ويکيپېډيا pswiki https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter رسنۍ ځانگړی خبرې اترې کارن د کارن خبرې اترې ويکيپېډيا د ويکيپېډيا خبرې اترې دوتنه د دوتنې خبرې اترې مېډياويکي د مېډياويکي خبرې اترې کينډۍ د کينډۍ خبرې اترې لارښود د لارښود خبرې اترې وېشنيزه د وېشنيزې خبرې اترې تانبه د تانبې خبرې اترې TimedText TimedText talk چلنوال د چلنوال خبرې اترې پېښه د پېښې خبرې اترې 0 3403 363485 362617 2026-04-27T07:58:47Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363485 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = سنګاپور جمهوریت | common_name = سنګاپور | native_name = {{collapsible list | titlestyle = background:transparent;line-height:normal;font-size:84%; | title = سیمه ییز نوم | {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow | label1 = [[مالیزیایي ژبه|مالیزیایي]]: | data1 = {{lang|ms|Republik Singapura}} | rowclass2 = mergedrow | label2 = چینی: | data2 = {{lang|zh|新加坡共和国}} | rowclass3 = mergedrow | label3 = [[تامیلي الفابت]]: | data3 = {{lang|ta|சிங்கப்பூர் குடியரசு}} }} }} | image_flag = Flag of Singapore.svg | image_coat = Coat of arms of Singapore (blazon).svg | national_motto ={{سخ}} «محکی د، سنګاپور» | national_anthem = ''«محکی د، سنګاپور»''{{سخ}}{{وسط‌چین}}[[File:Majulah Singapura.ogg]]{{پایان}} | image_map = File:Singapore on the globe (Southeast Asia centered).svg | image_map2 = Singapore - Location Map (2013) - SGP - UNOCHA.svg | map_caption = {{د چین منځ}}{{Legend inline|#009900|outline=silver}} '''سنګاپور''' په {{Legend inline|#999999|outline=silver}} '''[[آسه‌آن]]'''{{پای}} | image_map2 = Singapore - Location Map (2013) - SGP - UNOCHA.svg | capital = '''سنګاپور ښار''' ([[ښاری هیواد]]) | coordinates = {{Coord|1|17|N|103|50|E|type:city}} | largest_settlement = [[بدوک]]<ref name=singstat>{{cite web|title=Singapore Residents by Planning Area/Subzone, Age Group and Sex, June 2000 – 2015|url=http://www.singstat.gov.sg/docs/default-source/default-document-library/statistics/browse_by_theme/population/statistical_tables/tablea12-2000-2015.xls|publisher=Statistics Singapore|accessdate=7 January 2016 |format=XLS |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160130111952/http://www.singstat.gov.sg/docs/default-source/default-document-library/statistics/browse_by_theme/population/statistical_tables/tablea12-2000-2015.xls |archivedate=30 January 2016}}</ref>{{سخ}}{{small|{{coord|1|19|25|N|103|55|38|E|display=inline}}}} | largest_settlement_type = [[د سنګاپور ښاري سیمو نوملړ]] | national_languages = {{hlist|[[مالیزیایي ژبه|مالایي]]}} | official_languages = {{hlist|انګلیسي|[[مالیزیایي]] |[[چینایي|ماندارین ژبه]] |[[تامیلي ژبه|تامیلي]]}} | languages_type = [[رسمیږی الفبابټ]] | languages = {{hlist |[[لاتیني الفابټ]] |[[چینایي خط]] |[[تامیلي الفابټ]]}} | ethnic_groups = {{ublist|list_style=line-height:1.3em; |class=nowrap | ۷۴٫۳٪ [[سنکاپوري چینایان|جینایان]] |۱۳٫۳٪ [[مالیزیایي|مالیزیایي سنګاپوریان]] |۹٫۱٪ [[هندي سنګاپوریان|هندي]] |۳٫۳٪ او نور}} | ethnic_groups_ref =<ref name="Singapore Census 2015" /> | ethnic_groups_year = ۲۰۱۵ | religion = {{ublist|list_style=line-height:1.3em; |class=nowrap | ۳۳٫۲٪ [[بودیزم]] |۱۸٫۸٪ [[مسیحیت]] |۱۸٫۵٪ بی‌دین |۱۴٫۰٪ [[اسلام]] |۱۰٫۰٪ [[تایوییسم]] او [[او نور دینونه]] |۵٫۰٪ [[هندویزم]] |۰٫۶٪ نور}} | demonym = [[سنګاپوریان]] | government_type = [[جمهوریت]] له [[نظامي پارلمان سره]] او د [[حاکم ګوند نظام]] د یو متمرکز [[حکومت لاندی]] | leader_title1 = [[ولسمشر]] | leader_name1 = [[حلیمه یعقوب]] | leader_title2 = [[لومړی وزیر]] | leader_name2 = [[لی هسین لونګ]] | leader_title3 = [[د لومړی وزیر معاون]] | leader_name3 = [[تیو چی هیان]]{{سخ}}[[ثارمان شانموګاراتنام]] | legislature = [[د سنګاپور پارلمان]] | upper_house = | lower_house = | sovereignty_type = خپلواکی | sovereignty_note = له انګلستان نه | established_event1 = خپلواکی له مالیزیا نه | established_date1 = ۳۱ اګست ۱۹۵۷{{سخ}}۹ شهریور ۱۳۳۶<ref>{{cite book|author=Mackay, Derek |title=Eastern Customs: The Customs Service in British Malaya and the Opium Trade|url=https://books.google.com/books?id=QM5LImNbYusC&pg=PA240|date=2005|publisher=The Radcliffe Press|isbn=978-1-85043-844-1|pages=240–}}</ref> | established_event2 = سنګاپور په مالیزیا کې | established_date2 = ۱۶ سپتمبر ۱۹۶۳{{سخ}}۲۵ شهریور ۱۳۴۲ | established_event3 = د خپلواکی اعلان | established_date3 = ۹ اګست ۱۹۶۵{{سخ}}۱۸ مرداد ۱۳۴۴ | established_event4 = په آسه‌آن کې غړی | established_date4 = ۸ اګست ۱۹۶۷{{سخ}}۱۷ مرداد ۱۳۴۶ | area_km2 = ۷۲۲٫۵ | area_footnote =<ref name="total area of Singapore">{{cite web|url=https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/society/environment/latest-data|title=Environment|website=Base|accessdate=13 October 2018|archive-date=19 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719053602/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/society/environment/latest-data|url-status=dead}}</ref> | area_rank = ۱۷۶ام | population_estimate = ۵٬۶۳۸٬۷۰۰<ref name="Population and Population Structure">{{cite web|title=Population and Population Structure|url=https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/population-and-population-structure/latest-data|website=Singstat|publisher=Department of Statistics Singapore|accessdate=5 August 2018|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726011137/https://www.tablebuilder.singstat.gov.sg/publicfacing/createDataTable.action?refId=14912|url-status=dead}}</ref>{{refn|Of which 3,471,900 are citizens.<ref name="Population and Population Structure" />|group=Note}} | population_estimate_year = ۲۰۱۸ | population_estimate_rank = ۱۱۳ام | population_density_km2 = ۷٬۸۰۴ | population_density_sq_mi = ۲۰٬۲۱۲ | population_density_rank = سوم | GDP_PPP = ۵۵۴٬۸۵۵ میلیارد دلار<ref name=imf>{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2018 – Report for Selected Countries and Subjects|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=40&pr.y=7&sy=2017&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=576&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|publisher=[[International Monetary Fund]] (IMF)|accessdate=1 April 2018}}</ref> | GDP_PPP_year = ۲۰۱۸ | GDP_PPP_rank = ۳۹ام | GDP_PPP_per_capita = ۹۸٬۰۱۴ دلار<ref name=imf /> | GDP_PPP_per_capita_rank = سوم | GDP_nominal = ۳۴۹٬۶۵۹ میلیارده ډالر<ref name=imf /> | GDP_nominal_year = ۲۰۱۸ | GDP_nominal_rank = ۴۱ام | GDP_nominal_per_capita = ۶۱٬۷۶۶ میلیارده ډالر<ref name=imf /> | GDP_nominal_per_capita_rank = اتم | Gini = ۴۵٫۹ <!--number only--> | Gini_year = ۲۰۱۷ | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref =<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/223.html#SN |title=DISTRIBUTION OF FAMILY INCOME - GINI INDEX |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |access-date=25 January 2019 |تاريخ الأرشيف=30 November 2018 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181130113028/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/223.html#SN |url-status=dead |خونديځ نېټه=30 November 2018 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181130113028/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/223.html#SN |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20181130113028/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/223.html#SN |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130113028/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/223.html#SN }}</ref> | Gini_rank = ۱۴۸ام | HDI = ۰٫۹۳۲ <!--number only--> | HDI_year = ۲۰۱۷<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref =<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title=Human Development Indices and Indicators: 2018 Statistical update|publisher=United Nations Development Programme|date=15 September 2018|accessdate=15 September 2018}}</ref> | HDI_rank = نهم | currency = [[د سنګاپور ډالر]] | currency_code = SGD | time_zone = [[زږد سنګاپور ساعت|SST]] | utc_offset = +۸ | antipodes = | date_format = {{nowrap|dd-mm-yyyy}} | drives_on = [[چپ لاس موټرواتي]] | calling_code = ۶۵+ | iso3166code = SG | cctld = {{hlist|[[.sg]]|[[.新加坡]]|[[.சிங்கப்பூர்]]}} }} سنګاپور (sɪŋ(ɡ)əpɔːr) په رسمي توګه د سنګاپور جمهوریت، په سمندري سویل ختیځې اسیا کې یو خپلواک ټاپو ښاري دولت دی. د استوا په شمال کې د جغرافیايي عرض البلد په یوې درجه کې (۱۳۷ کیلومټره یا ۸۵ مایله) پروت دی، چې د مالایا ټاپو وزمې سویلي څنډه کې، په لویدیځ کې د مالاکا تنګی، په سویل کې د ریاو ټاپو (اندونیزیا) سره پروت دی. د دې هېواد خاوره له یوې اصلي ټاپو، ۶۳ خوروورو ټاپوګانو او له یوې لرې ټاپو څخه جوړه ده، چې د ځمکې مساحت یې د هېواد د خپلواکۍ راهیسې د پراخو پروژو په پایله کې ۲۵٪ ډېر شوی دی. دا هېواد په نړۍ کې درېیم ګڼ نفوس درلودونکی هېواد دی. سنګاپور د ګڼ کلتوري نفوس په درلودلو سره او د کلتوري هویت د درناوي د اړتیا له مخې څلور رسمي ژبې لري: انګلیسي، مالایي، ماندارین او تامیل. عصري سنګاپور په ۱۸۱۹ کې د سر سټامفورډ رافلس له خوا د برتانیوي سترواکۍ د سوداګریزې پوستې په توګه تاسیس شو.<ref name="thirdworldtofirst">{{Cite book|title=From third world to first: The Singapore story, 1965-2000|author=Lee Kuan Yew|publisher=Marshall Cavendish International Asia|year=2012}}</ref> == تاریخچه == === لرغونی سنګاپور === په ۱۲۹۹ ز کال کې، د مالایي د تاریخچې له مخې، د سنګاپور پاچاهۍ په ټاپو کې د سنګ نیلا اوتاما له خوا تاسیس شوه. که څه هم د مالایي تاریخچې د وړاندې شویو تاریخي حسابونو تاریخ، د علمي بحثونو موضوع ده. سره له دې د بېلابېلو اسنادو څخه څرګنده شوه چې سنګاپور په ۱۴ پېړۍ کې، چې په هغه وخت کې د Temasek په نوم  پېژندل کېده، د دواړو د ماجپاهیت سترواکۍ او د سیامي پاچاهۍ تر نفوذ لاندې سوداګریز بندر و، او د اندوسفیر یوه برخه وه. <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=J9JAAAAAYAAJ&pg=PA43|title=Malay Annals|page=43|author=<!--unknown; old historical document-->|translator-last=Leyden|translator-first=John|date=1821}}</ref><ref name="Dixon">{{cite book|last1=Dixon|first1=Robert M.W.|last2=Alexandra|first2=Y.|year=2004|title=Adjective Classes: A Cross-linguistic Typology|url=https://archive.org/details/adjectiveclasses00dixo_002|url-access=limited|page=[https://archive.org/details/adjectiveclasses00dixo_002/page/n96 74]|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-920346-6}}</ref><ref name="Matisoff1990">{{Citation|last=Matisoff|first=James|author-link=James Matisoff|title=On Megalocomparison|journal=Language|volume=66|issue=1|pages=106–120|year=1990|doi=10.2307/415281|jstor=415281}}</ref><ref name="Enfield">{{Citation|last=Enfield|first=N.J.|title=Areal Linguistics and Mainland Southeast Asia|journal=Annual Review of Anthropology|volume=34|pages=181–206|year=2005|doi=10.1146/annurev.anthro.34.081804.120406|url=http://pubman.mpdl.mpg.de/pubman/item/escidoc:57458/component/escidoc:57459/Enfield_2005_areal.pdf|hdl=11858/00-001M-0000-0013-167B-C|hdl-access=free}}</ref><ref name="academia edu">{{cite journal|url=https://www.academia.edu/2635407|title=As in Heaven, So on Earth: The Politics of Visnu Siva and Harihara Images in Preangkorian Khmer Civilisation|journal=Journal of Southeast Asian Studies|volume=34|issue=1|pages=21–39|publisher=academia edu|access-date=23 December 2015|last1=Lavy|first1=Paul A.|doi=10.1017/S002246340300002X|s2cid=154819912}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.anthropology.hawaii.edu/people/faculty/stark/pdfs/AP1999%20article.pdf|title=Results of the 1995–1996 Archaeological Field Investigations at Angkor Borei, Cambodia|publisher=University of Hawai'i-Manoa|access-date=5 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923172419/http://www.anthropology.hawaii.edu/People/Faculty/Stark/pdfs/AP1999%20article.pdf|archive-date=23 September 2015}}</ref><ref name="uslcFοunding">{{cite book|editor-last=Leitch Lepoer|editor-first=Barbara|title=Singapore: A Country Study|url=http://countrystudies.us/singapore/|access-date=18 February 2010|series=Country Studies|year=1989|publisher=GPO for tus/singapore/4.htm}}</ref><ref name="Borschbergp157-158">{{cite book|last=Borschberg|first=P.|title=The Singapore and Melaka Straits. Violence, Security and Diplomacy in the 17th century|publisher=NUS Press|year=2010|location=Singapore|pages=157–158|isbn=978-9971-69-464-7}}</ref><ref name="country studies">{{cite web|url=http://countrystudies.us/singapore/3.htm|title=Country Studies: Singapore: History|publisher=U.S. Library of Congress|access-date=1 May 2007}}</ref><ref>Pierre-Yves Manguin, "From Funan to Sriwijaya: Cultural continuities and discontinuities in the Early Historical maritime states of Southeast Asia", in ''25 tahun kerjasama Pusat Penelitian Arkeologi dan Ecole française d'Extrême-Orient,'' Jakarta, Pusat Penelitian Arkeologi / EFEO, 2002, p. 59-82.</ref>{{sfn|Miksic|2013|pp=[https://books.google.com/books?id=bMt3BgAAQBAJ&pg=PA162 155–163]}}{{sfn|Miksic|2013|pp=[https://books.google.com/books?id=bMt3BgAAQBAJ&pg=PA184 183–185]}}{{sfn|Miksic|2013|p=[https://books.google.com/books?id=bMt3BgAAQBAJ&pg=PA154 154]}} == حکومت او سیاست == سنګاپور د ویسټ منسټر سیسټم پر بنسټ یو پارلماني جمهوریت دی. د سنګاپور اساسي قانون د هېواد تر ټولو ستر قانون دی، چې د حکومت جوړښت او مسوولیت جوړوي. ولسمشر د دولت مشر دی او د خپلو وزیرانو په سلا اجراییوي واک کاروي.<ref>{{cite book|editor-last=Morgan|editor-first=Grace|title=A Guide to the Singapore Constitution|date=2016|url=https://ink.library.smu.edu.sg/cgi/viewcontent.cgi?article=1006&context=studentpub|publisher=[[Singapore Management University]]|pages=33–36}}</ref> لومړی وزیرد حکومت مشر دی او د ولسمشر له خوا د هغه کس په توګه ټاکل کېږي، چې د پارلمان د اکثریت څخه یې د باور رایه ترلاسه کړې وي. کابینه د لومړي وزیر له خوا ټاکل کېږي او په رسمي توګه د ولسمشر له خوا ګومارل کېږي.<ref>{{Singapore legislation|title=Singapore Armed Forces Act|cap=295}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.istana.gov.sg/content/istana/thepresident.html|title=The President|publisher=Singapore Government|access-date=26 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110611130556/http://www.istana.gov.sg/content/istana/thepresident.html|archive-date=11 June 2011|date=19 December 2010}}</ref><ref>{{cite book|editor-last=Morgan|editor-first=Grace|title=A Guide to the Singapore Constitution|date=2016|url=https://ink.library.smu.edu.sg/cgi/viewcontent.cgi?article=1006&context=studentpub|publisher=[[Singapore Management University]]|page=27}}</ref><ref>{{cite book|editor-last=Morgan|editor-first=Grace|title=A Guide to the Singapore Constitution|date=2016|url=https://ink.library.smu.edu.sg/cgi/viewcontent.cgi?article=1006&context=studentpub|publisher=[[Singapore Management University]]|pages=63–67}}</ref> === بهرنۍ اړیکې === د سنګاپور د بهرني سیاست لومړیتوب د سویل ختیځې اسیا او شاوخوا سیمو د امنیت ساتل دي. یو اساسي اصل یې په سیمې کې سیاسي او اقتصادي ثبات دی. دا هېواد له ۱۸۰ څخه ډېرو خپلواکو هېوادونو سره ډیپلوماټیکې اړیکې لري.<ref name="DFAT">{{cite web|url=http://dfat.gov.au/geo/singapore/pages/singapore-country-brief.aspx|title=Singapore country brief|publisher=Department of Foreign Affairs and Trade|access-date=15 November 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.sg/content/mfa/missions/singapore_mission/mission_locator.html|title=Singapore Missions Overseas|publisher=Ministry of Foreign Affairs|access-date=27 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20180315105110/https://www.mfa.gov.sg/content/mfa/missions/singapore_mission/mission_locator.html|archive-date=15 March 2018|url-status=dead}}</ref> د ASEAN  د پنځو بنسټ ایښودونکو غړو په توګه، سنګاپور د ASEAN  ازادې سوداګرۍ سیمې (AFTA) او د ASEAN  د پانګونې سیمې (AIA) قوي ملاتړی دی، ځکه چې اقتصاد یې د ټولې سیمې له اقتصاد سره نږدې تړاو لري.<ref>{{cite web|url=http://www.asean.org/64.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080109233326/http://www.asean.org/64.htm|url-status=dead|archive-date=9 January 2008|title=Overview|publisher=ASEAN|year=2009|access-date=18 February 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Open Regionalism and Deeper Integration: The Implementation of ASEAN Investment Area (AIA) and ASEAN Free Trade Area (AFTA)|url=https://www.members.tripod.com/asialaw/articles/lawanasean6.html|access-date=16 February 2021|website=www.members.tripod.com}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title=Ex-Singapore leader hopes ASEAN integration can be global model|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Ex-Singapore-leader-hopes-ASEAN-integration-can-be-global-model|access-date=16 February 2021|website=Nikkei Asia|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|last=Amt|first=Auswärtiges|title=Regional organisations in Asia|url=https://www.auswaertiges-amt.de/en/aussenpolitik/regionaleschwerpunkte/asien/-/231346|access-date=16 February 2021|website=German Federal Foreign Office|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=APEC is established|url=http://eresources.nlb.gov.sg/history/events/4ba73ec1-69e6-4951-b9ea-339878da2f6c|publisher=[[National Library Board]]|access-date=4 July 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/142227/members/|title=Member States|publisher=Commonwealth Secretariat|access-date=18 February 2011}}</ref><ref>{{cite web|title=Histories and Milestones|url=https://www.mfa.gov.sg/About-MFA/Histories-and-Milestones|website=MFA|access-date=5 October 2019}}</ref><ref>{{cite web|title=PECC – PECC :: The Pacific Economic Cooperation Council – International Secretariat|url=https://www.pecc.org/about/pecc-international-secretariat|website=pecc.org|access-date=2022-02-17|تاريخ الأرشيف=2022-02-17|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220217104736/https://www.pecc.org/about/pecc-international-secretariat|url-status=dead|خونديځ نېټه=2022-02-17|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220217104736/https://www.pecc.org/about/pecc-international-secretariat|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220217104736/https://www.pecc.org/about/pecc-international-secretariat|archive-url=https://web.archive.org/web/20220217104736/https://www.pecc.org/about/pecc-international-secretariat}}</ref><ref>{{cite web|title=G20|url=https://www.mfa.gov.sg/content/mfa/international_organisation_initiatives/g20.html|publisher=Ministry of Foreign Affairs|access-date=26 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917121540/https://www.mfa.gov.sg/content/mfa/international_organisation_initiatives/g20.html|archive-date=17 September 2018|url-status=dead}}</ref> == اقلیم == سنګاپور د استوايي باراني ځنګلونو اقلیم لري؛ پرته له ځانکړو موسمونو، یوشان تودوخه او فشار، لوړ لندبل او ډېر باران لري. د تودوخې درجه معمولا له ۲۳ څخه تر ۳۲ سانتیګراد درجې (۷۳ څخه تر ۹۰ د فارنهایت درجې) پورې وي. په داسې حال کې، چې تودوخه په ټول کال کې ډېر توپیر نه کوي، د موسمي بارانونو موسم له نومبر څخه تر فبروري پورې وي.<ref>{{Cite web|title=Climate of Singapore {{!}}|url=http://www.weather.gov.sg/climate-climate-of-singapore/|website=www.weather.gov.sg|access-date=28 May 2020}}</ref><ref>{{Cite book|last1=McKnight|first1=Tom L. (Tom Lee)|url=https://archive.org/details/physicalgeographmckn|title=Physical geography : a landscape appreciation|last2=Hess|first2=Darrel|date=2000|publisher=Upper Saddle River, N.J. : Prentice Hall|others=Internet Archive|access-date=28 May 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nea.gov.sg/weather-climate/climate/weather-statistics|title=Singapore National Environment Agency Weather Statistics|access-date=24 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161031025300/http://www.nea.gov.sg/weather-climate/climate/weather-statistics|archive-date=31 October 2016|url-status=dead}}</ref> == اقتصاد == سنګاپور په تاریخي لحاظ د پراخې سوداګرۍ پر بنسټ خورا پرمختللی اقتصاد لري. سنګاپور له هانګ کانګ، سویلي کوریا او تایوان سره یوځای یو له څلورو اسیایي پړانګانو څخه ګڼل کېږي او د سړي سر ناخالص کورني تولید (GDP)  له مخې له خپلو سیالانو څخه مخکې دی. د ۱۹۶۵ او ۱۹۹۵ کلونو ترمنځ، د ودې کچه په کال کې شاوخوا ۶ سلنه وه، چې د خلکو د ژوند معیارونه یې بدل کړل. <ref>{{cite book|last=Baten|first=Jörg|title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present|date=2016|publisher=Cambridge University Press|page=292|isbn=978-1-107-50718-0}}</ref> === ګمارنه === سنګاپور د یو پرمختللي هېواد په توګه د بېکارۍ ټیټه کچه لري، له ۲۰۰۵ نه تر ۲۰۱۴ پورې د بېکارۍ کچه له ۴ سلنې څخه لوړه شوې نه ده. او په ۲۰۰۵ کال کې ۳.۱٪ او د ۲۰۰۹ کال نړیوال مالي ناورین په بهیر کې ۳٪ ته رسیدلې؛ دا د ۲۰۱۵ کال په لومړۍ ربع کې ۱.۸٪ ته راښکته شو. سنګاپور تر ټولو لږ معاش نه لري او په دې باور دی چې خپله د سیالۍ کچه راکمه کړي. دا هېواد د پرمختللو هېوادونو ترمنځ د عوایدو ترټولو لوړه نابرابرۍ لري.<ref>{{cite web|url=http://stats.mom.gov.sg/Pages/Unemployment-Summary-Table.aspx|title=Unemployment|publisher=Ministry of Manpower|year=2015|access-date=25 December 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=Minimum wage not a solution|work=MyPaper|date=12 January 2011|location=Singapore|url=http://www.asiaone.com/Business/News/Story/A1Story20110113-257928.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120030941/http://www.asiaone.com/Business/News/Story/A1Story20110113-257928.html|archive-date=20 January 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=Countries with the Biggest Gaps Between Rich and Poor|work=Yahoo|date=16 October 2009|url=https://finance.yahoo.com/banking-budgeting/article/107980/countries-with-the-biggest-gaps-between-rich-and-poor|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055647/http://finance.yahoo.com/banking-budgeting/article/107980/countries-with-the-biggest-gaps-between-rich-and-poor|archive-date=8 October 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://tvnz.co.nz/business-news/singapore-may-cap-low-skilled-foreign-workers-3346985|archive-url=https://web.archive.org/web/20100204204744/http://tvnz.co.nz/business-news/singapore-may-cap-low-skilled-foreign-workers-3346985|url-status=dead|archive-date=4 February 2010|title=Singapore may cap low-skilled foreign workers|work=TV New Zealand|date=2 February 2010|access-date=11 April 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bca.gov.sg/publications/BuildabilitySeries/others/rscp_es.PDF|title=Executive summary|publisher=[[Building and Construction Authority]]|access-date=11 April 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.asiaone.com/Business/News/Office/Story/A1Story20090222-123635.html|title=Singapore's phantom workers|last=Sudderuddin|first=Shuli|newspaper=The Straits Times|location=Singapore|date=22 February 2009|access-date=11 April 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225121552/http://www.asiaone.com/Business/News/Office/Story/A1Story20090222-123635.html|archive-date=25 February 2009}}</ref> === د صنعت برخې === سنګاپور د نړۍ درېیم لوی د بهرنیو اسعارو مرکز دی، شپږم لوی مالي مرکز، دویم د کاسینو قمار بازار، درېیم لوی د تیلو د تصفیې او سوداګرۍ مرکز، د تیلو ترټولو لوی تولید کوونکی او د کښتۍ د رغولو او د لوژیستیکي خدماتو تر ټولو لوی مرکز دی. اقتصاد یې توپیر لري او په لوړه کچه مرسته کوونکي یې مالي خدمتونه، تولید او د تیلو تصفیه دی.<ref name="GFCI">{{cite web|date=September 2020|title=The Global Financial Centres Index 28|url=https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf|access-date=26 September 2020|publisher=Long Finance}}</ref><ref name="edmontonjournal.com">{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-08-10/singapore-miracle-dimming-as-income-gap-widens-squeeze-by-rich.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110816092048/http://www.bloomberg.com/news/2011-08-10/singapore-miracle-dimming-as-income-gap-widens-squeeze-by-rich.html|url-status=dead|archive-date=16 August 2011|date=10 August 2011|work=Bloomberg|location=New York|last=Adam|first=Shamim|title=Singapore Miracle Dimming as Income Gap Widens Squeeze by Rich}}</ref><ref>[http://www.edb.gov.sg/edb/sg/en_uk/index/industry_sectors/energy/facts_and_figures.html Facts and Figures – Singapore Economic Development Board]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120720070516/http://www.edb.gov.sg/edb/sg/en_uk/index/industry_sectors/energy/facts_and_figures.html|date=20 July 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ft.com/cms/s/0/8b9d7d1e-c837-11da-a377-0000779e2340.html|url-access=subscription|work=Financial Times|location=London|date=10 April 2006|last=Burton|first=John|title=Singapore economy grows 9.1% in first quarter}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.edb.gov.sg/edb/sg/en_uk/index/industry_sectors/marine___offshore/facts_and_figures.html|title=Facts and Figures|publisher=Singapore Economic Development Board|date=30 January 2012|access-date=21 April 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120418084237/http://www.edb.gov.sg/edb/sg/en_uk/index/industry_sectors/marine___offshore/facts_and_figures.html|archive-date=18 April 2012}}</ref><ref>{{cite news|newspaper=The Straits Times|date=7 November 2007|location=Singapore|author=Yang Huiwen|title=Singapore ranked No. 1 logistics hub by World Bank|page=69}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.singstat.gov.sg/stats/themes/economy/ess/essa11.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624200246/http://www.singstat.gov.sg/stats/themes/economy/ess/essa11.pdf|archive-date=24 June 2008|title=Gross Domestic Product by Industry|access-date=22 April 2010|year=2007|publisher=Singapore Statistics}}</ref><ref>{{Cite web|title=Release of the Global Innovation Index 2020: Who Will Finance Innovation?|url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2020/index.html|access-date=2021-09-02|website=www.wipo.int|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Global Innovation Index 2019|url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2019/index.html|access-date=2021-09-02|website=www.wipo.int|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=RTD - Item|url=https://ec.europa.eu/newsroom/rtd/items/691898|access-date=2021-09-02|website=ec.europa.eu}}</ref><ref>{{Cite web|date=2013-10-28|title=Global Innovation Index|url=https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|access-date=2021-09-02|website=INSEAD Knowledge|language=en|تاريخ الأرشيف=2021-09-02|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|url-status=dead|خونديځ نېټه=2013-12-02|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202092023/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930}}</ref><ref>{{cite news|title=Heng upbeat about semiconductor industry's prospects|url=https://www.straitstimes.com/business/companies-markets/heng-upbeat-about-semiconductor-industrys-prospects|work=Straits Times|date=18 September 2019|language=en}}</ref> == زېربینا == === دین === په سینګاپور کې بودیزم په پراخه کچه تر ټولو ډېر منل شوی دین دی، په وروستیو سر شمېرنو کې ۳۱٪ خلکو ځانونه د همدې دین پیروان اعلان کړي. تر بودیزم وروسته د عیسویت دین او ورپسې د اسلام دین، تائوئیسم او هندویزم دي. ددې هېواد ۲۰٪ نفوس مذهبي تړاو نه لري. د عیسویانو، ټاویسټانو او غیر مذهبي خلکو تناسب د ۲۰۰۰ او ۲۰۱۰ کلونو ترمنځ د هر یو په سلو کې ۳ سلنه زیاتوالی راغلی، په داسې حال کې چې د بودایانو تناسب راکم شوی دی. <ref name="2010censuspercentage">{{cite press release|url=http://www.singstat.gov.sg/news/news/press12012011.pdf|title=Census of population 2010: Statistical Release 1 on Demographic Characteristics, Education, Language and Religion|publisher=Singapore Department of Statistics|date=12 January 2011|access-date=16 January 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110124160522/http://www.singstat.gov.sg/news/news/press12012011.pdf|archive-date=24 January 2011}}</ref><ref>{{cite news|title=Modernity in south-east Asia|publisher=Informaworld|date=2 December 1995}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GBdX2ELnkXQC&pg=PR8|title=State, society, and religious engineering: toward a reformist Buddhism in Singapore|author=Khun Eng Kuah|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|location=Singapore|access-date=1 November 2010|isbn=978-981-230-865-8|year=2009}}</ref> === ژبې === انګلیسي ژبه نړیواله ژبه او اصلي ژبه ده چې په سوداګرۍ، حکومت، قانون او تعلیم برخې کې کارول کېږي. د سنګاپور اساسي قانون او د حکومت ټول قوانین په انګلیسي ژبې لیکل شوي او که چېرې د سنګاپور په محکمو کې له انګلیسي پرته بله ژبه کارول کېږي نو ژباړونکو ته اړتیا پېښېږي. قانوني شرکتونه خپلې سوداګرۍ په انګلیسي ژبې ترسره کوي، په داسې حال کې چې کوم رسمي اسناد چې په غیر انګلیسي رسمي ژبې لیکل شوي وي لکه مالایي، مانډرین او یا ټامیل په عمومي توګه په انګلیسي ژبې ژباړل کېږي توڅو د کارولو لپاره ومنل شي.<ref name="Gupta 244–263">{{cite journal|url=http://www.leeds.ac.uk/english/staff/afg/pragp3.doc|title=Epistemic modalities and the discourse particles of Singapore|first=A.F.|last=Gupta|editor=Fischer, K.|format=DOC|journal=Approaches to Discourse Particles|publisher=Elsevier|location=Amsterdam|pages=244–263|access-date=2 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110205010214/http://www.leeds.ac.uk/english/staff/afg/pragp3.doc|archive-date=5 February 2011|url-status=dead|archivedate=5 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110205010214/http://www.leeds.ac.uk/english/staff/afg/pragp3.doc}}</ref><ref name="Dixon, L. Quentin 2005 p. 625-635">Dixon, L. Quentin. (2005). The Bilingual Education Policy in Singapore: Implications for Second Language Acquisition. In James Cohen, J., McAlister, K. T., Rolstad, K., and MacSwan, J (Eds.), ''ISB4: Proceedings of the 4th International Symposium on Bilingualism''. p. 625-635, Cascadilla Press, Somerville, MA.</ref><ref name="autogenerated1">{{cite press release|url=http://www.moe.gov.sg/media/speeches/2000/sp31032000a.htm|date=31 March 2000|title=Global Literacy: The advantage of speaking good English|publisher=Ministry of Education|access-date=27 January 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306034004/http://www.moe.gov.sg/media/speeches/2000/sp31032000a.htm|archive-date=6 March 2012|url-status=dead}}</ref><ref name="TanShermanp340-341">Tan, Sherman, p. 340-341. "The four recognised official languages are English, Mandarin, Tamil, and Malay, but in practice, English is Singapore's default lingua franca."</ref><ref name="statutes.agc.gov.sg">{{Singapore legislation|title=Republic of Singapore Independence Act|ed=1985}}, s7.</ref><ref name="Britishcouncil">{{cite web|url=http://www.britishcouncil.org/eumd-partnership-webzine-october-2010-country-focus.htm#singapore|archive-url=https://web.archive.org/web/20110402172957/http://www.britishcouncil.org/eumd-partnership-webzine-october-2010-country-focus.htm|url-status=dead|archive-date=2 April 2011|title=Education UK Partnership&nbsp;– Country focus|date=October 2010|publisher=[[British Council]]|access-date=27 February 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.moe.gov.sg/media/speeches/2010/04/19/speech-by-mr-s-iswaran-at-the-apec-relc-int-seminar-opening-ceremony.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20110519070557/http://www.moe.gov.sg/media/speeches/2010/04/19/speech-by-mr-s-iswaran-at-the-apec-relc-int-seminar-opening-ceremony.php|url-status=dead|archive-date=19 May 2011|title=Speech by Mr S. Iswaran, Senior Minister of State, Ministry of Trade and Industry and Ministry of Education|date=19 April 2010|publisher=Ministry of Education}}</ref><ref>{{cite web|title=What do I do if I can't speak English?|url=http://app.subcourts.gov.sg/criminal/page.aspx?pageid=64541#faq13-9|access-date=11 October 2011|publisher=Singapore Subordinate Courts|archive-url=https://web.archive.org/web/20100709074333/http://app.subcourts.gov.sg/criminal/page.aspx?pageid=64541|archive-date=9 July 2010}}</ref><ref>{{Singapore legislation|title=Constitution}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.careers.gov.sg/the-singapore-public-service/public-agencies|archive-url=https://web.archive.org/web/20150106063743/http://www.careers.gov.sg/the-singapore-public-service/public-agencies|url-status=dead|archive-date=6 January 2015|title=Public Agencies|date=6 January 2015|access-date=21 September 2018}}</ref><ref name="Dixon, L. Quentin 2005 p. 625-6352">Dixon, L. Quentin. (2005). The Bilingual Education Policy in Singapore: Implications for Second Language Acquisition. In James Cohen, J., McAlister, K. T., Rolstad, K., and MacSwan, J (Eds.), ''ISB4: Proceedings of the 4th International Symposium on Bilingualism''. p. 625-635, Cascadilla Press, Somerville, MA.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.moe.gov.sg/media/speeches/2000/sp31032000a.htm|title=31 March 2000|publisher=Moe.gov.sg|access-date=27 January 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306034004/http://www.moe.gov.sg/media/speeches/2000/sp31032000a.htm|archive-date=6 March 2012|url-status=dead}}</ref> == زده کړه == د لومړنيو، ثانوي او درېیمې درجې زده کړې تر ډېره د دولت له خوا ملاتړ کېږي. ټولې خصوصي او عامه ادارې باید د پوهنې له وزارت سره ثبتې وي. انګلیسي ژبه په ټولو دولتي ښوونځیو کې د پوهولو ژبه ده او ټول مضمونونه په انګلیسي ژبې تدریس کېږي. په داسې حال چې د «مورنۍ ژبې» اصطلاح په عمومي ډول په نړیواله توګه لومړنۍ ژبې ته اشاره کوي، د سنګاپور په تعلیمي سیسټم کې دا د دویمې ژبې لپاره کارول کېږي، ځکه چې انګلیسي یې لومړنۍ ژبه ده.<ref>{{cite web|url=http://www.moe.gov.sg/education/private-education/|title=Private Education in Singapore|publisher=Ministry of Education|year=2011|access-date=2 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.moe.gov.sg/education/admissions/international-students/general-info/|title=International Student Admissions: General Information on Studying in Singapore|publisher=Ministry of Education|access-date=27 February 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110304134017/http://www.moe.gov.sg/education/admissions/international-students/general-info/|archive-date=4 March 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.moe.gov.sg/education/scholarships/asean/faq/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080406231811/http://www.moe.gov.sg/education/scholarships/asean/faq/|url-status=dead|archive-date=6 April 2008|title=ASEAN Scholarships: Frequently Asked Questions|publisher=Ministry of Education|access-date=27 February 2011}}</ref><ref>{{cite press release|url=http://www.moe.gov.sg/media/speeches/2003/sp20030215a.htm|title=Speech by Tharman Shanmugaratnam, Senior Minister of State for Trade & Industry and Education at the Seminar on "The Significance of Speaking Skills For Language Development", organised by the Tamil Language and Culture Division of Nie on 15 February 2003|publisher=Ministry of Education|date=2 January 2008|access-date=27 February 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110515193809/http://www.moe.gov.sg/media/speeches/2003/sp20030215a.htm|archive-date=15 May 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.channelnewsasia.com/stories/singaporelocalnews/view/1065927/1/.html|title=Mandarin is important but remains a second language in S'pore MM Lee|publisher=Channel NewsAsia|location=Singapore|date=26 June 2010|access-date=27 February 2011|archive-date=30 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630180427/http://www.channelnewsasia.com/stories/singaporelocalnews/view/1065927/1/.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.moe.gov.sg/education/admissions/returning-singaporeans/mother-tongue-policy/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080408195106/http://www.moe.gov.sg/education/admissions/returning-singaporeans/mother-tongue-policy/|url-status=dead|archive-date=8 April 2008|title=Returning Singaporeans – Mother-Tongue Language Policy|publisher=Ministry of Education|access-date=27 February 2011}}</ref><ref>{{cite press release|url=http://www.moe.gov.sg/media/press/2004/pr20040109.htm|title=Refinements to Mother Tongue Language Policy|publisher=Ministry of Education|access-date=27 February 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224021851/http://www.moe.gov.sg/media/press/2004/pr20040109.htm|archive-date=24 February 2011}}</ref> == روغتیایي خدمات == سنګاپور په عمومي توګه د روغتیايي خدماتو غوره سیسټم لري. د روغتیا نړیوال سازمان په نړیوال روغتیا راپور کې د سنګاپور د روغتیايي خدماتو سیسټم په نړیوالې کچې ډلبندي کې په شپږم ځای کې راغلی. په عموم کې سنګاپور په تېرو دوو لسیزو کې په نړۍ کې د ماشومانو د مړینې ټیټه کچه درلوده.   <ref name="Wyatt">{{cite web|year=2010|url=http://www.watsonwyatt.com/europe/pubs/healthcare/render2.asp?ID=13850|archive-url=https://archive.today/20121210052940/http://www.watsonwyatt.com/europe/pubs/healthcare/render2.asp?ID=13850|url-status=dead|archive-date=10 December 2012|title=The Singapore health system – achieving positive health outcomes with low expenditure|last=Tucci|first=John|publisher=[[Towers Watson]]|access-date=16 March 2011}}</ref><ref name="WHO">{{cite press release|url=https://www.who.int/whr/2000/media_centre/press_release/en/index.html|title=World Health Organization Assesses the World's Health Systems|date=21 June 2000|publisher=World Health Organization|location=Geneva|access-date=2 November 2011}}</ref><ref name="singstat2014births&deaths">{{cite web|url=http://www.singstat.gov.sg/statistics/latest-data#16|title=Latest Data – Births & Deaths|publisher=Department of Statistics|year=2014|access-date=26 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151129094649/http://www.singstat.gov.sg/statistics/latest-data#16|archive-date=29 November 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.straitstimes.com/singapore/health/singapore-tops-in-life-expectancy-at-848-years|title=Singaporeans have world's longest life expectancy at 84.8 years|date=20 June 2019|work=Straits Times}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/the-world-s-best-countries-for-food-security.html|title=The World's Best Countries For Food Security|website=worldatlas.com|date=18 April 2019}}</ref> == کلتور == سنګاپور د خپلې کوچنۍ اندازې سره سره، د بېلابېلو ژبو، مذهبونو او کلتورونو درلودونکی دی. د سنګاپور پخواني لومړي وزیران لي کوان ییو او ګوه چوک تونګ دوی دا واقعیت په ګوته کوي چې سنګاپوریان ټول په یوې ژبې  خبرې نه کوي، او وایي چې سنګاپور د یوه ملت له دودیز بیان سره سمون نه خوري او دا په ټولنې کې د لېږد په حال کې بولي.<ref name="singapore21">{{cite web|url=http://www.singapore21.org.sg/speeches_050599.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20010210223621/http://www.singapore21.org.sg/speeches_050599.html|url-status=dead|archive-date=10 February 2001|title=Speech by Prime Minister Goh Chok Tong on Singapore 21 Debate in Parliament|publisher=singapore21|date=5 May 1999|access-date=27 October 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.channelnewsasia.com/stories/singaporelocalnews/view/443304/1/.html|title=MM Lee says Singapore needs to do more to achieve nationhood|publisher=Channel NewsAsia|location=Singapore|date=5 May 2009|access-date=27 October 2011|archive-date=30 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630175421/http://www.channelnewsasia.com/stories/singaporelocalnews/view/443304/1/.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last1=B. H. Goh|first1=Robbie|title=Christian identities in Singapore: religion, race and culture between state controls and transnational flows|journal=Journal of Cultural Geography|year=2009|volume=26|pages=1–23|publisher=routledge|doi=10.1080/08873630802617135|s2cid=144728013|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Siddique|first1=Sharon|title=Some Aspects of Malay-Muslim Ethnicity in Peninsular Malaysia|journal=Contemporary Southeast Asia|year=1981|volume=3|issue=1|pages=76–87|jstor=25797648|doi=10.1355/CS3-1E}}</ref><ref>{{cite web|last1=Prystay|first1=Chris|title=Bit of Malay Culture Is Now Vanishing Under Muslim Rules|url=https://yaleglobal.yale.edu/content/bit-malay-culture-now-vanishing-under-muslim-rules|website=Yale GlobalOnline|publisher=Yale University|access-date=17 November 2018|خونديځ نېټه=7 August 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200807072403/https://yaleglobal.yale.edu/content/bit-malay-culture-now-vanishing-under-muslim-rules|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200807072403/https://yaleglobal.yale.edu/content/bit-malay-culture-now-vanishing-under-muslim-rules|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807072403/https://yaleglobal.yale.edu/content/bit-malay-culture-now-vanishing-under-muslim-rules}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.singaporeunited.sg/cep/index.php/web/Our-News/PM-Lee-on-racial-and-religious-issues-National-Day-Rally-2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100220195750/http://www.singaporeunited.sg/cep/index.php/web/Our-News/PM-Lee-on-racial-and-religious-issues-National-Day-Rally-2009|url-status=dead|archive-date=20 February 2010|title=PM Lee on racial and religious issues (National Day Rally 2009)|publisher=Singapore United|date=16 August 2009|access-date=27 February 2011}}</ref><ref>{{cite web|last1=Prystay|first1=Chris|title=Bit of Malay Culture Is Now Vanishing Under Muslim Rules|url=https://yaleglobal.yale.edu/content/bit-malay-culture-now-vanishing-under-muslim-rules|website=YaleGlobal Online|publisher=Yale Universal|access-date=17 November 2018|خونديځ نېټه=7 August 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200807072403/https://yaleglobal.yale.edu/content/bit-malay-culture-now-vanishing-under-muslim-rules|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200807072403/https://yaleglobal.yale.edu/content/bit-malay-culture-now-vanishing-under-muslim-rules|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807072403/https://yaleglobal.yale.edu/content/bit-malay-culture-now-vanishing-under-muslim-rules}}</ref> == سرچینې == [[وېشنيزه:ټاپوییز هیوادونه]] [[وېشنيزه:جمهوريت]] [[وېشنيزه:سینگاپور]] bbmb68g7tl8742ucpsu8q1k0fc5c7tu 0 5584 363464 343721 2026-04-27T00:07:26Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363464 wikitext text/x-wiki '''اسلام''' {{Ar|الإسلام}};''{{ArabDIN|}}'' ({{Audio|ar-al_islam.ogg|^واوری!}}، "اطاعت" (د [[الله]]^{([[جل جلاله|ج]])} د رضا)) يو [[مونوتيزم|مونوتېسټېک]] (د يوه څښتن مننونکي) گروهې (عقيده) يا باور لرونکې دین دی. پخپله د اسلام وی د سولې، امن، سلامتۍ، روغې جوړې رامنځته کول دي. دا دین له درېیو [[ابراهيمي دين]]ونو ([[یهوديت]]، [[عیسویت]]، اسلام) له ډلې څخه دی، چې د نړۍ په کچه دویم ستر [[مذهب]] گڼل کېږي. د اسلام د دين لارويانو ته '''[[مسلمانان]]''' وايي. مسلمانان پدې گروهه دي چې [[الله]]^(ج) د انسانانو د لارښوونې لپاره وخت پر وخت، خپل استازي ([[پيغمبر|پيغمبران]]) رالېږلي، چې هریو خپله دنده د الهي اوامرو په رڼا کې په بشپړه توگه سرته رسولې. د الهي استازو (پیغمرانو) وروستې استازې [[محمد]]^{([[صلی الله عليه وسلم|ص]])} دی. [[دوتنه:Kaaba at night.jpg|thumb|250px| [[کعبه شریفه]] چې په [[سعودي عربستان]] کی پرته ده دا د اسلام مرکز او د مسلمانانو [[قبله]] ده او دا هغه ځای دی کوم چې هر کال په زرگونه [[مسلمانان]] دلته د خدای د کور د زیارت لپاره راځې.]] ''اسلام'' "تسليمۍ او غاړه اېښودنې ټه وایي" يا په بله وينا ځان د الله تعالی رضا ته تسليمول. د اسلام د [[دين]] لاروي ته [[مسلمان]] ويل کېږي، مانا دا چې "هغه څوک چې ځان يې الله^(ج) ته سپارلی او د هغه د احکامو اطاعت کوي، مسلمان گڼل کېږي".<ref name="EoI-Islam">{{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=L. Gardet | coauthors=J. Jomier | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref><ref name="Lanes Lexicon">{{cite web|url=http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000137.pdf|title=Lane's lexicon |accessdate=۲۰۰۷-۰۷-۰۳}}</ref> په ټوله نړۍ کې د ۱٫۱&nbsp;بيليون او ۱٫۸&nbsp;بيليون ترمېنځ وگړي د اسلام د دين لارويان دي، چې په همدې توگه وروسته د [[عيسويت]] نه [[اسلام]] د نړۍ دویم ستر [[دين]] گڼل کېږي.<ref>{{cite web |url=http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html#Islam |title=Major Religions of the World—Ranked by Number of Adherents |accessdate=۲۰۰۷-۰۷-۰۳ |format=HTML |work= |تاريخ الأرشيف=2010-01-29 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20100129202506/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html#Islam |url-status=dead |خونديځ نېټه=2007-07-07 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20070707044255/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html#Islam |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20070707044255/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html#Islam |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707044255/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html#Islam }}</ref> مسلمانان په دې عقیده دي ې الله^(ج) قرآن مجيد پر حضرت [[محمد]]^(ص) نازل کړی، او محمد^(ص) د الله تعالی وروستی پيغمبر دی. مسلمانان پدې عقيده هم دي چې قرآن مجيد او سُنت (د حضرت محمد^(ص) خبرې او اعمال) د اسلام بنسټيزې سرچينې دي.<ref>See: * Esposito (۱۹۹۶), p.۴۱ * Ghamidi (۲۰۰۱): [http://www.renaissance.com.pk/JulRefl2y6.html Sources of Islam]</ref> مسلمانان په دې عقيده هم دي چې حضرت محمد مصطفیٰ^(ص) د يوه نوي دين په توگه د اسلام د دين بنسټگر نه ؤ، خو همدا وروستی پيغمبر د اسلام د دين د گروهې آرنۍ لمانځونکی او پرځای کوونکی دی چې پر زمکه يې بنسټ [[آدم]]^(ع) ايښی چې بيا تر هغه وروسته حضرت ابراهيم^(ع) او د هغه نه پخوانيو او وروستنيو، د خدای^(ج) ټولو پيغمبرانو يې د دغه دين او اصلي لارې بلنه ورکړې. مسلمانان دا عقيده لري چې په [[يهوديت]] او [[عيسويت]] کې د الله^(ج) پيغام چې د بېلابېلو انبياو لخوا پر دوی نازل شوي، هغه د دوی لخوا د وخت په تېرېدو سره تحريف شوي، او ناسمه ترجماني يې شوې، که هغه په ليکلې بڼه وي او که پرته د ليکلې بڼې وي.<ref name="Distorted">See: * Accad (۲۰۰۳): According to Ibn Taymiya, although only some Muslims accept the textual veracity of the entire Bible, most Muslims will grant the veracity of most of it. * Esposito (۱۹۹۸), pp.۶٬۱۲ * Esposito (۲۰۰۲b), pp.۴–۵ * F. E. Peters (۲۰۰۳), p.۹ * {{cite encyclopedia | title=Muhammad | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=F. Buhl | coauthors=A. T. Welch | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}} * {{cite encyclopedia | title=Tahrif | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=Hava Lazarus-Yafeh | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> د اسلام دين د گڼ شمېر اسلامي اعمالو يو غونډال دی. د دغه دين مننونکي بايد د اسلام د دين [[د پينځه ستنو]] مننونکي او پلي کونکي وي، د اسلام د دين پينځه ستنې له بېلابېلو فرايضو او دندو نه جوړ شوی او همدغه پينځه ستنې دي چې په يوې ټولنه کې مسلمانان سره متحده کوي.<ref>Esposito (۲۰۰۲b), p.۱۷</ref> د اسلام د دين د پينځه ستنو سره سره، [[شريعت|اسلامي قانون]] (''شريعة'') د احکامونو يو دوديزه قضايي واک دی چې د مسلمانانو د ژوند او ټولنې هر اړخ يې اغېزمن کړی. په دې قانون کې هر څه رانغښتې دي، د عملي چارو نه نيولې لکه د خوراک، څښاک آن تر سوداگريزو او پانگه ايزو چارو او تر جگړايزو چارو پورې هر څه په دې قانون کې راغلي دي.<ref>See: * Esposito (۲۰۰۲b), pp.۱۱۱٬۱۱۲٬۱۱۸ * {{cite encyclopedia | title=Shari'ah | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> نژدې ټول مسلمانان د اسلام په دوو لويو فريقو لکه سني او شيع پورې تړاو لري. د تشيع فرقه په ۷مه پېړۍ کې د مسلمانانو تر مېنځ د مذهبي او سياسي توپيرونو په پايله کې رامېنځ ته شوې. په اټکلي توگه ۸۵ په سلو کې مسلمانان د اهل سنت لارويان دي او ۱۵ په سلو کې د تشيع فرقې لارويان دي.په [[منځنی ختيځ]]، او همداراز د [[افريقا]] او [[آسيا]] په برخو کې د اسلام دين برلاسی دی. د دغه دين د مننونکو لويې ډلې په [[په چين کې د اسلام دين|چين]]، د بالکان هيوادونو په [[ختيځه اروپا]] او [[په روسيه کې د اسلام دين|روسيې]] کې شته. په لويديځه اروپا کې هم گڼ شمېر مسلمان مهاجرين مېشت دي او همدا راز په امريکا کې هم د مسلمانانو ټولنې شته. په سلو کې نژدې ۲۰٪ مسلمانان په عربو هېوادونو کې مېشت دي.<ref>See: * Esposito (۲۰۰۲b), p.۲۱ * Esposito (۲۰۰۴), pp.۲٬۴۳</ref> {{اسلام}} == آرپوهه == اسلام د عربي ژبې د درې تورو، {{ArabDIN|[[سين]]-[[لام]]-[[ميم]]}} ({{ar|'''س'''-'''ل'''-'''م'''}}) نه راوتلی. اسلام د همدغې ريښې يو تجريدي فعل دی چې مانا يې ده "تسليم يا ځان سپارل، څان الله^(ج) ته سپارل، اطاعت کول او د سولې" په مانا هم ده. کله چې د پورتني ويي د ريښو په اړه په نورو ژبو کې څېړنه کوو، نو بيا په عبراني ژبه کې د پورتني وييکي ضمني ماناگانې هم راوځي. په عبراني ژبه کې د ''[[شلوم]]'' ويي، د (شين-لامد-ميم) نه خپلې ريښې اخلي ({{Ivrit|'''ש'''-'''ל'''-'''ם'''}}). په ډېرو [[سېمېټک ژبو]] کې د همدغه لغت ضمني ماناگانې شته، چې مانا يې بشپړکېدل، پوره کېدل، سر ته رسېدنه، ښه اوسېدنه، هوسا اوسېدنه، يو داسې اصطلاح چې په ژباړه کې اکثراً د سولې د وييکي مانا په ځان کې رانغاړي، ورکوي. په قرآن کې هم د اسلام د لغت د مانا بېلابېل تعبيرونه راغلي. په ځينو ''[[ایت|آيتونو]]''، کې د اسلام کيفيت د يوې راسخې عقيدې په توگه تاکيد شوی: "الله^(ج) که وغواړي چې د يو چا لارښونه وکړي، نو الله^(ج) د هغه سينه د اسلام لپاره پراخه کوي."<ref>{{cite quran|۶|۱۲۵|style=ref}}, {{cite quran|۶۱|۷|style=ref}}, {{cite quran|۳۹|۲۲|style=ref}}</ref> نور آيتونه بيا ''اسلام'' او ''[[دين]]'' (اکثراً د "مذهب" په توگه ژباړل کېږي) د يو شي په توگه تعبيروي : "نن، ما ستاسو دين ستاسو لپاره مکمل کړ؛ ما ستاسو لپاره خپل د برکتونو اچول مکمل کړل؛ ما ستاسو لپار د اسلام دين غوره کړ."<ref>{{cite quran|۵|۳|style=ref}}, {{cite quran|۳|۱۹|style=ref}}, {{cite quran|۳|۸۳|style=ref}}</ref> ډېر نور خلک بيا اسلام داسې تعريفوي چې دا هغه دين دی چې انسان د همدې دين په مرسته بېرته الله تعالی ته ورستنېږي نسبت و دې ته چې د ايمان د اعمالو د تصديق په توگه وگڼلای شي.<ref>See: * {{cite quran|۹|۷۴|style=ref}}, {{cite quran|۴۹|۱۴|style=ref}} * {{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=L. Gardet | coauthors=J. Jomier | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> هغه نور عربي وييونه چې د {{ar|'''س'''-'''ل'''-'''م'''}} نه راوتلي: * [[سلام]], چې د "سولې او سلامتۍ" په مانا ده او د ورځيني روغبړ يوه اهمه کلمه ده, [[سلام عليکم|السلام عليکم]] (ته دې سلامت وې/سلامتي دې پر تا وي). * السلام(سوله)د الله^(ج) د ۹۹ مبارکو نومونو نه يو نوم دی چې په [[قران]] کې هم راغلی. * [[مسلمان]], د اسلام د دين مننونکي ته وايي او مانا يې ده هغه څوک چې ځان الله^(ج) ته تسليم کوي او يا د الله^(ج) اطاعت کوي. * سلامه, د "سلامتي," په مانا ده چې د "خدای پامانۍ" په وخت کې وييل کېږي، د "مع السلامه" مانا ( سلامتۍ سره[لاړ شه]) ده. == عقيده == د اسلام بنسټيزه عقيده شهادت دی چې د گواهۍ مانا لري [[شهادت]] (''' لا إله إلا الله محمد رسول الله ''')"نشته بل کوم څښټتن يا معبود پرته د الله^(ج) نه او [[محمد|محمد^(ص)]] د الله^(ج) پيغمبر دی." د دې لپاره چې څوک [[مسلمان]] شي، نو سړي ته پکار ده چې دغه پورتنی شهادت د يو څو شاهدانو مخکې ووايي او پرې ايمان راوړي. او که چېرته يو څوک غواړي چې اسلام ته راشي نو هغه يا هغې ته پکار ده چې بايد د زړه له صدق نه وغواړي او بيا د دې نه مخکې چې شهادت ووايي نو پکار ده چې د شهادت په اصلي مانا او مفهوم پوه وي.<br /> مسلمانان په دې عقيده دي چې الله^(ج) انسانانو ته خپل پيغام د محمد^(ص) او د نورو پيغمبرانو لخوا لکه [[آدم|آدم^(ع)]]، [[نوح|نوح^(ع)]]، [[ابراهیم|ابراهيم^(ع)]]، [[موسی|موسی^(ع)]] او [[عيسی|عيسی^(ع)]] له لورې په بېلابېلو وختونو کې رالېږلی. [[مسلمانان]] په دې عقيده هم دي چې [[محمد|محمد^(ص)]] د [[الله]]^(ج) وروستنی پيغمبر و او د هغه نه وروسته تر قيامته بل هېڅ کوم [[پيغمبر]] نه راځي. نو ددې پخاطر [[مسلمانان]] بايد د [[محمد|محمد^(ص)]] په لارښوونې تر قيامته پورې عمل وکړي. <br /> مسلمانان پدې عقيده دي چې قران د انسانانو د لارښوونې يو داسې کتاب دی چې تر اوسه پکې هېچا گوتې نه دي وهلي او پدې کتاب کې هېڅ کومه نيمگړتيا نشته، او هېڅ کله به پکې بدلون را نه شي، او دا د خدای له لورې انسانانو ته وروستی نازل شوی کتاب دی. مسلمانان دا هم وايي چې د انجيل او تورات هغه اسماني کتابونه دي چې د بېلابېلو مذهبي فرقو له لورې پکې لاسوهنې شوي په بل ډول سره ليکل شوي او په ناسمه توگه تعبير شوي او د دغو اسماني کتابونو اصلي بڼې اوس نه شته او د وخت په تېرېدو سره خلکو هماغه لومړني لارښوونې چې په اصلي اسماني کتابونو کې وه هېر کړي، او يا يې هم درغلي پکې کړې. نو ددغه ليد پر بنسټ الله^(ج) انسانانو ته د لارښوونې لپاره قرآن راولېږه چې په دې کې هماغه د اصلي انجيل او تورات لارښوونو سره سره د هغو وختونو د خلکو چې پېغمبران به يې ځورول او وژل به يې او د الله^(ج) له احکامو د سرغړونې سره سره يې د خپل زاتي گټو لپاره د الله^(ج) په کلام کې چې بدعتونه راوستلي دا ټول تاريخ ثبت دی. <br /> مسلمانان دا هم وايي چې اسلام هماغه دين دی چې د آدم^(ع) له وختونو نه او د نورو پيغمبرانو په وختونو کې هم وه، او دغو ټولو پيغمبرانو د همدغه مذهب په لار د تلو ټينگار کړی. اسلامي کتابونه او ليکنې د [[يهوديت]] او [[عيسويت]] د هغو اصلي لارښوونو نه راوتلي چې د ابراهيم^(ع) په وختونو کې يې ښوونې شوي نو د همدغه پخاطر دا درېواړه مذهبونه يعنی يهوديت، عيسويت او اسلام چې درېواړه سره گډې ريښې لري، د ابراهيمي دينونو په نامه سره هم يادېږي. په قرآن عظيم الشان کې يهوديانو او عيسويانو ته د اهل الکتاب يا هغه خلک چې کتابونه ورباندې نازل شوي، په نامه اشاره شوې ده. <br /> اسلام يو [[دين]] دی، دين '''د ژوندون لار''' مانا لري او يا هم په بله وينا د لارښوونې لار. "د قرآن شريف له مخې مسلمانان بايد په خپل پاک رب باندې ايمان راوړي او د هغه وحدانيت ته د تسليمېدو سره سره، د الله^(ج) په ټولو وحيو، نازل شوو کتابونو، د الله^(ج) په پرښتو، د الله^(ج) په پيغمبرانو او د قيامت په ورځ بايد ايمان ولري."<ref>{{cite quran|۲|۴|style=ref}}, {{cite quran|۲|۲۸۵|style=ref}}, {{cite quran|۴|۱۳۶|style=ref}}</ref> په همدې توگه، نور عقايد هم شته چې د اسلام د دوه لويو فرقو تر مېنځ پکې د تعبيرونو توپير شته. د تشيع د لارې خلکو کې د امامت يو سياسي او روحاني لارښوونې يو نظام دود دی.<ref>See: * Farah (۲۰۰۳), p.۱۰۹ * مومن (۱۹۸۷), p.۱۷۶</ref> مسلمانان په دې گروهه دي چې الله^(ج) انسانانو ته خپل وروستی رسول محمد^(ص) ورلېږلی دی. او پر محمد^(ص) يې قرآن نازل کړی چې وروستی اسماني کتاب دی. د قرآن د نزول موده پوره دوه لسيزې وخت نيولی.<ref>Esposito (۲۰۰۴), pp.۱۷٬۱۸٬۲۱</ref> په اسلام کې پيغمبران، خدای ته نژدې هغه انسانان دي چې خدای تعالی يې د خپل پيغام رسولو په موخه په انسانانو کې غوره کوي. مسلمانان په دې هم عقيده لري چې پيغمبران انسانان دي چې خدای ورته د انسانانو د لارښوونې، عبرت او د خپلو ادعاوؤ د ثبوت په خاطر د معجزو د ښودلو توان ورکړی. په اسلام کې پيغمبران هغه انسانان دي چې تر نورو انسانانو په تقوا او نېکۍ کې تکامل ته رسېدلي او همدوی د خدای غوره، بې مثاله بنده گان دي چې خدای د پرښتو له لارې خپل پيغام همدوی ته د وحيو په بڼه ور رسوي.<ref>وگورۍ: * مومن (۱۹۸۷), p.۱۷۶ * {{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۲۰}}</ref> د اسلامي زده کړو نه داسې څرگندېږي چې د آدم نه وروسته د خدای ټول پيغمبرانو د اسلام د دين تبليغ او دعوت کړی، دا هغه دين دی چې يو خدای الله^(ج) د معبود په توگه راپېژندلی. په قرآن کې اسلام د "هغه ازلي طبيعت چې پر بنسټ يې خدای مخلوقات خلق کړل",<ref>{{cite quran|۳۰|۳۰|style=ref}}</ref> راپېژندل شوی او په قران کې دا هم راغلي چې د مسلمان ځانگړی نوم د ابراهيم لخوا د دې دين لارويانو ته ورکړ شوی.<ref>See: * {{cite quran|۲۲|۷۸|style=ref}} * "اسلام", ''د مذهب دايرة المعارف''</ref> د تاريخ له مخې د اسلام دين په ۷مه پېړۍ کې په عربستان کې رامېنځ ته شوی.<ref>"Islam", ''د مذهب دايرة المعارف''</ref> په اسلامي ليکنو کې يهوديت او عيسويت هغه دوه دينونه دي چې د ابراهيم^(ع) پيغمبر د لارښوونو وروسته د بېلابېلو پيغمبرانو په وخت کې رامېنځ ته شوي. په قرآن کې يهوديان او عيسويان د اهل الکتاب يا د کتابونو د خلکو په توگه پېژندل شوي، او د هغو خلکو نه چې ډېر خدايان پالي او عبادت يې کوي، تر مېنځ په ښکاره توپير پېژندل کېږي. مسلمانان په دې عقيده دي چې د پخوانيو اسماني کتابونو لکه زبور، [[تورات]] او [[انجيل]] سپېڅلي کتابونه د تاريخ په بېلابېلو پړاؤونو کې د ترجمې او متن په برخه کې تحريف شوي او اوس همدا سپېڅلي کتابونه پخپلو آرنيو بڼو هېڅ نه شته. === [[د افغانستان ولايتونه|د]] عقيدې شپږ ارکان === مسلمانان شپږ بنسټيزه ارکانونو باندې عقيده لري: # د الله^(ج) په وحدانيت باندې ايمان راوړل او يواځی الله^(ج) ته عبادت او اطاعت کول او د هغه نه مرسته غوښتل ''[[توحيد]]''. # د الله^(ج) په پيغمبرانو باندې ايمان راوړل ([[پېغمبران#د اسلام له نظره|''انبيا‌ء'']]) چې ټول پېغمبران (''[[رسول]]'') د الله^(ج) له خوا رالېږل شوي. ([[د اسلام پېغمبران]] وگورۍ.) # په اسماني کتابونو عقيده(''[[کتب]]''): #* په [[ابراهيمي صحيفو]] (ابراهيم^(ع) باندې نازل شوې صحيفې) #* په [[تورات]] باندې ايمان راوړل چې همدا کتاب پر [[موسی|موسی^(ع)]] باندې نازل شوی. #* په [[زبور]] باندې ايمان راوړل چې همدا کتاب پر [[داود|داود^(ع)]] باندې نازل شوی. #* په [[انجيل]] باندې ايمان راوړل چې همدا کتاب پر [[عيسی|عيسی^(ع)]] باندې نازل شوی. #* په [[قرآن]] باندې ايمان راوړل چې همدا کتاب پر [[محمد|محمد^(ص)]] باندې نازل شوی. # د الله^(ج) په پرښتو باندې.(''[[پرښتې#د اسلام له نظره|ملايکه]]''). # په قيامت او وروسته د مرگ نه د بيا ژوندي کېدلو عقيده (''[[قيامة]]'') (په [[جنت]] او [[دوزخ]] عقيده). (يادونه: کله ناکله دغه وروستۍ موضوع باندې ځانگړی بحث کېږی, او په همدې توگه د عقيدې ارکان اوو ته رسېږي.) # په قسمت عقيده([[تقدير]]). د اسلام بنسټيزه عقيده په [[پښتو]] ژبه : :: "زه شهادت ورکوم چې پرته د الله تعالی د ذات نه بل کوم ذات نه شته؛ او زه شهادت ورکوم چې محمد^(ص) د هغه پيغمبر دی." :: "زه په الله^(ج) ايمان راوړم؛ او د هغه په ملايکو؛ او د هغه په کتابونو؛ او د هغه په پيغمبرانو؛ او د محشر په ورځ؛ او په تقدير؛ او ټول شيان د الله^(ج) له خوا نه دي، او پس د مرگ نه ژوندون حق دی." === د اسلام پينځه بنسټونه === {{آرنی|د اسلام پينځه بنسټونه|د مذهب څانگې|د مذهب ريښې}} [[دوتنه:Supplicating Pilgrim at Masjid Al Haram. Mecca, Saudi Arabia.jpg|300 px|بټنوک|کيڼ|د حج د لمانځنو يو منظر. په مکه کې کعبې، [[مسجد الحرام]] ته سفر د اسلامي فرايضو څخه يو فرض دی چې هر مسلمان يې په ټول ژوند کې يو ځل ترسره کړي.]] د مسلمانانو دوه لويې فرقې سني او شعيه مسلمانان جوړوي. په اسلامي نړئ کې د شعيه گانو په پرتله ډېرئ مسلمانان سنيان دي، خو په څينو هېوادونو کې لکه د منڅنئ آسيا هېوادونه ايران او عراق بيا شعيه مسلمانان ډېرکئ مذهبي ډله جوړوي. خو په نورو هېوادونو کط لکه سعودي عربستان، اندونيزيا او [[پاکستان]] کې سني مسلمان د هغه هېوادونو په مذهبي ټولنو کې ډېرکۍ برخه جوړوي. د سني مسلمانانو بنسټيزه ارکان [[د اسلام پينځه ستنې|د اسلام پينځه ستنو]] په نامه يادېږي^[[#Notes|2]]، خو شيعه مسلمانان بيا يو څه مختلفه نومونپوهنه، چې د سني مسلمانانو د پينځه اهمو بنسټونو تر څنگ، د دين ريښې او لس عمده اعمال د دې مذهب د طريقو نه گڼل کېږي. خو ټول مسلمانان بيا په همدې پينځه بنسټيزو فرايضو او گروهو سره پوهاوی او سره يوه خوله دي چې سني مسلمانان يې د اسلام د پينځه ستنو په نوم پېژني او شيعه مسلمانان يې د دين د څانگو او ريښو اهم عناصر بولي. * [[شهادت]]: د تصديق په مانا دی، چې يو مسلمان د الله ^(ج) نه پرته بل څوک د عبادت وړ نه گڼي او همداراز د الله^(ج) د وحدانيت ([[توحيد]]) او د محمد ^(ص) د الله ^(ج) رسول ([[نبوت]]) او غلام په توگه مني . * [[لمونځ]]: هره ورځ پينځه وخته لمونځ کول. * [[روژه]]: د روژې په مياشت کې د لمرخاته نه تر لمرپرېواته روژه نيول. * [[زکات]]: زکات ورکول. * [[حج]]:د مکی زیارت په ټولو مسلمانانو باندی په ژوند کې یوځل فرض دی او هغه هم په هغو کسانو باندې چې د ادا کولو وس یې ولري. شعيه او سنيان دواړه په لاندنيو گروهو باندې باور لري، خو دغه دوه فرقې همدا عقايد په بېلابېلو ډلبنديو وېشي او هره ډله ورته ځانگړی تعبير لري: * [[عدل]]: د الله^(ج) عدل. * [[قيامت]]: د خېر او شر د مالومولو ورځ. * [[امر بل معروف]]: د ښو امر. * [[نهي عن المنکر]]: د بدو نه ډډه. * [[جهاد|الجهاد في سبيل الله]]: د الله^(ج) د رضا لپاره هڅه کوشش او زيار. هغه عقايد چې د شيعه مذهب لارويان پرې معتقد دي او سني مسلمانان پرې عقيده نه لري هغه دا دي:: * [[امامت]]: ديني لارښوونه، ديني مشري، ديني رهبري. د علي او د هغه د اولاد رهبري او امامت د خدای لخوا نه د لارښوونې لپاره ټاکل شوی و. * [[تولا]]: د [[اهل البيت]] او د هغوی د لارويانو سره مينه. * [[تبارة]]: د اهل البيت د دښمنانو نه ځان بېلول او ليري والی. * [[خمس]]: د گټې لپاره د ماليې ورکړه. که څه هم چې داسې مسلمانان هم شته چې نه د تشيع او نه هم د سني په ډلو کې ځانونه شمېري او دا هغه مسلمانان دي چې د قرآني دلايلو له مخې په اسلام کې د فرقې او د ډلې جوړول حرام گڼي، دا هغه مسلمانان دي چې په ساده توگه ځانونه 'مسلمانان' بولي. {{دوراشې کامه|إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ ۚ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ |10px||[[سورة الأنعام|الانعام سورت]]|۱۵۹ آيت}} "هغه څوک چې ځانونه په ډلو وېشي هغه زموږ د ډلې خلک نه دي. د هغوی فېصله الله^(ج) ته مالومه ده، الله^(ج) به هغوی له هر هغه څه نه خبر کړي کوم چې دوی ترسره کړي." === خدای === :''آرنۍ ليکنې: [[الله]] / [[خدای]] {{آرنی|په اسلام کې د خدای انځور}} په اسلام کې تر ټولو لومړنی بنسټيزه موخه د خدای د وحدانيت منل دي چې دې ته توحيد وايي. په اسلام کې توحيد يو مطلق امر دی چې ترې هېڅ انکار نه کېږي او دا هڅکله يوه نسبي او يا هم په کومه بله مانا د نسبي شراکت مانا نه ورکوي. د قرآن مجيد په [[سورة الاخلاص]] کې خدای داسې راپېژندل شوی: :''ووايه "خدای هغه دی، يوازې او بې ساری. الله تل پايېدونکی، په بشپړه توگه له ځان نه بسيا مالک. نه څوک يې زېږولي، او نه له چا نه زېږېدلی. او د الله په شان هېڅ بل څه نه شته." په عربي ژبه کې ''الله'' د خدای په مانا دی. د آرپوهنې له مخې دا لغت د ''الهه'' "[[معبود]]" لغت سره ډېر نژدې دی، د ''الله'' نوم د عيسوي او يهودي عربانو لخوا هم د خپل معبود په يادولو کې کارېږي، دغه نوم د محمد نه مخکې مخينه لري او د دغه ځانگړی نوم مخينه د ابراهيمي مذهبونو د خدای نه پرته د يو بل معبود نورې توپيري ځانگړنې نه څرگندوي. د "الله" نوم يو جمع او يا د جنس نوم نه دی، دا يو خاص نوم دی، دا نوم د "خدای" د نوم سره توپير لري، دا په دې سبب چې د خدای نوم د جمع بڼه لري او جنسيت هم ترې څرگندېدلای شي د ساري په توگه خدايان چې د همدې نوم جمع بڼه ده. په اسلام کې د الله پېژندنه په قرآن کې داسې شوې: {{دوراشې کامه|فَاطِرُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَمِنَ الأَنْعَامِ أَزْوَاجًا يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ البَصِيرُ|10px||[[سورة الشورى|الشوری سورت]]|۱۱ آيت}} :''"(الله دی) د اسمانونو او زمکې جوړونکی: هغه ستاسو او د څارويو له مېنځه ستاسو لپاره جوړې جوړې کړي، او په دې توگه هغه تاسې په گڼ شمېر جوړ کړي ياست: داسې هېڅ کوم بل معبود نشته پرته له (الله) نه او د هغه په شان هېڅ نشته، او الله دی چې هر څه اوري او ليدلی شي" The implicit usage of the [[definite article]] in ''Allah'' linguistically indicates the divine unity. Muslims believe that the God they worship is the same as the Judeo-Christian God, i.e. the God of Abraham. However, Muslims reject the Christian theology concerning the trinity of God (the doctrine of the [[Trinity]] which regards Jesus as the eternal [[Son of God]]), seeing it as akin to [[polytheism]]. Quoting from the Qur'an, [[sura]] [[An-Nisa]](۴) :۱۷۱: :''"O People of the Scripture! Do not transgress the limits of your religion, and do not say about God except the truth. The Messiah, Jesus the son of Mary, was only a messenger of God, and His word that He had sent to Mary, and a revelation from Him. Therefore, you shall believe in GOD and His messengers. You shall not say, "Trinity". You shall refrain from this for your own good. God is only one God. Be He glorified; He is much too glorious to have a son. To Him belongs everything in the heavens and everything on earth. God suffices as Lord and Master."'' No Muslim visual images or depictions of God exist because such artistic depictions may lead to [[idolatry]] and are thus disdained. Such [[aniconism]] can also be found in Judeo-Christian theology. Moreover, most Muslims believe that God is [[Spiritual being|incorporeal]], making any two- or three- dimensional depictions impossible. Instead, Muslims describe God by the many [[۹۹ Names of God|divine attributes]] mentioned in the [[Qur'an]]. All but one Sura (chapter) of the Qur'an begins with the phrase "In the name of Allah, the Beneficent, the Merciful". These are regarded as the most important divine attributes, at least in the sense that Muslims repeat them most frequently during their prayers ([[salat]]) and throughout their daily lives. د اسلام بنسټيز اصل ''[[توحيد]]'' دی—توحيد په يوه او يوازيني خدای عقيدې ته وايي. په اسلام کې د خدای لپاره د عربي ژبې اصطلاح ''الله'' کارېږي; اکثراً عالمان په دې عقيده دي چې دا اصطلاح د '[['ال-]]'' (د مشخص کولو ادات) او ''[[اله]]'' (معبود) د وييونو نه اشتقاق شوي چې مانا يې يوازيني خدای ته اشاره کوي، خو ځينې نور عالمان بيا د همدې نوم آر او اصل د آرامايک ژبې لغت ''الهه'' گڼي.<ref>See: * "اسلام او عيسويت", ''د عيسويت پوهنغونډ'' (۲۰۰۱): Arabic-speaking [[Christian]]s and [[Jew]]s also refer to God as ''Allāh''. * {{cite encyclopedia | title=Allah | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=L. Gardet | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> د اسلام په پينځو بنسټيزو ستنو کې لومړنۍ ستنه يې توحيد بلل کېږي چې د ''شهادة'' يا (منښت) په ډول اظهارېږي، شهادة داسې ده چې: ''''له حقيقي معبود نه پرته بل خدای نشته، او محمد^ص د خدای ټاکل شوی پيغمبر دی''''. په دوديزه اسلامپوهنه کې، خدای د انساني عقل او پوهاوي نه پورته معبود گڼل کېږي; مسلمانان نه شي کولای چې خدای په يوه بڼه انځور کړي يوازې له دې چې بايد د داسې لوی معبود عبادت او اطاعت وکړي او خدای خپل يوازينی ساتونکی او ژغورونکی وگڼي. که څه هم چې مسلمانان عيسی^ع د يو پيغمبر په توگه پېژني، خو دوی بيا د عيسويانو د درېگونۍ عقيده، چې مسلمانان يې د شرک بولي په کلکه ردوي. په اسلامپوهنه کې عيسی^ع د نورو پيغمبرانو په څېر د خدای بنده او د انسان په توگه پېژندل کېږي او د عيسويانو هغه عقيده چې عيسی^ع د خدای د ځوی په توگه پېژني په کلکه ردوي;<ref>{{cite encyclopedia | title=Tathlith, Trinity | encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online | author=David Thomas | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۱۱}}: Contrary to Muslim understanding, some scholars have suggested that the Qur'an only opposes certain deviant forms of Trinitarian belief.</ref> د قرآن په يوه سوره کې د خدای څرگندونه داسې شوې "ووايه هغه الله دی يوازې، الله هېچا ته اړ نه دی او ټول هغه ته اړ دي، نه د هغه څوک اولاد دی او نه هغه د چا اولاد دی او هېڅوک د هغه سيال نشته."<ref>See: * {{cite quran|۱۱۲|۱|end=۴|style=ref}} * Esposito (۲۰۰۲b), pp.۷۴–۷۶ * Esposito (۲۰۰۴), p.۲۲ * Griffith (۲۰۰۶), p.۲۴۸ * {{cite encyclopedia | title=Allah, Tawhid | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | author=D. Gimaret | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> === قران عظيم الشان === [[انځور:FirstSurahKoran.jpg|thumb|300px|د قرآن لومړنۍ سوره [[سورة الفاتحة|الفاتحه]] د قران عظيم شان د لاسي نسخې يو انځور.]] {{آرنی|قرآن}} قرآن شريف د مسلمانانو سپېڅلی کتاب دی او دوی په همدغه آسماني کتاب باندې ايمان راوړی. د قرآن لغوي مانا “لوستنه” ده. مسلمانان په دې باور دي چې قرآن يو آسماني کتاب دی چې د الله (جل جلاله) په وروستي نبي حضرت محمد صلی الله عليه وسلم باندې نازل شوی دی. دا سپېڅلی کتاب د ۶۱۰ ز. کال نه تر ۶۳۲ ز. پورې په بېلابېلو وختونو کې د الله تعالی له لوري او د حضرت جبراييل عليه السلام په منځگړتوب پر حضرت محمد صلی الله عليه وسلم باندې د وحيو په څېر نازل شوی. چې د وحيو په وختونو کې حضرت محمد صلی الله عليه وسلم حفظ کړی او بيا د الله تعالی د وروستي نبي د يارانو له خوا راټول شوی او پر ډبرليکونو او پاڼو ليکل شوی. مسلمانان په دې باور دي چې له کومې ورځ نه الله تعالی قرآن شريف پر محمد صلی الله عليه وسلم نازل کړی له هماغې ورځې نه تر ننه پورې قرآن شريف په خپلې آرنۍ بڼې پاتې دی چې بيا د حضرت محمد صلی الله عليه وسلم نه وروسته د هغه لارويانو چې قرآن شريف يې حفظ کړی وه وليکه او په همدې توگه يې قرآن شريف په ليکنې بڼه خوندي کړ. مسلمان عالمان ددې خبرې منښته کوي چې قرآن شريف د اسلام د درېيم خليفه حضرت عثمان (رض) د واکمنۍ پر مهال په ليکلې بڼه سره راټول شو، چې په دې توگه د قرآن شريف د بېلابېلو برخو د راټولولو او سره يوځای کولو نېټه له ۶۵۰ ز پېر نه تر ۶۵۶ ز پېر پورې ښودل شوی. او وروسته له دې چې قرآن شريف ليکلې بڼه وموندله نو بيا د هماغه خليفه د واکمنۍ پر مهال د قرآن شريف لمېسې جوړې شوې او د اسلامي خلافت بېلابېلو ولايتونو ته يې لمېسې ولېږل شوې. There are numerous traditions, and many conflicting academic theories, as to the provenance of the Qur'anic verses that were eventually assembled into a single volume. (This is covered in greater detail in [[Qur'an]]). Most Muslims accept the account recorded in several hadith, which state that [[Abu Bakr]], The First Caliph, ordered his personal secretary [[Zayd ibn Thabit]] to collect and record all the authentic verses of the Qur'an, as preserved in written form or oral tradition. Zayd's written collection, privately treasured by Prophet Muhammad's wife [[Hafsa bint Umar]], was, according to Muslim sources, later used by Uthman and is thus the basis of today's Qur'an. Uthman's version, organized the suras roughly in order of length (excepting the brief opening surah [[Al-Fatiha]]), with the longest suras at the start of the Qur'an and the shortest ones at the end. More conservative views state that the order of most suras was divinely set. Later scholars have struggled to put the suras in chronological order, and among Muslim commentators, at least, there is a rough consensus as to which suras were revealed in [[Makkan sura|Mecca]] and which at [[Medinan sura|Medina]], with distinctive characteristics observed within these two subgroups. Some suras (e.g. surat [[Iqra]]) are thought to have been revealed in parts at separate times. To understand the notion of "variants" within the received Qur'anic text, one must understand that Arabic had not yet fully developed as a written language. The Qur'an was first recorded in written form (date uncertain) in the [[Hijazi]], [[Mashq]], [[Ma'il]], and [[Kufic]] scripts; these scripts write consonants only and do not supply vowels. (Imagine an English text that wrote the word 'bed' as "BD," and required the reader to infer, from context, that the reference was to "bed" - and not to 'bad" or "bide.") Because there were differing oral traditions of recitation as non-native Arabic speakers converted to Islam, there was some disagreement as to the exact reading of many (vowel-free) verses. Eventually, scripts were developed that used diacritical markings (known as ''points'') to indicate the vowels. For hundreds of years after Uthman's recension, Muslim scholars argued as to the correct pointing and reading of Uthman's (unpointed) official text.{{citation needed}} Eventually, most commentators accepted seven variant readings ([[qira'at]]) of the Qur'an as canonical, while agreeing that the differences among the seven are minor and do not affect the meaning of the text. The form of the Qur'an most used today is the [[Al-Azhar]] text of ۱۹۲۳, prepared by a committee at the prestigious [[Cairo]] university of Al-Azhar. The Qur'an early became a focus of Muslim devotion and eventually a subject of theological controversy among skeptics. In the [[۸th century]], the [[Mu'tazili]]s claimed that the Qur'an was created in time and was not eternal. Their opponents, of various schools, claimed that the Qur'an was eternal and perfect, existing in heaven before it was revealed to Muhammad. The [[Ashari]] theology (which ultimately became predominant) held that the Qur'an was uncreated. Most Muslims regard paper copies of the Qur'an with extreme veneration, wrapping them in a clean cloth, keeping them on a high shelf, and washing as for prayers before reading the Qur'an. Old Qur'ans are not destroyed as wastepaper, but burned. اکثره مسلمانان د قرآن ځينې برخې او يا ټول قرآن په آرنۍ ژبه (عربي) حفظ کوي. هغه څوک چې قرآن يې په بشپړه توگه حفظ کړی وي د حافظ په نامه يادېږي. په مسلمانانو کې د قرآن حفظ کول د هېښتيا خبره نه ده، نن ورځ د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې په ميليونونو حافظين ژوندي دي چې د ټول قرآن متن يې له ياده زده دی. د عقيدې د پيل د ورځو نه اکثره مسلمانان په دې اند دي چې قرآن يو مکمل اسماني کتاب دی چې په عربي ژبه نازل شوی. د دغه کتاب ژباړې د انساني هلو ځلو او د انساني تېروتنو نه تشې هڅې نه دي، همداراز په ژباړو کې د مومنانو د الهامي شاعرۍ کمښت څوک په قرآن کې موندلی شي. نو په همدې خاطر د قرآن ژباړې يوازې پر قرآن تبصرې گڼل کېږي او يا هم د مطلب ژباړه، او پخپله د قرآن نه. او په همدې دليل د قرآن په ډېرو نوو چاپ شويو نخسو کې د عربي متن په يوه مخ او د متن ژباړه په بل مخ راغلې. قرآن شريف له ۱۱۴ [[سورت|سورتونو]] يا څپرکو نه جوړ شوی دی چې همدا ټول سورتونه ۶،۲۳۶ ''[[آيت|آيتونه]]'' لري. The chronologically earlier suras, revealed at Mecca, are primarily concerned with ethical and spiritual topics. The later Medinan suras mostly discuss social and moral issues relevant to the Muslim community.<ref>See: * {{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۱۷}} * {{cite encyclopedia | title=Qur'an | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۱۷}} </ref> The Qur'an is more concerned with moral guidance than legal instruction, and is considered the "sourcebook of Islamic principles and values".<ref>Esposito (۲۰۰۴), p.۷۹</ref> Muslim jurists consult the ''hadith'', or the written record of Muhammad's life, to both supplement the Qur'an and assist with its interpretation. The science of Qur'anic commentary and exegesis is known as ''[[tafsir]]''.<ref>See: * Esposito (۲۰۰۴), pp.۷۹–۸۱ * {{cite encyclopedia | title=Tafsir | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۱۷}}</ref> The word ''Qur'an'' means "recitation". When Muslims speak in the abstract about "the Qur'an", they usually mean the scripture as recited in Arabic rather than the printed work or any translation of it. To Muslims, the Qur'an is perfect only as revealed in the original Arabic; translations are necessarily deficient because of language differences, the fallibility of translators, and the impossibility of preserving the original's inspired style. Translations are therefore regarded only as commentaries on the Qur'an, or "interpretations of its meaning", not as the Qur'an itself.<ref>See: * Teece (۲۰۰۳), pp.۱۲٬۱۳ * C. Turner (۲۰۰۶), p.۴۲ * {{cite encyclopedia | title=Qur'an | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}: The word ''Qur'an'' was invented and first used in the Qur'an itself. There are [[Quran#Etymology|two different theories]] about this term and its formation.</ref> === پرښتې === {{آرنی|په اسلام کې د پرښتو انځور}} د اسلام په دين کې د الله (جل جلاله) په پرښتو عقيده د ايمان جز گڼل کېږي. په عربي ژبه پرښتې ته (''ملک'') وايي چې د همدغه لغت مانا ده "پيغام رسونکی"، په عبراني ژبه کې همداسې ورته نوم (''ملخ'') د پرښتې په مانا ده خو په يوناني ژبه بيا پرښتې ته (''انجېلوس'') وايي. د قراني مالوماتو له مخې، پرښتې د خپلې خوښې واک په لاس کې نه لري، او په مکمله توگه د الله تعالی په عبادت کې بوختې دي.<ref>{{cite quran|۲۱|۱۹|end=۲۰|style=ref}}, {{cite quran|۳۵|۱|style=ref}}</ref> قران کې دا هم راغلي چې د پرښتو په کارونو کې د الله تعالی حکمونه منل او د الله تعالی پيغامونو رسولو برسېره، پرښتې تل د الله په ثنا او صفت په عبادت بوختې دي، او د انسانانو اعمال ثبتوي ددې سره سره پرښتې د الله (جل جلاله) په حکم د انسانانو د مړينې په وخت کې روحونه باسي. داسې هم انگېرل کېږي چې پرښتې د انسان او الله تعالی ترمېنځ منځگړتوب کوي. قرآن شريف، پرښتې موږ ته داسې راڅرگندوي لکه "يو ډول پيغام رسونکي چې دوه، درې يا څلور جوړه وزرې لري: خدای هماغسې خپل مخلوق جوړوي څنگه چې يې خوښه وي..."<ref>See: * {{cite quran|۳۵|۱|style=ref}} * Esposito (۲۰۰۲b), pp.۲۶–۲۸ * {{cite encyclopedia | title=Malā'ika | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=W. Madelung | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}} * {{cite encyclopedia | title=Angel | encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online | author=Gisela Webb | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> === محمد^{([[صلی الله عليه وسلم|ص]])} === {{آرنی|محمد صلی الله عليه وسلم}} حضرت محمد صلی الله عليه وسلم (c. ۵۷۰ – [[جولای ۶]] [[۶۳۲]]) د الله تعالی وروستی نبي، يو مذهبي، سياسي او پوځي عرب و چې د همدغه نبي د اسلام د دين بيرغ لوړ کړ او د اديانو په تاريخ کې يې د اسلام نوم هم وځلاوه. مسلمانان په دې گروهه دي چې حضرت محمد (صلی الله علیه وسلم) د يوه نوي مذهب بنسټ ايښودونکی نه دی، بلکه د اسلام د اصلي دين چې د حضرت آدم عليه السلام او حضرت ابراهيم او د نورو پيغمبرانو دين و، د هماغه دين بيا پرځای کونکی دی. مسلمانان په دې عقيده هم دي چې حضرت محمد د الله تعالی وروستی پيغمبر او د نورو پيغمبرانو په ډله کې د لويې مرتبې خاوند پيغمبر و.<ref>See: * Esposito (۱۹۹۸), p.۱۲ * Esposito (۲۰۰۲b), pp.۴–۵ * F. E. Peters (۲۰۰۳), p.۹ * {{cite encyclopedia | title=Muhammad | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۱۷}}</ref> دروند پیغمبر د خپل خوږ ژوند په وروستیو ۲۳ کلونو کې، یانې د ۴۰ کلني عمر په پیل کې د الله له لوري د ایاتو د نازلولو لړۍ پیل شوه، چې د دغو ایاتونو ټولگه د قرآن په نوم یادیږي چې دغه آیتونه بیا د صحابه و لخوا یاد کیدل.<ref>See: * {{cite quran|۱۸|۱۱۰|style=ref}} * {{cite encyclopedia | title=Muhammad | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=F. Buhl | coauthors=A. T. Welch | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> [[انځور:Masjid Nabawi. Medina, Saudi Arabia.jpg|بټنوک|220px|کيڼ|[[مسجد النبوي]] ("د پيغمبر(صلی الله علیه وسلم) جومات") په مدينه کې د حضرت محمد صلی الله عليه وسلم مقبره هم ده.|link=Special:FilePath/Masjid_Nabawi._Medina,_Saudi_Arabia.jpg]] په دغه کې وخت محمد [[صلی الله عليه وسلم|ص]] د مکې خلکو ته په تبلیغ باندې پیل وکړ، تر څو دوې له شرک څخه راوباسي او د اسلام لور ته یې راوبلي. که څه چې محمد صلی الله عليه وسلم ځینې کسان اسلام ته راواړول خو په دې کار سره دی او د ده لارویان د مکې د چارواکو او لارښودگرانو لخوا تر زور او اذیت لاندې راغلل. چې بیا وروسته له ۱۳ کلنو څخه په کال ۶۲۲ کې محمد صلی الله عليه وسلم او نور مسلمانان له مکې څخه مدینه (رسما '''یثرب''' نومیږي) ته کډه شول. There, with the Medinan converts (''[[Ansar (Islam)|Ansar]]'') and the Meccan migrants (''[[Muhajirun]]''), Muhammad established his political and [[Theocracy|religious authority]]. Within years, two battles had been fought against Meccan forces: the [[Battle of Badr]] in ۶۲۴, which was a Muslim victory, and the [[Battle of Uhud]] in ۶۲۵, which ended inconclusively. Conflict with Medinan Jewish clans who opposed the Muslims led to their exile, enslavement or death, and the Jewish enclave of [[Battle of Khaybar|Khaybar]] was subdued. At the same time, Meccan trade routes were cut off as Muhammad brought surrounding desert tribes under his control.<ref>See: * F.E.Peters(۲۰۰۳), pp.۷۸٬۷۹٬۱۹۴ * Lapidus (۲۰۰۲), pp.۲۳–۲۸</ref> By ۶۲۹ Muhammad was victorious in the nearly bloodless [[Conquest of Mecca]], and by the time of his death in ۶۳۲ he ruled over the [[Arabian Peninsula|Arabian peninsula]].<ref name="EoI-Muhammad">{{cite encyclopedia | title=Muhammad | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=F. Buhl | coauthors=A. T. Welch | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> In Islam, the "[[normative]]" example of Muhammad's life is called the ''[[Sunnah]]'' (literally "trodden path"). This example is preserved in traditions known as [[hadith]] ("reports"), which recount his words, his actions, and his personal characteristics. The classical Muslim jurist [[ash-Shafi'i]] (d. ۸۲۰) emphasized the importance of the Sunnah in [[Sharia|Islamic law]], and Muslims are encouraged to emulate Muhammad's actions in their daily lives. The Sunnah is seen as crucial to guiding interpretation of the Qur'an.<ref>See: * ''Encyclopedia of Islam and the Muslim World'' (۲۰۰۳), p.۶۶۶ * {{cite encyclopedia | title=Hadith | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=J. Robson | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}} * {{cite encyclopedia | title=Sunna | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=D. W. Brown | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> === د قيامت ورځ === {{آرنی|قيامت}} د "جزا په ورځ"، يعنی ''[[قيامت|د قيامت په ورځې]]'' ايمان لرل د اسلام يوه بنسټيزه گروهه ده. مسلمانان په دې عقيده دي چې د قيامت ورځ د الله تعالی له خوا ټاکل شوی چې په يوه ځانگړي وخت کې به وي خو انسانانو ته يې وخت نه دی څرگند. د قيامت د ورځې د محکمې او کړاونه په هکله په قرآن او حديثونو کې هم بیان شوي، او همدارنگه د اسلامي علماوو په تفسيرونو کې. The Qur'an emphasizes [[Resurrection of the Dead|bodily resurrection]], a break from the [[pre-Islamic Arabia]]n understanding of death. It states that resurrection will be followed by the gathering of mankind, culminating in their judgment by God.<ref>See: * "Resurrection", ''The New Encyclopedia of Islam'' (۲۰۰۳) * {{cite encyclopedia | title=Avicenna | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}: Ibn Sīnā, Abū ʿAlī al-Ḥusayn b. ʿAbd Allāh b. Sīnā is known in the West as "Avicenna". * {{cite encyclopedia | title=Qiyama | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=L. Gardet | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> The Qur'an lists several sins that can condemn a person to hell, such as disbelief, [[riba|usury]] and dishonesty. Muslims view paradise (''[[jannah]]'') as a place of joy and bliss, with Qur'anic references describing its features and the physical pleasures to come. There are also references to a greater joy—acceptance by God (''ridwān'').<ref>{{cite quran|۹|۷۲|style=ref}}</ref> Mystical traditions in Islam place these heavenly delights in the context of an ecstatic awareness of God.<ref>See: * Smith (۲۰۰۶), p.۸۹; ''Encyclopedia of Islam and Muslim World'', p.۵۶۵ * "Heaven", ''The Columbia Encyclopedia'' (۲۰۰۰) * {{cite encyclopedia | title=Garden | encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online | author=Asma Afsaruddin | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۸}} * {{cite encyclopedia | title=Paradise | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> === تقدير === {{آرنی|تقدير}} In accordance with the Islamic belief in [[predestination]], or divine preordainment (''al-qadā wa'l-qadar''), God has full knowledge and control over all that occurs. This is explained in Qur'anic verses such as "Say: 'Nothing will happen to us except what Allah has decreed for us: He is our protector'…"<ref>See: * {{cite quran|۹|۵۱|style=ref}} * D. Cohen-Mor (۲۰۰۱), p.۴: "The idea of predestination is reinforced by the frequent mention of events 'being written' or 'being in a book' before they happen: 'Say: "Nothing will happen to us except what Allah has decreed for us…"&nbsp;'&nbsp;" * {{cite encyclopedia | title=Fate | encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online | author=Ahmet T. Karamustafa | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}: The verb ''qadara'' literally means "to measure, to determine". Here it is used to mean that "God measures and orders his creation".</ref> For Muslims, everything in the world that occurs, good or evil, has been preordained and nothing can happen unless permitted by God. In Islamic theology, divine preordainment does not suggest an absence of God's indignation against evil, because any evils that do occur are thought to result in future benefits men may not be able to see. According to Muslim theologians, although events are pre-ordained, man possesses free will in that he has the faculty to choose between right and wrong, and is thus responsible for his actions. According to Islamic tradition, all that has been decreed by God is written in ''al-Lawh al-Mahfūz'', the "Preserved Tablet".<ref>See: * Farah (۲۰۰۳), pp.۱۱۹–۱۲۲ * Patton (۱۹۰۰), p.۱۳۰</ref> The Shi'a understanding of predestination is called "divine justice" (''Adalah''). This doctrine, originally developed by the [[Mu'tazila]], stresses the importance of man's responsibility for his own actions. In contrast, the Sunni deemphasize the role of individual free will in the context of God's creation and foreknowledge of all things.<ref>Momen (۱۹۸۷), pp.۱۷۷٬۱۷۸</ref> === اسلام او دا آخرت په ورځ ایمان === {{آرنی|د اخرت په ورځ ایمان}} Islamic [[eschatology]] is concerned with the ''[[Qiyamah]]'' ([[End of the world (religion)|end of the world]]) and the final judgment of humanity. Like [[Christianity]] and [[Judaism]], Islam teaches the bodily [[resurrection]] of the dead, the fulfilment of a divine plan for creation, and the immortality of the human soul. In Islamic belief, the righteous are rewarded with the pleasures of ''Jannah'' ([[Paradise]]), while the unrighteous are punished in ''[[Jahannam]]'' (a fiery [[Hell]], from the Hebrew ''ge-hinnom'' or "valley of Hinnom"; usually rendered in English as [[Gehenna]]). A significant portion of the Qur'an deals with these beliefs, with many ''[[hadith]]'' elaborating on the themes and details. == تنظيمونه == === اسلامي واک === داسې هېڅ کوم رسمي اسلامي واک نشته چې په اسلام کې د يو کس د منلو او يا هم د اسلامي ټولنې ('''''اُمة''''' ''يانې ملت يا کورنۍ'') نه د رټلو واک په لاس کې ولري. اسلام خپلې دروازې پرته د کوم توپير، تعصب، رنگ، جنس، عمر او پخواني عقايدو نه د ټولو پر مخ پرانيستې دي او ټولو ته په دغه دين کې د ننوتلو اجازه شته. د مسلمان کېدو لپاره همدومره بس ده چې يو څوک د زړه له کومي په رسمي توگه د يو څو تنو مسلمانانو په مينځ کې د اسلام دين ومني او شهادت ووايي. شهادت هغه بيان دی چې مسلمان پرې د يوه خدای د وحدانيت او د حضرت محمد (صلی الله علیه وسلم) پر نبوت او په خپل ژوند کې د هغه د لارښوونو د پلي کولو د تکل اقرار بلل کېږي. د شهادت په نه وييلو سره هېڅوک نه شي کولای چې مسلمان شي. د مسلمان لپاره د شهادت نه وروسته د اسلامي حکمونو پلي کول فرض دي او همدا رنگه يو مسلمان بايد د اسلامي اخلاقو خاوند هم وي ترڅو هغه په يوه اسلامي ټولنه کې د منلو وړ وگرځي. === اسلامي قانون === {{آرنی|شريعت|فقه}} د اسلامي قانون نوم شريعت دی، چې د مسلمانو عالمانو لخوا د قرآن او حديث په رڼا کې وضع شوی. قرآن شريف د شريعت او اسلامي قضايه نظام لومړنۍ سرچينه ده، تر دې وروسته د حضرت محمد صلی الله عليه وسلم سنة او د لومړنۍ اسلامي ټولنې دود او دستورونه په دوهم پړاو کې ځای لري. سنت د احاديثو په شننو کې رامېنځ ته شوی، او احاديث د حضرت محمد (صلی الله علیه وسلم) لارښوونو ته وايي چې مسلمانانو ته يې کړي. اجماع چې د يوې مسلمانې ټولنې د احصايې په مانا ده، د قياس سره يوځای د اسلامي قانون او د شريعت درېيمه او څلورمه سرچينه جوړوي. په اسلامي قانون کې د ژوند د هر اړخ په اړه بحث شوی دی. د دولت او حکومت د چلولو او د باندنيو اړيکو د ساتلو نه نيولې آن تر ورځيني ژوند و ژواک پورې د هرې ستونزې او مسلې لپاره د حل لار څېړل شوې او د اسلامي احکامو پر بنسټ يې د پلي کولو لارښوونه شوې.د اسلامي قانون په اړه په څرگنده ډول په قرآن شريف کې چې کوم احکامات راغلي هغه د [[حدود]]و په نامه يادېږي چې په دغو لارښوونو کې د قتل نه ډډه، د واده نه پرته د جنسي اړيکو د ساتلو نه ځان ساتنه، د شرابو او الکولو د څښلو او د قمار نه اجتناب يې غټ ټکي جوړوي. په قرآن کې د وراثت، د واده، د ټپي کولو او وژلو په بدل کې د تدابيرو نيولو او په هم دې توگه د روژې د نيولو، د زکات ورکولو او لمونځ کولو په باب هم په تفصيل سره د حکمونو يادونه شوې. However, the prescriptions and prohibitions may be broad, so how they are applied in practice varies. Islamic scholars, ''the ulema'', have elaborated systems of law on the basis of these broad rules, supplemented by the hadith reports of how Muhammad and his companions interpreted them. See [[Sin]] for further discussion about the concept of sin and its atonement according to the Islamic law. In current times, not all Muslims understand the Qur'an in its original Arabic. Thus, when Muslims are divided in how to handle situations, they seek the assistance of a [[mufti]] (Islamic judge) who can advise them based on Islamic [[Sharia]] and hadith. The ''Sharia'' (literally: "the path leading to the watering place") is Islamic law formed by traditional Islamic scholarship. In Islam, Sharia is the expression of the divine will, and "constitutes a system of duties that are incumbent upon a Muslim by virtue of his religious belief".<ref name="BritannicaShariah">{{cite encyclopedia | title=Shari'ah | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> Islamic law covers all aspects of life, from matters of state, like governance and [[Diplomacy|foreign relations]], to issues of daily living. The Qur'an defines ''[[hudud]]'' as the punishments for five specific crimes: unlawful intercourse, false accusation of unlawful intercourse, consumption of alcohol, theft, and highway robbery. The Qur'an and Sunnah also contain laws of [[Islamic Inheritance jurisprudence|inheritance]], [[Islamic marital jurisprudence|marriage]], and [[Qisas|restitution for injuries and murder]], as well as rules for [[sawm|fasting]], [[Sadaqah|charity]], and [[salat|prayer]]. However, these [[wajib|prescriptions]] and [[Haraam|prohibitions]] may be broad, so their application in practice varies. [[Ulema|Islamic scholars]] (known as ''ulema'') have elaborated systems of law on the basis of these rules and their interpretations.