ويکيپېډيا pswiki https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter رسنۍ ځانگړی خبرې اترې کارن د کارن خبرې اترې ويکيپېډيا د ويکيپېډيا خبرې اترې دوتنه د دوتنې خبرې اترې مېډياويکي د مېډياويکي خبرې اترې کينډۍ د کينډۍ خبرې اترې لارښود د لارښود خبرې اترې وېشنيزه د وېشنيزې خبرې اترې تانبه د تانبې خبرې اترې TimedText TimedText talk چلنوال د چلنوال خبرې اترې پېښه د پېښې خبرې اترې 0 4969 363968 360208 2026-05-14T01:14:31Z CommonsDelinker 161 Replacing Wardak_districts.png with [[File:Districts_of_Wardak_as_of_January_2004.png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · The map, dated Jan 363968 wikitext text/x-wiki {{مالومات | name = میدان وردګ |رسمي ژبه=[[پښتو]] | native_name = | settlement_type = [[د افغانستان ولایتونه|ولایت]] | image_skyline = Sayedabad district patrol, Maidan Wardak, Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Wardak in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = د میدان وردګ نقشه په تصویر کې | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|34.4|68.4|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = Capital | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[هیواد]] | subdivision_name = {{flag|Afghanistan}} | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = [[پلازمینه]] | seat = [[میدان‌ ښار]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[د میدان وردګ ولایت د والیانو نوملړ|والي]] | leader_name = [[محمد عارف شاه جهان]] | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = ۹۹۳۴ | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes =Gurbut Mountain 2900m | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = ۵۶۷۶۰۰ | population_as_of = ۲۰۱۳ | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = [[ژبه|پهافغانستان کز ژبې]] | blank_info_sec1 = [[پښتو]]{{سخ}}[[دري]] هزارګې لهجه | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-WAR | website = | footnotes = }} میدان وردګ ولايت د [[کابل|كابل]] په لویديځ كې پروت دى، چې د [[د کابل کندهار لویه لار|كابل- كندهار لويه لار]] پكې غځېدلې ده. دغه ولايت په ۱۳۴۳ لمريز كال كې د ځانگړي ولايت په توگه منل شوى. په دغه ولايت كې بېلابېل توكمونه اوسېږي، چې ډېری يې پښتانه دى. میدان وردګ ولايت اوس مهال اته ولسوالى، لكه [[سيد آباد ولسوالۍ|سيدآباد]]، [[جغتو ولسوالۍ|جغتو]]، [[چک ولسوالۍ|چك]]، [[دايمرداد ولسوالۍ|دايميرداد]]، [[جلريز ولسوالۍ|جلرېز]]، [[نرخ ولسوالۍ|نرخ]]، [[بهسود ولسوالۍ|بهسود]] مركز او بهسود لومړۍ حصه دي. ==وګړي== د میدان وردګ ولایت کابو ۹۰٪ وګړي پښتانه او پاتې ۱۰٪ هزارګان چې چې د یاد ولایت په شمالي ولسوالیو لکه بهسود او بهسود اوله حصهًکې میشت دي. ==جوړښت== دغه ولايت د هېواد د گڼ مېشتو ولايتونو څخه شمېرل كېږي، چې ډېر لوستي خلك لري او د هېواد په هر حكومت كې د پام وړ رول لري. ددغه ولايت خلك په كرنه او مالدارۍ بوخت دي، د مڼو او كچالو د محصولاتو په برخه كې د هېواد تر ټولو مهم ولايت دى. پوهنې ته پكې ډېره پاملرنه كېږي. ==تاریخچه== ===د وردگ ولايت پخوانۍ وضعیت === وردگ ولايت كه څه هم د هېواد له پلازمينې كابل په ۳۰ كېلومترۍ كې پروت ولايت دى او دكابل- كندهار لويه لار په همدې ولايت كې تېره شوې ده، چې له ډېرو وروسته پاتې ولايتونو څخه شمېرل كېږي. په دغه ولايت كې د پرمختگ ډېر امكانات شته، خو د وخت د هېڅ حكومت لخوا ورته پاملرنه نه ده شوې او هر څه يې شاړ پراته دي. كه دې وردگ ولايت موقعيت ته ونه گورو نو په نورو ځانگړتياوو كې كټ مټ له غور او دايكندي ولايت سره پرتله كېداى شي. د اوسني حكومت له راتلو مخكې خو يې مركز هم د هېواد له ډېرو ولسواليو څخه هم خوار ښكارېده. له يو درجن خټينو كورونو او نيم درجن هټيو (دكانونو) پرته پكې هېڅ نه ليدل كېدل. ===د وردگ ولايت اوسنۍ وضعه او پرمختگونه=== كله به چې د وردگ ولايت د مركز (ميدانښار) نوم واخيستل شو، نو هر چا به دا فكر كاوه، چې گواكي دلته به خامخا يو لوى ښار وي. په زړه كې به يې ددې ولايت د ليدو هيله را وټوكېده، خو كله به يې چې ددې مركز ديدن نصيب شو، نو يوازې د نيم درجن هټيو (دكانونو) پرته به يې نور هېڅ ونه ليدل، د ميدانښار د نوم او واقعيت ترمنځ واټن ته به هك پك شو. كله چې د طالب حكومت را پرځېدو ورسوسته په هېواد كې نوې اداره رامنځ ته شوه. په لومړي سر كې په دغه ولايت كې په پرله پسې توگه يو څو واليان لكه: قاضي رحيمي، حميدالله توخى، حاجي سيف الله احمدزى او رازمحمد دليلي يو پر بل پسې بدل او رابدل شول، چې ددوى په وخت كې په دغه ولايت كې هېڅ د پام وړ كار ونه شو، وروسته په ۱۳۸۳لمريز كال كې ښاغلى عبدالجبار نعيمي د وردگ ولايت والي شو، چې د ۱۳۸۷ ترچنگاښ پورې يې ددې ولايت چارې پرمخ يوړې او ورپسې ښاغلي محمد حليم فدايې راغى چې تراوسه ددې ولايت اداري چارې پر مخ وړي. د ښاغلي عبد الجبار نعيمي په راتلو سره په دغه ولايت كې د تېرو حكومتونو پرتله بېساري پرمختگونه وشول او د ولايت مركز ميدانښار تر ډېره بريده د ښار او ولايت بڼه خپله كړه. دغه موده د ولايت لپاره د نوښت او رغاونې زرينه موده گڼل كېږي، چې ځينو مهمو برخو كې د پام وړ كارونو ته په لاندې توگه اشاره كولاى شو: ==د ولايت مركز ميدان ښار== دغه ولايت د گوتو په شمېر يو څو خټينې هټۍ او كورونه لرل، دولتي ودانۍ له يوې خوا پكې ډېرې لږ او له بلې خوا د تېرو جنگ جگړو پرمهال ويجاړې شوې وې، په دې وروستيو كلونو كې د ولايت ټولې دولتي ودانۍ، لكه د ولايت مقام، رياستونه، روغتون، محكمه او امنيتي ودانۍ جوړې شوې، د مركز سړكونه او كوڅې پخې شوې. په ولايت كې ډېر تجارتي ماركېټونه، هوټلونه او لوړمنزله ودانۍ پيل شوې. د ښار شا اوخوا څو ښارگوټي نقشه او د كورنو په زرگونو نومرې ووېشل شوې. ولايت ته په لسگونو مؤسسې راغلې او ودانۍ يې جوړې او يا كرايه كړې. په ولايت كې دار المعلمين، د زراعت لېسه، ديني دارالعلومونه، راډيو ټلوېزون، سپورتي لوبغالى، پاركونه او جوماتونه جوړ شول. چې دې ټولو د وردگ ولايت په مركز كې د خلكو گڼه گوڼه، د سوداگرو تگ راتگ او پانگونه او د خلكو د اوسېدو شونتيا ډېره كړه او په دې سره د ميدانښار نوم خپل حيثيت خپل كړ. د يادونې وړ ده چې په ۱۳۷۶ كال كې د ودگو ولايت د ميدانښار ښاروالۍ په ټول هېواد كې دريمه درجه خپله او جايزه يې ترلاسه كړه. ==پوهنه== د معارف د ۱۳۸۸ کال د احصایې له مخې په وردگ ولایت کې ۷۴ لیسې، ۹۶ منځنۍ ښوونځي، ۱۶۰ لومړنې ښوونځي، (۵) دارالعلوم، (۹) دیني مدرسې، (۲) دارالحفاظونه، (۴) دارالمعلیمین (۱) تخنیکې او مسلکي لیسه فعال دي. په لیسو کې (۸۷۵۴) تنه زده کوونکي، په منځنیو ښوونځیو کې (۲۲۰۱۳) تنه زده کوونکي، او په لومړنیو ښوونځیو کې (۹۶۳۲۰) تنه زده کوونکي، په دیني مدرسو کې (۲۰۲۹) تنه، په دارالعلوم کې (۷۵۰) تنه، په دار الحفاظ کې (۱۳۴) تنه، او په تخنیکې ښوونځۍ کې (۱۳۵) تنه چې جمعا (۱۳۱۰۰۱) تنه زده کوونکې پدې ولایت کې په تعلیم بوخت دي چې د (۴۱۰۶) تنو استادانو له خوا ورته تدریس کیږي. ددغه ولایت په پښتون میشتو سیمو کې د نجونو د تعلیم پر وړاندې خنډونه شته. د طالبانو د راپرزیدو وروسته پدې ولایت کې په ډیر شوق او زور سره د نجونو ښونځي پیل شول؛ خو د لنډې مودې وروسته د طالباني فکر پلویانو لخوا یو پر بل پسې وتړل شول، او ځنې هم په بمونو والوزول شول. ددې برعکس، ددې ولایت هزاره میشتو سیمو نجونو او هلکانو د نوي حکومت له راتگ سره سم ښونځیو ته د تگ زمینه وموندله چې دادی لس کاله وروسته د دې غرنۍ او غریبې سیمې هر ځوان او پیغله د پوهنتون تر کچې را ورسیدل او هر یو یې د علمي درجې لرونکي شول. ==ادبي هڅې== په دغه ولايت كې كه څه هم ادبي څېرې ښې ډېرې خو دغه وروستي كلونه د نوو څېرو د راټوكېدو او د ادبي هڅو ددې ولايت په تاريخ كې زرينه دوره گڼل كېږي. ځكه د مڼې گل مشاعرې خپله ملي بڼه خپله كړه. په دې ولايت كې د اېف اېم راډيو او ټېلوېزون جوړ او په خپرونو يې پيل وكړ، ددې ترڅنگ په ځينو ولسواليو كې د انترنيوز لخوا هم راډيو گانې جوړې او خپرونې كوي. همدارنگه په دغه ولايت كې كابو ۲۲ نوې ادبي او كلتوري ټولنې رامنځ ته شوې. د جغتو، وردگ، ملي هدف اونيزه، دريځ، آذان او عهد په څېر كابلو ۱۲ مجلې او مهالنۍ خپرونو په خپراوي پيل وكړ. ترټولو مهمه خو دا ده چې د وردگ ولايت اوسني ولايت د وردگ ليكوالو د آثارو او كتابونو چاپ او خپراوي ته هم اوږه وركړې او تر دې مله يې په خپل لگښت كابو ۱۵ عنوانه كتابونه چاپ كړي دي. د: بيا رغاونه: په دغه ولايت كې د ځينو مؤسسو ترڅنگ د ملي پيوستون پروگرام هم د ولايت په رغاونه كې مرسته وكړه، په دې سره د خلكو له اړتياوو سره سم