov.gi/uploads/statistics/2019/Reports/Abstract%20of%20Statistics%202016%20whole%20report.pdf |title = Abstract of Statistics 2016 |website = gibraltar.gov.gi |access-date = 1 July 2023 |archive-date = 2 July 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230702070247/https://www.gibraltar.gov.gi/uploads/statistics/2019/Reports/Abstract%20of%20Statistics%202016%20whole%20report.pdf |url-status = live }}</ref> || |- | {{nts|191}} | {{هېواد بيرغ|San Marino}} | {{n+p|33987|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 October 2024|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=9 December 2024 }}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{Flagicon image|Local هېواد بيرغ of the Collectivity of Saint Martin.svg}} [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]] (France) | {{n+p|32358|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2020|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref name="auto">{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/6683019?sommaire=6683037#consulter |title=Populations légales des collectivités d'outre-mer en 2020 |website=www.insee.fr |access-date=27 April 2023 |archive-date=25 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425205704/https://www.insee.fr/fr/statistiques/6683019?sommaire=6683037#consulter |url-status=live}}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|British Virgin Islands}} (UK) | {{n+p|31538|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}} | د ملګرو ملتونو وړاندوينه<ref name="unpop" /> || |- | {{nts|192}} | {{هېواد بيرغ|Palau}} | {{n+p|16733|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}} | ۲۰۲۱ سرشمېرنه<ref>{{cite web |url=https://www.palaugov.pw/executive-branch/ministries/finance/budgetandplanning/health-statistics/ |title=Health Statistics – PalauGov.pw |access-date=16 November 2022 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609150157/https://www.palaugov.pw/executive-branch/ministries/finance/budgetandplanning/health-statistics/ |url-status=live}}</ref>|| |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Anguilla}} (UK) | {{n+p|15931|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=http://statistics.gov.ai/ |title=Anguilla Statistics Department &#124; Home |website=statistics.gov.ai |access-date=11 January 2025}}</ref>|| |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Cook Islands}} (New Zealand) | {{n+p|15040|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}} | ۲۰۲۱ سرشمېرنه<ref>{{cite web |url=https://www.mfem.gov.ck/statistics/census-and-surveys/census/267-census-2021 |title=Census 2021 – Cook Islands – Ministry of Finance and Economic Management |website=www.mfem.gov.ck |access-date=16 November 2022 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630084401/https://www.mfem.gov.ck/statistics/census-and-surveys/census/267-census-2021 |url-status=dead}}</ref>|| |- | {{nts|193}} | {{هېواد بيرغ|Nauru}} | {{n+p|11680|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 October 2021|abbr=on}} | ۲۰۲۱ سرشمېرنه<ref>{{cite web |title=NAURU 2021 POPULATION AND HOUSING CENSUS – ANALYTICAL REPORT |url=https://sdd.spc.int/news/2023/08/23/nauru-2021-population-and-housing-census-analytical-report |access-date=6 December 2023}}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Wallis and Futuna|variant=local}} (France) | {{n+p|11620|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|24 July 2023|abbr=on}} | د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |title=Résultats du recensement de la population 2023 de Wallis-et-Futuna |url=https://www.wallis-et-futuna.gouv.fr/Actualites/Les-chiffres-INSEE-du-recensement-2023-authentifies-sont-parus |access-date=16 July 2024 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203094523/https://www.wallis-et-futuna.gouv.fr/Actualites/Les-chiffres-INSEE-du-recensement-2023-authentifies-sont-parus |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|194}} | {{هېواد بيرغ|Tuvalu}} | {{n+p|10679|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref name="pacificdata" /> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Saint Barthélemy|variant=local}} (France) | {{n+p|10585|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2020|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref name="auto"/> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Saint Pierre and Miquelon|variant=local}} (France) | {{n+p|6092|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2020|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref name="auto"/> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha}} (UK) | {{n+p|5651|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}} | ۲۰۲۱ سرشمېرنه<ref>{{cite web |title=Saint Helena 2021 Population |url=https://www.tristandc.com/population.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20211121070744/https://www.tristandc.com/population.php |archive-date=21 November 2021 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.sainthelena.gov.sh/st-helena/statistics/ |title=Statistics |access-date=16 November 2022 |archive-date=26 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220726162858/https://www.sainthelena.gov.sh/st-helena/statistics/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Ascension 2021 population |url=https://www.sainthelena.gov.sh/statistics |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029005019/http://www.sainthelena.gov.sh/statistics/ |access-date=16 November 2022 |archive-date=29 October 2019 |url-status=live }}</ref>|| |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Montserrat}} (UK) | {{n+p|4386|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|23 September 2023|abbr=on}} | د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://www.gov.ms/2024/04/19/key-findings-of-the-2023-population-and-housing-census/ |title=KEY FINDINGS OF THE 2023 POPULATION AND HOUSING CENSUS |access-date=16 July 2024 }}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Falkland Islands}} (UK) | {{n+p|3662|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 October 2021|abbr=on}} | د ۲۰۲۱ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url = https://www.falklands.gov.fk/policy/2021-census/census |title = ۲۰۲۱ سرشمېرنه – Preliminary Data Tables |date = 25 October 2022 |website = falklands.gov.fk |access-date = 1 July 2023 |archive-date = 11 June 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230611234237/https://www.falklands.gov.fk/policy/2021-census/census |url-status = live }}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Norfolk Island}} (Australia) | {{n+p|2188|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2021|abbr=on}} | ۲۰۲۱ سرشمېرنه<ref>{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/SAL90004 |title=2021 Norfolk Island, Census All persons QuickStats &#124; Australian Bureau of Statistics |website=www.abs.gov.au |access-date=16 November 2022 |archive-date=1 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221101225958/https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/SAL90004 |url-status=live}}</ref>|| |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Christmas Island}} (Australia) | {{n+p|1692|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2021|abbr=on}} | ۲۰۲۱ سرشمېرنه <ref>{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/LGA51710 |title=2021 Christmas Island, Census All persons QuickStats &#124; Australian Bureau of Statistics |website=www.abs.gov.au |access-date=16 November 2022 |archive-date=24 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224054405/https://abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/LGA51710 |url-status=live}}</ref>|| |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Niue}} (New Zealand) | {{n+p|1681|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|11 November 2022|abbr=on}} | ۲۰۲۲ سرشمېرنه <ref>{{cite web |url=https://niuestatistics.nu/population/niue-census-of-population-and-housing-2022 |title=Niue Census of Population and Housing, 2022 Niue Statistics Office |date=30 August 2023 |website=niuestatistics.nu |access-date=6 December 2023}} </ref>|| |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Tokelau}} (New Zealand) | {{n+p|1647|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2019|abbr=on}} | 2019 Census <ref>{{cite web |url=https://www.tokelau.org.nz/Stats.html |title=Statistics |website=www.tokelau.org.nz |access-date=16 November 2022 |archive-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830214712/https://www.tokelau.org.nz/Stats.html |url-status=live}}</ref>|| |- | {{nts|195}} | {{هېواد بيرغ|Vatican City}} | {{n+p|764|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|26 June 2023|abbr=on}} | Official figure<ref name=va>{{cite web |url=https://www.vaticanstate.va/it/stato-governo/note-generali/popolazione.html |title=Population |publisher=Vatican City State |date=26 June 2023 |website=www.vaticanstate.va |access-date=16 August 2023 |language=it |archive-date=17 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517063650/https://www.vaticanstate.va/it/stato-governo/note-generali/popolazione.html |url-status=live }}</ref> || {{efn|764 residents regardless of citizenship, 618 citizens regardless of residence, 246 resident citizens.<ref name=va/>}} |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Cocos (Keeling) Islands}} (Australia) | {{n+p|593|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2020|abbr=on}} | ۲۰۲۱ سرشمېرنه<ref>{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/LGA51860 |title=2021 Cocos Islands, Census All persons QuickStats &#124; Australian Bureau of Statistics |website=www.abs.gov.au |access-date=16 November 2022 |archive-date=16 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221116101418/https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/LGA51860 |url-status=live}}</ref>|| |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Pitcairn Islands}} (UK) | {{n+p|35|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.immigration.pn/life-on-pitcairn-island |title=Life on Pitcairn — Pitcairn Island Immigration |publisher=Government of the Pitcairn Islands |access-date=18 July 2024 |date=2023 |archive-date=27 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227154807/https://www.immigration.pn/life-on-pitcairn-island |url-status=dead }}</ref>|| |} == یادښتونه == == سرچينې == <references group="" responsive="1"></references> 67tiuaoej5avb3au82t9x1g5l9tpda2 0 64337 363272 355535 2026-04-23T04:49:44Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363272 wikitext text/x-wiki د باکسر بغاوت چې د باکسر پاڅون او یا د ییهتوان غورځنګ په نوم هم پېژندل کېږي. دا بغاوت په [[چین د خلکو جمهوریت|چین]] کې د ۱۸۹۹ او ۱۹۰۱ز  کلونو ترمنځ د چینګ سلطنت پای ته رسېدو په لور یو بهرنی، استعمار ضد، او د عیسویانو ضد پاڅون و، چې دا انقلاب د یوې ریښتونې او همغږي شوي سوک ټولنې (Yìhéquán) له خوا رامنځته شو چې په [[انګلیسي]] کې د «Boxers» په نوم یادیږي ځکه چې ډېری غړي یې د چینایي مارشل آرټ تمرین کاوه چې په هغه وخت کې د «Chinese boxing» په نوم یادېده. د ۱۸۹۵ز کال کې د چین-جاپان تر جګړې وروسته، د چین په شمال کې کلیوال د بهرنیانو د نفوذ د پراخېدو ویره درلوده او عیسوي مبلغانو ته یې د امتیازاتو د زیاتولو له امله، چې د خپلو پیروانو د ساتنې لپاره یې کارول ناراضه وو. دغه راز په ۱۸۹۸ز کال کې شمالي چین د ژېړ سیند د سیلابونو او وچکالۍ په ګډون ډېری طبیعي ناورینونه تجربه کړل، کوم چې باکسرانو په بهرني او مسیحي نفوذ تورن کړل. او په دې ډول د ۱۸۹۹ز کال په پیل کې باکسرانو په شیډونګ او شمالي چین  کې تاوتریخوالی خپور کړ، بهرني ملکیتونه لکه د ریل پټلۍ یې ویجاړې کړې او پر چینایي مسیحیانو او عیسوي مبلغانو یې برید وکړ او یایې هم ووژل. دغه راز تاوتریخوالۍ د ۱۹۰۰ز کال جون کې هغه مهال اوج ته ورسېدې کله چې د باکسر جنګیالیو په دې باور شو چې دوی د بهرنیو وسلو په وړاندې زیانمنونکي نه دي او په دې توګه د «د چینګ حکومت ملاتړ وکړئ او بهرنیان له منځه یوسي» شعار سره بیجینګ ته نږدې شول. دیپلوماتانو، مذهبي مبلغانو، پوځیانو او یو شمېر چینایی مسیحیانو ډیپلوماټیکو نماینده ګیو څنډو کې پناه واخیسته. دغه راز د امريکا، اسټراليا، هنګري، بريتانوي، فرانسوي، جرمني، ايټالوي، جاپاني او روسي ځواکونو اته کسيز ائتلاف د جون په اوولسمه نېټه د چين پر لوري د کلابندۍ د لرې کولو لپاره په تيان جين ښار کې د داګو پر کلا بريد وکړ. دغه راز ملکه ډوګر په پیل کې زړه نازړه وه، خو وروسته یې له باکسرانو نه ملاتړ وکړ او د جون په ۲۱مه یې د یرغلګرو ځواکونو په وړاندې د جګړې اعلانولو سره امپراتوري فرمان صادر کړ. هاخوا بیا چینایي چارواکي د باکسرانو د ملاتړوکونکو او د شهزاده چینګ په مشرۍ د پخلاینې د پلویانو ترمنځ ووېشل شول. د چینايي ځواکونو لوی درستیز جنرال مانچو رونګلو (جونګلو) وروسته ادعا وکړه چې هغه د بهرنیانو د ساتنې لپاره کار کړی دی. همدارنګه د سویلي ولایتونو چارواکو له بهرنیانو سره د جګړې لپاره د امپراتوري امر نه سترګې پټې کړې. د اتو هېوادونو ائتلاف وروسته له هغه چې په پیل کې د چین امپراطوري پوځ او باکسر ملیشو له خوا شاته وغورځول شو  چین ته یې  ۲۰.۰۰۰ نور وسله وال سرتیري راوستل او په دې ډول یې په تيان جين کې امپراطوري پوځ ته ماتې ورکړه او د ډیپلوماټیکو نماینده ګیو پنځه پنځوس ورځني محاصرې په ختمولو سره يې د اګست په څوارلسمه نېټه بېجينګ ته ورسېدل. دغه راز د پلازمینې او شاوخوا کلیو لوټ کول او د هغو کسانو اعدامول پیل شو چې شکمن باکسر ګڼل کېده د ۱۹۰۱ ز کال د سپټمبر د اوومې نېټې د باکسر پروتوکول د هغو حکومتي چارواکو د اعدام د مخنیوي لپاره چې د بوکسرانو ملاتړ یې کړی و، په بیجینګ کې د بهرنیو پوځیانو د ځای پر ځای کېدو شرایط برابر کړل او ۴۵۰ میلیونه سپین زر چې د حکومت د کلنۍ مالیاتي عوایدو نه زیات و په راتلونکو ۳۹ کلونو کې د اتو هېوادونو لپاره د جبران په توګه ورکړل شول. همدارنګه د باکسر بغاوت اداره کولو له امله د چینګ کورنۍ کنټرول نورهم په چین باندې کمزوری شو او په پایله کې یې  د لویو حکومتي اصلاحاتو هڅه وکړه. == د مذهبي مبلغانو او چینایی مسیحیانو قتل عام == ارتودوکس، پروټسټنټ او کاتولیک مبلغانو او د دوی ځایی چینایی غړي په ټول شمالي چین کې قتل عام شول، ځینې یې د باکسرانو له خوا او نور یې د سرتېرو او حکومتي چارواکو له خوا ووژل شول. د ۱۹۰۰ کال په جون کې د لوېديځو قدرتونو پر وړاندې د جګړې له اعلان وروسته، يوسيان چې د همدې کال د مارچ په مياشت کې د شانشي د والي په توګه ټاکل شوی و، د بهرنۍ او مسيحي ضد وحشیانه تګلارې یې پلي کړې، چې د جولای په نهمه راپورونه خپاره شول چې هغه د مبلغانو کورنیو نه څلور څلوېښت بهرنيان (د ښځو او ماشومانو په ګډون) چې د [[تایوان]] پلازمینې ته د دوی د ساتنې په پلمه راوستل شوي وو اعدام کړي دي، چې دا پېښه د چینایي غوسې یو کړکېجن سمبول وګرځېد او د تایوان قتل عام په نوم وپېژندل شو. دغه راز په انګلستان کې مېشته د بپتسما د مبلغانو ټولنه په ۱۸۷۷ز کال کې په شانشي کې خپل یو ماموریت وپرانیسته، خو په ۱۹۰۰ز کال کې د هغې ټول مبلغان ووژل شول همدارنګه د اوړي په پای کې په شانشي کې د ډېري بهرنیانو په ګډون شاوخوا ۲۰۰۰ چینایي عیسویان هم ووژل شول. ژورنالیست او تاریخي لیکوال ناټ برانډټ په شانشي کې د عیسویانو قتل عام «د مسیحي انجیل په تاریخ کې ترټولو لویه تراژیدي» بللې ده.<ref>Roger R. Thompson, "Reporting the Taiyuan Massacre: Culture and Politics in the China War of 1900", in Robert A. Bickers and [[R. G. Tiedemann]], ed., ''The Boxers, China, and the World'' (Lanham, MD: Rowman & Littlefield, 2007): 65–92. Thompson points out that the widely circulated accounts were by people who could not have seen the events and that these accounts closely followed (often word for word) well known earlier martyr literature.</ref><ref>R. G. Tiedemann, ''Reference Guide to Christian Missionary Societies in China: From the Sixteenth to the Twentieth Century'' (2009) p. 125.</ref><ref>Nat Brandt, ''[[iarchive:massacreinshansi00bran|<!-- quote="massacre in shansi". --> Massacre in Shansi]]'', Syracuse University Press, p. xiii.</ref> په ټولیز ډول د باکسر بغاوت په اوږدو کې ۱۳۶ پروټیسټ مبلغان، ۵۳ ماشومان، ۴۷ کاتولیک پادریان او راهبان، ۳۰.۰۰۰ چینایي کاتولیکان، ۲،۰۰۰ چینایي پروټیسټان او په بیجینګ کې د ۷۰۰ روسی ارتودوکس عیسویان وژل کېدو اټکل هم شوي، چې د پروتستانت وژل شوي کسان په ۱۹۰۰ ز کال کې د چینایي شهیدانو په نوم یاد شول. په ۱۹۰۲ز کال کې د اپریل په ۲۲مه وروسته له هغه چې په چین کې د روسیې د ارتودوکس ماموریت مشر ارچیمانډریټ انوسینتي (فوګوروفسکي) له سپیڅلي سنتو شورا نه غوښتنه وکړه چې د دوی د شهیدانو یاد تلپاتې وساتي، نو میټروفینز سیمه  د نوي شهیدانو په توګه وپیژندل شوه. دغه راز باکسرانو په ۲۶ ولایتونو کې د مسیحیانو په وژلو لاس پورې کړ.<ref>{{cite web |author=Andronik (Trubachov) |date=30 September 2015 |script-title=ru:Канонизация святых в Русской Православной Церкви – 5. Канонизация святых в 1894–1917 гг. |trans-title=Canonization of Saints by the Russian Orthodox Church – 5. Canonization of Saints from 1894 – 1917 |url=http://azbyka.ru/tserkov/svyatye/trubachev_kanonizatsiya_svyatyh_07-all.shtml |publisher=Азбука веры (The Faith Alphabet) |language=ru }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Ying Bai & Kung, James Kai-sing. [http://isites.harvard.edu/fs/docs/icb.topic951425.files/Diffusing%20Knowledge.pdf ''Diffusing Knowledge While Spreading God's Message: Protestantism and Economic Prosperity in China, 1940–1920'']. The Hong Kong University of Science and Technology. September 2011. Retrieved 2 November 2011. p.3</ref> == اوږدمهاله پایلې == لویو اروپایی قدرتونو د چین د استعمار لپاره خپلو هیلو نه لاس په سر شول، ځکه چې دوی د باکسر بغاوت نه زده کړل، چې له چین سره د معاملې ترټولو غوره لاره له چینایانو سره د مستقیم چلند پرځای د واکمنې کورنۍ له لارې وه چې د دوی احساس په یو متل کې داسې څرګند شوی دی «خلک له چارواکو ډاريږي، چارواکي له بهرنيانو ډاريږي او بهرنيان له خلکو نه ډاريږي) او آن دا چې دوی له چینګ کورنۍ سره د جاپانیانو په وړاندې په جګړه کې مرسته وکړه ترڅو په سیمه کې د جاپاني تسلط مخه ونیسي. په ورته وخت کې دا دوره د چین په چارو کې د اروپا د لوی ځواک د لاسوهنې کمښت په نښه کوي، جاپانیانو د بوکسرانو په وړاندې په جګړه کې د دوی د یو اړخیز ښکیلتیا او همدارنګه د چین او جاپان په لومړۍ جګړه کې د دوی د بریا له امله د اروپایانو په ځای د غالب ځواک په توګه راڅرګند شو. دغه راز د چینګ د نسکورېدو او د ملتپال کومینتانګ د راڅرګندېدو سره، په چین کې د اروپا ځواک سمبولیک حالت ته راټیټ شو. د روسي-جاپان د جګړې په پایله کې د داخلي منچوریا په سویلي نیمه برخه کې د روسیې نفوذ ځای په ځای کولو وروسته، جاپان د ډېری چینایي پوهانو په واسطه چې جاپان کې زده کړې کړې وې په نظامي او کلتوري برخو کې د اسیا په چارو کې تسلط پیدا کړ چې تر ټولو مهم بېلګه یې سن یات سین دی چې وروسته یې په چین کې ملتپال کومینتانګ رامنځته کړ. د ۱۹۰۰ز کال په اکټوبر کې روسیې د منچورین ولایتونه اشغال کړل، چې د روسیې دا اقدام د پرانستې دروازې تګلارې چوکاټ کې د سوداګرۍ لپاره د هېواد پرانیستې ساتلو لپاره د انګلیس او امریکا هیلې له ګواښ سره مخ کړې. په ختیځ منچوریا کې د لیاوډونګ او نورو ولایتونو په اړه له روسیې سره د جاپان شخړه، چې د د روسیې له خوا د باکسر پروتوکول شرایطو ته درناوی نه کولو له امله چې د دوی د وتلو غوښتنه یې کړې وه د روسیې او جاپان جګړې لامل شو اوهمدارنګه د دوی تر منځ په ۱۹۰۴ ز کال فبروري میاشت کې دوه کلنې خبرې اترې له منځه ولاړې او په پایله کې روسیه جاپانیانو له خوا ماته شوه.<ref name="Paine1996">{{cite book|first1=S. C. M.|last1=Paine|title=Imperial Rivals: China, Russia, and Their Disputed Frontier|url=https://archive.org/details/imperialrivalsch00pain|url-access=registration|year=1996|publisher=M.E. Sharpe|isbn=978-1-56324-724-8|page=[https://archive.org/details/imperialrivalsch00pain/page/217 217]}}</ref> == سرچينې == 13cqm091ugxfeg3k3m4gdeuw379n6n3 0 65108 363257 336427 2026-04-23T00:27:07Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363257 wikitext text/x-wiki '''ځنګل سوځېدنه، د ځنګل اور، د بوټو سوځېدنه، د وحشي ځمکو اور لګېدنه''' یا '''په کلیوالو سیمو کې اور لګېدنه''' په داسې سیمه کې ناپلان شوې، نه کنترولېدونکې او ناڅاپي اور لګېدنې ته ویل کېږي چې په نباتاتو پوښلې وي او اور اخیستی شي او دغه اور لګېدنه په ښاري او کلیوالو سیمو کې پیلېږي. ځينې ځنګلي ایکوسیستمونه په طبیعي حالت کې له دغه ډول اور لګېدنې سره تړلي دي. د نباتاتو د شتون ډول ته په کتو سره ځنګلي اور لګېدنه په ځانګړي ډول په څو ډولونو ډلبندي کولی شو چې د بوټو سوځېدنه (په استرالیا کې)، د دښتې سوځېدنه، د چمن سوځېدنه، د غونډیو سوځېدنه، د ډبرو سکرو د خامو توکو سوځېدنه او د نباتاتو سوځېدنه یې د بېلګې په توګه یادولی شو. ځنګل سوځېدنه د اور له هغو ګټورو استفادو سره توپير لري چې کنترول شوې اورلګېدنې بلل کېږي، که څه هم کنترول شوې اور لګېدنې هم پر ځنګل سوځېدنه بدلېدای شي.<ref name="Cambridge">{{cite book|title=Cambridge Advanced Learner's Dictionary|edition=Third|publisher=Cambridge University Press <!-- see http://assets.cambridge.org/97805218/58045/frontmatter/978052roni alonti f page 5 -->|date=2008|url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=90587&dict=CALD|isbn=978-0-521-85804-5|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090813154617/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=90587&dict=CALD|archive-date=13 August 2009|df=dmy-all}}</ref><ref name="CIFFC Glossary">{{cite web |title=CIFFC Canadian Wildland Fire Management Glossary |url=https://www.ciffc.ca/sites/default/files/2019-03/CIFFC_Canadian_Wildland_Fire_Mgmt_Glossary_2017_10_24.pdf |access-date=16 August 2019 |website=Canadian Interagency Forest Fire Centre |archive-date=10 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230610215038/https://www.ciffc.ca/sites/default/files/2019-03/CIFFC_Canadian_Wildland_Fire_Mgmt_Glossary_2017_10_24.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Fire Tree Mortality">{{cite web |title=Drought, Tree Mortality, and Wildfire in Forests Adapted to Frequent Fire |url=https://nature.berkeley.edu/stephenslab/wp-content/uploads/2018/01/Stephens-et-al.-Fire-Tree-Mortality-BioSci-2018.pdf |access-date=15 March 2022 |website=UC Berkeley College of Natural Resources}}</ref><ref name="Cbbcco.uk">{{Cite web |title=Forest fire videos – See how fire started on Earth |url=https://www.bbc.co.uk/fire/earth/natural_disasters/forest_fire |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016185535/http://www.bbc.co.uk/science/earth/natural_disasters/forest_fire |archive-date=16 October 2015 |access-date=2016-02-13 |work=BBC Earth}}</ref> فوسیلي سکاره څرګندوي چې ځنګل سوځېدنې کابو ۴۱۹ میلیونه کاله مخکې په سیلورین دوره کې د ځمکنیو نباتاتو له را څرګندېدو وروسته پیل شوې. د ځمکني ژوند د تاریخ په اوږدو کې د ځنګل سوځېدنو پېښې دا ګمان رامنځته کوي چې اور باید د ډېرو ایکوسیستمونو پر نباتاتو او حیواناتو څرګندې تکاملي اغېزې ولري. په ځمکه کې د کاربن لرونکو نباتاتو شتون، موسمي وچ اقلیم، اتومسفیري اکسیجن او پراخې رڼاوې او اتشفشاني احتراقونه د اور لګېدنو لپاره ښه شرایط برابروي یا رامنځته کوي.<ref>{{Cite journal|last1=Scott|first1=Andrew C.|last2=Glasspool|first2=Ian J.|date=2006-07-18|title=The diversification of Paleozoic fire systems and fluctuations in atmospheric oxygen concentration|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=103|issue=29|pages=10861–10865|doi=10.1073/pnas.0604090103|issn=0027-8424|pmc=1544139|pmid=16832054|bibcode=2006PNAS..10310861S|doi-access=free}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal|last1=Bowman|first1=David M. J. S.|last2=Balch|first2=Jennifer K.|author-link2=Jennifer Balch|last3=Artaxo|first3=Paulo|last4=Bond|first4=William J.|last5=Carlson|first5=Jean M.|last6=Cochrane|first6=Mark A.|last7=D’Antonio|first7=Carla M.|last8=DeFries|first8=Ruth S.|last9=Doyle|first9=John C.|date=2009-04-24|title=Fire in the Earth System|journal=Science|language=en|volume=324|issue=5926|pages=481–484|doi=10.1126/science.1163886|issn=0036-8075|pmid=19390038|bibcode=2009Sci...324..481B|s2cid=22389421}}</ref> ځنګل سوځېدنې تر ډېره د لګېدنې یا احتراق د علت، فزیکي خواصو، د احتراق وړ موجودو توکو او پر اور د اقلیم د اغېزو په څېر ځانګړنو له مخې ډلبندي کېږي. د ځنګل سوځېدنې د چلند او شدت لامل د ځینو عواملو ترکیب یا یوځایوالی دی چې شته سون‌توکي، فزیکي ترتیبات او اقلیم یې د بېلګې په توګه یادولی شو. هغه اقلیمي څرخې چې داسې مرطوبې دورې په کې شاملېږي چې پام وړ سون‌توکي رامنځته کوي او ورپسې وچکالي او ګرمي ورسره وي، تر ډېره د شدیدو ځنګل سوځېدنو لامل کېږي. دغه څرخې د ګرمۍ د څپو او د اقلیمي بدلونونو په دلیل د وچکالیو له امله لا شدیدېږي.<ref name="UToronto">{{cite journal|last=Flannigan|first=M.D.|author2=B.D. Amiro|author3=K.A. Logan|author4=B.J. Stocks|author5=B.M. Wotton|name-list-style=amp|date=2005|title=Forest Fires and Climate Change in the 21st century|url=https://www.firelab.utoronto.ca/pubs/2005_flannigan_wotton_etal.pdf|url-status=dead|journal=Mitigation and Adaptation Strategies for Global Change|volume=11|issue=4|pages=847–859|doi=10.1007/s11027-005-9020-7|s2cid=2757472|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325095123/https://www.firelab.utoronto.ca/pubs/2005_flannigan_wotton_etal.pdf|archive-date=25 March 2009|access-date=26 June 2009|archivedate=26 February 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090226080607/https://www.firelab.utoronto.ca/pubs/2005_flannigan_wotton_etal.pdf}}</ref><ref>Graham, ''et al.'', 12, 36</ref><ref>''National Wildfire Coordinating Group Communicator's Guide For Wildland Fire Management'', 4–6.</ref><ref name="FireBehavior">{{cite web |date=April 2006 |title=National Wildfire Coordinating Group Fireline Handbook, Appendix B: Fire Behavior |url=http://www.nwcg.gov/pms/pubs/410-2/appendixB.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217125737/http://www.nwcg.gov/pms/pubs/410-2/appendixB.pdf |archive-date=17 December 2008 |access-date=11 December 2008 |publisher=National Wildfire Coordinating Group}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Trigo|first1=Ricardo M.|last2=Provenzale|first2=Antonello|last3=Llasat|first3=Maria Carmen|last4=AghaKouchak|first4=Amir|last5=Hardenberg|first5=Jost von|last6=Turco|first6=Marco|date=2017-03-06|title=On the key role of droughts in the dynamics of summer fires in Mediterranean Europe|journal=Scientific Reports|language=en|volume=7|issue=1|pages=81|doi=10.1038/s41598-017-00116-9|issn=2045-2322|pmc=5427854|pmid=28250442|bibcode=2017NatSR...7...81T}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Westerling|first1=A. L.|last2=Hidalgo|first2=H. G.|last3=Cayan|first3=D. R.|last4=Swetnam|first4=T. W.|date=2006-08-18|title=Warming and Earlier Spring Increase Western U.S. Forest Wildfire Activity|journal=Science|language=en|volume=313|issue=5789|pages=940–943|doi=10.1126/science.1128834|issn=0036-8075|pmid=16825536|bibcode=2006Sci...313..940W|doi-access=free}}</ref><ref name=":16">{{cite book|last1=Parmesan|first1=Camille|title=Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability|last2=Morecroft|first2=Mike|last3=Trisurat|first3=Yongyut|publisher=[[Intergovernmental Panel on Climate Change]]|series=Contribution of Working Group II to the [[IPCC Sixth Assessment Report|Sixth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change|location=|chapter=Chapter 2: Terrestrial and Freshwater Ecosystems and their Services|display-authors=etal|chapter-url=https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_FinalDraft_Chapter02.pdf|تاريخ الوصول=2022-10-16|تاريخ الأرشيف=2022-02-28|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220228143647/https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_FinalDraft_Chapter02.pdf|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2022-10-16|خونديځ نېټه=2022-02-28|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220228143647/https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_FinalDraft_Chapter02.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220228143647/https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_FinalDraft_Chapter02.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228143647/https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_FinalDraft_Chapter02.pdf}}</ref> ځنګل سوځېدنې کولای شي انسانانو ته مالي او ځاني زیانونه واړوي، خو له دې سره سره طبیعي اور لګېدنې ښايي پر هغو ځایي نباتاتو، حیواناتو او ایکوسیستمونو ګټورې اغېزې هم ولري چې له اور سره یې تکامل کړی دی. شدیده اور لګېدنه داسې پېچلي لومړني ځنګلي مېشت‌ځایونه رامنځته کوي چې د یوه ناسوځېدلي پخواني ځنګل په پرتله یې د نوعو ډېروالی او بېلابېلوالی ډېر وي. ډېری نباتي نوعې د ودې او مثل د تولید لپاره د اور له اغېزو سره تړلې دي. ځنګل سوځېدنې ښايي په هغو ایکوسیستمونو کې شدیدې منفي اغېزې ولري چې هلته اور لګېدنه غیر معموله ده یا هم هغه ځایونه چې هلته غیر ځايي نباتاتو تجاوز کړی وي. په ورته ډول انساني ټولنې هم د اور لګېدنې تر سختو اغېزو لاندې راتلای شي چې پر روغتیا د لوګي مستقیمې اغېزې، د مالونو ویجاړي، اقتصادي زیانونه، د ایکوسیستمي خدمتونو ویجاړي او د اوبو او خاورې ککړتیا یې د بېلګې په توګه یادولی شو.<ref>{{Cite journal|last1=Heidari|first1=Hadi|last2=Arabi|first2=Mazdak|last3=Warziniack|first3=Travis|date=August 2021|title=Effects of Climate Change on Natural-Caused Fire Activity in Western U.S. National Forests|journal=Atmosphere|language=en|volume=12|issue=8|pages=981|bibcode=2021Atmos..12..981H|doi=10.3390/atmos12080981|doi-access=free}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=The Ecological Importance of Mixed-Severity Fires – ScienceDirect |url=http://www.sciencedirect.com/science/book/9780128027493 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170101205343/http://www.sciencedirect.com/science/book/9780128027493 |archive-date=1 January 2017 |access-date=2016-08-22 |website=www.sciencedirect.com}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last=Hutto|first=Richard L.|date=2008-12-01|title=The Ecological Importance of Severe Wildfires: Some Like It Hot|url=https://scholarworks.umt.edu/biosci_pubs/279|journal=Ecological Applications|language=en|volume=18|issue=8|pages=1827–1834|doi=10.1890/08-0895.1|issn=1939-5582|pmid=19263880}}<!--https://scholarworks.umt.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1280&context=biosci_pubs--></ref><ref name="NOVA">{{cite web |author=Stephen J. Pyne |title=How Plants Use Fire (And Are Used By It) |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/fire/plants.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090808123751/http://www.pbs.org/wgbh/nova/fire/plants.html |archive-date=8 August 2009 |access-date=30 June 2009 |publisher=NOVA online}}</ref><ref name=":162">{{cite book|last1=Parmesan|first1=Camille|title=Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability|last2=Morecroft|first2=Mike|last3=Trisurat|first3=Yongyut|publisher=[[Intergovernmental Panel on Climate Change]]|series=Contribution of Working Group II to the [[IPCC Sixth Assessment Report|Sixth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change|location=|chapter=Chapter 2: Terrestrial and Freshwater Ecosystems and their Services|display-authors=etal|chapter-url=https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_FinalDraft_Chapter02.pdf|تاريخ الوصول=2022-10-16|تاريخ الأرشيف=2022-02-28|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220228143647/https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_FinalDraft_Chapter02.pdf|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2022-10-16|خونديځ نېټه=2022-02-28|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220228143647/https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_FinalDraft_Chapter02.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220228143647/https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_FinalDraft_Chapter02.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228143647/https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_FinalDraft_Chapter02.pdf}}</ref> ځنګل سوځېدنې د سایبریا، کلفورنیا او استرالیا په څېر په ځینو سیمو کې د طبیعي غمیزو یو ډېر معمول ډول دی. د مدیترانه‌يي اقلیم لرونکې سیمې یا د ټایګا بایوم سیمې په دې برخه کې ډېرې حساسې دي. په نړیواله کچه د انساني کړنو له امله ځنګل سوځېدنې تر طبیعي حد ډېرې شدیدې شوې دي، په داسې ډول چې د طبیعي سطحو په پرتله د اور لګېدنو له امله سوځېدلې ځمکې دوه برابره ډېرې شوې دي. انسانان د ځمکې په کارولو کې د بدلون او اور لګېدنو د مهار په څېر مستقیمو انساني فعالیتونو له امله د ځنګلي اور لګېدنو په ډېروالي او د اقلیمي بدلونونو له امله د ګرمۍ او وچکالۍ د دورو په زیاتوالي کې رول لري. د اور لګېدنو دغه ډېروالی د منفي فیډبک کړۍ رامنځته کوي او په طبیعي ډول جلا شوی کاربن بیاځلي اتومسفیر ته ګرځوي او په پایله کې د نړۍ ګرمي لا ډېره زیاتوي.<ref>{{Cite web |date=January 10, 2019 |title=Main Types of Disasters and Associated Trends |url=https://lao.ca.gov/Publications/Report/3918 |website=lao.ca.gov |publisher=[[Legislative Analyst's Office]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Machemer |first=Theresa |date=July 9, 2020 |title=The Far-Reaching Consequences of Siberia's Climate-Change-Driven Wildfires |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/siberian-wildfires-cause-record-pollution-send-smoke-us-180975275/ |website=Smithsonian Magazine}}</ref><ref>{{Cite web |last=Australia |first=Government Geoscience |date=25 July 2017 |title=Bushfire |url=https://www.ga.gov.au/scientific-topics/community-safety/bushfire |website=www.ga.gov.au}}</ref> == فزیکي مشخصات == ځنګل سوځېدنې هغه مهال پېښېږي چې د اور لګېدنې لپاره ټول اړین عناصر په یوه حساسه سیمه کې سره راټول شي: د احتراق یا اور لګېدنې یوه سرچینه چې د نباتاتو په څېر له لګېدونکو یا احتراق وړ موادو سره په داسې ډول په اړیکه کې وي چې کافي حرارت ورته ورسېږي او د چاپېریال له هوا څخه کافي اکسیجن ولري. ډېر رطوبت معمولاً د اور لګېدنې مخنیوی کوي او خپرښت ټکنی کوي، ځکه چې په موادو کې د شته اوبو د تبخیر او د جوش تر ټکي پورې موادو ته د حرارت ورکولو لپاره ډېرې لوړې تودوخې ته اړتیا ده. ګڼ ځنګلونه معمولاً ډېر سیوری لري او په پایله کې یې د چاپېریال تودوخه کمېږي او رطوبت زیاتېږي چې له همدې امله یې د سوځېدنې شونتیا کمه ده. د وښو او پاڼو په څېر کم غلظت لرونکي مواد په اسانۍ سره اور اخلي، ځکه چې د ښاخونو او تنو په څېر د غلظیو موادو په پرتله کمې اوبه لري. نباتات په دوامدار ډول د تبخیر له لارې خپلې اوبه له لاسه ورکوي، خو بېرته یې دغه له لاسې تللې اوبه د خاورې، رطوبت او باران له امله په جذب شویو اوبو سره د تعادل حالت ته ځي. کله چې دغه تعادل وساتل شي، نباتات وچېږي او د وچکالۍ په پایله کې د سوځېدو یا اورلګېدنې وړ ګرځي.