<ref>See: * Menski (۲۰۰۶), p.۲۹۰ * {{cite encyclopedia | title=Hadd | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=B. Carra de Vaux | coauthors=J. Schacht, A.M. Goichon | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}} * {{cite encyclopedia | title=Sharia | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=N. Calder | coauthors=M. B. Hooker | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> ''[[Fiqh]]'', or "jurisprudence", is defined as the knowledge of the practical rules of the religion. The method Islamic jurists use to derive rulings is known as ''[[usul al-fiqh]]'' ("legal theory", or "principles of jurisprudence"). According to Islamic legal theory, law has four fundamental roots, which are given precedence in this order: the Qur'an, the Sunnah (actions and sayings of Muhammad), the consensus of the Muslim jurists (''[[ijma]]''), and analogical reasoning (''[[qiyas]]''). For early Islamic jurists, theory was less important than pragmatic application of the law. In the ۹th century, the jurist [[ash-Shafi'i]] provided a theoretical basis for Islamic law by codifying the principles of jurisprudence (including the four fundamental roots) in his book ''ar-Risālah''.<ref>Weiss (۲۰۰۲), pp.xvii,۱۶۲</ref> ==== مذهب او رياست ==== د اسلامي قانون له مخې د مذهب او رياست تر مېنځ ژورې اړيکې دي چې په ډېريو اسلامي هېوادونو کې ديني عالمان د قاضيانو په توگه په رسمي ډول دندې ترسره کوي. In practice, Islamic rulers frequently bypassed the Sharia courts with a parallel system of so-called "Grievance courts" over which they had sole control. As the Muslim world came into contact with Western secular ideals, Muslim societies responded in different ways. [[Turkey]] has been governed as a secular state ever since the reforms of [[Mustafa Kemal Atatürk]]. In contrast, the [[۱۹۷۹ Iranian Revolution]] replaced a mostly secular regime with an [[Islamic republic]] led by the [[Ruholla Khomeini|Ayatollah Ruholla Khomeini]].<ref>See: * Esposito (۲۰۰۴), p.۸۴ * Lapidus (۲۰۰۲), pp.۵۰۲–۵۰۷٬۸۴۵ * Lewis (۲۰۰۳), p.۱۰۰</ref> ==== ارتداد او کفر ==== {{آرنی|ارتداد په اسلام کې}} په سيمه ايزو اسلامي ټولنو کې چې يو وگړی په ارتداد او کفر پېژندل کېږي نو هغه بيا د هماغې ټولنې نه رټل کېږي. په اسلامي رياستونو کې ارتداد او کفر د اسلامي رياست پر وړاندې جرم گڼل کېږي او داسې يو مجرم ته سزا ورکول کېږي چې اکثراً د مرگ سزا وي. == مذهبي فرقې == {{main|د اسلام مذهبي فرقې}} لکه د نورو دينونو په شان په اسلام کې هم يو شمېر مذهبي فرقې شته چې د دوی ټولو گروهه يا عقيده يوه ده خو په شرعي او قانوني توگه په دغو فرقو کې اهم توپيرونه ليدل کېږي. اسلام په دوه لويو فرقو وېشل شوی چې د [[سني]] او [[تشيع]] فرقې يې دوه لويې فرقې دي. [[تصوف]] بيا ځانته بله مذهبي ډله ده چې په دې کې د اسلام معمايي تصريف لور ته ډېر پام اړول شوی. د ځينو سرچينو له مخې د نړۍ نژدې ۸۵٪ مسلمانان د سني لويې فرقې په لار روان دي او پاتې ۱۵٪ مسلمانان د تشيع د مذهب مننونکي دي، په همدې توگه بيا په شيعه گانو کې هم وړې مذهبي فرقې شته.<ref>See: * Esposito (۲۰۰۲b), p.۲ * {{cite web | url=http://countrystudies.us/afghanistan/61.htm | title=Sunni and Shia Islam | work=Country Studies | publisher=U.S. Library of Congress | accessdate=۲۰۰۷-۰۱-۰۹}}</ref> === اهل سنت === [[دوتنه:Divisions of Islam.jpg|thumb|left|220px|Divisions of Islam]] {{آرنی|سني}} [[سني]] مسلمانان د اسلام لويه برخه جوړوي. په عربي ژبه کې د ''السنة'' لغت مانا "اصل" او يا هم "لار" ده. سنت (د محمد^ص د ژوند کړه وړه) دقرآن او حديث له مخې د سني اسلام اهمه ستنه جوړوي. سنيان په دې عقيده دي چې د اسلام لومړي څلور خليفه گان د محمد^ص نه وروسته برحقه او ريښتوني خليفه گان وه؛ او خدای^ج د محمد^ص پيغمبر نه وروسته خدای بل پيغمبر نه ؤ ځانگړی کړی، او پاتې خليفه گان بايد ټاکل شوي وای. سنيان څلور لوی قانوني مذهبونه مني چې هغه څلور لوی مذهبونه [[حنفي]]، [[مالکي]]، [[شافي]] او [[حنبلي]] دي. All four accept the validity of the others and a Muslim might choose any one that he or she finds agreeable, but other Islamic sects are believed to have departed from the majority by introducing innovations (''[[bidah]]''). There are also several orthodox theological or philosophical traditions within Sunnism. For example, the recent [[Salafi]] movement sees itself as restorationist and claims to derive its teachings from the original sources of Islam.<ref>See: * اېسپوزيتو (۲۰۰۳), pp.۲۷۵٬۳۰۶ * {{cite encyclopedia | title=Shariah | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}} * {{cite encyclopedia | title=Sunnite | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> === شیعه گان === {{آرنی|شيعه}} {{see also|Historic background of the Sunni-Shi'a split}} The [[Shi'a]], who constitute the second-largest branch of Islam, believe in the political and religious [[Islamic leadership|leadership]] of [[infallible#Additional Shi'a teachings|infallible]] [[Imamah (Shia doctrine)|Imams]] from the progeny of [[Ali ibn Abi Talib]]. They believe that he, as the cousin and son-in-law of Muhammad, was his rightful successor, and they call him the first ''Imam'' (leader), rejecting the legitimacy of the previous Muslim caliphs. To them, an Imam rules by right of divine appointment and holds "absolute spiritual authority" among Muslims, having final say in matters of doctrine and revelation.<ref>See * Lapidus (۲۰۰۲), p.۴۶ * {{cite encyclopedia | title=Imam | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}} * {{cite encyclopedia | title=Shi'ite | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref><ref>[http://www.al-shia.com/html/eng/p.php?p=shia'&url=Introduction {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080419035040/http://www.al-shia.com/html/eng/p.php?p=shia%27&url=Introduction |date=2008-04-19 }} Imamat, by [[Naser Makarem Shirazi]]]</ref> Although the Shi'a share many core practices with the Sunni, the two branches disagree over the proper importance and validity of specific collections of hadith. The Shi'a follow a legal tradition called [[Ja'fari jurisprudence]].<ref>See: * Ahmed (۱۹۹۹), pp.۴۴–۴۵ * Nasr (۱۹۹۴), p.۴۶۶</ref> Shi'a Islam has several branches, the largest of which is the [[Twelvers]] (''{{ArabDIN|iṯnāʿašariyya}}''), while the others are the [[Ismaili]], the [[Sevener]]s, and the [[Zaidiyyah]].<ref>See: * Kramer (۱۹۸۷), [http://www.geocities.com/martinkramerorg/Alawis.htm Syria’s Alawis and Shi‘ism pp.۲۳۷–۲۵۴] * [http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/islam/shia/index.html Shia branches] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041025093409/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/islam/shia/index.html |date=2004-10-25 }}</ref> [[دوتنه:Jerusalem Dome of the rock BW 1.JPG|thumb|right|300px|A view of the [[Dome of the Rock]] on the [[Temple Mount]] in [[Jerusalem]], a holy site in Islam]] [[Shi'a]] Muslims, the second-largest sect, differ from the Sunni in rejecting the authority of the first three caliphs. They honor different traditions ([[hadith]]) and have their own legal traditions. Shi'a scholars have a larger authority than Sunni scholars and have greater room for interpretation. The [[Imams]] play a central role in Shi'a doctrine. The arabic word Shi'a, litarally translates into the word 'group' or 'sect'. Originally known as Shi'at Ali (the sect of Ali), the group formed shortly after the death of Ali, in [[Iraq]]. Ali ibn Abi Talib was the cousin of prophet [[Muhammad]], and after marriage to Fatima, he also became Muhammad's son-in-law. The Shi'a consist of one major school of thought known as the [[Ithna 'ashariyah]] or the "[[Twelvers]]", and a few minor schools of thought, as the "Seveners" or the "Fivers" referring to the number of infallible leaders they recognize after the death of prophet [[Muhammad]]. The term Shi'a, when used without qualification, is usually taken to be synonymous with the Ithna Ashariyya or Twelvers. Most Shi'a live in [[Iran]], [[Iraq]] (the country where Ali passed away), [[Bahrain]], [[Lebanon]], [[India]] and [[Pakistan]]. A minority group (about ۴ million) of Shi'a is known as [[Ismaili]]. The Shia Ismaili sect is subdivided into [[Nizari]] Ismaili and [[Mustaali]] Bohra subsects. The Nizari Ismaili or are led by the [[Aga Khan]] and are found mainly in [[Pakistan]], [[Tajikistan]], [[Bangladesh]], India, Canada and United States. The [[Mustaali]] Bohra sect is further subdivded into Dawoodi and Sulaimanis subsects. The [[Dawoodi Bohra]]s are concentrated in Pakistan and India. The [[Sulaimani Bohra]]s are concentrated in Yemen and Najran province of Saudi Arabia. === تصوف === {{آرنی|تصوف}} Not strictly a denomination, [[Sufism]] is a mystical-ascetic form of Islam. By focusing on the more spiritual aspects of religion, Sufis strive to obtain direct experience of God by making use of "intuitive and emotional faculties" that one must be trained to use.<ref>Trimingham (۱۹۹۸), p.۱</ref> Sufism and [[Islamic law]] are usually considered to be complementary, although Sufism has been criticized by some Muslims for being an unjustified [[bidah|religious innovation]]. Most Sufi orders, or ''[[tariqa]]s'', can be classified as either Sunni or Shi'a.<ref>See: * Esposito (۲۰۰۳), p.۳۰۲ * Malik (۲۰۰۶), p.۳ * B. S. Turner (۱۹۹۸), p.۱۴۵ * {{cite web | url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/aftoc.html | work=Country Studies | publisher=U. S. Library of Congress (Federal Research Division) | title=Afghanistan: A Country Study | accessdate=۲۰۰۷-۰۴-۱۸ | pages=۱۵۰}}</ref> [[Sufism]] is a spiritual practice followed by both Sunni and Shi'a. Sufis generally feel that following Islamic law or jurisprudence (or ''fiqh'') is only the first step on the path to perfect submission; they focus on the internal or more spiritual aspects of Islam, such as perfecting one's faith and fighting one's own ego (''nafs''). Most Sufi orders, or [[tariqa]], can be classified as either Sunni or Shi'a. However, there are some that are not easily categorized as either Sunni or Shi'a, such as the [[Bektashi]]. Sufis are found throughout the Islamic world, from [[Senegal]] to [[Indonesia]]. === نورې طريقې === [[Wahhabi]]s, as they are known by non-Wahhabis, are a smaller, more recent Sunni group. They prefer to be called [[Salafi]]s. Wahhabism is a movement founded by [[Muhammad ibn Abd al Wahhab]] in the [[۱۸th century]] in what is present-day [[Saudi Arabia]]. They classify themselves as Sunni and some claim to follow the [[Hanbali]] legal tradition. The major trend, however, is the abolition of these "schools of thoughts" (legal traditions), and the following of a more literalist interpretation. Some even regard other Sunni as heretics. The [[Hanbali]] legal tradition is the recognized official school of Islamic law in Saudi Arabia and they have had a great deal of influence on the Islamic world because of Saudi control of [[Mecca]] and [[Medina]], the Islamic holy places, and because of Saudi funding for mosques and schools in other countries. The majority of Saudi Islamic scholars are considered as [[Wahhabi]]s by other parts of the Islamic world. Sunni and Shi'a have often clashed. Some Sunni believe that Shi'a are heretics while other Sunni recognize Shi'a as fellow Muslims. According to Shaikh Mahmood Shaltoot, head of the [[al-Azhar University]] in the middle part of the ۲۰th century, "the Ja'fari school of thought, which is also known as "al-Shi'a al- Imamiyyah al-Ithna Ashariyyah" (i.e. The Twelver Imami Shi'ites) is a school of thought that is religiously correct to follow in worship as are other Sunni schools of thought". Al-Azhar later distanced itself from this position. Another sect which dates back to the early days of Islam is that of the [[Kharijites]]. The only surviving branch of the Kharijites are the [[Ibadi|Ibadhi Muslims]]. Ibadhism is distinguished from Shiism by its belief that the Imam (Leader) should be chosen solely on the basis of his faith, not on the basis of descent, and from Sunnism in its rejection of [[Uthman]] and [[Ali]] and strong emphasis on the need to depose unjust rulers. Ibadhi Islam is noted for its strictness, but, unlike the Kharijites proper, Ibadhis do not regard major sins as automatically making a Muslim an unbeliever. Most Ibadhi Muslims live in [[Oman]]. Another trend in modern Islam is that which is sometimes called progressive. Followers may be called [[Ijtihadists]]. They may be either Sunni or Shi'ite, and generally favor the development of personal interpretations of Qur'an and Hadith. ''See'': [[Liberal Islam]] One very small group, based primarily in the United States, follows the teachings of [[Rashad Khalifa]] and calls itself the "Submitters". They reject [[hadith]] and [[fiqh]], and say that they follow the Qur'an alone. Most Muslims of both the [[Sunni]] and the [[Shia]] sects consider this group to be heretical. The [[Kharijites]] are a sect that dates back to the early days of Islam. The only surviving branch of the Kharijites is [[Ibadism]]. Unlike most Kharijite groups, Ibadism does not regard sinful Muslims as unbelievers. The [[Imam]]ate is an important topic in Ibadi legal literature, which stipulates that the leader should be chosen solely on the basis of his knowledge and piety, and is to be deposed if he acts unjustly. Most Ibadi Muslims live in [[Oman]].<ref>See: * [http://www.uga.edu/islam/ibadis.html IBADI ISLAM: AN INTRODUCTION] * J. A. Williams (۱۹۹۴), p.۱۷۳ * {{cite encyclopedia | title=al-Ibāḍiyya | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> The [[Yazidi]], [[Druze]], [[Ahmadiyya Muslim Community|Ahmadiyya]], [[Bábís|Bábí]], [[Bahá'í Faith|Bahá'í]], [[Berghouata]] and [[Ha-Mim]] religions either emerged out of Islam or came to share certain beliefs with Islam. [[Sikhism]], founded by [[Guru Nanak]] in late fifteenth century [[Punjab region|Punjab]], incorporates aspects of both Islam and [[Hinduism]].<ref>Encyclopedia of Islam, "Sikhs"</ref> == اسلامي فرضونه او عمل == === پينځه بنسټيزه ستنې === {{آرنی|د اسلام پينځه ستنې}} [[دوتنه:Arabic Plaque, Great Mosque, Xian.jpg|thumb|220px|left|Islam's basic creed (''[[shahadah]]'') written on a plaque in the [[Great Mosque of Xi'an]], [[China]]]] [[دوتنه:Kabaa.jpg|thumb|left|220px|Rituals of the [[Hajj]] (pilgrimage) include walking seven times around the [[Kaaba]] in Mecca.]] دغه پنځه بنسټیزه ستنې د [[سني مسلمانان|سني مسلمانانو]] لپاره پنځه اړینه کړنې دي.خو بیا شیعه مسلمان په اتو مذهبي کړنو کې کډون کوي کوم چې دغو پنځو بنسټیزه کړنو ته ورته والی لري: .<ref>See: * Momem (۱۹۸۷), p.۱۷۸ * {{cite encyclopedia | title=Pillars of Islam | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> چې په لاندې ډول دي: * '''''[[شهادت]]''''', شهادت د اسلام له بنسټیزو [[عقیده|عقیدو]] یا اصولو څخه دي او باید د زړه له تله په لاندې ډول وویل شي ''' أشهد أن لا إله إلاَّ الله و أشهد أن محمد رسول الله''',یا" زه شهادت ورکوم چې دلته پرته له [[الله]] څخه بل هیڅوک د [[عبادت]] وړ ندي او زه شهادت ورکوم چې [[محمد]] د خدای [[رسول]] دي." This testament is a foundation for all other beliefs and practices in Islam (although technically the Shi'a do not consider the ''shahadah'' to be a separate pillar, just a belief). Muslims must repeat the ''shahadah'' in prayer, and non-Muslims wishing to convert to Islam are required to recite the creed.<ref>See: * Farah (۱۹۹۴), p.۱۳۵ * Momen (۱۹۸۷), p.۱۷۸ * "Islam", ''Encyclopedia of Religious Rites, Rituals, and Festivals''(۲۰۰۴)</ref> * '''''[[لمونځ]]''''', or ritual prayer, which must be performed five times a day. (However, the Shi'a are permitted to run together the noon with the afternoon prayers, and the evening with the night prayers). Each salah is done facing towards the [[Kaaba]] in Mecca. Salah is intended to focus the mind on God, and is seen as a personal communication with him that expresses gratitude and worship. Salah is compulsory but flexibility in the specifics is allowed depending on circumstances. In many Muslim countries, reminders called [[Adhan]] (call to prayer) are broadcast publicly from local mosques at the appropriate times. The prayers are recited in the [[Arabic language]], and consist of verses from the Qur'an.<ref>See: * Esposito (۲۰۰۲b), pp.۱۸٬۱۹ * Hedáyetullah (۲۰۰۶), pp.۵۳–۵۵ * Kobeisy (۲۰۰۴), pp.۲۲–۳۴ * Momen (۱۹۸۷), p.۱۷۸</ref> * '''''[[زکات]]''''', or [[alms|alms-giving]]. This is the practice of giving based on accumulated wealth, and is obligatory for all Muslims who can afford it. A fixed portion is spent to help the poor or needy, and also to assist the spread of Islam. The zakat is considered a religious obligation (as opposed to voluntary charity) that the well-off owe to the needy because their wealth is seen as a "trust from God's bounty". The Qur'an and the hadith also suggest a Muslim give even more as an act of voluntary alms-giving (''[[sadaqah]]''). Many Shi'ites are expected to pay an additional amount in the form of a ''[[khums]]'' tax, which they consider to be a separate ritual practice.<ref>See: * {{cite quran|۲|۱۷۷|style=ref}} * Esposito (۲۰۰۴), p.۹۰ * Momen (۱۹۸۷), p.۱۷۹ * {{cite encyclopedia | title=Zakat | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۱۱}} * {{cite encyclopedia | title=Zakat | encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> * '''''[[روژه]]''''', or [[Sawm of Ramadan|fasting during the month of Ramadan]]. Muslims must not eat or drink (among other things) from dawn to dusk during this month, and must be mindful of other sins. The fast is to encourage a feeling of nearness to God, and during it Muslims should express their gratitude for and dependence on him, atone for their past sins, and think of the needy. ''Sawm'' is not obligatory for several groups for whom it would constitute an undue burden. For others, flexibility is allowed depending on circumstances, but missed fasts usually must be made up quickly.<ref>See: * {{cite quran|۲|۱۸۴|style=ref}} * Esposito (۲۰۰۴), pp.۹۰٬۹۱ * {{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}} * {{cite web | url=http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/pillars/fasting/tajuddin/fast_21.html#HEADING20 | title=For whom fasting is mandatory | publisher=USC-MSA | work=Compendium of Muslim Texts | accessdate=۲۰۰۷-۰۴-۱۸ | تاريخ الأرشيف=2008-11-28 | مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20081128054655/http://www.usc.edu/dept/MSA/quran/002.qmt.html#HEADING20 | url-status=dead | خونديځ نېټه=2008-11-28 | خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20070308025221/http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/pillars/fasting/tajuddin/fast_21.html#HEADING20 | خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20081128054655/http://www.usc.edu/dept/MSA/quran/002.qmt.html#HEADING20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081128054655/http://www.usc.edu/dept/MSA/quran/002.qmt.html#HEADING20 }}</ref> * '''''[[حج]]''''', which is the pilgrimage during the [[Islamic calendar|Islamic month]] of ''[[Dhu al-Hijjah]]'' in the city of [[Mecca]]. Every [[able-bodied]] Muslim who can afford it must make the pilgrimage to Mecca at least once in his or her lifetime. When the pilgrim is about ten kilometers from Mecca, he must dress in [[Ihram clothing|''Ihram'' clothing]], which consists of two white seamless sheets. Rituals of the Hajj include walking seven times around the [[Kaaba]], touching the [[Black Stone]], running seven times between [[Al-Safa and Al-Marwah|Mount Safa]] and [[Al-Safa and Al-Marwah|Mount Marwah]], and symbolically [[Stoning of the Devil|stoning the Devil]] in [[Mina, Saudi Arabia|Mina]]. The pilgrim, or the ''hajji'', is honored in his or her community, although Islamic teachers say that the Hajj should be an expression of devotion to God instead of a means to gain social standing.<ref>See: * Farah (۱۹۹۴), pp.۱۴۵–۱۴۷ * Goldschmidt (۲۰۰۵), p.۴۸ * {{cite encyclopedia | title=Hajj | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> In addition to the ''khums'' tax, Shi'a Muslims consider three additional practices essential to the religion of Islam. The first is [[jihad]], which is also important to the Sunni, but not considered a pillar. The second is ''[[Amr-Bil-Ma'rūf]]'', the "Enjoining to Do Good", which calls for every Muslim to live a virtuous life and to encourage others to do the same. The third is ''[[Nahi-Anil-Munkar]]'', the "Exhortation to Desist from Evil", which tells Muslims to refrain from vice and from evil actions and to also encourage others to do the same.<ref>Momen (۱۹۸۷), p.۱۸۰</ref> === اسلامي اداب او خواړه === {{آرنی|اسلامي اداب|د خواړو اړونده اسلامي احکام}} Many practices fall in the category of ''adab'', or Islamic etiquette. This includes greeting others with "''[[As-Salamu Alaykum|as-salamu `alaykum]]''" ("peace be unto you"), saying ''[[bismillah]]'' ("in [[Names of God|the name of God]]") before meals, and using only the right hand for eating and drinking. [[Islamic hygienical jurisprudence|Islamic hygienic]] practices mainly fall into the category of personal cleanliness and health, such as the circumcision of male offspring. [[Islamic funeral|Islamic burial rituals]] include saying the ''[[Salat al-Janazah]]'' ("funeral prayer") over the bathed and enshrouded dead body, and burying it in a grave. Muslims, like Jews, are restricted in their diet, and prohibited foods include pig products, blood, [[carrion]], and [[Alcoholic beverage|alcohol]]. All meat must come from a [[herbivorous]] animal slaughtered in the name of God by a Muslim, Jew, or Christian, with the exception of game that one has hunted or fished for oneself. Food permissible for Muslims is known as [[halal]] food.<ref>See: * {{cite quran|۵|۵|style=ref}} * Curtis (۲۰۰۵), p.۱۶۴ * Esposito (۲۰۰۲b), p.۱۱۱ * Ghamidi (۲۰۰۱): [http://www.renaissance.com.pk/janisla2y2.html Customs and Behavioral Laws] * Ghamidi (۲۰۰۱): [http://www.renaissance.com.pk/febislaw2y2.html The Dietary Laws] * Ghamidi (۲۰۰۱): [http://www.renaissance.com.pk/DecIslaw2y5.htm Various types of the prayer] * {{cite encyclopedia | title=Slaughter | encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online | author=Ersilia Francesca | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۸}}</ref> === جهاد === {{mainarticle|Jihad|Islamic military jurisprudence}} Jihad means "to strive or struggle," especially in the idiomatic expression "striving in the way of God" (''al-jihad fi sabil Allah'') and is considered the "[[sixth pillar of Islam]]" by a minority of Muslim authorities.<ref>See: * Merriam (۱۹۹۹) p.۵۷۱ * Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia p.۴۱۹ * Esposito (۲۰۰۳), p.۹۳</ref> Jihad, in its broadest sense, is classically defined as "exerting one's utmost power, efforts, endeavors, or ability in contending with an object of disapprobation." Depending on the object being a visible enemy, the devil, and aspects of one's own self, different categories of Jihad are defined: Jihad against one's own self (self-perfection), Jihad of the tongue, Jihad of the hand, and Jihad of the sword. Jihad when used without any qualifier is understood in its military aspect.<ref>Reuven Firestone (۱۹۹۹), The Meaning of Jihād, p. ۱۷-۱۸</ref><ref>Britannica Encyclopedia, Jihad</ref> Jihad is the only form of warfare permissible under [[Sharia|Islamic law]]. Under most circumstances and for most Muslims, jihad is a collective duty (''[[Fard|fard kifaya]]''): one whose performance by some individuals exempts the others; for the rest of the populace, this happens only in the case of a [[general mobilization]].<ref>"Djihad", ''Encyclopedia of Islam Online''.</ref> Some Muslim authorities, especially among the Shi'a and [[Sufism|Sufis]], distinguish between the "greater jihad", which pertains to spiritual self-perfection, and the "lesser jihad", defined as warfare.<ref>See: * Firestone (۱۹۹۹) p.۱۷ * "Djihad", ''Encyclopedia of Islam Online''.</ref> Jihad also refers to one's striving to attain religious and moral perfection.<ref>See: * Brockopp (۲۰۰۳) pp. ۹۹–۱۰۰ * Esposito (۲۰۰۳), p.۹۳ * {{cite encyclopedia | title=jihad | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۶-۱۳}}</ref> == تاريخ == {{آرنی|د اسلام تاريخ|د اسلام خپرېدا}} Islam's historical development resulted in major political, economic, and military effects inside and outside the [[Islamic world]]. Within a century of Muhammad's first recitations of the [[Qur'an]], an Islamic empire stretched from the [[Atlantic Ocean]] in the west to [[Central Asia]] in the east. This new polity soon broke into civil war, and successor states fought each other and outside forces. However, Islam continued to spread into regions like [[Africa]], the [[Indian subcontinent]], and [[Southeast Asia]]. The Islamic civilization was one of the most advanced in the world during the [[Middle Ages]], but was surpassed by Europe with the economic and military growth of the West. During the ۱۸th and ۱۹th centuries, Islamic dynasties such as the [[Ottomans]] and [[Mughals]] fell under the sway of European imperial powers. In the ۲۰th century [[Islamic revival|new religious and political movements]] and newfound wealth in the Islamic world led to both rebirth and conflict.<ref>See: * Lapidus (۲۰۰۲), pp.۵۰٬۱۱۲٬۱۹۷٬۳۸۰٬۴۸۹٬۵۷۸٬۸۱۷ * Lewis (۲۰۰۴), pp.۲۹٬۵۱–۵۶</ref> === د اسلامي رياست پيل (۶۳۲–۷۵۰) === {{see|Succession to Muhammad|Muslim conquests|Muslim Empire}} Muhammad began preaching Islam at [[Mecca]] before [[Hijra (Islam)|migrating]] to [[Medina]], from where he united the [[tribes of Arabia]] into a singular Arab Muslim religious polity. With Muhammad's death in ۶۳۲, disagreement broke out over who would succeed him as leader of the Muslim community. [[Umar ibn al-Khattab]], a prominent [[sahaba|companion]] of Muhammad, nominated [[Abu Bakr]], who was Muhammad's intimate friend and collaborator. Others added their support and Abu Bakr was made the first [[caliph]]. This choice was disputed by some of Muhammad's companions, who held that [[Ali ibn Abi Talib]], his cousin and son-in-law, had been designated his successor. Abu Bakr's immediate task was to avenge a recent defeat by [[Byzantine]] (or [[Eastern Roman Empire]]) forces, although he first had to put down a rebellion by Arab tribes in an episode known as the [[Ridda wars]], or "Wars of Apostasy".<ref>See: * Holt (۱۹۷۷a), p.۵۷ * Hourani (۲۰۰۳), p.۲۲ * Lapidus (۲۰۰۲), p.۳۲ * Madelung (۱۹۹۶), p.۴۳ * Tabatabaei (۱۹۷۹), p.۳۰–۵۰</ref> [[دوتنه:Age of Caliphs.png|thumb|left|300px|The territory of the [[Caliphate]] in the year ۷۵۰]] His death in ۶۳۴ resulted in the succession of Umar as the caliph, followed by [[Uthman ibn al-Affan]] and Ali ibn Abi Talib. These four are known as ''al-khulafā' ar-rāshidūn'' ("[[Rightly Guided Caliphs]]"). Under them, the territory under Muslim rule expanded deeply into [[Persian Empire]] and [[Byzantine]] territories.<ref>See * Holt (۱۹۷۷a), p.۷۴ * {{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=L. Gardet | coauthors=J. Jomier | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> When Umar was assassinated in ۶۴۴, [[the election of Uthman]] as successor was met with increasing opposition. In ۶۵۶, Uthman was also killed, and Ali assumed the position of caliph. After fighting off opposition in the [[First Fitna|first civil war]] (the "First Fitna"), Ali was assassinated by [[Kharijites]] in ۶۶۱. Following this, [[Muawiyah I|Mu'awiyah]], who was governor of [[Levant]], seized power and began the [[Umayyad dynasty]].<ref>Holt (۱۹۷۷a), pp.۶۷–۷۲</ref> These disputes over religious and political leadership would give rise to schism in the Muslim community. The majority accepted the legitimacy of the three rulers prior to Ali, and became known as [[Sunni]]s. A minority disagreed, and believed that Ali was the only rightful successor; they became known as the [[Shi'a]].<ref>Waines (۲۰۰۳) p.۴۶</ref> After Mu'awiyah's death in ۶۸۰, conflict over succession broke out again in a civil war known as the "[[Second Fitna]]". Afterward, the Umayyad dynasty prevailed for seventy years, and was able to conquer the [[Maghreb|Maghrib]] as well as the [[Al-Andalus]] (the [[Iberian Peninsula]], former [[Visigoths|Visigothic]] [[Hispania]]) and the [[Gallia Narbonensis|Narbonnese Gaul]]. While the Muslim-Arab elite engaged in conquest, some devout Muslims<!--The Islamic term is Zahid and there may be a better translation for it.--> began to question the piety of indulgence in a worldly life, emphasizing rather poverty, humility and avoidance of sin based on renunciation of bodily desires. Devout Muslim ascetic exemplars such as [[Hasan al-Basri]] would inspire a movement that would evolve into [[Sufism]].<ref>See: * Lapidus (۲۰۰۲), pp.۹۰٬۹۱ * {{cite encyclopedia | title=Sufism | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۱۳}}</ref> For the Umayyad aristocracy, Islam was viewed as a religion for Arabs only;<ref>Hawting (۲۰۰۰), p.۴</ref> the economy of the Umayyad empire was based on the assumption that a majority of non-Muslims ([[Dhimmis]]) would pay taxes to the minority of Muslim Arabs. A non-Arab who wanted to convert to Islam was supposed to first become a client of an Arab tribe. Even after conversion, these new Muslims (''[[mawali]]'') did not achieve social and economic equality with the Arabs. The descendants of Muhammad's uncle [[Abbas ibn Abd al-Muttalib]] rallied discontented ''mawali'', poor Arabs, and some Shi'a against the Umayyads and overthrew them with the help of their propagandist and general [[Abu Muslim]], inaugurating the [[Abbasid|Abbasid dynasty]] in ۷۵۰.<ref>Lapidus (۲۰۰۲), p.۵۶; Lewis (۱۹۹۳), pp. ۷۱–۸۳</ref> Under the Abbasids, Islamic civilization flourished in the "[[Islamic Golden Age]]", with its capital at the cosmopolitan city of Baghdad.<ref>See: * Holt (۱۹۷۷a), pp.۸۰٬۹۲٬۱۰۵ * Holt (۱۹۷۷b), pp.۶۶۱–۶۶۳ * Lapidus (۲۰۰۲), p.۵۶ * Lewis (۱۹۹۳), p.۸۴ * {{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=L. Gardet | coauthors=J. Jomier | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> === د اسلام زرين پېر (۷۵۰–۱۲۵۸) === {{آرنی|د اسلام زرين پېر}} [[دوتنه:Battle of Cresson.jpg|thumb|right|220px|Artistic depiction of the Battle of Hattin in 1187, where Jerusalem was recaptured by Saladin's Ayyubid forces]] By the late ۹th century, the Abbasid caliphate began to fracture as various regions gained increasing levels of autonomy. Across North Africa, Persia, and Central Asia [[emirates]] formed as provinces broke away. The monolithic Arab empire gave way to a more religiously homogenized [[Muslim world]] where the Shia [[Fatimid]]s contested even the religious authority of the caliphate. By ۱۰۵۵ the [[Seljuq Turks]] had eliminated the Abbasids as a military power, nevertheless they continued to respect the caliph's titular authority.<ref>See: * Lapidus (۲۰۰۲), p.۱۰۳–۱۴۳ * {{cite encyclopedia | title=Abbasid Dynasty | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> During this time expansion of the Muslim world continued, by both conquest and peaceful [[Dawah|proselytism]] even as both Islam and Muslim trade networks were extending into sub-Saharan [[West Africa]], [[Central Asia]], [[Volga Bulgaria]] and the [[Malay archipelago]].<ref name="EoI-Islam"/> The Golden Age saw new legal, philosophical, and religious developments. The [[Six major Hadith collections|major hadith collections]] were compiled and the four modern Sunni [[Madh'hab]]s were established. Islamic law was advanced greatly by the efforts of the early ۹th century jurist [[al-Shafi'i]]; he codified a method to establish the reliability of hadith, a topic which had been a locus of dispute among Islamic scholars.<ref>Lapidus (۲۰۰۲), p.۸۶</ref> Philosophers [[Ibn Sina]] (Avicenna) and [[Al-Farabi]] sought to incorporate Greek principles into Islamic theology, while others like the ۱۱th century theologian [[Abu Hamid al-Ghazzali]] argued against them and ultimately prevailed.<ref>See: * Lapidus (۲۰۰۲), p.۱۶۰ * Waines (۲۰۰۳) p.۱۲۶٬۱۲۷</ref> Finally, Sufism and Shi'ism both underwent major changes in the ۹th century. [[Sufism]] became a full-fledged movement that had moved towards mysticism and away from its ascetic roots, while Shi'ism split due to disagreements over the succession of Imams.<ref>See: * Esposito (۲۰۰۴), pp.۴۴–۴۵ * Lapidus (۲۰۰۲), pp.۹۰–۹۴ * {{cite encyclopedia | title=Sufism | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> The spread of the Islamic dominion induced hostility among [[Middle ages|medieval]] [[ecclesiastical]] Christian authors who saw Islam as an adversary in the light of the large numbers of new Muslim converts. This opposition resulted in polemical treatises which depicted Islam as the religion of the [[antichrist]] and of Muslims as libidinous and subhuman.<ref>Tolan (۲۰۰۲) xv, xvi, ۴۱</ref> In the [[Middle Ages|medieval period]], a few Arab philosophers like the poet [[Al-Ma'arri]] adopted a critical approach to Islam, and the Jewish philosopher [[Maimonides]] contrasted Islamic views of morality to Jewish views that he himself elaborated.<ref>See: * Novak (February ۱۹۹۹) * Sahas (۱۹۹۷), pp.۷۶–۸۰</ref> Starting in the ۹th century, Muslim conquests in Christian Europe began to be reversed. The [[Reconquista]] was launched against Muslim [[Taifa|principalities]] in [[Iberian Peninsula|Iberia]], and Muslim [[History of Islam in southern Italy|Italian possessions]] were lost to the [[Normans]]. From the ۱۱th century onwards a series of wars known as the [[Crusade]]s brought the Muslim world into conflict with [[Christendom]]. Successful at first in their capturing of the [[Holy Land (Biblical)|Holy land]] which resulted in the establishment of the [[Crusader states]], Crusader gains in the Holy Land were reversed by later Muslim generals such as [[Saladin]], who recaptured [[Jerusalem]] during the [[Second Crusade]].<ref>Lapidus (۲۰۰۲), pp.۲۸۸–۲۹۰٬۳۱۰</ref> The [[Mongol Empire]] put an end to the Abbasid dynasty at the [[Battle of Baghdad (۱۲۵۸)|Battle of Baghdad in ۱۲۵۸]], which saw the Muslims overrun by the superior Mongol army. Meanwhile in Egypt, the slave-soldier [[Mamluk]]s took control in an uprising in ۱۲۵۰.<ref>See: * Lapidus (۲۰۰۲), p.۲۹۲ * {{cite encyclopedia | title=Islamic World | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> === د عثمانيه سلطنت او په هند کې اسلامي رياست (۱۲۵۸–۱۹۱۸) === The Seljuk Turks fell apart rapidly in the second half of the ۱۳th century. In the ۱۳th and ۱۴th centuries the [[Ottoman empire]] (named after [[Osman I]]) was established with a string of conquests that included the [[Balkans]], parts of [[Greece]], and western [[Anatolia]]. In ۱۴۵۳ under [[Mehmed II]] the Ottomans laid siege to [[Constantinople]], the capital of Byzantium. The Byzantine fortress [[Fall of Constantinople|succumbed]] shortly thereafter, having been battered by superior Ottoman [[cannon]]ry.<ref>See: * Holt (۱۹۷۷a), p.۲۶۳ * Lapidus (۲۰۰۲), p.۲۵۰ * {{cite encyclopedia | title=Istanbul | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> Beginning in the ۱۳th century, Sufism underwent a transformation, largely as a result of the efforts of [[al-Ghazzali]] to legitimize and reorganize the movement. He developed the model of the Sufi order—a community of spiritual teachers and students.<ref>Esposito (۲۰۰۴), pp.۱۰۴٬۱۰۵</ref> Also of importance to Sufism was the creation of the [[Masnavi]], a collection of mystical poetry by the ۱۳th century [[Persian language|Persian]] poet [[Jalal ad-Din Muhammad Rumi|Rumi]]. The Masnavi had a profound influence on the development of Sufi religious thought; to many Sufis it is second in importance only to the Qur'an.<ref>{{cite encyclopedia | title=Islamic Art | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> [[دوتنه:TajMahalbyAmalMongia.jpg|thumb|left|250px|The [[Taj Mahal]] is a [[mausoleum]] located in [[Agra]], [[India]], that was built under [[Mughal Empire|Mughal]]<ref>Esposito (۲۰۰۴), p.۶۵</ref>]] In the early ۱۶th century, the Shi'ite [[Safavid dynasty]] assumed control in Persia and established Shi'a Islam as an official religion there, and despite periodic setbacks, the Safavids remained powerful for two centuries. Meanwhile, Mamluk Egypt fell to the Ottomans in ۱۵۱۷, who then launched a European campaign which reached as far as [[Siege of Vienna|the gates of Vienna]] in ۱۵۲۹.<ref>See: * Lapidus (۲۰۰۲), pp.۱۹۸٬۲۳۴٬۲۴۴٬۲۴۵٬۲۵۴ * {{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=L. Gardet | coauthors=J. Jomier | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> Many [[Islamic empires in India|Islamic dynasties]] ruled parts of the Indian subcontinent starting from the twelfth century. The prominent ones include the [[Delhi Sultanate]] (۱۲۰۶–۱۵۲۶) and the [[Mughal empire]] (۱۵۲۶–۱۸۵۷). These empires helped in the spread of Islam in [[South Asia]]. but by the mid-۱۸th century the [[British empire]] had ended the Mughal dynasty.<ref>Lapidus (۲۰۰۲), pp.۳۵۸٬۳۷۸–۳۸۰٬۶۲۴</ref> In the ۱۸th century the [[Wahhabi]] movement took hold in Saudi Arabia. Founded by the preacher [[Muhammad ibn Abdul Wahhab|Ibn Abd al-Wahhab]], Wahhabism is a fundamentalist ideology that condemns practices like Sufism and the veneration of saints as un-Islamic.<ref>See: * Lapidus (۲۰۰۲), p.۵۷۲ * Watt (۱۹۷۳), p.۱۸: Wahhabism should not be confused with the early Kharijite sect of Wahabiyya, which was named after Abd-Allah ibn-Wahb ar-Rasibi, who opposed Ali at Nahrawan.</ref> By the ۱۷th and ۱۸th centuries, despite attempts at modernization, the Ottoman empire had begun to feel threatened by European economic and military advantages. In the ۱۹th century, the [[Rise of nationalism under the Ottoman Empire|rise of nationalism]] resulted in Greece declaring and winning independence in ۱۸۲۹, with several Balkan states following suit after the Ottomans suffered defeat in the [[Russo-Turkish War (۱۸۷۷–۱۸۷۸)|Russo-Turkish War of ۱۸۷۷–۱۸۷۸]]. The Ottoman era came to a close at the end of [[World War I]].<ref>Lapidus (۲۰۰۲), pp.۳۸۰٬۴۸۹–۴۹۳</ref> === نوی پېر (۱۹۱۸–اوسمهال) === After [[World War I]] losses, the remnants of the empire were parceled out as European [[protectorate]]s or [[sphere of influence|spheres of influence]]. Since then most Muslim societies have become independent nations, and new issues such as oil wealth and relations with the State of [[Israel]] have assumed prominence.<ref>Lapidus (۲۰۰۲), pp.۲۸۱–۲۸۲٬۳۸۰٬۴۸۹–۴۹۳٬۵۵۶٬۵۷۸٬۸۲۳٬۸۳۵</ref> The ۲۰th century saw the creation of many new Islamic "revivalist" movements. Groups such as the [[Muslim Brotherhood]] in Egypt and [[Jamaat-e-Islami]] in Pakistan advocate a totalistic and theocratic alternative to secular political ideologies. Sometimes called [[Islamist]], they see Western cultural values as a threat, and promote Islam as a comprehensive solution to every public and private question of importance. In countries like Iran and Afghanistan (under the [[Taliban]]), revolutionary movements replaced [[Secularism|secular]] regimes with Islamist states, while transnational groups like [[Osama bin Laden]]'s [[al-Qaeda]] engage in [[Islamist terrorism|terrorism]] to further their goals. In contrast, [[Liberal Islam]] is a movement that attempts to reconcile religious tradition with modern norms of secular governance and [[human rights]]. Its supporters say that there are multiple ways to read Islam's sacred texts, and stress the need to leave room for "independent thought on religious matters".<ref>See: * Esposito (۲۰۰۴), pp.۱۱۸٬۱۱۹٬۱۷۹ * Lapidus (۲۰۰۲), pp.۸۲۳–۸۳۰</ref> In modern times Islam has come under [[Criticism of Islam|criticism]] from idealogues such as [[Robert Spencer]]<ref>{{cite news | last=Bostom | first=Andrew | title=Islamic Apostates' Tales—A Review of ''Leaving Islam'' by Ibn Warraq | date=July ۲۱, ۲۰۰۳ | publisher=FrontPageMagazine.com | work=FrontPage Magazine | url=http://www.frontpagemag.com/Articles/ReadArticle.asp?ID=9000 }}{{Dead link|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> and [[Ibn Warraq]],<ref>Rippin (۲۰۰۱), p.۲۸۸</ref> who criticize Islamic law and question the morality of the Qur'an; for example, they say that its contents justify mistreatment of women and encourage [[anti-Semitism|antisemitic]] remarks by Muslim theologians;<ref>{{cite news | publisher=NYRB | work=[[The New York Review of Books]] |date=۱۰-۰۵-۲۰۰۶ | title=Islam in Europe | author=Timothy Garton Ash | url=http://www.nybooks.com/articles/19371}}</ref> such claims are disputed by Muslim scholars.<ref>For example, see: * [[Ahmed Deedat]], in Westerlund (۲۰۰۳); * [[Syed Ameer Ali]], in ''The Spirit of Islam'' (۱۸۴۹–۱۹۲۸). It is described by [[David Samuel Margoliouth]] (۱۹۰۵) as "probably the best achievement in the way of an apology for Mohammed". See Margoliouth, preface ''Mohammed and the Rise of Islam''; * [[Yusuf Estes]], in {{cite news | publisher=Advance, [[University of Connecticut]] | date=۱۱-۱۷-۲۰۰۳ | title=Ramadan Awareness Event Designed To Debunk Negative Images | author=Elizabeth Omara-Otunnu | url=http://advance.uconn.edu/2003/031117/03111715.htm | access-date=2007-11-24 | archive-date=2014-04-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140401005128/http://advance.uconn.edu/2003/031117/03111715.htm | url-status=dead }}</ref> [[Montgomery Watt]], Norman Daniel, and [[Edward Said]] dismiss many of the criticisms as the product of old myths and medieval European polemics.<ref> * Seibert (۱۹۹۴), pp.۸۸–۸۹ * Watt (۱۹۷۴), p.۲۳۱</ref> The rise of [[Islamophobia]], according to [[Carl Ernst]], had contributed to the negative views about Islam and Muslims in the West.<ref>Ernst (۲۰۰۴), p.۱۱</ref> == اسلامي ټولنه == {{آرنی|اسلامي نړۍ}} [[دوتنه:Islam percentage by country.png|کيڼ|290px|بټنوک|د هېوادونو له مخې د مسلمانانو د شمېر سلنه]] === وگړپوهنه === {{دا هم وگورۍ|د مسلمانانو د شمېر له مخې د هېوادونو لړليک|د اسلام ډيموگرافي}} Commonly cited estimates of the Muslim population in ۲۰۰۷ range from ۱٫۱&nbsp;billion to ۱٫۸&nbsp;billion. Approximately ۸۵٪ are [[Sunni]] and ۱۵٪ are [[Shi'a]], with a small minority belonging to other sects. Some ۳۰–۴۰ countries are Muslim-majority, and Arabs account for around ۲۰٪ of all Muslims worldwide. [[South Asia]] and [[Southeast Asia]] contain the most populous Muslim countries, with [[Indonesia]], [[India]], [[Pakistan]], and [[Bangladesh]] having more than ۱۰۰&nbsp;million adherents each.<ref name=Islam_by_country>{{cite web |url=http://www.nationmaster.com/graph/rel_isl_num_of_mus-religion-islam-number-of-muslim |title=Number of Muslim by country |publisher=nationmaster.com |accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۳۰}}</ref> According to U.S. government figures, in ۲۰۰۶ there were ۲۰&nbsp;million Muslims in [[China]].<ref>{{cite web |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71338.htm |title=International Religious Freedom Report ۲۰۰۶—China (includes Tibet, Hong Kong, and Macau) |year=۲۰۰۶ |publisher=U.S. department of State, Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۳۰}}</ref> In the [[Middle East]], the non-Arab countries of [[Turkey]] and [[Iran]] are the largest Muslim-majority countries; in [[Africa]], [[Egypt]] and [[Nigeria]] have the most populous Muslim communities.<ref name=Islam_by_country/> Islam is the second largest religion after [[Christianity]] in many [[Europe]]an countries.<ref>See: * Esposito (۲۰۰۴) pp.۲٬۴۳ * {{cite encyclopedia | title=Islamic World | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}<br />{{cite web | url=http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html | title=Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents | publisher=Adherents.com | accessdate=۲۰۰۷-۰۱-۰۹ | تاريخ الأرشيف=2010-01-29 | مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20100129202506/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html | url-status=dead | خونديځ نېټه=2007-07-07 | خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20070707044255/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html | خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20070707044255/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20070707044255/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html }} * {{cite web | title=Muslims in Europe: Country guide | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4385768.stm | publisher=BBC | work=BBC News | date=[[۲۰۰۵-۱۲-۲۳]] | accessdate=۲۰۰۶-۰۹-۲۸ }} * {{cite web | title=Religion In Britain | url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=293 | publisher=Office for National Statistics | work=National Statistics | date=[[۲۰۰۳-۰۲-۱۳]] | accessdate=۲۰۰۶-۰۸-۲۷ }}</ref> === جومات === {{آرنی|جومات}} جومات د مسلمانانو لپاره د عبادت ځای دی، چې په عربي کې ورته ''مسجد'' وایي که څه هم په جوماتو کې اصلي موخه د لمونځونو ادا کول دی، خو مسلمانو ته جومات د یو بل د لیدلو او زده کړو لپاره هم ډیر مهم دی. اوسني پرمختللي جوماتونه تر ډیرې کچې پورې د ۷ مې پیړۍ د جوماتو په شان پراخ شوي او د ډیرو بیلابیلو څیزونو او معمامري عناصرو درلودونکي دی لکه منار.<ref>See: * {{cite encyclopedia | title=Masdjid | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author= J. Pedersen | coauthors=R. Hillenbrand, J. Burton-Page, et al. | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}} * {{cite encyclopedia | title=Mosque | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> === کورنيز ژوند === {{دا-هم-وگورۍ|ښځه په اسلام کې}} The basic unit of Islamic society is the [[family]], and Islam defines the obligations and legal rights of family members. The father is seen as financially responsible for his family, and is obliged to cater for their well-being. The division of [[inheritance]] is specified in the Qur'an, which states that most of it is to pass to the immediate family, while a portion is set aside for the payment of debts and the making of bequests. The woman's share of inheritance is generally half of that of a man with the same rights of succession.<ref>"al-Mar'a". ''Encyclopaedia of Islam''</ref> [[Marriage in Islam]] is a civil [[nikah|contract]] which consists of an offer and acceptance between two qualified parties in the presence of two witnesses. The groom is required to pay a [[dowry]] (''[[mahr]]'') to the bride, as stipulated in the contract.<ref> * Waines (۲۰۰۳) pp. ۹۳–۹۶ * The Oxford Dictionary of Islam (۲۰۰۳), p.۳۳۹ * Esposito (۱۹۹۸) p. ۷۹</ref> A man may marry up to four wives if he believes he can treat them equally, while a woman may marry one man only. In most Muslim countries, the process of divorce in Islam is known as ''[[Talaq (Nikah)|talaq]]'', which the husband initiates by pronouncing the word "divorce".<ref>*"Talak". ''Encyclopaedia of Islam''</ref> Scholars disagree whether Islamic holy texts justify traditional Islamic practices such as [[hijab|veiling]] and seclusion ([[purdah]]). Starting in the ۲۰th century, Muslim social reformers argued against these and other practices such as [[Polygamy in Islam|polygamy]], with varying success. At the same time, many Muslim women have attempted to reconcile tradition with modernity by combining an active life with outward modesty. [[Islamist]] groups and regimes like the [[Taliban]] mostly seek to continue traditional law as applied to women.<ref> * Esposito (۲۰۰۴), pp.۹۵٬۹۶٬۲۳۵–۲۴۱ * {{cite encyclopedia | title=Marriage and Divorce | encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an | author=Harald Motzki | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۱۵}} * {{cite encyclopedia | title=Marriage Practices | encyclopedia=Encyclopedia of Women & Islamic Cultures | author=Lori Peek | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۱۵}} </ref> === اسلامي کليز === {{آرنی|اسلامي کليز}} اسلامي کاليز د مکې نه مدينې ته د هجرت د وخت نه پيلېږي او هماغه کال د هجرت لومړی کال بلل کېږي چې د زېږيز کال ۶۲۲ سره سمون خوري. د اسلامي کاليز ته سپوږميزه کاليزه هم وايي او دا ځکه چې د دې کال مياشتې د سپوږمۍ د حرکت پر بنسټ ټاکل شوي، but differs from other such calendars (e.g. the [[Celtic calendar]]) in that it omits [[intercalary month]]s, being synchronized only with [[lunation]]s, but not with the [[solar year]], resulting in years of either ۳۵۴ or ۳۵۵ days. This omission was introduced by Muhammad because the right to announce intercalary months had led to political power struggles.{{citation needed}} Therefore, Islamic dates cannot be converted to the usual CE/AD dates simply by adding ۶۲۲ years. Islamic holy days fall on fixed dates of the lunar calendar, which means that they occur in different seasons in different years in the [[Gregorian calendar]]. The formal beginning of the Muslim era was chosen to be the [[Hijra (Islam)|Hijra]] in ۶۲۲CE, which was an important turning point in Muhammad's fortunes. The assignment of this year as the year ۱ AH (''Anno Hegirae'') in the Islamic calendar was reportedly made by [[Umar|Caliph Umar]]. It is a [[lunar calendar]], with nineteen ordinary years of ۳۵۴ days and eleven leap years of ۳۵۵ days in a thirty-year cycle. Islamic dates cannot be converted to CE/AD dates simply by adding ۶۲۲ years: allowance must also be made for the fact that each Hijri century corresponds to only ۹۷ years in the Christian calendar.<ref>See: * Adil (۲۰۰۲), p.۲۸۸ * F. E. Peters (۲۰۰۳), p.۶۷ * {{cite encyclopedia | title=Tarikh̲ | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=B. van Dalen | coauthors=R. S. Humphreys, Manuela Marín, et al. | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> The year ۱۴۲۸AH coincides almost completely with ۲۰۰۷CE. Islamic [[Holiday|holy days]] fall on fixed dates of the lunar calendar, which means that they occur in [[Different Seasons|different seasons]] in different years in the [[Gregorian calendar]]. The most important Islamic festivals are ''[[Eid al-Fitr]]'' (Arabic: عيد الفطر) on the ۱<sup>st</sup> of ''[[Shawwal]]'', marking the end of the fasting month ''[[Ramadan]]'', and ''[[Eid al-Adha]]'' (Arabic: عيد الأضحى) on the ۱۰<sup>th</sup> of ''[[Dhu al-Hijjah]]'', coinciding with the pilgrimage to Mecca.<ref>Ghamidi (۲۰۰۱): [http://www.renaissance.com.pk/janisla2y2.html Customs and Behavioral Laws]</ref> == اسلام او نور دينونه == ==== هغه مذهبونه چې د اسلام پر بنسټ جوړ شوي ==== {{آرنی|اسلام او نور دينونه}} دا لانديني مذهبونو لارويان ځانونه مسلمانان بولي، خو د ډېرو مسلمانانو او مسلمانو چارواکو لخوا دوی مسلمانان نه بلل کېږي: * [[د اسلام ملت]] (په امريکا کې بنسټ شوې مذهبي ډله) * [[ذکري]]ان * د [[احمديت]] تحريک (دې ډلې ته [[قاديانيت]] هم وايي) * د [[الاحبش]] ډله (چې د حبشيانو په نامه هم يادېږي/ AICP) د لاندې مذهبونو لارويان ځانونه مسلمانان بولي خو د دوی د اسلاميت په منلو کې د ډېرو مسلمانانو اختلافونه شته چې ځينې يې دوی مسلمانان او ځينې يې مسلمانان نه گڼي: * [[دروز]] * [[علوي]]ان (النُصيرية) The following religions are said by some to have evolved or borrowed from Islam, in almost all cases influenced by traditional beliefs in the regions where they emerged, but consider themselves independent religions with distinct laws and institutions: * [[يزيدي]] * [[بابيس|بابيزم]] (چې اوس د [[بياني]]انو په نامه يادېږي) * [[بهايي]] The claim of the adherents of the Bahá'í Faith that it represents an independent religion was upheld by the Muslim ecclesiastical courts in Egypt during the ۱۹۲۰s. As of January [[۱۹۲۶]], their final ruling on the matter of the origins of the Bahá'í Faith and its relationship to Islam was that the Bahá'í Faith was neither a sect of Islam, nor a religion based on Islam, but a clearly defined, independently founded faith. This was seen as a considerate act on the part of the ecclesiastical court and in favor of followers of Bahá'í Faith since the majority of Muslims regard a ''religion based on Islam'' as a heresy. Some see [[Sikhism]] as a [[syncretism|syncretic]] mix of Islam and [[Hinduism]], although it is often considered a [[Dharma|Dharmic]] faith rather than an Islamic or [[Abrahamic]] one. It arose in the context of the interaction between [[Hindu]] and Muslim communities in [[North India]]. The following religions might have been said to have evolved from Islam, but are not considered part of Islam, and no longer exist: * The religion of the medieval [[Berghouata]] * The religion of [[Ha-Mim]] The Qur'an contains injunctions to respect other religions. It also asks the followers to fight and subdue unbelievers in times of war and "evict them whence they evicted you" (Al-Qur'an ۲:۱۹۱). Some Muslims have respected Jews and Christians as fellow "peoples of the book" (monotheists following [[Abrahamic religions]]), while others have reviled them as having abandoned monotheism and corrupted their scriptures. At different times and places, Islamic communities have been both intolerant and tolerant. The classical Islamic solution was a limited tolerance — Jews and Christians were to be allowed to privately practice their faith and follow their own family law. They were called [[Dhimmis]], and they had fewer though similar legal rights and obligations than Muslims. The classic Islamic state was often more tolerant than many other states of the time, which insisted on complete conformity to a state religion. The record of contemporary Muslim-majority states is mixed. Some are generally regarded as tolerant, while others have been accused of intolerance and human rights violations. See the main article, [[Islam and other religions]], for further discussion. {{آرنی|اسلام او نور مذهبونه}} [[دوتنه:Jerusalem Dome of the rock BW 1.JPG|thumb|220px|left|A view of the [[Dome of the Rock]] on the [[Temple Mount]] in [[Jerusalem]], a holy site in both Islam and [[Judaism]] that has been a source of controversy]] [[دوتنه:Jerusalem Al-Aqsa Mosque BW 2010-09-21 06-38-12.JPG|thumb|left|220px|د [[الاقصا مسجد]] ديني جلوس. مسلمانان په دې عقيده دي چې حضرت محمد (صلی الله علیه وسلم) د همدغه ځای نه د معراج په سفر اسمان ته وخاته.]] According to Islamic doctrine, Islam was the primordial religion of mankind, professed by [[Adam]].<ref>Friedmann (۲۰۰۳), pp. ۱۴–۱۶</ref> At some point, a religious split occurred, and God began sending prophets to bring his revelations to the people.<ref>Friedmann (۲۰۰۳), pp. ۱۸–۱۹</ref> In this view, [[Abraham]], [[Moses]], [[Nevi'im|Hebrew prophets]], and [[Jesus]] were all [[prophets of Islam]], but their message and the texts of the [[Torah]] and the [[Gospels]] were [[tahrif|corrupted]] by [[Jew]]s and Christians. Similarly, children of non-Muslim families are born Muslims, but are converted to another faith by their parents.<ref>Friedmann (۲۰۰۳), p. ۱۸</ref> The idea of Islamic supremacy is encapsulated in the formula "Islam is exalted and nothing is exalted above it."<ref>Friedmann (۲۰۰۳), p. ۳۵</ref> Pursuant to this principle, Muslim women may not marry non-Muslim men, defamation of Islam is prohibited, and the testimony of a non-Muslim is inadmissible against a Muslim.<ref>See: * Friedmann (۲۰۰۳), p. ۳۵; * Lewis (۱۹۸۴), p. ۳۹</ref> Islamic law divides non-Muslims into several categories, depending on their relation with the Islamic state. Christians and Jews who live under Islamic rule are known as ''[[dhimmis]]''. Dhimmis must pay tribute (''[[jizya]]'') to the Islamic state, and as such are considered "protected peoples." Historically, dhimmis enjoyed a measure of communal autonomy under their own religious leaders, but were subject to legal, social and religious restrictions as well as humiliating regulations meant to highlight the inferiority of non-Muslim subjects.<ref>See: * Lewis (۱۹۸۴), pp.۹, ۲۷, ۳۶; * Friedmann (۲۰۰۳), p. ۳۷;</ref> The status was extended to Zoroastrians and sometimes to polytheists (such as [[Hindu]]s), but not to [[atheist]]s or [[agnostic]]s.<ref>Lewis (۲۰۰۱), p.۲۷۳</ref> Those who live in non-Muslim lands (''[[dar al-harb]]'') are known as ''[[harbi]]s'', and upon entering into an alliance with the Muslim state become known as ''ahl al-ahd''. Those who receive a guarantee of safety while residing temporarily in Muslim lands are known as ''ahl al-amān''. Their legal position is similar to that of the dhimmi except that they are not required to pay the jizya. The people of armistice (''ahl al-hudna'') are those who live outside of Muslim territory and agree to refrain from attacking the Muslims.<ref>Friedmann (۲۰۰۳), p. ۵۵</ref><ref>"Aman", ''Encyclopaedia of Islam''</ref> [[apostasy in Islam|Apostasy]] is prohibited, and is punishable by death.<ref>A woman who apostasizes is to be executed according to some jurists, or imprisoned according to others.</ref><ref>"Murtadd", ''Encyclopedia of Islam''</ref> == دا هم وگورئ == {{Col-begin|width=}} {{Col-1-of-2}} * [[اسلامي هنر]] * [[اسلامي وټه]] * [[اسلامي اخلاق]] * [[اسلامي ادبيات]] * [[اسلامي زده کړې]] * [[اسلام او نوښت]] * [[اسلاميزم]] * [[د مسلمانانو لړليک]] {{Col-2-of-2}} * [[د اسلامي امپراتورانو لړليک]] * [[د هغه نامتو کسانو لړليک چې اسلام ته وراوښتي]] * [[د پخوانيو نامتو مسلمانانو لړليک]] * [[په اسلامي نړۍ کې د جگړو لړليک]] * [[د اسلامي تاریخ وختلیکه]] * [[په اسلام کې د ماشومانو حقونه]] * [[په اسلام کې د بنديانو حقونه]] {{Col-end}} == يادښتونه == {{Reflist|3}} == سرچينې == ;کتابونه او خپرونې {{Reflist|2}} * {{cite journal | last=Accad | first=Martin | title=The Gospels in the Muslim Discourse of the Ninth to the Fourteenth Centuries: An Exegetical Inventorial Table (Part I) | journal=Islam and Christian-Muslim Relations | volume=۱۴ | issue=۱ |date=۲۰۰۳ | id=ISSN ۰۹۵۹-۶۴۱۰}} * {{cite book | last=Adil | first=Hajjah Amina | coauthors=Shaykh Nazim Adil Al-Haqqani, Shaykh Muhammad Hisham Kabbani | title=Muhammad: The Messenger of Islam | publisher=Islamic Supreme Council of America | year=۲۰۰۲ | id=ISBN ۹۷۸-۱۹۳۰۴۰۹۱۱۸}} * {{cite book | last=Ahmed | first=Akbar | title=Islam Today: A Short Introduction to the Muslim World | publisher=I. B. Tauris | edition=۲٫۰۰ | year=۱۹۹۹ | id=ISBN ۹۷۸-۱۸۶۰۶۴۲۵۷۹}} * {{cite book | last=Brockopp | first=Jonathan E. | title=Islamic Ethics of Life: abortion, war and euthanasia | publisher=University of South Carolina press | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۱۵۷۰۰۳۴۷۱۰}} * {{cite book | last=Cohen-Mor | first=Dalya | title=A Matter of Fate: The Concept of Fate in the Arab World as Reflected in Modern Arabic Literature | publisher=Oxford University Press | year=۲۰۰۱ | id=ISBN ۰۱۹۵۱۳۳۹۸۶}} * {{cite book | last=Curtis | first=Patricia A. | year=۲۰۰۵ | title=A Guide to Food Laws and Regulations | publisher=Blackwell Publishing Professional | id=ISBN ۹۷۸-۰۸۱۳۸۱۹۴۶۴}} * {{cite book | last=Eglash | first=Ron | year=۱۹۹۹ | title=African Fractals: Modern Computing and Indigenous Design | publisher=Rutgers University Press | id=ISBN ۰-۸۱۳۵-۲۶۱۴-۰}} * {{cite book | last=Ernst | first=Carl | authorlink=Carl Ernst | year=۲۰۰۴ | title = Following Muhammad: Rethinking Islam in the Contemporary World | publisher=University of North Carolina Press | id=ISBN ۰-۸۰۷۸-۵۵۷۷-۴}} * {{cite book | last=Esposito | first=John | authorlink=John Esposito | coauthors=John Obert Voll | title=Islam and Democracy | year=۱۹۹۶ | | publisher=Oxford University Press | id=ISBN ۰-۱۹-۵۱۰۸۱۶-۷}} * {{cite book | last=Esposito | first=John | authorlink=John Esposito | title=Islam: The Straight Path | publisher=Oxford University Press | year=۱۹۹۸ | edition=۳rd | id=ISBN ۹۷۸-۰۱۹۵۱۱۲۳۴۴}} * {{cite book | last=Esposito | first=John | authorlink=John Esposito | coauthors=Yvonne Yazbeck Haddad | title=Muslims on the Americanization Path? | year=۲۰۰۰a | publisher=Oxford University Press | id=ISBN ۰-۱۹-۵۱۳۵۲۶-۱}} * {{cite book | last=Esposito | first=John | authorlink=John Esposito | year=۲۰۰۰b | title=Oxford History of Islam | publisher=Oxford University Press | id=۹۷۸-۰۱۹۵۱۰۷۹۹۹}} * {{cite book | last=Esposito | first=John | authorlink=John Esposito | year=۲۰۰۲a | title=Unholy War: Terror in the Name of Islam | publisher=Oxford University Press | id=ISBN ۹۷۸-۰۱۹۵۱۶۸۸۶۰}} * {{cite book | last=Esposito | first=John | authorlink=John Esposito | year=۲۰۰۲b | title=What Everyone Needs to Know about Islam | publisher=Oxford University Press | id=ISBN ۰-۱۹-۵۱۵۷۱۳-۳}} * {{cite book | last=Esposito | first=John | authorlink=John Esposito | title=[[The Oxford Dictionary of Islam]] | publisher=[[Oxford University Press]] | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۰-۱۹-۵۱۲۵۵۸-۴}} * {{cite book | last=Esposito | first=John | authorlink=John Esposito | title=Islam: The Straight Path | publisher=Oxford University Press | year=۲۰۰۴ | edition=۳rd Rev Upd | id=ISBN ۹۷۸-۰۱۹۵۱۸۲۶۶۸}} * {{cite book | last=Farah | first=Caesar | authorlink=Caesar E. Farah | title=Islam: Beliefs and Observances | publisher=Barron's Educational Series | year=۱۹۹۴ | edition=۵th | id=ISBN ۹۷۸-۰۸۱۲۰۱۸۵۳۰}} * {{cite book | last=Farah | first=Caesar | authorlink=Caesar E. Farah | title=Islam: Beliefs and Observances | publisher=Barron's Educational Series | year=۲۰۰۳ | edition=۷th | id=ISBN ۹۷۸-۰۷۶۴۱۲۲۲۶۶}} * {{cite book | last=Firestone | first=Reuven | title=Jihad: The Origin of Holy War in Islam | publisher= Oxford University Press | year=۱۹۹۹ | id=ISBN ۰۱۹-۵۱۲۵۸۰۰}} * {{cite book | last=Friedmann | first=Yohanan | authorlink=Yohanan Friedmann | title=Tolerance and Coercion in Islam: Interfaith Relations in the Muslim Tradition | publisher= Cambridge University Press | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۹۷۸-۰۵۲۱۰۲۶۹۹۴}} * {{cite book | last=Ghamidi | first=Javed | authorlink=Javed Ahmed Ghamidi | title=[[Mizan]] | publisher=[[Al-Mawrid|Dar al-Ishraq]] | year=۲۰۰۱ | id={{OCLC|۵۲۹۰۱۶۹۰}}}} * {{cite book | last=Goldschmidt, Jr. | first=Arthur | coauthors=Lawrence Davidson | title=A Concise History of the Middle East | publisher=Westview Press | year=۲۰۰۵ | edition=۸th | id=ISBN ۹۷۸-۰۸۱۳۳۴۲۷۵۷}} * {{cite book | last=Griffith | first=Ruth Marie | coauthors=Barbara Dianne Savage | title=Women and Religion in the African Diaspora: Knowledge, Power, and Performance | publisher=Johns Hopkins University Press | year=۲۰۰۶ | id=ISBN ۰۸۰۱۸۸۳۷۰۹}} * {{cite book | last=Hawting| first=G. R. | authorlink= G.R. Hawting | title=The First Dynasty of Islam: The Umayyad Caliphate AD ۶۶۱–۷۵۰ | publisher=Routledge | year=۲۰۰۰ | id=ISBN ۰۴۱۵۲۴۰۷۳۵}} * {{cite book | last=Hedayetullah | first=Muhammad | title=Dynamics of Islam: An Exposition | publisher=Trafford Publishing | year=۲۰۰۶ | id=ISBN ۹۷۸-۱۵۵۳۶۹۸۴۲۵}} * {{cite book | last=Holt | first=P. M. | coauthors=[[Bernard Lewis]] | title=Cambridge History of Islam, Vol. ۱ | year=۱۹۷۷a | publisher=Cambridge University Press | id=ISBN ۰۵۲۱۲۹۱۳۶۴}} * {{cite book | last=Holt | first=P. M. | coauthors=Ann K. S. Lambton, [[Bernard Lewis]] | title=Cambridge History of Islam, Vol. ۲ | year=۱۹۷۷b | publisher=Cambridge University Press | id=ISBN ۰۵۲۱۲۹۱۳۷۲}} * {{cite book | last=Hourani | first=Albert | authorlink=Albert Hourani | coauthor=[[Malise Ruthven|Ruthven, Malise]] | title=A History of the Arab Peoples | year=۲۰۰۳ | publisher=Belknap Press; Revised edition | id=ISBN ۹۷۸-۰۶۷۴۰۱۰۱۷۸}} * {{cite book | last=Humphreys | first=Stephen | title=Between Memory and Desire | year=۲۰۰۵ | publisher=University of California Press | id=ISBN ۰۵۲-۰۲۴۶۹۱۸}} * {{cite book | last=Kobeisy | first=Ahmed Nezar | title=Counseling American Muslims: Understanding the Faith and Helping the People | publisher=Praeger Publishers | year=۲۰۰۴ | id=ISBN ۹۷۸-۰۳۱۳۳۲۴۷۲۷}} * {{cite book | last=Koprulu | first=Mehmed Fuad | coauthors=Leiser, Gary | title=The Origins of the Ottoman Empire | publisher=SUNY Press | year=۱۹۹۲ | id=ISBN ۰۷۹۱۴۰۸۱۹۱}} * {{cite book | last=Kramer | first=Martin | title=Shi'Ism, Resistance, and Revolution | publisher=Westview Press | year=۱۹۸۷ | id=ISBN ۹۷۸-۰۸۱۳۳۰۴۵۳۳}} * {{cite book | last=Kugle | first=Scott Alan | title=Rebel Between Spirit And Law: Ahmad Zarruq, Sainthood, And Authority in Islam | publisher=Indiana University Press| year=۲۰۰۶ | id=ISBN ۰۲۵۳۳۴۷۱۱۴}} * {{cite book | last=Lapidus| first=Ira | title=A History of Islamic Societies | publisher=Cambridge University Press | year=۲۰۰۲ | edition=۲nd | id=ISBN ۹۷۸-۰۵۲۱۷۷۹۳۳۳}} * {{cite book | last=Lewis | first=Bernard | authorlink=Bernard Lewis | title=The Jews of Islam | publisher=Routledge & Kegan Paul | year=۱۹۸۴ | id=ISBN ۰-۷۱۰۲-۰۴۶۲-۰}} * {{cite book | last=Lewis | first=Bernard | authorlink=Bernard Lewis | title=The Arabs in History | publisher=Oxford University Press | year=۱۹۹۳ | id=ISBN ۰-۱۹۲۸-۵۲۵۸-۲}} * {{cite book | last=Lewis | first=Bernard | authorlink=Bernard Lewis | title=The Middle East | publisher=Scribner | year=۱۹۹۷ | id=ISBN ۹۷۸-۰۶۸۴۸۳۲۸۰۷}} * {{cite book | last=Lewis | first=Bernard | authorlink=Bernard Lewis | title=Islam in History: Ideas, People, and Events in the Middle East | publisher=Open Court | edition=۲nd | year=۲۰۰۱ | id=ISBN ۹۷۸-۰۸۱۲۶۹۵۱۸۲}} * {{cite book | last=Lewis | first=Bernard | authorlink=Bernard Lewis | title=What Went Wrong?: The Clash Between Islam and Modernity in the Middle East | publisher=Harper Perennial | edition=Reprint | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۹۷۸-۰۰۶۰۵۱۶۰۵۵}} * {{cite book | last=Lewis | first=Bernard | authorlink=Bernard Lewis | title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror | publisher=Random House, Inc., New York | year=۲۰۰۴ | id=ISBN ۹۷۸-۰۸۱۲۹۶۷۸۵۲}} * {{cite book | last=Madelung | first=Wilferd | authorlink=Wilferd Madelung | title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate | publisher=Cambridge University Press | year=۱۹۹۶ | id=ISBN ۰۵۲۱۶۴۶۹۶۰}} * {{cite book | last=Malik| first=Jamal| coauthors=John R Hinnells, Inc NetLibrary | title=Sufism in the West | publisher= Routledge | year=۲۰۰۶ | id=ISBN ۰۴۱۵۲۷۴۰۸۷}} * {{cite book | last=Menski | first=Werner F. | title=Comparative Law in a Global Context: The Legal Systems of Asia and Africa | publisher=Cambridge University Press | year=۲۰۰۶ | id=ISBN ۰۵۲۱۸۵۸۵۹۳}} * {{cite journal | last=Mohammad | first=Noor | title=The Doctrine of Jihad: An Introduction | journal=Journal of Law and Religion | volume=۳ | issue=۲ |date=۱۹۸۵}} * {{cite book | last=Momen | first=Moojan | title=An Introduction to Shi`i Islam: The History and Doctrines of Twelver Shi`ism | publisher=Yale University Press | year=۱۹۸۷ | id=ISBN ۹۷۸-۰۳۰۰۰۳۵۳۱۵}} * {{cite book | last=Nasr | first=Seyed Muhammad | title=Our Religions: The Seven World Religions Introduced by Preeminent Scholars from Each Tradition (Chapter ۷) | publisher=HarperCollins | year=۱۹۹۴| id=ISBN ۰-۰۶۰۶۷-۷۰۰-۷}} * {{cite journal | last=Novak | first=David | title=The Mind of Maimonides | journal=[[First Things]] |date=February ۱۹۹۹}} * {{cite book | last=Parrinder | first=Geoffrey | authorlink=Geoffrey Parrinder | title=World Religions: From Ancient History to the Present | publisher=Hamlyn Publishing Group Limited | year=۱۹۷۱ | id=ISBN ۰-۸۷۱۹۶-۱۲۹-۶}} * {{cite journal | last=Patton | first=Walter M. | title=The Doctrine of Freedom in the Korân | journal=The American Journal of Semitic Languages and Literatures |date=April ۱۹۰۰ | volume=۱۶ | issue=۳ | publisher=Brill Academic Publishers | id=ISBN ۹۰۰۴۱۰۳۱۴۷}} * {{cite journal | last=Peters | first=F. E. | authorlink=F. E. Peters | title=The Quest for Historical Muhammad | journal=International Journal of Middle East Studies |date=۱۹۹۱}} * {{cite book | last=Peters | first=F. E. | authorlink=F. E. Peters | title=Islam: A Guide for Jews and Christians | publisher=Princeton University Press | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۰-۶۹۱-۱۱۵۵۳-۲}} * {{cite book | last=Peters | first=Rudolph | authorlink=Rudolph Peters | title=Jihad in Medieval and Modern Islam | publisher=Brill Academic Publishers | year=۱۹۷۷ | id = ISBN ۹۰-۰۴-۰۴۸۵۴-۵}} * {{cite book | last=Rippin | first=Andrew | authorlink=Andrew Rippin | title=Muslims: Their Religious Beliefs and Practices | publisher=Routledge | edition=۲nd | year=۲۰۰۱ | id=ISBN ۹۷۸-۰۴۱۵۲۱۷۸۱۱}} * {{cite book | last=Ruthven | first=Malise | title=Fundamentalism: The Search for Meaning | publisher= Oxford University Press | year=۲۰۰۵ | id = ISBN ۰۱-۹۲-۸۰۶۰۶-۸}} * {{cite book | last=Sahas | first=Daniel J. | title=John of Damascus on Islam: The Heresy of the Ishmaelites | publisher=Brill Academic Publishers | year=۱۹۹۷ | id=ISBN ۹۷۸-۹۰۰۴۰۳۴۹۵۲}} * {{cite book | last=[[Abdulaziz Sachedina|Sachedina]] | first=Abdulaziz | title=The Just Ruler in Shi'ite Islam: The Comprehensive Authority of the Jurist in Imamite Jurisprudence | publisher=Oxford University Press US | year=۱۹۹۸ | id=ISBN ۰۱۹۵۱۱۹۱۵۰}} * {{cite journal | last=Seibert | first=Robert F. | title=Review: Islam and the West: The Making of an Image (Norman Daniel)| journal=Review of Religious Research |date=۱۹۹۴ | volume=۳۶ | issue=۱}} * {{cite book | last=Sells | first=Michael Anthony | authorlink=Michael Anthony Sells | coauthors=Emran Qureshi | title=The New Crusades: Constructing the Muslim Enemy | publisher=Columbia University Press | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۰۲۳۱۱۲۶۶۷۰}} * {{cite book | last=Smith | first=Jane I. | title=The Islamic Understanding of Death and Resurrection | publisher=Oxford University Press | year=۲۰۰۶ | id=ISBN ۹۷۸-۰۱۹۵۱۵۶۴۹۲}} * {{cite book | last=Spencer | first=Robert | title=The Myth of Islamic Tolerance: How Islamic Law Treats Non-Muslims | publisher=Prometheus Books | year=۲۰۰۵ | id=ISBN ۹۷۸-۱۵۹۱۰۲۲۴۹۷}} * {{cite book | last=Stillman | first=Norman | authorlink=Norman Stillman | title=The Jews of Arab Lands: A History and Source Book | publisher=Jewish Publication Society of America | location=Philadelphia | year=۱۹۷۹ | id=ISBN ۱-۸۲۷۶۰-۱۹۸-۱}} * {{cite book | last=Tabatabae | first=Sayyid Mohammad Hosayn | coauthors=Seyyed Hossein Nasr (translator) | authorlink=Allameh Tabatabaei | title= Shi'ite Islam | publisher=Suny press| year=۱۹۷۹ | id=ISBN ۰-۸۷۳۹۵-۲۷۲-۳}} * {{cite book | last=Tabatabae | first=Sayyid Mohammad Hosayn | coauthors=R. Campbell (translator) | authorlink=Allameh Tabatabaei | title= Islamic teachings: An Overview and a Glance at the Life of the Holy Prophet of Islam | publisher=Green Gold | year=۲۰۰۲ | id=ISBN ۰-۹۲۲۸۱۷-۰۰-۶}} * {{cite book | last=Teece | first=Geoff | title=Religion in Focus: Islam | publisher=Franklin Watts Ltd | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۹۷۸-۰۷۴۹۶۴۷۹۶۴}} * {{cite book | last=Tolan | first=John V. | title=Saracens: Islam in the Medieval European Imagination | publisher=Columbia University Press | year=۲۰۰۲}} * {{cite book | last=Trimingham| first=John Spencer | title=The Sufi Orders in Islam | publisher=Oxford University Press | year=۱۹۹۸| id=ISBN ۰۱۹۵۱۲۰۵۸۲}} * {{cite book | last=Tritton | first=Arthur S. | authorlink=Arthur Stanley Tritton| title=The Caliphs and their Non-Muslim Subjects: A Critical Study of the Covenant of Umar | publisher=Frank Cass Publisher | location=London | year=۱۹۷۰ |origyear = ۱۹۳۰ | id=ISBN ۰-۷۱۴۶-۱۹۹۶-۵}} * {{cite book | last=Turner | first=Colin | title=Islam: the Basics | publisher=Routledge (UK) | year=۲۰۰۶ | id=ISBN ۰۴۱۵۳۴۱۰۶X}} * {{cite book | last=Turner | first=Bryan S. | title=Weber and Islam | publisher=Routledge (UK) | year=۱۹۹۸ | id=ISBN ۰۴۱۵۱۷۴۵۸۹}} * {{cite book | last=Waines | first=David | title=An Introduction to Islam | publisher=Cambridge University Press | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۰۵۲۱۵۳۹۰۶۴}} * {{cite book | last=Warraq | first=Ibn | title=The Quest for Historical Muhammad | publisher=Prometheus | year=۲۰۰۰ | id=ISBN ۹۷۸-۱۵۷۳۹۲۷۸۷۱}} * {{cite book | last=Warraq | first=Ibn | title=Leaving Islam: Apostates Speak Out | publisher=Prometheus | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۱-۵۹۱۰۲-۰۶۸-۹}} * {{cite book | last=Watt | first=W. Montgomery | authorlink=William Montgomery Watt | title=The Formative Period of Islamic Thought | publisher=University Press Edinburgh| year=۱۹۷۳ | id=ISBN ۰-۸۵-۲۲۴۲۵۴-X}} * {{cite book | last=Watt | first=W. Montgomery | authorlink=William Montgomery Watt | title=Muhammad: Prophet and Statesman | publisher=Oxford University Press | edition=New | year=۱۹۷۴ | id=ISBN ۰-۱۹-۸۸۱۰۷۸-۴}} * {{cite book | last=Weiss | first=Bernard G. | title=Studies in Islamic Legal Theory | year=۲۰۰۲ | location=Boston | publisher=Brill Academic publishers | id=ISBN ۹۰۰۴۱۲۰۶۶۱}} * {{cite book | last=Williams | first=John Alden | title=The Word of Islam | year=۱۹۹۴ | publisher=University of Texas Press | id=ISBN ۰-۲۹۲-۷۹۰۷۶-۷}} * {{cite book | last=Williams | first=Mary E. | title=The Middle East | year=۲۰۰۰ | publisher=Greenhaven Pr | id=ISBN ۰۷۳۷۷۰۱۳۳۱}} ;Encyclopedias <div class="references-small"> * {{cite encyclopedia | editor=William H. McNeill, Jerry H. Bentley, David Christian | encyclopedia=Berkshire Encyclopedia of World History | publisher=Berkshire Publishing Group | year=۲۰۰۵ | id=ISBN ۹۷۸-۰۹۷۴۳۰۹۱۰۱}} * {{cite encyclopedia | editor=Gabriel Oussani | encyclopedia=[[Catholic Encyclopedia]] | year=۱۹۱۰}} * {{cite encyclopedia | editor=Paul Lagasse, Lora Goldman, Archie Hobson, Susan R. Norton | encyclopedia=The Columbia Encyclopedia | publisher=Gale Group | year=۲۰۰۰ | edition=۶th | id=ISBN ۹۷۸-۱۵۹۳۳۹۲۳۶۹}} * {{cite encyclopedia | encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Online|Encyclopaedia Britannica Online]] | publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc.}} * {{cite encyclopedia | editor=Erwin Fahlbusch, William Geoffrey Bromiley | encyclopedia=Encyclopedia of Christianity | publisher=Eerdmans Publishing Company, and Brill| year=۲۰۰۱ | edition=۱st| id=ISBN ۰-۸۰۲۸-۲۴۱۴-۵}} * {{cite encyclopedia | editor=John Bowden | encyclopedia=Encyclopedia of Christianity | publisher=Oxford University Press | year=۲۰۰۵ | edition=۱st | id=ISBN ۰-۱۹-۵۲۲۳۹۳-۴}} * {{cite encyclopedia | editor=George Thomas Kurian, Graham T. T. Molitor | encyclopedia=Encyclopedia of the Future | publisher=MacMillan Reference Books | year=۱۹۹۵ | id=ISBN ۹۷۸-۰۰۲۸۹۷۲۰۵۳}} * {{cite encyclopedia | editor=P.J. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs | encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam Online]] | publisher=Brill Academic Publishers | id=ISSN ۱۵۷۳-۳۹۱۲}} * {{cite encyclopedia | editor=Richard C. Martin, Said Amir Arjomand, Marcia Hermansen, Abdulkader Tayob, Rochelle Davis, John Obert Voll | encyclopedia=Encyclopedia of Islam and the Muslim World | publisher=MacMillan Reference Books | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۹۷۸-۰۰۲۸۶۵۶۰۳۸}} * {{cite encyclopedia | editor=Jane Dammen McAuliffe | encyclopedia=[[Encyclopaedia of the Qur'an|Encyclopaedia of the Qur'an Online]] | publisher=Brill Academic Publishers}} * {{cite encyclopedia | editor=Lindsay Jones | encyclopedia=Encyclopedia of Religion | publisher=MacMillan Reference Books | year=۲۰۰۵ | edition=۲nd | id=ISBN ۹۷۸-۰۰۲۸۶۵۷۳۳۲}} * {{cite encyclopedia | editor=Salamone Frank | encyclopedia=Encyclopedia of Religious Rites, Rituals, and Festivals | publisher=Routledge | edition=۱st | year=۲۰۰۴ | id=ISBN ۹۷۸-۰۴۱۵۹۴۱۸۰۸}} * {{cite encyclopedia | editor=Peter N. Stearns | edition=۶th | year=۲۰۰۰ | encyclopedia=The Encyclopedia of World History Online | publisher=Bartleby}} * {{cite encyclopedia | editor=[[Josef W. Meri]] | encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia | publisher=[[Routledge]] | year=۲۰۰۵ | id=ISBN ۰۴۱-۵۹۶۶۹۰۶}} * {{cite encyclopedia | editor=[[Wendy Doniger]] | encyclopedia=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions | publisher=[[Merriam-Webster]] | year=۱۹۹۹ | id=ISBN ۰۸۷-۷۷۹۰۴۴۲}} * {{cite encyclopedia | editor=Glasse Cyril | encyclopedia=New Encyclopedia of Islam: A Revised Edition of the Concise Encyclopedia of Islam | | publisher=AltaMira Press | year=۲۰۰۳ | id=ISSN ۹۷۸-۰۷۵۹۱۰۱۹۰۶}} * {{cite encyclopedia | editor=Edward Craig | encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy | publisher=Routledge | year=۱۹۹۸ | edition=۱st| id=ISBN ۹۷۸-۰۴۱۵۰۷۳۱۰۳}} </div> == نورې لوستنې == <div class="references-small"> * {{cite book | last=Arberry | first=A. J. | authorlink=A. J. Arberry | title=The Koran Interpreted: A Translation | publisher=Touchstone | edition=۱st | year=۱۹۹۶ | id=ISBN ۹۷۸-۰۶۸۴۸۲۵۰۷۶}} * {{cite book | last=Hawting | first=Gerald R. | authorlink=Gerald R. Hawting | title=The First Dynasty of Islam: The Umayyard Caliphate AD ۶۶۱–۷۵۰ | publisher=Routledge | year=۲۰۰۰ | id=ISBN ۰۴۱۵۲۴۰۷۲۷}} * {{cite book | last=Khan | first=Muhammad Muhsin | authorlink=Muhammad Muhsin Khan | coauthors=Al-Hilali Khan, Muhammad Taqi-ud-Din | title=Noble Quran | year=۱۹۹۹ | publisher=Dar-us-Salam Publications | edition=۱st | id=ISBN ۹۷۸-۹۹۶۰۷۴۰۷۹۹}} * {{cite book | last=Kramer (ed.) | first=Martin | authorlink=Martin Kramer | title=The Jewish Discovery of Islam: Studies in Honor of Bernard Lewis | publisher=Syracuse University | year=۱۹۹۹ | id=ISBN ۹۷۸-۹۶۵۲۲۴۰۴۰۸}} * {{cite book | last=Kuban | first=Dogan | title=Muslim Religious Architecture | publisher=Brill Academic Publishers | year=۱۹۷۴ | id=ISBN ۹۰۰۴۰۳۸۱۳۲}} * {{cite book | last=Lewis | first=Bernard | authorlink=Bernard Lewis | title=Islam in History: Ideas, People, and Events in the Middle East | publisher=Open Court | year=۱۹۹۳ | id=ISBN ۹۷۸-۰۸۱۲۶۹۲۱۷۴}} * {{cite book | last=Lewis | first=Bernard | authorlink=Bernard Lewis | title=Islam and the West | publisher=Oxford University Press | year=۱۹۹۴ | id=ISBN ۹۷۸-۰۱۹۵۰۹۰۶۱۱}} * {{cite book | last=Lewis | first=Bernard | authorlink=Bernard Lewis | title=Cultures in Conflict: Christians, Muslims, and Jews in the Age of Discovery | publisher=Oxford University Press | year=۱۹۹۶ | id=ISBN ۹۷۸-۰۱۹۵۱۰۲۸۳۳}} * {{cite book | last=Mubarkpuri | first=Saifur-Rahman | title=[[The Sealed Nectar]]: Biography of the Prophet | publisher=Dar-us-Salam Publications | year=۲۰۰۲ | id=ISBN ۹۷۸-۱۵۹۱۴۴۰۷۱۰}} * {{cite book | last=Najeebabadi | first=Akbar Shah | title=History of Islam | publisher=Dar-us-Salam Publications | year=۲۰۰۱ | id=ISBN ۹۷۸-۱۵۹۱۴۴۰۳۴۵}} * {{cite book | last=Nigosian | first=S. A. | title=Islam: Its History, Teaching, and Practices | publisher=Indiana University Press | year=۲۰۰۴ | edition=New Edition | id=ISBN ۹۷۸-۰۲۵۳۲۱۶۲۷۴}} * {{cite book | last=Rahman | first=Fazlur | authorlink=Fazlur Rahman | title=Islam | publisher=University of Chicago Press | year=۱۹۷۹ | edition=۲nd | id=ISBN ۰-۲۲۶-۷۰۲۸۱-۲}} * {{cite book | last=Walker | first=Benjamin | authorlink=Benjamin Walker | title=Foundations of Islam: The Making of a World Faith | publisher=Peter Owen Publishers | year=۱۹۹۸ | id=ISBN ۹۷۸-۰۷۲۰۶۱۰۳۸۳}} </div> == باندنۍ تړنې == ;اکاډميکې سرچينې <div class="references-small"> * [http://www.usc.edu/dept/MSA/ د سويلي كاليفورنيا پوهنتون: د اسلامی لیکنو لندیز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071213011952/http://www.usc.edu/dept/MSA/ |date=2007-12-13 }} * [http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/islam/ د اسلام پوهنغونډ (د نړۍ د مذهبونو مخليدنه)] * [http://arabworld.nitle.org/introduction.php?module_id=2 د اسلام اړونده څپرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080225105128/http://arabworld.nitle.org/introduction.php?module_id=2 |date=2008-02-25 }} د [[NITLE]] څخه د عربي فرهنگ او تمدن پرليکه سرچينې * [http://www.britannica.com/eb/article-9105852/Islam اسلام], ''د بريټانيکا پرليکه پوهنغونډ'' ليکنه </div> ;ټولگې <div class="references-small"> * اسلام په [http://wwwuser.gwdg.de/~mriexin/euroislam.htmlلویدیزه اروپا], [http://wwwuser.gwdg.de/~mriexin/UKIslam.html انگلستان ], [http://wwwuser.gwdg.de/~mriexin/DIslam.html جرمنی] او [http://wwwuser.gwdg.de/~mriexin/sasislam.html سویلی اسیا] * [http://www.gutenberg.org/wiki/Islam_%28Bookshelf%29 Islam (Bookshelf)] at [[Project Gutenberg]] ;Islam - text, audio and video <div class="references-small"> * [http://www.ikre-bismi-rabbike.net/kuran.php Kur'an audio (recordings of many Qur'an recitals)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080418011817/http://www.ikre-bismi-rabbike.net/kuran.php |date=2008-04-18 }} * [http://www.guidedways.com/quranreciter/ Qur'an audio and reading material in numerous languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080218182412/http://www.guidedways.com/quranreciter/ |date=2008-02-18 }} </div> ;اسلام او هنرونه <div class="references-small"> * [http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/ پر اسلام د بي بي سي فوکس] * [http://www.lacma.org/islamic_art/intro.htm Islamic Art at the Los Angeles County Museum of Art] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308091248/http://www.lacma.org/islamic_art/intro.htm |date=2008-03-08 }} * [http://www.muslimheritage.com/ Muslim Heritage] (Foundation for Science Technology and Civilisation, UK) * [http://www.islamicarchitecture.org/ Islamic Architecture (IAORG)] illustrated descriptions and reviews of a large number of mosques, palaces, and monuments. </div> {{ اسلامي سرلیکونه}} [[وېشنيزه:اسلام| ]] [[وېشنيزه:توحید]] [[وېشنيزه:خدای پیژندنه]] e8cz4gway5aiqfm70ubwf7xqboz9egx 10 6342 363454 190754 2026-04-26T12:21:17Z شاه زمان پټان 26102 363454 wikitext text/x-wiki {{#invoke:documentation|main|_content={{ {{#invoke:documentation|contentTitle}}}}}}<noinclude> <!-- Add categories to the /doc subpage --> </noinclude> ii1kftoonz87mztj4siz1yhyqeg6agm 0 8722 363466 360248 2026-04-27T01:20:48Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363466 wikitext text/x-wiki {{مالومات}} '''برلین''' (/bɜːrˈlɪn/ ''bur-LIN''، آلماني: [bɛʁˈliːn]) د آلمان یا جرمني پلازمېنه او د مساحت او نفوس دواړو له مخې د دغه هېواد لوی ښار دی. په ښاري حدودو کې دننه نفوس له مخې، په دغه ښار کې ۳.۷ میلیونه تنه اوسېږي او په دې توګه د اروپايي اتحادیې تر ټولو ګڼ مېشته ښار هم دی. برلین، چې د آلمان له شپاړسو ایالتونو څخه یو ایالت دی، د برانډنبورګ ایالت لخوا احاطه شوی او د برانډنبرګ له مرکز پوټسدام سره نښلېدلی دی. د برلین ښاري سیمه چې شاوخوا ۴.۵ ملیونه نفوس لري، له روهر وروسته په آلمان کې دویمه ډېره ګڼ مېشته یا ډېر نفوس لرونکې ښاري سیمه ده. د برلین–برانډنبرګ مرکزي سیمه له شپږ ملیونو ډېر اوسېدونکي لري او له راین–روهر او راین–مین سیمو وروسته د آلمان درېیمه لویه ښاري سیمه ده.<ref>{{cite book|last1=Kleiner|first1=Stefan|last2=Knöbl|first2=Ralf|last3=Mangold|first3=Max|year=2015|title=Das Aussprachewörterbuch|edition=7th|location=Berlin|publisher=Duden|page=229|isbn=978-3-411-04067-4}}</ref><ref>{{cite news|last=Milbradt|first=Friederike|date=6 February 2019|title=Deutschland: Die größten Städte|url=https://www.zeit.de/zeit-magazin/2019/07/flaechengroesste-staedte-deutschlandkarte|work=[[Die Zeit]] (Magazin)|location=Hamburg|language=de|access-date=24 November 2019}}</ref><ref>{{cite news|date=1 August 2019|title=Leipzig überholt bei Einwohnerzahl Dortmund – jetzt Platz 8 in Deutschland|url=https://www.lvz.de/Leipzig/Lokales/Leipzig-ueberholt-bei-Einwohnerzahl-Dortmund-jetzt-Platz-8-in-Deutschland|work=[[Leipziger Volkszeitung]]|location=Leipzig|language=de|access-date=24 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113070247/https://www.lvz.de/Leipzig/Lokales/Leipzig-ueberholt-bei-Einwohnerzahl-Dortmund-jetzt-Platz-8-in-Deutschland|archive-date=13 November 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|access-date=23 February 2019|title=Daten und Fakten zur Hauptstadtregion|url=https://www.berlin-brandenburg.de/metropolregion/daten-und-fakten/|date=4 October 2016|website=www.berlin-brandenburg.de}}</ref><ref name="pop-detail">{{cite web|url=https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/publikationen/stat_berichte/2020/SB_A01-05-00_2019h02_BE.pdf|title=Statistischer Bericht: Einwohnerinnen und Einwohner im Land Berlin am 31. Dezember 2019|trans-title=Statistical Report: Residents in the state of Berlin on 31 December 2019|pages=4, 10, 13, 18–22|website=[[Amt für Statistik Berlin-Brandenburg]]|access-date=8 April 2020|language=de}}</ref> برلین د سپري سیند پر څنډو غځېږي، کوم چې د سپنداو په لویدیځ کې هافل (د ایلب مرستندوی سیند) ته بهېږي. د دغه ښار له اصلي توپوګرافیک ځانګړتیاو څخه په لوېدیځ او سوېل ختیځ برخو کې شته ګڼ جهيلونه دي چې د سپري، هافل او دامه رودونو لخوا رامنځته شوي او ترټولو لوی یې د موګېلسي جهيل دی. د اروپا په دښته کې یې د موقعیت له امله، برلین د معتدل موسمي اقلیم تر اغېزې لاندې راځي. د ښار شاوخوا یو پر دریمه برخه له ځنګلونو، پارکونو، باغونو، سیندونو، کانالونو او جهيلونو څخه جوړه ده. <ref name="gruen">{{cite web|url=https://www.berlin.de/senuvk/umwelt/stadtgruen/gruenanlagen/de/daten_fakten/downloads/ausw_5.pdf|author=Senatsverwaltung für Umwelt, Verkehr und Klimaschutz Berlin, Referat Freiraumplanung und Stadtgrün|title=Anteil öffentlicher Grünflächen in Berlin|access-date=2020-01-10}}</ref> دا چې برلین په ۱۳مه پېړۍ کې تر ټولو لومړی مستند شوی او همدا راز دوې مهمې تاریخي سوداګریزې لارې ترې تېرې شوې وې، دا ښار د برانډنبرګ د مارګراویټ دولت (۱۴۱۷-۱۷۰۱)، د پروشیا پادشاهۍ (۱۷۰۱-۱۹۱۸)، د جرمني امپراتورۍ (۱۸۷۱ - ۱۹۱۸)، د وایمار جمهوریت (۱۹۱۹-۱۹۳۳)، او دریم رایش (۱۹۳۳-۱۹۴۵) پلازمېنه شوه. په ۱۹۲۰ لسیزه کې برلین په نړۍ کې دریمه لویه ښاروالي وه. له دویمې نړیوالې جګړې وروسته او ورپسې د فاتحو هېوادونو له خوا تر اشغال وروسته دا ښار ووېشل شو؛ لويديځ برلين د لويديځ المان يوه جلا شوې سیمه شوه، چې د برلين دېوال (د ۱۹۶۱ له اګست څخه د ۱۹۸۹ تر نوامبر پورې) او د ختيځ المان د سیمې په وسیله احاطه شو. ختیځ برلین د ختیځ آلمان پلازمېنه اعلان شوه، په داسې حال کې چې بن د لویدیځ آلمان پلازمېنه شوه. په ۱۹۹۰ کال کې د آلمان تر بیا یوځای کېدو وروسته، برلین یو ځل بیا د ټول آلمان پلازمېنه شوه.<ref name="gruen2">{{cite web|url=https://www.berlin.de/senuvk/umwelt/stadtgruen/gruenanlagen/de/daten_fakten/downloads/ausw_5.pdf|author=Senatsverwaltung für Umwelt, Verkehr und Klimaschutz Berlin, Referat Freiraumplanung und Stadtgrün|title=Anteil öffentlicher Grünflächen in Berlin|access-date=2020-01-10}}</ref> برلین د نړۍ د کلتور، سیاست، رسنیو او علم ښار دی. د دغه ښار اقتصاد پر لوړو او پرمختللو تخنیکي شرکتونو او د خدماتو پر سکټور ولاړ دی، چې د تخلیقي صنعتونو، څیړنیزو تاسیساتو، رسنیزو مؤسساتو او د غونډو د ځایونو یوه متفاوته لړۍ پکې شاملېږي. برلین د هوايي او ریل ټرافیک لپاره د لویې وچې یا براعظمي مرکز په توګه کار کوي او د عامه ترانسپورت خورا پیچلې شبکه لري. دا ستر ښار یو مشهور سیاحتي ځای هم دی. په پام وړ صنعتونو کې یې آی ټي، درمل جوړونه، بایو میډیکل انجینري، صفایۍ ټکنالوژي، بایو ټیکنالوژي، ساختماني او برقیات شامل دي.