شيخ متي

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ps">
  <siteinfo>
    <sitename>ويکيپېډيا</sitename>
    <dbname>pswiki</dbname>
    <base>https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.26</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">رسنۍ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ځانگړی</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">کارن</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">د کارن خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ويکيپېډيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">د ويکيپېډيا خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">دوتنه</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">د دوتنې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">مېډياويکي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">د مېډياويکي خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">کينډۍ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">د کينډۍ خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">لارښود</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">د لارښود خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">وېشنيزه</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">د وېشنيزې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">تانبه</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">د تانبې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">چلنوال</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">د چلنوال خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">پېښه</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">د پېښې خبرې اترې</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>شيخ متي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16139</id>
    <revision>
      <id>363632</id>
      <parentid>363153</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T16:42:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-26374-09</username>
        <id>39391</id>
      </contributor>
      <comment>د معلوماتو بډاینه او د کره تاریخي سرچینو وړاندې کول.</comment>
      <origin>363632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20641" sha1="gbxcizw6un67pefx1b4f4ev8axikf2q" xml:space="preserve">شيخ متي چي خليلي و

لوى څښتن ځني راضي و

دا ستر فیلسوف، عارف او متقي شاعر د پښتنو د [https://ketabona.com/books/%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%82%D8%A8%DB%8C%D9%84%DB%90-%D9%88%D9%BE%DB%90%DA%98%D9%86%D8%A6/ غوریاخېلو] له ټبر څخه دی. دی د شیخ عباس زوی او د خرښبون پرهېزګاره لمسی دی. د نوموړي مشهوره کورنۍ د خرښبون تر مړینې وروسته په ارغستان، پښین او پېښور کې خپره شوه.

شیخ متي بابا له دغو سیمو څخه بېرته د کندهار خوا ته راغی او د '''[[ترنک او جلدک ولسوالۍ|ترنک]]''' سیند پر غاړه مېشت شو. نوموړی په ۶۲۳ هجري قمري کال زېږېدلی و او په '''۶۸۸''' هـ کال کې د ۶۵ کلونو په عمر وفات شو. د ده مزار تر اوسه هم د کندهار په شمال ختیځ کې، نږدې ۵۰ میله لرې په یوه غونډۍ کې دی چې د کلات په نوم یادیږي او په «کلات بابا» مشهور دی. نوموړي خپل ژوند د [[ترنک سیند]] پر غاړه، د غونډان په غره او د کلات په حدودو کې تېر کړی دی.

د شیخ متي بابا د ژوند او اثارو په اړه تر اوسه خورا لږه څېړنه شوې ده. هغه څه چې د نوموړي د ژوند او ستر علمي شخصیت په اړه زموږ تر پوهې رسېدلي، یوازې د ولس ترمنځ د هغه پر محبوبیت او یا د ځینو لیکوالانو پر مقدماتي لیکنو ولاړ دي چې ډېر تمرکز یې د هغه پر شخصیت دی. دا چې نوموړي د پېړیو په تېرېدو سره لا هم د خلکو په زړونو کې خپل لوړ مقام ساتلی، دا په خپله د هغه د شخصیت یو داسې پیاوړی اړخ دی چې د لا نورو ژورو علمي څېړنو لپاره لاره هواروي.

== د شیخ متي بابا ستر روحاني شخصیت ==
شیخ متي بابا د خپل وخت یو [https://www.tolafghan.com/articles/13550 نامتو عارف، مخکښ عالم او د لوړ شخصیت خاوند] و، چې د خلکو په منځ کې یې بې کچې محبوبیت درلود. د نوموړي د ولسي منښت او قدر کچه له دې معلومېږي چې د سیمې خلکو ورته د بابا لوړ لقب ورکړی دی. په پښتني کلتور کې د «بابا» لقب هغو کسانو ته ورکول کېږي چې په علم، عرفان، ملي خدمتونو او ټولنیزو اصلاحاتو کې یې د پام وړ خدمتونه کړي وي او ولس یې په روحاني او ملي مشرۍ زړه پورې باور ولري. د شیخ متي بابا په اړه په پخوانیو تاریخونو او معتبرو کتابونو کې مستند معلومات او ګڼ روایتونه شته، چې د هغه معنوي او ټولنیز لارښود تاییدوي.

د «[[iarchive:20200522_20200522_0355/page/n1/mode/2up|پټې خزانې]]» مؤلف، [[محمد هوتک]]، شیخ متي بابا یو ستر زاهد، د حق عابد او پر خدای مین انسان معرفي کوي. دی نوموړی د دین یو داسې مرشد بولي چې په روحاني ژوند کې یې خورا لوړ مقام درلود. د همدې معنوي کمالاتو له امله، تر ننه د ولس په منځ کې د هغه د شخصیت او کراماتو په اړه ډېر روایتونه ژوندي پاتې دي.

محمود هوتک په خپل اثر کې له افضل الطرائق څخه یو اخلاقي حکایت را اخلي چې د شیخ متي بابا د خاکسارۍ او خدمت څرګندونه کوي. 

په روایت کې راځي:

یوه ورځ شیخ متي پر یوه لاره تېرېده چې لویه ډبره پکې پرته وه او د خلکو لاره یې بنده کړې وه. شیخ چې دا حالت ولید، څو شپې پرله پسې راغی او په یوازې ځان یې هغه درنې ډبرې له لارې لرې کړې. یوه بزګر (دهقان) چې دا ننداره کوله، ورته ویې ویل: ته د خدای دوست او د دومره لوړ مقام خاوند یې، ټول خلک ستا درناوی کوي؛ نو ولې ځان ته دومره زحمت ورکوې او لاره پاکوې؟ 

شیخ متي په ځواب کې ورته وویل: د خلکو خدمت تر هر څه غوره عبادت دی.

'''[[نعمت الله هروي]]''' پخپل اثر '''[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/xxj26E8O2lHHNaNd مخزن افغاني]''' کې د شیخ متي بابا د زهد او تقوا په اړه ليکي چې نوموړي خپل ټول عمر د حق په عبادت او ریاضت کې تېر کړ. د هروي په وینا، شیخ متي بابا په ولس کې دومره زیات محبوبیت او نفوذ درلود چې خلکو به ډلې ډلې د هغه حضور ته مخه کوله ترڅو د مریداینو په لړۍ کې یې شامل شي.

د نوموړي د کراماتو او معنوي شخصیت کیسې د ولس په منځ کې په پراخه کچه خپرې وې، چې همدې چارې هغه د خپل وخت یو له خورا منلو او مشهورو روحاني مشرانو څخه ګرځولی و. 

د ولسي روایاتو له مخې، ویل کېږي چې یوه ورځ د شیخ متي بابا مشر زوی، شیخ محمد زهیر، د خپل پلار په زیارت کې د سختې تندې له امله بې‌حاله شو. په هغه وخت کې پر دغې غونډۍ اوبه نه وې او مریداینو او لیدونکو به اوبه په ډېر زحمت سره له لیرې واټن او د ترنک له سینده راوړلې.

د روایت پر بنسټ، د الله (ج) په امر د مزار تر څنګ له وچې ځمکې یوه شفافه او بهانده چینه راوخوټېده چې تر نن ورځې پورې بهېږي. د دغې چينې یوه ځانګړتیا دا ده چې اوبه یې د ژمي په موسم کې تودې او د اوړي په ګرمۍ کې خورا سړې وي. لـه دغي چينې څخه خلـك د پوستكي ناروغيو لپاره اوبه د درمل په توګه استعمالوي. د زیارت لیدونکي دا چینه د شیخ متي بابا د یو معنوي کرامت په توګه یادوي چې د زایرو ستونزه یې پرې حل کړې وه. 

د کابل پوهنتون د تاریخ استاد او د تاریخي مطالعاتو د مرکز غړي، شاه محمود محمود، پخپلې یوې [https://afghanistanefarda.blogfa.com/post/304 ارزښتناکې څېړنیزې مقالې] کې چې د افغانستان د تمدني او روحاني میراثونو په اړه یې کښلې، د شیخ متي بابا شخصیت داسې څېړلی دی:

&quot;دا به له ګټې خالي نه وي چې دلته د هغه مزار په اړه لنډ معلومات وړاندې کړل شي چې په دغه سیمه کې شتون لري؛ د پښتو ژبې د مشهور فیلسوف او شاعر، شیخ متي علیه الرحمه مزار، چې په '''کلات بابا''' مشهور دی. دا مزار له پېړیو راهیسې د خلکو د پاملرنې او درناوي وړ دی. هغه څه چې خلک یې دغه مزار او مقبرې ته ډېر متوجه کړي دي، د دې سیمې د خلکو پاکه عقیده ده.

همدارنګه د دغه زیارت تر څنګ یو کارېز یا چینه بهېږي. د دغې چینې اوبه سره له دې چې خورا رڼې او سړې دي، خو کله چې د زیارت له ازغلي (پښو) څخه تېرېږي، تودوخه یې بدلون مومي او خپله یخنۍ له لاسه ورکوي. نن سبا د کلات ښاریانو د زیارت په شاوخوا کې کوټې (سقاخانې) ابادې کړې دي او د دغې چینې له اوبو څخه د پاکۍ، اودس او غسل لپاره ګټه اخلي.&quot;

== د شیخ متي بابا کورنۍ او علمي لړۍ ==
د پښتو ژبې تاریخ‌پوهان په دې باور دي چې د شیخ متي بابا کورنۍ پښتني ټولنې ته ستر علمي او روحاني شخصیتونه وړاندې کړي دي. د شیخ متي بابا له وفات وروسته هم د هغه په کورنۍ کې د علم، عرفان، زهد او تقوا لړۍ روانه وه؛ په هره دوره کې له دغې کورنۍ څخه [Https://www.tolafghan.com/articles/13550 لويان، عالمان، عارفان، لیکوالان او شاعران راپورته شوي] چې د خپل وخت د علم او کلتور په وده کې یې اغېزناک رول لوبولی دی.

لکه څنګه چې د پټې خزانې په کتاب کې راغلي، شیخ متي درې وروڼه لرل: لومړی امران، دویم حسن، او درېیم پیر ګرمام. همداراز، هغوی یوه خور هم لرله چې بي بي خاله نومېده. د نعیم متي زي د دیوان په پای کې هم دا روایت تایید شوی دی.

د «توبې» غر چې د قندهار په سویل ختیځ کې پروت دی او اوسمهال د اڅکزي قوم مېشت ځای دی (او په پښتو ژبه ورته کوږک هم وايي)، همدې مشهور خواجه امران ته منسوب دی، چې د شیخ متي ورور و.

خو د حسن په اړه (چې په پټه خزانه کې د شیخ متي له وروڼو څخه شمېرل شوی)، د نعمت الله هروي په قول هغه د ده له زامنو څخه دی. د شیخ بل ورور په پیر ګرمام مشهور دی او خور یې، بي بي خاله، په پښین کې ښخه ده چې مزار یې تر اوسه پورې مشهور دی.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran|title=Shaikh Imam Al-Din and his Tomb at Palosi Piran}}&lt;/ref&gt;

'''د شیخ متي بابا مشهور اولادونه او لمسيانو څو بیلګې:'''

* د شیخ متي له زامنو څخه '''حسن''' او '''یوسف''' خورا مشهور ول. د یوسف زوی، '''شیخ کټه'''، نه یوازې یو ستر عارف و، بلکې د پښتو ژبې په تاریخ کې یو وتلی لیکوال هم شمېرل کېږي. نوموړي د اتمې هجري پېړۍ په نیمايي (شاوخوا ۷۵۰ هـ.ق) کې ژوند کاوه او د '''«لرغوني پښتانه»''' په نوم د یوه ارزښتمن کتاب لیکوال دی. د شیخ کټه له پښت څخه بل ستر شخصیت '''خواجه محمد زاهد خلیل متي زی''' و، چې د خپل وخت یو نامتو خدای‌پېژندونکی او پېژندل شوی عارف تېر شوی دی.
* د دې علمي او عرفاني کورنۍ بل ځلاند ستوری '''شیخ قدم متي زی''' و. نوموړی د خپل وخت له خورا مشهورو او منلو عارفانو څخه ګڼل کېده چې په معنوي ارشا‌د کې یې ځانګړی مقام درلود. شیخ قدم بالاخره په '''سرهند''' کې وفات شو او د نوموړي سپېڅلی مزار اوس هم په همدې سیمه کې د مینه والو او عقیدتمنو زیارت ځای دی.
* '''شیخ قاسم''' (۹۵۶ هـ / ۱۵۴۹ م) د خپلې زمانې مشهور عارف او د '''«[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/92dOfxc4yLlMCwFd تذکرة الاولیای افغان]»''' اثر مؤلف و. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي]: &quot;د شیخ پراخ ولسي نفوذ د مغول پاچا، '''جلال الدین اکبر'''، کینه او شک راوپاراوه. اکبر وېرېده چې شیخ به د پښتنو سیاسي ستونزې ورته جوړې کړي، نو ځکه یې هغه له پېښور څخه لاهور ته جلاوطن کړ. خو لاهور د شیخ د فعالیتونو لپاره لا ښه زمینه برابره کړه. په دې جریان کې اکبر مړ شو او د هغه ځای ناستي، '''جهانګیر'''، په ۱۶۰۵-۰۶ز کال کې شیخ سمدستي «چنار ګړ» ته ولېږه او هلته یې په کلا کې بندي کړ. شیخ قاسم په ۱۶۰۷-۰۸ میلادي کال کې په هماغه زندان کې وفات شو او په '''چنار ګړ''' کې خاورو ته وسپارل شو. شیخ قاسم اووه زامن لرل. د تاریخي روایاتو له مخې، لکه څنګه چې یې نیکونو په علمي ډګر کې نوم درلود، د نوموړي ټول زامن د خپل وخت غوره عالمان ول.&quot; 

* '''شیخ کبیر متي ‌زي''' چې په «بالا پیر» مشهور و، په عرفان او تقوا کې یې خورا لوړ مقام درلود. نوموړی د اوولسمې پېړۍ یو وتلی صوفي او عارف و چې د هند د اترپردېش په قنوج کې یې ژوند کاوه. د هغه ژوند له معنوي عبادت، عاجزۍ او ژور فکري اغېز څخه ډک و، تر دې چې نفوذ یې ان د مغولي واکمنۍ تر ټولو لوړو چارواکو او حلقو پورې رسېده. شیخ کبیر د مغولي دورې یو له سترو روحاني شخصیتونو څخه و چې په خپلې پوهې او حکمت سره به یې د خپلو مینه والو ترمنځ پېچلې مذهبي شخړې او بحثونه حل کول. د مغولو پادشاهانو، شاه جهان او اورنګزېب، د نوموړي او د هغه د زوی، بل ستر روحاني شخصیت شیخ محمد مهدي متي زي په ویاړ د معمارۍ شهکار بیلابیل مزارونه جوړ کړ، چې په هند کې د [https://nmma.nic.in/nmma/NAS1/nmma_doc/IAR/Indian%20Archaeology%201998-99%20A%20Review.pdf تاریخي ابداتو په ثبت کې شامل] دی او یو له خورا مهمو تاريخي ځایونو څخه شمېرل کېږي.
* '''شیخ امام الدین متي زي''' (زوکړه: ۱۰۲۰ هـ) د خپل وخت عالم او لیکوال و چې '''«تاریخ افغان»''' او '''«اولیای افغان»''' یې مشهور اثار دي. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي]: &quot;د شیخ د ماشومتوب او لومړني ژوند په اړه ډېر معلومات په لاس کې نشته؛ همداراز د هغه د زده کړو د ځای او یا د هغو استادانو په اړه چې ده ورڅخه ګټه پورته کړې وي، کره معلومات نه تر سترګو کېږي. احتمالاً هغه د خپلې کورنۍ په روحاني او عرفاني فضا کې روزل شوی وي، چې همدې چارې د هغه د ژوند راتلونکی مسیر وټاکه. شیخ د خپلو هغو نیکونو په څېر چې په تقوا او پوهه کې یې نوم درلود، ډېر ژر په پېښور او شاوخوا سیمو کې د یو ستر عالم او عارف په توګه شهرت وموند.&quot;
* د دغې علمي کورنۍ بل مشهور مؤلف او شاعر '''نعیم متي زي''' دی چې په '''۱۲۳۰ هـ (۱۸۱۴ م)''' کال وفات شوی او په کندهار کې یې ژوند کاوه.