<ref name="FireBehavior2">{{cite web |date=April 2006 |title=National Wildfire Coordinating Group Fireline Handbook, Appendix B: Fire Behavior |url=http://www.nwcg.gov/pms/pubs/410-2/appendixB.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217125737/http://www.nwcg.gov/pms/pubs/410-2/appendixB.pdf |archive-date=17 December 2008 |access-date=11 December 2008 |publisher=National Wildfire Coordinating Group}}</ref><ref name="NIFC">{{cite web |title=The Science of Wildland fire |url=http://www.nifc.gov/preved/comm_guide/wildfire/fire_4.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081105175208/http://www.nifc.gov/preved/comm_guide/wildfire/fire_4.html |archive-date=5 November 2008 |access-date=21 November 2008 |publisher=National Interagency Fire Center}}</ref><ref name="Graham, et al., 12">Graham, ''et al''., 12.</ref><ref name="ReferenceA">''National Wildfire Coordinating Group Communicator's Guide For Wildland Fire Management'', 3.</ref><ref name="Structure">{{cite web |date=November 2003 |title=Influence of Forest Structure on Wildfire Behavior and the Severity of Its Effects |url=http://www.fs.fed.us/projects/hfi/2003/november/documents/forest-structure-wildfire.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217125731/http://www.fs.fed.us/projects/hfi/2003/november/documents/forest-structure-wildfire.pdf |archive-date=17 December 2008 |access-date=19 November 2008 |publisher=US Forest Service |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |title=Prepare for a Wildfire |url=http://www.fema.gov/hazard/wildfire/wf_prepare.shtm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081029025706/https://www.fema.gov/hazard/wildfire/wf_prepare.shtm |archive-date=29 October 2008 |access-date=1 December 2008 |publisher=Federal Emergency Management Agency (FEMA) |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |date=15 November 2008 |title=Ashes cover areas hit by Southern Calif. fires |url=https://www.nbcnews.com/id/27148069 |access-date=4 December 2008 |publisher=NBC News |agency=Associated Press |df=dmy-all}}</ref><ref>''Glossary of Wildland Fire Terminology'', 74.</ref> == د اقلیمي بدلون اغېزې == === د ګرمۍ او وچکالۍ د څپو له امله د خطرونو لوړوالی === د ګرمۍ څپې، وچکالي، د «ال نینو» په څېر اقلیمي بدلونونه او سیمه‌ييزې اقلیمي بېلګې یا الګوګانې کولای شي خطرونه لا ډېر کړي او د ځنګل سوځېدنو ډول په پام وړ ډول بدل کړي. څو کاله ورښت او ورپسې د ګرمو دورو راتګ کولای شي له پراخو اور لګېدنو او د اوږدمهالو اورونو له موسمونو سره مرسته وکړي. تودوخه په همدې ډول پر ځنګل سوځېدنو اغېز کوي، وچوي یې او وروسته یې د احتراق یا اور اخیستو جوګه ګرځوي. د ۱۹۸۰یمې لسیزې له منځنیو کلونو راهیسې د لومړنیو واورو ویلي کېدل او اړونده ګرمي په متحدو ایالتونو کې د ځنګل سوځېدنې د موسم د شدت او اوږدوالي له ډېرېدو سره مله ده. د ځمکې ګرموالی ښایي په ډېرو سیمو کې د وچکالیو شدت او ډېروالی زیات کړي او له امله یې شدیدې او پرله‌پسې اور لګېدنې رامنځته شي. په ۲۰۱۹ کال کې یوې څېړنې وښوده چې په کلفورنیا کې د اور لګېدنې د خطر ډېروالی ښايي د انساني فعالیتونو له امله د اقلیمي بدلونونو لامل وبلل شي. د څه باندې ۸۰۰۰ کلونو د مخکېنیو رسوباتو څېړنې وښوده چې په ګرمو اقلیمي دورو کې شدیدې وچکالۍ او بدیلې اور لګېدنې پېښېږي او پایله یې دا وه چې اقلیم پر ځنګل سوځېدنو دومره قوي اغېز کړی چې په څه ناڅه ګرم راتلونکي کې د ځنګلونو د جوړښت د بیارغونې لپاره هڅې ناشونې دي.<ref>{{cite web |title=Chronological List of U.S. Billion Dollar Events |url=http://lwf.ncdc.noaa.gov/oa/reports/billionz.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20010915155936/http://lwf.ncdc.noaa.gov/oa/reports/billionz.html |archive-date=15 September 2001 |access-date=4 February 2009 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) Satellite and Information Service}}</ref><ref>McKenzie, ''et al.'', 893</ref><ref>{{Cite journal|last1=Provenzale|first1=Antonello|last2=Llasat|first2=Maria Carmen|last3=Montávez|first3=Juan Pedro|last4=Jerez|first4=Sonia|last5=Bedia|first5=Joaquín|last6=Rosa-Cánovas|first6=Juan José|last7=Turco|first7=Marco|date=2018-10-02|title=Exacerbated fires in Mediterranean Europe due to anthropogenic warming projected with non-stationary climate-fire models|journal=Nature Communications|language=en|volume=9|issue=1|pages=3821|doi=10.1038/s41467-018-06358-z|pmid=30279564|pmc=6168540|issn=2041-1723|bibcode=2018NatCo...9.3821T}}</ref><ref>Graham, ''et al''., 2</ref><ref>{{Cite web |last=Anuprash |date=2022-01-28 |title=What Causes Wildfires? Understand The Science Here |url=https://www.techiwiki.info/post/what-causes-wildfires-understand-the-science-here |access-date=2022-02-14 |website=TechiWiki |language=en |تاريخ الأرشيف=2022-02-14 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220214182215/https://www.techiwiki.info/post/what-causes-wildfires-understand-the-science-here |url-status=dead |خونديځ نېټه=2022-02-14 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220214182215/https://www.techiwiki.info/post/what-causes-wildfires-understand-the-science-here |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220214182215/https://www.techiwiki.info/post/what-causes-wildfires-understand-the-science-here |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214182215/https://www.techiwiki.info/post/what-causes-wildfires-understand-the-science-here }}</ref><ref name="UToronto2">{{cite journal|last=Flannigan|first=M.D.|author2=B.D. Amiro|author3=K.A. Logan|author4=B.J. Stocks|author5=B.M. Wotton|name-list-style=amp|date=2005|title=Forest Fires and Climate Change in the 21st century|url=https://www.firelab.utoronto.ca/pubs/2005_flannigan_wotton_etal.pdf|url-status=dead|journal=Mitigation and Adaptation Strategies for Global Change|volume=11|issue=4|pages=847–859|doi=10.1007/s11027-005-9020-7|s2cid=2757472|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325095123/https://www.firelab.utoronto.ca/pubs/2005_flannigan_wotton_etal.pdf|archive-date=25 March 2009|access-date=26 June 2009|archivedate=26 February 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090226080607/https://www.firelab.utoronto.ca/pubs/2005_flannigan_wotton_etal.pdf}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1126/science.1128834|date=August 2006|author=Westerling, Al|author2=Hidalgo, Hg|author3=Cayan, Dr|author4=Swetnam, Tw|title=Warming and earlier spring increase western U.S. Forest wildfire activity|volume=313|issue=5789|pages=940–943|issn=0036-8075|pmid=16825536|journal=Science|bibcode=2006Sci...313..940W|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |title=Fire Terminology |url=https://www.fs.fed.us/nwacfire/home/terminology.html#S |access-date=28 February 2019 |website=Fs.fed.us}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Williams|first1=A. Park|last2=Abatzoglou|first2=John T.|last3=Gershunov|first3=Alexander|last4=Guzman‐Morales|first4=Janin|last5=Bishop|first5=Daniel A.|last6=Balch|first6=Jennifer K.|last7=Lettenmaier|first7=Dennis P.|author7-link=Dennis P. Lettenmaier|date=2019|title=Observed Impacts of Anthropogenic Climate Change on Wildfire in California|journal=Earth's Future|language=en|volume=7|issue=8|pages=892–910|doi=10.1029/2019EF001210|bibcode=2019EaFut...7..892W|issn=2328-4277|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Pierce|first1=Jennifer L.|last2=Meyer|first2=Grant A.|last3=Timothy Jull|first3=A. J.|date=2004-11-04|title=Fire-induced erosion and millennial-scale climate change in northern ponderosa pine forests|journal=Nature|language=en|volume=432|issue=7013|pages=87–90|doi=10.1038/nature03058|issn=0028-0836|pmid=15525985|bibcode=2004Natur.432...87P|s2cid=1452537}}</ref> د ۱۹۷۴-۱۹۷۵ کلونو په اوړي کې استرالیا د خپل تاریخ له تر ټولو بدې اور لګېدنې سره مخ شوه او دا هغه مهال و چې د استرالیا په ۱۵ سلنه وچه سیمه کې پراخې اور لګېدنې زیانونه واړول. د هغه اوړي اور لګېدنې شاوخوا ۱۱۷ میلیونه هکتاره (۲۹۰ میلیونه اېکړه، ۱۱۷۰۰۰۰ کیلومتره مربع، ۴۵۰۰۰۰ مایل مربع) ځمکه وسوځوله. په استرالیا کې د ګرمو ورځو کلنی شمېر (تر ۳۵ سانتي ګراد پورته) او د ډېرو ګرمو ورځو شمېر (چې تر ۴۰ سانتي ګراد درجو پورته وي) له ۱۹۵۰ کال راهیسې د دغه هېواد په ډېرو سیمو کې په پام وړ ډول زیات شوی دی. په دغه هېواد کې تل ځنګل سوځېدنې پېښې شوې دي، خو په ۲۰۱۹ کال کې د دغو اور لګېدنو پراخوالی او شدت ډېر زیات شو. د لومړي ځل لپاره د سیډني لپاره د اور لګېدنو سخت شرایط اعلان شول. «نیو سوت وېلز» او «کویینزلنډ» بیړنی حالت اعلان کړ، خو په سوېلي او لوېدیځه استرالیا کې هم اور ولګېد.<ref>de Souza Costa and Sandberg, 228</ref><ref>''National Wildfire Coordinating Group Communicator's Guide For Wildland Fire Management'', 5.</ref><ref>San-Miguel-Ayanz, ''et al.'', 364.</ref><ref>''Glossary of Wildland Fire Terminology'', 73.</ref> == سرچينې == mqnin6vcaojiew8bdr7k9q8scfzaocc 0 66703 363259 290132 2026-04-23T02:30:37Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363259 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}آنتوني ګیدنز، بارون ګیدنز (زوکړه: د ۱۹۳۸ زکال د جنوري ۱۸مه) انګلیستي ټولنپوه دی چې د چوکاټ جوړونې (ساختار بندۍ) د تیوري او د معاصرو ټولنو اړوند د ټول پالونکي لیدلوري د لرلو له امله شهرت لري. نوموړی د معاصر مهال مخکښ ټولنپوه بلل کېږي چې ۳۴ کتابه یې لیکلي او لږ تر لږه په ۲۹ ژبو خپاره شوي دي؛ د نوموړي کتابونه په کال کې په اوسط بڼه له یوه کتاب څخه په زیاته کچه خپرېږي. ګیدنز په ۲۰۰۷ زکال کې د انساني علومو په برخه کې د ډېرو کارول کېدونکو کتابونو پنځم لیکوال وبلل شو. نوموړي د ټولې نړۍ په شاوخوا شلو پوهنتونو کې اکاډمیک ځایګي لرلي او ګڼ شمېر افتخاري دوکتوراوې یې هم ترلاسه کړې دي. <ref>Gill, J. (2009) [http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storycode=405925&encCode=184949851BC54459875JTBS737226611 Giddens trumps Marx but French thinkers triumph], ''Times Higher Education'', 26 March 2009</ref><ref>Times Higher Education [http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?sectioncode=26&storycode=405956 Most cited authors of books in the humanities, 2007], ''Times Higher Education'', 26 March 2009.</ref><ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the City|last=Caves|first=R. W.|publisher=Routledge|year=2004|pages=304}}</ref> د نوموړي علمي ژوند د څلورو پام وړ پړاونو له مخې پېژندل کېږي. په لومړني پړاو کې د ټولنپوهنې اړوند د هغه د نوي لیدلوري ترسیم او له دغې برخې څخه د هغه نظري او میتودولوژیکي درک شاملېږي چې د کلاسیکو مواردو د انتقادي تفسیر څخه یې سرچینه اخیسته. په دغه دوره کې د نوموړي په پام وړ آثارو کې کپیټلېزم او معاصره ټولنیزه تیوري (۱۹۷۱ زکال) او د پرمختللو ټولنو طبقاتي جوړښت (۱۹۷۳ زکال) شاملېږي. په دویم پړاو کې ګیدنز د چوکاټ جوړونې (ساختار بندۍ) نظریې ته پراختیا ورکړه چې د عاملتوب او جوړښت تحلیل و او په هغو کې یې د دغو دواړو هېڅ یوه ته هم یو پر بل لومړیتوب ورنکړ. دغه پړاو ته په اړوندو آثارو کې یې د ټولنیزو میتودونو نوي رولونه (New Rules of Sociological Method؛ ۱۹۷۶ زکال)، په ټولنیزه تیوري کې مرکزي ستونزې (Central Problems in Social Theory؛ ۱۹۷۹ زکال) او د ټولنې اساسي قانون (The Constitution of Society؛ ۱۹۸۴) شاملېږي چې له امله یې نوموړي په ټولنیزه برخه کې نړیوال شهرت وموند. د ګیدنز د علمي چارو دریم پړاو معاصرتوب، نړیوال توب او سیاست ته اړوند و چې په ځانګړې توګه یې په ټولنیز او شخصي ژوند باندې د معاصریت اغېز ته په کې پام درلود. په دغه پړاو کې هغه د سیاست دریمې لارې ته په اړوند پوست مودرنیته او «ارمان پالونکې – واقعیت ګرايي» باندې تمرکز درلود چې د هغه په اثارو لکه د معاصریت په پایلو (The Consequences of Modernity؛ ۱۹۹۰ زکال)، معاصریت او ځان پېژندنه (Modernity and Self-Identity؛ ۱۹۹۱ زکال)، د صمیمیت په بدلون (The Transformation of Intimacy؛ ۱۹۹۲ زکال)، د ښي او کیڼ تر شا (Beyond Left and Right؛ ۱۹۹۴ زکال) او دریمه لار (The Third Way ؛ ۱۹۹۸ زکال) کې څرګندېږي. د ګیدنز تمه دا وه چې ټولنیزه نظریه له سره ولیکي او همدارنګه له پراختیا او د معاصریت له مسیر څخه زموږ درک بېرته وارزوي. <ref name="Halpin">Halpin, David, ''Hope and Education: The Role of the Utopian Imagination'', Routledge, 2003, {{ISBN|0-415-23368-2}}, [https://books.google.com/books?ie=UTF-8&vid=ISBN0415233682&id=a5LV72_y5UcC&pg=PA63&lpg=PA63&dq=Giddens+utopia&sig=2wrCrkanl_s1OzdWvtHJKzL9ddo Google Print p. 63].</ref> په وروستي پړاو کې ګیدنز خپل پام د ستونزو مشخص طیف ته اړولی چې د نړیوالې ټولنې تکامل یعنې د ژوندانه د چاپېریال مسایل په ځانګړې توګه اقلیمي بدلونونه په کې شاملېږي؛ چې د اقلیمي بدلونونو د سیاستونو (The Politics of Climate Change؛ ۲۰۰۹ زکال) ، د اروپايي ټولنې د رول او طبیعت اړوند د متلاطمې او پیاوړې لویې وچې (Turbulent and Mighty Continent ؛ ۲۰۱۴ زکال) تر عنوانو لاندې کتابونو او همدارنګه په خپلو ګڼو لکچرونو او ویناوو یې کې یې د ډیجیټل انقلاب د پایلو په خوا کې تحلیل کړي دي. ګیدنز له ۱۹۹۷ زکال څخه تر ۲۰۰۳ زکال پورې په لندن کې د اقتصاد د کالج (London School of Economics) د رئیس په توګه خدمت وکړ او اوس مهال د همدغه کالج د ټولنپوهنې له څانګې څخه متقاعد پروفیسور دی. نوموړی همدارنګه د ټول عمر لپاره د کمبرېچ د کېنګز کالج علمي همکار دی. <ref>{{cite web |title=UniSA honours influential social theorist Professor Lord Anthony Giddens |url=http://www.unisa.edu.au/Media-Centre/Releases/2016-Media-releases/UniSA-honours-influential-social-theorist-Professor-Lord-Anthony-Giddens/#.Vw-njXodZ1g |access-date=19 September 2016 |work=unisa.edu.au |archive-date=25 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180925142005/http://www.unisa.edu.au/Media-Centre/Releases/2016-Media-releases/UniSA-honours-influential-social-theorist-Professor-Lord-Anthony-Giddens/#.Vw-njXodZ1g |url-status=dead }}</ref> == بیوګرافي == ګیدنز د ۱۹۳۸ زکال د جنوري په ۱۸مه د لندن ښار په اډمنټون کې وزېږېد او همدلته منځنۍ طبقې ته په اړوندې یوې بېوزله کورنۍ کې را لوی شو؛ د هغه پلار د لندن د ترانسپورت په برخه کې کارګر و. هغه د مینچندن په ګرامر ښوونځي کې زده کړې وې. نوموړی د خپلې کورنۍ څخه لومړی کس و چې پوهنتون ته ولاړ. ګیدنز په ۱۹۵۹ زکال کې له هال پوهنتون څخه د ټولنپوهنې او ارواه پوهنې د ګډو زده کړو لیسانس سند ترلاسه کړ او ورپسې یې خپله ماسټري د لندن د اقتصاد په کالج کې د ډېوېډ لاک ووډ او اشر ټروپ تر نظر لاندې ترلاسه کړه. په دې پسې نوموړي د کمبرېج له کېنګ کالج څخه د دوکتورا سند هم ترلاسه کړ. په ۱۹۶۱ زکال کې ګیدنز په لستر پوهنتون کې دنده واخیسته او هلته یې د ټولنیزې ارواه پوهنې په برخه کې تدریس وکړ. په لستر پوهنتون کې چې په بریتانیا کې د ټولنپوهنې یو له پام وړ علمي مراکزو څخه ګڼل کېږي له نوربرت الیاس سره بلد شو همدا و چې په خپل تیوریکي دریځ یې کار پیل کړ. په ۱۹۶۹ زکال کې ګیدنز په کمبرېج پوهنتون کې وګمارل شو او هلته یې د ټولنیزو او سیاسي عمومو د کمېټې (SPS، اوس مهال د کمبرېج پوهنتون د بشري، ټولنیزو او سیاسي علومو پوهنځی) په جوړولو کې مرسته وکړه. <ref>{{cite web |year=1999 |title=The Lecturer: Anthony Giddens |url=http://www.bbc.co.uk/radio4/reith1999/lecturer.shtml |access-date=24 November 2009 |work=The Reith Lectures |publisher=BBC}}</ref><ref name="profiles">{{cite book|last=Elliot|first=Anthony|editor1-last=Elliot|editor1-first=Anthony|editor2-last=Turner|editor2-first=Bryan S.|editor2-link=Bryan S. Turner|date=2001|title=Profiles in Contemporary Social Theory|chapter=Anthony Giddens|url=https://books.google.com/books?id=nkvS_nVY0BEC|location=[[London, UK]]|publisher=[[SAGE Publishing]]|page=292-303|isbn=978-0761965893}}</ref> ګیدنز په کمبرېج پوهنتون کې د کینګز کالج د علمي غړي په توګه کلونه کار وکړ او په ۱۹۸۷ زکال کې یې د بشپړ ښوونکي څوکۍ ترلاسه کړه. نوموړی د پولیټي پرېس نشریې (۱۹۸۵) یو له بنسټګرو څخه دی. له ۱۹۹۷ زکال څخه تر ۲۰۰۳ زکال پورې په لندن کې د اقتصاد کالج مشر او د عامه پالیسۍ اړوند د څېړنیز انستیتوت د سلاکارانو د شورا غړی و. له دې سربېره یې د وخت د لومړي وزیر ټوني بلېر د سلاکارۍ دنده هم لرله. دا د ګیدنز د دریمې سیاسي لارې کړنلار وه چې د بلېر سیاسي لیدلوری یې جوړاوه. نوموړی د بریتانیا په سیاسي بحثونو کې یو له جنجالي ګډون کوونکو څخه و چې په رسنیو کې یې د راڅرګندیدو پر مهال او همدارنګه یې د خپلو مقالو پر مټ (چې ډېری یې په نیو سټېټ من مجله کې خپره شوې) په کارګر ګوند کې له منځلارو کیڼ اړخو ملاتړ کاوه. نوموړی په ۲۰۰۴ زکال کې د لندن د انفیلډ سیمې د سوت ګېت برخې د بارون لقب د ټول عمر لپاره ترلاسه کړ او د بارون ګیدنز په توګه یې د کارګر ګوند په استازولۍ د لارډانو (مشرانو) جرګې ته لار ومونده. نوموړي ګڼ شمېر علمي ویاړونه ترلاسه کړي دي. <ref>{{London Gazette|issue=57334|date=22 June 2004|page=7753}}</ref> == آثار == === لنډه کتنه === ګیدنیز څه باندې ۳۴ کتابونه، ۲۰۰ مقالې او بیا کتنې لیکلي چې د طراحۍ او څېړنیزو لارو چارو په استثنا د ټولنیزو علومو په برخه کې د مهمو بدلونونو اړوندې دي. نوموړي د ډېری مخکښو مکتبونو او شخصیتونو اړوند توضیحات لیکلي چې د ټولنپوهنې له ګڼ شمېر پاراډایمونو څخه یې په دواړو مایکرو (کوچنۍ) او مکرو (لویې) ټولنپوهنې کې ګټنه کړې. د نوموړي په لیکنو کې له انتزاعي او فرا نظري مسایلو څخه رانیولې د زده کوونکو لپاره په مستقیمه بڼه درسي کتابونه په کې شاملېږي. د ټولنپوهنې یا سوسیالوژي (۹مه نسخه، پولیټي) په نامه د هغه د درسي کتاب له یو میلیون څخه زیاتې نسخې پلورل شوې دي. همدا دی چې نوموړی د ګڼ شمېر علمي څانګو اړوند د خپلو هڅو له مخې پېژندل کېږي. ګیدنز نه یوازې د ټولنپوهنې د بدلونونو، بلکې د انسان پوهنې، لرغون پوهنې، ارواه پوهنې، فلسفې، تاریخ، ژب پوهنې، اقتصاد، ټولنیزو چارو او په وروستیو کې د سیاسي علومو اړوند هم څرګندونې لرلې دي. د نوموړي پوهې او آثارو ته په پام کولای شو د هغه د ژوندانه ډېری چارې د ټولنپوهنې د تیوري یو ډول لوی ترکیب وبولو. <ref>{{cite web |title=Welcome to the 9th edition of Sociology! |url=https://politybooks.com/gs9/ |access-date=27 September 2021 |work=polity.co.uk}}</ref><ref>{{cite web |date=28 May 2004 |title=The Rise of Modern Man |url=https://www.timeshighereducation.com/news/the-rise-of-modern-man/188886.article |access-date=27 September 2021 |work=Times Higher Education}}</ref> === ځان پېژندنه === ګیدنز څرګندوي چې له سنتي نظم راوروسته ځان پېژندنه انعکاسي ده. دا د یوې لحظې کیفیت نه دی بلکې پر ځای یې د یوه کس د ژوندانه شرح ده. ګیدنز لیکي: <blockquote>د یوه کس هویت نه د هغه په چلن – په داسې حال کې چې مهم دی – او نه هم د نورو په غبرګونونو بلکې د یو ځانګړي روایت د ساتنې په ظرفیت کې موندل کېدای شي. د یوه سړي ژوند لیک که چېرې هغه په پام کې وي په ورځ تر بلې نړۍ کې له نورو سره منظمه اړیکه ولري، نه شي کېدلای په بشپړه توګه تخیلي وي. باید په دوامداره توګه هغه پېښې چې په بیرونۍ نړۍ کې رامنځته کېږي، له یوبل سره ادغام کړي او هغه د خپل ځان اړوند په فعلي «کیسه» کې ځای پر ځای کړي.</blockquote>د بل هر مهال په پرتله موږ داسې اطلاعاتو ته لاسرسی لرو چې دا شونتیا رابخښي د خپلو چارو د عواملو او پایلو اړوند فکر وکړو. ورته مهال موږ د خپلو چارو او د متخصصینو په پوهه باندې د اتکا کولو له ناغوښتلو پایلو څخه د رامنځته کېدونکو ګواښونو سره مخ یو. موږ د خپل ژوندلیک د روایتونو، ټولنیزو رولونو او د ژوندانه د لارو چارو ټولګه رامنځته کوو، ساتو یې او پر هغو بیاکتنه کوو – دغه کیسه چې موږ څوک یو او څه ډول دغه ځای ته چې اوس یې لرو، رسېدلي یو. موږ په مخ پر زیاتوالي بڼه آزاد یو چې کوم کار ترسره کړو او څه ډول و اوسو، په داسې حال کې چې ګیدنز باوري و چې شتمني ډېری انتخابونو ته لاسرسی آسانه کوي. <ref name="Gauntlett online">[http://www.theory.org.uk/giddens.htm Resources at Theory.org.uk], site by [[David Gauntlett]], last accessed on 19 February 2006</ref><ref>Giddens, Anthony (1991). ''Modernity and self-identity. Self and society in the late modern age''. Polity Press, p. 70, {{ISBN|9780745609324}}</ref> == سرچينې == p4n3bsyorkoewnzpf0pcraqyd99cuqn 0 69566 363287 298761 2026-04-23T09:50:15Z Andar ba ba 39180 363287 wikitext text/x-wiki '''د افغانستان دریمه کورنۍ جګړه د ۱۸۶۳ زکال''' د جون له ۹مې نېټې څخه د ۱۸۶۹ زکال تر جنوري میاشتې ترسره شوه. دغه جګړه د ۱۸۶۳ زکال د جون په ۹مه نېټه د امیر دوست محمد خان له مړینې وروسته د واک پر سر د هغه د زامنو ترمنځ د جنجالونو له امله پیل شوه. دوست محمد خان د خپلې واکمنۍ په دویمه نیمايي کې واک خپلې کورنۍ ته اړوند کړ. د هغه زامن د ولایتونو د والیانو په توګه وټاکل شول او د مرکزي دولت څخه یې په خپلواکه بڼه چارې مخته وړې. دغه چاره لامل وګرځېده د نوموړي له مړینې وروسته د هغه زامن د واک پر سر له یوبل سره ښکېل شي. <ref name=":0">{{Cite book|last=Kakar|first=M. Hasan|url=https://books.google.com/books?id=G1FuAAAAMAAJ|title=A Political and Diplomatic History of Afghanistan, 1863–1901|date=2006|publisher=Brill|isbn=978-90-04-15185-7|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|last=Lee|first=Jonathan L.|url=https://books.google.com/books?id=kSWDDwAAQBAJ|title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present|date=2019-01-15|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-78914-010-1|language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite book|last=Fayz Muhammad Kitab Hazarah|url=http://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-|title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami (trans.,ann.)|date=2012}}</ref><ref>{{Cite book|last=Christine Noelle-Karimi|url=http://archive.org/details/state-and-tribe-in-nineteenth-century-afghanistan-the-reign-of-amir-dost-muhamma|title=State And Tribe In Nineteenth Century Afghanistan The Reign Of Amir Dost Muhammad Khan ( 1826 1863) By Christine Noelle-Karimi}}</ref><ref>{{Cite web |title='Masterly inactivity': Lord Lawrence, Britain and Afghanistan, 1864–1879 – Research Portal, King's College, London |url=https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/en/theses/masterly-inactivity-lord-lawrence-britain-and-afghanistan-18641879(4e245986-7381-4c81-8824-622a4c9102eb).html |access-date=2021-09-11 |website=kclpure.kcl.ac.uk}}</ref> {| class="infobox" style="width:25em; border:1px solid #aaa; background:#f9f9f9; float:left; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%; direction:rtl; border-spacing:3px;" |+ style="font-size:125%; font-weight:bold; background:#b0c4de; padding:5px;" | د افغانستان کورنۍ جګړه (۱۸۶۳–۱۸۶۹) |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:5px;" | [[دوتنه:Sher Ali Khan and company of Afghanistan in 1869.jpg|250px]] <br> <small>امیر شېر علي خان (په منځ کې) او د شاهي کورنۍ غړي په ۱۸۶۹ کال کې.</small> |- ! style="text-align:right; color:#0645ad;" | نېټه | ۹ جون ۱۸۶۳ – ۳ جنوري ۱۸۶۹ |- ! style="text-align:right; color:#0645ad;" | ځای | افغانستان |- ! style="text-align:right; color:#0645ad;" | پایله | د دولتي ځواکونو (لویا لیست) بریا |- ! style="text-align:right; color:#0645ad;" | ځمکنۍ بدلونونه | طالقان، فرخار او بدخشان بېرته د افغانستان په امارت کې مدغم شول. |- ! colspan="2" style="background:#b0c4de; text-align:center;" | ښکېلې غاړې |- | style="width:50%; text-align:center; border-left:1px solid #aaa; vertical-align:top;" | '''د افغانستان امارت (لویا لیست)''' <br> میمنه خانات <br> شبرغان (وفادار) <br> سرپل | style="width:50%; text-align:center; vertical-align:top;" | '''مخالفین (افضلي پلویان)''' <br> د پوځ یاغیان <br> میمنه (باغي) <br> '''بهرنی ملاتړ:''' <br> [[دوتنه:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|20px]] د بخارا امارت |- ! colspan="2" style="background:#b0c4de; text-align:center;" | قوماندانان او مشران |- | style="text-align:center; border-left:1px solid #aaa; vertical-align:top;" | امیر شېر علي خان <br> محمد علي خان † <br> محمد یعقوب خان <br> ایشان اوراق <br> فیز محمد خان † | style="text-align:center; vertical-align:top;" | محمد افضل خان <br> محمد اعظم خان <br> عبدالرحمن خان <br> محمد اسلم خان <br> محمد امین خان † |} د دوست محمد خان له مړینې وروسته امیر شیرعلي خان له خپلو نورو وروڼو وړاندې کابل ته راورسېد او د امیر په توګه پر تخت کښېناست. د هغه میرنیو وروڼو، محمد افضل خان (دغه مهال د افغاني ترکستان والي و) او محمد اعظم خان په ګډه سره د هغه پر وړاندې توطئه وکړه او هڅه یې وکړه چې واک ترې ونیسي. د ۱۸۶۴ زکال په پسرلي کې شیرعلي خان د دوی دواړو ترمنځ تبادله شوي لیکونه ترلاسه کړل؛ همدا و چې د هغوی سره یې د مبارزې په موخه شمال لوري ته لښکرې ولېږلې. اعظم خان په خوست کې ماته وخوړه او هند ته وتښتېد، خو شیرعلي خان په خپل هوډ کې بدلون راوست او د ۱۸۶۴ زکال د پسرلي په وروستیو کې یې د باجګاه له جګړې وروسته له محمد افضل خان سره روغه وکړه. <ref name=":12">{{Cite book|last=Lee|first=Jonathan L.|url=https://books.google.com/books?id=kSWDDwAAQBAJ|title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present|date=2019-01-15|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-78914-010-1|language=en}}</ref><ref name=":25">{{Cite book|last=Yusuf|first=Mohamed|title=A History of Afghanistan, from 1793 A.D. to 1865 A.D.|year=1988|isbn=1466222417|pages=}}</ref><ref name=":13">{{Cite book|last=Lee|first=Jonathan L.|url=https://books.google.com/books?id=kSWDDwAAQBAJ|title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present|date=2019-01-15|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-78914-010-1|language=en}}</ref><ref name=":02">{{Cite book|last=Kakar|first=M. Hasan|url=https://books.google.com/books?id=G1FuAAAAMAAJ|title=A Political and Diplomatic History of Afghanistan, 1863–1901|date=2006|publisher=Brill|isbn=978-90-04-15185-7|language=en}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|last1=Adamec|first1=Ludwig W.|url=https://repository.arizona.edu/handle/10150/661837|title=Historical and Political Gazetteer of Afghanistan, Vol. 4: Mazar-I-Sharif and North-Central Afghanistan|last2=Branch|first2=India Army General Staff|date=1979|publisher=Graz: Akademische Druck- u. Verlagsanstalt|isbn=978-3-201-01089-4}}</ref> له دې سره هغه مهال چې د محمد افضل خان زوی، عبدالرحمن خان د شیرعلي خان د واکمنۍ د راپرځولو په موخه پلان جوړ کړ د دوی دواړو ترمنځ د سولې فضا له منځه ولاړه. افضل خان بند ته واچول شو او عبدالرحمن هم له جزا څخه د خلاصون په موخه بخارا ته وتښتېد. په ۱۸۶۵ زکال کې شیرعلي خان د کندهار پر لور حرکت وکړ څو خپل سکه یاغي ورور محمد امین خان ته ماته ورکړي. په داسې حال کې چې شیرعلي خان هغه ته اړوند پاڅون وځپه او وه یې شو کولای محمد امین خان ووژني، خو په دغه جګړه کې د شیرعلي وارث هم ووژل شو او د نوموړي په اروايي حالت یې پام وړ اغېز وکړ چې بیا د هغه د ګوښه کېدو لامل هم وګرځېد. د افضل خان ځواکونو له دغه فرصت څخه په ګټنې د ۱۸۶۶ زکال په پسرلي کې د شیرعلي خان ځواکونو ته ماته ورکړه او کابل یې ونیو. شیرعلي خان د پرله پسې ماتو وروسته هم وروسته له هغه یو لړ بریاوو ته لاسرسی وموند چې د ترکستان نوي والي او د وزیر محمد اکبر خان زوی، فیض محمد خان پناه ور وړه. <ref name=":252">{{Cite book|last=Yusuf|first=Mohamed|title=A History of Afghanistan, from 1793 A.D. to 1865 A.D.|year=1988|isbn=1466222417|pages=}}</ref><ref>{{Cite book|last=Leitner|first=Gottlieb William|url=https://books.google.com/books?id=xttIALiFab4C|title=Dardistan in 1895|date=1895|publisher=Oriental University Institute|language=en}}</ref><ref name=":03">{{Cite book|last=Kakar|first=M. Hasan|url=https://books.google.com/books?id=G1FuAAAAMAAJ|title=A Political and Diplomatic History of Afghanistan, 1863–1901|date=2006|publisher=Brill|isbn=978-90-04-15185-7|language=en}}</ref><ref name=":14">{{Cite book|last=Lee|first=Jonathan L.|url=https://books.google.com/books?id=kSWDDwAAQBAJ|title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present|date=2019-01-15|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-78914-010-1|language=en}}</ref> د ۱۸۶۷ زکال په سپټمبر میاشت کې فیض محمد خان جبل السراج ته څېرمه ماته وخوړه او د جګړې پر مهال د توپ د یوې مرمۍ د لګېدو له امله ومړ. ورته مهال له دغې چارې لږ وروسته افضل خان په کولرا وبا اخته شو او له دې وروسته عبدالرحمن خان او محمد اعظم خان د ځای ناستوب پر سر له یوبل سره جګړې وکړې. دغې چارې شیرعلي خان ته فرصت برابر کړ څو بېرته واک خپل کړي. هغه داسې طرحه برابره کړه چې پر بنسټ یې د ترکستان سیمه ییز حاکمان د امکان تر بریده له عبدالرحمن خان سره مقاومت وکړي او دی خپله د کندهار له نیولو وروسته د کابل پر لور حرکت وکړي. د هغه پلان کار ورکړ او د ۱۸۶۸ زکال په مۍ میاشت کې یې ځواکونو په بریالۍ توګه کندهار ونیو او د کابل پر لور یې حرکت وکړ؛ په داسې حال کې چې عبدالرحمن خان په میمنه کې بند پاتې و. همدا و چې اعظم خان په چټکۍ ماته وخوړه. د هغه ځواکونه مات شول او شیرعلي خان په بریالۍ توګه وکولای شول د ۱۸۶۸ زکال د سپټمبر په اتمه کابل ته ننوزي. محمد اعظم ایران ته وتښتېد او همالته ومړ، ورته مهال عبدالرحمن خان سمرقند ته وتښتېد او د افغان – انګلیس تر دویمې جګړې پورې یې همالته په تبعید کې ژوند تېر کړ. د دغې جګړې په اوږدو کې د هلمند درانۍ قبیلې د شیرعلي خان په خوا کې ودرېدې. <ref name=":15">{{Cite book|last=Lee|first=Jonathan L.|url=https://books.google.com/books?id=kSWDDwAAQBAJ|title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present|date=2019-01-15|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-78914-010-1|language=en}}</ref><ref name=":6">{{Cite book|last=Christine Noelle-Karimi|url=http://archive.org/details/the-pearl-in-its-midst-by-christine-noelle-karimi-z-lib.org|title=The Pearl In Its Midst By Christine Noelle Karimi|date=2014}}</ref><ref name=":7">{{Cite book|last=Wheeler|first=James Talboys|url=https://books.google.com/books?id=fjMoAAAAYAAJ|title=Summary of Affairs of the Government of India in the Foreign Department from 1864 to 1869|date=1868|publisher=Office of the Superintendent of Government Print.|pages=13–82|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-01-18 |title=Rebellion of Mohammad Yaqub Khan |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100084589627.0x00001b |access-date=2022-05-31 |website=Qatar Digital Library |language=English}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=L1bpqRFsGtgC|title=A Brief History of Helmand|publisher=Mike Martin|language=en}}</ref> == کورنۍ جګړه == دوست محمد خان د هرات له نیولو ۱۲ ورځې وروسته د ۱۸۶۳ زکال د جون په ۹مه ومړ. له مړینې لږ وړاندې یې د شیرعلي پر سر پګړۍ کېښوده او هغه یې د «علي زمری» وباله. له دې سره هم د هغه وروڼو د نوموړي له ځای ناستوب سره مخالفت وکړ. د راپورونو پر بنسټ آن د دوست محمد خان له خښولو وړاندې د شیرعلي خان کوچني ورور، محمد اسلم خان هوډ درلود هغه په تفنګچې ووژني. افضل خان هغه د شیرعلي له وژنې منع کړ، خو له دې سره یې واک ته د شیرعلي خان د رسېدو څخه د مخنیوي په موخه پلان جوړ کړ. <ref name=":04">{{Cite book|last=Kakar|first=M. Hasan|url=https://books.google.com/books?id=G1FuAAAAMAAJ|title=A Political and Diplomatic History of Afghanistan, 1863–1901|date=2006|publisher=Brill|isbn=978-90-04-15185-7|language=en}}</ref> شیرعلي خان درې ورځې د خپل پلار په مړینه ویر وکړ او د ۱۸۶۳ زکال د جون په ۱۲مه د هرات په جامع جومات کې پر تخت کښېناست. اعظم خان جومات ته له راغلو کسانو څخه د شیرعلي خان لپاره بیعت واخیست. ورته مهال هغه په بلخ کې افضل خان ته لیک ولېږه او هغه ته یې زارۍ وکړې چې کابل ته لښکرې ولېږي او د شیرعلي خان له رسېدو وړاندې کابل ښار ونیسي. <ref name=":3">{{Cite web |last=A. |first=Ḥabībī |date=1987 |title=AʿẒAM KHAN |url=https://iranicaonline.org/articles/azam-khan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429170458/http://www.iranicaonline.org/articles/azam-khan |archive-date=2011-04-29 |website=[[Encyclopedia Iranica]]}}</ref><ref name=":22">{{Cite book|last=Fayz Muhammad Kitab Hazarah|url=http://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-|title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami (trans.,ann.)|date=2012}}</ref><ref name=":5">{{Cite journal|last=Ghani|first=A.|title=AMIR SHER ALI KHAN|journal=Historical Society of Afghanistan|publication-date=1961|volume=16}}</ref> === په افغاني ترکستان کې پاڅون === محمد افضل خان د شیرعلي خان له واک ته رسېدو سره مخالفت وکړ او د سیمه ییزو ازبک حاکمانو څخه یې مرسته ترلاسه کړه. د ۱۸۶۳ زکال په جولای میاشت کې نوموړي د افغانستان پلازمېنې ته د لښکرکشۍ څخه د ملاتړ کولو په صورت هغوی ته د خودمختارۍ ژمنه ورکړه. ورته مهال نوموړی د یو څه وخت لپاره د افغاني ترکستان والي و چې په واقعیت کې د دغې سیمې د ازبکو خاناتو (حاکمانو) د له منځه وړو اصلي محرک و. په پایله کې سیمه ییزو حاکمانو پاڅون وکړ او د دغې جګړې په ډېرو برخو کې د شیرعلي خان په خوا کې ودرېدل. <ref name=":62">{{Cite book|last=Lee|first=Jonathan L.|url=https://books.google.com/books?id=nYaamE_3kD4C|title=The "Ancient Supremacy": Bukhara, Afghanistan and the Battle for Balkh, 1731–1901|date=1996-01-01|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-10399-3|language=en}}</ref> ==== په څلورو ولایتونو کې پېښې ==== د میمنې واکمن، حسین خان مینګ له شیرعلي خان سره مخالف شو او د خیرآباد او دولت آباد په شاوخوا کې پوستو باندې یې بریدونه پیل کړل. د بخارا امیر مظفرخان هغه وهڅاوه او ژمنه یې ورکړه چې بخارايي ځواکونه به د آمو له سیند څخه په تېرېدو د هغه مرستې ته ودانګي او دغه سیمه به له افغانانو څخه آزادوي. ورته مهال افضل خان خپل استازي د بخارا امیر ته د احتمالي مرستې د ترلاسه کولو په موخه ولېږل. د ۱۸۶۳ زکال د اګست په لومړیو کې بخارا خپل استازي د اتحاد اړوند بحث په موخه تخت پل ته راولېږل. د دوی خبرو ماته وخوړه او افضل خان هم په سیمه کې د پراخو بغاوتونو له دې ډلې د خان آباد د پوځي قلا د بغاوت له امله ازبکانو ته د خودمختارۍ د ورکولو اړوند خپله ژمنه ماته کړه. د سراج التواریخ پر بنسټ له دغې قلا څخه د عبدالرحمن خان د کور دروازه وویشتل شوه او په ښار کې یې نور ملکیتونه چور کړل؛ ښار ته د عبدالرحمن د ځواکونو په رارسېدو سره د دوی پاڅونونه وځپل شول. <ref name=":622">{{Cite book|last=Lee|first=Jonathan L.