ځينې وړې او غټې پروژې لكه: استنادي دېوالونه، ويالې، پولچك او كوهيان جوړ شول. خو د جغتو په ولسوالۍ په ځينو برخو كې لا تراوسه دا پروگرام نه دى پلى شوى او خلك دېته سترگې په لار دي، چې دا پروگرام به كله پيل كېږي. هـ: سړكونه: په دې ولايت كې د كابل- كندهار لوى سړك غځېدلى چې د نوي حكومت په پير كې په اساسي بڼه جوړ شو، پدې سره ټول دغه ولايت او ټول هېواد ته خورا زياته گټه ورسېده ددې ترڅنگ ددې ولايت ځينو نور مهم سړكونه لكه: د مېدانښار- باميانو، چك، تنگي او انخي سړكونه هم په پاخه او اساسي توگه جوړ او يا تر كار لاندې دي، چې په دې سره د ولايت خلكو ته خورا ډېرې اسانتياوې مهيا شوې. ددې ترڅنگ د ولايت خلك په ټينگه غواړي، چې د چك او جغتو ترمنځ غځېدلى سړك او هم د جغتو ولسوالۍ سړك جوړ شي. اړتياوې: وردگ ولايت د پرمختگ ډېره شونتيا لري، د ولايت په ډېرو برخو كې په اسانۍ سره ډېرې گټورې پروژې پلې كېداى شي، چې گټه به يې نه يوازې وردگ ولايت بلكې ټول هېواد ته ورسېږي. چې ځينې يې په لاندې ډول دي: ==د گوربت بندجوړول== د گوربت غروه په دواړو خواوو يانې په جغتو ولسوالۍ او هم په سيدآباد ولسوالۍ ډېرې اوبه بهيږي، هر پسرلۍ پرېمانه اوبه هسې ضايع كېږي، چې په دواړو خواوو كې د دوو ډېرو گټورو بندونو امكانات شته او پخوا يې څېړنه هم شوې او ارزښت يې هم تر ډېره بريده ارزول شوى، چې په زرگونو جرېبه ځمكه خړوبولى شي، چې په دې اړه د حكومت جدي پاملرنې ته اړتيا ده. د چك برېښناكوټ رغول: دغه فابريكه په ۱۹۴۰ كال كې جوړه شوې او د هېواد مهمه فابريكه ده، چې دغه فابريكه بيا سمې رغونې او په سيمه كې دبرېښنا وېش ته اړتيا لري. د نرخ له تاريخي آثارو سمه گټه اخيستل: په دې وروستيو كې ددې ولايت په نرخ ولسوالۍ كې ډېر ارزښتناك تاريخ آثار كشف شوي او د بهرنيانو لخوا په كې ځنې پلټنې هم ترسره شوې، چې دغه پلټنې بايد معياري او د سيمې د خلكو په گټه ترسره شي. د سيدآباد ولسوالۍ له ډبرو سمه گټه اخيستل: د سيدآباد په غرو كې سپينې او سور رنگه ډبرې شته چې د ودانيو په جوړولو كې ترې گټه اخيستل كېږي، دغه تېږې ډېره بيه لري، اوسمهال په غير معياري توگه راايستل كېږي، دغه بهير بايد سمون ومومي او د هېواد او ولايت په گټه ترې كار واخيستل شي. ==ځمكنی جوړښت== د ولایت مرکز میدا ښار دی او مساحت یی ۸۹۳۸۱۳ کیلومتر مربع دی.‌ د وردک ولایت په ټولیزډول سره ۲۸۰۰۰ ایکړه د اوبیزه یا کرهنیزه ځمکه لری. د میدان وردگ ولایت زمکنی جوړښت د اټکل له مخی په دریو برخو ویشلی ش، # دری او خوړونه چی دا منتطقی ډیری اوبه لری او د کرهڼی لپاره ښه مساعد دی.‌ # لږ لوړی منطقی چی دی ځایونو ته د خوړو څخه،‌ د کاریزونو څخه اوبه پرته کیږی او په هغه کی محدود ډول سره کرهڼه صورت نیسی. # دریم دښتی دی د ولایت یوه لوی مساحت یی احتوا کړی دی. دا دښتی اوبه نلری او اکثرا په پسرلی د څړځایونو په حیث د کوچیانو لخوا استعمالیږی. ==کانونه== په دغه ولايت کې تر اوسه پورې ٣٢ بېلابېل کانونه تثبيت شوي، چې نومونه يې په لاندې ډول دي: * ۱ – د بادام د سرخ بيدک د کروميټو کان (نرخ ولسوالي) *۲- د ابدرې د کروميټو کان (نرخ ) *۳- د تيتمور د کروميټو کان (مرکز ميدان ښار) *۴- د چغرې د کروميټو کان (نرخ ولسوالي) *۵- د ده پاک د کروميټو کان (نرخ ولسوالي) *۶- د لويې ابدرې د کروميټو کان (سيداباد ولسوالي) *۷- د منګليو د کروميټو کان (سيداباد ولسوالي) *۸- د هفت اسياب د کروميټو کان (سيداباد ولسوالي) *۹- د نوريو د کروميټو کان (سيداباد ولسوالي) *۱۰- د تنګي د چلپيکام د کروميټو کان (سيداباد ولسوالي) او ځینې نور د یادونې وړ دي. د يادونې ده چې دغه کانونه د ياد ولايت او نورو اړوندو رسمي ادارو لخوا تاييد شوي او دا کانونه د سيمو خلکو ته هم ښه معلوم دي او ځینې سيمه ييز وګړي خو پکې کله ناکله غير قانوني کيندنې هم کوي. که چېرې د کانونو وزارت د نړيوالې ټولنې په مرسته په دغه ولايت کې د کانونو په برخه کې دقيقې څېړنې تر سره کړي، نو لرې نه ده چې په دې ولايت کې به ځینې نورو مهم کانونه هم کشف او راڅرګند شي . ==تاريخي ځايونه== === جغتو: === جغتو د وردگو ولايت ولسوالي، په سويل لويديز كې پرته ده چې په همدغه ولايت پورې اړه لري، گرد چاپېره غرونو يې سرحدات تشكلوي، يواځي سويل ختيز لورته يې خواجه عمري، او سويل لوديز ته د رشيدانو ولسوالۍ چې دواړه په غزني ولايت پوري اړه لري پرتې دي. جغتو د تاريخې لحاظه د اهميت وړ دى، د اسلام نه مخكې د هفتالي دولت په پير(عصر) كې جغتو د جگدو په نامه سره ياديدلو، چې وروسته په جغتو آوښتى دي، په خپله غيږ كې تاريخي ښار برغولى، بند سلطان، او د هلاكو غر ته ځاى وركړي دي، د (هيون څانگ) نومې بودايي عالم له چين څخه تر هنده او له هند څخه تر چينه يونليك په چيني ژبه لكيلى دى، نوموړى اول د بودايي دين مركز افغانستان ته د لويو لويو معابدو د لېدلو لپاره راغلي، بيا لدې ځايه هند ته سفر كړى، د هند څخه بېرته افغانستان ته راغلى، لوى استاد علامه اكاډيميسن پوهاند عبد الشكور رشاد د (هيون څانگ) او يونليك داسې راپېژني: "هيون څانگ د بودايي دين ستر عالم په۶۰۳ ميلادي كال د چين Koushih نومي ښار كې زيږيدلى او په ۶۶۳ميلادي (۴۳هـ ق) د چين په Kaoching نومي ښار كې مړ دى، ده له هندي ژبې څخه ۷۳ بودايي متنه په چيني ژبه اړولي وو، نوموړى چې د هندوستان له سفره چين ته ورسيد، شل آسونه يې په كتابونو بار وو، په دغه كتابونو كې ۶۵۷ بودايي متنونه او شرحي وي، ده په دغه سفر كې له (۶۲۹ع)كال (۸ هـ ق) څخه تر (۶۴۴ع كال) (۲۴هـ ق) پورې پنځلس كاله تېر كړي، له هندوستانه څخه ، د ۶۴۴ع كال د جون په پنځلسمه فالانا ( اوسنى بنو) ته راغلى او د جون پر پنځوشتمه اپوكان (ابوگان ? افغان = پختيا ( اوسنى پكتيا) ته راغلى بيا له اپوگانه د جگدو (اوسنى جغتو) له لارې د ۶۴۴ع كال د جولاى په لومړۍ ورځ كاپيسا ته رسيدلى دى". لدې څخه را په ډاگه كېږي، چې د جغتو سيمه ډېر لرغونى تاريخ لري. === دسلطان بند === دا بند د جغتو په لمنه كې پروت دى، پداسې ځاى كې چې د جغتو د بيلا بيلو خوړونو لاري په همغه ځاى ورسپري دي، د ژمي د واورو او د پسرلي د بارانونو اوبه هملته غونډيږي، دغه بند د سلطان محمود غزنوي دولت پر مهال د همغه پير (عصر) په تخنيكي نورمونو اباد او د غازي امان الله خان د پاچاهۍ پر مهال بيا جوړ شوی، له دغه بند څخه د وردگو يوازې دوه كلي گټه پورته كوي او نورې ټولې اوبه د خواجه عمري په شنه او ښكلې سيمه كې، چې د هزاره گانو سيمه ده بهيږي او دغزني ښار شا او خوا سيمې خړوبوي. === د هلاكو غر === دا غر د جغتو ولسوالۍ څخه د گرد چاپيره غرونو لوړه څوكه ده، چې د جغتو په سويلي لوري كې د بند سلطان په غاړه د برغولي په نامه د پرتي سيمې په څنگ كې غزيدلې، د هلاكو بابا د غره په نامه سره د سړي ذهن ته د هغه هلاكو او د هغه پلار چنگيزخان تاتاري زوي را ټوپ كړي ، چې د منگوليا په غرو كې يې خواره واره تاتاريان تر يو بيرغ لاندي را غونډ كړل، لومړى يې د چين هېواد تر پښولاندي كړ، بيا يې اسلامي نړۍ ته مخه كړه په منځني اسيا كې يې د اسلامي پياوړي خوارزم شاهې دولت ته پښې اړم كړې، خوارزم شاهي دولت په ډېره ميړانه له اسلامي خاورې دفاع وكړه، خو څرنگه چې د چنگيز لښكري خورا ډېرې او پياوړې وې اسلامي دولت د دغه بې رحمه لښكر په وړاندې كمزورى شو تاتاري لښكر اسلامي خاورې ته را ننوتل هر څه يې تالا والا كړل، مسلمانان يې شهيدان، ښارونه يې ړنگ، جوماتو او علمي مراكز يې له خاورو سره خاورې كړل، شني او سمسوري سيمي يې په سپيرو دښتو واړولي ان افغانستان ته راورسيدل او دجغتو سيمه كې يې لويې لويې هډي او لښكر ځايونه جوړ كړل، برغولى، كلمنار او هفتاله دا دهغه وخت آبادې سيمې وې، اصلي خبره داده چې دا بل هلاكو دى او د اسلام نه وړاندې په هفتالي دولت كې تېر شوى او دې غره يې تر ننه نوم ژوندى ساتلى دى. د هفتالي دولت پر مهال پدې ځاى كې ښارونه آباد وو، لوى استاد علامه عبدالحي ليكي، چې هفتاله د هفتالي دولت مهم ځاى ړ او هفتالي دولت د اسلام نه وړاندې پدې سيمو كې واكمن دولت وو، د همغه پير (عصر) آثار او بېلگې كشف شوي دي. === برغولى=== دا سيمه د هلاكو غره او بند سلطان ترمينځ پرته سيمه ده، داسي ښكاري، چې دا سيمه د ډېرو اباديو او بې شميره نسلونو كوربه وه، همدا اوس هم په خپله غيږه كې داسې يو ځاى لري، چې د هيواد او په ځانگړي توگه د غزني څخه هر كال بي شميره هندوان ورته راځي، زيارت يې كوي، خپل ديني مراسم تر سره كوي او ډېرې قربانۍ كوي، د برغولي په سيمه كې د تېر عصر آثار موندل كيږي، قيمتي ټوټې، تيږي او داسي نور څيزونه ترلاسه كيږي، كله چې باران وشي د سيمې هلكان دې سيمې په هسكو ټېټو كې د قيمتې او ارزښتناكو توكيو پلټنه كوي، د برغولي په سيمه كې دوې لوړې لوړې غونډى دي، چې پخوا پكې ژرندې آباد او د باد په مټ به چليدلې. == ولسوالۍ== [[Image:Districts of Wardak as of January 2004.png|300px|thumb|right|د میدان وردگ ولسوالۍ.]] دوردگ ولایت ۸ ولسولۍ لری چه نمونه یې دی. {| class="wikitable sortable" width=90% style="font-size:90%;" align=center |+ align=center style="background:#BFD7FF"| '''د میدان وردگ ولايت ولسواليگانې''' |- bgcolor="#efefef" !style="width:125px" align="left"|ولسوالۍ !style="width:125px" align="left"|مركز !style="width:100px" align="right"|وگړي !style="width:100px" align="right"|سيمه<ref>[http://www.fao.org/afghanistan/ Afghanistan Geographic & Thematic Layers]</ref> !