د دې کورنۍ ځانګړتیا دا ده چې ميراث يې یوازې په نسب پورې تړلی نه دی، بلکې هغه علمي او روحاني پانګه ده چې پېړۍ پېړۍ یې د پښتنو د هویت او عرفان ساتنه کړې ده.

== د شیخ متي بابا عرفاني اشعار او مناجات ==


شیخ متي بابا د پښتنو یو له خورا لویو صوفي شاعرانو او عارفانو څخه دی، چې د غونډان په غره (د کلات په حدودو کې) یې په یوې غار کې د عبادت پر مهال د '''«خداى مينه»''' په نوم یو کتاب لیکلی و. د «پټې خزانې» مؤلف، محمود هوتک، روایت کوي چې دا کتاب د شیخ متي تر مړینې وروسته د هغه پر مزار پروت و او خلکو به په ډېر عقیدت سره لوست.

د شیخ متي بابا ډېری عرفاني اشعار او مناجات په داسې یو سوزناک او مانیز انداز ویل شوي، چې د هغو په اورېدو به د خلکو زړونه ولړزېدل او ژور اغېز به یې پرې کاوه. که څه هم نن سبا د دغه مقتدر صوفي شاعر د اشعارو بشپړه ټولګه زموږ په لاس کې نشته، خو د پټې خزانې مؤلف یوه خورا مشهوره عرفاني منظومه (مناجات) له خپل پلار څخه اورېدلې او په خپل کتاب کې یې خوندي کړې ده.

دلته د دغه مناجات نهم بند ته لنډه کتنه کوو چې په لاندې ډول دی:

ستا په جمال باندي شيدا سوم

لـه خپلي سټي را جلا سوم

په ژړا ژاړم چي بېلتون دى

يمه پردېسى بل مي تون دى

== د شیخ متي بابا عرفاني او فلسفي لیدلوری ==
د شیخ متي بابا د مناجاتو له بندونو څخه د هغه لوړ عرفاني، فکري او فلسفي مقام په څرګند ډول ښکاري. نوموړی په خپل دغه لیدلوري کې کاینات د یوه ابدي حقیقت څرګندوی بولي. د هغه په باور:

که لمر او سپوږمۍ نړۍ روښانه کوي، که په دښتو کې ګلان خاندي، که په پسرلي کې د ځمکې پر مخ د زرغونېدو مېله وي، که په غرونو کې د مینې شپېلۍ غږېږي او که بورا د ګل پر سر له مینې کړېږي؛ دا ټول د هغه '''«ابدي عرفاني جمال»''' بېلابېل مظاهر او نښې دي.

شیخ متي بابا په دې باور دی چې انسان تل د همدغه ازلي ښکلا او جمال په مینه ژوندی پاتې دی. د هغه د فلسفې له مخې، انسان پخپله هم له یوې فیاضې او ښکلې منبع څخه راوتلی (صادر شوی) دی؛ ځکه خو په دې نړۍ کې هم د فطرت پر ښکلا مین دی او تل دا میل ورسره وي چې بېرته خپلې هغې ښکلې مرجع (حقیقي محبوب) ته ور وګرځي.

== د شیخ متي بابا د افکارو ارزونه او ادبي مقام ==
که څه هم د شیخ متي بابا اشعار په ظاهري بڼه ساده او روان برېښي، خو په حقیقت کې خورا ژور مفاهیم پکې نغښتي دي. سره له دې چې نوموړی د پوهې، تصوف او پرهېزګارۍ په لوړو پوړیو کې و، خو بیا هم د حق له دربار څخه د بېلتون شېبې ورته سختې تمامېدې. هغه په دې نړۍ کې خپل ټول زهد او نېک کړه وړه د الله (ج) د رضا په وړاندې ډېر ناڅیزه ګڼل او تل یې پر دې ټینګار کاوه چې د دنیا ژوند موقتي او یوازې آخروي ژوند ابدي او همېشنی دی.

د پورتنیو څېړنو پر بنسټ ویلی شو چې شیخ متي بابا د خپل عصر پر تصوفي علومو بشپړ حاکمیت درلود او په عرفاني برخه کې یې خورا پاخه او پیاوړي افکار وړاندې کړي دي. له همدې امله، نوموړی د پښتو د متصوفو شاعرانو «امام» او مخکښ ګڼل کېږي. د هغه د فکر او سبک اغېزې تر ده پېړۍ وروسته د روښانیانو په اثارو، او د عبدالقادر خان خټک، رحمان بابا او نورو عارفو شاعرانو په کلام کې په څرګند ډول لیدل کېږي.</text>
      <sha1>gbxcizw6un67pefx1b4f4ev8axikf2q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>363633</id>
      <parentid>363632</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T16:48:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-26374-09</username>
        <id>39391</id>
      </contributor>
      <comment>د بي بي نیکبختي اړوند د مالوماتو زیاتوالي.</comment>
      <origin>363633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21722" sha1="sf2h2vlyqinkkygi7qyzf62apxcbnrl" xml:space="preserve">شيخ متي چي خليلي و

لوى څښتن ځني راضي و

دا ستر فیلسوف، عارف او متقي شاعر د پښتنو د [https://ketabona.com/books/%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%82%D8%A8%DB%8C%D9%84%DB%90-%D9%88%D9%BE%DB%90%DA%98%D9%86%D8%A6/ غوریاخېلو] له ټبر څخه دی. دی د شیخ عباس زوی او د خرښبون پرهېزګاره لمسی دی. د نوموړي مشهوره کورنۍ د خرښبون تر مړینې وروسته په ارغستان، پښین او پېښور کې خپره شوه.

شیخ متي بابا له دغو سیمو څخه بېرته د کندهار خوا ته راغی او د '''[[ترنک او جلدک ولسوالۍ|ترنک]]''' سیند پر غاړه مېشت شو. نوموړی په ۶۲۳ هجري قمري کال زېږېدلی و او په '''۶۸۸''' هـ کال کې د ۶۵ کلونو په عمر وفات شو. د ده مزار تر اوسه هم د کندهار په شمال ختیځ کې، نږدې ۵۰ میله لرې په یوه غونډۍ کې دی چې د کلات په نوم یادیږي او په «کلات بابا» مشهور دی. نوموړي خپل ژوند د [[ترنک سیند]] پر غاړه، د غونډان په غره او د کلات په حدودو کې تېر کړی دی.

د شیخ متي بابا د ژوند او اثارو په اړه تر اوسه خورا لږه څېړنه شوې ده. هغه څه چې د نوموړي د ژوند او ستر علمي شخصیت په اړه زموږ تر پوهې رسېدلي، یوازې د ولس ترمنځ د هغه پر محبوبیت او یا د ځینو لیکوالانو پر مقدماتي لیکنو ولاړ دي چې ډېر تمرکز یې د هغه پر شخصیت دی. دا چې نوموړي د پېړیو په تېرېدو سره لا هم د خلکو په زړونو کې خپل لوړ مقام ساتلی، دا په خپله د هغه د شخصیت یو داسې پیاوړی اړخ دی چې د لا نورو ژورو علمي څېړنو لپاره لاره هواروي.

== د شیخ متي بابا ستر روحاني شخصیت ==
شیخ متي بابا د خپل وخت یو [https://www.tolafghan.com/articles/13550 نامتو عارف، مخکښ عالم او د لوړ شخصیت خاوند] و، چې د خلکو په منځ کې یې بې کچې محبوبیت درلود. د نوموړي د ولسي منښت او قدر کچه له دې معلومېږي چې د سیمې خلکو ورته د بابا لوړ لقب ورکړی دی. په پښتني کلتور کې د «بابا» لقب هغو کسانو ته ورکول کېږي چې په علم، عرفان، ملي خدمتونو او ټولنیزو اصلاحاتو کې یې د پام وړ خدمتونه کړي وي او ولس یې په روحاني او ملي مشرۍ زړه پورې باور ولري. د شیخ متي بابا په اړه په پخوانیو تاریخونو او معتبرو کتابونو کې مستند معلومات او ګڼ روایتونه شته، چې د هغه معنوي او ټولنیز لارښود تاییدوي.

د «[[iarchive:20200522_20200522_0355/page/n1/mode/2up|پټې خزانې]]» مؤلف، [[محمد هوتک]]، شیخ متي بابا یو ستر زاهد، د حق عابد او پر خدای مین انسان معرفي کوي. دی نوموړی د دین یو داسې مرشد بولي چې په روحاني ژوند کې یې خورا لوړ مقام درلود. د همدې معنوي کمالاتو له امله، تر ننه د ولس په منځ کې د هغه د شخصیت او کراماتو په اړه ډېر روایتونه ژوندي پاتې دي.

محمود هوتک په خپل اثر کې له افضل الطرائق څخه یو اخلاقي حکایت را اخلي چې د شیخ متي بابا د خاکسارۍ او خدمت څرګندونه کوي. 

په روایت کې راځي:

یوه ورځ شیخ متي پر یوه لاره تېرېده چې لویه ډبره پکې پرته وه او د خلکو لاره یې بنده کړې وه. شیخ چې دا حالت ولید، څو شپې پرله پسې راغی او په یوازې ځان یې هغه درنې ډبرې له لارې لرې کړې. یوه بزګر (دهقان) چې دا ننداره کوله، ورته ویې ویل: ته د خدای دوست او د دومره لوړ مقام خاوند یې، ټول خلک ستا درناوی کوي؛ نو ولې ځان ته دومره زحمت ورکوې او لاره پاکوې؟ 

شیخ متي په ځواب کې ورته وویل: د خلکو خدمت تر هر څه غوره عبادت دی.

'''[[نعمت الله هروي]]''' پخپل اثر '''[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/xxj26E8O2lHHNaNd مخزن افغاني]''' کې د شیخ متي بابا د زهد او تقوا په اړه ليکي چې نوموړي خپل ټول عمر د حق په عبادت او ریاضت کې تېر کړ. د هروي په وینا، شیخ متي بابا په ولس کې دومره زیات محبوبیت او نفوذ درلود چې خلکو به ډلې ډلې د هغه حضور ته مخه کوله ترڅو د مریداینو په لړۍ کې یې شامل شي.

د نوموړي د کراماتو او معنوي شخصیت کیسې د ولس په منځ کې په پراخه کچه خپرې وې، چې همدې چارې هغه د خپل وخت یو له خورا منلو او مشهورو روحاني مشرانو څخه ګرځولی و. 

د ولسي روایاتو له مخې، ویل کېږي چې یوه ورځ د شیخ متي بابا مشر زوی، شیخ محمد زهیر، د خپل پلار په زیارت کې د سختې تندې له امله بې‌حاله شو. په هغه وخت کې پر دغې غونډۍ اوبه نه وې او مریداینو او لیدونکو به اوبه په ډېر زحمت سره له لیرې واټن او د ترنک له سینده راوړلې.

د روایت پر بنسټ، د الله (ج) په امر د مزار تر څنګ له وچې ځمکې یوه شفافه او بهانده چینه راوخوټېده چې تر نن ورځې پورې بهېږي. د دغې چينې یوه ځانګړتیا دا ده چې اوبه یې د ژمي په موسم کې تودې او د اوړي په ګرمۍ کې خورا سړې وي. لـه دغي چينې څخه خلـك د پوستكي ناروغيو لپاره اوبه د درمل په توګه استعمالوي. د زیارت لیدونکي دا چینه د شیخ متي بابا د یو معنوي کرامت په توګه یادوي چې د زایرو ستونزه یې پرې حل کړې وه. 

د کابل پوهنتون د تاریخ استاد او د تاریخي مطالعاتو د مرکز غړي، شاه محمود محمود، پخپلې یوې [https://afghanistanefarda.blogfa.com/post/304 ارزښتناکې څېړنیزې مقالې] کې چې د افغانستان د تمدني او روحاني میراثونو په اړه یې کښلې، د شیخ متي بابا شخصیت داسې څېړلی دی:

&quot;دا به له ګټې خالي نه وي چې دلته د هغه مزار په اړه لنډ معلومات وړاندې کړل شي چې په دغه سیمه کې شتون لري؛ د پښتو ژبې د مشهور فیلسوف او شاعر، شیخ متي علیه الرحمه مزار، چې په '''کلات بابا''' مشهور دی. دا مزار له پېړیو راهیسې د خلکو د پاملرنې او درناوي وړ دی. هغه څه چې خلک یې دغه مزار او مقبرې ته ډېر متوجه کړي دي، د دې سیمې د خلکو پاکه عقیده ده.

همدارنګه د دغه زیارت تر څنګ یو کارېز یا چینه بهېږي. د دغې چینې اوبه سره له دې چې خورا رڼې او سړې دي، خو کله چې د زیارت له ازغلي (پښو) څخه تېرېږي، تودوخه یې بدلون مومي او خپله یخنۍ له لاسه ورکوي. نن سبا د کلات ښاریانو د زیارت په شاوخوا کې کوټې (سقاخانې) ابادې کړې دي او د دغې چینې له اوبو څخه د پاکۍ، اودس او غسل لپاره ګټه اخلي.&quot;

== د شیخ متي بابا کورنۍ او علمي لړۍ ==
د پښتو ژبې تاریخ‌پوهان په دې باور دي چې د شیخ متي بابا کورنۍ پښتني ټولنې ته ستر علمي او روحاني شخصیتونه وړاندې کړي دي. د شیخ متي بابا له وفات وروسته هم د هغه په کورنۍ کې د علم، عرفان، زهد او تقوا لړۍ روانه وه؛ په هره دوره کې له دغې کورنۍ څخه [Https://www.tolafghan.com/articles/13550 لويان، عالمان، عارفان، لیکوالان او شاعران راپورته شوي] چې د خپل وخت د علم او کلتور په وده کې یې اغېزناک رول لوبولی دی.

لکه څنګه چې د پټې خزانې په کتاب کې راغلي، شیخ متي درې وروڼه لرل: لومړی امران، دویم حسن، او درېیم پیر ګرمام. همداراز، هغوی یوه خور هم لرله چې بي بي خاله نومېده. د نعیم متي زي د دیوان په پای کې هم دا روایت تایید شوی دی.

د «توبې» غر چې د قندهار په سویل ختیځ کې پروت دی او اوسمهال د اڅکزي قوم مېشت ځای دی (او په پښتو ژبه ورته کوږک هم وايي)، همدې مشهور خواجه امران ته منسوب دی، چې د شیخ متي ورور و.