<ref name="staple">{{cite web|url=http://www.diegeschichteberlins.de/geschichteberlins/berlin-abc/stichwortehn/599-niederlagsrecht.html|title=Niederlagsrecht|trans-title=Settlement rights|date=August 2004|publisher=Verein für die Geschichte Berlins|access-date=21 November 2015|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151122025717/http://www.diegeschichteberlins.de/geschichteberlins/berlin-abc/stichwortehn/599-niederlagsrecht.html|archive-date=22 November 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=23505|title=Topographies of Class: Modern Architecture and Mass Society in Weimar Berlin (Social History, Popular Culture and Politics in Germany)|date=September 2009|publisher=www.h-net.org|access-date=9 October 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/62202/Berlin-Wall|title=Berlin Wall|website=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=18 August 2008}}</ref> برلین د نړۍ معتبر پوهنتونونه هم لري، لکه د همبولډ پوهنتون، تخنیکي پوهنتون، آزاد پوهنتون، د هنرونو پوهنتون، د برلین د ادارې او تکنالوژۍ اروپایي پوهنتون (ESMT)، او د برلین بارډ کالج. د دغه ښار ژوبڼ په اروپا کې ترټولو ډېر لیدل شوی ژوبڼ دی او په ټوله نړۍ کې یو له خورا مشهورو هغو څخه دی. بابلزبرګ یې د نړۍ لومړی ستر فلمي سټوډیو کمپلیکس دی، چې له کبله یې برلین د نړیوالو فلمونو د تولید خورا مشهور ځای دی. دغه ښار د جشنونو، متنوع معمارۍ، شپني ژوند، معاصرو هنرونو او د ژوند خورا لوړ کیفیت له پلوه یو پېژندل شوی ښار دی. <ref>{{cite web|url=http://www.germany.info/Vertretung/usa/en/04__W__t__G/03/01/03/Feature__3.html|title=Berlin – Capital of Germany|website=German Embassy in Washington|access-date=18 August 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112204045/http://www.germany.info/Vertretung/usa/en/04__W__t__G/03/01/03/Feature__3.html|archive-date=12 January 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2010/BUSINESS/04/10/cities.dominate.world/?hpt=C2|title=Revealed: Cities that rule the world&nbsp;– and those on the rise|first=Catriona|last=Davies|publisher=CNN|date=10 April 2010|access-date=11 April 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/06/22/travel/22iht-22berlin.13882912.html|title=Berlin, the big canvas|first=Sam|last=Sifton|work=The New York Times|access-date=18 August 2008|date=31 December 1969}} See also: {{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb146.html#t5|title=Sites and situations of leading cities in cultural globalisations/Media|website=GaWC Research Bulletin 146|access-date=18 August 2008|archive-date=2 October 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091002193341/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb146.html#t5|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|title=Global Power City Index 2009|journal=Institute for Urban Strategies at the Mori Memorial Foundation|date=22 October 2009|url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2009_English.pdf|access-date=29 October 2009|archive-date=29 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140629143736/http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2009_English.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="congress">{{cite web|url=http://www.iccaworld.com/npps/story.cfm?ID=1577|title=ICCA publishes top 20 country and city rankings 2007|website=ICCA|access-date=18 August 2008}}</ref><ref name="Cityofdesign">{{cite press release|url=http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=29376&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20080816140547/http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=29376&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html|url-status=dead|archive-date=16 August 2008|title=Berlin City of Design|publisher=[[UNESCO]]|access-date=18 August 2008}}</ref><ref>{{cite journal|title=Berlin Beats Rome as Tourist Attraction as Hordes Descend|journal=Bloomberg L.P.|date=4 September 2014|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-09-03/berlin-beats-rome-as-tourist-attraction-as-hordes-descend.html|access-date=11 September 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,3549403,00.html|title=Hollywood Helps Revive Berlin's Former Movie Glory|website=[[Deutsche Welle]]|date=9 August 2008|access-date=18 August 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=http://travel2.nytimes.com/2004/12/12/travel/12surf.html|title=The Club Scene, on the Edge|work=The New York Times|access-date=18 August 2008|first=Sunshine|last=Flint|date=12 December 2004}} See also: {{cite web|url=http://www.citymayors.com/features/quality_survey.html|title=Ranking of best cities in the world|website=City mayors|access-date=18 August 2008}} and {{cite web|url=http://monocle.com/film/affairs/the-monocle-quality-of-life-survey-2015/|title=The Monocle Quality of Life Survey 2015|publisher=Monocle|access-date=20 July 2015|تاريخ الأرشيف=14 August 2015|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150814223203/http://monocle.com/film/affairs/the-monocle-quality-of-life-survey-2015/|url-status=dead|خونديځ نېټه=14 August 2015|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20150814223203/http://monocle.com/film/affairs/the-monocle-quality-of-life-survey-2015/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150814223203/http://monocle.com/film/affairs/the-monocle-quality-of-life-survey-2015/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814223203/http://monocle.com/film/affairs/the-monocle-quality-of-life-survey-2015/}}</ref><ref>{{cite journal|title=Young Israelis are Flocking to Berlin|journal=Newsweek|date=13 June 2014|url=http://www.newsweek.com/2014/06/20/young-israelis-are-flocking-berlin-262139.html|access-date=28 August 2014}}</ref> == ډیموګرافي == د ۲۰۱۸ کال په پای کې، د برلین ښاري دولت په ۸۹۱.۱ کیلومتره مربع (۳۴۴.۱ مربع میل) ساحه کې ۳.۷۵ ملیون اوسېدونکي راجسټر کړي وو. د ښار د نفوس تراکم په هر کیلومتر مربع کې ۴۲۰۶ تنه و. برلین په اروپایي اتحادیه کې ترټولو ګڼ نفوسه ښار دی. په ۲۰۱۹ کال کې د برلین ښاري سیمې (urban area) شاوخوا ۴.۵ ملیونه اوسېدونکي لرل. تر ۲۰۱۹ کال پورې فعالې ښاري سیمې (functional urban area) هم ۵.۲ ملیونه مېشت وګړي لرل. د برلین-برانډنبورګ ټوله مرکزي سیمه (capital region) هم په ۳۰۵۴۶ کیلومتره مربع (۱۱۷۹۴ مربع میل) مساحت کې له ۶ ملیون څخه ډېر نفوس لري.<ref>[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas, Eurostat]. Retrieved 28 April 2019.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.deutsche-metropolregionen.org/mitglieder/berlin-brandenburg/|title=Initiativkreis Europäische Metropolregionen in Deutschland: Berlin-Brandenburg|website=www.deutsche-metropolregionen.org|date=31 August 2020}}</ref><ref>[https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/produkte/kleinestatistik/AP_kleinestatistik_en_2015_be.pdf statistics Berlin Brandenburg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315084534/https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/produkte/kleinestatistik/AP_kleinestatistik_en_2015_be.pdf|date=15 March 2016}}. www.statistik-berlin-brandenburg.de Retrieved 10 October 2016.</ref><ref name="pop-detail2">{{cite web|url=https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/publikationen/stat_berichte/2020/SB_A01-05-00_2019h02_BE.pdf|title=Statistischer Bericht: Einwohnerinnen und Einwohner im Land Berlin am 31. Dezember 2019|trans-title=Statistical Report: Residents in the state of Berlin on 31 December 2019|pages=4, 10, 13, 18–22|website=[[Amt für Statistik Berlin-Brandenburg]]|access-date=8 April 2020|language=de}}</ref> === ژبې === جرمني یا آلماني ژبه په برلین کې رسمي او ډېره ویل کېدونکې ژبه ده. دا د لوېدیځو آلماني ژبو له ډلې یوه ژبه ده چې ډېری لغتونه یې د هندو-اروپایي ژبې کورنۍ له آلماني څانګې څخه اخیستل شوي. الماني د اروپايي اتحادیې له ۲۴ ژبو څخه یوه ده، او د اروپايي کمیسیون د دریو کاري ژبو له جملې څخه هم ده.<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/languages/policy/linguistic-diversity/official-languages-eu_en.htm|title=Official Languages|author=European Commission|access-date=29 July 2014}}</ref> === دین === د ۲۰۱۱ کال د سرشمېرنې له مخې، نږدې ۳۷ سلنه نفوس راپور ورکړی چې د قانوني پېژندل شوې کلیسا یا مذهبي سازمان غړي دي. پاتې کسان یا له داسې کوم سازمان سره تړاو نه لري او یا هم د دوی په اړه هېڅ معلومات نشته.<ref name="Census 2011">{{cite web|title=Zensus 2011 – Bevölkerung und Haushalte – Bundesland Berlin|url=https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/zensus/gdb/bev/be/11_Berlin_bev.pdf|website=[[Amt für Statistik Berlin-Brandenburg]]|pages=6–7|access-date=23 February 2019|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303193809/https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/zensus/gdb/bev/be/11_Berlin_bev.pdf|archive-date=3 March 2016|url-status=dead}}</ref> == د ژوند کچه == د مرسر شرکت په وینا، برلین په ۲۰۱۹ کال کې د ژوند د کیفیت له پلوه د ښارونو په درجه بندۍ کې ۱۳ ځای درلود.<ref>{{Cite web|url=https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings|title=Quality of Living City Ranking &#124; Mercer|website=mobilityexchange.mercer.com}}</ref> د مونوکل مجلې په وینا، برلین په نړۍ کې د ژوند کولو لپاره ترټولو وړ ښارونو په لړ کې شپږم ځای خپل کړی و. د اکونومېست اطلاعاتو واحد بیا د نړۍ د ټولو ښارونو په کتار کې برلین ته ۲۱ ځای ورکړی. برلین د نړیوال ښاري ځواک شاخص انستیتوت د درجه بندۍ له مخې ۸ نمبر ښار دی.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/bishopjordan/2018/06/25/monocle-most-livable-city-quality-life-survey-2018-munich/|title=Munich Named The Most Livable City In The World|first=Jordan|last=Bishop|website=Forbes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/travel/article/worlds-most-livable-cities-2019-trnd/index.html|title=World's most livable city revealed|first=Julia|last=Buckley|date=4 September 2019|website=CNN Travel}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/ius2/gpci2/2019.shtml|title=Global Power City Index 2019|website=The Mori Memorial Foundation}}</ref> د HWWI او برنبرګ بانک په وینا، برلین په ۲۰۱۹ کال کې د آلمان د ټولو ښارونو په پرتله غوره راتلونکی لرلید درلود. د فورسنګ سنسټیټوټ پروګنوس (Forschungsinstitut Prognos) د ۲۰۱۹ کال د څېړنې له مخې، برلین په آلمان کې له ټولو ۴۰۱ سیمو څخه ۹۲ نمبر و. دا ښار په پخواني ختیځ آلمان کې له جینا، ډریسډن او پوټسډم وروسته څلورمه درجه سیمه ده.<ref>{{Cite web|url=https://www.stuttgarter-zeitung.de/inhalt.muenchen-rutscht-ab-staedte-studie-sieht-berlin-auf-dem-spitzenplatz.c46f7666-29d0-46ff-92fe-65c64b8c719a.html|title=München rutscht ab: Städte-Studie sieht Berlin auf dem Spitzenplatz|first=Stuttgarter Zeitung, Stuttgart|last=Germany|website=stuttgarter-zeitung.de|access-date=2021-12-19|تاريخ الأرشيف=2019-11-13|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191113191429/https://www.stuttgarter-zeitung.de/inhalt.muenchen-rutscht-ab-staedte-studie-sieht-berlin-auf-dem-spitzenplatz.c46f7666-29d0-46ff-92fe-65c64b8c719a.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=2019-11-13|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20191113191429/https://www.stuttgarter-zeitung.de/inhalt.muenchen-rutscht-ab-staedte-studie-sieht-berlin-auf-dem-spitzenplatz.c46f7666-29d0-46ff-92fe-65c64b8c719a.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20191113191429/https://www.stuttgarter-zeitung.de/inhalt.muenchen-rutscht-ab-staedte-studie-sieht-berlin-auf-dem-spitzenplatz.c46f7666-29d0-46ff-92fe-65c64b8c719a.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113191429/https://www.stuttgarter-zeitung.de/inhalt.muenchen-rutscht-ab-staedte-studie-sieht-berlin-auf-dem-spitzenplatz.c46f7666-29d0-46ff-92fe-65c64b8c719a.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rbb24.de/panorama/beitrag/2019/07/zukunftsatlas-berlin-brandenburg-entwicklung-wirtschaft.html|title=Berlins Arbeitsmarkt boomt – aber die Armut bleibt groß|website=www.rbb24.de|access-date=13 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113191421/https://www.rbb24.de/panorama/beitrag/2019/07/zukunftsatlas-berlin-brandenburg-entwicklung-wirtschaft.html|archive-date=13 November 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.handelsblatt.com/politik/deutschland/zukunftsatlas-2019/|title=Politik national » Nachrichten zu Bund und Ländern &#124; Handelsblatt|website=www.handelsblatt.com|access-date=2021-12-19|archive-date=2019-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190708181336/https://www.handelsblatt.com/politik/deutschland/zukunftsatlas-2019/|url-status=dead}}</ref> == زېربناوې == === ټرانسپورټ === ==== ''سړکونه'' ==== د برلین د ترانسپورت زېربنا خورا پیچلې ده، چې د ښاري خوځښت یا تګ راتګ لپاره یوه متنوع لړۍ چمتو کوي. په ټولیز ډول ۹۷۹ پلونه له ۱۹۷ کیلومتره (۱۲۲ میل) د ښار دننه د اوبو لارو باندې تړل شوي دي. په برلین ښار کې ۵۴۲۲ کیلومتره (۳۳۶۹ میله) سړکونه شته، چې له دې جملې څخه یې ۷۷ کیلومتره (۴۸ میله) موټروې ده. په ۲۰۱۳ کال کې، په دغه ښار کې ۱.۳۴۴ ملیون موټر ثبت شوي. دا چې په ۲۰۱۳ کال کې په دغه ښار کې هرو ۱۰۰۰ تنو ۳۷۷ موټرونه لرل (په آلمان کې د هرو ۱۰۰۰ لپاره ۵۷۷ موټرونه)، دا ښار د هغه لویدیځ نړیوال ښار په توګه مطرح دی چې د موټرونو کچه پکې تر ټولو ټیټه ده. په ۲۰۱۲ کال کې شاوخوا ۷۶۰۰ رنګ شوې ټیکسۍ په دغه ښار کې چلېدلې. له ۲۰۱۱ کال راهیسې، د اپلیکېشن پر بنسټ یو شمېر الکترونیکي موټرونو او الکترونکي سکواټورونو خدماتو هم وده کړې ده. <ref>{{cite web|url=http://www.businesslocationcenter.de/en/business-location/business-location/infrastructure/transport-infrastructure/passenger-and-freight-service|title=Mobile capital|publisher=Business Location Center|date=2011|access-date=14 February 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414050459/http://www.businesslocationcenter.de/en/business-location/business-location/infrastructure/transport-infrastructure/passenger-and-freight-service|archive-date=14 April 2016}}</ref><ref name="statistics">{{cite web|url=https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/BasisZeitreiheGrafik/Bas-Strassenverkehr.asp?Ptyp=300&Sageb=46002&creg=BBB&anzwer=6|title=Straßenverkehr 2013|website=Amt für Statistik Berlin Brandenburg|access-date=28 March 2015|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402133316/https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/BasisZeitreiheGrafik/Bas-Strassenverkehr.asp?Ptyp=300&Sageb=46002&creg=BBB&anzwer=6|archive-date=2 April 2015|url-status=dead}}</ref> == د تاريخ څرگندويه ښار == د المان د تاريخ زياتره اړخونه په برلين کي څرگندويه دي. په دويمه جهانې جگړه کي د نازيانو د ماتې وروسته دغه ستر ښار د څلورو فاتح متحدينو قدرتونو امريکا، فرانسې، برطانيې او روسيې تر منځ سره ووېشل سو. په ۱۹۶۱ م مېلادي کال دغه ښار بالاخره په رشتيا تقسيم کړل سو او د برلين په مېنځ کي دېوال ووهل سو. د سوليزه انقلاب په ترڅ کي د شرقي المان حکومت له منځه ولاړی. د۱۹۸۹ م مېلادي کال د نوامبر په نهه نېټه د ختيځ او لوېديځ المان تر منځ پوله ليري کړل سوه او پدې توگه المان بېرته يو هيواد سو. == برلين په بدلون کې == اوس برلين د المان د فېډرالي دولت پلازمېنه دی. پدغه ښار کي د المان پارلمان بونډس ټاگ او دپارلمان سره تړلي ټوله مهه دفترونه او ادارې ځای پر ځای دي. خو د وزارتونو سره تړلې بعضي داسي ادارې هم سته چي په پخوانۍ پلازمېنه بون کي ځای پر ځای دي. د حکومتي ودانيو ناحيه، د برانډن بورگ دروازه او ژانډارمن بازار د برلين هغه ځايونه دي کوم چي ددغه ښار د تاريخ شاهدان دي او د سېلانيانو لپاره زيات کشش لري. په سړ جگړه کي د پوسټامرپلاټڅ ځای ته د مړې تراړې نوم ورکول سوی و، خو اوس پدغه سيمه کي جگې جگې ودانۍ جوړي کړل سوي دي. د الېکزانډرپلاټڅ نومي ځای څېره هم د تاريخ په څپو کي بدله سوې ده. الېکزانډر پلاټڅ پخوا د ختيځ برلين مرکز و. په زياته بيا د ختيځ ښار برخې او ناحيې ددغه ښار د تاريخ په هکله ډېر څه څرگندوي. د برلين ښار په تيرو کلنو کي داسي بدل سوی دی چي حتی اوس د بعضو خلکو لپاره مشکله وي چي د برلين د پخواني ديوال پولي وپېژني. == کلتوري مرکز == د برلين ښار يوازي تاريخي ښار نه دی. ددغه ښار کلتوري څېره هم د ستاينې وړ ده. دښار د موزيم د جزيرې نومي په برخه کي زړې ودانۍ د پروسيا د پاچهۍ وختونو بېرته راژوندي کوي. سترومهندسانو لکه شينکل او لانگانس دلته د ودانيو په جوړولو سره خپل ځانونه ابدي کړي دي. د ښار ددغي برخي په بهترينه ودانيو کي د بوډه ميوزيم ودانۍ هم شمېرل کيږي. د ښارستر اپراتياترونه، سېنماوي، نندارتونونه او کوچني هنري تياترونه د دغه ښار د ښاريانو د ساعت تېرولو دنده په غاړه لري. دهر مېلادي کال په فروري مياشت کي د برليناله په نوم يوه لمانځنه او غونډه تر سره کيږي. پدغه غونډه کي د فلم او هنر سره تړاو درلودونکي ستوري راټوليږي. == سرچينې == {{reflist}} {{Wikivoyage-inline|برلېن}} [[وېشنيزه:د المان ايالتونه]] [[وېشنيزه:المان]] [[وېشنيزه:د نړۍ د هېوادونو پلازمېنې]] [[وېشنيزه:د اروپا د هېوادونو پلازمېنې]] p463972w3wtoqtacx3yhkjucdatclqw 10 10182 363449 219863 2026-04-26T12:17:10Z شاه زمان پټان 26102 363449 wikitext text/x-wiki <div style="clear:{{{1|both}}};" class={{{class|}}}></div><noinclude> {{لاسوند}} </noinclude> bbelvpdfiz3zslvr3p3l8jkahqxf2il 363450 363449 2026-04-26T12:17:49Z شاه زمان پټان 26102 شاه زمان پټان د [[کينډۍ:Br]] مخ [[کينډۍ:سپاکول]] ته ولېږداوه 363449 wikitext text/x-wiki <div style="clear:{{{1|both}}};" class={{{class|}}}></div><noinclude> {{لاسوند}} </noinclude> bbelvpdfiz3zslvr3p3l8jkahqxf2il 0 17305 363499 360085 2026-04-27T11:51:19Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363499 wikitext text/x-wiki {{مالومات}}[[دوتنه:Helmandrivermap.png|بټنوک|کيڼ|د هلمند رود نخشه]] '''هلمند رود''' یا '''هلمند سیند'''<ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۲۰۲۵ ز ډېسمبر ۲۸ مه |title = د هلمند پر سیند د څه باندې درې میلیون ډالرو په ارزښت پُل جوړېږي |url = https://omidradio.com/2025/12/28/%D8%AF-%D9%87%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AF-%D9%BE%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D8%AF-%D8%AF-%DA%85%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%90-%D8%AF%D8%B1%DB%90-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%88%D9%86-%DA%89%D8%A7/ |website = اوميد راډيو ټکی کام }}</ref> <ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۱۴۰۴لمريز مرغومي ۰۷ مه |title = پر هلمند سیند د ٣.٢ میلیونو ډالرو په لګښت د یو نوي پل د رغولو چارې پیل شوې |url = https://www.bakhtarnews.af/ps/%D9%BE%D8%B1-%D9%87%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D8%AF-%D8%AF-%D9%A3%D9%A2-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%88-%DA%89%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%88-%D9%BE%D9%87-%D9%84%DA%AB%DA%9A%D8%AA-%D8%AF-%DB%8C%D9%88-%D9%86%D9%88%D9%8A-%D9%BE%D9%84-%D8%AF-%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%84%D9%88-%DA%86%D8%A7%D8%B1%DB%90-%D9%BE%DB%8C%D9%84-%D8%B4%D9%88%DB%90 |website = باختر خبري اژانس }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۱۳۹۸لمريز غويي ۱۶ مه |title = د هلمند سیند |url =https://www.pashtovoa.com/a/helmand-river-helmand-life-party-during-ramazan/4905638.html |website = پښتو وي‌او‌ای ټکی کام }}</ref> <ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۱۴۰۲لمريز چنگاښ ۱۶ مه |title = ايران: هيله ده طالبان د هلمند سيند اوبو کې حق راکړي |url = https://pa.azadiradio.com/a/32507111.html |website = پي‌ای.ازادي راډيو.کام }}</ref>(په {{Lang-en|Helmand River}}) د افغانستان تر ټولو اوږد رود دی چي اوږدوالی يې تر ۱۱۵۰ کيلومترو (715 مایله) پوري رسېږي. دا سیند په [[افغانستان]] کي د [[بابا غر|بابا له غرونو]] په سرچینه اخیستلو باندي د هېواد سوېل لوېدیځ ته وربهېږي، او د افغانستان او [[ايران|ایران]] شاوخوا ( 160000 ) کیلومتره مربع ساحه تر اوبو لاندي کوي.<ref>https://www.britannica.com/place/Middle-East</ref> هلمند سیند په افغانستان کي دننه له ترنک، ارغنداب او بېلابیلو سیندونو څخه اوبه ترلاسه کوي، او وروسته په کجکي ولسوالۍ کي د یو لوی بند په مټ د افغانستان سوېل لویدیځو ولایتونو (هلمند او کندهار) ته برېښنا هم برابروي. په افغانستان کي د ګریشک ګڼ نفوسه ولسوالي چي د کندهار_هرات پر لویه لاره باندي موقعيت لري، د هلمند سیند له پاسه پرته ده، او په اوږدو کي یې د بوغرا په نوم یوه لویه ویاله هم بهیږي، چي د هلمند یادي ولسوالي ته یې ځانګړې ښکلا او زراعت دواړه ورکړي دي. == معلومات == د هلمند سیند په افغانستان کي یو له هغه سیندونو څخه دی چي د هیواد د زراعت ترڅنګ یې د ایران او افغانستان په سیاسي اړیکو کي هم لوی رول لوبولی دی،<ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۱۴۰۲لمريز چنگاښ ۱۶ مه |title = ايران: هيله ده طالبان د هلمند سيند اوبو کې حق راکړي |url = https://pa.azadiradio.com/a/32507111.html |website = پي‌ای.ازادي راډيو.کام }}</ref> او د افغانستان دغه لویدیځ ګاونډئ هر وخت هڅه کوي ترڅو له هلمند څخه خپلي ځمکي اوبه کړي. د افغانستان او ایران ترمنځ په دې اړه یو تړون چي د ایران آبي حق پکښي ټاکل سوی دی، د پخواني پاچا [[محمد ظاهر شاه|ظاهرشاه]] په واکمنۍ کي د دواړو هیوادونو ترمنځ لاسلیک او چاري یې د افغان وزیر [[محمد موسى شفيق|موسی شفیق]] او ایراني وزیر [[امیر عباس هویدا|عباس هویدا]] له لوري ترسره سوې.<ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۱۴۰۲لمريز چنگاښ ۱۶ مه |title = ايران: هيله ده طالبان د هلمند سيند اوبو کې حق راکړي |url = https://pa.azadiradio.com/a/32507111.html |website = پي‌ای.ازادي راډيو.کام }}</ref> == سرچينې == {{لړسرچينې}} 81qzyn64ct05spfmju1lpgaohdsg60c 10 20265 363452 167013 2026-04-26T12:19:58Z شاه زمان پټان 26102 شاه زمان پټان د [[کينډۍ:Category handler]] مخ [[کينډۍ:وېشنيزه سمبالوونکی]] ته ولېږداوه 167013 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Category handler|main}}<noinclude> {{لاسوند}} <!-- Add categories to the /doc subpage, and interwikis to Wikidata. --> </noinclude> ppy4pegtbgg3hgxr1xfizlyo7ti9bva 0 22392 363455 363401 2026-04-26T15:04:12Z Nmardin 36012 /* فلسفه او اند */ structure 363455 wikitext text/x-wiki {{مالومات |نوم= |انځور= |د انځور اړوند= }} '''اپلاتونواله''' یا د [[یوناني فیلسوف]] [[اپلاتون]] [[فلسفي افکار]]و باندې اطلاق کېږي. د اپلاتون په [[فلسفه]] کې چې کوم اصلي مسائل څېړل شوي، هغه د [[معقول]] او [[محسوس]] مسئلې دي. [[د مثل نظریه]] ددې توپیر (تفاوت) د بیانولو لپاره تدوین شوې ده.<ref>اپلاتونپوهنه، [[پل ستراترن]].</ref> == فلسفه او اند == [[دوتنه:Platón.JPG|بټنوک|افلاطون خپل اثر ''تیمایوس'' په لاس کې نیولی دی، د [[واتیکان]] فریسکو څخه تفصیل د اتنز ښوونځی]] د اپلاتونوالې بنیادۍ انګېزه [[د بڼو تيوري|د بڼو الواک]] دی. یوازینی ریښتینی وجود د بڼو، ابدي، نه بدلیدونکي، کامل ډولونو پر بنسټ ولاړ دی. چې د اخلاقي او مسؤل احساس ځانګړي شیان یې نیمګړي کاپي دي. د حواس زیاتره برخه، چې په دوامداره بدلون کې ښکیل دي، له دې امله د ټولو ریښتیني شتون څخه راغلي دي. د شکلونو شمیر د نړیوال مفکورو شمیر لخوا تعریف شوی دي چې د احساس ځانګړي شیانو څخه اخیستل کیدی شي. <ref name="seyffert481" /> لاندې اقتباس ممکن د افلاطون د منځنۍ دورې رښپوهنې (میتافیزیکا) او پوهنپوهنې (ایپیستیمولوژي) استازیتوب وکړي:<blockquote>[سقراط:] "څرنګه چې ښکلی د بد رنګو مخالف دی، دوی دوه دي." [ګلاکون:] "البته." "او څرنګه چې دوی دوه دي، هر یو، په ځان یو دی؟" "زه دا هم منم." "او همداراز د عادل او ظالم، ښه او بد، او ټولو بڼو په اړه دغه رنګه دی. هر یو په ځان کښې پخپله یو دی، مګر ځکه چې دوی په هر ځای کښې د عملونو، تنونو او یو بل سره په ملګرتیا کښې څرګندیږي، هر یو یې ډیری ښکاري." "سمه ده." "نو، زه دا توپیر راڅرګند کوم: په یوه خوا کښې هغه کسان دي چې تاسو یې اوس د لیدونو مینه وال، د هنر مینه وال او عملي خلک بولئ؛ په بله خوا کښې هغه کسان دي چې موږ یې اوس بحث کوو او یوازې فیلسوفان بلل کېدی شي." "څنګه ښوئ؟" "د نندارو او غږونو مینه والو ښکلي غږونه، رنګونه، شکلونه او همدارنګه نور شیان، چې له دوی څخه جوړ شوي دي، خوښ دي. مګر د دوی فکر او چرت د ښکلا د څرنګوالي د لیدلو او منلو توان نلري." "بې شکه" "حتی، ډېر لږ خلک شته چې به ځان ښکلا ته ورسوي او په خپله یې ریښتیا وویني. ایا همداسې نه دی؟" "یقینا." "او که داسې یو څوک وي چې په ښکلي څیزونو کښې باور لري، مګر په ښکلا باور نلري او د هغه چا پیروي نشي کولی چې هغه یې هغې پوهې ته لارښوونه وکړي؟ ایا تاسو فکر نه کوئ چې هغه د ویښ حالت پرځای په خوب کښې اوسي؟ ایا دا خوب نه دی: که ویده وي که ویښ، فکر کول چې یو انځور یو انځور ندی بلکې هغه څېز دی چې پکښې ښکاره دی؟" "زه یقینا فکر کوم چې دغه څوک خوب ویني." "خو هغه څوک چې په ښکلا باور لري، او کولی شي چې دغه ښکلا او هغه څېزونه چې پکښې برخه اخلي او ښکلي دي، دواړه وویني او فکر ونکړي چې ګډونوال خپله دغه ښکلا دی یا دغه ښکلا خپله هغه ګډونوال ده - ایا هغه په خوب کې اوسېږی که ویښ دی؟" "هغه ډېر ویښ دی." ( دولت،‌ پینځم کتاب، ۴۷۵e-۴۷۶d، ژباړه GMA ګروب)</blockquote>د ''[[اپلاتون او دولت|دولت]]'' په شپږم کتاب کښې، تر ټولو لوړ شکل، د نیکۍ د شکل په توګه پیژندل کېږي، چې د نورو ټولو [[مفکوره یا نظر|نظرونو او انګېزو]] لامل دی، او هغه څه دی چې د نورو ټولو بڼو شتون او پوهه باندې اړ دي. د حس له تاثیراتو څخه ترلاسه شوي پوهنې هیڅکله موږ ته د ریښتیني وجود پوهه راکولی نشي، یعنې د بڼو یا اشکالو پوهه. دا یوازې د روح د فعالیت له لارې په ځان کښې ترلاسه کیدی شي، د حس له ستونزو او ګډوډیو پرته؛ دا د [[دلیل|عقل]] د تمرین له لارې. <ref name="seyffert481" /> [[ډيالېکتيک (مناظره)|دیالیکتیک]] ، په دغه چار کښې د وسیلې په توګه، موږ د بڼو پوهې ته لارښوونه کوي، او په پای کښې د نیکۍ لوړې بڼې ته، د علومو لومړنی دی. <ref name="seyffert481" /> وروسته [[نوې اپلاتوني فلسفه|نوی اپلاتونپالنه]] ، چې [[پلوتين|پلوتینوس]] پیل کړې ده، د ''دولت'' د نیکۍ مفهوم د ''پارمینېدس'' (137c-142a) د لومړۍ فرضیې د ماوراء ، مطلق یو <ref name="Brenk 2016">{{کتابي سرچينه |last=Brenk |first=Frederick |title="Theism" and Related Categories in the Study of Ancient Religions |date=January 2016 |publisher=[[Society for Classical Studies]] ([[University of Pennsylvania]]) |series=SCS/AIA Annual Meeting |volume=75 |location=[[Philadelphia]] |chapter=Pagan Monotheism and Pagan Cult |quote=Historical authors generally refer to “the divine” (''to theion'') or “the supernatural” (''to daimonion'') rather than simply “God.” [...] The [[Stoicism|Stoics]], believed in a God identifiable with the ''[[logos]]'' or ''hegemonikon'' (reason or leading principle) of the universe and downgraded the [[Ancient Greek religion|traditional gods]], who even disappear during the conflagration (''[[ekpyrosis]]''). Yet, the Stoics apparently did not practice a cult to this God. [[Middle Platonism|Middle]] and [[Neoplatonism|Later Platonists]], who spoke of a supreme God, in philosophical discourse, generally speak of this God, not the gods, as responsible for the creation and providence of the universe. They, too, however, do not seem to have directly practiced a religious cult to their God. |access-date=14 October 2020 |chapter-url=https://classicalstudies.org/annual-meeting/147/abstract/pagan-monotheism-and-pagan-cult |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506035740/https://classicalstudies.org/annual-meeting/147/abstract/pagan-monotheism-and-pagan-cult |archive-date=6 May 2017 |url-status=live |issue=4}}</ref> سره تړله. د اپلاتون [[اخلاق]] د نیکۍ په بڼه ولاړ دی. ښه لوښه (فضیلت) [[پوهه]] ده، د نیکۍ د ټولو لوړو بڼې پیژندنه. او، ځکه چې په دې [[ادراک (پوهېدنه)|پېژندنه]] کښې، د روح درې برخې، چې هوښ، روح او اشتها دي، ټول خپله برخه اخلي، موږ درې لوښې ترلاسه کوو: حکمت، زړورتیا، او اعتدال. <ref name="seyffert481" /> هغه اړیکه چې نورې لوښې سره یوځای کوي د عدالت لوښه ده، چې له مخې یې د روح هره برخه د خپل مناسب فعالیت ترسره کولو پورې محدوده ده. <ref name="seyffert481" /> اپلاتونپالنه په [[لوېديځه فلسفه|لویدیځ فکر]] ژوره اغیزه درلوده. د ''تیمایوس'' اپلاتونپالنه په ډیری تفسیرونو کې، لکه [[د ارسطو فسلفه|ارسطوپالنه]] ، یو [[ابد|ابدي]] [[کاينات|کاینات]] وړاندې کوي، د [[يهوديت|یهودي دود]] په وړاندې چې کاینات په تاریخي وخت کې رامینځته شو. د ارسطوپالنې برعکس، اپلاتونپالنه اند د مادې څخه مخکښې بیانوي او وګړی د روح سره برابروي. ډیری پلاتونېزې مفکورې په عیسویت کښې دایمي ځای خوندي کړ. د پلاتون د فلسفې په زړه کښې د روح الواک دی. فرانسس کارنفورد د اپلاتونپالنې دوه ګونی ستنې د شکلونو الواک په توګه تشریح کوي، له یوې خوا، او له بلې خوا، د روح د تل پاتې کیدو عقیده. <ref>{{کتابي سرچينه |last=Cornford |first=Francis |title=The Republic of Plato |publisher=Oxford University Press |year=1941 |location=Oxford |page=xxv |language=En}}</ref> == سرچینې == {{لړسرچينې}} [[وېشنيزه:اپلاتونپوهنه]] [[وېشنيزه:فلسفه]] [[وېشنيزه:اپلاتونواله]] [[وېشنيزه:یوناني فلسفه]] [[وېشنيزه:لودیځه فلسفه]] [[وېشنيزه:ایډیالیزم (فلسفه)]] {{د اپلاتون پلويان}} ktrtf7l1k72z1f4jdgvdbhekll47zh3 363467 363455 2026-04-27T01:55:48Z Nmardin 36012 له "[[:en:Special:Redirect/revision/1332018477|Platonism]]" مخه د "History" برخې په ژباړلو سره رامنځته شوی 363467 wikitext text/x-wiki {{مالومات |نوم= |انځور= |د انځور اړوند= }} '''اپلاتونواله''' یا د [[یوناني فیلسوف]] [[اپلاتون]] [[فلسفي افکار]]و باندې اطلاق کېږي. د اپلاتون په [[فلسفه]] کې چې کوم اصلي مسائل څېړل شوي، هغه د [[معقول]] او [[محسوس]] مسئلې دي. [[د مثل نظریه]] ددې توپیر (تفاوت) د بیانولو لپاره تدوین شوې ده.<ref>اپلاتونپوهنه، [[پل ستراترن]].</ref> == فلسفه او اند == [[دوتنه:Platón.JPG|بټنوک|افلاطون خپل اثر ''تیمایوس'' په لاس کې نیولی دی، د [[واتیکان]] فریسکو څخه تفصیل د اتنز ښوونځی]] د اپلاتونوالې بنیادۍ انګېزه [[د بڼو تيوري|د بڼو الواک]] دی. یوازینی ریښتینی وجود د بڼو، ابدي، نه بدلیدونکي، کامل ډولونو پر بنسټ ولاړ دی. چې د اخلاقي او مسؤل احساس ځانګړي شیان یې نیمګړي کاپي دي. د حواس زیاتره برخه، چې په دوامداره بدلون کې ښکیل دي، له دې امله د ټولو ریښتیني شتون څخه راغلي دي. د شکلونو شمیر د نړیوال مفکورو شمیر لخوا تعریف شوی دي چې د احساس ځانګړي شیانو څخه اخیستل کیدی شي. <ref name="seyffert481" /> لاندې اقتباس ممکن د افلاطون د منځنۍ دورې رښپوهنې (میتافیزیکا) او پوهنپوهنې (ایپیستیمولوژي) استازیتوب وکړي:<blockquote>[سقراط:] "څرنګه چې ښکلی د بد رنګو مخالف دی، دوی دوه دي." [ګلاکون:] "البته." "او څرنګه چې دوی دوه دي، هر یو، په ځان یو دی؟" "زه دا هم منم." "او همداراز د عادل او ظالم، ښه او بد، او ټولو بڼو په اړه دغه رنګه دی. هر یو په ځان کښې پخپله یو دی، مګر ځکه چې دوی په هر ځای کښې د عملونو، تنونو او یو بل سره په ملګرتیا کښې څرګندیږي، هر یو یې ډیری ښکاري." "سمه ده." "نو، زه دا توپیر راڅرګند کوم: په یوه خوا کښې هغه کسان دي چې تاسو یې اوس د لیدونو مینه وال، د هنر مینه وال او عملي خلک بولئ؛ په بله خوا کښې هغه کسان دي چې موږ یې اوس بحث کوو او یوازې فیلسوفان بلل کېدی شي." "څنګه ښوئ؟" "د نندارو او غږونو مینه والو ښکلي غږونه، رنګونه، شکلونه او همدارنګه نور شیان، چې له دوی څخه جوړ شوي دي، خوښ دي. مګر د دوی فکر او چرت د ښکلا د څرنګوالي د لیدلو او منلو توان نلري." "بې شکه" "حتی، ډېر لږ خلک شته چې به ځان ښکلا ته ورسوي او په خپله یې ریښتیا وویني. ایا همداسې نه دی؟" "یقینا." "او که داسې یو څوک وي چې په ښکلي څیزونو کښې باور لري، مګر په ښکلا باور نلري او د هغه چا پیروي نشي کولی چې هغه یې هغې پوهې ته لارښوونه وکړي؟ ایا تاسو فکر نه کوئ چې هغه د ویښ حالت پرځای په خوب کښې اوسي؟ ایا دا خوب نه دی: که ویده وي که ویښ، فکر کول چې یو انځور یو انځور ندی بلکې هغه څېز دی چې پکښې ښکاره دی؟" "زه یقینا فکر کوم چې دغه څوک خوب ویني." "خو هغه څوک چې په ښکلا باور لري، او کولی شي چې دغه ښکلا او هغه څېزونه چې پکښې برخه اخلي او ښکلي دي، دواړه وویني او فکر ونکړي چې ګډونوال خپله دغه ښکلا دی یا دغه ښکلا خپله هغه ګډونوال ده - ایا هغه په خوب کې اوسېږی که ویښ دی؟" "هغه ډېر ویښ دی." ( دولت،‌ پینځم کتاب، ۴۷۵e-۴۷۶d، ژباړه GMA ګروب)</blockquote>د ''[[اپلاتون او دولت|دولت]]'' په شپږم کتاب کښې، تر ټولو لوړ شکل، د نیکۍ د شکل په توګه پیژندل کېږي، چې د نورو ټولو [[مفکوره یا نظر|نظرونو او انګېزو]] لامل دی، او هغه څه دی چې د نورو ټولو بڼو شتون او پوهه باندې اړ دي. د حس له تاثیراتو څخه ترلاسه شوي پوهنې هیڅکله موږ ته د ریښتیني وجود پوهه راکولی نشي، یعنې د بڼو یا اشکالو پوهه. دا یوازې د روح د فعالیت له لارې په ځان کښې ترلاسه کیدی شي، د حس له ستونزو او ګډوډیو پرته؛ دا د [[دلیل|عقل]] د تمرین له لارې. <ref name="seyffert481" /> [[ډيالېکتيک (مناظره)|دیالیکتیک]] ، په دغه چار کښې د وسیلې په توګه، موږ د بڼو پوهې ته لارښوونه کوي، او په پای کښې د نیکۍ لوړې بڼې ته، د علومو لومړنی دی. <ref name="seyffert481" /> وروسته [[نوې اپلاتوني فلسفه|نوی اپلاتونپالنه]] ، چې [[پلوتين|پلوتینوس]] پیل کړې ده، د ''دولت'' د نیکۍ مفهوم د ''پارمینېدس'' (137c-142a) د لومړۍ فرضیې د ماوراء ، مطلق یو <ref name="Brenk 2016">{{کتابي سرچينه |last=Brenk |first=Frederick |title="Theism" and Related Categories in the Study of Ancient Religions |date=January 2016 |publisher=[[Society for Classical Studies]] ([[University of Pennsylvania]]) |series=SCS/AIA Annual Meeting |volume=75 |location=[[Philadelphia]] |chapter=Pagan Monotheism and Pagan Cult |quote=Historical authors generally refer to “the divine” (''to theion'') or “the supernatural” (''to daimonion'') rather than simply “God.” [...] The [[Stoicism|Stoics]], believed in a God identifiable with the ''[[logos]]'' or ''hegemonikon'' (reason or leading principle) of the universe and downgraded the [[Ancient Greek religion|traditional gods]], who even disappear during the conflagration (''[[ekpyrosis]]''). Yet, the Stoics apparently did not practice a cult to this God. [[Middle Platonism|Middle]] and [[Neoplatonism|Later Platonists]], who spoke of a supreme God, in philosophical discourse, generally speak of this God, not the gods, as responsible for the creation and providence of the universe. They, too, however, do not seem to have directly practiced a religious cult to their God. |access-date=14 October 2020 |chapter-url=https://classicalstudies.org/annual-meeting/147/abstract/pagan-monotheism-and-pagan-cult |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506035740/https://classicalstudies.org/annual-meeting/147/abstract/pagan-monotheism-and-pagan-cult |archive-date=6 May 2017 |url-status=live |issue=4}}</ref> سره تړله. د اپلاتون [[اخلاق]] د نیکۍ په بڼه ولاړ دی. ښه لوښه (فضیلت) [[پوهه]] ده، د نیکۍ د ټولو لوړو بڼې پیژندنه. او، ځکه چې په دې [[ادراک (پوهېدنه)|پېژندنه]] کښې، د روح درې برخې، چې هوښ، روح او اشتها دي، ټول خپله برخه اخلي، موږ درې لوښې ترلاسه کوو: حکمت، زړورتیا، او اعتدال. <ref name="seyffert481" /> هغه اړیکه چې نورې لوښې سره یوځای کوي د عدالت لوښه ده، چې له مخې یې د روح هره برخه د خپل مناسب فعالیت ترسره کولو پورې محدوده ده. <ref name="seyffert481" /> اپلاتونپالنه په [[لوېديځه فلسفه|لویدیځ فکر]] ژوره اغیزه درلوده. د ''تیمایوس'' اپلاتونپالنه په ډیری تفسیرونو کې، لکه [[د ارسطو فسلفه|ارسطوپالنه]] ، یو [[ابد|ابدي]] [[کاينات|کاینات]] وړاندې کوي، د [[يهوديت|یهودي دود]] په وړاندې چې کاینات په تاریخي وخت کې رامینځته شو. د ارسطوپالنې برعکس، اپلاتونپالنه اند د مادې څخه مخکښې بیانوي او وګړی د روح سره برابروي. ډیری پلاتونېزې مفکورې په عیسویت کښې دایمي ځای خوندي کړ. د پلاتون د فلسفې په زړه کښې د روح الواک دی. فرانسس کارنفورد د اپلاتونپالنې دوه ګونی ستنې د شکلونو الواک په توګه تشریح کوي، له یوې خوا، او له بلې خوا، د روح د تل پاتې کیدو عقیده. <ref>{{کتابي سرچينه |last=Cornford |first=Francis |title=The Republic of Plato |publisher=Oxford University Press |year=1941 |location=Oxford |page=xxv |language=En}}</ref> == سرچینې == {{لړسرچينې}} [[وېشنيزه:اپلاتونپوهنه]] [[وېشنيزه:فلسفه]] [[وېشنيزه:اپلاتونواله]] [[وېشنيزه:یوناني فلسفه]] [[وېشنيزه:لودیځه فلسفه]] [[وېشنيزه:ایډیالیزم (فلسفه)]] {{د اپلاتون پلويان}} == تاريخ == [[دوتنه:Platón.JPG|بټنوک|افلاطون خپل اثر ''تیمایوس'' په لاس کې نیولی دی، د [[واتیکان]] فریسکو څخه تفصیل د اتنز ښوونځی]] د اپلاتونوالې بنیادۍ انګېزه [[د بڼو تيوري|د بڼو الواک]] دی. یوازینی ریښتینی وجود د بڼو، ابدي، نه بدلیدونکي، کامل ډولونو پر بنسټ ولاړ دی. چې د اخلاقي او مسؤل احساس ځانګړي شیان یې نیمګړي کاپي دي. د حواس زیاتره برخه، چې په دوامداره بدلون کې ښکیل دي، له دې امله د ټولو ریښتیني شتون څخه راغلي دي. د شکلونو شمیر د نړیوال مفکورو شمیر لخوا تعریف شوی دي چې د احساس ځانګړي شیانو څخه اخیستل کیدی شي. <ref name="seyffert481" /> لاندې اقتباس ممکن د افلاطون د منځنۍ دورې رښپوهنې (میتافیزیکا) او پوهنپوهنې (ایپیستیمولوژي) استازیتوب وکړي:<blockquote>[سقراط:] "څرنګه چې ښکلی د بد رنګو مخالف دی، دوی دوه دي." [ګلاکون:] "البته." "او څرنګه چې دوی دوه دي، هر یو، په ځان یو دی؟" "زه دا هم منم." "او همداراز د عادل او ظالم، ښه او بد، او ټولو بڼو په اړه دغه رنګه دی. هر یو په ځان کښې پخپله یو دی، مګر ځکه چې دوی په هر ځای کښې د عملونو، تنونو او یو بل سره په ملګرتیا کښې څرګندیږي، هر یو یې ډیری ښکاري." "سمه ده." "نو، زه دا توپیر راڅرګند کوم: په یوه خوا کښې هغه کسان دي چې تاسو یې اوس د لیدونو مینه وال، د هنر مینه وال او عملي خلک بولئ؛ په بله خوا کښې هغه کسان دي چې موږ یې اوس بحث کوو او یوازې فیلسوفان بلل کېدی شي." "څنګه ښوئ؟" "د نندارو او غږونو مینه والو ښکلي غږونه، رنګونه، شکلونه او همدارنګه نور شیان، چې له دوی څخه جوړ شوي دي، خوښ دي. مګر د دوی فکر او چرت د ښکلا د څرنګوالي د لیدلو او منلو توان نلري." "بې شکه" "حتی، ډېر لږ خلک شته چې به ځان ښکلا ته ورسوي او په خپله یې ریښتیا وویني. ایا همداسې نه دی؟" "یقینا." "او که داسې یو څوک وي چې په ښکلي څیزونو کښې باور لري، مګر په ښکلا باور نلري او د هغه چا پیروي نشي کولی چې هغه یې هغې پوهې ته لارښوونه وکړي؟ ایا تاسو فکر نه کوئ چې هغه د ویښ حالت پرځای په خوب کښې اوسي؟ ایا دا خوب نه دی: که ویده وي که ویښ، فکر کول چې یو انځور یو انځور ندی بلکې هغه څېز دی چې پکښې ښکاره دی؟" "زه یقینا فکر کوم چې دغه څوک خوب ویني." "خو هغه څوک چې په ښکلا باور لري، او کولی شي چې دغه ښکلا او هغه څېزونه چې پکښې برخه اخلي او ښکلي دي، دواړه وویني او فکر ونکړي چې ګډونوال خپله دغه ښکلا دی یا دغه ښکلا خپله هغه ګډونوال ده - ایا هغه په خوب کې اوسېږی که ویښ دی؟" "هغه ډېر ویښ دی." ( دولت،‌ پینځم کتاب، ۴۷۵e-۴۷۶d، ژباړه GMA ګروب)</blockquote>د ''[[اپلاتون او دولت|دولت]]'' په شپږم کتاب کښې، تر ټولو لوړ شکل، د نیکۍ د شکل په توګه پیژندل کېږي، چې د نورو ټولو [[مفکوره یا نظر|نظرونو او انګېزو]] لامل دی، او هغه څه دی چې د نورو ټولو بڼو شتون او پوهه باندې اړ دي. د حس له تاثیراتو څخه ترلاسه شوي پوهنې هیڅکله موږ ته د ریښتیني وجود پوهه راکولی نشي، یعنې د بڼو یا اشکالو پوهه. دا یوازې د روح د فعالیت له لارې په ځان کښې ترلاسه کیدی شي، د حس له ستونزو او ګډوډیو پرته؛ دا د [[دلیل|عقل]] د تمرین له لارې. <ref name="seyffert481" /> [[ډيالېکتيک (مناظره)|دیالیکتیک]] ، په دغه چار کښې د وسیلې په توګه، موږ د بڼو پوهې ته لارښوونه کوي، او په پای کښې د نیکۍ لوړې بڼې ته، د علومو لومړنی دی. <ref name="seyffert481" /> وروسته [[نوې اپلاتوني فلسفه|نوی اپلاتونپالنه]] ، چې [[پلوتين|پلوتینوس]] پیل کړې ده، د ''دولت'' د نیکۍ مفهوم د ''پارمینېدس'' (137c-142a) د لومړۍ فرضیې د ماوراء ، مطلق یو <ref name="Brenk 2016">{{کتابي سرچينه |last=Brenk |first=Frederick |title="Theism" and Related Categories in the Study of Ancient Religions |date=January 2016 |publisher=[[Society for Classical Studies]] ([[University of Pennsylvania]]) |series=SCS/AIA Annual Meeting |volume=75 |location=[[Philadelphia]] |chapter=Pagan Monotheism and Pagan Cult |quote=Historical authors generally refer to “the divine” (''to theion'') or “the supernatural” (''to daimonion'') rather than simply “God.” [...] The [[Stoicism|Stoics]], believed in a God identifiable with the ''[[logos]]'' or ''hegemonikon'' (reason or leading principle) of the universe and downgraded the [[Ancient Greek religion|traditional gods]], who even disappear during the conflagration (''[[ekpyrosis]]''). Yet, the Stoics apparently did not practice a cult to this God. [[Middle Platonism|Middle]] and [[Neoplatonism|Later Platonists]], who spoke of a supreme God, in philosophical discourse, generally speak of this God, not the gods, as responsible for the creation and providence of the universe. They, too, however, do not seem to have directly practiced a religious cult to their God. |access-date=14 October 2020 |chapter-url=https://classicalstudies.org/annual-meeting/147/abstract/pagan-monotheism-and-pagan-cult |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506035740/https://classicalstudies.org/annual-meeting/147/abstract/pagan-monotheism-and-pagan-cult |archive-date=6 May 2017 |url-status=live |issue=4}}</ref> سره تړله. د اپلاتون [[اخلاق]] د نیکۍ په بڼه ولاړ دی. ښه لوښه (فضیلت) [[پوهه]] ده، د نیکۍ د ټولو لوړو بڼې پیژندنه. او، ځکه چې په دې [[ادراک (پوهېدنه)|پېژندنه]] کښې، د روح درې برخې، چې هوښ، روح او اشتها دي، ټول خپله برخه اخلي، موږ درې لوښې ترلاسه کوو: حکمت، زړورتیا، او اعتدال. <ref name="seyffert481" /> هغه اړیکه چې نورې لوښې سره یوځای کوي د عدالت لوښه ده، چې له مخې یې د روح هره برخه د خپل مناسب فعالیت ترسره کولو پورې محدوده ده. <ref name="seyffert481" /> اپلاتونپالنه په [[لوېديځه فلسفه|لویدیځ فکر]] ژوره اغیزه درلوده. د ''تیمایوس'' اپلاتونپالنه په ډیری تفسیرونو کې، لکه [[د ارسطو فسلفه|ارسطوپالنه]] ، یو [[ابد|ابدي]] [[کاينات|کاینات]] وړاندې کوي، د [[يهوديت|یهودي دود]] په وړاندې چې کاینات په تاریخي وخت کې رامینځته شو. د ارسطوپالنې برعکس، اپلاتونپالنه اند د مادې څخه مخکښې بیانوي او وګړی د روح سره برابروي. ډیری پلاتونېزې مفکورې په عیسویت کښې دایمي ځای خوندي کړ. د پلاتون د فلسفې په زړه کښې د روح الواک دی. فرانسس کارنفورد د اپلاتونپالنې دوه ګونی ستنې د شکلونو الواک په توګه تشریح کوي، له یوې خوا، او له بلې خوا، د روح د تل پاتې کیدو عقیده. <ref>{{کتابي سرچينه |last=Cornford |first=Francis |title=The Republic of Plato |publisher=Oxford University Press |year=1941 |location=Oxford |page=xxv |language=En}}</ref> === لرغونۍ فلسفه === ==== د اپلاتونپالو ښوونځی ==== [[دوتنه:Athens_Plato_Academy_Archaeological_Site_3.jpg|بټنوک|په اتن کښې د اپلاتون د ښوونځي ځای]] اپلاتونپالنه په اصل کښې [[اپلاتون|د افلاطون په ښکالوګانو]] کښې څرګندېده، په کوم کښې چې د [[سوکرات|سقراط]] شخصیت د ځینو عقایدو د تشریح لپاره کارول کیده، چې ښایې د تاریخی سقراط د افکارو سره همغږی ؤ. اپلاتون خپل لولانې په اپلاتوني ښوونځي کښې ورکوله، چې له اتن څخه د باندې په یوه سیمه کښې د یوه مقدس باغ سره شته ؤ. دغه ښوونځی د اپلاتون له مړینې وروسته ډیر وخت دوام وکړ. درې دورې وې: زوړ، منځنی او نوی ښوونځی. د زاړه ښوونځي بنیادي شخصیتونه [[اسپيوسيپوس|سپیوسیپوس]] (د اپلانون وراره) وو، چې د ښوونځي مشر شو (تر 339 ق م پورې)، او [[زانوکراتس|ځینوکراتس]] (تر 313 ق م پورې). دواړو هڅه وکړه چې [[عدد|د شمیر]] په اړه [[فيثاغورثيت|د پیثاګوريز]] اټکلونه د اپلاطون د بڼو د الواک سره یوځای کړي. ==== د اړنګ (شک) ښوونځی ==== شاوخوا ۲۶۶ قبل مسیح کښې، [[ارسېسيلوس|ارکیسیلاوس]] د ښوونځي مشر شو. دا پړاو، چې د [[اپلاتوني ښوونځی|منځني ښوونځي]] په نوم پیژندل کیږي، په کلکه [[فلسفي شکاکیت|د فلسفي شکونو]] ټینګار وکړ. دغه ښوونځی په دې پېژندل کېږي چې په رواقیت یې ډېر نیوکې کړې دي او د حقیقت او د حقیقت پر پوهنه باندې ادعا. [[اپلاتوني ښوونځی|نوی ښوونځی]] په ۱۵۵ قبل مسیح کښې [[کارنياډېس|د کارنیادس]] سره پیل شو، چې [[ارسېسيلوس|د ارکیسیلاوس]] پسې څلورم مشر و. دا لاهم په لویه کچه په افکارو کښې شکمن ‌ؤ، د مطلق حقیقت د پوهیدو امکان یې نه منل ؛ [[ارسېسيلوس|ارکیسیلاوس]] او [[کارنياډېس|کارنیادس]] دواړو استدلال وکړ چې دوی د [[اپلاتون|افلاطون]] ریښتینی اصول ساتي. ==== منځنۍ اپلاتونپالنه ==== ==== نوې اپلاتونپالنه ==== [[دوتنه:Sandro_Botticelli_050.jpg|بټنوک|لپلاتونپلانې په ډیرو د لویدیځ کلیساګانو اثر درلود، په شمول [[د هیپو آګوستین|اګوستین هیپووال]].]] په دریمه پیړۍ کښې، [[پلوتين|پلوتینوس]] د افلاطون چوکاټ بیا جوړ کړ، او [[نوې اپلاتوني فلسفه|نوې اپلاتونپالنه]] جوړه کړه، په کوم کښې منځنۍ اپلاتونپالنه [[تصوف (عام)|د تصوف]] سره یوځای شوه. د وجود په سر کښې [[نوې اپلاتوني فلسفه|'یو]]' یا نیکي، د ټولو څېزو د سرچینې په توګه ولاړه ده. دا له ځانه څخه زېږول کېږي، لکه څنګه چې د خپل وجود، عقل، ''نوس'' انعکاس څخه، چې پکښې د نظرونو لامحدود ذخیره شامله ده. <ref name="seyffert484" /> د نړۍ روح ، د ''نوس'' کاپي، د هغې لخوا رامینځته کیږي او پکښې شته ده، لکه څنګه چې ''نوس'' په 'یو' کښې دی، او، د مادې په ځان کښې د غیر موجودیت په اړه خبر ورکولو سره، هغه بدنونه جوړوي چې شتون یې په نړۍ روح کښې شته دی. <ref name="seyffert484" /> له همدې امله طبیعت یو بشپړ دی، د ژوند او روح سره بډای دی. روح، چې د مادې سره تړلی دی، د بدن له بند څخه د تیښتې او خپل اصلي سرچینې ته د بیرته راستنیدو هیله لري. <ref name="seyffert484" /> د لوښې او فلسفې په فکر کښې دا ځواک لري چې ځان د پاس له عقله د مستۍ حالت ته پورته کړي، چېرې چې په ځیر هغه ښه،‌ لومړني وجود ته کتلی شي او ځان ورته نږدې کړي،‌ په کوم چې هوښ نه پوهېږي. <ref name="seyffert484" /> د ښه، یا [[نوې اپلاتوني فلسفه|یو]] سره د دې یووالي ترلاسه کول د انسانانو ریښتینی دنده ده. <ref name="seyffert484" /> د پلوتینوس شاګرد، پورفوريوس ، او ورپسې یې امبلیخوس ، دا جوړښت د [[مسيحيت|عیسویت]] سره په شعوري مخالفت کښې رامینځته کړ - که څه هم ډیری اغیزمن لومړني عیسوي لیکوالانو د توحیدي الهیات په خپلو مفکورو کښې له دې څخه الهام اخیستی و. د اپلاتون ښوونځی په دې دوره کښې بیا تاسیس شو؛ د هغې ترټولو مشهور مشر [[پروکلوس]] (مړ 485) و، چې د افلاطون د لیکنو یو مشهور مبصر و. دغه ښوونځی تر هغه وخته پورې دوام وکړ تر څو چې د روم امپراتور یوستیتیانوس په 529 کښې وتړ. === د منځنیو پیړیو فلسفه === ==== عیسویت او اپلاتون ==== نوې اپلاتونپالنه د [[د سکندریې کلیمینټ|کلېمس الکساندریاني]] او اوریجن ، او د کاپاډوسین د پلرونو له لارې په [[مسيحيت|عیسویت]] باندې یو څه اغیزه درلوده. ولي [[د هیپو آګوستین|اګسټین]] د اپلاتونپالنې څخه هم خورا اغیزمن و، کوم چې هغه د ماریوس ویکتورینوس د پورفیري او/یا [[پلوتين|پلوتینوس]] د کارونو د لاتیني ژباړو له لارې ورسره مخامخ شو. <ref name="Oxford" /> په [[منځنۍ پېړۍ|منځنۍ دورې]] کې اپلاتونپالنه واکمنه ګڼل کېدله. اپلاتونپالنه هم په ختیځ او لویدیځ دواړو [[تصوف (عام)|تصوفونو]] اغیزه وکړه. <ref name="Oxford" /> په عین حال کښې، اپلاتونپالنه په مختلفو فیلسوفانو اغیزه وکړه لکه د چارټرس په ښوونځي کښې. <ref name="Oxford" /> پداسې حال کښې چې [[ارستو|ارسطو]] په دیارلسمه پیړۍ کښې تر [[اپلاتون|افلاطون]] ډیر اغیزمن شو، [[ټوماس آکوینس|د ولي توماس اکیناس]] فلسفه لاهم په ځینو برخو کښې په بنسټیز ډول اپلاتونۍ وه. <ref name="Oxford" /> === عصرۍ فلسفه === ==== د بیازېږون دوره ==== د [[د رېسانس دورې اپلاتوني فلسفه|بیازېږون په دوره کښې]] د اپلاتونپالنې په فکر کښې هم نوی شوق پیدا شو، په شمول خپله د اپلاطون په اړه نوره هم. د مارسیلو فیچینو د [[فلورېنس اپلاتوني ښوونځی|فلورنڅ ښوونځي]] د افلاطون د ښوونځي د بیازېږولو هڅه وه. په غړو کښې جیواني پیکو دیلا میراندولا شامل وو. په ۱۶مه، ۱۷مه او ۱۹مه پیړۍ کښې [[انګلستان|په انګلستان کښې]] ، د اپلاطون نظریاتو ډیری پر مذهبي مفکرینو اغیزه درلوده، په شمول [[د کېمبريج اپلاتوني ښوونځی|د کیمبرج افلاطون پوهاندانو]] . په هرصورت، په براعظم [[اروپا]] کښې ارتودوکس پروټیسټانټیزم طبیعي عقل نه مني او ډیری وختونه د اپلاتونپالنې انتقاد کوي. <ref name="Oxford" /> په لومړني عصري اروپا کښې د افلاطون په استقبال کښې یوه مسله دا وه چې څنګه د هغه د بدن د همجنسي عناصرو سره معامله وشي. ''عسوی پلاتونپالنه'' یوه اصطلاح ده چې د افلاطون په نظر دوه ګونیتوب ته اشاره کوي، کوم چې روح ښه ګڼي مګر [[ماده]] بد ګڼي، <ref name="Christoplatonism">{{Cite web|last=Robin Russell|title=Heavenly minded: It's time to get our eschatology right, say scholars, authors|url=http://www.umportal.org/article.asp?id=5101|quote=Greek philosophers—who believed that spirit is good but matter is evil—also influenced the church, says [[Randy Alcorn]], author of Heaven (Tyndale, 2004). He coined the term "Christoplatonism" to describe that kind of dualism, which directly contradicts God's biblical record calling everything he created "good."|publisher=UM Portal|date=6 April 2009|accessdate=10 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722154244/http://www.umportal.org/article.asp?id=5101|archivedate=22 July 2011}}</ref> چې په ځینو عیسوي کلیساګانو یې اغیزه درلوده، که څه هم د انجیل تعلیم په مستقیم ډول د دې فلسفې سره مخالفت کوي او له همدې امله نن ورځ د عیسوي کلیسا کښې د ډیری ښوونکو لخوا دوامداره نیوکې ترلاسه کوي. د [[میتودیزم|میتودیسټ کلیسا]] په وینا، ''عسوی پلاتونپالنه'' په مستقیم ډول "د انجیل د هغه عقیدې سره مخالفت کوي چې خدای هر هغه څه چې [[د لرغوني انجيل د پيدايښت کيسه|رامینځته کړی دی]] ښه بولي." <ref name="Christoplatonism" /> === معاصر فلسفه === ==== عصرۍ پلاتونپالنه ==== د تاریخي پلاتونپالنې سربیره چې د افلاطون او پلوتینوس په څیر مفکرینو څخه سرچینه اخلي، موږ په عصري معنی کښې د تجریدي شیانو الواک سره هم مخامخ کیږو.<blockquote>پلاتونپالنه هغه نظر ده چې د تجریدي شیانو په څیر شیان شتون لري - چیرې چې یو تجریدي شی هغه شی دی چې په فضا یا وخت کښې شتون نلري او له همدې امله په بشپړ ډول غیر فزیکي او غیر ذهني دی. پدې معنی کې پلاتونپالنه یو معاصر نظر ده. </blockquote> [[دوتنه:Young_frege.jpg|بټنوک|ډیری معاصر افلاطون پوهان خپل نظرونه د [[ګوتلوب فريج|ګوټلوب فریج]] نظرونو ته تعقیبوي.]] دا '''عصري''' پلاتونپالنه په بېلابېلو توګو د ډیرو فیلسوفانو لخوا تایید شوې ده، لکه برنارډ بولزانو ، چې د انټي ارواپوهنې لپاره استدلال کوي. د افلاطون اثار د شلمې پیړۍ د فیلسوفانو لکه [[الفرېډ نورث وایټ‌هېډ|الفریډ نارت وایټ هیډ]] او د هغه د پروسې فلسفې لپاره په قاطع ډول اغیزمن شوي دي؛ او د نیکولای هارټمن د انتقادي ریالیزم او رښپوهنې لپاره. ===== په څېړېزه توګه ===== په معاصر فلسفه کښې، ډیری افلاطون پوهان خپل نظرونه [[ګوتلوب فريج|د ګوټلوب فریګ]] اغیزمنې مقالې " فکر " ته رسوي، کوم چې د وړاندیزونو په اړه د پلاتونپالنې لپاره استدلال کوي، او د هغه اغیزمن کتاب، ''د ریاضي بنسټونه'' ، کوم چې د شمیرو په اړه د پلاتونپالنې لپاره استدلال کوي او د منطقي پروژې یو اساسي متن دی. معاصر [[شننيزه فلسفه|تحلیلي فیلسوفان]] چې په [[مېتافزیک|رښپوهنه]] کښې یې د پلاتونپالنې ملاتړ کړی عبارت دي له [[برټرانډ راسل|برټرینډ رسل]] ، <ref name="SEP-P" /> الونزو چرچ ، <ref name="SEP-P" /> کرټ ګوډیل ، <ref name="SEP-P" /> [[ویلارډ ون اورمن کواین|WVO کوین]] ، <ref name="SEP-P" /> ډیویډ کپلان ، <ref name="SEP-P" /> ساول کریپک ، <ref name="SEP-P" /> اډوارډ زالټا او پیټر وان انواګین . [[ايريس مارداک|ایریس مرډوک]] په خپل 1970 کتاب ''"د ښه حاکمیت"'' کښې په [[اخلاق|اخلاقي فلسفه]] کښې د پلاتونپالنې ملاتړ وکړ. د معاصر پلاتونپالنې په وړاندې د پاول بیناسرف د علم پیژندنې ننګونه د هغې ترټولو اغیزمنه نیوکه ثابته کړې ده. m8vysqye28log6622wbi4z0rj4zfxqi 363468 363467 2026-04-27T01:57:20Z Nmardin 36012 "[[:en:Special:Redirect/revision/1332018477|Platonism]]" مخ د ژباړلو له مخې جوړ شوی 363468 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Head_Platon_Glyptothek_Munich_548.jpg|بټنوک|د [[اپلاتون|افلاطون]] څېره، رومي کاپي. اصلي بت د فیلسوف له مړینې وروسته (۳۴۸/۳۴۷ ق م) په [[اپلاتوني ښوونځی|ښوونځي]] کښې نندارې ته وړاندې شو.]] 1x64gsk43z839h9bmfex0vgk2bpluac 363469 363468 2026-04-27T01:58:32Z Nmardin 36012 له "[[:en:Special:Redirect/revision/1332018477|Platonism]]" مخه د "History" برخې په ژباړلو سره رامنځته شوی 363469 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Head_Platon_Glyptothek_Munich_548.jpg|بټنوک|د [[اپلاتون|افلاطون]] څېره، رومي کاپي. اصلي بت د فیلسوف له مړینې وروسته (۳۴۸/۳۴۷ ق م) په [[اپلاتوني ښوونځی|ښوونځي]] کښې نندارې ته وړاندې شو.]] == تاريخ == [[دوتنه:Platón.JPG|بټنوک|افلاطون خپل اثر ''تیمایوس'' په لاس کې نیولی دی، د [[واتیکان]] فریسکو څخه تفصیل د اتنز ښوونځی]] د اپلاتونوالې بنیادۍ انګېزه [[د بڼو تيوري|د بڼو الواک]] دی. یوازینی ریښتینی وجود د بڼو، ابدي، نه بدلیدونکي، کامل ډولونو پر بنسټ ولاړ دی. چې د اخلاقي او مسؤل احساس ځانګړي شیان یې نیمګړي کاپي دي. د حواس زیاتره برخه، چې په دوامداره بدلون کې ښکیل دي، له دې امله د ټولو ریښتیني شتون څخه راغلي دي. د شکلونو شمیر د نړیوال مفکورو شمیر لخوا تعریف شوی دي چې د احساس ځانګړي شیانو څخه اخیستل کیدی شي. <ref name="seyffert481" /> لاندې اقتباس ممکن د افلاطون د منځنۍ دورې رښپوهنې (میتافیزیکا) او پوهنپوهنې (ایپیستیمولوژي) استازیتوب وکړي:<blockquote>[سقراط:] "څرنګه چې ښکلی د بد رنګو مخالف دی، دوی دوه دي." [ګلاکون:] "البته." "او څرنګه چې دوی دوه دي، هر یو، په ځان یو دی؟" "زه دا هم منم." "او همداراز د عادل او ظالم، ښه او بد، او ټولو بڼو په اړه دغه رنګه دی. هر یو په ځان کښې پخپله یو دی، مګر ځکه چې دوی په هر ځای کښې د عملونو، تنونو او یو بل سره په ملګرتیا کښې څرګندیږي، هر یو یې ډیری ښکاري." "سمه ده." "نو، زه دا توپیر راڅرګند کوم: په یوه خوا کښې هغه کسان دي چې تاسو یې اوس د لیدونو مینه وال، د هنر مینه وال او عملي خلک بولئ؛ په بله خوا کښې هغه کسان دي چې موږ یې اوس بحث کوو او یوازې فیلسوفان بلل کېدی شي." "څنګه ښوئ؟" "د نندارو او غږونو مینه والو ښکلي غږونه، رنګونه، شکلونه او همدارنګه نور شیان، چې له دوی څخه جوړ شوي دي، خوښ دي. مګر د دوی فکر او چرت د ښکلا د څرنګوالي د لیدلو او منلو توان نلري." "بې شکه" "حتی، ډېر لږ خلک شته چې به ځان ښکلا ته ورسوي او په خپله یې ریښتیا وویني. ایا همداسې نه دی؟" "یقینا." "او که داسې یو څوک وي چې په ښکلي څیزونو کښې باور لري، مګر په ښکلا باور نلري او د هغه چا پیروي نشي کولی چې هغه یې هغې پوهې ته لارښوونه وکړي؟ ایا تاسو فکر نه کوئ چې هغه د ویښ حالت پرځای په خوب کښې اوسي؟ ایا دا خوب نه دی: که ویده وي که ویښ، فکر کول چې یو انځور یو انځور ندی بلکې هغه څېز دی چې پکښې ښکاره دی؟" "زه یقینا فکر کوم چې دغه څوک خوب ویني." "خو هغه څوک چې په ښکلا باور لري، او کولی شي چې دغه ښکلا او هغه څېزونه چې پکښې برخه اخلي او ښکلي دي، دواړه وویني او فکر ونکړي چې ګډونوال خپله دغه ښکلا دی یا دغه ښکلا خپله هغه ګډونوال ده - ایا هغه په خوب کې اوسېږی که ویښ دی؟" "هغه ډېر ویښ دی." ( دولت،‌ پینځم کتاب، ۴۷۵e-۴۷۶d، ژباړه GMA ګروب)</blockquote>د ''[[اپلاتون او دولت|دولت]]'' په شپږم کتاب کښې، تر ټولو لوړ شکل، د نیکۍ د شکل په توګه پیژندل کېږي، چې د نورو ټولو [[مفکوره یا نظر|نظرونو او انګېزو]] لامل دی، او هغه څه دی چې د نورو ټولو بڼو شتون او پوهه باندې اړ دي. د حس له تاثیراتو څخه ترلاسه شوي پوهنې هیڅکله موږ ته د ریښتیني وجود پوهه راکولی نشي، یعنې د بڼو یا اشکالو پوهه. دا یوازې د روح د فعالیت له لارې په ځان کښې ترلاسه کیدی شي، د حس له ستونزو او ګډوډیو پرته؛ دا د [[دلیل|عقل]] د تمرین له لارې. <ref name="seyffert481" /> [[ډيالېکتيک (مناظره)|دیالیکتیک]] ، په دغه چار کښې د وسیلې په توګه، موږ د بڼو پوهې ته لارښوونه کوي، او په پای کښې د نیکۍ لوړې بڼې ته، د علومو لومړنی دی. <ref name="seyffert481" /> وروسته [[نوې اپلاتوني فلسفه|نوی اپلاتونپالنه]] ، چې [[پلوتين|پلوتینوس]] پیل کړې ده، د ''دولت'' د نیکۍ مفهوم د ''پارمینېدس'' (137c-142a) د لومړۍ فرضیې د ماوراء ، مطلق یو <ref name="Brenk 2016">{{کتابي سرچينه |last=Brenk |first=Frederick |title="Theism" and Related Categories in the Study of Ancient Religions |date=January 2016 |publisher=[[Society for Classical Studies]] ([[University of Pennsylvania]]) |series=SCS/AIA Annual Meeting |volume=75 |location=[[Philadelphia]] |chapter=Pagan Monotheism and Pagan Cult |quote=Historical authors generally refer to “the divine” (''to theion'') or “the supernatural” (''to daimonion'') rather than simply “God.” [...] The [[Stoicism|Stoics]], believed in a God identifiable with the ''[[logos]]'' or ''hegemonikon'' (reason or leading principle) of the universe and downgraded the [[Ancient Greek religion|traditional gods]], who even disappear during the conflagration (''[[ekpyrosis]]''). Yet, the Stoics apparently did not practice a cult to this God. [[Middle Platonism|Middle]] and [[Neoplatonism|Later Platonists]], who spoke of a supreme God, in philosophical discourse, generally speak of this God, not the gods, as responsible for the creation and providence of the universe. They, too, however, do not seem to have directly practiced a religious cult to their God. |access-date=14 October 2020 |chapter-url=https://classicalstudies.org/annual-meeting/147/abstract/pagan-monotheism-and-pagan-cult |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506035740/https://classicalstudies.org/annual-meeting/147/abstract/pagan-monotheism-and-pagan-cult |archive-date=6 May 2017 |url-status=live |issue=4}}</ref> سره تړله. د اپلاتون [[اخلاق]] د نیکۍ په بڼه ولاړ دی. ښه لوښه (فضیلت) [[پوهه]] ده، د نیکۍ د ټولو لوړو بڼې پیژندنه. او، ځکه چې په دې [[ادراک (پوهېدنه)|پېژندنه]] کښې، د روح درې برخې، چې هوښ، روح او اشتها دي، ټول خپله برخه اخلي، موږ درې لوښې ترلاسه کوو: حکمت، زړورتیا، او اعتدال. <ref name="seyffert481" /> هغه اړیکه چې نورې لوښې سره یوځای کوي د عدالت لوښه ده، چې له مخې یې د روح هره برخه د خپل مناسب فعالیت ترسره کولو پورې محدوده ده. <ref name="seyffert481" /> اپلاتونپالنه په [[لوېديځه فلسفه|لویدیځ فکر]] ژوره اغیزه درلوده. د ''تیمایوس'' اپلاتونپالنه په ډیری تفسیرونو کې، لکه [[د ارسطو فسلفه|ارسطوپالنه]] ، یو [[ابد|ابدي]] [[کاينات|کاینات]] وړاندې کوي، د [[يهوديت|یهودي دود]] په وړاندې چې کاینات په تاریخي وخت کې رامینځته شو. د ارسطوپالنې برعکس، اپلاتونپالنه اند د مادې څخه مخکښې بیانوي او وګړی د روح سره برابروي. ډیری پلاتونېزې مفکورې په عیسویت کښې دایمي ځای خوندي کړ. د پلاتون د فلسفې په زړه کښې د روح الواک دی. فرانسس کارنفورد د اپلاتونپالنې دوه ګونی ستنې د شکلونو الواک په توګه تشریح کوي، له یوې خوا، او له بلې خوا، د روح د تل پاتې کیدو عقیده. <ref>{{کتابي سرچينه |last=Cornford |first=Francis |title=The Republic of Plato |publisher=Oxford University Press |year=1941 |location=Oxford |page=xxv |language=En}}</ref> === لرغونۍ فلسفه === ==== د اپلاتونپالو ښوونځی ==== [[دوتنه:Athens_Plato_Academy_Archaeological_Site_3.jpg|بټنوک|په اتن کښې د اپلاتون د ښوونځي ځای]] اپلاتونپالنه په اصل کښې [[اپلاتون|د افلاطون په ښکالوګانو]] کښې څرګندېده، په کوم کښې چې د [[سوکرات|سقراط]] شخصیت د ځینو عقایدو د تشریح لپاره کارول کیده، چې ښایې د تاریخی سقراط د افکارو سره همغږی ؤ. اپلاتون خپل لولانې په اپلاتوني ښوونځي کښې ورکوله، چې له اتن څخه د باندې په یوه سیمه کښې د یوه مقدس باغ سره شته ؤ. دغه ښوونځی د اپلاتون له مړینې وروسته ډیر وخت دوام وکړ. درې دورې وې: زوړ، منځنی او نوی ښوونځی. د زاړه ښوونځي بنیادي شخصیتونه [[اسپيوسيپوس|سپیوسیپوس]] (د اپلانون وراره) وو، چې د ښوونځي مشر شو (تر 339 ق م پورې)، او [[زانوکراتس|ځینوکراتس]] (تر 313 ق م پورې). دواړو هڅه وکړه چې [[عدد|د شمیر]] په اړه [[فيثاغورثيت|د پیثاګوريز]] اټکلونه د اپلاطون د بڼو د الواک سره یوځای کړي. ==== د اړنګ (شک) ښوونځی ==== شاوخوا ۲۶۶ قبل مسیح کښې، [[ارسېسيلوس|ارکیسیلاوس]] د ښوونځي مشر شو. دا پړاو، چې د [[اپلاتوني ښوونځی|منځني ښوونځي]] په نوم پیژندل کیږي، په کلکه [[فلسفي شکاکیت|د فلسفي شکونو]] ټینګار وکړ. دغه ښوونځی په دې پېژندل کېږي چې په رواقیت یې ډېر نیوکې کړې دي او د حقیقت او د حقیقت پر پوهنه باندې ادعا. [[اپلاتوني ښوونځی|نوی ښوونځی]] په ۱۵۵ قبل مسیح کښې [[کارنياډېس|د کارنیادس]] سره پیل شو، چې [[ارسېسيلوس|د ارکیسیلاوس]] پسې څلورم مشر و. دا لاهم په لویه کچه په افکارو کښې شکمن ‌ؤ، د مطلق حقیقت د پوهیدو امکان یې نه منل ؛ [[ارسېسيلوس|ارکیسیلاوس]] او [[کارنياډېس|کارنیادس]] دواړو استدلال وکړ چې دوی د [[اپلاتون|افلاطون]] ریښتینی اصول ساتي. ==== منځنۍ اپلاتونپالنه ==== ==== نوې اپلاتونپالنه ==== [[دوتنه:Sandro_Botticelli_050.jpg|بټنوک|لپلاتونپلانې په ډیرو د لویدیځ کلیساګانو اثر درلود، په شمول [[د هیپو آګوستین|اګوستین هیپووال]].]] په دریمه پیړۍ کښې، [[پلوتين|پلوتینوس]] د افلاطون چوکاټ بیا جوړ کړ، او [[نوې اپلاتوني فلسفه|نوې اپلاتونپالنه]] جوړه کړه، په کوم کښې منځنۍ اپلاتونپالنه [[تصوف (عام)|د تصوف]] سره یوځای شوه. د وجود په سر کښې [[نوې اپلاتوني فلسفه|'یو]]' یا نیکي، د ټولو څېزو د سرچینې په توګه ولاړه ده. دا له ځانه څخه زېږول کېږي، لکه څنګه چې د خپل وجود، عقل، ''نوس'' انعکاس څخه، چې پکښې د نظرونو لامحدود ذخیره شامله ده. <ref name="seyffert484" /> د نړۍ روح ، د ''نوس'' کاپي، د هغې لخوا رامینځته کیږي او پکښې شته ده، لکه څنګه چې ''نوس'' په 'یو' کښې دی، او، د مادې په ځان کښې د غیر موجودیت په اړه خبر ورکولو سره، هغه بدنونه جوړوي چې شتون یې په نړۍ روح کښې شته دی. <ref name="seyffert484" /> له همدې امله طبیعت یو بشپړ دی، د ژوند او روح سره بډای دی. روح، چې د مادې سره تړلی دی، د بدن له بند څخه د تیښتې او خپل اصلي سرچینې ته د بیرته راستنیدو هیله لري. <ref name="seyffert484" /> د لوښې او فلسفې په فکر کښې دا ځواک لري چې ځان د پاس له عقله د مستۍ حالت ته پورته کړي، چېرې چې په ځیر هغه ښه،‌ لومړني وجود ته کتلی شي او ځان ورته نږدې کړي،‌ په کوم چې هوښ نه پوهېږي. <ref name="seyffert484" /> د ښه، یا [[نوې اپلاتوني فلسفه|یو]] سره د دې یووالي ترلاسه کول د انسانانو ریښتینی دنده ده. <ref name="seyffert484" /> د پلوتینوس شاګرد، پورفوريوس ، او ورپسې یې امبلیخوس ، دا جوړښت د [[مسيحيت|عیسویت]] سره په شعوري مخالفت کښې رامینځته کړ - که څه هم ډیری اغیزمن لومړني عیسوي لیکوالانو د توحیدي الهیات په خپلو مفکورو کښې له دې څخه الهام اخیستی و. د اپلاتون ښوونځی په دې دوره کښې بیا تاسیس شو؛ د هغې ترټولو مشهور مشر [[پروکلوس]] (مړ 485) و، چې د افلاطون د لیکنو یو مشهور مبصر و. دغه ښوونځی تر هغه وخته پورې دوام وکړ تر څو چې د روم امپراتور یوستیتیانوس په 529 کښې وتړ. === د منځنیو پیړیو فلسفه === ==== عیسویت او اپلاتون ==== نوې اپلاتونپالنه د [[د سکندریې کلیمینټ|کلېمس الکساندریاني]] او اوریجن ، او د کاپاډوسین د پلرونو له لارې په [[مسيحيت|عیسویت]] باندې یو څه اغیزه درلوده. ولي [[د هیپو آګوستین|اګسټین]] د اپلاتونپالنې څخه هم خورا اغیزمن و، کوم چې هغه د ماریوس ویکتورینوس د پورفیري او/یا [[پلوتين|پلوتینوس]] د کارونو د لاتیني ژباړو له لارې ورسره مخامخ شو. <ref name="Oxford" /> په [[منځنۍ پېړۍ|منځنۍ دورې]] کې اپلاتونپالنه واکمنه ګڼل کېدله. اپلاتونپالنه هم په ختیځ او لویدیځ دواړو [[تصوف (عام)|تصوفونو]] اغیزه وکړه. <ref name="Oxford" /> په عین حال کښې، اپلاتونپالنه په مختلفو فیلسوفانو اغیزه وکړه لکه د چارټرس په ښوونځي کښې. <ref name="Oxford" /> پداسې حال کښې چې [[ارستو|ارسطو]] په دیارلسمه پیړۍ کښې تر [[اپلاتون|افلاطون]] ډیر اغیزمن شو، [[ټوماس آکوینس|د ولي توماس اکیناس]] فلسفه لاهم په ځینو برخو کښې په بنسټیز ډول اپلاتونۍ وه. <ref name="Oxford" /> === عصرۍ فلسفه === ==== د بیازېږون دوره ==== د [[د رېسانس دورې اپلاتوني فلسفه|بیازېږون په دوره کښې]] د اپلاتونپالنې په فکر کښې هم نوی شوق پیدا شو، په شمول خپله د اپلاطون په اړه نوره هم. د مارسیلو فیچینو د [[فلورېنس اپلاتوني ښوونځی|فلورنڅ ښوونځي]] د افلاطون د ښوونځي د بیازېږولو هڅه وه. په غړو کښې جیواني پیکو دیلا میراندولا شامل وو. په ۱۶مه، ۱۷مه او ۱۹مه پیړۍ کښې [[انګلستان|په انګلستان کښې]] ، د اپلاطون نظریاتو ډیری پر مذهبي مفکرینو اغیزه درلوده، په شمول [[د کېمبريج اپلاتوني ښوونځی|د کیمبرج افلاطون پوهاندانو]] . په هرصورت، په براعظم [[اروپا]] کښې ارتودوکس پروټیسټانټیزم طبیعي عقل نه مني او ډیری وختونه د اپلاتونپالنې انتقاد کوي. <ref name="Oxford" /> په لومړني عصري اروپا کښې د افلاطون په استقبال کښې یوه مسله دا وه چې څنګه د هغه د بدن د همجنسي عناصرو سره معامله وشي. ''عسوی پلاتونپالنه'' یوه اصطلاح ده چې د افلاطون په نظر دوه ګونیتوب ته اشاره کوي، کوم چې روح ښه ګڼي مګر [[ماده]] بد ګڼي، <ref name="Christoplatonism">{{Cite web|last=Robin Russell|title=Heavenly minded: It's time to get our eschatology right, say scholars, authors|url=http://www.umportal.org/article.asp?id=5101|quote=Greek philosophers—who believed that spirit is good but matter is evil—also influenced the church, says [[Randy Alcorn]], author of Heaven (Tyndale, 2004). He coined the term "Christoplatonism" to describe that kind of dualism, which directly contradicts God's biblical record calling everything he created "good."|publisher=UM Portal|date=6 April 2009|accessdate=10 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722154244/http://www.umportal.org/article.asp?id=5101|archivedate=22 July 2011}}</ref> چې په ځینو عیسوي کلیساګانو یې اغیزه درلوده، که څه هم د انجیل تعلیم په مستقیم ډول د دې فلسفې سره مخالفت کوي او له همدې امله نن ورځ د عیسوي کلیسا کښې د ډیری ښوونکو لخوا دوامداره نیوکې ترلاسه کوي. د [[میتودیزم|میتودیسټ کلیسا]] په وینا، ''عسوی پلاتونپالنه'' په مستقیم ډول "د انجیل د هغه عقیدې سره مخالفت کوي چې خدای هر هغه څه چې [[د لرغوني انجيل د پيدايښت کيسه|رامینځته کړی دی]] ښه بولي." <ref name="Christoplatonism" /> === معاصر فلسفه === ==== عصرۍ پلاتونپالنه ==== د تاریخي پلاتونپالنې سربیره چې د افلاطون او پلوتینوس په څیر مفکرینو څخه سرچینه اخلي، موږ په عصري معنی کښې د تجریدي شیانو الواک سره هم مخامخ کیږو.<blockquote>پلاتونپالنه هغه نظر ده چې د تجریدي شیانو په څیر شیان شتون لري - چیرې چې یو تجریدي شی هغه شی دی چې په فضا یا وخت کښې شتون نلري او له همدې امله په بشپړ ډول غیر فزیکي او غیر ذهني دی. پدې معنی کې پلاتونپالنه یو معاصر نظر ده. </blockquote> [[دوتنه:Young_frege.jpg|بټنوک|ډیری معاصر افلاطون پوهان خپل نظرونه د [[ګوتلوب فريج|ګوټلوب فریج]] نظرونو ته تعقیبوي.]] دا '''عصري''' پلاتونپالنه په بېلابېلو توګو د ډیرو فیلسوفانو لخوا تایید شوې ده، لکه برنارډ بولزانو ، چې د انټي ارواپوهنې لپاره استدلال کوي. د افلاطون اثار د شلمې پیړۍ د فیلسوفانو لکه [[الفرېډ نورث وایټ‌هېډ|الفریډ نارت وایټ هیډ]] او د هغه د پروسې فلسفې لپاره په قاطع ډول اغیزمن شوي دي؛ او د نیکولای هارټمن د انتقادي ریالیزم او رښپوهنې لپاره. ===== په څېړېزه توګه ===== په معاصر فلسفه کښې، ډیری افلاطون پوهان خپل نظرونه [[ګوتلوب فريج|د ګوټلوب فریګ]] اغیزمنې مقالې " فکر " ته رسوي، کوم چې د وړاندیزونو په اړه د پلاتونپالنې لپاره استدلال کوي، او د هغه اغیزمن کتاب، ''د ریاضي بنسټونه'' ، کوم چې د شمیرو په اړه د پلاتونپالنې لپاره استدلال کوي او د منطقي پروژې یو اساسي متن دی. معاصر [[شننيزه فلسفه|تحلیلي فیلسوفان]] چې په [[مېتافزیک|رښپوهنه]] کښې یې د پلاتونپالنې ملاتړ کړی عبارت دي له [[برټرانډ راسل|برټرینډ رسل]] ، <ref name="SEP-P" /> الونزو چرچ ، <ref name="SEP-P" /> کرټ ګوډیل ، <ref name="SEP-P" /> [[ویلارډ ون اورمن کواین|WVO کوین]] ، <ref name="SEP-P" /> ډیویډ کپلان ، <ref name="SEP-P" /> ساول کریپک ، <ref name="SEP-P" /> اډوارډ زالټا او پیټر وان انواګین . [[ايريس مارداک|ایریس مرډوک]] په خپل 1970 کتاب ''"د ښه حاکمیت"'' کښې په [[اخلاق|اخلاقي فلسفه]] کښې د پلاتونپالنې ملاتړ وکړ. د معاصر پلاتونپالنې په وړاندې د پاول بیناسرف د علم پیژندنې ننګونه د هغې ترټولو اغیزمنه نیوکه ثابته کړې ده. 2atf2vaxn8q1w8tpgf0ybede5rx3umy 363473 363469 2026-04-27T02:09:10Z Nmardin 36012 له "[[:en:Special:Redirect/revision/1332018477|Platonism]]" مخه د "History" برخې په ژباړلو سره رامنځته شوی 363473 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Head_Platon_Glyptothek_Munich_548.jpg|بټنوک|د [[اپلاتون|افلاطون]] څېره، رومي کاپي. اصلي بت د فیلسوف له مړینې وروسته (۳۴۸/۳۴۷ ق م) په [[اپلاتوني ښوونځی|ښوونځي]] کښې نندارې ته وړاندې شو.]] == تاريخ == [[دوتنه:Platón.JPG|بټنوک|افلاطون خپل اثر ''تیمایوس'' په لاس کې نیولی دی، د [[واتیکان]] فریسکو څخه تفصیل د اتنز ښوونځی]] د اپلاتونوالې بنیادۍ انګېزه [[د بڼو تيوري|د بڼو الواک]] دی. یوازینی ریښتینی وجود د بڼو، ابدي، نه بدلیدونکي، کامل ډولونو پر بنسټ ولاړ دی. چې د اخلاقي او مسؤل احساس ځانګړي شیان یې نیمګړي کاپي دي. د حواس زیاتره برخه، چې په دوامداره بدلون کې ښکیل دي، له دې امله د ټولو ریښتیني شتون څخه راغلي دي. د شکلونو شمیر د نړیوال مفکورو شمیر لخوا تعریف شوی دي چې د احساس ځانګړي شیانو څخه اخیستل کیدی شي. <ref name="seyffert481" /> لاندې اقتباس ممکن د افلاطون د منځنۍ دورې رښپوهنې (میتافیزیکا) او پوهنپوهنې (ایپیستیمولوژي) استازیتوب وکړي:<blockquote>[سقراط:] "څرنګه چې ښکلی د بد رنګو مخالف دی، دوی دوه دي." [ګلاکون:] "البته." "او څرنګه چې دوی دوه دي، هر یو، په ځان یو دی؟" "زه دا هم منم." "او همداراز د عادل او ظالم، ښه او بد، او ټولو بڼو په اړه دغه رنګه دی. هر یو په ځان کښې پخپله یو دی، مګر ځکه چې دوی په هر ځای کښې د عملونو، تنونو او یو بل سره په ملګرتیا کښې څرګندیږي، هر یو یې ډیری ښکاري." "سمه ده." "نو، زه دا توپیر راڅرګند کوم: په یوه خوا کښې هغه کسان دي چې تاسو یې اوس د لیدونو مینه وال، د هنر مینه وال او عملي خلک بولئ؛ په بله خوا کښې هغه کسان دي چې موږ یې اوس بحث کوو او یوازې فیلسوفان بلل کېدی شي." "څنګه ښوئ؟" "د نندارو او غږونو مینه والو ښکلي غږونه، رنګونه، شکلونه او همدارنګه نور شیان، چې له دوی څخه جوړ شوي دي، خوښ دي. مګر د دوی فکر او چرت د ښکلا د څرنګوالي د لیدلو او منلو توان نلري." "بې شکه" "حتی، ډېر لږ خلک شته چې به ځان ښکلا ته ورسوي او په خپله یې ریښتیا وویني. ایا همداسې نه دی؟" "یقینا." "او که داسې یو څوک وي چې په ښکلي څیزونو کښې باور لري، مګر په ښکلا باور نلري او د هغه چا پیروي نشي کولی چې هغه یې هغې پوهې ته لارښوونه وکړي؟ ایا تاسو فکر نه کوئ چې هغه د ویښ حالت پرځای په خوب کښې اوسي؟ ایا دا خوب نه دی: که ویده وي که ویښ، فکر کول چې یو انځور یو انځور ندی بلکې هغه څېز دی چې پکښې ښکاره دی؟" "زه یقینا فکر کوم چې دغه څوک خوب ویني." "خو هغه څوک چې په ښکلا باور لري، او کولی شي چې دغه ښکلا او هغه څېزونه چې پکښې برخه اخلي او ښکلي دي، دواړه وویني او فکر ونکړي چې ګډونوال خپله دغه ښکلا دی یا دغه ښکلا خپله هغه ګډونوال ده - ایا هغه په خوب کې اوسېږی که ویښ دی؟" "هغه ډېر ویښ دی." ( دولت،‌ پینځم کتاب، ۴۷۵e-۴۷۶d، ژباړه GMA ګروب)</blockquote>د ''[[اپلاتون او دولت|دولت]]'' په شپږم کتاب کښې، تر ټولو لوړ شکل، د نیکۍ د شکل په توګه پیژندل کېږي، چې د نورو ټولو [[مفکوره یا نظر|نظرونو او انګېزو]] لامل دی، او هغه څه دی چې د نورو ټولو بڼو شتون او پوهه باندې اړ دي. د حس له تاثیراتو څخه ترلاسه شوي پوهنې هیڅکله موږ ته د ریښتیني وجود پوهه راکولی نشي، یعنې د بڼو یا اشکالو پوهه. دا یوازې د روح د فعالیت له لارې په ځان کښې ترلاسه کیدی شي، د حس له ستونزو او ګډوډیو پرته؛ دا د [[دلیل|عقل]] د تمرین له لارې. <ref name="seyffert481" /> [[ډيالېکتيک (مناظره)|دیالیکتیک]] ، په دغه چار کښې د وسیلې په توګه، موږ د بڼو پوهې ته لارښوونه کوي، او په پای کښې د نیکۍ لوړې بڼې ته، د علومو لومړنی دی. <ref name="seyffert481" /> وروسته [[نوې اپلاتوني فلسفه|نوی اپلاتونپالنه]] ، چې [[پلوتين|پلوتینوس]] پیل کړې ده، د ''دولت'' د نیکۍ مفهوم د ''پارمینېدس'' (137c-142a) د لومړۍ فرضیې د ماوراء ، مطلق یو <ref name="Brenk 2016">{{کتابي سرچينه |last=Brenk |first=Frederick |title="Theism" and Related Categories in the Study of Ancient Religions |date=January 2016 |publisher=[[Society for Classical Studies]] ([[University of Pennsylvania]]) |series=SCS/AIA Annual Meeting |volume=75 |location=[[Philadelphia]] |chapter=Pagan Monotheism and Pagan Cult |quote=Historical authors generally refer to “the divine” (''to theion'') or “the supernatural” (''to daimonion'') rather than simply “God.” [...] The [[Stoicism|Stoics]], believed in a God identifiable with the ''[[logos]]'' or ''hegemonikon'' (reason or leading principle) of the universe and downgraded the [[Ancient Greek religion|traditional gods]], who even disappear during the conflagration (''[[ekpyrosis]]''). Yet, the Stoics apparently did not practice a cult to this God. [[Middle Platonism|Middle]] and [[Neoplatonism|Later Platonists]], who spoke of a supreme God, in philosophical discourse, generally speak of this God, not the gods, as responsible for the creation and providence of the universe. They, too, however, do not seem to have directly practiced a religious cult to their God. |access-date=14 October 2020 |chapter-url=https://classicalstudies.org/annual-meeting/147/abstract/pagan-monotheism-and-pagan-cult |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506035740/https://classicalstudies.org/annual-meeting/147/abstract/pagan-monotheism-and-pagan-cult |archive-date=6 May 2017 |url-status=live |issue=4}}</ref> سره تړله. د اپلاتون [[اخلاق]] د نیکۍ په بڼه ولاړ دی. ښه لوښه (فضیلت) [[پوهه]] ده، د نیکۍ د ټولو لوړو بڼې پیژندنه. او، ځکه چې په دې [[ادراک (پوهېدنه)|پېژندنه]] کښې، د روح درې برخې، چې هوښ، روح او اشتها دي، ټول خپله برخه اخلي، موږ درې لوښې ترلاسه کوو: حکمت، زړورتیا، او اعتدال. <ref name="seyffert481" /> هغه اړیکه چې نورې لوښې سره یوځای کوي د عدالت لوښه ده، چې له مخې یې د روح هره برخه د خپل مناسب فعالیت ترسره کولو پورې محدوده ده. <ref name="seyffert481" /> اپلاتونپالنه په [[لوېديځه فلسفه|لویدیځ فکر]] ژوره اغیزه درلوده. د ''تیمایوس'' اپلاتونپالنه په ډیری تفسیرونو کې، لکه [[د ارسطو فسلفه|ارسطوپالنه]] ، یو [[ابد|ابدي]] [[کاينات|کاینات]] وړاندې کوي، د [[يهوديت|یهودي دود]] په وړاندې چې کاینات په تاریخي وخت کې رامینځته شو. د ارسطوپالنې برعکس، اپلاتونپالنه اند د مادې څخه مخکښې بیانوي او وګړی د روح سره برابروي. ډیری پلاتونېزې مفکورې په عیسویت کښې دایمي ځای خوندي کړ. د پلاتون د فلسفې په زړه کښې د روح الواک دی. فرانسس کارنفورد د اپلاتونپالنې دوه ګونی ستنې د شکلونو الواک په توګه تشریح کوي، له یوې خوا، او له بلې خوا، د روح د تل پاتې کیدو عقیده. <ref>{{کتابي سرچينه |last=Cornford |first=Francis |title=The Republic of Plato |publisher=Oxford University Press |year=1941 |location=Oxford |page=xxv |language=En}}</ref> === لرغونۍ فلسفه === ==== د اپلاتونپالو ښوونځی ==== [[دوتنه:Athens_Plato_Academy_Archaeological_Site_3.jpg|بټنوک|په اتن کښې د اپلاتون د ښوونځي ځای]] اپلاتونپالنه په اصل کښې [[اپلاتون|د افلاطون په ښکالوګانو]] کښې څرګندېده، په کوم کښې چې د [[سوکرات|سقراط]] شخصیت د ځینو عقایدو د تشریح لپاره کارول کیده، چې ښایې د تاریخی سقراط د افکارو سره همغږی ؤ. اپلاتون خپل لولانې په اپلاتوني ښوونځي کښې ورکوله، چې له اتن څخه د باندې په یوه سیمه کښې د یوه مقدس باغ سره شته ؤ. دغه ښوونځی د اپلاتون له مړینې وروسته ډیر وخت دوام وکړ. درې دورې وې: زوړ، منځنی او نوی ښوونځی. د زاړه ښوونځي بنیادي شخصیتونه [[اسپيوسيپوس|سپیوسیپوس]] (د اپلانون وراره) وو، چې د ښوونځي مشر شو (تر 339 ق م پورې)، او [[زانوکراتس|ځینوکراتس]] (تر 313 ق م پورې). دواړو هڅه وکړه چې [[عدد|د شمیر]] په اړه [[فيثاغورثيت|د پیثاګوريز]] اټکلونه د اپلاطون د بڼو د الواک سره یوځای کړي. ==== د اړنګ (شک) ښوونځی ==== شاوخوا ۲۶۶ قبل مسیح کښې، [[ارسېسيلوس|ارکیسیلاوس]] د ښوونځي مشر شو. دا پړاو، چې د [[اپلاتوني ښوونځی|منځني ښوونځي]] په نوم پیژندل کیږي، په کلکه [[فلسفي شکاکیت|د فلسفي شکونو]] ټینګار وکړ. دغه ښوونځی په دې پېژندل کېږي چې په رواقیت یې ډېر نیوکې کړې دي او د حقیقت او د حقیقت پر پوهنه باندې ادعا. [[اپلاتوني ښوونځی|نوی ښوونځی]] په ۱۵۵ قبل مسیح کښې [[کارنياډېس|د کارنیادس]] سره پیل شو، چې [[ارسېسيلوس|د ارکیسیلاوس]] پسې څلورم مشر و. دا لاهم په لویه کچه په افکارو کښې شکمن ‌ؤ، د مطلق حقیقت د پوهیدو امکان یې نه منل ؛ [[ارسېسيلوس|ارکیسیلاوس]] او [[کارنياډېس|کارنیادس]] دواړو استدلال وکړ چې دوی د [[اپلاتون|افلاطون]] ریښتینی اصول ساتي. ==== منځنۍ اپلاتونپالنه ==== ==== نوې اپلاتونپالنه ==== [[دوتنه:Sandro_Botticelli_050.jpg|بټنوک|لپلاتونپلانې په ډیرو د لویدیځ کلیساګانو اثر درلود، په شمول [[د هیپو آګوستین|اګوستین هیپووال]].]] په دریمه پیړۍ کښې، [[پلوتين|پلوتینوس]] د افلاطون چوکاټ بیا جوړ کړ، او [[نوې اپلاتوني فلسفه|نوې اپلاتونپالنه]] جوړه کړه، په کوم کښې منځنۍ اپلاتونپالنه [[تصوف (عام)|د تصوف]] سره یوځای شوه. د وجود په سر کښې [[نوې اپلاتوني فلسفه|'یو]]' یا نیکي، د ټولو څېزو د سرچینې په توګه ولاړه ده. دا له ځانه څخه زېږول کېږي، لکه څنګه چې د خپل وجود، عقل، ''نوس'' انعکاس څخه، چې پکښې د نظرونو لامحدود ذخیره شامله ده. <ref name="seyffert484" /> د نړۍ روح ، د ''نوس'' کاپي، د هغې لخوا رامینځته کیږي او پکښې شته ده، لکه څنګه چې ''نوس'' په 'یو' کښې دی، او، د مادې په ځان کښې د غیر موجودیت په اړه خبر ورکولو سره، هغه بدنونه جوړوي چې شتون یې په نړۍ روح کښې شته دی. <ref name="seyffert484" /> له همدې امله طبیعت یو بشپړ دی، د ژوند او روح سره بډای دی. روح، چې د مادې سره تړلی دی، د بدن له بند څخه د تیښتې او خپل اصلي سرچینې ته د بیرته راستنیدو هیله لري. <ref name="seyffert484" /> د لوښې او فلسفې په فکر کښې دا ځواک لري چې ځان د پاس له عقله د مستۍ حالت ته پورته کړي، چېرې چې په ځیر هغه ښه،‌ لومړني وجود ته کتلی شي او ځان ورته نږدې کړي،‌ په کوم چې هوښ نه پوهېږي. <ref name="seyffert484" /> د ښه، یا [[نوې اپلاتوني فلسفه|یو]] سره د دې یووالي ترلاسه کول د انسانانو ریښتینی دنده ده. <ref name="seyffert484" /> د پلوتینوس شاګرد، پورفوريوس ، او ورپسې یې امبلیخوس ، دا جوړښت د [[مسيحيت|عیسویت]] سره په شعوري مخالفت کښې رامینځته کړ - که څه هم ډیری اغیزمن لومړني عیسوي لیکوالانو د توحیدي الهیات په خپلو مفکورو کښې له دې څخه الهام اخیستی و. د اپلاتون ښوونځی په دې دوره کښې بیا تاسیس شو؛ د هغې ترټولو مشهور مشر [[پروکلوس]] (مړ 485) و، چې د افلاطون د لیکنو یو مشهور مبصر و. دغه ښوونځی تر هغه وخته پورې دوام وکړ تر څو چې د روم امپراتور یوستیتیانوس په 529 کښې وتړ. === د منځنیو پیړیو فلسفه === ==== عیسویت او اپلاتون ==== نوې اپلاتونپالنه د [[د سکندریې کلیمینټ|کلېمس الکساندریاني]] او اوریجن ، او د کاپاډوسین د پلرونو له لارې په [[مسيحيت|عیسویت]] باندې یو څه اغیزه درلوده. ولي [[د هیپو آګوستین|اګسټین]] د اپلاتونپالنې څخه هم خورا اغیزمن و، کوم چې هغه د ماریوس ویکتورینوس د پورفیري او/یا [[پلوتين|پلوتینوس]] د کارونو د لاتیني ژباړو له لارې ورسره مخامخ شو. <ref name="Oxford" /> په [[منځنۍ پېړۍ|منځنۍ دورې]] کې اپلاتونپالنه واکمنه ګڼل کېدله. اپلاتونپالنه هم په ختیځ او لویدیځ دواړو [[تصوف (عام)|تصوفونو]] اغیزه وکړه. <ref name="Oxford" /> په عین حال کښې، اپلاتونپالنه په مختلفو فیلسوفانو اغیزه وکړه لکه د چارټرس په ښوونځي کښې. <ref name="Oxford" /> پداسې حال کښې چې [[ارستو|ارسطو]] په دیارلسمه پیړۍ کښې تر [[اپلاتون|افلاطون]] ډیر اغیزمن شو، [[ټوماس آکوینس|د ولي توماس اکیناس]] فلسفه لاهم په ځینو برخو کښې په بنسټیز ډول اپلاتونۍ وه. <ref name="Oxford" /> === عصرۍ فلسفه === ==== د بیازېږون دوره ==== د [[د رېسانس دورې اپلاتوني فلسفه|بیازېږون په دوره کښې]] د اپلاتونپالنې په فکر کښې هم نوی شوق پیدا شو، په شمول خپله د اپلاطون په اړه نوره هم. د مارسیلو فیچینو د [[فلورېنس اپلاتوني ښوونځی|فلورنڅ ښوونځي]] د افلاطون د ښوونځي د بیازېږولو هڅه وه. په غړو کښې جیواني پیکو دیلا میراندولا شامل وو. په ۱۶مه، ۱۷مه او ۱۹مه پیړۍ کښې [[انګلستان|په انګلستان کښې]] ، د اپلاطون نظریاتو ډیری پر مذهبي مفکرینو اغیزه درلوده، په شمول [[د کېمبريج اپلاتوني ښوونځی|د کیمبرج افلاطون پوهاندانو]] . په هرصورت، په براعظم [[اروپا]] کښې ارتودوکس پروټیسټانټیزم طبیعي عقل نه مني او ډیری وختونه د اپلاتونپالنې انتقاد کوي. <ref name="Oxford" /> په لومړني عصري اروپا کښې د افلاطون په استقبال کښې یوه مسله دا وه چې څنګه د هغه د بدن د همجنسي عناصرو سره معامله وشي. ''عسوی پلاتونپالنه'' یوه اصطلاح ده چې د افلاطون په نظر دوه ګونیتوب ته اشاره کوي، کوم چې روح ښه ګڼي مګر [[ماده]] بد ګڼي، <ref name="Christoplatonism">{{Cite web|last=Robin Russell|title=Heavenly minded: It's time to get our eschatology right, say scholars, authors|url=http://www.umportal.org/article.asp?id=5101|quote=Greek philosophers—who believed that spirit is good but matter is evil—also influenced the church, says [[Randy Alcorn]], author of Heaven (Tyndale, 2004). He coined the term "Christoplatonism" to describe that kind of dualism, which directly contradicts God's biblical record calling everything he created "good."|publisher=UM Portal|date=6 April 2009|accessdate=10 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722154244/http://www.umportal.org/article.asp?id=5101|archivedate=22 July 2011}}</ref> چې په ځینو عیسوي کلیساګانو یې اغیزه درلوده، که څه هم د انجیل تعلیم په مستقیم ډول د دې فلسفې سره مخالفت کوي او له همدې امله نن ورځ د عیسوي کلیسا کښې د ډیری ښوونکو لخوا دوامداره نیوکې ترلاسه کوي. د [[میتودیزم|میتودیسټ کلیسا]] په وینا، ''عسوی پلاتونپالنه'' په مستقیم ډول "د انجیل د هغه عقیدې سره مخالفت کوي چې خدای هر هغه څه چې [[د لرغوني انجيل د پيدايښت کيسه|رامینځته کړی دی]] ښه بولي." <ref name="Christoplatonism" /> === معاصر فلسفه === ==== عصرۍ پلاتونپالنه ==== د تاریخي پلاتونپالنې سربیره چې د افلاطون او پلوتینوس په څیر مفکرینو څخه سرچینه اخلي، موږ په عصري معنی کښې د تجریدي شیانو الواک سره هم مخامخ کیږو.<blockquote>پلاتونپالنه هغه نظر ده چې د تجریدي شیانو په څیر شیان شتون لري - چیرې چې یو تجریدي شی هغه شی دی چې په فضا یا وخت کښې شتون نلري او له همدې امله په بشپړ ډول غیر فزیکي او غیر ذهني دی. پدې معنی کې پلاتونپالنه یو معاصر نظر ده. </blockquote> [[دوتنه:Young_frege.jpg|بټنوک|ډیری معاصر افلاطون پوهان خپل نظرونه د [[ګوتلوب فريج|ګوټلوب فریج]] نظرونو ته تعقیبوي.]] دا '''عصري''' پلاتونپالنه په بېلابېلو توګو د ډیرو فیلسوفانو لخوا تایید شوې ده، لکه برنارډ بولزانو ، چې د انټي ارواپوهنې لپاره استدلال کوي. د افلاطون اثار د شلمې پیړۍ د فیلسوفانو لکه [[الفرېډ نورث وایټ‌هېډ|الفریډ نارت وایټ هیډ]] او د هغه د پروسې فلسفې لپاره په قاطع ډول اغیزمن شوي دي؛ او د نیکولای هارټمن د انتقادي ریالیزم او رښپوهنې لپاره. ===== په څېړېزه توګه ===== په معاصر فلسفه کښې، ډیری افلاطون پوهان خپل نظرونه [[ګوتلوب فريج|د ګوټلوب فریګ]] اغیزمنې مقالې " فکر " ته رسوي، کوم چې د وړاندیزونو په اړه د پلاتونپالنې لپاره استدلال کوي، او د هغه اغیزمن کتاب، ''د ریاضي بنسټونه'' ، کوم چې د شمیرو په اړه د پلاتونپالنې لپاره استدلال کوي او د منطقي پروژې یو اساسي متن دی. معاصر [[شننيزه فلسفه|تحلیلي فیلسوفان]] چې په [[مېتافزیک|رښپوهنه]] کښې یې د پلاتونپالنې ملاتړ کړی عبارت دي له [[برټرانډ راسل|برټرینډ رسل]] ، <ref name="SEP-P" /> الونزو چرچ ، <ref name="SEP-P" /> کرټ ګوډیل ، <ref name="SEP-P" /> [[ویلارډ ون اورمن کواین|WVO کوین]] ، <ref name="SEP-P" /> ډیویډ کپلان ، <ref name="SEP-P" /> ساول کریپک ، <ref name="SEP-P" /> اډوارډ زالټا او پیټر وان انواګین . [[ايريس مارداک|ایریس مرډوک]] په خپل 1970 کتاب ''"د ښه حاکمیت"'' کښې په [[اخلاق|اخلاقي فلسفه]] کښې د پلاتونپالنې ملاتړ وکړ. د معاصر پلاتونپالنې په وړاندې د پاول بیناسرف د علم پیژندنې ننګونه د هغې ترټولو اغیزمنه نیوکه ثابته کړې ده. == تاريخ == [[دوتنه:Platón.JPG|بټنوک|افلاطون خپل اثر ''تیمایوس'' په لاس کې نیولی دی، د [[واتیکان]] فریسکو څخه تفصیل د اتنز ښوونځی]] د اپلاتونوالې بنیادۍ انګېزه [[د بڼو تيوري|د بڼو الواک]] دی. یوازینی ریښتینی وجود د بڼو، ابدي، نه بدلیدونکي، کامل ډولونو پر بنسټ ولاړ دی. چې د اخلاقي او مسؤل احساس ځانګړي شیان یې نیمګړي کاپي دي. د حواس زیاتره برخه، چې په دوامداره بدلون کې ښکیل دي، له دې امله د ټولو ریښتیني شتون څخه راغلي دي. د شکلونو شمیر د نړیوال مفکورو شمیر لخوا تعریف شوی دي چې د احساس ځانګړي شیانو څخه اخیستل کیدی شي. <ref name="seyffert481" /> لاندې اقتباس ممکن د افلاطون د منځنۍ دورې رښپوهنې (میتافیزیکا) او پوهنپوهنې (ایپیستیمولوژي) استازیتوب وکړي:<blockquote>[سقراط:] "څرنګه چې ښکلی د بد رنګو مخالف دی، دوی دوه دي." [ګلاکون:] "البته." "او څرنګه چې دوی دوه دي، هر یو، په ځان یو دی؟" "زه دا هم منم." "او همداراز د عادل او ظالم، ښه او بد، او ټولو بڼو په اړه دغه رنګه دی. هر یو په ځان کښې پخپله یو دی، مګر ځکه چې دوی په هر ځای کښې د عملونو، تنونو او یو بل سره په ملګرتیا کښې څرګندیږي، هر یو یې ډیری ښکاري." "سمه ده." "نو، زه دا توپیر راڅرګند کوم: په یوه خوا کښې هغه کسان دي چې تاسو یې اوس د لیدونو مینه وال، د هنر مینه وال او عملي خلک بولئ؛ په بله خوا کښې هغه کسان دي چې موږ یې اوس بحث کوو او یوازې فیلسوفان بلل کېدی شي." "څنګه ښوئ؟" "د نندارو او غږونو مینه والو ښکلي غږونه، رنګونه، شکلونه او همدارنګه نور شیان، چې له دوی څخه جوړ شوي دي، خوښ دي. مګر د دوی فکر او چرت د ښکلا د څرنګوالي د لیدلو او منلو توان نلري." "بې شکه" "حتی، ډېر لږ خلک شته چې به ځان ښکلا ته ورسوي او په خپله یې ریښتیا وویني. ایا همداسې نه دی؟" "یقینا." "او که داسې یو څوک وي چې په ښکلي څیزونو کښې باور لري، مګر په ښکلا باور نلري او د هغه چا پیروي نشي کولی چې هغه یې هغې پوهې ته لارښوونه وکړي؟ ایا تاسو فکر نه کوئ چې هغه د ویښ حالت پرځای په خوب کښې اوسي؟ ایا دا خوب نه دی: که ویده وي که ویښ، فکر کول چې یو انځور یو انځور ندی بلکې هغه څېز دی چې پکښې ښکاره دی؟" "زه یقینا فکر کوم چې دغه څوک خوب ویني." "خو هغه څوک چې په ښکلا باور لري، او کولی شي چې دغه ښکلا او هغه څېزونه چې پکښې برخه اخلي او ښکلي دي، دواړه وویني او فکر ونکړي چې ګډونوال خپله دغه ښکلا دی یا دغه ښکلا خپله هغه ګډونوال ده - ایا هغه په خوب کې اوسېږی که ویښ دی؟" "هغه ډېر ویښ دی." ( دولت،‌ پینځم کتاب، ۴۷۵e-۴۷۶d، ژباړه GMA ګروب)</blockquote>د ''[[اپلاتون او دولت|دولت]]'' په شپږم کتاب کښې، تر ټولو لوړ شکل، د نیکۍ د شکل په توګه پیژندل کېږي، چې د نورو ټولو [[مفکوره یا نظر|نظرونو او انګېزو]] لامل دی، او هغه څه دی چې د نورو ټولو بڼو شتون او پوهه باندې اړ دي. د حس له تاثیراتو څخه ترلاسه شوي پوهنې هیڅکله موږ ته د ریښتیني وجود پوهه راکولی نشي، یعنې د بڼو یا اشکالو پوهه. دا یوازې د روح د فعالیت له لارې په ځان کښې ترلاسه کیدی شي، د حس له ستونزو او ګډوډیو پرته؛ دا د [[دلیل|عقل]] د تمرین له لارې. <ref name="seyffert481" /> [[ډيالېکتيک (مناظره)|دیالیکتیک]] ، په دغه چار کښې د وسیلې په توګه، موږ د بڼو پوهې ته لارښوونه کوي، او په پای کښې د نیکۍ لوړې بڼې ته، د علومو لومړنی دی. <ref name="seyffert481" /> وروسته [[نوې اپلاتوني فلسفه|نوی اپلاتونپالنه]] ، چې [[پلوتين|پلوتینوس]] پیل کړې ده، د ''دولت'' د نیکۍ مفهوم د ''پارمینېدس'' (137c-142a) د لومړۍ فرضیې د ماوراء ، مطلق یو <ref name="Brenk 2016">{{کتابي سرچينه |last=Brenk |first=Frederick |title="Theism" and Related Categories in the Study of Ancient Religions |date=January 2016 |publisher=[[Society for Classical Studies]] ([[University of Pennsylvania]]) |series=SCS/AIA Annual Meeting |volume=75 |location=[[Philadelphia]] |chapter=Pagan Monotheism and Pagan Cult |quote=Historical authors generally refer to “the divine” (''to theion'') or “the supernatural” (''to daimonion'') rather than simply “God.” [...] The [[Stoicism|Stoics]], believed in a God identifiable with the ''[[logos]]'' or ''hegemonikon'' (reason or leading principle) of the universe and downgraded the [[Ancient Greek religion|traditional gods]], who even disappear during the conflagration (''[[ekpyrosis]]''). Yet, the Stoics apparently did not practice a cult to this God. [[Middle Platonism|Middle]] and [[Neoplatonism|Later Platonists]], who spoke of a supreme God, in philosophical discourse, generally speak of this God, not the gods, as responsible for the creation and providence of the universe. They, too, however, do not seem to have directly practiced a religious cult to their God. |access-date=14 October 2020 |chapter-url=https://classicalstudies.org/annual-meeting/147/abstract/pagan-monotheism-and-pagan-cult |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506035740/https://classicalstudies.org/annual-meeting/147/abstract/pagan-monotheism-and-pagan-cult |archive-date=6 May 2017 |url-status=live |issue=4}}</ref> سره تړله. د اپلاتون [[اخلاق]] د نیکۍ په بڼه ولاړ دی. ښه لوښه (فضیلت) [[پوهه]] ده، د نیکۍ د ټولو لوړو بڼې پیژندنه. او، ځکه چې په دې [[ادراک (پوهېدنه)|پېژندنه]] کښې، د روح درې برخې، چې هوښ، روح او اشتها دي، ټول خپله برخه اخلي، موږ درې لوښې ترلاسه کوو: حکمت، زړورتیا، او اعتدال. <ref name="seyffert481" /> هغه اړیکه چې نورې لوښې سره یوځای کوي د عدالت لوښه ده، چې له مخې یې د روح هره برخه د خپل مناسب فعالیت ترسره کولو پورې محدوده ده. <ref name="seyffert481" /> اپلاتونپالنه په [[لوېديځه فلسفه|لویدیځ فکر]] ژوره اغیزه درلوده. د ''تیمایوس'' اپلاتونپالنه په ډیری تفسیرونو کې، لکه [[د ارسطو فسلفه|ارسطوپالنه]] ، یو [[ابد|ابدي]] [[کاينات|کاینات]] وړاندې کوي، د [[يهوديت|یهودي دود]] په وړاندې چې کاینات په تاریخي وخت کې رامینځته شو. د ارسطوپالنې برعکس، اپلاتونپالنه اند د مادې څخه مخکښې بیانوي او وګړی د روح سره برابروي. ډیری پلاتونېزې مفکورې په عیسویت کښې دایمي ځای خوندي کړ. د پلاتون د فلسفې په زړه کښې د روح الواک دی. فرانسس کارنفورد د اپلاتونپالنې دوه ګونی ستنې د شکلونو الواک په توګه تشریح کوي، له یوې خوا، او له بلې خوا، د روح د تل پاتې کیدو عقیده. <ref>{{کتابي سرچينه |last=Cornford |first=Francis |title=The Republic of Plato |publisher=Oxford University Press |year=1941 |location=Oxford |page=xxv |language=En}}</ref> === لرغونۍ فلسفه === ==== د اپلاتونپالو ښوونځی ==== [[دوتنه:Athens_Plato_Academy_Archaeological_Site_3.jpg|بټنوک|په اتن کښې د اپلاتون د ښوونځي ځای]] اپلاتونپالنه په اصل کښې [[اپلاتون|د افلاطون په ښکالوګانو]] کښې څرګندېده، په کوم کښې چې د [[سوکرات|سقراط]] شخصیت د ځینو عقایدو د تشریح لپاره کارول کیده، چې ښایې د تاریخی سقراط د افکارو سره همغږی ؤ. اپلاتون خپل لولانې په اپلاتوني ښوونځي کښې ورکوله، چې له اتن څخه د باندې په یوه سیمه کښې د یوه مقدس باغ سره شته ؤ. دغه ښوونځی د اپلاتون له مړینې وروسته ډیر وخت دوام وکړ. درې دورې وې: زوړ، منځنی او نوی ښوونځی. د زاړه ښوونځي بنیادي شخصیتونه [[اسپيوسيپوس|سپیوسیپوس]] (د اپلانون وراره) وو، چې د ښوونځي مشر شو (تر 339 ق م پورې)، او [[زانوکراتس|ځینوکراتس]] (تر 313 ق م پورې). دواړو هڅه وکړه چې [[عدد|د شمیر]] په اړه [[فيثاغورثيت|د پیثاګوريز]] اټکلونه د اپلاطون د بڼو د الواک سره یوځای کړي. ==== د اړنګ (شک) ښوونځی ==== شاوخوا ۲۶۶ قبل مسیح کښې، [[ارسېسيلوس|ارکیسیلاوس]] د ښوونځي مشر شو. دا پړاو، چې د [[اپلاتوني ښوونځی|منځني ښوونځي]] په نوم پیژندل کیږي، په کلکه [[فلسفي شکاکیت|د فلسفي شکونو]] ټینګار وکړ. دغه ښوونځی په دې پېژندل کېږي چې په رواقیت یې ډېر نیوکې کړې دي او د حقیقت او د حقیقت پر پوهنه باندې ادعا. [[اپلاتوني ښوونځی|نوی ښوونځی]] په ۱۵۵ قبل مسیح کښې [[کارنياډېس|د کارنیادس]] سره پیل شو، چې [[ارسېسيلوس|د ارکیسیلاوس]] پسې څلورم مشر و. دا لاهم په لویه کچه په افکارو کښې شکمن ‌ؤ، د مطلق حقیقت د پوهیدو امکان یې نه منل ؛ [[ارسېسيلوس|ارکیسیلاوس]] او [[کارنياډېس|کارنیادس]] دواړو استدلال وکړ چې دوی د [[اپلاتون|افلاطون]] ریښتینی اصول ساتي. ==== منځنۍ اپلاتونپالنه ==== ==== نوې اپلاتونپالنه ==== [[دوتنه:Sandro_Botticelli_050.jpg|بټنوک|لپلاتونپلانې په ډیرو د لویدیځ کلیساګانو اثر درلود، په شمول [[د هیپو آګوستین|اګوستین هیپووال]].]] په دریمه پیړۍ کښې، [[پلوتين|پلوتینوس]] د افلاطون چوکاټ بیا جوړ کړ، او [[نوې اپلاتوني فلسفه|نوې اپلاتونپالنه]] جوړه کړه، په کوم کښې منځنۍ اپلاتونپالنه [[تصوف (عام)|د تصوف]] سره یوځای شوه. د وجود په سر کښې [[نوې اپلاتوني فلسفه|'یو]]' یا نیکي، د ټولو څېزو د سرچینې په توګه ولاړه ده. دا له ځانه څخه زېږول کېږي، لکه څنګه چې د خپل وجود، عقل، ''نوس'' انعکاس څخه، چې پکښې د نظرونو لامحدود ذخیره شامله ده. <ref name="seyffert484" /> د نړۍ روح ، د ''نوس'' کاپي، د هغې لخوا رامینځته کیږي او پکښې شته ده، لکه څنګه چې ''نوس'' په 'یو' کښې دی، او، د مادې په ځان کښې د غیر موجودیت په اړه خبر ورکولو سره، هغه بدنونه جوړوي چې شتون یې په نړۍ روح کښې شته دی. <ref name="seyffert484" /> له همدې امله طبیعت یو بشپړ دی، د ژوند او روح سره بډای دی. روح، چې د مادې سره تړلی دی، د بدن له بند څخه د تیښتې او خپل اصلي سرچینې ته د بیرته راستنیدو هیله لري. <ref name="seyffert484" /> د لوښې او فلسفې په فکر کښې دا ځواک لري چې ځان د پاس له عقله د مستۍ حالت ته پورته کړي، چېرې چې په ځیر هغه ښه،‌ لومړني وجود ته کتلی شي او ځان ورته نږدې کړي،‌ په کوم چې هوښ نه پوهېږي. <ref name="seyffert484" /> د ښه، یا [[نوې اپلاتوني فلسفه|یو]] سره د دې یووالي ترلاسه کول د انسانانو ریښتینی دنده ده. <ref name="seyffert484" /> د پلوتینوس شاګرد، پورفوريوس ، او ورپسې یې امبلیخوس ، دا جوړښت د [[مسيحيت|عیسویت]] سره په شعوري مخالفت کښې رامینځته کړ - که څه هم ډیری اغیزمن لومړني عیسوي لیکوالانو د توحیدي الهیات په خپلو مفکورو کښې له دې څخه الهام اخیستی و. د اپلاتون ښوونځی په دې دوره کښې بیا تاسیس شو؛ د هغې ترټولو مشهور مشر [[پروکلوس]] (مړ 485) و، چې د افلاطون د لیکنو یو مشهور مبصر و. دغه ښوونځی تر هغه وخته پورې دوام وکړ تر څو چې د روم امپراتور یوستیتیانوس په 529 کښې وتړ. === د منځنیو پیړیو فلسفه === ==== عیسویت او اپلاتون ==== نوې اپلاتونپالنه د [[د سکندریې کلیمینټ|کلېمس الکساندریاني]] او اوریجن ، او د کاپاډوسین د پلرونو له لارې په [[مسيحيت|عیسویت]] باندې یو څه اغیزه درلوده. ولي [[د هیپو آګوستین|اګسټین]] د اپلاتونپالنې څخه هم خورا اغیزمن و، کوم چې هغه د ماریوس ویکتورینوس د پورفیري او/یا [[پلوتين|پلوتینوس]] د کارونو د لاتیني ژباړو له لارې ورسره مخامخ شو. <ref name="Oxford" /> په [[منځنۍ پېړۍ|منځنۍ دورې]] کې اپلاتونپالنه واکمنه ګڼل کېدله. اپلاتونپالنه هم په ختیځ او لویدیځ دواړو [[تصوف (عام)|تصوفونو]] اغیزه وکړه. <ref name="Oxford" /> په عین حال کښې، اپلاتونپالنه په مختلفو فیلسوفانو اغیزه وکړه لکه د چارټرس په ښوونځي کښې. <ref name="Oxford" /> پداسې حال کښې چې [[ارستو|ارسطو]] په دیارلسمه پیړۍ کښې تر [[اپلاتون|افلاطون]] ډیر اغیزمن شو، [[ټوماس آکوینس|د ولي توماس اکیناس]] فلسفه لاهم په ځینو برخو کښې په بنسټیز ډول اپلاتونۍ وه. <ref name="Oxford" /> === عصرۍ فلسفه === ==== د بیازېږون دوره ==== د [[د رېسانس دورې اپلاتوني فلسفه|بیازېږون په دوره کښې]] د اپلاتونپالنې په فکر کښې هم نوی شوق پیدا شو، په شمول خپله د اپلاطون په اړه نوره هم. د مارسیلو فیچینو د [[فلورېنس اپلاتوني ښوونځی|فلورنڅ ښوونځي]] د افلاطون د ښوونځي د بیازېږولو هڅه وه. په غړو کښې جیواني پیکو دیلا میراندولا شامل وو. په ۱۶مه، ۱۷مه او ۱۹مه پیړۍ کښې [[انګلستان|په انګلستان کښې]] ، د اپلاطون نظریاتو ډیری پر مذهبي مفکرینو اغیزه درلوده، په شمول [[د کېمبريج اپلاتوني ښوونځی|د کیمبرج افلاطون پوهاندانو]] . په هرصورت، په براعظم [[اروپا]] کښې ارتودوکس پروټیسټانټیزم طبیعي عقل نه مني او ډیری وختونه د اپلاتونپالنې انتقاد کوي. <ref name="Oxford" /> په لومړني عصري اروپا کښې د افلاطون په استقبال کښې یوه مسله دا وه چې څنګه د هغه د بدن د همجنسي عناصرو سره معامله وشي. ''عسوی پلاتونپالنه'' یوه اصطلاح ده چې د افلاطون په نظر دوه ګونیتوب ته اشاره کوي، کوم چې روح ښه ګڼي مګر [[ماده]] بد ګڼي، <ref name="Christoplatonism">{{Cite web|last=Robin Russell|title=Heavenly minded: It's time to get our eschatology right, say scholars, authors|url=http://www.umportal.org/article.asp?id=5101|quote=Greek philosophers—who believed that spirit is good but matter is evil—also influenced the church, says [[Randy Alcorn]], author of Heaven (Tyndale, 2004). He coined the term "Christoplatonism" to describe that kind of dualism, which directly contradicts God's biblical record calling everything he created "good."