پرليكون="رښته"يادښت |- |[[د بهسود ولسوالۍ|بهسود]] || || ۲۵۰۷۹ || || |- |[[د جغتو ولسوالۍ|جغتو]] || || ۴۶۶۶۷ || || |- |[[د جلريز ولسوالۍ|جلريز]] || || ۴۴۸۷۳ || || |- |[[د چک ولسوالۍ|چک]] || || ۸۳۳۷۶ || || |- |[[د دايمرداد ولسوالۍ|دايمرداد]] || || ۲۸۸۶۵ || || |- |[[د سيد آباد ولسوالۍ|سيد آباد]] || || ۱۱۴۷۹۳ || || |- |[[د مرکزي بهسود ولسوالۍ|مرکزي بهسود]] || || ۹۴۳۲۸ || || |- |[[د ميدان ښار ولسوالۍ|ميدان ښار]] || || ۳۵۰۰۸ || || |- |[[د نرخ ولسوالۍ|نرخ]] || || ۵۶۳۳۴ || || |} ===د بهسودو لومړۍ او دوهمه حصه:=== دا ولسوالي (۱۳۲۷) کیلو متره مربع مساحت لری، د بحر له سطحې (۲۹۵۰) متره لوړوالی لري، د (۱۵-۶۸) درجو طول البلد او (۳۰-۴۳) درجو عرض البلد تر منځ پرته ده، د مساحت له مخې څلورمه درجه مقام لري. (د نړۍ هنداره – احسان الله آرین زی) د دې ولسوالۍ مهمې سیمې دا دي: فراخلم، تیزک، قول خویش، گردن دیوار.... د دې ولسوالۍ سیمه د لویو غرونو تر منځ په تنگو درو او تنگیو کې ویشلې، تر ټولو لویه ستونځه دا ده چې یوه برخه یې د غوربند د ترکمن درې په وروستي پای کې پرته، او بله برخه یې د بهسودو په سیمه کې پرته ده، چې د دواړو برخو تر منځ د لخشان د کوتل له لارې تلل راتلل ممکن دي، دا کوتل د کال په شپږو میاشو کې په واورو پټ او تلل راتلل هم پرې کله گران او کله ناممکن وي. د بهسودو دوهمه حصه اولسوالي (۲۱۹۸) کیلو متره مربع مساحت لري، د بحر له سطحې (۲۹۷۵) متره لوړوالی لري، د (۵۷-۶۷) درجو طول البلد، او (۲۱-۳۴)درجو عرض البلد تر منځ پرته ده، او د مساحت له مخی لومړی درجه مقام لري. دا ولسوالې په لاندې مهمو برخو ویشل شوې: تگاب، راقول، دهن گرماب، سنگ شانده، کوه بیرون، مرک، ممرک، سرتاله، قوم دهقان، سرخ آباد، هشت درخت، سفید سنگ، میر هزار، آب شیروم، کجاب... د بهسودو د دواړو ولسوالیو سیمه د وردگو او میدان ولایت د جلریز، جلگې او جغتو د ولسوالیو لویدیځ ته هغه پراخه سیمه ده چې د ولایت په اداري ویش کې دوې ولسوالۍ لري ، چې د مساحت له مخې د ټول ولایت (3/1) برخه جوړوي. دا سیمه د شمال له لوري د پروان او بامیانو د ولایتونو او د لویدیځ لورته له بامیانو، او د جنوب لور ته د غزني ولایت له ناور ولسوالی سره گډي پولي لري ==== قوم، توکم او ژبه: ==== د دې سیمې زیاتره اوسیدونکې په قوم هزاره دي چې ځینې سیدان هم پکښې شته، د وردگو د قوم ځینې کورنۍ هم د دوهمې حصې په یوه کلي کې ژوند کوې چې د ډیر پخوا څخه هلته میشت او اوس د سیمی د خلکو ژبه او دود لري، کوچي پښتانه هم هلته مېنې او ځمکې لري چې اوس له ورتلو منع دي. د دې سیمې اوسیدونکي شیعه یان، او ډیرۍ یې د جعفري مذهب پیروان دي، لږ شمیر اسماعیلیه هم پکښي شته چې نور شیعه یې غلاة بولي. د دې سیمې اوسیدونکې په پارسي هزارگي لهجه خبرې کوي. ====آب هوا==== دا سیمه د دي ولایت تر ټولو سړه سیمه ده چې شپږ میاشتې پکښې د ژمي موسم واکمن وي، ژمی ډیره واوره پکښې اوریږي، خو اوړی یې وچ او د باران د اوریدو کچه یې کمه ده. طبعی جوړښت: لوی غرونه دا سیمه د وردگو ولایت د نورو ولسوالیو څخه بیلوي چې د جلیز دولسوالی څخه د اونۍ د غاښي له لارې او د جلگي د ولسوالۍ څخه د قطب له لارې د ولایت له نورو برخو سره د سرک په واسطه وصل کیږی. د شمال او لویدیځ خوا ته د بابا د لوړو او تل په واورو پټو غرونو په واسطه له بامیانو بیله شوی. دا سیمه چی څومره پراخه ده خو طبعي جوړښت یې غرنی او نیمه همواره دی، ځمکه یې له غرونو، لویو او کوچنیو غونډیو، لویو او کوچنیو درو جوړه شوی ده. د ختیځ، شمال او شمال لویدیځ له لوري د ځمکې سطحه ورو ورو د سیمې منځنۍ برخې ته، او بیا د لویدیځ په لوري ټیټه شویده چې د یوې ناوې بڼه یې غوره کړي. د هلمند د سیند څپانده څپې د همدې سیمې د شمالی برخې څخه پیل او ورو، ورو د لویدیځ په لور د دواړو خواوو د درو څخه دراوتو اوبو په مرستیالی زیاتیږی. خو د بې څښتنه مال غوندې پرته له گټې په چټکۍ روانې وي، او له اوبو یی د سیند د ژوروالی، د حکمتونو د بې پروایۍ او د ځایې خلکو د لټۍ له امله ډیره لږه گټه اخیستل کیږي. چې د دې ولسوالۍ تقریباً (۵٪) کرنیزه ځمکه خړوبوي. دا سیند لکه په نورو ولا یتونو کې، تل د اوبو ډک بهیږي، چې که څښتن ورته پیدا شي په کرهنه او بریښنا کې به لویه گټه ترې واخیستل شي، او دا وچي او دوړني غونډۍ او بیدیاوي به په شنو غنمو، ونو او بوټو ښکلی او سمسوره شي. کیدای شي په لږ مصرف دا بندونه آباد او ټوله سیمه او ورسره څیرمه ولایات د بریښنا له نعمته برخمن شي. ====لارې او سړکونه:==== دا سیمه د کابل څخه د میدان ښار او جلیز د ولسوالۍ له لاري د سرک په واسطه تړل شوې ده. دا سرک چې اوس یی کار په پاخه ډول روان دی، د بهسود د لومړۍ برخې سره د اونۍ د کوتل له لاري وصل کیږي چې بیا په همدې سیمه کې په دوو برخو ویشل کیږي، لومړی سرک د بامیانو د ولایت په لوري پلخمري او مزارشریف ته، دوهم سرک د دوهمې حصې په لوري د بامیانو د ولایت پنجاب، ورث، د غور ولایت لعل اوسرجنگل، د دای کندي ولایت او د غزني ولایت دناور ولسوالۍ په لوري غزیدلی دی. دوهمه لاره د غوربند د درې له لاری هغه خامه سرک دی چې د ترکمن درې څخه په تیریدو لومړۍ حصه له پروان ولایت سره دلخشان د کوتل په واسطه وصل کوي، چې د لومړۍ حصي د ولسوالۍ په مرکږ کې د میدان، بامیانو له سرک سره وصل کیږي. دا سرکونه ټول خامه دي چې په محلي سطحه جوړ شوي دي. ====کرنه او مالداري:==== د دې سیمې د اوسیدونکو کسب او ورځنی کار مالداري او بزگري ده، کرکیله په ډیره زړه بڼه پکښې رواج لري، د کرني لپاره ځمکه هواره نه ده، بزگران په لوړو او ټیټو ځمکو کې کرنه کوي، سره د دې چې د هلمند سیند د همدې سیمي له منځه تیریږي خو د سیند د ژوروالي له امله د سیند له اوبو (۵٪) کرنیزه ځمکه خړوبیږي، د دې سیمې (۸۰٪) نوره کرنیزه ځمکه د چینو څخه له رابهیدونکو اوبو په واسطه خړوب کیږي، ډیرۍ ځمکې جبه زاري او ډنډونه دي، د سیمي اوسیدونکي پرته له دې چی اوبو ته زابورونه وکیندي او یا جرونه وباسي په موجوده رابهیدونکو اوبو اکتفاء کوي. د دې سیمې عمده زراعتي پیداوار غنم، اوربشي، کچالو، اورشقه ده، یوازي بی میوي وني پکښې ترستگو کیږي لکه سپیدار او ولي، میوه لرونکې ونې د خلکو په وینا د ساړه موسم له امله وده نه کوي، نو ځکه نه کښینول کیږي. کله کله په دوبي د نورو سیمو څخه راوړي سابه پکښې پیدا کیږي. غوښه او لبنیات د دې سیمي د اوسیدونکو عمده پیدا وار دي چې د زیاتې مالدارۍ له امله پکښې ډیر پیدا کیږي، او هر کال په زرگونو څاروي او د څارویو محصولات کابل او نورو څیرمه ولایتونو ته صادروي. د ساړه موسم له امله بزگران د ثور په میاشت کې غنم کري او د سنبلي او میزان په میاشتو کې د غنمو حاصلات تر لاسه کوي. د دې ترڅنگ ډیرﺉ خلک د للمو په کرلو بوخت دي، دا ځمکي د للمو غنمو لپاره ډیرې مناسبې دي، که په دې پراخه ځمکه للمي غنم وکرل شي نو د دې سیمې اوسیدونکي به د غنمو له اړخه خودکفا شي. دا سیمه پراخه ورشو گانې او د څړ لپاره مناسبې سیمې لري چې د دې سیمې په مالدارۍ ښه اثر لري چې د کال په اوږدو کې پکښې شنه واښه ولاړ وي، د همدې امله زموږ د هیواد کوچیان به د دوبی په موسم هرکال د څارویو د څرولو لپاره په همدې سیمه کې خپلو مېنو او اخیستو ځمکو او څړ ځایونو ته تلل، او هلته به یې د ځایې خلکو سره د مینې په فضا کې کډ ژوند کاوه، خو د نا امنیو په کلونو کې، او د اوسنې نظام د راتلو څخه وروسته د قومي لمسونو او جدایې غوښتونکو احساساتو له امله کوچیان له خپلو مینو او څړ ځایونو منع شویدي. ====تعلیم:==== په دې سیمه کې د انقلاب د مخه د تعلیم کچه ډیره ټیټه وه، خو د اوسني نظام په راتلو هلته تعلیم ښه وده کړي، دوی وتوانیدل د خپلو مشرانو په مرسته لسگونه ښوونځي ودان او پرانیسې. دا چې د دې لوی شمیر ښوونځیو لپاره د ښوونکو تشه یې ډکه کړي وي، د خصوصي امتحانو د جواز له برکته په لسگونو نیم لوستو او خصوصي لوستو کسانو د دوولسم ټولگي شهادت نامې تر لاسه او نن په ښوونځیو کې تدریس کوي. د تعلیم د عام کولو بیلگه یې دا ده چې نجونې او هلکان یې ښوونځیو ته ځې، تر دې چې نجونې او هلکان په مختلط ډول په ښوونځیو کې زده کړه کوي، د دې سیمې د یوه مشر وینا ده: (موږ فرهنگي انقلاب اعلان کړی). په لومړۍ حصه کې:۳ لیسې، ۱۲ منځنې ښوونځۍ او ۱۸ لومړنۍ ښوونځۍ فعالې دي په دوهمه