خو د حسن په اړه (چې په پټه خزانه کې د شیخ متي له وروڼو څخه شمېرل شوی)، د نعمت الله هروي په قول هغه د ده له زامنو څخه دی. د شیخ بل ورور په پیر ګرمام مشهور دی او خور یې، بي بي خاله، په پښین کې ښخه ده چې مزار یې تر اوسه پورې مشهور دی.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran|title=Shaikh Imam Al-Din and his Tomb at Palosi Piran}}&lt;/ref&gt;

'''د شیخ متي بابا مشهور اولادونه او لمسيانو څو بیلګې:'''

* د شیخ متي له زامنو څخه '''حسن''' او '''یوسف''' خورا مشهور ول. د یوسف زوی، '''شیخ کټه'''، نه یوازې یو ستر عارف و، بلکې د پښتو ژبې په تاریخ کې یو وتلی لیکوال هم شمېرل کېږي. نوموړي د اتمې هجري پېړۍ په نیمايي (شاوخوا ۷۵۰ هـ.ق) کې ژوند کاوه او د '''«لرغوني پښتانه»''' په نوم د یوه ارزښتمن کتاب لیکوال دی. د شیخ کټه له پښت څخه بل ستر شخصیت '''خواجه محمد زاهد خلیل متي زی''' و، چې د خپل وخت یو نامتو خدای‌پېژندونکی او پېژندل شوی عارف تېر شوی دی.
* د دې علمي او عرفاني کورنۍ بل ځلاند ستوری '''شیخ قدم متي زی''' و. نوموړی د خپل وخت له خورا مشهورو او منلو عارفانو څخه ګڼل کېده چې په معنوي ارشا‌د کې یې ځانګړی مقام درلود. شیخ قدم بالاخره په '''سرهند''' کې وفات شو او د نوموړي سپېڅلی مزار اوس هم په همدې سیمه کې د مینه والو او عقیدتمنو زیارت ځای دی.
* '''بي بي نیکبخته''' د پښتو ادب او عرفان په تاریخ کې یوه خورا منلې او عالمه څېره ده، چې په لسمه هجري پېړۍ کې یې د یوې عارفې مېرمنې په توګه شهرت درلود. د هغې ژوند او اثار نه یوازې د هغې د شخصي تقوا ښکارندویي کوي، بلکې د هغه وخت د علمي او روحاني کورنیو ترمنځ نږدې فکري اړیکې هم په ډاګه کوي. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان په خپله یوه علمي مقاله کې لیکلي چې نوموړې د '''«ارشادالفقراء»''' په نامه یو ارزښتمن کتاب په ۹۶۹ هجري شمي کال کې لیکلی و. په دغه اثر کې هغې عرفاني حقایق او اخلاقي نصیحتونه په پښتو نظم بیان کړي دي، چې د متی زي کورنۍ د علمي حوزې د فکري بډاینې یوه غوره نمونه ګڼل کېږي.
* '''شیخ قاسم''' (۹۵۶ هـ / ۱۵۴۹ م) د خپلې زمانې مشهور عارف او د '''«[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/92dOfxc4yLlMCwFd تذکرة الاولیای افغان]»''' اثر مؤلف و. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي]: &quot;د شیخ پراخ ولسي نفوذ د مغول پاچا، '''جلال الدین اکبر'''، کینه او شک راوپاراوه. اکبر وېرېده چې شیخ به د پښتنو سیاسي ستونزې ورته جوړې کړي، نو ځکه یې هغه له پېښور څخه لاهور ته جلاوطن کړ. خو لاهور د شیخ د فعالیتونو لپاره لا ښه زمینه برابره کړه. په دې جریان کې اکبر مړ شو او د هغه ځای ناستي، '''جهانګیر'''، په ۱۶۰۵-۰۶ز کال کې شیخ سمدستي «چنار ګړ» ته ولېږه او هلته یې په کلا کې بندي کړ. شیخ قاسم په ۱۶۰۷-۰۸ میلادي کال کې په هماغه زندان کې وفات شو او په '''چنار ګړ''' کې خاورو ته وسپارل شو. شیخ قاسم اووه زامن لرل. د تاریخي روایاتو له مخې، لکه څنګه چې یې نیکونو په علمي ډګر کې نوم درلود، د نوموړي ټول زامن د خپل وخت غوره عالمان ول.&quot; 

* '''شیخ کبیر متي ‌زي''' چې په «بالا پیر» مشهور و، په عرفان او تقوا کې یې خورا لوړ مقام درلود. نوموړی د اوولسمې پېړۍ یو وتلی صوفي او عارف و چې د هند د اترپردېش په قنوج کې یې ژوند کاوه. د هغه ژوند له معنوي عبادت، عاجزۍ او ژور فکري اغېز څخه ډک و، تر دې چې نفوذ یې ان د مغولي واکمنۍ تر ټولو لوړو چارواکو او حلقو پورې رسېده. شیخ کبیر د مغولي دورې یو له سترو روحاني شخصیتونو څخه و چې په خپلې پوهې او حکمت سره به یې د خپلو مینه والو ترمنځ پېچلې مذهبي شخړې او بحثونه حل کول. د مغولو پادشاهانو، شاه جهان او اورنګزېب، د نوموړي او د هغه د زوی، بل ستر روحاني شخصیت شیخ محمد مهدي متي زي په ویاړ د معمارۍ شهکار بیلابیل مزارونه جوړ کړ، چې په هند کې د [https://nmma.nic.in/nmma/NAS1/nmma_doc/IAR/Indian%20Archaeology%201998-99%20A%20Review.pdf تاریخي ابداتو په ثبت کې شامل] دی او یو له خورا مهمو تاريخي ځایونو څخه شمېرل کېږي.
* '''شیخ امام الدین متي زي''' (زوکړه: ۱۰۲۰ هـ) د خپل وخت عالم او لیکوال و چې '''«تاریخ افغان»''' او '''«اولیای افغان»''' یې مشهور اثار دي. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي]: &quot;د شیخ د ماشومتوب او لومړني ژوند په اړه ډېر معلومات په لاس کې نشته؛ همداراز د هغه د زده کړو د ځای او یا د هغو استادانو په اړه چې ده ورڅخه ګټه پورته کړې وي، کره معلومات نه تر سترګو کېږي. احتمالاً هغه د خپلې کورنۍ په روحاني او عرفاني فضا کې روزل شوی وي، چې همدې چارې د هغه د ژوند راتلونکی مسیر وټاکه. شیخ د خپلو هغو نیکونو په څېر چې په تقوا او پوهه کې یې نوم درلود، ډېر ژر په پېښور او شاوخوا سیمو کې د یو ستر عالم او عارف په توګه شهرت وموند.&quot;
* د دغې علمي کورنۍ بل مشهور مؤلف او شاعر '''نعیم متي زي''' دی چې په '''۱۲۳۰ هـ (۱۸۱۴ م)''' کال وفات شوی او په کندهار کې یې ژوند کاوه.

د دې کورنۍ ځانګړتیا دا ده چې ميراث يې یوازې په نسب پورې تړلی نه دی، بلکې هغه علمي او روحاني پانګه ده چې پېړۍ پېړۍ یې د پښتنو د هویت او عرفان ساتنه کړې ده.

== د شیخ متي بابا عرفاني اشعار او مناجات ==


شیخ متي بابا د پښتنو یو له خورا لویو صوفي شاعرانو او عارفانو څخه دی، چې د غونډان په غره (د کلات په حدودو کې) یې په یوې غار کې د عبادت پر مهال د '''«خداى مينه»''' په نوم یو کتاب لیکلی و. د «پټې خزانې» مؤلف، محمود هوتک، روایت کوي چې دا کتاب د شیخ متي تر مړینې وروسته د هغه پر مزار پروت و او خلکو به په ډېر عقیدت سره لوست.

د شیخ متي بابا ډېری عرفاني اشعار او مناجات په داسې یو سوزناک او مانیز انداز ویل شوي، چې د هغو په اورېدو به د خلکو زړونه ولړزېدل او ژور اغېز به یې پرې کاوه. که څه هم نن سبا د دغه مقتدر صوفي شاعر د اشعارو بشپړه ټولګه زموږ په لاس کې نشته، خو د پټې خزانې مؤلف یوه خورا مشهوره عرفاني منظومه (مناجات) له خپل پلار څخه اورېدلې او په خپل کتاب کې یې خوندي کړې ده.

دلته د دغه مناجات نهم بند ته لنډه کتنه کوو چې په لاندې ډول دی:

ستا په جمال باندي شيدا سوم

لـه خپلي سټي را جلا سوم

په ژړا ژاړم چي بېلتون دى

يمه پردېسى بل مي تون دى

== د شیخ متي بابا عرفاني او فلسفي لیدلوری ==
د شیخ متي بابا د مناجاتو له بندونو څخه د هغه لوړ عرفاني، فکري او فلسفي مقام په څرګند ډول ښکاري. نوموړی په خپل دغه لیدلوري کې کاینات د یوه ابدي حقیقت څرګندوی بولي. د هغه په باور:

که لمر او سپوږمۍ نړۍ روښانه کوي، که په دښتو کې ګلان خاندي، که په پسرلي کې د ځمکې پر مخ د زرغونېدو مېله وي، که په غرونو کې د مینې شپېلۍ غږېږي او که بورا د ګل پر سر له مینې کړېږي؛ دا ټول د هغه '''«ابدي عرفاني جمال»''' بېلابېل مظاهر او نښې دي.

شیخ متي بابا په دې باور دی چې انسان تل د همدغه ازلي ښکلا او جمال په مینه ژوندی پاتې دی. د هغه د فلسفې له مخې، انسان پخپله هم له یوې فیاضې او ښکلې منبع څخه راوتلی (صادر شوی) دی؛ ځکه خو په دې نړۍ کې هم د فطرت پر ښکلا مین دی او تل دا میل ورسره وي چې بېرته خپلې هغې ښکلې مرجع (حقیقي محبوب) ته ور وګرځي.

== د شیخ متي بابا د افکارو ارزونه او ادبي مقام ==
که څه هم د شیخ متي بابا اشعار په ظاهري بڼه ساده او روان برېښي، خو په حقیقت کې خورا ژور مفاهیم پکې نغښتي دي. سره له دې چې نوموړی د پوهې، تصوف او پرهېزګارۍ په لوړو پوړیو کې و، خو بیا هم د حق له دربار څخه د بېلتون شېبې ورته سختې تمامېدې. هغه په دې نړۍ کې خپل ټول زهد او نېک کړه وړه د الله (ج) د رضا په وړاندې ډېر ناڅیزه ګڼل او تل یې پر دې ټینګار کاوه چې د دنیا ژوند موقتي او یوازې آخروي ژوند ابدي او همېشنی دی.

د پورتنیو څېړنو پر بنسټ ویلی شو چې شیخ متي بابا د خپل عصر پر تصوفي علومو بشپړ حاکمیت درلود او په عرفاني برخه کې یې خورا پاخه او پیاوړي افکار وړاندې کړي دي. له همدې امله، نوموړی د پښتو د متصوفو شاعرانو «امام» او مخکښ ګڼل کېږي. د هغه د فکر او سبک اغېزې تر ده پېړۍ وروسته د روښانیانو په اثارو، او د عبدالقادر خان خټک، رحمان بابا او نورو عارفو شاعرانو په کلام کې په څرګند ډول لیدل کېږي.</text>
      <sha1>sf2h2vlyqinkkygi7qyzf62apxcbnrl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>363634</id>
      <parentid>363633</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T16:50:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-26374-09</username>
        <id>39391</id>
      </contributor>
      <comment>مالومات زیاتوال.</comment>
      <origin>363634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21791" sha1="r6cg5yq7ialfu2w948otkbkm649ccds" xml:space="preserve">شيخ متي چي خليلي و

لوى څښتن ځني راضي و

دا ستر فیلسوف، عارف او متقي شاعر د پښتنو د [https://ketabona.com/books/%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%82%D8%A8%DB%8C%D9%84%DB%90-%D9%88%D9%BE%DB%90%DA%98%D9%86%D8%A6/ غوریاخېلو] له ټبر څخه دی. دی د شیخ عباس زوی او د خرښبون پرهېزګاره لمسی دی. د نوموړي مشهوره کورنۍ د خرښبون تر مړینې وروسته په ارغستان، پښین او پېښور کې خپره شوه.

شیخ متي بابا له دغو سیمو څخه بېرته د کندهار خوا ته راغی او د '''[[ترنک او جلدک ولسوالۍ|ترنک]]''' سیند پر غاړه مېشت شو. نوموړی په ۶۲۳ هجري قمري کال زېږېدلی و او په '''۶۸۸''' هـ کال کې د ۶۵ کلونو په عمر وفات شو. د ده مزار تر اوسه هم د کندهار په شمال ختیځ کې، نږدې ۵۰ میله لرې په یوه غونډۍ کې دی چې د کلات په نوم یادیږي او په «کلات بابا» مشهور دی. نوموړي خپل ژوند د [[ترنک سیند]] پر غاړه، د غونډان په غره او د کلات په حدودو کې تېر کړی دی.

د شیخ متي بابا د ژوند او اثارو په اړه تر اوسه خورا لږه څېړنه شوې ده. هغه څه چې د نوموړي د ژوند او ستر علمي شخصیت په اړه زموږ تر پوهې رسېدلي، یوازې د ولس ترمنځ د هغه پر محبوبیت او یا د ځینو لیکوالانو پر مقدماتي لیکنو ولاړ دي چې ډېر تمرکز یې د هغه پر شخصیت دی. دا چې نوموړي د پېړیو په تېرېدو سره لا هم د خلکو په زړونو کې خپل لوړ مقام ساتلی، دا په خپله د هغه د شخصیت یو داسې پیاوړی اړخ دی چې د لا نورو ژورو علمي څېړنو لپاره لاره هواروي.

== د شیخ متي بابا ستر روحاني شخصیت ==
شیخ متي بابا د خپل وخت یو [https://www.tolafghan.com/articles/13550 نامتو عارف، مخکښ عالم او د لوړ شخصیت خاوند] و، چې د خلکو په منځ کې یې بې کچې محبوبیت درلود. د نوموړي د ولسي منښت او قدر کچه له دې معلومېږي چې د سیمې خلکو ورته د بابا لوړ لقب ورکړی دی. په پښتني کلتور کې د «بابا» لقب هغو کسانو ته ورکول کېږي چې په علم، عرفان، ملي خدمتونو او ټولنیزو اصلاحاتو کې یې د پام وړ خدمتونه کړي وي او ولس یې په روحاني او ملي مشرۍ زړه پورې باور ولري. د شیخ متي بابا په اړه په پخوانیو تاریخونو او معتبرو کتابونو کې مستند معلومات او ګڼ روایتونه شته، چې د هغه معنوي او ټولنیز لارښود تاییدوي.

د «[[iarchive:20200522_20200522_0355/page/n1/mode/2up|پټې خزانې]]» مؤلف، [[محمد هوتک]]، شیخ متي بابا یو ستر زاهد، د حق عابد او پر خدای مین انسان معرفي کوي. دی نوموړی د دین یو داسې مرشد بولي چې په روحاني ژوند کې یې خورا لوړ مقام درلود. د همدې معنوي کمالاتو له امله، تر ننه د ولس په منځ کې د هغه د شخصیت او کراماتو په اړه ډېر روایتونه ژوندي پاتې دي.

محمود هوتک په خپل اثر کې له افضل الطرائق څخه یو اخلاقي حکایت را اخلي چې د شیخ متي بابا د خاکسارۍ او خدمت څرګندونه کوي. 

په روایت کې راځي:

یوه ورځ شیخ متي پر یوه لاره تېرېده چې لویه ډبره پکې پرته وه او د خلکو لاره یې بنده کړې وه. شیخ چې دا حالت ولید، څو شپې پرله پسې راغی او په یوازې ځان یې هغه درنې ډبرې له لارې لرې کړې. یوه بزګر (دهقان) چې دا ننداره کوله، ورته ویې ویل: ته د خدای دوست او د دومره لوړ مقام خاوند یې، ټول خلک ستا درناوی کوي؛ نو ولې ځان ته دومره زحمت ورکوې او لاره پاکوې؟ 

شیخ متي په ځواب کې ورته وویل: د خلکو خدمت تر هر څه غوره عبادت دی.