|publisher=UM Portal|date=6 April 2009|accessdate=10 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722154244/http://www.umportal.org/article.asp?id=5101|archivedate=22 July 2011}}</ref> چې په ځینو عیسوي کلیساګانو یې اغیزه درلوده، که څه هم د انجیل تعلیم په مستقیم ډول د دې فلسفې سره مخالفت کوي او له همدې امله نن ورځ د عیسوي کلیسا کښې د ډیری ښوونکو لخوا دوامداره نیوکې ترلاسه کوي. د [[میتودیزم|میتودیسټ کلیسا]] په وینا، ''عسوی پلاتونپالنه'' په مستقیم ډول "د انجیل د هغه عقیدې سره مخالفت کوي چې خدای هر هغه څه چې [[د لرغوني انجيل د پيدايښت کيسه|رامینځته کړی دی]] ښه بولي." <ref name="Christoplatonism" /> === معاصر فلسفه === ==== عصرۍ پلاتونپالنه ==== د تاریخي پلاتونپالنې سربیره چې د افلاطون او پلوتینوس په څیر مفکرینو څخه سرچینه اخلي، موږ په عصري معنی کښې د تجریدي شیانو الواک سره هم مخامخ کیږو.<blockquote>پلاتونپالنه هغه نظر ده چې د تجریدي شیانو په څیر شیان شتون لري - چیرې چې یو تجریدي شی هغه شی دی چې په فضا یا وخت کښې شتون نلري او له همدې امله په بشپړ ډول غیر فزیکي او غیر ذهني دی. پدې معنی کې پلاتونپالنه یو معاصر نظر ده. </blockquote> [[دوتنه:Young_frege.jpg|بټنوک|ډیری معاصر افلاطون پوهان خپل نظرونه د [[ګوتلوب فريج|ګوټلوب فریج]] نظرونو ته تعقیبوي.]] دا '''عصري''' پلاتونپالنه په بېلابېلو توګو د ډیرو فیلسوفانو لخوا تایید شوې ده، لکه برنارډ بولزانو ، چې د انټي ارواپوهنې لپاره استدلال کوي. د افلاطون اثار د شلمې پیړۍ د فیلسوفانو لکه [[الفرېډ نورث وایټ‌هېډ|الفریډ نارت وایټ هیډ]] او د هغه د پروسې فلسفې لپاره په قاطع ډول اغیزمن شوي دي؛ او د نیکولای هارټمن د انتقادي ریالیزم او رښپوهنې لپاره. ===== په څېړېزه توګه ===== په معاصر فلسفه کښې، ډیری افلاطون پوهان خپل نظرونه [[ګوتلوب فريج|د ګوټلوب فریګ]] اغیزمنې مقالې " فکر " ته رسوي، کوم چې د وړاندیزونو په اړه د پلاتونپالنې لپاره استدلال کوي، او د هغه اغیزمن کتاب، ''د ریاضي بنسټونه'' ، کوم چې د شمیرو په اړه د پلاتونپالنې لپاره استدلال کوي او د منطقي پروژې یو اساسي متن دی. معاصر [[شننيزه فلسفه|تحلیلي فیلسوفان]] چې په [[مېتافزیک|رښپوهنه]] کښې یې د پلاتونپالنې ملاتړ کړی عبارت دي له [[برټرانډ راسل|برټرینډ رسل]] ، <ref name="SEP-P" /> الونزو چرچ ، <ref name="SEP-P" /> کرټ ګوډیل ، <ref name="SEP-P" /> [[ویلارډ ون اورمن کواین|WVO کوین]] ، <ref name="SEP-P" /> ډیویډ کپلان ، <ref name="SEP-P" /> ساول کریپک ، <ref name="SEP-P" /> اډوارډ زالټا او پیټر وان انواګین . [[ايريس مارداک|ایریس مرډوک]] په خپل 1970 کتاب ''"د ښه حاکمیت"'' کښې په [[اخلاق|اخلاقي فلسفه]] کښې د پلاتونپالنې ملاتړ وکړ. د معاصر پلاتونپالنې په وړاندې د پاول بیناسرف د علم پیژندنې ننګونه د هغې ترټولو اغیزمنه نیوکه ثابته کړې ده. 46r0ovm49zrzqeka26bu52s0aqbdvzy 0 23133 363478 343439 2026-04-27T04:17:24Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363478 wikitext text/x-wiki {{Expand list|date=March 2010}} This is a list of symbols found within all branches of [[mathematics]] to express a formula or to represent a [[constant (mathematics)|constant]]. When reading the list, it is important to recognize that a mathematical concept is independent of the symbol chosen to represent it. For many of the symbols below, the symbol is usually synonymous with the corresponding concept (ultimately an arbitrary choice made as a result of the cumulative history of mathematics), but in some situations a different convention may be used. For example, depending on context, the [[triple bar]] "<big>≡</big>" may represent congruence or a definition. Further, in mathematical logic, numerical equality is sometimes represented by "<big>≡</big>" instead of "=", with the latter representing equality of [[well-formed formula]]s. In short, convention dictates the meaning. Each symbol is shown both in [[HTML]], whose display depends on the browser's access to an appropriate font installed on the particular device, and in [[TeX]], as an image. ==Basic symbols== {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; border:1px" ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Symbol<br/><small>in [[HTML]]</small> ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Symbol<br/><small>in [[TeX]]</small> ! style="text-align:left;" |Name ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Explanation ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Examples |- ! Read as |- ! style="text-align:right;" |Category {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[plus sign|+]] | tex =<math>+ \!\,</math> | rowspan =2 | name =[[addition]] | readas =[[plus and minus signs|plus]];<br/>add | category =[[arithmetic]] | explain =4 + 6 means the sum of 4 and 6. | examples =2 + 7 = 9 }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[disjoint union]] | readas =the disjoint union of ... and ... | category =[[naive set theory|set theory]] | explain =''A''₁ + ''A''₂ means the disjoint union of sets ''A''₁ and ''A''₂. | examples =''A''₁ = {3, 4, 5, 6} ∧ ''A''₂ = {7, 8, 9, 10} ⇒<br/>''A''₁ + ''A''₂ = {(3,1), (4,1), (5,1), (6,1), (7,2), (8,2), (9,2), (10,2)} }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[minus sign|&minus;]] | tex =<math>- \!\,</math> | rowspan =3 | name =[[subtraction]] | readas =[[plus and minus signs|minus]];<br/>take;<br/>subtract | category =[[arithmetic]] | explain =9 &minus; 4 means the subtraction of 4 from 9. | examples =8 &minus; 3 = 5 }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[plus and minus signs|negative sign]] | readas =negative;<br/>minus;<br/>the opposite of | category =[[arithmetic]] | explain =&minus;3 means the [[additive inverse]] of the number 3. | examples =&minus;(&minus;5) = 5 }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[complement (set theory)|set-theoretic complement]] | readas =minus;<br/>without | category =[[naive set theory|set theory]] | explain =''A''&nbsp;&minus;&nbsp;''B'' means the set that contains all the elements of ''A'' that are not in ''B''. <br/><br/>(∖ ''can also be used for set-theoretic complement as described below.'') | examples ={1,2,4}&nbsp;&minus;&nbsp;{1,3,4}&nbsp;&nbsp;=&nbsp; {2} }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[plus-minus sign|&plusmn;]] | tex =<math>\pm \!\,</math> | rowspan =2 | name =[[plus-minus sign|plus-minus]] | readas =plus or minus | category =[[arithmetic]] | explain =6 &plusmn; 3 means both 6 + 3 and 6 &minus; 3. | examples =The equation ''x'' = 5 &plusmn; √4, has two solutions, ''x'' = 7 and ''x'' = 3. }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[plus-minus sign|plus-minus]] | readas =plus or minus | category =[[measurement]] | explain =10 &plusmn; 2 or equivalently 10 &plusmn; 20% means the range from 10 &minus; 2 to 10 + 2. | examples =If ''a'' = 100 &plusmn; 1 [[millimetre|mm]], then ''a'' &ge; 99 mm and ''a'' &le; 101 mm. }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[minus-plus sign|{{Unicode|&#x2213;}}]] | tex =<math>\mp \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[Minus-plus sign#Minus-plus sign|minus-plus]] | readas =minus or plus | category =[[arithmetic]] | explain =6 &plusmn; (3 {{Unicode|&#x2213;}} 5) means 6 + (3 &minus; 5) and 6 &minus; (3 + 5). | examples =cos(''x'' &plusmn; ''y'') = cos(''x'') cos(''y'') {{Unicode|&#x2213;}} sin(''x'') sin(''y''). }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[multiplication sign|×]]<br><br />[[middle dot|&middot;]] | tex =<math>\times \!\,</math><br><br /><math>\cdot \!\,</math> | rowspan =3 | name =[[multiplication]] | readas =times;<br/>multiplied by | category =[[arithmetic]] | explain =3 × 4 or 3 &middot; 4 means the multiplication of 3 by 4. | examples =7 &middot; 8 = 56 }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[dot product]] | readas =dot | category =[[linear algebra]] | explain ='''u''' &middot; '''v''' means the dot product of [[vector (geometry)|vector]]s '''u''' and '''v''' | examples =(1,2,5) &middot; (3,4,&minus;1) = 6 }} {{row of table of mathematical symbols | name =placeholder | readas =(silent) | category =[[functional analysis]] | explain = A &nbsp; &middot; &nbsp; means a placeholder for an argument of a function. Indicates the functional nature of an expression without assigning a specific symbol for an argument. | examples = <math>\|\cdot\|</math> }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[division sign|&divide;]]<br/><br/>[[fraction slash|&frasl;]] | tex =<math>\div \!\,</math><br/><br/><math>/ \!\,</math> | rowspan =3 | name =[[division (mathematics)|division]] ([[Obelus]]) | readas =divided by;<br/>over | category =[[arithmetic]] | explain =6 &divide; 3 or 6 &frasl; 3 means the division of 6 by 3. | examples =2 &divide; 4 = 0.5<br/><br/>12 &frasl; 4 = 3 }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[quotient group]] | readas =mod | category =[[group theory]] | explain =''G''&nbsp;/&nbsp;''H'' means the quotient of group ''G'' [[Ideal (ring theory)|modulo]] its subgroup ''H''. | examples ={0, ''a'', 2''a'', ''b'', ''b''+''a'', ''b''+2''a''}&nbsp;/&nbsp;{0, ''b''}&nbsp;= <nowiki>{{</nowiki>0, ''b''}, {''a'', ''b''+''a''}, {2''a'', ''b''+2''a''<nowiki>}}</nowiki> }} {{row of table of mathematical symbols | name =quotient set | readas =mod | category =[[set theory]] | explain =''A''/~ means the set of all ~ [[equivalence class]]es in ''A''. | examples =If we define ~ by x&nbsp;~&nbsp;y ⇔ x&nbsp;&minus;&nbsp;y&nbsp;∈ {{Unicode|&#x2124;}}, then <br/>{{Unicode|&#x211D;}}/~&nbsp;= <nowiki>{</nowiki> {''x''&nbsp;+&nbsp;''n''&nbsp;: ''n''&nbsp;∈&nbsp;{{Unicode|&#x2124;}} }&nbsp;: x&nbsp;∈&nbsp;[0,1) } }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[radical symbol|√]] | tex =<math>\surd \!\,</math><br/><br/><math>\sqrt{\ } \!\,</math> | rowspan =2 | name =[[square root]] | readas =the (principal) square root of | category =[[real numbers]] | explain =<math>\sqrt{x}</math> means the nonnegative number whose square is <math>x</math>. | examples =<math>\sqrt{4}=2</math> }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[square root#Square roots of complex numbers|complex square root]] | readas =the (complex) square root of | category =[[complex numbers]] | explain =if <math>z=r\,\exp(i\phi)</math> is represented in [[polar coordinate system|polar coordinate]]s with <math>-\pi < \phi \le \pi</math>, then <math>\sqrt{z} = \sqrt{r} \exp(i \phi/2)</math>. | examples =<math>\sqrt{-1}=i</math> }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[Sigma (letter)|∑]] | tex =<math>\sum</math> | rowspan =1 | name =[[summation]] | readas =sum over ... from ... to ... of | category =[[arithmetic]] | explain =<math>\sum_{k=1}^{n}{a_k}</math> means <math>a_1 + a_2 + \cdots + a_n</math>. | examples =<math>\sum_{k=1}^{4}{k^2} = 1^2 + 2^2 + 3^2 + 4^2 = 1 + 4 + 9 + 16 = 30</math> }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[Integral symbol|{{intmath}}]] | tex =<math>\int \!\,</math> | rowspan =3 | name =[[indefinite integral]] or [[antiderivative]] | readas =indefinite integral of<br/>the antiderivative of | category =[[calculus]] | explain ={{math|1={{intmath}} ''f''(''x'') d''x''}} means a function whose derivative is {{mvar|f}}. | examples ={{math|1={{intmath}} ''x''² d''x'' = {{sfrac|''x''³|3}} + ''C''}} }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[definite integral]] | readas =integral from ... to ... of ... with respect to | category =[[calculus]] | explain ={{math|1={{intmath||''a''|''b''}} ''f''(''x'') d''x''}} means the signed [[area]] between the {{mvar|x}}-axis and the [[graph (functions)|graph]] of the [[function (mathematics)|function]] {{mvar|f}} between {{math|1=''x'' = ''a''}} and {{math|1=''x'' = ''b''}}. | examples =<math>\int_a^b x^2 dx= \frac{b^3 - a^3}{3}</math> }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[line integral]] | readas =line/ path/ curve/ integral of ... along ... | category =[[calculus]] | explain ={{math|1={{intmath||''C''}} ''f'' d''s''}} means the integral of {{mvar|f}} along the curve {{mvar|C}}, <math>\int_a^b f(\mathbf{r}(t)) |\mathbf{r}'(t)|\, dt</math>, where {{math|'''r'''}} is a parametrization of {{mvar|C}}. (If the curve is closed, the symbol {{intmath|oint}} may be used instead, as described below.) | examples = }} {{row of table of mathematical symbols | symbol ={{intmath|oint}} | tex =<math>\oint \!\,</math> | rowspan =1 | name =Contour integral;<br/>closed [[line integral]] | readas =contour integral of | category =[[calculus]] | explain =Similar to the integral, but used to denote a single integration over a closed curve or loop. It is sometimes used in physics texts involving equations regarding [[Gauss's Law]], and while these formulas involve a closed [[surface integral]], the representations describe only the first integration of the volume over the enclosing surface. Instances where the latter requires simultaneous double integration, the symbol {{intmath|oiint}} would be more appropriate. A third related symbol is the closed [[volume integral]], denoted by the symbol {{intmath|oiiint}}. The contour integral can also frequently be found with a subscript capital letter C, {{math|{{intmath|oint}}_''C''}}, denoting that a closed loop integral is, in fact, around a contour {{mvar|C}}, or sometimes dually appropriately, a circle {{mvar|C}}. In representations of Gauss's Law, a subscript capital S, {{math|{{intmath|oint}}_''S''}}, is used to denote that the integration is over a closed surface. | examples =If {{mvar|C}} is a [[Jordan curve]] about 0, then <math>\oint_C {1 \over z}\,dz = 2\pi i</math>. }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[therefore sign|∴]] | tex =<math>\therefore \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[therefore]] | readas =therefore;<br/>so;<br/>hence | category =everywhere | explain =Sometimes used in proofs before [[logical consequence]]s. | examples =All humans are mortal. Socrates is a human. ∴ Socrates is mortal. }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[because sign|∵]] | tex =<math>\because \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[wiktionary:because|because]] | readas =because;<br/>since | category =everywhere | explain =Sometimes used in proofs before reasoning. | examples =11 is [[prime number|prime]] ∵ it has no positive integer factors other than itself and one. }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[factorial]] | symbol =[[exclamation mark|<nowiki>!</nowiki>]] | tex =<math>! \!\,</math> | rowspan =2 | readas =factorial | category =[[combinatorics]] | explain =''n''! means the product 1 × 2 × ... × ''n''. | examples =<math>4! = 1\times2\times3\times4 = 24</math> }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[logical negation]] | readas =not | category =[[propositional logic]] | explain =The statement !''A'' is true if and only if ''A'' is false.<br/><br/>A slash placed through another operator is the same as "!" placed in front.<br/><br/>(''The symbol'' ! ''is primarily from computer science. It is avoided in mathematical texts, where the notation'' ¬''A'' ''is preferred.'') | examples =!(!''A'')&nbsp;⇔&nbsp;''A''&nbsp;<br/>''x''&nbsp;≠&nbsp;''y''&nbsp;&nbsp;⇔&nbsp; !(''x''&nbsp;=&nbsp;''y'') }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[not sign|¬]]<br/><br/>˜ | tex =<math>\neg \!\,</math><br/><br/><math>\sim \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[logical negation]] | readas =not | category =[[propositional logic]] | explain =The statement ¬''A'' is true if and only if ''A'' is false.<br/><br/>A slash placed through another operator is the same as "¬" placed in front.<br/><br/>(''The symbol'' ~ ''has many other uses, so'' ¬ '' or the slash notation is preferred. Computer scientists will often use'' ! ''but this is avoided in mathematical texts.'') | examples =¬(¬''A'')&nbsp;⇔ ''A'' <br/>''x''&nbsp;≠&nbsp;''y''&nbsp;&nbsp;⇔&nbsp; ¬(''x''&nbsp;=&nbsp; ''y'') }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[Proportionality (mathematics)|∝]] | tex =<math>\propto \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[proportionality (mathematics)|proportionality]] | readas =is proportional to;<br/>varies as | category =everywhere | explain =''y'' ∝ ''x'' means that ''y'' = ''kx'' for some constant ''k''. | examples =if ''y'' = 2''x'', then ''y'' ∝ ''x''. }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[Infinity|∞]] | tex =<math>\infty \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[infinity]] | readas =infinity | category =[[number]]s | explain =∞ is an element of the [[extended real number line|extended number line]] that is greater than all real numbers; it often occurs in [[limit (mathematics)|limits]]. | examples =<math>\lim_{x\to 0} \frac{1}{|x|} = \infty</math> }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[tombstone (typography)|■]]<br/><br/>□<br/><br/>∎<br/><br/>▮<br/><br/>‣ | tex =<math>\blacksquare \!\,</math><br/><br/><math>\Box \!\,</math><br/><br/><math>\blacktriangleright \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[end of proof]] | readas =[[quod erat demonstrandum|QED]];<br/>[[tombstone (typography)|tombstone]];<br/>Halmos finality symbol | category =everywhere | explain =Used to mark the end of a proof.<br/><br/>(''May also be written'' Q.E.D.) | examples = }} |} ==Symbols based on equality sign== {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; border:1px" ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Symbol<br/><small>in [[HTML]]</small> ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Symbol<br/><small>in [[TeX]]</small> ! style="text-align:left;" |Name ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Explanation ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Examples |- ! Read as |- ! style="text-align:right;" |Category {{row of table of mathematical symbols |symbol =[[equals sign|=]] |tex =<math>=</math> |rowspan =1 |name =[[equality (mathematics)|equality]] |readas =is equal to;<br/>equals |category =everywhere |explain =<math>x = y</math> means <math>x</math> and <math>y</math> represent the same math object (Both symbols have the same value). |examples =<math>2 = 2</math><br/><math>1 + 1 = 2</math> }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[not equals sign|≠]] | tex =<math>\ne</math> | rowspan =1 | name =[[inequality (mathematics)|inequality]] | readas =is not equal to;<br/>does not equal | category =everywhere | explain = <math>x \ne y</math> means that <math>x</math> and <math>y</math> do not represent the same math object (Both symbols do not have the same value).<br/><br/>(''The forms'' !=, /= ''or'' <> ''are generally used in programming languages where ease of typing and use of [[ASCII]] text is preferred.'') | examples =<math>2 + 2 \ne 5</math> }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[Equals sign#Approximately equal|≈]] | tex =<math>\approx</math> | rowspan =2 | name =approximately equal | readas =is approximately equal to | category =everywhere | explain =''x''&nbsp;≈&nbsp;''y'' means ''x'' is approximately equal to ''y''.<br/><br/>''This may also be written'' ≃, ≅, ~, ♎ (Libra Symbol), ''or'' ≒. | examples =π&nbsp;≈&nbsp;3.14159 }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[isomorphism]] | readas =is isomorphic to | category =[[group theory]] | explain =''G''&nbsp;≈&nbsp;''H'' means that group ''G'' is isomorphic (structurally identical) to group ''H''.<br/><br/>({{Unicode|&cong;}} ''can also be used for isomorphic, as described below.'') | examples =[[quaternion group|Q₈]]&nbsp;/&nbsp;[[cyclic group|C₂]]&nbsp;≈ [[Klein four-group|V]] }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[tilde|~]] | tex =<math>\sim </math> | rowspan =6 | name =[[probability distribution]] | readas =has distribution | category =[[statistics]] | explain =''X ~ D'', means the [[random variable]] ''X'' has the probability distribution ''D''. | examples =''X'' ~ ''N''(0,1), the [[standard normal distribution]] }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[elementary matrix transformations|row equivalence]] | readas =is row equivalent to | category =[[Matrix (mathematics)|matrix theory]] | explain =''A'' ~ ''B'' means that ''B'' can be generated by using a series of [[elementary row operations]] on ''A'' | examples =<math>\begin{bmatrix} 1&2 \\ 2&4 \\ \end{bmatrix} \sim \begin{bmatrix} 1&2 \\ 0&0 \\ \end{bmatrix}</math> }} {{row of table of mathematical symbols | name =same [[order of magnitude]] | readas =roughly similar;<br/>[[approximation|poorly approximates]] | category =[[approximation theory]] | explain =''m''&nbsp;~&nbsp;''n'' means the quantities ''m'' and ''n'' have the same [[order of magnitude]], or general size. <br/><br/>(''Note that'' ~ ''is used for an approximation that is poor, otherwise use '' ≈&nbsp;.) | examples =2&nbsp;~&nbsp;5<br/><br/>8&nbsp;×&nbsp;9&nbsp;~ 100<br/><br/>but π² ≈ 10 }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[similarity (geometry)|similarity]] | readas =is similar to<ref>{{cite web|url=http://www.mathsisfun.com/geometry/symbols.html|title=Math is Fun website}}</ref> | category =[[geometry]] | explain =△ABC ~ △DEF means triangle ABC is similar to (has the same shape) triangle DEF. | examples = }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[asymptotic analysis|asymptotically equivalent]] | readas =is asymptotically equivalent to | category =[[asymptotic analysis]] | explain =''f''&nbsp;~&nbsp;''g'' means <math>\lim_{n\to\infty} \frac{f(n)}{g(n)} = 1</math>. | examples =x&nbsp;~&nbsp;x+1}} {{row of table of mathematical symbols | name =[[equivalence relation]] | readas =are in the same equivalence class | category =everywhere | explain =''a''&nbsp;~&nbsp;''b'' means <math>b \in [a]</math> (and equivalently <math>a \in [b]</math>). | examples =1&nbsp;~&nbsp;5 mod 4}} {{row of table of mathematical symbols | symbol ==:<br/><br/>:=<br/><br/>[[triple bar|≡]]<br/><br/>:⇔<br/><br/>≜<br/><br/>≝<br/><br/>≐ | tex =<math>=: </math><br/><br/><math>:= </math><br/><br/><math>\equiv </math><br/><br/><math>:\Leftrightarrow </math><br/><br/><math>\triangleq </math><br/><br/><math>\overset{\underset{\mathrm{def}}{}}{=} </math><br/><br/><math>\doteq </math> | rowspan =1 | name =[[definition]] | readas =is defined as;<br/>is equal by definition to | category =everywhere | explain =''x''&nbsp;:= ''y'', ''y''&nbsp;=: ''x'' or ''x''&nbsp;≡ ''y'' means ''x'' is defined to be another name for ''y'', under certain assumptions taken in context.<br/><br/>(''Some writers use'' ≡ ''to mean [[congruence (geometry)|congruence]]'').<br/><br/>''P'' ⇔ ''Q'' means ''P'' is defined to be [[Logical equivalence|logically equivalent]] to ''Q''. | examples =<math>\cosh x := \frac{e^x + e^{-x}}{2}</math> }} {{row of table of mathematical symbols | symbol ={{Unicode|&cong;}} | tex =<math>\cong </math> | rowspan =2 | name =[[congruence (geometry)|congruence]] | readas =is congruent to | category =[[geometry]] | explain =△ABC {{Unicode|&cong;}} △DEF means triangle ABC is congruent to (has the same measurements as) triangle DEF. | examples = }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[isomorphic]] | readas =is isomorphic to | category =[[abstract algebra]] | explain =''G''&nbsp;{{Unicode|&cong;}}&nbsp;''H'' means that group ''G'' is isomorphic (structurally identical) to group ''H''.<br/><br/>(≈ ''can also be used for isomorphic, as described above.'') | examples =[[Klein four-group|V]] ≅ [[Cyclic group|C₂]] × C₂ }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[triple bar|≡]] | tex =<math>\equiv </math> | rowspan =1 | name =[[congruence relation]] | readas =... is congruent to ... modulo ... | category =[[modular arithmetic]] | explain =''a'' ≡ ''b'' (mod ''n'') means ''a'' &minus; ''b'' is divisible by ''n'' | examples =5 ≡ 2 (mod 3) }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =⇔<br/><br/>↔ | tex =<math>\Leftrightarrow </math><br/><br/><math>\leftrightarrow </math> | rowspan =1 | name =[[material equivalence]] | readas =if and only if;<br/>[[iff]] | category =[[propositional logic]] | explain =''A''&nbsp;⇔ ''B'' means ''A'' is true if ''B'' is true and ''A'' is false if ''B'' is false. | examples =''x''&nbsp;+ 5&nbsp;= ''y''&nbsp;+ 2&nbsp;&nbsp;⇔&nbsp; ''x''&nbsp;+ 3&nbsp;= ''y'' }} |} ==Symbols that point left or right== {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; border:1px" ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Symbol<br/><small>in [[HTML]]</small> ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Symbol<br/><small>in [[TeX]]</small> ! style="text-align:left;" |Name ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Explanation ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Examples |- ! Read as |- ! style="text-align:right;" |Category {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[less-than sign|<]]<br/><br/>[[greater-than sign|>]] | tex =<math><</math><br/><br/><math>></math> | rowspan =2 | name =[[inequality (mathematics)|strict inequality]] | readas =is less than,<br/>is greater than | category =[[order theory]] | explain =<math>x < y</math> means <math>x</math> is less than <math>y</math>.<br/><br/><math>x > y</math> means <math>x</math> is greater than <math>y</math>. | examples =<math>3 < 4</math> <br/><math>5 > 4</math> }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[proper subgroup]] | readas =is a proper subgroup of | category =[[group theory]] | explain =<math>H < G</math> means <math>H</math> is a proper subgroup of <math>G</math>. | examples =<math>5\mathrm{Z} < \mathrm{Z}</math> <br/><math>\mathrm{A}_3 < \mathrm{S}_3</math> }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[much-less-than sign|≪]]<br/><br/>[[much-greater-than sign|≫]] | tex =<math>\ll \!\,</math><br/><br/><math>\gg \!\,</math> | rowspan =2 | name =significant [[inequality (mathematics)|(strict) inequality]] | readas =is much less than,<br/>is much greater than | category =[[order theory]] | explain =''x''&nbsp;≪ ''y'' means ''x'' is much less than ''y''.<br/><br/>''x''&nbsp;≫ ''y'' means ''x'' is much greater than ''y''. | examples =0.003&nbsp;≪ 1000000 }} {{row of table of mathematical symbols | name =asymptotic comparison | readas =is of smaller order than,<br/>is of greater order than | category =[[analytic number theory]] | explain =''f''&nbsp;≪ ''g'' means the growth of ''f'' is asymptotically bounded by ''g''.<br/><br/>(''This is [[I. M. Vinogradov]]'s notation. Another notation is the [[Big O notation]], which looks like'' ''f''&nbsp;= O(''g'').) | examples =''x''&nbsp;≪ e^''x'' }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[less than or equal to|≤]]<br/><br/>[[greater than or equal to|≥]] | tex =<math>\le \!\,</math><br/><br/><math>\ge</math> | rowspan =3 | name =[[inequality (mathematics)|inequality]] | readas =is less than or equal to,<br/>is greater than or equal to | category =[[order theory]] | explain =''x''&nbsp;≤ ''y'' means ''x'' is less than or equal to ''y''.<br/><br/>''x''&nbsp;≥ ''y'' means ''x'' is greater than or equal to ''y''.<br/><br/>(The forms <= and >= are generally used in programming languages, where ease of typing and use of [[ASCII]] text is preferred.) | examples =3&nbsp;≤&nbsp;4 and 5&nbsp;≤&nbsp;5<br/>5&nbsp;≥&nbsp;4 and 5&nbsp;≥&nbsp;5 }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[subgroup]] | readas =is a subgroup of | category =[[group theory]] | explain =''H''&nbsp;≤&nbsp;''G'' means ''H'' is a subgroup of ''G''. | examples =Z&nbsp;≤&nbsp;Z<br/>[[Alternating group|A₃]]&nbsp;≤&nbsp;[[Symmetric group|S₃]] }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[reduction (complexity)|reduction]] | readas =is reducible to | category =[[computational complexity theory]] | explain =''A''&nbsp;≤ ''B'' means the [[computational problem|problem]] ''A'' can be reduced to the problem ''B''. Subscripts can be added to the ≤ to indicate what kind of reduction. | examples =If :<math>\exists f \in F \mbox{ . } \forall x \in \mathbb{N} \mbox{ . } x \in A \Leftrightarrow f(x) \in B</math> then :<math>A \leq_{F} B</math> }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =≦<br/><br/>≧ | tex =<math>\leqq \!\,</math><br/><br/><math>\geqq \!\,</math> | rowspan =2 | name =[[congruence relation]] | readas =... is less than ... is greater than ... | category =[[modular arithmetic]] | explain =7''k''&nbsp;≡ 28 (mod 2) is only true if ''k'' is an even integer. Assume that the problem requires ''k'' to be non-negative; the domain is defined as 0 ≦ ''k''&nbsp;≦ ∞. | examples =10''a''&nbsp;≡ 5 (mod 5)&nbsp;&nbsp;&nbsp;for 1 ≦ ''a''&nbsp;≦ 10 }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[inequality (mathematics)#Vector inequalities|vector inequality]] | readas =... is less than or equal... is greater than or equal... | category =[[order theory]] | explain =''x''&nbsp;≦ ''y'' means that each component of vector ''x'' is less than or equal to each corresponding component of vector ''y''.<br/><br/>''x''&nbsp;≧ ''y'' means that each component of vector ''x'' is greater than or equal to each corresponding component of vector ''y''.<br/><br/>''It is important to note that ''x''&nbsp;≦ ''y'' remains true if every element is equal. However, if the operator is changed, ''x''&nbsp;≤ ''y'' is true if and only if ''x''&nbsp;≠ ''y'' is also true.'' | examples = }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =≺<br/><br/>≻ | tex =<math>\prec \!\,</math><br/><br/><math>\succ \!\,</math> | rowspan =2 | name =[[Karp reduction]] | readas =is Karp reducible to;<br/>is polynomial-time many-one reducible to | category =[[computational complexity theory]] | explain =''L''₁&nbsp;≺ ''L''₂ means that the problem ''L''₁ is Karp reducible to ''L''₂.<ref>{{Citation|last=Rónyai|first=Lajos|title=Algoritmusok(Algorithms)|year=1998|publisher=TYPOTEX|isbn=963-9132-16-0}}</ref> | examples =If ''L''₁&nbsp;≺ ''L''₂ and ''L''₂&nbsp;∈ '''[[P (complexity)|P]]''', then ''L''₁&nbsp;∈ '''P'''. }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[Nondominated order]] | readas = is nondominated by | category =[[Multi-objective optimization]] | explain =''P''&nbsp;≺ ''Q'' means that the element ''P'' is nondominated by element ''Q''.<ref name="doi10.1109/4235.996017">{{Cite journal | doi = 10.1109/4235.996017| title = A fast and elitist multiobjective genetic algorithm: NSGA-II| journal = IEEE Transactions on Evolutionary Computation| volume = 6| issue = 2| pages = 182| year = 2002| last1 = Deb | first1 = K.| last2 = Pratap | first2 = A.| last3 = Agarwal | first3 = S.| last4 = Meyarivan | first4 = T.}}</ref> | examples =If ''P''₁&nbsp;≺ ''Q''₂ then <math>\forall_i P_i \leq Q_i \and \exists P_i < Q_i </math> }} {{row of table of mathematical symbols | symbol ={{Unicode|&#x25C5;}}<br/><br/>{{Unicode|&#x25BB;}} | tex =<math>\triangleleft \!\,</math><br/><br/><math>\triangleright \!\,</math> | rowspan =3 | name =[[normal subgroup]] | readas =is a normal subgroup of | category =[[group theory]] | explain =''N''&nbsp;{{Unicode|&#x25C5;}}&nbsp;''G'' means that ''N'' is a normal subgroup of group ''G''. | examples =Z(''G'')&nbsp;{{Unicode|&#x25C5;}}&nbsp;''G'' }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[ideal of a ring|ideal]] | readas =is an ideal of | category =[[ring theory]] | explain =''I''&nbsp;{{Unicode|&#x25C5;}}&nbsp;''R'' means that ''I'' is an ideal of ring ''R''. | examples =(2)&nbsp;{{Unicode|&#x25C5;}}&nbsp;Z }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[antijoin]] | readas =the antijoin of | category =[[relational algebra]] | explain =''R''&nbsp;{{Unicode|&#x25BB;}}&nbsp;''S'' means the antijoin of the relations ''R'' and ''S'', the tuples in ''R'' for which there is not a tuple in ''S'' that is equal on their common attribute names. | examples =''R'' <math>\triangleright</math> ''S'' = ''R'' - ''R'' <math>\ltimes</math> ''S'' }} <!-- This non-TeX isosceles TriangleLeftSymbol was found in Mac : TextEdit : Edit->Special Characters => Character Palette : by Category->Symbols-> Geometrical Shapes. --> {{row of table of mathematical symbols | symbol =⇒<br/><br/>→<br/><br/>⊃ | tex =<math>\Rightarrow \!\,</math><br/><br/><math>\rightarrow \!\,</math><br/><br/><math>\supset \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[material conditional|material implication]] | readas =implies;<br/>if ... then | category =[[propositional logic]], [[Heyting algebra]] | explain =''A'' ⇒ ''B'' means if ''A'' is true then ''B'' is also true; if ''A'' is false then nothing is said about ''B''.<br/><br/>(→ ''may mean the same as'' ⇒'', or it may have the meaning for [[function (mathematics)|function]]s given below.'')<br/><br/>(⊃ ''may mean the same as'' ⇒'',<ref name = "Copi" /> or it may have the meaning for [[superset]] given below.'') | examples =''x'' = 2&nbsp;&nbsp;⇒&nbsp; ''x''² = 4 is true, but ''x''² = 4 &nbsp;&nbsp;⇒&nbsp; ''x'' = 2 is in general false (since ''x'' could be &minus;2). }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =⊆<br/><br/>⊂ | tex =<math>\subseteq \!\,</math><br/><br/><math>\subset \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[subset]] | readas =is a subset of | category =[[naive set theory|set theory]] | explain =(subset) ''A''&nbsp;⊆&nbsp;''B'' means every element of ''A'' is also an element of ''B''.<ref name="d-goldrei-set-4">{{Citation | last1=Goldrei | first1=Derek | title=Classic Set Theory | page=4 | year=1996 | publisher=[[Chapman and Hall]] | isbn=0-412-60610-0 | location=London }}</ref><br/><br/>(proper subset) ''A''&nbsp;⊂&nbsp;''B'' means ''A''&nbsp;⊆&nbsp;''B'' but ''A''&nbsp;≠&nbsp;''B''. <br/><br/>(''Some writers use the symbol ''⊂'' as if it were the same as ''⊆.) | examples =(''A''&nbsp;∩&nbsp;''B'')&nbsp;⊆&nbsp;''A''<br/><br/>{{Unicode|&#x2115;}}&nbsp;⊂&nbsp;{{Unicode|&#x211A;}}<br/><br/>{{Unicode|&#x211A;}}&nbsp;⊂&nbsp;{{Unicode|&#x211D;}} }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =⊇<br/><br/>⊃ | tex =<math>\supseteq \!\,</math><br/><br/><math>\supset \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[superset]] | readas =is a superset of | category =[[naive set theory|set theory]] | explain =''A''&nbsp;⊇&nbsp;''B'' means every element of ''B'' is also an element of ''A''.<br/><br/>''A''&nbsp;⊃&nbsp;''B'' means ''A''&nbsp;⊇&nbsp;''B'' but ''A''&nbsp;≠&nbsp;''B''. <br/><br/>(''Some writers use the symbol ''⊃'' as if it were the same as ''⊇''.'') | examples =(''A''&nbsp;∪&nbsp;''B'')&nbsp;⊇&nbsp;''B''<br/><br/>{{Unicode|&#x211D;}}&nbsp;⊃&nbsp;{{Unicode|&#x211A;}} }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[Arrow (symbol)|→]] | tex =<math>\to \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[function (mathematics)|function]] arrow | readas =from ... to | category =[[naive set theory|set theory]], [[Intuitionistic type theory|type theory]] | explain =''f'':&nbsp;''X''&nbsp;→ ''Y'' means the function ''f'' maps the set ''X'' into the set ''Y''. | examples =Let ''f'':&nbsp;{{Unicode|&#x2124;}}&nbsp;→&nbsp;{{Unicode|&#x2115;}} ∪ {0} be defined by ''f''(''x'')&nbsp;:= ''x''². }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =↦ | tex =<math>\mapsto \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[function (mathematics)|function]] arrow | readas =maps to | category =[[naive set theory|set theory]] | explain =''f'':&nbsp;''a''&nbsp;↦ ''b'' means the function ''f'' maps the element ''a'' to the element ''b''. | examples =Let ''f'':&nbsp;''x''&nbsp;↦&nbsp;''x'' + 1 (the successor function). }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =&lt;:<br/><br/>&lt;· | tex =<math><: \!\,</math><br/><br/><math>{<}{\cdot} \!\,</math> | rowspan =2 | name =[[subtype]] | readas =is a subtype of | category =[[type theory]] | explain =''T''₁&nbsp;<:&nbsp;''T''₂ means that ''T''₁ is a subtype of ''T''₂. | examples =If ''S''&nbsp;<:&nbsp;''T'' and ''T''&nbsp;<:&nbsp;''U'' then ''S''&nbsp;<:&nbsp;''U'' ([[transitive relation|transitivity]]). }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[covering relation|cover]] | readas =is covered by | category =[[order theory]] | explain =''x''&nbsp;&lt;•&nbsp;''y'' means that ''x'' is covered by ''y''. | examples ={1,&nbsp;8}&nbsp;&lt;•&nbsp;{1,&nbsp;3,&nbsp;8} among the subsets of {1,&nbsp;2,&nbsp;...,&nbsp;10} ordered by containment. }} {{row of table of mathematical symbols | symbol ={{Unicode|&#x22A7;}} | tex =<math>\vDash \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[entailment]] | readas =entails | category =[[model theory]] | explain =''A''&nbsp;{{Unicode|&#x22A7;}}&nbsp;''B'' means the sentence ''A'' entails the sentence ''B'', that is in every model in which ''A'' is true, ''B'' is also true. | examples =''A''&nbsp;{{Unicode|&#x22A7;}}&nbsp;''A''&nbsp;∨&nbsp;¬''A'' }} {{row of table of mathematical symbols | symbol ={{Unicode|&#x22A2;}} | tex =<math>\vdash \!\,</math> | rowspan =2 | name =[[inference]] | readas =infers;<br/>is derived from | category =[[propositional logic]], [[predicate logic]] | explain =''x''&nbsp;{{Unicode|&#x22A2;}}&nbsp;''y'' means ''y'' is derivable from ''x''. | examples =''A''&nbsp;→&nbsp;''B''&nbsp;{{Unicode|&#x22A2;}} ¬''B''&nbsp;→&nbsp;¬''A'' }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[Partition (number theory)|partition]] | readas =is a partition of | category =[[number theory]] | explain =''p''&nbsp;{{Unicode|&#x22A2;}}&nbsp;''n'' means that ''p'' is a partition of ''n''. | examples = (4,3,1,1) &nbsp;{{Unicode|&#x22A2;}}&nbsp; 9, <math> \sum_{\lambda \vdash n} (f_\lambda)^2 = n!</math> }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =⟨<nowiki>|</nowiki> | tex =<math>\langle\ | \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[bra vector]] | readas =the bra ...;<br/>the dual of ... | category =[[Dirac notation]] | explain =⟨''φ''<nowiki>|</nowiki> means the dual of the vector <nowiki>|</nowiki>''φ''⟩, a [[linear functional]] which maps a ket <nowiki>|</nowiki>''ψ''⟩ onto the inner product ⟨''φ''<nowiki>|</nowiki>''ψ''⟩. | examples = }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =<nowiki>|</nowiki>⟩ | tex =<math>|\ \rangle \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[ket vector]] | readas =the ket ...;<br/>the vector ... | category =[[Dirac notation]] | explain =<nowiki>|</nowiki>''φ''⟩ means the vector with label ''φ'', which is in a [[Hilbert space]]. | examples =A [[qubit]]'s state can be represented as ''α''<nowiki>|</nowiki>0⟩+ ''β''<nowiki>|</nowiki>1⟩, where ''α'' and ''β'' are complex numbers s.t. <nowiki>|</nowiki>''α''<nowiki>|</nowiki>²&nbsp;+ <nowiki>|</nowiki>''β''<nowiki>|</nowiki>²&nbsp;= 1. }} |} ==Brackets== {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; border:1px" ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Symbol<br/><small>in [[HTML]]</small> ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Symbol<br/><small>in [[TeX]]</small> ! style="text-align:left;" |Name ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Explanation ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Examples |- ! Read as |- ! style="text-align:right;" |Category {{row of table of mathematical symbols | tex =<math>{\ \choose\ }</math> | rowspan =1 | name =[[combination]]; <br/>[[binomial coefficient]] | readas =''n'' choose ''k'' | category =[[combinatorics]] | explain =<math>\begin{pmatrix} n \\ k \end{pmatrix} =\frac{n!/(n-k)!}{k!} = \frac{(n-k+1)\cdots(n-2)\cdot(n-1)\cdot n}{k!} </math><br/> means (in the case of ''n'' = positive integer) the number of combinations of ''k'' elements drawn from a set of ''n'' elements.<br/><br/>(''This may also be written as'' C(''n'', ''k''), C(''n''; ''k''), _''n''''C''_''k'', ^''n'''''C'''_''k'', or <math>\left\langle\begin{matrix} n \\ k \end{matrix}\right\rangle</math>.) | examples =<math>\begin{pmatrix} 73 \\ 5 \end{pmatrix} = \frac{73!/(73-5)!}{5!} =\frac{69\cdot 70\cdot 71\cdot 72\cdot 73}{1\cdot2\cdot3\cdot4\cdot5}=15020334</math><br/> <math> \begin{pmatrix} .5 \\ 7 \end{pmatrix}=\frac{-5.5\cdot-4.5\cdot-3.5\cdot-2.5\cdot-1.5\cdot-.5\cdot.5}{1\cdot2\cdot3\cdot4\cdot5\cdot6\cdot7}=\frac{33}{2048}\,\!</math> }} {{row of table of mathematical symbols | tex =<math>\left(\!\!{\ \choose\ }\!\!\right)</math> | rowspan =1 | name =[[Multichoose#Counting multisets|multiset coefficient]] | readas =''u'' multichoose ''k'' | category =[[combinatorics]] | explain =<math>\left(\!\!{u\choose k}\!\!\right)={u+k-1\choose k} =\frac{(u+k-1)!/(u-1)!}{k!} </math> <br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;(when ''u'' is positive integer)<br/> means reverse or rising binomial coefficient. | examples =<math> \left(\!\!{-5.5\choose 7}\!\!\right)=\frac{-5.5\cdot-4.5\cdot-3.5\cdot-2.5\cdot-1.5\cdot-.5\cdot.5}{1\cdot2\cdot3\cdot4\cdot5\cdot6\cdot7}={.5\choose 7}=\frac{33}{2048}\,\!</math> }} {{row of table of mathematical symbols | symbol ={{nowrap|<nowiki>|...|</nowiki>}} | tex =<math>| \ldots | \!\,</math> | rowspan =4 | name =[[absolute value]];<br/>modulus | readas =absolute value of; modulus of | category =[[number]]s | explain =<nowiki>|</nowiki>''x''<nowiki>|</nowiki> means the distance along the [[real line]] (or across the [[complex plane]]) between ''x'' and [[0 (number)|zero]]. | examples =<nowiki>|3|</nowiki>&nbsp;= 3<br/><br/><nowiki>|–5|</nowiki>&nbsp;= <nowiki>|5|</nowiki>&nbsp;= 5<br/><br/><nowiki>|</nowiki>&nbsp;''i''&nbsp;<nowiki>|</nowiki> = 1<br/><br/><nowiki>|</nowiki>&nbsp;3 + 4''i''&nbsp;<nowiki>|</nowiki>&nbsp;= 5 }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[Euclidean norm]] or Euclidean length or magnitude | readas =Euclidean norm of | category =[[geometry]] | explain =<nowiki>|</nowiki>'''x'''<nowiki>|</nowiki> means the (Euclidean) length of [[Euclidean vector|vector]] '''x'''. | examples =For '''x'''&nbsp;= (3,&minus;4) <br/><math>|\textbf{x}| = \sqrt{3^2 + (-4)^2} = 5</math> }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[determinant]] | readas =determinant of | category =[[Matrix (mathematics)|matrix theory]] | explain =<nowiki>|</nowiki>''A''<nowiki>|</nowiki> means the determinant of the matrix ''A'' | examples =<math>\begin{vmatrix} 1&2 \\ 2&9 \\ \end{vmatrix} = 5</math> }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[cardinality]] | readas =cardinality of;<br/>size of;<br/>order of | category =[[set theory]] | explain =<nowiki>|</nowiki>''X''<nowiki>|</nowiki> means the cardinality of the set ''X''.<br/><br/>(# <!--''or'' ♯ -->''may be used instead as described below.'') | examples =<nowiki>|{3, 5, 7, 9}|</nowiki>&nbsp;= 4. }} {{row of table of mathematical symbols | symbol ={{nowrap|<nowiki>‖...‖</nowiki>}} | tex =<math>\| \ldots \| \!\,</math> | rowspan =2 | name =[[norm (mathematics)|norm]] | readas =norm of;<br/>length of | category =[[linear algebra]] | explain =<nowiki>‖</nowiki>&nbsp;''x''&nbsp;<nowiki>‖</nowiki> means the [[norm (mathematics)|norm]] of the element ''x'' of a [[normed vector space]].<ref name="m-nielsen-quantum-66">{{citation | title=Quantum Computation and Quantum Information | last1=Nielsen | first1=Michael A | author1-link=Michael Nielsen | last2=Chuang | first2=Isaac L | year=2000 | publisher=[[Cambridge University Press]] | location=[[New York City|New York]] | isbn=0-521-63503-9 | oclc= 43641333 | page=66 }}</ref> | examples =<nowiki>‖</nowiki>&nbsp;''x''&nbsp;+ ''y''&nbsp;<nowiki>‖</nowiki> ≤&nbsp; <nowiki>‖</nowiki>&nbsp;''x''&nbsp;<nowiki>‖</nowiki>&nbsp; +&nbsp; <nowiki>‖</nowiki>&nbsp;''y''&nbsp;<nowiki>‖</nowiki> }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[nearest integer function]] | readas =nearest integer to | category =[[number]]s | explain =<nowiki>‖</nowiki>''x''<nowiki>‖</nowiki> means the nearest integer to ''x''.<br/><br/>(''This may also be written'' [''x''], ⌊''x''⌉, nint(''x'') ''or'' Round(''x'').) | examples =<nowiki>‖1‖ = 1, ‖1.6‖ = 2, ‖−2.4‖ = −2, ‖3.49‖ = 3</nowiki> }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[curly brackets|{]]&nbsp;,&nbsp;[[curly brackets|}]] | tex =<math>{\{\ ,\!\ \}} \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[set (mathematics)|set]] brackets | readas =the set of ... | category =[[naive set theory|set theory]] | explain ={''a'',''b'',''c''} means the set consisting of ''a'', ''b'', and ''c''.<ref name="d-goldrei-set-3">{{Citation | last1=Goldrei | first1=Derek | title=Classic Set Theory | page=3 | year=1996 | publisher=[[Chapman and Hall]] | isbn=0-412-60610-0 | location=London }}</ref> | examples ={{Unicode|&#x2115;}}&nbsp;= {&nbsp;1, 2, 3, ... } }} {{row of table of mathematical symbols | symbol ={&nbsp;:&nbsp;}<br/><br/>{&nbsp;<nowiki>|</nowiki>&nbsp;}<br/><br/>{&nbsp;;&nbsp;} | tex =<math>\{\ :\ \} \!\,</math><br/><br/><math>\{\ |\ \} \!\,</math><br/><br/><math>\{\ ;\ \} \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[set builder notation]] | readas =the set of ... such that | category =[[naive set theory|set theory]] | explain ={''x''&nbsp;: ''P''(''x'')} means the set of all ''x'' for which ''P''(''x'') is true.<ref name="d-goldrei-set-3" /> {''x''&nbsp;<nowiki>|</nowiki> ''P''(''x'')} is the same as {''x''&nbsp;: ''P''(''x'')}. | examples ={''n''&nbsp;∈&nbsp;{{Unicode|&#x2115;}}&nbsp;: ''n''²&nbsp;<&nbsp;20}&nbsp;= {&nbsp;1, 2, 3, 4 } }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =⌊...⌋ | tex =<math>\lfloor \ldots \rfloor \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[floor and ceiling functions|floor]] | readas =floor;<br/>greatest integer;<br/>entier | category =[[number]]s | explain =⌊''x''⌋ means the floor of ''x'', i.e. the largest integer less than or equal to ''x''.<br/><br/>(''This may also be written'' [''x''], floor(''x'') ''or'' int(''x'').) | examples =⌊4⌋ = 4, ⌊2.1⌋ = 2, ⌊2.9⌋ = 2, ⌊&minus;2.6⌋ = &minus;3 }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =⌈...⌉ | tex =<math>\lceil \ldots \rceil \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[floor and ceiling functions|ceiling]] | readas =ceiling | category =[[number]]s | explain =⌈''x''⌉ means the ceiling of ''x'', i.e. the smallest integer greater than or equal to ''x''.<br/><br/>(''This may also be written'' ceil(''x'') ''or'' ceiling(''x'').) | examples =⌈4⌉ = 4, ⌈2.1⌉ = 3, ⌈2.9⌉ = 3, ⌈&minus;2.6⌉ = &minus;2 }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =⌊...⌉ | tex =<math>\lfloor \ldots \rceil \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[nearest integer function]] | readas =nearest integer to | category =[[number]]s | explain =⌊''x''⌉ means the nearest integer to ''x''.<br/><br/>(''This may also be written'' [''x''], <nowiki>||</nowiki>''x''<nowiki>||</nowiki>, nint(''x'') ''or'' Round(''x'').) | examples =⌊2⌉ = 2, ⌊2.6⌉ = 3, ⌊-3.4⌉ = -3, ⌊4.49⌉ = 4 }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[&nbsp;:&nbsp;] | tex =<math>[\ :\ ] \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[degree of a field extension]] | readas =the degree of | category =[[Field theory (mathematics)|field theory]] | explain =[''K'' : ''F''] means the degree of the extension ''K'' : ''F''. | examples =[ℚ(√2) : ℚ] = 2<br/><br/>[ℂ : ℝ] = 2<br/><br/>[ℝ : ℚ] = ∞ }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[Bracket|<nowiki>[&nbsp;]</nowiki>]]<br/><br/>[&nbsp;,&nbsp;]<br/><br/>[&nbsp;,&nbsp;,&nbsp;] | tex =<math>[\ ] \!\,</math><br/><br/><math>[\ ,\ ] \!\,</math><br/><br/><math>[\ ,\ ,\ ] \!\,</math> | rowspan =8 | name =[[equivalence class]] | readas =the equivalence class of | category =[[abstract algebra]] | explain =[''a''] means the equivalence class of ''a'', i.e. {''x''&nbsp;: ''x''&nbsp;~ ''a''}, where ~ is an [[equivalence relation]].<br/><br/>[''a'']_''R'' means the same, but with ''R'' as the equivalence relation. | examples =Let ''a''&nbsp;~ ''b'' be true [[iff]] ''a''&nbsp;≡ ''b''&nbsp;([[modular arithmetic|mod]]&nbsp;5). Then [2]&nbsp;= {..., &minus;8, &minus;3, 2, 7, ...}. }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[floor and ceiling functions|floor]] | readas =floor;<br/>greatest integer;<br/>entier | category =[[number]]s | explain =[''x''] means the floor of ''x'', i.e. the largest integer less than or equal to ''x''.<br/><br/>(''This may also be written'' ⌊''x''⌋, floor(''x'') ''or'' int(''x''). ''Not to be confused with the nearest integer function, as described below.'') | examples =[3] = 3, [3.5] = 3, [3.99] = 3, [&minus;3.7] = &minus;4 }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[nearest integer function]] | readas =nearest integer to | category =[[number]]s | explain =[''x''] means the nearest integer to ''x''.<br/><br/>(''This may also be written'' ⌊''x''⌉, <nowiki>||</nowiki>''x''<nowiki>||</nowiki>, nint(''x'') ''or'' Round(''x''). ''Not to be confused with the floor function, as described above.'') | examples =[2] = 2, [2.6] = 3, [-3.4] = -3, [4.49] = 4 }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[Iverson bracket]] | readas =1 if true, 0 otherwise | category =[[propositional logic]] | explain =[''S''] maps a true statement ''S'' to 1 and a false statement ''S'' to 0. | examples =[0=5]=0, [7>0]=1, [2&nbsp;&isin;&nbsp;{2,3,4}]=1, [5&nbsp;&isin;&nbsp;{2,3,4}]=0 }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[image (mathematics)|image]] | readas =image of ... under ... | category =everywhere | explain =''f''[''X''] means { ''f''(''x'')&nbsp;: ''x''&nbsp;∈ ''X'' }, the image of the function ''f'' under the set ''X''&nbsp;⊆ [[domain of a function|dom]](''f'').<br/><br/>(''This may also be written as'' ''f''(''X'') ''if there is no risk of confusing the image of'' ''f'' ''under'' ''X'' ''with the function application'' ''f'' ''of'' ''X''. ''Another notation is'' Im&nbsp;''f'', ''the image of'' ''f'' ''under its domain.'') | examples =<math>\sin [\mathbb{R}] = [-1, 1]</math> }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[closed interval]] | readas =closed interval | category =[[order theory]] | explain =<math>[a,b] = \{x \in \mathbb{R} : a \le x \le b \}</math>. | examples = 0 and 1/2 are in the interval [0,1]. }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[commutator]] | readas =the commutator of | category =[[group theory]], [[ring theory]] | explain =[''g'',&nbsp;''h''] = ''g''^&minus;1''h''^&minus;1''gh'' (or ''ghg''^&minus;1''h''^&minus;1), if ''g'', ''h'' ∈ ''G'' (a [[group (mathematics)|group]]).<br/><br/>[''a'',&nbsp;''b'']&nbsp;= ''ab''&nbsp;&minus; ''ba'', if ''a'', ''b''&nbsp;∈ ''R'' (a [[ring (algebra)|ring]] or [[commutative algebra]]). | examples =''x''^''y'' = ''x''[''x'',&nbsp;''y''] (group theory).<br/><br/>[''AB'',&nbsp;''C''] = ''A''[''B'',&nbsp;''C'']&nbsp;+ [''A'',&nbsp;''C'']''B'' (ring theory). }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[triple scalar product]] | readas =the triple scalar product of | category =[[vector calculus]] | explain =['''a''',&nbsp;'''b''',&nbsp;'''c''']&nbsp;= '''a'''&nbsp;× '''b'''&nbsp;· '''c''', the [[scalar product]] of '''a'''&nbsp;[[cross product|×]]&nbsp;'''b''' with '''c'''. | examples =['''a''',&nbsp;'''b''',&nbsp;'''c''']&nbsp;= ['''b''',&nbsp;'''c''',&nbsp;'''a''']&nbsp;= ['''c''',&nbsp;'''a''',&nbsp;'''b''']. }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[Bracket|(&nbsp;)]]<br/><br/>(, ) | tex =<math>(\ ) \!\,</math><br/><br/><math>(\ ,\ ) \!\,</math> | rowspan =5 | name =[[function (mathematics)|function]] application | readas =of | category =[[naive set theory|set theory]] | explain =''f''(''x'') means the value of the function ''f'' at the element ''x''. | examples =If ''f''(''x'')&nbsp;:= ''x''², then ''f''(3)&nbsp;= 3²&nbsp;= 9. }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[image (mathematics)|image]] | readas =image of ... under ... | category =everywhere | explain =''f''(''X'') means { ''f''(''x'')&nbsp;: ''x''&nbsp;∈ ''X'' }, the image of the function ''f'' under the set ''X''&nbsp;⊆ [[domain of a function|dom]](''f'').<br/><br/>(''This may also be written as'' ''f''[''X''] ''if there is a risk of confusing the image of'' ''f'' ''under'' ''X'' ''with the function application'' ''f'' ''of'' ''X''. ''Another notation is'' Im&nbsp;''f'', ''the image of'' ''f'' ''under its domain.'') | examples =<math>\sin (\mathbb{R}) = [-1, 1]</math> }} {{row of table of mathematical symbols | name =precedence grouping | readas =parentheses | category =everywhere | explain =Perform the operations inside the parentheses first. | examples =(8/4)/2&nbsp;= 2/2&nbsp;= 1, but 8/(4/2)&nbsp;= 8/2&nbsp;= 4. }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[tuple]] | readas =tuple; ''n''-tuple;<br/>ordered pair/triple/etc;<br/>row vector; sequence | category =everywhere | explain =An ordered list (or sequence, or horizontal vector, or row vector) of values. (''Note that the notation'' (''a'',''b'') ''is ambiguous: it could be an ordered pair or an open interval. Set theorists and computer scientists often use angle brackets'' ⟨&nbsp;⟩ ''instead of parentheses.'') | examples =(''a'', ''b'') is an ordered pair (or 2-tuple). (''a'', ''b'', ''c'') is an ordered triple (or 3-tuple). ( ) is the [[empty tuple]] (or 0-tuple). }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[highest common factor]] | readas =highest common factor;<br/>greatest common divisor; hcf; gcd | category =number theory | explain =(''a'', ''b'') means the highest common factor of ''a'' and ''b''.<br/><br/>(''This may also be written'' hcf(''a'', ''b'') ''or'' gcd(''a'', ''b'').) | examples =(3, 7) = 1 (they are coprime); (15, 25) = 5. }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =(&nbsp;,&nbsp;)<br/><br/>]&nbsp;,&nbsp;[ | tex =<math>(\ ,\ ) \!\,</math><br/><br/><math>]\ ,\ [ \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[open interval]] | readas =open interval | category =[[order theory]] | explain =<math>(a,b) = \{x \in \mathbb{R} : a < x < b \}</math>. (''Note that the notation'' (''a'',''b'') ''is ambiguous: it could be an ordered pair or an open interval. The notation'' ]''a'',''b''[ ''can be used instead.'') | examples = 4 is not in the interval (4, 18). (0, +∞) equals the set of positive real numbers. }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =(&nbsp;,&nbsp;]<br/><br/>]&nbsp;,&nbsp;] | tex =<math>(\ ,\ ] \!\,</math><br/><br/><math>]\ ,\ ] \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[half-open interval|left-open interval]] | readas =half-open interval;<br/>left-open interval | category =[[order theory]] | explain =<math>(a,b] = \{x \in \mathbb{R} : a < x \le b \}</math>. | examples =(&minus;1, 7] and (&minus;∞, &minus;1] }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[&nbsp;,&nbsp;)<br/><br/>[&nbsp;,&nbsp;[ | tex =<math>[\ ,\ ) \!\,</math><br/><br/><math>[\ ,\ [ \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[half-open interval|right-open interval]] | readas =half-open interval;<br/>right-open interval | category =[[order theory]] | explain =<math>[a,b) = \{x \in \mathbb{R} : a \le x < b \}</math>. | examples =[4, 18) and [1, +∞) }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =⟨⟩<br/><br/>⟨,⟩ | tex =<math>\langle\ \rangle \!\,</math><br/><br/><math>\langle\ ,\ \rangle \!\,</math> | rowspan =5 | name =[[inner product]] | readas =inner product of | category =[[linear algebra]] | explain =⟨''u'',''v''⟩ means the inner product of ''u'' and ''v'', where ''u'' and ''v'' are members of an [[inner product space]].<br ><br/>''Note that the notation'' ⟨''u'', ''v''⟩ ''may be ambiguous: it could mean the inner product or the [[linear span]].''<br/><br/>''There are many variants of the notation, such as'' ⟨''u''&nbsp;<nowiki>|</nowiki>&nbsp;''v''⟩ ''and'' (''u''&nbsp;<nowiki>|</nowiki>&nbsp;''v''), ''which are described below. For spatial vectors, the [[dot product]] notation'', ''x''&nbsp;·&nbsp;''y'' ''is common. For matrices, the colon notation'' ''A''&nbsp;:&nbsp;''B'' ''may be used. As'' ⟨ ''and'' ⟩ ''can be hard to type, the more "keyboard friendly" forms'' < ''and'' > ''are sometimes seen. These are avoided in mathematical texts.'' | examples =The [[dot product|standard inner product]] between two vectors ''x''&nbsp;=&nbsp;(2,&nbsp;3) and ''y''&nbsp;=&nbsp;(&minus;1,&nbsp;5) is:<br/>⟨x,&nbsp;y⟩&nbsp;=&nbsp;2&nbsp;×&nbsp;&minus;1&nbsp;+&nbsp;3&nbsp;×&nbsp;5&nbsp;= 13 }} {{row of table of mathematical symbols | name =average | readas = average of | category =[[statistics]] | explain =let S be a subset of N for example, <math> \langle S \rangle </math> represents the average of all the element in S. | examples =for a time series :''g''(''t'') (''t'' = 1, 2,...) we can define the [[Algebraic structure|structure]] functions ''S_q''(<math>\tau</math>): :<math>S_q = \langle |g(t + \tau) - g(t)|^q \rangle_t </math> }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[linear span]] | readas =(linear) span of;<br/>linear hull of | category =[[linear algebra]] | explain =⟨''S''⟩ means the span of ''S'' ⊆ ''V''. That is, it is the intersection of all subspaces of ''V'' which contain ''S''.<br/>⟨''u''₁,&nbsp;''u''₂,&nbsp;...⟩ is shorthand for ⟨{''u''₁,&nbsp;''u''₂,&nbsp;...}⟩.<br/> <br/>''Note that the notation'' ⟨''u'',&nbsp;''v''⟩ ''may be ambiguous: it could mean the [[inner product]] or the linear span.''<br/> <br/>''The span of'' ''S'' ''may also be written as'' Sp(''S''). | examples =<math>\left\lang \left( \begin{smallmatrix} 1 \\ 0 \\ 0 \end{smallmatrix} \right), \left( \begin{smallmatrix} 0 \\ 1 \\ 0 \end{smallmatrix} \right), \left( \begin{smallmatrix} 0 \\ 0 \\ 1 \end{smallmatrix} \right) \right\rang = \mathbb{R}^3</math>. }} {{row of table of mathematical symbols | name =subgroup [[generating set of a group|generated]] by a set | readas =the subgroup generated by | category =[[group theory]] | explain =<math> \langle S \rangle </math> means the smallest subgroup of ''G'' (where ''S'' ⊆ ''G'', a group) containing every element of ''S''.<br/><math> \langle g_1, g_2, \ldots, \rangle </math> is shorthand for <math> \langle g_1, g_2, \ldots \rangle </math>. | examples =In [[dihedral group of order 6|S₃]], <math> \langle(1 \; 2) \rangle = \{id,\; (1 \; 2)\} </math> and <math> \langle (1 \; 2 \; 3) \rangle = \{id, \; (1 \; 2 \; 3),(1 \; 2 \; 3))\} </math>. }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[tuple]] | readas =tuple; ''n''-tuple;<br/>ordered pair/triple/etc;<br/>row vector; sequence | category =everywhere | explain =An ordered list (or sequence, or horizontal vector, or row vector) of values. (''The notation'' (''a'',''b'') ''is often used as well.'') | examples = <math> \langle a, b \rangle </math> is an ordered pair (or 2-tuple). <math> \langle a, b, c \rangle </math> is an ordered triple (or 3-tuple). <math> \langle \rangle </math> is the [[empty tuple]] (or 0-tuple). }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =⟨<nowiki>|</nowiki>⟩<br/><br/>(<nowiki>|</nowiki>) | tex =<math>\langle\ |\ \rangle \!\,</math><br/><br/><math>(\ |\ ) \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[inner product]] | readas =inner product of | category =[[linear algebra]] | explain =⟨''u''&nbsp;<nowiki>|</nowiki>&nbsp;''v''⟩ means the inner product of ''u'' and ''v'', where ''u'' and ''v'' are members of an [[inner product space]].<ref name="m-nielsen-quantum-62">{{citation | title=Quantum Computation and Quantum Information | last1=Nielsen | first1=Michael A | author1-link=Michael Nielsen | last2=Chuang | first2=Isaac L | year=2000 | publisher=[[Cambridge University Press]] | location=[[New York City|New York]] | isbn=0-521-63503-9 | oclc= 43641333 | page=62 }}</ref> (''u''&nbsp;<nowiki>|</nowiki>&nbsp;''v'') means the same.<br/><br/>''Another variant of the notation is'' ⟨''u'',&nbsp;''v''⟩ ''which is described above. For spatial vectors, the [[dot product]] notation'', ''x''&nbsp;·&nbsp;''y'' ''is common. For matrices, the colon notation'' ''A''&nbsp;:&nbsp;''B'' ''may be used. As'' ⟨ ''and'' ⟩ ''can be hard to type, the more "keyboard friendly" forms'' < ''and'' > ''are sometimes seen. These are avoided in mathematical texts.'' | examples = }} |} ==Other non-letter symbols== {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; border:1px" ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Symbol<br/><small>in [[HTML]]</small> ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Symbol<br/><small>in [[TeX]]</small> ! style="text-align:left;" |Name ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Explanation ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Examples |- ! Read as |- ! style="text-align:right;" |Category {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[Asterisk|*]] | tex =<math>* \!\,</math> | rowspan =5 | name =[[convolution]] | readas =convolution;<br/>convolved with | category =[[functional analysis]] | explain =''f''&nbsp;∗&nbsp;''g'' means the convolution of ''f'' and ''g''. | examples =<math>(f * g)(t) = \int_{-\infty}^{\infty} f(\tau) g(t - \tau)\, d\tau</math>. }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[complex conjugate]] | readas =conjugate | category =[[complex numbers]] | explain =''z''^∗ means the complex conjugate of ''z''.<br/><br/>(<math>\bar{z}</math> ''can also be used for the conjugate of z, as described below.'') | examples =<math>(3+4i)^\ast = 3-4i</math>. }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[group of units]] | readas =the group of units of | category =[[ring theory]] | explain =''R''^∗ consists of the set of units of the ring ''R'', along with the operation of multiplication.<br/><br/>''This may also be written'' ''R''^× ''as described above, or'' U(''R''). | examples =<math>\begin{align} (\mathbb{Z} / 5\mathbb{Z})^\ast & = \{ [1], [2], [3], [4] \} \\ & \cong \mathrm{C}_4 \\ \end{align}</math> }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[hyperreal number]]s | readas = the (set of) hyperreals | category =[[non-standard analysis]] | explain =^∗'''R''' means the set of hyperreal numbers. Other sets can be used in place of '''R'''. | examples =^∗'''N''' is the [[hypernatural]] numbers. }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[Hodge dual]] | readas =Hodge dual;<br/>Hodge star | category =[[linear algebra]] | explain = ∗''v'' means the Hodge dual of a vector ''v''. If ''v'' is a [[p-vector|''k''-vector]] within an [[dimension (vector space)|''n''-dimensional]] [[orientation (mathematics)|oriented]] [[inner product]] [[vector space|space]], then ∗''v'' is an (''n''&minus;''k'')-vector. | examples = If <math>\{e_i\}</math> are the [[standard basis]] vectors of <math>\mathbb{R}^5</math>, <math>*(e_1\wedge e_2\wedge e_3)= e_4\wedge e_5</math> }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[Proportionality (mathematics)|∝]] | tex =<math>\propto \!\,</math> | rowspan =2 | name =[[proportionality (mathematics)|proportionality]] | readas =is proportional to;<br/>varies as | category =everywhere | explain =''y'' ∝ ''x'' means that ''y'' = ''kx'' for some constant ''k''. | examples =if ''y'' = 2''x'', then ''y'' ∝ ''x''. }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[Karp reduction]]<ref>{{citation | title=Algorithms: Sequential, Parallel, and Distributed | last1=Berman | first1=Kenneth A | last2=Paul| first2=Jerome L. | year=2005| publisher=Course Technology | location=[[Boston]] | isbn=0-534-42057-5 | page=822 }}</ref> | readas =is Karp reducible to;<br/>is polynomial-time many-one reducible to | category =[[computational complexity theory]] | explain =''A''&nbsp;∝ ''B'' means the [[computational problem|problem]] ''A'' can be polynomially reduced to the problem ''B''. | examples =If ''L''₁&nbsp;∝ ''L''₂ and ''L''₂&nbsp;∈ '''[[P (complexity)|P]]''', then ''L''₁&nbsp;∈ '''P'''. }} {{row of table of mathematical symbols | symbol ={{Unicode|&#x2216;}} | tex =<math>\setminus \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[complement (set theory)|set-theoretic complement]] | readas =minus;<br/>without | category =[[naive set theory|set theory]] | explain =''A''&nbsp;{{Unicode|&#x2216;}}&nbsp;''B'' means the set that contains all those elements of ''A'' that are not in ''B''.<ref name="d-goldrei-set-4" /> <br/><br/>(&minus; ''can also be used for set-theoretic complement as described above.'') | examples ={1,2,3,4}&nbsp;{{Unicode|&#x2216;}}&nbsp;{3,4,5,6}&nbsp;= {1,2} }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[vertical bar|<nowiki>|</nowiki>]] | tex =<math>| \!\,</math> | rowspan =3 | name =[[conditional probability|conditional event]] | readas =given | category =[[probability]] | explain =P(''A''<nowiki>|</nowiki>''B'') means the probability of the event ''A'' occurring given that ''B'' occurs. | examples =if X is a uniformly random day of the year P(X is May 25 <nowiki>|</nowiki> X is in May) = 1/31 }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[restriction (mathematics)|restriction]]{{Anchor|notdivide}} | readas =restriction of ... to ...;<br/>restricted to | category =[[naive set theory|set theory]] | explain =''f''<nowiki>|</nowiki>_''A'' means the function ''f'' is restricted to the set ''A'', that is, it is the function with [[domain (function)|domain]] ''A''&nbsp;∩&nbsp;dom(''f'') that agrees with ''f''. | examples =The function ''f''&nbsp;:&nbsp;'''R'''&nbsp;→&nbsp;'''R''' defined by ''f''(''x'')&nbsp;= ''x''² is not injective, but ''f''<nowiki>|</nowiki>_'''R'''⁺ is injective. }} {{row of table of mathematical symbols | name =such that | readas =such that;<br/>so that | category =everywhere | explain =<nowiki>|</nowiki> means "such that", see ":" (''described below''). | examples =S = {(x,y) <nowiki>|</nowiki> 0 < y < f(x)} <br/>The set of (x,y) such that y is greater than 0 and less than f(x). }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =&#x2223;<br/><br/>&#x2224; | tex =<math>\mid \!\,</math> <br/><br/><math> \nmid \!\,</math> | name =[[divisor]], [[division (mathematics)|divides]] | readas =divides | category =[[number theory]] | explain =''a'' &#x2223; ''b'' means ''a'' divides ''b''. <br/>''a'' &#x2224; ''b'' means ''a'' does not divide ''b''. <br/><br/>(''The symbol ''&#x2223;'' can be difficult to type, and its negation is rare, so a regular but slightly shorter vertical bar'' <nowiki>|</nowiki> ''character is often used instead.'') | examples =Since 15 = 3 &times; 5, it is true that 3 &#x2223; 15 and 5 &#x2223; 15. }} {{row of table of mathematical symbols | symbol = &#x2223;&#x2223; | tex =<math>\mid\mid \!\,</math> | name =exact [[divisibility]] | readas =exactly divides | category =[[number theory]] | explain =''p''^''a''&nbsp;&#x2223;&#x2223;&nbsp;''n'' means ''p''^''a'' exactly divides ''n'' (i.e. ''p''^''a'' divides ''n'' but ''p''^''a''+1 does not). | examples =2^''3''&nbsp;&#x2223;&#x2223;&nbsp;360. }} {{row of table of mathematical symbols | symbol = &#x2225;<br/><br/>&#x2226;<br/><br/>&#x22d5; | tex =<math>\| \!\,</math> | rowspan =2 | name =[[parallel (geometry)|parallel]] | readas =is parallel to | category =[[geometry]] | explain =''x''&nbsp;&#x2225;&nbsp;''y'' means ''x''&nbsp;is parallel to&nbsp;''y''.<br/>''x''&nbsp;&#x2226;&nbsp;''y'' means ''x''&nbsp;is not parallel to&nbsp;''y''.<br/>''x''&nbsp;&#x22d5;&nbsp;''y'' means ''x''&nbsp;is equal and parallel to&nbsp;''y''.<br/><br/>(''The symbol ''&#x2225;'' can be difficult to type, and its negation is rare, so two regular but slightly longer vertical bar'' <nowiki>||</nowiki> ''characters are often used instead.'') | examples =If ''l''&nbsp;&#x2225;&nbsp;''m'' and ''m'' ⊥ ''n'' then ''l''&nbsp;⊥&nbsp;''n''. }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[comparability|incomparability]] | readas =is incomparable to | category =[[order theory]] | explain =''x''&nbsp;&#x2225;&nbsp;''y'' means ''x'' is incomparable to ''y''. | examples ={1,2}&nbsp;&#x2225;&nbsp;{2,3} under set containment. }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[number sign|#]]<!--<br/><br/>[[sharp symbol|♯]] {{citation needed|date=December 2009}}--> | tex =<math>\# \!\,</math><!--<br/><br/><math>\sharp \!\,</math>--> | rowspan =3 | name =[[cardinality]] | readas =cardinality of;<br/>size of;<br/>order of | category =[[set theory]] | explain =#''X'' means the cardinality of the set ''X''.<br/><br/>(<nowiki>|...|</nowiki> ''may be used instead as described above.'') | examples =#{4, 6, 8}&nbsp;= 3 }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[connected sum]] | readas =connected sum of;<br/>knot sum of;<br/>knot composition of | category =[[topology]], [[knot theory]] | explain =''A''#''B'' is the connected sum of the manifolds ''A'' and ''B''. If ''A'' and ''B'' are knots, then this denotes the knot sum, which has a slightly stronger condition. | examples =''A''#''S''^''m'' is [[homeomorphic]] to ''A'', for any manifold ''A'', and the sphere ''S''^''m''. }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[primorial]] | readas =primorial | category =[[number theory]] | explain =''n''# is product of all prime numbers less than or equal to ''n''. | examples =12# = 2 × 3 × 5 × 7 × 11 = 2310 }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[colon (punctuation)|:]] | tex =<math>: \!\,</math> | rowspan =5 | name =such that | readas =such that;<br/>so that | category =everywhere | explain =: means "such that", and is used in proofs and the [[set-builder notation]] (''described below''). | examples =∃ ''n'' ∈ ℕ: ''n'' is even. }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[field extension]] | readas =extends;<br/>over | category =[[Field theory (mathematics)|field theory]] | explain =''K'' : ''F'' means the field ''K'' extends the field ''F''.<br/><br/>''This may also be written as'' ''K'' ≥ ''F''. | examples =ℝ : ℚ }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[inner product]] of matrices | readas =inner product of | category =[[linear algebra]] | explain =''A'' : ''B'' means the Frobenius inner product of the matrices ''A'' and ''B''.<br/><br/>''The general inner product is denoted by'' ⟨''u'',&nbsp;''v''⟩, ⟨''u''&nbsp;<nowiki>|</nowiki>&nbsp;''v''⟩ ''or'' (''u''&nbsp;<nowiki>|</nowiki>&nbsp;''v''), ''as described below. For spatial vectors, the [[dot product]] notation'', ''x''·''y'' ''is common.'' See also [[bra–ket notation]]. | examples =<math>A:B = \sum_{i,j} A_{ij}B_{ij}</math> }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[index of a subgroup]] | readas =index of subgroup | category =[[group theory]] | explain =The index of a subgroup ''H'' in a group ''G'' is the "relative size" of ''H'' in ''G'': equivalently, the number of "copies" ([[coset]]s) of ''H'' that fill up ''G'' | examples =<math>|G:H| = \frac{|G|}{|H|}</math> }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[division (mathematics)|division]] | readas =divided by<br />over | category =everywhere | explain =''A'' : ''B'' means the division of ''A'' with ''B'' (dividing ''A'' by ''B'') | examples =10 : 2 = 5 }} {{row of table of mathematical symbols | symbol = ⋮ | tex =<math>\vdots \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[vertical ellipsis]] | readas =vertical ellipsis | category = everywhere | explain = Denotes that certain constants and terms are missing out (e.g. for clarity) and that only the important terms are being listed. | examples =<math> P(r,t) = \chi \vdots E(r,t_1)E(r,t_2)E(r,t_3) </math> }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =≀ <!-- x2240 Wreath product --> | tex =<math>\wr \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[wreath product]] | readas =wreath product of ... by ... | category =[[group theory]] | explain =''A''&nbsp;≀&nbsp;''H'' means the wreath product of the group ''A'' by the group ''H''.<br/><br/>''This may also be written'' ''A''_&nbsp;wr''H''. | examples =<math>\mathrm{S}_n \wr \mathrm{Z}_2</math> is isomorphic to the [[graph automorphism|automorphism]] group of the [[complete bipartite graph]] on (''n'',''n'') vertices. }} {{row of table of mathematical symbols | symbol = ↯ <br/><br/> ※ | tex = &nbsp; | rowspan = 1 | name = [[↯|downwards zigzag arrow]] | readas = contradiction; this contradicts that | category = everywhere | explain = Denotes that contradictory statements have been inferred. For clarity, the exact point of contradiction can be appended. | examples = x + 4 = x - 3 ※<br/><br/>Statement: Every finite, non-empty, ordered set has a largest element. Otherwise, let's assume that <math>X</math> is a finite, non-empty, ordered set with no largest element. Then, for some <math>x_1 \in X</math>, there exists an <math>x_2 \in X</math> with <math>x_1 < x_2</math>, but then there's also an <math>x_3 \in X</math> with <math>x_2 < x_3</math>, and so on. Thus, <math>x_1, x_2, x_3, ...</math> are distinct elements in <math>X</math>. ↯ <math>X</math> is finite. }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =⊕<br/><br/>{{Unicode|&#x22BB;}} | tex =<math>\oplus \!\,</math><br/><br/><math>\veebar \!\,</math> | rowspan =2 | name =[[exclusive or]] | readas =xor | category =[[propositional logic]], [[Boolean algebra (logic)|Boolean algebra]] | explain =The statement ''A'' ⊕ ''B'' is true when either A or B, but not both, are true. ''A'' {{Unicode|&#x22BB;}} ''B'' means the same. | examples =(¬''A'') ⊕ ''A'' is always true, ''A'' ⊕ ''A'' is always false. }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[direct sum]] | readas =direct sum of | category =[[abstract algebra]] | explain =The direct sum is a special way of combining several objects into one general object.<br/><br/>(''The bun symbol'' ⊕, ''or the [[coproduct]] symbol {{Unicode|&#x2210;}}, ''is used;'' {{Unicode|&#x22BB;}} ''is only for logic.'') | examples =Most commonly, for vector spaces ''U'', ''V'', and ''W'', the following consequence is used:<br/>''U'' = ''V'' ⊕ ''W'' ⇔ (''U'' = ''V'' + ''W'') ∧ (''V'' ∩ ''W'' = {0}) }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =&nbsp; | tex =<math>{~\wedge\!\!\!\!\!\!\bigcirc~}</math> | rowspan =1 | name =[[Kulkarni–Nomizu product]] | readas =Kulkarni–Nomizu product | category =[[tensor algebra]] | explain =Derived from the [[tensor product]] of two symmetric type (0,2) [[tensor]]s; it has the algebraic symmetries of the [[Riemann tensor]]. <math>f=g{\,\wedge\!\!\!\!\!\!\bigcirc\,}h</math> has components <math>f_{\alpha\beta\gamma\delta}=g_{\alpha\gamma}h_{\beta\delta}+g_{\beta\delta}h_{\alpha\gamma}-g_{\alpha\delta}h_{\beta\gamma}-g_{\beta\gamma}h_{\alpha\delta}</math>. | examples = }} {{row of table of mathematical symbols | symbol = □ | tex =<math>\Box \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[D'Alembertian]] | readas =non-Euclidean Laplacian | category =[[vector calculus]] | explain =It is the generalisation of the [[Laplace operator]] in the sense that it is the differential operator which is invariant under the isometry group of the underlying space and it reduces to the Laplace operator if restricted to time independent functions. | examples =<math>\square = \frac{1}{c^2}{\partial^2 \over \partial t^2 } - {\partial^2 \over \partial x^2 } - {\partial^2 \over \partial y^2 } - {\partial^2 \over \partial z^2 } </math> }} |} ==Letter-based symbols== ''Includes upside-down letters.'' ===Letter modifiers=== {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; border:1px" ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Symbol<br/><small>in [[HTML]]</small> ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Symbol<br/><small>in [[TeX]]</small> ! style="text-align:left;" |Name ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Explanation ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Examples |- ! Read as |- ! style="text-align:right;" |Category <!--Letter modifiers--> {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[overline|{{overline|''a''}}]] | tex =<math>\bar{a} \!\,</math> | rowspan =5 | name =[[mean]] | readas =overbar;<br/>... bar | category =[[statistics]] | explain =<math>\bar{x}</math> (often read as "x bar") is the [[mean]] (average value of <math>x_i</math>). | examples =<math>x = \{1,2,3,4,5\}; \bar{x} = 3</math>. }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[Sequence|finite sequence]], [[tuple]] | readas =finite sequence, tuple | category =[[model theory]] | explain =<math>\overline{a}</math> means the finite sequence/tuple <math>(a_1,a_2, ... ,a_n).</math>. | examples = <math>\overline{a}:=(a_1,a_2, ... ,a_n)</math>. }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[algebraic closure]] | readas =algebraic closure of | category =[[Field theory (mathematics)|field theory]] | explain = <math>\overline{F}</math> is the algebraic closure of the field ''F''. | examples =The field of [[algebraic number]]s is sometimes denoted as <math>\overline{\mathbb{Q}}</math> because it is the algebraic closure of the [[rational numbers]] <math>{\mathbb{Q}}</math>. }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[complex conjugate]] | readas =conjugate | category =[[complex numbers]] | explain =<math>\overline{z}</math> means the complex conjugate of ''z''.<br/><br/>(''z''^∗ ''can also be used for the conjugate of z, as described above.'') | examples =<math>\overline{3+4i} = 3-4i</math>. }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[topological closure]] | readas =(topological) closure of | category =[[topology]] | explain = <math>\overline{S}</math> is the topological closure of the set ''S''.<br/><br/>''This may also be denoted as'' cl(''S'') ''or'' Cl(''S''). | examples =In the space of the real numbers, <math>\overline{\mathbb{Q}} = \mathbb{R}</math> (the rational numbers are [[dense (topology)|dense]] in the real numbers). }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =â | tex =<math>\hat a</math> | rowspan =2 | name =[[unit vector]] | readas =hat | category =[[geometry]] | explain =<math>\mathbf{\hat a}</math> (pronounced "a hat") is the [[unit vector|normalized version]] of vector <math>\mathbf a</math>, having length 1. | examples = }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[estimator]] | readas =estimator for | category =[[statistics]] | explain =<math>\hat \theta</math> is the estimator or the estimate for the parameter <math>\theta</math>. | examples =The estimator <math>\mathbf{\hat \mu} = \frac {\sum_i x_i} {n}</math> produces a sample estimate <math>\mathbf{\hat \mu} (\mathbf x)</math> for the mean <math>\mu</math>. }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[Prime (symbol)|′]] | tex =<math>' \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[derivative]] | readas =... prime;<br/>derivative of | category =[[calculus]] | explain =''f''&nbsp;′(''x'') means the derivative of the function ''f'' at the point ''x'', i.e., the [[slope]] of the [[tangent]] to ''f'' at ''x''.<br/><br/>(''The single-quote character'' ' ''is sometimes used instead, especially in ASCII text.'') | examples =If ''f''(''x'')&nbsp;:=&nbsp;''x''², then ''f''&nbsp;′(''x'')&nbsp;=&nbsp;2''x''. }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[Newton's notation|^•]] | tex =<math>\dot{\,} \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[derivative]] | readas =... dot;<br/>time derivative of | category =[[calculus]] | explain =<math>\dot{x}</math> means the derivative of ''x'' with respect to time. That is <math>\dot{x}(t)=\frac{\partial}{\partial t}x(t)</math>. | examples =If ''x''(''t'')&nbsp;:=&nbsp;''t''², then <math>\dot{x}(t)=2t</math>. }} |} ===Symbols based on Latin letters=== {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; border:1px" ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Symbol<br/><small>in [[HTML]]</small> ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Symbol<br/><small>in [[TeX]]</small> ! style="text-align:left;" |Name ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Explanation ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Examples |- ! Read as |- ! style="text-align:right;" |Category <!--Latin letter symbols--> <!--A--> {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[turned a|&forall;]] | tex =<math>\forall \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[universal quantification]] | readas =for all;<br/>for any;<br/>for each | category =[[predicate logic]] | explain =&forall;&nbsp;''x'': ''P''(''x'') means ''P''(''x'') is true for all ''x''. | examples =&forall;&nbsp;''n''&nbsp;∈&nbsp;{{Unicode|&#x2115;}}: ''n''²&nbsp;≥ ''n''. }} <!--C--> {{row of table of mathematical symbols | symbol ={{Unicode|&#x2102;}}<br/><br/>'''[[C]]''' | tex =<math>\mathbb{C} \!\,</math><br/><br/><math>\mathbf{C} \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[complex number]]s | readas =C;<br/>the (set of) complex numbers | category =[[number]]s | explain ={{Unicode|&#x2102;}} means {''a''&nbsp;+&nbsp;''b''&nbsp;''i''&nbsp;: ''a'',''b''&nbsp;∈&nbsp;{{Unicode|&#x211D;}}}. | examples =''i''&nbsp;= √(&minus;1)&nbsp;∈ {{Unicode|&#x2102;}} }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =&#x1D520; | tex =<math>\mathfrak c \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[cardinality of the continuum]] | readas =cardinality of the continuum;<br/>c;<br/>cardinality of the real numbers | category =[[set theory]] | explain =The cardinality of <math>\mathbb R</math> is denoted by <math>|\mathbb R|</math> or by the symbol <math>\mathfrak c</math> (a lowercase [[Fraktur (script)|Fraktur]] letter C). | examples =<math>\mathfrak c = {\beth}_{1}</math> }} <!--D--> {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[Rounded d|∂]] | tex =<math>\partial \!\,</math> | rowspan =3 | name =[[partial derivative]] | readas =partial;<br/>d | category =[[calculus]] | explain =∂''f''/∂''x''_''i'' means the partial derivative of ''f'' with respect to ''x''_''i'', where ''f'' is a function on (''x''₁, ..., ''x''_''n''). | examples =If ''f''(''x'',''y'') := ''x''²''y'', then ∂''f''/∂''x'' = 2''xy'', }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[boundary (topology)|boundary]] | readas =boundary of | category =[[topology]] | explain =∂''M'' means the boundary of ''M'' | examples =∂{''x'' : <nowiki>||</nowiki>''x''<nowiki>||</nowiki> ≤ 2} = {''x'' : <nowiki>||</nowiki>''x''<nowiki>||</nowiki> = 2} }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[degree of a polynomial]] | readas =degree of | category =[[algebra]] | explain =∂''f'' means the degree of the polynomial ''f''. <br/><br/>(''This may also be written'' deg ''f''.) | examples =∂(''x''² &minus; 1) = 2 }} <!--E--> {{row of table of mathematical symbols | symbol = [[𝔼]]<br/><br/>E | tex =<math>\mathbb E</math><br/><br/><math>\mathrm{E}</math> | rowspan =1 | name =[[expected value]] | readas =expected value | category =[[probability theory]] | explain = the value of a random variable one would "expect" to find if one could repeat the random variable process an infinite number of times and take the average of the values obtained | examples =<math>\mathbb{E}[X] = \frac{x_1p_1 + x_2p_2 + \dotsb + x_kp_k}{p_1 + p_2 + \dotsb + p_k}</math> }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =&exist; | tex =<math>\exists \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[existential quantification]] | readas =there exists;<br/>there is;<br/>there are | category =[[predicate logic]] | explain =&exist;&nbsp;''x'': ''P''(''x'') means there is at least one ''x'' such that ''P''(''x'') is true. | examples =&exist;&nbsp;''n''&nbsp;∈&nbsp;{{Unicode|&#x2115;}}: ''n'' is even. }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =&exist;! | tex =<math>\exists! \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[uniqueness quantification]] | readas =there exists exactly one | category =[[predicate logic]] | explain =&exist;!&nbsp;''x'': ''P''(''x'') means there is exactly one ''x'' such that ''P''(''x'') is true. | examples =&exist;!&nbsp;''n''&nbsp;∈&nbsp;{{Unicode|&#x2115;}}: ''n''&nbsp;+ 5&nbsp;= 2''n''. }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =∈<br/><br/>{{Unicode|&notin;}} | tex =<math>\in \!\,</math><br/><br/><math>\notin \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[Element (mathematics)|set membership]] | readas =is an element of;<br/>is not an element of | category =everywhere, [[naive set theory|set theory]] | explain =''a''&nbsp;∈ ''S'' means ''a'' is an element of the set ''S'';<ref name="d-goldrei-set-3" /> ''a''&nbsp;{{Unicode|&notin;}} ''S'' means ''a'' is not an element of ''S''.