حصه کې:۱۷ لیسې، ۳۰ منځنې ښوونځې، او ۳۹ لومړنې ښوونځې. همدا شان ۱ دار المعلیمین او یو دارالعلوم هم لري. === جغتو ولسوالي === جغتو: (۶۲۲) کیلو متره مربع مساحت لري (۲۵۰۰) متره د بحر له سطحې جگوالی لري د ( (۳۶- ۶۸) طول البلد او (۴۸- ۳۴) عرض البلد درجو تر منځ پرته ده ====څلور خواوې: ==== دا ولسوالي د وردگو ولایت په لویدیځ کې د غزنې په پوله پرته ولسوالي ده چې ختیځ لور ته یې د سید آباد ولسوالي، جنوب ته یې د غزني ولایت خواجه عمري او ځینې نورې سیمې، شمال ته یې د چک ولسوالي، لویدیځ ته یې د غزني ولایت د ناور او رشیدانو سیمې پرتې دي. دا سیمه چې غالبا په دې ولایت کې د خانانو په سیمه مشهوره ده د نور ولایت په پرتله هلته زیات د خانی سیستم د ډیرو کلونو راپه دې خوا واکمن ؤ، د دې سیمې خانانو په دې سیمه او څه ناڅه په نږدې نورو سیمو نفوذ درلود، همدا خانان او قومې مشران د وخت حکومتونو ته تر بل هر چا نږدې خلک ؤ، نو ځکه خو یې واک او زور هم چلیده، چې تر اوسه هم هلته دا نظام په لږ ضعف سره واکمن دی. د دې ولسوالۍ اوسیدونکې پښتانه وردگ دی چې لږکې سیدان او خواجگان هم هلته اوسیږي. د وردگو د دریو پښو (قومې سلسلو) څخه د دې سیمې اوسیدونکې مایار وردگ دي. دا سیمه د نورو ولسوالیو څخه غالبا د غرونو په واسطه بیله شوي، د سید آباد څخه د گربت د تاریخې غره په واسطه، د د چک او ناور له سیمو هم د گوړکو، هلاکو، برغولي او مارمرغ د غرونو په واسطه بیله شوي، او د غزنې د نورو سیمو ره بیا د هوارو غونډیو په واسطه پوله لري. دا سیمه هم د نورو ولسوالیو په شان له درو جوړه ده چې د گندقول (چې او په گلدره یادیږی)، ساوسنگ دره، د ایریاو دره، د بید مشک، پیتاوکې او کله منار دره، د کونج جغتو دره، د دورانیو او باریکاو دره، د رشیدانو او آدینې دره... دي. ====مهم کلی==== لیگې خیل، سرطیب خیل، گنډه قول، کلانده، اختر خیل، سعادت خیل، کمال خیل، خواجگان، مصری خیل، چینی، بید مشک، کله منار، پیتاوکه، کاریز، سنځله، ببړخیل، فولادبیک، لالکی، سرخ قول، لوی زرین، کوچنی زرین، لوی ایریاو، کوچنی ایریاو، دهنه، نوی ښاره، آدینه، غوزبه، سیا کول، سلیمان ښاره، غاښی، موله، رشیدان.... او داسې نور کلي پراته دي. د انگریزانو په خلاف د مجاهدینو مشهور قوماندان او لوی اتل غازی محمد جان خان د همدې ولسوالۍ د بیدمشک د سیمې اویدونکی ؤ، همداشان ډیر نور نومیالی مجاهدین او مشران لکه: گل جانخان، خداینظر خان، قاضی محمد امین، رحیم الله آخند زاده، انجنیر طاؤس، گل آغا احمدي، څارنوال نقیب الله، قوماندان ننگیالی، استاد بصیر احمد شیرزی، مدیر متین، او داسی نور د همدې ولسوالۍ اوسیدونکې دي. ====تعلیمی برخه:==== په دې ولسوالۍ کې د لومړی ځل لپاره له انقلاب وروسته د گنډقول په سیمه کې په کال (۱۲۶۸) کې د گل آغا احمدي او مدیر عبدالغیاث کامران په هڅو د لجنة الدعوه په مالی همکاری یوه لیسه پرانیستل شوه، چې وروسته بیا د غازی محمد جان خان لیسه او نور ښوونځې هم جوړ شول چې اوس مهال هم ډیر ښوونځي چې تفصیل یې په جدول کې دی فعال دی. ====طبیعي حالت:==== د دې ولسوالۍ گڼې سیمې هوارې او د کرنې لپاره مناسبې دي، خو دا چې د سیند روانې اوبه پکښې کمې دي نو زیاتره کرنه یې د غرونو څخه د رابهیدونکو اوبو او د چینو او کاریزونو په اوبو ترسره کیږي، له همدی امله، اوبه یې ډیرې کمې او د کال د گرمی په موسم کې پکښې اوبه وچیږي او یا خو ډیرې کمې وي ====د سلطان بند:==== دا بند چې د جغتو د ولسوالۍ په لویدیځه برخه کې موقعیت لري، د جغتو د درو اوبه په ژمې او پسرلي کې ورته راټولیږی او په دې بند کې زخیره کېږي. دا بند لکه د نوم څخه یې چې ښکاري سلطان محمود غزنوی ته یې تاریخ ورگرځې، ځینې لیکونکې لیکې چې نوموړی بند هغه جوړ کړی، دا بند د جغتو د سیمې ډیرې لږې ځمکې خړوبوی، پاته اوبه یې د غزنې ولایت د خواجه عمری او د غزنی د ښار او ورڅیرمه سیمو د خړوب لپاره پکاریږي. د محمد حامد له کتابه، استاد عبدالمتین خان، استاد غیاث کامران او د سیمې له نورو مشرانو معلومات راټول شوي ===جلریز ولسوالي=== دا ولسوالي د وردگو او میدان د ولایت لویه ولسوالي ده، د دې ولسوالۍ ختیځ لور ته میدانښار، او د کابل ولایت د پغمان ولسوالي پرته ده، شمال ته ی د پروان ولایت د غوربند ولسوالي، لویدیځ ته یې د بهسودو ولسوالي، او جنوب ته یې د نرخ او دایمیردادو ولسوالۍ پرتې دي ، د دې ولسوالۍ مساحت (۱۱۳۹) کیلو متره مربع دی، د بحر له سطحې (۲۳۷۵) متره جگوالی لري. د (۴۷-۶۸) طول البلد او (۳۴-۲۵) عرض البلد درجو تر منځ واقع دی. دا د دې ولایت یواځینۍ ولسوالي ده چي پښتانه، تاجک او هزاره پکښې د ورور ولی په فضا کې ژوند کوي. دا سیمه د یوې اوږدې درې په بڼه د جنوب ختیځ څخه شمال لویدیځ لورته اوږده پرته ده، له ځینو محدودو کلیو پرته نوره ټوله سیمه د جلریز او سنگلاخ د سیند څخه او به خوري، د کال په ټولو فصلونو کې پریمانه او خوږې اوبه لري، د همدې پریمانه اوبو له برکته ښکلې زراعتې ځمکې او زیاتې میوې لرې، د توت، زردالو، مڼو...زیاتې میوی کابل او نورو ولایاتو ته صادروي غنم، جوار، کچالو، اوربشې، لوبیا، پیاز، ، پکښې کرل کیږي. ====معارف: ==== د معارف ریاست د ۱۳۸۸ کال د احصایې له مخې په دې ولسوالۍ کې (۷) لیسې (۸) منځنۍ ښوونځۍ (۱۱) لومړنۍ ښوونځۍ او یوه دینې مدرسه فعالې دي ====لارې او سرکونه:==== بامیانو او بهسودوته جوړیدونکې لاره د همدې ولسوالۍ په سینه تیریږي، دا لاره چې پخوا په خامه ډول جوړه وه، د دوو کلونو را په دې خوایې کار په پاخه او اساسي ډول پیل شوي، خو متاسفانه چې د نا امنیو له کبله یې کار ډیر ورو روان دی دا سرک سیاخاک ته په رسیدو په دوو برخو ویشل کیږي، یو سرک د شمال لور ته د اونۍ له غاښي د بهسودو لومړۍ حصې ته، او دوهم سرک بیا د له غاښی په تیریدو د ایمیر دادو او تیزک ته اوړي. ====معدنونه:==== د تکانی کان: له دی کان څخه ۲۵×۱۲×۴ متره مکعب ابرک تر لاسه کیدای شي. ====کلي او اولسونه:==== دا ولسوالي په څو حوزو او درو ویشل شوي چې د دره مهربان، خروټی سفلا، زیولات، مامکي، مرکز جلریز، ، تکانه، سیا خاک، سرچشمو، دره سنگلاخ، قول وردگ، دره گردي، دره مسجد، .... څخه عبارت دي. ====د زیولات سیمه: ==== دا سیمه د ولایت له لوري د جلریز په لومړۍ برخه کې پراته دي. اوسیدونکې یې پښتانه دي چې په پښتو ژبه خبرې کوي، په دې سیمه کې د غلجیو پښتنو او احمد زیو گڼ قومونه اوسیږي لاندی لوی کلي په دې سیمه کې پراته دي: په زیولات کې: آخند زاده خیل، آخند خیل، کوټکی، سید خیل، رویان، کلي پراته دي. په مامکي کې: خانگل خیل، کوټې، صافیان، دره، قلعه محمد یار، قلعه فیضو... کلي پراته دي. په دره مهربان کې: خرلنگ، احمدزیې، دیولان، گیردي.... او په خروټې سفلا کې: دره زیارت، علې خیل، ملاخیل (شیرخان)، محمد نور خیل، زیمني، اسماعیل خیل... کلي پراته دي... حاجی جانان، حاجی موسی، حاجی فاروق، حاجی اسحاق، حاجی آصف، حاجی امان حاجی، گل رحمن، شهید محمد ظریف، مرحوم حاجی گل جان، مولوی حمید الله، مولوي محمد عیسی، مولوی روح الله، داکتر عاشق...، ، د زیولاتو اوسیدونکي دي. زبیر، حاجی راز محمد، قوماندان حاجی گلا جان... د مامکي اوسیدونکي دي. مولوي انځیر گل، ملا ملنگ، شهید پاینده محمد، شهید عبدالرازق، ، قوماندان عبدالشکور، مولوی رحمت گل، شهید صوفي عبدالرحمن، مولوي سردار ولي، قوماندان ظفر خان، مولوی عبدالحی، قوماندان عظم الدین، مولوی نور گل او داسی نور...... د مهربان درې او خروټی سفلا اوسیدونکي دي. ===د چک ولسوالۍ=== چک دریمه درجه ولسوالي ده (۱۱۹۲) کیلو متره مربع مساحت لري، د بحر له سطحې (۲۲۰۰) متره لوړ والی لري، د (۳۵-۶۸)درجو طول البلد او (۳۴-۰۶) درجو عرض البلد تر منځ واقع ده. (د نړۍ هنداره – احسان الله آرین زی) د چک بریښنا فابریکه او بند هم په همدې ولسوالۍ کې موقعیت لري، دا فابریکه د (۱۹۳۶-۱۹۴۱) م کلونو تر منځ د آلمان د هیواد په تخنیکي مرسته جوړه، د دریو توربینونو په لرلو یې د (۳۳۰۰) کیلو واټ بریښنا د تولید ظرفیت یې درلود، خو د جگړو او د دولت د نه پاملرني له امله اوس د فابریکې حالت د اندیښنې وړ او او ډیر کم تولید لري. چې فابریکې ته څیرمه کلي ترې گټه اخلي. ====څلور خواوې او مهمې حوزې: ==== د دې ولسوالۍ شمال لور ته د نرخ ولسوالي، ختیځ ته یې د سید آباد ولسوالي، لویدیځ ته یې د جلگې او دایمیر داد ولسوالي، او جنوب ته یې د جغتو ولسوالي پرته ده. د چک ولسوالي په لاندې څو درو او حوزو ویشل شوې:- ۱- آمبو خاک ۲- بیک سمند۳- علیشه ۴- کوز خوات ۵-منځنی خوات ۶- بر خوات ۷- سیوکه (سیبکه) ۸- گردن مسجد ۱۰- سیاب ۱۱- عربان ۱۲- نیک پایقو ل ۱۳-گوډه. پدې درو او حوزو کې لاندې مهم کلي پراته دي: ====۱- د آمبو خاک سیمه: ==== په دې سیمه کې د اله سنگ، صالح خیل، خړیان، آمبوخاک، گلدان، شاه قلندر او گرداب کلي پراته دي. د دې درې سیمه د خړیانو او اله سنگ له کلیو د سیدآباد او نرخ له ولسوالیو جلا کیږي او د قبلې په لورې پرمخ ځې. دا سیمه هم له اله سنگ پرته د چک له سیند څخه اوبه اخلي، او کلي یې د چک د سیند په دواړو غاړو پراته دي، خو دا سیمه د یوې تنگې درې په بڼه پرته ده. ====۲- د علیشې دره:==== په دې دره کې دا مهم پراته دي: علیشه، لنگر، کولک، شیخ یاسین... دا دره د علیشي د غرونو په لمنو کې او د چک د سیند په غاړه پرته ده او د انگریزانو په خلاف د مجاهدینو قوماندان د غازی محمد جان خان ددې سیمې اسیدونکی وو. ====۳-بیک سمند: ==== دا دره د کوز خوات د شمال لور ته د علیشې د غرونو په لودیځه لمن کې پرته ده، دا دره د چک د سیند څخه گټه نشی تر لاسه کولای، د کرنې ټولې ځمکې یې د چینو او کاریزونو په اوبو خړوبیږي، همدا شان په دې دره کې د وردگو د قوم تر څنگ زیاتره مسید، شیراني، هیریپال، مروت، منگل او نور قومونه هم اوسیږي. (وردگ:د نعمت الله رشیدي لیکنه) د دې سیمې مهم کلي د: جوز، جلیل، حسین کلا، پالیزک..