|url=https://books.google.com/books?id=nYaamE_3kD4C|title=The "Ancient Supremacy": Bukhara, Afghanistan and the Battle for Balkh, 1731–1901|date=1996-01-01|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-10399-3|language=en}}</ref><ref name=":23">{{Cite book|last=Fayz Muhammad Kitab Hazarah|url=http://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-|title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami (trans.,ann.)|date=2012}}</ref> افضل خان د اندخوی حاکم غضنفر خان اړ کړ چې پر میمنه باندې په برید کې یې ملتیا وکړي او په دې سره یې بخارا ته د تلونکو کاروانونو مسیر بند کړ. ورته مهال د افغان او میمنګي ځواکونو ترمنځ د نښتو سربېره هېڅ اړخ کومه ګټه ترلاسه نه کړه. افضل خان په څلور ولایتونو کې خپل قلمرونه له لاسه ورکړل. د شبرغان قوماندان فیض محمد خان او د سرپل قوماندان محمد زمان خان د شیرعلي خان خوا ته وتښتېدل. له دې لږ وروسته د اندخوی غضنفر خان خپلواکي اعلان کړه او افغان ځواکونه یې له ښاره وویستل. افضل خان اړ شو خپل ټول ځواکونه آقچې ته راوغواړي څو د ازبکانو د بریدونو پر وړاندې د بلخ څخه دفاع وکړي. هغه ډېر ژر په قطغن کې له پاڅون سره مخ شو. <ref name=":623">{{Cite book|last=Lee|first=Jonathan L.|url=https://books.google.com/books?id=nYaamE_3kD4C|title=The "Ancient Supremacy": Bukhara, Afghanistan and the Battle for Balkh, 1731–1901|date=1996-01-01|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-10399-3|language=en}}</ref><ref name=":24">{{Cite book|last=Fayz Muhammad Kitab Hazarah|url=http://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-|title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami (trans.,ann.)|date=2012}}</ref><ref name=":42">{{Cite book|last1=Adamec|first1=Ludwig W.|url=https://repository.arizona.edu/handle/10150/661837|title=Historical and Political Gazetteer of Afghanistan, Vol. 4: Mazar-I-Sharif and North-Central Afghanistan|last2=Branch|first2=India Army General Staff|date=1979|publisher=Graz: Akademische Druck- u. Verlagsanstalt|isbn=978-3-201-01089-4}}</ref> ==== قطغني پاڅون او د بدخشان فتح ==== د کندز میر عطالیق چې له ډېرې مودې راهیسې په تبعید کې و، کورنۍ جګړه یې له افغانانو څخه د قطغن د نیولو لپاره فرصت وباله. په داسې حال کې چې شیرعلي خان لا په هرات کې و، نوموړي خپل زوی سلطان مراد سیمې ته د پاڅون د ترسره کولو په موخه ولېږه. عبدالرحمن خان درې پیاده ډلګۍ، ۱۰۰۰ سواره سرتېري، ۱۲ توپونه او ۲۰۰۰ قبیلوي کسان د محمد علم خان او د غلام محمد خان تر مشرۍ لاندې قطغن ته ولېږل څو دغه پاڅون وځپي. محمد علم خان له خپلو ځواکونو مخکې ولاړ او د نور لښکر څخه وړاندې نهرین ته ورسېد. دغه مهال نوموړی او د هغه ۲۰۰ اسپ لرونکي سرتېري په یوه کمین کې ګیر راغلل. ۲۰۰۰ ازبک جنګیالیو په هغوی برید وکړ؛ د محمد علم خان سواره پوځ نوموړی له خپلو نورو ۲۰ کسانو سره یوازې پرېښود او دوی ټول د ازبکانو په تورو ووژل شو. دوی هڅه وکړه چې د محمد علم خان سر له ځان سره واخلي، خو وروسته له هغه چې نور افغان پوځونه سیمې ته راورسېدل د ازبک جنګیالیو ۳۰۰ تنه یې ووژل. <ref name=":624">{{Cite book|last=Lee|first=Jonathan L.|url=https://books.google.com/books?id=nYaamE_3kD4C|title=The "Ancient Supremacy": Bukhara, Afghanistan and the Battle for Balkh, 1731–1901|date=1996-01-01|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-10399-3|language=en}}</ref><ref name=":26">{{Cite book|last=Fayz Muhammad Kitab Hazarah|url=http://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-|title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami (trans.,ann.)|date=2012}}</ref><ref name=":43">{{Cite book|last1=Adamec|first1=Ludwig W.|url=https://repository.arizona.edu/handle/10150/661837|title=Historical and Political Gazetteer of Afghanistan, Vol. 4: Mazar-I-Sharif and North-Central Afghanistan|last2=Branch|first2=India Army General Staff|date=1979|publisher=Graz: Akademische Druck- u. Verlagsanstalt|isbn=978-3-201-01089-4}}</ref> راتلونکې ورځ افغان ځواکونو له ۴۰ زره قطغني سرتېرو سره جګړه وکړه. دغې خونړۍ جګړې تر ماښامه دوام وکړ؛ افغان ځواکونو په جګړه کې د پیاده سرتېرو د حلقې په نامه (infantry square) له انګلیسي تاکتیک څخه کار واخیست او د قطغني ځواکونو لیکې یې ماتې کړې. د دغې جګړې په پایله کې ۱۰۰۰۰ قطغني سرتېري مړه او ټپیان شول په داسې حال کې چې د افغان لوري له خوا ۲۱ تنه (د محمد علم خان او د هغه د ملتیا کوونکو په ګډون) مړه او ۱۰ تنه نور ټپیان شول. د نهرین جګړې پاڅون له منځه یووړ او سیمه ییز وګړي اړ شول تسلیم شي. سلطان مراد له ۶۰۰۰ کسانو سره (چې ۳۰۰۰ تنه ورته د بدخشان د میرانو له خوا د مرستې په موخه را لېږل شوي و) وتښتېد او ۳۰۰۰ تنه نور قطغني سرتېري ونیول شول. افضل خان دغه سیمه ۱۲ لکه (۱.۲ میلیون) روپۍ جریمه کړه. د بدخشاني پاڅون یو شمېر پاتې غړو ځانونه د سوداګرو په بڼه جوړ کړل او په پوځي مرکزونو کې یې افغان سرتېرو ته یو شمېر تلفات واړول. بالاخره هغوی د توپونو په واسطه اعدام شول. سراج التواریخ هغوی په غلا تورنوي، خو د تاریخ لیکونکي لي په خبره، هغوی په ډېر احتمال سره د دغه پاڅون چریکي رهبران و. <ref name=":626">{{Cite book|last=Lee|first=Jonathan L.|url=https://books.google.com/books?id=nYaamE_3kD4C|title=The "Ancient Supremacy": Bukhara, Afghanistan and the Battle for Balkh, 1731–1901|date=1996-01-01|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-10399-3|language=en}}</ref><ref name=":27">{{Cite book|last=Fayz Muhammad Kitab Hazarah|url=http://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-|title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami (trans.,ann.)|date=2012}}</ref> د هغوی له اعدام ۲۰ ورځې وروسته د بدخشان امیر جهانداد خان د هغوی له نیولو خبر شو او د هغوی د آزادۍ په موخه یې قاصد ولېږده. له دې سره دغه قاصد په ډېر بد حالت کې بېرته بدخشان ته ولېږل شو. عبدالرحمن خان ۳۶۰۰ پیاده او ۳۰۰۰ سواره سرتېري د جهانداد خان پر وړاندې د جګړې په موخه ولېږل؛ دوی لومړی تالقانو ته ورسېدل او د فرخار ښار یې ونیو. جهانداد خان له بخارا څخه مرسته وغوښته چې د بخارا تحت الحمایه وبلل شي، خو هغه ته خبر ورکړل شو چې بدخشان د کابل د نفوذ په حوزه کې شامل دی او باید تسلیم شي، خو که چېرې ورسره په کابل کې ظلم وشي، د بخارا دولت به مداخله وکړي. جهانداد خان اړ شو ځان تسلیم کړي او د میرعطالیق له برخلیک څخه د ځان ساتنې په موخه یې افغانانو ته باج ورکړ. <ref name=":625">{{Cite book|last=Lee|first=Jonathan L.|url=https://books.google.com/books?id=nYaamE_3kD4C|title=The "Ancient Supremacy": Bukhara, Afghanistan and the Battle for Balkh, 1731–1901|date=1996-01-01|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-10399-3|language=en}}</ref><ref name=":44">{{Cite book|last1=Adamec|first1=Ludwig W.|url=https://repository.arizona.edu/handle/10150/661837|title=Historical and Political Gazetteer of Afghanistan, Vol. 4: Mazar-I-Sharif and North-Central Afghanistan|last2=Branch|first2=India Army General Staff|date=1979|publisher=Graz: Akademische Druck- u. Verlagsanstalt|isbn=978-3-201-01089-4}}</ref> بالاخره د ۱۸۶۳ زکال د سپټمبر په میاشت کې افضل خان اړ شو شیرعلي خان ته تسلیم شي، ځکه چې د څلور ولایتونو له لاسه ورکولو وضعیت معلوم کاوه. هغه اړ شو چې امر وکړي د شېرعلي خان نوم په خطبو کې وویل شي او د هغه په نامه یې سکه ووهله. <ref name=":628">{{Cite book|last=Lee|first=Jonathan L.|url=https://books.google.com/books?id=nYaamE_3kD4C|title=The "Ancient Supremacy": Bukhara, Afghanistan and the Battle for Balkh, 1731–1901|date=1996-01-01|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-10399-3|language=en}}</ref> === کابل ته د شېرعلي خان حرکت === شیرعلي خان کابل ته له تګ وړاندې څو میاشتې په هرات کې پاتې شو او خپل زوی محمد یعقوب خان یې د هرات والي وټاکه. محمد اعظم خان چې له امیر څخه ناخوښه و خپله قرارګاه یې پرېښوده او د کابل پر لور یې حرکت وکړ؛ په دې سره هغه د لوګر برکي راجان ته ورسېد. د کابل والي، محمد علي خان د هغه د نیولو لپاره پوځ ولېږه. هغه مهال چې د لوګر ولایت خلکو له شیرعلي خان سره بیعت ته مخه کړه، اعظم خان خپلې جاګیرې سیمې (د خوست، زرمت او کورمې ولسوالۍ په کې شاملېدلې) ته شاتګ غوره کړ. د هغه د نیولو په موخه لېږل شوي سرتېري تر بل امر پورې په لوګر کې پاتې شول. <ref name=":52">{{Cite journal|last=Ghani|first=A.|title=AMIR SHER ALI KHAN|journal=Historical Society of Afghanistan|publication-date=1961|volume=16}}</ref><ref name=":63">{{Cite book|last=Christine Noelle-Karimi|url=http://archive.org/details/the-pearl-in-its-midst-by-christine-noelle-karimi-z-lib.org|title=The Pearl In Its Midst By Christine Noelle Karimi|date=2014}}</ref> محمد اسلم خان چې هوډ یې درلود په خپل جاګیره سیمه (هغه سیمې چې په پخوانیو حکومتونو کې سیمه ییزو واکمنانو کې ته ورکول کېدې او د امتیازاتو د ترلاسه کولو په ځای یې د هماغه سیمو له عوایدو ګټنه کوله) هزاره جات کې تقاعد شي، له خپلو سلطنتي اطرافیانو څخه یې ځان جلا کړ. خو نوموړی د لارې په اوږدو کې ونیول شو او امیر ته بوتلل شو. شیرعلي خان په پیل کې نوموړي ته غصه شو، خو ډېر ژر یې هغه وبخښه او بېرته یې ورته خپل امتیازات ورکړل. له څلورو ورځو وروسته محمد اسلم خان وتښتېد او له خپل ورور سردار محمد حسین خان سره مل شو. <ref name=":53">{{Cite journal|last=Ghani|first=A.|title=AMIR SHER ALI KHAN|journal=Historical Society of Afghanistan|publication-date=1961|volume=16}}</ref> د شېرعلي خان میرنی ورور او د کندهار والي محمد امین خان هم له امیر څخه ناخوښه و. امیر یو شمېر متنفذین هغه ته ولېږل څو هغه متقاعد کړي چې د ده حکومت ومني. دغه متنفذین بریالي نه شول و؛ امین په پټه سره امر وکړ هر څوک چې د کابل او کندهار په لار کې د امیر اطرافیانو ته ډوډۍ ورکړي جزا به وویني. دغه چاره لامل وګرځېده چې شېرعلي خان تر غزني پورې د کروندو اموال ضبط کړي. هغه مهال چې نوموړی په غزني کې و، د محمد اعظم خان له اړخه یې د بخښنې د غوښتنې لیک ترلاسه کړ. امیر له هغه سره د مخامخ لیدنې لیوالتیا پیدا کړه او د زرمت لوري ته ولاړ؛ اعظم خان هوکړه وکړه چې له امیر سره وګوري و خو شرط یې کېښود چې یو شمېر مخور کسان له لیدو وړاندې اعظم خان ته ورشي. شیرعلي خان د هغه غوښتنه ومنله او اعظم خان په ویاړ د امیر سره ولیدل. <ref name=":54">{{Cite journal|last=Ghani|first=A.|title=AMIR SHER ALI KHAN|journal=Historical Society of Afghanistan|publication-date=1961|volume=16}}</ref> شیرعلي خان هغه ته وویل: «''ته لومړنی کس وې چې له ماسره دې بیعت وکړ او ټول خلک دې دغه کار ته راوبلل، اوس ته لومړنی کس یې چې زه دې پرېښودم. که چېرې ته تخت غواړې، زه تاته ښه راغلاست وایم او زه به ستا د وفاداره کس په توګه ستا خدمت وکړم، که چېرې داسې نه وي نو ته باید د یو ورور په څېر له ماسره مرسته وکړې».'' اعظم خان د خپلو ناسمو چارو له امله بخښنه وغوښته او ژمنه یې وکړه چې درې میاشتې وروسته به د امیر له پلویانو سره یوځای شي او همدارنګه یې د شېرعلي خان د ډاډ په موخه خپل زوی هغه ته وسپاره. هغه مهال چې په دغه سیمه کې یې چارې تنظیم کړې، شیرعلي خان د کابل پر لور حرکت وکړ او کابل ښار ته ننوت.  <ref name=":55">{{Cite journal|last=Ghani|first=A.|title=AMIR SHER ALI KHAN|journal=Historical Society of Afghanistan|publication-date=1961|volume=16}}</ref> ورته مهال اسلم خان په هزاره جات کې خپل جاګیر ته تللی و. هغه ډېر ژر دې ته متوجه شو چې د هغه یوه پوځ چې ۸۰۰ تنه په کې شامل و د نجم الدین په مشرۍ یې د بامیانو ولسوالۍ چور کړې او له هغه څخه یې بغاوت کړی. ورور یې محمد حسن ورته مشوره ورکړه چې امیر ته تسلیم شي؛ اسلم خان په دې شرط هوکړه وکړه چې د هغه له اړخه له امیر سره خبرې وکړي. شیرعلي خان له هغه سره جوړه وه نه کړه او په سیمه کې دوه پاتې پوځونو اسلم خان ته شا کړه. د اسلم خان د اوضاع په خرابېدو سره هزاره ګانو د هغه پر ضد پاڅون وکړ او هغه اړ شو څو له افضل خان څخه مرسته وغواړي. افضل خان د اسلم خان او د هغه د کورنۍ د ساتلو په موخه ۱۰۰۰ تنه ور ولېږل او اجازه یې ورکړه څو هغه ترکستان ته وسپارل شي. له دې سره چې عبدالرحمن خان په اسلم خان باور نه درلود او هیله یې لرله چې وویني هغه له سیمې وتلی، افضل خان تر دې پوښښ لاندې له هغه سره مرسته وکړه چې هغه پناه غوښتې او دا ظلم دی چې هغه وشړي. <ref name=":56">{{Cite journal|last=Ghani|first=A.|title=AMIR SHER ALI KHAN|journal=Historical Society of Afghanistan|publication-date=1961|volume=16}}</ref> د سلطان محمد خان د پاڅون سره هم مهاله د نجیل عطا محمد خان هم پاڅون وکړ او خپل سنګرونه یې پیاوړي کړل. د جلال آباد والي سردار محمد علي خان چې د شیرعلي خان زوی و لغمان ته یې سرتېري ولېږل. دوی د عطا محمد خان قلا ړنګه کړه او هغه یې ونیو. <ref name=":57">{{Cite journal|last=Ghani|first=A.|title=AMIR SHER ALI KHAN|journal=Historical Society of Afghanistan|publication-date=1961|volume=16}}</ref> == سرچينې == qovmtrnr0pslqekcns4verlaepz65r2 0 70456 363293 350598 2026-04-23T11:26:10Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363293 wikitext text/x-wiki [[Category:Infobox road maps tracking category]] [[Category:Infobox road instances in Afghanistan]] [[دوتنه:Car_Passing_on_Highway_in_Herat.jpg|بټنوک| یوه وړه لارۍ، چې ځايي افغانان په کې سپاره وو [[کندهار|د کندهار]] – [[هرات]] پر لویه لار تېرېږي.]] [[دوتنه:66-158_Herat_Kandahar_road_Afghanistan_1966.jpg|بټنوک| د سړک یوه برخه په ۱۹۶۰ز لسیزه کې]] د '''کندهار – هرات لویه لار''' اوږدوالی {{Convert|557|km|mi}} هغه سړک دی چې په [[افغانستان]] کې د [[کندهار]] او [[هرات]] ښارونه یو بل سره نښلوي. دا لویه لار د سړک د یوې لویې شبکې برخه ده، چې [[د افغانستان حلقوي سړک|"رینګ روډ"]] نومیږی، او په لومړي ځل په ۱۹۶۰ لسیزه کې د شورويانو لخوا جوړه شوې وه. <ref>[http://www.globalsecurity.org/military/world/afghanistan/kandahar.htm www.globalsecurity.org - Kandahar]</ref> د '''کندهار-هرات لویه لاره''' د [[د افغانستان حلقوي سړک|"ملي لویه لاره 1"]] له دوو برخو څخه جوړه شوې ده: ۱ـNH0101 له [[کندهار]] څخه تر [[ګرشک]] پورې، او ۲ـ NH0102 له [[ګرشک]] څخه [[هرات]] پورې. <ref>"Application of Road Numbering System National Highway", {{Webarchive|date=2017-05-07}} ''The Ministry of Public Works'' (October 16, 2015)</ref> == تاریخ == د ۲۰۰۴ز کال په اکتوبر کې د لویې لارې بیا رغونه پیل شوه او تمه کیده چې د ۲۰۰۶ز کال تر پایه بشپړه شي. [[د امریکا متحده آیالاتونه|متحده ایالات]] د ۳۲۶ کیلومتر (۲۰۳مایل) تمویل کړی ده او د سړک ۱۱۵ کیلومتر (۷۱ مایل) د [[سعودي عربستان]] لخوا تمویل شوي او [[جاپان]] د ۱۱۶ کیلومتر (۷۲ مایل) سړک په بیارغونه کې مرسته کړی ده . <ref>{{Cite web |title=USAID - Afghanistan - Road Update April 0, May 10, 2006 |url=http://www.usaid.gov/locations/asia_near_east/afghanistan/weeklyreports/roadweekly_051006.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070109204142/http://www.usaid.gov/locations/asia_near_east/afghanistan/weeklyreports/roadweekly_051006.pdf |archive-date=January 9, 2007 |access-date=January 9, 2007}}</ref> د کندهار – هرات د لویې لارې بیا رغونه د دغو دوو لویو ښارونو ترمنځ د تګ راتګ وخت له ۱۰ ساعتونو څخه ۶ ساعتونو ته راکم کړی دی. <ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Defense Update - September 29, 2006 |url=http://www.defenselink.mil/home/dodupdate/For-the-record/documents/20061006.html |access-date=August 11, 2023 |archive-date=December 3, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091203012600/http://www.defenselink.mil/home/dodupdate/For-the-record/documents/20061006.html |url-status=dead }}</ref> == د ۶۰۶ لارې سره نښلول: دلارام – زرنج لویه لاره == د '''دلارام – زرنج لویه لار''' ، چې د ۶۰۶ لارې په نوم هم یادیږي، یو ۲۱۷ کیلومتره (۱۳۵ مایله) دوه لین سړک ده چې د [[هند]] لخوا په [[افغانستان]] کې جوړ شوی ده. د هرات-کندهار لویه لار یا لوی سړک له دلارام څخه تیریږي او د ۶۰۶ لارې [[نیمروز ولایت|د نیمروز ولایت]] [[دلارام ولسوالۍ|دلارام]] [[ايران|د ایران]] پولې ته نږدې [[نیمروز ولایت|د نیمروز ولایت]] له [[زرنج]] ښار سره نښلوي. <ref name="hindu-handover">{{Cite news|date=2009-01-23}}</ref> دا سړک د افغانستان-ایران پوله په دلارام کې د کندهار-هرات لویې لارې سره نښلوي، چې [[د افغانستان حلقوي سړک|د A01]] له لارې د افغانستان نورو لویو ښارونو سره بیا یو ځای کیږي. ۶۰۶ لاره د دلارام او زرنج ترمنځ د سفر وخت له 12-14 ساعتونو څخه یوازې 2 ساعتونو ته کموي. == دا هم وګورئ == * [[د کابل کندهار لویه لار]] == حوالې == {{لړسرچينې|2}} == بهرنۍ اړیکې == * {{Cite news|Title=Death stalks the highway to hell|URL=http://atimes.com/atimes/South_Asia/JJ24Df03.html|Work=[[Asia Times Online]]|Publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|Date=2008-10-23|title=آرشیف کاپي|access-date=2023-08-11|archive-date=2011-08-27|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20110827092424/http://atimes.com/atimes/South_Asia/JJ24Df03.html|url-status=dead}} {{د افغانستان سرليکونه}} 2xdoumks4i9ttss4i1j90pxd1qntzbi 0 72865 363249 363246 2026-04-22T14:00:20Z Andar ba ba 39180 363249 wikitext text/x-wiki بربریان یا بربري خلک چې په خپل عصر کې د امازیغ په نامه یادېدل اوپه بربري ژبه کې د امازیغن په نامه و د شمالي افریقا له متنوعو بومي قومي ډلو څخه دي چې مغرب ته د عربانو له رارسېدو د مخه را مڼځ ته شوي دي. د هغوی اصلي اړېکې دهغوی له خوا د بربري ژبو په کارونې پېژندل کېږي چې په متقابل ډول سره پېچلې او د پوهېدو وړ نه دي او د افریقایي آسیایې ژبو د کورني برخه بلل کېږي. د ا خلک  د شمالي افریقا  د مغرب دسیمې بومې خلک دي چې هلته په متفرقو ټولنو کې په مراکش ،  الجیریا، لیبیا او تر کم حده تانزانیا او موریتانیا، شمالي مالي او شمالي نایجیریا کې هستوګنه لري. <ref name=":3">{{Cite book|last=Andrews|first=Jonathan|url=https://books.google.com/books?id=rXPnDwAAQBAJ&pg=PT178|title=The Missiology behind the Story: Voices from the Arab World|date=2019|publisher=Langham Publishing|isbn=978-1-78368-599-8|language=en|quote=Berber: A collective term for the indigenous peoples of North Africa who predate the arrival of Arabs during the expansion of the Arab empire in the seventeenth century.}}</ref><ref>{{Cite book|last=Skutsch|first=Carl|url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA211|title=Encyclopedia of the World's Minorities|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-19388-1|page=211|language=en|quote=Berber is a generic name given to numerous heterogenous ethnic groups that share similar cultural, political, and economic practices.}}</ref><ref name=":10">{{Cite book|last=Fields|first=Nic|url=https://books.google.com/books?id=I2TNDwAAQBAJ&pg=PA28|title=Roman Conquests: North Africa|date=2011|publisher=Casemate Publishers|isbn=978-1-84884-704-0|language=en|quote=It must be said that modern Berbers are a very diverse group of peoples whose main connections are linguistic.}}</ref><ref name="auto">{{Cite web|title=Berber {{!}} Definition, People, Languages, & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/Berber|access-date=2022-12-13|website=www.britannica.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Baldauf|first1=Richard B.|url=https://books.google.com/books?id=Sabe8l9hox0C&pg=PA49|title=Language Planning and Policy in Africa|last2=Kaplan|first2=Robert B.|date=2007|publisher=Multilingual Matters|isbn=978-1-84769-011-1|page=49|language=en|quote=Most languages of the Berber branch are mutually unintelligible.}}</ref><ref name=":8">{{Cite book|last=Aïtel|first=Fazia|url=https://www.worldcat.org/oclc/895334326|title=We are Imazigen : the development of Algerian Berber identity in twentieth-century literature and culture|date=2014|isbn=978-0-8130-4895-6|location=Gainesville, FL|publisher=University of Florida Press|oclc=895334326}}</ref><ref name=":5">{{Cite news|last=Vourlias|first=Christopher|date=January 25, 2010|title=Moroccan minority's net gain|volume=417|work=Variety|publisher=Penske Business Media, LLC|issue=10}}</ref><ref name=":0">{{cite encyclopedia|title=Berber|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/61465/Berber|access-date=2 May 2015}}</ref><ref name="Project">{{Cite web|last=Project|first=Joshua|title=Berber, Siwa in Egypt|url=https://joshuaproject.net/people_groups/14958/EG|access-date=2022-06-01|website=joshuaproject.net|language=en}}</ref><ref>{{cite book|author=Margaret M. Vale|title=Siwa: Jewelry, Costume, and Life in an Egyptian Oasis|publisher=American University in Cairo Press|year=2015}}</ref> {| class="infobox" style="width:25em; border:1px solid #aaa; background:#f9f9f9; float:left; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%; direction:rtl; border-spacing:3px;" |+ style="font-size:125%; font-weight:bold; background:#b0c4de; padding:5px;" | بربریان (امازیغ) |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:5px;" | [[دوتنه:Flag of the Amazigh.svg|100px]] <br> <small>د امازیغانو بیرغ</small> |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:5px;" | [[دوتنه:Femme kabyle costume.png|230px]] <br> <small>د شمالي الجریا د قبایلو سیمې د یوې امازیغي مېرمنې انځور په دودیزو جامو کې</small> |- ! colspan="2" style="background:#b0c4de; text-align:center;" | ټول نفوس |- | colspan="2" style="text-align:center;" | نږدې '''۳۶ ملیونه تنه''' |- ! colspan="2" style="background:#b0c4de; text-align:center;" | د پام وړ نفوس لرونکې سیمې |- ! style="text-align:right; color:#0645ad;" | [[دوتنه:Flag of Morocco.svg|20px]] مراکش | ۱۵ تر ۲۰ ملیونه |- ! style="text-align:right; color:#0645ad;" | [[دوتنه:Flag of Algeria.svg|20px]] الجریا | ۱۰ تر ۲۰ ملیونه |- ! style="text-align:right; color:#0645ad;" | [[دوتنه:Flag of Niger.svg|20px]] نایجر | ۲.۶ ملیونه |- ! style="text-align:right; color:#0645ad;" | [[دوتنه:Flag of Mali.svg|20px]] مالي | ۸۵۰,۰۰۰ |- ! style="text-align:right; color:#0645ad;" | [[دوتنه:Flag of Libya.svg|20px]] لیبیا | ۶۰۰,۰۰۰ |- ! style="text-align:right; color:#0645ad;" | [[دوتنه:Flag of Burkina Faso.svg|20px]] بورکینا فاسو | ۴۰۶,۰۰۰ |- ! style="text-align:right; color:#0645ad;" | [[دوتنه:Flag of Tunisia.svg|20px]] تونس | ۱۷۴,۰۰۰ |- ! style="text-align:right; color:#0645ad;" | [[دوتنه:Flag of Mauritania.svg|20px]] موریتانیا | ۱۳۳,۰۰۰ |- ! style="text-align:right; color:#0645ad;" | [[دوتنه:Flag of Egypt.svg|20px]] مصر | ۲۳,۰۰۰ |- ! colspan="2" style="background:#b0c4de; text-align:center;" | ژبې |- | colspan="2" style="text-align:center;" | امازیغي ژبې، عربي (مغربي لهجې) |- ! colspan="2" style="background:#b0c4de; text-align:center;" | مذهب |- | colspan="2" style="text-align:center;" | اسلام، مسیحیت، یهودیت |- ! colspan="2" style="background:#b0c4de; text-align:center;" | اړوندې توکمیزې ډلې |- | colspan="2" style="text-align:center;" | سامي شعوب، د شمالي افریقا اصلي اوسېدونکي |} د بربر خلک د شمالي افریقا د ډیرو هیوادونو په سرحدي سیمو کې ژوند کوي او بربر ځانونه د هر هیواد د اکثریت اوسیدونکو څخه چې دوی پکې ژوند کوي د یو جلا ملت په توګه ګوري. په  شمالي افریقا کې د ډبرې د عصر څخه پاتې د  امازیغن توکم په اړه معلومات د لومړې ځل لپاره د لرغونې مصر به لیکنو کې ذکر شوي دي. له تقریبا ۲۰۰۰ مخزېږدیز کال څخه را په دې خوا، بربري ژبې غرب خواته  د نیل له وادې څخه تر شمالي صحرا پورې مغرب پورې پراخه شوه. د بربري خلکو ټولګې چې ماوري، ماسیسلي، ماسیلي، موسلامي ګایتولي او ګارامانتېس په کې شاملې وې د بربري سلطنتونو د رامنځ ته کېدلو لامل شوې چې د نومیدیا او موریتانیا په نامه یادېدل. نور سلطنتونه هم د لرغوني زمانې په وروستیو کې را منځ ته شوي دي لکه آلتاوا، آوریس، اوارسنیس او هودنا. بربري سلطنونه بلاخره په اومه او اتمه مخزېږديز پېړیو کې د عربې فاتحانو له خوا وځپل شول. دا د عربیزایشن (عربي کولو )په نامه د ژبنی او کلتورې یو شان کولو یوه پروسه وه چې بربري وګړي یې تر اغیزې لاندې راوستل. په عربیزایشن کې په بربرې وګړو کې  عربي ژبې د لومړۍ ژبې په توګه  او کلتور سره تطابق او په اسلام مشرفیدل شامل و.  له اومې مخزېږدیزې پېړۍ څخه را په دې خوا مغرب ته د عربانو کوچېدنو دا پروسه لا ګړندۍ کړه. کله چې د محلې عربو نسبونه د مغرب په یو شمېر سیمو باندې له اومې پېړۍ څخه د واکمنۍ چلولو لپاره راغلي و نو بربري قبیلې په لسمه او یوولسمه پېړیو کې قدرت لرونکو سیاسي ځواکونو په توګه پاته شول جې دا قبیلې د زیریدز، حمادید، د سویلي مغرب په زېناتا کې مختلفې  شاهي کورنۍ  او په اندلس کې د طایفا څو سلطنتونه وې. د اسلام دين له دې وروسته له لسمې پېړۍ تر دیالسمې پېړۍ پورې  د الموراویدس او الموهادس په نامه د بربریانو  دنویو سترواکیو لپاره مفکوروي انګېزې  برابرولې. د هغوی بربري ځای ناستي مارینیدس یانو، زایانیدسیانو اوهفسیدیانو تر شپاړلسمې پېړۍ پورې هلته واکمنۍ چلولو ته دوام ورکړ. له شپاړلسمې پېړۍ را په دې خوا دې پروسې په موروکو کې د بربریانو په غیابت کې دوام وکړ او د بربریانو ځای هغو عربانو ونیو چې د محمد (ص) د نسب دعوه یې کوله.<ref name="auto1">[https://study.com/academy/lesson/the-berbers-origin-religion-culture.html History of the Amazigh People] study.com</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OMydEAAAQBAJ&dq=amazigh+first+mentioned+in+egyptian&pg=PT234|title=Entangled Performance Histories: New Approaches to Theater Historiography|isbn=978-1000825923|last1=Fischer-Lichte|first1=Erika|last2=Sugiera|first2=Małgorzata|last3=Jost|first3=Torsten|last4=Hartung|first4=Holger|last5=Soltani|first5=Omid|date=2022|publisher=Taylor & Francis}}</ref><ref name="auto2">{{cite web|title=Berber &#124; Definition, People, Languages, & Facts &#124; Britannica|date=23 May 2023|url=https://www.britannica.com/topic/Berber}}</ref><ref name="Holes 42">{{Cite book|last=Holes|first=Clive|url=https://books.google.com/books?id=pzRtDwAAQBAJ|title=Arabic Historical Dialectology: Linguistic and Sociolinguistic Approaches|date=2018|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-100506-0|page=42|language=en}}</ref> بربریان  په څو مختلفو توکمیزو ډلو او ژبو ویشل شوي دی، لکه کابیلیس، چاواویس او ریفیانس. له تاریخي نظره، له سیمې ها خوا بربریان ځانونه یو منفرد کلتوري او ژبنی واحد نه بولي او دهغوی د متفاوتو کلتورونو له امله د بربریانو کومه ستره ټولنه  نه ليدل کېده. هغوی ځانونه بربریانو یا امازیغ ته نه منسوبول بلکه ځانګړې شرایط یې درلودل چې له مخې به یې ځانونه په خپلو ډلو او ټولنو پورې منسوبول. هغوی په ټولیزه توګه په اومه پېړۍ کې د عربو له فتوحاتو وروسته ځانونه بربریانو ته منسوبول او دا جلا والی د فرانسوي استعماري اداره کوونکو له خوا په نولسمه پېړۍ کې زوندی شو.   نن ورځ د بربر اصطلاح یوه توهیني اصطلاح بلل کېږي او ډېري د دې اصطلاح په ځای د امازیغ اصطلاح ښه بولي. د شلمې پېړۍ  له وروستیو راهیسې،  د بربریزم په نامه یو فرا ملي ( نړیوال) چې د بربریزم یا د بربر د کلتور خوزښت په نامه یادېږي د شمالي افریقا د بربري وګړو په منځ کې را منځ ته شوی دی چې د امازیغ توکمیز هویت ته ارتقا ورکړي او د سترو ژبنیو او کلتوري حقونو د پېژندنې لپاره مبارزه وکړي.  <ref>{{Cite book|last1=Probst|first1=Peter|url=https://books.google.com/books?id=OUP_GJ1zjCUC&pg=PA71|title=Between Resistance and Expansion: Explorations of Local Vitality in Africa|last2=Spittler|first2=Gerd|date=2004|publisher=LIT Verlag Münster|isbn=978-3-8258-6980-9|page=71|language=en|quote=It is difficult to speak of any cultural unity among the Berbers. Historically the indigenous Berbers of Morocco did not see themselves as a single linguistic unit, nor was there any greater "Berber community".}}</ref><ref name=":7">{{Cite book|last=Goodman|first=Jane E.|url=https://books.google.com/books?id=By1aJGHz8rwC&pg=PA7|title=Berber Culture on the World Stage: From Village to Video|date=2005|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-21784-4|pages=7 and 11|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Maddy-Weitzman|first=Bruce|url=https://books.google.com/books?id=xVpxZSTyhb0C&q=berber+modern+identity+movement|title=The Berber Identity Movement and the Challenge to North African States|publisher=University of Texas Press|year=2011|isbn=978-0-292-74505-6|page=2|language=en}}</ref><ref name=":15">{{Cite book|last=Maddy-Weitzman|first=Bruce|url=https://books.google.com/books?id=xVpxZSTyhb0C&pg=PA7|title=The Berber Identity Movement and the Challenge to North African States|publisher=University of Texas Press|year=2011|isbn=978-0-292-74505-6|pages=7–9|language=en}}</ref> == نوم == په انګلیسي ژبه کې، د شمالي افریقا د مغرب د سیمې وګړي په ټوله کې بربریان یا امازیغ په نامه یادېږي. د امازیغن مفرد حالت هم په انګلیسي ژبه کې کله ناکله کارول شوی دی. په داسې حال کې چې د انګلیسي ژبې وینوکو تر منځ په پراخه کچه پېژندل شوې ده، د دې ژبې کارول له دې امله د بحث وړ موضوع ده چې دا ژبه داسې ژبه ده چې دا نوم ورکړل شوی دی ( بومي نه دی) او اوس د عربې نوم بربري سره برابره ده. له تاریخې اړخه، بربریانو به ځانونه بربر یانو ته نه منسوبول مګر خپل ځانګړې شرایط به یې درلودل چې له مخې یې ځان منسوب کړي.  د مثال په ډول کابیلیس خلک د لیکا بایل اصطلاح کاروی چې ځانونه خپلو خلکو ته منسوب کړي، همدارنګه چا اویس خلکو به ځانونه بربریانو یا امازیغ په ځای  اېشاواین پېژندل.   د نومیدین، ماوري او لیبو پخواني وګړي په ټوله کې تقریبا اوسنیو بربریانو ته ویل کېدل. <ref name=":82">{{Cite book|last=Aïtel|first=Fazia|url=https://www.worldcat.org/oclc/895334326|title=We are Imazigen : the development of Algerian Berber identity in twentieth-century literature and culture|date=2014|isbn=978-0-8130-4895-6|location=Gainesville, FL|publisher=University of Florida Press|oclc=895334326}}</ref><ref name=":9">{{Cite book|last=Ilahiane|first=Hsain|url=https://www.worldcat.org/oclc/966314885|title=Historical dictionary of the Berbers (Imazighen)|date=2017|isbn=978-1-4422-8182-0|edition=2nd|location=Lanham, Maryland|publisher=Rowman & Littlefield|oclc=966314885}}</ref><ref name=":2">{{Cite book|last=Maddy-Weitzman|first=Bruce|title=The Berber Identity Movement and the Challenge to North African States|publisher=University of Texas Press|year=2011|isbn=9780292745056|pages=14–17}}</ref><ref name=":52">{{Cite news|last=Vourlias|first=Christopher|date=January 25, 2010|title=Moroccan minority's net gain|volume=417|work=Variety|publisher=Penske Business Media, LLC|issue=10}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|date=2019-09-23|title="Respecting Identity: Amazigh Versus Berber"|url=https://www.linguisticanthropology.org/blog/2019/09/23/respecting-identity-amazigh-versus-berber/|access-date=2022-10-25|website=Society for Linguistic Anthropology|language=en-US|تاريخ الأرشيف=2022-10-25|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20221025143159/https://www.linguisticanthropology.org/blog/2019/09/23/respecting-identity-amazigh-versus-berber/|url-status=dead|خونديځ نېټه=2022-10-25|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20221025143159/https://www.linguisticanthropology.org/blog/2019/09/23/respecting-identity-amazigh-versus-berber/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20221025143159/https://www.linguisticanthropology.org/blog/2019/09/23/respecting-identity-amazigh-versus-berber/|archive-url=https://web.archive.org/web/20221025143159/https://www.linguisticanthropology.org/blog/2019/09/23/respecting-identity-amazigh-versus-berber/}}</ref><ref name=":72">{{Cite book|last=Goodman|first=Jane E.|url=https://books.google.com/books?id=By1aJGHz8rwC&pg=PA7|title=Berber Culture on the World Stage: From Village to Video|date=2005|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-21784-4|pages=7 and 11|language=en}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|last=Maddy-Weitzman|first=Bruce|url=https://www.worldcat.org/oclc/1255524815|title=Amazigh politics in the wake of the Arab Spring|date=2022|isbn=978-1-4773-2482-0|location=Austin|publisher=University of Texas Press|oclc=1255524815}}</ref><ref name="EB319">{{Cite encyclopedia|year=2008|title=Lebou/Libou|encyclopedia=Encyclopédie berbère|publisher=Edisud|url=http://encyclopedieberbere.revues.org/319|last=Zimmermann|first=K.|publication-place=Aix-en-Provence|volume=28–29 {{!}} Kirtēsii – Lutte|issue=28–29|pages=4361–4363|doi=10.4000/encyclopedieberbere.319|doi-access=free}}</ref> == له تاریخ دمخه == باور دا دی چې د شمال لویدیځې افریقا د مغرب سیمې کم له کمه  ۱۰۰۰۰ مخزېږدیز څخه را په دې خوا د بربریانو مېشت ځای و. د مغارو انځورونه چې له اوس څخه ۱۲۰۰۰ کاله قدامت لری د جنوب شرقي الجیریا ړ تاسلی آجر په سیمه کې موندل شوي دي. په ډبرو باندې رسامۍ د لیبیا د دښتې په تادرارت آکاکوس سیمه کې کشف شوې دي. د ډبرې په نوي عصر پورې اړونده ټولنه چې د اهلي کېدو او معیشتي کرهنې په واسطه پېژندل شوې ده او تاسیل نقاشیانې په کې په پریمانه توګه ښودل شوې دي د ۲۰۰۰ او ۶۰۰۰ مخزېږدیزو کلونو منځ کې ( تر کلاسیکې دورې پورې) د شمالي افریقا د  مدیترانې د ساهران په سیمه کې ( مغرب) پراختیا موندلې ده او غلبه یې تر لاسه کړې ده. <ref name="Ilahiane2006">{{cite book|author=Hsain Ilahiane|title=Historical Dictionary of the Berbers (Imazighen)|url=https://books.google.com/books?id=0E8qp_k515oC&pg=PA112|date=17 July 2006|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6490-0|page=112}}</ref> د اوران په سیمه کې تیفیناغ ډبرلیکې چې له تاریخ پخوا زمانې پورې اړه لري موندل شوې دي. له رومیانو څخه پخوا عصر کې، مخکې له دې چې پاچا ماسینیسا د نومیدیا خلک سره متحد کړې د ماسیلي څو خپلواک پرله پسې دولتونه موجود و. <ref name="Histoirede">Histoire de l'émigration kabyle en France au XXe siècle: réalités culturelles&nbsp;... De Karina Slimani-Direche</ref><ref>Les cultures du Maghreb. Maria Àngels Roque, Paul Balta, Mohammed Arkoun</ref><ref>Dialogues d'histoire ancienne à l'Université de [[Besançon]], Centre de recherches d'histoire ancienne</ref><ref>{{Cite book|editor-last1=Tiliouine|editor-first1=Habib|editor-last2=Estes|editor-first2=Richard J.|title=The State of Social Progress of Islamic Societies: Social, Economic, Political, and Ideological Challenges|year=2016|publisher=Springer|isbn=9783319247724|page=115}}</ref> == تاریخ == د شمالي افریقا هغه سیمې چې د بربر ژبه او رسوم یې  په ښه توګه ساتلي دي په ټوله کې په الجیریا، لیبیا، مراکش او تونس کې پرتې دي. په بربر پورې اړونده ډېری کلتورونه لاهم د ممتازو کلتورو په منځ کې په مراکش او الجیریا کې په تېره بیا د کابیلیا، اوروس او اتلس غرونو کې نمانځل کېږي. د کابیلیا خلک د شمالي اقریقا له هغو کمو خلکو و چې د رومیانو، بیزانتینانو، واددلانو، عثماني ترکانو او کارتا ګینیانو له پرله پسې واکمنیو څخه خپلواک پاتې و، حتی  په شمالي افریقا کې د عربو له فتوحاتو وروسته هم کابیلیانو د خپلو غرونو مالکیت په خپل لاس کې ساته.    <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4CfBKvsiWeQC&pg=PA156|title=The Middle East and North Africa: Pg 156|isbn=9781857431322|author1=Eur|publisher=Psychology Press}}</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=83koAAAAYAAJ&pg=PA118|title=Sketches of Algeria During the Kabyle War By Hugh Mulleneux Walmsley: Pg 118|last1=Walmsley|first1=Hugh Mulleneux|year=1858}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wqF8CgAAQBAJ&pg=PT167|title=The Kabyle People By Glora M. Wysner|isbn=9781447483526|last1=Wysner|first1=Glora M.