<ref name="d-goldrei-set-3" /> | examples =(1/2)^&minus;1&nbsp;∈&nbsp;{{Unicode|&#x2115;}}<br/><br/>2^&minus;1&nbsp;{{Unicode|&notin;}}&nbsp;{{Unicode|&#x2115;}} }} {{row of table of mathematical symbols | symbol ={{Unicode|&#x220C;}} | tex =<math>\not\ni</math> | rowspan =1 | name =[[Element (mathematics)|set membership]] | readas =does not contain as an element | category =[[set theory]] | explain =''S'' {{Unicode|&#x220C;}} ''e'' means the same thing as ''e'' {{Unicode|&#x2209;}} ''S'', where ''S'' is a set and ''e'' is not an element of ''S''. | examples = }} {{row of table of mathematical symbols | symbol ={{Unicode|&#x220B;}} | tex =<math>\ni</math> | rowspan =2 | name =such that symbol | readas =such that | category =[[mathematical logic]] | explain =often abbreviated as "s.t."; : and <nowiki>|</nowiki> are also used to abbreviate "such that". The use of {{Unicode|&#x220B;}} goes back to early mathematical logic and its usage in this sense is declining. | examples =Choose <math>x</math> {{Unicode|&#x220B;}} 2<nowiki>|</nowiki><math>x</math> and 3<nowiki>|</nowiki><math>x</math>. (Here <nowiki>|</nowiki> is used in the sense of "divides".) }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[Element (mathematics)|set membership]] | readas =contains as an element | category =[[set theory]] | explain =''S'' {{Unicode|&#x220B;}} ''e'' means the same thing as ''e'' {{Unicode|&#x2208;}} ''S'', where ''S'' is a set and ''e'' is an element of ''S''. | examples = }} <!--H--> {{row of table of mathematical symbols | symbol ={{Unicode|&#x210D;}}<br/><br/>'''[[H]]''' | tex =<math>\mathbb{H} \!\,</math><br/><br/><math>\mathbf{H} \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[quaternion]]s or Hamiltonian quaternions | readas =H;<br/>the (set of) quaternions | category =[[number]]s | explain ={{Unicode|&#x210D;}} means {''a''&nbsp;+&nbsp;''b''&nbsp;'''i'''&nbsp;+&nbsp;''c''&nbsp;'''j'''&nbsp;+&nbsp;''d''&nbsp;'''k'''&nbsp;: ''a'',''b'',''c'',''d''&nbsp;∈&nbsp;{{Unicode|&#x211D;}}}. | examples = }} <!--N=--> {{row of table of mathematical symbols | symbol ={{Unicode|&#x2115;}}<br/><br/>'''[[N]]''' | tex =<math>\mathbb{N} \!\,</math><br/><br/><math>\mathbf{N} \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[natural number]]s | readas =the (set of) natural numbers | category =[[number]]s | explain ='''N''' means either {&nbsp;0, 1, 2, 3, ...} or {&nbsp;1, 2, 3, ...}. <br/><br/>''The choice depends on the area of mathematics being studied; e.g. [[number theory|number theorists]] prefer the latter; [[analysis (mathematics)|analysts]], [[set theory|set theorists]] and [[computer science|computer scientists]] prefer the former. To avoid confusion, always check an author's definition of'' '''N'''.<br/><br/>''Set theorists often use the notation ''ω'' (for [[least infinite ordinal]]) to denote the set of natural numbers (including zero), along with the standard ordering relation'' ≤. | examples ={{Unicode|&#x2115;}}&nbsp;= <nowiki>{|</nowiki>''a''<nowiki>|</nowiki>&nbsp;: ''a''&nbsp;∈ {{Unicode|&#x2124;}}} '''or''' {{Unicode|&#x2115;}}&nbsp;= <nowiki>{|</nowiki>''a''<nowiki>|</nowiki>&nbsp;&gt;&nbsp;0: ''a''&nbsp;∈ {{Unicode|&#x2124;}}} }} <!--O--> {{row of table of mathematical symbols | symbol =o | tex =<math>\circ \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[Hadamard product (matrices)|Hadamard product]] | readas =entrywise product | category =[[linear algebra]] | explain = For two matrices (or vectors) of the same dimensions <math> A, B \in {\mathbb R}^{m \times n} </math> the Hadamard product is a matrix of the same dimensions <math> A \circ B \in {\mathbb R}^{m \times n} </math> with elements given by <math> (A \circ B)_{i,j} = (A)_{i,j} \cdot (B)_{i,j}</math>.<br/>In [[MATLAB]] this operation is expressed by A.*B. | examples = <math>\begin{bmatrix} 1&2 \\ 2&4 \\ \end{bmatrix} \circ \begin{bmatrix} 1&2 \\ 0&0 \\ \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 1&4 \\ 0&0 \\ \end{bmatrix}</math> }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =∘ <!-- x2218 Ring operator --> | tex =<math>\circ \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[function composition]] | readas =composed with | category =[[naive set theory|set theory]] | explain =''f'' ∘ ''g'' is the function such that (''f'' ∘ ''g'')(''x'') = ''f''(''g''(''x'')).<ref name="d-goldrei-set-5">{{Citation | last1=Goldrei | first1=Derek | title=Classic Set Theory | page=5 | year=1996 | publisher=[[Chapman and Hall]] | isbn=0-412-60610-0 | location=London }}</ref> | examples =if ''f''(''x'') := 2''x'', and ''g''(''x'') := ''x'' + 3, then (''f'' ∘ ''g'')(''x'') = 2(''x'' + 3). }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[O]] | tex =<math>O</math> | rowspan =1 | name =[[Big O notation]] | readas =big-oh of | category =[[Computational complexity theory]] | explain =The [[Big O notation]] describes the [[asymptotic analysis|limiting behavior]] of a [[function (mathematics)|function]], when the argument tends towards a particular value or [[infinity]]. | examples = If f(x) = 6x⁴ − 2x³ + 5 and g(x) = x⁴, then <math>f(x)=O(g(x))\mbox{ as }x\to\infty\,</math> }} <!--P--> {{row of table of mathematical symbols | symbol ={{Unicode|&#x2119;}}<br/><br/>'''[[P]]''' | tex =<math>\mathbb{P} \!\,</math><br/><br/><math>\mathbf{P} \!\,</math> | rowspan =3 | name =[[Projective plane|projective space]] | readas =P;<br/>the projective space;<br/>the projective line;<br/>the projective plane | category =[[topology]] | explain ={{Unicode|&#x2119;}} means a space with a point at infinity. | examples =<math>\mathbb{P}^1</math>,<math>\mathbb{P}^2</math> }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[probability]] | readas =the probability of | category =[[probability theory]] | explain ={{Unicode|&#x2119;}}(''X'') means the probability of the event ''X'' occurring.<br/><br/>''This may also be written as'' P(''X''), Pr(''X''), P[''X''] or Pr[''X'']. | examples =If a fair coin is flipped, {{Unicode|&#x2119;}}(Heads)&nbsp;= {{Unicode|&#x2119;}}(Tails)&nbsp;= 0.5. }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[Power set]] | readas =the Power set of | category =[[Powerset]] | explain =Given a set ''S'', the power set of ''S'' is the set of all subsets of the set ''S''. The power set of ''S''0 is denoted by P(''S''). | examples =The power set P({0, 1, 2}) is the set of all subsets of {0, 1, 2}. Hence, P({0, 1, 2}) = {∅, {0}, {1}, {2}, {0, 1}, {0, 2}, {1, 2}, {0, 1, 2}}. }} <!--Q--> {{row of table of mathematical symbols | symbol ={{Unicode|&#x211A;}}<br/><br/>'''[[Q]]''' | tex =<math>\mathbb{Q} \!\,</math><br/><br/><math>\mathbf{Q} \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[rational number]]s | readas =Q;<br/>the (set of) rational numbers;<br/>the rationals | category =[[number]]s | explain ={{Unicode|&#x211A;}} means {''p''/''q''&nbsp;: ''p''&nbsp;∈&nbsp;{{Unicode|&#x2124;}}, ''q''&nbsp;∈&nbsp;{{Unicode|&#x2115;}}}. | examples =3.14000...&nbsp;∈ {{Unicode|&#x211A;}}<br/><br/>π&nbsp;{{Unicode|&notin;}} {{Unicode|&#x211A;}} }} <!--R--> {{row of table of mathematical symbols | symbol ={{Unicode|&#x211D;}}<br/><br/>'''[[R]]''' | tex =<math>\mathbb{R} \!\,</math><br/><br/><math>\mathbf{R} \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[real number]]s | readas =R;<br/>the (set of) real numbers;<br/>the reals | category =[[number]]s | explain ={{Unicode|ℝ}} means the set of real numbers. <!-- Old definition: {lim_n→∞&nbsp;''a''_''n''&nbsp;: &forall;&nbsp;''n''&nbsp;∈&nbsp;'''N''': ''a''_''n''&nbsp;∈ {{Unicode|&#x211A;}}, the limit exists}. --> | examples =π&nbsp;∈ {{Unicode|&#x211D;}}<br/><br/>√(&minus;1)&nbsp;{{Unicode|&notin;}} {{Unicode|&#x211D;}} }} <!--T--> {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[Dagger (typography)|^†]] | tex =<math>{}^\dagger \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[conjugate transpose]] | readas =conjugate transpose;<br/>adjoint;<br/>Hermitian adjoint/conjugate/transpose | category =[[matrix operation]]s | explain =''A''^† means the transpose of the complex conjugate of ''A''.<ref name="m-nielsen-quantum-69-70">{{citation | title=Quantum Computation and Quantum Information | last1=Nielsen | first1=Michael A | author1-link=Michael Nielsen | last2=Chuang | first2=Isaac L | year=2000 | publisher=[[Cambridge University Press]] | location=[[New York City|New York]] | isbn=0-521-63503-9 | oclc= 43641333 | pages=69–70 }}</ref><br/><br/>''This may also be written'' ''A''^∗T, ''A''^T∗, ''A''^∗, {{overline|''A''}}^T ''or'' {{overline|''A''^T}}. | examples =If ''A'' = (''a''_''ij'') then ''A''^† = ({{overline|''a''_''ji''}}). }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[T|^T]] | tex =<math>{}^{\mathsf{T}} \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[transpose]] | readas =transpose | category =[[matrix operation]]s | explain =''A''^T means ''A'', but with its rows swapped for columns. <br/><br/>''This may also be written'' ''A''&prime;, ''A''^t ''or'' ''A''^tr. | examples =If ''A'' = (''a''_''ij'') then ''A''^T = (''a''_''ji''). }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[Tee (symbol)|⊤]] | tex =<math>\top \!\,</math> | rowspan =2 | name =[[Greatest element|top element]] | readas =the top element | category =[[lattice (order)|lattice theory]] | explain =⊤ means the largest element of a lattice. | examples =∀''x''&nbsp;: ''x''&nbsp;∨&nbsp;⊤&nbsp;= ⊤ }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[top type]] | readas =the top type; top | category =[[type theory]] | explain =⊤ means the top or universal type; every type in the [[type system]] of interest is a subtype of top. | examples =∀ types ''T'', ''T'' <: ⊤ }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[Up tack|⊥]] | tex =<math>\bot \!\,</math> | rowspan =7 | name =[[perpendicular]] | readas =is perpendicular to | category =[[geometry]] | explain =''x''&nbsp;⊥&nbsp;''y'' means ''x'' is perpendicular to ''y''; or more generally ''x'' is [[orthogonal]] to ''y''. | examples =If ''l''&nbsp;⊥&nbsp;''m'' and ''m''&nbsp;⊥&nbsp;''n'' in the plane, then ''l''&nbsp;<nowiki>||</nowiki>&nbsp;''n''. }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[orthogonal complement]] | readas =orthogonal/ perpendicular complement of;<br/>perp | category =[[linear algebra]] | explain =''W''^⊥ means the orthogonal complement of ''W'' (where ''W'' is a subspace of the [[inner product space]] ''V''), the set of all vectors in ''V'' orthogonal to every vector in ''W''. | examples =Within <math>\mathbb{R}^3</math>, <math>(\mathbb{R}^2)^{\perp} \cong \mathbb{R}</math>. }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[coprime]] | readas =is coprime to | category =[[number theory]] | explain =''x''&nbsp;⊥&nbsp;''y'' means ''x'' has no factor greater than 1 in common with ''y''. | examples =34 &nbsp;⊥&nbsp; 55 }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[Independence (probability theory)|independent]] | readas =is independent of | category =[[probability]] | explain =''A''&nbsp;⊥&nbsp;''B'' means ''A'' is an event whose probability is independent of event ''B''. | examples =If ''A''&nbsp;⊥&nbsp;''B'', then [[conditional probability|P(''A''<nowiki>|</nowiki>''B'')]] = P(''A''). }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[bottom element]] | readas =the bottom element | category =[[lattice (order)|lattice theory]] | explain =⊥ means the smallest element of a lattice. | examples =∀''x''&nbsp;: ''x''&nbsp;∧&nbsp;⊥&nbsp;= ⊥ }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[bottom type]] | readas =the bottom type;<br/>bot | category =[[type theory]] | explain =⊥ means the bottom type (a.k.a. the zero type or empty type); bottom is the subtype of every type in the [[type system]]. | examples =∀ types ''T'', ⊥ <: ''T'' }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[comparability]] | readas =is comparable to | category =[[order theory]] | explain =''x'' ⊥ ''y'' means that ''x'' is comparable to ''y''. | examples ={''e'',&nbsp;''π''}&nbsp;⊥&nbsp;{1,&nbsp;2,&nbsp;''e'',&nbsp;3,&nbsp;''π''} under set containment. }} <!--U--> {{row of table of mathematical symbols | symbol =∪ | tex =<math>\cup \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[union (set theory)|set-theoretic union]] | readas =the union of ... or ...;<br/>union | category =[[naive set theory|set theory]] | explain =''A''&nbsp;∪&nbsp;''B'' means the set of those elements which are either in ''A'', or in ''B'', or in both.<ref name="d-goldrei-set-4" /> | examples =''A''&nbsp;⊆&nbsp;''B''&nbsp;&nbsp;⇔&nbsp; (''A''&nbsp;∪&nbsp;''B'')&nbsp;=&nbsp;''B'' }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =∩ | tex =<math>\cap \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[intersection (set theory)|set-theoretic intersection]] | readas =intersected with;<br/>intersect | category =[[naive set theory|set theory]] | explain =''A''&nbsp;∩&nbsp;''B'' means the set that contains all those elements that ''A'' and ''B'' have in common.<ref name="d-goldrei-set-4" /> | examples ={''x''&nbsp;∈&nbsp;{{Unicode|&#x211D;}}&nbsp;: ''x''²&nbsp;= 1}&nbsp;∩&nbsp;{{Unicode|&#x2115;}}&nbsp;= {1} }} <!--V--> {{row of table of mathematical symbols | symbol =∨ | tex =<math>\or \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[logical disjunction]] or '''join''' in a [[lattice (order)|lattice]] | readas =or;<br/>max;<br/>join | category =[[propositional logic]], [[lattice (order)|lattice theory]] | explain =The statement ''A'' ∨ ''B'' is true if ''A'' or ''B'' (or both) are true; if both are false, the statement is false. <br/><br/>For functions ''A''(x) and ''B''(x), ''A''(x) ∨ ''B''(x) is used to mean max(A(x), B(x)). | examples =''n''&nbsp;≥ 4&nbsp;&nbsp;∨&nbsp; ''n''&nbsp;≤ 2&nbsp;&nbsp;⇔ ''n''&nbsp;≠ 3 when ''n'' is a [[natural number]]. }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =∧ | tex =<math>\and \!\,</math> | rowspan =3 | name =[[logical conjunction]] or [[meet (mathematics)|meet]] in a [[lattice (order)|lattice]] | readas =and;<br/>[[Maxima and minima|min]];<br/>meet | category =[[propositional logic]], [[lattice (order)|lattice theory]] | explain =The statement ''A'' ∧ ''B'' is true if ''A'' and ''B'' are both true; else it is false. <br/><br/>For functions ''A''(x) and ''B''(x), ''A''(x) ∧ ''B''(x) is used to mean min(A(x), B(x)). | examples =''n''&nbsp;<&nbsp;4&nbsp;&nbsp;∧&nbsp;''n''&nbsp;>&nbsp;2&nbsp;⇔&nbsp;''n''&nbsp;=&nbsp;3 when ''n'' is a [[natural number]]. }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[wedge product]] | readas =wedge product;<br/>exterior product | category =[[exterior algebra]] | explain =''u'' ∧ ''v'' means the wedge product of any [[multivector]]s ''u'' and ''v''. In three-dimensional [[Euclidean space]] the wedge product and the cross product of two [[vector (geometry)|vector]]s are each other's [[Hodge dual]]. | examples =<math>u \wedge v = *(u \times v)\ \text{ if } u, v \in \mathbb{R}^3</math> }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[exponentiation]] | readas =... (raised) to the power of ... | category =everywhere | explain =''a'' ^ ''b'' means ''a'' raised to the power of ''b''<br/><br/>(''a'' ^ ''b'' ''is more commonly written'' ''a''^''b''. ''The symbol'' ^ ''is generally used in programming languages where ease of typing and use of plain ASCII text is preferred.'') | examples =2^3 = 2³ = 8 }} <!--X--> {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[multiplication sign|&times;]] | tex =<math>\times \!\,</math> | rowspan =4 | name =[[multiplication]] | readas =times;<br/>multiplied by | category =[[arithmetic]] | explain =3 &times; 4 means the multiplication of 3 by 4.<br/><br/>(The symbol * is generally used in programming languages, where ease of typing and use of [[ASCII]] text is preferred.) | examples =7 &times; 8 = 56 }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[Cartesian product]] | readas =the Cartesian product of ... and ...;<br/>the direct product of ... and ... | category =[[naive set theory|set theory]] | explain =''X'' &times; ''Y'' means the set of all [[ordered pairs]] with the first element of each pair selected from X and the second element selected from Y. | examples ={1,2} &times; {3,4} = {(1,3),(1,4),(2,3),(2,4)} }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[cross product]] | readas =cross | category =[[linear algebra]] | explain ='''u''' &times; '''v''' means the cross product of [[vector (geometry)|vector]]s '''u''' and '''v''' | examples =(1,2,5) &times; (3,4,&minus;1) = <br/>(&minus;22, 16, &minus; 2) }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[group of units]] | readas =the group of units of | category =[[ring theory]] | explain =''R''^× consists of the set of units of the ring ''R'', along with the operation of multiplication.<br/><br/>''This may also be written'' ''R''^∗ ''as described below, or'' U(''R''). | examples =<math>\begin{align} (\mathbb{Z} / 5\mathbb{Z})^\times & = \{ [1], [2], [3], [4] \} \\ & \cong \mathrm{C}_4 \\ \end{align}</math> }} {{row of table of mathematical symbols | symbol ={{Unicode|&#x2297;}} | tex =<math>\otimes \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[tensor product]], [[tensor product of modules]] | readas =tensor product of | category =[[linear algebra]] | explain =<math>V \otimes U</math> means the tensor product of ''V'' and ''U''.<ref name="m-nielsen-quantum-71-72">{{citation | title=Quantum Computation and Quantum Information | last1=Nielsen | first1=Michael A | author1-link=Michael Nielsen | last2=Chuang | first2=Isaac L | year=2000 | publisher=[[Cambridge University Press]] | location=[[New York City|New York]] | isbn=0-521-63503-9 | oclc= 43641333 | pages=71–72 }}</ref> <math>V \otimes_R U</math> means the tensor product of modules ''V'' and ''U'' over the [[Ring (mathematics)|ring]] ''R''. | examples ={1, 2, 3, 4}&nbsp;{{Unicode|&#x2297;}}&nbsp;{1, 1, 2}&nbsp;= <br/>{{1, 1, 2}, {2, 2, 4}, {3, 3, 6}, {4, 4, 8}} }} {{row of table of mathematical symbols | symbol ={{Unicode|&#x22c9;}}<br/><br/>{{Unicode|&#x22ca;}} | tex =<math>\ltimes \!\,</math><br/><br/><math>\rtimes \!\,</math> | rowspan =2 | name =[[semidirect product]] | readas =the semidirect product of | category =[[group theory]] | explain =''N'' &#x22ca;_φ&nbsp;''H'' is the semidirect product of ''N'' (a normal subgroup) and ''H'' (a subgroup), with respect to φ. Also, if ''G''&nbsp;= ''N''&nbsp;{{Unicode|&#x22ca;}}_φ ''H'', then ''G'' is said to split over ''N''.<br/><br/>({{Unicode|&#x22ca;}} ''may also be written the other way round, as'' {{Unicode|&#x22c9;}}, ''or as'' ×.) | examples =<math>D_{2n} \cong \mathrm{C}_n \rtimes \mathrm{C}_2</math> }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[semijoin]] | readas =the semijoin of | category =[[relational algebra]] | explain =''R'' &#x22c9;&nbsp;''S'' is the semijoin of the relations ''R'' and ''S'', the set of all tuples in ''R'' for which there is a tuple in ''S'' that is equal on their common attribute names. | examples =''R'' <math>\ltimes</math> ''S'' = <math>\Pi</math>_{''a₁'',..,''a_n''}(''R'' <math>\bowtie</math> ''S'') }} {{row of table of mathematical symbols | symbol ={{Unicode|&#x22c8;}} | tex =<math>\bowtie \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[natural join]] | readas =the natural join of | category =[[relational algebra]] | explain =''R'' &#x22c8;&nbsp;''S'' is the natural join of the relations ''R'' and ''S'', the set of all combinations of tuples in ''R'' and ''S'' that are equal on their common attribute names. | examples = }} <!--Z--> {{row of table of mathematical symbols | symbol ={{Unicode|&#x2124;}}<br/><br/>'''[[Z]]''' | tex =<math>\mathbb{Z} \!\,</math><br/><br/><math>\mathbf{Z} \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[integer]]s | readas =the (set of) integers | category =[[number]]s | explain ={{Unicode|&#x2124;}} means {..., &minus;3, &minus;2, &minus;1, 0, 1, 2, 3, ...}. {{Unicode|&#x2124;}}⁺ or {{Unicode|&#x2124;}}^> means {1, 2, 3, ...}&nbsp;.<br/> {{Unicode|&#x2124;}}^* or {{Unicode|&#x2124;}}^≥ means {0, 1, 2, 3, ...}&nbsp;. | examples ={{Unicode|&#x2124;}}&nbsp;= {''p'',&nbsp;&minus;''p''&nbsp;: ''p''&nbsp;∈ {{Unicode|&#x2115;}}&nbsp;∪&nbsp;{0}&#8203;} }} {{row of table of mathematical symbols | symbol ={{Unicode|&#x2124;}}_''n''<br/><br/>{{Unicode|&#x2124;}}_''p''<br/><br/>'''Z'''_''n''<br/><br/>'''Z'''_''p'' | tex =<math>\mathbb{Z}_n \!\,</math><br/><br/><math>\mathbb{Z}_p \!\,</math><br/><br/><math>\mathbf{Z}_n \!\,</math><br/><br/><math>\mathbf{Z}_p \!\,</math> | rowspan =2 | name =[[modular arithmetic|integers mod ''n'']] | readas =the (set of) integers modulo ''n'' | category =[[number]]s | explain ={{Unicode|&#x2124;}}_''n'' means {[0], [1], [2], ...[''n''&minus;1]} with addition and multiplication modulo ''n''.<br/><br/>''Note that any letter may be used instead of'' ''n'', ''such as'' ''p''. ''To avoid confusion with p-adic numbers, use'' {{Unicode|&#x2124;}}/''p''{{Unicode|&#x2124;}} ''or'' {{Unicode|&#x2124;}}/(''p'') ''instead.'' | examples ={{Unicode|&#x2124;}}₃&nbsp;= {[0], [1], [2]} }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[p-adic integers|''p''-adic integers]] | readas =the (set of) ''p''-adic integers | category =[[number]]s | explain =<br/><br/>''Note that any letter may be used instead of'' ''p'', ''such as'' ''n'' ''or'' ''l''. | examples = }} |} ===Symbols based on Hebrew or Greek letters=== {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; border:1px" ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Symbol<br/><small>in [[HTML]]</small> ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Symbol<br/><small>in [[TeX]]</small> ! style="text-align:left;" |Name ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Explanation ! rowspan="3" style="font-size:130%;" |Examples |- ! Read as |- ! style="text-align:right;" |Category <!--Hebrew letter symbols--> {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[aleph (letter)|&#x2135;]] | tex =<math>\aleph \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[aleph number]] | readas =aleph | category =[[set theory]] | explain =&#x2135;_''α'' represents an infinite cardinality (specifically, the ''α''-th one, where ''α'' is an ordinal). | examples =<nowiki>|ℕ|</nowiki> = &#x2135;₀, which is called aleph-null. }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[beth (letter)|&#x2136;]] | tex =<math>\beth \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[beth number]] | readas =beth | category =[[set theory]] | explain =&#x2136;_''α'' represents an infinite cardinality (similar to &#x2135;, but &#x2136; does not necessarily index all of the numbers indexed by &#x2135;. ). | examples =<math>\beth_1 = |P(\mathbb{N})| = 2^{\aleph_0}.</math> }} <!--Greek letter symbols--> {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[Delta (letter)|δ]] | tex =<math>\delta \!\,</math> | rowspan =3 | name =[[Dirac delta function]] | readas =Dirac delta of | category =[[hyperfunction]] | explain =<math>\delta(x) = \begin{cases} \infty, & x = 0 \\ 0, & x \ne 0 \end{cases}</math> | examples =δ(x) }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[Kronecker delta]] | readas =Kronecker delta of | category =[[hyperfunction]] | explain =<math>\delta_{ij} = \begin{cases} 1, & i = j \\ 0, & i \ne j \end{cases}</math> | examples =δ_ij }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[Functional derivative]] | readas =Functional derivative of | category =[[Differential operators]] | explain =<math> \begin{align} \left\langle \frac{\delta F[\varphi(x)]}{\delta\varphi(x)}, f(x) \right\rangle &= \int \frac{\delta F[\varphi(x)]}{\delta\varphi(x')} f(x')dx' \\ &= \lim_{\varepsilon\to 0}\frac{F[\varphi(x)+\varepsilon f(x)]-F[\varphi(x)]}{\varepsilon} \\ &= \left.\frac{d}{d\epsilon}F[\varphi+\epsilon f]\right|_{\epsilon=0}. \end{align} </math> | examples =<math> \frac{\delta V(r)}{\delta \rho(r')} = \frac{1}{4\pi\epsilon_0|r-r'|} </math> }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =∆<br/><br/>{{Unicode|&#x2296;}} | tex =<math>\vartriangle \!\,</math><br/><br/><math>\ominus \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[symmetric difference]] | readas =symmetric difference | category =[[naive set theory|set theory]] | explain =A ∆ B (or A {{Unicode|&#x2296;}} B) means the set of elements in exactly one of ''A'' or ''B''.<br/><br/>(''Not to be confused with delta'', Δ, ''described below.'') | examples ={1,5,6,8} ∆ {2,5,8} = {1,2,6}<br/><br/>{3,4,5,6} {{Unicode|&#x2296;}} {1,2,5,6} = {1,2,3,4} }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[Delta (letter)|Δ]] | tex =<math>\Delta \!\,</math> | rowspan =2 | name =[[delta (letter)|delta]] | readas =delta;<br/>change in | category =[[calculus]] | explain =Δ''x'' means a (non-infinitesimal) change in ''x''.<br/><br/>(''If the change becomes infinitesimal'', δ ''and even'' d ''are used instead. Not to be confused with the symmetric difference, written'' ∆, ''above.'') | examples =<math>\tfrac{\Delta y}{\Delta x}</math> is the gradient of a straight line. }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[Laplacian]] | readas =Laplace operator | category =[[vector calculus]] | explain =The Laplace operator is a second order differential operator in n-dimensional [[Euclidean space]] | examples =If ''ƒ'' is a [[derivative|twice-differentiable]] [[real-valued function]], then the Laplacian of ''ƒ'' is defined by <math> \Delta f = \nabla^2 f = \nabla \cdot \nabla f </math> }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[Nabla symbol|∇]] | tex =<math>\nabla \!\,</math> | rowspan =3 | name =[[gradient]] | readas =[[del]];<br/>[[nabla symbol|nabla]];<br/>[[gradient]] of | category =[[vector calculus]] | explain =∇''f'' (x₁, ..., x_''n'') is the vector of partial derivatives (''∂f'' / ''∂x''₁, ..., ''∂f'' / ''∂x''_''n''). | examples =If ''f'' (''x'',''y'',''z'') := 3''xy'' + ''z''², then ∇''f''&nbsp;=&nbsp;(3''y'', 3''x'', 2''z'') }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[divergence]] | readas =del dot;<br/>divergence of | category =[[vector calculus]] | explain =<math> \nabla \cdot \vec v = {\partial v_x \over \partial x} + {\partial v_y \over \partial y} + {\partial v_z \over \partial z} </math> | examples =If <math> \vec v := 3xy\mathbf{i}+y^2 z\mathbf{j}+5\mathbf{k} </math>, then <math> \nabla \cdot \vec v = 3y + 2yz </math>. }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[curl (mathematics)|curl]] | readas =curl of | category =[[vector calculus]] | explain =<math> \nabla \times \vec v = \left( {\partial v_z \over \partial y} - {\partial v_y \over \partial z} \right) \mathbf{i}</math><br/><math> + \left( {\partial v_x \over \partial z} - {\partial v_z \over \partial x} \right) \mathbf{j} + \left( {\partial v_y \over \partial x} - {\partial v_x \over \partial y} \right) \mathbf{k} </math> | examples =If <math> \vec v := 3xy\mathbf{i}+y^2 z\mathbf{j}+5\mathbf{k} </math>, then <math> \nabla\times\vec v = -y^2\mathbf{i} - 3x\mathbf{k} </math>. }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[Pi (letter)|π]] | tex =<math>\pi \!\,</math> | rowspan =3 | name =[[Pi]] | readas =pi;<br/>3.1415926...;<br/>≈22÷7 | category =[[mathematical constant]] | explain =Used in [[List of formulae involving pi|various formulas]] involving circles; π is equivalent to the amount of area a circle would take up in a square of equal width with an area of 4 square units, roughly 3.14159. It is also the ratio of the [[circumference]] to the diameter of a circle. | examples =[[Area|A]] = π[[radius|R]]^{[[squaring|2]]} = 314.16 → R = 10 }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[Projection (relational algebra)|projection]] | readas =Projection of | category =[[relational algebra]] | explain =<math>\pi_{a_1, \ldots,a_n}( R )</math> restricts <math>R</math> to the <math>\{a_1,\ldots,a_n\}</math> attribute set. | examples =<math>\pi_{\text{Age,Weight}}(\text{Person})</math> }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[Homotopy group]] | readas =the ''n''th Homotopy group of | category =[[Homotopy theory]] | explain =<math>\pi_n( X )</math> consists of homotopy equivalence classes of base point preserving maps from an n-dimensional sphere (with base point) into the pointed space X. | examples =<math>\pi_i(S^4)= \pi_i(S^7)\oplus \pi_{i-1}(S^3) </math> }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[Pi (letter)|∏]] | tex =<math>\prod</math> | rowspan =2 | name =[[multiplication|product]] | readas =product over ... from ... to ... of | category =[[arithmetic]] | explain =<math>\prod_{k=1}^na_k</math> means <math>a_1 a_2 \dots a_n</math>. | examples =<math>\prod_{k=1}^4(k+2) = (1+2)(2+2)(3+2)(4+2) = 3 \times 4 \times 5 \times 6 = 360</math> }} {{row of table of mathematical symbols | name =[[Cartesian product]] | readas =the Cartesian product of;<br/>the direct product of | category =[[naive set theory|set theory]] | explain =<math>\prod_{i=0}^{n}{Y_i}</math> means the set of all [[n-tuple|(n+1)-tuples]] ::(''y''₀, ..., ''y''_''n''). | examples =<math>\prod_{n=1}^{3}{\mathbb{R}} = \mathbb{R}\times\mathbb{R}\times\mathbb{R} = \mathbb{R}^3</math> }} {{row of table of mathematical symbols | symbol ={{Unicode|&#x2210;}} | tex =<math>\coprod \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[coproduct]] | readas =coproduct over ... from ... to ... of | category =[[category theory]] | explain =A general construction which subsumes the [[disjoint union|disjoint union of sets]] and [[disjoint union (topology)|of topological spaces]], the [[free product|free product of groups]], and the [[direct sum]] of modules and vector spaces. The coproduct of a family of objects is essentially the "least specific" object to which each object in the family admits a [[morphism]]. | examples = }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[Sigma|σ]] | tex =<math> \sigma \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[Selection (relational algebra)|selection]] | readas =Selection of | category =[[relational algebra]] | explain =The selection <math>\sigma_{a \theta b}( R )</math> selects all those [[tuple]]s in <math>R</math> for which <math>\theta</math> holds between the <math>a</math> and the <math>b</math> attribute. The selection <math>\sigma_{a \theta v}( R )</math> selects all those tuples in <math>R</math> for which <math>\theta</math> holds between the <math>a</math> attribute and the value <math>v</math>. | examples =<math>\sigma_{Age \ge 34}( Person )</math> <br/> <math>\sigma_{Age = Weight}( Person )</math> }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[Sigma (letter)|∑]] | tex =<math>\sum</math> | rowspan =1 | name =[[summation]] | readas =sum over ... from ... to ... of | category =[[arithmetic]] | explain =<math>\sum_{k=1}^{n}{a_k}</math> means <math>a_1 + a_2 + \cdots + a_n</math>. | examples =<math>\sum_{k=1}^{4}{k^2} = 1^2 + 2^2 + 3^2 + 4^2 = 1 + 4 + 9 + 16 = 30</math> }} {{row of table of mathematical symbols | symbol =[[Ø (disambiguation)|{{unicode|&empty;}}]]<br/><br/>{&nbsp;} | tex =<math>\empty \!\,</math><br/><br/><math>\varnothing \!\,</math><br/><br/><math>\{\} \!\,</math> | rowspan =1 | name =[[empty set]] | readas =the empty set | category =[[naive set theory|set theory]] | explain ={{unicode|&empty;}} means the set with no elements.<ref name="d-goldrei-set-3" /> {&nbsp;} means the same. | examples ={''n''&nbsp;∈&nbsp;{{Unicode|&#x2115;}}&nbsp;: 1&nbsp;<&nbsp;''n''²&nbsp;<&nbsp;4}&nbsp;= {{unicode|&empty;}} }} |} ==Variations== In mathematics written in [[Arabic language|Arabic]], some symbols may be reversed to make right-to-left writing and reading easier.<ref>M. Benatia, A. Lazrik, and K. Sami, "[http://www.ucam.ac.ma/fssm/rydarab/doc/expose/unicodeme.pdf Arabic mathematical symbols in Unicode] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722165147/http://www.ucam.ac.ma/fssm/rydarab/doc/expose/unicodeme.pdf |date=2011-07-22 }}", 27th Internationalization and Unicode Conference, 2005.</ref> ==See also== * [[Greek letters used in mathematics, science, and engineering]] * [[ISO 31-11]] (Mathematical signs and symbols for use in physical sciences and technology) * [[Latin letters used in mathematics]] * [[List of mathematical abbreviations]] * [[List of mathematical symbols by subject]] * [[Mathematical alphanumeric symbols]] * [[Mathematical constants and functions]] * [[Mathematical notation]] * [[Mathematical operators and symbols in Unicode]] * [[Notation in probability and statistics]] * [[Physical constant]]s * [[Table of logic symbols]] * [[Table of mathematical symbols by introduction date]] * [[Typographical conventions in mathematical formulae]] <!-- * [[Wikipedia:Mathematical symbols]] * {{ml|Help:Advanced editing|Special characters}} * [[Help:Displaying a formula]] --> ==References== {{reflist|refs= <ref name = "Copi">{{Citation |first1= Irving M. |last1= Copi |author1-link= Irving Copi |first2= Carl |last2= Cohen |author2-link= Carl Cohen |title= Introduction to Logic |edition= 8th |origyear= 1953 |year= 1990 |publisher= Macmillan Publishers (United States) |location= New York |isbn= 0-02-325035-6 |pages=268–269 |chapter= Chapter 8.3: Conditional Statements and Material Implication |lccn= 89037742 }} </ref> }} ==External links== * [http://krestavilis.com/math.php The complete set of mathematics Unicode characters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180921173452/http://krestavilis.com/math.php |date=2018-09-21 }} * [http://jeff560.tripod.com/mathsym.html Jeff Miller: ''Earliest Uses of Various Mathematical Symbols''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160220073955/http://jeff560.tripod.com/mathsym.html |date=2016-02-20 }} * [http://www.numericana.com/answer/symbol.htm Numericana: ''Scientific Symbols and Icons''] * [http://us.metamath.org/symbols/symbols.html GIF and PNG Images for Math Symbols] * [http://tlt.psu.edu/suggestions/international/bylanguage/math.html#browsers Mathematical Symbols in Unicode] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821174200/http://tlt.psu.edu/suggestions/international/bylanguage/math.html#browsers |date=2008-08-21 }} * [http://www.alanwood.net/demos/symbol.html Using Greek and special characters from Symbol font in HTML] * [http://mathsymbols.net/ Unicode Math Symbols] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160110212922/http://mathsymbols.net/ |date=2016-01-10 }} - a quick form for using unicode math symbols. * [http://detexify.kirelabs.org/classify.html DeTeXify handwritten symbol recognition] — doodle a symbol in the box, and the program will tell you what its name is Some Unicode charts of mathematical operators: * [http://www.unicode.org/charts/#symbols Index of Unicode symbols] * [http://www.unicode.org/charts/PDF/U2100.pdf Range 2100–214F: Unicode Letterlike Symbols] * [http://www.unicode.org/charts/PDF/U2190.pdf Range 2190–21FF: Unicode Arrows] * [http://www.unicode.org/charts/PDF/U2200.pdf Range 2200–22FF: Unicode Mathematical Operators] * [http://www.unicode.org/charts/PDF/U27C0.pdf Range 27C0–27EF: Unicode Miscellaneous Mathematical Symbols–A] * [http://www.unicode.org/charts/PDF/U2980.pdf Range 2980–29FF: Unicode Miscellaneous Mathematical Symbols–B] * [http://www.unicode.org/charts/PDF/U2A00.pdf Range 2A00–2AFF: Unicode Supplementary Mathematical Operators] Some Unicode cross-references: * [http://www.artofproblemsolving.com/Wiki/index.php/LaTeX:Symbols Short list of commonly used LaTeX symbols] and [http://mirrors.med.harvard.edu/ctan/info/symbols/comprehensive/ Comprehensive LaTeX Symbol List] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090323063515/http://mirrors.med.harvard.edu/ctan/info/symbols/comprehensive/ |date=2009-03-23 }} * [http://www.robinlionheart.com/stds/html4/entities-mathml MathML Characters] - sorts out Unicode, HTML and MathML/TeX names on one page * [http://www.w3.org/TR/REC-MathML/chap6/bycodes.html Unicode values and MathML names] * [http://svn.ghostscript.com/ghostscript/branches/gs-db/Resource/Decoding/Unicode Unicode values and Postscript names] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141126074509/http://svn.ghostscript.com/ghostscript/branches/gs-db/Resource/Decoding/Unicode |date=2014-11-26 }} from the source code for [[Ghostscript]] {{DEFAULTSORT:Mathematical Symbols}} [[وېشنيزه:Mathematical notation|*]] [[وېشنيزه:Mathematics-related lists|Symbols]] [[وېشنيزه:Mathematical symbols| ]] [[وېشنيزه:Mathematical tables|Symbols]] [[وېشنيزه:Mathematical logic|Symbols]] [[وېشنيزه:Lists of symbols|Mathematics]] brh7qjtqi4e8j3uf1q322fpuslctvcd 0 28210 363484 335887 2026-04-27T07:56:34Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363484 wikitext text/x-wiki {{معلومات مدينة}} '''د سند ایالت''' ([[اوردو ژبه|په اردو]]: سندھ، په سندۍ: سنڌ) د [[پاکستان]] د پینځو ایالتونو څخه یو ایالت دی. د سېند ایالت په لویدیځ کې له [[بلوچستان (پاکستان)|بلوچستان]] سره، په شمال کې له [[پنجاب]] او په ختیځ کې له راجستان (هندوستان) سره گډې پولې لري. مساحت یې ۱۴۰،۹۱۵ کیلو متره مربع دی. کراچۍ د سېند د ایالت مرکز دی او ددغې ایالت تر ټولو لویې ښار دی. په سېند کې [[اوردو ژبه|اردو]]، سېندي او راجستاني ژبې ویل کېږي. د [[اباسين (سيند)|آباسن]] د سېند تر ټولو لویې سیند دی. په دې ایالت کې په ځانکړي ډول [[غنم]]، مالوچ، وریجې، گني، کیله، ام کرل کېږی. د سېند په ختیځ کې لویه دښته پرته ده چی د ټهار په نوم یادېږي. {| class="infobox borderless" |+ د سېند ایالتي نښان |- ! '''ایالتي ځناور''' | | [[Image:Capra nubiana, Tierpark Hellabrunn – 03.jpg|50px]] |- ! '''ایالتي مرغۍ''' | | [[Image:Sind Sparrow (Passer pyrrhonotus)- Male at Sultanpur I Picture 178.jpg|50px]] |- ! '''ایالتي گل''' | | [[Image:Nerium oleander flowers leaves.jpg|50px]] |- ! '''ایالتي ونه''' | | [[Image:Acacia nilotica subsp. cupressiformis.jpg|50px]] |} == د سند ستر ښارونه == د سند ايالت پلازمېنه کراچۍ ښار دی او لويې ښارونه يې دا دي: {| class="wikitable" style="width: 70% ; font-size: 85%; border: #999 solid 1px; text-align: lcenter; margin-bottom: 0; margin: 1em auto 1em auto" |- ! colspan="5" style="text-align:center; background:YellowGreen;"| '''د سند ستر ښارونه''' |- ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| درجه ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| ښار ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| ولسوالۍ ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| آبادي ! rowspan=11 width:150| [[File:IICROAD.jpg|border|80px]]<br />[[کراچۍ]]<br /> [[File:Kotri, near Hyderabad.jpg|border|80px|حيدرآباد]]<br />[[حيدرآباد، سند]]<br /> <br />[[سکھر]]<br /> |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 1 ||align=right| '''[[کراچي]]''' ||align=right| [[کراچي]] || 11,136,886 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 2 ||align=right| '''[[حيدرآباد، سند|حيدر آباد، سند]]''' ||align=right| [[ولسوالۍ حيدرآباد|حيدرآباد]] || 1,391,534 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 3 ||align=right| '''[[سکھر]]''' ||align=right| [[ولسوالۍ سکھر|سکھر]] || 400,148 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 4 ||align=right| '''[[لاړکانه]]''' ||align=right| [[ولسوالۍ لاړکانه|لاړکانه]] || 322,315 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 6 ||align=right| '''[[مير پور خاص|ميرپور خاص]]''' ||align=right| [[ولسوالۍ ميرپور خاص|مير پور خاص]] || 219 977 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 5 ||align=right| '''[[نوابشاه]]''' ||align=right| [[ولسوالۍ نواب شاه|ولسوالۍ شهيد بے نظير آباد]] بينظير آباد]] || 218 361 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 7 ||align=right| '''[[جيکب آباد]]''' ||align=right| [[ولسوالۍ جيکب آباد|جيکب آباد]] || 164,248 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 8 ||align=right| '''[[شکارپور، پاکستان|شکار پور]]''' ||align=right| [[ولسوالۍ شکارپور|شکارپور]] || 158,913 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 9 ||align=right| '''[[ٹنڈو آدم]]'''||align=right| [[ولسوالۍ سانگھړ|سانگھړ]] || 123,261 |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''سرچينه: ورلډ گزټر 2012<ref name="World Gazetteer">{{cite web|title=پاکستان: Largest cities and towns and statistics of their population|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-172&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan|accessdate=2011-02-10|archiveurl=https://archive.ph/20131017035730/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-172&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan|archivedate=2013-10-17|url-status=dead}}</ref>''' |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''په دې لړليک کې چې ښارونو سره کومه آبادي ليکلی شوې ده د صرف ددغه ښارونه آبادي ده، يعني د ټولې ولسوالۍ نده''' |} == دينونه == {{bar box |width=250px |barwidth=100px |title=په سېند کې دينونه<ref name="1998 Census Data">{{Cite web |url=http://www.census.gov.pk/Religion.htm |title=1998 Census Data |access-date=2016-07-22 |تاريخ الأرشيف=2014-04-02 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20140402081116/http://www.census.gov.pk/Religion.htm |url-status=dead |خونديځ نېټه=2014-04-02 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20140402081116/http://www.census.gov.pk/Religion.htm |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20140402081116/http://www.census.gov.pk/Religion.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140402081116/http://www.census.gov.pk/Religion.htm }}</ref> |titlebar=#ddd |left1=دين |right1=په سلو کې |float=right |bars= {{bar percent|مسلمانان|Green|91.31}} {{bar percent|هندوان|Orange|8.51}} {{bar percent|نور|Blue|0.18}} }} ==آبادیانې== {|class="wikitable" style="float:left; margin:0 1em 0.5em 0; font-size:90%" |- !colspan=2 style="background:black; color: white"|د سند آباديانې |- ! style="border-bottom:3px solid gray;"|آبادۍ قسم ! style="border-bottom:3px solid gray;"|شمېر |- style="background:lavender;" |style="font-size:90%"|د ښارونو آبادي |style="font-size:90%"|49.50% |- |style="font-size:90%"|د کلو آبادي |style="font-size:90%"|50.50% |- |style="font-size:90%"|د آبادۍ شرح |style="font-size:90%"|2.80% |- style="background:lavender;" |style="font-size:90%"|د جنس تناسب (د 100 ښځو له مخې سړي) |style="font-size:90%"|112.24 |- |style="font-size:90%"|اقتصادي حساب باندې |style="font-size:90%"|22.75% |} {| class="toccolours" cellpadding="4" cellspacing="0" style="float:left; float:left; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |- ! colspan="3" style="background:#ccf; text-align:center;"|تاریخي آبادي |- !شمېرنې کال!! style="text-align:right;"|نفوس||د ښار تناسب |- |colspan=3| ---- |- | style="text-align:center;"|1951||align="right"|6,047,748||29.23% |- | style="text-align:center;"|1961||align="right"|8,367,065||37.85% |- | style="text-align:center;"|1972||align="right"|14,155,909||40.44% |- | style="text-align:center;"|1981||align="right"|19,028,666||43.31% |- | style="text-align:center;"|1998||align="right"|35,439,893||48.75% |- | style="text-align:center;"|2010||align="right"|55,245,497<ref>{{cite web |url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13514-Population-shoots-up-by-47-percent-since-1998 |title=Population shoots up by 47 percent since 1998 |publisher=Thenews.com.pk |date= |accessdate=2012-08-03 |archive-date=2012-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701193658/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13514-Population-shoots-up-by-47-percent-since-1998 |url-status=dead }}</ref>||n/a |} {{د پاکستان سياسي وېش}} {{د پاکستان سياسي جغرافي وېش}} [[وېشنيزه:سند]] 3kirm6w3g9u0ndjjfsowd3njdekjvka 0 45844 363488 340570 2026-04-27T09:56:44Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363488 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = مادرید | native_name = {{اسپانیایي|Madrid}} | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[د اسپانیا د ښارونو نوملړ|لوی ښار]] | image_skyline = CollageMadrid.jpg | image_alt = | image_caption = مادرید د ښار منځ | image_flag = Bandera de Madrid.svg | flag_alt = | image_seal = Escudo de Madrid.svg | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Madrid, Spain location.png | map_alt = | map_caption = د اسپانیا په نقشه کې د مادرید ښار | pushpin_map = Spain | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 40 |latm = 23 |lats = |latNS = N | longd = 3 |longm = 43 |longs = |longEW = W | coor_pinpoint = | coordinates_type = |coordinates_region = ES | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[د هیوادونو نوملړ|هیواد]] | subdivision_name = {{flag|Spain}} | subdivision_type1 = [[د اسپانیا خپلواکه سیمي|خپلواکه سیمه]] | subdivision_name1 = [[پرونده:Flag of the Community of Madrid.svg|25px]] [[مادرید (خپلواکه سیمه)|مادرید]] | subdivision_type2 = [[د اسپانیا ولایتونه|ولایت]] | subdivision_name2 = [[پرونده:Flag of the Community of Madrid.svg|25px]] [[مادرید (خپلواکه سیمه )|مادرید]] | subdivision_type3 = [[کومارکا]] | subdivision_name3 = | established_title = بنسټ ایښودنه | established_date = [[نهمه میلادی پیړۍ]] | established_title1 = | established_date1 = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = [[آورا مادرید]] | leader_title = ښاروال | leader_name = [[مانویلا کارمنا]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = ۶۰۵٫۷۷ | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = ۶۶۷ | population_footnotes = | population_total = ۳٬۲۶۵٬۰۳۸ | population_metro = ۶٬۳۶۹٬۱۶۲ | population_urbun = ۶٬۰۸۷٬۰۰۰ | population_as_of = ۲۰۱۱ | population_density_km2 = auto | population_demonym = Madrilenian, Madrilene madrileño (m) madrileña (f) matritense | population_note = | timezone1 = CET | utc_offset1 = ۱+ | timezone1_DST = CEST | utc_offset1_DST = ۲+ | postal_code_type = [[ پُستی کوډ]] | postal_code = ۲۸۰۰۱–۲۸۰۸۰ | area_code_type = | area_code =۹۱ (۳۴)+ | iso_code = [[ISO 3166-2:ES|ES-M]] | blank_name_sec1 = رسمي ژبه | blank_info_sec1 = [[ اسپانیایي ژبه|اسپانیایي]] | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | website = [http://www.munimadrid.es/portal/site/munimadrid/menuitem.019c3eff41f5a0aa7d245f019fc08a0c/?vgnextoid=1ccd566813946010VgnVCM100000dc0ca8c0RCRD www.munimadrid.es] | footnotes = }} مادرید د هسپانيې پلازمېنه او تر ټول ګڼمېشتی ښار دی چې شاوخوا ۳,۴ میلونه وګړي لري؛ خو په ټول مادرید کې بیا نږدې ۶,۷ میلیونه تنه ژوند کوي. دا د اروپايې اتحاديې تر ټولو دویم ستر ښار دی چې یواځې برلین ترې د ادارې محدودیتونو له امله مخکې دي. مادرید د اروپايې اتحاديې تر ټولو دویم ستر مساحت لرونکی پایتخت دی چې یواځې پاریس ترې وړاندې دی. د مادرید ښاروالي ۶۰۴,۳ کیلومترمربع (۲۳۳,۳ میله مربع) جغرافیوي سیمه تر پوښښ لاندې نیسي. <ref name="ine">{{Cite web|url=http://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=2911|title=Cifras oficiales de población resultantes de la revisión del Padrón municipal a 1 de enero|website=[[Instituto Nacional de Estadística (Spain)|Instituto Nacional de Estadística]]|access-date=25 August 2019}}</ref><ref name="Demographia">{{cite web|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title=World Urban Areas: Population & Density|publisher=[[Wendell Cox|Demographia]]|access-date=10 August 2008}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|title=Major Agglomerations of the World|website=Population Statistics and Maps|date=1 January 2019|url=http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html|access-date=25 August 2019}}</ref><ref name="un.org">United Nations Department of Economic and Social Affairs [https://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf World Urbanization Prospects (2007 revision)], (United Nations, 2008), Table A.12. Data for 2007.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.madrid.es/UnidadesDescentralizadas/UDCObservEconomico/MadridEconomia/Ficheros/MadridEconomia2010Ingles.pdf|title=Member of the Governing Council. Delegate for Economy, Employment and Citizen Involvement|page=6|access-date=3 September 2012}}</ref> مادرید د مانزانریس سیند پر غاړه او د ایبیرین ټاپووزمې په مرکزي برخه کې پروت دی. د هسپانیې (له ۱۵۶۱م کال راهیسې تقریباً پرته له انقطاع) او د مادرید د شاوخوا خپل واکو ټولنو (له ۱۹۸۳ کال راهیسې) د پلازمېنې ښار په توګه، مادرید همدا ډول د هېواد سیاسي، اقتصادي او کلتوري مرکز دی. د خلق د ګوند څخه جوزې لویس مارتینېز-المېدا د مادرید ښاروال دی. <ref>{{cite encyclopedia|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|title=Madrid|url=http://global.britannica.com/place/Madrid}}</ref>{{Sfn|Moreno-Fernández|2020|p=44}} د مادرید ښاري تراکم په اروپايي اتحادیه کې تر ټولو ستر دویم کورنی ناخالص تولید لري او پر سیاست، تعلیم، ساعت تیرۍ، ژوندچاپېریال، رسنیو، فېشن، ساینس، کلتور او هنرونو يې اغېز د دې لامل شوی چې دا ښار د دنیا د یو له سترو نړیوالو ښارونو حیثیت ولري. د اقتصادي تولیداتو، د ژوندانه د لوړو معیارونو او بازار د کچې له امله، مادرید د ایبرین ټاپووزمې او سوېلي اروپا ستر مالي مرکز او مخکښ اقتصادي ښار دی. په دې ښار کې ګڼې سترې هسپانوي کمپني خپل مرکزونه لري، لګه، ټلیفونیکا (Telefónica)، ایبیریا (Iberia)، BBVA او FCC. پدې ښار کې د هېواد ټول بانکی فعالیتونه ترسره کېږي او د هسپانوي ژبې دا ښار تر ټولو ډېرې وېبپاڼې تولیدوي. <ref name="pricewater">{{cite web|url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562|title=Global city GDP rankings 2008–2025|publisher=Pricewaterhouse Coopers|access-date=20 November 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504031739/https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562|archive-date=4 May 2011}}</ref><ref name="GaWC">{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html|title=The World According to GaWC 2010|author=Globalization and World Cities (GaWC) Study Group and Network, [[Loughborough University]]|access-date=12 February 2016|archive-date=24 May 2012|archive-url=https://archive.today/20120524193101/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html|url-status=dead}}</ref><ref name="mori-m-foundation.or.jp">{{cite web|url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2009_English.pdf|title=Global Power City Index 2009|access-date=14 April 2011|archive-date=29 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140629143736/http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2009_English.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="GFCI">{{cite web|url=https://sincro.com.es/en/blog/spanish-international-economy/madrid-rises-in-the-ranking-of-world-financial-centers/|title=Global Financial Centers Index|access-date=2021-12-17|تاريخ الأرشيف=2020-09-21|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200921180918/https://sincro.com.es/en/blog/spanish-international-economy/madrid-rises-in-the-ranking-of-world-financial-centers/|url-status=dead|خونديځ نېټه=2020-09-21|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200921180918/https://sincro.com.es/en/blog/spanish-international-economy/madrid-rises-in-the-ranking-of-world-financial-centers/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200921180918/https://sincro.com.es/en/blog/spanish-international-economy/madrid-rises-in-the-ranking-of-world-financial-centers/|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921180918/https://sincro.com.es/en/blog/spanish-international-economy/madrid-rises-in-the-ranking-of-world-financial-centers/}}</ref><ref name="mastercard.com">{{cite web|url=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf|title=Worldwide Centers of Commerce Index|access-date=3 September 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2009_English.pdf|title=Global Power City Index|access-date=3 September 2012|archive-date=29 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140629143736/http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2009_English.pdf|url-status=dead}}</ref>{{Sfn|Moreno-Fernández|2020|p=45}} په ماډریډ کې د ملګرو ملتونو د نړیوال ګرځندوی سازمان (UNWTO)، د ایبېرو-امریکايي عمومي سکرتریت (SEGIB)، د ایبیرو-امریکايي ایالتونه (OEI) او د عامه منافعو د څارنې بورډ (PIOB) مرکزي دفترونه شتون لري. پدې ښار کې همدارنګه د هسپانوي ژبې تر ټولو ستر نړیوال تنظیموونکی او دودونکي هم موجود دي: د هسپانوي ژبې د اکاډمیو د انجمن کمېټه، د هسپانوي ژبې شاهي اکاډمي (RAE)، Instituto Cervantes او د بېړنۍ هسپانوۍ ژبې بنسټ (Fundéu BBVA). ماډریډ دغه برنامې هم تنظیم کړې دي: FITUR، ARCO، SIMO TCI او د ماډریډ د فېشن اونۍ. په ماډریډ کې په نړیواله کچه مشهور د فوټبال دوه کلبونه هم دي، ریال مادرید او اتلېتیکو مادرید. <ref name="FITUR">{{cite web|url=http://www.ifema.es/web/ferias/fitur/default.html|title=FITUR|access-date=17 June 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120620120435/http://www.ifema.es/web/ferias/fitur/default.html|archive-date=20 June 2012}}</ref><ref name="ARCO">{{cite web|url=http://www.ifema.es/web/ferias/arco/default.html|title=Arte Contemporaneo en España – ARCOmadrid|publisher=Ifema.es|access-date=9 November 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ifema.es/simoeducacion_06|title=SIMO EDUCACIÓN – Learning Technology Exhibition – Home|website=www.ifema.es|لاسرسي نېټه=2021-12-17|خونديځ نېټه=2019-01-01|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190101132051/http://www.ifema.es/simoeducacion_06|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190101132051/http://www.ifema.es/simoeducacion_06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190101132051/http://www.ifema.es/simoeducacion_06}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mercedesbenzfashionweekmadrid.com/eng|title=Cibeles Madrid Fashion Week|access-date=27 March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120411150907/http://mercedesbenzfashionweekmadrid.com/eng/|archive-date=11 April 2012}}</ref> که څه هم په ماډریډ کې زیربناوې عصري بڼه لري، خو په کوڅو او ګاونډ کې يې لاهم تاریخ لیدل کېږي او احساسېږي. دا ځایونه يې د لیدلو وړتیا لري: پلازا مېور (Plaza Mayor)، د مادرید شاهي ماڼۍ، شاهي تیاتر او د ۱۸۵۰م کال بیارغول شول اوپېرا هاوس، Buen Retiro پارک، چې په ۱۶۳۱ کې يې بنسټ اېښودل شوی؛ د ۱۹مې پېړۍ د ملي کتابتون ودانۍ (په ۱۷۱۲ کې يې بنسټ اېښودل شوی دی) چې ځینې تاریخي هسپانوي ارشیفونه هم لري؛ ګڼ ملي موزیمونه او د هنر طلايي مثلث (Golden Triangle of Art)، چې په Paseo del Prado سیمه کې موقعیت لري او له دریو هنري موزیمونو څخه جوړ شوی دی: د پراډو موزیم، د رېنا سوفیا موزیم، د عصري هنر موزیم، او د تېسېن-بورنېمیسزا موزیم، چې د دوو نورو موزیمونو تکمېلونکی دی. د سیبیلیس ماڼۍ او چینه د ښار یوه له تلپاتې سمبولونو څخه دي. <ref>{{cite web|url=http://www.mcu.es/museos/CE/MuseosEstatales/Arquitectura/ListadoMusEstMadrid.html|title=Arquitectura. Edificios de los Museos Estatales|publisher=Mcu.es|date=25 January 2012|access-date=7 August 2012}}</ref><ref name="Overview of Madrid">{{cite news|url=http://www.easyexpat.com/madrid_en/overview_geography.htm|publisher=Easy expat|title=Geography of Madrid|date=11 August 2006|access-date=17 December 2021|archive-date=22 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120722145816/http://www.easyexpat.com/en/madrid/overview/geography.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.spain.info/en/lugares_de_interes/madrid/plaza_de_cibeles.html|title=Plaza de Cibeles &#124; Spain.info in english|publisher=Spain.info|access-date=7 August 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://inhabitat.com/madrids-palacio-de-cibeles-renovated-into-jaw-dropping-centrocentro-cultural-center/|title=Madrid's Palacio de Cibeles Renovated Into Jaw-Dropping CentroCentro Cultural Center &#124; Inhabitat – Sustainable Design Innovation, Eco Architecture, Green Building|publisher=Inhabitat|access-date=7 August 2012}}</ref> == د نوم اېښودنې لامل == د مادرید د ځای د نومونې د سرچینې پر سر بېلابېلې نظريې موجودې دي چې ټولې يې له تاریخ سره یو ځای د فونیټکي تکامل د بشپړې توضېح له امله ستونزې لري)، پدې مانا چې:<ref>{{Cite journal|last=Pérez Orozco|title=El origen del topónimo Madrid|first=Santiago|journal=Anales del Instituto de Estudios Madrileños|publisher=[[Consejo Superior de Investigaciones Científicas]]|location=Madrid|volume=XLVII|year=2007|pages=701–703|issn=0584-6374|url=https://xn--institutoestudiosmadrileos-4rc.es/wp-content/uploads/2020/07/Tomo_XLVII_2007.pdf}}</ref> * د سلتیک سرچینه (مادرید – ماګېتوریتوم؛ د -ریتو له رېښې سره چې د ګودر په مانا ده).{{Sfn|Pérez Orozco|2007|p=701}} * د عربي مجرا (د اوبو مجرا) یا مجریک د چینې په مانا.<ref>https://ddd.uab.cat/pub/tfg/2016/tfg_45415/TFG_2015-16_FTI_Khayat.pdf</ref> * د لاتین سرچینې د مضطرب (Mozarabic) تلفظ چې د اوبو د مجرا په مانا ده. {{Sfn|Pérez Orozco|2007|p=701}} == تاریخ == د مادرید کیسه ماقبل التاریخ ته ورګرځي او پدې سیمو کې د لرغون پېژندنې پاتې شوني شته دي: د Celtic Carpetani استوکنځي، رومان ویلاګانې، د سانتا ماریا دې لا المودېنا د کلیسا سره نږدې د ویسیګوت پاچاهي ماڼۍ او د کاسا دې کمپو، تېوان او ویکالوارو سره نږدې د ویسیګوت هدیرې. <ref name="autogenerated4">{{Cite news|url=https://elpais.com/diario/2006/06/13/madrid/1150197854_850215.html|title=Los primeros madrileños llegaron hace 500.000 años|first=Ediciones El|last=País|newspaper=El País|date=13 June 2006|via=elpais.com}}</ref><ref>{{cite web|title=La prehistoria de Madrid|url=http://www.nova.es/~jlb/mad_es04.htm|access-date=13 March 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20140224130445/http://www.nova.es/~jlb/mad_es04.htm|archive-date=24 February 2014|url-status=dead}}</ref><ref>Ocupaciones achelenses en el valle del Jarama (Arganda, Madrid);Santonja, Manuel; López Martínez, Nieves y Pérez-González, Alfredo;1980;Diputación provincial de Madrid;{{ISBN|84-500-3554-6}}</ref><ref>{{cite web|title=Las villas romanas de Madrid. Madrid en época romana.|url=http://www.madrid.es/UnidadWeb/Contenidos/Publicaciones/TemaCulturaYOcio/SanIsidro/VillasRomana/VillasRomanas.pdf}}</ref><ref>El Madrid antiguo en época romana;Fernández Palacios, Fernando;Estudios de Prehistoria y Arqueología Madrileñas;Number 13; year 2004</ref><ref>{{Cite news|url=https://elpais.com/ccaa/2013/06/20/madrid/1371756656_033167.html|title=Hallado un taller paleolítico de más de 200.000 años en Vicálvaro|first1=Pilar|last1=Álvarez|first2=Esther|last2=Sánchez|newspaper=El País|date=21 June 2013|via=elpais.com}}</ref> === منځنۍ پېړۍ === [[File:Madrid_muralla_musulmana.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Madrid_muralla_musulmana.jpg|بټنوک|د مادرید د مسلمانانو دېوال یوه برخه. د ټولو دېوالو د نوملړ لپاره، وګورئ: د مادرید دیوالونه]] په مادرید کې د جوړو شویو استوګنځایونو د شتون اړوند لومړنی تاریخ سند د مسلمانانو عصر ته رسېږي. د ۹مې پېړۍ په دویمه نیمايي کې، د قرطبې لومړي امیرمحمد د منزانارېس سیند سره نږدې پر یوه ټوټه ځمکه یو کلا جوړه کړه. دا کلا یوه له هغو کلاګانو څخه وه چې د الااندلس او د لېون او کاستیل د پاچاهیو د پولو تر مینځ پدې هدف جوړېدې چې تولیدو د مسیحي ښکېلاک څخه خوندي وساتي او همدا ډول دا چاره د مسلمانانو د هجومي بریدونو د پیل ټکی و. د ۱۱مې پېړۍ په لومړیو کې د قرطبې د خلافت د تجزیې څخه وروسته، مادرید د تولیدو (طلیطله) له طایفې سره یوځای شو. <ref>{{cite web|title=Madrid Islámico|url=http://www.nova.es/~jlb/mad_es08.htm|publisher=Nova.es|access-date=7 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/19991002215943/http://www.nova.es/~jlb/mad_es08.htm|archive-date=2 October 1999|url-status=dead}}</ref><ref>It was recorded in the 15th century by the Arab geographer al-Himyari, who wrote in his "The Book of the Fragrant Garden" (Kitab al-Rawd al-Mitar) about the history of the city. He describes: "Madrid, remarkable city of Al-Andalus, which was built by Amir Muhammad ibn Abd ar-Rahman..."</ref> په ۱۰۷۹م کال کې د طلیطله طایفې د فتحو د پراخو جګړو په ترڅ کې، په ۱۰۸۳م کال کې مادرید د لیون او کاستیل د شپږم الفانسو لخوا ونیول شو، ځکه ده غوښتل چې دغه ښارګوټی د تولیدو ښار پر ضد د یوې هجومي اډې په توګه وکاروي، چې بیا يې یاد ښار په ۱۰۸۵ کې فتح کړ. د فتحې وروسته، مسیحیانو د ښار مرکز اشغال کړ او مسلمانان او یهودیان يې اطراف ته کډه کړل. مادرید، چې د الکالا (تر ۱۱۱۸ کال پورې د مسلمانانو په واک کې و) نږدې پروت دی، تر یوه وخته سرحدي سیمه پاتې شوه او څو ځله پرې د المرابطون د دورې پر مهال د لوټ او غلامانو نیولو په موخه برید شو او په ۱۱۱۰ کې يې دیوالونه ړنګ کړای شول. د اووم الفونسو په سلطنت کې، په ۱۱۲۳ م کال دا ښار (له پاچاهۍ سره تړلی) ویلا دې رېئالېنګو وبلل شو. د ۱۱۲۳م کال د اوتورګامېئېنتو منشو د مادرید او سیګوویا تر منځ د لومړي ځل لپاره واضح محدودې رامنځته کړې، چې نومونه يې وو پوئېرتو دې اېل بېروئېکو او پوئېرتو دې لوزویا. له ۱۱۸۸ څخه راپدېخوا، مادرید د یوه ښار حقونه ترلاسه کړل او د کاستیل په دربارونو کې يې استازولي درلوده. په ۱۲۰۲م کال کې، اتم الفونسو مادرید ته د خپلې ښاري شورا د تنظیم په موخه لومړی منشور ورکړ، چې بیا په ۱۲۲۲م کال کې د درېیم فردیناند له لوري پراخ شو. د ۱۳۴۶م کال د جنورۍ میاشتې په ۶مه نېټه، د دې ښارګوټي د ادارې سیسټم د یوولسم الفونسو لخوا یوې دوولس کسیزې شورا ته واړول شو. {{Sfn|Suárez Fernández|2001|p=137}}{{Sfn|Cerrillo Torquemada|2009|p=245}}{{Sfn|Cestero Mancera|Molina Martos|Paredes García|2015|p=18}}{{Sfn|Bahamonde Magro|Otero Carvajal|1989|p=9}} د ۱۳مې پېړۍ له نیمايي څخه د ۱۴مې پېړۍ تر پایه پورې، د مادرید شورا د ریال دې منزانارېس قلمرو د کنټرول په موخه د سیګوویا شورا سره سیالي وکړه. دا ځواکمن ښارګوټی د سیرا دې ګوادارراما غرونو لړۍ په شمال کې پروت و، د نفوس د بیاځلي ډېرولو وړتیا يې درلوده او اقتصاد يې پر کرکیله ولاړ و. خو د مادرید ښارګوټی په کرنه کې کمزوری و او د نفوس د بیاځلي ډېرولو (repopulation) لږ وړتیا يې درلوده. د سیپولیدا د زوال څخه وروسته، د همدې غرونو په لړۍ کې شمال ته پرته یوه بله شورا، سیګوویا د ګوادارراما غرونو د سوېل یو ستر لوبغاړی شو، چې د لوزویا او مانزانارېس سیندونو په اوږدو کې يې د مادرید د شمال په لوري او د ګوادارراما سیند په اوږدو د لویدیځ په لوري پراختیا ومونده. {{Sfn|Bahamonde Magro|Otero Carvajal|1989|pp=11–12}} == سرچينې == 4z9vkagj24vix73xn49airc8iz2qc2w 0 57741 363470 336724 2026-04-27T02:02:24Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363470 wikitext text/x-wiki کاتولیکه کلیسا د خلقت یا د تکامل تیوري په اړه هیڅ رسمي دریځ نه لري، د کلیسا له خوا په ځینې رامنځته شوو پارامیترو کې وګړي ته د توحیدي تکامل یا لفظي پیدایښت باورۍ ځانګړتیاوې پریږدي. د کاتولیک کلیسا د مذهب (Catechism of the Catholic Church) په وینا:: هر معتقد ممکن په ریښتینې شپږو ورځو، ۲۴ ساعته موده کې یا لفظي یا ځانګړی جوړښت ومني، یا دوی ممکن دا باور ومني چې ځمکه د وخت په تیریدو سره د خدای تر لارښوونې لاندې رامنځته شوې ده. کاتولیک مذهب پردې باور دی چې خدای د هغه د تکامل پیدایښت پروسه پیل کړې او دوام یې ورکړی او دا چې ټول انسانان که په ځانګړي ډول پیدا شوي یا یې تکامل پيدا کړی، تل یې د هر فرد لپاره ځانګړي روحونه جوړ کړي او جوړوي.<ref name="Richard P. McBrien2">{{cite book|url=https://archive.org/details/harpercollinsenc00mcbr|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/harpercollinsenc00mcbr/page/771 771]|title=The HarperCollins Encyclopædia of Catholicism|year=1995|quote=From this most primitive form of life, the {{sic|hide=y|divinely|-}}guided process of evolution by natural selection brought about higher life forms.|author=[[Richard P. McBrien]]|publisher=[[HarperCollins]]|isbn=9780006279310|access-date=2007-10-18}}</ref> په بیولوژي کې لومړنۍ مرستې د کاتولیکو ساینس پوهانو له خوا شوې، لکه: د اګسټینیني راهب ګریګور میندل. په ۱۸۵۹ ز کال کې د چارلس ډارون د ډولونو په اصل کې د کتاب خپرولو راهیسې، د تکامل تیوري په اړه د کاتولیکې کلیسا چلند ورو ورو اصلاح شوی. نږدې د یوې پیړۍ لپاره  د پاپ مقام (the papacy) د داروین تیوریو په اړه هیڅ د اعتبار وړ څرګندونې نه دي وړاندې کړې. د ۱۹۵۰ز کال د پاپ په ګرځند لیک (encyclical Humani generis) کې  پوپ پایوس XII تایید کړه چې د عیسویت او تکامل تیوري ترمنځ هیڅ داخلي شخړه نه شته، په دې شرط چې عیسویان باور ولري چې خدای ټول شیان پیدا کړي او دا چې انفرادي روح د خدای مستقیم پیدایښت دی او د خالص مادي ځواک محصول نه دی. نن ورځ کلیسا د توحیدي تکامل ملاتړ کوي چې د تکامل پیدایښت په نوم هم پیژندل کیږي، که څه هم کاتولیکان ازاد دي چې د تکامل تیوري په هیڅ برخه باور ونه کړي.<ref>{{cite news|title=Catholics and the Evolving Cosmos|first=John|last=Farrell|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703846604575447493644515142|newspaper=[[The Wall Street Journal]]|date=August 27, 2010|access-date=September 11, 2012}}</ref><ref name="Alberta">{{cite web|url=http://www.lastseminary.com/genesis-modern-science/Evolutionary%20Creation.pdf|title=Evolutionary Creation|quote=Evolutionary creation best describes the official position of the Roman Catholic Church, though it is often referred to in this tradition as 'theistic evolution.'|publisher=[[University of Alberta]]|access-date=2007-10-18|تاريخ الأرشيف=2012-01-04|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120104203221/http://www.lastseminary.com/genesis-modern-science/Evolutionary%20Creation.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=2012-01-04|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20120104203221/http://www.lastseminary.com/genesis-modern-science/Evolutionary%20Creation.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20120104203221/http://www.lastseminary.com/genesis-modern-science/Evolutionary%20Creation.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104203221/http://www.lastseminary.com/genesis-modern-science/Evolutionary%20Creation.pdf}}</ref> په متحده ایالاتو او نوروهېوادونو کې کاتولیک ښوونځي د ساینس نصاب د یوې برخې په توګه تکامل تدریس کوي. دوی دا حقیقت تدریس کوۍ چې تکامل واقع کیږي او د عصري تکامل جوړښت چې ساینسي تیوري ده، دا تشریح کوي  چېڅنګه تکامل پرمخ ځي. == د تکامل تیوري کې لومړنۍ ونډې == د تکامل تیوري پراختیا لپاره د کاتولیکانو په ونډو کې د اګستینی راهب ګریګور میندل (۱۸۲۲-۱۸۸۴ ز) نظرونه شامل وو. میندل په  ۱۸۸۳ ز کال کې د برنو اګسټیني خانقاه ته ننوت، مګر د اولموتز فلسفي انسټیټیوټ او د ویانا پوهنتون کې د ساینس پوه په توګه هم روزل شوی دی. د برنو خانقاه د پراخ کتابتون او د ساینسي څیړنې له دود سره سم، د بورسونو مرکزؤ. په خانقاه کې  میندل د نخودو بوټو ارثي ځانګړتیاوو په اړه له اوږدمهاله مطالعې وروسته د وراثت علم اساس وموند، که څه هم د بوټي هایبرایډیزشن په اړه د هغه مقاله چې په  ۱۸۶۶ ز کال کې خپره شوې وه، د راتلونکې پیړۍ تر پیل پورې په پراخه کچه له پامه غورځول شوې وه. هغه د پیښې تشریح کولو لپاره ریاضياتي فورمولونه رامنځته کړل او په نورو بوټو کې یې پایلې تایید کړې. چیرې چې د داروین تیوریو د نسلونو په اوږدو کې د نوعو ښه والي لپاره میکانیزم وړاندیز کړی، د میندل لیدنو داسې توضیحات وړاندې کړل چې څنګه یوه نوی ډول په خپله راپورته کیدی شي. که څه هم داروین او میندل هیڅکله همکاري نه ده کړې، دوی د یو بل له کار څخه خبر وو (داروین د ویلحم اولبرز فوکي یوه مقاله ولوستله چې په پراخه کچه یې په کې میندل ته اشاره کړې وه). بیل برایسن لیکي چې "پرته له دې چې پوه شو، داروین او میندل په شلمه پیړۍ کې د ژوند د ټولو علومو بنسټ کیښود. ډارون ولیدل چې ټول ژوندي شیان سره تړلي دي، چې په نهایت کې دوی خپل نسب یوې واحدې او عامې سرچینې ته کش کوي. د میندل کار داسې میکانیزم چمتو کړ، څو تشریح کړي چې دا څنګه پیښ کیدی شي " بیولوژي پوه جي بي اس هیلډین او نورو د داروین د تکامل اصول او د میندلي د وراثت اصول سره يوځای کړل، څو د وراثت علم ساحه رامنځته کړي چې د عصري تکامل جوړښت په نوم پیژندل کیږي.<ref>[[Bill Bryson]]; ''[[A Short History of Nearly Everything]]''; Black Swan; 2004; p.474</ref><ref>[http://www.mendel-museum.com/eng/1online/room1.htm Biography of Mendel at the Mendel Museum] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130323053842/http://www.mendel-museum.com/eng/1online/room1.htm |date=2013-03-23 }}; {{cite web|title=Mendel, Mendelism and Genetics|url=http://science.jrank.org/pages/9480/History-Genetics-Gregor-Johann-Mendel.html|access-date=2021-10-31|archive-date=2021-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104122859/https://science.jrank.org/pages/9480/History-Genetics-Gregor-Johann-Mendel.html|url-status=dead}}</ref><ref>[[Bill Bryson]]; ''[[A Short History of Nearly Everything]]''; Black Swan; 2004; p.474-476</ref><ref>[[Bill Bryson]]; ''[[A Short History of Nearly Everything]]''; Black Swan; 2004; p.300</ref> د ځمکې د عمر په اړه د پوهاوي بدلون او د فوسیل ریکارډونو د تکامل تیوري په وده کې مرسته وکړه. ډنمارکي ساینس پوه نیکولاس سټینو (۱۶۳۸-۱۶۸۶ ز) کړنه، چې کاتولیک مذهب ته واوښت او د کلیسا مشر شو، د جیولوژي ساینس رامنځته کولو کې  یې مرسته وکړه، چې د ځمکې عمر د معاصرې علمي کچې لامل شوه. <ref>{{cite web|url=http://www.ucmp.berkeley.edu/history/steno.html|title=Nicholas Steno}}</ref> == د چارلس داروین تیوریو ته لومړنی غبرګون == د تکامل په اړه د کاتولیک اندېښنه تل په پراخه کچه د انساني ډولونو اصلیت لپاره د تکامل تیوري اغېز سره تړلې ده؛ حتی تر۱۸۵۹  زکال پورې، د پیدایښت کتاب Book of Genesis لفظي لوستل له اوږدې مودې راهیسې په جیولوژي او نورو برخو کې د پرمختګونو له امله زیانمن شوی وو. د کلیسا هېڅ لوړ پوړي اعلان په تکامل تیوري باندې مستقیماً برید نه دی کړی څرنګه چې په غیر انساني ډولونو باندې تطبیق کیږي  که څه هم د کلیسا یو مشر ګریګوریو چی یو نارانجو د هغه علمي کار لپاره چې له داروین او لامارک څخه دفاع کوله، تکفیر شو.   <ref>O'Leary, 7–15; Harrison, section "The Defence: Fr. Domenichelli"; Brundell, 84</ref><ref>Harrison, especially Conclusion section 2</ref><ref>{{cite book|title=A history of the warfare of science with theology in Christendom (2 Volume Set)|isbn=0879758260|last1=White|first1=Andrew Dickson|year=1993}}</ref>  ان د معاصر علمي میتود له پراختیا دمخه، کاتولیک دین پوه د انجیل متن ته اجازه ورکړې وه چې د لفظي پرځای په تمثيلي بڼه ولوستل شي، چې دا د هغه څه سره مخالفت ښیي چې د ساینس یا دلیل له مخې رامنځته کیدای شي. په دې توګه کاتولیکیزم وکولای شول چې د علمي کشف په رڼا کې د مقدس کتاب په اړه خپله پوهه ښه کړي. د کلیسا لومړنیو پلرونو په منځ کې په دې اړه بحث وو چې ایا خدای نړۍ په شپږو ورځو کې رامنځته کړې، څرنګه چې د سکندریې کلیمنټ Clement of Alexandria  ښوونه کړې، یا په یوه شېبه کې لکه څنګه چې د اګسټین له خوا بیان شوي او د Genesis لفظي تفسیر معمولا په منځنۍ دوره کې او وروسته په پام کې نیول شوی و، تر هغه چې دا په ۱۹ پیړۍ کې د ډیری جیولوژي پوهانو له خوا د یونیفورمیتریزم uniformitarianism (خورا ډیر د وخت چوکاټونو) په ګټه رد شو. په هرحال، عصري لفظي پيدایښت باوري د کلیسا لوړو کچو کې لږ ملاتړ درلود.     <ref>{{cite web|url=http://www.catholiceducation.org/articles/science/sc0043.htm|title=Catholic Education Resource Center|author=Super User|access-date=2021-10-31|archive-date=2021-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113053619/https://www.catholiceducation.org/articles/science/sc0043.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.asa3.org/ASA/PSCF/1988/PSCF3-88Young.html|title=THE CONTEMPORARY RELEVANCE OF AUGUSTINE}}</ref><ref>Clement of Alexandria, ''Stromata'' Book VI, "For the creation of the world was concluded in six days" http://www.newadvent.org/fathers/02106.htm</ref><ref>{{Cite encyclopedia|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|isbn=978-0-8028-3843-8|pages=377–378|editor=Allan D. Fitzgerald|last=Teske|first=Roland J.|title=Genesi ad litteram liber imperfectus, De|encyclopedia=Augustine Through the Ages: An Encyclopedia|year=1999}}</ref><ref>{{cite book|last=Hongzhen|first=Wang|title=Comparative Planetology, Geological Education & History of Geosciences|publisher=Brill Academic Publishers|location=Boston|year=1997|isbn=90-6764-254-1|page=262|quote=Uniformitarianism has dominated geological thinking since Lyell's time<!-- Charles Lyell published his highly influential 'Principles of Geology' in 1830 -->}}</ref> کاتولیک کلیسا د څولسیزو لپاره د داروین د ډولونو اصل په اړه رسمي څرګندونې وځنډولې. په داسې حال کې چې د ځایي روحانیونو له خوا ډیر دښمنانه نظرونه ورکړل شوي و، د ډولونو اصل هیڅکله په لیبروم بندیز شاخص (Index Librorum Prohibitorum) کې ځای پر ځای نه شو؛ برعکس، د هنري برګسن (Henri Bergson) غیر دارویني خلاق تکامل (۱۹۰۷) له ز۱۹۴۸  ز کال څخه په انډیکس کې و، تر هغې چې انډکس په ۱۹۶۶  ز کال کې لغوه شو. په هرحال، یو شمېر کاتولیک لیکوالانو داسې اثرونه خپاره کړل چې مشخص کول يې د تکامل تیوري او کاتولیک دین پوهه څنګه پخلا کیدای شي. د واتیکان چارواکو سره د یو ډول ستونزو سره مخامخ شول. د ساینس تاریخ پوه او دین پوه بیري بروندل (Barry Brundell) په وینا: "دین پوهانو او تاریخ پوهانو تل د روم ظاهري ناڅرګند غبرګون د راتلو سره مخامخ شوي؛ چارواکي په ښکاره ډول د "عیسوي شوي ارتکا" له تبلیغ څخه ناخوښه وو؛ مګر داسې بریښي چې دوی نه غوښتل یا و نه توانیدل، په مستقیم ډول او په عامه توګه ووایي." ایچ ایل مینکن (H.L. Mencken) دې پایلې ته ورسید چې:   <ref>Brundell, 86-87</ref><ref>Rafael Martinez, professor of the philosophy of science at the Santa Croce Pontifical University in Rome, in a speech reported on [http://www.cinews.ie/article.php?artid=5793 Catholic Ireland net] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090607000752/http://www.cinews.ie/article.php?artid=5793|date=2009-06-07}} Accessed May 26, 2009</ref><ref>[http://www.cvm.qc.ca/gconti/905/BABEL/Index%20Librorum%20Prohibitorum-1948.htm 1948 ''Index'' listing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150901092447/http://www.cvm.qc.ca/gconti/905/BABEL/Index%20Librorum%20Prohibitorum-1948.htm |date=2015-09-01 }}—for some reason the date of publication is given as 1914 not 1907</ref><ref>The six leading examples are the subject of Artigas's book. Apart from Léroy, Zahm and Bonomelli, discussed below, there were [[St. George Jackson Mivart]], the English Bishop John Hedley, and Raffaello Caverni. Each of these has a chapter in Artigas, and is also covered by Brundell.</ref><ref>Brundell, 81</ref>  <blockquote>[د کاتولیکانو ګټه] په ساده حقیقت کې پرته ده چې دوی د تکامل لپاره یا د هغه په مقابل کې پریکړې کولو ته اړتیا نه لري. چارواکو په دې اړه څه نه دي ویلي له همدې امله دا په وجدان هیڅ بار نه اچوي، او ممکن په ريښتينې توګه او له تعصب پرته ورباندې بحث وشي. البته یو ځانګړی احتیاط اړین دی. زه وایم چې چارواکو خبرې نه دي کړې، په هرحال، ممکن دوی سبا خبرې وکړي او له همدې امله هوښیار سړی خپل ګام په یاد ساتي. مګر په ورته وخت کې د هغه د مخنیوي لپاره هېڅ شی نشته، څو ټول موجود حقیقتونه وڅیړي او حتی د دوی په ملاتړ یا د دوی پر وړاندې دلیلونه وړاندې کوي - تر هغه چې دا دلیلونه د عقیدوي تعصب په توګه نه وړاندې کیږي.         <ref>[http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/conlaw/vaticanview.html The Vatican's View of Evolution: The Story of Two Popes] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221042514/http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/conlaw/vaticanview.html|date=2009-02-21}} by Doug Linder (2004) citing ''H. L. Mencken on Religion'' by S. T. Joshi (2002), p. 163</ref> </blockquote> == سرچينې او ياداښتونه == ic4dtiq3q5yp4jl4oln0rv3fjsr57kf 0 60676 363486 337844 2026-04-27T09:40:25Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363486 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} لورا ماریا کاترینا باسی ویراټي (۲۹ اکتوبر ۱۷۱۱ – ۲۰ فبروري ۱۷۷۸ز کلونه) یوه ايټالوۍ فزیکپوهه او د زده کړه یيزو چارو ماهره وه. د «مينيريوا» (د حکمت الهه) په نوم پېژندل شوې او انځور شوې ده، هغه لومړۍ ښځه وه چې په ساينس کې يې دوکتورا تر لاسه کړه، او په ټوله نړۍ کې دويمه ښځه وه چې په فلسفه کې يې سند تر لاس کړی و. په بلونيا پوهنتون کې يې دنده تر سره کړې، هغه په دې پوهنتون کې لومړۍ ښځينه ښوونکې وه چې معاش ورکول کېده. يو مهال يې د پوهنتون تر ټولو لوړ معاش اخيست، د ژوند په پای کې باسي د پروفيسرۍ دوه نورې دندې هم تر لاسه کړې. کله چې نوموړې د ۱۷۳۲ز کال کې د شل کلنۍ په عمر کې د بلونيا د ساينس انستيتيوت اکاډمۍ ته وټاکل شوه، نو په دې ډول د يوې ساينسي ادارې لومړۍ ښځينه غړې هم وګرځېده.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Findlen|first=Paula|date=1993|title=Science as a career in Enlightenment Italy: The strategies of Laura Bassi|url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/pdfplus/10.1086/356547|journal=Isis|language=en|volume=84|issue=3|pages=441–69|doi=10.1086/356547|jstor=235642|s2cid=144024298}}</ref><ref name=":12">{{Citation|last=Frize|first=Monique|title=Famous Women in Science in Laura Bassi's Epoch|date=2013|url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-642-38685-5_10|work=Laura Bassi and Science in 18th Century Europe|pages=137–62|publisher=Springer Berlin Heidelberg|language=en|doi=10.1007/978-3-642-38685-5_10|isbn=978-3-642-38684-8|access-date=2020-05-22}}</ref><ref name=":5">[http://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/bassi-laura-1711-1778 Laura Bassi] at Encyclopedia.com</ref> باسي رسمي زده کړې نه وې کړې، له پنځه کلنۍ څخه تر شل کلنۍ يې شخصي زده کړې کړې وې. تر هغه وخته نوموړې د ساينس او رياضياتو په ګډون په ګڼو علومو کې پوهه تر لاس کړې وه. د وړتیاوو په کتنې سره د بلونيا «ارچ بشپ» (وروسته پاب بينيډکټ XIV شو) «پروسپيرو لمبرټيني» د هغې سرپرست شو. د «لمبرټيني» په سمبالښت سره، هغې د ۱۷۳۲ز کال د اپريل په اولسمه نېټه د بلونيا پوهنتون د پروفيسرانو په وړاندې له نهه څلوېښتو رسالو څخه دفاع وکړه، د کومو له امله چې هغې ته د مۍ مياشتې په دولسمه نېټه د دوکتورا سند ورکړل شو. یوه مياشت وروسته، پوهنتون نوموړې د لومړۍ ښوونکې په توګه وټاکله، خو د دې محدوديتونو سره چې هغې ته اجازه نه وه ورکړل شوې، څو ټولو نارینه ټولګيو ته درس ورکړي. لمبرټيني چې هغه مهال پاپ و، له هغې سره مرسته وکړه چې د شخصي ټولګیو او تجربو لپاره اجازه تر لاسه کړي چې په ۱۷۴۰ز کال کې پوهنتون دا اجازې ورکړې. باسي په ايټاليا کې د نيوټن د ميخانيک تر ټولو مهمه مشهورونکې وګرځېده. پاپ هغه په ۱۷۴۵ز کال کې د «بينډيټيني» (د اوسني وخت د ساينس د پاپايي اکاډمۍ سره برابره ده)  د يوې اضافي غړې په توګه وټاکله. هغې په ۱۷۷۶ز کال کې د تجربويفزیکد مشرې په توګه دنده پيل کړه چې تر مړينې په همدې دندې پاتې شوه. هغه د «کارپس ډوميني، بلوګنا» په کليسا کې خاورو ته سپارل شوې.<ref name=":32">{{Cite journal|last=Findlen|first=Paula|date=1993|title=Science as a career in Enlightenment Italy: The strategies of Laura Bassi|url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/pdfplus/10.1086/356547|journal=Isis|language=en|volume=84|issue=3|pages=441–69|doi=10.1086/356547|jstor=235642|s2cid=144024298}}</ref> == ژوند == باسي په بلونیا کې په ۱۷۱۱ز کال کې زېږېلې وه، پلار يې يو بريالی وکيل «جوسيپي باسي» او مور يې «ماريا روسا سيسري» نومېده. د هغې د زېږېدو کره نېټه د اکتوبر شمل، اکتوبر نهه ويشتم، د اکتوبر يو دېرشم، د نومبر نهه ويشتم په توګه په مختلف ډول روايت شوې. خو د بلوګنا پوهنتون او علمي آثارو د اکتوبر په نهه ويشتمه نېټه موافقه کړې.<ref name=":52">[http://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/bassi-laura-1711-1778 Laura Bassi] at Encyclopedia.com</ref><ref>{{Cite web|title=Bassi Verati (Veratti), Laura Maria Caterina|url=https://www.encyclopedia.com/science/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/bassi-verati-veratti-laura-maria-caterina|date=2020|website=www.encyclopedia.com|access-date=2020-05-20}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|title=Laura Bassi (1711 - 1778)|url=http://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Bassi.html|website=mathshistory.st-andrews.ac.uk|access-date=2020-05-20}}</ref><ref name=":7">{{Cite web|title=Laura Bassi {{!}} Italian scientist|url=https://www.britannica.com/biography/Laura-Bassi|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2020-05-20}}</ref><ref name=":8">{{Cite web|title=Laura Bassi Facts|url=https://biography.yourdictionary.com/laura-bassi|website=biography.yourdictionary.com|access-date=2020-05-20}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title=Laura Bassi - University of Bologna|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-guests-illustrious-students/laura-bassi/laura-bassi|website=www.unibo.it|language=en|access-date=2020-05-20|تاريخ الأرشيف=2014-05-19|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20140519203816/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-guests-illustrious-students/laura-bassi/laura-bassi|url-status=dead|خونديځ نېټه=2014-05-19|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20140519203816/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-guests-illustrious-students/laura-bassi/laura-bassi|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20140519203816/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-guests-illustrious-students/laura-bassi/laura-bassi|archive-url=https://web.archive.org/web/20140519203816/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-guests-illustrious-students/laura-bassi/laura-bassi}}</ref><ref name=":2">{{Citation|last=Frize|first=Monique|title=Laura Bassi: Her Education and Her Marriage|date=2013|url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-642-38685-5_4|work=Laura Bassi and Science in 18th Century Europe|pages=39–46|publisher=Springer Berlin Heidelberg|language=en|doi=10.1007/978-3-642-38685-5_4|isbn=978-3-642-38684-8}}</ref><ref name=":9">{{Cite journal|last=Elena|first=Alberto|date=1991|title="In lode della filosofessa di Bologna": An Introduction to Laura Bassi|url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/355839|journal=Isis|language=en|volume=82|issue=3|pages=510–18|doi=10.1086/355839|s2cid=144763731}}</ref> باسي ته شخصي زده کې ورکړل شوې وې. د هغې د تره زوی «فادر لورينزو سټيګاني» هغې ته له پنځه کلنۍ څخه د لاتيني، فرانسوي او رياضياتو درسونه ورکړل. له ديارلس کلنۍ څخه تر شل کلنۍ پورې «ګيټانو ټاکوني» څوک چې د کورنۍ ډاکټر او د بلونيا د پوهنتون د طب پروفيسر و، هغې ته فلسفه، ماوراء الطبيعت، منطق او طبيعي فلسفه وويل. هغه او ټاکوني هغه مهال يو له بله جلا شول، کله چې باسي د نیوټن په ساينس کې لېوالتيا پیدا کړه، که څه هم تاکوني د هغې لپاره په کمو لانجمنو ديکارټي ښوونو تمرکز غوره باله.<ref name=":82">{{Cite web|title=Laura Bassi Facts|url=https://biography.yourdictionary.com/laura-bassi|website=biography.yourdictionary.com|access-date=2020-05-20}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":22">{{Citation|last=Frize|first=Monique|title=Laura Bassi: Her Education and Her Marriage|date=2013|url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-642-38685-5_4|work=Laura Bassi and Science in 18th Century Europe|pages=39–46|publisher=Springer Berlin Heidelberg|language=en|doi=10.1007/978-3-642-38685-5_4|isbn=978-3-642-38684-8}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.italoamericano.org/story/2016-1-18/laura-bassi|title=Laura Bassi: Paving the Way for Female Academics|date=2016-01-18|access-date=2018-01-30|language=en|archive-date=2018-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130204213/http://www.italoamericano.org/story/2016-1-18/laura-bassi|url-status=dead}}</ref><ref name=":13">{{Cite journal|last=Logan|first=Gabriella Berti|date=2003|title=Women and the Practice and Teaching of Medicine in Bologna in the Eighteenth and Early Nineteenth Centuries|url=http://muse.jhu.edu/content/crossref/journals/bulletin_of_the_history_of_medicine/v077/77.3logan.html|journal=Bulletin of the History of Medicine|language=en|volume=77|issue=3|pages=506–35|doi=10.1353/bhm.2003.0124|jstor=44447792|pmid=14523259|s2cid=23807446}}</ref> د باسي زده کړه او ځيرکتيا «پراسپيرو لورينزيني لمبرټيني» ولیده، څوک چې به ۱۷۳۱ز کال کې د بولينيا «ارچي بيشيپ» (د راهبانو مشر) شو (وروسته پاب بينيډيکټ XIV شو). لمبرټيني د باسي رسمي سرپرست شو. نوموړي د ۱۷۳۲ز کال د اپريل په اولسمه نېټه د بولينيا د پوهنتون د څلورو پروفيسرانو او د باسي ترمنځ يوه عام مناظره جوړه کړه. به ۱۷۳۲ز کال کې، شل کلنې باسي د «پلازو پبليکو» په « Sala degli Anziani» د « ''Philosophica Studia''» په اړوند له خپلو نهه څلوېښتو لیکلنو څخه عامه دفاع وکړه. د مۍ په دولسمه نېټه د بلونيا پوهنتون هغې ته د دوکتورا سند ورکړ. هغه لومړۍ ښځه شوه چې په ساینس کې دوکتورا سند تر لاسه کوي، او له «الينا کورنارو پيسکوپيا» څخه وروسته دويمه ښځه وه چې په فلسفه کې د دوکتورا سند تر لاسه کړي، «الينا» دا سند څلور څلوېښت کاله مخکې په ۱۶۷۸ز کال کې تر لاسه کړي و. تر هغه وخته نوموړې په عام ډول د « Bolognese Minerva» په نوم پېژندل کېده. نوموړي د ۱۷۳۲ز کال د مارچ د مياشتې په شلمه نېټه د بلونيا انستيتيوت د ساينس اکاډمۍ ته تاکل شوې لمړئ ښځه وګرځېده.<ref name=":122">{{Citation|last=Frize|first=Monique|title=Famous Women in Science in Laura Bassi's Epoch|date=2013|url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-642-38685-5_10|work=Laura Bassi and Science in 18th Century Europe|pages=137–62|publisher=Springer Berlin Heidelberg|language=en|doi=10.1007/978-3-642-38685-5_10|isbn=978-3-642-38684-8|access-date=2020-05-22}}</ref><ref name=":53">[http://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/bassi-laura-1711-1778 Laura Bassi] at Encyclopedia.com</ref><ref name=":72">{{Cite web|title=Laura Bassi {{!}} Italian scientist|url=https://www.britannica.com/biography/Laura-Bassi|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2020-05-20}}</ref><ref name=":92">{{Cite journal|last=Elena|first=Alberto|date=1991|title="In lode della filosofessa di Bologna": An Introduction to Laura Bassi|url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/355839|journal=Isis|language=en|volume=82|issue=3|pages=510–18|doi=10.1086/355839|s2cid=144763731}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|title=Women In The History Of Philosophy|url=https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/women-history-philosophy|date=2020|website=www.encyclopedia.com|access-date=20 May 2020}}</ref> د ۱۷۳۸ز کال د فبرورۍ په اوومه نېټه، باسي له «جوسيپ ويراټي» سره واده وکړ، څوک چې د بلونيا په پوهنتون کې د اناتومي همکار ښوونکی و. دوی دواړو د لوړې کچې پېچلې کاري اړيکه درلوده؛ ويل شوي چې د دوی د واده له لارې، باسي د تجربوي فزیک مطالعې ته هڅول شوې وه. د دوی د بچيانو کره شمېره نه ده معلومه، ځينې راپورنه وايي چې اته و، خو ځينې نور بيا وايي چې دولس بچيان يې درلودل. په مذهبي تعميدي ثبوتونو کې یواځې د اتو يادونه شوې. کاترينا (په ۱۷۳۹ کې زېږېدلې)، کاترينا (په ۱۷۴۲ کې زېږېدلې) او فلامينو (په ۱۷۵۱ کې زېږېدلی) په کوچنيوالي کې مړه شوي دي. خو پنځه بچيان يې پاتې شول: جيواني (۱۷۳۸-۱۸۰۰)، څوک چې د «سن پيټرونيو» راهب او د « Collegio Montalto» کې د الاهياتو پروفيسر شو؛ سيرو (۱۷۴۴-۱۸۲۷ز کلونه)؛و کاترينا (۱۷۴۵-۱۷۶۸ز کلونه)، چې راهبه شوه، جياکومو (۱۷۴۹-۱۸۱۸ز کلونه)، څوک چې مذهبي مشر شو او پاولو (۱۷۵۳-۱۸۳۱ز کلونه) څوک چې ډاکټر او د ساينس په انستيتيوت کې د تجربوي فزیک پروفيسر شو، دا يې يواځينی اولاد و چې وارث ولري.<ref name=":93">{{Cite journal|last=Elena|first=Alberto|date=1991|title="In lode della filosofessa di Bologna": An Introduction to Laura Bassi|url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/355839|journal=Isis|language=en|volume=82|issue=3|pages=510–18|doi=10.1086/355839|s2cid=144763731}}</ref> == مسلک == === د بلونيا پوهنتون === د ۱۷۳۲ز کال د جون په اووه وېشتمه نېټه، باسي په «ارچي جينازيو» کې د دوولسو نورو لیکنو څخه دفاع وکړه، ارچي جينازيو د بلونيا پوهنتون مرکزي ودانۍ وه. دا د پوهنتون «سينټ» په وړاندې د استادۍ يوه غوښتنه وه. د هغې په مقالو کې پراخه موضوعات رانغښتل شوي وو، لکه: کيميا، فيزيک، هايدروليک، رياضيات، ميخانيک او تخنیک. د ۱۷۳۲ز کال د اکتوبر په نهه وېشتمه نېټه، سينټ او د بلونيا پوهنتون د باسي نوماندي ومنله او په ديسمبر مياشت کې هغه د طبيعقي فلسفې پروفيسره وټاکل شوه (چې اوس مهال دا له افتخاري دندې سره برابر دی). نوموړې په نړۍ کې لومړۍ ښځینه استاده شوه چې معاش يې ردلود او په دې ډول يې خپل اکاډميک مسلک پيل کړ.<ref>{{Cite web|title=Laura Bassi and the city of learning|url=https://physicsworld.com/a/laura-bassi-and-the-city-of-learning/|last=Findlen|first=Paula|date=2013-08-29|website=Physics World|language=en-GB|access-date=2020-05-20}}</ref><ref name=":10">{{Cite book|last=Frize|first=Monique|url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-642-38685-5|title=Laura Bassi and Science in 18th Century Europe|date=2013|publisher=Springer Berlin Heidelberg|isbn=978-3-642-38684-8|location=Berlin, Heidelberg|pages=173–81|language=en|chapter=Epilogue|doi=10.1007/978-3-642-38685-5}}</ref> د هغې د لومړي درس عنوان « e aqua corpore naturali elemento aliorum corporum parte universi» و، کوم چې له لاتيني څخه نږدې په دې ډول ژباړل کېدای شي، «اوبه د نورو ټولو اجسامو د طبيعي عنصر په توګه». خو پوهنتون بیا هم دا باور درلود چې ښځې بايد شخصي ژوند پر مخ يوسي، په همدې بنسټ د نارينه ښوونکو په پرتله د عامه درسونو د ورکولو په برخه کې په هغې ډېر محدوديتونه لګول شوي وو. له هغې وروسته نوموړې له نارينه وو سره د ښځو لپاره د استادۍ د برابرولو حقوقو لپاره مبارزه وکړه، خو دا مبارزې بې ګټې وې. له ۱۷۴۶ څخه تر ۱۷۷۷ز کال پورې، نوموړې د جاذبې قوې له ستونزې څخه نيولې، تر برېښنا پورې موضوعاتو باندې په کابل کې یواځې يوه رسمي مقاله ورکړه. د راپورونو تر مخې هغې بوهنتون ته ټولې يو دېرش رسالې ورکړې دي. به ۱۷۳۹ز کال کې «لمبرټيني» او «فلامينو سکارسيلي» څوک چې د پاپ په دربار کې د «بلوينز» سکرتر و، د هغې د عادي استادۍ دندې غوښتنې څخه ملاتړ وکړ. يو ځل بیا هغه رد شوه، خو اجازه ورکړل شوه چې شخصي درسونه ولري او په ۱۷۵۹ز کال کې په خپل کور کې د تجربو تر سره کولو لپاره پيسې ورکړل شوې. دې چارې له هغې سره مرسته وکړه چې د پوهنتون له محدوديتونو څخه لرې و اوسي او نوي اندونه ولټوي.