'''[[نعمت الله هروي]]''' پخپل اثر '''[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/xxj26E8O2lHHNaNd مخزن افغاني]''' کې د شیخ متي بابا د زهد او تقوا په اړه ليکي چې نوموړي خپل ټول عمر د حق په عبادت او ریاضت کې تېر کړ. د هروي په وینا، شیخ متي بابا په ولس کې دومره زیات محبوبیت او نفوذ درلود چې خلکو به ډلې ډلې د هغه حضور ته مخه کوله ترڅو د مریداینو په لړۍ کې یې شامل شي.

د نوموړي د کراماتو او معنوي شخصیت کیسې د ولس په منځ کې په پراخه کچه خپرې وې، چې همدې چارې هغه د خپل وخت یو له خورا منلو او مشهورو روحاني مشرانو څخه ګرځولی و. 

د ولسي روایاتو له مخې، ویل کېږي چې یوه ورځ د شیخ متي بابا مشر زوی، شیخ محمد زهیر، د خپل پلار په زیارت کې د سختې تندې له امله بې‌حاله شو. په هغه وخت کې پر دغې غونډۍ اوبه نه وې او مریداینو او لیدونکو به اوبه په ډېر زحمت سره له لیرې واټن او د ترنک له سینده راوړلې.

د روایت پر بنسټ، د الله (ج) په امر د مزار تر څنګ له وچې ځمکې یوه شفافه او بهانده چینه راوخوټېده چې تر نن ورځې پورې بهېږي. د دغې چينې یوه ځانګړتیا دا ده چې اوبه یې د ژمي په موسم کې تودې او د اوړي په ګرمۍ کې خورا سړې وي. لـه دغي چينې څخه خلـك د پوستكي ناروغيو لپاره اوبه د درمل په توګه استعمالوي. د زیارت لیدونکي دا چینه د شیخ متي بابا د یو معنوي کرامت په توګه یادوي چې د زایرو ستونزه یې پرې حل کړې وه. 

د کابل پوهنتون د تاریخ استاد او د تاریخي مطالعاتو د مرکز غړي، شاه محمود محمود، پخپلې یوې [https://afghanistanefarda.blogfa.com/post/304 ارزښتناکې څېړنیزې مقالې] کې چې د افغانستان د تمدني او روحاني میراثونو په اړه یې کښلې، د شیخ متي بابا شخصیت داسې څېړلی دی:

&quot;دا به له ګټې خالي نه وي چې دلته د هغه مزار په اړه لنډ معلومات وړاندې کړل شي چې په دغه سیمه کې شتون لري؛ د پښتو ژبې د مشهور فیلسوف او شاعر، شیخ متي علیه الرحمه مزار، چې په '''کلات بابا''' مشهور دی. دا مزار له پېړیو راهیسې د خلکو د پاملرنې او درناوي وړ دی. هغه څه چې خلک یې دغه مزار او مقبرې ته ډېر متوجه کړي دي، د دې سیمې د خلکو پاکه عقیده ده.

همدارنګه د دغه زیارت تر څنګ یو کارېز یا چینه بهېږي. د دغې چینې اوبه سره له دې چې خورا رڼې او سړې دي، خو کله چې د زیارت له ازغلي (پښو) څخه تېرېږي، تودوخه یې بدلون مومي او خپله یخنۍ له لاسه ورکوي. نن سبا د کلات ښاریانو د زیارت په شاوخوا کې کوټې (سقاخانې) ابادې کړې دي او د دغې چینې له اوبو څخه د پاکۍ، اودس او غسل لپاره ګټه اخلي.&quot;

== د شیخ متي بابا کورنۍ او علمي لړۍ ==
د پښتو ژبې تاریخ‌پوهان په دې باور دي چې د شیخ متي بابا کورنۍ پښتني ټولنې ته ستر علمي او روحاني شخصیتونه وړاندې کړي دي. د شیخ متي بابا له وفات وروسته هم د هغه په کورنۍ کې د علم، عرفان، زهد او تقوا لړۍ روانه وه؛ په هره دوره کې له دغې کورنۍ څخه [Https://www.tolafghan.com/articles/13550 لويان، عالمان، عارفان، لیکوالان او شاعران راپورته شوي] چې د خپل وخت د علم او کلتور په وده کې یې اغېزناک رول لوبولی دی.

لکه څنګه چې د پټې خزانې په کتاب کې راغلي، شیخ متي درې وروڼه لرل: لومړی امران، دویم حسن، او درېیم پیر ګرمام. همداراز، هغوی یوه خور هم لرله چې بي بي خاله نومېده. د نعیم متي زي د دیوان په پای کې هم دا روایت تایید شوی دی.

د «توبې» غر چې د قندهار په سویل ختیځ کې پروت دی او اوسمهال د اڅکزي قوم مېشت ځای دی (او په پښتو ژبه ورته کوږک هم وايي)، همدې مشهور خواجه امران ته منسوب دی، چې د شیخ متي ورور و.

خو د حسن په اړه (چې په پټه خزانه کې د شیخ متي له وروڼو څخه شمېرل شوی)، د نعمت الله هروي په قول هغه د ده له زامنو څخه دی. د شیخ بل ورور په پیر ګرمام مشهور دی او خور یې، بي بي خاله، په پښین کې ښخه ده چې مزار یې تر اوسه پورې مشهور دی.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran|title=Shaikh Imam Al-Din and his Tomb at Palosi Piran}}&lt;/ref&gt;

'''د شیخ متي بابا مشهور اولادونه او لمسيانو څو بیلګې:'''

* د شیخ متي له زامنو څخه '''حسن''' او '''یوسف''' خورا مشهور ول. د یوسف زوی، '''شیخ کټه'''، نه یوازې یو ستر عارف و، بلکې د پښتو ژبې په تاریخ کې یو وتلی لیکوال هم شمېرل کېږي. نوموړي د اتمې هجري پېړۍ په نیمايي (شاوخوا ۷۵۰ هـ.ق) کې ژوند کاوه او د '''«لرغوني پښتانه»''' په نوم د یوه ارزښتمن کتاب لیکوال دی. د شیخ کټه له پښت څخه بل ستر شخصیت '''خواجه محمد زاهد خلیل متي زی''' و، چې د خپل وخت یو نامتو خدای‌پېژندونکی او پېژندل شوی عارف تېر شوی دی.
* د دې علمي او عرفاني کورنۍ بل ځلاند ستوری '''شیخ قدم متي زی''' و. نوموړی د خپل وخت له خورا مشهورو او منلو عارفانو څخه ګڼل کېده چې په معنوي ارشا‌د کې یې ځانګړی مقام درلود. شیخ قدم بالاخره په '''سرهند''' کې وفات شو او د نوموړي سپېڅلی مزار اوس هم په همدې سیمه کې د مینه والو او عقیدتمنو زیارت ځای دی.
* '''بي بي نیکبخته''' د پښتو ادب او عرفان په تاریخ کې یوه خورا منلې او عالمه څېره ده، چې په لسمه هجري پېړۍ کې یې د یوې عارفې مېرمنې په توګه شهرت درلود. د هغې ژوند او اثار نه یوازې د هغې د شخصي تقوا ښکارندویي کوي، بلکې د هغه وخت د علمي او روحاني کورنیو ترمنځ نږدې فکري اړیکې هم په ډاګه کوي. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان په خپله یوه علمي مقاله کې  [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي] چې نوموړې د '''«ارشادالفقراء»''' په نامه یو ارزښتمن کتاب په ۹۶۹ هجري شمي کال کې لیکلی و. په دغه اثر کې هغې عرفاني حقایق او اخلاقي نصیحتونه په پښتو نظم بیان کړي دي، چې د متی زي کورنۍ د علمي حوزې د فکري بډاینې یوه غوره نمونه ګڼل کېږي.
* '''شیخ قاسم''' (۹۵۶ هـ / ۱۵۴۹ م) د خپلې زمانې مشهور عارف او د '''«[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/92dOfxc4yLlMCwFd تذکرة الاولیای افغان]»''' اثر مؤلف و. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي]: &quot;د شیخ پراخ ولسي نفوذ د مغول پاچا، '''جلال الدین اکبر'''، کینه او شک راوپاراوه. اکبر وېرېده چې شیخ به سیاسي ستونزې ورته جوړې کړي، نو ځکه یې هغه له پېښور څخه لاهور ته جلاوطن کړ. خو لاهور د شیخ د فعالیتونو لپاره لا ښه زمینه برابره کړه. په دې جریان کې اکبر مړ شو او د هغه ځای ناستي، '''جهانګیر'''، په ۱۶۰۵-۰۶ز کال کې شیخ سمدستي «چنار ګړ» ته ولېږه او هلته یې په کلا کې بندي کړ. شیخ قاسم په ۱۶۰۷-۰۸ میلادي کال کې په هماغه زندان کې وفات شو او په '''چنار ګړ''' کې خاورو ته وسپارل شو. شیخ قاسم اووه زامن لرل. د تاریخي روایاتو له مخې، لکه څنګه چې یې نیکونو په علمي ډګر کې نوم درلود، د نوموړي ټول زامن د خپل وخت غوره عالمان ول.&quot; 

* '''شیخ کبیر متي ‌زي''' چې په «بالا پیر» مشهور و، په عرفان او تقوا کې یې خورا لوړ مقام درلود. نوموړی د اوولسمې پېړۍ یو وتلی صوفي او عارف و چې د هند د اترپردېش په قنوج کې یې ژوند کاوه. د هغه ژوند له معنوي عبادت، عاجزۍ او ژور فکري اغېز څخه ډک و، تر دې چې نفوذ یې ان د مغولي واکمنۍ تر ټولو لوړو چارواکو او حلقو پورې رسېده. شیخ کبیر د مغولي دورې یو له سترو روحاني شخصیتونو څخه و چې په خپلې پوهې او حکمت سره به یې د خپلو مینه والو ترمنځ پېچلې مذهبي شخړې او بحثونه حل کول. د مغولو پادشاهانو، شاه جهان او اورنګزېب، د نوموړي او د هغه د زوی، بل ستر روحاني شخصیت شیخ محمد مهدي متي زي په ویاړ د معمارۍ شهکار بیلابیل مزارونه جوړ کړ، چې په هند کې د [https://nmma.nic.in/nmma/NAS1/nmma_doc/IAR/Indian%20Archaeology%201998-99%20A%20Review.pdf تاریخي ابداتو په ثبت کې شامل] دی او یو له خورا مهمو تاريخي ځایونو څخه شمېرل کېږي.
* '''شیخ امام الدین متي زي''' (زوکړه: ۱۰۲۰ هـ) د خپل وخت عالم او لیکوال و چې '''«تاریخ افغان»''' او '''«اولیای افغان»''' یې مشهور اثار دي. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي]: &quot;د شیخ د ماشومتوب او لومړني ژوند په اړه ډېر معلومات په لاس کې نشته؛ همداراز د هغه د زده کړو د ځای او یا د هغو استادانو په اړه چې ده ورڅخه ګټه پورته کړې وي، کره معلومات نه تر سترګو کېږي. احتمالاً هغه د خپلې کورنۍ په روحاني او عرفاني فضا کې روزل شوی وي، چې همدې چارې د هغه د ژوند راتلونکی مسیر وټاکه. شیخ د خپلو هغو نیکونو په څېر چې په تقوا او پوهه کې یې نوم درلود، ډېر ژر په پېښور او شاوخوا سیمو کې د یو ستر عالم او عارف په توګه شهرت وموند.&quot;
* د دغې علمي کورنۍ بل مشهور مؤلف او شاعر '''نعیم متي زي''' دی چې په '''۱۲۳۰ هـ (۱۸۱۴ م)''' کال وفات شوی او په کندهار کې یې ژوند کاوه.

د دې کورنۍ ځانګړتیا دا ده چې ميراث يې یوازې په نسب پورې تړلی نه دی، بلکې هغه علمي او روحاني پانګه ده چې پېړۍ پېړۍ یې د پښتنو د هویت او عرفان ساتنه کړې ده.

== د شیخ متي بابا عرفاني اشعار او مناجات ==


شیخ متي بابا د پښتنو یو له خورا لویو صوفي شاعرانو او عارفانو څخه دی، چې د غونډان په غره (د کلات په حدودو کې) یې په یوې غار کې د عبادت پر مهال د '''«خداى مينه»''' په نوم یو کتاب لیکلی و. د «پټې خزانې» مؤلف، محمود هوتک، روایت کوي چې دا کتاب د شیخ متي تر مړینې وروسته د هغه پر مزار پروت و او خلکو به په ډېر عقیدت سره لوست.

د شیخ متي بابا ډېری عرفاني اشعار او مناجات په داسې یو سوزناک او مانیز انداز ویل شوي، چې د هغو په اورېدو به د خلکو زړونه ولړزېدل او ژور اغېز به یې پرې کاوه. که څه هم نن سبا د دغه مقتدر صوفي شاعر د اشعارو بشپړه ټولګه زموږ په لاس کې نشته، خو د پټې خزانې مؤلف یوه خورا مشهوره عرفاني منظومه (مناجات) له خپل پلار څخه اورېدلې او په خپل کتاب کې یې خوندي کړې ده.

دلته د دغه مناجات نهم بند ته لنډه کتنه کوو چې په لاندې ډول دی:

ستا په جمال باندي شيدا سوم

لـه خپلي سټي را جلا سوم

په ژړا ژاړم چي بېلتون دى

يمه پردېسى بل مي تون دى

== د شیخ متي بابا عرفاني او فلسفي لیدلوری ==
د شیخ متي بابا د مناجاتو له بندونو څخه د هغه لوړ عرفاني، فکري او فلسفي مقام په څرګند ډول ښکاري. نوموړی په خپل دغه لیدلوري کې کاینات د یوه ابدي حقیقت څرګندوی بولي. د هغه په باور:

که لمر او سپوږمۍ نړۍ روښانه کوي، که په دښتو کې ګلان خاندي، که په پسرلي کې د ځمکې پر مخ د زرغونېدو مېله وي، که په غرونو کې د مینې شپېلۍ غږېږي او که بورا د ګل پر سر له مینې کړېږي؛ دا ټول د هغه '''«ابدي عرفاني جمال»''' بېلابېل مظاهر او نښې دي.

شیخ متي بابا په دې باور دی چې انسان تل د همدغه ازلي ښکلا او جمال په مینه ژوندی پاتې دی. د هغه د فلسفې له مخې، انسان پخپله هم له یوې فیاضې او ښکلې منبع څخه راوتلی (صادر شوی) دی؛ ځکه خو په دې نړۍ کې هم د فطرت پر ښکلا مین دی او تل دا میل ورسره وي چې بېرته خپلې هغې ښکلې مرجع (حقیقي محبوب) ته ور وګرځي.

== د شیخ متي بابا د افکارو ارزونه او ادبي مقام ==
که څه هم د شیخ متي بابا اشعار په ظاهري بڼه ساده او روان برېښي، خو په حقیقت کې خورا ژور مفاهیم پکې نغښتي دي. سره له دې چې نوموړی د پوهې، تصوف او پرهېزګارۍ په لوړو پوړیو کې و، خو بیا هم د حق له دربار څخه د بېلتون شېبې ورته سختې تمامېدې. هغه په دې نړۍ کې خپل ټول زهد او نېک کړه وړه د الله (ج) د رضا په وړاندې ډېر ناڅیزه ګڼل او تل یې پر دې ټینګار کاوه چې د دنیا ژوند موقتي او یوازې آخروي ژوند ابدي او همېشنی دی.