څخه عبارت دي. ====۴-کوز خوات:==== دا سیمه د چک د سیند دواړو خواوو ته پراته دي، ښکلې، شنه او آباده سیمه ده. ښې د کرنې ځمکې، ښکلي باغونه او راز راز میوې لري. د نورو غلو تر څنگ د پنډو وریجو شولې هم پکښی کرل کیږي. د دې سیمې مهم کلي د زمان خیل، خلیلي، لوړ، مداد، گلي، لاله خیل، نوره خیل هزار باغ، څخه عبارت دي. ====۵-منځنی خوات:==== دا سیمه هم د کوز خوات په شان د چک د سیند پر دواړو غاړو پرته، ښکلې شنه او آباده سیمه ده ښې غلې دانې او رنگا رنگ میوې لري، د چک د بریښنا فابریکه هم په همدې ځای کې موقیعت لري، د پنه په سیمه کې دهغو شهید انو یاد گاري څلی هم شته چې د ۱۳۵۹ کال دروژې په قوه کې د شهید انو لست پرې لیکل شوي دی. د چک ولسوالۍ مرکز او د چک د ولسوالۍ بازار هم په همدې سیمه کې موقعیت لري. د دې سیمې ځینې مهم کلي د بمبايې، علیهمت، مدو، پنه، باباکلا، چک، زرباغ....... څخه عبارت دي. او جهادي شخصیت او نومیالی عالم استاد محمد یاسر ددې سیمې اوسیدونکی وو. ====۶-بر خوات:==== په دې سیمه کې مهم کلی د نوره خیل، کولک، قرباني، سپین ښور، علیشنگ... څخه عبارت دي. شهید مامور عبدالباري فدایې شهادت: (۱۳۶۹ /۹/۲). شهید جگړن عبدالحق، شهید جنرال عبدالعلي خان وردگ چې د کمونستانو په کودتا کې د داؤد خان په طرفداری یوازینی جنرال ؤ چې تر شهادت پورې وجنگید او په (۱۳۵۷/۲/ ۷) کې په شهادت ورسید، جنرال عبدالرحیم وردگ د اوسني حکومت د دفاع وزیر، د دې سیمې اوسیدونکي دي. ====۷-سیوکه:==== دا سیمه د چک او خوات له سیمې لوړه د په چپ لاس د مسجد په خوله کې پرته ده، شکم پاره، دربند، کوتره، ابراهیم خیل د دې سیمې مشهور کلي دي. ====۸-گردن مسجد: ==== دا سیمه د درې په بڼه د خوات څخه د جنوب غرب په لور پرته ده، د دې سیمې ځمکې د کاریزونو او چینو په اوبو اوبه کیږي. له همدې سیمې د چک له ولسوالۍ د جغتو ولسوالۍ ته سرک اوښتی، همدا شان د سید آباد ولسوالۍ ته د غاښو له لارې پلې لارې اوښتې دي. د دي درې مشهور کلي د مومد، قادر خیل، کچغو، څلگرې، علیا تکه، برغسون، ملکیار خیل څخه عبارت دي. ====۹-آبگزار==== (دره مشک، میرکه، چینه، تر ممد، پای کوتل، سره کلا، ) ====۱۰-د سیاب یا سه آب دره:==== (مفتومه، حکیم خیل، خوجگین، ټپور، قاضیان). دا چې دا دره ولې په سه آب مشهوره ده لامل یې دادی چې د کوډه، نیم پایقول، او د بغلان د درو اوبه دغه ځای ته راوتلې دي. ====۱۱- د عربانو دره:==== (گنیگر، بلاق، چارشونه، خواجه انگور، کنجغتو، ظریف خیل، خواجه احمد، نشکک، بغلان) ====۱۲-نیم پایکول (نیک پایقول)دره :==== (چوڼي، فتح خیل، سرپوښ، شونیه، گلسینکه، او داسې نور...) دا دره د عربانو په ښي اړخ کې پرته ده د سیاب او گوډه د سرک څخه لار ورته ورگرځیدلې ده، دا دره د لویدیځ په لوري پرته ده، د دې درې څخه یوه لاره دلخشک دغاښي څخه د جلگې ولسوالی دنازک خیلو سیمې ته اوښتې ده، د دې سیمې بعضې مشهور اشخاص:-ابن امین، مستو خان. ====۱۳- د گوډه دره:==== دغه دره د چک ولسوالۍ وروستی دره ده چې د چک د سیند په دواړو غاړو پراته کلي د همدې درې مربوط دي دا دره دسیاب څخه تر تنگي سیدان پورې غزیدلې ده، د چک د سیند له برکته ښې زراعتي ځمکې او ښکلي با غونه لري، د جلگې ولسوالۍ ته غزیدلی سرک په همدې دره کې تیریږي: عمر زي، آزاد خیل، گوډه، کلالان، نوبرجه، برگه کلا، ابراهیم خیل د دي درې مشهور کلي دي، په دي دره کې د وردگو ترڅنگ نور پښتانه قومونه هم د ورور گلوی په فضا کې ژوند کوي لکه اندړ، عمرزي، اوریاخیل، دوراني، هوتک، ابراهیم خیل، ترکي...... ===جلگه او دایمرداد ولسوالۍ:=== دا ولسوالې: (۱۳۵۷) کیلو متره مربع مساحت لري، د بحر له سطحې (۲۴۵۰) متره لوړوالی لري، د (۱۸-۶۸) طول البلد او (۳۴-۱۳) عرض البد درجو تر منځ پرته ده (د نړۍ هنداره – احسان الله آرین زی) ====بره جلکه:==== دا سیمه هم د یوې درې په بڼه اوږده پرته ده چې لاندې مهم او لوی کلي پکښې پراته دي:احمد خیل، قطب خیل، اورمړ، ابراهیم زي، بخشک، حاجي که، موکه، کونج، سپید دیوال، قل زنگي، پاره قلعه، خوش قول، فلادي...او داسې نور... ====کوزه جلگه: ==== په دې سیمه کې دا لاندې مهم او لوی کلي پراته دي: تنگي سیدان، سدوخیل، نازک خیل، ، گلۍ، رشید، کلاخ، دورانی، شرطوغی، بابک، کاریز، تره، جنگه دولتشاه، چتو، دالان لښکرﺉ، میران، سیاه چغر، ، شاهیخیل، خړ... او داسی نورلوی او واړه کلي پراته دی. ====د جلگې تاریخي ځایونه:==== د جلگې په دره کې چې کله څوک سفر کوي، نو ډیر ځله به یې سترگې په هغو زړو کلا گانو ولگیږي چې د غونډیو په سر ودانې او د قدامت نښې پکښې له ورایه ښکارې، دې زړو کلا گانو زما توجه هغه مهال ځان ته جلب کړه، کله چې په کال (۱۳۶۸) کال د یوه سفر په ترځ کې جلگې ته ولاړم، کله مې چې د خلکو څخه د دې کلا گانو په اړوند پوښتنه وکړه، نو هغو راته وویل چې دې کلا گانو ته موږ کافر قلعي وایو، د دې کلا گانو قدامت چا ته هم معلوم نه دی، خو لکه د نوم څخه یې چې څرگندیږي د اسلام د مخه ودانې شوي، دا کلا گانې ډیرې پخوانې او د پخوا زمانو د جنگې چوڼیو په شکل جوړي دي، دا کلا گانې په بابک، ورمړو، او پاره کې ودانې دي، همدا شان د جلگې د کونج په سیمه کې یوه لویه تاریخې کلا شته چې په پراخه سیمه کې د غونډیو په سر آباده ده، دا کلا هم ډيره پخوانۍ ده چې قدامت یې د اسلام تر مخه کلونو ته رسیږي. د دې سیمې اوسیدونکي دی لویې کلا ته ارگ، او ځینې ورته بالای حصار وایې، د دې کلا جوړښت او د د جړیدو مواد په هیرانوونکې ډول کارول شوي. ====په جلگه کې معدنونه:==== په جلگه کې خلک د ځینو معدنونو لکه زبر جد او نورو قیمتې ډبرو د موجودیت خبرې کوي، خو هغه چې عملا اوس کار پرې روان دی هغه د گچو لوی معدن دی چې د دې ولسوالۍ په فولادي یمه کې د یوه لوی غره په شکل پروت او د غره دواړه اړخونه د پښتنو او هزاره گانو لورې تري په زیاته اندازه ډبرې را اوباسي او بازار ته رسول کیږي. ====د جلکې تاریخې لرلید:==== دا چې په دې سیمه کې له کومې زمانې وردگ قوم او نور پښتانه میشت دي، او له دوی پخوا به څوک پکښې اوسیدل، سم تاریخ یې چاته معلوم ندی، خو د نښو نښانو څخه ښکارې چې دلته به د پیړیو را په دې خوا پښتانه میشت ؤ او دا چې څه پرې تیر شوي پوره معلومات نشته. ===د سید آباد ولسوالۍ === دا ولسوالي د وردگو د ولایت دوهمه درجه لویه ولسوالي ده، (۱۰۳۳) کیلو متره مربع مساحت لري، د بحر له سطحې (۲۱۰۰) متره جگوالی لري، د (۴۳-۶۸) طول البلد او (۴۸-۳۴) درجو عرض البلد تر منځ پرته ده. (د نړۍ هنداره – احسان الله آرین زی) د کابل قندهار لویه لاره یې په سینه تېره شوې، دا ولسوالي د ختیځ او جنوب لور ته د لوگر د ولایت د محمد آغې، برکي او خروار له ولسوالیو، د شمال لور ته د نرخ او چک له ولسوالیو، د لویدیځ لورته د جغتو له ولسوالۍ او د جنوب لور ته د غزني ولایت له ځینو سیمو سره گډې پولې لري ====قوم او ژبه:==== د دې ولسوالۍ اوسیدونکي د وردگ قوم څخه دي چې د وردگو دریو قبیلو، نوري، مایار او میر خیل ته منسوب ديږ د دې څخه علاوه ځینې نور قومونه هم د لږکیو په بڼه پکښې د وردگو سره یوځای پرته له کوم توپیر څخه گډ ژوند لري، چې په اسانۍ نه پیژندل کیږي، ځکه ټول د وردگو گډه لهجه کوي. د دې قومونو ځخه ناصر، ملاخیل، سادات، سلیمانخیل، اندړ، دولتزیې، الوزی، گدایې خیل او نور ژوند لري. د دې ولسوالۍ ټول اوسیدونکي په پښتو ژبه خبرې کوي او وردگې لهجه کاروي. ====لارې او سرکونه: ==== د کابل غزني لویه لاره د همدې ولسوالۍ په سینه تیره ده چې په پاخه او اساسي ډول جوړه شوې، همدا شان د کابل غزني لویه لاره د کابل گردیز د لارې سره د دریمې درجې پاخه سرک په واسطه چې د تنگې په دره تیره ده. د سیدآباد د ولسوالۍ د بازار څخه دریمه درجه پوخ سرک د اونخې درې ته غزیدلی، د شش کلا په سیمه کې د جغتو ولسوالۍ ته خام سرک غزیدلی، په همدې سیمه کې یو بل سرک د غزني ولایت د زنه خان او د لوگر ولایت د خروار ولسوالیو ته بل سرک غزیدلی. ====طبیعي