|date=30 January 2013|publisher=Read Books}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=pv80AQAAMAAJ&q=Kabylia|title=The Encyclopedia Americana, Volume 1: Pg 568|year=1990|publisher=Grolier|isbn=9780717201211}}</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=GI5CAAAAcAAJ&pg=PA45|title=The art journal London, Volume 4: Pg 45|year=1865}}</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=JU5CAAAAIAAJ&pg=PA93|title=The Barbary Coast By Henry Martyn Field: Pg 93|last1=Field|first1=Henry Martyn|year=1893}}</ref> === نسبونه === === افسانه پوهنه === د رومي تاریخ پوه ګایوس سالیستیوس کریسپوس په وینا، د شمالي افریقا اصلي خلک ګاتیو لیان او لیبیایان دي، هغوی له تاریخ مخکې خلک و چې افریقا ته له ابریا څخه اووښتی و، وروسته هرکولېس او دهغه پوځ له ابریا حخه شمالي افریقا ته تېر شو چې هلته یې پوځونو له محلي خلکو سره ودونه وکړل اوسیمه کې دتل لپاره مېشت شول،  د ده په پوځ کې د ماد خلکو چې لیبیایانو سره یې ودونه وکړل د ماور خلک ترې پېدا شول او د  ده د پوځ له بلې برخې نوماداس خلک پېداشول چې نن ورځ نومیدین بلل کېږي اووروسته یې د ماسینیسا په واکمنۍ کې په شمالي اقریقا کې ټول بربرې ډلې سره متحدې کړې. == سرچينې == r7exvtcd0ylxfxsl0vek0zzo440w1sp 10 72991 363261 362848 2026-04-23T03:25:31Z شاه زمان پټان 26102 363261 wikitext text/x-wiki زه '''شاه زمان پټان''' د [[پښتو ويکيپېډيا]] [[ويکيپېډيا:پازوالان|پازوال]] او د [[ويکيپېډيا:برسیر پازوالان|مخبڼې پازوال]] او په [[ويکيژباړه|ويکي‌ژباړه]] او [[ويکي میډيا بنسټ|ويکي‌رسنۍ]] پروژو کې [[پښتو]] ژباړن يم. چې د [[پښتو ويکيپېډيا]] او [[ويکي‌اومتوک]] په لیکنو، سمون او نورو تخنیکي چارو کې تر خپله وسه، مرسته کوم.[[دوتنه:Shah Zaman (2).jpg|left|150 px]]{{سر د کرښې}} که کوم وړانديز يا نيوکه لرئ، نو د [[د کارن خبرې اترې:شاه زمان پټان| خبرو اترو]] پرمخ يې ليکلی يا يې دلته ماته [[ځانگړی:EmailUser/شاه زمان پټان| برېښناليک]] رالېږلی شئ{{سر د کرښې}} زما نړيوالو [[https://tools.wmflabs.org/guc/?user=%D8%B4%D8%A7%D9%87+%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86+%D9%BE%D9%BC%D8%A7%D9%86&blocks=true|//tools.wmflabs.org/guc/?user=%D8%B4%D8%A7%D9%87+%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86+%D9%BE%D9%BC%D8%A7%D9%86&blocks=true]] ونډو [[ځانگړی:CentralAuth/شاه_زمان_پټان|شمېر]] دلته کتلی شئ!{{سر د کرښې}} هغه مخونه چې ما جوړ کړي [[xtools:pages/ps.wikipedia.org/شاه زمان پټان|دلته]] کتلی شئ! hh8vh3pq2amopc1kwh42c7weu3sp24x 363263 363261 2026-04-23T03:37:44Z شاه زمان پټان 26102 363263 wikitext text/x-wiki زه '''شاه زمان پټان''' د [[پښتو ويکيپېډيا]] [[ويکيپېډيا:پازوالان|پازوال]] او د [[ويکيپېډيا:برسیر پازوالان|مخبڼې پازوال]] او په [[ويکيژباړه|ويکي‌ژباړه]](wikitranslate) او [[ويکي میډيا بنسټ|ويکي‌رسنۍ]](wikimedia) پروژو کې [[پښتو]] ژباړن يم. چې د [[پښتو ويکيپېډيا]] او [[ويکي‌اومتوک]] په لیکنو، سمون او نورو تخنیکي چارو کې تر خپله وسه، مرسته کوم.[[دوتنه:Shah Zaman (2).jpg|left|150 px]]{{سر د کرښې}} که کوم وړانديز يا نيوکه لرئ، نو د [[د کارن خبرې اترې:شاه زمان پټان| خبرو اترو]] پرمخ يې ليکلی يا يې دلته ماته [[ځانگړی:EmailUser/شاه زمان پټان| برېښناليک]] رالېږلی شئ{{سر د کرښې}} زما نړيوالو [[https://tools.wmflabs.org/guc/?user=%D8%B4%D8%A7%D9%87+%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86+%D9%BE%D9%BC%D8%A7%D9%86&blocks=true|//tools.wmflabs.org/guc/?user=%D8%B4%D8%A7%D9%87+%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86+%D9%BE%D9%BC%D8%A7%D9%86&blocks=true]] ونډو [[ځانگړی:CentralAuth/شاه_زمان_پټان|شمېر]] دلته کتلی شئ!{{سر د کرښې}} هغه مخونه چې ما جوړ کړي [[xtools:pages/ps.wikipedia.org/شاه زمان پټان|دلته]] کتلی شئ! fx741ah29dkmephl7iphcw1pa8isrbl 0 73731 363276 356764 2026-04-23T06:34:06Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363276 wikitext text/x-wiki کینیت جیمز پيس ([[انګلیسي]] ژبه: Kenneth James Peace)  د [[سپټمبر|سپتمبر]] په ٢٨، ١٩٦٣ کې په پیسلي کې زېږېدلی. هغه [[سکاټ لينډ|سکاټ لینډی]] موسیقي جوړوونکی، د کنسرټ پیانو غږوونکی او تجسمی هنرمند دی. [[دوتنه:James Peace at home in Wiesbaden3.jpg|بټنوک|جیمز پیس په ویسباډن کې په کور کې]] == ژوندلیک                                == جیمز پیس د ١٩٦٣ کال د [[سپټمبر|سپتمبر]] په ٢٨ نیټه د [[سکاټ لينډ|سکاټ لینډ]] په پیسلي ښار کې زیږیدلی.<ref name=":0">برګیتا لامپرت. «پرته له «سوځنده» غږونو څخه». Wiesbadener Tagblatt (جرمنۍ ورځپاڼه)، ١٠ فبروري ٢٠١١</ref><ref name=":1">جولیا اندرتون «ټینګو لکه د یوې خوږې کیسې په څیر». Wiesbadener Kurier (جرمنۍ ورځپاڼه)، ٢٤ مارچ ٢٠١٢</ref> هغه د خپل ماشومتوب ډیره برخه په هیلنسبورګ، د سکاټلینډ په لویدیځ کې د سمندر په غاړه یو د تفریح ځای، کې تیره کړه. د هغه په کورنۍ کې ډیر هنرمندان شامل وو (د بیلګې په توګه جان مک ګي)، او هغه له فیلکس برنز، د شلمې پیړۍ په لومړۍ نیمایي کې د نڅا موسیقۍ نامتو د موسیقۍ جوړوونکی، سره هم خپلوي لري.<ref name=":0" /><ref name=":2">سبین کلاین. «زما موسیقي زما په څیر دی» - ډیر عاشقانه». Frankfurter Rundschau (جرمنۍ ورځپاڼه)، ١٩٩٢، ٢٥٤ ګڼه، ٢ پاڼه</ref> هغه د اته کلنۍ څخه د پیانو درسونه ترلاسه کړل، او د څوارلس کلنۍ په عمر کې د هغه لومړی عامه فعالیت ترسره شو، د سکاټ جوپلین لخوا د موسیقۍ ترسره کول. په شپاړس کلنۍ کې هغه د سکاټلینډ د موسیقي او ډرامې شاهي اکاډمۍ (چې اوس په دې نوم یادېږي:  رویل کانسروتایر آف سکاتلند) کې د ترټولو ځوان د بشپړ وخت زده کونکي په توګه شامل شو.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3">ج. مولر. «د پیانو روح د ټانګو نڅا کوي».Kulturspiegel Wetterau (جرمنۍ مجله). ١٧ مارچ ٢٠٠١، ٥ پاڼه</ref> په ١٩٨٣ کې هغه د [[ګلاسګو]] پوهنتون څخه د پیانو په تدریس کې د BA (لسانس) سند سره فارغ شو.<ref name=":3" /><ref name=":4">[https://portal.dnb.de/opac/simpleSearch?query=K.+James+Peace Deutsche Nationalbibliothek. «جیمز پیس»]</ref> راتلونکی کال هغه د RSAMD آرکسټرا سره د مینډیلسون پیانو کنسرټو نمبر ١ غږولو وروسته د موسېقۍ په فعالیت کې ډیپلوم ترلاسه کړ. د رسمي زده کړې پریښودو وروسته هغه د پیانو غږونکي په توګه ډیره تقاضا درلوده او هغه په ١٩٨٨-١٩٩١ کې په [[ادینبرا|اډینبرګ]] کې ژوند کاوه.<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":5">FRIZZ (جرمنۍ مجله). جنوري، ٢٠٠١، ٥ پاڼه</ref><ref name=":6">منفرید میرز. «یو فضیلت او حساس رنګ لرونکي عاشقانه نړۍ». ویټرو ورځپاڼه (جرمني ورځپاڼه)، 12 دسمبر، ١٩٩٢، پاڼه ١٩</ref> جیمز پیس له ١٩٩١ څخه تر ٢٠٠٩ پورې د [[المان|آلمان]] په بد نوهیم کې اوسیده.<ref name=":5" /><ref name=":6" /><ref>ټنګو ټایمز (په نیو یورک کې مجله). ٢٠٠٢/٢٠٠٣ چاپ (٣٩). پاڼې١ - ٥</ref> له ١٩٩٨ راهیسې هغه د ټانګو زده کړه وکړه، د خپل ټانګو لخوا الهام شوې د پیانو کمپوزونو ټانګو ایسکوس (سکاټلینډي ټانګو) CD یې تولید کړ،<ref name=":6" /><ref name=":7">[https://search.nls.uk/primo-explore/fulldisplay?docid=44NLS_ALMA21615957400004341&context=L&vid=44NLS_VU1&lang=en_US&search_scope=SCOPE1&adaptor=Local%20Search%20Engine&query=any,contains,Tango%20escoc%C3%A9s&mode=basic National Library of Scotland (سکاټلینډ ملي کتابت) «''Tango estudio''»]</ref> او په ٢٠٠٢ کې هغه د ویکټوریا پوهنتون موسېقۍ افتخاري غړی شو.<ref name=":2" /><ref name=":6" /> په همدې کال کې هغه د [[سپټمبر|سپتمبر]]/اکتوبر په میاشت کې شمالي [[المان|آلمان]] ته او د نومبر په میاشت کې لرې ختیځ ته د انفرادي کنسرت سفرونو ته لاړ او په [[هنګ کنګ]] کې یې د خپل ټانګو XVII لومړی فعالیت وړاندې کړ.<ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref>له کادېنه (هالنډۍ مجله). سپتمبر، ٢٠٠٢، ٢٦ پاڼه</ref><ref>ټانګو ټانګ (هانګ کانګ). خبر پاڼه، ٨ د اکتوبر ٢٠٠٢</ref><ref>[https://www.scmp.com/article/393890/james-peace «جیمز پیس». South China Morning Post (په هانګ کانګ کې ورځپاڼه). ٩ اکتوبر، ٢٠٠٢]</ref> په راتلونکو کلونو کې د هغه فعالیت په [[اروپا]] کې متمرکز وو. هغه په ​​لاندې پلازمینو کې خپل ټانګو ترسره کړي دي: امستردام، آتن،<ref>د کنسرت برنامې بروشر (اتنز). ٢٧ اپریل، ٢٠١٦ ''{Για σένα Αγγελική}''</ref> برلین،<ref>Tangodanza (جرمنی مجله). چاپ ١/٢٠٠٢ - ٩</ref> بروسلز، هیلسنکي،<ref>د کنسرټ پوسټر (د فنلینډ د کنسرت سفر). ٢٠١٤</ref> لیزبون،<ref>د کنسرټ پوسټر (د پرتګال د کنسرت سفر). ٢٠١٦</ref> [[لندن]]، [[مادرید]]،<ref>د کنسرټ پوسټر (په هسپانیه کې د کنسرټ سفر)، ٢٠١٣</ref> [[اوسلو]]،<ref>{{Cite web |title=Listen.no. کنسرت، جیمز پیس (پیانو). د منچ میوزیم، اوسلو. ١٦ اکتوبر، ٢٠٠٤ |url=https://listen.no/event/konsert-kl-13-00-james-peace-flygel-tangos-romanticos-musikk-av-peace-piazzolla-albeniz-utstillingssalene-er-stengt |access-date=2024-01-25 |archive-date=2020-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608114526/https://listen.no/event/konsert-kl-13-00-james-peace-flygel-tangos-romanticos-musikk-av-peace-piazzolla-albeniz-utstillingssalene-er-stengt |url-status=dead }}</ref> ریکجاویک<ref>[https://www.mbl.is/greinasafn/grein/823608/ Morgunblaðið. Rikarður Ö. Pálsson. ''Skozir Slaghörputangoár'' (ایسلنډي خبرپاڼه). ١٤ اکتوبر، ٢٠٠٤]</ref> او [[ویانا]].<ref>د کنسرت د پروګرام بروشر (ویانا). ٢٣ جنوري، ٢٠٠٥</ref> په ٢٠٠٨ کې هغه د ټانګو لپاره د هغه د خدمتونو د تقدیرولو لپاره د لندن د موسیقۍ پوهنتون افتخاري غړی شو.<ref name=":8">[https://search.nls.uk/primo-explore/fulldisplay?vid=44NLS_VU1&tab=default_tab&docid=44NLS_ALMA21438757900004341&lang=en_US&context=L&adaptor=Local%20Search%20Engine&query=any,contains,K.%20James%20Peace&mode=basic National Library of Scotland. «ک. جیمز پیس په ویسباډن کې»]</ref><ref name=":9">[https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&cqlMode=true&query=idn%3D1022200380 Deutsche Nationalbibliothek. «ک. جیمز پیس په ویسباډن کې»]</ref> په اډینبورګ کې د یوې لنډې مودې وروسته هغه د ٢٠١٠ په فبرورۍ کې [[المان|آلمان]] ته راستون شو ترڅو په ویسباډن کې ژوند وکړي.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> دا د نوو تخلیقي هڅونو لامل شو او هغه د خپلو ځینو کمپوزونو لنډ فلمونه جوړ کړل.  جیمز پیس په ویسباډن کې مستند فلم په دې ژانر کې د هغه د کارونو څخه دی.<ref name=":8" /><ref name=":9" /> [[دوتنه:James Peace - Idylls Op.4b.webm|مېنځ،_center|بټنوک|309x309px|James Peace - Idylls Op.4b]] == انعامونه او جایزې == • لومړی جایزه، د اګنیس میلر سیالۍ، [[ګلاسګو]] ١٩٦٣<ref name=":3" /> • لومړی جایزه، د ډنبرتونشایر EIS سیالۍ، [[ګلاسګو]] ١٩٦٤<ref name=":3" /> • د سیبیلیس مقالې جایزه، [[ګلاسګو]] ١٩٦٥<ref name=":3" /> • افتخاري ډیپلوما، د TIM نړیوال د کمپوزونو سیالۍ، روم ٢٠٠٠<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":4" /> • افتخاري ډیپلوم، IBLA بنسټ، نیویارک ٢٠٠٢<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":4" /> • یادګاري مډال، د پیانو ډویو نړیواله ټولنه، توکیو ٢٠٠٢<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":4" /><ref name=":6" /><ref name=":8" /><ref name=":9" /><ref>{{Cite web |title=د پیانو ډویو نړیواله ټولنه. د جایزې ګټونکو لیست، ٢٠٠٢ |url=http://ipda-pianoduo.com/composition-concour-list-english.html |access-date=2024-01-25 |archive-date=2020-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527164059/http://www.ipda-pianoduo.com/composition-concour-list-english.html |url-status=dead }}</ref> • د سرو زرو مډال، د «لوټېس» نړیواله اکاډمۍ، پاریس ٢٠٠٥<ref name=":0" /><ref name=":1" /> == اصلي کمپوزونه == • ابشار<ref>د ویسباډن ایالت تیاتر د کنسرت برنامه ١٢/١٩ سپتمبر، ٢٠٢١</ref> [[دوتنه:Tango Milonga op. 26.wav|بټنوک|Tango Milonga op. 26]] • ایډیلز • د سهار سریناډ • خاموشې اوښکې [[دوتنه:Tango XVIII by James Peace (James Peace, piano).wav|بټنوک|Tango XVIII by James Peace (James Peace, piano)]] • هیرې شوې پاڼي • اوبوی سوناټا • قصیده • رسمی مارچ نمبر ١ • رسمى مارچ نمبر ٢ • د سروزرو منۍ<ref>Schwäbische Post (جرمنۍ ورځپاڼه). «د وایلین غږ د آرکسټرا په سر غږېږي». ٤ جون، ١٩٩٤</ref> • ابدي سندره<ref name=":0" /> • «د جورجیا لپاره» (جورجي ژبه: საქართველოსთვის)   (شعرونه: تامر چکوایډز، زوراب چکویډز او جیمز پیس) • د سولو پیانو لپاره ٢٤ ټانګو<ref name=":0" /><ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":9" /> == بهرني لینکونه == [https://www.youtube.com/watch?v=UVRnWXsqxZE Souvenir de Buenos Aires د سولو پیانو لپاره - ''youtube''] [https://www.youtube.com/watch?v=_VKxG2dmQn4 ''youtube'' - Autumn Gold] [https://www.youtube.com/watch?v=ZcMRNnwNJhk ''youtube'' - Lento Lacrimoso] == حوالې == 76mod4x46zpzpk7m87gqc1kn2mp4bd6 0 76705 363264 356549 2026-04-23T03:47:46Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363264 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}د انساني فعالیتونو په پایله کې د خپرېدونکو ګلخانه یي ګازونو له امله د ځمکې په ټولو برخو کې اقلیمي بدلونونه رامنځته کیږي، په داسې حال کې چې د انترکتیکا لویه وچه یا سویلي قطب د بلې هرې لویې وچې په پرتله لږ زیان منونکې ده، خو له دې سره هم په دغه لویه وچه کې اقلیمي بدلونونه لید وړ دي. له ۱۹۵۷ زکال راهیسې د هرې لسیزې پر حساب د دغې لویې وچې تودوخې په منځنۍ کچه له ۰.۰۵ سانتي ګراد درجو څخه په لږ زیاته کچه بدلون موندلی، په داسې حال کې چې دغه کچه هم د تعادل په حال کې نه ده. سربېره پر دې د سویلي قطب لویدیځه برخه له ۱۹۵۰مې لسیزې څخه تر ۲۰۰۰مې لسیزې پورې څه باندې ۰.۱ سانتي ګراد درجې ګرمه شوې ده، خو د انترکتیکا ټاپو وزمې یې بیا د شلمې پېړۍ له نیمايي څخه ۳ سانتي ګراد درجې (۵.۴ فارنهایت درجې) ګرمښت لرلی او ورته مهال ختیځې انترکتیکا بیا په ثابت او دوام راوړونکي ډول زیات سړښت تجربه کړی دی. د انترکتیکا په چاپېر کې سویلي سمندر د بل هر سمندر په پرتله زیاته تودوخه جذب کړې او له ۱۹۵۵ زکال راوروسته یې د لویدیځې انترکتیکا په شاوخوا کې د ۲۰۰۰ مترو (۶۶۰۰ فوټه) په ژوروالي یوه سانتي ګراد درجه (۱.۸ فارنهایت درجې) ګرمښت لرلی دی. <ref name="Singh2020">{{Cite journal|last1=Singh|first1=Hansi A.|last2=Polvani|first2=Lorenzo M.|date=10 January 2020|title=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography|journal=npj Climate and Atmospheric Science|language=en|volume=3|issue=1|page=39|doi=10.1038/s41612-020-00143-w|s2cid=222179485|doi-access=free|bibcode=2020npCAS...3...39S}}</ref><ref name="Steig2009">{{Cite journal|last1=Steig|first1=Eric|last2=Schneider|first2=David|last3=Rutherford|first3=Scott|last4=Mann|first4=Michael E.|last5=Comiso|first5=Josefino|last6=Shindell|first6=Drew|date=1 January 2009|title=Warming of the Antarctic ice-sheet surface since the 1957 International Geophysical Year|url=https://docs.rwu.edu/fcas_fp/313|journal=Arts & Sciences Faculty Publications}}</ref><ref name="DAImpacts">{{Cite web|title=Impacts of climate change|url=https://discoveringantarctica.org.uk/challenges/sustainability/impacts-of-climate-change/|access-date=15 May 2022|website=Discovering Antarctica|language=en-GB|archive-date=21 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230521024650/https://discoveringantarctica.org.uk/challenges/sustainability/impacts-of-climate-change/|url-status=dead}}</ref><ref name="Clem2020">{{Cite journal|last1=Clem|first1=Kyle R.|last2=Fogt|first2=Ryan L.|last3=Turner|first3=John|last4=Lintner|first4=Benjamin R.|last5=Marshall|first5=Gareth J.|last6=Miller|first6=James R.|last7=Renwick|first7=James A.|date=August 2020|title=Record warming at the South Pole during the past three decades|url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z|journal=Nature Climate Change|language=en|volume=10|issue=8|pages=762–770|doi=10.1038/s41558-020-0815-z|bibcode=2020NatCC..10..762C|s2cid=220261150|issn=1758-6798}}</ref><ref name="Xin2023">{{cite journal|last1=Xin|first1=Meijiao|last2=Clem|first2=Kyle R|last3=Turner|first3=John|last4=Stammerjohn|first4=Sharon E|last5=Zhu|first5=Jiang|last6=Cai|first6=Wenju|last7=Li|first7=Xichen|date=2 June 2023|title=West-warming East-cooling trend over Antarctica reversed since early 21st century driven by large-scale circulation variation|journal=Environmental Research Letters|volume=18|issue=6|page=064034|doi=10.1088/1748-9326/acd8d4|doi-access=free}}</ref><ref name="Bourgeois2022">{{cite journal|last1=Bourgeois|first1=Timothée|last2=Goris|first2=Nadine|last3=Schwinger|first3=Jörg|last4=Tjiputra|first4=Jerry F.|date=17 January 2022|title=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S|journal=Nature Communications|volume=13|issue=1|page=340|doi=10.1038/s41467-022-27979-5|pmid=35039511|pmc=8764023|bibcode=2022NatCo..13..340B}}</ref><ref name="IPCC AR6 WG1 Ch.9">{{Cite journal|last1=Fox-Kemper|first1=B.|last2=Hewitt|first2=H.T.|author2-link=Helene Hewitt|last3=Xiao|first3=C.|last4=Aðalgeirsdóttir|first4=G.|last5=Drijfhout|first5=S.S.|last6=Edwards|first6=T.L.|last7=Golledge|first7=N.R.|last8=Hemer|first8=M.|last9=Kopp|first9=R.E.|last10=Krinner|first10=G.|last11=Mix|first11=A.|date=2021|editor-last=Masson-Delmotte|editor-first=V.|editor2-last=Zhai|editor2-first=P.|editor3-last=Pirani|editor3-first=A.|editor4-last=Connors|editor4-first=S.L.|editor5-last=Péan|editor5-first=C.|editor6-last=Berger|editor6-first=S.|editor7-last=Caud|editor7-first=N.|editor8-last=Chen|editor8-first=Y.|editor9-last=Goldfarb|editor9-first=L.|title=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change|journal=Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change|url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf|publisher=Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA|pages=1270–1272}}</ref><ref name="DAImpacts2">{{Cite web|title=Impacts of climate change|url=https://discoveringantarctica.org.uk/challenges/sustainability/impacts-of-climate-change/|access-date=15 May 2022|website=Discovering Antarctica|language=en-GB|archive-date=21 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230521024650/https://discoveringantarctica.org.uk/challenges/sustainability/impacts-of-climate-change/|url-status=dead}}</ref> بل پلو د سویلي قطب د قلمروي اوبو ګرمښت د هغو د یخي غونډیو د کمېدو او یا هم بشپړ له منځه تلو لامل ګرځېدلی دی، چې اوس د دغو یخچالونو په سواحلو کې د اوبو پر سر څرخي او د نورو یخچالونو لپاره د اوبو په سړښت کې مرسته کوي. ورته مهال د دغې لویې وچې ډېری طبیعي یخچالونه مخ پر ویلي کېدو دي او کېدای شي په ټول سویلي قطب کې د خالص یخ د کلنۍ کچې د له منځه تلو لامل وګرځي آن په هغه حالت کې هم چې د سویلي قطب د ختیځې یخي پاڼې دننه د یخ زیاتوالي دوام ومومي. پخلی دا دی چې د سویلي قطب د خالصو یخونو ویلي کېدل به تر ۲۱۰۰ زکال پورې په یوازې ځان د سمندر د اوبو د سطحې کچه ۱۱ سانتۍ (۵ انچه) زیاته کړي. ورته مهال د یخي پاڼې نه دوام کېدای شي تر ۲۱۰۰ زکال پورې د اوبو سطحه په لسګونو نورې سانتۍ هم لوړه کړي. د تودوخې په زیاتوالي سره د هغو نه پایښت لا شونی کیږي او کولای شي د ۲۱مې پېړۍ پر مهال د سمندرونو د اوبو د سطحې کچه دوه چنده زیاته کړي. <ref name="IPCC AR6 WG1 Ch.92">{{Cite journal|last1=Fox-Kemper|first1=B.|last2=Hewitt|first2=H.T.|author2-link=Helene Hewitt|last3=Xiao|first3=C.|last4=Aðalgeirsdóttir|first4=G.|last5=Drijfhout|first5=S.S.|last6=Edwards|first6=T.L.|last7=Golledge|first7=N.R.|last8=Hemer|first8=M.|last9=Kopp|first9=R.E.|last10=Krinner|first10=G.|last11=Mix|first11=A.|date=2021|editor-last=Masson-Delmotte|editor-first=V.|editor2-last=Zhai|editor2-first=P.|editor3-last=Pirani|editor3-first=A.|editor4-last=Connors|editor4-first=S.L.|editor5-last=Péan|editor5-first=C.|editor6-last=Berger|editor6-first=S.|editor7-last=Caud|editor7-first=N.|editor8-last=Chen|editor8-first=Y.|editor9-last=Goldfarb|editor9-first=L.|title=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change|journal=Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change|url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf|publisher=Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA|pages=1270–1272}}</ref><ref name="Nauels2017">{{cite journal|last1=Nauels|first1=Alexander|author2-link=Joeri Rogelj|last2=Rogelj|first2=Joeri|last3=Schleussner|first3=Carl-Friedrich|last4=Meinshausen|first4=Malte|last5=Mengel|first5=Matthias|date=1 November 2017|title=Linking sea level rise and socioeconomic indicators under the Shared Socioeconomic Pathways|journal=Environmental Research Letters|volume=12|issue=11|page=114002|bibcode=2017ERL....12k4002N|doi=10.1088/1748-9326/aa92b6|doi-access=free|hdl=20.500.11850/230713|hdl-access=free}}</ref><ref name="Bamber2019">{{cite journal|last1=L. Bamber|first1=Jonathan|last2=Oppenheimer|first2=Michael|last3=E. Kopp|first3=Robert|last4=P. Aspinall|first4=Willy|last5=M. Cooke|first5=Roger|date=May 2019|title=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=116|issue=23|pages=11195–11200|bibcode=2019PNAS..11611195B|doi=10.1073/pnas.1817205116|pmc=6561295|pmid=31110015|doi-access=free}}</ref><ref name="Horton2020">{{Cite journal|last1=Horton|first1=Benjamin P.|last2=Khan|first2=Nicole S.|last3=Cahill|first3=Niamh|last4=Lee|first4=Janice S. H.|last5=Shaw|first5=Timothy A.|last6=Garner|first6=Andra J.|last7=Kemp|first7=Andrew C.|last8=Engelhart|first8=Simon E.|last9=Rahmstorf|first9=Stefan|date=8 May 2020|title=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey|journal=npj Climate and Atmospheric Science|volume=3|issue=1|page=18|bibcode=2020npCAS...3...18H|doi=10.1038/s41612-020-0121-5|s2cid=218541055|hdl=10356/143900|hdl-access=free}}</ref> په کلنۍ کچه له یخ څخه د ۱۱۰۰ څخه تر ۱۵۰۰ بیلیونو ټنو تازه اوبو ویلي کېدنه د سویلي قطب د لاندنۍ برخې تروې اوبه رقیقې کوي، په دې توګه دغه چاره د سویلي سمندر د بېرته څرخ لاندنۍ هسته کمزورې کوي. یو شمېر څېړنو په ازمایښتي توګه ښوولې ده چې د دغو اوبو د بشپړ دوران له منځه تګ له ۱.۷ سانتي ګراد درجو (۳.۱ فارنهایت درجې) څخه تر ۳ سانتي ګراد درجو (۵.۴ فارنهایت درجې) پورې د ځمکې د تودوخې د زیاتوالي لامل ګرځي، په داسې حال کې چې تمه کیږي د هغو بشپړې اغېزې په څو پېړیو کې څرګندې شي. په دغو کې په نیمايي سویلي کره کې لږ ورښت، په شمالي نیمايي کره کې بیا پریمانه ورښت او د ځانګړو سمندري اکو سیسټمونو په احتمالي له منځه تګ سره په سویلي سمندر کې د کب نیونې د چارو کمښت شاملېږي. سربېره پر دې په داسې حال کې چې لا هم د سویلي قطب ډېری نوعې نه دي کشف شوې، خو اوس مهال د پنګونانو په څېر د بوټو او حیواناتو په نوعو کې زیاتوالی ثبت شوی چې ځانته د مناسب استوګنځي په لټه کې دي. ورته مهال په یخ نه لرونکو ځمکو کې د دایمي یخونو ویلي کوونکې تودوخه نه یوازې دا چې ګلخانه یي ګازونه تولید کوي، بلکې له وړاندې یخ وهلې چټلۍ هم بېرته آزادوي. <ref name="Silvano2018">{{Cite journal|last1=Silvano|first1=Alessandro|last2=Rintoul|first2=Stephen Rich|last3=Peña-Molino|first3=Beatriz|last4=Hobbs|first4=William Richard|last5=van Wijk|first5=Esmee|last6=Aoki|first6=Shigeru|last7=Tamura|first7=Takeshi|last8=Williams|first8=Guy Darvall|date=18 April 2018|title=Freshening by glacial meltwater enhances the melting of ice shelves and reduces the formation of Antarctic Bottom Water|journal=Science Advances|volume=4|issue=4|pages=eaap9467|doi=10.1126/sciadv.aap9467|pmid=29675467|pmc=5906079}}</ref><ref name="Pan2022">{{Cite journal|last1=Pan|first1=Xianliang L.|last2=Li|first2=Bofeng F.|last3=Watanabe|first3=Yutaka W.|date=10 January 2022|title=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century|journal=Scientific Reports|language=en|volume=12|issue=1|page=383|doi=10.1038/s41598-021-04231-6|issn=2045-2322|pmc=8748732|pmid=35013425|bibcode=2022NatSR..12..383P}}</ref><ref name="IPCC AR6 WG1 Ch.93">{{Cite journal|last1=Fox-Kemper|first1=B.|last2=Hewitt|first2=H.T.|author2-link=Helene Hewitt|last3=Xiao|first3=C.|last4=Aðalgeirsdóttir|first4=G.|last5=Drijfhout|first5=S.S.|last6=Edwards|first6=T.L.|last7=Golledge|first7=N.R.|last8=Hemer|first8=M.|last9=Kopp|first9=R.E.|last10=Krinner|first10=G.|last11=Mix|first11=A.|date=2021|editor-last=Masson-Delmotte|editor-first=V.|editor2-last=Zhai|editor2-first=P.|editor3-last=Pirani|editor3-first=A.|editor4-last=Connors|editor4-first=S.L.|editor5-last=Péan|editor5-first=C.|editor6-last=Berger|editor6-first=S.|editor7-last=Caud|editor7-first=N.|editor8-last=Chen|editor8-first=Y.|editor9-last=Goldfarb|editor9-first=L.|title=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change|journal=Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change|url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf|publisher=Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA|pages=1270–1272}}</ref><ref name="GTPR2023">{{cite report|last1=Lenton|first1=T. M.|last2=Armstrong McKay|first2=D.I.|last3=Loriani|first3=S.|last4=Abrams|first4=J.F.|last5=Lade|first5=S.J.|last6=Donges|first6=J.F.|last7=Milkoreit|first7=M.|last8=Powell|first8=T.|last9=Smith|first9=S.R.|last10=Zimm|first10=C.|last11=Buxton|first11=J.E.|last12=Daube|first12=Bruce C.|last13=Krummel|first13=Paul B.|last14=Loh|first14=Zoë|last15=Luijkx|first15=Ingrid T.|year=2023|title=The Global Tipping Points Report 2023|url=https://global-tipping-points.org/download/4608/|publisher=University of Exeter|access-date=2024-06-02|archive-date=2024-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240724113225/https://global-tipping-points.org/download/4608/|url-status=dead}}</ref><ref name="Logan2023">{{cite web|last1=Logan|first1=Tyne|date=29 March 2023|title=Landmark study projects 'dramatic' changes to Southern Ocean by 2050|url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690|publisher=[[ABC News (Australia)|ABC News]]}}</ref><ref name="Potapowicz2019">{{Cite journal|last1=Potapowicz|first1=Joanna|last2=Szumińska|first2=Danuta|last3=Szopińska|first3=Małgorzata|last4=Polkowska|first4=Żaneta|date=15 February 2019|title=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X|journal=Science of the Total Environment|language=en|volume=651|issue=Pt 1|pages=1534–1548|doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168|pmid=30360282|s2cid=53093132|issn=0048-9697}}</ref> د لویدیځ سویلي قطب یخي پاڼه بالاخره ویلي کیږي، مګر دا چې تودوخه د ۲۰۲۰ زکال د تودوخې له کچې څخه ۲ سانتي ګراد درجې (۳.۶ فارنهایت درجې) راکمه شي. د دغې یخي پاڼې له منځه تګ له ۲۰۰۰ څخه تر ۱۳۰۰۰ کلونو وخت نیسي، په داسې حال کې چې دغه موده په یوازې څو پېړیو کې د ګلخانه یي ګازونو په زیات تولید سره ۵۰۰ کلونو ته راښکته کېدای شي. که چېرې یخي پاڼه ماته شي خو یخي غونډۍ د غرونو شاته پاتې شي بیا نو د ۳.۳ مترو (۱۰ فوټه او ۱۰ انچه) په کچه د سمندر د اوبو سطحه لوړېږي، خو د بشپړ ویلي کېدو په حالت کې بیا تر ۴.۳ مترو (۱۴ فوټه او یو انچ) پورې زیاتېدلی شي. له یخچالي دورې وروسته لوړېدن یا ایزوسټاټیک بېرته ګرځېدن همدارنګه کولای شي په راتلونکو ۱۰۰۰ کلونو کې د سمندر د اوبو سطحه ۱ متر (۳ فوټه او ۳ انچه) زیاته کړي. د سویلي قطب ختیځه یخي پاڼه بیا تر ډېره ثابته ده او کېدای شي د اوسنۍ کچې ګرمښت د نسبت له مخې د اوبو سطحه یوازې له نیم متر (۱ فوټ او اته انچه) څخه تر ۰.۹ متره (۲ فوټه او ۱۱ انچه) پورې زیاته کړي چې د یخي پاڼې د بشپړ ۵۳.۳ متره (۱۷۵ فوټه) ډبلوالي په پرتله ډېره لږ کچه ده. د شاوخوا درې سانتي ګراد درجو (۵.۴ فارنهایت درجې) تودوخې په زیاتوالي سره د ویلکس حوضې او قطبي شفق یا ارورا حوضې په څېر سیمې کېدای شي د شاوخوا ۲۰۰۰ کلونو په دوره کې له منځه ولاړې شي چې له امله یې د سمندر د اوبو سطحه ۶.۴ متره (۲۱ فوټه) زیاتوالی مومي. د سویلي قطب د ختیځې برخې یخي پاڼه بیا د ۵ سانتي ګراد درجو (۱۸ فارنهایت درجې) تودوخې په زیاتوالی سره بشپړه ویلي کیږي او لږ تر لږه ۱۰ زره کاله وخت نیسي چې په بشپړه توګه له منځه ولاړه شي. <ref name="Carlson2018">{{Cite conference|last1=Carlson|first1=Anders E|last2=Walczak|first2=Maureen H|last3=Beard|first3=Brian L|last4=Laffin|first4=Matthew K|last5=Stoner|first5=Joseph S|last6=Hatfield|first6=Robert G|date=10 December 2018|title=Absence of the West Antarctic ice sheet during the last interglaciation|url=https://agu.confex.com/agu/fm18/meetingapp.cgi/Paper/421418|conference=American Geophysical Union Fall Meeting}}</ref><ref name="Lau2023">{{Cite journal|last1=Lau|first1=Sally C. Y.|last2=Wilson|first2=Nerida G.|last3=Golledge|first3=Nicholas R.|last4=Naish|first4=Tim R.|last5=Watts|first5=Phillip C.|last6=Silva|first6=Catarina N. S.|last7=Cooke|first7=Ira R.|last8=Allcock|first8=A. Louise|last9=Mark|first9=Felix C.|last10=Linse|first10=Katrin|date=21 December 2023|title=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial|journal=Science|language=en|volume=382|issue=6677|pages=1384–1389|doi=10.1126/science.ade0664|pmid=38127761|bibcode=2023Sci...382.1384L|s2cid=266436146|url=https://epic.awi.de/id/eprint/58369/1/science.ade0664%281%29.pdf}}</ref><ref name="Naughten2023">{{cite journal|last1=A. Naughten|first1=Kaitlin|last2=R. Holland|first2=Paul|last3=De Rydt|first3=Jan|title=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century|journal=Nature Climate Change|date=23 October 2023|volume=13|issue=11|pages=1222–1228|doi=10.1038/s41558-023-01818-x|s2cid=264476246|doi-access=free|bibcode=2023NatCC..13.1222N}}</ref><ref name="Garbe2020">{{Cite journal|last1=Garbe|first1=Julius|last2=Albrecht|first2=Torsten|last3=Levermann|first3=Anders|last4=Donges|first4=Jonathan F.|last5=Winkelmann|first5=Ricarda|date=2020|title=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet|journal=Nature|volume=585|issue=7826|pages=538–544|doi=10.1038/s41586-020-2727-5|pmid=32968257|bibcode=2020Natur.585..538G|s2cid=221885420|url=https://publications.pik-potsdam.de/pubman/item/item_24368}}</ref><ref name="ArmstrongMcKay2022">{{Cite journal|last1=Armstrong McKay|first1=David|last2=Abrams|first2=Jesse|last3=Winkelmann|first3=Ricarda|last4=Sakschewski|first4=Boris|last5=Loriani|first5=Sina|last6=Fetzer|first6=Ingo|last7=Cornell|first7=Sarah|last8=Rockström|first8=Johan|last9=Staal|first9=Arie|last10=Lenton|first10=Timothy|date=9 September 2022|title=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950|journal=Science|language=en|volume=377|issue=6611|pages=eabn7950|doi=10.1126/science.abn7950|pmid=36074831|hdl=10871/131584|s2cid=252161375|issn=0036-8075|hdl-access=free}}</ref><ref name="ArmstrongMcKayExplainer">{{Cite web|last=Armstrong McKay|first=David|date=9 September 2022|title=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer|url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/|access-date=2 October 2022|website=climatetippingpoints.info|language=en}}</ref><ref name="BEDMAP2-2013">{{cite journal|last1=Fretwell|first1=P.|display-authors=et al|title=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica|journal=The Cryosphere|volume=7|issue=1|page=390|date=28 February 2013|url=http://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf|access-date=6 January 2014|doi=10.5194/tc-7-375-2013|bibcode=2013TCry....7..375F|s2cid=13129041|doi-access=free|archive-date=16 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216072841/https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="Pan2021">{{Cite journal|last1=Pan|first1=Linda|last2=Powell|first2=Evelyn M.|last3=Latychev|first3=Konstantin|last4=Mitrovica|first4=Jerry X.|last5=Creveling|first5=Jessica R.|last6=Gomez|first6=Natalya|last7=Hoggard|first7=Mark J.|last8=Clark|first8=Peter U.|date=30 April 2021|title=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse|journal=Science Advances|volume=7|issue=18|doi=10.1126/sciadv.abf7787|pmid=33931453|pmc=8087405|bibcode=2021SciA....7.7787P}}</ref><ref name="Crotti2022">{{cite journal|last1=Crotti|first1=Ilaria|last2=Quiquet|first2=Aurélien|last3=Landais|first3=Amaelle|last4=Stenni|first4=Barbara|last5=Wilson|first5=David J.|last6=Severi|first6=Mirko|last7=Mulvaney|first7=Robert|last8=Wilhelms|first8=Frank|last9=Barbante|first9=Carlo|last10=Frezzotti|first10=Massimo|date=10 September 2022|title=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials|journal=Nature Communications|volume=13|issue=1|page=5328|doi=10.1038/s41467-022-32847-3|pmid=36088458|pmc=9464198|bibcode=2022NatCo..13.5328C}}</ref> == په تودوخه او هوا کې بدلونونه == سویلي قطب یا انترکتیکا د ځمکې پر مخ تر ټولو سړه او همدارنګه په منځنۍ کچه زیاته ارتفاع لرونکې لویه وچه ده. سربېره پر دې دغه لویه وچه د سویلي سمندر له خوا چاپېره شوې چې د بل هر سمندر په پرتله د تودوخې په جذب کولو کې اغېزمن دی. ورته مهال د کال په اوږدو کې بشپړه سمندري یخ لرونکې لویه وچه ده چې لوړه البډو (انعکاس) لري او د یخي پاڼې د سطحې انعکاس ته روڼتیا او سپینوالی بخښي. انترکتیکا د ځمکې پر سر یوازنۍ هغه برخه ده چېرې چې هر ژمی د اتومسفیری تودوخې بدلون واقع کیږي. په نورو ځایونو کې بیا د ځمکې اتومسفیر خپل تر ټولو ګرم حالت ته په نږدې کېدو دی او د لوړوالي په زیاتوالي سره یخ کیږي. په انترکتیکا کې د ژمي پر مهال د مرکزي انترکتیکا سطحه د اتومسفیر د منځنیو لایو څخه سړېږي. له همدې امله ګلخانه یي ګازونه په منځني اتومسفیر کې تودوخه رامنځته کوي او د هغو جریان د سطحې او همدارنګه د فضا پر لور کموي، د دې پر ځای چې په سادګۍ سره لوړو برخو ته د لاندني اتومسفیر د تودوخې له جریان مخه ونیسي. دغه اغېز د انترکتیکا د ژمي د موسم تر پایه دوام مومي. له همدې امله آن د هوا د حالاتو لومړنيو ماډلونو وړاندوینه کړې چې په انترکتیکا کې د تودوخې بهیر د نورو ځایونو په پرتله ظریف څرګندېږي. <ref name="Singh20202">{{Cite journal|last1=Singh|first1=Hansi A.|last2=Polvani|first2=Lorenzo M.|date=10 January 2020|title=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography|journal=npj Climate and Atmospheric Science|language=en|volume=3|issue=1|page=39|doi=10.1038/s41612-020-00143-w|s2cid=222179485|doi-access=free|bibcode=2020npCAS...3...39S}}</ref><ref name="Sejas2018">{{Cite journal|last1=Sejas|first1=Sergio A.|last2=Taylor|first2=Patrick C.