د پورتنیو څېړنو پر بنسټ ویلی شو چې شیخ متي بابا د خپل عصر پر تصوفي علومو بشپړ حاکمیت درلود او په عرفاني برخه کې یې خورا پاخه او پیاوړي افکار وړاندې کړي دي. له همدې امله، نوموړی د پښتو د متصوفو شاعرانو «امام» او مخکښ ګڼل کېږي. د هغه د فکر او سبک اغېزې تر ده پېړۍ وروسته د روښانیانو په اثارو، او د عبدالقادر خان خټک، رحمان بابا او نورو عارفو شاعرانو په کلام کې په څرګند ډول لیدل کېږي.</text>
      <sha1>r6cg5yq7ialfu2w948otkbkm649ccds</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>363636</id>
      <parentid>363634</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T17:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-26212-36</username>
        <id>39392</id>
      </contributor>
      <comment>نوی مالومات.</comment>
      <origin>363636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21797" sha1="ldap1mr8sya4hw61h2f2zw7a2ar63oh" xml:space="preserve">شيخ متي چي خليلي و

لوى څښتن ځني راضي و

دا ستر فیلسوف، عارف او متقي شاعر د پښتنو د [https://ketabona.com/books/%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%82%D8%A8%DB%8C%D9%84%DB%90-%D9%88%D9%BE%DB%90%DA%98%D9%86%D8%A6/ غوریاخېلو] له ټبر څخه دی. دی د شیخ عباس زوی او د خرښبون پرهېزګاره لمسی دی. د نوموړي مشهوره کورنۍ د خرښبون تر مړینې وروسته په ارغستان، پښین او پېښور کې خپره شوه.

شیخ متي بابا له دغو سیمو څخه بېرته د کندهار خوا ته راغی او د '''[[ترنک او جلدک ولسوالۍ|ترنک]]''' سیند پر غاړه مېشت شو. نوموړی په ۶۲۳ هجري قمري کال زېږېدلی و او په '''۶۸۸''' هـ کال کې د ۶۵ کلونو په عمر وفات شو. د ده مزار تر اوسه هم د کندهار په شمال ختیځ کې، نږدې ۵۰ میله لرې په یوه غونډۍ کې دی چې د کلات په نوم یادیږي او په «کلات بابا» مشهور دی. نوموړي خپل ژوند د [[ترنک سیند]] پر غاړه، د غونډان په غره او د کلات په حدودو کې تېر کړی دی.

د شیخ متي بابا د ژوند او اثارو په اړه تر اوسه خورا لږه څېړنه شوې ده. هغه څه چې د نوموړي د ژوند او ستر علمي شخصیت په اړه زموږ تر پوهې رسېدلي، یوازې د ولس ترمنځ د هغه پر محبوبیت او یا د ځینو لیکوالانو پر مقدماتي لیکنو ولاړ دي چې ډېر تمرکز یې د هغه پر شخصیت دی. دا چې نوموړي د پېړیو په تېرېدو سره لا هم د خلکو په زړونو کې خپل لوړ مقام ساتلی، دا په خپله د هغه د شخصیت یو داسې پیاوړی اړخ دی چې د لا نورو ژورو علمي څېړنو لپاره لاره هواروي.

== د شیخ متي بابا ستر روحاني شخصیت ==
شیخ متي بابا د خپل وخت یو [https://www.tolafghan.com/articles/13550 نامتو عارف، مخکښ عالم او د لوړ شخصیت خاوند] و، چې د خلکو په منځ کې یې بې کچې محبوبیت درلود. د نوموړي د ولسي منښت او قدر کچه له دې معلومېږي چې د سیمې خلکو ورته د بابا لوړ لقب ورکړی دی. په پښتني کلتور کې د «بابا» لقب هغو کسانو ته ورکول کېږي چې په علم، عرفان، ملي خدمتونو او ټولنیزو اصلاحاتو کې یې د پام وړ خدمتونه کړي وي او ولس یې په روحاني او ملي مشرۍ زړه پورې باور ولري. د شیخ متي بابا په اړه په پخوانیو تاریخونو او معتبرو کتابونو کې مستند معلومات او ګڼ روایتونه شته، چې د هغه معنوي او ټولنیز لارښود تاییدوي.

د «[[iarchive:20200522_20200522_0355/page/n1/mode/2up|پټې خزانې]]» مؤلف، [[محمد هوتک]]، شیخ متي بابا یو ستر زاهد، د حق عابد او پر خدای مین انسان معرفي کوي. دی نوموړی د دین یو داسې مرشد بولي چې په روحاني ژوند کې یې خورا لوړ مقام درلود. د همدې معنوي کمالاتو له امله، تر ننه د ولس په منځ کې د هغه د شخصیت او کراماتو په اړه ډېر روایتونه ژوندي پاتې دي.

محمود هوتک په خپل اثر کې له افضل الطرائق څخه یو اخلاقي حکایت را اخلي چې د شیخ متي بابا د خاکسارۍ او خدمت څرګندونه کوي. 

په روایت کې راځي:

یوه ورځ شیخ متي پر یوه لاره تېرېده چې لویه ډبره پکې پرته وه او د خلکو لاره یې بنده کړې وه. شیخ چې دا حالت ولید، څو شپې پرله پسې راغی او په یوازې ځان یې هغه درنې ډبرې له لارې لرې کړې. یوه بزګر (دهقان) چې دا ننداره کوله، ورته ویې ویل: ته د خدای دوست او د دومره لوړ مقام خاوند یې، ټول خلک ستا درناوی کوي؛ نو ولې ځان ته دومره زحمت ورکوې او لاره پاکوې؟ 

شیخ متي په ځواب کې ورته وویل: د خلکو خدمت تر هر څه غوره عبادت دی.

'''[[نعمت الله هروي]]''' پخپل اثر '''[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/xxj26E8O2lHHNaNd مخزن افغاني]''' کې د شیخ متي بابا د زهد او تقوا په اړه ليکي چې نوموړي خپل ټول عمر د حق په عبادت او ریاضت کې تېر کړ. د هروي په وینا، شیخ متي بابا په ولس کې دومره زیات محبوبیت او نفوذ درلود چې خلکو به ډلې ډلې د هغه حضور ته مخه کوله ترڅو د مریداینو په لړۍ کې یې شامل شي.

د نوموړي د کراماتو او معنوي شخصیت کیسې د ولس په منځ کې په پراخه کچه خپرې وې، چې همدې چارې هغه د خپل وخت یو له خورا منلو او مشهورو روحاني مشرانو څخه ګرځولی و. 

د ولسي روایاتو له مخې، ویل کېږي چې یوه ورځ د شیخ متي بابا مشر زوی، شیخ محمد زهیر، د خپل پلار په زیارت کې د سختې تندې له امله بې‌حاله شو. په هغه وخت کې پر دغې غونډۍ اوبه نه وې او مریداینو او لیدونکو به اوبه په ډېر زحمت سره له لیرې واټن او د ترنک له سینده راوړلې.

د روایت پر بنسټ، د الله (ج) په امر د مزار تر څنګ له وچې ځمکې یوه شفافه او بهانده چینه راوخوټېده چې تر نن ورځې پورې بهېږي. د دغې چينې یوه ځانګړتیا دا ده چې اوبه یې د ژمي په موسم کې تودې او د اوړي په ګرمۍ کې خورا سړې وي. لـه دغي چينې څخه خلـك د پوستكي ناروغيو لپاره اوبه د درمل په توګه استعمالوي. د زیارت لیدونکي دا چینه د شیخ متي بابا د یو معنوي کرامت په توګه یادوي چې د زایرو ستونزه یې پرې حل کړې وه. 

د کابل پوهنتون د تاریخ استاد او د تاریخي مطالعاتو د مرکز غړي، شاه محمود محمود، پخپلې یوې [https://afghanistanefarda.blogfa.com/post/304 ارزښتناکې څېړنیزې مقالې] کې چې د افغانستان د تمدني او روحاني میراثونو په اړه یې کښلې، د شیخ متي بابا شخصیت داسې څېړلی دی:

&quot;دا به له ګټې خالي نه وي چې دلته د هغه مزار په اړه لنډ معلومات وړاندې کړل شي چې په دغه سیمه کې شتون لري؛ د پښتو ژبې د مشهور فیلسوف او شاعر، شیخ متي علیه الرحمه مزار، چې په '''کلات بابا''' مشهور دی. دا مزار له پېړیو راهیسې د خلکو د پاملرنې او درناوي وړ دی. هغه څه چې خلک یې دغه مزار او مقبرې ته ډېر متوجه کړي دي، د دې سیمې د خلکو پاکه عقیده ده.

همدارنګه د دغه زیارت تر څنګ یو کارېز یا چینه بهېږي. د دغې چینې اوبه سره له دې چې خورا رڼې او سړې دي، خو کله چې د زیارت له ازغلي (پښو) څخه تېرېږي، تودوخه یې بدلون مومي او خپله یخنۍ له لاسه ورکوي. نن سبا د کلات ښاریانو د زیارت په شاوخوا کې کوټې (سقاخانې) ابادې کړې دي او د دغې چینې له اوبو څخه د پاکۍ، اودس او غسل لپاره ګټه اخلي.&quot;

== د شیخ متي بابا کورنۍ او علمي لړۍ ==
د پښتو ژبې تاریخ‌پوهان په دې باور دي چې د شیخ متي بابا کورنۍ پښتني ټولنې ته ستر علمي او روحاني شخصیتونه وړاندې کړي دي. د شیخ متي بابا له وفات وروسته هم د هغه په کورنۍ کې د علم، عرفان، زهد او تقوا لړۍ روانه وه؛ په هره دوره کې له دغې کورنۍ څخه [Https://www.tolafghan.com/articles/13550 لويان، عالمان، عارفان، لیکوالان او شاعران راپورته شوي] چې د خپل وخت د علم او کلتور په وده کې یې اغېزناک رول لوبولی دی.

لکه څنګه چې د پټې خزانې په کتاب کې راغلي، شیخ متي درې وروڼه لرل: لومړی امران، دویم حسن، او درېیم پیر ګرمام. همداراز، هغوی یوه خور هم لرله چې بي بي خاله نومېده. د نعیم متي زي د دیوان په پای کې هم دا روایت تایید شوی دی.

د «توبې» غر چې د قندهار په سویل ختیځ کې پروت دی او اوسمهال د اڅکزي قوم مېشت ځای دی (او په پښتو ژبه ورته کوږک هم وايي)، همدې مشهور خواجه امران ته منسوب دی، چې د شیخ متي ورور و.

خو د حسن په اړه (چې په پټه خزانه کې د شیخ متي له وروڼو څخه شمېرل شوی)، د نعمت الله هروي په قول هغه د ده له زامنو څخه دی. د شیخ بل ورور په پیر ګرمام مشهور دی او خور یې، بي بي خاله، په پښین کې ښخه ده چې مزار یې تر اوسه پورې مشهور دی.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran|title=Shaikh Imam Al-Din and his Tomb at Palosi Piran}}&lt;/ref&gt;

'''د شیخ متي بابا مشهور اولادونه او لمسيانو څو بیلګې:'''

* د شیخ متي له زامنو څخه '''حسن''' او '''یوسف''' خورا مشهور ول. د یوسف زوی، '''شیخ کټه'''، نه یوازې یو ستر عارف و، بلکې د پښتو ژبې په تاریخ کې یو وتلی لیکوال هم شمېرل کېږي. نوموړي د اتمې هجري پېړۍ په نیمايي (شاوخوا ۷۵۰ هـ.ق) کې ژوند کاوه او د '''«لرغوني پښتانه»''' په نوم د یوه ارزښتمن کتاب لیکوال دی. د شیخ کټه له پښت څخه بل ستر شخصیت '''خواجه محمد زاهد خلیل متي زی''' و، چې د خپل وخت یو نامتو خدای‌پېژندونکی او پېژندل شوی عارف تېر شوی دی.
* د دې علمي او عرفاني کورنۍ بل ځلاند ستوری '''شیخ قدم متي زی''' و. نوموړی د خپل وخت له خورا مشهورو او منلو عارفانو څخه ګڼل کېده چې په معنوي ارشا‌د کې یې ځانګړی مقام درلود. شیخ قدم بالاخره په '''سرهند''' کې وفات شو او د نوموړي سپېڅلی مزار اوس هم په همدې سیمه کې د مینه والو او عقیدتمنو زیارت ځای دی.
* '''بي بي نیکبخته''' د پښتو ادب او عرفان په تاریخ کې یوه خورا منلې او عالمه څېره ده، چې په لسمه هجري پېړۍ کې یې د یوې عارفې مېرمنې په توګه شهرت درلود. د هغې ژوند او اثار نه یوازې د هغې د شخصي تقوا ښکارندویي کوي، بلکې د هغه وخت د علمي او روحاني کورنیو ترمنځ نږدې فکري اړیکې هم په ډاګه کوي. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان په خپله یوه علمي مقاله کې  [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي] چې نوموړې د '''«ارشادالفقراء»''' په نامه یو ارزښتمن کتاب په ۹۶۹ هجري شمي کال کې لیکلی و. په دغه اثر کې هغې عرفاني حقایق او اخلاقي نصیحتونه په پښتو نظم بیان کړي دي، چې د متی زي کورنۍ د علمي حوزې د فکري بډاینې یوه غوره نمونه ګڼل کېږي.
* '''شیخ قاسم''' (۹۵۶ هـ / ۱۵۴۹ م) د خپلې زمانې مشهور عارف او د '''«[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/92dOfxc4yLlMCwFd تذکرة الاولیای افغان]»''' اثر مؤلف و. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي]: &quot;د شیخ پراخ ولسي نفوذ د مغول پاچا، '''جلال الدین اکبر'''، کینه او شک راوپاراوه. اکبر وېرېده چې شیخ به سیاسي ستونزې ورته جوړې کړي، نو ځکه یې هغه له پېښور څخه لاهور ته جلاوطن کړ. خو لاهور د شیخ د فعالیتونو لپاره لا ښه زمینه برابره کړه. په دې جریان کې اکبر مړ شو او د هغه ځای ناستي، '''جهانګیر'''، په ۱۶۰۵-۰۶ز کال کې شیخ سمدستي «چنار ګړ» ته ولېږه او هلته یې په کلا کې بندي کړ. شیخ قاسم په ۱۶۰۷-۰۸ میلادي کال کې په هماغه زندان کې وفات شو او په '''چنار ګړ''' کې خاورو ته وسپارل شو. شیخ قاسم اووه زامن لرل. د تاریخي روایاتو له مخې، لکه څنګه چې یې نیکونو په علمي ډګر کې نوم درلود، د نوموړي ټول زامن د خپل وخت غوره عالمان ول.&quot; 

* '''شیخ کبیر متي ‌زي''' چې په «بالا پیر» مشهور و، په عرفان او تقوا کې یې خورا لوړ مقام درلود. نوموړی د اوولسمې پېړۍ یو وتلی صوفي او عارف و چې د هند د اترپردېش په قنوج کې یې ژوند کاوه. د هغه ژوند له معنوي عبادت، عاجزۍ او ژور فکري اغېز څخه ډک و، تر دې چې نفوذ یې ان د مغولي واکمنۍ تر ټولو لوړو چارواکو او حلقو پورې رسېده. شیخ کبیر د مغولي دورې یو له سترو روحاني شخصیتونو څخه و چې په خپلې پوهې او حکمت سره به یې د خپلو مینه والو ترمنځ پېچلې مذهبي شخړې او بحثونه حل کول. د مغولو پادشاهانو، شاه جهان او اورنګزېب، د نوموړي او د هغه د زوی، بل ستر روحاني شخصیت '''شیخ محمد مهدي متي زي''' په ویاړ د معمارۍ شهکار بیلابیل مزارونه جوړ کړ، چې په هند کې د [https://nmma.nic.in/nmma/NAS1/nmma_doc/IAR/Indian%20Archaeology%201998-99%20A%20Review.pdf تاریخي ابداتو په ثبت کې شامل] دی او یو له خورا مهمو تاريخي ځایونو څخه شمېرل کېږي.
* '''شیخ امام الدین متي زي''' (زوکړه: ۱۰۲۰ هـ) د خپل وخت عالم او لیکوال و چې '''«تاریخ افغان»''' او '''«اولیای افغان»''' یې مشهور اثار دي. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي]: &quot;د شیخ د ماشومتوب او لومړني ژوند په اړه ډېر معلومات په لاس کې نشته؛ همداراز د هغه د زده کړو د ځای او یا د هغو استادانو په اړه چې ده ورڅخه ګټه پورته کړې وي، کره معلومات نه تر سترګو کېږي. احتمالاً هغه د خپلې کورنۍ په روحاني او عرفاني فضا کې روزل شوی وي، چې همدې چارې د هغه د ژوند راتلونکی مسیر وټاکه. شیخ د خپلو هغو نیکونو په څېر چې په تقوا او پوهه کې یې نوم درلود، ډېر ژر په پېښور او شاوخوا سیمو کې د یو ستر عالم او عارف په توګه شهرت وموند.&quot;
* د دغې علمي کورنۍ بل مشهور مؤلف او شاعر '''نعیم متي زي''' دی چې په '''۱۲۳۰ هـ (۱۸۱۴ م)''' کال وفات شوی او په کندهار کې یې ژوند کاوه.