جوړښت:==== دا ولسوالي د څو شنو او ښکلیو درو څخه جوړه ده، چې ځینې درې ته یې د سیند پریمانه اوبو ډیره ښکلا خو ځینې یې بیا د چینو او کاریزونو په اوبو خړوبیږي. دا ولسوالي په څو حوزو ویشل شوي چې د شیخ آباد، سید آباد، تنگي، اونخي، کوز او بر شنیز څخه عبارت دي. ====۱- د شیخ آباد حوزه:==== دا سیمه د ټوپ له کلي پیل بیا د تنگي تر دوه لارې اوږده غزیدلې، د دې سیمي مهم کلي د ټوپ، زرني، چوجان، هاشم خیل، خړیان، زین خانخیل، گدړ خیل، ډاگبغرۍ، قاضی قلعه او شیردادخیل څخه عبارت دي. د شیخ آباد بازار په همدې سیمه کې جوړ شوي، د چوجان، زرني او ټوپ د کلیو پرته چې ځمکې یې د چینو او کاریزونو په واسطه خړوبیږي، د نورو کلیو ځمکې د چک د سیند په اوبو اوبه کیږي. د احمد شاه بابا د فوځ مشهور قوماندان ن (زین خان بابا)، ريیس تنظیمه او د شوری ریس عبدالاحد خان مایار وردگ، د معارف خدمت کوونکي هریو: مدیر محمد فاروق، مدیر محمد زاده، مدیر محمد سلیمان، استاد مبادک، استاد عبدالرحمن، استاد قباد، سر معلم سید خان، د اوسني پارلمان غړې مشهوره خدمتگاره ډاکتره روشنک، قوماندان معلم اختر محمد، پخوانی وزیر مرحوم عمر، مخور مشران حاجی اختر محمد طاهري، حاجی سلیمان او ملک عزیز الله…د همدې سیمې اوسیدونکي دي. ====۲- د تنگي حوزه:==== دا سیمه یوه ښکلې او زرغونه دره ده چې د شمال څخه جنوب لورته د تقریباٌ (۱۵) کیلو مترو په اوږدو پرته ده، د چک (لوگر) د سیند د برکته د کال په ټولو فصلونو کې پریمانه اوبه لري، د دې سیمې د مڼو، توتو او زردالیو باغونه په سیمه کې خاص شهرت لري. د لوگر وردگو د ولایتونو تر منځ یواځینۍ وصلونکي لاره په نیمه پاخه ډول د همدې درې تیریږي چې د کابل قندهار او کابل گردیز دوه لویې لارې سره تړي. د دې درې مهم کلي دوآب، گلی خیل، جوی زرین، حسن خیل، ورسک، ملاخیل، علم خیل، زموچ، گلاب خیل، کامران خیل، بابو خیل، امیر ښاره، نوبرجه، دوراني، لاچی خیل او ښادي بوچ دي. په همدې سیمه کې د سوبۍ مشهور زیارت او د مرمرو لوی معدن وجود لري چې تیږې یې په قانوني او بې قانونه توگه وړل کیږي. همداشان د توري کلا تاریخي کلا چې د اسلام د مخه تاریخ لري د همدې درې د دوآب په کلي کې د غره په سر پرته ده چې لوټمارو پکښې ډیرې سوړې ایستلې دي.. د معارف پخوانی وزیر مرحوم پوهاند عبدالقیوم وردگ،د کابل پوهنتون د انجینرۍ پوهنځۍ استاد نظر محمد کاریار، د طالبانو د رژیم د لوړو زده کړو د وزارت معاون او د وزیر محمد اکبر خان د جامع مسجد خطیب قاري الفت، او د امان الله خان د حکومت مشهور ولسي قوماندان کریم خان د همدې سیمې اوسیدونکي دي. ====۳- د سید آباد حوزه:==== دا سیمه د تنگی له دوراهي د حیدر خیلو تر کلي د سرک په استقامت اوږده غزیدلي، د دې درې ځمکې د شنیز د سیند له چینو خړوبیږي، د ولسوالۍ مرکز او د سیدآباد بازار په همدې سیمه کې پروت دی. د دې درې مهم کلي د سیسۍ، سیا چوب، کډلک، شاطر، پاینده خیل، عرب خیل، امان خیل او تاج بیکي څخه عبارت دي د شیرازي بابا مشهور زیارت هم په همدې سیمه کې پروت دی. ====۴- د اونخي دره: ==== دا سیمه د سید آباد د ولسوالۍ د مرکز څخه لویدیځ لورته د گربت د غرونو تر لمنو د تقریباٌ (۲۰) کیلو مترو په اوږدو پرته ده، ، دا سیمه د دې ولسوالۍ ترټولو لوړه سیمه ده چې ژمي پکښې ډیره واوره اوریږي. دا سیمه د کرني ډیرې کمې ځمکې لري چې د چینو په اوبو خړوبیږي، په همدې لږو ځمکو کې غنم، جوار، اوربشې، شرشم، باقلي کرل کیږي. دا دره بیا په دریو درو ویشل شوي: د حسن بیک، بادام او چینار درې. له دې درو څخه د چک ولسوالۍ ته د غاښو يه واسطه د موټو او پلې لارې اوښتي د دې درې مهم کلې د حکیم خیل، حسن بیک، فرونگ، یاویز، بړگي، جوگی خیل، باریک آب، ژنگوره، موسی خیل، الم خیل، گدایې، هوسی خیل، بانډه، محبت خیل، بادام او چینار....... څخه عبارت دي. د معارف اوسنی وزیر داکتر فاروق او د جهاد عمومي قوماندان شهید انجنیر متین (۱۳۵۹) د همدې سیمې اوسیدونکي دي. ====۶-۵: د شنیز بره او کوزه دره:==== د شنیز لویه او اوږده دره چې د سید آباد له مرکز څخه بیا د غزني تر پولو د سرک په استقامت تقریبا د (۳۰) کیلومترو په اوږده پرته ده چې په دوو حوزو ویشل شوي: کوزه او بره سیمه، د دې درې ځمکې هم د کاریزونو او چینو په اوبو خړوبیږي د دې درې مهم کلي حیدرخیل، لړم، حسن خیل. سالار، ملی خیل، سلطان خیل، باغک، پټان خیل، یوسف خیل سنډور، ډونډوکۍ، عبد المهی ین، هفت آسیاب، لوړه، اوتړي، چاردهي، آبدره، [[مهرو کلی]]، جنگ جای، شش قلعي او گیدړخیل، مست خیل..... دی. مرحوم رفیع الله (مؤذن) د حرکت انقلاب اسلامي رهبر (۲۰۰۴ وفات)، مرحوم ډگروال بسم الله خان د محاذ ملي قوماندان، محقق او څیړونکی حبیب الله رفیع، انجنیر محمد نعیم سلیمي، مرحوم نایب الحکومه عبدالله خان، مرحوم حاکم اعلی سعادت خان، مرحوم الحاج مفتش کلیم الله خان، استاد زرجان، د اطلاعات او کلتور اوسنی وزیرمحترم عبدالکریم خرم، ډاکتر عبدالولي وردگ، لیکوال زمرک عابد، د اوسنۍ ولایتي شوری غړی ډاکتر مخلص، مرحوم جگړن همیشه گل د جمعیت قوماندان، او ډاکتر پروفیسور موسی وردگ..... او نور بی شمیره مشران د همدې سیمې اوسیدونکي دي. د شنیز روغتون چې اوس د غازی محمد جان خان په نوم شهرت لري په همدې سیمه کې فعال دی.همداشان د گربت مشهور غر د د دې درې په لویدیځ کې ولاړ دی. ====ښوونه او زده کړه:==== د معارف د ریاست د ۱۳۸۸ کال د احصایی له مخې د سید آباد په ولسوالۍ کې:۱۱ لیسي، ۱۵ منځنۍ ښوونځۍ، ۳۰ لومړنې ښوونځۍ، ۱ دارالعلوم، ۱ مدرسه او یو دار المعلیمین فعال دي. د نجونو د تعلیم لړۍ د (۱۳۷۰) کال څخه د مدیر معراج الدین او ځینو نورو په هڅو پیل شوه، وروسته دا لړۍ ټولو کلیو او سیمو ته پراخه شوه، د کال (۱۳۸۵) تر پایه د دې ولسوالۍ (۶۰٪) نجونې ښوونځیو ته تللې، چې له دې نیټې وروسته د نا امنیو له امله دا سلسله ضعیفه او اوس ډیرۍ ښځینه ښوونځي تړل شوي خو د نجونو یوه لیسه د سید آباد په سیمه کې اوس هم فعاله ده. ==د اوبو سرچينې== ددغه ولایت د اوبو سرچینې د هیواد د نورو سیمو په څیر د لوړو غرونو څخه د را روانو سیندونو څخه عبارت دي. پدې ولایت کې د هیواد د دریو لویو سیندونو اوبه بهیږي چې عبارت دي له: === ۱- دهلمند سیند === دا سیند د بابا د غره د جنوبی لمنو، د لومړی حصی بهسودو له درو او د پغمان د غره له لویدیځو لمنو د رابهیدونکو اوبو څخه سرچینه اخلی، د بهسودو په دوهمه حصه کې هم د دواړو خواوو څخه د رابهیدونکو اوبو په واسطه پیاوړی کیږی، او پرته له دې چې دې سیمې ته ډیره گټه ورسوی په ډیره بیړه د دای زنگي (پنجاب) سیمې ته داخیلیږي. دا سیند د وردگو په ولایت کې تقریباً د (۸۰) کیلو مترو په اوږدو بهیږی. د بریښنا د تولید او د ځمکو د خړوبولو لپاره په دې ولایت کې ښې وړتیاوي لري، کیدای شي په ډیره لږه بیه پرې د بریښنا لوی بندونه او فابریکې جوړې شي. او په زرگونه هکتاره ځمکه پرې خړوبه او د کرنې لپاره برابره شي. === ۲- د کابل (جلریز) سیند === دا سیند هم د جلریز د ولسوالۍ د اونۍ له غاښي سرچینه اخلی، په لاره د سنگلاخ اوبه دا سیند پیاوړی کوي، د جلیز، د میدان مرکز، او د نرخ ځینې سیمې لکه د شهاب الدین دره خړوبوي، وروسته د للندر له درې د کابل ولایت چهلستون سیمې ته داخیلیږی. === ۳- د لوگر (چک) سیند === د دې سیند لومړی شاخ د وردگو ولایت د بهسودو د دوهمې حصې د شرقي برخو لکه کجاب او دایمیردادو، دوهم شاخ یې د ناهور د سیاریگ له سیمو سرچینه اخلی، د دایمیرداد او جلگی له خړوب وروسته د چک ولسوالۍ څخه تیریږی د شیخ آباد په سیمه کې د سیدآباد د ولسوالۍ د مربوطاتو څخه د تنگي په دره د لوگر ولایت ته داخیلیږی. دا سیند د جلگې، چک، شیخ آباد او تنگي سیمو ځمکې خړوبوی، او د همدې سیند له برکته دا ټولې درې ښکلي باغونه، ښې زراعتي ځمکې او ښکلې هوا لري. ==مدني او کلتوري ټولنې== په دغه ولایت کې د لنډمهالې ادارې په رامنځته کېدو سره ځینې بېلابېلې ټولنې رامنځته شوې دي، چې ځينې يې په لاندې ډول دي: عهد ادبي او کلتوري ټولنه، د جغتو مدني او کلتوري بهير، د ميدان ځوانانو ادبي او کلتوري ټولنه، د سليمان فارس فرهنګي مرکز (د ميدان خپرندويه ټولنه)، د نرخ ځوانانو عالي ټولنه، د خواخوږي ادبي او کلتوري ټولنه، د وردګو ځوانانو ادبي ټولنه، د چک ادبي بهير، د وردګو ځوانانو مدني ټولنه، د ژورنالېستانو اتحاديه، د ځلاند هنري او تربيوي ټولنه، د ميدان وردګو د ځوانانو ملي ټولنيز ارګان، د خويندو يون ټولنه او ځينې نورې ادبي او کلتوري تولنې په دغه ولایت کې فعالې دي . دغه راز په دغه ولايت کې د مڼې ګل په نامه مشاعره چې له شاوخوا لسو کلونو راهيسې په دغه ولايت کې په شاندارو مراسمو سره نمانځل کيږي او د هېواد له بېلابېلو ولايتونو څخه ورته هېوادوال راځي، هم د یادونې وړ ده . دغه مشاعره په لومړي ځل په چک ولسوالۍ کې رامنځته او له هغه وروسته د دغه ولايت په بېلابېلو سيمو کې جوړېده، چې د ناامنيو له امله اوس د دغه ولايت په