|last3=Cai|first3=Ming|date=11 July 2018|title=Unmasking the negative greenhouse effect over the Antarctic Plateau|journal=npj Climate and Atmospheric Science|volume=1|issue=1|page=17|doi=10.1038/s41612-018-0031-y|pmid=33102742|pmc=7580794|bibcode=2018npCAS...1...17S}}</ref><ref>{{cite book|editor1-first=Houghton|editor1-last=John Theodore|chapter=Figure 9.8: Multi-model annual mean zonal temperature change (top), zonal mean temperature change range (middle) and the zonal mean change divided by the multi-model standard deviation of the mean change (bottom) for the CMIP2 simulations|chapter-url=http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/fig9-8.htm|title=Climate change 2001: the scientific basis: contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|year=2001|isbn=978-0-521-80767-8|url=https://archive.org/details/climatechange2000000unse|url-access=registration|access-date=2019-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330214626/http://grida.no/publications/other/ipcc_tar/?src=%2Fclimate%2Fipcc_tar%2Fwg1%2Findex.htm|archive-date=2016-03-30}}</ref> سربېره پر دې په دغه لویه وچه کې د هواپېژندنې له شلو څخه کم دایمي سټېشنونه شتون لري چې دوه یې په داخلي برخه کې دي، په داسې حال کې چې نور په اتومات بڼه ځای پر ځای شوي او مشاهداتي مخینه یې ۲۰مې پېړۍ ته اړوندېږي. په همدې ترتیب تر ۱۹۸۱ زکال پورې د سپوږمکیو پر مټ د هوا د تودوخې د اندازه کولو چارې پیل نه شوې هغه چې په معمول له وریځو پرته شرایطو ته اړونده چاره ده. له همدې امله د دغې لویې وچې اړوند ټولې شمېرې له شلمې پېړۍ راهیسې وړاندې شوې دي. په دغو کې یوازنۍ استثنا د انترکتیکا ټاپووزمه وه چېرې چې د ګرمېدو موضوع په سمه او جدي بڼه واضحه شوې ده: بالاخره دا څرګنده شوه چې دغه لویه وچه د شلمې پېړۍ له نیمايي راوروسته ۳ سانتي ګراد درجې (۵.۴ فارنهایت درجې) ګرمه شوې ده. د دغو محدودو شمېرو له مخې د ۲۰۰۰مې لسیزې په لومړیو کې څو خپرې شوې مقالې ښيي چې (له دغې ټاپو وزمې بهر) په انترکتیکا کې د بشپړ یخوالي یوې دورې شتون لرلی.<ref name="Comiso2000">{{cite journal|last=Comiso|first=Josefino C.|year=2000|title=Variability and Trends in Antarctic Surface Temperatures from In Situ and Satellite Infrared Measurements|journal=[[Journal of Climate]]|volume=13|issue=10|pages=1674–1696|bibcode=2000JCli...13.1674C|doi=10.1175/1520-0442(2000)013<1674:vatias>2.0.co;2|doi-access=free}} PDF available at AMS Online</ref><ref name="Thompson2002">{{cite journal|last1=Thompson|first1=David W. J.|last2=Solomon|first2=Susan|title=Interpretation of Recent Southern Hemisphere Climate Change|journal=[[Science (journal)|Science]]|url=http://ao.atmos.colostate.edu/other_papers/ThompsonSolomon_Science2002.pdf|volume=296|issue=5569|pages=895–899|year=2002|doi=10.1126/science.1069270|access-date=14 August 2008|pmid=11988571|bibcode=2002Sci...296..895T|s2cid=7732719|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811141844/http://ao.atmos.colostate.edu/other_papers/ThompsonSolomon_Science2002.pdf|archive-date=2011-08-11}} PDF available at Annular Modes Website</ref><ref>{{cite journal|last1=Chapman|first1=William L.|last2=Walsh|first2=John E.|year=2007|title=A Synthesis of Antarctic Temperatures|journal=Journal of Climate|volume=20|issue=16|pages=4096–4117|bibcode=2007JCli...20.4096C|doi=10.1175/JCLI4236.1|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite report|url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter11.pdf|title=Regional Climate Projections (In: Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change)|author1=J. H. Christensen|author2=B. Hewitson|author3=A. Busuioc|author4=A. Chen|author5=X. Gao|author6=I. Held|author7=R. Jones|author8=R.K. Kolli|author9=W.-T. Kwon|access-date=2007-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20071215200933/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter11.pdf|archive-date=15 December 2007|year=2007|author15=A. Rinke|author17=P. Whetton|author16=A. Sarr|author14=J. Räisänen|author13=C. G. Menéndez|author11=V. Magaña Rueda|author10=R. Laprise|author12=L. Mearns}}</ref><ref name="DAImpacts3">{{Cite web|title=Impacts of climate change|url=https://discoveringantarctica.org.uk/challenges/sustainability/impacts-of-climate-change/|access-date=15 May 2022|website=Discovering Antarctica|language=en-GB|archive-date=21 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230521024650/https://discoveringantarctica.org.uk/challenges/sustainability/impacts-of-climate-change/|url-status=dead}}</ref> == سرچينې == {{لړسرچينې}} gtrt671rkife00scpqnylsr6sqe5eqt 0 80661 363275 343296 2026-04-23T05:32:31Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363275 wikitext text/x-wiki {{وسله والې ډلې مالوماتبکس | نوم = هیئت تحریر شام | ځايي نوم = هیئة تحریر الشام | ځايي نومژبه = ar | نښان = دوتنه:تحرير شام لوګو.jpg | انځورسپيناوی =د هيئت تحرير شام نښان |نښان کچه =250px | جګړه = [[سوريې کورنۍ جګړه]]{{سخ}}او [[تروريزم پروړاندې جګړه]] | designated_as_terror_group_by = [[تحرير شام#ترهګرې ډلې په توګه ډلبندي کېدل|دلته وګورئ]] | فعاليت = ۲۸ جنوري ۲۰۱۷ – تراوسه | حالت = فعال | merger = * {{flagicon image|Flag of Jabhat Fatah al-Sham.svg}} [[فتح شام جبه]] * [[جيش الاحرار]] * {{flagicon image|Logo of Jaysh al-Sunna.png}} [[جيش السنه]] * [[لواء الحق (ادلب)|لواء الحق]] * [[نورالدين زنګي خوځښت]]<ref name=defect>{{cite web|url=http://syriadirect.org/news/nour-e-din-a-zinki-defects-from-hts-citing-unwillingness-to-end-rebel-infighting/|title=Nour e-Din a-Zinki defects from HTS, citing unwillingness to end rebel infighting|work=[[Syria Direct]]|date=20 July 2017|access-date=21 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170725191422/http://syriadirect.org/news/nour-e-din-a-zinki-defects-from-hts-citing-unwillingness-to-end-rebel-infighting/|archive-date=25 July 2017|url-status=live}}</ref> {{small|(جنوري–جون ۲۰۱۷)}} * {{flagicon image|Emblem of the Ansar al-Deen Front.svg}} [[جبهه انصار الدين]] {{small|(تر ۲۰۱۸)}} | ideology = * [[اسلامپالنه]] * [[اهل سنت]] پلويان<ref name=s>{{cite web |title=Affiliation with Tahrir Al-Sham; Reasons and Motives II |date=8 July 2022 |url=https://mena-studies.org/affiliation-with-tahrir-al-sham-reasons-and-motives-ii/ |publisher=MENA |access-date=8 July 2022 |archive-date=17 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817144233/https://mena-studies.org/affiliation-with-tahrir-al-sham-reasons-and-motives-ii/ |url-status=dead }}</ref> * [[سلفپالنه]]<ref>{{cite web |last1=Pierre |first1=Boussel |title=The new age of armed groups in the Middle East |url=https://www.frstrategie.org/en/publications/notes/new-age-armed-groups-middle-east-2022 |publisher=[[Foundation for Strategic Research]] |access-date=13 December 2022 |quote=Hayat Tahrir Al-Sham (HTS) is part of the neo-Islamist lineage which, without compromising on the Salafist exegesis, bases its action on the general interest (al-masa’il al-mursala).}}</ref> * [[سوريې ملتپالنه]]<ref name=N>{{cite news |last1=Tammy |first1=Lynn Palacios |title=Hayat Tahrir al-Sham's Top-Down Disassociation from al-Qaeda in Syria |newspaper=Jamestown |url=https://jamestown.org/program/hayat-tahrir-al-shams-top-down-disassociation-from-al-qaeda-in-syria/ |publisher=The Jamestown Foundation |access-date=28 April 2023}}</ref> * [[سوريې اپوزېسيون]] * [[سلفي جهادپالنه]] {{small|(پخوا)}}<ref name=N/> | لارښودان = * [[ابومحمد جولاني]] {{small|(۲۰۱۷اکتوبر راهيسي، پوځي او سياسي رسمي مشر)}}<ref name="jaber">{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2017/02/hayat-tahrir-al-sham-leader-calls-for-unity-in-syrian-insurgency.php|title=Hay'at Tahrir al Sham leader calls for 'unity' in Syrian insurgency|work=Long War Journal|first=Thomas|last=Joscelyn|date=10 February 2017|access-date=11 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170216005715/http://www.longwarjournal.org/archives/2017/02/hayat-tahrir-al-sham-leader-calls-for-unity-in-syrian-insurgency.php|archive-date=16 February 2017|url-status=live}}</ref><ref name=fate>{{cite web|url=http://www.huffpostarabi.com/2017/10/02/story_n_18159996.html|title=Julani is a temporary leader of the "Liberation of the Sham" .. This is the fate of its former leader|work=[[HuffPost]]|date=2 October 2017|access-date=2 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002165746/http://www.huffpostarabi.com/2017/10/02/story_n_18159996.html|archive-date=2 October 2017|url-status=dead}}</ref> * [[ابوجابر الشيخ]] <small>{{small|(مجلس شورا رئيس، او رسمي مشر تر اکتوبر ۲۰۱۷)}}</small><ref name="new entity">{{cite web |url=http://www.longwarjournal.org/archives/2017/01/al-qaeda-and-allies-announce-new-entity-in-syria.php |last=Joscelyn |first=Thomas |title=Al Qaeda and allies announce 'new entity' in Syria |website=Long War Journal |publisher=Foundation for Defense of Democracies |date=28 January 2017 |access-date=29 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529023948/http://www.longwarjournal.org/archives/2017/01/al-qaeda-and-allies-announce-new-entity-in-syria.php |archive-date=29 May 2017 |url-status=live}}</ref><ref name=fate/> * ابوعبیده کنسفره{{KIA}}{{سخ}}{{small|(پوځمشر)}}<ref>[https://english.iswnews.com/11874/a-prominent-tahrir-al-sham-commander-killed-in-southern-idlib/ A prominent Tahrir al-Sham commander killed in southern Idlib] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211007174152/https://english.iswnews.com/11874/a-prominent-tahrir-al-sham-commander-killed-in-southern-idlib/ |date=7 October 2021}}, Islamic World News</ref> | ځای = [[ادلب ولايت]]، [[سوريه]] | سيمه = [[سوريه]]{{سخ}}[[لېبنان]] {{small|(تر اګست ۲۰۱۷)}} | size = ~۳۱٬۰۰۰ {{small|(اټکل ۲۰۱۷)}}<ref name="surfacing">{{cite web|url=http://english.aawsat.com/2017/01/article55366551/syria-surfacing-haiat-tahrir-al-sham-threatens-truce|title=Syria: Surfacing of 'Hai'at Tahrir al-Sham' Threatens Truce|first=Nazeer|last=Rida|date=30 January 2017|publisher=Asharq Al-Awsat|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215122504/http://english.aawsat.com/2017/01/article55366551/syria-surfacing-haiat-tahrir-al-sham-threatens-truce|archive-date=15 February 2017|df=dmy-all}}</ref>{{سخ}}۱۵٬۰۰۰–۳۰٬۰۰۰ {{small|(اټکل ۲۰۱۸)}}<ref name="Reality Check team 2019">{{cite web|author=Reality Check team|title=Syria: Who's in control of Idlib?|website=BBC News|date=22 June 2019|url=https://www.bbc.com/news/world-45401474|access-date=25 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190727020858/https://www.bbc.com/news/world-45401474|archive-date=27 July 2019|url-status=live}}</ref><ref name="inevitable">{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/confrontation-idlib-remains-inevitable-181017083159556.html|title=A confrontation in Idlib remains inevitable|author=Joe Macaron|publisher=Al-Jazeera|date=17 October 2018|access-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027004204/https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/confrontation-idlib-remains-inevitable-181017083159556.html|archive-date=27 October 2018|url-status=live}}</ref>{{سخ}}۱۲٬۰۰۰–۱۵٬۰۰۰ {{small|(اټکل ۲۰۲۰)}}<ref name="Reality Check 2020">{{cite web|author=Zulfiqar Ali|title=Syria: Who's in control of Idlib?|website=BBC News|date=18 February 2020|url=https://www.bbc.com/news/world-45401474|access-date=10 March 2020}}</ref>{{سخ}}۱۵٬۰۰۰ {{small|(اټکل ۲۰۲۲)}}<ref name="documents-dds-ny.un.org">{{Cite web|url=https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N21/416/14/PDF/N2141614.pdf?OpenElement|title = Ods Home Page}}</ref> | partof = [[ادليب متحده نظامي شورا]]{{سخ}}[[الفتح المبين]] | allegiance = {{flagicon image|Flag of the Syrian Salvation Government.svg}} [[سوریې ژغورنې حکومت]]<ref>{{cite web |url=http://www.kas.de/wf/doc/kas_52977-1522-2-30.pdf?180629110003 |title=From Jabhat al-Nusra to Hay'at Tahrir al-Sham: Evolution, Approach and Future |author=Aymen Jawad al-Tamimi| publisher=[[Konrad-Adenauer-Stiftung]] and [[Al-Nahrain Center for Strategic Studies]] | date=2018|access-date=19 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180719083916/http://www.kas.de/wf/doc/kas_52977-1522-2-30.pdf?180629110003 |archive-date=19 July 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://syrianobserver.com/EN/features/21876/who_will_lead_idleb_new_salvation_government.html|title=Who Will Lead Idleb's New 'Salvation Government?'|author=[[Enab Baladi]]|publisher=Syrian Observer|date=9 November 2017|access-date=21 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821143737/https://syrianobserver.com/EN/features/21876/who_will_lead_idleb_new_salvation_government.html|archive-date=21 August 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://futureuae.com/ar-ae/Mainpage/Item/3750/cloning-chaos-why-national-salvation-governments-fail-in-the-arab-region|title=Cloning Chaos Why National Salvation Governments Fail in the Arab Region|first=Middle East, politics, GCC, Iran, Syria, Iraq, Egypt, Saudi Arabia, UAE, Nuclear deal, Yemen, Trump, MENA, Turkey, Gulf Crisis, Qatar, Future for Advanced Research and|last=Studies|website=راتلونکی مرکز|access-date=2024-12-11|archive-date=2020-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204013940/https://futureuae.com/ar-ae/Mainpage/Item/3750/cloning-chaos-why-national-salvation-governments-fail-in-the-arab-region|url-status=dead}}</ref> | allies = * {{flag|Turkey|size=22px}} ({{small|کله کله}})<ref>{{cite book|title=Rebel Governance in the Middle East |page=76|last1=Fraihat, Alijla | first1=Ibrahim, Abdalhadi | year=2023 | isbn=978-981-99-1334-3 | publisher=palgrave macmillan | doi= 10.1007/978-981-99-1335-0 | chapter=The State in Idlib: Hay’at Tahrir al-Sham and Complexity Amid the Syrian Civil War |first2=William | last2=Grant-Brook|s2cid=264040574 |quote=HTS’s most important foreign relationship at present is with Ankara. HTS has a close relationship with its northern neighbour, allowing Turkish soldiers’ presence in Idlib to uphold an unstable stalemate with Assad’s forces.}}</ref><ref>{{cite book|title=Jihadi Politics: The Global Jihadi Civil War, 2014–2019|first=Tore|last=Hamming|publisher=Hurst publishers|isbn=978-1-78738-702-7 |year=2022|location=London, UK|quote="Ahrar al-Sham (and later HTS) established close relations with Turkey. … In Syria, Turkey managed to establish close relations first with Ahrar al-Sham and subsequently with HTS."|pages=48, 396}}</ref><ref>{{cite news|title=Are Turkey and the Islamist HTS group in Syria's Idlib allies? |last1=Iddon | first1= Paul | date= 5 April 2021 | url=https://ahvalnews.com/hts/are-turkey-and-islamist-hts-group-syrias-idlib-allies | archive-url= https://web.archive.org/web/20230218032657/https://ahvalnews.com/hts/are-turkey-and-islamist-hts-group-syrias-idlib-allies | archive-date= 18 February 2023}}</ref><ref>{{Cite web |date=7 March 2023 |title=Containing Transnational Jihadists in Syria's North West |url=https://www.crisisgroup.org/middle-east-north-africa/east-mediterranean-mena/syria/239-containing-transnational-jihadists-syrias |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307180851/https://www.crisisgroup.org/middle-east-north-africa/east-mediterranean-mena/syria/239-containing-transnational-jihadists-syrias |archive-date=7 March 2023 |quote="..HTS declared that only it or al-Fatah al-Mubin, which it leads together with Turkish-backed factions (though it is the dominant force), could conduct military operations in Idlib." | publisher=International Crisis Group}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 April 2024 |title= SNA factions, HTS clash over crossing in Syria's Jarabulus |url=https://npasyria.com/en/105112/}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 April 2024 |url=https://english.enabbaladi.net/archives/2023/09/tahrir-al-sham-tests-turkey-over-a-strategic-crossing-ankara-halts-hts-greed/ |title=Tahrir al-Sham tests Turkey over a strategic crossing; Ankara halts HTS greed}}</ref> * {{flag|قطر|size=22px}} {{small|(ويل کيږي)}}<ref>{{Cite book |last=Sosnowski|first=Marika|title=Redefining Ceasefires: Wartime Order and Statebuilding in Syria |publisher=Cambridge University Press |year=2023 |isbn=978-1-00-934722-8 |location=Cambridge CB2 8EA, United Kingdom |pages=153}}</ref><ref>{{cite web|title=Trump Will Regret Changing His Mind About Qatar|url=https://foreignpolicy.com/2018/08/15/trump-will-regret-changing-his-mind-about-qatar/|author=Nawaf Obaid|work=[[Foreign Policy]]|date=15 August 2018|access-date=25 August 2018}}</ref> '''نادولتي پلويان''': * {{flagicon image|WataniaTahrirFlag.svg}} [[ازادۍ ملي جبهه]] {{small|(کله کله)}} * {{flagicon image|Flag of Ansar al-Islam.svg}} [[کوردي انصارالاسلام]] {{small|(جناح انشعابي)}} * {{flagicon image|Infobox Ajnad al-Kavkaz flag.png}} [[اجناد قفقاز]] * {{flagicon image|Flag of the Muslim Brotherhood.png}} [[اخوان‌المسلمین سوریه]]<ref>{{Cite book |last=Drevon, Haenni |first=Jerome, Patrick |title=How Global Jihad Relocalises and Where it Leads: The Case of HTS, the Former AQ Franchise in Syria |publisher=European University Institute |year=2021 |location=I – 50014 San Domenico di Fiesole (FI), Italy |pages=18, 29–31 |issn=1028-3625}}</ref><ref>{{Cite book |last=Y. Zelin |first=Aaron |title=The Age of Political Jihadism: A Study of Hayat Tahrir al-Sham |publisher=The Washington Institute for Near East Policy |year=2022 |isbn=979-8-9854474-4-6 |location=1111 19th Street NW, Suite 500, Washington DC 20036, USA |pages=11 |chapter=2: The Development of Political Jihadism}}</ref> * {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} کتیبه عبدالرحمان<ref>{{cite web|url=http://www.chechensinsyria.com/?p=25655|title=Tarkhan's Jamaat (Katiba İbad ar-Rahman) Fighting In Hama Alongside Muslim Shishani|date=29 January 2018|publisher=Chechens in Syria|access-date=4 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180204000107/http://www.chechensinsyria.com/?p=25655|archive-date=4 February 2018|url-status=live}}</ref> * {{flagicon image|Flag of Katibat al-Tawhid wal-Jihad.svg}} [[کتیبه توحید و جهاد]]<ref>{{Cite news |title=Борбор азиялык жихадчылар "Аль-Каидага" ант беришти |language=ky |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/kyrgyz/world-47025212 |access-date=2023-10-08}}</ref> * {{flagicon image|Flag of the Mountain of Islam Battalion.svg}} کتیبه جبل الاسلام<ref>{{cite web|url=http://www.aymennjawad.org/18251/the-factions-of-north-latakia|title=The Factions of North Latakia|first=Aymenn Jawad|last=Al-Tamimi|website=Aymenn Jawad Al-Tamimi|access-date=21 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180921034355/http://www.aymennjawad.org/18251/the-factions-of-north-latakia|archive-date=21 September 2018|url-status=live}}</ref> * {{flagicon image|Flag of the Turkistan Islamic Party in Syria.svg}} [[سوريې اسلامي تورکستاني حزب]] * [[File:JunudAlMakhdiFlag.png|25px]] [[جنود المهدي]]<ref>{{cite web|url=http://www.chechensinsyria.com/?p=25129|title=More Detailed Information & Interview With Newly-Formed Tatar Group Junud Al-Makhdi Whose Amir Trained In North Caucasus With Khattab|date=3 July 2016|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160906224306/http://www.chechensinsyria.com/?p=25129|archive-date=6 September 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2016/07/foreign-jihadists-advertise-role-in-latakia-fighting.php|title=Foreign jihadists advertise role in Latakia fighting - The Long War Journal|date=11 July 2016 |access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160915103030/http://www.longwarjournal.org/archives/2016/07/foreign-jihadists-advertise-role-in-latakia-fighting.php|archive-date=15 September 2016|url-status=live}}</ref> * [[ملحمه تاکتیکال]] * {{flagicon image|Flag of Katibat al-Ghuraba al-Turkestan.svg|size=20px}} [[کتیبه غرباء ترکستان]]<ref>{{cite web |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2018/01/new-uighur-jihadist-group-emerges-in-syria.php |title=New Uighur jihadist group emerges in Syria |author=Caleb Weiss |work=[[Long War Journal]] |date=18 January 2018 |access-date=19 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180119043418/https://www.longwarjournal.org/archives/2018/01/new-uighur-jihadist-group-emerges-in-syria.php |archive-date=19 January 2018 |url-status=live}}</ref> * {{flagicon image|Logo of the Army of Glory.png|size=20px}} [[جيش العزه]] * {{flagicon image|Logo of Ahrar al-Sham.svg|size=20px}} [[احرار الشام]] {{small|(کله کله)}}<ref name="bbc former ally">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-48353751 |title=Syria group Hayat Tahrir al-Sham and al-Qaeda legacy |work=BBC |date=22 May 2019 |access-date=9 April 2024 |quote=In July 2017 HTS captured large parts of Idlib Province following battles against rebel groups, including its former ally Ahrar al-Sham.}}</ref> * {{flagicon image| Flag of al-Qassam Brigades.svg|size=20px}} [[اکناف بیت‌المقدس]] {{small|(۲۰۱۸)}} * {{flagicon|سوريې اپوزېسيون}} [[ارتش ملی سوریه]] {{small|(کله کله)}}<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/05/turkey-backed-fighters-join-forces-hts-rebels-idlib-190522172523064.html|title=Turkey-backed fighters join forces with HTS rebels in Idlib|website=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]|date=10 July 2020}}</ref> | opponents = '''دولتي مخالفين''' * {{flag|سوریه}} * {{flag|ایران}} * {{flag|روسیه}} * {{flag|مصر}} * {{flag|د امريکا متحده ايالات}} * {{flag|اسرائيل}}<ref name="Hay'at Tahrir Al-Sham (HTS): Israel Purposely Choose Ramadan To Attack Aqsa Mosque To Provoke Muslims">{{cite news |last1=Hay'at Tahrir Al-Sham (HTS): Israel Purposely Choose Ramadan To Attack Aqsa Mosque To Provoke Muslims |first1=Hay'at Tahrir Al-Sham (HTS): Israel Purposely Choose Ramadan To Attack Aqsa Mosque To Provoke Muslims |title=Hay'at Tahrir Al-Sham (HTS): Israel Purposely Choose Ramadan To Attack Aqsa Mosque To Provoke Muslims |url=https://www.memri.org/jttm/hayat-tahrir-al-sham-hts-israel-purposely-choose-ramadan-attack-aqsa-mosque-provoke%C2%A0-muslims |access-date=12 October 2021 |agency=MEMRI TV |publisher=Al-Shami Al-Hr |date=12 May 2021}}</ref> * {{flag|Turkey}} {{small|(کله کله)}}<ref name="T">{{Cite web|url=https://www.dw.com/tr/mit-tırları-türkmenlere-mi-el-nusraya-mı-gidiyordu/av-57741030|title = MİT tırları Türkmenlere mi, el Nusra'ya mı gidiyordu?|language=tr|date=2021-06-01|website=[[Deutsche Welle]]}}</ref> '''نادولتي مخالفين''' * [[کتائب سيدالشهداء]] * [[عصائب اهل حق]] * {{flagicon image|Liwa Zainebiyoun infobox flag.png}} [[لشکر زينبيون]] * [[لشکر فاطميون]] * {{flagicon|سوريې اپوزېسيون}} [[سوريې ملي اوردو]] {{small|(کله کله)}} ** {{flagicon image|WataniaTahrirFlag.svg}} [[ازادۍ ملي جبهه]] {{small|(کله کله)}} ** سوريې آزادۍ غورځنګ * {{flagicon image|Logo of Ahrar al-Sham.svg|size=20px}} [[احرار الشام]] {{small|(کله کله)}}<ref name="bbc former ally"/> * {{flagicon image|Flag of Hizb ut-Tahrir.png}} [[حزب التحرير]]<ref>{{cite web |url=https://foreignpolicy.com/2019/09/19/idlib-faces-a-fearsome-future-islamist-rule-or-mass-murder-syria-civil-war-hayat-tahrir-al-sham/ |title=Idlib Faces a Fearsome Future: Islamist Rule or Mass Murder |date=19 September 2019 |access-date=22 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190920055615/https://foreignpolicy.com/2019/09/19/idlib-faces-a-fearsome-future-islamist-rule-or-mass-murder-syria-civil-war-hayat-tahrir-al-sham/ |archive-date=20 September 2019 |url-status=live}}</ref> * {{بيرغ|حزب الله}} * [[لواء ابوالفضل العباس]] * {{flagdeco|Iraq}} [[اسلامی مقاومت ستر غورځنګ]]<ref>{{cite web|url=https://syrian-mirror.net/ar/هجوم-مباغت-لهيئة-تحرير-الشام-في-ريف-حلب/|title=هجوم مباغت لهیئة تحریر الشام فی ریف حلب یسفر عن مقتل 10 عناصر من میلیشیا النجباء العراقیة|date=12 September 2017|access-date=21 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610070915/https://syrian-mirror.net/ar/%d9%87%d8%ac%d9%88%d9%85-%d9%85%d8%a8%d8%a7%d8%ba%d8%aa-%d9%84%d9%87%d9%8a%d8%a6%d8%a9-%d8%aa%d8%ad%d8%b1%d9%8a%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%a7%d9%85-%d9%81%d9%8a-%d8%b1%d9%8a%d9%81-%d8%ad%d9%84%d8%a8/|archive-date=10 June 2019|url-status=live}}</ref> * {{flag|ISIL}} * [[File:Flag of al-Qaeda.svg|25px]] [[القاعده]] {{small|(از ۲۰۲۰)}} ** {{flagicon image|Guardians Of Religion INFOBOX flag.png}} [[حراس الدین]] | battles = '''[[سوريې کورنۍ جګړه]]''' * [[د سوریې د کورنۍ جګړې پر مهال د یاغیانو ترمنځ نښتې]] ** [[په ادلیب ولایت کې شخړې (جنوري-مارچ ۲۰۱۷)]]<ref>{{cite news |date=14 February 2017 |title=Syria war: 'Dozens killed' as jihadists clash in Idlib |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-38966601 |newspaper=BBC News |access-date=22 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018121613/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-38966601 |archive-date=18 October 2017 |url-status=live}}</ref><ref name="newsok">{{cite news |last=Mroue |first=Bassem |date=14 February 2017 |title=Clashes between 2 extremist groups kill scores in Syria |url=http://newsok.com/clashes-between-2-extremist-groups-kill-scores-in-syria/article/feed/1167334 |newspaper=Associated Press |location=Beirut |access-date=20 February 2017 |archive-date=9 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200309231239/http://newsok.com/clashes-between-2-extremist-groups-kill-scores-in-syria/article/feed/1167334 |url-status=dead}}</ref> ** [[ادلب ولايت نښتې (جون ۲۰۱۷)]] ** [[د سوريې د ازادۍ جبهې او تحرير الشام خپلمنځي جګړه]] }} '''هيئت تحرير الشام''' {{Lang-ar|هيئة تحرير الشام}} " '''د سوریې د ازادۍ سازمان''' " یا " '''د لیونټ لیبریشن کمېټه''' " چې عموما '''د تحریر الشام''' په نوم پېژندل کیږي، یوه فعاله سني اسلام پاله وسله واله ډله ده چې [[د سوریې کورنۍ جګړه|د سوریې په کورنۍ جګړه کې]] ښکېله ده. دا ډله د ۲۰۱۷ زېږديز د جنورۍ په ۲۸ د جبهت فتح الشام (پخوانۍ النصره جبهه)، انصارالدین جبهه، جیش السنة، لاوا الحق او نورالدین الزنګي غورځنګ د يوځای کېدو څخه جوړه شوه. د اعلان وروسته اضافي ډلې او اشخاص یوځای شول. یوځای شوې ډله اوس مهال د جبهت فتح الشام او د احرار الشام پخوانیو مشرانو لخوا رهبري کیږي ، که څه هم د لوړپوړو چارواکو په ډله کې د نورو ډلو مشران هم شته، خو [[احرار الشام|د احرار الشام]] څخه ډلې ډېری اشخاص پکې ګومارل شوي دي، چې محافظه کاره سلفيان ګڼل کيږي. انصارالدین محاذ <ref name="auto92">{{حوالہ ویب|url=http://nedaa-sy.com/en/news/4175|title=New component split from "Hay'at Tahrir al-Sham"|website=Syria Call|date=9 February 2018|accessdate=10 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180213075603/http://www.nedaa-sy.com/en/news/4175|archivedate=13 February 2018}}</ref> او نورالدین زنګي تحریک له تحریر الشام څخه جلا شوې ډلې دي. په ۲۰۱۹ز کال کې د يو اټکل له مخې دې ډلې ۰۲۰,۰۰۰ غړي درلودل. <ref name="eightyears2">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-48056433|title=Osama bin Laden: Eight years after his death, where is al-Qaeda?|last=Ali|first=Zulfiqar|date=7 May 2019|accessdate=20 May 2019|website=BBC|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190509103908/https://www.bbc.com/news/world-asia-48056433|archivedate=9 May 2019}}</ref> د یوځای کېدو سره سره، په تحریر الشام په پټه توګه د [[القاعده|القاعده ډلې]] د سوریې څانګې تور لګول شوی او د القاعده ډلې نږدې ملګرې ګڼل کيږي، <ref name="eightyears3">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-48056433|title=Osama bin Laden: Eight years after his death, where is al-Qaeda?|last=Ali|first=Zulfiqar|date=7 May 2019|accessdate=20 May 2019|website=BBC|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190509103908/https://www.bbc.com/news/world-asia-48056433|archivedate=9 May 2019}}</ref> او د دې ډلې ډېری لوړ پوړي غړي، په ځانګړې توګه ابو جابر، د القاعده سخت نظرۍ په تور نيول شوی دی. <ref name="al-Qaeda's grand plan2">{{حوالہ ویب|url=http://stopterrorfinance.org/stories/511082466-al-qaeda-s-grand-plan-for-syria-passes-through-hayat-tahrir-al-sham|title=Al-Qaeda's Grand Plan for Syria Passes Through Hayat Tahrir al-Sham|first=CATF|last=Reports|accessdate=20 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170430221229/http://stopterrorfinance.org/stories/511082466-al-qaeda-s-grand-plan-for-syria-passes-through-hayat-tahrir-al-sham|archivedate=30 April 2017}}</ref> په هرصورت، تحریر الشام ډلې په رسمي ډول د القاعده ډلې برخه کېدل رد کړي او په یوه بیان کې یې ویلي چې دا ډله "یو خپلواکه اداره ده او د پخوانیو سازمانونو یا ډلو توسیع او برخه نه ده". <ref name="jaber2">{{حوالہ ویب|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2017/02/hayat-tahrir-al-sham-leader-calls-for-unity-in-syrian-insurgency.php|title=Hay'at Tahrir al Sham leader calls for 'unity' in Syrian insurgency|website=Long War Journal|first=Thomas|last=Joscelyn|date=10 February 2017|accessdate=11 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170216005715/http://www.longwarjournal.org/archives/2017/02/hayat-tahrir-al-sham-leader-calls-for-unity-in-syrian-insurgency.php|archivedate=16 February 2017}}</ref> سربېره پردې، ځینې ډلې لکه نورالدین الزنګي چې د انضمام یوه برخه وه، یو وخت د امریکا لخوا ملاتړ کېده. هيئت تحریر الشام د نجات الشام (د سوریې د نجات) حکومت سره ، په ادلب ولایت کې د سوریې د اپوزیسیون یو بدیل حکومت په توګه بیعت وکړ . <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.enabbaladi.net/archives/2017/09/syrian-general-conference-faces-interim-government-idlib/|title=The Syrian General Conference Faces the Interim Government in Idlib|date=18 September 2017|publisher=Enab Baladi|accessdate=13 December 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171123205055/http://english.enabbaladi.net/archives/2017/09/syrian-general-conference-faces-interim-government-idlib/|archivedate=23 November 2017}}</ref> == تاریخ == === شاليد === النصره/جی اېف اېس د ۲۰۱۵-۱۶ په ډېری برخه کې د حصار الشام سره همکاري کړې. د احرار الشام نامتو عالم ابو جابر له اوږدې مودې راهیسې د النصره په القاعده پورې تړلې ډلې د یاغیانو د ملاتړ په توګه نیوکه کړې او د اسلامي باغي ډلو د یووالي لپاره هڅې يې کړې دي. <ref name="Joscelyn 2016 unite behind2">{{حوالہ ویب|last=Joscelyn|first=Thomas|title=Aleppo-based rebel groups reportedly unite behind Ahrar al Sham's former top leader|website=FDD's Long War Journal|date=20 February 2016|url=//www.longwarjournal.org/archives/2016/02/zleppo-based-rebel-groups-unite-behind-ahrar-al-sham-former-top-leader.php|accessdate=18 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180828090713/https://www.longwarjournal.org/archives/2016/02/zleppo-based-rebel-groups-unite-behind-ahrar-al-sham-former-top-leader.php|archivedate=28 August 2018}}</ref> هغه په احرار الشام کې د ډېرو اسلامپالو او لږ ملتپالو ډلو مشري کوله، جیش الاحرار، چې په جی اېف اېس کې د احرار الشام د ادغام ملاتړ کوي. د ۲۰۱‍۶ز کال په وروستیو کې د ادغام په اړه خبرې وشوې، خو بريالۍ نشوې. د ۲۰۱۷ ز کال په پیل کې، احرار الشام په ادليب کې د سیالو اسلامپالو ډلو سره يوځای شو، مګر جیش الاحرار د احرار الشام څخه جلا شو ترڅو په یوه نوي سازمان، جی ډي اېف سره یوځای شي. <ref name="Combating Terrorism Center at West Point 2018 How al-Qa`ida Lost Control2">{{حوالہ ویب|title=How al-Qa'ida Lost Control of its Syrian Affiliate: The Inside Story – Combating Terrorism Center at West Point|last=Charles Lister|website=Combating Terrorism Center at West Point|date=15 February 2018|url=https://ctc.usma.edu/al-qaida-lost-control-syrian-affiliate-inside-story/|accessdate=19 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181201145330/https://ctc.usma.edu/al-qaida-lost-control-syrian-affiliate-inside-story/|archivedate=1 December 2018}}</ref> === جوړښت === عبدالله المحیسي، ابو طاهر الحموي او عبدالرزاق المهدي د دې ډلې په جوړولو کې مهم غړي دي .  <sup class="noprint Inline-Template noprint Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ويکيپېډيا:تصديق وړتيا|<span title="This claim needs references to better sources.">ښه&nbsp;سرچینه&nbsp;اړین</span>]]'' &#x5D;</sup> نوی تشکیل د جنوري په۲۸ مه، ۲۰۱۷ز کې اعلان شو. د سوریې د شنونکي چارلس لیسټر په وینا، احرار الشام د ايچ ټي اېس شاوخوا ۸۰۰-۱,۰۰۰ وفاداران له لاسه ورکړي، مګر د صفور الشام، جیش المجاهدین، فتاق اتحادیې او مغرب، د حلب د جبهې او جیش الاسلام په لیکو کې له ۶,۰۰۰-۸,۰۰۰ څخه ډېر نوي غړي ترلاسه کړي دي. <ref name="Combating Terrorism Center at West Point 2018 How al-Qa`ida Lost Control3">{{حوالہ ویب|title=How al-Qa'ida Lost Control of its Syrian Affiliate: The Inside Story – Combating Terrorism Center at West Point|last=Charles Lister|website=Combating Terrorism Center at West Point|date=15 February 2018|url=https://ctc.usma.edu/al-qaida-lost-control-syrian-affiliate-inside-story/|accessdate=19 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181201145330/https://ctc.usma.edu/al-qaida-lost-control-syrian-affiliate-inside-story/|archivedate=1 December 2018}}</ref> === ځواکمنېدل (د جنوري څخه تر اګست ۲۰۱۷) === [[دوتنه:Hayat_Tahrir_al-Sham_fighters_in_Mushairfa,_northeastern_Hama.png|ښي|بټنوک|250x250px| د ۲۰۱۷ ز کال د اکتوبر مياشتې عملياتو په ترڅ کې د تحریر الشام يو جنګیالی چې [[حما|د حما]] په شمال ختیځ کې د مشیفه کلي په جګړه کې برخه اخلي]] د جنورۍ په ۳۰ مه، د باب الحوا په پوله او نورو نږدې سیمو کې د تحریر الشام او احرار الشام لخوا د تحرکاتو راپورونه ورکړل شوي، او دا چې دواړه ډلې د بل پړاو نښتو لپاره چمتووالی نیسي. د جنوري په ۳۰ مه، راپور ورکړل شو چې تحریر الشام شاوخوا ۳۱,۰۰۰ جنګیالي لري، په داسې حال کې چې د مارچ په میاشت کې شنونکي چارلس لیستر وویل چې "شاید تر ۱۲,۰۰۰ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5D; &#x5B; ''[[ويکيپېډيا:سرچينه پکارده|<span title="اس دعوے کے مستند مآخذ درکار ہیں۔ (November 2018)">پورې</span>]]''</sup> جنګيالي ولري". د دې ډلې له جوړېدو سمدستي وروسته، ډېری سیمه يیزو سوریانو '''دې ډلې ته د حوثیانو نوم ورکول''' '''پیل کړل''' ، چې یو عربي مخفف دی چې د هڅوونکي مانا لري، د "داش" لیبل ته ورته چې د عربي نړۍ په ډېرو برخو کې کارول کیږي. دې لیبلینګ په ډاګه کړه چې ډېری سوریایي وګړو د التحریر الشام لهاو داعش ترمنځ کوم توپير ونه ليده، په ځانګړې توګه د تحریر الشام وروستي بریدونه او په۲۰۱۴ز کې د یاغي پوځيانو په وړاندې د داعش بريدونه يوشان ګڼل شوي دي.<ref name="reshapes2">{{حوالہ ویب|url=http://henryjacksonsociety.org/2017/02/06/analysis-al-qaeda-reshapes-the-insurgency-in-northern-syria/|title=Analysis: 'Al-Qaeda Reshapes the Insurgency in Northern Syria'|date=6 February 2017|last=Kyle Orton|publisher=[[Henry Jackson Society]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170210104907/http://henryjacksonsociety.org/2017/02/06/analysis-al-qaeda-reshapes-the-insurgency-in-northern-syria/|archivedate=10 February 2017}}</ref> HT == سرچينې == {{لړسرچينې}} suaxl66eg4cnq54l2gq5rvprmfiqax4 2 86562 363265 361542 2026-04-23T03:48:25Z شاه زمان پټان 26102 363265 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{کارن:شاه زمان پټان/شرط|{{#switch:{{{1|}}} | پيلنۍ = {{{!}} class = "wikitable" ! سرليک ! مخونو {{سخ}} شمېر {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:نېټه وار تاريخ تېر مخونو ړنګول|هغه مخونه چې نېټه وار تاريخ تېر نښلنونه لري]] {{!}} align="center" {{#ifexpr: {{formatnum: {{PAGESINCAT:نېټه وار تاريخ تېر مخونو ړنګول|pages}}|R}} > 15 | style ="background: red; color: white;" | {{#ifexpr: {{formatnum: {{PAGESINCAT:نېټه وار تاريخ تېر مخونو ړنګول|pages}}|R}} > 5 | style ="background: yellow;" | style="background: lightgreen;" }} | }} {{!}} {{PAGESINCAT:نېټه وار تاريخ تېر مخونو ړنګول|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:چټک ړنگېدو لپاره نوماندې تشې وېشنيزې|چټک ړنگېدو لپاره نوماندې تشې وېشنيزې]] {{!}} align="center" {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:چټک ړنگېدو لپاره نوماندې تشې وېشنيزې|pages}}|R}} > 2 | style="background: red; color: white;" | {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:چټک ړنگېدو لپاره نوماندې تشې وېشنيزې|pages}}|R}} > 0 | style="background: yellow;" | style="background: lightgreen;" }} | }} {{!}} {{PAGESINCAT:چټک ړنگېدو لپاره نوماندې تشې وېشنيزې|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه]] {{!}} align="center" {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}}|R}} > 25 | style="background: red; color: white;" | {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}}|R}} > 15 | style="background: yellow;" | style="background: lightgreen;" }} | }} {{!}} {{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}} {{!}}- {{!}}} | يوه‌نۍ= {{{!}} class = "wikitable" ! سرليک !مخونو{{سخ}}شمېر {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د ژغورل شويو کينډيو سمون غوښتنې|د ژغورل شويو کينډيو سمون غوښتنې]] {{!}} align="center" {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د ژغورل شويو کينډيو سمون غوښتنې|pages}}|R}} > 5 | style="background: red; color: white;" | {{#ifexpr:{{formatnum:{{PAGESINCAT:د ژغورل شويو کينډيو سمون غوښتنې|pages}}|R}} > 2 | style="background: yellow;" | style="background: lightgreen;" }} | }} {{!}} {{PAGESINCAT:د ژغورل شويو کينډيو سمون غوښتنې|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه]] {{!}} align="center" {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}}|R}} > 25 | style="background: red; color: white;" | {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}}|R}} > 15 | style="background: yellow;" | style="background: lightgreen;" }} | }} {{!}} {{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}} {{!}}- {{!}}} | درې‌نۍ = {{{!}} class = "wikitable" ! سرليک ! مخونو{{سخ}}شمېر {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:بې وېشنيزو مخونه|بې وېشنيزو مخونه]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:بې وېشنيزو مخونه|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:البوم مالوماتبکسونه چې پوښ نه لري|البوم مالوماتبکسونه چې پوښ نه لري]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:البوم مالوماتبکسونه چې پوښ نه لري|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه]] {{!}} align="center" {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}}|R}} > 25 | style="background: red; color: white;" | {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}}|R}} > 15 | style="background: yellow;" | style="background: lightgreen;" }} | }} {{!}} {{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}} {{!}}- {{!}}} | درې‌نۍ = {{{!}} class = "wikitable" ! سرليک ! مخونو{{سخ}}شمېر {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:بې وېشنيزو مخونه|بې وېشنيزو مخونه]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:بې وېشنيزو مخونه|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:تبليغاتي وينگ لرونکې ليکنې|مقاله‌های با لحن تبلیغاتی]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:تبليغاتي وينگ لرونکې ليکنې|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:چټک ړنگېدو لپاره نوماندې تشې وېشنيزې|چټک ړنگېدو لپاره نوماندې تشې وېشنيزې]] {{!}} align="center" {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:چټک ړنگېدو لپاره نوماندې تشې وېشنيزې|pages}}|R}} > 2 | style="background: red; color: white;" | {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:چټک ړنگېدو لپاره نوماندې تشې وېشنيزې|pages}}|R}} > 0 | style="background: yellow;" | style="background: lightgreen;" }} | }} {{!}} {{PAGESINCAT:چټک ړنگېدو لپاره نوماندې تشې وېشنيزې|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه]] {{!}} align="center" {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}}|R}} > 25 | style="background: red; color: white;" | {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}}|R}} > 15 | style="background: yellow;" | style="background: lightgreen;" }} | }} {{!}} {{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}} {{!}}- {{!}}} | څلورنۍ = {{{!}} class = "wikitable" ! سرليک ! مخونو{{سخ}}شمېر {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:هغه ليکنې چې برخو ته اړتيا لري|هغه ليکنې چې برخو ته اړتيا لري]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:هغه ليکنې چې برخو ته اړتيا لري|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:ټولې پای‌تړلې ليکنې|ټولې پای‌تړلې ليکنې]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:ټولې پای‌تړلې ليکنې|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه]] {{!}} align="center" {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}}|R}} > 25 | style ="background: red; color: white;" | {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}}|R}} > 15 | style ="background: yellow;" | style="background: lightgreen;" }} | }} {{!}} {{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}} {{!}}- {{!}}} | پېنځه‌نۍ = {{{!}} class = "wikitable" ! سرليک ! مخونو{{سخ}}شمېر {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:CS1 errors: missing title|هغه مخونه چې د وېب‌سرچينې سرليک پرته وېب سرچينې لري]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:وېشنيزه:CS1 errors: missing title|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:CS1 errors: dates|وېب تېروتنې:پېښليک]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:CS1 errors: dates|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه]] {{!}} align="center" {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}}|R}} > 25 | style="background: red; color: white;" | {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}}|R}} > 15 | style="background: yellow;" | style="background: lightgreen;" }} | }} {{!}} {{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}} {{!}}- {{!}}} | ادينه = {{{!}} class = "wikitable" ! سرليک ! مخونو{{سخ}}شمېر {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د نيمه ژغورل شويو کينډيو سمون غوښتنې|د نيمه ژغورل شويو کينډيو سمون غوښتنې]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:د نيمه ژغورل شويو کينډيو سمون غوښتنې|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:ښايي د ناسمو کينډيو کارولو سره سمون غوښتنې|ښايي د ناسمو کينډيو کارولو سره سمون غوښتنې]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:ښايي د ناسمو کينډيو کارولو سره سمون غوښتنې|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:هغه ليکنې چې څومانيز تړوني ته اړتيا لري|هغه ليکنې چې څومانيز تړوني ته اړتيا لري]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:هغه ليکنې چې څومانيز تړوني ته اړتيا لري|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه]] {{!}} align="center" {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}}|R}} > 20 | style="background: red; color: white;"| {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}}|R}} > 10 | style="background: yellow;" | style="background: lightgreen;" }} | }} {{!}} {{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}} {{!}}- {{!}}} | }} {{کارن:شاه زمان پټان/د مبا غوښتنې وېشنيزه}}}}</includeonly> acoadg22uqrryg6f8q5kcmwnlcrtdha 0 87040 363271 362960 2026-04-23T03:58:24Z شاه زمان پټان 26102 363271 wikitext text/x-wiki {{پوځي جګړې مالوماتبکس}} {| class="infobox" style="width:25em; border:1px solid #aaa; background:#f9f9f9; float:left; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%; direction:rtl; border-spacing:3px;" |+ style="font-size:125%; font-weight:bold; background:#b0c4de; padding:5px;" |د شېخ سعید پاڅون ! colspan="2" style="background:#e8e8e8; text-align:center;" |په ترکیه کې د کردانو د پاڅونونو برخه |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:5px;" |[[دوتنه:Cumhuriyet_March_30,_1925.jpg|250x250پېکسل]] <small>د پاڅون د سیمو تاریخي نقشه (۱۹۲۵)</small> |- ! style="text-align:right; color:#0645ad;" |نېټه |۸ فبروري – مارچ ۱۹۲۵ |- ! style="text-align:right; color:#0645ad;" |ځای |ایلازیګ، بینګول، دیاربکر او ماردین سیمې |- ! style="text-align:right; color:#0645ad;" |پایله |د ترکیې پریکنده بریا، د پاڅون ځپل |- ! colspan="2" style="background:#b0c4de; text-align:center;" |ښکېلې غاړې |- | style="width:50%; text-align:center; border-left:1px solid #aaa; vertical-align:top;" |'''د کردانو ملت''' (سني زازاګان او کردان) | style="width:50%; text-align:center; vertical-align:top;" |[[دوتنه:Flag_of_Turkey.svg|20x20پېکسل]] '''ترکیه''' |- ! colspan="2" style="background:#b0c4de; text-align:center;" |قوماندانان او مشران |- | style="text-align:center; border-left:1px solid #aaa; vertical-align:top;" |شېخ سعید پیران | style="text-align:center; vertical-align:top;" |مصطفی کمال اتاترک کاظم ایمان (درېیم لښکر) مرسل باکو (اووم لښکر) ناسي ډینیز (پنځم لښکر) |- ! colspan="2" style="background:#b0c4de; text-align:center;" |ځواکونه |- | style="text-align:center; border-left:1px solid #aaa; vertical-align:top;" |۱۵,۰۰۰ کسان | style="text-align:center; vertical-align:top;" |۲۵,۰۰۰ تر ۵۲,۰۰۰ سرتېري |- ! colspan="2" style="background:#b0c4de; text-align:center;" |مرګ ژوبله او زیانونه |- | colspan="2" style="text-align:center;" |۱۵,۰۰۰ – ۲۰,۰۰۰ یا ۴۰,۰۰۰ – ۲۵۰,۰۰۰ وژل شوي غیرنظامیان |} '''د شیخ سعید پلوي پیران پاڅون''' په ۱۹۲۵ کال کې [[کوردان|د کردانو]] لخوا د ترکیې په کردستان کې د خپلو ملي حقونو د ساتنې لپاره پاڅون و، کوم چې د [[مصطفی کمال اتاترک|اتاترک]] لخوا رد شوي وو. شیخ سعید پیران [[مصطفی کمال اتاترک|د اتاترک]] په وړاندې [[کوردان|د کردانو]] د لوی پاڅون مشر و، چې د کردانو په تاریخ کې ''د شیخ سعید پاڅون'' په نوم پیژندل کیږي. د دې پاڅون مرکز د کردانو ډیری سیمې وې، پشمول د ترکیې په کردستان کې [[دیاربکر|دیار باقر]] ، درسیم ، مردین او نور. == د بغاوت شالید == د ترکیې جمهوریت په لومړیو کلونو کې د کردانو ضد یو قوي سیاست موجود و. مصطفی کمال پاشا د ۱۹۲۳ کال د جنوري په ۱۴مه په [[اسکي ښار|ایسکیشهیر]] کې دوه مهمې مسلې مطرح کړې، د موصل ولایت او د کردانو پوښتنه. اتاترک وویل چې برتانویان غواړي هلته (په اوسني شمالي عراق کې) یو کرد دولت جوړ کړي. که دوی دا کار وکړي، نو دا مفکوره به زموږ د پولو دننه کردانو ته خپره شي. د دې د مخنیوي لپاره، موږ باید سویلي پولې ته ورسیږو. د سور تړون د کردانو لپاره حقونه برابر کړي وو، او د برتانیا لومړي وزیر [[ډیویډ لویډ جورج|لویډ جورج]] د ۱۹۲۰ کال د می په ۱۹مه د سان ریمو په کنفرانس کې ویلي وو چې کردان د عثمانیانو وروسته د یو لوی دولت پرته ژوندي نشي پاتې کیدی. د سیمې په اړه د برتانیا د پالیسۍ په اړه، اتاترک وویل چې د ټولو خواوو او د ترکي دولت لخوا د کردستان منل باید ومنل شي. خو څه موده وروسته، ترکانو د برتانوي حکومت قانع کړ چې که کردستان جوړ شي، نو د موصل ولایت او نورو ځایونو کې چې کردان پکې ژوند کوي، د برتانوي ګټو خوندي کول ستونزمن وي. د ترکیې حکومت د لوزان په کنفرانس کې د برتانویانو سره دوه اړخیزې خبرې اترې وکړې ترڅو د کردستان او موصل د کردستان ولایت د جوړولو په اړه شخړه حل کړي. دوی د کردستان دولت د نه جوړولو په اړه موافقه وکړه، مګر د موصل ولایت په اړه خبرې اترې کومې پایلې ته ونه رسیدې. پریکړه وشوه چې دا موضوع [[د ملتونو لیګ|د ملتونو ټولنې]] ته راجع شي. په هرصورت، د اګست په 6، 1924 کې، د ملتونو ټولنې د بریتانیا په ګټه رایه ورکړه، او برتانویانو د موصل ولایت قضیه وګټله. په 1923 کې، د لوزان په تړون کې د کردانو حقونه له منځه یوړل شول. په نا امیدۍ کې، کردانو په 1925 کې د شیخ سعید پیران په مشرۍ په ټولیزه وسله واله مبارزه پیل کړه. == د ټول هیواد پاڅون پیل == [[دوتنه:Sheikh_Sherif,_Sheikh_Said,_Kasim,_Sheikh_Abdullah.jpg|بټنوک|279x279پېکسل|د شیخ سعید پیران انځور، ښي خوا ته (ناست دی)]] هغه اصلي پاڅون چې په ترکیه کې د کردانو په تاریخ کې د یاد وړ دی د ترکیې د کردستان په سیمه کې د ۱۹۲۵ کال پاڅون دی چې مشري یې شیخ سعید کوله، ددي سره ږد کرد هویت ټول عامه څرګندونې غیرقانوني شوې، چې په پایله کې یې کردان د نورو بغاوتونو لپاره چمتو کړل. د شیخ سعید پاڅون د ۱۹۲۵ کال په فبروري کې پیل شو. د شاوخوا ۱۵۰۰۰ جنګیالیو څخه چې د ۵۲۰۰۰ ترکي سرتیرو په وړاندې یې په پاڅون کې برخه اخیستې وه، ټولو اصلي کرد قبیلو برخه اخیستې وې. پاڅون د زازه په سیمه کې پیل شو او د کردستان ډیری ولایتونه یې پوښلي وو، لکه دیاربکر او مردین. د شیخ سعید پاڅون په ترکیه کې د کردانو د قومي غورځنګ لومړی پراخ پاڅون و. د پاڅون اصلي تنظیم کوونکی د آزادۍ ټولنې خپلواک کردستان ټولنه وه. د آزادۍ هدف دا و چې کردان د ترکي ظلمونو څخه آزاد کړي او په دې توګه د دوی د هیواد لپاره لویه آزادي او پرمختګ ترلاسه کړي. د ۱۹۲۵ کال د مارچ په میاشت کې پاڅون تقریبا پای ته رسیدلی و، او د جون په ۲۹مه نیټه د شیخ سعید او د پاڅون نور مشران اعدام شول. د ۱۹۲۷ کال په مني کې، شیخ عبدالرحمن (د شیخ سعید ورور) په پالو او مالاتیا کې د ترکي ځواکونو په مرکزونو باندې یو لړ بریدونه پیل کړل. دوی د ایرزورم په جنوب کې لوړوالی هم ونیول. د ترکیې پوځ د یاغیانو په وړاندې د هوایي ځواک څخه کار واخیست، په ماردین کې یې پنځه الوتکې وکارولې. د ۱۹۲۷ کال په اکتوبر کې، کرد یاغیانو برید وکړ او بایزید یې ونیول. د شیخ سعید ورور هڅه وکړه چې په کردستان کې د څو پوځي اډو په برید سره د ترکیې حکومت څخه غچ واخلي.خو هیڅ دایمي لاسته راوړنه ونه موندله شوه. د ترکي ځواکونو له رسیدو وروسته دوی له سیمې څخه وشړل شول. بغاوت بالاخره مات شو. په ۱۹۲۹ کال کې، د احسان نوري پاشا بغاوت د کردانو د خاورې یوه لویه سیمه کنټرول کړه، او دا بغاوت هم د ۱۹۳۰ کال پورې د ترکي پوځ لخوا وځپل شو. == سرچینې == {{لړسرچينې|۲}} [[وېشنيزه:CS1 errors: dates]] nxzoi0w0n3u0dup9go5zco3c8r6ayzr 363278 363271 2026-04-23T07:51:47Z Andar ba ba 39180 363278 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:25em; border:1px solid #aaa; background:#f9f9f9; float:left; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%; direction:rtl; border-spacing:3px;" |+ style="font-size:125%; font-weight:bold; background:#b0c4de; padding:5px;" |د شېخ سعید پاڅون ! colspan="2" style="background:#e8e8e8; text-align:center;" |په ترکیه کې د کردانو د پاڅونونو برخه |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:5px;" |[[دوتنه:Cumhuriyet_March_30,_1925.jpg|250x250پېکسل]] <small>د پاڅون د سیمو تاریخي نقشه (۱۹۲۵)</small> |- ! style="text-align:right; color:#0645ad;" |نېټه |۸ فبروري – مارچ ۱۹۲۵ |- ! style="text-align:right; color:#0645ad;" |ځای |ایلازیګ، بینګول، دیاربکر او ماردین سیمې |- ! style="text-align:right; color:#0645ad;" |پایله |د ترکیې پریکنده بریا، د پاڅون ځپل |- ! colspan="2" style="background:#b0c4de; text-align:center;" |ښکېلې غاړې |- | style="width:50%; text-align:center; border-left:1px solid #aaa; vertical-align:top;" |'''د کردانو ملت''' (سني زازاګان او کردان) | style="width:50%; text-align:center; vertical-align:top;" |[[دوتنه:Flag_of_Turkey.svg|20x20پېکسل]] '''ترکیه''' |- ! colspan="2" style="background:#b0c4de; text-align:center;" |قوماندانان او مشران |- | style="text-align:center; border-left:1px solid #aaa; vertical-align:top;" |شېخ سعید پیران | style="text-align:center; vertical-align:top;" |مصطفی کمال اتاترک کاظم ایمان (درېیم لښکر) مرسل باکو (اووم لښکر) ناسي ډینیز (پنځم لښکر) |- ! colspan="2" style="background:#b0c4de; text-align:center;" |ځواکونه |- | style="text-align:center; border-left:1px solid #aaa; vertical-align:top;" |۱۵,۰۰۰ کسان | style="text-align:center; vertical-align:top;" |۲۵,۰۰۰ تر ۵۲,۰۰۰ سرتېري |- ! colspan="2" style="background:#b0c4de; text-align:center;" |مرګ ژوبله او زیانونه |- | colspan="2" style="text-align:center;" |۱۵,۰۰۰ – ۲۰,۰۰۰ یا ۴۰,۰۰۰ – ۲۵۰,۰۰۰ وژل شوي غیرنظامیان |} '''د شیخ سعید پلوي پیران پاڅون''' په ۱۹۲۵ کال کې [[کوردان|د کردانو]] لخوا د ترکیې په کردستان کې د خپلو ملي حقونو د ساتنې لپاره پاڅون و، کوم چې د [[مصطفی کمال اتاترک|اتاترک]] لخوا رد شوي وو. شیخ سعید پیران [[مصطفی کمال اتاترک|د اتاترک]] په وړاندې [[کوردان|د کردانو]] د لوی پاڅون مشر و، چې د کردانو په تاریخ کې ''د شیخ سعید پاڅون'' په نوم پیژندل کیږي. د دې پاڅون مرکز د کردانو ډیری سیمې وې، پشمول د ترکیې په کردستان کې [[دیاربکر|دیار باقر]] ، درسیم ، مردین او نور. == د بغاوت شالید == د ترکیې جمهوریت په لومړیو کلونو کې د کردانو ضد یو قوي سیاست موجود و. مصطفی کمال پاشا د ۱۹۲۳ کال د جنوري په ۱۴مه په [[اسکي ښار|ایسکیشهیر]] کې دوه مهمې مسلې مطرح کړې، د موصل ولایت او د کردانو پوښتنه. اتاترک وویل چې برتانویان غواړي هلته (په اوسني شمالي عراق کې) یو کرد دولت جوړ کړي. که دوی دا کار وکړي، نو دا مفکوره به زموږ د پولو دننه کردانو ته خپره شي. د دې د مخنیوي لپاره، موږ باید سویلي پولې ته ورسیږو. د سور تړون د کردانو لپاره حقونه برابر کړي وو، او د برتانیا لومړي وزیر [[ډیویډ لویډ جورج|لویډ جورج]] د ۱۹۲۰ کال د می په ۱۹مه د سان ریمو په کنفرانس کې ویلي وو چې کردان د عثمانیانو وروسته د یو لوی دولت پرته ژوندي نشي پاتې کیدی. د سیمې په اړه د برتانیا د پالیسۍ په اړه، اتاترک وویل چې د ټولو خواوو او د ترکي دولت لخوا د کردستان منل باید ومنل شي. خو څه موده وروسته، ترکانو د برتانوي حکومت قانع کړ چې که کردستان جوړ شي، نو د موصل ولایت او نورو ځایونو کې چې کردان پکې ژوند کوي، د برتانوي ګټو خوندي کول ستونزمن وي. د ترکیې حکومت د لوزان په کنفرانس کې د برتانویانو سره دوه اړخیزې خبرې اترې وکړې ترڅو د کردستان او موصل د کردستان ولایت د جوړولو په اړه شخړه حل کړي. دوی د کردستان دولت د نه جوړولو په اړه موافقه وکړه، مګر د موصل ولایت په اړه خبرې اترې کومې پایلې ته ونه رسیدې. پریکړه وشوه چې دا موضوع [[د ملتونو لیګ|د ملتونو ټولنې]] ته راجع شي. په هرصورت، د اګست په 6، 1924 کې، د ملتونو ټولنې د بریتانیا په ګټه رایه ورکړه، او برتانویانو د موصل ولایت قضیه وګټله. په 1923 کې، د لوزان په تړون کې د کردانو حقونه له منځه یوړل شول. په نا امیدۍ کې، کردانو په 1925 کې د شیخ سعید پیران په مشرۍ په ټولیزه وسله واله مبارزه پیل کړه. == د ټول هیواد پاڅون پیل == [[دوتنه:Sheikh_Sherif,_Sheikh_Said,_Kasim,_Sheikh_Abdullah.jpg|بټنوک|279x279پېکسل|د شیخ سعید پیران انځور، ښي خوا ته (ناست دی)]] هغه اصلي پاڅون چې په ترکیه کې د کردانو په تاریخ کې د یاد وړ دی د ترکیې د کردستان په سیمه کې د ۱۹۲۵ کال پاڅون دی چې مشري یې شیخ سعید کوله، ددي سره ږد کرد هویت ټول عامه څرګندونې غیرقانوني شوې، چې په پایله کې یې کردان د نورو بغاوتونو لپاره چمتو کړل. د شیخ سعید پاڅون د ۱۹۲۵ کال په فبروري کې پیل شو. د شاوخوا ۱۵۰۰۰ جنګیالیو څخه چې د ۵۲۰۰۰ ترکي سرتیرو په وړاندې یې په پاڅون کې برخه اخیستې وه، ټولو اصلي کرد قبیلو برخه اخیستې وې. پاڅون د زازه په سیمه کې پیل شو او د کردستان ډیری ولایتونه یې پوښلي وو، لکه دیاربکر او مردین. د شیخ سعید پاڅون په ترکیه کې د کردانو د قومي غورځنګ لومړی پراخ پاڅون و. د پاڅون اصلي تنظیم کوونکی د آزادۍ ټولنې خپلواک کردستان ټولنه وه. د آزادۍ هدف دا و چې کردان د ترکي ظلمونو څخه آزاد کړي او په دې توګه د دوی د هیواد لپاره لویه آزادي او پرمختګ ترلاسه کړي. د ۱۹۲۵ کال د مارچ په میاشت کې پاڅون تقریبا پای ته رسیدلی و، او د جون په ۲۹مه نیټه د شیخ سعید او د پاڅون نور مشران اعدام شول. د ۱۹۲۷ کال په مني کې، شیخ عبدالرحمن (د شیخ سعید ورور) په پالو او مالاتیا کې د ترکي ځواکونو په مرکزونو باندې یو لړ بریدونه پیل کړل. دوی د ایرزورم په جنوب کې لوړوالی هم ونیول. د ترکیې پوځ د یاغیانو په وړاندې د هوایي ځواک څخه کار واخیست، په ماردین کې یې پنځه الوتکې وکارولې. د ۱۹۲۷ کال په اکتوبر کې، کرد یاغیانو برید وکړ او بایزید یې ونیول. د شیخ سعید ورور هڅه وکړه چې په کردستان کې د څو پوځي اډو په برید سره د ترکیې حکومت څخه غچ واخلي.خو هیڅ دایمي لاسته راوړنه ونه موندله شوه. د ترکي ځواکونو له رسیدو وروسته دوی له سیمې څخه وشړل شول. بغاوت بالاخره مات شو. په ۱۹۲۹ کال کې، د احسان نوري پاشا بغاوت د کردانو د خاورې یوه لویه سیمه کنټرول کړه، او دا بغاوت هم د ۱۹۳۰ کال پورې د ترکي پوځ لخوا وځپل شو. == سرچینې == {{لړسرچينې|۲}} [[وېشنيزه:CS1 errors: dates]] 3ao5t8b25z69ol5w8zcpvftn6npqhvt 3 87145 363248 2026-04-22T12:41:11Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 363248 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=KHR FolkMyth}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۲۲ اپريل ۲۰۲۶، گړۍ ۱۲:۴۱ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) j0kl8fqkuiu9x61p0s85zt7xcbsliqv 0 87146 363250 2026-04-22T14:09:10Z Andar ba ba 39180 "[[:ur:Special:Redirect/revision/9766544|محمد امین خاں تورانی]]" مخ د ژباړلو له مخې جوړ شوی 363250 wikitext text/x-wiki {{مالوماتبکس وګړي}} '''اعتماد الدوله محمد امین خان توراني''' - محمد امین خان چن بهادر (مړ: [[28 جنوري|۲۸ جنوري]] ۱۷۲۱ ) [[د مغولو واکمني|د مغلي امپراتورۍ]] لومړی وزیر، د اعتماد الدوله قمرالدین خان پلار و. == لومړني حالات او د مغولو دربار ته لاسرسی == محمد امین خان نوم او د شاهي لقب "اعتماد الدوله" و، هغه په اصل کې تورانی (د ترکستان اوسېدونکی) و. د پلار نوم یې میر بهاالدین بن عالم شیخ و. میر بهاالدین د اوږدې مودې لپاره د خپلو نیکونو ځای ناستی و. کله چې انوشه خان، د اورګنج والي، د خپل پلار عبدالعزیز خان، د بخارا له حاکم سره جګړه وکړه، نو میر بهاالدین په دې تور چې د زوی (انوشه خان) سره یې ملګرتیا کړې، ووژل شو.محمد امین په دې حالاتو کې خپل ټاټوبی پرېښود او هندوستان ته راغی. د اورنګزیب عالمګیر د جلوس د یو دېرشم کال (۱۶۸۹ میلادي) کې، د "غریب الوطن" (هېوادبېس) په حیث دکن ته ورسېد او د مغل سترواک اورنګزیب عالمګیر خدمت ته حاضر شو. لومړی د خان فیروز جنګ سره وګومارل شو، چې د کلاګانو د فتحې او دښمن د تنبیه لپاره مقرر و.د عالمګیر د جلوس د دوه څلوېښتم کال (۱۷۰۰ میلادي) کې، د قاضي عبدالله (وکیل مطلق) تر مړینې وروسته، د عالمګیر له دربار څخه د صدراعظم او وکیل مطلق په حیث مقرر شو. د زمردو درې شاهي کړۍ (ګوتمه) ورته ورکړای شوې.د عالمګیر د جلوس د اته څلوېښتم کال (۱۷۰۶ میلادي) کې، د درې زره پنځه سوه ذات، یو زر دوه سوه سوار منصب ته ورسېد.د عالمګیر د جلوس د نهه څلوېښتم کال (۱۷۰۷ میلادي) کې، څلور زره ذات، یو زر دوه سوه سوار منصب ورکړل شو.د عالمګیر د جلوس د یو اویایم کال کې، درې سوه سواران ورزیات شول او د "چین بهادر" لقب ورکړل شو.. د مغل امپراتور محمد شاه د واکمنۍ پر مهال، کله چې [[حسین علی خان|حسین علي خان]] ووژل شو، د هغه وراره غیرت خان په شاهي پوځ برید وکړ، او امین خان او د هغه زوی امتیاز الدوله قمرالدین خان د هغه پر وړاندې جګړه وکړه. غیرت خان ووژل شو او امین خان بریالی شو. محمد شاه هغه د اتو زرو سرتیرو، اته زره سپاره سرتیرو او دوه زره اس سوارانو په مقام وټاکه. یو کروړه او پنځه لکه روپۍ د انعام په توګه ورکړل شوې. هغه د وزیر مقام ته لوړ شو او د وزیر الممالک لقب ورکړل شو. [[وېشنيزه:ويکيډاټا سرچينې لرونکي مخونه]] 0q8qwbks0wfm6axustwa7cw7wy2wqoc 3 87147 363251 2026-04-22T17:25:27Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 363251 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=Akasya ağacı1671}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۲۲ اپريل ۲۰۲۶، گړۍ ۱۷:۲۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) gz0m4vckrrcwf3jj4knau6dzaj9x8zl 0 87148 363252 2026-04-22T17:40:40Z Andar ba ba 39180 "[[:en:Special:Redirect/revision/1348614723|Nathaniel Dance-Holland]]" مخ د ژباړلو له مخې جوړ شوی 363252 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Nathaniel_Dance_(Sir_Nathaniel_Dance-Holland,_Bt)_by_Nathaniel_Dance,_(later_Sir_Nathaniel_Dance-Holland,_Bt).jpg|هيڅ|بټنوک|195x195پېکسل]] '''سر نتانیل ډانس-هالینډ، لومړی بارونټ''' RA (۸ می ۱۷۳۵ &#x2013; ۱۵ اکتوبر ۱۸۱۱) یو برتانوی انځورګر او سیاستوال و. == لومړنی ژوند == د معمار جورج ډانس مشر دریم زوی، ډانس (هغه په ژوند کې وروسته د 'هالینډ' ضمیمه اضافه خپله کړه)ددا فرانسیس هیمن لاندې د هنر زده وکړه، او د ډیری معاصرانو په څیر یې هم په ایټالیا کې زده کړه وکړه. هلته هغه د انجیلیکا کافمن سره ولیدل او ډیری تاریخي او کلاسیک انځورونه یې انځور کړل. == مسلک == کله چې هغه بریتانیا ته راستون شو، نو یو بریالی انځورګر شو. هغه په ۱۷۶۸ کال کې د رائل اکاډمۍ له بنسټګرو غړو څخه و، د هیمن او خپل معمار ورور جورج سره یوځای. هغه ته دنده ورکړل شوې وه چې د دریم جورج پاچا او د هغه ملکې، او همدارنګه کپتان جیمز کک او توریال ډیویډ ګاریک انځور کړي. د هغه ډله ییز انځور «د پایبس کورنۍ» (۱۷۶۹) د استرالیا په میلبورن کې د ویکټوریا ملي ګالري په ټولګه کې ساتل کیږي.<ref>{{Cite web|url=http://www.ngv.vic.gov.au/collection/pub/itemDetail?artworkID=57942|title=Profile|accessdate=15 February 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091002102429/http://www.ngv.vic.gov.au/collection/pub/itemDetail?artworkID=57942|archivedate=2 October 2009}}</ref> == انځورتون == <gallery mode="packed" heights="200"> دوتنه:Nathaniel_Dance-Holland_-_Cristiano_Giuseppe_Lidarti_and_Giovanni_Battista_Tempesti_-_Google_Art_ProjectFXD.jpg|ځايناستی| ''کریستیانو جوسیپ لیدارتي او جیوانی بټیستا ټیمپستی'' ، 1760 دوتنه:Tobias_Smollet_by_Nathaniel_Dance-Holland.jpg|ځايناستی| ټوبیاس سمولټ ، ۱۷۶۴ File:Portrait_of_Angelica_Kauffman_(1764).jpg|ځايناستی| ''د انجیلیکا کافمن انځور'' ، ۱۷۶۴ دوتنه:Nathaniel_Dance_Holland_(1735-1811)_-_Edward,_Duke_of_York_(1739-67)_-_RCIN_404333_-_Royal_Collection.jpg|ځايناستی| اډوارډ، د یارک ډیوک ، ۱۷۶۵ دوتنه:Sir_Nathaniel_Dance-Holland_-_The_Meeting_of_Dido_and_Aeneas_-_Google_Art_Project.jpg|ځايناستی| ''د ډیډو او اینیس غونډه'' ، ۱۷۶۶ دوتنه:Nathaniel_Dance_Holland_(1735-1811)_-_Timon_of_Athens_-_RCIN_406725_-_Royal_Collection.jpg|ځايناستی| ''د اتن تیمون'' ، ۱۷۶۷ دوتنه:Nathaniel_Dance_Holland_(1735-1811)_-_Christian_VII_(1749-1808),_King_of_Denmark_-_RCIN_403528_-_Royal_Collection.jpg|ځايناستی| د ډنمارک اووم عیسوي پاچا ، ۱۷۶۸ دوتنه:Charles_Pratt,_1st_Earl_Camden_by_Nathaniel_Dance,_(later_Sir_Nathaniel_Dance-Holland,_Bt).jpg|ځايناستی| ارل کامډن ، شاوخوا ۱۷۶۸ دوتنه:Nathaniel_Dance-Holland_(1735-1811)_-_George_III_(1738–1820)_-_138273_-_National_Trust.jpg|ځايناستی| ''د دریم جورج انځور'' ، ۱۷۶۸ دوتنه:Dance_-_Queen_Charlotte,_Uppark_House.jpg|ځايناستی| ''د ملکې شارلټ انځور'' ، ۱۷۶۹ دوتنه:Nathaniel_Dance-Holland_(1735-1811)_-_Capability_Brown_-_NPG_6049_-_National_Portrait_Gallery.jpg|ځايناستی| ''د وړتیا براون انځور'' ، ۱۷۶۹ دوتنه:Nathaniel_Dance_-_The_Pybus_family_-_Google_Art_Project.jpg|ځايناستی| ''د پایبس کورنۍ'' ، ۱۷۶۹ دوتنه:Captain_Samuel_Barrington,_1729-1800_RMG_BHC2533.tiff|ځايناستی| سمویل بارینګټن ، ۱۷۷۰ دوتنه:Nathaniel_Dance-Holland_(1735-1811)_-_Robert_Clive_(1725–1774),_1st_Baron_Clive_of_Plassey,_'Clive_of_India'_-_1180917_-_National_Trust.jpg|ځايناستی|''د رابرټ کلائیو انځور'' ، ۱۷۷۰ دوتنه:David_Garrick_(1717–1779),_as_Richard_III_(from_Shakespeare's_'Richard_III')_Nathaniel_Dance-Holland_(1735–1811)_Stratford-upon-Avon_Town_Hall.jpg|ځايناستی| ''ډېوېډ ګاریک د ۱۷۷۱ کال په بوسورت کې د ریچارډ دریم په توګه'' دوتنه:Dance_Holland,_Lady_Clive.jpg|ځايناستی| لیډي کلائیو ، نږدې ۱۷۷۰-۷۴ دوتنه:Frederick_North,_2nd_Earl_of_Guilford_by_Nathaniel_Dance,_(later_Sir_Nathaniel_Dance-Holland,_Bt).jpg|ځايناستی| لارډ نارتھ ، ۱۷۷۳ دوتنه:David_Garrick_(Dance,_1774).jpg|ځايناستی| ډېوېډ ګارېک ، ۱۷۷۴ دوتنه:Captainjamescookportrait.jpg|ځايناستی| ''د جیمز کوک انځور'' ، c. ۱۷۷۵ دوتنه:Martha-ray.jpg|ځايناستی| مارتا ری ، ۱۷۷۷ دوتنه:Arthur_Murphy_by_Nathaniel_Dance,_(later_Sir_Nathaniel_Dance-Holland,_Bt).jpg|ځايناستی| ''د ارتور مرفي انځور'' ، ۱۷۷۷ </gallery> == بهرنۍ اړیکې == * 75 artworks by or after Nathaniel Dance-Holland at the Art UK site * Sherwin's engraving of the portrait of Captain Cook. with a poetical illustration by Letitia Elizabeth Landon for Fisher's Drawing Room Scrap Book, 1838. * Hansard 1803–2005: contributions in Parliament by Nathaniel Dance-Holland [[وېشنيزه:1811 مړينې]] 6s5opz0ve9i3ezvoh3i0nfrxp3qgs3b 0 87149 363253 2026-04-22T18:12:23Z Andar ba ba 39180 "[[:en:Special:Redirect/revision/1334404145|Siege of Jinji]]" مخ د ژباړلو له مخې جوړ شوی 363253 wikitext text/x-wiki   {| class="infobox" style="width:25em; border:1px solid #2a4b7c; background:#f0f4f8; float:left; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%; direction:rtl; border-spacing:3px; border-radius: 8px;" |+ style="font-size:125%; font-weight:bold; background:#2a4b7c; color:white; padding:8px; border-radius: 8px 8px 0 0;" |د جینجي کلا کلابندي ! colspan="2" style="background:#d1dbe5; text-align:center; padding:4px;" |د مغولي او ماراتا جګړو برخه |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:10px; background:white;" |[[دوتنه:Maharani_Tarabai_of_Karvir.jpg|445x445پېکسل]] <small style="color:#555;">ملکه تارابای په جګړه کې؛ هغې د ماراتا لوري مشري کوله.</small> |- ! style="text-align:right; color:#2a4b7c; padding:3px;" |نېټه |سپټمبر ۱۶۹۰ – ۸ جنوري ۱۶۹۸ |- ! style="text-align:right; color:#2a4b7c; padding:3px;" |ځای |د جینجي کلا (اوسنی تامل ناډو، هند) |- ! style="text-align:right; color:#2a4b7c; padding:3px;" |پایله |د مغولي او نایک ځواکونو بریا <small>مغولیانو د جینجي کلا ونیوله.</small> |- ! style="text-align:right; color:#2a4b7c; padding:3px;" |سیمه ییز بدلون |مغولي سترواکۍ د تامل ناډو په ډېرو برخو ولکه ټینګه کړه. |- ! colspan="2" style="background:#2a4b7c; color:white; text-align:center; padding:4px;" |ښکېلې غاړې |- | style="width:50%; text-align:center; border-left:1px solid #aaa; vertical-align:top;" |'''مغولي سترواکي''' د مدورای نایک ځواکونه | style="width:50%; text-align:center; vertical-align:top;" |'''د ماراتا پاچاهي''' |- ! colspan="2" style="background:#2a4b7c; color:white; text-align:center; padding:4px;" |قوماندانان او مشران |- | style="text-align:center; border-left:1px solid #aaa; vertical-align:top;" |ذوالفقار خان اسد خان داود خان راجا روپ سنګ محبوب خان | style="text-align:center; vertical-align:top;" |راجارام تارابای سانتای غورپاډي دهناجي جاداو رامچندرا پانت |- ! colspan="2" style="background:#2a4b7c; color:white; text-align:center; padding:4px;" |ځواک او تجهیزات |- | style="text-align:center; border-left:1px solid #aaa;" |پلي سرتېري (سپاهیان) سواره پوځ زنبورک توپونه جنګي پیلان | style="text-align:center;" |۷,۰۰۰ – ۸,۰۰۰ پلي سرتېري |} '''د جنجي محاصره''' (د سپتمبر ۱۶۹۰-۸ جنوري ۱۶۹۸) هغه وخت پیل شوه کله چې مغول امپراتور اورنګزیب ذوالفقار علي خان د کارناټیک د نواب په توګه وټاکه او هغه یې د جنجي کلا د محاصرې او نیولو لپاره واستاوه، کوم چې د راجارام په مشرۍ د مراټه امپراتورۍ ځواکونو لخوا ویجاړ او نیول شوی و، دوی په کارناټیک کې شاوخوا ۳۰۰ مغل سواران هم په کمین کې ووژل او ووژل. بیا مغل امپراتور اورنګزیب غازي الدین خان فیروز جنګ اول ته امر وکړ چې د جنجي کلا ته تلونکې اکمالاتي لارې خوندي کړي او د اړتیا په وخت کې ذوالفقار علي خان ته ملاتړ او تقویه چمتو کړي. د جنجي محاصره هم په [[ليکلی تاريخ|ثبت شوي تاریخ]] کې د هر یو مغل پوځ لخوا تر ټولو اوږده محاصره وه - دا د 8 کلونو لپاره دوام وکړ. == شاليد == د جینجي کلا له ۱۶۴۹ کال راهیسې د بیجاپور د عادل شاهیانو تر کنټرول لاندې وه. په ۱۶۷۷ کال کې، د مراټه پاچا چترپتي شیواجي، د بیجاپور ځواکونو ته ماتې ورکړه او د جینجي کلا یې ونیوله او د اروپایي معیارونو سره سم یې بیا رغونه وکړه. هغه د کلا شاوخوا نوي دیوالونه جوړ کړل، کندې یې کیندل، برجونه یې جوړ کړل، حوضونه یې جوړ کړل او دا ټول کارونه یې په بشپړ ډول ترسره کړل بیا کلا د مهادیک قبیلې تر قوماندې لاندې شوه. وروسته کلا د مراټه چترپتي راجارام لپاره د دوهم پلازمینې په توګه غوره شوه ترڅو د رای ګاد کلا څخه د مغلو فشار کم کړي او د دوی ځواک وګرځوي. په سیمه کې د مغلو سوارانو د وژنې له امله په غوسه، مغل امپراتور اورنګزیب ذوالفقار علي خان ته د لوی جنجي کلا د محاصرې او نیولو لپاره واستاوه. خو د کلا محاصره کول اسانه کار نه و. دې کلا د ۷ کیلو مترو سیمه محاصره کړه.&nbsp;کیلومتره ^۲ (۲.