د دې کورنۍ ځانګړتیا دا ده چې ميراث يې یوازې په نسب پورې تړلی نه دی، بلکې هغه علمي او روحاني پانګه ده چې پېړۍ پېړۍ یې د پښتنو د هویت او عرفان ساتنه کړې ده.

== د شیخ متي بابا عرفاني اشعار او مناجات ==


شیخ متي بابا د پښتنو یو له خورا لویو صوفي شاعرانو او عارفانو څخه دی، چې د غونډان په غره (د کلات په حدودو کې) یې په یوې غار کې د عبادت پر مهال د '''«خداى مينه»''' په نوم یو کتاب لیکلی و. د «پټې خزانې» مؤلف، محمود هوتک، روایت کوي چې دا کتاب د شیخ متي تر مړینې وروسته د هغه پر مزار پروت و او خلکو به په ډېر عقیدت سره لوست.

د شیخ متي بابا ډېری عرفاني اشعار او مناجات په داسې یو سوزناک او مانیز انداز ویل شوي، چې د هغو په اورېدو به د خلکو زړونه ولړزېدل او ژور اغېز به یې پرې کاوه. که څه هم نن سبا د دغه مقتدر صوفي شاعر د اشعارو بشپړه ټولګه زموږ په لاس کې نشته، خو د پټې خزانې مؤلف یوه خورا مشهوره عرفاني منظومه (مناجات) له خپل پلار څخه اورېدلې او په خپل کتاب کې یې خوندي کړې ده.

دلته د دغه مناجات نهم بند ته لنډه کتنه کوو چې په لاندې ډول دی:

ستا په جمال باندي شيدا سوم

لـه خپلي سټي را جلا سوم

په ژړا ژاړم چي بېلتون دى

يمه پردېسى بل مي تون دى

== د شیخ متي بابا عرفاني او فلسفي لیدلوری ==
د شیخ متي بابا د مناجاتو له بندونو څخه د هغه لوړ عرفاني، فکري او فلسفي مقام په څرګند ډول ښکاري. نوموړی په خپل دغه لیدلوري کې کاینات د یوه ابدي حقیقت څرګندوی بولي. د هغه په باور:

که لمر او سپوږمۍ نړۍ روښانه کوي، که په دښتو کې ګلان خاندي، که په پسرلي کې د ځمکې پر مخ د زرغونېدو مېله وي، که په غرونو کې د مینې شپېلۍ غږېږي او که بورا د ګل پر سر له مینې کړېږي؛ دا ټول د هغه '''«ابدي عرفاني جمال»''' بېلابېل مظاهر او نښې دي.

شیخ متي بابا په دې باور دی چې انسان تل د همدغه ازلي ښکلا او جمال په مینه ژوندی پاتې دی. د هغه د فلسفې له مخې، انسان پخپله هم له یوې فیاضې او ښکلې منبع څخه راوتلی (صادر شوی) دی؛ ځکه خو په دې نړۍ کې هم د فطرت پر ښکلا مین دی او تل دا میل ورسره وي چې بېرته خپلې هغې ښکلې مرجع (حقیقي محبوب) ته ور وګرځي.

== د شیخ متي بابا د افکارو ارزونه او ادبي مقام ==
که څه هم د شیخ متي بابا اشعار په ظاهري بڼه ساده او روان برېښي، خو په حقیقت کې خورا ژور مفاهیم پکې نغښتي دي. سره له دې چې نوموړی د پوهې، تصوف او پرهېزګارۍ په لوړو پوړیو کې و، خو بیا هم د حق له دربار څخه د بېلتون شېبې ورته سختې تمامېدې. هغه په دې نړۍ کې خپل ټول زهد او نېک کړه وړه د الله (ج) د رضا په وړاندې ډېر ناڅیزه ګڼل او تل یې پر دې ټینګار کاوه چې د دنیا ژوند موقتي او یوازې آخروي ژوند ابدي او همېشنی دی.

د پورتنیو څېړنو پر بنسټ ویلی شو چې شیخ متي بابا د خپل عصر پر تصوفي علومو بشپړ حاکمیت درلود او په عرفاني برخه کې یې خورا پاخه او پیاوړي افکار وړاندې کړي دي. له همدې امله، نوموړی د پښتو د متصوفو شاعرانو «امام» او مخکښ ګڼل کېږي. د هغه د فکر او سبک اغېزې تر ده پېړۍ وروسته د روښانیانو په اثارو، او د عبدالقادر خان خټک، رحمان بابا او نورو عارفو شاعرانو په کلام کې په څرګند ډول لیدل کېږي.</text>
      <sha1>ldap1mr8sya4hw61h2f2zw7a2ar63oh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مېډياويکي:Gadget-Extra-Edittools2.js</title>
    <ns>8</ns>
    <id>40121</id>
    <revision>
      <id>363638</id>
      <parentid>230847</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T22:15:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Neriah</username>
        <id>23831</id>
      </contributor>
      <comment>Standardisation of thumbnail sizes</comment>
      <origin>363638</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="11534" sha1="0be5en008brousq0aq1sybz35w9hlze" xml:space="preserve">//[[ويكيبيديا:إضافة أدوات تحرير#النص الثاني]]
/*
[[:he:Mediawiki:Edittoolbar.js]]
{{Oldid|:no:MediaWiki:Common.js|10296967}}
[[:zh:Mediawiki:Gadget-Edittools-vector.js]]
*/
// Description: Modify parts of the toolbar to better suit this projects needs
(function (mw, $, undefined) {

    // function to build complete labels, just to get rid of some pesky errors
    var label = function (msg, txt, before, after) {
        var str = '';
        if (before === undefined ? true : before) str += &quot;{&quot; + &quot;{&quot;;
        str += msg;
        if (after === undefined ? true : after) str += &quot;}&quot; + &quot;}&quot;;
        if (txt) str += &quot; – &quot; + txt;
        return str;
    };

    // function to build pre-parts of the templates, just to get rid of some pesky errors
    var pre = function (msg, txt, before) {
        var str = '';
        if (before === undefined ? true : before) str += &quot;{&quot; + &quot;{&quot;;
        str += msg;
        if (txt) str += txt;
        return str;
    };

    // function to build peri-parts of the templates, just to get rid of some pesky errors
    var peri = function (msg, txt, before, after) {
        var str = '';
        if (before === undefined ? true : before) str += &quot;{&quot; + &quot;{&quot;;
        str += msg;
        if (txt) str += txt;
        if (after === undefined ? true : after) str += &quot;}&quot; + &quot;}&quot;;
        return str;
    };

    // get timestamp for templates
    var now = new Date();
    var timestamp = now.getUTCFullYear() + '-' + (now.getUTCMonth() &lt; 9 ? '0' : '') + (now.getUTCMonth() + 1) + '-' + (now.getUTCDate() &lt; 9 ? '0' : '') + now.getUTCDate();

    // customization for the original toolbar
    var customizeOrigToolbar = function () {};

    // customization for the beta toolbar
    var customizeBetaToolbar = function () {

        // Add button for inserting double square brackets (popular feature of old toolbar)
        $('#wpTextbox1').wikiEditor('addToToolbar', {
            'section': 'main',
            'group': 'insert',
            'tools': {
                'references': {
                    label: 'مراجع',
                    type: 'button',
                    icon: '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/7f/Button_poeme_transparent.png',
                    action: {
                        type: 'encapsulate',
                        options: {
                            pre: &quot;\n==مراجع==\n{{مراجع}}\n&quot;,
                        }
                    }
                },

                'category': {
                    label: 'وېشنيزه',
                    type: 'button',
                    icon: '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c4/Button_titre_transparent.png',
                    action: {
                        type: 'encapsulate',
                        options: {
                            pre: &quot;[[وېشنيزه:&quot;,
                            post: &quot;]]&quot;
                        }
                    }
                },

                'template': {
                    label: 'کينډۍ',
                    type: 'button',
                    icon: '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4a/Norwegian_template_sign.png',
                    action: {
                        type: 'encapsulate',
                        options: {
                            pre: &quot;{{&quot;,
                            periMsg: 'کينډۍ|',
                            post: &quot;}}&quot;
                        }
                    }
                }
            }
        });
        $('#wpTextbox1').wikiEditor('addToToolbar', {
            'section': 'advanced',
            'group': 'format',
            'tools': {
                'hidden': {
                    label: 'تعليق مخفي',
                    type: 'button',
                    icon: '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/11/Toolbaricon_hiddencomment.png',
                    action: {
                        type: 'encapsulate',
                        options: {
                            pre: &quot;&lt;!-- &quot;,
                            periMsg: 'تعليق',
                            post: &quot; --&gt;&quot;
                        }
                    }
                },
                'center': {
                    label: 'كتابة في الوسط',
                    type: 'button',
                    icon: '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Gnome-format-justify-center.svg/40px-Gnome-format-justify-center.svg.png',
                    action: {
                        type: 'encapsulate',
                        options: {
                            pre: &quot;&lt;center&gt;&quot;,
                            periMsg: 'وسط',
                            post: &quot;&lt;/center&gt;&quot;
                        }
                    }
                },

                'left': {
                    label: 'كتابة من اليسار',
                    type: 'button',
                    icon: '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Gnome-format-justify-left.svg/40px-Gnome-format-justify-left.svg',
                    action: {
                        type: 'encapsulate',
                        options: {
                            pre: &quot;&lt;div class=\&quot;mw-content-ltr\&quot;&gt;&quot;,
                            periMsg: 'يسار',
                            post: &quot;&lt;/div&gt;&quot;
                        }
                    }
                },

                'lang': {
                    label: 'كتابة بلغة معينة',
                    type: 'button',
                    icon: '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/09/Toolbaricon_bold_粗.png',
                    action: {
                        type: 'encapsulate',
                        options: {
                            pre: &quot;&lt;span lang=\&quot;und\&quot;&gt;&quot;,
                            periMsg: 'كتابة',
                            post: '&lt;/span&gt;'
                        }
                    }
                },

                'source': {
                    label: 'كتابة بلغة برمجة معينة',
                    type: 'button',
                    icon: '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/6d/Toolbaricon_bold_P-1.png',
                    action: {
                        type: 'encapsulate',
                        options: {
                            pre: &quot;&lt;source lang=\&quot;text\&quot;&gt;&quot;,
                            periMsg: 'كتابة برمجية',
                            post: '&lt;/source&gt;'
                        }
                    }
                },

                'math': {
                    label: 'صيغة رياضية لاتينية',
                    type: 'button',
                    icon: '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/1c/Toolbaricon_math.png',
                    action: {
                        type: 'encapsulate',
                        options: {
                            pre: &quot;&lt;math&gt;&quot;,
                            periMsg: 'صيغة رياضية',
                            post: &quot;&lt;/math&gt;&quot;
                        }
                    }
                },

                'includeonly': {
                    label: 'تضمين في قالب',
                    type: 'button',
                    icon: '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bb/Toolbaricon_regular_I.png',
                    action: {
                        type: 'encapsulate',
                        options: {
                            pre: &quot;&lt;includeonly&gt;&quot;,
                            periMsg: 'قالب مضمن',
                            post: &quot;&lt;/includeonly&gt;&quot;
                        }
                    }
                },

                'noinclude': {
                    label: 'إظهار في قالب',
                    type: 'button',
                    icon: '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/55/Toolbaricon_no_include.png',
                    action: {
                        type: 'encapsulate',
                        options: {
                            pre: &quot;&lt;noinclude&gt;&quot;,
                            periMsg: 'قالب غير مضمن',
                            post: &quot;&lt;/noinclude&gt;&quot;
                        }
                    }
                }
            }
        });

        // add a template menu in the advanced sectionined' ) {
        $('#wpTextbox1').wikiEditor('addToToolbar', {
            'section': 'main',
            groups: {
                'heading': {
                    tools: {
                        'heading': {
                            label: 'کينډۍ',
                            type: 'select',
                            list: {
                                'about': {
                                    label: label('وضح'),
                                    action: {
                                        type: 'encapsulate',
                                        options: {
                                            pre: pre('وضح'),
                                            //peri: peri('نص'),
                                            post: '}}',
                                            ownline: true
                                        }
                                    }
                                },
                                'references': {
                                    label: label('مراجع'),
                                    action: {
                                        type: 'encapsulate',
                                        options: {
                                            pre: pre('مراجع'),
                                            post: '}}',
                                            ownline: false
                                        }
                                    }
                                },
                                'stub': {
                                    label: label('بذرة'),
                                    action: {
                                        type: 'encapsulate',
                                        options: {
                                            pre: pre('بذرة'),
                                            post: '}}',
                                            ownline: false
                                        }
                                    }
                                },
                                'disambiguation': {
                                    label: label('توضيح'),
                                    action: {
                                        type: 'encapsulate',
                                        options: {
                                            pre: pre('توضيح'),
                                            post: '}}',
                                            ownline: false
                                        }
                                    }
                                }
                            }
                        }
                    }
                }
            }
        });
    };

    /* Check if we are in edit mode and the required modules are available and then customize the toolbar */
    if ($.inArray(mw.config.get('wgAction'), ['edit', 'submit']) !== -1) {
        mw.loader.using('user.options', function () {
            if (mw.user.options.get('usebetatoolbar')) {
                mw.loader.using('ext.wikiEditor', function () {
                    $(customizeBetaToolbar);
                });
            }
        });
    }

})(mediaWiki, jQuery);</text>
      <sha1>0be5en008brousq0aq1sybz35w9hlze</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>363639</id>
      <parentid>363638</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T22:18:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Neriah</username>
        <id>23831</id>
      </contributor>
      <comment>fix bad link</comment>
      <origin>363639</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="11538" sha1="fz8vxnuavxufvhodx9o4l3u6rtiif2j" xml:space="preserve">//[[ويكيبيديا:إضافة أدوات تحرير#النص الثاني]]
/*
[[:he:Mediawiki:Edittoolbar.js]]
{{Oldid|:no:MediaWiki:Common.js|10296967}}
[[:zh:Mediawiki:Gadget-Edittools-vector.js]]
*/
// Description: Modify parts of the toolbar to better suit this projects needs
(function (mw, $, undefined) {