<ref name=":1">{{Cite web|title=Laura Bassi – University of Bologna|url=http://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-guests-illustrious-students/laura-bassi|website=www.unibo.it|language=en|access-date=2018-01-27|تاريخ الأرشيف=2019-05-06|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190506074038/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-guests-illustrious-students/laura-bassi|url-status=dead|خونديځ نېټه=2019-05-06|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190506074038/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-guests-illustrious-students/laura-bassi|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190506074038/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-guests-illustrious-students/laura-bassi|archive-url=https://web.archive.org/web/20190506074038/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-guests-illustrious-students/laura-bassi}}</ref><ref name=":11">{{Cite journal|last=Findlen|first=Paula|date=1993|title=Science as a career in Enlightenment Italy: The strategies of Laura Bassi|url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/356547|journal=Isis|language=en|volume=84|issue=3|pages=441–69|doi=10.1086/356547|jstor=235642|s2cid=144024298}}</ref><ref name=":132">{{Cite journal|last=Logan|first=Gabriella Berti|date=2003|title=Women and the Practice and Teaching of Medicine in Bologna in the Eighteenth and Early Nineteenth Centuries|url=http://muse.jhu.edu/content/crossref/journals/bulletin_of_the_history_of_medicine/v077/77.3logan.html|journal=Bulletin of the History of Medicine|language=en|volume=77|issue=3|pages=506–35|doi=10.1353/bhm.2003.0124|jstor=44447792|pmid=14523259|s2cid=23807446}}</ref> == سرچينې == llf0f4ehnz1w71qy3huyjndoi1mntbt 0 61022 363480 345610 2026-04-27T06:35:53Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363480 wikitext text/x-wiki '''د کوویډ-۱۹ د درملو پراختیا''' د مخنیوي لپاره د هغو تجویزي درملو د جوړولو څېړنیزه پروسه ده چې د کرونا ویروس ۲۰۱۹ ز کال (کوویډ-۱۹) ناروغۍ شدت را کموي. د ۲۰۲۰ ز کال له لومړیو څخه تر ۲۰۲۱ ز کال پورې د درملو او بیوټکنالوژۍ سلګونه شرکتونه، پوهنتوني څېړنیزې ډلې او روغتیايي سازمانونه د کوویډ-۱۹ ناروغۍ لپاره د کاندیدو درملو د پراختیا په حال کې وو چې د څېړنو بېلابېل مخکې کلینیکي او وروسته کلینکي پړاوونه یې بشپړ کړي وو (د ۲۰۲۱ ز کال په اپرېل میاشت کې د نوماندو(کاندیدو) درملو شمېر ۵۰۶ و) او تر همدې میاشتې پورې د کوویډ-۱۹ د بالقوه درملو شمېر ۴۱۹ و.<ref name="biorender">{{cite web|title=COVID-19 vaccine and therapeutics tracker|url=https://biorender.com/covid-vaccine-tracker|publisher=BioRender|access-date=21 June 2021|date=5 April 2021}}</ref> د ۲۰۲۰ ز کال د مارچ میاشتې په لومړیو کې د روغتیا نړیوال سازمان (WHO)، د اروپا د درملو مرکز (EMA)، د متحدو ایالتونو د خوړو او درملو سازمان (FDA) او د چین دولت او درمل تولیدوونکي د دې لپاره له پوهنتوني او صنعتي څېړونکو سره د همغږۍ په حال کې وو چې د واکسینونو او ویروس ضد درملو پراختیا چټکه کړي. د روغتیا د نړیوال سازمان د کلینیکي ازمېښتونو د ثبت نړیوال پلټفارم د کوویډ-۱۹ ناروغۍ تر سرایت وروسته د درملو د پراختیا لپاره ۵۳۶ کلینیکي څېړنې ثبت کړې دي او د نورو هغو سرایتونو د درملنې لپاره ګڼ ویروس ضد ترکیبات تر کار لاندې دي چې د کلینیکي څېړنو په حال کې دي.<ref name="kai">{{cite journal|vauthors=Kupferschmidt K, Cohen J|title=WHO launches global megatrial of the four most promising coronavirus treatments|journal=Science Magazine|date=22 March 2020|url=https://www.sciencemag.org/news/2020/03/who-launches-global-megatrial-four-most-promising-coronavirus-treatments|access-date=27 March 2020|doi=10.1126/science.abb8497|s2cid=216325781}}</ref><ref name="ema3-20">{{cite web|title=First regulatory workshop on COVID-19 facilitates global collaboration on vaccine development|url=https://www.ema.europa.eu/en/news/first-regulatory-workshop-covid-19-facilitates-global-collaboration-vaccine-development|publisher=European Medicines Agency|access-date=21 March 2020|date=18 March 2020}}</ref><ref name="fda-covid">{{cite press release|title=Coronavirus (COVID-19) Update: FDA Continues to Facilitate Development of Treatments|url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/coronavirus-covid-19-update-fda-continues-facilitate-development-treatments|publisher=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA)|access-date=21 March 2020|date=19 March 2020}}</ref><ref name="china">{{cite web|title=China approves first anti-viral drug against coronavirus Covid-19|url=https://www.clinicaltrialsarena.com/news/china-approves-favilavir-covid-19/|publisher=Clinical Trials Arena|access-date=21 March 2020|date=18 February 2020}}</ref><ref name="bloom">{{cite news|title=Chinese Vaccine Approved for Human Testing at Virus Epicenter|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-03-18/chinese-vaccine-approved-for-human-testing-at-virus-epicenter|access-date=21 March 2020|work=Bloomberg News|date=19 March 2020}}</ref><ref name="dhama">{{cite journal|vauthors=Dhama K, Sharun K, Tiwari R, Dadar M, Malik YS, Singh KP, Chaicumpa W|title=COVID-19, an emerging coronavirus infection: advances and prospects in designing and developing vaccines, immunotherapeutics, and therapeutics|journal=Human Vaccines & Immunotherapeutics|volume=16|issue=6|pages=1232–1238|date=June 2020|pmid=32186952|pmc=7103671|doi=10.1080/21645515.2020.1735227|doi-access=free}}</ref><ref name="zhang2020">{{cite journal|vauthors=Zhang L, Liu Y|title=Potential interventions for novel coronavirus in China: A systematic review|journal=Journal of Medical Virology|volume=92|issue=5|pages=479–490|date=May 2020|pmid=32052466|pmc=7166986|doi=10.1002/jmv.25707|doi-access=free}}</ref><ref name="fox">{{cite news|vauthors=Fox M|title=Drug makers are racing to develop immune therapies for Covid-19. Will they be ready in time?|url=https://www.statnews.com/2020/03/19/coronavirus-antibody-therapies-will-they-be-ready-in-time/|publisher=[[Stat (website)|Stat]]|access-date=21 March 2020|date=19 March 2020}}</ref><ref name="chan">{{cite news|vauthors=Chan M|title=Chinese military scientists ordered to win global race to develop coronavirus vaccine|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3075843/chinese-military-scientists-ordered-win-global-race-develop|access-date=22 March 2020|work=[[South China Morning Post]]|date=19 March 2020}}</ref><ref name="coalition">{{cite journal|author=COVID-19 Clinical Research Coalition|title=Global coalition to accelerate COVID-19 clinical research in resource-limited settings|journal=Lancet|volume=395|issue=10233|pages=1322–1325|date=April 2020|pmid=32247324|pmc=7270833|doi=10.1016/s0140-6736(20)30798-4|doi-access=free}}</ref><ref name="maguire">{{cite journal|vauthors=Maguire BJ, Guérin PJ|title=A living systematic review protocol for COVID-19 clinical trial registrations|journal=Wellcome Open Research|volume=5|pages=60|date=2 April 2020|pmid=32292826|pmc=7141164|doi=10.12688/wellcomeopenres.15821.1|doi-access=free}}</ref><ref name="li">{{cite journal|vauthors=Li G, De Clercq E|title=Therapeutic options for the 2019 novel coronavirus (2019-nCoV)|journal=Nature Reviews. Drug Discovery|volume=19|issue=3|pages=149–150|date=March 2020|pmid=32127666|doi=10.1038/d41573-020-00016-0|doi-access=free}}</ref><ref name="Dong">{{cite journal|vauthors=Dong L, Hu S, Gao J|title=Discovering drugs to treat coronavirus disease 2019 (COVID-19)|journal=Drug Discoveries & Therapeutics|volume=14|issue=1|pages=58–60|date=29 February 2020|pmid=32147628|doi=10.5582/ddt.2020.01012|url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/ddt/14/1/14_2020.01012/_pdf/-char/en|doi-access=free}}</ref><ref name="Harrison">{{cite journal|vauthors=Harrison C|title=Coronavirus puts drug repurposing on the fast track|journal=Nature Biotechnology|volume=38|issue=4|pages=379–381|date=April 2020|pmid=32205870|doi=10.1038/d41587-020-00003-1|doi-access=free}}</ref> د ۲۰۲۰ ز کال په مارچ میاشت کې د روغتیا نړیوال سازمان "د پیوستون ازمېښت" په لسو هېوادونو کې پیل کړ او په کوویډ-۱۹ اخته زرګونه کسان یې د شته ویروس ضد څلورو ترکیبونو د درملیزو اغېزو د ارزونې لپاره ثبت کړل. د ۲۰۲۰ ز کال په اپرېل میاشت کې یوه بله سیستماتیکه څېړنه وشوه، د دې څېړنې موخه دا وه چې د کوویډ-۱۹ د کاندیدو واکسینونو او درملو لپاره د ثبت شويو کلینیکي ازمېښتونو د پرمختګ کچه معلومه کړي.<ref name="cheng">{{cite journal|vauthors=Cheng MP, Lee TC, Tan DH, Murthy S|title=Generating randomized trial evidence to optimize treatment in the COVID-19 pandemic|journal=CMAJ|volume=192|issue=15|pages=E405–E407|date=April 2020|pmid=32336678|pmc=7162442|doi=10.1503/cmaj.200438}}</ref> د درملو پراختیا یوه څو پړاویزه پروسه ده چې معمولاً د نوي ترکیب له کارندوالي او خوندیتوب څخه د ډاډمنېدو لپاره تر پنځو کلونو زیات وخت ته اړتیا لري. د اروپا د درملو مرکز (EMA) او د متحدو ایالتونو د خوړو او درملو سازمان (FDA) ته ورته ګڼو ملي نظارتي مرکزونو د کلینیکي ازمېښتونو د چټکتیا لپاره ځینې پروسیجرونه تایید کړي دي. د ۲۰۲۱ ز کال تر جون میاشتې پورې لسګونه بالقوه درمل د انساني ازمېښت په وروستي پړاو کې وو. د جفریز ډلې د وروستي اټکل له مخې، د کوویډ-۱۹ د اغېزناکو درملو پلور ښايي په کلني ډول څه باندې ۱۰ میلیارده ډالرو ته ورسېږي.<ref name="ema-call">{{cite web|title=Call to pool research resources into large multi-centre, multi-arm clinical trials to generate sound evidence on COVID-19 treatments|url=https://www.ema.europa.eu/en/news/call-pool-research-resources-large-multi-centre-multi-arm-clinical-trials-generate-sound-evidence|publisher=European Medicines Agency|access-date=21 March 2020|date=19 March 2020|archive-date=21 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200321032502/https://www.ema.europa.eu/en/news/call-pool-research-resources-large-multi-centre-multi-arm-clinical-trials-generate-sound-evidence|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last1=Beasley|first1=Deena|date=28 September 2021|title=COVID-19 pill developers aim to top Merck, Pfizer efforts|language=en|work=Reuters|publisher=Reuters|url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/covid-19-pill-developers-aim-top-merck-pfizer-efforts-2021-09-28/}}</ref><ref name="milken">{{cite web|title=COVID-19 vaccine and treatments tracker (Choose vaccines or treatments tab, apply filters to view select data)|url=https://airtable.com/shrSAi6t5WFwqo3GM/tblEzPQS5fnc0FHYR/viwJJuMA1ioIgAcPs?blocks=hide|publisher=Milken Institute|access-date=11 June 2021|date=21 June 2021}}</ref><ref name="fda-ddp">{{cite web|title=The Drug Development Process|url=https://www.fda.gov/patients/learn-about-drug-and-device-approvals/drug-development-process|publisher=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA)|access-date=21 March 2020|date=4 January 2018}}</ref> == مخینه == د درملو پراختیا د درملو د کشفي پروسې له لارې د یوه مهم ترکیب تر پېژندلو وروسته د ساري ناروغیو لپاره د نویو درملو یا واکسینو د وړاندې کولو پروسه ده. په دې کې لابراتواري څېړنې شاملېږي چې پر مایکرو ارګانېزمونو او حیواناتو کېږي، د متحدو ایالتونو د خوړو او درملو د سازمان په څېر ادارو له‌خوا نظارت پرې کېږي او پر انسان د کلینیکي ازمېښتونو د پیل لپاره یې څېړنې کېږي، ښايي د نظارتي تایید یو پړاو یا د درملو لپاره د مارکېټېګ یو پروګرام هم په کې شامل وي. ټوله پروسه له پیله را وروسته تر کلینکي ازمېښتونو پورې معمولاً څه باندې یوه لسیزه وخت نیسي.<ref name="fda-ddp2">{{cite web|title=The Drug Development Process|url=https://www.fda.gov/patients/learn-about-drug-and-device-approvals/drug-development-process|publisher=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA)|access-date=21 March 2020|date=4 January 2018}}</ref><ref name="strovel">{{cite book|vauthors=Strovel J, Sittampalam S, Coussens NP, Hughes M, Inglese J, Kurtz A, Andalibi A, Patton L, Austin C, Baltezor M, Beckloff M|display-authors=6|title=Assay Guidance Manual|date=1 July 2016|pmid=22553881|chapter=Early Drug Discovery and Development Guidelines: For Academic Researchers, Collaborators, and Start-up Companies|publisher=Eli Lilly & Company and the National Center for Advancing Translational Sciences|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK92015/}}</ref><ref name="taylor">{{cite journal|vauthors=Taylor D|title=The Pharmaceutical Industry and the Future of Drug Development|journal=Issues in Environmental Science and Technology|date=2015|pages=1–33|doi=10.1039/9781782622345-00001|publisher=Royal Society of Chemistry|isbn=978-1-78262-189-8}}</ref> == د نوې انټي باډي درمل == === له ناروغۍ د جوړو شویو کسانو پلازما === له ناروغۍ د جوړو شویو کسانو د پلازما په مرسته غیر فعال خوندیتوب د کوویډ-۱۹ لپاره د یوه بالقوه درمل په توګه وړاندیز شوی دی. د ۲۰۲۱ ز کال له مې میاشتې را وروسته قوي شواهد موجود دي چې ښيي له ناروغۍ د جوړو شویو کسانو پلازما په شدیده یا متوسطه ناروغۍ د اخته کسانو لپاره له کلینیکي ښه‌والي سره تړاو نه‌لري او د مړینې خطر نه را کموي. له ناروغۍ د جوړو شویو کسانو د پلازما جانبي عوارض څرګند نه دي.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Piechotta|last10=Roberts|pmid=34013969|pmc=8135693|issn=1469-493X|doi=10.1002/14651858.CD013600.pub4|pages=CD013600|issue=5|volume=2021|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|url=|title=Convalescent plasma or hyperimmune immunoglobulin for people with COVID-19: a living systematic review|date=2021-05-20|first11=Zoe|last11=McQuilten|first10=David J.|first9=Abigail A.|first1=Vanessa|last5=Kimber|last2=Iannizzi|first2=Claire|last3=Chai|first3=Khai Li|last4=Valk|first4=Sarah J.|first5=Catherine|last9=Lamikanra|last6=Dorando|first6=Elena|last7=Monsef|first7=Ina|last8=Wood|first8=Erica M.|pmc-embargo-date=May 20, 2022}}</ref> په متحدو ایالتونو کې د دغه هېواد د خوړو او درملو سازمان (FDA) له ناروغۍ څخه د جوړو شویو کسانو پلازما (د هغو کسانو د وینې پلازما چې له کوویډ-۱۹ څخه رغېدلي او د سارس کوویډ ۲ ویروس ضد انټي باډي لري) ته د تجربوي درملو په توګه په داسې مواردو کې لنډمهالې اجازه ورکړې ده چې د شخص ژوند له بیړني یا جدي ګواښ سره مخامخ وي. د ۲۰۲۱ کال له مې میاشتې راهیسې د دغه ډول پلازما د اغېزناکتیا په اړه لږ تر لږه ۱۲ ازمېښتونه په بېلابېلو طبي مجلو کې څېړل شوي او خپاره شوي دي. پر دې سربېره د ۲۰۲۱ ز کال تر مې میاشتې پورې ۱۰۰ نور ازمېښتونه هم د کېدو په حال کې وو او ۳۳ څېړنې شوې وې چې لا خپرې شوې نه وې.<ref>{{cite web|title=FDA now allows treatment of life-threatening COVID-19 cases using blood from patients who have recovered|url=https://social.techcrunch.com/2020/03/24/fda-now-allows-treatment-of-life-threatening-covid-19-cases-using-blood-from-patients-who-have-recovered/|access-date=9 April 2020|website=TechCrunch|تاريخ الأرشيف=11 October 2020|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201011115831/https://techcrunch.com/2020/03/24/fda-now-allows-treatment-of-life-threatening-covid-19-cases-using-blood-from-patients-who-have-recovered//|url-status=dead|خونديځ نېټه=11 October 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20201011115831/https://techcrunch.com/2020/03/24/fda-now-allows-treatment-of-life-threatening-covid-19-cases-using-blood-from-patients-who-have-recovered//|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20201011115831/https://techcrunch.com/2020/03/24/fda-now-allows-treatment-of-life-threatening-covid-19-cases-using-blood-from-patients-who-have-recovered//|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011115831/https://techcrunch.com/2020/03/24/fda-now-allows-treatment-of-life-threatening-covid-19-cases-using-blood-from-patients-who-have-recovered//}}</ref> == پلان جوړونه او همغږي == === لومړنۍ پلان جوړونه === د ۲۰۲۰ ز کال تر مارچ میاشتې پورې د وبا د چمتووالي د نوښتونو لپاره نړیوال ائتلاف ژمنه وکړه چې په ګڼو هېوادونو کې به پر څېړنو ۱۰۰ میلیونه ډالره پانګونه وکړي او د دې تر څنګ یې د واکسین د پراختیا لپاره د دوو میلیاردو ډالرو پانګونې د راټولولو بیړنۍ غوښتنه هم وکړه. د کوویډ-۱۹ د درملو هڅې په مارچ میاشت کې «د بېل او ملینډا ګېټس بنسټ» په مشرۍ د شریکانو په ۱۲۵ میلیون ډالرو پانګونې او له روغتیا نړیوال سازمان په همغږۍ پیل شوې او د درملو د پراختیا له څېړونکو سره یې مرسته وکړه چې بالقوه درمل وپېژني، ویې ارزوي، پراخ او ډېر یې کړي. د کوویډ-۱۹ د کلینیکي څېړنو ائتلاف تر سرایت په وروسته هیله‌منوونکو درملو له شویو نړیوالو کلینیکي ازمېښتونو څخه د ترلاسه شویو پایلو د همغږۍ لپاره رامنځته شو. د ۲۰۲۰ ز کال په لومړیو کې د کوویډ-۱۹ ناروغۍ د کمولو لپاره د کلنیکي څېړنو په هڅو کې د نورو ساري ناروغیو لپاره هم ګڼ ویروس ضد ترکیبات پراخ شول.<ref name="kelland">{{cite news|date=10 March 2020|title=Epidemic response group ups coronavirus vaccine funding to $23.7 million|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-vaccines-cepi/epidemic-response-group-ups-coronavirus-vaccine-funding-to-23-7-million-idUSKBN20X1PO|access-date=21 March 2020|vauthors=Kelland K}}</ref><ref name="cepi-fund1">{{cite web|date=1 March 2020|title=CEPI's response to COVID-19|url=https://cepi.net/covid-19/|access-date=25 March 2020|publisher=Coalition for Epidemic Preparedness Innovation, Oslo, Norway|تاريخ الأرشيف=25 March 2020|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200325155927/https://cepi.net/covid-19/|url-status=dead|خونديځ نېټه=25 March 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200325155927/https://cepi.net/covid-19/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200325155927/https://cepi.net/covid-19/|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325155927/https://cepi.net/covid-19/}}</ref><ref name="bmgf">{{cite web|date=10 March 2020|title=COVID-19 Therapeutics Accelerator: Bill & Melinda Gates Foundation, Wellcome, and Mastercard Launch Initiative to Speed Development and Access to Therapies for COVID-19|url=https://www.gatesfoundation.org/Media-Center/Press-Releases/2020/03/COVID-19-Therapeutics-Accelerator|access-date=4 April 2020|publisher=Bill and Melinda Gates Foundation}}</ref><ref name="dhama2">{{cite journal|vauthors=Dhama K, Sharun K, Tiwari R, Dadar M, Malik YS, Singh KP, Chaicumpa W|title=COVID-19, an emerging coronavirus infection: advances and prospects in designing and developing vaccines, immunotherapeutics, and therapeutics|journal=Human Vaccines & Immunotherapeutics|volume=16|issue=6|pages=1232–1238|date=June 2020|pmid=32186952|pmc=7103671|doi=10.1080/21645515.2020.1735227|doi-access=free}}</ref><ref name="li2">{{cite journal|vauthors=Li G, De Clercq E|title=Therapeutic options for the 2019 novel coronavirus (2019-nCoV)|journal=Nature Reviews. Drug Discovery|volume=19|issue=3|pages=149–150|date=March 2020|pmid=32127666|doi=10.1038/d41573-020-00016-0|doi-access=free}}</ref><ref name="milken2">{{cite web|title=COVID-19 vaccine and treatments tracker (Choose vaccines or treatments tab, apply filters to view select data)|url=https://airtable.com/shrSAi6t5WFwqo3GM/tblEzPQS5fnc0FHYR/viwJJuMA1ioIgAcPs?blocks=hide|publisher=Milken Institute|access-date=11 June 2021|date=21 June 2021}}</ref> د ۲۰۲۰ ز کال د مارچ میاشتې په جریان کې د وبا د چمتووالي د نوښتونو لپاره نړیوال ائتلاف د کوویډ-۱۹ واکسین د پراختیا یو نړیوال صندوق رامنځته کړ تر څو د واکسین د پراختیا او څېړنې لپاره دوه میلیارده ډالره راټول کړي او د دې تر څنګ یې په ګڼو هېوادونو کې د واکسین د پراختیا لپاره د ۱۰۰ میلیون ډالرو پانګونې ژمنه هم وکړه. د کاناډا دولت د کوويډ-۱۹ پر وړاندې د طبي اقداماتو په برخه کې د ۹۶ څېړنیزو پروژو لپاره ۲۷۵ میلیون ډالره بودیجه او د کوویډ-۱۹ د بیاځلي خپرېدو په صورت کې د نویو واکسینونو له ډلې "د واکسین د بانک" جوړولو لپاره پروګرامونه اعلان کړل. د بېل او ملینډا ګېټس بنسټ په اپرېل میاشت کې د کوویډ-۱۹ د واکسینونو جوړولو، تشخیص او درملنې لپاره ۱۵۰ میلیونه ډالره پانګونه وکړه.<ref name="cepi-fund2">{{cite web|date=6 March 2020|title=CEPI welcomes UK Government's funding and highlights need for $2 billion to develop a vaccine against COVID-19|url=https://cepi.net/news_cepi/2-billion-required-to-develop-a-vaccine-against-the-covid-19-virus/|access-date=23 March 2020|publisher=Coalition for Epidemic Preparedness Innovations, Oslo, Norway}}</ref><ref name="can-funding">{{cite web|date=23 March 2020|title=Government of Canada funds 49 additional COVID-19 research projects – Details of the funded projects|url=https://www.canada.ca/en/institutes-health-research/news/2020/03/government-of-canada-funds-49-additional-covid-19-research-projects-details-of-the-funded-projects.html|access-date=23 March 2020|publisher=Government of Canada|archive-date=22 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322163807/https://www.canada.ca/en/institutes-health-research/news/2020/03/government-of-canada-funds-49-additional-covid-19-research-projects-details-of-the-funded-projects.html|url-status=dead}}</ref><ref name="abedi">{{cite news|date=23 March 2020|title=Canada to spend $192M on developing COVID-19 vaccine|work=Global News|url=https://globalnews.ca/news/6717883/coronavirus-canada-vaccine-spending/|access-date=24 March 2020|vauthors=Abedi M}}</ref><ref>{{Cite web|date=15 April 2020|title=Gates Foundation Expands Commitment to COVID-19 Response, Calls for International Collaboration|url=https://www.gatesfoundation.org/Media-Center/Press-Releases/2020/04/Gates-Foundation-Expands-Commitment-to-COVID-19-Response-Calls-for-International-Collaboration|access-date=27 April 2020|publisher=Bill & Melinda Gates Foundation}}</ref><ref name="ctv3-31">{{cite news|date=31 March 2020|title=Vaccine watch: These are the efforts being made around the world|work=CTV News|url=https://www.ctvnews.ca/health/coronavirus/vaccine-watch-these-are-the-efforts-being-made-around-the-world-1.4875920|access-date=1 April 2020|vauthors=O'Brien C|archive-date=24 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924012154/https://www.ctvnews.ca/health/coronavirus/vaccine-watch-these-are-the-efforts-being-made-around-the-world-1.4875920|url-status=dead}}</ref> == سرچينې == dgmcpskfav7lyln2whg621l6xh3vtdo 0 64313 363496 285524 2026-04-27T11:32:32Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363496 wikitext text/x-wiki نړیوال صلاحیت یو حقوقي اصل دی چې دولتونو یا نړیوالو سازمانونو ته اجازه ورکوي چې پرته له دې چې په پام کې ونیسي جرم چېرته رامنځته شوی، او د تورن د ملت، د استوګنې هېواد یا له څارونکي نهاد سره د هرډول اړیکې په پام کې نه نیولو سره د یوه تورن په هکله د جنایي صلاحیت ادعا وکړي. هغه جرمونه چې د نړیوال صلاحیت لاندې څارل کېږي، د ټولو په وړاندې جرمونه ګڼل کېږي چې د قضاوت تخصیص زغمل یې ډېر جدي دي. له همدې کبله د نړیوال صلاحیت مفهوم له دې نظر سره چې ځینې نړیوال نورمونه erga omnes دي یا هم په ټوله کې د نړیوالې ټولنې منندوي دي او همدارنګه د Jus cogens له مفهوم – چې د ټولو دولتونو لپاره د نړیوالو حقوقو ځینې ژمنې د پلي کېدو وړ دي، سره نږدې اړیکې لري.<ref>See [[Lyal S. Sunga]] Individual Responsibility in International Law for Serious Human Rights Violations, Nijhoff (1992) 252 p. {{ISBN|978-0-7923-1453-0}}</ref> د نړیوال صلاحیت یو له ملاتړ کوونکو، نړیوالې بخښنې په وینا، ځانګړي جرمونه د ټولې نړیوالې ټولنې لپاره جدي ګواښ دی چې دولتونه منطقي او اخلاقي دنده لري چې یو مسؤول کس محکمه کړي؛ له همدې کبله، هیڅ ځای باید د هغو کسانو لپاره خوندي نه وي چې د نسل وژنې، د بشریت په وړاندې جرمونه، غیرقانوني اعدامونه، جنګي جنایتونه، شکنجې یا جبري ورکېدنې جرمونه یې ترسره کړي وي.<ref>The Program for Humanitarian Policy and Conflict Research, "Brief Primer on Genocide" Accessed at {{cite web |title=- Brief Primer on Genocide |url=http://ihl.ihlresearch.org/index.cfm?fuseaction%3Dpage.viewpage%26pageid%3D1638 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619091806/http://ihl.ihlresearch.org/index.cfm?fuseaction=page.viewpage&pageid=1638 |archive-date=19 June 2009 |access-date=29 July 2009}}</ref><ref name="AI-FAQ">{{cite web |title=UNIVERSAL JURISDICTION: Questions and answers |url=https://www.amnesty.org/en/documents/ior53/020/2001/en/ |access-date=6 February 2016}}</ref> د هنري کیسینجر په شان مخالفین چې په خپله د اسپانیا محکمې لخوا د متحده ایالتونو لخوا ترسره شوي کونډور عملیاتو په هکله د شهادت ورکولو لپاره راوغوښتل شو، استدلال کوي چې نړیوال صلاحیت د هر ایالت د واکمنۍ څخه سرغړونه ده: لکه څنګه چې د ملګرو ملتونو په منشور کې تایید شوې ده، ټول هېوادونه د واکمنۍ له مخې سره برابر دي. «[او] په دې هکله پراخ تړون چې د بشر حقونو څخه سرغړونه او د بشریت په وړاندې جنایتونه باید د قانوني څار لاندې ونیول شي، د نړیوالو محکمو د مناسب رول فعالې ارزونې ته خنډ شوي دي. نړیوال صلاحیت د نړیوال استبداد ګواښ– د قضاوت ظلم له ځانه سره لري. د یوې لوجسټیکي موضوع په توګه، له هغه ځایه چې هر یو هېواد کولی شي د نړیوال صلاحیت داسې محکمې جوړې کړي، دا پروسه کولی شي په چټکۍ سره پر سیاسي محور ولاړو نمایشي محکمو باندې بدله شي ترڅو د یوه دولت مخالفانو یا دښمنانو پر وړاندې د نیمه قضایي محکمو په توګه تورونه ولګوي.<ref>{{Cite web |title=CNN.com - Spanish judge seeks Kissinger - April 18, 2002 |url=http://edition.cnn.com/2002/WORLD/europe/04/18/spain.kissinger/ |website=edition.cnn.com}}</ref><ref name="HK-2001">{{cite news|author-link=Henry Kissinger|last=Kissinger|first=Henry|url=http://www.foreignaffairs.org/20010701faessay4996/henry-a-kissinger/the-pitfalls-of-universal-jurisdiction.html|title=The Pitfalls of Universal Jurisdiction|work=[[Foreign Affairs]]|date=July–August 2001|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090114024521/http://www.foreignaffairs.org/20010701faessay4996/henry-a-kissinger/the-pitfalls-of-universal-jurisdiction.html|archive-date=14 January 2009}}</ref><ref name="KR-2001">{{cite news|author-link=Kenneth Roth|first=Kenneth|last=Roth|url=http://www.foreignaffairs.org/20010901faresponse5577/kenneth-roth/the-case-for-universal-jurisdiction.html|title=The Case for Universal Jurisdiction|work=Foreign Affairs|date=September–October 2001|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090121044713/http://www.foreignaffairs.org/20010901faresponse5577/kenneth-roth/the-case-for-universal-jurisdiction.html|archive-date=21 January 2009}}</ref> د ملګرو ملتونو سازمان د امنیت شورا ۱۶۷۴ پرېکړه لیک، چې د ۲۰۰۶م کال د اپرېل په ۲۸مه نېټه د ملګرو ملتونو د سزامان د امنیت شورا لخوا تصویب شو، «د ۲۰۰۵م کال د نړیوالې شورا د پایلې سند ۱۳۸ او ۱۳۹م پرګرافونه یې د نسل وژنې، جنګي جنایتونو، قومي پاکونې او د بشریت ضد جنایتونو په وړاندې د خلکو د ساتنې مسؤولیت بیا تایید کړ» او په وسلوالو شخړو کې یې د ملکي وګړو ساتنې لپاره د اقدام لپاره د امنیت شورا ژمنه کوي.<ref>[http://domino.un.org/UNISPAl.NSF/361eea1cc08301c485256cf600606959/e529762befa456f8852571610045ebef!OpenDocument Resolution 1674 (2006)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090223154915/http://domino.un.org/UNISPAl.NSF/361eea1cc08301c485256cf600606959/e529762befa456f8852571610045ebef!OpenDocument|date=23 February 2009}}</ref><ref name="Oxfam_28April">[http://www.oxfam.org.uk/press/releases/unsc_280406.htm Security Council passes landmark resolution – world has responsibility to protect people from genocide] [[Oxfam]] Press Release – 28 April 2006</ref> == تاریخ == د جوسټینیان انسټیټونه، د ګایوس تفسیرونو په تکرار سره، وایي چې «ټول ملتونه تر یوې کچې د خپلو ځانګړو قوانینو لخوا اداره کېږي، او تر یوه حده د هغو قوانینو لخوا چې د ټولو لپاره ګډ دي، [هغوی چې] د ټول بشریت لپاره طبیعي لامل په ګوته کوي.» په اوه لسمه پېړۍ کې، هالنډي حقوق پوه ګروټیوس، د نړیوالو حقونو کلاسیک درک په پراخولو سره چې له عقل سره د لاسرسۍ وړ ده، په مډرنه نړیوالو حقوقو کې یې د نړیوال صلاحیت پایې کېښودلې او په De Jure Praedae (د نیولو قانون) او وروسته یې په  Dē jūre bellī ac pācis‌ (د جګړې او سولې قانون) هغه روڼ اند نظر چې د ښه او بد په هکله نړیوال اصول شتون لري، کې هغه خپاره کړل.<ref>''Institutes of Justinian'', Book I, Title II, "Concerning Natural Law, the Law of Nations, and the Civil Law".</ref><ref>Gaius. ''Commentaries on the Roman Law'', Book I, Chapter I, "De Jure Gentium et Civili".</ref><ref>{{cite book|last=Maine|first=Sir Henry Sumner|title=Ancient Law: Its Connection With the Early History of Society and Relation to Modern Ideas|year=1861|publisher=John Murray|location=London|edition=1861 first|page=46|url=https://archive.org/stream/ancientlawitsco18maingoog#page/n58/mode/2up}}</ref>''<ref>{{cite book|last=Grotius|author-link=Grotius|title=[[De Jure Praedae (book)|De jure praedae : (Of the Law of Captures)]]|publisher=[[Oxford University Press]]|location=London|year=1604|pages=xviii}} (discussing in introductory notes Grotius' account of universal principles of right and wrong derived from reason and divine Will, the underpinning of much modern international law).</ref>'' د هنري کسیسنجر په وینا، کابو په هماغه وخت کې، نړیوالو حقوقو د hostēs humānī generis («د بشر نژاد دښمنان») ته ورته مفهوم په رسمیت وپېژانده چې د سمندري یا هوایي غلو په هکله چې جنایتونه یې د دولت – ملت له قلمرو څخه بهر ترسره کېږي، پلی کېږي، په داسې حال کې چې نړیوال صلاحیت چې لوی چارواکي یا د هېوادونو مشران یې د مجرم کسانو په توګه په پام کې نیول، نوی وو.<ref name="HK-20012">{{cite news|author-link=Henry Kissinger|last=Kissinger|first=Henry|url=http://www.foreignaffairs.org/20010701faessay4996/henry-a-kissinger/the-pitfalls-of-universal-jurisdiction.html|title=The Pitfalls of Universal Jurisdiction|work=[[Foreign Affairs]]|date=July–August 2001|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090114024521/http://www.foreignaffairs.org/20010701faessay4996/henry-a-kissinger/the-pitfalls-of-universal-jurisdiction.html|archive-date=14 January 2009}}</ref> له دې مقدمو، چې د ښه او بد په ټرانس ځمکني، ټرانس کلتوري معیارونو روڼ انده باور ښکارندويي کوي، څخه نړیوال صلاحیت رامنځته کېږي.<ref>{{cite book|author=Anthony Pagden|title=The Enlightenment, and Why It Still Matters|year=2013|publisher=Random House|quote=[I]f there does exist some concept of universal justice, if even the most powerful states on occasion feel compelled to abide by the demands of international law, that we owe to the Enlightenment.|isbn=978-1-4000-6068-9}}</ref> کېدای شي د نړیوال صلاحیت لپاره ترټولو د پام وړ او اغېزناکې بېلګې د شلمې پېړۍ په منځ کې د نورنبرګ محکمې وي. رابرټ اچ جکسون، د متحده ایالتونو څارنوال او پخوانی لوی څارنوال، په معروف ډول اظهار وکړ چې یوه نړیواله پوځي محکمه چې نړیوال ښه او بد اصول اجرا کوي، کولی شي پرته له ځانګړي جغرافیوي موقعیت څخه ځینې کړنې، «د نړیوالې سولې په وړاندې د نازیانو جنایتونه» - ان که څه هم دا عملونه د فاشیسټ آلمان په هغه وخت کې کاملاً قانوني هم وي، محاکمه کړي. په اصل کې، یو له تورونو څخه دا وو چې د نازي قانون په خپله په یوه جرم بدل شوی وو، قانون تحریف شو او د ظلم په یوې تلې بدل شو. د نورنبرګ محکمو نړیوال سټانډارډونه په پام کې ونیول چې د یو هېواد قوانینو او د چارواکو عملونو باندې قضاوت وکړی شي؛ د ملي مرزونو پرته د قانون نړیوال حاکمیت.<ref>{{cite news|author=Jack Goldsmith|title=The Shadow of Nuremberg|url=https://www.nytimes.com/2012/01/22/books/review/justice-and-the-enemy-nuremberg-9-11-and-the-trial-of-khalid-sheikh-mohammed-by-william-shawcross-book-review.html|quote=The compromises of 1945 came to be seen as imperfect but essential progress toward international rule of law and the foundation for modern international criminal tribunals.|work=[[The New York Times]]|date=20 January 2012|access-date=2016-03-17}}</ref><ref>{{cite web |author=Jackson, Robert, U.S. Supreme Court Justice |date=21 November 1945 |title=Justice Jackson's Opening statement for the Prosecution |url=http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/nuremberg/jackson.html |access-date=3 November 2012 |work=Proceedings, Trial of the Major War Criminals Before the International Military Tribunal |publisher=International Military Tribunal |archive-date=25 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120125102627/http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/nuremberg/jackson.html |url-status=dead }}</ref> له بلې خوا، ان په هغه وخت کې، د نورنبرګ محکمه باندې د بریالي عدالت په توګه نیوکه وشوه، غچ د قانوني ورته والي سره کاغذي شوی وو. هارلان فیسک استون، د متحده ایالتونو سترې محکمې رئیس، وویل چې د هغه همکار قاضي جکسون چې د نورنبرګ لوی څارنوال په توګه کار کوي، «د خپل لوړې درجې لینچي ګوند په نورنبرګ کې ترسره کوي. ما لپاره مهمه نده چې هغه له نازیانو سره څه کوي، خو د دې منظرې له لیدو څخه کرکه لرم چې هغه یوه محکمه اداره کوي او د عادي قوانینو له مخې مخته ځي. دا له حد څخه ډېر سپېڅلی تقلب دی چې نشي کولی زما له پخوانیو نظرونو سره مخامخ شي.»<ref>[[Alpheus T. Mason]], Harlan Fiske Stone: Pillar of the Law (New York: Viking, 1956), p. 716.</ref> کنټ روټ، د بشر حقونو د څار اجرایي مدیر، استدلال کوي چې نړیوال صلاحیت اسرائیل ته اجازه ورکړه ترڅو آډولف آیشمن په ۱۹۶۱م کال کې په بیت المقدس کې محکمه کړي. روټ همدارنګه استدلال کوي چې د جنیوا ۱۹۴۹ کنوانسیون او د شکنجې ضد د ملګرو ملتونو د سازمان ۱۹۸۴ کنوانسیون په څېر د تړون ځینې بندونه، چې لاسلیک کوونکي هېوادونه د ښاروالۍ قوانینو تصویب ته اړ باسي چې د نړیوال صلاحیت مفهوم پر بنسټ دي، په نړیواله کچه د دې مفهوم د پراخ منل کېدو ښکارندویي کوي.<ref name="KR-20012">{{cite news|author-link=Kenneth Roth|first=Kenneth|last=Roth|url=http://www.foreignaffairs.org/20010901faresponse5577/kenneth-roth/the-case-for-universal-jurisdiction.html|title=The Case for Universal Jurisdiction|work=Foreign Affairs|date=September–October 2001|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090121044713/http://www.foreignaffairs.org/20010901faresponse5577/kenneth-roth/the-case-for-universal-jurisdiction.html|archive-date=21 January 2009}}</ref> == د نړیوال صلاحیت د کارونې نظریه == د دې نظریې په اړه د ادبیاتو پراخې ودې په منځ کې، د نړیوال صلاحیت کارونې او تاریخچې په هکله دوه کړن‌لارې شتون لري: «نړیواله اجرا» او «د خوندي پټنځای پرته». «نړیواله اجرا» د نړیوال صلاحیت په کارونې سره په هره سیمه کې د نړیوالو جنایتونو د مخنیوي او مجازات لپاره د فعال چلند په توګه اشاره کوي، په داسې حال کې چې «د خوندي پټنځای پرته» لا غیرفعاله انداز ځان ته نیسي او له دې اصل څخه په ګټې اخیستنې سره دا ډاډ ترلاسه کېږي چې هیڅ ځانګړی هېواد په نړیوالو جنایتونو باندې تورنو کسانو لپاره خوندي پټنځای ندی.<ref>{{cite journal|last1=Kaleck|first1=Wolfgang|last2=Kroker|first2=Patrick|title=Syrian Torture Investigations in Germany and Beyond: Breathing New Life into Universal Jurisdiction in Europe?|journal=Journal of International Criminal Justice|date=1 March 2018|volume=16|issue=1|pages=165–191|doi=10.1093/jicj/mqy014}}</ref> == سرچينې == 5nlhkfamk1ya6x47hfq43r6rfcm4pge 0 65089 363465 287168 2026-04-27T00:27:43Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363465 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}اليکساندر ایساویچ سولژنيتسن (۱۱ دیسمبر ۱۹۱۸ – ۳ اګسټ ۲۰۰۸) یو روسی ناول لیکونکی و. د شوروي یو له مشهورو مخالفانو څخه و، سولژنیستن پر کمونیزم ښکاره نيوکې کولې او په شوروي اتحاد کې يې د سیاسي ځپلو په اړوند نړیوال پوهاوي په راپورته کولو کې مرسته کړې، په ځانګړي ډول د ګولاګ سيستم په اړه.<ref>{{Cite web |title=The Nobel Prize in Literature 1970 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1970/solzhenitsyn/biographical/ |website=NobelPrize.org}}</ref><ref>{{cite web |author=Christopher Hitchens |date=4 August 2008 |title=Alexander Solzhenitsyn, 1918–2008. |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/fighting_words/2008/08/the_man_who_kept_on_writing.html |work=Slate Magazine}}</ref> سولژنیتسن په داسې یوه کورنۍ کې زیږیدلی و چې په ۱۹۲۰ز لسیزه کې يې د شوروي د مذهب ضد هڅو څخه سرغړونه کړې وه او د روسيې ارتودوکس کلیسا سپیڅلي غړې پاتې شوې وه. سولژنيتسن په ځوانۍ کې په مسيحيت باور له لاسه ورکړ او ملحد وګرځېد او مارکیسټ-لینینیزم يې ومانه. د دويمې نړیوالې جګړې پر مهال، کله چې یې د کپتان په توګه په سور پوځ کې خدمت کاوه، سولژنیتسن د «SMERSH » (يو سازمان و) له خوا بندي او په «ګولاګ» کې د اته کاله بند په سزا محکوم شو او وروسته په یو شخصی لیک کې په شوروي مشر جوسیف سټالین د انتقاد کولو سره د جلاوطنۍ سره مخ شو. په زندان او کمپونو کې د هغه د تجربو په پايله کې، هغه سوکه سوکه هغه یو فلسفي مغزه ختيځ ارتودوکس مسيحي وګرځېد. د «خروشچیف تاو» (هغه موده چې شوروي اتحاد کې فشارونه کم کړای شو) د پایلې په توګه، سولژنیتسن له زندانه خوشې او وبښل شو. هغه په شوروي اتحاد کې د زور زياتي او خپلو تجربو په اړه ناول لیکل پيل کړل. نوموړي خپل لومړی ناول چې د « One Day in the Life of Ivan Denisovich » په نوم و، په ۱۹۶۲ز کال کې د  شوروي مشر «نیکیټا خروشچیف»، په تايید سره خپور کړ، کوم چې د ستالن د ځپنو يو روايت و. د سولژنیتسن وورستی اثر چې په شوروي اتحاد کې به چاپ کیده، په ۱۹۶۳ز کال کې د «Matryona's Place» په نوم و. له واکه د خروشچیف له لرې کېدو وروسته، شوروي چارواکو هڅه وکړه چې  سولژنیتسن نه لیکلو ته وهڅوي. هغه په نورو ناولونو کار کولو او په نورو هېوادونو کې د هغوی خپرولو ته دوام ورکړ، په ۱۹۶۶ز کال کې يې «Cancer Ward »، په ۱۹۶۸ز کال کې يې «In the First Circle»، په ۱۹۷۱ز کال کې يې «August 1914»، او په ۱۹۷۳ز کال کې يې «The Gulag Archipelago» خپاره کړل، د کوم د خپرېدو له امله چې شوروي چارواکي غوصه شول. په ۱۹۷۴ز کې سولژنیتسن د شوروي تابعیت له لاسه ورکړ او لوېدیځ المان ته ولاړ. په ۱۹۷۶ز کې، هغه د خپلې کورنۍ سره متحده ایالاتو ته ولاړ، چیرته چې هغه لیکلو ته دوام ورکړ.  په ۱۹۹۰ز کې، په لنډ وخت کې د شوروي اتحاد له منحل کېدو مخکې، هغه خپل تابعیت بیا لاسته راوړ او څلور کاله وروسته هغه روسیې ته ستون شو، چیرته چې هغه په ۲۰۰۸ز کې تر مړينې پاتې شو. په ۱۹۷۰ز کال کې نوموړي ته د ادبياتو نوبل جايزه ورکړل شوه «د هغه اخلاقي ځاک له امله چې په مرسته يې د روسي ادبياتو اړين دودونه تعقيبول» او د « Gulag Archipelago» په نوم د هغه اثر ډېر اغېزناک و چې «د شوروي دولت په وړاندې له يوې ننګونې سره برابر و» او لسګونه ميلیونه نسخې يې وپلورل شوې.  <ref name="Noble">{{cite web |title=Nobel Prize in Literature 1970 |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1970/ |access-date=17 October 2008 |publisher=Nobel Foundation}}</ref><ref>{{cite news|last1=Scammell|first1=Michael|title=The Writer Who Destroyed an Empire|url=https://www.nytimes.com/2018/12/11/opinion/solzhenitsyn-soviet-union-putin.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2018/12/11/opinion/solzhenitsyn-soviet-union-putin.html|archive-date=2022-01-01|url-access=limited|work=The New York Times|date=11 December 2018|quote=In 1973, still in the Soviet Union, he sent abroad his literary and polemical masterpiece, 'The Gulag Archipelago.' The nonfiction account exposed the enormous crimes that had led to the wholesale incarceration and slaughter of millions of innocent victims, demonstrating that its dimensions were on a par with the Holocaust. Solzhenitsyn's gesture amounted to a head-on challenge to the Soviet state, calling its very legitimacy into question and demanding revolutionary change.}}{{cbignore}}</ref> == ژوند ليک == === د ژوند لومړي کلونه === سولژنیتسن په کیزلواسک (او س د روسیې په سټاوروپول کې) کې زیږیدلی وو. د هغه پلار، «ایساکي سیمینوویچ سولژنیتسن» روسي و او د هغه مور، ټایسیا زخروانا (اصلي نوم يې، شيبرباک)،  اوکرایني توکمه وه. مورني نيکه يې له عادي څخه پيل وکړ، څو د ځمکې يو شتمن مالک وګرځېد چې د قفقاز په شمالي څنډه د «کوباني» په سیمه کې يې زياتې شتمنۍ تر لاسه کړې او د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال،  «ټايسيا» د زده کړې لپاره مسکو ته تللې وه. نوموړې له «ایساکي» سره ولیدل او له هغه سره يې واده وکړ، هغه «کوساک» توکمه او د روسي سترواکۍ په پوځ کې د قفقاز اوسېدونکی یو ځوان افسر و. د هغه د مور او پلار کورنی شالید د « August 1914» په لومړيو څپرکو او وروسته بيا د « Red Wheel » په نوم ناولونو کې روښانه بيان شوی دی. <ref>{{cite web |date=4 August 2008 |script-title=ru:Александр Солженицын: человек и архипелаг |trans-title=Alexander Solzhenitsyn: A man and Archipelago |url=https://www.segodnya.ua/world/alekcandr-colzhenitsyn-chelovek-i-arkhipelah-120568.html |access-date=14 February 2010 |publisher=Segodnya |language=ru |place=[[Ukraine|UA]] |archive-date=12 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212095001/https://www.segodnya.ua/world/alekcandr-colzhenitsyn-chelovek-i-arkhipelah-120568.html |url-status=dead }}</ref><ref>[[Aleksandr Solzhenitsyn#Scammell|Scammell]], p. 30</ref><ref>[[Aleksandr Solzhenitsyn#Scammell|Scammell]], pp. 26–30</ref> په ۱۹۱۸ز کال کې، «تایسیا» په «الیکسانډر» حامله شوه. د جون د مياشتې په پنځلسمه نېټه، له هغې وروسته چې د وموړې حامله توب تاييد شو، «ایساکي» د ښکار په یوه پېښه کې ووژل شو. الیکسانډر د هغه د کونډې مور او د هغه د ترور له خوا لوی شو. د هغه د ژوند لومړي کلونه د روسیې د کورنۍ جګړې پر مهال تېر شول. په ۱۹۳۰ز کال کې د کورنۍ ملکیت په اشتراکي کروندځای بدل شو. وروسته، سولژنیتسن وویل چې د هغه مور د پايښت لپاره وجنګیده او دا چې هغوی باید د سترواکۍ په فوځ کې د هغه د پلار شالید یو راز وساتي. لوستې مور يې د هغه ادبي او ساينسي زده کړو ته وهڅاوه او نوموړی يې په روسي ارتودوکس عقيده راستر کړو؛ نوموړې په ​​۱۹۴۴ز کال کې مړه شوه او هېڅکله يې دويم واده ونه کړ.<ref>O'Neil, Patrick M. (2004) ''Great world writers: 20th century'', p. 1400. Marshall Cavendish, {{ISBN|978-0-7614-7478-4}}</ref><ref>[[Aleksandr Solzhenitsyn#Scammell|Scammell]], pp. 25–59</ref><ref>[[Aleksandr Solzhenitsyn#Scammell|Scammell]], p. 129</ref> د ۱۹۳۶ز کال په لومړيو کې، سولژنیتسن د لومړۍ نړیوالې جګړې او د روسیې د انقلاب په اړه د پلان شوي حماسي کار لپاره د شخصيتونو او تصوراتو په جوړولو پيل وکړ. دا کار په پايله کې د « ''August 1914''» ناول ليکلو لامل وګرځېد؛ ځینې ​​څپرکي چې هغه لیکلي دي اوس هم پاتې دي. سولژنیتسن په روسټف ایالاتي پوهنتون کې ریاضیات او فيزیک ولوستل. په همدې وخت کې، هغه د ماسکو د فلسفې،ادب او تاريخ اسنتیتوت څخه بهرنۍ درسې بشپړې کړې، کوم چې تر دې وخته تر ډېره بريده په نظرياتي دايره کې وې. لکه څنګه چې هغه په خپله وایي، تر هغه وخته يې د شوروي اتحاد دولتي ایډیالوژي یا برتري تر پوښتنې لاندې نه وو نيولي، تر کومه چې هغه په کمپونو کې وخت نه تېر کړی.<ref>{{Citation|title=The Gulag Archipelago|chapter=Part II, Chapter 4}}</ref> === دویمه نړيواله جګړه === د جګړې پر مهال، سولژنیتسن په سور فوځ کې د غږ په اندازه د دوښمن د سرتېرو د معلومولو د قوماندان په توګه خدمت کاوه، هغه په لومړۍ لیکه کې په لویو کارونو کې ښکیل و او دوه ځلې نښانونه ورکړل شول. هغه د ۱۹۴۴ز کال د جولای په اتمه نیټه د دوه الماني توپخانې د مجموعو د خبر ورکولو او په هغوی د ځوابي بريد د برابورو له امله د سره ستوري نښان ورکړل شو چې په پايله کې يې هغه توپخانې ويجاړې کړې.<ref>[[Aleksandr Solzhenitsyn#Scammell|Scammell]], p. 119</ref><ref>{{cite web |script-title=ru:Документ о награде :: Солженицын Александр Исаевич, Орден Красной Звезды |trans-title=Award document : Solzhenitsyn Aleksandr Isayevich, Order of the Red Star |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19998084/ |access-date=28 April 2016 |website=pamyat-naroda.ru |language=ru}}</ref> د « ''Love the Revolution!''» په ګډ،ن د هغه د ژوند په وروستيو کې يو لړ ليکنې خپرې شوې، په کومو کې چې د هغه د جګړې د وخت تجربې تاريخ ليکنې شوې وې او د شوروي دولت د اخلاقي بنسټونو په اړه يې شکرونو ته وده ورکړه. <ref>{{Citation|last=Solzhenitsyn|first=Aleksandr Isaevich|title=Протеревши глаза: сборник (Proterevshi glaza: sbornik)|language=ru|trans-title=Proterevshi eyes: compilation|place=Moscow|publisher=Nash dom; L'Age d'Homme|year=1999}}</ref> په داسې حال کې چې په ختیځه پروشیا کې یې د توپچي افسر په توګه دنده ترسره کوله، سولژنیتسن د شوروي فوځ د غړيو له خوا د سيمه ييزو المانيانو په وړاندې د جرمونو شاهد و. د ظلمونو په اړه، سولژنیتسن لیکلي: "تاسو ښه پوهیږئ چې موږ المان ته راغلي یو، څو خپل غچ واخلو"، د هغو نازي ظلمونو چې په شوروي اتحاد کې ترسره شوي دي. له غیر جنګي او بوډاګان څخه د دوی کم مال ولوټل شو او په ښځو او انجونو ډله ایز جنسي تیری وشول. څو کاله وروسته، د جبري کار په کمپ کې، هغه په ختیځه پروشیا کې د یوې داسې ښځې په اړه د " Prussian Nights" په نوم د يو شعر يادونه وکړه چې تر مرګه د جنسي تيري ښکار ګرځېدلې وه. په دې شعر کې، کوم کې چې پر يوه پولنډۍ ښځې د جنسي تېرې پېښه ياده شوې ده، په چا چې سور پوځ سرتېرو په تېروتنې سره د المانۍ ګومان کړی و، د دې پېښې په اړه د لومړي روايت کوونکي کس په توګه کنايتاً تبصره کوي او د «اليا ايرنبرګ» په څېر دولتي شوروي ليکوالانو لور ته اشاره کوي. <ref>{{cite book|last1=Hartmann|first1=Christian|title=Operation Barbarossa: Nazi Germany's War in the East, 1941–1945|date=2013|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-163653-0|pages=127–128}}</ref><ref>{{Cite journal|last=De Zayas|first=Alfred M.|date=January 2017|title=Review: Prussian Nights|journal=The Review of Politics|volume=40|issue=1|pages=154–156|jstor=1407101}}</ref> په «The Gulag Archipelago» کې، سولژنیتسن لیکلي، "داسې هیڅ څه نه شته چې په موږ کې د ټولشمولوالي له بيدارولو سره مرسته وکړي، څومره چې د يو چا د خپلو سرغړونو، غلطیو، تېروتنو په اړه ټینګار کوونکي افکاشر وي. د ډیرو کلونو په اوږدو کې د ورته فکر کولو ستونزمنو پړاونو څخه وروسته، کله چې هم ما زمونږ د لوړپوړو بیوراکراټانو، زمونږ د اعدام کوونکو ظلم، بې رحمۍ يادونه کړې ده، نو ماته زما د کمپتان د اوږدو تختې او د ختيځې پروشيا له لارې زما د عسکري مجموعې وړاندې تګ ياد شوي دي چې په اور کې رانغښتي وي او زه وايم: «يا موږ غوره وو؟».<ref>Ericson, p. 266.</ref> == سرچينې == jlo3dndzplpb9u1xqgzjlvnsivkk5go 0 65503 363487 336055 2026-04-27T09:42:22Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363487 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}لوډویګ جوزیف یوهان ویټګشټاین (په انګلیسي: Ludwig Josef Johann Wittgenstein، /ˈvɪtɡənʃtaɪn, -staɪn/ VIT-gən-s(h)tyne، په جرمني ژبه: [ˈluːtvɪç ˈjoːzɛf 'joːhan ˈvɪtɡn̩ʃtaɪn]؛ زوکړه د ۱۸۸۹ زیږدیز کال د اپرېل ۲۶مه ـــ مړینه د ۱۹۵۱ز کال د اپرېل ۲۹مه) اتریشي الاصله بریتانوی فیلسوف و، چې د منطق، د ریاضياتو فلسفې، د ذهن فلسفې او ژبې فلسفې په برخه کې یې کار کړی دی، ځینې په دې باور دي چې نوموړی د شلمې پېړۍ ترټولو ستر فیلسوف و.<ref>{{cite web |title=Wittgenstein |url=https://www.dictionary.com/browse/wittgenstein |access-date=6 April 2020 |work=[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]}}</ref><ref name="Time">{{cite magazine|last=Dennett|first=Daniel|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990616,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071016213102/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990616,00.html|title=Ludwig Wittgenstein: Philosopher|magazine=Time|date=29 March 1999|url-status=dead|archive-date=16 October 2007}}</ref><ref name=":0">{{cite encyclopedia|title=Ludwig Wittgenstein|encyclopedia=[[The Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2020/entries/wittgenstein/|access-date=17 May 2021|date=May 2, 2018|orig-date=First published Fri Nov 8, 2002|last2=Matar|first2=Anat|last1=Biletzki|first1=Anat}}</ref> ویټګنشټاین له ۱۹۲۹ز کال څخه تر ۱۹۴۷ز کال پورې د انګلستان په کمبرېج پوهنتون کې تدریس کاوه، هغه له خپل علمي ځانګړي ځایګي سره سره په خپل ژوند یوازې یو کتاب خپور کړ، د منطقي فلسفې په نامه دغه اثر یې په ۱۹۲۱ز کال ۷۵مخونو کې چاپ او خپور شو، انګليسي ژباړه یې یو کال ورسته په ۱۹۲۲ز کال کې د لاتیني سرلیک Tractatus Logico-Philosophicus سره له چاپه راووته. "د منطقي بڼې په هکله د ځینو ملاحظو" په نامه د یوې مقالې، پر یو کتاب د کره کتنې، د ماشومانو د لغتونو قاموس په ګډون د نوموړي یوازیني خپاره شوي اثار په ۱۹۲۹ز کال کې خپاره شول. او د هغه د لیکنو یوه ستره برخه د نوموړي له مړینې وروسته خپره شوه، د هغه له مړینې ورسته چاپ شویو اثارو تر منځ ترټولو نوم وتی اثر د نوموړي فلسفي څېړنې وې چې په ۱۹۵۳ز کال د هغه تر مړینې یوازې دوه کاله وروسته خپرې شوې. د امریکایي پوهنتونونو اوښوونیزو موسسو د استادانو له خوا په ترسره شوې یوه سروې کې د ویټګنشټاین فلسفي څېړنې د فلسفي کتابونو ترمنځ د شلمۍ پېړۍ ترټولو غوره اثر نوم وګاټه، چې د یو پرېکنده شهکاري اثر په توګه یې د شلمۍ پېړۍ په فلسفي څېړنو کې د ټولو پام د ځان په لور ور واړاوه.<ref name="Time2">{{cite magazine|last=Dennett|first=Daniel|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990616,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071016213102/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990616,00.html|title=Ludwig Wittgenstein: Philosopher|magazine=Time|date=29 March 1999|url-status=dead|archive-date=16 October 2007}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Lackey|first=Douglas P.|date=1999|title=What Are the Modern Classics? The Baruch Poll of Great Philosophy in the Twentieth Century|journal=The Philosophical Forum|language=en|volume=30|issue=4|pages=329–346|doi=10.1111/0031-806X.00022|issn=1467-9191}}</ref> د نوموړي افکارو ته په کتو د هغه فلسفه په دوو دورو لومړنۍ او ورستنۍ) ویشلی شو، چې د لومړنۍ هغې اړوند بحثونه یې د Tractatus, په نوم کتاب کې، او د وروستۍ هغې یې د نوموړي فلسفي څېړنو نومې ټولګه کې تشخیصېدلی شي. "لومړني ویټګنشټاین" د نړۍ او کشمکشونو ترمنځ له تړاو سره لیوالتیا درلوده، هغه باور درلود که چېرې ددغو تړاوونو ترمنځ منطقي بنسټونه په ښه ډول توضېح شي، نو له فلسفې پورې تړلي ټول مسایل ورسره حلېدلی شي.<ref>His mentor Bertrand Russell was likely the first to coin this distinction in Wittgenstein's work.</ref> "وروستني ویټګنشټاین "د خپلې لومړي کتاب تراکتاتوس Tractatus زیاتره انګېرنې رد کړې، استدلال یې دا و چې د کلیمو ترټولو غوره معنا له هغو څخه په یوه ژبنۍ لوبه ( دا د ویټګنشټاین د ژبنۍ فلسفې یو ځانګړی مفهوم دی) کې ګټه پورته کول دي.<ref>{{cite journal|last1=Proops|first1=Ian|title=The New Wittgenstein: A Critique|journal=European Journal of Philosophy|date=2001|volume=9|issue=3|pages=375–404|doi=10.1111/1468-0378.00142|url=https://static.hum.uchicago.edu//philosophy/conant/Ian%20Proops%20The%20New%20Wittgenstein%20A%20Critique.pdf|access-date=16 February 2018}}</ref> نوموړی چې د ویانا ( اتریش پلازمېنې) په یوه شتمنه کورنۍ کې وزېږېد، په ۱۹۱۳ز کال کې ورته د پلار له مړینې وروسته ډېره شتمني په میراث ورسېده، له لومړۍ نړیوالې جګړې څخه مخکې "هغه د خپلې شتمنۍ څخه یوه غوښنه برخه د هغو شاعرانو، لیکوالو او هنرمندانو سره د مرستې په توګه ځانګړې کړه چې د سختو اقتصادي ستونزو سره لاس او ګرېوان وو، دغه ډله اړمن هنرمندان د برنر مجلې د بنسټګر لودویګ فون فیکر لخوا وروپېژندل شول، په دوی کې جورج تراکل، راینر ماریا ریلیکه او معمار اډولوف لوز شامل وو". نوموړی چې له لومړۍ نړیوالې جکړې نه په راوروسته یوې دورې کې له سخت رواني فشار څخه کړېده، خپله پاتې شتمني یې خپلو خویندو او وروڼو ته وبښله. له څلورو مشرانو ورونو څخه یې درې تنو په بېلا بېلو ډولونو او سببونو ځانوژنې وکړې، ويټګنشټاین څو ځله اکاډمي( زده کړې) پرېښودې، د لومړۍ نړیوالې جګړې په لومړۍ کرښې کې تر جنګېدو، چېرته چې نوموړی د ښې جګړې او زړورتیا په سبب څو ځله په لوړو دولتي مډالونو وستایل شو، د اتریش په لرې پرتو سیمو کې تر تدریسه، د تدریس پر مهال د سخت تدریسي میتود او اجونو او هلکانو زده کوونکو ته سختو سزاګانو په ورکولو د نیوکو سره مخ و، په ځانګړي ډول د ریاضیاتو به ټولګي کې د نوموړي له لوري د یو زده کوونکي هاید باویر پېښې نوموړی تر محکمې ورساوه، او د نوموړي د تدریس سخت ګیرانه بڼې جدي بحثونو راوپارول. <ref>{{cite web |title=Ludwig Wittgenstein or the Philosophy of Austere Lines |url=http://www.goethe.de/ges/phi/prt/en2341144.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110302195044/http://www.goethe.de/ges/phi/prt/en2341144.htm |archive-date=2 March 2011 |publisher=[[Goethe Institute]] |quote=When his father died in 1913 ... Ludwig inherited a considerable fortune.... Then, after [[World War I]], in which he fought as a volunteer in the Austro-Hungarian army, he gave away his entire [remaining] fortune to his brothers and sisters and, plagued by depression, sought refuge in Lower Austria, where he worked as a primary school teacher.}}</ref><ref>{{cite news|last=Duffy|first=Bruce|author-link=Bruce Duffy|url=https://www.nytimes.com/1988/11/13/books/the-do-it-yourself-life-of-ludwig-wittgenstein.html|title=The Do-It-Yourself Life of Ludwig Wittgenstein|work=The New York Times|date=13 November 1988}}</ref><ref>Wittgenstein, Ludwig, ''Private Notebooks: 1914-1916'' (edited and translated by [[Marjorie Perloff]]), New York: Liveright Publishing Corporation, 2022, p. 79.</ref> د دویمې نړیوالې جګړې په ترڅ کې یې د لندن په یو روغتون کې د څپړاسي په توګه کار کاوه، هغه به په پټه ناروغانو ته ویل چې هغه درمل دې نه کاروي چې روغتون یې ورکوي، هغه وروسته پر دې کړنو سخته پښیماني څرګنده کړه، تر دې ورسته یې د انګلستان شمال ته په نیوکاسټل ټاین ( د انګلستان په شمال او ختیځ کې د سمندرغاړو ته جوړ شوی شین کمربند د ټاین یا ټاین سایډ په نوم یادیږي) کې د وېکټوریا په سلطنتي روغتون کې د لابراتوار د تخنیکي برخې کارکوونکي په توګه کار وکړ. نوموړي ورسته خپل ټول عمر پر فلسفي منطق ولاړو ویناوو ته ځانګړی کړ، او د همدې ویناوو د راټولولو او خپرولو لپاره یې هلې ځلې تر سره کړې، مګر د نوموړي تر مړینې وروسته په لوړه کچه اغېزناکو فلسفي څېړنو تر نامه لاندې خپرې شوې.<ref>{{cite web |last1=Diamond |first1=Cora |date=28 April 2017 |title=Wittgenstein changes his mind |url=https://digitalarchives.sjc.edu/items/show/2134 |website=St. John's College |publisher=St. John's College}}</ref><blockquote>هغه چې پر ساینسپالنې او مډرنیزم کلکې نیوکې کولې، او په خپلو همکارانو کې یې هم مشاهده کولې، د کلتور او ارزښت په نوم یوه مجله کې یې په یوه مشهوره لیکنه کې ولیکل چې، ـــــ دا چې غربي پوهان زما پر افکارو پوهیږي یا نه، یا دا چې ما ستایي او کنه ما ته بې تفاوته ده، ځکه هغوی هغه روحیه هيڅکله نشي درک کولای په کومه روحیه چې لیکل کوم، زموږ تمدن د 'پرمختګ' د کلیمې په واسطه مشخص شوی دی. پرمختګ د تمدن یوه بڼه ده، نه دا چې ځانګړنه یې وبلل شي. پرمختګ معمولاً جوړول کوي. نوموړی د یوې لا زیاتې پېچلې ودانۍ له ودانولو سره ښکېلتیا لري. او ان تر دې چې وضاحت د دغې موخې لپاره یوه وسیله ګڼل کېږي، نه دا چې پخپله موخه وګڼل شي. زما لپاره بر عکس، وضاحت او ځیرکتیا پخپله له ارزښت څخه برخمن دي. زه د یوې ودانۍ په ودانولو کې هومره لېوالتیا نه لرم، څومره چې د ممکنه ودانیو د بنسټونو په اړه د ځیرک لید په اړه لرم. <ref>L. Wittgenstein (1998), pp. 6-7, ''Culture and Value'', ed. by Georg Henrik von Wright, rev. ed. London: Wiley-Blackwell, {{ISBN|0631205713}}, {{ISBN|978-0631205715}}.</ref></blockquote>د ادبي خپرونو د چلوونکي او د نوموړي د نږدې ملکري ګیوریګ هنریک فون رایټ له قوله، نوموړی به ویل چې د ده د باورونو په پوهېدنه کې تر ډېره بریده حتی د هغه شاګردان تېروتي دي او په ناسمو تفسیرونو یې تحریف کړي.<blockquote>نوموړي همداراز وېره لرله چې راتلونکي نسلونه به یې هم سم درک کړي کنه، هغه یوځل وویل داسې انګېري ګوندي د یوې ځانګړې ډلې (قشر) لپاره لیکل کوي، د داسې چا لپاره چې تر نورو بېل فکر کوي او د نننۍ نړۍ له انسانانو څخه بېله هوا تنفس کوي.<ref>{{Cite book|last=Hallett|first=Garth|url=https://books.google.com/books?id=R_-tDwAAQBAJ&pg=PA66|title=A Companion to Wittgenstein's Philosophical Investigations|publisher=Cornell University Press|year=1977|isbn=978-1-5017-4340-5|pages=66|language=en}}</ref></blockquote> == مخینه == === ویټګنشټاینان === له دویمې نړیوالې جګړې وروسته په یورشلیم( بیت المقدس) کې د لیکل شویو اسنادو پر بنسټ ویټګنشټاین په خپلې پلرنۍ شجرې( سلسلې) وپوهېد، چې د نوموړي غورنیکه موسا مویر د یهودي ځمکو مامور و، چې له خپلې مېرمنې برېنډل سایمون سره د وېسټفېلیا په ویټینګشتاین کې په بد لاسفه سیمه کې چې د شهزاده تر لاس لاندې یوه سیمه ده، ژوند کاوه.<ref>{{Cite web |last=Preston |first=John |title=Wittgenstein Family History - Ludwig Wittgenstein: A Chronology of his Life and Work |url=http://www.wittgensteinchronology.com/4.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706132520/http://www.wittgensteinchronology.com/4.html |archive-date=6 July 2018 |access-date=6 July 2018 |website=www.wittgensteinchronology.com}}</ref><ref>See [[:de:Schloss Wittgenstein|Schloss Wittgenstein]]. Various sources spell Meier's name Maier and Meyer.</ref> د ۱۸۰۸ز کال په جولای کې ناپلیون بوناپارت( د فرانسې هېواد پوځي او سیاسي سترواک و) د یو فرمان صادرولو په ترڅ کې د یهودانو په شمول له ټولو وغوښتل ترڅو خپل قبیلوي او کورني تخلصونه د خپلو نومونو سره یاد کړي، چې د مویر زوی موسا هم د خپلو پخوانیو حاکمانو نوم ساین ویټګنشټاین د خپل نوم سره زیات کړ او په موسا مویر ویټګنشټاین یاد شو. د هغه زوی هیرمن کریسټن ویټګنشټاین ځکه د خپل نوم سره د عیسوي دین " کریسټن" اضافه کړ، چې غوښتل یې له ځان څخه خپله یهودي مخینه لرې کړي، هغه د فاني فیګډور سره چې د دوی له واده څخه کمه موده مخکې یهودیت څخه د عیسوي دین پروټیسټانټ مسلک ته اوښتې وه، واده وکړ. دوی په لیپزیګ ( د جرمني یو صنعتي ښار دی) کې د وړیو خورا کامیابه سوداګري پیل کړه، د لودویګ انۍ فاني فیګډور د مشهور هنرمند او ارکسترا د مشر جوزیف یواخیم سکه د تره لور وه.{{sfn|Monk|1990|p=5}}{{sfn|Monk|1990|pp=4-5}}{{sfn|Bartley|1994|pp=199–200}} دوی ۱۱ اولادنه درلودل، چې یو یې د لوډویګ پلار کارل اتو کلیمینس ویټګنشټاین( زوکړه ۱۸۴۷ز کال ــ مړینه ۱۹۱۳ز کال) و. نوموړی په یو مخکښ صنعتي سوداګر او شتمن بدل شو، او تر ۱۸۸۰ز لسیزې پورې د اروپا یو له تر ټولو شتمنو کسانو څخه شمېرل کېده، چې د اتریش د فولادو په اتحادیې یې یو اغېزناک انحصار درلود. د کارل د ښو اقتصادي پلانونو په سبب د ویټګنشټاین کورنۍ د هنګري-اتریش د ګډې سترې امپراتورۍ دویمه لویه شتمنه کورنۍ شوه، چې یوازې له روتشیلډز کورنۍ څخه وروسته وه. کارل د اتریش د اندرو کارنیګي انډول بلل کېده ( کارنیګي سکاټلنډی-امریکایی شتمن و چې په ۱۸۹۰مه زېږدیزه لسزیزه کې د نړۍ ترټولو شتمن کس و) دوی دواړو ښه دوستي درلوده. په سویس، هالنډ او له اروپا بهر په ځانګړي ډول په امریکا متحده ایالتونو کې د پانګونې د پرېکړې پایلې، دغه شتمنه کورنۍ د هغه نړیوال اقتصادي رکود څخه یو څه وژغورله کوم چې په ۱۹۲۲ز کال اتریش وځاپه. په هر ترتیب، د دوی شمتني له ۱۹۱۸ز کال څخه د راوروسته ستر اقتصادي رکود پرمهال کموالی تجربه کړ، مګر بیا هم په ۱۹۳۸ز کال کې دوی یوازې په ویانا کې ۱۳ قصرونه لرل.<ref name="Bramann">{{cite journal|doi=10.1017/S0067237800012686|last1=Bramann|first1=Jorn K.|last2=Moran|first2=John|url=http://faculty.frostburg.edu/phil/forum/KarlWittgenstein.htm|title=Karl Wittgenstein, Business Tycoon and Art Patron|journal=Frostburg State University|year=1979|volume=15|pages=106–124|s2cid=144157990|access-date=2 September 2010|archive-date=25 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180625020113/http://faculty.frostburg.edu/phil/forum/KarlWittgenstein.htm|url-status=dead|archivedate=25 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180625020113/http://faculty.frostburg.edu/phil/forum/KarlWittgenstein.htm}}</ref>{{sfn|Edmonds|Eidinow|2001|p=102}}{{sfn|Edmonds|Eidinow|2001|p=63}} === د ژوند لومړني کلونه === د ویټګنشټاین مور لیو پولیدین ماریا ژوزفا کالموس نومیده، چې ملګرو او خپلوانو د پولدي په نوم یادوله. د پولدي پلار یو بوهیمي یهودي و او مور یې اتریشۍ ــ سلوانیایۍ کاتولیکه وه ـــ نوموړې د ویټګنشټاین نیکونو/نیا ګانو له منځه یوازینۍ غیر یهودۍ وه. هغه د نوبل د جایزې د ګټونکې فریډریش هایک خاله هم وه.<ref>{{cite book|first=Ranjit|last=Chatterjee|title=Wittgenstein and Judaism: A Triumph of Concealment|year=2005|page=178|isbn=9780820472560|url=https://books.google.com/books?id=4PnNtyGEyk0C&pg=PA178}}</ref><ref name="gottlieb">{{cite magazine|url=https://www.newyorker.com/arts/critics/books/2009/04/06/090406crbo_books_gottlieb|last=Gottlieb|first=Anthony|title=A Nervous Splendor|date=9 April 2009|magazine=[[The New Yorker]]}}</ref><ref>{{cite web |title=Wittgenstein, Leopoldine (Schenker Documents Online) |url=http://mt.ccnmtl.columbia.edu/schenker/profile/person/wittgenstein_leopold.html |access-date=16 February 2018 |website=mt.ccnmtl.columbia.edu |تاريخ الأرشيف=6 May 2016 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160506110807/http://mt.ccnmtl.columbia.edu/schenker/profile/person/wittgenstein_leopold.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=6 May 2016 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160506110807/http://mt.ccnmtl.columbia.edu/schenker/profile/person/wittgenstein_leopold.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160506110807/http://mt.ccnmtl.columbia.edu/schenker/profile/person/wittgenstein_leopold.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506110807/http://mt.ccnmtl.columbia.edu/schenker/profile/person/wittgenstein_leopold.html }}</ref><ref>{{cite web |title=Ludwig Wittgenstein: Background |url=http://www.wittgen-cam.ac.uk/cgi-bin/text/biogre1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218032638/http://www.wittgen-cam.ac.uk/cgi-bin/text/biogre1.html |archive-date=18 December 2008 |access-date=2 September 2010 |work=Wittgenstein archive |publisher=University of Cambridge}}</ref><ref>{{cite web |author=P. M. S. Hacker |title=Wittgenstein, Ludwig Josef Johann |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/DNB/Wittgenstein.html |access-date=27 February 2021 |website=[[mathshistory.st-andrews.ac.uk]] |publisher=University of Oxford}}</ref><ref>{{cite web |date=24 March 2021 |title=Verlorenes Erbe (Wien): Die verschwundenen Wittgensteinhäuser |url=https://www.initiative-denkmalschutz.at/berichte/verlorenes-erbe-wien-die-verschwundenen-wittgensteinhaeuser/ |access-date=27 April 2021 |website=www.initiative-denkmalschutz.at |publisher=Verein Initiative Denkmalschutz |archive-date=27 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127193627/https://www.initiative-denkmalschutz.at/berichte/verlorenes-erbe-wien-die-verschwundenen-wittgensteinhaeuser/ |url-status=dead }}</ref>{{sfn|McGuinness|1988|p=21}} == سرچينې == s289uvp9alsaphndbwb3jckppsotokw 0 70280 363471 357418 2026-04-27T02:07:34Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363471 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | italic title = <!--(see above)--> | name = Al-Jamiul Kamil Fee Al-Hadith As-Sahih Al-Shamil | image = | image_size = | alt = | caption = | author = امام [[ضیاء الرحمن اعظمی]] | title_orig = الجامع الكامل في الحديث الصحيح الشامل | orig_lang_code = ar | country = [[د سعودي عربستان سلطنت]] | language = [[عربي]] | subject = | genre = د [[حدیث]] ټولګه | خپور شوی = 2016 }} '''الجامع الکامل فی الحدیث الصحیح الشامل''' یا مختصراً '''جامع الکامل''' د حدیثو د ټولګې یو ثانوی کتاب دی، چې اسلامی عالم امام [[ضیاء الرحمن اعظمی]] (۱۹۴۳ میلادی کال نه تر ۳۰ جولای ۲۰۲۰ میلادی) لیکلی دی. په دې کتاب کې لیکوال ادعا کوی چې هغه له دوه سوو څخه زیاتو کتابونو څخه ټول مستند نبوی حدیثونه (صحیح احادیث) راټول کړی دی. <ref>{{cite web|title=Jāmi‘ al-kāmil fī al-ḥadīth al-ṣaḥīḥ al-shāmil al-murattab ‘alá abwāb al-fiqh (12 v.)|website=www.arabicbookshop.net|isbn= 9786030192618|date=19 July 2023|url=https://www.arabicbookshop.net/jami-al-kamil-fi-al-hadith-al-sahih-al-shamil-al-murattab-ala-abwab-al-fiqh/260-415}}</ref><ref>{{cite news |last1=Azmi |first1=Zakir |title=Journey from Hinduism to Islam to professor of Hadith in Madinah |url=https://saudigazette.com.sa/article/174057 |access-date=27 December 2021 |work=Saudi Gazette |date=3 March 2017}}</ref>{{Sfn|Tariq|2020}} ډاکټر [[ذاکر نایک]] د دې کتاب ستاینه وکړه او ویې ویل چې هغه د کتاب د انګلیسی ژباړې په خپرولو کار کوی. ابوبکر محمد زکریا د کتاب د بنګالی ژباړې لومړی ټوک نشر یه کړ.<ref>{{cite web |title=Al Jaame Al Kaamil Al Hadeeth As Saheeh Ash Shaamil - A Collection of All the Saheeh Hadeeth... |url=https://m.youtube.com/watch?v=gHmB5LG1JxU&feature=youtu.be |publisher=[[Zakir Naik]]'s Official [[Youtube]] Page |access-date=26 July 2023 |language=en |date=13 December 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=when will you finish the english translation of the compilation of Sahih hadith Al jama Al kamil |url=https://m.youtube.com/watch?v=uIupDTsaV4Y&feature=youtu.be |publisher=[[Huda TV]] official [[Youtube]] page |access-date=26 July 2023 |language=en |date=23 January 2022}}</ref> د شیخ ابن بشیر او عبدالرحمان مهدی تر نظارت لاندې دا کتاب اردو ژبي ته ژباړل شوي دي. او پښتو او دری ژبو ته ژباړل دوام لري.<ref>{{cite web |date=11 Nov 2025 |title=Jami ul Kamil|url=https://play.google.com/store/apps/details?id=com.myislamicbooks.myhadees |access-date=11 Nov 2025 }}</ref> ==سپړاوی== دا کتاب د حدیثو یوازینی ټولګه ده چې د امام [[ضیاء الرحمن اعظمی]] د ادعا سره سم ټول مستند حدیثونه راټول کړی. په دې کتاب کې شپاړس زره پنځه سوه شپږ څلویښت (۱۶۵۴۶) حدیثونه په دولس ټوکونو کې شامل دی. <ref>{{cite web|title=Al-Jami Ul-Kamil Fi Al-Hadith Al-Sahih Al-Shamil (12 Vols.)|date=15 Feb 2022|url=https://islamhouse.in/product/al-jami-ul-kamil-fi-al-hadith-al-sahih-al-shamil-12-vols/|access-date=15 Feb 2022|website=www.islamhouse.in|archive-date=15 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220215155911/https://islamhouse.in/product/al-jami-ul-kamil-fi-al-hadith-al-sahih-al-shamil-12-vols/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |last1=Azmi |first1=Zakir |title=Journey from Hinduism to Islam to professor of Hadith in Madinah |url=https://saudigazette.com.sa/article/174057 |access-date=27 December 2021 |work=Saudi Gazette |date=3 March 2017}}</ref>{{Sfn|Tariq|2020}} د هغه کار د ټولو صحیح روایتونو (صحیح حدیثونه) په یو کتاب کې په توګه خلاصه کیدی شی. د اسلامی عالم محمد اسحاق باتی په وینا، "دا داسې کار دی چې تر دې مخکې چا نه و کړی." "{{Sfn|Bhatti|2012|p=75}} ==خپرونې== ۱- عربی: الجامع الکامل فی الحدیث الصحیح شامل (12 ټوکونه) لومړی د سعودی عربستان د دارالسلام خپرونو لخوا خپور شوی ،او د ضیاء الرحمن اعظمی لخوا ترتیب شوی.<ref>{{cite web|title=Arabic: Al-Jamiul Kamil fee Al-Hadith As-Sahih Al-Shamil (12 Vol Set)|date=15 Feb 2022|url=https://dar-us-salam.com/arabic/hadith/a25-arabic-al-jamiul-kamil-fee-al-hadith-as-sahih-al-shamil-12-vol-set.html/|access-date=15 Feb 2022|website=www.dar-us-salam.com|archive-date=28 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128085951/https://dar-us-salam.com/arabic/hadith/a25-arabic-al-jamiul-kamil-fee-al-hadith-as-sahih-al-shamil-12-vol-set.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Jāmi‘ al-kāmil fī al-ḥadīth al-ṣaḥīḥ al-shāmil al-murattab ‘alá abwāb al-fiqh (12 v.)|isbn= 9786030192618|date=19 July 2023|url=https://www.arabicbookshop.net/jami-al-kamil-fi-al-hadith-al-sahih-al-shamil-al-murattab-ala-abwab-al-fiqh/260-415}}</ref><ref>{{cite web|title=Al-Jami Ul-Kamil Fi Al-Hadith Al-Sahih Al-Shamil (12 Vols.)|date=15 Feb 2022|url=https://islamhouse.in/product/al-jami-ul-kamil-fi-al-hadith-al-sahih-al-shamil-12-vols/|access-date=15 Feb 2022|website=www.islamhouse.in|archive-date=15 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220215155911/https://islamhouse.in/product/al-jami-ul-kamil-fi-al-hadith-al-sahih-al-shamil-12-vols/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Al Jami Ul Kamil Fi Hadith Al Shamil|date=15 Feb 2022|url=https://aalimbooks.com/al-jami-ul-kamil-fi-hadith|access-date=15 Feb 2022|website=aalimbooks.com|خونديځ نېټه=30 June 2023|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20230630052723/https://aalimbooks.com/al-jami-ul-kamil-fi-hadith|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230630052723/https://aalimbooks.com/al-jami-ul-kamil-fi-hadith|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630052723/https://aalimbooks.com/al-jami-ul-kamil-fi-hadith}}</ref> ==اخځلیکونه== {{Reflist}} cnnpxwbtgrw2wfrqovtnwyqnbwkzk4n 0 73436 363477 339791 2026-04-27T03:04:06Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 363477 wikitext text/x-wiki د اسرائیلو او لبنان شخړه یا هم د سویلي لبنان کړکېچ د پوځي نښتو هغې لړۍ ته ویل کېږي چې اسرائیل، لبنان، سوریه، د فلسطین آزادي غوښتونکی سازمان او همدارنګه د لبنان دننه بېلابېلې ملیشه او یاغي ډلې په کې ښکېل وې. دغه کړکېچ په ۱۹۸۰مه لسیزه کې د لبنان د کورنۍ جګړې پر مهال خپل اوج ته ورسېد او له هغه مهال څخه وروسته یې کمښت موندلی. <ref name="Rongxing">G. Rongxing. ''Territorial Disputes and Conflict Management: The Art of Avoiding War''. p71.</ref> د فلسطین آزادي غوښتونکي سازمان په لبنان کې د هغو فلسطیني کډوالو څخه سخت دریځي استخدام کړل چې په ۱۹۴۸ زکال کې د اسرائیلو له جوړېدو وروسته تبعید او یا هم تښتېدلي و. وروسته له هغه چې دغه سازمان او د فتح په نامه جنګیالۍ ډله یې د ۱۹۷۰ – ۱۹۷۱ زکال پر مهال په اردن کې د یو پاڅون په تحریک کولو سره د لبنان سوېل ته وکوچېده په لبنان کې کورنيو او له پولو هاخوا تاوتریخوالو زور واخیست. ورته مهال د لبنان د ملي میثاق پر سر وګړیزې ترینګلتیاوې د لبنان د کورنۍ جګړې (۱۹۷۵ – ۱۹۹۰ زکال) لامل وګرځېدې. د فلسطین د آزادي غوښتونکي سازمان چارې په لبنان کې د کورنۍ جګړې د پیلېدو له کلیدي عواملو څخه وې چې له لبناني ډلو سره د هغو شدیدې جګړې د بهرنۍ مداخلې لامل وګرځېدې. همدا و چې اسرائیلو په ۱۹۷۸ زکال کې په لبنان برید وکړ او دغه سازمان یې اړ کړ چې د لیتاني سیند شمالي غاړې ته شاتګ وکړي، خو له دې سره یې هم د اسرائیلو پر ضد خپلو عملیاتو ته دوام ورکړ. اسرائیلو بیاځلي په ۱۹۸۲ زکال کې د لبنان په وسله والو ځواکونو کې د لبناني عیسوي ملیشه وسله والو او کتائب ګوند سره په اتحاد کولو پر لبنان برید وکړ او دغه سازمان یې په زور سره له لبنان څخه وویست. په ۱۹۸۳ زکال کې اسرائیلو او لبنان د مۍ د ۱۷مې هوکړه لاسلیک کړه چې د دواړو هېوادونو ترمنځ یې د عادي اړیکو بېرته ټینګښت ته لار برابره کړه، خو دغه اړیکې د ۱۹۸۴ زکال په لومړیو کې د شیعه ملیشه وسله والو او دروزیانو په واکمنۍ بېرته ګډوډې شوې. اسرائیلو د ۱۹۸۵ زکال پر مهال د لبنان له ډېرو برخو څخه خپل ځواکونه وویستل، خو د سویلي لبنان په پوځ کې یې د نیابتي ملیشه وسله والو پر مټ د ۱۹ کیلومترو (۱۲ مایله) په اندازه د یوې حائلې امنیتي سیمې کنټرول وساته. <ref name="lonelyplanet">{{cite book|title=Lonely Planet Syria & Lebanon|last1=Humphreys|first1=Andrew|author2=Lara Dunston, Terry Carter|year=2004|type=Paperback|isbn=1-86450-333-5|page=[https://archive.org/details/isbn_9781864503333/page/31 31]|publisher=Lonely Planet Publications|location=Footscray, Victoria|url=https://archive.org/details/isbn_9781864503333/page/31}}</ref><ref name="meria.idc.ac.il">{{cite journal|url=http://meria.idc.ac.il/journal/2000/issue3/eisenberg.pdf|title=Do Good Fences Make Good Neighbors?: Israel and Lebanon After the Withdrawal|author=Eisenberg, Laura Zittrain|journal=Middle East Review of International Affairs|date=Fall 2000|access-date=1 October 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927054320/http://meria.idc.ac.il/journal/2000/issue3/eisenberg.pdf|archive-date=27 September 2011}}</ref><ref name="Mor 2002 192">{{cite book|title=Bound by Struggle: The Strategic Evolution of Enduring International Rivalries|last1=Mor|first1=Ben D.|author2=Zeev Moaz|chapter=7|publisher=University of Michigan Press|year=2002|isbn=0-472-11274-0|location=Ann Arbor|page=192}}</ref><ref>{{cite web|publisher=CNN|url=http://www.cnn.com/2006/WORLD/meast/07/14/israel.lebanon.timeline/|title=Timeline: Decades of Conflict in Lebanon, Israel|date=14 July 2006}}</ref> په ۱۹۸۵ زکال کې حزب الله چې د ایران ملاتړ له ځانه سره لري او شیعه لبناني راډیکال خوځښت دی؛ د لبنان په خاوره کې یې د اسرائیلي اشغال د پای ته رسولو په موخه د وسله والې مبارزې غوښتنه وکړه. هغه مهال چې د لبنان کورنۍ جګړه پای ته ورسېده او نورو ښکېلو غاړو بې وسلې کېدو ته غاړه کېښوده، حزب الله او د سویلي لبنان پوځ له دغې چارې ډډه وکړه. له حزب الله سره جګړې د اسرائیلو هوډ کمزوری کړ چې له امله یې د سویلي لبنان پوځ وپاشل شو او اسرائیلو په ۲۰۰۰ زکال کې د ملګرو ملتونو له خوا ټاکل شوو پولو ته شاتګ وکړ. <ref name="bbc-hi-me-1908671">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1908671.stm|title=Who are Hezbollah?|first=Kathryn|last=Westcott|date=2002-04-04|work=BBC News|access-date=7 October 2006}}</ref><ref name="Hezbollah">{{cite web|url=http://www.ict.org.il/Articles/Hiz_letter.htm|author=Hezbollah|title=An Open Letter to all the Oppressed in Lebanon and the World|date=1985-02-16|publisher=Institute for Counter-Terrorism|access-date=7 October 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061004071247/http://www.ict.org.il/Articles/Hiz_letter.htm|archive-date=4 October 2006|url-status=dead}}</ref><ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/26/newsid_2496000/2496423.stm|title=Hezbollah celebrates Israeli retreat|publisher=BBC|date=2000-05-26|access-date=12 September 2006}}</ref> حزب الله د شبعا کروندو په قلمرو باندې د اسرائیلو کنټرول ته په نغوتې سره په راتلونکو شپږو کلونو کې په دوامداره توګه له پولې بهر بریدونو ته دوام ورکړ. دغه مهال حزب الله د اسرائیلو له بندخونو څخه د لبناني وګړو د خوشي کولو هڅه کوله، هغوی د اسرائیلي سرتېرو د نیولو له تاکتیک څخه په ډېرې بریا ګټنه وکړه چې بیا یې له اسرائیلو سره په ۲۰۰۴ زکال کې د بندیانو تبادله ترسره کړه. د حزب الله له خوا د دوه اسرائیلي سرتېرو نیولو په ۲۰۰۶ زکال کې د لبنان جګړې ته بیا لمن ووهله. د دغې جګړې په اوربند کې د حزب الله ډلې د بې وسلې کېدو او همدارنګه د اسرائیلو له خوا د لبنان ځمکنۍ بشپړتیا او حاکمیت ته د درناوي غوښتنه وشوه. <ref name="Factfile: Hezbollah">{{cite news|title=Factfile: Hezbollah|publisher=[[Al Jazeera English|Aljazeera]]|url=http://english.aljazeera.net/NR/exeres/27EDF072-1581-48CE-812D-A34D7C89A333.htm|date=2006-07-12|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060827091728/http://english.aljazeera.net/NR/exeres/27EDF072-1581-48CE-812D-A34D7C89A333.htm|archive-date=27 August 2006}}</ref><ref name="Israel, Hezbollah swap prisoners">{{cite news|title=Israel, Hezbollah swap prisoners|url=http://edition.cnn.com/2004/WORLD/meast/01/29/prisoner.exchange/|publisher=[[CNN]]|date=2004-01-29|access-date=2024-01-04|archive-date=2010-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100818194544/http://edition.cnn.com/2004/WORLD/meast/01/29/prisoner.exchange/|url-status=dead}}</ref><ref name="UNFIL">{{cite web|url=http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/EGUA-6RZPCR?OpenDocument|title=Report of the Secretary-General on the United Nations Interim Force in Lebanon (S/2006/560)|access-date=26 September 2006|date=2006-07-21|publisher=United Nations Security Council|archive-date=2006-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20060823075021/http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/EGUA-6RZPCR?OpenDocument|url-status=dead}}</ref> د دواړو هېوادونو ترمنځ تاوتریخوالي د ۲۰۰۶ زکال د سپټمبر په ۸مه نېټه ودرېدل. د ۲۰۲۳ زکال له لومړیو راهیسې د دواړو لورو له خوا د اوربند د هوکړې څخه د سرغړونو سربېره، اوضاع آرامه ده؛ په داسې توګه چې اسرائیل نږدې هره ورځ د لبنان په خاوره هوايي ګزمې کوي او حزب الله هم خپل جنګیالي نه دې بې وسلي کړي. د ۲۰۲۳ زکال په اپریل میاشت کې د دواړو لورو ترمنځ د مرمیو په تبادله کې د تاوتریخوالي زیاتېدو، په ۲۰۲۳ زکال کې د اسرائیلو او حماس ترمنځ د جګړې بیا زور اخیستو او همدارنګه په همدغه کال کې د دواړو هېوادونو ترمنځ سرحدي شخړو یو ځل بیا د جګړې ګواښ رامنځته کړی دی. <ref>{{cite web|title=Report of the Secretary – General on the implementation of Security Council resolution 1701 (2006)|url=https://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/2015/475|publisher=United Nations|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222174832/http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S%2F2015%2F475|archive-date=22 December 2015}}</ref> == مخینه == د اسرائیلو او لبنان قلمروونه یو مهال عثماني سترواکۍ ته اړوند و چې له ۱۲۹۹ زکال څخه یې په لومړۍ نړیواله جګړه کې د هغو د ماتې او ورپسې په ۱۹۲۲ زکال کې د هغو تر منحل کېدو دوام وموند. په ۱۹۱۷ زکال کې د سینا او فلسطین د عملیاتو پر مهال بریتانویانو فلسطین او هغه برخې چې بیا وروسته په سوریه واوښتې اشغال کړې. فرانسوي ځواکونو هم په ۱۹۱۸ زکال کې دمشق ونیو. د ۱۹۱۶ زکال د سایکس – پیکو د هوکړې سره په مطابقت د ۱۹۲۰ زکال له سان رېمو غونډې وروسته د ملتونو ټولنې په رسمي ډول فرانسې ته د سوریې قیمومیت او همدارنګه بریتانیا ته د فلسطین قیمومیت وسپاره. د فرانسې تر کنټرول لاندې تر ډېره د عیسوي وګړو لرونکې سیمه په ۱۹۲۶ زکال کې د لبنان په جمهوریت واوښته. لبنان په ۱۹۴۳ زکال کې هغه مهال چې فرانسه د جرمني له خوا اشغال شوه، خپلواکي یې واخیسته. په داسې حال کې چې له دغه هېواد څخه فرانسوي ځواکونه تر ۱۹۴۶ زکال پورې په بشپړه توګه وه نه وتل. په اروپا کې د یهودیت ترهې (یهود ستېزي) رامنځته کېدل چې د دویمې نړیوالې جګړې په اوږدو کې یې د هلوکاسټ پر مټ اوج وموند، اقلیت یهودي او اکثریت عربي قیمومیت ته د پریمانه یهودي کډوالو د تېښتې په معنی وه. له ۱۹۳۶ زکال څخه تر ۱۹۳۹ زکال پورې د عربو له پاڅون وروسته بریتانیا په مخ پر زیاتېدونکي ډول د نظم په ټینګښت کې په یهودي پولیسو باندې اتکا وکړه. بالاخره د کډوالۍ او د یهودانو سره د همکارۍ له امله د قومي ترینګلتیاوو زیاتوالي او د عربو او یهودانو ترمنځ تاوتریخوالي په ۱۹۴۷ زکال کې بریتانیا شاتګ ته اړ کړه. (د بریتانیا تر قیمومیت لاندې د اردن سیند ختیځ ته برخه له وړاندې څخه په ۱۹۴۶ زکال کې د اردن په خپلواک هېواد اوښتې وه). دغه مهال د ملګرو ملتونو عمومي اسمبلۍ په ۱۹۴۷ زکال کې د فلسطین د ویش طرحه ترتیب کړه څو هڅه وکړي د بریتانیا تر قیمومیت لاندې عربو او یهودانو ته جلا هېوادونه جوړ کړي. دغه طرحه د عربو له خوا رد شوه او وضعیت ډېر ژر په یوې بشپړې کورنۍ جګړې واوښت. <ref>{{cite book|last1=Bickerton|first1=Ian|author2=Hill, Maria|year=2003|title=Contested Spaces: The Arab–Israeli Conflict|publisher=McGraw-Hill|isbn=0-07-471217-9|pages=43 (Cited from 1922 census figures quoted in Janowsky, 1975)}}</ref><ref>{{cite book|last=Katz|first=Sam|year=1988|title=Israeli Units Since 1948|publisher=Osprey Publishing|isbn=0-85045-837-4}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/lawweb/avalon/un/res181.htm|title=United Nations General Assembly Resolution 181|date=1947-11-29|author=United Nations General Assembly|access-date=14 October 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061029150108/http://www.yale.edu/lawweb/avalon/un/res181.htm|archive-date=29 October 2006}}</ref> == تاریخچه == === په ۱۹۴۸ زکال کې د عربو او اسرائیلو جګړه === د ۱۹۴۸ زکال پر مهال لبنان په سیمه کې تر ټولو کوچنی پوځ درلود چې یوازې ۳۵۰۰ تنه سرتېري یې لرل. په سیمه کې د عربو مشرانو په هڅونې سره لبنان هوکړه وکړه له هغو پوځونو سره مل شي چې په فلسطین کې د بریتانیا د قیمومیت په پای ته رسېدو په فلسطین باندې د برید په موخه راغونډ شوي وو. لبنان د دغې موخې لپاره خپل ۱۰۰۰ تنه سرتېري چمتو کړل. د عربو ځواکونه یوازې د بریتانیا د قیمومیت پای او د هغو د ځواکونو شاتګ ته په تمه و چې د ۱۹۴۸ زکال د مۍ په ۱۵مه نېټه پلان شوی و. <ref>{{cite book|last=Karsh|first=Efraim|year=2002|title=The Arab–Israeli Conflict: The Palestine War 1948|publisher=Osprey Publishing|isbn=1-84176-372-1|page=27}}</ref> اسرائیلو د ۱۹۴۸ زکال د مۍ په ۱۴مه نېټه خپلواکي اعلان کړه. راتلونکې ورځ د بریتانیا قیمومیت په رسمي توګه پای ته ورسېد او د عربو د اتحادیې اوو غړو هېوادونو چې لبنان هم په کې شامل و د ملګرو ملتونو عمومي سرمنشي ته یې د یو کېبل ګرام (ټلګراف) په استولو سره د ملګرو ملتونو د وېش د طرحې پر ځای په ښکاره ډول د یو دیموکراتیک «متحد فلسطیني دولت» د جوړولو اړوند خپله موخه اعلان کړه. دغې اتحادیې ډېر ژر د فلسطین د عربو ګاونډیو هېوادونو له خوا جګړه پیل کړه او په دې ترتیب سره په ۱۹۴۸ زکال کې د عربو او اسرائیلو د نړیوالې جګړې پړاو پیل شو. مصر، لبنان، سوریې، ماورا اردن او عراق د اسرائیلو له نوي دولت سره د جګړې اعلان وکړ. دوی تمه لرله چې د ۱۹۴۸ زکال د عربو او اسرائیلو جګړه به ډېر ژر په اسانۍ سره وګټي. په دغه جګړه کې لبناني سرتېري هم د الجلیل له شمالي برخې څخه په تېرېدو له نورو عربو ځواکونو سره مل شول. له دې سره چې دغه سرتېري د جګړې په پای کې د هغو اسرائیلي ځواکونو له خوا چې د لبنان سویل یې اشغال کړی و، په شا وتمبول شول. اسرائیلو له خپل هر متجاوز ګاونډي سره د اوربند هوکړې لاسلیک کړې او له لبنان سره یې هم ورته هوکړه د ۱۹۴۹ زکال د مارچ په ۲۳مه نېټه لاسلیک کړه. له لبنان سره د هوکړې د برخې په توګه اسرائیلي ځواکونه د لبنان له خاورې څخه د نړیوالو پولو پر لور پر شا شول. <ref>{{cite book|last1=Shlaim|first1=Avi|year=2001|title=Israel and the Arab Coalition: The War for Palestine|author2=Rogan, In Eugene and Avi Shlaim (eds.)|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-79476-5|page=8}}</ref> == سرچينې == fz3o824zo3d579fd1ascjrwj8kbjw7j 12 77415 363445 363383 2026-04-26T12:01:48Z شاه زمان پټان 26102 363445 wikitext text/x-wiki {{Short description|د ويکي‌پېډيا نووراغلو لپاره لارښوونې چې غواړي ويکيپېډيا کې ونډه واخلي}} <noinclude>{{Pp-semi-indef|small=yes}}</noinclude>{{پېژند سردړ|background=yes|padbottom=20px | title = '''د پوهنغونډ په اړه''' | lead = '''ويکيپېډيا [[ځانگړی:اوسني_بدلونونه|ستاسو په څېر خلکو]] جوړه کړې.''' دا مخ نوو کارنانو ته چې په ويکيپېډيا کې د برخه اخيستلو لېوال دي، ټوليز مالومات او لارښوونې<noinclude> چې هره لارښوونه يې يوازې څو دقيقي وخت نيسي، ستاسو په واک کې درکوي چې له مخې يې تاسو په ډېر کم وخت کې د [[ويکيپېډيا:ويکيپېډيا کارنان|په ماهرو کارنانو]] بدلېدلی شئ!</noinclude> | top = {{Clickable button 2|لارښود:ويکيپېډيا پېژندنه |پيل يې کړئ |style=width:8em; margin-bottom:20px; margin-top:10px; font-size:200%; line-height:2em; border-radius:5px; |Label=Link to the introduction to Wikipedia page|class=mw-ui-progressive}}<br> {{Clickable button 2|لارښود:ويکيپېډيا تګلارې او لارښوونې پېژندنه/۱ |تګلارې او لارښوونې |style=width:16em; margin-bottom:10px;}}<br> | leftimg = [[دوتنه:سرچينو سمونګر1.svg|right|220px|link=لارښود:ويکيليک|alt=]] | left1 = '''[[لارښود:ويکيليک|سرچينو سمونګر]]''' دا د پاڼې اصلي سرچینې کوډ استازیتوب کوي او د ساده متن فایل په څېر کار کوي. لینکونه او نور توکي د دې په څېر ساده کوډونو په کارولو سره ښودل شوي: <code><nowiki>[[ځمکه]]</nowiki></code>. | left2 = {{Clickable button 2|لارښود:ويکيليک سمونګر سمون پېژند/۱ |سمون |style=width:11em; margin-bottom:10px;}}<br> {{Clickable button 2|لارښود:ويکيليک سمونګر سرچينې پېژند/۱ |سرچينه|style=width:11em; margin-bottom:10px;}}<br> {{Clickable button 2|ارښود:ويکيليک سمونګر انځورونو پېژند/۱ |انځورونه |style=width:11em; margin-bottom:10px;}}<br> {{Clickable button 2|ارښود:ويکيليک سمونګر جدولونو سمونګر/۱ |جدولونه |style=width:11em; margin-bottom:10px;}}<br> | rightimg = [[دوتنه:کتمنل سمونګر.svg|left|160px|link=لارښود:کتمنل سمونګر|alt=]] | right1 = '''[[ويکيپېډيا:کتمنل سمونګر|کتمنل سمونګر]]'''سمون يو ساده تګلار ده چې تر ډېره د [[ويوکی چلوونکی|ويوکي چلوونکي]] په څېر عمل کوي او اصلي سرچينې کوډ پټوي، تړنې او نور موارد له اوزارڅنګپټې او کتلکېدونکي اړيکو په مرسته سمېږي. | right2 = {{Clickable button 2|لارښود:کتنمل سمونګر سمون پېژند/۱ |سمون |style=width:11em; margin-bottom:10px;}}<br> {{Clickable button 2|لارښود:کتنمل سمونګر سمون سرچينې پېژند/۱ |سرچينه |style=width:11em; margin-bottom:10px;}}<br> {{Clickable button 2|لارښود:کتنمل سمونګر سمون انځورونو پېژند/۱ |انځورونه |style=width:11em; margin-bottom:10px;}}<br> {{Clickable button 2|لارښود:کتنمل سمونګر سمون جدولونو پېژند/۱ |جدولونه |style=width:11em; margin-bottom:10px;}} | bottom = {{Clickable button 2|لارښود:ويکيپېډيا خبرو اترو مخونو پېژند/۱ |خبرې اترې مخونه |style=width:12em; margin-bottom:10px;}} {{Clickable button 2|لارښود:ويکيپېډيا شمېرنې پېژند/۱ |ويکيپېډيا شمېرنې |style=width:12em; margin-bottom:10px; }}<br>{{ Clickable button 2|لارښود:تګلارې پېژند/۱ |تګلار |style=width:12em; margin-bottom:10px; }}<br>{{ Clickable button 2|لارښود:پېژند/وروستي اندونه |وروستي اندونه |style=width:12em; margin-bottom:10px; }} [[لارښود:پېژند/پايله|ټوله پايله په يوه مخ کې]] | base = {{لنډلار|وپ:پېژند}} '''د لازيات پوهاوي لپاره لاندې سرليکونه وګورئ:''' [[لارښود:منځپانګه]]<br/> [[ويکيپېډيا:زده کړه/زده کړيالان]]<br/> [[ويکيپېډيا:ويکيپېډيا سره مرسته]]<br/> [[ويکيپېډيا:پلټنه]]<br/> [[لارښود:لړليک/پيل]] <div class="center";><small>{{Leave feedback/link|page=لارښود:پېژند|text=مهرباني وکړئ، خپل اندونه مو له مونږ سره شريک کړئ!}}</small></div> }} eyspgrdihxazqxe8qm8te4c8csz0e8o 10 77416 363448 326522 2026-04-26T12:07:23Z شاه زمان پټان 26102 363448 wikitext text/x-wiki <includeonly>__NOTOC__<templatestyles src="کينډۍ:پېژند سردړ/styles.css" /> <!-- Main border --> <div class="introtosingle__main" style = "text-align: {{ښي کيڼ|{{{align|{{{کچه|center}}}}}}}}; align-items: {{ښي کيڼ|{{{align|{{{کچه|center}}}}}}}}; justify-content: {{ښي کيڼ|{{{align|{{کچه|center}}}}}}}}; padding-bottom:{{{padbottom|{{{کښته کول|50px}}}}}};"> <div class="{{#if: {{yesno|{{{background|{{{شاليد|}}}}}}}}|introtosingle__main-withbackground}}"> <!-- Title --> <div class="introtosingle__main-title"> {{{title|{{{سرليک|}}}}}}</div> <!-- Lead --> {{#if:{{{lead|{{{لید|{{{مخکتنه|}}}}}}}}}|<div class="introtosingle__lead"> {{{lead|{{{لید|{{{مخکتنه|}}}}}}}}}</div>}} <!------------- First links --------------> <div style = "padding: 20px 60px;"> {{{top|{{{پورته|}}}}}} <div class="introtosingle__columns"> <!------------- Left column --------------> <div class="{{#if: {{yesno|{{{noborder|{{{بې‌چوکاټ|}}}}}}}}|introtosingle__columns-left-noborder|introtosingle__columns-left}}"> {{{leftimg|{{{کيڼ انځور|}}}}}}{{-}} {{{left1|{{{کيڼ۱|}}}}}}{{-}} {{{left2|{{{کيڼ۲|}}}}}} </div> <div class="introtosingle__columns-right"> {{{rightimg|{{{ښي انځور|}}}}}}{{-}} {{{right1|{{{ښي۱|}}}}}}{{-}} {{{right2|{{{ښي۲|}}}}}} </div> </div> <!-------------- Bottom links ---------------> {{-}} {{{bottom|{{{کښته|}}}}}}</div> </div> </div> {{#if:{{{base|{{{بنسټ|}}}}}}|<div class="introtosingle__base" style="min-height: {{{height|55px}}};"> {{{base|{{{بنسټ}}}}}} </div>}} <!-- Categories for the final article, but not this template --> {{Category handler|[[وېشنيزه:ويکيپېډيا لنډې سريزې]]|nocat={{{nocat|{{{بې وېشنيزې|}}}}}}}}</includeonly> <!-- Example to include in this template, but not the final article --> <noinclude> {{پېژند سردړ | سرليک = سرليک | مخکتنه = مخکتنه | پورته = پورته | کيڼ انځور = کيڼ انځور | کيڼ۱ = کيڼ۱ |کيڼ۲ = کيڼ۲ | ښي انځور = ښي انځور | ښي۱ = ښي۱ | ښي۲ = ښي۲ | نښه = true | نښې جګوالی = 150px | کښته = کښته }} {{لاسوند}} </noinclude> mx5nzf461tkruid6stym4cnkjkx98pp 3 83005 363479 350564 2026-04-27T04:32:07Z شاه زمان پټان 26102 /* ستاسو ژباړه په لوړه کچه نه بدلېدونکې ماشيني ژباړه لري */ نوې سکالو ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|ارامه شننې]]) 363479 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=Nmardin}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۱۵:۵۶, ۱۵ اپريل ۲۰۲۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']]) == ستاسو ژباړه په لوړه کچه نه بدلېدونکې ماشيني ژباړه لري == سلامونه او نېکې هيلې مې ومنئ، خوښ يو چې تاسو زموږ سره د پښتو ويکيپېډيا په پراختيا او مالوماتو برابرولو کې مرسته کوئ؛ خو ستاسو ژباړې په بشپړه توگه ماشيني او نه لوستل کېدونکې دي، هيله ده په راتلونکې کې لاندې خبرې پام کې ونيسئ: * لنډې او اسانه ليکنې چې تاسو د هغې اړوند له مخکې مالومات لرئ راوژباړئ. * ټکي په ټکي يې مه راژباړئ، کوښښ وکړئ، لومړی د جملې په مفهوم ځان پوه کړئ، وروسته يې په خپلو عاميانه خو مودبانه الفاظو وليکئ. * هغه ليکنې او موضوعات چې تاسو په اړه عاميانه يا مسلکي مالومات نه لرئ، مه راژباړئ، ځکه هلته ډېر داسې لغاتونه وي، چې يوازې مسلکي کسان پرې پوهېدلای شي. * ماشيني ژباړه ښه ده؛ خو يوازې د ځان پوهولو او د موضوع درکولو لپاره، نه دا چې تاسو هماغه ليکنه کټ مټ هلته پرېږدئ، کوښښ وکړئ، ليکنه په خپلې ژباړې او جمله بندۍ داسې جوړه کړئ، چې لوستونکی پرې په اسانۍ پوه شي او د موضوع مفهوم واخلي. په درنښت [[کارن:شاه زمان پټان|شاه زمان پټان]] ([[د کارن خبرې اترې:شاه زمان پټان|خبرې اترې]]) ۲۷ اپريل ۲۰۲۶، گړۍ ۰۴:۳۲ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) c5ir3sxul5wvhnu6fb3r93qv3qb5ner 2 83901 363446 363418 2026-04-26T12:04:49Z شاه زمان پټان 26102 363446 wikitext text/x-wiki {{پېژند سردړ | سرليک = سرليک | مخکتنه = مخکتنه | پورته = پورته | کيڼ انځور = کيڼ انځور | کيڼ۱ = کيڼ۱ |کيڼ۲ = کيڼ۲ | ښي انځور = ښي انځور | ښي۱ = ښي۱ | ښي۲ = ښي۲ | نښه = true | نښې جګوالی = 150px | کښته = کښته }} {{کارن:ويکيپروژه افغانستان غړی}} {{ويکيپروژه ارواپوهنه کارن}} <center>{{purgepage}}</center> </div> |} <br/> <big>'''مډالونه او لاسته راوړنې'''</big> <br/> {{userbox | border-c = #CCCC99 | float = {{{align|right}}} | id = [[File: Order of the Durrani Empire Afghanistan received by Sir Thomas Willshire 1789 1862.jpg |45px|link=Wikipedia:Administrative service awards#Apprentice Administrator (or Apprentice Janitor)]] | id-c = white | id-w = 0 | info = {{{caption| ښاغلی [[کارن:شاه زمان پټان|شاه زمان]] د هغه فعالیتونو لپاره چي په پښتو ويکيپېډیا کي یې ترسره کړي دي په <br/><big>'''احمدشاهي مډال'''</big><br/> سره و ستایل شو…{{طبیعیت}} په درناوي [[User:Af420|<b style="font-family:Segoe print;color:black">Af420</b>]]^{[[User talk:Af420|<b style="font-family:Amiri;color:black"> دلته زما څخه پوښتنه وکړئ...