۷ مربع میل)، او دیوالونه یې ۳۰ وو&nbsp;فوټ لوړوالی او ۶۶&nbsp;فوټ ضخامت لري. دا ۸۰۰ لوړ دی&nbsp;فوټ (۲۴۰ متره) لوړ، او د ۸۰ فوټ (۲۴ متره) پراخ خندق لخوا خوندي شوی. د کلا دننه درې خورا مهمې غونډۍ او یو لوی حوض وو چې تازه اوبه پکې وې. == د جینجي کلا محاصره کول == په ۱۶۹۰ کال کې د کلا له محاصره کولو سمدلاسه وروسته، ذوالفقار علي خان د خپلو مغل سوارانو او زمبورک سره، سواروپ سینګ او ځوان محبوب خان (یو تامل [[مسلمان]] چې ''ماوتوکران'' نومېده) د سپاهیانو قومانده په غاړه واخیسته. داود خان ''میر آتش'' یا د ۶۰ توپونو مشر وټاکل شو چې په مختلفو ځایونو کې ځای پر ځای شوي وو. فتح محمد د راکټ توپخانې مشر قوماندان و چې ۵۰ کسان پکې شامل وو. [[مسلمان]] ماپیلا او تاملان استخدام شول او د علي راجا علي دوهم سره ښې اړیکې جوړې شوې. ذوالفقار علي خان بیا [[مراټيان|مرهټو]] ته د تسلیمیدو امر وکړ خو راجارام یې انکار وکړ او بمبارۍ پیل شوې خو لږې بریاوې یې درلودې. ذوالفقار علي خان د چټکې بریا په لټه کې د هغوی سره د بریالۍ جګړې لپاره د خلکو، مهماتو او پیسو د راټولولو لپاره ټولې هڅې وکړې. هغه حتی د فورټ سینټ جورج د انګلیسي والي الیهو ییل سره هم ملګرتیا وکړه. په راتلونکو کلونو کې به ذوالفقار علي خان هڅه وکړه چې د محدودو سرچینو سره دیوالونه مات کړي. هغه په ډیری مواردو کې د سوداګریزو لارو ساتنه وکړه او د غازي الدین خان فیروز جنګ اول سره یې اړیکه ټینګه کړه. هغه د نږدې ځمکو مالکینو دفاع وکړه، او د کلا دننه یې په مرهټو باندې څلور لوی بریدونه رهبري کړل. په هرصورت، د هغه ډیری تمرکز د کلا شاوخوا ته و او هغه په دوامداره توګه د کلا د محاصرې پر ځای د مرهټو د کمینونو تمه درلوده او په سمه توګه یې وړاندوینه کوله. ذوالفقار علي خان د لنډ وخت لپاره د اورنګزېب زوی شهزاده محمد کام بخش سره یوځای شو. په یوه موقع چې د جنجي کلا شاوخوا د مغلو کمپونه د مراټها یاغیانو لخوا محاصره شوي وو، هغه په حقیقت کې پریکړه وکړه چې له سیمې څخه ووځي. د هغه پلانونه شنډ شول؛ هغه د ذوالفقار علي خان لخوا په زنځیرونو وتړل شو او په یوه کنده کې بندي شو چې د خیمې لخوا پوښل شوی و، چا چې د مچ لاکونو سره ګرځیدونکي مراټها وشړل. ذوالفقار علي خان بیا یو لیک ولیکه چې مغل امپراتور ته یې د خپل زوی د خیانت خبر ورکړ، اورنګزېب بیا خپل باوري وزیر اسد خان د شهزاده محمد کام بخش د بیرته راګرځولو لپاره واستاوه. اسد خان د غوره وسلو، ګاډیو او زرګونو تقویو سره راغی. <ref>{{کتابي سرچينه |last=Lal |first=Muni |url=https://books.google.com/books?id=sTZuAAAAMAAJ&q=Jinji |title=Aurangzeb - Muni Lal - Google Boeken |publisher=Vikas Publishing House |year=1988 |isbn=9780706940176 |access-date=2012-08-01}}</ref> کله چې شهزاده محمد کام بخش د اورنګزېب مخې ته په زنځیرونو کې راوړل شو، مغل امپراتور نږدې و چې د هغه سر پرې کړي، مګر اورنګزېب د خپلې لور زینت النساء د غوښتنو له امله ودرول شو. <ref>{{کتابي سرچينه |last=Richards |first=John F. |author-link=John F. Richards |url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&q=mughal+empire |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1995 |isbn=9780521566032 |access-date=2012-08-01}}</ref> ؛ذوالفقار علي خان بیا په واندي واش کې یوه اډه جوړه کړه. په ۱۶۹۷ کال کې ذوالفقار علي خان د خپل کمپ څخه ۱۸۰۰۰ کسان (۸۰۰۰ سواران او ۱۰۰۰۰ سپاهیان ) رهبري کړل ترڅو په تانجاوور کې د راټول شوي مرهټی ځواک سره وجنګیږي چې د شیواجي دوهم او رام چندرا پنت اماتیا لخوا لیږل شوی و او ممکن د مدورای نایکانو لخوا یې مرسته شوې وه، چې شمیر یې له ۴۰۰۰۰ څخه ډیر و، د جنجي کلا د محاصرې څخه د خلاصون او د مغل امپراتورۍ په وړاندې د دوی د دښمنۍ د دوام په هدف. ذوالفقار علي خان او د هغه د پام وړ کوچنۍ کنډک بیا د بې تجهیز مرهټی ځواک ته ماتې ورکړه او دوی یې له تانجاوور څخه وشړل. ځکه چې ذوالفقار علي خان ډېر ځله د مغلو څخه مرسته او اکمالات نه ترلاسه کول، نو هغه د خپلو زیانونو د جبرانولو لپاره په کلیوالو سیمو کې د څړځایونو لټون پیل کړ. په ۱۶۹۷ کال کې راجارام د خبرو اترو وړاندیز وکړ، خو اورنګزیب ذوالفقار علي خان ته امر وکړ چې یو بشپړ برید پیل کړي. ذوالفقار علي خان بیرته راستون شو، هغه د اروپایي ټوپکمارانو د ګمارلو هڅې وکړې او بیا یې په ۱۶۹۸ کال کې د جنجي کلا په لور خپل وروستی څلورم برید رهبري کړ. په عمل کې د مجبورولو سره، د مغلو پوځ دیوالونه د توپ په ډزو سره ووهل، چې بالاخره دوی ته یې اجازه ورکړه چې دیوالونه مات او ښکته کلاګانې ونیسي، کوم چې په توپونو سمبال وو چې په لوړو کلاګانو بمباري کوي. د درنو بمباریو وروسته مغلو لوړ کلا ونیوله. ذوالفقار علي خان د راجارام څلور میرمنې، درې زامن او دوه لوڼې ونیولې، پداسې حال کې چې راجارام پخپله وتښتید. د راجارام کورنۍ وروسته د ذوالفقار خان لخوا ویلور ته واستول شوه چیرې چې راجارام و. <ref>{{Cite web|title=रणरागिणी ताराराणी - Ranragini Tararani by Dr. Sadashiv Shivade - Snehal Prakashan - BookGanga.com|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/Details/5524590464076248173|accessdate=2023-06-07|website=www.bookganga.com}}</ref> == وروسته == د مغولو د معلوماتو له مخې، ذوالفقار علي خان د جنجي کلا له نيولو وروسته "نصرت ګړ" نوموله، خو د مراټها محکوم مشر راجارام د محاصرې په وخت کې په یو ډول وتښتېد، چې د ذوالفقار علي خان لپاره یې ډېره خواشیني رامنځته کړه. په هرصورت، په جنجي کې د مغولو واکمنۍ بالاخره د کارناټیک نواب او د میسور سلطنت د تاسیس لپاره لاره هواره کړه. == ماخذونه == {{لړسرچينې}} [[وېشنيزه:هغه مخونه چې د ژباړې بياکتنه يې نه ده شوې]] d8kfy1tb4gmfxazv96zlykwl248wpda 363254 363253 2026-04-22T18:13:46Z Andar ba ba 39180 363254 wikitext text/x-wiki   {| class="infobox" style="width:25em; border:1px solid #2a4b7c; background:#f0f4f8; float:left; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%; direction:rtl; border-spacing:3px; border-radius: 8px;" |+ style="font-size:125%; font-weight:bold; background:#2a4b7c; color:white; padding:8px; border-radius: 8px 8px 0 0;" |د جینجي کلا کلابندي ! colspan="2" style="background:#d1dbe5; text-align:center; padding:4px;" |د مغولي او مراټه جګړو برخه |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:10px; background:white;" |[[دوتنه:Maharani_Tarabai_of_Karvir.jpg|445x445پېکسل]] <small style="color:#555;">ملکه تارابای په جګړه کې؛ هغې د مراټه لوري مشري کوله.</small> |- ! style="text-align:right; color:#2a4b7c; padding:3px;" |نېټه |سپټمبر ۱۶۹۰ – ۸ جنوري ۱۶۹۸ |- ! style="text-align:right; color:#2a4b7c; padding:3px;" |ځای |د جینجي کلا (اوسنی تامل ناډو، هند) |- ! style="text-align:right; color:#2a4b7c; padding:3px;" |پایله |د مغولي او نایک ځواکونو بریا <small>مغولیانو د جینجي کلا ونیوله.</small> |- ! style="text-align:right; color:#2a4b7c; padding:3px;" |سیمه ییز بدلون |مغولي سترواکۍ د تامل ناډو په ډېرو برخو ولکه ټینګه کړه. |- ! colspan="2" style="background:#2a4b7c; color:white; text-align:center; padding:4px;" |ښکېلې غاړې |- | style="width:50%; text-align:center; border-left:1px solid #aaa; vertical-align:top;" |'''مغولي سترواکي''' د مدورای نایک ځواکونه | style="width:50%; text-align:center; vertical-align:top;" |'''د مراټه پاچاهي''' |- ! colspan="2" style="background:#2a4b7c; color:white; text-align:center; padding:4px;" |قوماندانان او مشران |- | style="text-align:center; border-left:1px solid #aaa; vertical-align:top;" |ذوالفقار خان اسد خان داود خان راجا روپ سنګ محبوب خان | style="text-align:center; vertical-align:top;" |راجارام تارابای سانتای غورپاډي دهناجي جاداو رامچندرا پانت |- ! colspan="2" style="background:#2a4b7c; color:white; text-align:center; padding:4px;" |ځواک او تجهیزات |- | style="text-align:center; border-left:1px solid #aaa;" |پلي سرتېري (سپاهیان) سواره پوځ زنبورک توپونه جنګي پیلان | style="text-align:center;" |۷,۰۰۰ – ۸,۰۰۰ پلي سرتېري |} '''د جنجي محاصره''' (د سپتمبر ۱۶۹۰-۸ جنوري ۱۶۹۸) هغه وخت پیل شوه کله چې مغول امپراتور اورنګزیب ذوالفقار علي خان د کارناټیک د نواب په توګه وټاکه او هغه یې د جنجي کلا د محاصرې او نیولو لپاره واستاوه، کوم چې د راجارام په مشرۍ د مراټه امپراتورۍ ځواکونو لخوا ویجاړ او نیول شوی و، دوی په کارناټیک کې شاوخوا ۳۰۰ مغل سواران هم په کمین کې ووژل او ووژل. بیا مغل امپراتور اورنګزیب غازي الدین خان فیروز جنګ اول ته امر وکړ چې د جنجي کلا ته تلونکې اکمالاتي لارې خوندي کړي او د اړتیا په وخت کې ذوالفقار علي خان ته ملاتړ او تقویه چمتو کړي. د جنجي محاصره هم په [[ليکلی تاريخ|ثبت شوي تاریخ]] کې د هر یو مغل پوځ لخوا تر ټولو اوږده محاصره وه - دا د 8 کلونو لپاره دوام وکړ. == شاليد == د جینجي کلا له ۱۶۴۹ کال راهیسې د بیجاپور د عادل شاهیانو تر کنټرول لاندې وه. په ۱۶۷۷ کال کې، د مراټه پاچا چترپتي شیواجي، د بیجاپور ځواکونو ته ماتې ورکړه او د جینجي کلا یې ونیوله او د اروپایي معیارونو سره سم یې بیا رغونه وکړه. هغه د کلا شاوخوا نوي دیوالونه جوړ کړل، کندې یې کیندل، برجونه یې جوړ کړل، حوضونه یې جوړ کړل او دا ټول کارونه یې په بشپړ ډول ترسره کړل بیا کلا د مهادیک قبیلې تر قوماندې لاندې شوه. وروسته کلا د مراټه چترپتي راجارام لپاره د دوهم پلازمینې په توګه غوره شوه ترڅو د رای ګاد کلا څخه د مغلو فشار کم کړي او د دوی ځواک وګرځوي. په سیمه کې د مغلو سوارانو د وژنې له امله په غوسه، مغل امپراتور اورنګزیب ذوالفقار علي خان ته د لوی جنجي کلا د محاصرې او نیولو لپاره واستاوه. خو د کلا محاصره کول اسانه کار نه و. دې کلا د ۷ کیلو مترو سیمه محاصره کړه.&nbsp;کیلومتره ^۲ (۲.۷ مربع میل)، او دیوالونه یې ۳۰ وو&nbsp;فوټ لوړوالی او ۶۶&nbsp;فوټ ضخامت لري. دا ۸۰۰ لوړ دی&nbsp;فوټ (۲۴۰ متره) لوړ، او د ۸۰ فوټ (۲۴ متره) پراخ خندق لخوا خوندي شوی. د کلا دننه درې خورا مهمې غونډۍ او یو لوی حوض وو چې تازه اوبه پکې وې. == د جینجي کلا محاصره کول == په ۱۶۹۰ کال کې د کلا له محاصره کولو سمدلاسه وروسته، ذوالفقار علي خان د خپلو مغل سوارانو او زمبورک سره، سواروپ سینګ او ځوان محبوب خان (یو تامل [[مسلمان]] چې ''ماوتوکران'' نومېده) د سپاهیانو قومانده په غاړه واخیسته. داود خان ''میر آتش'' یا د ۶۰ توپونو مشر وټاکل شو چې په مختلفو ځایونو کې ځای پر ځای شوي وو. فتح محمد د راکټ توپخانې مشر قوماندان و چې ۵۰ کسان پکې شامل وو. [[مسلمان]] ماپیلا او تاملان استخدام شول او د علي راجا علي دوهم سره ښې اړیکې جوړې شوې. ذوالفقار علي خان بیا [[مراټيان|مرهټو]] ته د تسلیمیدو امر وکړ خو راجارام یې انکار وکړ او بمبارۍ پیل شوې خو لږې بریاوې یې درلودې. ذوالفقار علي خان د چټکې بریا په لټه کې د هغوی سره د بریالۍ جګړې لپاره د خلکو، مهماتو او پیسو د راټولولو لپاره ټولې هڅې وکړې. هغه حتی د فورټ سینټ جورج د انګلیسي والي الیهو ییل سره هم ملګرتیا وکړه. په راتلونکو کلونو کې به ذوالفقار علي خان هڅه وکړه چې د محدودو سرچینو سره دیوالونه مات کړي. هغه په ډیری مواردو کې د سوداګریزو لارو ساتنه وکړه او د غازي الدین خان فیروز جنګ اول سره یې اړیکه ټینګه کړه. هغه د نږدې ځمکو مالکینو دفاع وکړه، او د کلا دننه یې په مرهټو باندې څلور لوی بریدونه رهبري کړل. په هرصورت، د هغه ډیری تمرکز د کلا شاوخوا ته و او هغه په دوامداره توګه د کلا د محاصرې پر ځای د مرهټو د کمینونو تمه درلوده او په سمه توګه یې وړاندوینه کوله. ذوالفقار علي خان د لنډ وخت لپاره د اورنګزېب زوی شهزاده محمد کام بخش سره یوځای شو. په یوه موقع چې د جنجي کلا شاوخوا د مغلو کمپونه د مراټها یاغیانو لخوا محاصره شوي وو، هغه په حقیقت کې پریکړه وکړه چې له سیمې څخه ووځي. د هغه پلانونه شنډ شول؛ هغه د ذوالفقار علي خان لخوا په زنځیرونو وتړل شو او په یوه کنده کې بندي شو چې د خیمې لخوا پوښل شوی و، چا چې د مچ لاکونو سره ګرځیدونکي مراټها وشړل. ذوالفقار علي خان بیا یو لیک ولیکه چې مغل امپراتور ته یې د خپل زوی د خیانت خبر ورکړ، اورنګزېب بیا خپل باوري وزیر اسد خان د شهزاده محمد کام بخش د بیرته راګرځولو لپاره واستاوه. اسد خان د غوره وسلو، ګاډیو او زرګونو تقویو سره راغی. <ref>{{کتابي سرچينه |last=Lal |first=Muni |url=https://books.google.com/books?id=sTZuAAAAMAAJ&q=Jinji |title=Aurangzeb - Muni Lal - Google Boeken |publisher=Vikas Publishing House |year=1988 |isbn=9780706940176 |access-date=2012-08-01}}</ref> کله چې شهزاده محمد کام بخش د اورنګزېب مخې ته په زنځیرونو کې راوړل شو، مغل امپراتور نږدې و چې د هغه سر پرې کړي، مګر اورنګزېب د خپلې لور زینت النساء د غوښتنو له امله ودرول شو. <ref>{{کتابي سرچينه |last=Richards |first=John F. |author-link=John F. Richards |url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&q=mughal+empire |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1995 |isbn=9780521566032 |access-date=2012-08-01}}</ref> ؛ذوالفقار علي خان بیا په واندي واش کې یوه اډه جوړه کړه. په ۱۶۹۷ کال کې ذوالفقار علي خان د خپل کمپ څخه ۱۸۰۰۰ کسان (۸۰۰۰ سواران او ۱۰۰۰۰ سپاهیان ) رهبري کړل ترڅو په تانجاوور کې د راټول شوي مرهټی ځواک سره وجنګیږي چې د شیواجي دوهم او رام چندرا پنت اماتیا لخوا لیږل شوی و او ممکن د مدورای نایکانو لخوا یې مرسته شوې وه، چې شمیر یې له ۴۰۰۰۰ څخه ډیر و، د جنجي کلا د محاصرې څخه د خلاصون او د مغل امپراتورۍ په وړاندې د دوی د دښمنۍ د دوام په هدف. ذوالفقار علي خان او د هغه د پام وړ کوچنۍ کنډک بیا د بې تجهیز مرهټی ځواک ته ماتې ورکړه او دوی یې له تانجاوور څخه وشړل. ځکه چې ذوالفقار علي خان ډېر ځله د مغلو څخه مرسته او اکمالات نه ترلاسه کول، نو هغه د خپلو زیانونو د جبرانولو لپاره په کلیوالو سیمو کې د څړځایونو لټون پیل کړ. په ۱۶۹۷ کال کې راجارام د خبرو اترو وړاندیز وکړ، خو اورنګزیب ذوالفقار علي خان ته امر وکړ چې یو بشپړ برید پیل کړي. ذوالفقار علي خان بیرته راستون شو، هغه د اروپایي ټوپکمارانو د ګمارلو هڅې وکړې او بیا یې په ۱۶۹۸ کال کې د جنجي کلا په لور خپل وروستی څلورم برید رهبري کړ. په عمل کې د مجبورولو سره، د مغلو پوځ دیوالونه د توپ په ډزو سره ووهل، چې بالاخره دوی ته یې اجازه ورکړه چې دیوالونه مات او ښکته کلاګانې ونیسي، کوم چې په توپونو سمبال وو چې په لوړو کلاګانو بمباري کوي. د درنو بمباریو وروسته مغلو لوړ کلا ونیوله. ذوالفقار علي خان د راجارام څلور میرمنې، درې زامن او دوه لوڼې ونیولې، پداسې حال کې چې راجارام پخپله وتښتید. د راجارام کورنۍ وروسته د ذوالفقار خان لخوا ویلور ته واستول شوه چیرې چې راجارام و. <ref>{{Cite web|title=रणरागिणी ताराराणी - Ranragini Tararani by Dr. Sadashiv Shivade - Snehal Prakashan - BookGanga.com|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/Details/5524590464076248173|accessdate=2023-06-07|website=www.bookganga.com}}</ref> == وروسته == د مغولو د معلوماتو له مخې، ذوالفقار علي خان د جنجي کلا له نيولو وروسته "نصرت ګړ" نوموله، خو د مراټها محکوم مشر راجارام د محاصرې په وخت کې په یو ډول وتښتېد، چې د ذوالفقار علي خان لپاره یې ډېره خواشیني رامنځته کړه. په هرصورت، په جنجي کې د مغولو واکمنۍ بالاخره د کارناټیک نواب او د میسور سلطنت د تاسیس لپاره لاره هواره کړه. == ماخذونه == {{لړسرچينې}} [[وېشنيزه:هغه مخونه چې د ژباړې بياکتنه يې نه ده شوې]] 03zdkh1gyiyti9mk994go4fwuzeaogm 0 87150 363255 2026-04-22T18:40:35Z Andar ba ba 39180 "[[:en:Special:Redirect/revision/1346258362|Amanullah loyalism]]" مخ د ژباړلو له مخې جوړ شوی 363255 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Flag_of_Afghanistan_(1928-1929)_(variant).svg|بټنوک|[[د افغانستان بيرغ|د افغانستان بیرغ]] شاوخوا ۱۹۲۸ (د څو ډولونو څخه یو) د پاچا [[امير امان الله خان|امان الله]] په واکمنۍ کې]] '''د امان الله وفاداري''' د شلمې پیړۍ په لومړیو کې [[د افغانستان شاهي واکمني|د افغانستان په سلطنت]] کې د حرکتونو یوه لړۍ وه ترڅو [[امير امان الله خان|امان الله خان]] د افغانستان د پاچا په توګه بیرته راولي وروسته له هغه چې د جنوري په 1929 کې [[د امان الله خان سمونونه او کورنۍ جگړه|د افغانستان د کورنۍ جګړې]] پرمهال له واکه وغورځول شو. وفادارانو ته ځینې وختونه '''د امانیت''' په نوم یادیدل. <ref>{{کتابي سرچينه |url=https://books.google.com/books?id=VFdQAQAAMAAJ |title=The Assassination of Mr. Liaquat Ali Khan: Report of the Commission of Enquiry |date=1952 |publisher=Manager of Publications |pages=11 |language=en}}</ref> وفادارانو هڅه وکړه چې دا په مختلفو لارو ترلاسه کړي، په شمول د وسله والو بغاوتونو، سیاسي ګوندونو، د بهرنیو قدرتونو سره د همکارۍ او وژنو. دا حرکتونه د 1940 لسیزې په وروستیو کې له منځه لاړل. امان الله په 1960 کې [[سويس|د سویس]] په [[څوریخ|زوریخ]] کې په جلاوطنۍ کې مړ شو، پرته له دې چې هیڅکله کنټرول بیرته ترلاسه کړي، پرته له دې چې د 1929 کال د افغان کورنۍ جګړې په سویلي افغانستان کې د کنټرول لنډه موده. == شاليد == امان الله خان په ۱۹۱۹ کال کې د افغانستان امیر شو او له ۱۹۲۶ کال راهیسې یې د پاچا لقب په غاړه واخیست. د هغه اداره د هیواد د آزادۍ او لویدیځ کولو نښه وه. د امان الله نږدې ملګری [[محمد نادر شاه|محمد نادر خان]] د هغه د اصلاحاتو مخالفت وکړ، او د محافظه کاره ادارې له غبرګون څخه یې ویره درلوده. <ref name=":03">{{کتابي سرچينه |last=Miraki |first=Mohammed |url=https://www.academia.edu/1773860 |title=Factors of underdevelopment in Afghanistan, 1919–2000 |year=2000 |chapter=Chapter 7: Nader Khan's reign}}</ref> == بغاوتونه == === د ۱۹۲۹ کال افغان کورنۍ جګړه === د ۱۹۲۹ کال د مارچ په میاشت کې، د ۱۹۲۹ کال د افغان کورنۍ جګړې پر مهال، امان الله په کندهار کې [[ابدالي|د دراني]] ، [[خټک]] ، غلجي او [[هزاره گان|هزاره]] جنګیالیو څخه جوړ شوی پوځ راټول کړ. <ref>{{کتابي سرچينه |last=Muḥammad |first=Fayz̤ |url=https://books.google.com/books?id=A4_jAAAAMAAJ |title=Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising |last2=McChesney |first2=R. D. |date=1999 |publisher=Markus Wiener Publishers |isbn=978-1-55876-154-4 |pages=69 |language=en}}</ref> په هرصورت، [[کابل|د کابل]] په لور د هغه د تګ هڅه ناکامه شوه، او هغه [[كلات ښار|قلات]] ته شاتګ وکړ، چیرته چې هغه د می په ۱۹مه [[سقاویان|د سقاویانو]] تر محاصرې لاندې راغی. <ref name=":5">{{کتابي سرچينه |last=Muḥammad |first=Fayz̤ |url=https://books.google.com/books?id=A4_jAAAAMAAJ |title=Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising |last2=McChesney |first2=R. D. |date=1999 |publisher=Markus Wiener Publishers |isbn=978-1-55876-154-4 |pages=79, 80 |language=en}}</ref> د می په ۲۳مه، قلات د سقاویانو لاس ته ولوېد او امان الله د [[برېتانوي هند|برتانوي راج]] ته وتښتېد. <ref name=":5" /> === د کوهستان بغاوت === د '''کوهستان بغاوت''' د کاپیسا په اوسني کوهستان ولسوالۍ کې یو بغاوت و چې په ۱۹۳۰ کال کې [[د افغانستان شاهي واکمني|د افغانستان په سلطنت]] کې رامنځته شو. دا د ۱۹۳۰ کال په فبروري کې هغه وخت پیل شو کله چې یاغیانو غوښتل چې [[امير امان الله خان|امان الله خان]] د افغانستان د پاچا په توګه بیرته راولي [[محمد نادر شاه|، د محمد نادر شاه]] په وړاندې په ښکاره بغاوت پیل وکړ. د ډیرو خلکو له وژلو وروسته، بغاوت د ۱۹۳۰ کال د اپریل په نیمایي کې وځپل شو <ref>{{کتابي سرچينه |last=Dixon |first=Jeffrey |url=https://books.google.com/books?id=_qM5DQAAQBAJ |title=A Guide to Intra-state Wars |last2=Dixon |first2=Jeffrey S. |last3=Sarkees |first3=Meredith Reid |date=2015-10-22 |publisher=SAGE |isbn=9780872897755 |pages=488 |language=en}}</ref> === د شینوارو پاڅون === د '''شينواري بغاوت <ref name=":0">{{کتابي سرچينه |last=Adamec |first=Ludwig W. |url=https://books.google.com/books?id=AAHna6aqtX4C |title=Historical Dictionary of Afghanistan |date=2012 |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810878150 |pages=58 |language=en}}</ref>''' د [[شينواري|شينواريانو]] له خوا يو بغاوت وو چې د فبروري <ref name=":0" /> <ref name=":1">{{کتابي سرچينه |last=Gladstone |first=Soloman W. E. |url=https://books.google.com/books?id=odpLtwEACAAJ |title=A History of Afghanistan Vol II |date=2018-03-02 |publisher=Creative Media Partners, LLC |isbn=9781378970881 |pages=322 |language=en}}</ref> يا مۍ <ref name=":2">{{کتابي سرچينه |last=Emadi |first=Hafizullah |url=https://books.google.com/books?id=bY8ck6iktikC&pg=PA35 |title=Culture and Customs of Afghanistan |date=2005 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=9780313330896 |pages=35 |language=en}}</ref> <ref name=":3">{{کتابي سرچينه |last=Misdaq |first=Nabi |url=https://books.google.com/books?id=hHmTAgAAQBAJ |title=Afghanistan: Political Frailty and External Interference |date=2006-04-18 |publisher=Routledge |isbn=9781135990176 |pages=34 |language=en}}</ref> په 1930 کال کې [[د افغانستان شاهي واکمني|د افغانستان په سلطنت]] کې وشو. شينواريانو غوښتل چې [[محمد نادر شاه]] له واکه ګوښه کړي او [[امير امان الله خان|امان الله خان]] د افغانستان د پاچا په توګه بېرته راولي. <ref name=":2" /> <ref name=":1" /> د شينواري مشرانو (چې د نادر له خوا رشوت ورکړل شوی <ref name=":2" /> د ملاتړ نشتوالي له امله، بغاوت سمدلاسه وځپل شو. <ref name=":1" /> === د غلزي بغاوت === د غلزيو بغاوت په ۱۹۳۸ کال کې د غلزيو قوم له خوا د افغانستان په سلطنت کې يو پاڅون و. د دې لاملونه د افغانستان د پاچا په توګه د امان الله خان د بيا ټاکلو په هيله کې پراته وو. د امان الله يو خپلوان، سيد الکيلاني، چې د شامي پير په نوم هم پېژندل کېږي، د غلزيو د جنګياليو د نامعلوم شمېر سره په کابل کې وخوځېد.د بغاوت د پای ته رسېدو په اړه دوه بيانونه شته - د برتانوي ريکارډونو له مخې، بغاوت د ۱۹۳۸ کال په دوبي کې د برتانوي پوځ له خوا د چمتو شويو ټوپکونو په کارولو سره مات شو. د هاروي سمیت په وينا، بغاوت وروسته له هغه پای ته ورسېد چې برتانويانو د افغان حکومت له خوا د سختو غوښتنو وروسته شامي پير وپيراوه. ] په هر حالت کې، دې بغاوت صدراعظم، محمد هاشم خان وهڅاوه چې د ډيورنډ کرښې ته څېرمه د پښتنو قومونو لپاره سبسډي زياته کړي. د غلزي بغاوت جزئیات د ولیم کیر فریزر-ټایټلر (په افغانستان کې د برتانوي سفیر) او اډوارډ ووډ (د برتانوي بهرنیو چارو وزیر) ترمنځ په لیکونو کې ساتل شوي دي. <ref>{{Cite news|date=21 June 1938}}</ref> evnsjgpzz059hh370q9f1uotllt2y45 3 87151 363256 2026-04-22T19:58:01Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 363256 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=Vaurith}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۲۲ اپريل ۲۰۲۶، گړۍ ۱۹:۵۸ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) ca1uo0mxa0c73fxbgydjfkhzqh7nyoa 14 87152 363266 2026-04-23T03:50:05Z شاه زمان پټان 26102 د "{{پلټونکې وېشنيزې}} {{پټه وېشنيزه}} {{تشه وېشنيزه}} [[وېشنيزه:سرچينو تېروتنې]]" تورو مخ جوړ شو 363266 wikitext text/x-wiki {{پلټونکې وېشنيزې}} {{پټه وېشنيزه}} {{تشه وېشنيزه}} [[وېشنيزه:سرچينو تېروتنې]] foicsq4ia2pxflhgbfingwrgw7rh9g0 10 87153 363267 2026-04-23T03:50:41Z شاه زمان پټان 26102 [[کينډۍ:پلټونکې وېشنيزې]] ته وروگرځېده 363267 wikitext text/x-wiki #مخګرځ [[کينډۍ:پلټونکې وېشنيزې]] bn33vqy4aniwwgzs8mg2i6ylcj5r8wg 14 87154 363268 2026-04-23T03:51:55Z شاه زمان پټان 26102 [[وېشنيزه:سرچينو تېروتنې]] ته وروگرځېده 363268 wikitext text/x-wiki #مخګرځ [[وېشنيزه:سرچينو تېروتنې]] qw47rv705dcfsgn3wid9j5mphii58oz 10 87155 363269 2026-04-23T03:55:14Z شاه زمان پټان 26102 [[کينډۍ:پټه وېشنيزه]] ته وروگرځېده 363269 wikitext text/x-wiki #مخګرځ [[کينډۍ:پټه وېشنيزه]] 4o4yrj5gy9bh7nfvszc96a8nmwaw67m 0 87156 363273 2026-04-23T04:50:18Z Andar ba ba 39180 "[[:en:Special:Redirect/revision/1333748475|Battle of Unai Pass]]" مخ د ژباړلو له مخې جوړ شوی 363273 wikitext text/x-wiki   '''د انای دره جګړه''' په ۱۹۲۹ کال کې [[د افغانستان جګړې|د افغانستان د کورنۍ جګړې]] پر مهال په [[اونۍ لویه لار|انای دره]] کې وشوه کله چې [[سقاویان|د سقاوي]] پوځ هڅه کوله چې د جنګ کلا د [[هزاره گان|هزاره ګانو]] د نیولو لپاره د انای دره څخه تیر شي. <ref name=":0">{{کتابي سرچينه |last=Poladi |first=Hassan |title=The Hazaras |publisher=Mughal Publishing Co. |year=1989 |edition=1st |location=Stockton, California |pages=175 |language=English}}</ref> <ref name=":1">{{کتابي سرچينه |last=Fox Ernest F. |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.505035 |title=Travels In Afghanistan 1937-*1938 |date=1943 |pages=275}}</ref> دا جګړه د جون له ۲۸مې څخه تر جولای ۱۰مې پورې وه، او له هغې وروسته څو چاپې او بریدونه وشول تر هغه چې د سقاويانو سقوط وشو. <ref name="Fayz">{{کتابي سرچينه |last=Mohammad |first=Fayz |title=Kabul Under Siege : Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising |publisher=Markus Wiener Publishers |year=1999 |isbn=1558761543 |edition=Translated |location=Princeton, NJ |pages=168, 216-220 |language=English}}</ref> د [[Fateh Mohammad Khan|فتح محمد خان]] په مشرۍ د جنګ کلا څخه د هزاره ګانو رضاکارانو له خپلو پوستو دفاع وکړه او په [[جلريز ولسوالۍ|جلریز]] او شاوخوا سیمو کې یې په سقاويانو څو بریدونه وکړل. <ref>{{Cite web|date=2018-12-16|title=فتح محمد فرقه مشر کی بود؟ – Maria Daro|url=https://mariadaro.com/archives/17042|accessdate=2023-06-30|language=fa-IR}}</ref> <ref name="Fayz" /> د سقاوي پوځ لښکر د هزاره ګانو لخوا په بریالیتوب سره په شا وتمبول شو او د سقاوي پوځ وروسته له هغه شاته شو چې ډیری یې ووژل شول یا ونیول شول. <ref name="Fayz" /> <ref name=":1" /> <ref name=":0" /> == جګړه == دغه جګړه ۱۱ ورځې دوام وکړ، د ۱۹۲۹ کال د جون له ۲۸ څخه تر جولای ۸ پورې په دې جګړه کې هزاره ګان برلاسي وو. په وروستیو ورځو کې، په ځانګړې توګه په وروستۍ ورځ (د جولای ۸)، هزاره ګانو سقاویانو ته سخت تاوان ورساوه، د دوی ډېر سرتیري یې ونیول او له دوی څخه یې د وسلو او مهماتو لویه ډوله ذخیره هم ترلاسه کړهد سقاویانو پوځ د ۵۰۰۰ سرتیرو سره جګړې ته چمتو و، خو د هزاره ګانو سرتیرو چې "یا علي" یې ناره وهله، د سقاویانو ډېر سرتیري یې ووژل او ونیول، او تر دې حده یې شاتګ ته اړ کړل چې جالریز ته ولاړل. هزاره ګانو قلعه مجید او د جالریز څو کلي ونیول، بیا یې هغه کلا او کلي لوټ کړل او اور یې ورته واچاوه. دوی دا کار د غچ په توګه وکړ، ځکه چې مخکې په سره چشمه کې د هزاره ګانو سره همداسې شوي ووډېر شمېر سقاوي سرتیري چې د هزاره ګانو سخت برید یې نشو زغملو، خپلې وسلې یې پر ځمکې کېښودې او ځانونه یې تسلیم کړل.<ref name="Fayz" /> == ماخذونه == <references /> f5rlo41h8s84zlj3pfsygtscbqc7x37 0 87157 363282 2026-04-23T08:49:02Z Andar ba ba 39180 "[[:en:Special:Redirect/revision/1334224693|Sardar Abdul Wahab Khan]]" مخ د ژباړلو له مخې جوړ شوی 363282 wikitext text/x-wiki {{مالوماتبکس وګړي|name=Abdul Wahab Khan|image=Sardar Abdul Wahab Khan.jpg|caption=|predecessor=|successor=|spouse=3 wives - Sakina, Sahib Sultan, Mariam|children='''9 sons and 3 daughters'''|father=Sardar Mir Afzal Khan|mother=A [[Hazaras|Hazara]] lady|birth_date=1848|birth_place=[[Kandahar]], [[Principality of Kandahar]]|death_date={{Death date and age|1920|07|13|1848|03|21}}|death_place=[[Kabul]], [[Emirate of Afghanistan]]|signature=Sardar Abdul Wahab Khan Signature.svg}} '''سردار عبدالوهاب خان''' {{Efn|{{bulleted list|{{langx|ps|عبدالوهاب خان|'Abd al-Wahhāb Xān}} {{IPA|ps|ʔäb.d̪ul wɑb/wä.hɑb xɑn|}}|{{langx|prs|عبدالوهاب خان|Abd al-Wahhāb Khān|label=[[Dari|Persian]]}} {{IPA|prs|ʔäb.d̪ʊ́l wɑːɑ́ːb/wäɦ.ɦɑ́ːb xɑːn|}}}}}} (۱۸۴۸ - ۱۳ جولای ۱۹۲۰) د [[د افغانستان امارت|افغانستان]] [[د پوهنې وزارت|د پوهنې پخوانی وزیر]] ، ملکي برید جنرال او د [[د افغان-انگرېز دويمه جگړه|دوهمې انګلیس-افغان جګړې]] په جریان کې د [[غازي محمد ايوب خان|محمد ایوب خان]] د پاڅون پر مهال یو مخکښ قوماندان و. عبدالوهاب خان د ډیرو کلونو لپاره په فارس (اوس [[ايران|ایران]] ) کې او بیا په برتانوي هند کې په جلاوطنۍ کې ژوند وکړ مخکې لدې چې په ۱۹۰۳ کې د خپل زوی سردار عبدالحبیب خان سره [[کابل]] ته راستون شي <ref name=":0">{{کتابي سرچينه |last=Adamec |first=Ludwig W. |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3469 |title=Historical and political who's who of Afghanistan. Hauptbd: Historical and political Who's who |date=1975 |publisher=Akad. Druck- u. Verlagsanst |isbn=978-3-201-00921-8 |location=Graz}}</ref> : ۱۰۱  نوموړی په مختلفو وختونو کې د لاندې ولایتونو او ولسوالیو والي و: <ref name=":2">{{Cite web|date=1899|title=1. Petition from Sardar Abdul Habib, an Afghanistan refugee, praying for an increase to his allowance, refused. Decision that it should have effect from the date on which his father ceased to draw his stipend on leaving India in Feb 1898. II. Petition from Sardar Abdul Wahab Khan, Praying for a pension|url=https://www.abhilekh-patal.in/jspui/handle/123456789/2853223|accessdate=14 February 2024|website=Abhilekh Patal (National Archives of India)}}</ref> : ۱۳  * ګرشک * [[غور ولايت|غور]] * [[فراه ولايت|فراه]] * هرات * [[بلخ ولايت|بلخ]] == لومړنی ژوند == عبدالوهاب خان د میر افضل خان په کور کې په کندهار ښار کې زیږیدلی و. میر افضل خان د پښتنو د بارکزيو د محمدزي څانګې غړی و، او د پور دېل خان زوی و. هغه د دویمې انګلیس-افغان جګړې تر وخته پورې د کندهار والي و. عبدالوهاب خان د میر افضل خان د څلورمې میرمنې زوی و، چې پخپله د هزاره قوم ښځه وه. د عبدالوهاب خان ورور، جنرال عبدالرحیم خان، په ۱۹۱۲ کال کې د هرات قوماندان و، او په ۱۹۱۸ کال کې یې د جلال اباد قومانداني وکړه، تر څو چې په ۱۹۱۹ کال کې د جلال اباد والي شو. جنرال عبدالرحیم خان د پاينده خان د پنځمې میرمنې لمسی و، او پاينده خان پخپله د غلجي قوم و. <ref name=":0" /> : ۴۸۲  نوموړی د [[امير شېرعلي خان|شېر علي خان]] دوهم د تره زوی هم وو، <ref name=":2">{{Cite web|date=1899|title=1. Petition from Sardar Abdul Habib, an Afghanistan refugee, praying for an increase to his allowance, refused. Decision that it should have effect from the date on which his father ceased to draw his stipend on leaving India in Feb 1898. II. Petition from Sardar Abdul Wahab Khan, Praying for a pension|url=https://www.abhilekh-patal.in/jspui/handle/123456789/2853223|accessdate=14 February 2024|website=Abhilekh Patal (National Archives of India)}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore=""><span class="id-lock-registration" title="Free registration required">[https://www.abhilekh-patal.in/jspui/handle/123456789/2853223 "1. Petition from Sardar Abdul Habib, an Afghanistan refugee, praying for an increase to his allowance, refused. Decision that it should have effect from the date on which his father ceased to draw his stipend on leaving India in Feb 1898. II. Petition from Sardar Abdul Wahab Khan, Praying for a pension"]</span>. ''Abhilekh Patal (National Archives of India)''. 1899<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 February</span> 2024</span>.</cite></ref> : ۲۳ ځکه چې د هغه نيکه پور دل خان د شېر علي خان د پلار [[امير دوست محمد خان|دوست محمد خان]] ناسکه ورور و. <ref name=":0">{{کتابي سرچينه |last=Adamec |first=Ludwig W. |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3469 |title=Historical and political who's who of Afghanistan. Hauptbd: Historical and political Who's who |date=1975 |publisher=Akad. Druck- u. Verlagsanst |isbn=978-3-201-00921-8 |location=Graz}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAdamec1975">Adamec, Ludwig W. (1975). [[iarchive:dli.pahar.3469|''Historical and political who's who of Afghanistan. Hauptbd: Historical and political Who's who'']]. Graz: Akad. Druck- u. Verlagsanst. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-3-201-00921-8|<bdi>978-3-201-00921-8</bdi>]].</cite></ref> : ۳۸۸، ۴۸۱ د عبدالوهاب خان ناسکه خور، عایشه د شیر علي خان سره واده شوې وه او د شیر علي د خوښې میرمن ګڼل کیده <ref name=":0" /> : ۱۸۸ چې له امله یې د عبدالله جان په نوم یو زوی پیدا شو چې هغه یې د خپل مشر زوی وارث وټاکه چې د بلې میرمنې، [[امير محمد يعقوب خان|محمد یعقوب خان]] څخه و. <ref>{{کتابي سرچينه |last=Hanna |first=Colonel H. B. |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.284489/page/n5/mode/2up |title=The Second Afghan War, 1878-79-80: Its Causes, Its Conduct And Its Consequences |publisher=Westminster: Archibald Constable and Co. |year=1899–1910 |volume=1 |pages=50}}</ref> == د افغان-انګلیس دوهمه جګړه == عبدالوهاب خان د شېرعلي خان سره او وروسته د شېرعلي د ځای ناستي او زوی [[غازي محمد ايوب خان|ایوب خان]] سره متحد شو. دې اتحاد هغه د عبدالرحمن خان طبیعي مخالف کړ چې د شېرعلي او ایوب خان دواړو سره یې د قدرت لپاره جګړه وکړه کله چې دوی دواړه د افغانستان واکمنان وو. د دوهمې انګلیس-افغان جګړې پر مهال عبدالوهاب خان په ۱۸۸۰ کال کې د ایوب خان سره [[د ميوند جگړه|د میوند په جګړه]] کې برخه واخیسته چې په پایله کې یې انګریزانو ماتې وخوړه. کله چې رحمان خان د برتانويانو په مرسته د افغانستان واکمن شو، وهاب خان د خپلې کورنۍ سره یوځای د سیاسي کډوالو په توګه فارس (اوس ایران) ته وتښتېد. برتانويانو هغه ته د مالي مرستې وړاندیز وکړ چې هغه به برتانوي هند ته کډه شي، ترڅو د ایوب خان سره په [[هرات]] کې د رحمان خان په وړاندې د بغاوت هر ډول امکان له منځه یوسي، هغه ومنله. <ref name=":2">{{Cite web|date=1899|title=1. Petition from Sardar Abdul Habib, an Afghanistan refugee, praying for an increase to his allowance, refused. Decision that it should have effect from the date on which his father ceased to draw his stipend on leaving India in Feb 1898. II. Petition from Sardar Abdul Wahab Khan, Praying for a pension|url=https://www.abhilekh-patal.in/jspui/handle/123456789/2853223|accessdate=14 February 2024|website=Abhilekh Patal (National Archives of India)}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore=""><span class="id-lock-registration" title="Free registration required">[https://www.abhilekh-patal.in/jspui/handle/123456789/2853223 "1. Petition from Sardar Abdul Habib, an Afghanistan refugee, praying for an increase to his allowance, refused. Decision that it should have effect from the date on which his father ceased to draw his stipend on leaving India in Feb 1898. II. Petition from Sardar Abdul Wahab Khan, Praying for a pension"]</span>. ''Abhilekh Patal (National Archives of India)''. 1899<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 February</span> 2024</span>.</cite></ref> == په فارس او برتانوي هند کې جلاوطني == عبدالوهاب خان د دوهمې انګلیس-افغان جګړې پر مهال د ایوب خان د پاڅون پر مهال د هرات والي و. <ref name=":2">{{Cite web|date=1899|title=1. Petition from Sardar Abdul Habib, an Afghanistan refugee, praying for an increase to his allowance, refused. Decision that it should have effect from the date on which his father ceased to draw his stipend on leaving India in Feb 1898. II. Petition from Sardar Abdul Wahab Khan, Praying for a pension|url=https://www.abhilekh-patal.in/jspui/handle/123456789/2853223|accessdate=14 February 2024|website=Abhilekh Patal (National Archives of India)}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore=""><span class="id-lock-registration" title="Free registration required">[https://www.abhilekh-patal.in/jspui/handle/123456789/2853223 "1. Petition from Sardar Abdul Habib, an Afghanistan refugee, praying for an increase to his allowance, refused. Decision that it should have effect from the date on which his father ceased to draw his stipend on leaving India in Feb 1898. II. Petition from Sardar Abdul Wahab Khan, Praying for a pension"]</span>. ''Abhilekh Patal (National Archives of India)''. 1899<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 February</span> 2024</span>.</cite></ref> : ۲۳ کله چې ایوب خان د کندهار په جګړه (۱۸۸۰) کې د انګریزانو له خوا مات شو، ایوب خان او عبدالوهاب خان دواړو په فارس کې پناه واخیسته او د برتانوي حکومت څخه یې د میاشتې ۱۰۰ تومان تقاعد ترلاسه کاوه. څه موده وروسته، ایوب خان له [[تهران|تهران څخه]] ولاړ او عبدالوهاب خان د سر ارتھر نیکولسن په امر ونیول شو چې هغه وخت په ایران کې د برتانوي شارژدافیر و. <ref name=":2" /> : ۲۳  عبدالوهاب خان له نیکولسن څخه وغوښتل چې هغه ته یو حواله لیک ولیکي، کوم چې هغه د ۱۸۸۷ کال د اکتوبر په ۱۴مه ژمنه وکړه چې که عبدالوهاب خان برتانوي هند ته کډه شي نو هغه سره به مناسبه درملنه وشي په دې شرط چې هغه به ځان ښه چلند وکړي او هر هغه څه به وکړي چې د هند حکومت ترې غوښتنه کوي. <ref name=":2">{{Cite web|date=1899|title=1. Petition from Sardar Abdul Habib, an Afghanistan refugee, praying for an increase to his allowance, refused. Decision that it should have effect from the date on which his father ceased to draw his stipend on leaving India in Feb 1898. II. Petition from Sardar Abdul Wahab Khan, Praying for a pension|url=https://www.abhilekh-patal.in/jspui/handle/123456789/2853223|accessdate=14 February 2024|website=Abhilekh Patal (National Archives of India)}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore=""><span class="id-lock-registration" title="Free registration required">[https://www.abhilekh-patal.in/jspui/handle/123456789/2853223 "1. Petition from Sardar Abdul Habib, an Afghanistan refugee, praying for an increase to his allowance, refused. Decision that it should have effect from the date on which his father ceased to draw his stipend on leaving India in Feb 1898. II. Petition from Sardar Abdul Wahab Khan, Praying for a pension"]</span>. ''Abhilekh Patal (National Archives of India)''. 