    // function to build complete labels, just to get rid of some pesky errors
    var label = function (msg, txt, before, after) {
        var str = '';
        if (before === undefined ? true : before) str += &quot;{&quot; + &quot;{&quot;;
        str += msg;
        if (after === undefined ? true : after) str += &quot;}&quot; + &quot;}&quot;;
        if (txt) str += &quot; – &quot; + txt;
        return str;
    };

    // function to build pre-parts of the templates, just to get rid of some pesky errors
    var pre = function (msg, txt, before) {
        var str = '';
        if (before === undefined ? true : before) str += &quot;{&quot; + &quot;{&quot;;
        str += msg;
        if (txt) str += txt;
        return str;
    };

    // function to build peri-parts of the templates, just to get rid of some pesky errors
    var peri = function (msg, txt, before, after) {
        var str = '';
        if (before === undefined ? true : before) str += &quot;{&quot; + &quot;{&quot;;
        str += msg;
        if (txt) str += txt;
        if (after === undefined ? true : after) str += &quot;}&quot; + &quot;}&quot;;
        return str;
    };

    // get timestamp for templates
    var now = new Date();
    var timestamp = now.getUTCFullYear() + '-' + (now.getUTCMonth() &lt; 9 ? '0' : '') + (now.getUTCMonth() + 1) + '-' + (now.getUTCDate() &lt; 9 ? '0' : '') + now.getUTCDate();

    // customization for the original toolbar
    var customizeOrigToolbar = function () {};

    // customization for the beta toolbar
    var customizeBetaToolbar = function () {

        // Add button for inserting double square brackets (popular feature of old toolbar)
        $('#wpTextbox1').wikiEditor('addToToolbar', {
            'section': 'main',
            'group': 'insert',
            'tools': {
                'references': {
                    label: 'مراجع',
                    type: 'button',
                    icon: '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/7f/Button_poeme_transparent.png',
                    action: {
                        type: 'encapsulate',
                        options: {
                            pre: &quot;\n==مراجع==\n{{مراجع}}\n&quot;,
                        }
                    }
                },

                'category': {
                    label: 'وېشنيزه',
                    type: 'button',
                    icon: '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c4/Button_titre_transparent.png',
                    action: {
                        type: 'encapsulate',
                        options: {
                            pre: &quot;[[وېشنيزه:&quot;,
                            post: &quot;]]&quot;
                        }
                    }
                },

                'template': {
                    label: 'کينډۍ',
                    type: 'button',
                    icon: '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4a/Norwegian_template_sign.png',
                    action: {
                        type: 'encapsulate',
                        options: {
                            pre: &quot;{{&quot;,
                            periMsg: 'کينډۍ|',
                            post: &quot;}}&quot;
                        }
                    }
                }
            }
        });
        $('#wpTextbox1').wikiEditor('addToToolbar', {
            'section': 'advanced',
            'group': 'format',
            'tools': {
                'hidden': {
                    label: 'تعليق مخفي',
                    type: 'button',
                    icon: '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/11/Toolbaricon_hiddencomment.png',
                    action: {
                        type: 'encapsulate',
                        options: {
                            pre: &quot;&lt;!-- &quot;,
                            periMsg: 'تعليق',
                            post: &quot; --&gt;&quot;
                        }
                    }
                },
                'center': {
                    label: 'كتابة في الوسط',
                    type: 'button',
                    icon: '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Gnome-format-justify-center.svg/40px-Gnome-format-justify-center.svg.png',
                    action: {
                        type: 'encapsulate',
                        options: {
                            pre: &quot;&lt;center&gt;&quot;,
                            periMsg: 'وسط',
                            post: &quot;&lt;/center&gt;&quot;
                        }
                    }
                },

                'left': {
                    label: 'كتابة من اليسار',
                    type: 'button',
                    icon: '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/Gnome-format-justify-left.svg/40px-Gnome-format-justify-left.svg.png',
                    action: {
                        type: 'encapsulate',
                        options: {
                            pre: &quot;&lt;div class=\&quot;mw-content-ltr\&quot;&gt;&quot;,
                            periMsg: 'يسار',
                            post: &quot;&lt;/div&gt;&quot;
                        }
                    }
                },

                'lang': {
                    label: 'كتابة بلغة معينة',
                    type: 'button',
                    icon: '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/09/Toolbaricon_bold_粗.png',
                    action: {
                        type: 'encapsulate',
                        options: {
                            pre: &quot;&lt;span lang=\&quot;und\&quot;&gt;&quot;,
                            periMsg: 'كتابة',
                            post: '&lt;/span&gt;'
                        }
                    }
                },

                'source': {
                    label: 'كتابة بلغة برمجة معينة',
                    type: 'button',
                    icon: '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/6d/Toolbaricon_bold_P-1.png',
                    action: {
                        type: 'encapsulate',
                        options: {
                            pre: &quot;&lt;source lang=\&quot;text\&quot;&gt;&quot;,
                            periMsg: 'كتابة برمجية',
                            post: '&lt;/source&gt;'
                        }
                    }
                },

                'math': {
                    label: 'صيغة رياضية لاتينية',
                    type: 'button',
                    icon: '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/1c/Toolbaricon_math.png',
                    action: {
                        type: 'encapsulate',
                        options: {
                            pre: &quot;&lt;math&gt;&quot;,
                            periMsg: 'صيغة رياضية',
                            post: &quot;&lt;/math&gt;&quot;
                        }
                    }
                },

                'includeonly': {
                    label: 'تضمين في قالب',
                    type: 'button',
                    icon: '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bb/Toolbaricon_regular_I.png',
                    action: {
                        type: 'encapsulate',
                        options: {
                            pre: &quot;&lt;includeonly&gt;&quot;,
                            periMsg: 'قالب مضمن',
                            post: &quot;&lt;/includeonly&gt;&quot;
                        }
                    }
                },

                'noinclude': {
                    label: 'إظهار في قالب',
                    type: 'button',
                    icon: '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/55/Toolbaricon_no_include.png',
                    action: {
                        type: 'encapsulate',
                        options: {
                            pre: &quot;&lt;noinclude&gt;&quot;,
                            periMsg: 'قالب غير مضمن',
                            post: &quot;&lt;/noinclude&gt;&quot;
                        }
                    }
                }
            }
        });

        // add a template menu in the advanced sectionined' ) {
        $('#wpTextbox1').wikiEditor('addToToolbar', {
            'section': 'main',
            groups: {
                'heading': {
                    tools: {
                        'heading': {
                            label: 'کينډۍ',
                            type: 'select',
                            list: {
                                'about': {
                                    label: label('وضح'),
                                    action: {
                                        type: 'encapsulate',
                                        options: {
                                            pre: pre('وضح'),
                                            //peri: peri('نص'),
                                            post: '}}',
                                            ownline: true
                                        }
                                    }
                                },
                                'references': {
                                    label: label('مراجع'),
                                    action: {
                                        type: 'encapsulate',
                                        options: {
                                            pre: pre('مراجع'),
                                            post: '}}',
                                            ownline: false
                                        }
                                    }
                                },
                                'stub': {
                                    label: label('بذرة'),
                                    action: {
                                        type: 'encapsulate',
                                        options: {
                                            pre: pre('بذرة'),
                                            post: '}}',
                                            ownline: false
                                        }
                                    }
                                },
                                'disambiguation': {
                                    label: label('توضيح'),
                                    action: {
                                        type: 'encapsulate',
                                        options: {
                                            pre: pre('توضيح'),
                                            post: '}}',
                                            ownline: false
                                        }
                                    }
                                }
                            }
                        }
                    }
                }
            }
        });
    };

    /* Check if we are in edit mode and the required modules are available and then customize the toolbar */
    if ($.inArray(mw.config.get('wgAction'), ['edit', 'submit']) !== -1) {
        mw.loader.using('user.options', function () {
            if (mw.user.options.get('usebetatoolbar')) {
                mw.loader.using('ext.wikiEditor', function () {
                    $(customizeBetaToolbar);
                });
            }
        });
    }

})(mediaWiki, jQuery);</text>
      <sha1>fz8vxnuavxufvhodx9o4l3u6rtiif2j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:Byulharangforlife</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87249</id>
    <revision>
      <id>363631</id>
      <timestamp>2026-04-30T15:55:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>363631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="497" sha1="mdjddi8yi8atk40bscfexy2th991tsj" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|realName=|name=Byulharangforlife}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۳۰ اپريل ۲۰۲۶، گړۍ ۱۵:۵۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>mdjddi8yi8atk40bscfexy2th991tsj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نیکفور نیپیس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87250</id>
    <revision>
      <id>363635</id>
      <timestamp>2026-04-30T16:53:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Andar ba ba</username>
        <id>39180</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1342279749|Nicéphore Niépce]]&quot; مخ د ژباړلو له مخې جوړ شوی</comment>
      <origin>363635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7393" sha1="45w8ehuijnsm13a51ytuw9kqbltqyhh" xml:space="preserve">
'''جوزف نیکفور نیپس''' (  ; د مارچ ۷، ۱۷۶۵ – د جولای ۵، ۱۸۳۳)  یو فرانسوی اختراع کوونکی او د عکاسۍ یو له مخکښانو څخه و. &lt;ref&gt;{{کتابي سرچينه |last=Baatz |first=Willfried |url=https://archive.org/details/photography00baat/page/16 |title=Photography: An Illustrated Historical Overview |publisher=Barron's |year=1997 |isbn=0-7641-0243-5 |location=New York |page=[https://archive.org/details/photography00baat/page/16 16]}}&lt;/ref&gt; نیپس د هیلیوګرافي پراختیا وکړه، یوه تخنیک چې هغه یې د عکس اخیستنې پروسې د نړۍ ترټولو زاړه ژوندي پاتې شوي محصولات رامینځته کولو لپاره کارولی و. &lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{Cite news|date=21 March 2002}}&lt;/ref&gt; د ۱۸۲۰ لسیزې په نیمایي کې، هغه د حقیقي نړۍ صحنې ترټولو زاړه ژوندي پاتې شوي عکس تولیدولو لپاره یوه ابتدايي کیمره وکاروله. د نیپس د نورو اختراعاتو په منځ کې پیریولوفور و، چې د نړۍ یو له لومړنیو [[د داخلي احتراق انجن|داخلي احتراق انجنونو]] څخه و، چې هغه د خپل مشر ورور کلاډ نیپس سره تصور وکړ، جوړ کړ او پراختیا یې ورکړه. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.photo-museum.org/|title=Nicéphore Niépce House Museum|website=Nicéphore Niépce House Museum|accessdate=17 February 2017|archivedate=15 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170215045315/http://www.photo-museum.org/}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:25em; border:1px solid #aaa; background:#f9f9f9; float:left; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%; direction:rtl; border-spacing:3px;&quot;
|+ style=&quot;font-size:125%; font-weight:bold; background:#b0c4de; padding:5px;&quot; |نیسفور نیپس
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; padding:5px;&quot; |[[دوتنه:Posthumous_portrait_of_Nicéphore_Niépce.jpg|250x250پېکسل]] 
&lt;small&gt;د نیسفور نیپس انځور چې په ۱۸۵۴ کال کې د لیونارډ فرانسوا برګر لخوا کښل شوی.&lt;/small&gt;
|-
! style=&quot;text-align:right; color:#0645ad;&quot; |زېږېدنه
|جوزف نیسفور نیپس 
۷ مارچ ۱۷۶۵ 
شالون سور سون، د فرانسې پاچاهي
|-
! style=&quot;text-align:right; color:#0645ad;&quot; |مړینه
|۵ جولای ۱۸۳۳ (۶۸ کلنۍ کې) 
سینټ لوپ ډي وارین، د فرانسې پاچاهي
|-
! style=&quot;text-align:right; color:#0645ad;&quot; |دندې
|مخترع • عکاس
|-
! style=&quot;text-align:right; color:#0645ad;&quot; |د فعالیت کلونه
|۱۷۹۵–۱۸۳۳
|-
! style=&quot;text-align:right; color:#0645ad;&quot; |شهرت د څه له امله
|د نړۍ لومړنی عکاس (فوتوګرافي) 
پیرولوفور (د داخل سوزېدنې انجن)
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#b0c4de; text-align:center;&quot; |لاسلیک
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; padding:5px;&quot; |[[دوتنه:Signature_of_Nicéphore_Niépce.svg|150x150پېکسل]]
|}
[[دوتنه:Joseph_Nicéphore_Niépce.jpg|بټنوک|نیپس د ۱۷۹۵ کال c.]]

== لاسته راوړنې ==
[[دوتنه:Nicéphore_Niépce_Oldest_Photograph_1825.jpg|بټنوک|د دریو لومړنیو پیژندل شویو عکس العملونو څخه یو، چې په ۱۸۲۵ کال کې د نیکفور نیپس لخوا رامینځته شوی. دا د کاغذ پر رنګ چاپ دی، مګر د چاپ کولو پلیټ چې د دې جوړولو لپاره کارول شوی و د عکس العمل په توګه د نیپس د هیلیوګرافي پروسې لخوا رامینځته شوی. دا د ۱۷ پیړۍ د فلیمش نقاشۍ بیا تولیدوي.]]
[[دوتنه:Niepce_table.jpg|بټنوک|د جوزف نیکفور نیپس لخوا اخیستل شوی د میز ۱۸۲۴-۱۸۳۳، د کیمرې دوهم لومړنی پیژندل شوی عکس چې کوم بصري ریکارډ یې ژوندی پاتې دی. دا دلته د ۱۹ پیړۍ په وروستیو کې په چاپ شوي نقل کې لیدل کیږي. اصلي، چې په شیشې کې و، د شلمې پیړۍ په لومړیو کې ورک شو او داسې انګیرل کیږي چې په ناڅاپي ډول ویجاړ شوی وي.]]
[[دوتنه:Niépce_Heliograph_1827_Le_Gras.jpg|بټنوک|250x250پېکسل|تر ټولو لومړنی خوندي شوی عکس (په پیوټر پلیټ کې هیلیوګراف)، چې د ۱۸۲۲ او ۱۸۲۷ ترمنځ د جوزف نیکفور نیپس لخوا اخیستل شوی، چې د فرانسې په لی ګراس کې اخیستل شوی.]]
[[دوتنه:Heliograph_on_zinc,_1823,_by_Nicéphore_Niépce_-_Paysage_-_Musée_Nicéphore_Niépce_-_DSC06037.JPG|بټنوک|276x276پېکسل|هیلیوګراف پر زنک، ۱۸۲۳، د نیکفور نیپسی لخوا]]
[[دوتنه:Heliograph_on_zinc,_1825,_by_Nicéphore_Niépce_-_Paysage_avec_figures_-_Musée_Nicéphore_Niépce_-_DSC06035.JPG|بټنوک|333x333پېکسل|په زنک باندې هیلیوګراف، 1825، د نیکفور نیپس لخوا - د پیسیج avec ارقام]]
په ۱۸۲۹ کې، نیېپس له لویي داګېر سره ملګرتیا جوړه کړه، چې هغه هم د کامرې سره د دایمي عکاسي انځورونو د جوړولو د یوې لارې په لټه کې و. په ګډه، دوی فایزوتایپ ته وده ورکړه، چې یوه پرمختللې پروسه وه چې د عکس-حساس مادې په توګه یې د اسمانګل ګل د تیلو تقطیر کاراوه. دا ملګرتیا د نیېپس تر مړینې پورې په ۱۸۳۳ کې دوام وکړ، چې وروسته یې داګېر تجربو ته دوام ورکړ، او په پای کې یې یوه پروسه جوړه کړه چې یوازې په سطحي ډول د نیېپس سره ورته وه. هغه یې د خپل ځان په نوم &quot;داګېروټایپ&quot; ونوماوه. په ۱۸۳۹ کې هغه بریالی شو چې د فرانسې حکومت دې ته وهڅوي چې د فرانسې د خلکو په استازیتوب د هغه اختراع وپیري. د فرانسې حکومت ومنله چې داګېر ته به د هغه د پاتې ژوند لپاره د ۶،۰۰۰ فرانک کلنۍ وظیفه ورکړي، او د نیېپس کورنۍ ته به کلني ۴،۰۰۰ فرانک ورکړي. دې ترتیب د نیېپس زوی خفه کړ، چا چې ادعا کوله چې داګېر د هغه د پلار د کار ټولې ګټې ترلاسه کوي. په ځینو لارو کې، هغه حق پر ځای و — د ډېرو کلونو لپاره، نیېپس ته د هغه د ونډې لپاره لږ اعتبار ورکړل شو. وروسته تاریخ پوهانو نیېپس له نسبي ګمنامۍ نه راویستلی، او اوس په عمومي توګه منل شوې چې د هغه &quot;هیلیوګرافي&quot; د هغه څه لومړنۍ بریالۍ بېلګه وه چې موږ یې اوس &quot;عکاسي&quot; بولو: د رڼا د عمل په واسطه په یوه رڼا-حساس سطحه باندې د یوه معقول حد پورې د رڼا مقاوم او دایمي انځور جوړول او ورپسې پروسس کول
[[وېشنيزه:1833 مړينې]]</text>
      <sha1>45w8ehuijnsm13a51ytuw9kqbltqyhh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انتونیو جیکوبسن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87251</id>
    <revision>
      <id>363637</id>
      <timestamp>2026-04-30T17:30:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Andar ba ba</username>
        <id>39180</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1347917514|Antonio Jacobsen]]&quot; مخ د ژباړلو له مخې جوړ شوی</comment>
      <origin>363637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3447" sha1="lnptl0modep4pvf2w085495v4afr4sl" xml:space="preserve">
{{Infobox person/Wikidata|fetchwikidata=ALL|noicon=on}}
[[دوتنه:ForteviotC_Jacobsen.jpg|چپ|بټنوک|''&quot;فورټیویټ&quot;،'' ۱۸۹۶]]
'''انتونیو نیکولو ګاسپارو یاکوبسن''' (د ۱۸۵۰ د نومبر ۲ - د ۱۹۲۱ د فبروري ۲) یو ډنمارکي الاصله امریکایي سمندري انځورګر و چې د &quot;بخاري کښتیو د اډوبون&quot; په نوم پېژندل کېده.جان جیمز اډوبون د مرغانو ډېر مشهور انځورګر و. خلکو چې یاکوبسن ته د &quot;بخاري کښتیو اډوبون&quot; ویل، مطلب یې دا و چې لکه اډوبون چې د مرغانو دقیق او ښکلي انځورونه کښل، همداسې یاکوبسن د بخاري کښتیو تر ټولو غوره او دقیق انځورونه کښل.. 