</b>]]}}}} | info-a = center | info-c = #FFFFCC | nocat = {{{nocat|true}}} | usercategory = Wikipedia administrators }}<noinclude> {| style="padding: 0.2em; border: 1px solid #CCC; border-color: #AAA; width: 70%;" | {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[Image:Working Wikimedian's Barnstar.png|100px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''د فعال {{#switch: M |w=Woman's |n=Wikipedian's |#default=ځوان }} برنسټار''' <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن: Eshaq Azizi|<font color="red">'''Eshaq Azizi''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[کارن خبرې اترې: Eshaq Azizi|<font color="#69 69 69">]] '''</font>} |} د ښاغلي شاه‌زمان پټان شتون او هڅې د پښتو ويکي پيډيا لپاره ډېرې ګټورې او اغيزمنې تمامې شوي. زه په خپلې برخې له نوموړي څخه مننه او ستاینه کوم، که څه هم دا الفاظ د نوموړي د ستاينې لپاره ډېر «هيڅ» دي. 2024ز د اکټوبر 20مه |} /*global jQuery*/ (function ($) { 'use strict'; var languageDict = { 'aa': 'افاري', 'ab': 'ابخازي', 'ace': 'اچيني', 'ach': 'اکولي', 'ada': '\u200cدانگمي', 'ady': 'اديگي', 'ae': 'اوستايي', 'af': 'افريکانس', 'afa': 'افرو اسيايي', 'afh': 'افريهيلي', 'ain': 'آينو', 'ak': 'اکاني', 'akk': 'اکدي', 'ale': 'الېوتي', 'alg': 'الگونکياني', 'als': 'المانيک', 'alt': 'سوېلي التايي', 'am': 'امهري', 'an': 'اراگوني', 'ang': 'زړه انگليسي', 'anp': 'انگيکايي', 'apa': 'اپاچې', 'ar': 'عربي', 'arc': 'ارامي', 'arn': 'اروکانيايي', 'arp': 'اراپاهو', 'art': 'جوړه شوې', 'arw': 'اراواکي', 'arz': 'مصري عربي', 'as': 'اسامي', 'ast': 'استوري', 'ath': 'اتاپاسکايي', 'aus': 'استراليايي', 'av': 'اواري', 'ay': 'ايمارا', 'az': 'ازربايجاني', 'ba': 'باشکيري', 'bad': 'باندايي', 'bal': 'بلوڅي', 'ban': 'بالېنسي', 'bar': 'باوريا', 'bas': 'باسايي', 'bat': 'بالتيکي', 'bat-smg': 'ساموگيتي', 'bcl': 'منځنۍ بيکلونو', 'be': 'بېلاروسي', 'bej': 'بېجايي', 'bem': 'بېمبايي', 'ber': 'بربري', 'be_x_old': 'بېلاروسي', 'bg': 'بلغاريايي', 'bh': 'بېهاري', 'bho': 'بوجپوري', 'bi': 'بيسلاما', 'bik': 'بيکولي', 'bin': 'اېډو', 'bjn': 'بنجاري', 'bm': 'بامبارا', 'bn': 'بنگالي', 'bnt': 'بانتويي', 'bo': 'تېبېتي', 'bpy': 'ويشناپريا مانيپوري', 'br': 'برېتوني', 'bra': 'براجي', 'bs': 'بوسنيايي', 'btk': 'باتاکي', 'bua': 'بورياتي', 'bug': 'بوگنېسي', 'bxr': 'بارياتي', 'byn': 'بيليني', 'ca': 'کاتالونیایی', 'cad': 'کادویی', 'cai': 'منځنۍ امريکا سور\u200cپوستي', 'car': 'کاريبي', 'cau': 'قفقازي', 'cbk_zam': 'زنبايونگا چاوکانا', 'cdo': 'ميني\u200cدانگ', 'ce': 'چېچنيايي', 'ceb': 'سبویی', 'cel': 'سلتی', 'ch': 'چامورویی', 'chb': 'چیبچا', 'chg': 'جغتایی', 'chk': 'تروکی', 'chm': 'ماریایی', 'cho': 'چوکتویی', 'chp': 'چیپه\u200cویه\u200cای', 'chr': 'چروکیایی', 'chy': 'شایانی', 'ckb': 'سورانی', 'co': 'کورسی', 'cop': 'قبطی', 'cpe': 'کریول یا پیجین انگلیسی', 'cpf': 'کریول یا پیجین فرانسوی', 'cpp': 'کریول یا پیجین پرتغالی', 'cr': 'کریایی', 'crh': 'ترکی کریمه', 'crp': 'کریول یا پیجین', 'cs': 'چکی', 'csb': 'کاشوبی', 'cu': 'اسلاوی کلیسایی', 'cus': 'کوشی', 'cv': 'چوواشی', 'cy': 'ویلزی', 'da': 'دانمارکی', 'dak': 'داکوتایی', 'dar': 'دارقینی', 'day': 'دایاک', 'de': 'آلمانی', 'de_at': 'آلمانی اتریش', 'de_cH': 'آلمانی علیای سوئیس', 'del': 'دلاواری', 'dgr': 'دوگریب', 'din': 'دینکایی', 'diq': 'زازاکی', 'doi': 'دوگری', 'dra': 'دراویدی', 'dsb': 'سوربی سفلی', 'dua': 'دوآلایی', 'dum': 'هلندی میانه', 'dv': 'مالدیوی', 'dyu': 'دایولایی', 'dz': 'جونخایی', 'ee': 'اوه\u200cای', 'efi': 'افیکی', 'egy': 'مصری کهن', 'eka': 'اکاجوک', 'el': 'یونانی', 'elx': 'عیلامی', 'eml': 'امیلین روماگنایی', 'en': 'انگلیسی', 'en_au': 'انگلیسی استرالیا', 'en_ca': 'انگلیسی کانادا', 'en_Gb': 'نگلیسی بریتانیا', 'en_us': 'انگلیسی امریکا', 'enm': 'انگلیسی میانه', 'eo': 'اسپرانتو', 'es': 'اسپانیایی', 'es_419': 'اسپانیایی امریکای لاتین', 'es_es': 'اسپانیایی اسپانیا', 'et': 'استونیایی', 'eu': 'باسکی', 'ewo': 'اواندو', 'ext': 'اکسترمادورانی', 'fa': 'فارسی', 'fan': 'فانکی', 'fat': 'فانتیایی', 'ff': 'فولایی', 'fi': 'فنلاندی', 'fil': 'فیلیپینی', 'fiu': 'فین و اوگرایی', 'fiu-vro': 'وروی', 'fj': 'فیجیایی', 'fo': 'فارویی', 'fon': 'فونی', 'fr': 'فرانسوی', 'fr_ca': 'فرانسوی کانادا', 'fr_cH': 'فرانسوی سوئیس', 'frm': 'فرانسوی میانه', 'fro': 'فرانسوی باستان', 'frp': 'آرپیتانی', 'frr': 'فریزی شمالی', 'frs': 'فریزی شرقی', 'fur': 'فریولیایی', 'fy': 'فریزی غربی', 'ga': 'ایرلندی', 'gaa': 'گایی', 'gag': 'گاگازی', 'gan': 'گانی', 'gay': 'گایویی', 'gba': 'گبایایی', 'gd': 'گیلی اسکاتلندی', 'gem': 'ژرمنی', 'gez': 'گی\u200cئزی', 'gil': 'گیلبرتی', 'gl': 'گالیسیایی', 'glk': 'گیلکی', 'gmh': 'آلمانی علیای میانه', 'gn': 'گوارانی', 'goh': 'آلمانی علیای باستان', 'gon': 'گوندی', 'gor': 'گورونتالو', 'got': 'گوتی', 'grb': 'گریبویی', 'grc': 'یونانی کهن', 'gsw': 'آلمانی سوئیسی', 'gu': 'گجراتی', 'gv': 'مانی', 'gwi': 'گویچ این', 'ha': 'هوسیایی', 'hai': 'هایدایی', 'hak': 'هاکایی', 'haw': 'هاوائیایی', 'he': 'عبری', 'hi': 'هندی', 'hif': 'فیجی هندی', 'hil': 'هیلی\u200cگاینونی', 'him': 'هیماچالی', 'hit': 'هیتی', 'hmn': 'همونگ', 'ho': 'موتویی هیری', 'hr': 'کرواتی', 'hsb': 'سوربی علیا', 'ht': 'هائیتیایی', 'hu': 'مجاری', 'hup': 'هوپا', 'hy': 'ارمنی', 'hz': 'هریرویی', 'ia': 'میان\u200cزبان', 'iba': 'آیبن', 'id': 'اندونزیایی', 'ie': 'اکسیدنتال', 'ig': 'ایگبویی', 'ii': 'یی سیچوان', 'ijo': 'ایجویی', 'ik': 'اینوپیک', 'ilo': 'ایلوکویی', 'inc': 'هندیک', 'ine': 'هند و اروپایی', 'inh': 'اینگوشی', 'io': 'ایدو', 'ira': 'ایرانی', 'iro': 'ایروکوایی', 'is': 'ایسلندی', 'it': 'ایتالیایی', 'iu': 'اینوکتیتوت', 'ja': 'ژاپنی', 'jbo': 'لوجبان', 'jpr': 'فارسی یهودی', 'jrb': 'عربی یهودی', 'jv': 'جاوه\u200cای', 'ka': 'گرجی', 'kaa': 'قره\u200cقالپاقی', 'kab': 'قبایلی', 'kac': 'کاچینی', 'kaj': 'جو', 'kam': 'کامبایی', 'kar': 'کارنی', 'kaw': 'کاویایی', 'kbd': 'کاباردینی', 'kcg': 'تایپه ای', 'kfo': 'کورو', 'kg': 'کنگویی', 'kha': 'خاسیایی', 'khi': 'خواسی', 'kho': 'ختنی', 'ki': 'کیکویویی', 'kj': 'کوانیاما', 'kk': 'قزاقی', 'kl': 'گرینلندی', 'km': 'خمری', 'kmb': 'کیمبوندویی', 'kn': 'کاناده\u200cای', 'ko': 'کره\u200cای', 'koi': 'کومی', 'kok': 'کنکانی', 'kpe': 'کپله\u200cای', 'kr': 'کانوریایی', 'krc': 'قره\u200cچایی‐بالکاری', 'kro': 'کرویی', 'kru': 'کوروخی', 'ks': 'کشمیری', 'ksh': 'ریپواری', 'ku': 'کردی', 'kum': 'کومیکی', 'kut': 'کوتنی', 'kv': 'کومیایی', 'kw': 'کرنوالی', 'ky': 'قرقیزی', 'la': 'لاتینی', 'lad': 'لادینو', 'lah': 'لاهندا', 'lam': 'لامبا', 'lb': 'لوگزامبورگی', 'lbe': 'لکی', 'lez': 'لزگی', 'lg': 'گاندایی', 'li': 'لیمبورگی', 'lij': 'لیگواری', 'lmo': 'لمباردی', 'ln': 'لینگالا', 'lo': 'لائوسی', 'lol': 'مونگویی', 'loz': 'لوزیایی', 'lt': 'لیتوانیایی', 'lu': 'لوبایی‐کاتانگا', 'lua': 'لوبایی‐لولوا', 'lui': 'لویسنو', 'lun': 'لوندایی', 'luo': 'لوئویی', 'lus': 'لوشه\u200cای', 'lv': 'لتونیایی', 'mad': 'مادورایی', 'mag': 'ماگاهیایی', 'mai': 'مایدیلی', 'mak': 'ماکاسار', 'man': 'ماندینگویی', 'map': 'آسترونیزیایی', 'map-bms': 'بانیوماسانی', 'mas': 'ماسایی', 'mdf': 'مکشایی', 'mdr': 'ماندار', 'men': 'منده\u200cای', 'mg': 'مالاگاسیایی', 'mga': 'ایرلندی میانه', 'mh': 'مارشالی', 'mhr': 'مئودو ماری', 'mi': 'مائوریایی', 'mic': 'میکماکی', 'min': 'مینانگ\u200cکابویی', 'mis': 'متفرقه', 'mk': 'مقدونی', 'mkh': 'مون\u200cخمری', 'ml': 'مالایالامی', 'mn': 'مغولی', 'mnc': 'مانچویی', 'mni': 'میته\u200cای', 'mno': 'مانوبو', 'mo': 'مولداویایی', 'moh': 'موهاکی', 'mos': 'ماسیایی', 'mr': 'مراتی', 'mrj': 'هیل ماری', 'ms': 'مالزیایی', 'mt': 'مالتی', 'mul': 'چندین زبان', 'mun': 'موندایی', 'mus': 'کریکی', 'mwl': 'میراندسی', 'mwr': 'مارواری', 'my': 'برمه\u200cای', 'myn': 'مایایی', 'myv': 'ارزیایی', 'mzn': 'مازندرانی', 'na': 'نائورویی', 'nah': 'ناواتلی', 'nai': 'سرخپوستی امریکای شمالی', 'nap': 'ناپلی', 'nb': 'بوکسمال نروژی', 'nd': 'انده\u200cبله\u200cای شمالی', 'nds': 'آلمانی سفلی', 'nds-nl': 'هلندی ساکسون پایین', 'ne': 'نپالی', 'new': 'نواریایی', 'ng': 'اندونگایی', 'nia': 'نیاسی', 'niu': 'نیویی', 'nl': 'هلندی', 'nl_be': 'فلاندری', 'nn': 'نروژی نو', 'no': 'نروژی', 'nog': 'نغایی', 'non': 'نرس باستان', 'nov': 'نویالی', 'nr': 'انده\u200cبله\u200cای جنوبی', 'nrm': 'نورمنی', 'nso': 'سوتویی شمالی', 'nub': 'نوبیایی', 'nv': 'ناواهویی', 'nwc': 'نواریایی کلاسیک', 'ny': 'نیانجایی', 'nym': 'نیام\u200cوزیایی', 'nyn': 'نیانکوله\u200cای', 'nyo': 'نیورویی', 'nzi': 'نزیمایی', 'oc': 'اوکیتایی', 'oj': 'اوجیبوایی', 'om': 'اورومویی', 'or': 'اوریه\u200cای', 'os': 'آسی', 'osa': 'اوسیجی', 'ota': 'ترکی عثمانی', 'oto': 'اتومیایی', 'pa': 'پنجابی', 'paa': 'پاپوایی', 'pag': 'پانگاسینانی', 'pal': 'پهلوی', 'pam': 'پامپانگایی', 'pap': 'پاپیامنتو', 'pau': 'پالائویی', 'pcd': 'پیکاردی', 'pdc': 'آلمانی پنسیلوانیا', 'peo': 'فارسی باستان', 'pfl': 'آلمانی فالتز', 'phi': 'فیلیپینی', 'phn': 'فنیقی', 'pi': 'پالی', 'pih': 'نورفولکی', 'pl': 'لهستانی', 'pms': 'پیموندی', 'pnb': 'پنجابی غربی', 'pnt': 'پنیکی', 'pon': 'پناپی', 'pra': 'پراکریتی', 'pro': 'پرووانسی باستان', 'ps': 'پشتو', 'pt': 'پرتغالی', 'pt_br': 'پرتغالی برزیل', 'pt_pt': 'پرتغالی پرتغال', 'qu': 'کچوایی', 'raj': 'راجستانی', 'rap': 'راپانویی', 'rar': 'راروتونگایی', 'rm': 'رتو‐رومیایی', 'rmy': 'رومنی(هندی)', 'rn': 'روندیایی', 'ro': 'رومانیایی', 'roa': 'رومیایی', 'roa-rup': 'آرومانی', 'roa-tara': 'تارانتینویی', 'rom': 'رومانویی', 'ru': 'روسی', 'rue': 'روسینی', 'rw': 'کینیارواندایی', 'sa': 'سنسکریت', 'sad': 'سانداوه\u200cای', 'sah': 'یاقوتی', 'sai': 'سرخپوستی امریکای جنوبی', 'sal': 'سالیشی', 'sam': 'آرامی سامری', 'sas': 'ساساکی', 'sat': 'سانتالی', 'sc': 'ساردینیایی', 'scn': 'سیسیلی', 'sco': 'اسکاتلندی', 'sd': 'سندی', 'se': 'سامی شمالی', 'sel': 'سلکوپی', 'sem': 'سامی', 'sg': 'سانگویی', 'sga': 'ایرلندی باستان', 'sgn': 'نشانه\u200cای', 'sh': 'صرب و کرواتی', 'shn': 'شانی', 'si': 'سینهالی', 'sid': 'سیدامویی', 'simple': 'انگلیسی ساده', 'sio': 'سویی', 'sit': 'چین و تبتی', 'sk': 'اسلواکی', 'sl': 'اسلووینیایی', 'sla': 'اسلاوی', 'sm': 'ساموآیی', 'sn': 'شونایی', 'snk': 'سونینکه\u200cای', 'so': 'سومالیایی', 'sog': 'سغدی', 'son': 'سونغایی', 'sq': 'آلبانیایی', 'sr': 'صربی', 'srn': 'تاکی\u200cتاکی', 'srr': 'سریری', 'ss': 'سوازیایی', 'ssa': 'نیلی و صحرایی', 'st': 'سوتویی جنوبی', 'stq': 'فریزی سترلند', 'su': 'سوندایی', 'suk': 'سوکومایی', 'sus': 'سوسویی', 'sux': 'سومری', 'sv': 'سوئدی', 'sw': 'سواحلی', 'syc': 'سریانی کلاسیک', 'syr': 'سریانی', 'szl': 'سیلسینی', 'ta': 'تامیلی', 'tai': 'تایی', 'te': 'تلوگویی', 'tem': 'تمنه\u200cای', 'ter': 'ترنو', 'tet': 'تتومی', 'tg': 'تاجیکی', 'th': 'تایلندی', 'ti': 'تیگرینیایی', 'tig': 'تیگره\u200cای', 'tiv': 'تیوی', 'tk': 'ترکمنی', 'tl': 'تاگالوگی', 'tlh': 'کلینگون', 'tli': 'تلین\u200cگیتی', 'tmh': 'تاماشقی', 'tn': 'تسوانایی', 'to': 'تونگایی', 'tog': 'تونگایی نیاسا', 'tpi': 'توک پیسینی', 'tr': 'ترکی', 'ts': 'تسونگایی', 'tsi': 'تسیم\u200cشیانی', 'tt': 'تاتاری', 'tum': 'تومبوکایی', 'tup': 'توپیایی', 'tut': 'آلتاییک', 'tvl': 'تووالویی', 'tw': 'توی\u200cیایی', 'ty': 'تاهیتیایی', 'tyv': 'تووایی', 'udm': 'اودمورتی', 'ug': 'اویغوری', 'uga': 'اوگاریتی', 'uk': 'اوکراینی', 'umb': 'امبوندویی', 'ur': 'اردو', 'uz': 'ازبکی', 'vai': 'ویایی', 've': 'وندایی', 'vec': 'ونیزی', 'vep': 'وپسی', 'vi': 'ویتنامی', 'vls': 'فلاندرز غربی', 'vo': 'ولاپوک', 'vot': 'وتی', 'wa': 'والونی', 'wak': 'واکاشی', 'wal': 'والامو', 'war': 'وارایی', 'was': 'واشویی', 'wen': 'صُربی', 'wo': 'ولوفی', 'wuu': 'وو', 'xal': 'قلموقی', 'xmf': 'مینگرلی', 'xh': 'خوسایی', 'yao': 'یائویی', 'yap': 'یاپی', 'yi': 'یدی', 'yo': 'یوروبایی', 'ypk': 'یوپیکی', 'za': 'چوانگی', 'zap': 'زاپوتکی', 'zea': 'زلاندو نویی', 'zen': 'زناگا', 'zh': 'چینی', 'zh_Hant': 'چینی سنتی', 'zh-classical': 'چینی سنتی', 'zh-min-nan': 'چینی مین\u200cنانی', 'zh-yue': 'کانتونی', 'znd': 'زانده\u200cای', 'zu': 'زولویی', 'zun': 'زونیایی', 'zza': 'زازایی' }; function dePersian(text) { return text.replace(/ی/g, 'ي') .replace(/ک/g, 'ك') .replace(/گ/g, 'ګ') .replace(/ژي/g, 'جي') } $(function () { function langNameFromElement(element) { var m = /interwiki-(\w*)/.exec(element.className); if (m === null) { return; } return languageDict[m[1]]; } $('#p-lang li[class*="interwiki-"]').each(function() { var langName = langNameFromElement(this); if (langName !== undefined) { this.firstChild.innerHTML = langName; } }); var interwikis = $('#p-lang li').get(), ul = $('#p-lang ul'); interwikis.sort(function(x, y) { var keyX = langNameFromElement(x), keyY = langNameFromElement(y); if (keyX === undefined) { return 1; } if (keyY === undefined) { return -1; } keyX = dePersian(keyX); keyY = dePersian(keyY); if (keyX < keyY) { return -1; } if (keyX > keyY) { return 1; } return 0; }); $.each(interwikis, function(i) { ul.append(interwikis[i]); }); }); }(jQuery)); 3gx3ta7eet9h1dqxsmhu5pal22xo5ve 363447 363446 2026-04-26T12:05:23Z شاه زمان پټان 26102 363447 wikitext text/x-wiki {{پېژند سردړ | سرليک = ۱ | مخکتنه = ۲ | پورته = ۴ | کيڼ انځور = یب | کيڼ۱ = کيڼ۱ |کيڼ۲ = کيڼ۲ | ښي انځور = ښي انځور | ښي۱ = ښي۱ | ښي۲ = ښي۲ | نښه = true | نښې جګوالی = 150px | کښته = کښته }} {{کارن:ويکيپروژه افغانستان غړی}} {{ويکيپروژه ارواپوهنه کارن}} <center>{{purgepage}}</center> </div> |} <br/> <big>'''مډالونه او لاسته راوړنې'''</big> <br/> {{userbox | border-c = #CCCC99 | float = {{{align|right}}} | id = [[File: Order of the Durrani Empire Afghanistan received by Sir Thomas Willshire 1789 1862.jpg |45px|link=Wikipedia:Administrative service awards#Apprentice Administrator (or Apprentice Janitor)]] | id-c = white | id-w = 0 | info = {{{caption| ښاغلی [[کارن:شاه زمان پټان|شاه زمان]] د هغه فعالیتونو لپاره چي په پښتو ويکيپېډیا کي یې ترسره کړي دي په <br/><big>'''احمدشاهي مډال'''</big><br/> سره و ستایل شو…{{طبیعیت}} په درناوي [[User:Af420|<b style="font-family:Segoe print;color:black">Af420</b>]]^{[[User talk:Af420|<b style="font-family:Amiri;color:black"> دلته زما څخه پوښتنه وکړئ...</b>]]}}}} | info-a = center | info-c = #FFFFCC | nocat = {{{nocat|true}}} | usercategory = Wikipedia administrators }}<noinclude> {| style="padding: 0.2em; border: 1px solid #CCC; border-color: #AAA; width: 70%;" | {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[Image:Working Wikimedian's Barnstar.png|100px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''د فعال {{#switch: M |w=Woman's |n=Wikipedian's |#default=ځوان }} برنسټار''' <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن: Eshaq Azizi|<font color="red">'''Eshaq Azizi''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[کارن خبرې اترې: Eshaq Azizi|<font color="#69 69 69">]] '''</font>} |} د ښاغلي شاه‌زمان پټان شتون او هڅې د پښتو ويکي پيډيا لپاره ډېرې ګټورې او اغيزمنې تمامې شوي. زه په خپلې برخې له نوموړي څخه مننه او ستاینه کوم، که څه هم دا الفاظ د نوموړي د ستاينې لپاره ډېر «هيڅ» دي. 2024ز د اکټوبر 20مه |} /*global jQuery*/ (function ($) { 'use strict'; var languageDict = { 'aa': 'افاري', 'ab': 'ابخازي', 'ace': 'اچيني', 'ach': 'اکولي', 'ada': '\u200cدانگمي', 'ady': 'اديگي', 'ae': 'اوستايي', 'af': 'افريکانس', 'afa': 'افرو اسيايي', 'afh': 'افريهيلي', 'ain': 'آينو', 'ak': 'اکاني', 'akk': 'اکدي', 'ale': 'الېوتي', 'alg': 'الگونکياني', 'als': 'المانيک', 'alt': 'سوېلي التايي', 'am': 'امهري', 'an': 'اراگوني', 'ang': 'زړه انگليسي', 'anp': 'انگيکايي', 'apa': 'اپاچې', 'ar': 'عربي', 'arc': 'ارامي', 'arn': 'اروکانيايي', 'arp': 'اراپاهو', 'art': 'جوړه شوې', 'arw': 'اراواکي', 'arz': 'مصري عربي', 'as': 'اسامي', 'ast': 'استوري', 'ath': 'اتاپاسکايي', 'aus': 'استراليايي', 'av': 'اواري', 'ay': 'ايمارا', 'az': 'ازربايجاني', 'ba': 'باشکيري', 'bad': 'باندايي', 'bal': 'بلوڅي', 'ban': 'بالېنسي', 'bar': 'باوريا', 'bas': 'باسايي', 'bat': 'بالتيکي', 'bat-smg': 'ساموگيتي', 'bcl': 'منځنۍ بيکلونو', 'be': 'بېلاروسي', 'bej': 'بېجايي', 'bem': 'بېمبايي', 'ber': 'بربري', 'be_x_old': 'بېلاروسي', 'bg': 'بلغاريايي', 'bh': 'بېهاري', 'bho': 'بوجپوري', 'bi': 'بيسلاما', 'bik': 'بيکولي', 'bin': 'اېډو', 'bjn': 'بنجاري', 'bm': 'بامبارا', 'bn': 'بنگالي', 'bnt': 'بانتويي', 'bo': 'تېبېتي', 'bpy': 'ويشناپريا مانيپوري', 'br': 'برېتوني', 'bra': 'براجي', 'bs': 'بوسنيايي', 'btk': 'باتاکي', 'bua': 'بورياتي', 'bug': 'بوگنېسي', 'bxr': 'بارياتي', 'byn': 'بيليني', 'ca': 'کاتالونیایی', 'cad': 'کادویی', 'cai': 'منځنۍ امريکا سور\u200cپوستي', 'car': 'کاريبي', 'cau': 'قفقازي', 'cbk_zam': 'زنبايونگا چاوکانا', 'cdo': 'ميني\u200cدانگ', 'ce': 'چېچنيايي', 'ceb': 'سبویی', 'cel': 'سلتی', 'ch': 'چامورویی', 'chb': 'چیبچا', 'chg': 'جغتایی', 'chk': 'تروکی', 'chm': 'ماریایی', 'cho': 'چوکتویی', 'chp': 'چیپه\u200cویه\u200cای', 'chr': 'چروکیایی', 'chy': 'شایانی', 'ckb': 'سورانی', 'co': 'کورسی', 'cop': 'قبطی', 'cpe': 'کریول یا پیجین انگلیسی', 'cpf': 'کریول یا پیجین فرانسوی', 'cpp': 'کریول یا پیجین پرتغالی', 'cr': 'کریایی', 'crh': 'ترکی کریمه', 'crp': 'کریول یا پیجین', 'cs': 'چکی', 'csb': 'کاشوبی', 'cu': 'اسلاوی کلیسایی', 'cus': 'کوشی', 'cv': 'چوواشی', 'cy': 'ویلزی', 'da': 'دانمارکی', 'dak': 'داکوتایی', 'dar': 'دارقینی', 'day': 'دایاک', 'de': 'آلمانی', 'de_at': 'آلمانی اتریش', 'de_cH': 'آلمانی علیای سوئیس', 'del': 'دلاواری', 'dgr': 'دوگریب', 'din': 'دینکایی', 'diq': 'زازاکی', 'doi': 'دوگری', 'dra': 'دراویدی', 'dsb': 'سوربی سفلی', 'dua': 'دوآلایی', 'dum': 'هلندی میانه', 'dv': 'مالدیوی', 'dyu': 'دایولایی', 'dz': 'جونخایی', 'ee': 'اوه\u200cای', 'efi': 'افیکی', 'egy': 'مصری کهن', 'eka': 'اکاجوک', 'el': 'یونانی', 'elx': 'عیلامی', 'eml': 'امیلین روماگنایی', 'en': 'انگلیسی', 'en_au': 'انگلیسی استرالیا', 'en_ca': 'انگلیسی کانادا', 'en_Gb': 'نگلیسی بریتانیا', 'en_us': 'انگلیسی امریکا', 'enm': 'انگلیسی میانه', 'eo': 'اسپرانتو', 'es': 'اسپانیایی', 'es_419': 'اسپانیایی امریکای لاتین', 'es_es': 'اسپانیایی اسپانیا', 'et': 'استونیایی', 'eu': 'باسکی', 'ewo': 'اواندو', 'ext': 'اکسترمادورانی', 'fa': 'فارسی', 'fan': 'فانکی', 'fat': 'فانتیایی', 'ff': 'فولایی', 'fi': 'فنلاندی', 'fil': 'فیلیپینی', 'fiu': 'فین و اوگرایی', 'fiu-vro': 'وروی', 'fj': 'فیجیایی', 'fo': 'فارویی', 'fon': 'فونی', 'fr': 'فرانسوی', 'fr_ca': 'فرانسوی کانادا', 'fr_cH': 'فرانسوی سوئیس', 'frm': 'فرانسوی میانه', 'fro': 'فرانسوی باستان', 'frp': 'آرپیتانی', 'frr': 'فریزی شمالی', 'frs': 'فریزی شرقی', 'fur': 'فریولیایی', 'fy': 'فریزی غربی', 'ga': 'ایرلندی', 'gaa': 'گایی', 'gag': 'گاگازی', 'gan': 'گانی', 'gay': 'گایویی', 'gba': 'گبایایی', 'gd': 'گیلی اسکاتلندی', 'gem': 'ژرمنی', 'gez': 'گی\u200cئزی', 'gil': 'گیلبرتی', 'gl': 'گالیسیایی', 'glk': 'گیلکی', 'gmh': 'آلمانی علیای میانه', 'gn': 'گوارانی', 'goh': 'آلمانی علیای باستان', 'gon': 'گوندی', 'gor': 'گورونتالو', 'got': 'گوتی', 'grb': 'گریبویی', 'grc': 'یونانی کهن', 'gsw': 'آلمانی سوئیسی', 'gu': 'گجراتی', 'gv': 'مانی', 'gwi': 'گویچ این', 'ha': 'هوسیایی', 'hai': 'هایدایی', 'hak': 'هاکایی', 'haw': 'هاوائیایی', 'he': 'عبری', 'hi': 'هندی', 'hif': 'فیجی هندی', 'hil': 'هیلی\u200cگاینونی', 'him': 'هیماچالی', 'hit': 'هیتی', 'hmn': 'همونگ', 'ho': 'موتویی هیری', 'hr': 'کرواتی', 'hsb': 'سوربی علیا', 'ht': 'هائیتیایی', 'hu': 'مجاری', 'hup': 'هوپا', 'hy': 'ارمنی', 'hz': 'هریرویی', 'ia': 'میان\u200cزبان', 'iba': 'آیبن', 'id': 'اندونزیایی', 'ie': 'اکسیدنتال', 'ig': 'ایگبویی', 'ii': 'یی سیچوان', 'ijo': 'ایجویی', 'ik': 'اینوپیک', 'ilo': 'ایلوکویی', 'inc': 'هندیک', 'ine': 'هند و اروپایی', 'inh': 'اینگوشی', 'io': 'ایدو', 'ira': 'ایرانی', 'iro': 'ایروکوایی', 'is': 'ایسلندی', 'it': 'ایتالیایی', 'iu': 'اینوکتیتوت', 'ja': 'ژاپنی', 'jbo': 'لوجبان', 'jpr': 'فارسی یهودی', 'jrb': 'عربی یهودی', 'jv': 'جاوه\u200cای', 'ka': 'گرجی', 'kaa': 'قره\u200cقالپاقی', 'kab': 'قبایلی', 'kac': 'کاچینی', 'kaj': 'جو', 'kam': 'کامبایی', 'kar': 'کارنی', 'kaw': 'کاویایی', 'kbd': 'کاباردینی', 'kcg': 'تایپه ای', 'kfo': 'کورو', 'kg': 'کنگویی', 'kha': 'خاسیایی', 'khi': 'خواسی', 'kho': 'ختنی', 'ki': 'کیکویویی', 'kj': 'کوانیاما', 'kk': 'قزاقی', 'kl': 'گرینلندی', 'km': 'خمری', 'kmb': 'کیمبوندویی', 'kn': 'کاناده\u200cای', 'ko': 'کره\u200cای', 'koi': 'کومی', 'kok': 'کنکانی', 'kpe': 'کپله\u200cای', 'kr': 'کانوریایی', 'krc': 'قره\u200cچایی‐بالکاری', 'kro': 'کرویی', 'kru': 'کوروخی', 'ks': 'کشمیری', 'ksh': 'ریپواری', 'ku': 'کردی', 'kum': 'کومیکی', 'kut': 'کوتنی', 'kv': 'کومیایی', 'kw': 'کرنوالی', 'ky': 'قرقیزی', 'la': 'لاتینی', 'lad': 'لادینو', 'lah': 'لاهندا', 'lam': 'لامبا', 'lb': 'لوگزامبورگی', 'lbe': 'لکی', 'lez': 'لزگی', 'lg': 'گاندایی', 'li': 'لیمبورگی', 'lij': 'لیگواری', 'lmo': 'لمباردی', 'ln': 'لینگالا', 'lo': 'لائوسی', 'lol': 'مونگویی', 'loz': 'لوزیایی', 'lt': 'لیتوانیایی', 'lu': 'لوبایی‐کاتانگا', 'lua': 'لوبایی‐لولوا', 'lui': 'لویسنو', 'lun': 'لوندایی', 'luo': 'لوئویی', 'lus': 'لوشه\u200cای', 'lv': 'لتونیایی', 'mad': 'مادورایی', 'mag': 'ماگاهیایی', 'mai': 'مایدیلی', 'mak': 'ماکاسار', 'man': 'ماندینگویی', 'map': 'آسترونیزیایی', 'map-bms': 'بانیوماسانی', 'mas': 'ماسایی', 'mdf': 'مکشایی', 'mdr': 'ماندار', 'men': 'منده\u200cای', 'mg': 'مالاگاسیایی', 'mga': 'ایرلندی میانه', 'mh': 'مارشالی', 'mhr': 'مئودو ماری', 'mi': 'مائوریایی', 'mic': 'میکماکی', 'min': 'مینانگ\u200cکابویی', 'mis': 'متفرقه', 'mk': 'مقدونی', 'mkh': 'مون\u200cخمری', 'ml': 'مالایالامی', 'mn': 'مغولی', 'mnc': 'مانچویی', 'mni': 'میته\u200cای', 'mno': 'مانوبو', 'mo': 'مولداویایی', 'moh': 'موهاکی', 'mos': 'ماسیایی', 'mr': 'مراتی', 'mrj': 'هیل ماری', 'ms': 'مالزیایی', 'mt': 'مالتی', 'mul': 'چندین زبان', 'mun': 'موندایی', 'mus': 'کریکی', 'mwl': 'میراندسی', 'mwr': 'مارواری', 'my': 'برمه\u200cای', 'myn': 'مایایی', 'myv': 'ارزیایی', 'mzn': 'مازندرانی', 'na': 'نائورویی', 'nah': 'ناواتلی', 'nai': 'سرخپوستی امریکای شمالی', 'nap': 'ناپلی', 'nb': 'بوکسمال نروژی', 'nd': 'انده\u200cبله\u200cای شمالی', 'nds': 'آلمانی سفلی', 'nds-nl': 'هلندی ساکسون پایین', 'ne': 'نپالی', 'new': 'نواریایی', 'ng': 'اندونگایی', 'nia': 'نیاسی', 'niu': 'نیویی', 'nl': 'هلندی', 'nl_be': 'فلاندری', 'nn': 'نروژی نو', 'no': 'نروژی', 'nog': 'نغایی', 'non': 'نرس باستان', 'nov': 'نویالی', 'nr': 'انده\u200cبله\u200cای جنوبی', 'nrm': 'نورمنی', 'nso': 'سوتویی شمالی', 'nub': 'نوبیایی', 'nv': 'ناواهویی', 'nwc': 'نواریایی کلاسیک', 'ny': 'نیانجایی', 'nym': 'نیام\u200cوزیایی', 'nyn': 'نیانکوله\u200cای', 'nyo': 'نیورویی', 'nzi': 'نزیمایی', 'oc': 'اوکیتایی', 'oj': 'اوجیبوایی', 'om': 'اورومویی', 'or': 'اوریه\u200cای', 'os': 'آسی', 'osa': 'اوسیجی', 'ota': 'ترکی عثمانی', 'oto': 'اتومیایی', 'pa': 'پنجابی', 'paa': 'پاپوایی', 'pag': 'پانگاسینانی', 'pal': 'پهلوی', 'pam': 'پامپانگایی', 'pap': 'پاپیامنتو', 'pau': 'پالائویی', 'pcd': 'پیکاردی', 'pdc': 'آلمانی پنسیلوانیا', 'peo': 'فارسی باستان', 'pfl': 'آلمانی فالتز', 'phi': 'فیلیپینی', 'phn': 'فنیقی', 'pi': 'پالی', 'pih': 'نورفولکی', 'pl': 'لهستانی', 'pms': 'پیموندی', 'pnb': 'پنجابی غربی', 'pnt': 'پنیکی', 'pon': 'پناپی', 'pra': 'پراکریتی', 'pro': 'پرووانسی باستان', 'ps': 'پشتو', 'pt': 'پرتغالی', 'pt_br': 'پرتغالی برزیل', 'pt_pt': 'پرتغالی پرتغال', 'qu': 'کچوایی', 'raj': 'راجستانی', 'rap': 'راپانویی', 'rar': 'راروتونگایی', 'rm': 'رتو‐رومیایی', 'rmy': 'رومنی(هندی)', 'rn': 'روندیایی', 'ro': 'رومانیایی', 'roa': 'رومیایی', 'roa-rup': 'آرومانی', 'roa-tara': 'تارانتینویی', 'rom': 'رومانویی', 'ru': 'روسی', 'rue': 'روسینی', 'rw': 'کینیارواندایی', 'sa': 'سنسکریت', 'sad': 'سانداوه\u200cای', 'sah': 'یاقوتی', 'sai': 'سرخپوستی امریکای جنوبی', 'sal': 'سالیشی', 'sam': 'آرامی سامری', 'sas': 'ساساکی', 'sat': 'سانتالی', 'sc': 'ساردینیایی', 'scn': 'سیسیلی', 'sco': 'اسکاتلندی', 'sd': 'سندی', 'se': 'سامی شمالی', 'sel': 'سلکوپی', 'sem': 'سامی', 'sg': 'سانگویی', 'sga': 'ایرلندی باستان', 'sgn': 'نشانه\u200cای', 'sh': 'صرب و کرواتی', 'shn': 'شانی', 'si': 'سینهالی', 'sid': 'سیدامویی', 'simple': 'انگلیسی ساده', 'sio': 'سویی', 'sit': 'چین و تبتی', 'sk': 'اسلواکی', 'sl': 'اسلووینیایی', 'sla': 'اسلاوی', 'sm': 'ساموآیی', 'sn': 'شونایی', 'snk': 'سونینکه\u200cای', 'so': 'سومالیایی', 'sog': 'سغدی', 'son': 'سونغایی', 'sq': 'آلبانیایی', 'sr': 'صربی', 'srn': 'تاکی\u200cتاکی', 'srr': 'سریری', 'ss': 'سوازیایی', 'ssa': 'نیلی و صحرایی', 'st': 'سوتویی جنوبی', 'stq': 'فریزی سترلند', 'su': 'سوندایی', 'suk': 'سوکومایی', 'sus': 'سوسویی', 'sux': 'سومری', 'sv': 'سوئدی', 'sw': 'سواحلی', 'syc': 'سریانی کلاسیک', 'syr': 'سریانی', 'szl': 'سیلسینی', 'ta': 'تامیلی', 'tai': 'تایی', 'te': 'تلوگویی', 'tem': 'تمنه\u200cای', 'ter': 'ترنو', 'tet': 'تتومی', 'tg': 'تاجیکی', 'th': 'تایلندی', 'ti': 'تیگرینیایی', 'tig': 'تیگره\u200cای', 'tiv': 'تیوی', 'tk': 'ترکمنی', 'tl': 'تاگالوگی', 'tlh': 'کلینگون', 'tli': 'تلین\u200cگیتی', 'tmh': 'تاماشقی', 'tn': 'تسوانایی', 'to': 'تونگایی', 'tog': 'تونگایی نیاسا', 'tpi': 'توک پیسینی', 'tr': 'ترکی', 'ts': 'تسونگایی', 'tsi': 'تسیم\u200cشیانی', 'tt': 'تاتاری', 'tum': 'تومبوکایی', 'tup': 'توپیایی', 'tut': 'آلتاییک', 'tvl': 'تووالویی', 'tw': 'توی\u200cیایی', 'ty': 'تاهیتیایی', 'tyv': 'تووایی', 'udm': 'اودمورتی', 'ug': 'اویغوری', 'uga': 'اوگاریتی', 'uk': 'اوکراینی', 'umb': 'امبوندویی', 'ur': 'اردو', 'uz': 'ازبکی', 'vai': 'ویایی', 've': 'وندایی', 'vec': 'ونیزی', 'vep': 'وپسی', 'vi': 'ویتنامی', 'vls': 'فلاندرز غربی', 'vo': 'ولاپوک', 'vot': 'وتی', 'wa': 'والونی', 'wak': 'واکاشی', 'wal': 'والامو', 'war': 'وارایی', 'was': 'واشویی', 'wen': 'صُربی', 'wo': 'ولوفی', 'wuu': 'وو', 'xal': 'قلموقی', 'xmf': 'مینگرلی', 'xh': 'خوسایی', 'yao': 'یائویی', 'yap': 'یاپی', 'yi': 'یدی', 'yo': 'یوروبایی', 'ypk': 'یوپیکی', 'za': 'چوانگی', 'zap': 'زاپوتکی', 'zea': 'زلاندو نویی', 'zen': 'زناگا', 'zh': 'چینی', 'zh_Hant': 'چینی سنتی', 'zh-classical': 'چینی سنتی', 'zh-min-nan': 'چینی مین\u200cنانی', 'zh-yue': 'کانتونی', 'znd': 'زانده\u200cای', 'zu': 'زولویی', 'zun': 'زونیایی', 'zza': 'زازایی' }; function dePersian(text) { return text.replace(/ی/g, 'ي') .replace(/ک/g, 'ك') .replace(/گ/g, 'ګ') .replace(/ژي/g, 'جي') } $(function () { function langNameFromElement(element) { var m = /interwiki-(\w*)/.exec(element.className); if (m === null) { return; } return languageDict[m[1]]; } $('#p-lang li[class*="interwiki-"]').each(function() { var langName = langNameFromElement(this); if (langName !== undefined) { this.firstChild.innerHTML = langName; } }); var interwikis = $('#p-lang li').get(), ul = $('#p-lang ul'); interwikis.sort(function(x, y) { var keyX = langNameFromElement(x), keyY = langNameFromElement(y); if (keyX === undefined) { return 1; } if (keyY === undefined) { return -1; } keyX = dePersian(keyX); keyY = dePersian(keyY); if (keyX < keyY) { return -1; } if (keyX > keyY) { return 1; } return 0; }); $.each(interwikis, function(i) { ul.append(interwikis[i]); }); }); }(jQuery)); h2j38u0itnpe6lxle4briaxzreh3ws4 2 86339 363489 363442 2026-04-27T10:33:25Z شاه زمان پټان 26102 363489 wikitext text/x-wiki {{userbox | border-c = #CCCC99 | float = {{{align|right}}} | id = [[File: Order of the Durrani Empire Afghanistan received by Sir Thomas Willshire 1789 1862.jpg |45px|link=Wikipedia:Administrative service awards#Apprentice Administrator (or Apprentice Janitor)]] | id-c = white | id-w = 0 | info = {{{caption| ښاغلی [[کارن:شاه زمان پټان|شاه زمان]] د هغه فعالیتونو لپاره چي په پښتو ويکيپېډیا کي یې ترسره کړي دي په <br/><big>'''احمدشاهي مډال'''</big><br/> سره و ستایل شو…{{طبیعیت}} په درناوي [[User:Af420|<b style="font-family:Segoe print;color:black">Af420</b>]]^{[[User talk:Af420|<b style="font-family:Amiri;color:black"> دلته زما څخه پوښتنه وکړئ...</b>]]}}}} | info-a = center | info-c = #FFFFCC | nocat = {{{nocat|true}}} | usercategory = Wikipedia administrators }}<noinclude> {{سر د کرښې}} {| style="padding: 0.2em; border: 1px solid #CCC; border-color: #AAA; width: 70%;" | {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="right" | [[Image:Working Wikimedian's Barnstar.png|100px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''د فعال {{#switch: M |w=Woman's |n=Wikipedian's |#default=ځوان }} برنسټار''' <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن: Eshaq Azizi|<font color="red">'''Eshaq Azizi''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[کارن خبرې اترې: Eshaq Azizi|<font color="#69 69 69">]] '''</font>} |}د ښاغلي شاه‌زمان پټان شتون او هڅې د پښتو ويکي پيډيا لپاره ډېرې ګټورې او اغېزمنې تمامې شوي. زه په خپلې برخې له نوموړي څخه مننه او ستاینه کوم، که څه هم دا الفاظ د نوموړي د ستاينې لپاره ډېر «هيڅ» دي. 2024ز د اکټوبر 20مه<noinclude> 6np8okkbkvzs82lnb3pey1ye947h5vk 2 86562 363490 363265 2026-04-27T10:39:38Z شاه زمان پټان 26102 363490 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{کارن:شاه زمان پټان/شرط|{{#switch:{{{1|}}} | پيلنۍ = {{{!}} class = "wikitable" ! سرليک ! مخونو {{سخ}} شمېر {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:نېټه وار تاريخ تېر مخونو ړنګول|هغه مخونه چې نېټه وار تاريخ تېر نښلنونه لري]] {{!}} align="center" {{#ifexpr: {{formatnum: {{PAGESINCAT:نېټه وار تاريخ تېر مخونو ړنګول|pages}}|R}} > 15 | style ="background: red; color: white;" | {{#ifexpr: {{formatnum: {{PAGESINCAT:نېټه وار تاريخ تېر مخونو ړنګول|pages}}|R}} > 5 | style ="background: yellow;" | style="background: lightgreen;" }} | }} {{!}} {{PAGESINCAT:نېټه وار تاريخ تېر مخونو ړنګول|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:چټک ړنگېدو لپاره نوماندې تشې وېشنيزې|چټک ړنگېدو لپاره نوماندې تشې وېشنيزې]] {{!}} align="center" {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:چټک ړنگېدو لپاره نوماندې تشې وېشنيزې|pages}}|R}} > 2 | style="background: red; color: white;" | {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:چټک ړنگېدو لپاره نوماندې تشې وېشنيزې|pages}}|R}} > 0 | style="background: yellow;" | style="background: lightgreen;" }} | }} {{!}} {{PAGESINCAT:چټک ړنگېدو لپاره نوماندې تشې وېشنيزې|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه]] {{!}} align="center" {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}}|R}} > 25 | style="background: red; color: white;" | {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}}|R}} > 15 | style="background: yellow;" | style="background: lightgreen;" }} | }} {{!}} {{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}} {{!}}- {{!}}} | يوه‌نۍ= {{{!}} class = "wikitable" ! سرليک !مخونو{{سخ}}شمېر {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د ژغورل شويو کينډيو سمون غوښتنې|د ژغورل شويو کينډيو سمون غوښتنې]] {{!}} align="center" {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د ژغورل شويو کينډيو سمون غوښتنې|pages}}|R}} > 5 | style="background: red; color: white;" | {{#ifexpr:{{formatnum:{{PAGESINCAT:د ژغورل شويو کينډيو سمون غوښتنې|pages}}|R}} > 2 | style="background: yellow;" | style="background: lightgreen;" }} | }} {{!}} {{PAGESINCAT:د ژغورل شويو کينډيو سمون غوښتنې|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه]] {{!}} align="center" {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}}|R}} > 25 | style="background: red; color: white;" | {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}}|R}} > 15 | style="background: yellow;" | style="background: lightgreen;" }} | }} {{!}} {{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}} {{!}}- {{!}}} | درې‌نۍ = {{{!}} class = "wikitable" ! سرليک ! مخونو{{سخ}}شمېر {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:بې وېشنيزو مخونه|بې وېشنيزو مخونه]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:بې وېشنيزو مخونه|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:البوم مالوماتبکسونه چې پوښ نه لري|البوم مالوماتبکسونه چې پوښ نه لري]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:البوم مالوماتبکسونه چې پوښ نه لري|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه]] {{!}} align="center" {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}}|R}} > 25 | style="background: red; color: white;" | {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}}|R}} > 15 | style="background: yellow;" | style="background: lightgreen;" }} | }} {{!}} {{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}} {{!}}- {{!}}} | درې‌نۍ = {{{!}} class = "wikitable" ! سرليک ! مخونو{{سخ}}شمېر {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:بې وېشنيزو مخونه|بې وېشنيزو مخونه]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:بې وېشنيزو مخونه|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:تبليغاتي وينگ لرونکې ليکنې|مقاله‌های با لحن تبلیغاتی]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:تبليغاتي وينگ لرونکې ليکنې|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:چټک ړنگېدو لپاره نوماندې تشې وېشنيزې|چټک ړنگېدو لپاره نوماندې تشې وېشنيزې]] {{!}} align="center" {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:چټک ړنگېدو لپاره نوماندې تشې وېشنيزې|pages}}|R}} > 2 | style="background: red; color: white;" | {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:چټک ړنگېدو لپاره نوماندې تشې وېشنيزې|pages}}|R}} > 0 | style="background: yellow;" | style="background: lightgreen;" }} | }} {{!}} {{PAGESINCAT:چټک ړنگېدو لپاره نوماندې تشې وېشنيزې|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه]] {{!}} align="center" {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}}|R}} > 25 | style="background: red; color: white;" | {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}}|R}} > 15 | style="background: yellow;" | style="background: lightgreen;" }} | }} {{!}} {{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}} {{!}}- {{!}}} | څلورنۍ = {{{!}} class = "wikitable" ! سرليک ! مخونو{{سخ}}شمېر {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:هغه ليکنې چې برخو ته اړتيا لري|هغه ليکنې چې برخو ته اړتيا لري]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:هغه ليکنې چې برخو ته اړتيا لري|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:ټولې پای‌تړلې ليکنې|ټولې پای‌تړلې ليکنې]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:ټولې پای‌تړلې ليکنې|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه]] {{!}} align="center" {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}}|R}} > 25 | style ="background: red; color: white;" | {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}}|R}} > 15 | style ="background: yellow;" | style="background: lightgreen;" }} | }} {{!}} {{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}} {{!}}- {{!}}} | پېنځه‌نۍ = {{{!}} class = "wikitable" ! سرليک ! مخونو{{سخ}}شمېر {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:CS1 errors: missing title|هغه مخونه چې د وېب‌سرچينې سرليک پرته وېب سرچينې لري]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:وېشنيزه:CS1 errors: missing title|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:CS1 errors: dates|وېب تېروتنې:پېښليک]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:CS1 errors: dates|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه]] {{!}} align="center" {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}}|R}} > 25 | style="background: red; color: white;" | {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}}|R}} > 15 | style="background: yellow;" | style="background: lightgreen;" }} | }} {{!}} {{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}} {{!}}- {{!}}} | ادينه = {{{!}} class = "wikitable" ! سرليک ! مخونو{{سخ}}شمېر {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د نيمه ژغورل شويو کينډيو سمون غوښتنې|د نيمه ژغورل شويو کينډيو سمون غوښتنې]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:د نيمه ژغورل شويو کينډيو سمون غوښتنې|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:ښايي د ناسمو کينډيو کارولو سره سمون غوښتنې|ښايي د ناسمو کينډيو کارولو سره سمون غوښتنې]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:ښايي د ناسمو کينډيو کارولو سره سمون غوښتنې|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:هغه ليکنې چې څومانيز تړوني ته اړتيا لري|هغه ليکنې چې څومانيز تړوني ته اړتيا لري]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:هغه ليکنې چې څومانيز تړوني ته اړتيا لري|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه]] {{!}} align="center" {{!}} {{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}} {{!}}- {{!}} [[:وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه]] {{!}} align="center" {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}}|R}} > 20 | style="background: red; color: white;"| {{#ifexpr: {{formatnum:{{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}}|R}} > 10 | style="background: yellow;" | style="background: lightgreen;" }} | }} {{!}} {{PAGESINCAT:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه|pages}} {{!}}- {{!}}} | }} {{کارن:شاه زمان پټان/د لجل غوښتنې وېشنيزه}}}}</includeonly> no28bqkxdaneavbr66ahetw1977mf59 0 87173 363459 363325 2026-04-26T17:03:48Z ~2026-25548-57 39349 Title corrected 363459 wikitext text/x-wiki '''شخي/شخی''' شخی د پاکستان د ډېره اسماعیل خان ولسوالۍ د کلاچي ښار په شمالي برخه کې مېشت دي. شاخی د ګنډاپور قبيلې یوه څانګه (خېل) ده. شخیان په «محله شخي» کې چې د «شخي دروازې» دننه واقع ده، ژوند کوي. شخي دروازه د کلاچي ښار له شپږو مشهورو دروازو څخه یوه ده چې د ښار په شمالي لوري کې موقعیت لري. دا دروازه په هغې کې د مېشتې شخي قبيلې په نوم نومول شوې ده.<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Shakhi|title=Shakhi|website=Shakhi|publisher=Wikipedia}}</ref> شخیان په اصل کې د ګنډاپور وروڼه یا د تره زامن ګڼل کېږي، خو د وخت په تېرېدو سره دوی خپل ځانونه د ګنډاپور په توګه منلي او پېژندل شوي دي. دوی د «درې پلاره» سره تړاو لري. په درې پلاره کې شخي، مړیره او همړ شامل دي. د کلاچي شخیان باید د بېټني قبيلې له شخي څانګې سره یو شان ونه ګڼل شي، ځکه چه هغوی بیخي جلا پېژندګلوي لري. که څه هم د شخیانو ډېره برخه په خپله پلرنۍ سيمه «محله شخي» (کلاچي ښار) کې اوسېږي، خو دوی د پاکستان په نورو ښارونو لکه ډېره اسماعیل خان، پېښور او ژوب کې هم خپاره شوي دي. m8dh1m97bu5up7zw8q0k8cvds1lrx4u 363460 363459 2026-04-26T17:10:07Z ~2026-25548-57 39349 363460 wikitext text/x-wiki '''شخي/شخي''' [[دوتنه:Shakhi Gate KULACHI.jpg|ځايناستی|بټنوک|Shakhi Gate Kulachi د شخی دروازه]] شخی د پاکستان د ډېره اسماعیل خان ولسوالۍ د کلاچي ښار په شمالي برخه کې مېشت دي. شخی د ګنډاپور قبيلې یوه څانګه (خېل) ده. شخیان په «محله شخي» کې چې د «شخي دروازې» دننه واقع ده، ژوند کوي. شخي دروازه د کلاچي ښار له شپږو مشهورو دروازو څخه یوه ده چې د ښار په شمالي لوري کې موقعیت لري. دا دروازه په هغې کې د مېشتې شخي قبيلې په نوم نومول شوې ده.<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Shakhi|title=Shakhi|website=Shakhi|publisher=Wikipedia}}</ref> شخیان په اصل کې د ګنډاپور وروڼه یا د تره زامن ګڼل کېږي، خو د وخت په تېرېدو سره دوی خپل ځانونه د ګنډاپور په توګه منلي او پېژندل شوي دي. دوی د «درې پلاره» سره تړاو لري. په درې پلاره کې شخي، مړیره او همړ شامل دي. د کلاچي شخیان باید د بېټني قبيلې له شخي څانګې سره یو شان ونه ګڼل شي، ځکه چه هغوی بیخي جلا پېژندګلوي لري. که څه هم د شخیانو ډېره برخه په خپله پلرنۍ سيمه «محله شخي» (کلاچي ښار) کې اوسېږي، خو دوی د پاکستان په نورو ښارونو لکه ډېره اسماعیل خان، پېښور او ژوب کې هم خپاره شوي دي. szaimbmkh5dcprebi4j9qyvgytmhmt4 0 87180 363456 363366 2026-04-26T16:05:32Z ~2026-25548-57 39349 363456 wikitext text/x-wiki '''کلاچي/کلاچی''' [[دوتنه:Shakhi Gate Kulachi city.jpg|ځايناستی|بټنوک|Shkhi Gate Kulachi د کلاچي شخي دروازه]] کلاچی د پاکستان د خیبر پښتونخوا صوبې د ډېره اسماعیل خان ولسوالۍ د کلاچی تحصیل مرکز او یو ښار دی. دا ښار په ۳۱°۵۵′۴۹″ شمالي عرض البلد او ۷۰°۲۷′۳۱″ ختیځ طول البلد کې، د بحر له کچې څخه د ۲۰۹ متره (۶۸۸ فټه) په لوړوالي کې موقعیت لري. کلاچی د ډېره اسماعیل خان څخه ۴۵ کیلومتره لرې د سلیمان غره په دامان دره کې د ګومل سیند (چې په سیمه ایزه کچه ورته "لوني" یا "خوړه" ویل کېږي) پر غاړه پروت دی. دا ښار په یوه دېوال کې راګیر دی او ډیزاین یې په پلان شوي ډول شوی چې پکې څلور بازارونه د صلیب په بڼه جوړ شوي دي. د دې بازارونو مرکز ته "چوکاله" (چوک) ویل کېږي. د ښار نفوس شاوخوا ۳۵،۰۰۰ دی چې زیاتره یې پښتانه او سرائیکي دي. دلته دوه ژبې، پښتو او سرائیکي (چې ځايي خلک ورته هندکو وايي، خو دا د پېښور له هندکو سره توپیر لري) ویل کېږي. === تاریخ === دا ښار د حسین خان په نوم یوه کلاچی بلوڅ اباد کړی و، چې په ډېره غازي خان کې یې له خپلې قبیلې سره اختلاف پیدا شوی و. هغه له خپلو ملاتړو سره دلته راغی او د ډېره نواب دا سیمه ورته ورکړه. وروسته د ګنډاپور قبیلې پر دې سیمې برید وکړ او کلاچي بلوڅان یې له خپلو کلیو وایستل. هغوی په دامان، تال دښته او کچي سیمو کې پناه واخیسته. انګریز لیکوالان هم د کلاچي څخه د سرائیکي ویونکو د ایستلو پخلی کوي. د ډېره اسماعیل خان د ګزیټیر (Gazetteer) له مخې، ګنډاپور یوه غریبه پاونده قبیله وه چې په رمو یې ګزاره کوله. هغوی د کندهار په ختیځو غرونو کې اوسېدل، خو کاکړو له هغه ځایه وایستل. تر څه مودې لالهاندۍ وروسته د ۱۷مې پېړۍ په پیل کې د دولت خېلو مشر خان زمان هغوی په "روري" کې مېشته کېدو ته وهڅول ترڅو د مروت قبیلې پر ضد ورسره مرسته وکړي. وروسته هغوی په لوني کې مېشته شول او ورو ورو یې د درېشک خېلو او بلوڅانو په ایستلو سره له "تکوارې" څخه د میانخېلو تر پولې پورې سیمه په خپله ولقه کې راوسته. امپیریل ګزیټیر آف انډیا (۱۶م ټوک، ۱۳مه پاڼه) کلاچی داسې بیانوي:<blockquote>"کلاچی ښار: د خیبر پښتونخوا د ډېره اسماعیل خان ولسوالۍ د کلاچی تحصیل مرکز دی. دا ښار د لوني سیند پر شمالي غاړه د ډېره اسماعیل خان څخه ۴۳ کلومیټره (۲۷ میله) لویدیځ کې پروت دی. په ۱۹۰۱ کال کې یې نفوس ۹،۱۲۵ و. دا د یوه منظم ښار پر ځای د شپاړلسو کلیو ټولګه وه. په ۱۸۶۷ کې دلته بلدیاتي نظام جوړ شو. پخوا یې د غره له وزیرو سره لویه سوداګري لرله."</blockquote>هربرټ اډوارډز د کلاچي په اړه د خپل څپرکي په پای کې لیکي:<blockquote>"زه خپلو لوستونکو ته یادونه کوم چې کلاچي ته د تګ ضرورت نشته، مګر دا چې تاسو د دوو شیانو په لټه کې یئ: ډېر زړور سرتېري او خورا خواږه هندواڼې." </blockquote> === د ښار برخې (سېکټورونه) === د ښار بېلابېل محلات (برخې/کلي) د ګنډاپور قبیلې د ښاخونو په نومونو نومول شوي دي. په اوسني وخت کې کلاچي په لاندې محلو وېشل شوې ده: '''د کلا (دېوال) دننه محلې:''' * محله شخي * محله ابراهیم زۍ * محله حسین زۍ * محله یعقوب زۍ * محله موسی زۍ (شمالي) * محله موسی زۍ (جنوبي) * محله بړه خېل * محله جعفر زۍ * محله کمال خېل * محله خدر خېل * محله جټان واله * محله عثمان خېل * محله نتو زۍ '''د کلا (دېوال) څخه بهر محلې:''' * محله رانا زۍ * محله زرني خېل * محله بهلول خېل * محله خود بستي (ښکته ښارګوټی) * محله وړه لوني یا قاسم اباد (دا محله قاسم خان اباده کړې وه، چې له خپلې کورنۍ سره د لوني کلي څخه د یوې خونړۍ جګړې وروسته دلته راغلی و؛ ځکه نو د ده نوي استوګنځي ته "وړه لوني" ویل کېږي). * محله هارون اباد (دا محله په ۱۹۸۰ لسیزه کې مولانا هارون بهلول خېل اباده کړه، چې د لوی صوفي میان باران لمسی و). === دېوالونه او دروازې === د ښار دېوال د دې لپاره جوړ شوی و چې ښار د بریدګرو قبایلو لکه د محسودو له لوټمارانو څخه وساتي. د ښار دېوال ته "کوټ" ویل کېږي (چې د سیند په دره کې د کلا یا د کلا دېوال لپاره کارول کېدونکې عامه کلمه ده). دا دېوال شپږ دروازې لري چې ډېری یې په ښه حالت کې دي. دروازې د هغو محلو په نومونو نومول شوې چې پکې موقعیت لري (لکه شاخي دروازه)، یا د نږدې کلي په نوم نومول شوې که چېرې د هغه کلي په لور پر تللې لار جوړې شوې وي (لکه ماډي دروازه). دا دروازې د ۱۹مې پېړۍ د مغولي او هندي معمارۍ غوره بېلګې دي. د شخي دروازې څخه په ساعتوار (clockwise) ډول، د شپږو دروازو نومونه په لاندې ډول دي: ۱. '''شخي دروازه''' ۲. '''ماډي دروازه''' ۳. '''عثمان خېل دروازه''' ۴. '''جټان واله دروازه''' ۵. '''میتو دروازه''' ۶. '''مدې خان دروازه''' د ۱۹۰۸ کال یادښتونه نن هم د "رود کوهي" (سیلابي اوبه خور) د نظام لپاره د لارښود کتاب په څېر ګڼل کېږي. په هغو کلونو کې چې د رود کوهي بندونه سم کار کوي او بارانونه او سیلابونه په کافي اندازه وي، د ځمکې د ښې زرغونتیا له امله دا سیمه په ټوله ولسوالۍ (چې اوس د ډېره اسماعیل خان او ټنک دوه ولسوالۍ دي) کې د خوراکي غلو د تولید ترټولو لویه سرچینه وه. خو اوس د رود کوهي نظام د حکومتي بې غورۍ، سیاسي لاسوهنو او د صوبایي حکومت له خوا د بودیجې د نشتوالي له امله له منځه تللی دی. بلخوا، د ګومل زام ډیم (بند) پروژه چې په ۲۰۰۱ کال کې له نږدې څلوېښتو کلونو وروسته بیا پیل شوه او یوه چینايي کمپنۍ یې جوړوي، د دې سیمې او د هغې د مرکزي ښار اقتصادي بڼه به بدله کړي. === لاسي صنایع (کسبونه) === کلاچي د خپلو بېلابېلو هنري اثارو او لاسي صنایعو له امله ډېر مشهور دی. * '''کلاچي وال چاکو (چاقو):''' په "پورتا بازار" (لویدیځ بازار) کې هنرمندان په کوچنۍ کچه ښکلي او رنګین چاقوګان جوړوي. دا ښکلی هنر د سرپرستۍ د نشتوالي له امله د ورکېدو په حال کې دی. * '''لاسي صنایع:''' په دې سیمه کې د ملټاني انداز په څېر د لاسي صنایعو بېلابېل ډولونه جوړېږي. * '''ګنډلې شوې څپلۍ:''' دا څپلۍ چې په سیمه کې په "تېلي داره څپلۍ" مشهورې دي، د ځايي موچیانو له خوا جوړېږي او په خلکو کې ډېر محبوبیت لري. دا څپلۍ د دامان په پټیو کې د اوږده مزل لپاره خورا مناسبې دي. د کلکتې له سوداګرو څخه د جامو اخیستلو په کار کې د ایجنټانو په توګه یا پخپله د ټوکر د سوداګرو په توګه، هغوی ډېره ګټه ترلاسه کوله. د پيسو پور ورکولو او د ټوکر دا سوداګري د ۱۹۱۱-۱۲ په ژمي کې خپل اوج ته ورسېده، چې ویل کېږي په کلنۍ کچه پکې ۴۶ لاکه روپۍ لګول شوې وې. د لومړۍ نړيوالې جګړې، په بنګال کې د حاصلاتو کمښت، د کرنيزو محصولاتو د نرخونو راټيټېدلو، د پاونډه (کوچیانو) ناسم چلند، د سود لوړې کچې (په کال کې له ۷۵٪ څخه تر ۲۲۵٪ پورې)، عمومي تجارتي بحران او د آل انډیا نیشنل کانګرس فعالیتونو د ګنډاپور او پاونډه قبیلو د ټوکرانو د پلورلو (هکینګ) او سود خورۍ کاروبار له زوال سره مخ کړ. === د ولیانو ښار === کلاچي د بېلابېلو صوفي ولیانو د زیارتونو له امله مشهور دی. په دوی کې تر ټولو نامتو دا دي: د میان باران دادا زیارت (په پښتو کې دادا نیکه یا معزز مشر ته ویل کېږي)، د مدې خان زیارت، د خیر شاه زیارت، د بخاري دادا زیارت، د بهادر (باز دادا) زیارت، د حضرت سید کرم شاه (لکن ختمان والا) زیارت (چې له ۱۰۰،۰۰۰ څخه زیات ځلې یې قرآن کریم ختم کړی و)، د رضو دادا زیارت او د نور محمد (نوري دربار) زیارت. د دې زیارتونو ډېره برخه د کلاچي د کلا (دېوال) شاوخوا واقع دي. دا د پام وړ ده چې د دې تش په نامه ولیانو څخه د ځینو کرکټرونه شکمن ښودل شوي دي. د مدې خان په اړه ویل کېږي چې هغه به هر وخت په بنګو (Cannabis) نشه و او نن هم د هغه د زیارت شاوخوا خلک په بنګو نشه وي. د بخاري په اړه ویل کېږي چې هغه یو غل او شکوونکی و او ان تر نن ورځې پورې خلک د هغه د یاد تازه کولو لپاره د هغه د زیارت په شاوخوا کې د خلکو د لوټلو هڅه کوي. === هدیرې === کلاچي یو شمېر مشهورې هدیرې لري چې د دې سیمې تاریخ او د زغم کلتور انځوروي. د هدیرو نوملړ په لاندې ډول دی: * '''بخاري صاحب هدیره''' (محله رانا زۍ) * '''کرم شاه هدیره''' (کلاچي - ماډي سړک) * '''لنډي شاه هدیره''' (محله حسین خېل) * '''رضو صاحب هدیره''' (محله عثمان خېل) * '''د شهیدانو هدیره''' (د محله زرني خېل لویدیځ ته) * '''کاکړو هدیره''' (محله یعقوب زۍ) * '''جنډولي دادا هدیره''' (محله حسین زۍ) * '''ملا شکور هدیره''' (محله خود بستي) * '''کمال خېل هدیره''' (محله کمال خېل) *'''شاعر: په پښتو شاعرۍ کې یې درې کتابونه لیکلي دي: "د مینې غېږ"، "د حسن لمن" او "مضراب".''' '''ډاکټر عنایت الله خان میان خېل: پښتو شاعر، چې "مالګین ټپونه" شعري ټولګه یې لیکلې ده. هغه یو مشهور پښتو انقلابي شاعر دی. سربېره پر دې، هغه یو خورا تکړه ډاکټر او یو ښه انسان دی.''' '''الله نواز افق: سرائیکي او اردو شاعر.''' * === '''دیني عالمان''' === '''فقیر نور محمد قادري (ارواښاد): د "عرفان" کتاب لیکوال، چې په انګلیسي ژبه هم ژباړل شوی دی.''' === '''لوبې''' === '''برېګېډیر عبدالحمید خان حمیدي: (د اولمپیک د هاکي د سرو زرو مډال ګټونکی)''' '''عبدالرشید جونیئر: (د اولمپیک د هاکي د سرو زرو مډال ګټونکی)''' '''عبدالوهاب خان: (د بیډمنټن او ټېبل ټېنس د ټول پاکستان د سیالیو تنظیموونکی)''' === '''د ښار راتلونکی''' === '''کلاچي یو وخت د سیمې د سوداګرۍ مرکز و، خو د نویو لارو د جوړېدو له امله دا ښار یو څه وروسته پاتې شوی دی. د خلکو لویه برخه نږدې ښار ډېره اسماعیل خان ته کډه شوې ده. اوس د خلکو هیلې د "ګومل ډیم" بشپړېدو ته دي، ترڅو د سیمې اقتصاد بیا راژوندی شي. که څه هم په سیمه کې سیاسي شعور زیات شوی، خو لا هم تعلیم یافته خلک له کلاچي څخه بهر مېشته دي او سیمه د نوي بدلون په تمه ده.''' * q0z3u5mhpy3fxy0vorszg1p8fl5tuhp 363461 363456 2026-04-26T17:30:13Z ~2026-25548-57 39349 Correction of Grammer 363461 wikitext text/x-wiki '''کلاچي/کلاچی''' [[دوتنه:Shakhi Gate Kulachi city.jpg|ځايناستی|بټنوک|Shkhi Gate Kulachi د کلاچي شخي دروازه]] کلاچی د پاکستان د خیبر پښتونخوا صوبے د ډېره اسماعیل خان ولسوالۍ د کلاچی تحصیل مرکز او یو ښار دی. دا ښار په ۳۱°۵۵′۴۹″ شمالي عرض البلد او ۷۰°۲۷′۳۱″ ختیځ طول البلد کې، د بحر له کچې څخه د ۲۰۹ متره (۶۸۸ فټه) په لوړوالي کې موقعیت لري. کلاچی د ډېره اسماعیل خان څخه ۴۵ کیلومتره لرې د سلیمان غره په دامان دره کې د ګومل سیند (چې په سیمه ایزه کچه ورته "لوني" یا "خوړه" ویل کېږي) پر غاړه پروت دی. دا ښار په یوه دېوال کې راګیر دی او ډیزاین یې په پلان شوي ډول شوی چې پکې څلور بازارونه د صلیب په بڼه جوړ شوي دي. د دې بازارونو مرکز ته "چوګله" (چوک) ویل کېږي. د ښار نفوس شاوخوا ۳۵،۰۰۰ دی چې زیاتره یې پښتانه او سرائیکي دي. دلته دوه ژبې، پښتو او سرائیکي (چې ځايي خلک ورته هندکو وايي، خو دا د پېښور له هندکو سره توپیر لري) ویل کېږي. === تاریخ === دا ښار د حسین خان په نوم یوه کلاچی بلوڅ اباد کړی وو، چې په ډېره غازي خان کې یې له خپلې قبیلې سره اختلاف پیدا شوی و. هغه له خپلو ملاتړو سره دلته راغی او د ډېره نواب دا سیمه ورته ورکړه. وروسته د ګنډاپور قبیلې پر دې سیمې برید وکړ او کلاچي بلوڅان یې له خپلو کلیو وایستل. هغوی په دامان، تال دښته او کچي سیمو کې پناه واخیسته. انګریز لیکوالان هم د کلاچي څخه د سرائیکي ویونکو د ایستلو پخلی کوي. د ډېره اسماعیل خان د ګزیټیر (Gazetteer) له مخې، ګنډاپور یوه غریبه پاونده قبیله وه چې په رمو یې ګزاره کوله. هغوی د کندهار په ختیځو غرونو کې اوسېدل، خو کاکړو له هغه ځایه وایستل. تر څه مودې لالهاندۍ وروسته د ۱۷مې پېړۍ په پیل کې د دولت خېلو مشر خان زمان هغوی په "روړي" کې مېشته کېدو ته وهڅول ترڅو د مروت قبیلې پر ضد ورسره مرسته وکړي. وروسته هغوی په لوني کې مېشته شول او ورو ورو یې د درېشک خېلو او بلوڅانو په ایستلو سره له "تکواړے" څخه د میانخېلو تر پولې پورې سیمه په خپله ولقه کې راوسته. امپیریل ګزیټیر آف انډیا (۱۶م ټوک، ۱۳مه پاڼه) کلاچی داسې بیانوي:<blockquote>"کلاچی ښار: د خیبر پښتونخوا د ډېره اسماعیل خان ولسوالۍ د کلاچی تحصیل مرکز دی. دا ښار د لوني سیند پر شمالي غاړه د ډېره اسماعیل خان څخه ۴۳ کلومیټره (۲۷ میله) لویدیځ کې پروت دی. په ۱۹۰۱ کال کې یې نفوس ۹،۱۲۵ و. دا د یوه منظم ښار پر ځای د شپاړلسو کلیو ټولګه وه. په ۱۸۶۷ کې دلته بلدیاتي نظام جوړ شو. پخوا یې د غره له وزیرو سره لویه سوداګري لرله."</blockquote>هربرټ ایډوارډز د کلاچي په اړه د خپل څپرکي په پای کې لیکي:<blockquote>"زه خپلو لوستونکو ته یادونه کوم چې کلاچي ته د تګ ضرورت نشته، مګر دا چې تاسو د دوو شیانو په لټه کې یئ: ډېر زړور سرتېري او خورا خواږه خټکي." </blockquote> === د ښار برخې (سېکټورونه) === د ښار بېلابېل محلات (برخې/کلي) د ګنډاپور قبیلې د ښاخونو په نومونو نومول شوي دي. په اوسني وخت کې کلاچي په لاندې محلو وېشل شوې ده: '''د کلا (دېوال) دننه محلې:''' * محله شخي * محله ابراهیم زۍ * محله حسین زۍ * محله یعقوب زۍ * محله موسی زۍ (شمالي) * محله موسی زۍ (جنوبي) * محله بړه خېل * محله جعفر زۍ * محله کمال خېل * محله خدر خېل * محله جتانو واله * محله عثمان خېل * محله نتو زۍ '''د کلا (دېوال) څخه بهر محلې:''' * محله رانه زۍ * محله زرني خېل * محله بهلول خېل * محله کھډ بستي (ښکته ښارګوټی) * محله وړه لوني یا قاسم اباد (دا محله قاسم خان اباده کړې وه، چې له خپلې کورنۍ سره د لوني کلي څخه د یوې خونړۍ جګړې وروسته دلته راغلی و؛ ځکه نو د ده نوي استوګنځي ته "وړه لوني" ویل کېږي). * محله هارون اباد (دا محله په ۱۹۸۰ لسیزه کې مولانا هارون صاحب بهلول خېل اباده کړه، چې د لوی صوفي میان باران لمسی وو). === دېوالونه او دروازې === د ښار دېوال د دې لپاره جوړ شوی و چې ښار د بریدګرو قبایلو لکه د محسودو او وزیرو له لوټمارانو څخه وساتي. د ښار دېوال ته "کوټ" ویل کېږي (چې د سیند په دره کې د کلا یا د کلا دېوال لپاره کارول کېدونکې عامه کلمه ده). دا دېوال شپږ دروازې لري چې ډېری یې په ښه حالت کې دي. دروازې د هغو محلو په نومونو نومول شوې چې پکې موقعیت لري (لکه شخي دروازه)، یا د نږدې کلي په نوم نومول شوې که چېرې د هغه کلي په لور پر تللې لار جوړې شوې وي (لکه مډئ دروازه). دا دروازې د ۱۹مې پېړۍ د مغولي او هندي معمارۍ غوره بېلګې دي. د شخي دروازې څخه په ساعتوار (clockwise) ډول، د شپږو دروازو نومونه په لاندې ډول دي: ۱. '''شخي دروازه''' ۲. '''مډئ دروازه''' ۳. '''عثمان خېل دروازه''' ۴. '''جټان واله دروازه''' ۵. '''میټھو دروازه''' ۶. '''مدے خان دروازه''' د ۱۹۰۸ کال یادښتونه نن هم د "رود کوهي" (سیلابي اوبه خور) د نظام لپاره د لارښود کتاب په څېر ګڼل کېږي. په هغو کلونو کې چې د رود کوهي بندونه سم کار کوي او بارانونه او سیلابونه په کافي اندازه وي، د ځمکې د ښې زرغونتیا له امله دا سیمه په ټوله ولسوالۍ (چې اوس د ډېره اسماعیل خان او ټانک دوه ولسوالۍ دي) کې د خوراکي غلو د تولید ترټولو لویه سرچینه وه. خو اوس د رود کوهي نظام د حکومتي بې غورۍ، سیاسي لاسوهنو او د صوبایي حکومت له خوا د بودیجې د نشتوالي له امله له منځه تللی دی. بلخوا، د ګومل زام ډیم (بند) پروژه چې په ۲۰۰۱ کال کې له نږدې څلوېښتو کلونو وروسته بیا پیل شوه او یوه چینايي کمپنۍ یې جوړوي، د دې سیمې او د هغې د مرکزي ښار اقتصادي بڼه به بدله کړي. === لاسي صنایع (کسبونه) === کلاچي د خپلو بېلابېلو هنري اثارو او لاسي صنایعو له امله ډېر مشهور دی. * '''کلاچي وال چاکو (چاقو):''' په "پورتا بازار" (لویدیځ بازار) کې هنرمندان په کوچنۍ کچه ښکلي او رنګین چاقوګان جوړوي. دا ښکلی هنر د سرپرستۍ د نشتوالي له امله د ورکېدو په حال کې دی. * '''لاسي صنایع:''' په دې سیمه کې د ملټاني انداز په څېر د لاسي صنایعو بېلابېل ډولونه جوړېږي. * '''ګنډلې شوې څپلۍ:''' دا څپلۍ چې په سیمه کې په "تېلي داره څپلۍ" مشهورې دي، د ځايي موچیانو له خوا جوړېږي او په خلکو کې ډېر محبوبیت لري. دا څپلۍ د دامان په پټیو کې د اوږده مزل لپاره خورا مناسبې دي. د کلکتې له سوداګرو څخه د جامو اخیستلو په کار کې د ایجنټانو په توګه یا پخپله د ټوکر د سوداګرو په توګه، هغوی ډېره ګټه ترلاسه کوله. د پيسو پور ورکولو او د ټوکر دا سوداګري د ۱۹۱۱-۱۲ په ژمي کې خپل اوج ته ورسېده، چې ویل کېږي په کلنۍ کچه پکې ۴۶ لاکه روپۍ لګول شوې وې. د لومړۍ نړيوالې جګړې، په بنګال کې د حاصلاتو کمښت، د کرنيزو محصولاتو د نرخونو راټيټېدلو، د پاونډه (کوچیانو) ناسم چلند، د سود لوړې کچې (په کال کې له ۷۵٪ څخه تر ۲۲۵٪ پورې)، عمومي تجارتي بحران او د آل انډیا نیشنل کانګرس فعالیتونو د ګنډاپور او پاونډه قبیلو د ټوکرانو د پلورلو (هکینګ) او سود خورۍ کاروبار له زوال سره مخ کړ. === د ولیانو ښار === کلاچي د بېلابېلو صوفي ولیانو د زیارتونو له امله مشهور دی. په دوی کې تر ټولو نامتو دا دي: د میان باران دادا زیارت (په پښتو کې دادا نیکه یا معزز مشر ته ویل کېږي)، د مدې خان زیارت، د خیر شاه زیارت، د بخاري دادا زیارت، د بهادر (باز دادا) زیارت، د حضرت سید کرم شاه (لکن ختمان والا) زیارت (چې له ۱۰۰،۰۰۰ څخه زیات ځلې یې قرآن کریم ختم کړی و)، د رضو دادا زیارت او د نور محمد (نوري دربار) زیارت. د دې زیارتونو ډېره برخه د کلاچي د کلا (دېوال) شاوخوا واقع دي. دا د پام وړ ده چې د دې تش په نامه ولیانو څخه د ځینو کرکټرونه شکمن ښودل شوي دي. د مدې خان په اړه ویل کېږي چې هغه به هر وخت په بنګو (Cannabis) نشه و او نن هم د هغه د زیارت شاوخوا خلک په بنګو نشه وي. د بخاري په اړه ویل کېږي چې هغه یو غل او شکوونکی و او ان تر نن ورځې پورې خلک د هغه د یاد تازه کولو لپاره د هغه د زیارت په شاوخوا کې د خلکو د لوټلو هڅه کوي. === هدیرې === کلاچي یو شمېر مشهورې هدیرې لري چې د دې سیمې تاریخ او د زغم کلتور انځوروي. د هدیرو نوملړ په لاندې ډول دی: * '''بخاري صاحب هدیره''' (محله رانا زۍ) * '''کرم شاه هدیره''' (کلاچي - ماډي سړک) * '''لنډي شاه هدیره''' (محله حسین خېل) * '''رضو صاحب هدیره''' (محله عثمان خېل) * '''د شهیدانو هدیره''' (د محله زرني خېل لویدیځ ته) * '''کاکړو هدیره''' (محله یعقوب زۍ) * '''جنډولي دادا هدیره''' (محله حسین زۍ) * '''ملا شکور هدیره''' (محله خود بستي) * '''کمال خېل هدیره''' (محله کمال خېل) *'''شاعر: په پښتو شاعرۍ کې یې درې کتابونه لیکلي دي: "د مینې غېږ"، "د حسن لمن" او "مضراب".''' '''ډاکټر عنایت الله خان میان خېل: پښتو شاعر، چې "مالګین ټپونه" شعري ټولګه یې لیکلې ده. هغه یو مشهور پښتو انقلابي شاعر دی. سربېره پر دې، هغه یو خورا تکړه ډاکټر او یو ښه انسان دی.''' '''الله نواز افق: سرائیکي او اردو شاعر.''' * === '''دیني عالمان''' === '''فقیر نور محمد قادري (ارواښاد): د "عرفان" کتاب لیکوال، چې په انګلیسي ژبه هم ژباړل شوی دی.''' === '''لوبې''' === '''برېګېډیر عبدالحمید خان حمیدي: (د اولمپیک د هاکي د سرو زرو مډال ګټونکی)''' '''عبدالرشید جونیئر: (د اولمپیک د هاکي د سرو زرو مډال ګټونکی)''' '''عبدالوهاب خان: (د بیډمنټن او ټېبل ټېنس د ټول پاکستان د سیالیو تنظیموونکی)''' === '''د ښار راتلونکی''' === '''کلاچي یو وخت د سیمې د سوداګرۍ مرکز و، خو د نویو لارو د جوړېدو له امله دا ښار یو څه وروسته پاتې شوی دی. د خلکو لویه برخه نږدې ښار ډېره اسماعیل خان ته کډه شوې ده. اوس د خلکو هیلې د "ګومل ډیم" بشپړېدو ته دي، ترڅو د سیمې اقتصاد بیا راژوندی شي. که څه هم په سیمه کې سیاسي شعور زیات شوی، خو لا هم تعلیم یافته خلک له کلاچي څخه بهر مېشته دي او سیمه د نوي بدلون په تمه ده.''' * tlln6mcrns3iirxk5j17nyyacbl2b6u 363481 363461 2026-04-27T06:51:50Z ~2026-25548-57 39349 /* هدیرې */ 363481 wikitext text/x-wiki '''کلاچي/کلاچی''' [[دوتنه:Shakhi Gate Kulachi city.jpg|ځايناستی|بټنوک|Shkhi Gate Kulachi د کلاچي شخي دروازه]] کلاچی د پاکستان د خیبر پښتونخوا صوبے د ډېره اسماعیل خان ولسوالۍ د کلاچی تحصیل مرکز او یو ښار دی. دا ښار په ۳۱°۵۵′۴۹″ شمالي عرض البلد او ۷۰°۲۷′۳۱″ ختیځ طول البلد کې، د بحر له کچې څخه د ۲۰۹ متره (۶۸۸ فټه) په لوړوالي کې موقعیت لري. کلاچی د ډېره اسماعیل خان څخه ۴۵ کیلومتره لرې د سلیمان غره په دامان دره کې د ګومل سیند (چې په سیمه ایزه کچه ورته "لوني" یا "خوړه" ویل کېږي) پر غاړه پروت دی. دا ښار په یوه دېوال کې راګیر دی او ډیزاین یې په پلان شوي ډول شوی چې پکې څلور بازارونه د صلیب په بڼه جوړ شوي دي. د دې بازارونو مرکز ته "چوګله" (چوک) ویل کېږي. د ښار نفوس شاوخوا ۳۵،۰۰۰ دی چې زیاتره یې پښتانه او سرائیکي دي. دلته دوه ژبې، پښتو او سرائیکي (چې ځايي خلک ورته هندکو وايي، خو دا د پېښور له هندکو سره توپیر لري) ویل کېږي. === تاریخ === دا ښار د حسین خان په نوم یوه کلاچی بلوڅ اباد کړی وو، چې په ډېره غازي خان کې یې له خپلې قبیلې سره اختلاف پیدا شوی و. هغه له خپلو ملاتړو سره دلته راغی او د ډېره نواب دا سیمه ورته ورکړه. وروسته د ګنډاپور قبیلې پر دې سیمې برید وکړ او کلاچي بلوڅان یې له خپلو کلیو وایستل. هغوی په دامان، تال دښته او کچي سیمو کې پناه واخیسته. انګریز لیکوالان هم د کلاچي څخه د سرائیکي ویونکو د ایستلو پخلی کوي. د ډېره اسماعیل خان د ګزیټیر (Gazetteer) له مخې، ګنډاپور یوه غریبه پاونده قبیله وه چې په رمو یې ګزاره کوله. هغوی د کندهار په ختیځو غرونو کې اوسېدل، خو کاکړو له هغه ځایه وایستل. تر څه مودې لالهاندۍ وروسته د ۱۷مې پېړۍ په پیل کې د دولت خېلو مشر خان زمان هغوی په "روړي" کې مېشته کېدو ته وهڅول ترڅو د مروت قبیلې پر ضد ورسره مرسته وکړي. وروسته هغوی په لوني کې مېشته شول او ورو ورو یې د درېشک خېلو او بلوڅانو په ایستلو سره له "تکواړے" څخه د میانخېلو تر پولې پورې سیمه په خپله ولقه کې راوسته. امپیریل ګزیټیر آف انډیا (۱۶م ټوک، ۱۳مه پاڼه) کلاچی داسې بیانوي:<blockquote>"کلاچی ښار: د خیبر پښتونخوا د ډېره اسماعیل خان ولسوالۍ د کلاچی تحصیل مرکز دی. دا ښار د لوني سیند پر شمالي غاړه د ډېره اسماعیل خان څخه ۴۳ کلومیټره (۲۷ میله) لویدیځ کې پروت دی. په ۱۹۰۱ کال کې یې نفوس ۹،۱۲۵ و. دا د یوه منظم ښار پر ځای د شپاړلسو کلیو ټولګه وه. په ۱۸۶۷ کې دلته بلدیاتي نظام جوړ شو. پخوا یې د غره له وزیرو سره لویه سوداګري لرله."</blockquote>هربرټ ایډوارډز د کلاچي په اړه د خپل څپرکي په پای کې لیکي:<blockquote>"زه خپلو لوستونکو ته یادونه کوم چې کلاچي ته د تګ ضرورت نشته، مګر دا چې تاسو د دوو شیانو په لټه کې یئ: ډېر زړور سرتېري او خورا خواږه خټکي." </blockquote> === د ښار برخې (سېکټورونه) === د ښار بېلابېل محلات (برخې/کلي) د ګنډاپور قبیلې د ښاخونو په نومونو نومول شوي دي. په اوسني وخت کې کلاچي په لاندې محلو وېشل شوې ده: '''د کلا (دېوال) دننه محلې:''' * محله شخي * محله ابراهیم زۍ * محله حسین زۍ * محله یعقوب زۍ * محله موسی زۍ (شمالي) * محله موسی زۍ (جنوبي) * محله بړه خېل * محله جعفر زۍ * محله کمال خېل * محله خدر خېل * محله جتانو واله * محله عثمان خېل * محله نتو زۍ '''د کلا (دېوال) څخه بهر محلې:''' * محله رانه زۍ * محله زرني خېل * محله بهلول خېل * محله کھډ بستي (ښکته ښارګوټی) * محله وړه لوني یا قاسم اباد (دا محله قاسم خان اباده کړې وه، چې له خپلې کورنۍ سره د لوني کلي څخه د یوې خونړۍ جګړې وروسته دلته راغلی و؛ ځکه نو د ده نوي استوګنځي ته "وړه لوني" ویل کېږي). * محله هارون اباد (دا محله په ۱۹۸۰ لسیزه کې مولانا هارون صاحب بهلول خېل اباده کړه، چې د لوی صوفي میان باران لمسی وو). === دېوالونه او دروازې === د ښار دېوال د دې لپاره جوړ شوی و چې ښار د بریدګرو قبایلو لکه د محسودو او وزیرو له لوټمارانو څخه وساتي. د ښار دېوال ته "کوټ" ویل کېږي (چې د سیند په دره کې د کلا یا د کلا دېوال لپاره کارول کېدونکې عامه کلمه ده). دا دېوال شپږ دروازې لري چې ډېری یې په ښه حالت کې دي. دروازې د هغو محلو په نومونو نومول شوې چې پکې موقعیت لري (لکه شخي دروازه)، یا د نږدې کلي په نوم نومول شوې که چېرې د هغه کلي په لور پر تللې لار جوړې شوې وي (لکه مډئ دروازه). دا دروازې د ۱۹مې پېړۍ د مغولي او هندي معمارۍ غوره بېلګې دي. د شخي دروازې څخه په ساعتوار (clockwise) ډول، د شپږو دروازو نومونه په لاندې ډول دي: ۱. '''شخي دروازه''' ۲. '''مډی دروازه''' ۳. '''عثمان خېل دروازه''' ۴. '''جتانو واله دروازه''' ۵. '''میټھو دروازه''' ۶. '''مدے خان دروازه''' د ۱۹۰۸ کال یادښتونه نن هم د "رود کوهي" (سیلابي اوبه خور) د نظام لپاره د لارښود کتاب په څېر ګڼل کېږي. په هغو کلونو کې چې د رود کوهي بندونه سم کار کوي او بارانونه او سیلابونه په کافي اندازه وي، د ځمکې د ښې زرغونتیا له امله دا سیمه په ټوله ولسوالۍ (چې اوس د ډېره اسماعیل خان او ټانک دوه ولسوالۍ دي) کې د خوراکي غلو د تولید ترټولو لویه سرچینه وه. خو اوس د رود کوهي نظام د حکومتي بې غورۍ، سیاسي لاسوهنو او د صوبایي حکومت له خوا د بودیجې د نشتوالي له امله له منځه تللی دی. بلخوا، د ګومل زام ډیم (بند) پروژه چې په ۲۰۰۱ کال کې له نږدې څلوېښتو کلونو وروسته بیا پیل شوه او یوه چینايي کمپنۍ یې جوړوي، د دې سیمې او د هغې د مرکزي ښار اقتصادي بڼه به بدله کړي. === لاسي صنایع (کسبونه) === کلاچي د خپلو بېلابېلو هنري اثارو او لاسي صنایعو له امله ډېر مشهور دی. * '''کلاچي وال چاکو (چاقو):''' په "پورتا بازار" (لویدیځ بازار) کې هنرمندان په کوچنۍ کچه ښکلي او رنګین چاقوګان جوړوي. دا ښکلی هنر د سرپرستۍ د نشتوالي له امله د ورکېدو په حال کې دی. * '''لاسي صنایع:''' په دې سیمه کې د ملټاني انداز په څېر د لاسي صنایعو بېلابېل ډولونه جوړېږي. * '''ګنډلې شوې څپلۍ:''' دا څپلۍ چې په سیمه کې په "تېلي داره څپلۍ" مشهورې دي، د ځايي موچیانو له خوا جوړېږي او په خلکو کې ډېر محبوبیت لري. دا څپلۍ د دامان په پټیو کې د اوږده مزل لپاره خورا مناسبې دي. د کلکتې له سوداګرو څخه د جامو اخیستلو په کار کې د ایجنټانو په توګه یا پخپله د ټوکر د سوداګرو په توګه، هغوی ډېره ګټه ترلاسه کوله. د پيسو پور ورکولو او د ټوکر دا سوداګري د ۱۹۱۱-۱۲ په ژمي کې خپل اوج ته ورسېده، چې ویل کېږي په کلنۍ کچه پکې ۴۶ لاکه روپۍ لګول شوې وې. د لومړۍ نړيوالې جګړې، په بنګال کې د حاصلاتو کمښت، د کرنيزو محصولاتو د نرخونو راټيټېدلو، د پاونډه (کوچیانو) ناسم چلند، د سود لوړې کچې (په کال کې له ۷۵٪ څخه تر ۲۲۵٪ پورې)، عمومي تجارتي بحران او د آل انډیا نیشنل کانګرس فعالیتونو د ګنډاپور او پاونډه قبیلو د ټوکرانو د پلورلو (هکینګ) او سود خورۍ کاروبار له زوال سره مخ کړ. === د ولیانو ښار === کلاچي د بېلابېلو صوفي ولیانو د زیارتونو له امله مشهور دی. په دوی کې تر ټولو نامتو دا دي: د میان باران نیګه زیارت (په پښتو کې دادا نیکه یا معزز مشر ته ویل کېږي)، د مدے خان زیارت، د خیر شاه زیارت، د بخاري نيکه زیارت، د بهادر (باز دادا) زیارت، د حضرت سید کرم شاه (لکھ ختمونو وال) زیارت (چې له ۱۰۰،۰۰۰ څخه زیات ځلې یې قرآن کریم ختم کړی و)، د رضاو نیکه زیارت د جنډولی نيکه زیارت او د نور محمد (نوري دربار) زیارت. د دې زیارتونو ډېره برخه د کلاچي د کلا (دېوال) شاوخوا واقع دي. === هدیرې === کلاچي یو شمېر مشهورې هدیرې لري چې د دې سیمې تاریخ او د زغم کلتور انځوروي. د هدیرو نوملړ په لاندې ډول دی: * '''بخاري صاحب هدیره''' (محله رانا زۍ) * '''کرم شاه هدیره''' (کلاچي - مډئ سړک) * '''لنډي شاه هدیره''' (محله حسین خېل) * '''رضاو صاحب هدیره''' (محله عثمان خېل) * '''د شهیدانو هدیره''' (د محله زرني خېل لویدیځ ته) * '''کاکړو هدیره''' (محله یعقوب زۍ) * '''جنډولي دادا هدیره''' (محله حسین زۍ) * '''ملا شکور هدیره''' (محله کھډ بستي) * '''کمال خېل هدیره''' (محله کمال خېل) *'''شاعران:''' *'''په پښتو شاعرۍ کې یې درې کتابونه لیکلي دي: "د مینې غېږ"، "د حسن لمن" او "مضراب".''' '''ډاکټر عنایت الله خان میان خېل: پښتو شاعر، چې "مالګین ټپونه" شعري ټولګه یې لیکلې ده. هغه یو مشهور پښتو انقلابي شاعر دی. سربېره پر دې، هغه یو خورا تکړه ډاکټر او یو ښه انسان دی.''' '''الله نواز افق: سرائیکي او اردو شاعر.''' * === '''دیني عالمان''' === '''فقیر نور محمد قادري (ارواښاد): د "عرفان" کتاب لیکوال، چې په انګلیسي ژبه هم ژباړل شوی دی.''' === '''لوبې''' === '''برېګېډیر عبدالحمید خان حمیدي: (د اولمپیک د هاکي د سرو زرو مډال ګټونکی)''' '''عبدالرشید جونیئر: (د اولمپیک د هاکي د سرو زرو مډال ګټونکی)''' '''عبدالوهاب خان: (د بیډمنټن او ټېبل ټېنس د ټول پاکستان د سیالیو تنظیموونکی)''' === '''د ښار راتلونکی''' === '''کلاچي یو وخت د سیمې د سوداګرۍ مرکز و، خو د نویو لارو د جوړېدو له امله دا ښار یو څه وروسته پاتې شوی دی. د خلکو لویه برخه نږدې ښار ډېره اسماعیل خان ته کډه شوې ده. اوس د خلکو هیلې د "ګومل ډیم" بشپړېدو ته دي، ترڅو د سیمې اقتصاد بیا راژوندی شي. که څه هم په سیمه کې سیاسي شعور زیات شوی، خو لا هم تعلیم یافته خلک له کلاچي څخه بهر مېشته دي او سیمه د نوي بدلون په تمه ده.''' * ciafivop4c2dhy0v4ixuigxc63ztuw3 363482 363481 2026-04-27T07:10:21Z ~2026-25548-57 39349 Correction of name 363482 wikitext text/x-wiki '''کلاچي/کلاچی''' [[دوتنه:Shakhi Gate Kulachi city.jpg|بټنوک|i د کلاچي شخي دروازه Shakhi Gate Kulachi]] کلاچی د پاکستان د خیبر پښتونخوا صوبے د ډېره اسماعیل خان ولسوالۍ د کلاچی تحصیل مرکز او یو ښار دی. دا ښار په ۳۱°۵۵′۴۹″ شمالي عرض البلد او ۷۰°۲۷′۳۱″ ختیځ طول البلد کې، د بحر له کچې څخه د ۲۰۹ متره (۶۸۸ فټه) په لوړوالي کې موقعیت لري. کلاچی د ډېره اسماعیل خان څخه ۴۵ کیلومتره لرې د سلیمان غره په دامان دره کې د ګومل سیند (چې په سیمه ایزه کچه ورته "لوني" یا "خوړه" ویل کېږي) پر غاړه پروت دی. دا ښار په یوه دېوال کې راګیر دی او ډیزاین یې په پلان شوي ډول شوی چې پکې څلور بازارونه د صلیب په بڼه جوړ شوي دي. د دې بازارونو مرکز ته "چوګله" (چوک) ویل کېږي. د ښار نفوس شاوخوا ۳۵،۰۰۰ دی چې زیاتره یې پښتانه او سرائیکي دي. دلته دوه ژبې، پښتو او سرائیکي (چې ځايي خلک ورته هندکو وايي، خو دا د پېښور له هندکو سره توپیر لري) ویل کېږي. === تاریخ === دا ښار د حسین خان په نوم یوه کلاچی بلوڅ اباد کړی وو، چې په ډېره غازي خان کې یې له خپلې قبیلې سره اختلاف پیدا شوی و. هغه له خپلو ملاتړو سره دلته راغی او د ډېره نواب دا سیمه ورته ورکړه. وروسته د ګنډاپور قبیلې پر دې سیمې برید وکړ او کلاچي بلوڅان یې له خپلو کلیو وایستل. هغوی په دامان، تال دښته او کچي سیمو کې پناه واخیسته. انګریز لیکوالان هم د کلاچي څخه د سرائیکي ویونکو د ایستلو پخلی کوي. د ډېره اسماعیل خان د ګزیټیر (Gazetteer) له مخې، ګنډاپور یوه غریبه پاونده قبیله وه چې په رمو یې ګزاره کوله. هغوی د کندهار په ختیځو غرونو کې اوسېدل، خو کاکړو له هغه ځایه وایستل. تر څه مودې لالهاندۍ وروسته د ۱۷مې پېړۍ په پیل کې د دولت خېلو مشر خان زمان هغوی په "روړي" کې مېشته کېدو ته وهڅول ترڅو د مروت قبیلې پر ضد ورسره مرسته وکړي. وروسته هغوی په لوني کې مېشته شول او ورو ورو یې د درېشک خېلو او بلوڅانو په ایستلو سره له "تکواړے" څخه د میانخېلو تر پولې پورې سیمه په خپله ولقه کې راوسته. امپیریل ګزیټیر آف انډیا (۱۶م ټوک، ۱۳مه پاڼه) کلاچی داسې بیانوي:<blockquote>"کلاچی ښار: د خیبر پښتونخوا د ډېره اسماعیل خان ولسوالۍ د کلاچی تحصیل مرکز دی. دا ښار د لوني سیند پر شمالي غاړه د ډېره اسماعیل خان څخه ۴۳ کلومیټره (۲۷ میله) لویدیځ کې پروت دی. په ۱۹۰۱ کال کې یې نفوس ۹،۱۲۵ و. دا د یوه منظم ښار پر ځای د شپاړلسو کلیو ټولګه وه. په ۱۸۶۷ کې دلته بلدیاتي نظام جوړ شو. پخوا یې د غره له وزیرو سره لویه سوداګري لرله."</blockquote>هربرټ ایډوارډز د کلاچي په اړه د خپل څپرکي په پای کې لیکي:<blockquote>"زه خپلو لوستونکو ته یادونه کوم چې کلاچي ته د تګ ضرورت نشته، مګر دا چې تاسو د دوو شیانو په لټه کې یئ: ډېر زړور سرتېري او خورا خواږه خټکي." </blockquote> === د ښار برخې (سېکټورونه) === د ښار بېلابېل محلات (برخې/کلي) د ګنډاپور قبیلې د ښاخونو په نومونو نومول شوي دي. په اوسني وخت کې کلاچي په لاندې محلو وېشل شوې ده: '''د کلا (دېوال) دننه محلې:''' * محله شخي * محله ابراهیم زۍ * محله حسین زۍ * محله یعقوب زۍ * محله موسی زۍ (شمالي) * محله موسی زۍ (جنوبي) * محله بړه خېل * محله جعفر زۍ * محله کمال خېل * محله خدر خېل * محله جتانو واله * محله عثمان خېل * محله نتو زۍ '''د کلا (دېوال) څخه بهر محلې:''' * محله رانه زۍ * محله زرني خېل * محله بهلول خېل * محله کھډ بستي (ښکته ښارګوټی) * محله وړه لوني یا قاسم اباد (دا محله قاسم خان اباده کړې وه، چې له خپلې کورنۍ سره د لوني کلي څخه د یوې خونړۍ جګړې وروسته دلته راغلی و؛ ځکه نو د ده نوي استوګنځي ته "وړه لوني" ویل کېږي). * محله هارون اباد (دا محله په ۱۹۸۰ لسیزه کې مولانا هارون صاحب بهلول خېل اباده کړه، چې د لوی صوفي میان باران لمسی وو). === دېوالونه او دروازې === د ښار دېوال د دې لپاره جوړ شوی و چې ښار د بریدګرو قبایلو لکه د محسودو او وزیرو له لوټمارانو څخه وساتي. د ښار دېوال ته "کوټ" ویل کېږي (چې د سیند په دره کې د کلا یا د کلا دېوال لپاره کارول کېدونکې عامه کلمه ده). دا دېوال شپږ دروازې لري چې ډېری یې په ښه حالت کې دي. دروازې د هغو محلو په نومونو نومول شوې چې پکې موقعیت لري (لکه شخي دروازه)، یا د نږدې کلي په نوم نومول شوې که چېرې د هغه کلي په لور پر تللې لار جوړې شوې وي (لکه مډئ دروازه). دا دروازې د ۱۹مې پېړۍ د مغولي او هندي معمارۍ غوره بېلګې دي. د شخي دروازې څخه په ساعتوار (clockwise) ډول، د شپږو دروازو نومونه په لاندې ډول دي: ۱. '''شخي دروازه''' ۲. '''مډی دروازه''' ۳. '''عثمان خېل دروازه''' ۴. '''جتانو واله دروازه''' ۵. '''میټھو دروازه''' ۶. '''مدے خان دروازه''' د ۱۹۰۸ کال یادښتونه نن هم د "رود کوهي" (سیلابي اوبه خور) د نظام لپاره د لارښود کتاب په څېر ګڼل کېږي. په هغو کلونو کې چې د رود کوهي بندونه سم کار کوي او بارانونه او سیلابونه په کافي اندازه وي، د ځمکې د ښې زرغونتیا له امله دا سیمه په ټوله ولسوالۍ (چې اوس د ډېره اسماعیل خان او ټانک دوه ولسوالۍ دي) کې د خوراکي غلو د تولید ترټولو لویه سرچینه وه. خو اوس د رود کوهي نظام د حکومتي بې غورۍ، سیاسي لاسوهنو او د صوبایي حکومت له خوا د بودیجې د نشتوالي له امله له منځه تللی دی. بلخوا، د ګومل زام ډیم (بند) پروژه چې په ۲۰۰۱ کال کې له نږدې څلوېښتو کلونو وروسته بیا پیل شوه او یوه چینايي کمپنۍ یې جوړوي، د دې سیمې او د هغې د مرکزي ښار اقتصادي بڼه به بدله کړي. === لاسي صنایع (کسبونه) === کلاچي د خپلو بېلابېلو هنري اثارو او لاسي صنایعو له امله ډېر مشهور دی. * '''کلاچي وال چاکو (چاقو):''' په "پورتا بازار" (لویدیځ بازار) کې هنرمندان په کوچنۍ کچه ښکلي او رنګین چاقوګان جوړوي. دا ښکلی هنر د سرپرستۍ د نشتوالي له امله د ورکېدو په حال کې دی. * '''لاسي صنایع:''' په دې سیمه کې د ملټاني انداز په څېر د لاسي صنایعو بېلابېل ډولونه جوړېږي. * '''ګنډلې شوې څپلۍ:''' دا څپلۍ چې په سیمه کې په "تېلي داره څپلۍ" مشهورې دي، د ځايي موچیانو له خوا جوړېږي او په خلکو کې ډېر محبوبیت لري. دا څپلۍ د دامان په پټیو کې د اوږده مزل لپاره خورا مناسبې دي. د کلکتې له سوداګرو څخه د جامو اخیستلو په کار کې د ایجنټانو په توګه یا پخپله د ټوکر د سوداګرو په توګه، هغوی ډېره ګټه ترلاسه کوله. د پيسو پور ورکولو او د ټوکر دا سوداګري د ۱۹۱۱-۱۲ په ژمي کې خپل اوج ته ورسېده، چې ویل کېږي په کلنۍ کچه پکې ۴۶ لاکه روپۍ لګول شوې وې. د لومړۍ نړيوالې جګړې، په بنګال کې د حاصلاتو کمښت، د کرنيزو محصولاتو د نرخونو راټيټېدلو، د پاونډه (کوچیانو) ناسم چلند، د سود لوړې کچې (په کال کې له ۷۵٪ څخه تر ۲۲۵٪ پورې)، عمومي تجارتي بحران او د آل انډیا نیشنل کانګرس فعالیتونو د ګنډاپور او پاونډه قبیلو د ټوکرانو د پلورلو (هکینګ) او سود خورۍ کاروبار له زوال سره مخ کړ. === د ولیانو ښار === کلاچي د بېلابېلو صوفي ولیانو د زیارتونو له امله مشهور دی. په دوی کې تر ټولو نامتو دا دي: د میان باران نیګه زیارت (په پښتو کې دادا نیکه یا معزز مشر ته ویل کېږي)، د مدے خان زیارت، د خیر شاه زیارت، د بخاري نيکه زیارت، د بهادر (باز دادا) زیارت، د حضرت سید کرم شاه (لکھ ختمونو وال) زیارت (چې له ۱۰۰،۰۰۰ څخه زیات ځلې یې قرآن کریم ختم کړی و)، د رضاو نیکه زیارت د جنډولی نيکه زیارت او د نور محمد (نوري دربار) زیارت. د دې زیارتونو ډېره برخه د کلاچي د کلا (دېوال) شاوخوا واقع دي. === هدیرې === کلاچي یو شمېر مشهورې هدیرې لري چې د دې سیمې تاریخ او د زغم کلتور انځوروي. د هدیرو نوملړ په لاندې ډول دی: * '''بخاري صاحب هدیره''' (محله رانا زۍ) * '''کرم شاه هدیره''' (کلاچي - مډئ سړک) * '''لنډي شاه هدیره''' (محله حسین خېل) * '''رضاو صاحب هدیره''' (محله عثمان خېل) * '''د شهیدانو هدیره''' (د محله زرني خېل لویدیځ ته) * '''کاکړو هدیره''' (محله یعقوب زۍ) * '''جنډولي دادا هدیره''' (محله حسین زۍ) * '''ملا شکور هدیره''' (محله کھډ بستي) * '''کمال خېل هدیره''' (محله کمال خېل) *'''شاعران:''' *'''په پښتو شاعرۍ کې یې درې کتابونه لیکلي دي: "د مینې غېږ"، "د حسن لمن" او "مضراب".''' '''ډاکټر عنایت الله خان میان خېل: پښتو شاعر، چې "مالګین ټپونه" شعري ټولګه یې لیکلې ده. هغه یو مشهور پښتو انقلابي شاعر دی. سربېره پر دې، هغه یو خورا تکړه ډاکټر او یو ښه انسان دی.''' '''الله نواز افق: سرائیکي او اردو شاعر.''' * === '''دیني عالمان''' === '''فقیر نور محمد قادري (ارواښاد): د "عرفان" کتاب لیکوال، چې په انګلیسي ژبه هم ژباړل شوی دی.''' === '''لوبې''' === '''برېګېډیر عبدالحمید خان حمیدي: (د اولمپیک د هاکي د سرو زرو مډال ګټونکی)''' '''عبدالرشید جونیئر: (د اولمپیک د هاکي د سرو زرو مډال ګټونکی)''' '''عبدالوهاب خان: (د بیډمنټن او ټېبل ټېنس د ټول پاکستان د سیالیو تنظیموونکی)''' === '''د ښار راتلونکی''' === '''کلاچي یو وخت د سیمې د سوداګرۍ مرکز و، خو د نویو لارو د جوړېدو له امله دا ښار یو څه وروسته پاتې شوی دی. د خلکو لویه برخه نږدې ښار ډېره اسماعیل خان ته کډه شوې ده. اوس د خلکو هیلې د "ګومل ډیم" بشپړېدو ته دي، ترڅو د سیمې اقتصاد بیا راژوندی شي. که څه هم په سیمه کې سیاسي شعور زیات شوی، خو لا هم تعلیم یافته خلک له کلاچي څخه بهر مېشته دي او سیمه د نوي بدلون په تمه ده.''' * atzfmyx5gzdv8ngqbe2o80p7zmk1m2e 363483 363482 2026-04-27T07:11:04Z ~2026-25548-57 39349 Correction 363483 wikitext text/x-wiki '''کلاچي/کلاچی''' [[دوتنه:Shakhi Gate Kulachi city.jpg|بټنوک|د کلاچي شخي دروازه Shakhi Gate Kulachi]] کلاچی د پاکستان د خیبر پښتونخوا صوبے د ډېره اسماعیل خان ولسوالۍ د کلاچی تحصیل مرکز او یو ښار دی. دا ښار په ۳۱°۵۵′۴۹″ شمالي عرض البلد او ۷۰°۲۷′۳۱″ ختیځ طول البلد کې، د بحر له کچې څخه د ۲۰۹ متره (۶۸۸ فټه) په لوړوالي کې موقعیت لري. کلاچی د ډېره اسماعیل خان څخه ۴۵ کیلومتره لرې د سلیمان غره په دامان دره کې د ګومل سیند (چې په سیمه ایزه کچه ورته "لوني" یا "خوړه" ویل کېږي) پر غاړه پروت دی. دا ښار په یوه دېوال کې راګیر دی او ډیزاین یې په پلان شوي ډول شوی چې پکې څلور بازارونه د صلیب په بڼه جوړ شوي دي. د دې بازارونو مرکز ته "چوګله" (چوک) ویل کېږي. د ښار نفوس شاوخوا ۳۵،۰۰۰ دی چې زیاتره یې پښتانه او سرائیکي دي. دلته دوه ژبې، پښتو او سرائیکي (چې ځايي خلک ورته هندکو وايي، خو دا د پېښور له هندکو سره توپیر لري) ویل کېږي. === تاریخ === دا ښار د حسین خان په نوم یوه کلاچی بلوڅ اباد کړی وو، چې په ډېره غازي خان کې یې له خپلې قبیلې سره اختلاف پیدا شوی و. هغه له خپلو ملاتړو سره دلته راغی او د ډېره نواب دا سیمه ورته ورکړه. وروسته د ګنډاپور قبیلې پر دې سیمې برید وکړ او کلاچي بلوڅان یې له خپلو کلیو وایستل. هغوی په دامان، تال دښته او کچي سیمو کې پناه واخیسته. انګریز لیکوالان هم د کلاچي څخه د سرائیکي ویونکو د ایستلو پخلی کوي. د ډېره اسماعیل خان د ګزیټیر (Gazetteer) له مخې، ګنډاپور یوه غریبه پاونده قبیله وه چې په رمو یې ګزاره کوله. هغوی د کندهار په ختیځو غرونو کې اوسېدل، خو کاکړو له هغه ځایه وایستل. تر څه مودې لالهاندۍ وروسته د ۱۷مې پېړۍ په پیل کې د دولت خېلو مشر خان زمان هغوی په "روړي" کې مېشته کېدو ته وهڅول ترڅو د مروت قبیلې پر ضد ورسره مرسته وکړي. وروسته هغوی په لوني کې مېشته شول او ورو ورو یې د درېشک خېلو او بلوڅانو په ایستلو سره له "تکواړے" څخه د میانخېلو تر پولې پورې سیمه په خپله ولقه کې راوسته. امپیریل ګزیټیر آف انډیا (۱۶م ټوک، ۱۳مه پاڼه) کلاچی داسې بیانوي:<blockquote>"کلاچی ښار: د خیبر پښتونخوا د ډېره اسماعیل خان ولسوالۍ د کلاچی تحصیل مرکز دی. دا ښار د لوني سیند پر شمالي غاړه د ډېره اسماعیل خان څخه ۴۳ کلومیټره (۲۷ میله) لویدیځ کې پروت دی. په ۱۹۰۱ کال کې یې نفوس ۹،۱۲۵ و. دا د یوه منظم ښار پر ځای د شپاړلسو کلیو ټولګه وه. په ۱۸۶۷ کې دلته بلدیاتي نظام جوړ شو. پخوا یې د غره له وزیرو سره لویه سوداګري لرله."</blockquote>هربرټ ایډوارډز د کلاچي په اړه د خپل څپرکي په پای کې لیکي:<blockquote>"زه خپلو لوستونکو ته یادونه کوم چې کلاچي ته د تګ ضرورت نشته، مګر دا چې تاسو د دوو شیانو په لټه کې یئ: ډېر زړور سرتېري او خورا خواږه خټکي." </blockquote> === د ښار برخې (سېکټورونه) === د ښار بېلابېل محلات (برخې/کلي) د ګنډاپور قبیلې د ښاخونو په نومونو نومول شوي دي. په اوسني وخت کې کلاچي په لاندې محلو وېشل شوې ده: '''د کلا (دېوال) دننه محلې:''' * محله شخي * محله ابراهیم زۍ * محله حسین زۍ * محله یعقوب زۍ * محله موسی زۍ (شمالي) * محله موسی زۍ (جنوبي) * محله بړه خېل * محله جعفر زۍ * محله کمال خېل * محله خدر خېل * محله جتانو واله * محله عثمان خېل * محله نتو زۍ '''د کلا (دېوال) څخه بهر محلې:''' * محله رانه زۍ * محله زرني خېل * محله بهلول خېل * محله کھډ بستي (ښکته ښارګوټی) * محله وړه لوني یا قاسم اباد (دا محله قاسم خان اباده کړې وه، چې له خپلې کورنۍ سره د لوني کلي څخه د یوې خونړۍ جګړې وروسته دلته راغلی و؛ ځکه نو د ده نوي استوګنځي ته "وړه لوني" ویل کېږي). * محله هارون اباد (دا محله په ۱۹۸۰ لسیزه کې مولانا هارون صاحب بهلول خېل اباده کړه، چې د لوی صوفي میان باران لمسی وو). === دېوالونه او دروازې === د ښار دېوال د دې لپاره جوړ شوی و چې ښار د بریدګرو قبایلو لکه د محسودو او وزیرو له لوټمارانو څخه وساتي. د ښار دېوال ته "کوټ" ویل کېږي (چې د سیند په دره کې د کلا یا د کلا دېوال لپاره کارول کېدونکې عامه کلمه ده). دا دېوال شپږ دروازې لري چې ډېری یې په ښه حالت کې دي. دروازې د هغو محلو په نومونو نومول شوې چې پکې موقعیت لري (لکه شخي دروازه)، یا د نږدې کلي په نوم نومول شوې که چېرې د هغه کلي په لور پر تللې لار جوړې شوې وي (لکه مډئ دروازه). دا دروازې د ۱۹مې پېړۍ د مغولي او هندي معمارۍ غوره بېلګې دي. د شخي دروازې څخه په ساعتوار (clockwise) ډول، د شپږو دروازو نومونه په لاندې ډول دي: ۱. '''شخي دروازه''' ۲. '''مډی دروازه''' ۳. '''عثمان خېل دروازه''' ۴. '''جتانو واله دروازه''' ۵. '''میټھو دروازه''' ۶. '''مدے خان دروازه''' د ۱۹۰۸ کال یادښتونه نن هم د "رود کوهي" (سیلابي اوبه خور) د نظام لپاره د لارښود کتاب په څېر ګڼل کېږي. په هغو کلونو کې چې د رود کوهي بندونه سم کار کوي او بارانونه او سیلابونه په کافي اندازه وي، د ځمکې د ښې زرغونتیا له امله دا سیمه په ټوله ولسوالۍ (چې اوس د ډېره اسماعیل خان او ټانک دوه ولسوالۍ دي) کې د خوراکي غلو د تولید ترټولو لویه سرچینه وه. خو اوس د رود کوهي نظام د حکومتي بې غورۍ، سیاسي لاسوهنو او د صوبایي حکومت له خوا د بودیجې د نشتوالي له امله له منځه تللی دی. بلخوا، د ګومل زام ډیم (بند) پروژه چې په ۲۰۰۱ کال کې له نږدې څلوېښتو کلونو وروسته بیا پیل شوه او یوه چینايي کمپنۍ یې جوړوي، د دې سیمې او د هغې د مرکزي ښار اقتصادي بڼه به بدله کړي. === لاسي صنایع (کسبونه) === کلاچي د خپلو بېلابېلو هنري اثارو او لاسي صنایعو له امله ډېر مشهور دی. * '''کلاچي وال چاکو (چاقو):''' په "پورتا بازار" (لویدیځ بازار) کې هنرمندان په کوچنۍ کچه ښکلي او رنګین چاقوګان جوړوي. دا ښکلی هنر د سرپرستۍ د نشتوالي له امله د ورکېدو په حال کې دی. * '''لاسي صنایع:''' په دې سیمه کې د ملټاني انداز په څېر د لاسي صنایعو بېلابېل ډولونه جوړېږي. * '''ګنډلې شوې څپلۍ:''' دا څپلۍ چې په سیمه کې په "تېلي داره څپلۍ" مشهورې دي، د ځايي موچیانو له خوا جوړېږي او په خلکو کې ډېر محبوبیت لري. دا څپلۍ د دامان په پټیو کې د اوږده مزل لپاره خورا مناسبې دي. د کلکتې له سوداګرو څخه د جامو اخیستلو په کار کې د ایجنټانو په توګه یا پخپله د ټوکر د سوداګرو په توګه، هغوی ډېره ګټه ترلاسه کوله. د پيسو پور ورکولو او د ټوکر دا سوداګري د ۱۹۱۱-۱۲ په ژمي کې خپل اوج ته ورسېده، چې ویل کېږي په کلنۍ کچه پکې ۴۶ لاکه روپۍ لګول شوې وې. د لومړۍ نړيوالې جګړې، په بنګال کې د حاصلاتو کمښت، د کرنيزو محصولاتو د نرخونو راټيټېدلو، د پاونډه (کوچیانو) ناسم چلند، د سود لوړې کچې (په کال کې له ۷۵٪ څخه تر ۲۲۵٪ پورې)، عمومي تجارتي بحران او د آل انډیا نیشنل کانګرس فعالیتونو د ګنډاپور او پاونډه قبیلو د ټوکرانو د پلورلو (هکینګ) او سود خورۍ کاروبار له زوال سره مخ کړ. === د ولیانو ښار === کلاچي د بېلابېلو صوفي ولیانو د زیارتونو له امله مشهور دی. په دوی کې تر ټولو نامتو دا دي: د میان باران نیګه زیارت (په پښتو کې دادا نیکه یا معزز مشر ته ویل کېږي)، د مدے خان زیارت، د خیر شاه زیارت، د بخاري نيکه زیارت، د بهادر (باز دادا) زیارت، د حضرت سید کرم شاه (لکھ ختمونو وال) زیارت (چې له ۱۰۰،۰۰۰ څخه زیات ځلې یې قرآن کریم ختم کړی و)، د رضاو نیکه زیارت د جنډولی نيکه زیارت او د نور محمد (نوري دربار) زیارت. د دې زیارتونو ډېره برخه د کلاچي د کلا (دېوال) شاوخوا واقع دي. === هدیرې === کلاچي یو شمېر مشهورې هدیرې لري چې د دې سیمې تاریخ او د زغم کلتور انځوروي. د هدیرو نوملړ په لاندې ډول دی: * '''بخاري صاحب هدیره''' (محله رانا زۍ) * '''کرم شاه هدیره''' (کلاچي - مډئ سړک) * '''لنډي شاه هدیره''' (محله حسین خېل) * '''رضاو صاحب هدیره''' (محله عثمان خېل) * '''د شهیدانو هدیره''' (د محله زرني خېل لویدیځ ته) * '''کاکړو هدیره''' (محله یعقوب زۍ) * '''جنډولي دادا هدیره''' (محله حسین زۍ) * '''ملا شکور هدیره''' (محله کھډ بستي) * '''کمال خېل هدیره''' (محله کمال خېل) *'''شاعران:''' *'''په پښتو شاعرۍ کې یې درې کتابونه لیکلي دي: "د مینې غېږ"، "د حسن لمن" او "مضراب".''' '''ډاکټر عنایت الله خان میان خېل: پښتو شاعر، چې "مالګین ټپونه" شعري ټولګه یې لیکلې ده. هغه یو مشهور پښتو انقلابي شاعر دی. سربېره پر دې، هغه یو خورا تکړه ډاکټر او یو ښه انسان دی.''' '''الله نواز افق: سرائیکي او اردو شاعر.''' * === '''دیني عالمان''' === '''فقیر نور محمد قادري (ارواښاد): د "عرفان" کتاب لیکوال، چې په انګلیسي ژبه هم ژباړل شوی دی.''' === '''لوبې''' === '''برېګېډیر عبدالحمید خان حمیدي: (د اولمپیک د هاکي د سرو زرو مډال ګټونکی)''' '''عبدالرشید جونیئر: (د اولمپیک د هاکي د سرو زرو مډال ګټونکی)''' '''عبدالوهاب خان: (د بیډمنټن او ټېبل ټېنس د ټول پاکستان د سیالیو تنظیموونکی)''' === '''د ښار راتلونکی''' === '''کلاچي یو وخت د سیمې د سوداګرۍ مرکز و، خو د نویو لارو د جوړېدو له امله دا ښار یو څه وروسته پاتې شوی دی. د خلکو لویه برخه نږدې ښار ډېره اسماعیل خان ته کډه شوې ده. اوس د خلکو هیلې د "ګومل ډیم" بشپړېدو ته دي، ترڅو د سیمې اقتصاد بیا راژوندی شي. که څه هم په سیمه کې سیاسي شعور زیات شوی، خو لا هم تعلیم یافته خلک له کلاچي څخه بهر مېشته دي او سیمه د نوي بدلون په تمه ده.''' * oo9l68zjvm5r8wb0a762rhsk9gvqe0x 10 87200 363451 2026-04-26T12:17:49Z شاه زمان پټان 26102 شاه زمان پټان د [[کينډۍ:Br]] مخ [[کينډۍ:سپاکول]] ته ولېږداوه 363451 wikitext text/x-wiki #مخګرځ [[کينډۍ:سپاکول]] 9u5rde9uszebnjig7e5r3utftz6ckw4 10 87201 363453 2026-04-26T12:19:58Z شاه زمان پټان 26102 شاه زمان پټان د [[کينډۍ:Category handler]] مخ [[کينډۍ:وېشنيزه سمبالوونکی]] ته ولېږداوه 363453 wikitext text/x-wiki #مخګرځ [[کينډۍ:وېشنيزه سمبالوونکی]] my2f7mgzfmwlldv3g17hkjq8oumcni1 0 87202 363457 2026-04-26T16:12:12Z Andar ba ba 39180 "[[:en:Special:Redirect/revision/1344018445|Sind State]]" مخ د ژباړلو له مخې جوړ شوی 363457 wikitext text/x-wiki    د '''سند ایالت''' (۱۷۳۷-۱۸۴۳)، چې '''د سند''' یا '''سند''' په نوم هم یادیږي، یوه کوچنۍ سلطنت وه او وروسته د [[د هند نيمه لويه وچه|هند برصغیر]] په [[سند]] سیمه کې یو شاهي دولت و . سند په ۱۷۳۷ کې د [[د مغولو واکمني|مغل امپراتورۍ]] څخه جلا شو او په ۱۸۴۳ کې د [[ختيځ هند کمپنۍ|ختیځ هند شرکت]] لخوا ضمیمه شو. د '''سند''' نوم / / sɪŋd / )، چې اوس زوړ شوی، یو وخت د ایالت انګلیسي نوم و، کوم چې د انګریزانو لخوا د هغې د ویش لپاره هم غوره شوی و. {{Infobox|bodystyle=text-align:right; font-size:95%; border:2px solid #8B0000;|title=د سیند ایالت|abovestyle=background:#8B0000; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;|above=ایالتِ سند|subheader=۱۷۳۷ – ۱۸۴۳ زیږدیز|caption=د کلهوړو تور بیرغ|caption2=د تالپور سور بیرغ|headerstyle=background:#8B0000; color:white; text-align:center; font-weight:bold;|labelstyle=background:#f8f9fa; width:35%; font-weight:bold; padding:6px;|datastyle=padding:6px;|header1=ټول مالومات|label1=پلازمېنه|data1=خداآباد (۱۷۳۷–۱۷۶۸) <br> حیدرآباد (۱۷۶۸–۱۸۴۳)|label2=رسمي ژبې|data2=فارسي، سندي|label3=حکومت|data3=پاچاهي / نوابي نظام|header2=واکمنې کورنۍ|label4=کلہوړه ټبر|data4=۱۷۳۷ – ۱۷۸۳|label5=تالپور ټبر|data5=۱۷۸۳ – ۱۸۴۳|header3=بیرغونه|data6=[[File:Black flag.svg|100px|تور]] [[File:Flag of Sindh (1783–1843).svg|100px|سور]]|label7=شعار|data7=مبارک باشد <br> ''وغوړېږي، اباد دې وي''|label8=ننۍ سیمه|data8=د پاکستان سیند صوبه|label9=د پای لامل|data9=۱۸۴۳ کې انګرېزانو ونیو|belowstyle=background:#8B0000; color:#FFD700; text-align:center; font-size:90%;|below=}} == تاریخ == د مغلو له خوا د سیند تر نیولو وروسته، دا سیمه له ۱۵۹۳ نه تر ۱۶۲۹ پورې د یوه سیمه یز مشر لاس کې وه. لښکر مشر به د ډیلي د مغول بادشاه په خپله ټاکه، که څه هم ټټه د ملتان د ولایت یوه ولسوالي وه. په دې ولسوالۍ کې د ترخانو کورنۍ زور ډېر و. جاني بېګ، غازي بېګ او دویم عیسی خان د ټټې لښکر مشر ول.په ۱۶۹۳ کال کې د ټټې ولسوالي بېل ولایت شو، نوم یې د ټټې ولایت کېښودل شو. دې ولایت درې برخې درلودې: بکر، سیهون او ټټه. خو د ټټې ولایت په سیاسي ډګر کې هېڅ نوم نه و.وروسته د کلهوړو ټبر واکمن شو، او د ټټې ولایت د کلهوړو په لاس خپلواک شو. کله چې نادر شاه پر مغولو یرغل وکړ، سیند د حیدرآباد او اودھ سره یوځای د مغلو مرسته وکړه. خو نادر شاه بیا هم سیند ونیو. نادر شاه سبې د کلات خان ته ورکړه او شکارپور یې بهاولپور ته ورکړ. خو چې نادر شاه لاړ، نو نور محمد دا دواړه سیمې بېرته ونیولې.د احمد شاه بابا د یرغل په وخت کې سیند د افغانانو لاس ته ورغی او باج به یې ورکاوه. سیند تر ټولو ښه وخت د غلام شاه کلهوړو په واکمنۍ کې ولید. غلام شاه د کلات خان ناصر خان او د کج راو ګودجي ته ماتې ورکړه. د بهاولپور له واکمن مبارک خان سره یې خپلوي هم وکړه.غلام شاه د پاني پت په درېمه جګړه کې هم د احمد شاه ابدالي سره اوږه په اوږه د مرهټو سره جنګېدلی و. وروسته د غلام شاه او احمد شاه بابا ترمنځ نښته شوه. احمد شاه بابا غوښتل محمد اتور کلہوړو د سیند *واکمن* کړي. احمد شاه بابا بهادر خان راولېږه، خو غلام شاه په اوباړو کې هغه ته ماتې ورکړه.په ۱۷۶۸ کال کې غلام شاه خپله پلازمېنه له خداآباد نه حیدرآباد ته یوړه. حیدرآباد یې د نیرون کوټ په نوم د یوه زاړه ښار پر کنډوالو ودان کړ او پکې یې پکّو کلا جوړه کړه.غلام شاه په ۱۷۷۲ کال کې ناڅاپه مړ شو. تر هغه وروسته په یوازې ۱۱ کلونو کې څلور کلہوړي واکمنان یو په بل پسې واک ته ورسېدل. په دې وخت کې دوه لوی جنګونه وشول: په ۱۷۸۱ کې د شکارپور جګړه او په ۱۷۸۲ کې د لاړکانې جګړه .حق لرې وروره، بخښنه غواړم. هغه ژباړه یو څه درنه وه. اوس یې بیا په ډېره ساده او اسانه پښتو درته لیکم، لکه چې کليوالو ته کیسه کوم په ۱۷۸۳ کال کې د تالپور میرانو سر راپورته کړ. دا میران له پخوا نه د کلہوړو وزیران ول. فتح علي تالپور یې مشر و. دوی د هلاني په جګړه کې د کلہوړو وروستی پاچا عبدالنبي کلہوړو له واکه لرې کړ. فتح علي تالپور خپله خاوره لویه کړه. کراچۍ یې بېرته ونیوله. دا کراچۍ کلہوړو له کلات نه بایللې وه. بیا د شکارپور جګړه شوه. په دې جګړه کې د تالپور مخې ته درې دښمنان راغلل: افغانان، د کلات خان، او د کلهوړو پاتې خلک. خو فتح علي بیا هم خپله خاوره وساتله.د تالپور په وخت کې سیند په دریو ټوټو ووېشل شو حیدرآباد دا د شهداداني کورنۍ لاس کې و میرپور خاص دا د منیکاني کورنۍ لاس کې و خیرپور دا د سهراباني کورنۍ لاس کې و.لومړی دا درې واړه سره ملګري شول. وروسته یې یو لوی تړون جوړ کړ.ورو ورو انګرېزان راغلل. په ۱۸۰۹ کال کې سیند د انګرېزانو سره ملګری شو، خو انګرېزان ترې زورور ول.بیا د انګرېزانو او سیند جګړه وشوه. انګرېزانو ټول سیند ونیو، یوازې خیرپور پرېښود. سیند یې د بمبۍ برخه کړه.د ۱۸۴۳ کال د فبرورۍ په ۱۷، د حیدرآباد مشر ناصر خان تالپور د میاني په جګړه کې ماتې وخوړه  د ۱۸۴۳ کال د مارچ په ۲۴، د میرپور خاص مشر شېر محمد تالپور د حیدرآباد په جګړه کې ماتې وخوړه  د خیرپور مشر علي مراد تالپور یو څه وخت جنګېده، خو وروسته یې وسله کېښوده. له انګرېزانو سره یې جوړه وکړه. په ۱۸۵۳ کال کې خیرپور د انګرېزانو تر لاس لاندې کوچنی پاچاهي ایالت شو. == ماخذونه == {{لړسرچينې}} p3n78g77yl6pafwa4jtdy4uwp3pkcty 363458 363457 2026-04-26T16:12:54Z Andar ba ba 39180 363458 wikitext text/x-wiki    د '''سند ایالت''' (۱۷۳۷-۱۸۴۳)، چې '''د سند''' یا '''سندهو''' په نوم هم یادیږي، یوه کوچنۍ سلطنت وه او وروسته د [[د هند نيمه لويه وچه|هند برصغیر]] په [[سند]] سیمه کې یو شاهي دولت و . سند په ۱۷۳۷ کې د [[د مغولو واکمني|مغل امپراتورۍ]] څخه جلا شو او په ۱۸۴۳ کې د [[ختيځ هند کمپنۍ|ختیځ هند شرکت]] لخوا ضمیمه شو. د '''سند''' نوم / / sɪŋd / )، چې اوس زوړ شوی، یو وخت د ایالت انګلیسي نوم و، کوم چې د انګریزانو لخوا د هغې د ویش لپاره هم غوره شوی و. {{Infobox|bodystyle=text-align:right; font-size:95%; border:2px solid #8B0000;|title=د سیند ایالت|abovestyle=background:#8B0000; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;|above=ایالتِ سند|subheader=۱۷۳۷ – ۱۸۴۳ زیږدیز|caption=د کلهوړو تور بیرغ|caption2=د تالپور سور بیرغ|headerstyle=background:#8B0000; color:white; text-align:center; font-weight:bold;|labelstyle=background:#f8f9fa; width:35%; font-weight:bold; padding:6px;|datastyle=padding:6px;|header1=ټول مالومات|label1=پلازمېنه|data1=خداآباد (۱۷۳۷–۱۷۶۸) <br> حیدرآباد (۱۷۶۸–۱۸۴۳)|label2=رسمي ژبې|data2=فارسي، سندي|label3=حکومت|data3=پاچاهي / نوابي نظام|header2=واکمنې کورنۍ|label4=کلہوړه ټبر|data4=۱۷۳۷ – ۱۷۸۳|label5=تالپور ټبر|data5=۱۷۸۳ – ۱۸۴۳|header3=بیرغونه|data6=[[File:Black flag.svg|100px|تور]] [[File:Flag of Sindh (1783–1843).svg|100px|سور]]|label7=شعار|data7=مبارک باشد <br> ''وغوړېږي، اباد دې وي''|label8=ننۍ سیمه|data8=د پاکستان سیند صوبه|label9=د پای لامل|data9=۱۸۴۳ کې انګرېزانو ونیو|belowstyle=background:#8B0000; color:#FFD700; text-align:center; font-size:90%;|below=}} == تاریخ == د مغلو له خوا د سیند تر نیولو وروسته، دا سیمه له ۱۵۹۳ نه تر ۱۶۲۹ پورې د یوه سیمه یز مشر لاس کې وه. لښکر مشر به د ډیلي د مغول بادشاه په خپله ټاکه، که څه هم ټټه د ملتان د ولایت یوه ولسوالي وه. په دې ولسوالۍ کې د ترخانو کورنۍ زور ډېر و. جاني بېګ، غازي بېګ او دویم عیسی خان د ټټې لښکر مشر ول.په ۱۶۹۳ کال کې د ټټې ولسوالي بېل ولایت شو، نوم یې د ټټې ولایت کېښودل شو. دې ولایت درې برخې درلودې: بکر، سیهون او ټټه. خو د ټټې ولایت په سیاسي ډګر کې هېڅ نوم نه و.وروسته د کلهوړو ټبر واکمن شو، او د ټټې ولایت د کلهوړو په لاس خپلواک شو. کله چې نادر شاه پر مغولو یرغل وکړ، سیند د حیدرآباد او اودھ سره یوځای د مغلو مرسته وکړه. خو نادر شاه بیا هم سیند ونیو. نادر شاه سبې د کلات خان ته ورکړه او شکارپور یې بهاولپور ته ورکړ. خو چې نادر شاه لاړ، نو نور محمد دا دواړه سیمې بېرته ونیولې.د احمد شاه بابا د یرغل په وخت کې سیند د افغانانو لاس ته ورغی او باج به یې ورکاوه. سیند تر ټولو ښه وخت د غلام شاه کلهوړو په واکمنۍ کې ولید. غلام شاه د کلات خان ناصر خان او د کج راو ګودجي ته ماتې ورکړه. د بهاولپور له واکمن مبارک خان سره یې خپلوي هم وکړه.غلام شاه د پاني پت په درېمه جګړه کې هم د احمد شاه ابدالي سره اوږه په اوږه د مرهټو سره جنګېدلی و. وروسته د غلام شاه او احمد شاه بابا ترمنځ نښته شوه. احمد شاه بابا غوښتل محمد اتور کلہوړو د سیند *واکمن* کړي. احمد شاه بابا بهادر خان راولېږه، خو غلام شاه په اوباړو کې هغه ته ماتې ورکړه.په ۱۷۶۸ کال کې غلام شاه خپله پلازمېنه له خداآباد نه حیدرآباد ته یوړه. حیدرآباد یې د نیرون کوټ په نوم د یوه زاړه ښار پر کنډوالو ودان کړ او پکې یې پکّو کلا جوړه کړه.غلام شاه په ۱۷۷۲ کال کې ناڅاپه مړ شو. تر هغه وروسته په یوازې ۱۱ کلونو کې څلور کلہوړي واکمنان یو په بل پسې واک ته ورسېدل. په دې وخت کې دوه لوی جنګونه وشول: په ۱۷۸۱ کې د شکارپور جګړه او په ۱۷۸۲ کې د لاړکانې جګړه .حق لرې وروره، بخښنه غواړم. هغه ژباړه یو څه درنه وه. اوس یې بیا په ډېره ساده او اسانه پښتو درته لیکم، لکه چې کليوالو ته کیسه کوم په ۱۷۸۳ کال کې د تالپور میرانو سر راپورته کړ. دا میران له پخوا نه د کلہوړو وزیران ول. فتح علي تالپور یې مشر و. دوی د هلاني په جګړه کې د کلہوړو وروستی پاچا عبدالنبي کلہوړو له واکه لرې کړ. فتح علي تالپور خپله خاوره لویه کړه. کراچۍ یې بېرته ونیوله. دا کراچۍ کلہوړو له کلات نه بایللې وه. بیا د شکارپور جګړه شوه. په دې جګړه کې د تالپور مخې ته درې دښمنان راغلل: افغانان، د کلات خان، او د کلهوړو پاتې خلک. خو فتح علي بیا هم خپله خاوره وساتله.