مرکز ميدان ښار کې هر کال جوړيږي. == لرغونی پېښلیک == كابل ته له ډېرو نږدو ولايتونو څخه يو هم ميدان وردگ دى چې د كندهار كابل په لويه لار پروت دى ددې ولايت يوه بله مهمه نښه دا ده چې د كابل او غزني تر مينځ واقع شوى دى هغه مهال چې غزني د افغانستان پلازمېنه وو نو په ميدان وردگ يې ډېره اغيزه وه او بيا چې كابل د افغانستان مركز شو نو اوس هم دغه ولايت د ځانگړي ارزښت څښتن دى د كابل د نيولو له پاره چې كوم نړيوال زبر ځواك هيله څرگنده كړې ده نو د وردگ ميدان له لارې كابل ته راننوتي دي له سكندر نه را واخله تر عربو پورې او هغه مهال چې انگريزانو د كندهار له لارې په داسې حال كې چې شاه شجاع ورسره مل وو كابل ته يې د راننوتو تكل وكړ نو بيا د اوسني وردگ ميدان له لارې ورننوتل او كابل يې لاندي كړ كه دغه بهرنيانو له يوې خوا زموږ د هېواد د نيولو هڅه كړې او خپله سياسي واكمنۍ يې پرې تپلې ده خو له بلې خوا يې زموږ په اولسي فرهنگ او ادب هم اغېزه ښندلې ده د ساري په توگه زموږ اريايي پرمختللى ويدي او اوستايي فرهنگ چې اوږد تاريخ لري د همدغو تېريو له كبله، را واخله يوناني، هندي او نورې كلتوري اغېزې، نېغ په نېغه زموږ په فرهنگ پريوتي دي. كه څه هم د بېلابېلو توكمونو د واكمنۍ په مهال د علامه حبيبي په اند"زموږ د هېواد ويدي او اوستايي لرغوني او فكري او فرهنگې مبادلې د هخامنشي، يوناني، هندي او بودايي مدنيتو له اثارو سره گډ شوي او د شمالي توراني اّريايانو د ساكانو اوسيتي تهذيبي عناصر هم په كې ننوتل او يو ډېر غښتلى افغاني فرهنگ يې مينځته راووړ(د افغانستان لنډ تاريخ 74 مخ ) د كوشانيانو د واكمنۍ په مهال د افغانستان لرغونى فرهنگ دومره شتمن شو چې سارى يې په نړۍ كې ډېر لږ ليدل كيږي او دغه كلتوري وده او پرمختگ نه يوازې د اوسني افغانستان له پاره يو گټور ميراث دى بلكې په سيمه كې د ډېرو هېوادونو له پاره يو بې سارى مادي او معنوي ارزښت دى چې د اوسني مهال له پاره يې هم په توكو او انځورونو گالري گانې او موزيمونه ډك دي فرانسوي موسيو فوشه دا خبره څرگنده كړې ده چې كوشاني پرمختللى فرهنگ له نوښتونو ډك دى. د همدې نوښتونو له بابته دى چې اّن تر هنده يې غځونې كړي دي او ددې نوښتونو بېلگې په افغانستان كې هم ډېرې دي لكه د بغلان د مهادژ مزدك چې د موندل شوي ډبرليك له مخې د كنشكا د واك د 31 كال په پسرلي كې يې جوړ كړى دى او د سپېڅلي اور نښې په كې پېدا شوي دي. د هغه مزدك جوړونكى "نوكونزيكي نوميده چې د ماريگ Marig له كورنۍ څخه و. د فرانسوي څېړونكي مريك Marik په وينا د دې كورنۍ نوم د دوه وروڼو له نامه سره د وردگو د خوات په خروشتي ډبرليك كې هم راغلى دى. حال دا چې د بغلان په مهادژ مزدك كې د اور لمانځنې اثار او د وردگو دخوات په ډبر ليك كې د بودايي دين نښې څرگندې دي. دا مزدك د كنشكا د جلوس پر 51 كال د180 ز شاوخوا ودان شوى دى ( هماغه اثر هماغه مخ ) موږ د وردگو د خوات ډبرليك يادونه وكړه او له دې يادونې څخه جوتيږي چې په دغه ولايت كې هم ډېر لرغوني توكي ښايي وموندل شي خو كومې خېړنې چې تر اوسه په دې اړوند شوي ترې داسې ښكاري چې د وردگ ميدان سيمه هم زموږ د لرغوني فرهنگ يو شتمن ټاټوبى دى. د دغه ډبرليك په اړه تاريخپوه اروا ښاد كهزاد كاږلي دي"د غزني د شابهار مزدك د جوړوونكي واكمن د پېژندنې په اړه تر اوسه كوم باوري لاسوند نه لرو، خو څرنگه چې د وردگو د خوات په لوى مزدك كې د (هوويشكا) په نامه يو ډبرليك لرو نو ويلاى شو چې د غزني شابهار به هم د كوشاني پېر د همدغه لوى واكمن په لاسو جوړ شوى وي. لوى واكمن مو ځكه ورته وويلې چې هوويشكا د كنشكا د ځاى ناستو په مينځ كې تر ټولو ډېر پېژندوى دى د هند د ډهلي سهيل خواته ( ماتور)كې يې هم د يوه لوى مزدك بنسټ ايښى وو. (د غزني شابهار احمد علي كهزاد 11 مخ) موږ د مخه د كابل او غزني د اغېزو په اړه يادونه وكړه او وموويل چې وردگ ميدان څنگه چې د دغو دوه تاريخي پلازمينو په مينځ كې پروت دى هرو مرو به لرغوني اغېزې پرې وي را واخله د كوشاني واكمنو څخه د يوه تن (هوويشكا)ډبرليك چې د وردگو په خوات كې تر گوتو شوى دى. دا چې د وردگو سيمه د غزني له ولايت نه دومره لرې نه ده او دا دواړه ولايتونه يو له بل سره جوخت پراته دي نو د اټكل له مخې د غزني شابهار هم دده اړوند گڼلاى شو . دمخه مو دا خبره هم وكړه چې وردگ ميدان په لويه لاره پروت دى نو ځكه د هېواد د بېلابېلو سيمو څخه گڼ توكميزه وگړي او خيلونه دلته استوگن دي. د رواياتو له مخې د پښتنو هغه پنځه پښې يانې بېټني، سړبني، غرغښتي، متوزي او كرلاڼي چې په ټول هېواد كې خواره واره پراته دي دارنگه په ميدان وردگ سيمه كې هم ددې هرې پښې خيل اوسيږي ولې پخپله وردگ د كرلاڼي پښتنو يوه څانگه ده چې اصلي ټاټوبى يې دسليمان غر په گوته شوى دى خو اوس د دوي سيمه (وردگ)د پاراپاميزاد او نورو غرونو په مينځ كې را گيره ده. مهمې سيمې يې سيداباد، چك وردگ، بهسود، نرخ، جلريز، جفتو، دايميرداد، تنگي، شيخ اباد، شنيز، خوات، او نورې دي . هوا يې په اوړي كې معتدله او په ژمې سړه ده. ځمكه يې حاصل خېزه ده. غلې دانې په كې كرل كيږي او راز راز مېوې هم لري خو دمڼو حاصلات يې زيات دي. لیکوال: شهسوار سنگروال ==رسنۍ== په وردګو ولايت کې که څه هم رسنۍ دومره مخينه نه لري، خو جغرافيوي موقعيت او امنيتي وضعيت ته په پام سره يې رسنيو د نورو برخو په څېر وده نه ده کړې. په دغه ولايت کې مطبوعاتي هڅې او خپرونې په تېرو لسو کلونو کې پيل شوې دي، چې د بېلګې په توګه يې د جغتو، دريځ، عهد، آذان، ځلانده راتلونکې، وردګ، مڼه، جلګه، ځوانان مهالنۍ او مياشتنۍ خپرونې يادولاى شو. د دې تر څنګ دښاروالۍ راډيو چې اوس يې خپرونې بندې شوې دي هم فعالیت کوي. په دغه ولایت کې ځینې نورې رسنۍ هم فعالیت کوي چې مهمې هغه یې دا دي: ملي راډيو- ټلوېزيون، د يووالي غږ، ځلا ټلوېزيون، چک راډيو، ملي هدف، پيزوان، بدلون، ښاروالي اونيزه او مشوره یې د یادونې وړ دي . ==کرنه او مالداري== د دغه ولايت ډېر وګړي پر کرنيزو چارو بوخت دي او زياتره کورنۍ خپل ژوند له دې لارې تامينوي . د دغه ولايت کرنيزه ځمکه ۴۳۹۲۱.۴ هکټاره ښودل شوې ده، چې له دې جملې ۳۲۶۹۱ هکټاره يې ابي، ۱۱۱۲۰ هکټاره للمه او ۱۱۰.۴ هکټاره دولتي ځمکه ده. په منځني ډول د دې ولايت د آبي ځمکې ۱۰۹۸۰ برخه هکټاره باغونو نيولې ده. کېداى شي چې دا شمېر تر دې هم زيات وي، د ځينو سروې‌ګانو له مخې، شاوخوا ۱۰۷۶۴۱ تنه په دې ولايت کې د بزګرۍ پر چارو بوخت دي. د ياد ولايت ځمکې له سيندونو، کاريزونو، چينو او د ژورو څاګانو له لارې اوبه کيږي. په دغه ولايت کې د هېواد په کچه زياتې مڼې کيږي، چې د هېواد پر بېلابېلو ولايتونو سربېره، ځینو هېوادونو ته لکه پاکستان، هند، عربي متحده اماراتو، سعودي عربستان او د منځنۍ اسيا ځينو هېوادونو ته صادريږي. غنم، کچالو، جوار، لوبيا، مۍ، پياز او نور حبوبات يې له نورو کرنيزو توکو څخه دي، چې د دغه ولايت په بېلابېلو سيمو کې کرل کيږي . که څه هم د دغه ولايت کرنيز حاصلات هر کال د بدلون په حال کې دي، خو بيا هم ځينې سرچينې يې په اوسط ډول د مڼو کلنى عايد ۱۲۲۹۷۶ ټنو، د کچالو کلنى عايد يې ۹۱۵۳۴ ټنو او د غنمو کلنى عايد يې ۴۱۱۴۷.۵ ټنو ته رسېږي. د دې ولايت ځنګلي ساحه معمولاً غرنيو بادامو پوښلې، چې ۶۰۰ هکټاره يې يوازې د نرخ او جلريز اړوند دي. همدارنګه د علفچر ساحه يې ۱۷۶۵۴۵ هکټاره ده، چې زياته برخه يې د بهسودو په لومړۍ برخه او مرکزي برخه پورې اړوند ده. دغه راز په دغه ولايت کې ځینې خلک د شاتو د مچيو فارمونه هم لري او له دې لارې يوه اندازه عوايد تر لاسه کوي. دغه ډول د دې ولايت ډېرى خلک د څارويو پر ساتنه او پالنه بوخت دي او مالداري يې د عوايدو مهمه سرچينه ده . ==لوبې== په دغه ولايت کې خوسى، غېږنيونه، تيږه اچونه، ژمى پر واوره يخمالک خوړل، چندرۍ، ګام اچول او منډه وهل يې دوديزې لوبې دي، چې له ډېر پخوا راهيسې دود دي؛ خو واليبال، فوټبال، کرکټ، تکواندو، جيدو، وزن پورته کول، د بدن ښکلا او ځینې نورې لوبې په رسمي بڼه په دغه ولايت کې مینه‌وال لري، خو په دې وروستيو کې کرکټ، فوټبال او واليبال لوبو ډېره وده کړې او مينه وال يې زيات شوي دي. د دغو لوبو د ودې لپاره د شخصي کلبونو تر څنګ، د دغه ولايت په مرکز کې د ترکيې ولايتي بيارغونې ډلې شاوخوا پنځه کاله مخکې يو پراخ لوبغاړى جوړ کړ، چې هر وخت پکې لوبغاړي لوبې تر سره کوي. r9qf2ut7nep0yn0e1ne564uv4bd8djs 0 9440 363973 363936 2026-05-14T02:32:09Z CommonsDelinker 161 Replacing Badghis_districts.png with [[File:Districts_of_Badghis_as_of_January_2004.png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · The map, dated J 363973 wikitext text/x-wiki {{مالومات}} [[انځور:Blank map of Afghanistan districts.svg|300px|بټنوک|د افغانستان ولسوالۍ.]] د [[د افغانستان ولايتونه|افغانستان ولايتونه]] په ''ولسواليو'' وېشل شوي. په دې وروستيو کالونو کې د افغانستان د ولسواليو شمېر هم زياتې شوي او نوې ولسوالۍ له پخوانيو ولسواليو رابېلې شوي او يا هم د پخوانيو ولسواليو برخې گرځېدلي. د ۱۹۷۹ ز. کال نه دمخه په افغانستان کې ټولټال ۳۲۵ ولسوالۍ وې. د ولسواليو همدا شمېر په ۲۰۰۴ ز. کال کې ۳۲۹ ته ورسېد، خو په ۲۰۰۵ ز. کال کې د يوې سترې بياانتظامي چارې له مخې د افغانستان د ټولو ولسواليو شمېر ۳۹۷ ته ور پورته شو او همدا راز د ۲۰۰۵ ز. کال د جون په مياشت کې د افغانستان د کورنيو چارو وزارت لخوا ۳۹۸ ولسوالۍ چې د افغانستان په ۳۴ ولايتونو کې دي په رسمي توگه وپېژندل شوې.