== شخصي ==
جیکبسن او د هغه میرمن مریم درې ماشومان درلودل؛ کارل، هیلین او الفونس. 

== انځوتون ==
&lt;gallery&gt;
دوتنه:Independence_Seaport_Museum_151.JPG|ځايناستی| شونر &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwcQ&quot;&gt;توماس وینزمور&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; ، د خپلواکۍ بندر موزیم
دوتنه:Portland_(steamboat_1890)_by_Jacobsen.gif|ځايناستی| پورټلینډ ۱۸۹۰
دوتنه:Antonio_jacobsen_a3182_the_alaska_wm.jpg|ځايناستی| ''د الاسکا'' ریحس ګالریونه
دوتنه:Antonio_jacobsen_a3433_the_bunker_hill_wm.jpg|ځايناستی| ''د ایس ایس بنکر هیل'' ریحس ګالریونه
دوتنه:Antonio_jacobsen_ja1005_the_city_of_new_bedford_wm.jpg|ځايناستی| ''د نوي بیډفورډ'' ریهس ښار ګالریونه
دوتنه:Antonio_jacobsen_e1241_new_york_yacht_club_race_1878_wm.jpg|ځايناستی| ''د نیویارک یاټ کلب ریس، ۱۸۷۸'' د ریحس ګالریونه
دوتنه:Antonio_jacobsen_e1353_an_american_clipper_wm.jpg|ځايناستی| ''د امریکایی کلیپر'' ریحس ګالری
دوتنه:Antonio_Jacobsen,_oil_on_board_of_the_Atlantic_Transport_Line’s_Mohawk_1911.jpg|ځايناستی| ''ایس ایس موهاک'' ، د ۱۹۱۱ کال نیټه
File:In_the_trough_of_the_seas.jpg|ځايناستی| ''د سمندرونو په څنډه کې'' ، د مارینرز موزیم په ټولګه کې د USS &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwsA&quot;&gt;اډمز کښتۍ&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt;
دوتنه:County_of_Edinburgh_on_the_Beach.jpg|ځايناستی| ''د اډینبورګ ولسوالۍ په ساحل کې'' د مارینرز موزیم په ټولګه کې
دوتنه:Samar_in_New_York_Harbor.jpg|ځايناستی| ''سمر د نیویارک په بندر کې'' د مارینرز موزیم په ټولګه کې
File:U.S._Navy_Gunboat_Adams.jpg|ځايناستی| ''د امریکا د سمندري ځواکونو د ټوپکو کښتۍ اډمز'' د سمندري ځواکونو په موزیم کې په ټولګه کې
دوتنه:Pilot_Schooner_Fannie.jpg|ځايناستی| د مارینرز موزیم په ټولګه کې ''پیلوټ شونر فاني''
File:Steamship_Chicago_City.jpg|ځايناستی|د مرینرز موزیم په ټولګه کې ''د شیکاګو ښار سټیم شپ''
دوتنه:SS_Columbia_Full_Sail.jpg|ځايناستی| ''ایس ایس کولمبیا'' په یوه شخصي ګالري کې
&lt;/gallery&gt;

== ماخذونه ==
{{لړسرچينې|colwidth=35em}}
[[وېشنيزه:1921 مړينې]]
[[وېشنيزه:1850 زېږېدنې]]</text>
      <sha1>lnptl0modep4pvf2w085495v4afr4sl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:Ollin Masa</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87252</id>
    <revision>
      <id>363640</id>
      <timestamp>2026-04-30T22:23:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>363640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="490" sha1="2p2oclme8jvns4b9z3fcepc12nl2jvs" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|realName=|name=Ollin Masa}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۳۰ اپريل ۲۰۲۶، گړۍ ۲۲:۲۳ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>2p2oclme8jvns4b9z3fcepc12nl2jvs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:Kani Mani</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87253</id>
    <revision>
      <id>363641</id>
      <timestamp>2026-04-30T23:55:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>363641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="489" sha1="phvyj2whf6rwvte36asr75ywgtqflee" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|realName=|name=Kani Mani}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۳۰ اپريل ۲۰۲۶، گړۍ ۲۳:۵۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>phvyj2whf6rwvte36asr75ywgtqflee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:DogsRNice</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87254</id>
    <revision>
      <id>363642</id>
      <timestamp>2026-05-01T03:09:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>363642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="481" sha1="oksloj46g23a8m7fq6z2zv873f71h6h" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|realName=|name=DogsRNice}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۱ می ۲۰۲۶، گړۍ ۰۳:۰۹ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>oksloj46g23a8m7fq6z2zv873f71h6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اړنګ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87255</id>
    <revision>
      <id>363643</id>
      <timestamp>2026-05-01T06:32:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>O.sediqi93</username>
        <id>16958</id>
      </contributor>
      <comment>نوي لیکنه</comment>
      <origin>363643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5595" sha1="8n3bcgr09dlrfq8s6othpxdian9p8j7" xml:space="preserve">'''اړنګ''' (انګلیسي: Drought) چې په عام ډول د [[وچکالي|وچکالۍ]] په نوم هم یادیږي، هغه طبیعي پېښه ده چې د اوږدې مودې لپاره د ورښت کمښت یا د اوبو د لاسته راوړلو د کموالي له امله رامنځته کېږي&lt;ref name=&quot;NDMC&quot;&gt;{{cite web |url=https://drought.unl.edu/Education/DroughtIn-depth/WhatisDrought.aspx |title=What is Drought? |publisher=National Drought Mitigation Center |accessdate=2023-10-25}}&lt;/ref&gt;. د اړنګ په پایله کې د ځمکې وچوالی زیاتیږي او د انسانانو، حیواناتو او [[کرنه|کرنې]] لپاره د اوبو کمښت رامنځته کیږي. دا پېښه کولای شي د میاشتو یا کلونو لپاره دوام وکړي او په ټوله نړۍ کې د [[اقليمي بدلون|اقليمي بدلونونو]] له امله یو له خطرناکو طبیعي پیښو څخه ګڼل کېږي&lt;ref name=&quot;IPCC&quot;&gt;{{cite book |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |publisher=Cambridge University Press |year=2021 |author=IPCC}}&lt;/ref&gt;.

په علمي ډول اړنګ په څلورو اصلي ډولونو ویشل کېږي چې هر یو یې د ځانګړو شرایطو لرونکی دی. هوا پېژندنیز اړنګ هغه ډول دی چې د یوې سیمې په هوا کې د عادي ورښت د کمښت له امله رامنځته کیږي. کرنیز اړنګ بیا هغه وخت رامنځته کیږي کله چې د خاورې د لندبل کمښت د فصلونو د ودې لپاره کافي نه وي. اوبپوهنیز اړنګ د سیندونو، جهيلونو، او ځمکې لاندې د اوبو د کچې راټیټېدو سره تړاو لري او ډېره موده نیسي ترڅو څرګند شي ځکه چې د اوبو ذخیرې ورو ورو وچیږي. څلورم ډول یې ټولنیز-اقتصادي اړنګ دی چې د اوبو کمښت د انسانانو د اقتصادي او ټولنیزو اړتیاوو د پوره کولو لپاره ناکافي وي، لکه د خوړو کموالی چې د بیې لوړوالي لامل کیږي&lt;ref name=&quot;Wilhite&quot;&gt;{{cite book |last=Wilhite |first=Donald A. |title=Drought: A Global Assessment |publisher=Routledge |year=2000 |pages=3-15}}&lt;/ref&gt;.

د اړنګ رامنځته کېدو ته ګڼ لاملونه په پام کې نیول کیږي. د اقليمي بدلونونو له امله د نړیوالې تودوخې زیاتوالی د اوبو تبخیر ډېروي او د ورښت بڼه بدلوي، چې دا کار د اوږدمهاله اړنګ لامل ګرځي. همدارنګه د سمندرونو د تودوخې بدلون لکه د ال نینو او لانینا پدیدې په نړیواله کچه د ورښت پر بڼه مستقیم اغېز لري او کولای شي په ځینو سیمو کې سخت اړنګ رامنځته کړي. د [[ځنګل|ځنګلونو]] وهل او د ونو له منځه تلل د خاورې د لندبل د کموالي او د ورښت د کمیدو لامل ګرځي، ځکه ونې د اوبو په دوران کې مهم رول لوبوي. سربیره پر دې، د اوبو بې رویه کارول لکه د ځمکې لاندې اوبو او سیندونو استعمال د اوبو د ذخایرو په وچیدو او اړنګ کې مهم رول لوبوي&lt;ref name=&quot;FAO&quot;&gt;{{cite report |title=Water Scarcity and Drought |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO) |year=2013}}&lt;/ref&gt;.

اړنګ پر چاپیریال، اقتصاد او ټولنه باندې سختې پایلې لري. په چاپیریالي برخه کې د وحشي حیواناتو د استوګنځایونو ويجاړېدل، د ځنګلونو اور وژنه، د خاورې تخریب او د [[د شګو خپرېدل|شګو خپرېدل]] او د اوبو د کیفیت خرابېدل رامنځته کوي. په اقتصادي او ټولنیزه برخه کې بیا د کرنیزو محصولاتو ویجاړېدل، د مالدارۍ مړینه، د خوړو کموالی، د اوبو ناروغیو زیاتوالی او د خلکو بې کوره کېدل او کډوالی په کې شامل دي&lt;ref name=&quot;UNDRR&quot;&gt;{{cite report |title=Global Assessment Report on Disaster Risk Reduction |publisher=United Nations Office for Disaster Risk Reduction (UNDRR) |year=2019}}&lt;/ref&gt;.

د اړنګ د اغېزو کمول او اداره کول یو پیچلی کار دی خو ځینې لارې چارې مرسته کولای شي. د اوبو سپما او د څاڅکي اوبخور په څیر عصري میتودونه کارول یو له مهمو لارو څخه دي. د باران د اوبو راټولول او ذخیره کول، د وچکالۍ مقاومه فصلونه کرل، د ځنګلونو بیا احیا او د ځمکې لاندې د اوبو د ذخایرو ساتنه کولای شي د اړنګ ویړګاوې کمې کړي&lt;ref name=&quot;Wilhite2&quot;&gt;{{cite journal |last=Wilhite |first=Donald A. |last2=Glantz |first2=Michael H. |title=Understanding the drought phenomenon: the role of definitions |journal=Water International |year=1985 |volume=10 |issue=3 |pages=111-120}}&lt;/ref&gt;.

== همدا ډول ==
[[اقليمي بدلون]]
[[وچکالي]]
[[د اوبو کمښت]]
[[د شګو خپرېدل]]

== سرچینې ==
{{سرچینې}}

[[وېشنیزه:اقلیم پوهنه]]
[[وېشنیزه:طبیعي پېښې]]
[[وېشنیزه:چاپیریال پوهنه]]
[[وېشنیزه:کرنه]]</text>
      <sha1>8n3bcgr09dlrfq8s6othpxdian9p8j7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:Nerd270</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87256</id>
    <revision>
      <id>363644</id>
      <timestamp>2026-05-01T07:54:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>363644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="479" sha1="doj1utqhtvcs38qsuwgdq41m1fgpt3f" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|realName=|name=Nerd270}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۱ می ۲۰۲۶، گړۍ ۰۷:۵۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>doj1utqhtvcs38qsuwgdq41m1fgpt3f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:RaianHolmes</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87257</id>
    <revision>
      <id>363645</id>
      <timestamp>2026-05-01T08:51:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>363645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="483" sha1="s7groiikxhxdcxv9z1aaqn7rszjhgf1" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|realName=|name=RaianHolmes}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۱ می ۲۰۲۶، گړۍ ۰۸:۵۱ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>s7groiikxhxdcxv9z1aaqn7rszjhgf1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:IrfanBaharkunari</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87258</id>
    <revision>
      <id>363646</id>
      <timestamp>2026-05-01T09:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>363646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="488" sha1="8g4y1uy1vu9vcmwgo2u061aocg6cxxw" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|realName=|name=IrfanBaharkunari}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۱ می ۲۰۲۶، گړۍ ۰۹:۱۹ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>8g4y1uy1vu9vcmwgo2u061aocg6cxxw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:S200167</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87259</id>
    <revision>
      <id>363647</id>
      <timestamp>2026-05-01T10:15:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>363647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="479" sha1="shmaxkh05kz9pomxj1lum02idus45pf" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|realName=|name=S200167}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۱ می ۲۰۲۶، گړۍ ۱۰:۱۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>shmaxkh05kz9pomxj1lum02idus45pf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:Aron Nadejdea</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87260</id>
    <revision>
      <id>363648</id>
      <timestamp>2026-05-01T11:30:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>363648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="485" sha1="rp8qh0r35x5js0ml4fwba4ofo9u71b6" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|realName=|name=Aron Nadejdea}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۱ می ۲۰۲۶، گړۍ ۱۱:۳۰ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>rp8qh0r35x5js0ml4fwba4ofo9u71b6</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>