د تالپور په وخت کې سیند په دریو ټوټو ووېشل شو حیدرآباد دا د شهداداني کورنۍ لاس کې و میرپور خاص دا د منیکاني کورنۍ لاس کې و خیرپور دا د سهراباني کورنۍ لاس کې و.لومړی دا درې واړه سره ملګري شول. وروسته یې یو لوی تړون جوړ کړ.ورو ورو انګرېزان راغلل. په ۱۸۰۹ کال کې سیند د انګرېزانو سره ملګری شو، خو انګرېزان ترې زورور ول.بیا د انګرېزانو او سیند جګړه وشوه. انګرېزانو ټول سیند ونیو، یوازې خیرپور پرېښود. سیند یې د بمبۍ برخه کړه.د ۱۸۴۳ کال د فبرورۍ په ۱۷، د حیدرآباد مشر ناصر خان تالپور د میاني په جګړه کې ماتې وخوړه  د ۱۸۴۳ کال د مارچ په ۲۴، د میرپور خاص مشر شېر محمد تالپور د حیدرآباد په جګړه کې ماتې وخوړه  د خیرپور مشر علي مراد تالپور یو څه وخت جنګېده، خو وروسته یې وسله کېښوده. له انګرېزانو سره یې جوړه وکړه. په ۱۸۵۳ کال کې خیرپور د انګرېزانو تر لاس لاندې کوچنی پاچاهي ایالت شو. == ماخذونه == {{لړسرچينې}} ljil0k7m77fq91erho6i0p3oxno6fm1 3 87203 363462 2026-04-26T18:10:21Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 363462 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=蛇穴（さらぎ）}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۲۶ اپريل ۲۰۲۶، گړۍ ۱۸:۱۰ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) 32l149bb6p87n2818jn7vdd3f77y8ic 3 87204 363463 2026-04-26T19:20:00Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 363463 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=Genya 15}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۲۶ اپريل ۲۰۲۶، گړۍ ۱۹:۲۰ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) 14sf6m82fp1b1k7zea7i9n520uyigwi 0 87205 363472 2026-04-27T02:08:38Z Nmardin 36012 "[[:en:Special:Redirect/revision/1332018477|Platonism]]" مخ د ژباړلو له مخې جوړ شوی 363472 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Head_Platon_Glyptothek_Munich_548.jpg|بټنوک|د [[اپلاتون|افلاطون]] څېره، رومي کاپي. اصلي بت د فیلسوف له مړینې وروسته (۳۴۸/۳۴۷ ق م) په [[اپلاتوني ښوونځی|ښوونځي]] کښې نندارې ته وړاندې شو.]] '''پلاتونپالنه''' د [[اپلاتون]] [[فلسفه]] ده او [[د فکر مکتب|فلسفي جوړښتونه]] چې له هغې څخه نږدې اخیستل شوي دي، د [[نوم‌ پالنه یا نومینالېزم|نومینالیزم]] یا انټي ریالیزم مخالف ګڼل کیږي. {{Efn|Later and contemporary Platonists do not necessarily accept all of Plato's own doctrines.{{efn|name=zalta|"Philosophers who affirm the existence of abstract objects are sometimes called platonists; those who deny their existence are sometimes called nominalists. The terms "platonism" and "nominalism" have established senses in the history of philosophy, where they denote positions that have little to do with the modern notion of an abstract object. In this connection, it is essential to bear in mind that modern platonists (with a small 'p') need not accept any of the doctrines of Plato, just as modern nominalists need not accept the doctrines of medieval [[Nominalist|Nominalists]]."<ref name="AO"> [http://plato.stanford.edu/archives/spr2012/entries/abstract-objects/ "Abstract Objects"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202055142/http://plato.stanford.edu/archives/spr2012/entries/abstract-objects/|date=2013-12-02}}, Gideon Rosen, The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2012 Edition), Edward N. Zalta (ed.).</ref>}}}} [ a ] پلاتونپالنه په [[لوېديځه فلسفه|لویدیځ فکر]] باندې ژوره اغیزه درلوده. پلاتونپالنه یا [[د بڼو تيوري|اپلاتونی ریالیزم]] د [[د بڼو تيوري|بڼو]] یا تجریدي شیانو ریښتینی شتون تاییدوي، په اصل کښې د عالمونو ستونزې حل کولو لپاره. تجریدي شیان په دریمه سیمه کښې شتون لري چې د هوښیار بهرني نړۍ او د شعور داخلي نړۍ څخه توپیر لري. دا کولی شي په [[ځانګړنه (فلسفه)|ملکیتونو]] ، ډولونو ، [[قضیه|وړاندیزونو]] ، معنی ، [[عدد|شمیرو]] ، سیټونو ، حقیقت ارزښتونو ، او داسې نورو باندې پلي شي ( د تجریدي شی تیوري وګورئ). افلاطون [[اپلاتوني ښوونځی|خپل ښوونځی]] تاسیس کړه، او په دریمه پیړۍ قبل مسیح کښې، [[ارسېسيلوس|ارکیسیلاوس]] [[د شکیانو ښوونځې|لوستي شکونه]] غوره کړل، کوم چې د ښوونځي مرکزي اصول شو تر 90 قبل مسیح پورې کله چې [[انتيوکوس عسقلاني|انتیوخوس]] رواقی عناصر اضافه کړل، شکونه یې رد کړل، او [[منځنۍ اپلاتوني فلسفه|د منځني اپلاتونپالنې]] په نوم پیژندل شوی دوره پیل کړه. په دریمه پیړۍ میلادي کښې، [[پلوتين|پلوتینوس]] اضافي صوفیانه عناصر اضافه کړل، [[نوې اپلاتوني فلسفه|نوې پلاتونپالنه]] یې رامینځته کړ، په کوم کښې چې د وجود سر یو یا ښه و، د ټولو شیانو سرچینه؛ په فضیلت او مراقبت کښې روح دا ځواک درلود چې ځان د یو سره د یووالي ترلاسه کولو لپاره لوړ کړي. د [[مسيحيت|عیسوي کلیسا]] لخوا ډیری اپلاتوني مفکورې ومنل شوې چې د اپلاتون بڼې د خدای د افکارو په توګه پیژني (یو دریځ چې د الهي تصور په نوم هم پیژندل کیږي)، پداسې حال کښې چې نوې پلاتونپالنه د کاتولیک کلیسا د ډاکټر [[د هیپو آګوستین|سینټ اګسټین]] له لارې په لویدیځ کښې د عیسوي تصوف په اړه لوی نفوذ شو، چې د پلوتینوس ''اینیډز'' لخوا خورا اغیزمن شوی و، او په پایله کښې د ټول لویدیځ عیسوي فکر لپاره بنسټونه وو. د افلاطون ډیری نظرونه د [[کاتولیکه کلیسا|رومن کاتولیک کلیسا]] لخوا شامل شول. د افلاطون مفکورې د [[رنسانس (نوی والی/بيا ژوند)|بیازېږون]] او په معاصر [[شننيزه فلسفه|تحلیلي فلسفه]] کښې د ریاضي په عصري فلسفه کې د ریاضيکي پلاتونپالنې د زیاتوالي سره نور بیا راژوندي شول. lxq0efkv2f987htups0flthbg0tcmdk 363474 363472 2026-04-27T02:15:16Z Nmardin 36012 "[[:en:Special:Redirect/revision/1332018477|Platonism]]" مخ د ژباړلو له مخې جوړ شوی 363474 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Head_Platon_Glyptothek_Munich_548.jpg|بټنوک|د [[اپلاتون|افلاطون]] څېره، رومي کاپي. اصلي بت د فیلسوف له مړینې وروسته (۳۴۸/۳۴۷ ق م) په [[اپلاتوني ښوونځی|ښوونځي]] کښې نندارې ته وړاندې شو.]] '''پلاتونپالنه''' د [[اپلاتون]] [[فلسفه]] ده او [[د فکر مکتب|فلسفي جوړښتونه]] چې له هغې څخه نږدې اخیستل شوي دي، د [[نوم‌ پالنه یا نومینالېزم|نومینالیزم]] یا انټي ریالیزم مخالف ګڼل کیږي. {{Efn|Later and contemporary Platonists do not necessarily accept all of Plato's own doctrines.{{efn|name=zalta|"Philosophers who affirm the existence of abstract objects are sometimes called platonists; those who deny their existence are sometimes called nominalists. The terms "platonism" and "nominalism" have established senses in the history of philosophy, where they denote positions that have little to do with the modern notion of an abstract object. In this connection, it is essential to bear in mind that modern platonists (with a small 'p') need not accept any of the doctrines of Plato, just as modern nominalists need not accept the doctrines of medieval [[Nominalist|Nominalists]]."<ref name="AO"> [http://plato.stanford.edu/archives/spr2012/entries/abstract-objects/ "Abstract Objects"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202055142/http://plato.stanford.edu/archives/spr2012/entries/abstract-objects/|date=2013-12-02}}, Gideon Rosen, The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2012 Edition), Edward N. Zalta (ed.).</ref>}}}} [ a ] پلاتونپالنه په [[لوېديځه فلسفه|لویدیځ فکر]] باندې ژوره اغیزه درلوده. پلاتونپالنه یا [[د بڼو تيوري|اپلاتونی ریالیزم]] د [[د بڼو تيوري|بڼو]] یا تجریدي شیانو ریښتینی شتون تاییدوي، په اصل کښې د عالمونو ستونزې حل کولو لپاره. تجریدي شیان په دریمه سیمه کښې شتون لري چې د هوښیار بهرني نړۍ او د شعور داخلي نړۍ څخه توپیر لري. دا کولی شي په [[ځانګړنه (فلسفه)|ملکیتونو]] ، ډولونو ، [[قضیه|وړاندیزونو]] ، معنی ، [[عدد|شمیرو]] ، سیټونو ، حقیقت ارزښتونو ، او داسې نورو باندې پلي شي ( د تجریدي شی تیوري وګورئ). افلاطون [[اپلاتوني ښوونځی|خپل ښوونځی]] تاسیس کړه، او په دریمه پیړۍ قبل مسیح کښې، [[ارسېسيلوس|ارکیسیلاوس]] [[د شکیانو ښوونځې|لوستي شکونه]] غوره کړل، کوم چې د ښوونځي مرکزي اصول شو تر 90 قبل مسیح پورې کله چې [[انتيوکوس عسقلاني|انتیوخوس]] رواقی عناصر اضافه کړل، شکونه یې رد کړل، او [[منځنۍ اپلاتوني فلسفه|د منځني اپلاتونپالنې]] په نوم پیژندل شوی دوره پیل کړه. په دریمه پیړۍ میلادي کښې، [[پلوتين|پلوتینوس]] اضافي صوفیانه عناصر اضافه کړل، [[نوې اپلاتوني فلسفه|نوې پلاتونپالنه]] یې رامینځته کړ، په کوم کښې چې د وجود سر یو یا ښه و، د ټولو شیانو سرچینه؛ په فضیلت او مراقبت کښې روح دا ځواک درلود چې ځان د یو سره د یووالي ترلاسه کولو لپاره لوړ کړي. د [[مسيحيت|عیسوي کلیسا]] لخوا ډیری اپلاتوني مفکورې ومنل شوې چې د اپلاتون بڼې د خدای د افکارو په توګه پیژني (یو دریځ چې د الهي تصور په نوم هم پیژندل کیږي)، پداسې حال کښې چې نوې پلاتونپالنه د کاتولیک کلیسا د ډاکټر [[د هیپو آګوستین|سینټ اګسټین]] له لارې په لویدیځ کښې د عیسوي تصوف په اړه لوی نفوذ شو، چې د پلوتینوس ''اینیډز'' لخوا خورا اغیزمن شوی و، او په پایله کښې د ټول لویدیځ عیسوي فکر لپاره بنسټونه وو. د افلاطون ډیری نظرونه د [[کاتولیکه کلیسا|رومن کاتولیک کلیسا]] لخوا شامل شول. د افلاطون مفکورې د [[رنسانس (نوی والی/بيا ژوند)|بیازېږون]] او په معاصر [[شننيزه فلسفه|تحلیلي فلسفه]] کښې د ریاضي په عصري فلسفه کې د ریاضيکي پلاتونپالنې د زیاتوالي سره نور بیا راژوندي شول. == تاریخ == === لرغونی فلسفه === ==== د اپلاتونپالو ښوونځی ==== [[دوتنه:Athens_Plato_Academy_Archaeological_Site_3.jpg|بټنوک|په اتن کښې د اپلاتون د ښوونځي ځای]] اپلاتونپالنه په اصل کښې [[اپلاتون|د افلاطون په ښکالوګانو]] کښې څرګندېده، په کوم کښې چې د [[سوکرات|سقراط]] شخصیت د ځینو عقایدو د تشریح لپاره کارول کیده، چې ښایې د تاریخی سقراط د افکارو سره همغږی ؤ. اپلاتون خپل لولانې په اپلاتوني ښوونځي کښې ورکوله، چې له اتن څخه د باندې په یوه سیمه کښې د یوه مقدس باغ سره شته ؤ. دغه ښوونځی د اپلاتون له مړینې وروسته ډیر وخت دوام وکړ. درې دورې وې: زوړ، منځنی او نوی ښوونځی. د زاړه ښوونځي بنیادي شخصیتونه [[اسپيوسيپوس|سپیوسیپوس]] (د اپلانون وراره) وو، چې د ښوونځي مشر شو (تر 339 ق م پورې)، او [[زانوکراتس|ځینوکراتس]] (تر 313 ق م پورې). دواړو هڅه وکړه چې [[عدد|د شمیر]] په اړه [[فيثاغورثيت|د پیثاګوريز]] اټکلونه د اپلاطون د بڼو د الواک سره یوځای کړي.. ==== د اړنګ (شک) ښوونځی ==== شاوخوا ۲۶۶ قبل مسیح کښې، [[ارسېسيلوس|ارکیسیلاوس]] د ښوونځي مشر شو. دا پړاو، چې د [[اپلاتوني ښوونځی|منځني ښوونځي]] په نوم پیژندل کیږي، په کلکه [[فلسفي شکاکیت|د فلسفي شکونو]] ټینګار وکړ. دغه ښوونځی په دې پېژندل کېږي چې په رواقیت یې ډېر نیوکې کړې دي او د حقیقت او د حقیقت پر پوهنه باندې ادعا. [[اپلاتوني ښوونځی|نوی ښوونځی]] په ۱۵۵ قبل مسیح کښې [[کارنياډېس|د کارنیادس]] سره پیل شو، چې [[ارسېسيلوس|د ارکیسیلاوس]] پسې څلورم مشر و. دا لاهم په لویه کچه په افکارو کښې شکمن ‌ؤ، د مطلق حقیقت د پوهیدو امکان یې نه منل ؛ [[ارسېسيلوس|ارکیسیلاوس]] او [[کارنياډېس|کارنیادس]] دواړو استدلال وکړ چې دوی د [[اپلاتون|افلاطون]] ریښتینی اصول ساتي. ==== منځنۍ اپلاتونپالنه ==== شاوخوا ۹۰ قبل مسیح کې، [[انتيوکوس عسقلاني|د اسکالون انټیوکس]] شک رد کړ، او [[منځنۍ اپلاتوني فلسفه|د منځني افلاطونیزم]] په نوم پیژندل شوي دورې ته یې لاره هواره کړه، په کوم کې چې افلاطونیزم د ځینې [[د مشاء فلسفه|پیریپاتیټیک]] او ډیری سټویک [[دگماتېزم|عقیدې]] سره یوځای شوی و. په منځني افلاطونیزم کې، د افلاطون بڼې له عقلي ذهنونو څخه بهر نه وې بلکې حتمي وې، او فزیکي نړۍ یو ژوندی، جذب شوی وجود، نړۍ-روح و . پدې دوره کې برتري د [[پلوتارک|پلوټارک]] پورې اړه لري. پدې وخت کې د افلاطونیزم انتخابي طبیعت د [[فيثاغورثيت|پایتاګورینیزم]] ( [[نومېنيوس اپاميايي|د اپامیا نومینیوس]] ) او [[يهودي فلسفه|یهودي فلسفې]] <ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Platonism/Medieval-Platonism#ref32576|title=Platonism – Medieval Platonism|accessdate=2020-04-22|archivedate=2020-07-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200721043732/https://www.britannica.com/topic/Platonism/Medieval-Platonism#ref32576}}</ref> ( [[فيلون اسکندراني|د اسکندریه فیلو]] ) سره د یوځای کیدو له لارې ښودل شوی. ==== نوې اپلاتونپالنه ==== [[دوتنه:Sandro_Botticelli_050.jpg|بټنوک|لپلاتونپلانې په ډیرو د لویدیځ کلیساګانو اثر درلود، په شمول [[د هیپو آګوستین|اګوستین هیپووال]].]] په دریمه پیړۍ کښې، [[پلوتين|پلوتینوس]] د افلاطون چوکاټ بیا جوړ کړ، او [[نوې اپلاتوني فلسفه|نوې اپلاتونپالنه]] جوړه کړه، په کوم کښې منځنۍ اپلاتونپالنه [[تصوف (عام)|د تصوف]] سره یوځای شوه. د وجود په سر کښې [[نوې اپلاتوني فلسفه|'یو]]' یا نیکي، د ټولو څېزو د سرچینې په توګه ولاړه ده. دا له ځانه څخه زېږول کېږي، لکه څنګه چې د خپل وجود، عقل، ''نوس'' انعکاس څخه، چې پکښې د نظرونو لامحدود ذخیره شامله ده. <ref name="seyffert4842" /> د نړۍ روح ، د ''نوس'' کاپي، د هغې لخوا رامینځته کیږي او پکښې شته ده، لکه څنګه چې ''نوس'' په 'یو' کښې دی، او، د مادې په ځان کښې د غیر موجودیت په اړه خبر ورکولو سره، هغه بدنونه جوړوي چې شتون یې په نړۍ روح کښې شته دی. <ref name="seyffert4842" /> له همدې امله طبیعت یو بشپړ دی، د ژوند او روح سره بډای دی. روح، چې د مادې سره تړلی دی، د بدن له بند څخه د تیښتې او خپل اصلي سرچینې ته د بیرته راستنیدو هیله لري. <ref name="seyffert4842" /> د لوښې او فلسفې په فکر کښې دا ځواک لري چې ځان د پاس له عقله د مستۍ حالت ته پورته کړي، چېرې چې په ځیر هغه ښه،‌ لومړني وجود ته کتلی شي او ځان ورته نږدې کړي،‌ په کوم چې هوښ نه پوهېږي. <ref name="seyffert4842" /> د ښه، یا [[نوې اپلاتوني فلسفه|یو]] سره د دې یووالي ترلاسه کول د انسانانو ریښتینی دنده ده.<ref name="seyffert484">Oskar Seyffert, (1894), ''Dictionary of Classical Antiquities'', page 484</ref> د پلوتینوس شاګرد، پورفوريوس ، او ورپسې یې امبلیخوس ، دا جوړښت د [[مسيحيت|عیسویت]] سره په شعوري مخالفت کښې رامینځته کړ - که څه هم ډیری اغیزمن لومړني عیسوي لیکوالانو د توحیدي الهیات په خپلو مفکورو کښې له دې څخه الهام اخیستی و. د اپلاتون ښوونځی په دې دوره کښې بیا تاسیس شو؛ د هغې ترټولو مشهور مشر [[پروکلوس]] (مړ 485) و، چې د افلاطون د لیکنو یو مشهور مبصر و. دغه ښوونځی تر هغه وخته پورې دوام وکړ تر څو چې د روم امپراتور یوستیتیانوس په 529 کښې وتړ. === د منځنیو پیړیو فلسفه === ==== عیسویت او اپلاتونپالنه ==== نوې اپلاتونپالنه د [[د سکندریې کلیمینټ|کلېمس الکساندریاني]] او اوریجن ، او د کاپاډوسین د پلرونو له لارې په [[مسيحيت|عیسویت]] باندې یو څه اغیزه درلوده. ولي [[د هیپو آګوستین|اګسټین]] د اپلاتونپالنې څخه هم خورا اغیزمن و، کوم چې هغه د ماریوس ویکتورینوس د پورفیري او/یا [[پلوتين|پلوتینوس]] د کارونو د لاتیني ژباړو له لارې ورسره مخامخ شو. <ref name="Oxford2" /> <ref name="Oxford">"Platonism." Cross, F. L., ed. The Oxford dictionary of the Christian church. New York: Oxford University Press. 2005</ref> په [[منځنۍ پېړۍ|منځنۍ دورې]] کې اپلاتونپالنه واکمنه ګڼل کېدله. اپلاتونپالنه هم په ختیځ او لویدیځ دواړو [[تصوف (عام)|تصوفونو]] اغیزه وکړه. <ref name="Oxford3" /> په عین حال کښې، اپلاتونپالنه په مختلفو فیلسوفانو اغیزه وکړه لکه د چارټرس په ښوونځي کښې. <ref name="Oxford3" /> پداسې حال کښې چې [[ارستو|ارسطو]] په دیارلسمه پیړۍ کښې تر [[اپلاتون|افلاطون]] ډیر اغیزمن شو، [[ټوماس آکوینس|د ولي توماس اکیناس]] فلسفه لاهم په ځینو برخو کښې په بنسټیز ډول اپلاتونۍ وه <ref name="Oxford" /> === عصري فلسفه === ==== د بیازېږون دوره ==== د [[د رېسانس دورې اپلاتوني فلسفه|بیازېږون په دوره کښې]] د اپلاتونپالنې په فکر کښې هم نوی شوق پیدا شو، په شمول خپله د اپلاطون په اړه نوره هم. د مارسیلو فیچینو د [[فلورېنس اپلاتوني ښوونځی|فلورنڅ ښوونځي]] د افلاطون د ښوونځي د بیازېږولو هڅه وه. په غړو کښې جیواني پیکو دیلا میراندولا شامل وو. په ۱۶مه، ۱۷مه او ۱۹مه پیړۍ کښې [[انګلستان|په انګلستان کښې]] ، د اپلاطون نظریاتو ډیری پر مذهبي مفکرینو اغیزه درلوده، په شمول [[د کېمبريج اپلاتوني ښوونځی|د کیمبرج افلاطون پوهاندانو]] . په هرصورت، په براعظم [[اروپا]] کښې ارتودوکس پروټیسټانټیزم طبیعي عقل نه مني او ډیری وختونه د اپلاتونپالنې انتقاد کوي. <ref name="Oxford5" /> په لومړني عصري اروپا کښې د افلاطون په استقبال کښې یوه مسله دا وه چې څنګه د هغه د بدن د همجنسي عناصرو سره معامله وشي. ''عسوی پلاتونپالنه یوه اصطلاح ده چې د افلاطون په نظر دوه ګونیتوب ته اشاره کوي، کوم چې روح ښه ګڼي مګر [[ماده]] بد ګڼي، <ref name="Christoplatonism2">{{Cite web|last=Robin Russell|title=Heavenly minded: It's time to get our eschatology right, say scholars, authors|url=http://www.umportal.org/article.asp?id=5101|quote=Greek philosophers—who believed that spirit is good but matter is evil—also influenced the church, says [[Randy Alcorn]], author of Heaven (Tyndale, 2004). He coined the term "Christoplatonism" to describe that kind of dualism, which directly contradicts God's biblical record calling everything he created "good."|publisher=UM Portal|date=6 April 2009|accessdate=10 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722154244/http://www.umportal.org/article.asp?id=5101|archivedate=22 July 2011}}</ref> چې په ځینو عیسوي کلیساګانو یې اغیزه درلوده، که څه هم د انجیل تعلیم په مستقیم ډول د دې فلسفې سره مخالفت کوي او له همدې امله نن ورځ د عیسوي کلیسا کښې د ډیری ښوونکو لخوا دوامداره نیوکې ترلاسه کوي. د [[میتودیزم|میتودیسټ کلیسا]] په وینا، عسوی پلاتونپالنه په مستقیم ډول "د انجیل د هغه عقیدې سره مخالفت کوي چې خدای هر هغه څه چې [[د لرغوني انجيل د پيدايښت کيسه|رامینځته کړی دی]] ښه بولي."''<ref name="Christoplatonism">{{Cite web|last=Robin Russell|title=Heavenly minded: It's time to get our eschatology right, say scholars, authors|url=http://www.umportal.org/article.asp?id=5101|quote=Greek philosophers—who believed that spirit is good but matter is evil—also influenced the church, says [[Randy Alcorn]], author of Heaven (Tyndale, 2004). He coined the term "Christoplatonism" to describe that kind of dualism, which directly contradicts God's biblical record calling everything he created "good."|publisher=UM Portal|date=6 April 2009|accessdate=10 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722154244/http://www.umportal.org/article.asp?id=5101|archivedate=22 July 2011}}</ref> === معاصر فلسفه === ==== عصري پلاتونپالنه ==== د تاریخي پلاتونپالنې سربیره چې د افلاطون او پلوتینوس په څیر مفکرینو څخه سرچینه اخلي، موږ په عصري معنی کښې د تجریدي شیانو الواک سره هم مخامخ کیږو.<blockquote>پلاتونپالنه هغه نظر ده چې د تجریدي شیانو په څیر شیان شتون لري - چیرې چې یو تجریدي شی هغه شی دی چې په فضا یا وخت کښې شتون نلري او له همدې امله په بشپړ ډول غیر فزیکي او غیر ذهني دی. پدې معنی کې پلاتونپالنه یو معاصر نظر ده. </blockquote> [[دوتنه:Young_frege.jpg|بټنوک|ډیری معاصر افلاطون پوهان خپل نظرونه د [[ګوتلوب فريج|ګوټلوب فریج]] نظرونو ته تعقیبوي.]] دا '''عصري''' پلاتونپالنه په بېلابېلو توګو د ډیرو فیلسوفانو لخوا تایید شوې ده، لکه برنارډ بولزانو ، چې د انټي ارواپوهنې لپاره استدلال کوي. د افلاطون اثار د شلمې پیړۍ د فیلسوفانو لکه [[الفرېډ نورث وایټ‌هېډ|الفریډ نارت وایټ هیډ]] او د هغه د پروسې فلسفې لپاره په قاطع ډول اغیزمن شوي دي؛ او د نیکولای هارټمن د انتقادي ریالیزم او رښپوهنې لپاره. ===== په څېړېزه توګه ===== په معاصر فلسفه کښې، ډیری افلاطون پوهان خپل نظرونه [[ګوتلوب فريج|د ګوټلوب فریګ]] اغیزمنې مقالې " فکر " ته رسوي، کوم چې د وړاندیزونو په اړه د پلاتونپالنې لپاره استدلال کوي، او د هغه اغیزمن کتاب، ''د ریاضي بنسټونه'' ، کوم چې د شمیرو په اړه د پلاتونپالنې لپاره استدلال کوي او د منطقي پروژې یو اساسي متن دی. معاصر [[شننيزه فلسفه|تحلیلي فیلسوفان]] چې په [[مېتافزیک|رښپوهنه]] کښې یې د پلاتونپالنې ملاتړ کړی عبارت دي له [[برټرانډ راسل|برټرینډ رسل]] ، <ref name="SEP-P2" /> الونزو چرچ ، <ref name="SEP-P2" /> کرټ ګوډیل ، <ref name="SEP-P2" /> [[ویلارډ ون اورمن کواین|WVO کوین]] ، <ref name="SEP-P2" /> ډیویډ کپلان ، <ref name="SEP-P2" /> ساول کریپک ، <ref name="SEP-P2" /> اډوارډ زالټا او پیټر وان انواګین . [[ايريس مارداک|ایریس مرډوک]] په خپل 1970 کتاب ''"د ښه حاکمیت"'' کښې په [[اخلاق|اخلاقي فلسفه]] کښې د پلاتونپالنې ملاتړ وکړ. د معاصر پلاتونپالنې په وړاندې د پاول بیناسرف د علم پیژندنې ننګونه د هغې ترټولو اغیزمنه نیوکه ثابته کړې ده. [[وېشنيزه:هغه مخونه چې د ژباړې بياکتنه يې نه ده شوې]] oc6zj4svsloch4exjt3vmd92n24euxt 0 87206 363475 2026-04-27T02:16:56Z Nmardin 36012 "[[:en:Special:Redirect/revision/1332018477|Platonism]]" مخ د ژباړلو له مخې جوړ شوی 363475 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Head_Platon_Glyptothek_Munich_548.jpg|بټنوک|د [[اپلاتون|افلاطون]] څېره، رومي کاپي. اصلي بت د فیلسوف له مړینې وروسته (۳۴۸/۳۴۷ ق م) په [[اپلاتوني ښوونځی|ښوونځي]] کښې نندارې ته وړاندې شو.]] '''پلاتونپالنه''' د [[اپلاتون]] [[فلسفه]] ده او [[د فکر مکتب|فلسفي جوړښتونه]] چې له هغې څخه نږدې اخیستل شوي دي، د [[نوم‌ پالنه یا نومینالېزم|نومینالیزم]] یا انټي ریالیزم مخالف ګڼل کیږي. {{Efn|Later and contemporary Platonists do not necessarily accept all of Plato's own doctrines.{{efn|name=zalta|"Philosophers who affirm the existence of abstract objects are sometimes called platonists; those who deny their existence are sometimes called nominalists. The terms "platonism" and "nominalism" have established senses in the history of philosophy, where they denote positions that have little to do with the modern notion of an abstract object. In this connection, it is essential to bear in mind that modern platonists (with a small 'p') need not accept any of the doctrines of Plato, just as modern nominalists need not accept the doctrines of medieval [[Nominalist|Nominalists]]."<ref name="AO"> [http://plato.stanford.edu/archives/spr2012/entries/abstract-objects/ "Abstract Objects"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202055142/http://plato.stanford.edu/archives/spr2012/entries/abstract-objects/|date=2013-12-02}}, Gideon Rosen, The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2012 Edition), Edward N. Zalta (ed.).</ref>}}}} [ a ] پلاتونپالنه په [[لوېديځه فلسفه|لویدیځ فکر]] باندې ژوره اغیزه درلوده. پلاتونپالنه یا [[د بڼو تيوري|اپلاتونی ریالیزم]] د [[د بڼو تيوري|بڼو]] یا تجریدي شیانو ریښتینی شتون تاییدوي، په اصل کښې د عالمونو ستونزې حل کولو لپاره. تجریدي شیان په دریمه سیمه کښې شتون لري چې د هوښیار بهرني نړۍ او د شعور داخلي نړۍ څخه توپیر لري. دا کولی شي په [[ځانګړنه (فلسفه)|ملکیتونو]] ، ډولونو ، [[قضیه|وړاندیزونو]] ، معنی ، [[عدد|شمیرو]] ، سیټونو ، حقیقت ارزښتونو ، او داسې نورو باندې پلي شي ( د تجریدي شی تیوري وګورئ). افلاطون [[اپلاتوني ښوونځی|خپل ښوونځی]] تاسیس کړه، او په دریمه پیړۍ قبل مسیح کښې، [[ارسېسيلوس|ارکیسیلاوس]] [[د شکیانو ښوونځې|لوستي شکونه]] غوره کړل، کوم چې د ښوونځي مرکزي اصول شو تر 90 قبل مسیح پورې کله چې [[انتيوکوس عسقلاني|انتیوخوس]] رواقی عناصر اضافه کړل، شکونه یې رد کړل، او [[منځنۍ اپلاتوني فلسفه|د منځني اپلاتونپالنې]] په نوم پیژندل شوی دوره پیل کړه. په دریمه پیړۍ میلادي کښې، [[پلوتين|پلوتینوس]] اضافي صوفیانه عناصر اضافه کړل، [[نوې اپلاتوني فلسفه|نوې پلاتونپالنه]] یې رامینځته کړ، په کوم کښې چې د وجود سر یو یا ښه و، د ټولو شیانو سرچینه؛ په فضیلت او مراقبت کښې روح دا ځواک درلود چې ځان د یو سره د یووالي ترلاسه کولو لپاره لوړ کړي. د [[مسيحيت|عیسوي کلیسا]] لخوا ډیری اپلاتوني مفکورې ومنل شوې چې د اپلاتون بڼې د خدای د افکارو په توګه پیژني (یو دریځ چې د الهي تصور په نوم هم پیژندل کیږي)، پداسې حال کښې چې نوې پلاتونپالنه د کاتولیک کلیسا د ډاکټر [[د هیپو آګوستین|سینټ اګسټین]] له لارې په لویدیځ کښې د عیسوي تصوف په اړه لوی نفوذ شو، چې د پلوتینوس ''اینیډز'' لخوا خورا اغیزمن شوی و، او په پایله کښې د ټول لویدیځ عیسوي فکر لپاره بنسټونه وو. د افلاطون ډیری نظرونه د [[کاتولیکه کلیسا|رومن کاتولیک کلیسا]] لخوا شامل شول. د افلاطون مفکورې د [[رنسانس (نوی والی/بيا ژوند)|بیازېږون]] او په معاصر [[شننيزه فلسفه|تحلیلي فلسفه]] کښې د ریاضي په عصري فلسفه کې د ریاضيکي پلاتونپالنې د زیاتوالي سره نور بیا راژوندي شول. == تاریخ == === لرغونی فلسفه === ==== د اپلاتونپالو ښوونځی ==== [[دوتنه:Athens_Plato_Academy_Archaeological_Site_3.jpg|بټنوک|په اتن کښې د اپلاتون د ښوونځي ځای]] اپلاتونپالنه په اصل کښې [[اپلاتون|د افلاطون په ښکالوګانو]] کښې څرګندېده، په کوم کښې چې د [[سوکرات|سقراط]] شخصیت د ځینو عقایدو د تشریح لپاره کارول کیده، چې ښایې د تاریخی سقراط د افکارو سره همغږی ؤ. اپلاتون خپل لولانې په اپلاتوني ښوونځي کښې ورکوله، چې له اتن څخه د باندې په یوه سیمه کښې د یوه مقدس باغ سره شته ؤ. دغه ښوونځی د اپلاتون له مړینې وروسته ډیر وخت دوام وکړ. درې دورې وې: زوړ، منځنی او نوی ښوونځی. د زاړه ښوونځي بنیادي شخصیتونه [[اسپيوسيپوس|سپیوسیپوس]] (د اپلانون وراره) وو، چې د ښوونځي مشر شو (تر 339 ق م پورې)، او [[زانوکراتس|ځینوکراتس]] (تر 313 ق م پورې). دواړو هڅه وکړه چې [[عدد|د شمیر]] په اړه [[فيثاغورثيت|د پیثاګوريز]] اټکلونه د اپلاطون د بڼو د الواک سره یوځای کړي.. ==== د اړنګ (شک) ښوونځی ==== شاوخوا ۲۶۶ قبل مسیح کښې، [[ارسېسيلوس|ارکیسیلاوس]] د ښوونځي مشر شو. دا پړاو، چې د [[اپلاتوني ښوونځی|منځني ښوونځي]] په نوم پیژندل کیږي، په کلکه [[فلسفي شکاکیت|د فلسفي شکونو]] ټینګار وکړ. دغه ښوونځی په دې پېژندل کېږي چې په رواقیت یې ډېر نیوکې کړې دي او د حقیقت او د حقیقت پر پوهنه باندې ادعا. [[اپلاتوني ښوونځی|نوی ښوونځی]] په ۱۵۵ قبل مسیح کښې [[کارنياډېس|د کارنیادس]] سره پیل شو، چې [[ارسېسيلوس|د ارکیسیلاوس]] پسې څلورم مشر و. دا لاهم په لویه کچه په افکارو کښې شکمن ‌ؤ، د مطلق حقیقت د پوهیدو امکان یې نه منل ؛ [[ارسېسيلوس|ارکیسیلاوس]] او [[کارنياډېس|کارنیادس]] دواړو استدلال وکړ چې دوی د [[اپلاتون|افلاطون]] ریښتینی اصول ساتي. ==== منځنۍ اپلاتونپالنه ==== شاوخوا ۹۰ قبل مسیح کې، [[انتيوکوس عسقلاني|د اسکالون انټیوکس]] شک رد کړ، او [[منځنۍ اپلاتوني فلسفه|د منځني افلاطونیزم]] په نوم پیژندل شوي دورې ته یې لاره هواره کړه، په کوم کې چې افلاطونیزم د ځینې [[د مشاء فلسفه|پیریپاتیټیک]] او ډیری سټویک [[دگماتېزم|عقیدې]] سره یوځای شوی و. په منځني افلاطونیزم کې، د افلاطون بڼې له عقلي ذهنونو څخه بهر نه وې بلکې حتمي وې، او فزیکي نړۍ یو ژوندی، جذب شوی وجود، نړۍ-روح و . پدې دوره کې برتري د [[پلوتارک|پلوټارک]] پورې اړه لري. پدې وخت کې د افلاطونیزم انتخابي طبیعت د [[فيثاغورثيت|پایتاګورینیزم]] ( [[نومېنيوس اپاميايي|د اپامیا نومینیوس]] ) او [[يهودي فلسفه|یهودي فلسفې]] <ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Platonism/Medieval-Platonism#ref32576|title=Platonism – Medieval Platonism|accessdate=2020-04-22|archivedate=2020-07-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200721043732/https://www.britannica.com/topic/Platonism/Medieval-Platonism#ref32576}}</ref> ( [[فيلون اسکندراني|د اسکندریه فیلو]] ) سره د یوځای کیدو له لارې ښودل شوی. ==== نوې اپلاتونپالنه ==== [[دوتنه:Sandro_Botticelli_050.jpg|بټنوک|لپلاتونپلانې په ډیرو د لویدیځ کلیساګانو اثر درلود، په شمول [[د هیپو آګوستین|اګوستین هیپووال]].]] په دریمه پیړۍ کښې، [[پلوتين|پلوتینوس]] د افلاطون چوکاټ بیا جوړ کړ، او [[نوې اپلاتوني فلسفه|نوې اپلاتونپالنه]] جوړه کړه، په کوم کښې منځنۍ اپلاتونپالنه [[تصوف (عام)|د تصوف]] سره یوځای شوه. د وجود په سر کښې [[نوې اپلاتوني فلسفه|'یو]]' یا نیکي، د ټولو څېزو د سرچینې په توګه ولاړه ده. دا له ځانه څخه زېږول کېږي، لکه څنګه چې د خپل وجود، عقل، ''نوس'' انعکاس څخه، چې پکښې د نظرونو لامحدود ذخیره شامله ده. <ref name="seyffert4842" /> د نړۍ روح ، د ''نوس'' کاپي، د هغې لخوا رامینځته کیږي او پکښې شته ده، لکه څنګه چې ''نوس'' په 'یو' کښې دی، او، د مادې په ځان کښې د غیر موجودیت په اړه خبر ورکولو سره، هغه بدنونه جوړوي چې شتون یې په نړۍ روح کښې شته دی. <ref name="seyffert4842" /> له همدې امله طبیعت یو بشپړ دی، د ژوند او روح سره بډای دی. روح، چې د مادې سره تړلی دی، د بدن له بند څخه د تیښتې او خپل اصلي سرچینې ته د بیرته راستنیدو هیله لري. <ref name="seyffert4842" /> د لوښې او فلسفې په فکر کښې دا ځواک لري چې ځان د پاس له عقله د مستۍ حالت ته پورته کړي، چېرې چې په ځیر هغه ښه،‌ لومړني وجود ته کتلی شي او ځان ورته نږدې کړي،‌ په کوم چې هوښ نه پوهېږي. <ref name="seyffert4842" /> د ښه، یا [[نوې اپلاتوني فلسفه|یو]] سره د دې یووالي ترلاسه کول د انسانانو ریښتینی دنده ده.<ref name="seyffert484">Oskar Seyffert, (1894), ''Dictionary of Classical Antiquities'', page 484</ref> د پلوتینوس شاګرد، پورفوريوس ، او ورپسې یې امبلیخوس ، دا جوړښت د [[مسيحيت|عیسویت]] سره په شعوري مخالفت کښې رامینځته کړ - که څه هم ډیری اغیزمن لومړني عیسوي لیکوالانو د توحیدي الهیات په خپلو مفکورو کښې له دې څخه الهام اخیستی و. د اپلاتون ښوونځی په دې دوره کښې بیا تاسیس شو؛ د هغې ترټولو مشهور مشر [[پروکلوس]] (مړ 485) و، چې د افلاطون د لیکنو یو مشهور مبصر و. دغه ښوونځی تر هغه وخته پورې دوام وکړ تر څو چې د روم امپراتور یوستیتیانوس په 529 کښې وتړ. === د منځنیو پیړیو فلسفه === ==== عیسویت او اپلاتونپالنه ==== نوې اپلاتونپالنه د [[د سکندریې کلیمینټ|کلېمس الکساندریاني]] او اوریجن ، او د کاپاډوسین د پلرونو له لارې په [[مسيحيت|عیسویت]] باندې یو څه اغیزه درلوده. ولي [[د هیپو آګوستین|اګسټین]] د اپلاتونپالنې څخه هم خورا اغیزمن و، کوم چې هغه د ماریوس ویکتورینوس د پورفیري او/یا [[پلوتين|پلوتینوس]] د کارونو د لاتیني ژباړو له لارې ورسره مخامخ شو. <ref name="Oxford2" /> <ref name="Oxford">"Platonism." Cross, F. L., ed. The Oxford dictionary of the Christian church. New York: Oxford University Press. 2005</ref> په [[منځنۍ پېړۍ|منځنۍ دورې]] کې اپلاتونپالنه واکمنه ګڼل کېدله. اپلاتونپالنه هم په ختیځ او لویدیځ دواړو [[تصوف (عام)|تصوفونو]] اغیزه وکړه. <ref name="Oxford3" /> په عین حال کښې، اپلاتونپالنه په مختلفو فیلسوفانو اغیزه وکړه لکه د چارټرس په ښوونځي کښې. <ref name="Oxford3" /> پداسې حال کښې چې [[ارستو|ارسطو]] په دیارلسمه پیړۍ کښې تر [[اپلاتون|افلاطون]] ډیر اغیزمن شو، [[ټوماس آکوینس|د ولي توماس اکیناس]] فلسفه لاهم په ځینو برخو کښې په بنسټیز ډول اپلاتونۍ وه <ref name="Oxford" /> === عصري فلسفه === ==== د بیازېږون دوره ==== د [[د رېسانس دورې اپلاتوني فلسفه|بیازېږون په دوره کښې]] د اپلاتونپالنې په فکر کښې هم نوی شوق پیدا شو، په شمول خپله د اپلاطون په اړه نوره هم. د مارسیلو فیچینو د [[فلورېنس اپلاتوني ښوونځی|فلورنڅ ښوونځي]] د افلاطون د ښوونځي د بیازېږولو هڅه وه. په غړو کښې جیواني پیکو دیلا میراندولا شامل وو. په ۱۶مه، ۱۷مه او ۱۹مه پیړۍ کښې [[انګلستان|په انګلستان کښې]] ، د اپلاطون نظریاتو ډیری پر مذهبي مفکرینو اغیزه درلوده، په شمول [[د کېمبريج اپلاتوني ښوونځی|د کیمبرج افلاطون پوهاندانو]] . په هرصورت، په براعظم [[اروپا]] کښې ارتودوکس پروټیسټانټیزم طبیعي عقل نه مني او ډیری وختونه د اپلاتونپالنې انتقاد کوي. <ref name="Oxford5" /> په لومړني عصري اروپا کښې د افلاطون په استقبال کښې یوه مسله دا وه چې څنګه د هغه د بدن د همجنسي عناصرو سره معامله وشي. ''عسوی پلاتونپالنه یوه اصطلاح ده چې د افلاطون په نظر دوه ګونیتوب ته اشاره کوي، کوم چې روح ښه ګڼي مګر [[ماده]] بد ګڼي، <ref name="Christoplatonism2">{{Cite web|last=Robin Russell|title=Heavenly minded: It's time to get our eschatology right, say scholars, authors|url=http://www.umportal.org/article.asp?id=5101|quote=Greek philosophers—who believed that spirit is good but matter is evil—also influenced the church, says [[Randy Alcorn]], author of Heaven (Tyndale, 2004). He coined the term "Christoplatonism" to describe that kind of dualism, which directly contradicts God's biblical record calling everything he created "good."|publisher=UM Portal|date=6 April 2009|accessdate=10 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722154244/http://www.umportal.org/article.asp?id=5101|archivedate=22 July 2011}}</ref> چې په ځینو عیسوي کلیساګانو یې اغیزه درلوده، که څه هم د انجیل تعلیم په مستقیم ډول د دې فلسفې سره مخالفت کوي او له همدې امله نن ورځ د عیسوي کلیسا کښې د ډیری ښوونکو لخوا دوامداره نیوکې ترلاسه کوي. د [[میتودیزم|میتودیسټ کلیسا]] په وینا، عسوی پلاتونپالنه په مستقیم ډول "د انجیل د هغه عقیدې سره مخالفت کوي چې خدای هر هغه څه چې [[د لرغوني انجيل د پيدايښت کيسه|رامینځته کړی دی]] ښه بولي."''<ref name="Christoplatonism">{{Cite web|last=Robin Russell|title=Heavenly minded: It's time to get our eschatology right, say scholars, authors|url=http://www.umportal.org/article.asp?id=5101|quote=Greek philosophers—who believed that spirit is good but matter is evil—also influenced the church, says [[Randy Alcorn]], author of Heaven (Tyndale, 2004). He coined the term "Christoplatonism" to describe that kind of dualism, which directly contradicts God's biblical record calling everything he created "good."|publisher=UM Portal|date=6 April 2009|accessdate=10 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722154244/http://www.umportal.org/article.asp?id=5101|archivedate=22 July 2011}}</ref> === معاصر فلسفه === ==== عصري پلاتونپالنه ==== د تاریخي پلاتونپالنې سربیره چې د افلاطون او پلوتینوس په څیر مفکرینو څخه سرچینه اخلي، موږ په عصري معنی کښې د تجریدي شیانو الواک سره هم مخامخ کیږو.<blockquote>پلاتونپالنه هغه نظر ده چې د تجریدي شیانو په څیر شیان شتون لري - چیرې چې یو تجریدي شی هغه شی دی چې په فضا یا وخت کښې شتون نلري او له همدې امله په بشپړ ډول غیر فزیکي او غیر ذهني دی. پدې معنی کې پلاتونپالنه یو معاصر نظر ده. </blockquote> [[دوتنه:Young_frege.jpg|بټنوک|ډیری معاصر افلاطون پوهان خپل نظرونه د [[ګوتلوب فريج|ګوټلوب فریج]] نظرونو ته تعقیبوي.]] دا '''عصري''' پلاتونپالنه په بېلابېلو توګو د ډیرو فیلسوفانو لخوا تایید شوې ده، لکه برنارډ بولزانو ، چې د انټي ارواپوهنې لپاره استدلال کوي. د افلاطون اثار د شلمې پیړۍ د فیلسوفانو لکه [[الفرېډ نورث وایټ‌هېډ|الفریډ نارت وایټ هیډ]] او د هغه د پروسې فلسفې لپاره په قاطع ډول اغیزمن شوي دي؛ او د نیکولای هارټمن د انتقادي ریالیزم او رښپوهنې لپاره. ===== په څېړېزه توګه ===== په معاصر فلسفه کښې، ډیری افلاطون پوهان خپل نظرونه [[ګوتلوب فريج|د ګوټلوب فریګ]] اغیزمنې مقالې " فکر " ته رسوي، کوم چې د وړاندیزونو په اړه د پلاتونپالنې لپاره استدلال کوي، او د هغه اغیزمن کتاب، ''د ریاضي بنسټونه'' ، کوم چې د شمیرو په اړه د پلاتونپالنې لپاره استدلال کوي او د منطقي پروژې یو اساسي متن دی. معاصر [[شننيزه فلسفه|تحلیلي فیلسوفان]] چې په [[مېتافزیک|رښپوهنه]] کښې یې د پلاتونپالنې ملاتړ کړی عبارت دي له [[برټرانډ راسل|برټرینډ رسل]] ، <ref name="SEP-P2" /> الونزو چرچ ، <ref name="SEP-P2" /> کرټ ګوډیل ، <ref name="SEP-P2" /> [[ویلارډ ون اورمن کواین|WVO کوین]] ، <ref name="SEP-P2" /> ډیویډ کپلان ، <ref name="SEP-P2" /> ساول کریپک ، <ref name="SEP-P2" /> اډوارډ زالټا او پیټر وان انواګین . [[ايريس مارداک|ایریس مرډوک]] په خپل 1970 کتاب ''"د ښه حاکمیت"'' کښې په [[اخلاق|اخلاقي فلسفه]] کښې د پلاتونپالنې ملاتړ وکړ. د معاصر پلاتونپالنې په وړاندې د پاول بیناسرف د علم پیژندنې ننګونه د هغې ترټولو اغیزمنه نیوکه ثابته کړې ده. [[وېشنيزه:هغه مخونه چې د ژباړې بياکتنه يې نه ده شوې]] oc6zj4svsloch4exjt3vmd92n24euxt 363476 363475 2026-04-27T02:22:17Z Nmardin 36012 "[[:en:Special:Redirect/revision/1332018477|Platonism]]" مخ د ژباړلو له مخې جوړ شوی 363476 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Head_Platon_Glyptothek_Munich_548.jpg|بټنوک|د [[اپلاتون|افلاطون]] څېره، رومي کاپي. اصلي بت د فیلسوف له مړینې وروسته (۳۴۸/۳۴۷ ق م) په [[اپلاتوني ښوونځی|ښوونځي]] کښې نندارې ته وړاندې شو.]] '''پلاتونپالنه''' د [[اپلاتون]] [[فلسفه]] ده او [[د فکر مکتب|فلسفي جوړښتونه]] چې له هغې څخه نږدې اخیستل شوي دي، د [[نوم‌ پالنه یا نومینالېزم|نومینالیزم]] یا انټي ریالیزم مخالف ګڼل کیږي. {{Efn|Later and contemporary Platonists do not necessarily accept all of Plato's own doctrines.{{efn|name=zalta|"Philosophers who affirm the existence of abstract objects are sometimes called platonists; those who deny their existence are sometimes called nominalists. The terms "platonism" and "nominalism" have established senses in the history of philosophy, where they denote positions that have little to do with the modern notion of an abstract object. In this connection, it is essential to bear in mind that modern platonists (with a small 'p') need not accept any of the doctrines of Plato, just as modern nominalists need not accept the doctrines of medieval [[Nominalist|Nominalists]]."<ref name="AO"> [http://plato.stanford.edu/archives/spr2012/entries/abstract-objects/ "Abstract Objects"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202055142/http://plato.stanford.edu/archives/spr2012/entries/abstract-objects/|date=2013-12-02}}, Gideon Rosen, The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2012 Edition), Edward N. Zalta (ed.).</ref>}}}} [ a ] پلاتونپالنه په [[لوېديځه فلسفه|لویدیځ فکر]] باندې ژوره اغیزه درلوده. پلاتونپالنه یا [[د بڼو تيوري|اپلاتونی ریالیزم]] د [[د بڼو تيوري|بڼو]] یا تجریدي شیانو ریښتینی شتون تاییدوي، په اصل کښې د عالمونو ستونزې حل کولو لپاره. تجریدي شیان په دریمه سیمه کښې شتون لري چې د هوښیار بهرني نړۍ او د شعور داخلي نړۍ څخه توپیر لري. دا کولی شي په [[ځانګړنه (فلسفه)|ملکیتونو]] ، ډولونو ، [[قضیه|وړاندیزونو]] ، معنی ، [[عدد|شمیرو]] ، سیټونو ، حقیقت ارزښتونو ، او داسې نورو باندې پلي شي ( د تجریدي شی تیوري وګورئ). افلاطون [[اپلاتوني ښوونځی|خپل ښوونځی]] تاسیس کړه، او په دریمه پیړۍ قبل مسیح کښې، [[ارسېسيلوس|ارکیسیلاوس]] [[د شکیانو ښوونځې|لوستي شکونه]] غوره کړل، کوم چې د ښوونځي مرکزي اصول شو تر 90 قبل مسیح پورې کله چې [[انتيوکوس عسقلاني|انتیوخوس]] رواقی عناصر اضافه کړل، شکونه یې رد کړل، او [[منځنۍ اپلاتوني فلسفه|د منځني اپلاتونپالنې]] په نوم پیژندل شوی دوره پیل کړه. په دریمه پیړۍ میلادي کښې، [[پلوتين|پلوتینوس]] اضافي صوفیانه عناصر اضافه کړل، [[نوې اپلاتوني فلسفه|نوې پلاتونپالنه]] یې رامینځته کړ، په کوم کښې چې د وجود سر یو یا ښه و، د ټولو شیانو سرچینه؛ په فضیلت او مراقبت کښې روح دا ځواک درلود چې ځان د یو سره د یووالي ترلاسه کولو لپاره لوړ کړي. د [[مسيحيت|عیسوي کلیسا]] لخوا ډیری اپلاتوني مفکورې ومنل شوې چې د اپلاتون بڼې د خدای د افکارو په توګه پیژني (یو دریځ چې د الهي تصور په نوم هم پیژندل کیږي)، پداسې حال کښې چې نوې پلاتونپالنه د کاتولیک کلیسا د ډاکټر [[د هیپو آګوستین|سینټ اګسټین]] له لارې په لویدیځ کښې د عیسوي تصوف په اړه لوی نفوذ شو، چې د پلوتینوس ''اینیډز'' لخوا خورا اغیزمن شوی و، او په پایله کښې د ټول لویدیځ عیسوي فکر لپاره بنسټونه وو. د افلاطون ډیری نظرونه د [[کاتولیکه کلیسا|رومن کاتولیک کلیسا]] لخوا شامل شول. د افلاطون مفکورې د [[رنسانس (نوی والی/بيا ژوند)|بیازېږون]] او په معاصر [[شننيزه فلسفه|تحلیلي فلسفه]] کښې د ریاضي په عصري فلسفه کې د ریاضيکي پلاتونپالنې د زیاتوالي سره نور بیا راژوندي شول. == فلسفه او اند == [[دوتنه:Platón.JPG|بټنوک|افلاطون خپل اثر ''تیمایوس'' په لاس کې نیولی دی، د [[واتیکان]] فریسکو څخه تفصیل د اتنز ښوونځی]] د اپلاتونوالې بنیادۍ انګېزه [[د بڼو تيوري|د بڼو الواک]] دی. یوازینی ریښتینی وجود د بڼو، ابدي، نه بدلیدونکي، کامل ډولونو پر بنسټ ولاړ دی. چې د اخلاقي او مسؤل احساس ځانګړي شیان یې نیمګړي کاپي دي. د حواس زیاتره برخه، چې په دوامداره بدلون کې ښکیل دي، له دې امله د ټولو ریښتیني شتون څخه راغلي دي. د شکلونو شمیر د نړیوال مفکورو شمیر لخوا تعریف شوی دي چې د احساس ځانګړي شیانو څخه اخیستل کیدی شي. لاندې اقتباس ممکن د افلاطون د منځنۍ دورې رښپوهنې (میتافیزیکا) او پوهنپوهنې (ایپیستیمولوژي) استازیتوب وکړي:<blockquote>[سقراط:] "څرنګه چې ښکلی د بد رنګو مخالف دی، دوی دوه دي." [ګلاکون:] "البته." "او څرنګه چې دوی دوه دي، هر یو، په ځان یو دی؟" "زه دا هم منم." "او همداراز د عادل او ظالم، ښه او بد، او ټولو بڼو په اړه دغه رنګه دی. هر یو په ځان کښې پخپله یو دی، مګر ځکه چې دوی په هر ځای کښې د عملونو، تنونو او یو بل سره په ملګرتیا کښې څرګندیږي، هر یو یې ډیری ښکاري." "سمه ده." "نو، زه دا توپیر راڅرګند کوم: په یوه خوا کښې هغه کسان دي چې تاسو یې اوس د لیدونو مینه وال، د هنر مینه وال او عملي خلک بولئ؛ په بله خوا کښې هغه کسان دي چې موږ یې اوس بحث کوو او یوازې فیلسوفان بلل کېدی شي." "څنګه ښوئ؟" "د نندارو او غږونو مینه والو ښکلي غږونه، رنګونه، شکلونه او همدارنګه نور شیان، چې له دوی څخه جوړ شوي دي، خوښ دي. مګر د دوی فکر او چرت د ښکلا د څرنګوالي د لیدلو او منلو توان نلري." "بې شکه" "حتی، ډېر لږ خلک شته چې به ځان ښکلا ته ورسوي او په خپله یې ریښتیا وویني. ایا همداسې نه دی؟" "یقینا." "او که داسې یو څوک وي چې په ښکلي څیزونو کښې باور لري، مګر په ښکلا باور نلري او د هغه چا پیروي نشي کولی چې هغه یې هغې پوهې ته لارښوونه وکړي؟ ایا تاسو فکر نه کوئ چې هغه د ویښ حالت پرځای په خوب کښې اوسي؟ ایا دا خوب نه دی: که ویده وي که ویښ، فکر کول چې یو انځور یو انځور ندی بلکې هغه څېز دی چې پکښې ښکاره دی؟" "زه یقینا فکر کوم چې دغه څوک خوب ویني." "خو هغه څوک چې په ښکلا باور لري، او کولی شي چې دغه ښکلا او هغه څېزونه چې پکښې برخه اخلي او ښکلي دي، دواړه وویني او فکر ونکړي چې ګډونوال خپله دغه ښکلا دی یا دغه ښکلا خپله هغه ګډونوال ده - ایا هغه په خوب کې اوسېږی که ویښ دی؟" "هغه ډېر ویښ دی." ( دولت،‌ پینځم کتاب، ۴۷۵e-۴۷۶d، ژباړه GMA ګروب)</blockquote>د ''[[اپلاتون او دولت|دولت]]'' په شپږم کتاب کښې، تر ټولو لوړ شکل، د نیکۍ د شکل په توګه پیژندل کېږي، چې د نورو ټولو [[مفکوره یا نظر|نظرونو او انګېزو]] لامل دی، او هغه څه دی چې د نورو ټولو بڼو شتون او پوهه باندې اړ دي. د حس له تاثیراتو څخه ترلاسه شوي پوهنې هیڅکله موږ ته د ریښتیني وجود پوهه راکولی نشي، یعنې د بڼو یا اشکالو پوهه. دا یوازې د روح د فعالیت له لارې په ځان کښې ترلاسه کیدی شي، د حس له ستونزو او ګډوډیو پرته؛ دا د [[دلیل|عقل]] د تمرین له لارې. [[ډيالېکتيک (مناظره)|دیالیکتیک]] ، په دغه چار کښې د وسیلې په توګه، موږ د بڼو پوهې ته لارښوونه کوي، او په پای کښې د نیکۍ لوړې بڼې ته، د علومو لومړنی دی. وروسته [[نوې اپلاتوني فلسفه|نوی اپلاتونپالنه]] ، چې [[پلوتين|پلوتینوس]] پیل کړې ده، د ''دولت'' د نیکۍ مفهوم د ''پارمینېدس'' (137c-142a) د لومړۍ فرضیې د ماوراء ، مطلق یو سره تړله. د اپلاتون [[اخلاق]] د نیکۍ په بڼه ولاړ دی. ښه لوښه (فضیلت) [[پوهه]] ده، د نیکۍ د ټولو لوړو بڼې پیژندنه. او، ځکه چې په دې [[ادراک (پوهېدنه)|پېژندنه]] کښې، د روح درې برخې، چې هوښ، روح او اشتها دي، ټول خپله برخه اخلي، موږ درې لوښې ترلاسه کوو: حکمت، زړورتیا، او اعتدال. هغه اړیکه چې نورې لوښې سره یوځای کوي د عدالت لوښه ده، چې له مخې یې د روح هره برخه د خپل مناسب فعالیت ترسره کولو پورې محدوده ده. <ref name="seyffert481">Oskar Seyffert, (1894), ''Dictionary of Classical Antiquities'', p. 481</ref> اپلاتونپالنه په [[لوېديځه فلسفه|لویدیځ فکر]] ژوره اغیزه درلوده. د ''تیمایوس'' اپلاتونپالنه په ډیری تفسیرونو کې، لکه [[د ارسطو فسلفه|ارسطوپالنه]] ، یو [[ابد|ابدي]] [[کاينات|کاینات]] وړاندې کوي، د [[يهوديت|یهودي دود]] په وړاندې چې کاینات په تاریخي وخت کې رامینځته شو. د ارسطوپالنې برعکس، اپلاتونپالنه اند د مادې څخه مخکښې بیانوي او وګړی د روح سره برابروي. ډیری پلاتونېزې مفکورې په عیسویت کښې دایمي ځای خوندي کړ. د پلاتون د فلسفې په زړه کښې د روح الواک دی. فرانسس کارنفورد د اپلاتونپالنې دوه ګونی ستنې د شکلونو الواک په توګه تشریح کوي، له یوې خوا، او له بلې خوا، د روح د تل پاتې کیدو عقیده. <ref>{{کتابي سرچينه |last=Cornford |first=Francis |title=The Republic of Plato |publisher=Oxford University Press |year=1941 |location=Oxford |page=xxv |language=En}}</ref> == تاریخ == === لرغونی فلسفه === ==== د اپلاتونپالو ښوونځی ==== [[دوتنه:Athens_Plato_Academy_Archaeological_Site_3.jpg|بټنوک|په اتن کښې د اپلاتون د ښوونځي ځای]] اپلاتونپالنه په اصل کښې [[اپلاتون|د افلاطون په ښکالوګانو]] کښې څرګندېده، په کوم کښې چې د [[سوکرات|سقراط]] شخصیت د ځینو عقایدو د تشریح لپاره کارول کیده، چې ښایې د تاریخی سقراط د افکارو سره همغږی ؤ. اپلاتون خپل لولانې په اپلاتوني ښوونځي کښې ورکوله، چې له اتن څخه د باندې په یوه سیمه کښې د یوه مقدس باغ سره شته ؤ. دغه ښوونځی د اپلاتون له مړینې وروسته ډیر وخت دوام وکړ. درې دورې وې: زوړ، منځنی او نوی ښوونځی. د زاړه ښوونځي بنیادي شخصیتونه [[اسپيوسيپوس|سپیوسیپوس]] (د اپلانون وراره) وو، چې د ښوونځي مشر شو (تر 339 ق م پورې)، او [[زانوکراتس|ځینوکراتس]] (تر 313 ق م پورې). دواړو هڅه وکړه چې [[عدد|د شمیر]] په اړه [[فيثاغورثيت|د پیثاګوريز]] اټکلونه د اپلاطون د بڼو د الواک سره یوځای کړي.. ==== د اړنګ (شک) ښوونځی ==== شاوخوا ۲۶۶ قبل مسیح کښې، [[ارسېسيلوس|ارکیسیلاوس]] د ښوونځي مشر شو. دا پړاو، چې د [[اپلاتوني ښوونځی|منځني ښوونځي]] په نوم پیژندل کیږي، په کلکه [[فلسفي شکاکیت|د فلسفي شکونو]] ټینګار وکړ. دغه ښوونځی په دې پېژندل کېږي چې په رواقیت یې ډېر نیوکې کړې دي او د حقیقت او د حقیقت پر پوهنه باندې ادعا. [[اپلاتوني ښوونځی|نوی ښوونځی]] په ۱۵۵ قبل مسیح کښې [[کارنياډېس|د کارنیادس]] سره پیل شو، چې [[ارسېسيلوس|د ارکیسیلاوس]] پسې څلورم مشر و. دا لاهم په لویه کچه په افکارو کښې شکمن ‌ؤ، د مطلق حقیقت د پوهیدو امکان یې نه منل ؛ [[ارسېسيلوس|ارکیسیلاوس]] او [[کارنياډېس|کارنیادس]] دواړو استدلال وکړ چې دوی د [[اپلاتون|افلاطون]] ریښتینی اصول ساتي. ==== منځنۍ اپلاتونپالنه ==== شاوخوا ۹۰ قبل مسیح کې، [[انتيوکوس عسقلاني|د اسکالون انټیوکس]] شک رد کړ، او [[منځنۍ اپلاتوني فلسفه|د منځني افلاطونیزم]] په نوم پیژندل شوي دورې ته یې لاره هواره کړه، په کوم کې چې افلاطونیزم د ځینې [[د مشاء فلسفه|پیریپاتیټیک]] او ډیری سټویک [[دگماتېزم|عقیدې]] سره یوځای شوی و. په منځني افلاطونیزم کې، د افلاطون بڼې له عقلي ذهنونو څخه بهر نه وې بلکې حتمي وې، او فزیکي نړۍ یو ژوندی، جذب شوی وجود، نړۍ-روح و . پدې دوره کې برتري د [[پلوتارک|پلوټارک]] پورې اړه لري. پدې وخت کې د افلاطونیزم انتخابي طبیعت د [[فيثاغورثيت|پایتاګورینیزم]] ( [[نومېنيوس اپاميايي|د اپامیا نومینیوس]] ) او [[يهودي فلسفه|یهودي فلسفې]] <ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Platonism/Medieval-Platonism#ref32576|title=Platonism – Medieval Platonism|accessdate=2020-04-22|archivedate=2020-07-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200721043732/https://www.britannica.com/topic/Platonism/Medieval-Platonism#ref32576}}</ref> ( [[فيلون اسکندراني|د اسکندریه فیلو]] ) سره د یوځای کیدو له لارې ښودل شوی. ==== نوې اپلاتونپالنه ==== [[دوتنه:Sandro_Botticelli_050.jpg|بټنوک|لپلاتونپلانې په ډیرو د لویدیځ کلیساګانو اثر درلود، په شمول [[د هیپو آګوستین|اګوستین هیپووال]].]] په دریمه پیړۍ کښې، [[پلوتين|پلوتینوس]] د افلاطون چوکاټ بیا جوړ کړ، او [[نوې اپلاتوني فلسفه|نوې اپلاتونپالنه]] جوړه کړه، په کوم کښې منځنۍ اپلاتونپالنه [[تصوف (عام)|د تصوف]] سره یوځای شوه. د وجود په سر کښې [[نوې اپلاتوني فلسفه|'یو]]' یا نیکي، د ټولو څېزو د سرچینې په توګه ولاړه ده. دا له ځانه څخه زېږول کېږي، لکه څنګه چې د خپل وجود، عقل، ''نوس'' انعکاس څخه، چې پکښې د نظرونو لامحدود ذخیره شامله ده. <ref name="seyffert4842" /> د نړۍ روح ، د ''نوس'' کاپي، د هغې لخوا رامینځته کیږي او پکښې شته ده، لکه څنګه چې ''نوس'' په 'یو' کښې دی، او، د مادې په ځان کښې د غیر موجودیت په اړه خبر ورکولو سره، هغه بدنونه جوړوي چې شتون یې په نړۍ روح کښې شته دی. <ref name="seyffert4842" /> له همدې امله طبیعت یو بشپړ دی، د ژوند او روح سره بډای دی. روح، چې د مادې سره تړلی دی، د بدن له بند څخه د تیښتې او خپل اصلي سرچینې ته د بیرته راستنیدو هیله لري. <ref name="seyffert4842" /> د لوښې او فلسفې په فکر کښې دا ځواک لري چې ځان د پاس له عقله د مستۍ حالت ته پورته کړي، چېرې چې په ځیر هغه ښه،‌ لومړني وجود ته کتلی شي او ځان ورته نږدې کړي،‌ په کوم چې هوښ نه پوهېږي. <ref name="seyffert4842" /> د ښه، یا [[نوې اپلاتوني فلسفه|یو]] سره د دې یووالي ترلاسه کول د انسانانو ریښتینی دنده ده.<ref name="seyffert484">Oskar Seyffert, (1894), ''Dictionary of Classical Antiquities'', page 484</ref> د پلوتینوس شاګرد، پورفوريوس ، او ورپسې یې امبلیخوس ، دا جوړښت د [[مسيحيت|عیسویت]] سره په شعوري مخالفت کښې رامینځته کړ - که څه هم ډیری اغیزمن لومړني عیسوي لیکوالانو د توحیدي الهیات په خپلو مفکورو کښې له دې څخه الهام اخیستی و. د اپلاتون ښوونځی په دې دوره کښې بیا تاسیس شو؛ د هغې ترټولو مشهور مشر [[پروکلوس]] (مړ 485) و، چې د افلاطون د لیکنو یو مشهور مبصر و. دغه ښوونځی تر هغه وخته پورې دوام وکړ تر څو چې د روم امپراتور یوستیتیانوس په 529 کښې وتړ. === د منځنیو پیړیو فلسفه === ==== عیسویت او اپلاتونپالنه ==== نوې اپلاتونپالنه د [[د سکندریې کلیمینټ|کلېمس الکساندریاني]] او اوریجن ، او د کاپاډوسین د پلرونو له لارې په [[مسيحيت|عیسویت]] باندې یو څه اغیزه درلوده. ولي [[د هیپو آګوستین|اګسټین]] د اپلاتونپالنې څخه هم خورا اغیزمن و، کوم چې هغه د ماریوس ویکتورینوس د پورفیري او/یا [[پلوتين|پلوتینوس]] د کارونو د لاتیني ژباړو له لارې ورسره مخامخ شو. <ref name="Oxford2" /> <ref name="Oxford" /> په [[منځنۍ پېړۍ|منځنۍ دورې]] کې اپلاتونپالنه واکمنه ګڼل کېدله. اپلاتونپالنه هم په ختیځ او لویدیځ دواړو [[تصوف (عام)|تصوفونو]] اغیزه وکړه. <ref name="Oxford3" /> په عین حال کښې، اپلاتونپالنه په مختلفو فیلسوفانو اغیزه وکړه لکه د چارټرس په ښوونځي کښې. <ref name="Oxford3" /> پداسې حال کښې چې [[ارستو|ارسطو]] په دیارلسمه پیړۍ کښې تر [[اپلاتون|افلاطون]] ډیر اغیزمن شو، [[ټوماس آکوینس|د ولي توماس اکیناس]] فلسفه لاهم په ځینو برخو کښې په بنسټیز ډول اپلاتونۍ وه <ref name="Oxford" /> === عصري فلسفه === ==== د بیازېږون دوره ==== د [[د رېسانس دورې اپلاتوني فلسفه|بیازېږون په دوره کښې]] د اپلاتونپالنې په فکر کښې هم نوی شوق پیدا شو، په شمول خپله د اپلاطون په اړه نوره هم. د مارسیلو فیچینو د [[فلورېنس اپلاتوني ښوونځی|فلورنڅ ښوونځي]] د افلاطون د ښوونځي د بیازېږولو هڅه وه. په غړو کښې جیواني پیکو دیلا میراندولا شامل وو. په ۱۶مه، ۱۷مه او ۱۹مه پیړۍ کښې [[انګلستان|په انګلستان کښې]] ، د اپلاطون نظریاتو ډیری پر مذهبي مفکرینو اغیزه درلوده، په شمول [[د کېمبريج اپلاتوني ښوونځی|د کیمبرج افلاطون پوهاندانو]] . په هرصورت، په براعظم [[اروپا]] کښې ارتودوکس پروټیسټانټیزم طبیعي عقل نه مني او ډیری وختونه د اپلاتونپالنې انتقاد کوي. <ref name="Oxford5" /> په لومړني عصري اروپا کښې د افلاطون په استقبال کښې یوه مسله دا وه چې څنګه د هغه د بدن د همجنسي عناصرو سره معامله وشي. ''عسوی پلاتونپالنه یوه اصطلاح ده چې د افلاطون په نظر دوه ګونیتوب ته اشاره کوي، کوم چې روح ښه ګڼي مګر [[ماده]] بد ګڼي، <ref name="Christoplatonism2">{{Cite web|last=Robin Russell|title=Heavenly minded: It's time to get our eschatology right, say scholars, authors|url=http://www.umportal.org/article.asp?id=5101|quote=Greek philosophers—who believed that spirit is good but matter is evil—also influenced the church, says [[Randy Alcorn]], author of Heaven (Tyndale, 2004). He coined the term "Christoplatonism" to describe that kind of dualism, which directly contradicts God's biblical record calling everything he created "good."|publisher=UM Portal|date=6 April 2009|accessdate=10 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722154244/http://www.umportal.org/article.asp?id=5101|archivedate=22 July 2011}}</ref> چې په ځینو عیسوي کلیساګانو یې اغیزه درلوده، که څه هم د انجیل تعلیم په مستقیم ډول د دې فلسفې سره مخالفت کوي او له همدې امله نن ورځ د عیسوي کلیسا کښې د ډیری ښوونکو لخوا دوامداره نیوکې ترلاسه کوي. د [[میتودیزم|میتودیسټ کلیسا]] په وینا، عسوی پلاتونپالنه په مستقیم ډول "د انجیل د هغه عقیدې سره مخالفت کوي چې خدای هر هغه څه چې [[د لرغوني انجيل د پيدايښت کيسه|رامینځته کړی دی]] ښه بولي."''<ref name="Christoplatonism">{{Cite web|last=Robin Russell|title=Heavenly minded: It's time to get our eschatology right, say scholars, authors|url=http://www.umportal.org/article.asp?id=5101|quote=Greek philosophers—who believed that spirit is good but matter is evil—also influenced the church, says [[Randy Alcorn]], author of Heaven (Tyndale, 2004). He coined the term "Christoplatonism" to describe that kind of dualism, which directly contradicts God's biblical record calling everything he created "good."|publisher=UM Portal|date=6 April 2009|accessdate=10 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722154244/http://www.umportal.org/article.asp?id=5101|archivedate=22 July 2011}}</ref> === معاصر فلسفه === ==== عصري پلاتونپالنه ==== د تاریخي پلاتونپالنې سربیره چې د افلاطون او پلوتینوس په څیر مفکرینو څخه سرچینه اخلي، موږ په عصري معنی کښې د تجریدي شیانو الواک سره هم مخامخ کیږو.<blockquote>پلاتونپالنه هغه نظر ده چې د تجریدي شیانو په څیر شیان شتون لري - چیرې چې یو تجریدي شی هغه شی دی چې په فضا یا وخت کښې شتون نلري او له همدې امله په بشپړ ډول غیر فزیکي او غیر ذهني دی. پدې معنی کې پلاتونپالنه یو معاصر نظر ده. </blockquote> [[دوتنه:Young_frege.jpg|بټنوک|ډیری معاصر افلاطون پوهان خپل نظرونه د [[ګوتلوب فريج|ګوټلوب فریج]] نظرونو ته تعقیبوي.]] دا '''عصري''' پلاتونپالنه په بېلابېلو توګو د ډیرو فیلسوفانو لخوا تایید شوې ده، لکه برنارډ بولزانو ، چې د انټي ارواپوهنې لپاره استدلال کوي. د افلاطون اثار د شلمې پیړۍ د فیلسوفانو لکه [[الفرېډ نورث وایټ‌هېډ|الفریډ نارت وایټ هیډ]] او د هغه د پروسې فلسفې لپاره په قاطع ډول اغیزمن شوي دي؛ او د نیکولای هارټمن د انتقادي ریالیزم او رښپوهنې لپاره. ===== په څېړېزه توګه ===== په معاصر فلسفه کښې، ډیری افلاطون پوهان خپل نظرونه [[ګوتلوب فريج|د ګوټلوب فریګ]] اغیزمنې مقالې " فکر " ته رسوي، کوم چې د وړاندیزونو په اړه د پلاتونپالنې لپاره استدلال کوي، او د هغه اغیزمن کتاب، ''د ریاضي بنسټونه'' ، کوم چې د شمیرو په اړه د پلاتونپالنې لپاره استدلال کوي او د منطقي پروژې یو اساسي متن دی. معاصر [[شننيزه فلسفه|تحلیلي فیلسوفان]] چې په [[مېتافزیک|رښپوهنه]] کښې یې د پلاتونپالنې ملاتړ کړی عبارت دي له [[برټرانډ راسل|برټرینډ رسل]] ، <ref name="SEP-P2" /> الونزو چرچ ، <ref name="SEP-P2" /> کرټ ګوډیل ، <ref name="SEP-P2" /> [[ویلارډ ون اورمن کواین|WVO کوین]] ، <ref name="SEP-P2" /> ډیویډ کپلان ، <ref name="SEP-P2" /> ساول کریپک ، <ref name="SEP-P2" /> اډوارډ زالټا او پیټر وان انواګین . [[ايريس مارداک|ایریس مرډوک]] په خپل 1970 کتاب ''"د ښه حاکمیت"'' کښې په [[اخلاق|اخلاقي فلسفه]] کښې د پلاتونپالنې ملاتړ وکړ. د معاصر پلاتونپالنې په وړاندې د پاول بیناسرف د علم پیژندنې ننګونه د هغې ترټولو اغیزمنه نیوکه ثابته کړې ده.{{Notelist}} == ماخذونه == {{لړسرچينې|2}} == نور لوستل == * اکرمن، سي. ''په افلاطون کې عیسوي عنصر او د افلاطون فلسفه.'' د اسبري سیمویل رالف لخوا ژباړل شوی. اډینبورګ: ټي. او ټي. کلارک، ۱۸۶۱. * کاسیرر، ارنسټ. ''په انګلستان کې د افلاطون رینیسانس'' . د جیمز پي. پیټیګرو لخوا ژباړل شوی. اډینبورګ: نیلسن، ۱۹۵۳. * ډورټر، کینیت. ۱۹۸۲. ''د افلاطون فیدو: یوه تفسیر'' . ټورنټو: د ټورنټو پریس پوهنتون * کرومبي، ایان ۱۹۶۲. ''د افلاطون د عقیدې یوه ازموینه'' ، ټوک ۱. لندن: روټلیج. * فرید، ډوروتیا. ۱۹۷۸. "د افلاطون په فیدو ۱۰۲a–۱۰۷a کې د روح د ابدیت وروستی ثبوت". ''فرونیسس'' ، ۲۳.۱: ۲۷–۴۱. * کریسټلر، پاول اوسکار، "د رینیسانس افلاطونیزم." ''د رینیسانس فکر کې: کلاسیک، علمي، او بشري فشارونه'' . نیویارک: هارپر، ۱۹۶۱. * واکر، ډینیل پیکرینګ. ''لرغونی الهیات: د پنځلسمې څخه تر اتلسمې پیړۍ پورې د عیسوي افلاطونیت مطالعات'' . لندن: ډکورت، ۱۹۷۲. [[وېشنيزه:هغه مخونه چې د ژباړې بياکتنه يې نه ده شوې]] lopb4i5zclj5wxgamvyjniuha7991pf 363495 363476 2026-04-27T11:31:53Z Zarang23 33729 د ماشین ترجمه مې سمه کړه 363495 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Head_Platon_Glyptothek_Munich_548.jpg|بټنوک|د [[اپلاتون|افلاطون]] څېره، رومي کاپي. اصلي بت د فیلسوف له مړینې وروسته (۳۴۸/۳۴۷ ق م) په [[اپلاتوني ښوونځی|ښوونځي]] کښې نندارې ته وړاندې شو.]] '''پلاتونپالنه''' د [[اپلاتون]] [[فلسفه]] ده او هغه [[د فکر مکتب|فلسفي جوړښتونه]] بلل کېږي چې د اپلاتونپالنې څخه راغلي دي، او یا په زیاته کښې اثر ترې اخیستی دی. اپلاتونپالنه د [[نوم‌ پالنې]] یا انټي ریالیزم مخالف ګڼل کیږي. {{Efn|وروستي فیلسوفان چې "اپلاتونپال" بلل کېږي حتمي د اپلاتون درست افکار نه مني.{{efn|name=zalta|"فسلسوفان چې د مجردو څېزونو شتون مني اکثره اپلاتونپالان بلل کېږي، او هغه چې دا وجود نه مني نومپالان بلل کېږي. په تاریخ کښې دغه اصطلاحات په معنی کښې بدل شوي دي او د اوسني مفهوم "مجرد څېز" سره لږ تړاو لري. ځکه، دا اړین دی چې څوک په دا پوه وي چې اوسني اپلاتونپالان حتمي د اپلاتون عقایدو باید و نه مني، هم داسې چې نومپالان هغه لرغوني د منځنۍ دورې افکار د دې نامه د اخیستو له پاره به حتماً نه مني."<ref name="AO"> [http://plato.stanford.edu/archives/spr2012/entries/abstract-objects/ "Abstract Objects"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202055142/http://plato.stanford.edu/archives/spr2012/entries/abstract-objects/|date=2013-12-02}}, Gideon Rosen, The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2012 Edition), Edward N. Zalta (ed.).</ref>}}}} [ a ] پلاتونپالنه په [[لوېديځه فلسفه|لویدیځ فکر]] باندې ډېرې اغیزې درلودلې. د اپلاتونپالنې یوه بنیادۍ عقده د [[د بڼو الواک]] وه، چې تجریدي څېزونه (یا د هغوي په اصطلاح، 'بڼې') ریښتینی شتون یا وجود ګڼي. د اپلاتونپالانو په دریځو کښې تجریدي څېزونه په یوه بل عالم کښې موجود دي چې دوی "دریمه سیمه" یا "دریم عالم" بلل، چې د حواسۍ بهرنۍ نړۍ او د هوښ د باطنۍ نړۍ څخه بېل دی. اپلاتون [[اپلاتوني ښوونځی|خپل ښوونځی]] تاسیس کړ، او په دریمه پیړۍ قبل مسیح کښې، [[ارسېسيلوس|ارکیسیلاوس]] [[د شکیانو ښوونځی]] غوره کړ، چې د اپلاتوني ښوونځي بنیادۍ عقیده شوه تر 90 قبل مسیح پورې چې [[انتيوکوس عسقلاني|انتیوخوس]] رواقی افکار ورسره ګډ کړل، شکي فکر یې رد کړ، او [[منځنۍ اپلاتوني فلسفه|د منځنۍ اپلاتونپالنې]] په نوم پیژندل شوې دوره راپیل کړ. په دریمه پیړۍ میلادي کښې، [[پلوتين|پلوتینوس]] صوفیانه، زهدي، او باطنۍ پوهنې د دغو عقایدو سره ګډې کړلې، او [[نوې اپلاتوني فلسفه|نوې پلاتونپالنه]] یې رامینځته کړه، په کوم کښې چې د وجود سر "یو" یا "ښه" ګڼل کېږي، چې د ټولو څېزو سرچینه ده. په فضیلت او مراقبت کښې روح دا ځواک لري چې ځان د "یو" سره د یووالي ترلاسه کولو لپاره په روحانۍ کچه الووځي. د [[مسيحيت|عیسوي کلیسا]] لخوا ډېر اپلاتوني دريځونه ومنل شول چې د اپلاتون د بڼو الواک، د خدای د وجود په توګه پیژني (یو دریځ چې د الهي تصور په نوم هم پیژندل کیږي). په عین حال کښې نوې پلاتونپالنې د کاتولیک کلیسا د مشر [[د هیپو آګوستین]] له لارې په لویدیځ کښې د عیسوي پر تصوف باندې ډېره اغېزه درلوده. پر آګوستین باندې د پلوتینوس ''اینیدس'' ډېر اثر درلود، او په پایله کښې د ټول لویدیځ عیسوي فکر لپاره بنسټي اثر ؤ. د اپلاتون ځښت نظرونه [[کاتولیکه کلیسا]] خپل په عقایدو کښې راوستل. د اپلاتون دريځونه د [[رنسانس (نوی والی/بيا ژوند)|بیازېږون]] او په معاصر [[شننيزه فلسفه]] کښې د ریاضۍ په عصرۍ فلسفه کښې د ریاضيکي پلاتونپالنې د جوړېدو سره نور بیا راژوندي شول. == فلسفه او اند == [[دوتنه:Platón.JPG|بټنوک|افلاطون خپل اثر ''تیمایوس'' په لاس کې نیولی دی، د [[واتیکان]] فریسکو څخه تفصیل د اتنز ښوونځی]] د اپلاتونوالې بنیادۍ انګېزه [[د بڼو تيوري|د بڼو الواک]] دی. یوازینی ریښتینی وجود د بڼو، ابدي، نه بدلیدونکي، کامل ډولونو پر بنسټ ولاړ دی. چې د اخلاقي او مسؤل احساس ځانګړي شیان یې نیمګړي کاپي دي. د حواس زیاتره برخه، چې په دوامداره بدلون کې ښکیل دي، له دې امله د ټولو ریښتیني شتون څخه راغلي دي. د شکلونو شمیر د نړیوال مفکورو شمیر لخوا تعریف شوی دي چې د احساس ځانګړي شیانو څخه اخیستل کیدی شي. لاندې اقتباس ممکن د افلاطون د منځنۍ دورې رښپوهنې (میتافیزیکا) او پوهنپوهنې (ایپیستیمولوژي) استازیتوب وکړي:<blockquote>[سقراط:] "څرنګه چې ښکلی د بد رنګو مخالف دی، دوی دوه دي." [ګلاکون:] "البته." "او څرنګه چې دوی دوه دي، هر یو، په ځان یو دی؟" "زه دا هم منم." "او همداراز د عادل او ظالم، ښه او بد، او ټولو بڼو په اړه دغه رنګه دی. هر یو په ځان کښې پخپله یو دی، مګر ځکه چې دوی په هر ځای کښې د عملونو، تنونو او یو بل سره په ملګرتیا کښې څرګندیږي، هر یو یې ډیری ښکاري." "سمه ده." "نو، زه دا توپیر راڅرګند کوم: په یوه خوا کښې هغه کسان دي چې تاسو یې اوس د لیدونو مینه وال، د هنر مینه وال او عملي خلک بولئ؛ په بله خوا کښې هغه کسان دي چې موږ یې اوس بحث کوو او یوازې فیلسوفان بلل کېدی شي." "څنګه ښوئ؟" "د نندارو او غږونو مینه والو ښکلي غږونه، رنګونه، شکلونه او همدارنګه نور شیان، چې له دوی څخه جوړ شوي دي، خوښ دي. مګر د دوی فکر او چرت د ښکلا د څرنګوالي د لیدلو او منلو توان نلري." "بې شکه" "حتی، ډېر لږ خلک شته چې به ځان ښکلا ته ورسوي او په خپله یې ریښتیا وویني. ایا همداسې نه دی؟" "یقینا." "او که داسې یو څوک وي چې په ښکلي څیزونو کښې باور لري، مګر په ښکلا باور نلري او د هغه چا پیروي نشي کولی چې هغه یې هغې پوهې ته لارښوونه وکړي؟ ایا تاسو فکر نه کوئ چې هغه د ویښ حالت پرځای په خوب کښې اوسي؟ ایا دا خوب نه دی: که ویده وي که ویښ، فکر کول چې یو انځور یو انځور ندی بلکې هغه څېز دی چې پکښې ښکاره دی؟" "زه یقینا فکر کوم چې دغه څوک خوب ویني." "خو هغه څوک چې په ښکلا باور لري، او کولی شي چې دغه ښکلا او هغه څېزونه چې پکښې برخه اخلي او ښکلي دي، دواړه وویني او فکر ونکړي چې ګډونوال خپله دغه ښکلا دی یا دغه ښکلا خپله هغه ګډونوال ده - ایا هغه په خوب کې اوسېږی که ویښ دی؟" "هغه ډېر ویښ دی." ( دولت،‌ پینځم کتاب، ۴۷۵e-۴۷۶d، ژباړه GMA ګروب)</blockquote>د ''[[اپلاتون او دولت|دولت]]'' په شپږم کتاب کښې، تر ټولو لوړ شکل، د نیکۍ د شکل په توګه پیژندل کېږي، چې د نورو ټولو [[مفکوره یا نظر|نظرونو او انګېزو]] لامل دی، او هغه څه دی چې د نورو ټولو بڼو شتون او پوهه باندې اړ دي. د حس له تاثیراتو څخه ترلاسه شوي پوهنې هیڅکله موږ ته د ریښتیني وجود پوهه راکولی نشي، یعنې د بڼو یا اشکالو پوهه. دا یوازې د روح د فعالیت له لارې په ځان کښې ترلاسه کیدی شي، د حس له ستونزو او ګډوډیو پرته؛ دا د [[دلیل|عقل]] د تمرین له لارې. [[ډيالېکتيک (مناظره)|دیالیکتیک]] ، په دغه چار کښې د وسیلې په توګه، موږ د بڼو پوهې ته لارښوونه کوي، او په پای کښې د نیکۍ لوړې بڼې ته، د علومو لومړنی دی. وروسته [[نوې اپلاتوني فلسفه|نوی اپلاتونپالنه]] ، چې [[پلوتين|پلوتینوس]] پیل کړې ده، د ''دولت'' د نیکۍ مفهوم د ''پارمینېدس'' (137c-142a) د لومړۍ فرضیې د ماوراء ، مطلق یو سره تړله. د اپلاتون [[اخلاق]] د نیکۍ په بڼه ولاړ دی. ښه لوښه (فضیلت) [[پوهه]] ده، د نیکۍ د ټولو لوړو بڼې پیژندنه. او، ځکه چې په دې [[ادراک (پوهېدنه)|پېژندنه]] کښې، د روح درې برخې، چې هوښ، روح او اشتها دي، ټول خپله برخه اخلي، موږ درې لوښې ترلاسه کوو: حکمت، زړورتیا، او اعتدال. هغه اړیکه چې نورې لوښې سره یوځای کوي د عدالت لوښه ده، چې له مخې یې د روح هره برخه د خپل مناسب فعالیت ترسره کولو پورې محدوده ده. <ref name="seyffert481">Oskar Seyffert, (1894), ''Dictionary of Classical Antiquities'', p. 481</ref> اپلاتونپالنه په [[لوېديځه فلسفه|لویدیځ فکر]] ژوره اغیزه درلوده. د ''تیمایوس'' اپلاتونپالنه په ډیری تفسیرونو کې، لکه [[د ارسطو فسلفه|ارسطوپالنه]] ، یو [[ابد|ابدي]] [[کاينات|کاینات]] وړاندې کوي، د [[يهوديت|یهودي دود]] په وړاندې چې کاینات په تاریخي وخت کې رامینځته شو. د ارسطوپالنې برعکس، اپلاتونپالنه اند د مادې څخه مخکښې بیانوي او وګړی د روح سره برابروي. ډیری پلاتونېزې مفکورې په عیسویت کښې دایمي ځای خوندي کړ. د پلاتون د فلسفې په زړه کښې د روح الواک دی. فرانسس کارنفورد د اپلاتونپالنې دوه ګونی ستنې د شکلونو الواک په توګه تشریح کوي، له یوې خوا، او له بلې خوا، د روح د تل پاتې کیدو عقیده. <ref>{{کتابي سرچينه |last=Cornford |first=Francis |title=The Republic of Plato |publisher=Oxford University Press |year=1941 |location=Oxford |page=xxv |language=En}}</ref> == تاریخ == === لرغونی فلسفه === ==== د اپلاتونپالو ښوونځی ==== [[دوتنه:Athens_Plato_Academy_Archaeological_Site_3.jpg|بټنوک|په اتن کښې د اپلاتون د ښوونځي ځای]] اپلاتونپالنه په اصل کښې [[اپلاتون|د افلاطون په ښکالوګانو]] کښې څرګندېده، په کوم کښې چې د [[سوکرات|سقراط]] شخصیت د ځینو عقایدو د تشریح لپاره کارول کیده، چې ښایې د تاریخی سقراط د افکارو سره همغږی ؤ. اپلاتون خپل لولانې په اپلاتوني ښوونځي کښې ورکوله، چې له اتن څخه د باندې په یوه سیمه کښې د یوه مقدس باغ سره شته ؤ. دغه ښوونځی د اپلاتون له مړینې وروسته ډیر وخت دوام وکړ. درې دورې وې: زوړ، منځنی او نوی ښوونځی. د زاړه ښوونځي بنیادي شخصیتونه [[اسپيوسيپوس|سپیوسیپوس]] (د اپلانون وراره) وو، چې د ښوونځي مشر شو (تر 339 ق م پورې)، او [[زانوکراتس|ځینوکراتس]] (تر 313 ق م پورې). دواړو هڅه وکړه چې [[عدد|د شمیر]] په اړه [[فيثاغورثيت|د پیثاګوريز]] اټکلونه د اپلاطون د بڼو د الواک سره یوځای کړي.. ==== د اړنګ (شک) ښوونځی ==== شاوخوا ۲۶۶ قبل مسیح کښې، [[ارسېسيلوس|ارکیسیلاوس]] د ښوونځي مشر شو. دا پړاو، چې د [[اپلاتوني ښوونځی|منځني ښوونځي]] په نوم پیژندل کیږي، په کلکه [[فلسفي شکاکیت|د فلسفي شکونو]] ټینګار وکړ. دغه ښوونځی په دې پېژندل کېږي چې په رواقیت یې ډېر نیوکې کړې دي او د حقیقت او د حقیقت پر پوهنه باندې ادعا. [[اپلاتوني ښوونځی|نوی ښوونځی]] په ۱۵۵ قبل مسیح کښې [[کارنياډېس|د کارنیادس]] سره پیل شو، چې [[ارسېسيلوس|د ارکیسیلاوس]] پسې څلورم مشر و. دا لاهم په لویه کچه په افکارو کښې شکمن ‌ؤ، د مطلق حقیقت د پوهیدو امکان یې نه منل ؛ [[ارسېسيلوس|ارکیسیلاوس]] او [[کارنياډېس|کارنیادس]] دواړو استدلال وکړ چې دوی د [[اپلاتون|افلاطون]] ریښتینی اصول ساتي. ==== منځنۍ اپلاتونپالنه ==== شاوخوا ۹۰ قبل مسیح کې، [[انتيوکوس عسقلاني|د اسکالون انټیوکس]] شک رد کړ، او [[منځنۍ اپلاتوني فلسفه|د منځني افلاطونیزم]] په نوم پیژندل شوي دورې ته یې لاره هواره کړه، په کوم کې چې افلاطونیزم د ځینې [[د مشاء فلسفه|پیریپاتیټیک]] او ډیری سټویک [[دگماتېزم|عقیدې]] سره یوځای شوی و. په منځني افلاطونیزم کې، د افلاطون بڼې له عقلي ذهنونو څخه بهر نه وې بلکې حتمي وې، او فزیکي نړۍ یو ژوندی، جذب شوی وجود، نړۍ-روح و . پدې دوره کې برتري د [[پلوتارک|پلوټارک]] پورې اړه لري. پدې وخت کې د افلاطونیزم انتخابي طبیعت د [[فيثاغورثيت|پایتاګورینیزم]] ( [[نومېنيوس اپاميايي|د اپامیا نومینیوس]] ) او [[يهودي فلسفه|یهودي فلسفې]] <ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Platonism/Medieval-Platonism#ref32576|title=Platonism – Medieval Platonism|accessdate=2020-04-22|archivedate=2020-07-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200721043732/https://www.britannica.com/topic/Platonism/Medieval-Platonism#ref32576}}</ref> ( [[فيلون اسکندراني|د اسکندریه فیلو]] ) سره د یوځای کیدو له لارې ښودل شوی. ==== نوې اپلاتونپالنه ==== [[دوتنه:Sandro_Botticelli_050.jpg|بټنوک|لپلاتونپلانې په ډیرو د لویدیځ کلیساګانو اثر درلود، په شمول [[د هیپو آګوستین|اګوستین هیپووال]].]] په دریمه پیړۍ کښې، [[پلوتين|پلوتینوس]] د افلاطون چوکاټ بیا جوړ کړ، او [[نوې اپلاتوني فلسفه|نوې اپلاتونپالنه]] جوړه کړه، په کوم کښې منځنۍ اپلاتونپالنه [[تصوف (عام)|د تصوف]] سره یوځای شوه. د وجود په سر کښې [[نوې اپلاتوني فلسفه|'یو]]' یا نیکي، د ټولو څېزو د سرچینې په توګه ولاړه ده. دا له ځانه څخه زېږول کېږي، لکه څنګه چې د خپل وجود، عقل، ''نوس'' انعکاس څخه، چې پکښې د نظرونو لامحدود ذخیره شامله ده. <ref name="seyffert4842" /> د نړۍ روح ، د ''نوس'' کاپي، د هغې لخوا رامینځته کیږي او پکښې شته ده، لکه څنګه چې ''نوس'' په 'یو' کښې دی، او، د مادې په ځان کښې د غیر موجودیت په اړه خبر ورکولو سره، هغه بدنونه جوړوي چې شتون یې په نړۍ روح کښې شته دی. <ref name="seyffert4842" /> له همدې امله طبیعت یو بشپړ دی، د ژوند او روح سره بډای دی. روح، چې د مادې سره تړلی دی، د بدن له بند څخه د تیښتې او خپل اصلي سرچینې ته د بیرته راستنیدو هیله لري. <ref name="seyffert4842" /> د لوښې او فلسفې په فکر کښې دا ځواک لري چې ځان د پاس له عقله د مستۍ حالت ته پورته کړي، چېرې چې په ځیر هغه ښه،‌ لومړني وجود ته کتلی شي او ځان ورته نږدې کړي،‌ په کوم چې هوښ نه پوهېږي. <ref name="seyffert4842" /> د ښه، یا [[نوې اپلاتوني فلسفه|یو]] سره د دې یووالي ترلاسه کول د انسانانو ریښتینی دنده ده.<ref name="seyffert484">Oskar Seyffert, (1894), ''Dictionary of Classical Antiquities'', page 484</ref> د پلوتینوس شاګرد، پورفوريوس ، او ورپسې یې امبلیخوس ، دا جوړښت د [[مسيحيت|عیسویت]] سره په شعوري مخالفت کښې رامینځته کړ - که څه هم ډیری اغیزمن لومړني عیسوي لیکوالانو د توحیدي الهیات په خپلو مفکورو کښې له دې څخه الهام اخیستی و. د اپلاتون ښوونځی په دې دوره کښې بیا تاسیس شو؛ د هغې ترټولو مشهور مشر [[پروکلوس]] (مړ 485) و، چې د افلاطون د لیکنو یو مشهور مبصر و. دغه ښوونځی تر هغه وخته پورې دوام وکړ تر څو چې د روم امپراتور یوستیتیانوس په 529 کښې وتړ. === د منځنیو پیړیو فلسفه === ==== عیسویت او اپلاتونپالنه ==== نوې اپلاتونپالنه د [[د سکندریې کلیمینټ|کلېمس الکساندریاني]] او اوریجن ، او د کاپاډوسین د پلرونو له لارې په [[مسيحيت|عیسویت]] باندې یو څه اغیزه درلوده. ولي [[د هیپو آګوستین|اګسټین]] د اپلاتونپالنې څخه هم خورا اغیزمن و، کوم چې هغه د ماریوس ویکتورینوس د پورفیري او/یا [[پلوتين|پلوتینوس]] د کارونو د لاتیني ژباړو له لارې ورسره مخامخ شو. <ref name="Oxford2" /> <ref name="Oxford" /> په [[منځنۍ پېړۍ|منځنۍ دورې]] کې اپلاتونپالنه واکمنه ګڼل کېدله. اپلاتونپالنه هم په ختیځ او لویدیځ دواړو [[تصوف (عام)|تصوفونو]] اغیزه وکړه. <ref name="Oxford3" /> په عین حال کښې، اپلاتونپالنه په مختلفو فیلسوفانو اغیزه وکړه لکه د چارټرس په ښوونځي کښې. <ref name="Oxford3" /> پداسې حال کښې چې [[ارستو|ارسطو]] په دیارلسمه پیړۍ کښې تر [[اپلاتون|افلاطون]] ډیر اغیزمن شو، [[ټوماس آکوینس|د ولي توماس اکیناس]] فلسفه لاهم په ځینو برخو کښې په بنسټیز ډول اپلاتونۍ وه <ref name="Oxford" /> === عصري فلسفه === ==== د بیازېږون دوره ==== د [[د رېسانس دورې اپلاتوني فلسفه|بیازېږون په دوره کښې]] د اپلاتونپالنې په فکر کښې هم نوی شوق پیدا شو، په شمول خپله د اپلاطون په اړه نوره هم. د مارسیلو فیچینو د [[فلورېنس اپلاتوني ښوونځی|فلورنڅ ښوونځي]] د افلاطون د ښوونځي د بیازېږولو هڅه وه. په غړو کښې جیواني پیکو دیلا میراندولا شامل وو. په ۱۶مه، ۱۷مه او ۱۹مه پیړۍ کښې [[انګلستان|په انګلستان کښې]] ، د اپلاطون نظریاتو ډیری پر مذهبي مفکرینو اغیزه درلوده، په شمول [[د کېمبريج اپلاتوني ښوونځی|د کیمبرج افلاطون پوهاندانو]] . په هرصورت، په براعظم [[اروپا]] کښې ارتودوکس پروټیسټانټیزم طبیعي عقل نه مني او ډیری وختونه د اپلاتونپالنې انتقاد کوي. <ref name="Oxford5" /> په لومړني عصري اروپا کښې د افلاطون په استقبال کښې یوه مسله دا وه چې څنګه د هغه د بدن د همجنسي عناصرو سره معامله وشي. ''عسوی پلاتونپالنه یوه اصطلاح ده چې د افلاطون په نظر دوه ګونیتوب ته اشاره کوي، کوم چې روح ښه ګڼي مګر [[ماده]] بد ګڼي، <ref name="Christoplatonism2">{{Cite web|last=Robin Russell|title=Heavenly minded: It's time to get our eschatology right, say scholars, authors|url=http://www.umportal.org/article.asp?id=5101|quote=Greek philosophers—who believed that spirit is good but matter is evil—also influenced the church, says [[Randy Alcorn]], author of Heaven (Tyndale, 2004). He coined the term "Christoplatonism" to describe that kind of dualism, which directly contradicts God's biblical record calling everything he created "good."|publisher=UM Portal|date=6 April 2009|accessdate=10 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722154244/http://www.umportal.org/article.asp?id=5101|archivedate=22 July 2011}}</ref> چې په ځینو عیسوي کلیساګانو یې اغیزه درلوده، که څه هم د انجیل تعلیم په مستقیم ډول د دې فلسفې سره مخالفت کوي او له همدې امله نن ورځ د عیسوي کلیسا کښې د ډیری ښوونکو لخوا دوامداره نیوکې ترلاسه کوي. د [[میتودیزم|میتودیسټ کلیسا]] په وینا، عسوی پلاتونپالنه په مستقیم ډول "د انجیل د هغه عقیدې سره مخالفت کوي چې خدای هر هغه څه چې [[د لرغوني انجيل د پيدايښت کيسه|رامینځته کړی دی]] ښه بولي."''<ref name="Christoplatonism">{{Cite web|last=Robin Russell|title=Heavenly minded: It's time to get our eschatology right, say scholars, authors|url=http://www.umportal.org/article.asp?id=5101|quote=Greek philosophers—who believed that spirit is good but matter is evil—also influenced the church, says [[Randy Alcorn]], author of Heaven (Tyndale, 2004). He coined the term "Christoplatonism" to describe that kind of dualism, which directly contradicts God's biblical record calling everything he created "good."|publisher=UM Portal|date=6 April 2009|accessdate=10 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722154244/http://www.umportal.org/article.asp?id=5101|archivedate=22 July 2011}}</ref> === معاصر فلسفه === ==== عصري پلاتونپالنه ==== د تاریخي پلاتونپالنې سربیره چې د افلاطون او پلوتینوس په څیر مفکرینو څخه سرچینه اخلي، موږ په عصري معنی کښې د تجریدي شیانو الواک سره هم مخامخ کیږو.<blockquote>پلاتونپالنه هغه نظر ده چې د تجریدي شیانو په څیر شیان شتون لري - چیرې چې یو تجریدي شی هغه شی دی چې په فضا یا وخت کښې شتون نلري او له همدې امله په بشپړ ډول غیر فزیکي او غیر ذهني دی. پدې معنی کې پلاتونپالنه یو معاصر نظر ده. </blockquote> [[دوتنه:Young_frege.jpg|بټنوک|ډیری معاصر افلاطون پوهان خپل نظرونه د [[ګوتلوب فريج|ګوټلوب فریج]] نظرونو ته تعقیبوي.]] دا '''عصري''' پلاتونپالنه په بېلابېلو توګو د ډیرو فیلسوفانو لخوا تایید شوې ده، لکه برنارډ بولزانو ، چې د انټي ارواپوهنې لپاره استدلال کوي. د افلاطون اثار د شلمې پیړۍ د فیلسوفانو لکه [[الفرېډ نورث وایټ‌هېډ|الفریډ نارت وایټ هیډ]] او د هغه د پروسې فلسفې لپاره په قاطع ډول اغیزمن شوي دي؛ او د نیکولای هارټمن د انتقادي ریالیزم او رښپوهنې لپاره. ===== په څېړېزه توګه ===== په معاصر فلسفه کښې، ډیری افلاطون پوهان خپل نظرونه [[ګوتلوب فريج|د ګوټلوب فریګ]] اغیزمنې مقالې " فکر " ته رسوي، کوم چې د وړاندیزونو په اړه د پلاتونپالنې لپاره استدلال کوي، او د هغه اغیزمن کتاب، ''د ریاضي بنسټونه'' ، کوم چې د شمیرو په اړه د پلاتونپالنې لپاره استدلال کوي او د منطقي پروژې یو اساسي متن دی. معاصر [[شننيزه فلسفه|تحلیلي فیلسوفان]] چې په [[مېتافزیک|رښپوهنه]] کښې یې د پلاتونپالنې ملاتړ کړی عبارت دي له [[برټرانډ راسل|برټرینډ رسل]] ، <ref name="SEP-P2" /> الونزو چرچ ، <ref name="SEP-P2" /> کرټ ګوډیل ، <ref name="SEP-P2" /> [[ویلارډ ون اورمن کواین|WVO کوین]] ، <ref name="SEP-P2" /> ډیویډ کپلان ، <ref name="SEP-P2" /> ساول کریپک ، <ref name="SEP-P2" /> اډوارډ زالټا او پیټر وان انواګین . [[ايريس مارداک|ایریس مرډوک]] په خپل 1970 کتاب ''"د ښه حاکمیت"'' کښې په [[اخلاق|اخلاقي فلسفه]] کښې د پلاتونپالنې ملاتړ وکړ. د معاصر پلاتونپالنې په وړاندې د پاول بیناسرف د علم پیژندنې ننګونه د هغې ترټولو اغیزمنه نیوکه ثابته کړې ده.{{Notelist}} == ماخذونه == {{لړسرچينې|2}} == نور لوستل == * اکرمن، سي. ''په افلاطون کې عیسوي عنصر او د افلاطون فلسفه.'' د اسبري سیمویل رالف لخوا ژباړل شوی. اډینبورګ: ټي. او ټي. کلارک، ۱۸۶۱. * کاسیرر، ارنسټ. ''په انګلستان کې د افلاطون رینیسانس'' . د جیمز پي. پیټیګرو لخوا ژباړل شوی. اډینبورګ: نیلسن، ۱۹۵۳. * ډورټر، کینیت. ۱۹۸۲. ''د افلاطون فیدو: یوه تفسیر'' . ټورنټو: د ټورنټو پریس پوهنتون * کرومبي، ایان ۱۹۶۲. ''د افلاطون د عقیدې یوه ازموینه'' ، ټوک ۱. لندن: روټلیج. * فرید، ډوروتیا. ۱۹۷۸. "د افلاطون په فیدو ۱۰۲a–۱۰۷a کې د روح د ابدیت وروستی ثبوت". ''فرونیسس'' ، ۲۳.۱: ۲۷–۴۱. * کریسټلر، پاول اوسکار، "د رینیسانس افلاطونیزم." ''د رینیسانس فکر کې: کلاسیک، علمي، او بشري فشارونه'' . نیویارک: هارپر، ۱۹۶۱. * واکر، ډینیل پیکرینګ. ''لرغونی الهیات: د پنځلسمې څخه تر اتلسمې پیړۍ پورې د عیسوي افلاطونیت مطالعات'' . لندن: ډکورت، ۱۹۷۲. [[وېشنيزه:هغه مخونه چې د ژباړې بياکتنه يې نه ده شوې]] 0yxxfai19g2rxlw4r9usr0xwpyni8vf 2 87207 363491 2026-04-27T10:44:48Z شاه زمان پټان 26102 د "<table class="plainlinks wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto; text-align: center"> <tr><td colspan="13">{{#ifexist:وېشنيزه:AfC submissions by date/{{#time:F Y|{{{date|}}}}}|[[:وېشنيزه:AfC submissions by date/{{#time:F Y|{{{date|}}}}}|{{#time:F|{{{date|}}}}}]]|[{{fullurl:وېشنيزه:AfC submissions by date/{{#time:F Y|{{{date|}}}}}|action=edit&preload=کينډۍ:AFC_submission_category_header/preload&preview=no&summary={{urlencode:د..." تورو مخ جوړ شو 363491 wikitext text/x-wiki <table class="plainlinks wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto; text-align: center"> <tr><td colspan="13">{{#ifexist:وېشنيزه:AfC submissions by date/{{#time:F Y|{{{date|}}}}}|[[:وېشنيزه:AfC submissions by date/{{#time:F Y|{{{date|}}}}}|{{#time:F|{{{date|}}}}}]]|[{{fullurl:وېشنيزه:AfC submissions by date/{{#time:F Y|{{{date|}}}}}|action=edit&preload=کينډۍ:AFC_submission_category_header/preload&preview=no&summary={{urlencode:د[[ويکيپېډيا:ليکنې جوړېدو لپاره]] د غوښتنو څارونکي وېېشنيزه جوړول}}}} <span style="color:red">{{#time:F|{{{date|}}}}}</span>]}}</td></tr> <tr>{{AFC submission category header/td|date={{{date|}}}|offset=-4}} {{AFC submission category header/td|date={{{date|}}}|offset=-3}} {{AFC submission category header/td|date={{{date|}}}|offset=-2}} {{AFC submission category header/td|date={{{date|}}}|offset=-1}} {{AFC submission category header/td|date={{{date|}}}}} {{AFC submission category header/td|date={{{date|}}}|offset=1}} {{AFC submission category header/td|date={{{date|}}}|offset=2}} {{AFC submission category header/td|date={{{date|}}}|offset=3}} {{AFC submission category header/td|date={{{date|}}}|offset=4}}</tr> <caption align=top>د[[ويکيپېډيا:ويکيپروژه ليکنې جوړېدو لپاره|لجل ويکيپروژې]] ورځنۍ وېشنيزې</caption></table> m5o4ucz33r6fc218beqy5qk1lqwo7wf 10 87208 363492 2026-04-27T10:47:42Z شاه زمان پټان 26102 د "<td>{{#ifexist:وېشنيزه:AfC submissions by date/{{#time:j F Y|{{{date|}}}{{#if:{{{offset|}}}|+{{{offset}}} days}}}} |[[:وېشنيزه:AfC submissions by date/{{#time:j F Y|{{{date|}}}{{#if:{{{offset|}}}|+{{{offset}}} days}}}}|{{#time:j|{{{date|}}}{{#if:{{{offset|}}}|+{{{offset}}} days}}}}]] |[{{fullurl:وېشنيزه:AfC submissions by date/{{#time:j F Y|{{{date|}}}{{#if:{{{offset|}}}|+{{{offset}}} days}}}}|action=edit&preload=کينډۍ:AFC_submissio..." تورو مخ جوړ شو 363492 wikitext text/x-wiki <td>{{#ifexist:وېشنيزه:AfC submissions by date/{{#time:j F Y|{{{date|}}}{{#if:{{{offset|}}}|+{{{offset}}} days}}}} |[[:وېشنيزه:AfC submissions by date/{{#time:j F Y|{{{date|}}}{{#if:{{{offset|}}}|+{{{offset}}} days}}}}|{{#time:j|{{{date|}}}{{#if:{{{offset|}}}|+{{{offset}}} days}}}}]] |[{{fullurl:وېشنيزه:AfC submissions by date/{{#time:j F Y|{{{date|}}}{{#if:{{{offset|}}}|+{{{offset}}} days}}}}|action=edit&preload=کينډۍ:AFC_submission_category_header/preload&preview=no&summary={{urlencode:د[[ويکيپېډيا:ليکنې جوړېدو لپاره]] د غوښتنو څارونکي وېېشنيزه جوړول}}}} <span style="color:red">{{#time:j|{{{date|}}}{{#if:{{{offset|}}}|+{{{offset}}} days}}}}</span>] }}</td><noinclude> [[وېشنيزه:ويکي‌پروژه ليکنې جوړېدو لپاره]]</noinclude> 7y0i9wfh622flfedwocjbav1uvm6gxb 0 87209 363493 2026-04-27T11:07:34Z Andar ba ba 39180 "[[:en:Special:Redirect/revision/1341729735|Infantry square]]" مخ د ژباړلو له مخې جوړ شوی 363493 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Butler_Lady_Quatre_Bras_1815.jpg|بټنوک|د الیزابت ټامپسن لخوا د ۱۸۱۵ کال د کواتر براز په جګړه کې د برتانوي پیاده ځواکونو د چوک ۱۸۷۵ انځورګري]] څلورګونی جوړښت، چې د '''خالي مربع''' یا '''مربع جوړښت په نوم هم پیژندل کیږي،''' د مسکیټ دورې تاریخي نږدې ترتیب جوړښت و چې د پیاده ځواکونو لخوا په جګړه کې کارول کیده، معمولا کله چې [[سپاره عسکر / سمبال پوځ|د آس سپرلۍ]] برید ګواښل کیده. <ref>{{کتابي سرچينه |last=Hans Delbrück |title=History of the Art of War |publisher=University of Nebraska Press |year=1990 |isbn=0-8032-6586-7}}</ref> د خپلو وسلو په مؤثره توګه ځای پر ځای کولو لپاره، دودیز پیاده واحد به عموما یو لیک جوړ کړي؛ مګر لیکه د ډیر چټک سپرلۍ لپاره زیان منونکې وه، کوم چې کولی شي د کرښې په پای کې تیر شي، یا له هغې څخه تیر شي، او بیا په غیر دفاع شوي شا برید وکړي یا په ساده ډول د کرښې په اوږدو کې تیر شي چې په انفرادي پیاده سرتیرو برید وکړي. د واحد تنظیم کولو سره چې هیڅ غیر دفاع شوي شا یا اړخ شتون ونلري، د پیاده قوماندان کولی شي د سپرلۍ برید په وړاندې مؤثره دفاع تنظیم کړي. د عصري تکراري وسلو پراختیا او په جګړه کې د آس سپرلۍ له منځه تللو سره، مربع جوړښت زوړ ګڼل کیږي او په مؤثره توګه هیڅکله په عصري جګړه کې نه کارول کیږي. == لومړنی تاریخ == د دې جوړښت په اړه پلوتارک لیکلي او پخوانیو رومیانو به کاروه. دا د یو زاړه ګرد جوړښت نه جوړ شوی و. په ځانګړې توګه، د روم لویو لښکرو د کارهې په جګړه کې د پارت وړاندې یو لوی پلی څلورګونی صف کارولی و، ځکه د پارت په لښکر کې ډېر آسونه سپاره پوځ و. خو دا باید د "تېستودو" جوړښت سره غلط نه شي، چې هغه هم څلورګوني ته ورته و، خو د غشو او نېزو په څېر لرې ویشتونکو وسلو نه د ځان ساتلو لپاره کارېده.د هان ټولواکمنۍ د آسونو سپاره پلي پوځ په لومړۍ زیږدیزه پېړۍ کې د شیونګنو کوچیانو د آسونو سپاره لښکرو پر وړاندې په خپلو ډېرو جګړو کې دا چل ډېر ښه وکاراوه. دوی به د سپک آسونه پوځ سره یو ځای ډېر چټک پلي څلورګوني جوړښتونه نیول. پلي څلورګوني د ګوبي دښتې ته نږدې د کوچیانو د غرنیو کلاګانو په کلابندۍ کې هم وکارول شول، چېرته چې د هان پوځ د کوچیانو د نېزه والو بریدونه په شا وتمبول.د بازنطین سترواکۍ له نهمې تر یوولسمې زیږدیزې پېړۍ پورې ډېر پرمختللي ګډ جنګي چلونه کارول، چې بنسټ یې تش پلی څلورګونی جوړښت و. دا پلی څلورګونی به د نېزه والو او غشي والو نه جوړ و او د آسونه پوځ لپاره یې د یو ګرځنده کلا کار کاوه. آسونه پوځ به د قطارونو د تشو ځایونو نه د برید لپاره بهر وتل او که حالات خراب شول، نو بېرته به هماغه لار دننه کېدل. هغه پلی څلورګونی چې نیکه‌فوروس فوکاس یې یادونه کړې، ۱۲ زره سرتېري یې درلودل. دا په زرو کسیزو ټکسيارچیو وېشل شوي وو، او د دوی ترمنځ به دومره واټن و چې دولس آسونه سپاره په یوه قطار کې ننوتلی او وتلی شول.څلورګونی جوړښت په څوارلسمه پېړۍ کې د "شیلټرون" په نوم بیا راژوندی شو. وروسته د دېرش کلنې جګړې او اتیا کلنې جګړې پر مهال د "نېزه څلورګوني" یا "تیرسیو" په نوم راڅرګند شو، او د فرانسې د انقلاب په جګړو او د ناپولین په جګړو کې هم ډېر وکارول شو.د حیدر علي د میسور پوځ د ۱۷۷۱ کال د مارچ په ۶مه، د مرهټه-میسور جګړو پر مهال د شاتګ په وخت کې، د پلي پوځ د څلورو ټولیو یو څلورګونی جوړښت وکاراوه. دې څلورګوني څو میله لار ووهله او له مرهټو سره یې د توپونو جګړه وکړه. د مرهټو یو توپ د باروتو په یوه ګاډۍ ولګېد او وچاودېد، چې د میسور له ځینو توغندیو سره یې غبرګون وکړ. یو توغندی والوت او د مهماتو په یوه صندوق ولګېد، چې له کبله یې بله چاودنه وشوه. دې پېښې د کيڼ اړخ ټولی وتښتوله او څلورګونی یې ګډوډ کړ، چې بیا د آسونه پوځ په برید سره مات شو. د تیپو سلطان د مرهټو سره په جګړو کې، د هغه پلی پوځ به په څلورو کتارونو کې روان و او بارونه او آسونه پوځ به یې په منځ کې و. کله به چې تم شول، نو پلی پوځ او توپخانه به یې د څلورګوني په شکل بهر ته مخامخ درېده.. <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=b61XHRfFQmk|title=''Decisive Battles'', History Channel. ''Crassus: Rich Man, Poor Man''. Aired September 3, 2004.|website=[[YouTube]]|date=25 April 2008|accessdate=November 29, 2016|archivedate=April 25, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160425074046/https://www.youtube.com/watch?v=b61XHRfFQmk}}</ref> [[دوتنه:Le_Bataillon_Carré,_Affaire_de_Fougères_1793_(Square_Battalion).jpg|بټنوک|د فرانسې د انقلابي پوځ پیاده ځواکونه په مربع شکل کې، د روچر دي لا پیوچیس په جګړه کې د چوان یاغیانو لخوا تر برید لاندې، د ۱۷۹۵ کال د دسمبر په ۲۱مه.]] == د جوړښت ماتول == [[دوتنه:Louis-François_Baron_Lejeune_001.jpg|بټنوک|د مصر د مملوک آس سپرلۍ د ۱۷۹۸ کال د اهرامونو د جګړې پر مهال د فرانسوي پیاده ځواکونو په یوه جوړښت برید کوي.]] څلورګونی جوړښت څنګه ماتېده آسونه سپارو به هڅه کوله چې د پلي پوځ څلورګونی صف مات کړي. دا کار به یې په دوو لارو کاوه: ۱.  ډارول: دومره تېز به راغلل چې کمزوري او بې‌نظمه سرتېري وارخطا شي او وتښتي. ۲.  نږدې جګړه: که سرتېري ونه تښتېدل، نو نږدې به ورغلل او په توره به یې وژل. برید به چیرته کېده؟ آسونه سپاره به اکثره د څلورګوني پر ګوټونو برید کاوه، ځکه ګوټونه تر ټولو کمزوري ځایونه وو. دوی به دروغجن بریدونه هم کول چې پلي سرتېري له وخته مخکې ډزې وکړي او مرمۍ یې خلاصې شي.خو که پلي سرتېري زړور او منظم وای، نو آسونه سپاره به بریالي نه شول. خو داسې ډېر کم کېدل. نو څلورګونی څنګه ماتېده؟   تر ټولو ښه لاره د توپونو ډزې وې، نه د آسونو برید. په ځانګړې توګه هغه توپونه چې "ساچمه ډز" یې کاوه. دا ساچمې به په څلورګوني کې ګڼ ولاړ سرتېري په یوه وار وژل.خو توپونه باید نږدې وای. یو ۲۰ متره څلورګونی له ۶۰۰ متره لرې نه په نښه کول ګران کار و. نو ځکه به د آسونه پوځ سره "ګرځنده توپونه" هم راتلل. چل یې څه و؟ 1.  آسونه پوځ به راغی → پلی پوځ به مجبور و چې څلورګونی جوړ کړي.2.  کله چې څلورګونی جوړ شو → ګڼ سرتېري به د توپونو ښه هدف جوړ شول.3.  توپونو به ډزې کولې → څلورګونی به ماتېده.4.  بیا به آسونه پوځ ورنوت او ټول به یې ووژل. که پلی او آسونه پوځ یو ځای برید وکړي؟ بیا به پلی پوځ په بد حالت کې و که څلورګونی جوړ کړي → د مخامخ پلي پوځ له ډزو به مړه شي که په قطار کې پاتې شي → آسونه سپاره به یې لاندې کړي. څلورګونی کله اسانه ماتېده؟ (۱) که آسونه سپاره مخکې له دې چې څلورګونی پوره جوړ شي، برید وکړي(۲) که ناڅاپي باران وشي او د سرتېرو باروت لانده شي. بیا به ټوپک نه چلېده (۳) که یو ټپي آس په منډه راشي او څلورګونی کې ولوېږي. یو سوری به جوړ شي او آسونه سپاره به ورننوځي. لکه د ګارسیا هرناندیز په جګړه کې چې همداسې وشول. == وروسته کارول == === په آسیا کې کارول === په ۱۸۶۳ کال کې [[افغان کورنۍ جګړه (۱۸۶۳- ۱۸۶۹ زکال)|د نهرین په جګړه]] کې، [[امير عبدالرحمان خان|د عبدالرحمن خان]] په مشرۍ څو زره [[د افغانستان امارت|افغان]] سرتیرو د پیاده قطعې په کارولو سره د ۴۰،۰۰۰ قوي قطغاني پوځ له منځه یوړ، کوم چې دوی له [[برېتانيايي سترواکي|انګلستان]] څخه نیولی و. <ref name=":622">{{کتابي سرچينه |last=Lee |first=Jonathan L. |url=https://books.google.com/books?id=nYaamE_3kD4C |title=The "Ancient Supremacy": Bukhara, Afghanistan and the Battle for Balkh, 1731–1901 |date=1996-01-01 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-10399-3 |language=en |access-date=2021-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524030225/https://books.google.com/books?id=nYaamE_3kD4C |archive-date=2024-05-24 |url-status=live}}</ref> <ref name=":2">{{کتابي سرچينه |last=Fayz Muhammad Kitab Hazarah |url=http://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.- |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami (trans., ann.) |date=2012}}</ref> ۱۰،۰۰۰ قطغاني سرتیري ووژل شول یا ټپیان شول، پداسې حال کې چې یوازې ۲۱ افغانان ووژل شول او ۱۰ نور ټپیان شول.{{لړسرچينې}} == ماخذونه == 8uwweanqzxdws3aip6n4pt816vl7wtr 363494 363493 2026-04-27T11:09:02Z Andar ba ba 39180 363494 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Butler_Lady_Quatre_Bras_1815.jpg|بټنوک|د الیزابت ټامپسن لخوا د ۱۸۱۵ کال د کواتر براز په جګړه کې د برتانوي پیاده ځواکونو د چوک ۱۸۷۵ انځورګري]] '''څلورګونی جوړښت'''، چې د '''خالي مربع''' یا '''مربع جوړښت په نوم هم پیژندل کیږي،''' د مسکیټ دورې تاریخي نږدې ترتیب جوړښت و چې د پیاده ځواکونو لخوا په جګړه کې کارول کیده، معمولا کله چې [[سپاره عسکر / سمبال پوځ|د آس سپرلۍ]] برید ګواښل کیده. <ref>{{کتابي سرچينه |last=Hans Delbrück |title=History of the Art of War |publisher=University of Nebraska Press |year=1990 |isbn=0-8032-6586-7}}</ref> د خپلو وسلو په مؤثره توګه ځای پر ځای کولو لپاره، دودیز پیاده واحد به عموما یو لیک جوړ کړي؛ مګر لیکه د ډیر چټک سپرلۍ لپاره زیان منونکې وه، کوم چې کولی شي د کرښې په پای کې تیر شي، یا له هغې څخه تیر شي، او بیا په غیر دفاع شوي شا برید وکړي یا په ساده ډول د کرښې په اوږدو کې تیر شي چې په انفرادي پیاده سرتیرو برید وکړي. د واحد تنظیم کولو سره چې هیڅ غیر دفاع شوي شا یا اړخ شتون ونلري، د پیاده قوماندان کولی شي د سپرلۍ برید په وړاندې مؤثره دفاع تنظیم کړي. د عصري تکراري وسلو پراختیا او په جګړه کې د آس سپرلۍ له منځه تللو سره، مربع جوړښت زوړ ګڼل کیږي او په مؤثره توګه هیڅکله په عصري جګړه کې نه کارول کیږي. == لومړنی تاریخ == د دې جوړښت په اړه پلوتارک لیکلي او پخوانیو رومیانو به کاروه. دا د یو زاړه ګرد جوړښت نه جوړ شوی و. په ځانګړې توګه، د روم لویو لښکرو د کارهې په جګړه کې د پارت وړاندې یو لوی پلی څلورګونی صف کارولی و، ځکه د پارت په لښکر کې ډېر آسونه سپاره پوځ و. خو دا باید د "تېستودو" جوړښت سره غلط نه شي، چې هغه هم څلورګوني ته ورته و، خو د غشو او نېزو په څېر لرې ویشتونکو وسلو نه د ځان ساتلو لپاره کارېده.د هان ټولواکمنۍ د آسونو سپاره پلي پوځ په لومړۍ زیږدیزه پېړۍ کې د شیونګنو کوچیانو د آسونو سپاره لښکرو پر وړاندې په خپلو ډېرو جګړو کې دا چل ډېر ښه وکاراوه. دوی به د سپک آسونه پوځ سره یو ځای ډېر چټک پلي څلورګوني جوړښتونه نیول. پلي څلورګوني د ګوبي دښتې ته نږدې د کوچیانو د غرنیو کلاګانو په کلابندۍ کې هم وکارول شول، چېرته چې د هان پوځ د کوچیانو د نېزه والو بریدونه په شا وتمبول.د بازنطین سترواکۍ له نهمې تر یوولسمې زیږدیزې پېړۍ پورې ډېر پرمختللي ګډ جنګي چلونه کارول، چې بنسټ یې تش پلی څلورګونی جوړښت و. دا پلی څلورګونی به د نېزه والو او غشي والو نه جوړ و او د آسونه پوځ لپاره یې د یو ګرځنده کلا کار کاوه. آسونه پوځ به د قطارونو د تشو ځایونو نه د برید لپاره بهر وتل او که حالات خراب شول، نو بېرته به هماغه لار دننه کېدل. هغه پلی څلورګونی چې نیکه‌فوروس فوکاس یې یادونه کړې، ۱۲ زره سرتېري یې درلودل. دا په زرو کسیزو ټکسيارچیو وېشل شوي وو، او د دوی ترمنځ به دومره واټن و چې دولس آسونه سپاره په یوه قطار کې ننوتلی او وتلی شول.څلورګونی جوړښت په څوارلسمه پېړۍ کې د "شیلټرون" په نوم بیا راژوندی شو. وروسته د دېرش کلنې جګړې او اتیا کلنې جګړې پر مهال د "نېزه څلورګوني" یا "تیرسیو" په نوم راڅرګند شو، او د فرانسې د انقلاب په جګړو او د ناپولین په جګړو کې هم ډېر وکارول شو.د حیدر علي د میسور پوځ د ۱۷۷۱ کال د مارچ په ۶مه، د مرهټه-میسور جګړو پر مهال د شاتګ په وخت کې، د پلي پوځ د څلورو ټولیو یو څلورګونی جوړښت وکاراوه. دې څلورګوني څو میله لار ووهله او له مرهټو سره یې د توپونو جګړه وکړه. د مرهټو یو توپ د باروتو په یوه ګاډۍ ولګېد او وچاودېد، چې د میسور له ځینو توغندیو سره یې غبرګون وکړ. یو توغندی والوت او د مهماتو په یوه صندوق ولګېد، چې له کبله یې بله چاودنه وشوه. دې پېښې د کيڼ اړخ ټولی وتښتوله او څلورګونی یې ګډوډ کړ، چې بیا د آسونه پوځ په برید سره مات شو. د تیپو سلطان د مرهټو سره په جګړو کې، د هغه پلی پوځ به په څلورو کتارونو کې روان و او بارونه او آسونه پوځ به یې په منځ کې و. کله به چې تم شول، نو پلی پوځ او توپخانه به یې د څلورګوني په شکل بهر ته مخامخ درېده.. <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=b61XHRfFQmk|title=''Decisive Battles'', History Channel. ''Crassus: Rich Man, Poor Man''. Aired September 3, 2004.|website=[[YouTube]]|date=25 April 2008|accessdate=November 29, 2016|archivedate=April 25, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160425074046/https://www.youtube.com/watch?v=b61XHRfFQmk}}</ref> [[دوتنه:Le_Bataillon_Carré,_Affaire_de_Fougères_1793_(Square_Battalion).jpg|بټنوک|د فرانسې د انقلابي پوځ پیاده ځواکونه په مربع شکل کې، د روچر دي لا پیوچیس په جګړه کې د چوان یاغیانو لخوا تر برید لاندې، د ۱۷۹۵ کال د دسمبر په ۲۱مه.]] == د جوړښت ماتول == [[دوتنه:Louis-François_Baron_Lejeune_001.jpg|بټنوک|د مصر د مملوک آس سپرلۍ د ۱۷۹۸ کال د اهرامونو د جګړې پر مهال د فرانسوي پیاده ځواکونو په یوه جوړښت برید کوي.]] څلورګونی جوړښت څنګه ماتېده آسونه سپارو به هڅه کوله چې د پلي پوځ څلورګونی صف مات کړي. دا کار به یې په دوو لارو کاوه: ''' ۱.  ډارول''': دومره تېز به راغلل چې کمزوري او بې‌نظمه سرتېري وارخطا شي او وتښتي. ۲.  '''نږدې جګړه''': که سرتېري ونه تښتېدل، نو نږدې به ورغلل او په توره به یې وژل. برید به چیرته کېده؟ آسونه سپاره به اکثره د څلورګوني پر ګوټونو برید کاوه، ځکه ګوټونه تر ټولو کمزوري ځایونه وو. دوی به دروغجن بریدونه هم کول چې پلي سرتېري له وخته مخکې ډزې وکړي او مرمۍ یې خلاصې شي.خو که پلي سرتېري زړور او منظم وای، نو آسونه سپاره به بریالي نه شول. خو داسې ډېر کم کېدل. نو څلورګونی څنګه ماتېده؟   تر ټولو ښه لاره د توپونو ډزې وې، نه د آسونو برید. په ځانګړې توګه هغه توپونه چې "ساچمه ډز" یې کاوه. دا ساچمې به په څلورګوني کې ګڼ ولاړ سرتېري په یوه وار وژل.خو توپونه باید نږدې وای. یو ۲۰ متره څلورګونی له ۶۰۰ متره لرې نه په نښه کول ګران کار و. نو ځکه به د آسونه پوځ سره "ګرځنده توپونه" هم راتلل. چل یې څه و؟ 1.  آسونه پوځ به راغی → پلی پوځ به مجبور و چې څلورګونی جوړ کړي.2.  کله چې څلورګونی جوړ شو → ګڼ سرتېري به د توپونو ښه هدف جوړ شول.3.  توپونو به ډزې کولې → څلورګونی به ماتېده.4.  بیا به آسونه پوځ ورنوت او ټول به یې ووژل. که پلی او آسونه پوځ یو ځای برید وکړي؟ بیا به پلی پوځ په بد حالت کې و که څلورګونی جوړ کړي → د مخامخ پلي پوځ له ډزو به مړه شي که په قطار کې پاتې شي → آسونه سپاره به یې لاندې کړي. څلورګونی کله اسانه ماتېده؟ (۱) که آسونه سپاره مخکې له دې چې څلورګونی پوره جوړ شي، برید وکړي(۲) که ناڅاپي باران وشي او د سرتېرو باروت لانده شي. بیا به ټوپک نه چلېده (۳) که یو ټپي آس په منډه راشي او څلورګونی کې ولوېږي. یو سوری به جوړ شي او آسونه سپاره به ورننوځي. لکه د ګارسیا هرناندیز په جګړه کې چې همداسې وشول. == وروسته کارول == === په آسیا کې کارول === په ۱۸۶۳ کال کې [[افغان کورنۍ جګړه (۱۸۶۳- ۱۸۶۹ زکال)|د نهرین په جګړه]] کې، [[امير عبدالرحمان خان|د عبدالرحمن خان]] په مشرۍ څو زره [[د افغانستان امارت|افغان]] سرتیرو د پیاده قطعې په کارولو سره د ۴۰،۰۰۰ قوي قطغاني پوځ له منځه یوړ، کوم چې دوی له [[برېتانيايي سترواکي|انګلستان]] څخه نیولی و. <ref name=":622">{{کتابي سرچينه |last=Lee |first=Jonathan L. |url=https://books.google.com/books?id=nYaamE_3kD4C |title=The "Ancient Supremacy": Bukhara, Afghanistan and the Battle for Balkh, 1731–1901 |date=1996-01-01 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-10399-3 |language=en |access-date=2021-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524030225/https://books.google.com/books?id=nYaamE_3kD4C |archive-date=2024-05-24 |url-status=live}}</ref> <ref name=":2">{{کتابي سرچينه |last=Fayz Muhammad Kitab Hazarah |url=http://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.- |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami (trans., ann.) |date=2012}}</ref> ۱۰،۰۰۰ قطغاني سرتیري ووژل شول یا ټپیان شول، پداسې حال کې چې یوازې ۲۱ افغانان ووژل شول او ۱۰ نور ټپیان شول.{{لړسرچينې}} == ماخذونه == n7m4veu16oq3m2utbshcfwwt09onkyu