1899<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 February</span> 2024</span>.</cite></ref> : ۲۵-۲۶ دا د برتانويانو عامه پالیسي وه چې افغان سرداران برتانوي هند ته ولېږدوي او هغوی ته تقاعد ورکړي، او له همدې امله د عبدالرحمن خان د واکمنۍ پر مهال په افغانستان کې د برتانوي ګټو پر وړاندې د احتمالي بغاوت له امله. عبدالوهاب خان ژر تر ژره کراچۍ ته ورسېد او ورته د خپلې کورنۍ د پالنې لپاره په ورځ کې ۸۰ تر ۱۰۰ روپۍ ورکول کېدې. څلور میاشتې وروسته، ورته میاشتنی ۲۵۰ روپۍ (د مالیې نه مخکې) تقاعد allocated شو. خو ژر څرګنده شوه چې دا پیسه د هغه د لویې کورنۍ لپاره، چې له ۳۰ څخه زیات غړي پکې وو، د آسوده ژوند لپاره بسنه نه کوي. یو څه وروسته هغه خپله کورنۍ لاهور ته کډه کړه، د موچي دروازې بهر یو کور کې یې اوسېدل. هغه د برتانوي هندوستان په خاوره کې ۱۰ کاله ژوند وکړ، او څو ځله یې د خپل تقاعد د پیسو د زیاتولو غوښتنې وکړې، خو ټولې رد شوې. نو مجبور شو چې پور واخلي، او د ۱۰ زرو روپیو پور یې کړی و، تر دې چې په پای کې یې پرېکړه وکړه چې د ۱۸۹۸ کال د فبروري په ۱۸مه له برتانوي هندوستان څخه وتښتي او پارس (ايران) ته ستون شي. خپله کورنۍ یې په لاهور کې پرېښوده او مشر زوی سردار عبدالحبیب خان یې د برتانوي هندوستان کې د کورنیو چارو مسؤل وټاکه. حکومت د هغه کورنۍ لپاره میاشتنی ۱۵۰ روپۍ (کم شوی) تقاعد منظور کړ، چې د هغوی لپاره وضعیت لا ډېر ستونزمن کړ. عبدالحبیب خان د هند حکومت ته شکایت وکړ چې نورو افغان کډوالو ته د هر کرن (ایراني اسعارو) لپاره چې دوی یې له فارس څخه برتانوي هند ته کډه کول، ۲-۳ روپۍ ورکول کېدې، خو د هغه پلار چې ۷۰۰ کرن یې درلودل، یوازې ۲۵۰ روپۍ ورکړل شوې. د دې سربیره نور عایداتي مالیه کمه شوه، پداسې حال کې چې د فارس نور افغانان د عایداتي مالیې څخه معاف وو. په تهران کې د ۱۸۹۹ کال د مارچ په ۱۵مه، عبدالوهاب خان یوه عریضه ولیکله <ref name=":2">{{Cite web|date=1899|title=1. Petition from Sardar Abdul Habib, an Afghanistan refugee, praying for an increase to his allowance, refused. Decision that it should have effect from the date on which his father ceased to draw his stipend on leaving India in Feb 1898. II. Petition from Sardar Abdul Wahab Khan, Praying for a pension|url=https://www.abhilekh-patal.in/jspui/handle/123456789/2853223|accessdate=14 February 2024|website=Abhilekh Patal (National Archives of India)}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore=""><span class="id-lock-registration" title="Free registration required">[https://www.abhilekh-patal.in/jspui/handle/123456789/2853223 "1. Petition from Sardar Abdul Habib, an Afghanistan refugee, praying for an increase to his allowance, refused. Decision that it should have effect from the date on which his father ceased to draw his stipend on leaving India in Feb 1898. II. Petition from Sardar Abdul Wahab Khan, Praying for a pension"]</span>. ''Abhilekh Patal (National Archives of India)''. 1899<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 February</span> 2024</span>.</cite></ref> : ۲۳ د [[هېنري مورټېمر ډيورنډ|سر ایچ مورټیمر ډیورنډ]] څخه چې هغه وخت په ایران کې د برتانیا سفیر و، د خپل پورونو د تادیې او په برتانوي هند کې د خپلې کورنۍ د ملاتړ لپاره د تقاعد غوښتنه وکړه. ډیورنډ د اپریل په ۲۴مه، ۱۸۹۹ <ref name=":2" /> ځواب ورکړ : ۲۴ په ډاګه کړه چې هغه د عبدالوهاب خان لخوا راپورته شویو مسلو کې هیڅ واک نلري، خو خپله غوښتنه به د پریکړې لپاره د هند حکومت ته واستوي. == افغانستان ته راستنیدل == د امیر عبدالرحمن خان د مړینې سره، او د هغه د ځای ناستي او زوی [[امير حبيب الله خان|امیر حبیب الله خان]] د نوي واک لاندې، عبدالوهاب خان او نور سرداران چې د عبدالرحمن خان د واکمنۍ پرمهال جلاوطن شوي وو، په ۱۹۰۳ کال کې د نوي امیر په بلنه کابل ته راستانه شول. <ref>{{Cite web|date=1903|title=Sanction to payment of an allowance of 900 to the family of Sardar Abdul Wahab Khan, an Afghan refugee residing in Persia, to defray the expenses of their journey from India to Afghanistan, the Sardar having been permitted to return|url=https://www.abhilekh-patal.in/jspui/handle/123456789/2891447|accessdate=8 July 2024|website=Abhilekh Patal (National Archives of India)|page=31}}</ref> [[دوتنه:Sardar_Abdul_Wahab_Khan_and_Sir_Louis_William_Dane.jpg|بټنوک|325x325پېکسل|سردار عبدالوهاب خان او سر لویس ویلیم ډین په کابل کې شاوخوا ۱۹۰۴-۱۹۰۵]] د حبیب الله خان په دوره کې هغه د لیکونو د مسؤل سکرتر او د ملکي برید جنرال (نائب سالار الملکي) رتبه درلوده او د سر لوئس ډبلیو ډین په مشرۍ د "ډین ماموریت" <ref>{{کتابي سرچينه |last=Adamec |first=Ludwig W. |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3317 |title=Afghanistan 1900-1923 - A Diplomatic History |publisher=University of California Press |year=1967 |location=Berkeley and Los Angeles |page=49 |chapter=The Dane Mission}}</ref> په جریان کې د برتانویانو او حبیب الله خان ترمنځ د نوي تړون په خبرو اترو کې ښکیل و. <ref name=":0">{{کتابي سرچينه |last=Adamec |first=Ludwig W. |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3469 |title=Historical and political who's who of Afghanistan. Hauptbd: Historical and political Who's who |date=1975 |publisher=Akad. Druck- u. Verlagsanst |isbn=978-3-201-00921-8 |location=Graz}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAdamec1975">Adamec, Ludwig W. (1975). [[iarchive:dli.pahar.3469|''Historical and political who's who of Afghanistan. Hauptbd: Historical and political Who's who'']]. Graz: Akad. Druck- u. Verlagsanst. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-3-201-00921-8|<bdi>978-3-201-00921-8</bdi>]].</cite></ref> : ۱۰۱ هغه په ۱۹۰۷ کال کې د هرات په سفر کې هم د امیر سره ملګری و. هغه په ۱۹۱۰ کال کې د سرحدي کمیسیون په توګه دنده ترسره کړه او په ۱۹۱۱ کال کې د ترکستان والي (نائب الحکومه) او د ملکي جنرال رتبه وټاکل شو. په ۱۹۱۴ کال کې [[مزار شريف|د مزار شریف]] د والي په توګه د هغه د شهرت او انرژۍ په اړه راپور ورکړل شو. <ref name=":0" /> : ۱۰۱ هغه احتمالاً د ۱۹۱۹ کال د فبروري په میاشت کې د امیر د ښکار په محفل کې حاضر و چې په ترڅ کې یې ووژل شو. == سرچینې == {{لړسرچينې}} [[وېشنيزه:پښتانه]] [[وېشنيزه:کندهاريان]] [[وېشنيزه:1920 مړينې]] [[وېشنيزه:1848 زېږېدنې]] [[وېشنيزه:هغه مخونه چې د ژباړې بياکتنه يې نه ده شوې]] 803tt6cdrtdh7uqq01p9cdhxn084rlw 363284 363282 2026-04-23T09:08:48Z Andar ba ba 39180 /* لومړنی ژوند */ 363284 wikitext text/x-wiki {{مالوماتبکس وګړي|name=Abdul Wahab Khan|image=Sardar Abdul Wahab Khan.jpg|caption=|predecessor=|successor=|spouse=3 wives - Sakina, Sahib Sultan, Mariam|children='''9 sons and 3 daughters'''|father=Sardar Mir Afzal Khan|mother=A [[Hazaras|Hazara]] lady|birth_date=1848|birth_place=[[Kandahar]], [[Principality of Kandahar]]|death_date={{Death date and age|1920|07|13|1848|03|21}}|death_place=[[Kabul]], [[Emirate of Afghanistan]]|signature=Sardar Abdul Wahab Khan Signature.svg}} '''سردار عبدالوهاب خان''' {{Efn|{{bulleted list|{{langx|ps|عبدالوهاب خان|'Abd al-Wahhāb Xān}} {{IPA|ps|ʔäb.d̪ul wɑb/wä.hɑb xɑn|}}|{{langx|prs|عبدالوهاب خان|Abd al-Wahhāb Khān|label=[[Dari|Persian]]}} {{IPA|prs|ʔäb.d̪ʊ́l wɑːɑ́ːb/wäɦ.ɦɑ́ːb xɑːn|}}}}}} (۱۸۴۸ - ۱۳ جولای ۱۹۲۰) د [[د افغانستان امارت|افغانستان]] [[د پوهنې وزارت|د پوهنې پخوانی وزیر]] ، ملکي برید جنرال او د [[د افغان-انگرېز دويمه جگړه|دوهمې انګلیس-افغان جګړې]] په جریان کې د [[غازي محمد ايوب خان|محمد ایوب خان]] د پاڅون پر مهال یو مخکښ قوماندان و. عبدالوهاب خان د ډیرو کلونو لپاره په فارس (اوس [[ايران|ایران]] ) کې او بیا په برتانوي هند کې په جلاوطنۍ کې ژوند وکړ مخکې لدې چې په ۱۹۰۳ کې د خپل زوی سردار عبدالحبیب خان سره [[کابل]] ته راستون شي <ref name=":0">{{کتابي سرچينه |last=Adamec |first=Ludwig W. |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3469 |title=Historical and political who's who of Afghanistan. Hauptbd: Historical and political Who's who |date=1975 |publisher=Akad. Druck- u. Verlagsanst |isbn=978-3-201-00921-8 |location=Graz}}</ref> : ۱۰۱  نوموړی په مختلفو وختونو کې د لاندې ولایتونو او ولسوالیو والي و: <ref name=":2">{{Cite web|date=1899|title=1. Petition from Sardar Abdul Habib, an Afghanistan refugee, praying for an increase to his allowance, refused. Decision that it should have effect from the date on which his father ceased to draw his stipend on leaving India in Feb 1898. II. Petition from Sardar Abdul Wahab Khan, Praying for a pension|url=https://www.abhilekh-patal.in/jspui/handle/123456789/2853223|accessdate=14 February 2024|website=Abhilekh Patal (National Archives of India)}}</ref> : ۱۳  * ګرشک * [[غور ولايت|غور]] * [[فراه ولايت|فراه]] * هرات * [[بلخ ولايت|بلخ]] == لومړنی ژوند == عبدالوهاب خان د میر افضل خان په کور کې په کندهار ښار کې زیږیدلی و. میر افضل خان د پښتنو د بارکزيو د محمدزي څانګې غړی و، او د پور دېل خان زوی و. هغه د دویمې انګلیس-افغان جګړې تر وخته پورې د کندهار والي و. عبدالوهاب خان د میر افضل خان د څلورمې میرمنې زوی و، چې پخپله د هزاره قوم ښځه وه. د عبدالوهاب خان ورور، جنرال عبدالرحیم خان، په ۱۹۱۲ کال کې د هرات قوماندان و، او په ۱۹۱۸ کال کې یې د جلال اباد قومانداني وکړه، تر څو چې په ۱۹۱۹ کال کې د جلال اباد والي شو. جنرال عبدالرحیم خان د پاينده خان د پنځمې میرمنې لمسی و،. <ref name=":0" /> : ۴۸۲  نوموړی د [[امير شېرعلي خان|شېر علي خان]] دوهم د تره زوی هم وو، <ref name=":2">{{Cite web|date=1899|title=1. Petition from Sardar Abdul Habib, an Afghanistan refugee, praying for an increase to his allowance, refused. Decision that it should have effect from the date on which his father ceased to draw his stipend on leaving India in Feb 1898. II. Petition from Sardar Abdul Wahab Khan, Praying for a pension|url=https://www.abhilekh-patal.in/jspui/handle/123456789/2853223|accessdate=14 February 2024|website=Abhilekh Patal (National Archives of India)}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore=""><span class="id-lock-registration" title="Free registration required">[https://www.abhilekh-patal.in/jspui/handle/123456789/2853223 "1. Petition from Sardar Abdul Habib, an Afghanistan refugee, praying for an increase to his allowance, refused. Decision that it should have effect from the date on which his father ceased to draw his stipend on leaving India in Feb 1898. II. Petition from Sardar Abdul Wahab Khan, Praying for a pension"]</span>. ''Abhilekh Patal (National Archives of India)''. 1899<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 February</span> 2024</span>.</cite></ref> : ۲۳ ځکه چې د هغه نيکه پور دل خان د شېر علي خان د پلار [[امير دوست محمد خان|دوست محمد خان]] ناسکه ورور و. <ref name=":0">{{کتابي سرچينه |last=Adamec |first=Ludwig W. |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3469 |title=Historical and political who's who of Afghanistan. Hauptbd: Historical and political Who's who |date=1975 |publisher=Akad. Druck- u. Verlagsanst |isbn=978-3-201-00921-8 |location=Graz}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAdamec1975">Adamec, Ludwig W. (1975). [[iarchive:dli.pahar.3469|''Historical and political who's who of Afghanistan. Hauptbd: Historical and political Who's who'']]. Graz: Akad. Druck- u. Verlagsanst. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-3-201-00921-8|<bdi>978-3-201-00921-8</bdi>]].</cite></ref> : ۳۸۸، ۴۸۱ د عبدالوهاب خان ناسکه خور، عایشه د شیر علي خان سره واده شوې وه او د شیر علي د خوښې میرمن ګڼل کیده <ref name=":0" /> : ۱۸۸ چې له امله یې د عبدالله جان په نوم یو زوی پیدا شو چې هغه یې د خپل مشر زوی وارث وټاکه چې د بلې میرمنې، [[امير محمد يعقوب خان|محمد یعقوب خان]] څخه و. <ref>{{کتابي سرچينه |last=Hanna |first=Colonel H. B. |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.284489/page/n5/mode/2up |title=The Second Afghan War, 1878-79-80: Its Causes, Its Conduct And Its Consequences |publisher=Westminster: Archibald Constable and Co. |year=1899–1910 |volume=1 |pages=50}}</ref> == د افغان-انګلیس دوهمه جګړه == عبدالوهاب خان د شېرعلي خان سره او وروسته د شېرعلي د ځای ناستي او زوی [[غازي محمد ايوب خان|ایوب خان]] سره متحد شو. دې اتحاد هغه د عبدالرحمن خان طبیعي مخالف کړ چې د شېرعلي او ایوب خان دواړو سره یې د قدرت لپاره جګړه وکړه کله چې دوی دواړه د افغانستان واکمنان وو. د دوهمې انګلیس-افغان جګړې پر مهال عبدالوهاب خان په ۱۸۸۰ کال کې د ایوب خان سره [[د ميوند جگړه|د میوند په جګړه]] کې برخه واخیسته چې په پایله کې یې انګریزانو ماتې وخوړه. کله چې رحمان خان د برتانويانو په مرسته د افغانستان واکمن شو، وهاب خان د خپلې کورنۍ سره یوځای د سیاسي کډوالو په توګه فارس (اوس ایران) ته وتښتېد. برتانويانو هغه ته د مالي مرستې وړاندیز وکړ چې هغه به برتانوي هند ته کډه شي، ترڅو د ایوب خان سره په [[هرات]] کې د رحمان خان په وړاندې د بغاوت هر ډول امکان له منځه یوسي، هغه ومنله. <ref name=":2">{{Cite web|date=1899|title=1. Petition from Sardar Abdul Habib, an Afghanistan refugee, praying for an increase to his allowance, refused. Decision that it should have effect from the date on which his father ceased to draw his stipend on leaving India in Feb 1898. II. Petition from Sardar Abdul Wahab Khan, Praying for a pension|url=https://www.abhilekh-patal.in/jspui/handle/123456789/2853223|accessdate=14 February 2024|website=Abhilekh Patal (National Archives of India)}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore=""><span class="id-lock-registration" title="Free registration required">[https://www.abhilekh-patal.in/jspui/handle/123456789/2853223 "1. Petition from Sardar Abdul Habib, an Afghanistan refugee, praying for an increase to his allowance, refused. Decision that it should have effect from the date on which his father ceased to draw his stipend on leaving India in Feb 1898. II. Petition from Sardar Abdul Wahab Khan, Praying for a pension"]</span>. ''Abhilekh Patal (National Archives of India)''. 1899<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 February</span> 2024</span>.</cite></ref> == په فارس او برتانوي هند کې جلاوطني == عبدالوهاب خان د دوهمې انګلیس-افغان جګړې پر مهال د ایوب خان د پاڅون پر مهال د هرات والي و. <ref name=":2">{{Cite web|date=1899|title=1. Petition from Sardar Abdul Habib, an Afghanistan refugee, praying for an increase to his allowance, refused. Decision that it should have effect from the date on which his father ceased to draw his stipend on leaving India in Feb 1898. II. Petition from Sardar Abdul Wahab Khan, Praying for a pension|url=https://www.abhilekh-patal.in/jspui/handle/123456789/2853223|accessdate=14 February 2024|website=Abhilekh Patal (National Archives of India)}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore=""><span class="id-lock-registration" title="Free registration required">[https://www.abhilekh-patal.in/jspui/handle/123456789/2853223 "1. Petition from Sardar Abdul Habib, an Afghanistan refugee, praying for an increase to his allowance, refused. Decision that it should have effect from the date on which his father ceased to draw his stipend on leaving India in Feb 1898. II. Petition from Sardar Abdul Wahab Khan, Praying for a pension"]</span>. ''Abhilekh Patal (National Archives of India)''. 1899<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 February</span> 2024</span>.</cite></ref> : ۲۳ کله چې ایوب خان د کندهار په جګړه (۱۸۸۰) کې د انګریزانو له خوا مات شو، ایوب خان او عبدالوهاب خان دواړو په فارس کې پناه واخیسته او د برتانوي حکومت څخه یې د میاشتې ۱۰۰ تومان تقاعد ترلاسه کاوه. څه موده وروسته، ایوب خان له [[تهران|تهران څخه]] ولاړ او عبدالوهاب خان د سر ارتھر نیکولسن په امر ونیول شو چې هغه وخت په ایران کې د برتانوي شارژدافیر و. <ref name=":2" /> : ۲۳  عبدالوهاب خان له نیکولسن څخه وغوښتل چې هغه ته یو حواله لیک ولیکي، کوم چې هغه د ۱۸۸۷ کال د اکتوبر په ۱۴مه ژمنه وکړه چې که عبدالوهاب خان برتانوي هند ته کډه شي نو هغه سره به مناسبه درملنه وشي په دې شرط چې هغه به ځان ښه چلند وکړي او هر هغه څه به وکړي چې د هند حکومت ترې غوښتنه کوي. <ref name=":2">{{Cite web|date=1899|title=1. Petition from Sardar Abdul Habib, an Afghanistan refugee, praying for an increase to his allowance, refused. Decision that it should have effect from the date on which his father ceased to draw his stipend on leaving India in Feb 1898. II. Petition from Sardar Abdul Wahab Khan, Praying for a pension|url=https://www.abhilekh-patal.in/jspui/handle/123456789/2853223|accessdate=14 February 2024|website=Abhilekh Patal (National Archives of India)}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore=""><span class="id-lock-registration" title="Free registration required">[https://www.abhilekh-patal.in/jspui/handle/123456789/2853223 "1. Petition from Sardar Abdul Habib, an Afghanistan refugee, praying for an increase to his allowance, refused. Decision that it should have effect from the date on which his father ceased to draw his stipend on leaving India in Feb 1898. II. Petition from Sardar Abdul Wahab Khan, Praying for a pension"]</span>. ''Abhilekh Patal (National Archives of India)''. 1899<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 February</span> 2024</span>.</cite></ref> : ۲۵-۲۶ دا د برتانويانو عامه پالیسي وه چې افغان سرداران برتانوي هند ته ولېږدوي او هغوی ته تقاعد ورکړي، او له همدې امله د عبدالرحمن خان د واکمنۍ پر مهال په افغانستان کې د برتانوي ګټو پر وړاندې د احتمالي بغاوت له امله. عبدالوهاب خان ژر تر ژره کراچۍ ته ورسېد او ورته د خپلې کورنۍ د پالنې لپاره په ورځ کې ۸۰ تر ۱۰۰ روپۍ ورکول کېدې. څلور میاشتې وروسته، ورته میاشتنی ۲۵۰ روپۍ (د مالیې نه مخکې) تقاعد allocated شو. خو ژر څرګنده شوه چې دا پیسه د هغه د لویې کورنۍ لپاره، چې له ۳۰ څخه زیات غړي پکې وو، د آسوده ژوند لپاره بسنه نه کوي. یو څه وروسته هغه خپله کورنۍ لاهور ته کډه کړه، د موچي دروازې بهر یو کور کې یې اوسېدل. هغه د برتانوي هندوستان په خاوره کې ۱۰ کاله ژوند وکړ، او څو ځله یې د خپل تقاعد د پیسو د زیاتولو غوښتنې وکړې، خو ټولې رد شوې. نو مجبور شو چې پور واخلي، او د ۱۰ زرو روپیو پور یې کړی و، تر دې چې په پای کې یې پرېکړه وکړه چې د ۱۸۹۸ کال د فبروري په ۱۸مه له برتانوي هندوستان څخه وتښتي او پارس (ايران) ته ستون شي. خپله کورنۍ یې په لاهور کې پرېښوده او مشر زوی سردار عبدالحبیب خان یې د برتانوي هندوستان کې د کورنیو چارو مسؤل وټاکه. حکومت د هغه کورنۍ لپاره میاشتنی ۱۵۰ روپۍ (کم شوی) تقاعد منظور کړ، چې د هغوی لپاره وضعیت لا ډېر ستونزمن کړ. عبدالحبیب خان د هند حکومت ته شکایت وکړ چې نورو افغان کډوالو ته د هر کرن (ایراني اسعارو) لپاره چې دوی یې له فارس څخه برتانوي هند ته کډه کول، ۲-۳ روپۍ ورکول کېدې، خو د هغه پلار چې ۷۰۰ کرن یې درلودل، یوازې ۲۵۰ روپۍ ورکړل شوې. د دې سربیره نور عایداتي مالیه کمه شوه، پداسې حال کې چې د فارس نور افغانان د عایداتي مالیې څخه معاف وو. په تهران کې د ۱۸۹۹ کال د مارچ په ۱۵مه، عبدالوهاب خان یوه عریضه ولیکله <ref name=":2">{{Cite web|date=1899|title=1. Petition from Sardar Abdul Habib, an Afghanistan refugee, praying for an increase to his allowance, refused. Decision that it should have effect from the date on which his father ceased to draw his stipend on leaving India in Feb 1898. II. Petition from Sardar Abdul Wahab Khan, Praying for a pension|url=https://www.abhilekh-patal.in/jspui/handle/123456789/2853223|accessdate=14 February 2024|website=Abhilekh Patal (National Archives of India)}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore=""><span class="id-lock-registration" title="Free registration required">[https://www.abhilekh-patal.in/jspui/handle/123456789/2853223 "1. Petition from Sardar Abdul Habib, an Afghanistan refugee, praying for an increase to his allowance, refused. Decision that it should have effect from the date on which his father ceased to draw his stipend on leaving India in Feb 1898. II. Petition from Sardar Abdul Wahab Khan, Praying for a pension"]</span>. ''Abhilekh Patal (National Archives of India)''. 1899<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 February</span> 2024</span>.</cite></ref> : ۲۳ د [[هېنري مورټېمر ډيورنډ|سر ایچ مورټیمر ډیورنډ]] څخه چې هغه وخت په ایران کې د برتانیا سفیر و، د خپل پورونو د تادیې او په برتانوي هند کې د خپلې کورنۍ د ملاتړ لپاره د تقاعد غوښتنه وکړه. ډیورنډ د اپریل په ۲۴مه، ۱۸۹۹ <ref name=":2" /> ځواب ورکړ : ۲۴ په ډاګه کړه چې هغه د عبدالوهاب خان لخوا راپورته شویو مسلو کې هیڅ واک نلري، خو خپله غوښتنه به د پریکړې لپاره د هند حکومت ته واستوي. == افغانستان ته راستنیدل == د امیر عبدالرحمن خان د مړینې سره، او د هغه د ځای ناستي او زوی [[امير حبيب الله خان|امیر حبیب الله خان]] د نوي واک لاندې، عبدالوهاب خان او نور سرداران چې د عبدالرحمن خان د واکمنۍ پرمهال جلاوطن شوي وو، په ۱۹۰۳ کال کې د نوي امیر په بلنه کابل ته راستانه شول. <ref>{{Cite web|date=1903|title=Sanction to payment of an allowance of 900 to the family of Sardar Abdul Wahab Khan, an Afghan refugee residing in Persia, to defray the expenses of their journey from India to Afghanistan, the Sardar having been permitted to return|url=https://www.abhilekh-patal.in/jspui/handle/123456789/2891447|accessdate=8 July 2024|website=Abhilekh Patal (National Archives of India)|page=31}}</ref> [[دوتنه:Sardar_Abdul_Wahab_Khan_and_Sir_Louis_William_Dane.jpg|بټنوک|325x325پېکسل|سردار عبدالوهاب خان او سر لویس ویلیم ډین په کابل کې شاوخوا ۱۹۰۴-۱۹۰۵]] د حبیب الله خان په دوره کې هغه د لیکونو د مسؤل سکرتر او د ملکي برید جنرال (نائب سالار الملکي) رتبه درلوده او د سر لوئس ډبلیو ډین په مشرۍ د "ډین ماموریت" <ref>{{کتابي سرچينه |last=Adamec |first=Ludwig W. |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3317 |title=Afghanistan 1900-1923 - A Diplomatic History |publisher=University of California Press |year=1967 |location=Berkeley and Los Angeles |page=49 |chapter=The Dane Mission}}</ref> په جریان کې د برتانویانو او حبیب الله خان ترمنځ د نوي تړون په خبرو اترو کې ښکیل و. <ref name=":0">{{کتابي سرچينه |last=Adamec |first=Ludwig W. |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3469 |title=Historical and political who's who of Afghanistan. Hauptbd: Historical and political Who's who |date=1975 |publisher=Akad. Druck- u. Verlagsanst |isbn=978-3-201-00921-8 |location=Graz}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAdamec1975">Adamec, Ludwig W. (1975). [[iarchive:dli.pahar.3469|''Historical and political who's who of Afghanistan. Hauptbd: Historical and political Who's who'']]. Graz: Akad. Druck- u. Verlagsanst. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-3-201-00921-8|<bdi>978-3-201-00921-8</bdi>]].</cite></ref> : ۱۰۱ هغه په ۱۹۰۷ کال کې د هرات په سفر کې هم د امیر سره ملګری و. هغه په ۱۹۱۰ کال کې د سرحدي کمیسیون په توګه دنده ترسره کړه او په ۱۹۱۱ کال کې د ترکستان والي (نائب الحکومه) او د ملکي جنرال رتبه وټاکل شو. په ۱۹۱۴ کال کې [[مزار شريف|د مزار شریف]] د والي په توګه د هغه د شهرت او انرژۍ په اړه راپور ورکړل شو. <ref name=":0" /> : ۱۰۱ هغه احتمالاً د ۱۹۱۹ کال د فبروري په میاشت کې د امیر د ښکار په محفل کې حاضر و چې په ترڅ کې یې ووژل شو. == سرچینې == {{لړسرچينې}} [[وېشنيزه:پښتانه]] [[وېشنيزه:کندهاريان]] [[وېشنيزه:1920 مړينې]] [[وېشنيزه:1848 زېږېدنې]] [[وېشنيزه:هغه مخونه چې د ژباړې بياکتنه يې نه ده شوې]] 6l1p3x9m9w4ax7t0hjql4wiqgyk8hf7 3 87158 363285 2026-04-23T09:17:30Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 363285 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=Thilio}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۲۳ اپريل ۲۰۲۶، گړۍ ۰۹:۱۷ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) blcxx5gmxqk94x4y567sddas357eob6 0 87159 363286 2026-04-23T09:23:26Z Andar ba ba 39180 "[[:en:Special:Redirect/revision/1334225145|Payandah Khan]]" مخ د ژباړلو له مخې جوړ شوی 363286 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|image=Sardar Payendah Khan Barakzai.jpg|caption=Portrait of Payandah Khan}}سردار '''پاینده خان بارکزی''' ، {{Efn|{{bulleted list|{{langx|ps|پاينده خان بارکزی|Pāyanda Xān Bārakzai}} {{IPA|ps|pɑ.jan.da xɑn bɑ.ɾak.zaɪ|}}|{{langx|prs|پاینده خان بارکزی|Pāyanda Khān Bārakzay|label=[[Dari|Persian]]}} {{IPA|prs|pʰɑː.jän̪.d̪á xɑːn bɑː.ɾäk.záj|}}}}}} (۱۷۵۸ - اکتوبر ۱۸۰۰) چې '''د پاینده خان''' په نوم هم پیژندل کیږي، او د هغه د افتخاري لقب له مخې د '''عالي خان''' په نوم پیژندل کیږي، د [[بارکزي|بارکزیو]] قبیلې مشر، او همدارنګه د [[تېمور شاه دراني|تیمور شاه دراني]] او [[شاه زمان خان|زمان شاه دراني]] د واکمنۍ پرمهال د [[د درانيانو ټولواکمني|دراني امپراتورۍ]] یو ملکي مامور او لوی وزیر و چې له ۱۷۷۴ څخه تر ۱۸۰۰ پورې تر خپل اعدام پورې، وروسته له هغه چې له هغه څخه ټول واکونه واخیستل شول. <ref name="Hazarah">{{کتابي سرچينه |last=Hazārah |first=Fayż Muḥammad Kātib |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/mode/2up |title=The History of Afghanistan: Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj al-Tawārīkh |last2=McChesney |first2=R. D. |last3=Khorrami |first3=Mohammad Mehdi |publisher=Brill |year=2013 |isbn=9789004234925 |pages=}}</ref> <ref name="Lee">{{کتابي سرچينه |last=Lee |first=Jonathan L. |url=https://archive.org/details/afghanistan-a-history-from-1260-to-the-present/mode/2up |title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present |publisher=Reaktion Books |year=2018 |isbn=9781789140101}}</ref> <ref name="Karimi">{{کتابي سرچينه |last=Noelle-Karimi |first=Christine |url=https://archive.org/details/the-pearl-in-its-midst-by-christine-noelle-karimi-z-lib.org |title=The Pearl in Its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th-19th Centuries) |date= |publisher=Austrian Academy of Sciences Press |year=2014 |isbn=9783700172024}}</ref> <ref name="Malleson">{{کتابي سرچينه |last=Malleson |first=George B. |url=https://books.google.com/books?id=0ec2AQAAMAAJ |title=History of Afghanistan: From the Earliest Period to the Outbreak of the War of 1878 |date= |publisher=W. H. Allen & Company |year=1879 |isbn=0343739771 |access-date=31 July 2021}}</ref> <ref name=":0">{{کتابي سرچينه |last=Dalrymple |first=William |url=https://archive.org/details/returnofakingthebattle/mode/2up |title=Return of a King: The Battle for Afghanistan, 1839-42 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |year=2013 |isbn=9780307958297}}</ref> == لومړنی ژوند == پاینده په ۱۷۵۸ کال کې [[بارکزي|د بارکزيو]] [[پښتانه|د پښتون]] قبیلې د محمدزيو څانګې د غړي حاجي جمال خان په کور کې د څلورم زوی په توګه زیږیدلی و. پلار یې د [[احمد شاه درانی|احمد شاه دراني]] پخوانی مخالف و، او وروسته د [[بارکزي|بارکزيو]] د قبیلې مشر و، او د هغه د واکمنۍ پرمهال د [[د درانيانو ټولواکمني|دراني امپراتورۍ]] لوی وزیر و، او همدارنګه د [[تېمور شاه دراني|تیمور شاه دراني]] د واکمنۍ پرمهال تر ۱۷۷۲ کال پورې د هغه تر مړینې پورې. == واک ته رسېدل == د بارکزیو پخوانی مشر، پاينده خان مشر ورور رحيم داد خان، په پای کې د بارکزیو ترمنځ ناځوښی شو. دې چارې تیمور شاه مجبور کړ چې په ۱۷۷۴ کال کې د هغه پر ځای پاينده خان وټاکي، او پاينده خان ته له هغه وخت راهیسې "سرفراز خان" (لوی خان) لقب ورکړل شو.{{R|name=Hazarah|p=148|q=The author of Tārikh-i Sulṭānī writes that from the day Payandah Khan was given the honorary title "Sar Faraz Khan" his star rose while his elder brother, Rahimdad Khan's, fell.}} <sup class="reference nowrap">&#x3A;&#x200A;<span class="tooltip tooltip-dashed" style="border-bottom: 1px dashed;" title="Page: 148 Quotation: &quot;The author of Tārikh-i Sulṭānī writes that from the day Payandah Khan was given the honorary title &quot;Sar Faraz Khan&quot; his star rose while his elder brother, Rahimdad Khan's, fell.&quot;">۱۴۸</span>&#x200A;</sup> پاینده خان د زمان شاه دراني سره د دراني تخت په نیولو کې مرسته وکړه، <ref>{{Cite web|title=Zamān Shāh {{!}} emir of Afghanistan {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Zaman-Shah|accessdate=2024-03-28|website=www.britannica.com|language=en}}</ref> او د هغه او د هغه د پاچاهۍ مشروعیت سره د مرستې وروسته یې د هغه په ټولو کمپاینونو کې د هغه ملاتړ وکړ. [ 2 ] <sup class="reference nowrap"><span title="Page: 157">&#x3A;&#x200A;۱۵۷&#x200A;</span></sup> د ۱۷۹۳ کال په ډسمبر کې، پاینده خان په اټک کې سیکهان مات کړل. <ref name=":1">{{کتابي سرچينه |last=www.DiscoverSikhism.com |url=http://archive.org/details/HistoryOfTheSikhsVol.IvTheSikhCommonwealthOrRiseAndFallOfSikh |title=History Of The Sikhs Vol. IV The Sikh Commonwealth Or Rise And Fall Of Sikh Misls |pages=459 |language=English}}</ref> <ref name=":022">{{کتابي سرچينه |last=Gupta |first=Hari Ram |url=http://archive.org/details/in.gov.ignca.35179 |title=History of the Sikhs vol.3 |date=1944 |pages=54}}</ref> == مړینه او میراث == کله چې زمان شاه دراني په اوږد مهال کې خپل دښمنان له منځه یووړل، د دراني سترواکۍ هغه ډول وخت د سوکالۍ ولید چې لږ وخت مخکې یې نه و لیدلی. فتح الله خان شکمن شو چې د زمان شاه پر خلاف د پاينده خان، عظیم خان الکوزي (چې د جوانشر قزلباش مشر و)، او نورو ډېرو سترو مشرانو ترمنځ دسیسه جوړیږي. نو زمان شاه ته د دې خبر ورکړل شو، او هغه د دې پېښې لپاره جعلي شاهدان برابر کړل، په داسې حال کې چې د پاينده خان زامنو ادعا کوله چې فتح الله خان هڅه کوي د بارکزیو د ړنګېدو لامل شي.. <ref name="Karimi">{{کتابي سرچينه |last=Noelle-Karimi |first=Christine |url=https://archive.org/details/the-pearl-in-its-midst-by-christine-noelle-karimi-z-lib.org |title=The Pearl in Its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th-19th Centuries) |date= |publisher=Austrian Academy of Sciences Press |year=2014 |isbn=9783700172024}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFNoelle-Karimi2014">Noelle-Karimi, Christine (2014). [[iarchive:the-pearl-in-its-midst-by-christine-noelle-karimi-z-lib.org|''The Pearl in Its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th-19th Centuries)'']]. Austrian Academy of Sciences Press. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9783700172024|<bdi>9783700172024</bdi>]].</cite></ref> سره له دې، پاینده خان او نور دسیسه کوونکي راټول او اعدام شول، د دوی سرونه په [[کندهار]] کې په عام ډول وځړول شول. دې اعدام سختې پایلې راوړې، لکه د سدوزیو او بارکزیو ترمنځ اتحاد چې مات شو. <sup class="reference nowrap"><span title="Page: 161-162">&#x3A;&#x200A;۱۶۱-۱۶۲&#x200A;</span></sup><ref name="Malleson">{{کتابي سرچينه |last=Malleson |first=George B. |url=https://books.google.com/books?id=0ec2AQAAMAAJ |title=History of Afghanistan: From the Earliest Period to the Outbreak of the War of 1878 |date= |publisher=W. H. Allen & Company |year=1879 |isbn=0343739771 |access-date=31 July 2021}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMalleson1879">Malleson, George B. (1879). [https://books.google.com/books?id=0ec2AQAAMAAJ ''History of Afghanistan: From the Earliest Period to the Outbreak of the War of 1878'']. W. H. Allen & Company. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0343739771|<bdi>0343739771</bdi>]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">31 July</span> 2021</span>.</cite><span data-ve-ignore=""> </span><span class="cs1-hidden-error citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[کينډۍ:کتابي سرچينه|cite book]]<nowiki>}}</nowiki></code>: </span><span class="cs1-hidden-error citation-comment" data-ve-ignore="">ISBN / Date incompatibility ([[لارښود:CS1 errors|help]])</span> [[Category:CS1 errors: ISBN date]]</ref> په پایله کې، [[وزیر فتح خان|فتح خان]] ، چې د پاینده خان د اولادونو مشر و، [[قاجاري ايران|فارس]] ته وتښتېد چیرې چې [[شاه محمود سدوزى|محمود شاه دراني]] په جلاوطنۍ کې و، او له هغه سره یې خپله وفاداري وکړه. دا په پای کې د فتح خان د زمان شاه د ړانده کولو وروسته د زمان شاه ځای ناستی محمود شاه شو.<sup class="reference nowrap"><span title="Page: 162">&#x3A;&#x200A;۱۶۲&#x200A;</span></sup><ref name="Hazarah">{{کتابي سرچينه |last=Hazārah |first=Fayż Muḥammad Kātib |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/mode/2up |title=The History of Afghanistan: Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj al-Tawārīkh |last2=McChesney |first2=R. D. |last3=Khorrami |first3=Mohammad Mehdi |publisher=Brill |year=2013 |isbn=9789004234925 |pages=}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHazārahMcChesneyKhorrami2013">Hazārah, Fayż Muḥammad Kātib; McChesney, R. D.; Khorrami, Mohammad Mehdi (2013). [[iarchive:the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/mode/2up|''The History of Afghanistan: Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj al-Tawārīkh'']]. Brill. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9789004234925|<bdi>9789004234925</bdi>]].</cite></ref> پاینده خان د ۴۱ کلنۍ په عمر کې د مړینې په وخت کې ۱۰ میرمنې، ۲۵ زامن او یوه لور درلوده. دا زامن [[د افغانستان پېښليک|د افغانستان په تاریخ]] کې اغیزمن مشران شول، چې د [[د افغانستان امارت|کابل]] ، [[د کندهار واکمني|کندهار]] او [[سلطان محمد خان|پیښور]] د واکمنۍ درې جلا څانګې لري. <ref name=":0">{{کتابي سرچينه |last=Dalrymple |first=William |url=https://archive.org/details/returnofakingthebattle/mode/2up |title=Return of a King: The Battle for Afghanistan, 1839-42 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |year=2013 |isbn=9780307958297}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDalrymple2013">Dalrymple, William (2013). [[iarchive:returnofakingthebattle/mode/2up|''Return of a King: The Battle for Afghanistan, 1839-42'']]. Knopf Doubleday Publishing Group. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780307958297|<bdi>9780307958297</bdi>]].</cite></ref> == ماخذونه == {{لړسرچينې}} [[وېشنيزه:1800 مړينې]] 2dcpepv0vntds8zy0ogxtvecz7orvn3 0 87160 363288 2026-04-23T09:59:55Z ~2026-24819-07 39315 د "زه" تورو مخ جوړ شو 363288 wikitext text/x-wiki زه is5kzabkdcrzotdi0lbibc9tlosf1zx 3 87161 363292 2026-04-23T11:12:57Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 363292 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=OryaMaalik}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۲۳ اپريل ۲۰۲۶، گړۍ ۱۱:۱۲ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) igfadpgde2xhku2ipfkoia2vu7x99li