خو په دغه آخرو وختونو کې د افغانستان 408 ته رسیدلي . په ولسواليو کې شینډنډ له هغو ولسوالیو ده چې د افغانستان څو ولایتو نه یې هم نفوس ډیر ده او هم د مساحت له مخې لویه ده. دلته لاندې د ولايتونو له مخې د افغانستان د ولسواليو لړليک ليکل شوی: ==شمالي افغانستان== ===شمال ختيځ افغانستان=== ====[[د بدخشان ولايت]]==== [[انځور:Badakhshan districts Pashto.png|300px|بټنوک|کيڼ|د بدخشان ولسوالۍ.]] * [[د ارغنجخواه ولسوالۍ|ارغنجخواه]] - پخوا د '''فيض آباد ولسوالۍ''' يوه برخه وه * [[ارگو ولسوالۍ|ارگو]] - پخوا د '''فيض آباد ولسوالۍ''' يوه برخه وه * [[د اشکاشم ولسوالۍ|اشکاشم]] * [[د بهارک ولسوالۍ|بهارک]] * [[تگاب ولسوالۍ (بدخشان)|تگاب]] - پخوا د '''فيض آباد ولسوالۍ''' يوه برخه وه * [[د تېشکان ولسوالۍ|تېشکان]] - پخوا د '''کشم ولسوالۍ''' يوه برخه وه * [[د جورم ولسوالۍ|جورم]] * [[د خاش ولسوالۍ|خاش]] - پخوا د '''جرم ولسوالۍ''' یوه برخه وه * [[د خواهان ولسوالۍ|خواهان]] * [[د درایم ولسوالۍ|درایم]] - پخوا د '''فيض آباد ولسوالۍ''' يوه برخه وه * [[د درواز بالا ولسوالۍ|درواز بالا]] - پخوا د '''درواز ولسوالۍ''' يوه برخه وه * [[د درواز ولسوالۍ|درواز]] * [[د راغ ولسوالۍ|راغ]] * [[د زېباک ولسوالۍ|زېباک]] * [[د شغنان ولسوالۍ|شغنان]] * [[د شهدا ولسوالۍ|شهدا]] - پخوا د '''بهارک ولسوالۍ''' يوه برخه وه * [[شهربزرگ ولسوالۍ|شهربزرگ]] * [[د شېکي ولسوالۍ|شېکي]] - پخوا د '''فيض آباد ولسوالۍ''' يوه برخه وه * [[د فيض آباد ولسوالۍ|فيض آباد]] * [[د کشم ولسوالۍ|کشم]] * [[د کوران و منجان ولسوالۍ|کوران و منجان]] * [[د کوف آب ولسوالۍ|کوف آب]] - پخوا د '''خواهان ولسوالۍ''' یوه برخه وه * [[د کوهستان ولسوالۍ ، بدخشان|کوهستان]] - پخوا د '''بهارک ولسوالۍ''' يوه برخه وه * [[د واخان ولسوالۍ|واخان]] * [[د وردوج ولسوالۍ|وردوج]] - پخوا د '''بهارک ولسوالۍ''' يوه برخه وه * [[د یاوان ولسوالۍ|یاوان]] - پخوا د '''راغ ولسوالۍ''' يوه برخه وه * [[د یفتال سفله ولسوالۍ|یفتال سفله]] - پخوا د '''فيض آباد ولسوالۍ''' يوه برخه وه * [[یمگان ولسوالۍ|یمگان]] - پخوا د '''بهارک ولسوالۍ''' يوه برخه وه {{clear}} ====[[د بغلان ولايت]]==== [[دوتنه:Baghlan districts Pashto.png|300px|بټنوک|کيڼ|د بغلان ولسوالۍ.]] * [[د اندراب ولسوالۍ|اندراب]] * [[د برکه ولسوالۍ|برکه]] * [[بغلان ولسوالۍ|بغلان]] - اوس د '''نوي بغلان د ولسوالۍ''' برخه ده * [[د پل حصار ولسوالۍ|پل حصار]] - پخوا د '''اندارب ولسوالۍ''' برخه وه * [[د پلخمري ولسوالۍ|پلخمري]] * [[د تاله او برفک ولسوالۍ|تاله او برفک]] * [[د خنجان ولسوالۍ|خنجان]] * [[د خواجه هجران ولسوالۍ|خواجه هجران]] - پخوا د ا'''ندراب ولسوالۍ''' برخه وه * [[خوست او فرنگ ولسوالۍ|خوست او فرنگ ]] * [[د ده صالح ولسوالۍ|ده صالح]] - پخوا د '''اندارب ولسوالۍ''' برخه وه * [[د دهنه غوري ولسوالۍ|دهنه غوري]] * [[د دوشي ولسوالۍ|دوشي]] * [[فرنگ او غارو ولسوالۍ|فرنگ او غارو]] - پخواد '''خوست او فرنگ''' ولسوالۍ یوه برخه وه * [[گذرگاه نور ولسوالۍ|گذرگاه نور]] -پخوا د '''خوست او فرنگ''' ولسوالۍ برخه وه * [[د ناهرين ولسوالۍ|ناهرين]] * [[د نوي بغلان ولسوالۍ|نوی بغلان]] {{clear}} ====[[د کندوز ولايت]]==== [[دوتنه:Kunduz districts Pashto.png|300px|بټنوک|کيڼ|د کندوز ولسوالۍ.]] * [[د ارچي ولسوالۍ|ارچي]] * [[د امام صيب ولسوالۍ|امام صيب]] * [[د چاردرې ولسوالۍ|چاردره]] * [[د خان آباد ولسوالۍ|خان آباد]] * [[د علي آباد ولسوالۍ|علي آباد]] * [[د قلا زال ولسوالۍ|قلا زال]] * [[د کندوز ولسوالۍ|کندوز]] {{clear}} ====[[د تخار ولايت]]==== [[دوتنه:Takhar districts Pashto.png|300px|بټنوک|کيڼ|د تخار ولايت ولسوالۍ]] * [[د اشکامش ولسوالۍ|اشکامش]] * [[بنگي ولسوالۍ|بنگي]] * [[د بهارک ولسوالۍ, تخار|بهارک]] - پخوا د تا'''لقان د ولسوالۍ''' برخه وه * [[د تالقان ولسوالۍ|تالقان]] * [[د چال ولسوالۍ|چال]] * [[د چاه آب ولسوالۍ|چاه آب]] * [[د خواجه بهاوالدین ولسوالۍ|خواجه بهاوالدین]] - پخوا د '''ينگي قلا ولسوالۍ''' يوه برخه وه * [[د خواجه غر ولسوالۍ|خواجه غر]] * [[د درقد ولسوالۍ|درقد]] * [[د دشت قلعه ولسوالۍ|دشت قلعه]] - پخوا د '''خواجه غار ولسوالۍ''' يوه برخه وه * [[د رستاق ولسوالۍ|رستاق]] * [[د فرخار ولسوالۍ|فرخار]] * [[کلفگان ولسوالۍ|کلفگان]] * [[د نمک آب ولسوالۍ|نمک آب]] - پخوا د '''تالقان ولسوالۍ''' يوه برخه وه * [[د هزار سموچ ولسوالۍ|هزار سموچ]] - پخوا د '''تالقان ولسوالۍ''' يوه برخه وه * [[د ورساج ولسوالۍ|ورساج]] * [[ینگي کلا ولسوالۍ|ینگي کلا]] {{clear}} ===شمالي افغانستان=== ====[[د بلخ ولايت]]==== [[دوتنه:Balkh districts Pashto.png|300px|بټنوک|کيڼ|د بلخ ولايت ولسوالۍ.]] * [[د بلخ ولایت|بلخ]] * [[د چار بولک ولسوالۍ|چار بولک]] * [[د چارکنټ ولسوالۍ|چار کنټ]] * [[د چمتال ولسوالۍ|چمتال]] * [[د خولمي ولسوالۍ|خولمي]] * [[د ده دادي ولسوالۍ|ده دادي]] * [[د دولت آباد ولسوالۍ|دولت اباد]] * [[د زاري ولسوالۍ|زاري]] - formerly part of '''Kishindih District''' * [[د شورتپه ولسوالۍ|شورتپه]] * [[د شولگره ولسوالۍ|شولگره]] * [[د کلدار ولسوالۍ|کلدار]] * [[د کنشندش ولسوالۍ|کشندش]] * [[د مارمل ولسوالۍ|مارمل]] * [[د مزار شریف ولسوالۍ|مزاری شریف]] * [[د نهر شاهي ولسوالۍ|نهری شاهي]] {{clear}} ====[[د فارياب ولايت]]==== [[دوتنه:Faryab districts Pashto.png|300px|بټنوک|کيڼ|د فارياب ولايت ولسوالۍ.]] * [[د الیمار ولسوالۍ|الیمار]] * [[د اندخوی ولسوالۍ|اندخوی]] * [[د بېلچراغ ولسوالۍ|بېلچراغ]] * [[د پښتونکوټ ولسوالۍ|پښتونکوټ]] * [[د خانه چارباغ ولسوالۍ|خانه چارباغ]] * [[د خواجه سبز پوش ولسوالۍ|خواجه سبز پوش]] * [[د دولت آباد ولسوالۍ، فارياب|دولت اباد]] * [[د شیرین تگاب ولسوالۍ|شیرین تگاب]] * [[د قرغان ولسوالۍ|قرغان]] - مخکې د '''اندخوی ولسوالۍ''' یوه برخه. * [[د قرمگل ولسوالۍ|قرمگل]] * [[د قیصار ولسوالۍ|قیصار]] * [[د گورزیوان ولسوالۍ|گورزیوان]] - formerly part of '''Bilchiragh District''' * [[د کوهستان ولسوالۍ, فاریاب|کوهستان]] * [[د میمنه ولسوالۍ|میمنه]] {{clear}} ====[[د جوزجان ولايت]]==== [[دوتنه:Jowzjan districts Pashto.png|300px|بټنوک|کيڼ|د جوزجان ولايت ولسوالۍ.]] * [[د آقچه ولسوالۍ|آقچه]] * [[د خانیقا ولسوالۍ|خانیقا]] - formerly part of '''Aqcha District''' * [[د خمیاب ولسوالۍ|خمیاب]] * [[د خواجه دو کوه ولسوالۍ|خواجه دو کوه]] * [[د درزاب ولسوالۍ|درزاب]] * [[د شبرغان ولسوالۍ|شبرغان]] * [[د فیض آباد ولسوالۍ, جوزجان|فیض آباد]] * [[د قرقین ولسوالۍ|قرقین]] * [[د قش تپه ولسوالۍ|قش تپه]] - مخکې د '''شبرغان ولسوالۍ''' یوه برخه. * [[د مردیان ولسوالۍ|مردیان]] * [[د مینگاجیک ولسوالۍ|مینگاجیک]] {{clear}} ====[[د سمنگان ولايت]]==== [[Image:Samangan districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Samangan.]] * [[د ایبک ولسوالۍ|ایبک]] * [[د حضرت سلطان ولسوالۍ|حضرت سلطان]] * [[د خرم او سرباغ ولسوالۍ|خرم او سرباغ]] * [[د دره صوفي بالا ولسوالۍ|دره صوفي بالا]] - created within the former '''[[Dara-I-Suf District, Samangan|Dara-I-Suf]] District''' * [[د دره صوفي پایان ولسوالۍ|دره صوفي پایان]] - created within the former '''Dara-I-Suf District''' * [[د روی دو آب ولسوالۍ|روی دو آب]] * [[د فېروز نخچر ولسوالۍ|فیروز نخچر]] - formerly part of '''Khulmi District'''; shifted from '''Balkh Province''' {{clear}} ====[[د سرپل ولایت]]==== [[Image:Sare Pol districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Sar-e Pol.]] * [[د بلخاب ولسوالۍ|بلخاب]] * [[د سرپل ولسوالۍ|سرپل]] * [[د سنگچارک ولسوالۍ|سنگچارک]] * [[د سوزمه کلا ولسوالۍ|سوزمه کلا]] * [[د سیاد ولسوالۍ|سیاد]] * [[د گوسفندي ولسوالۍ|گوسفندي]] - formerly part of '''Sayyad District'''; most recently created district up to date * [[د کوهستانات ولسوالۍ|کوهېستانات]] {{clear}} ==مرکزي افغانستان== ===مرکزي افغانستان=== ====[[د کابل ولايت]]==== [[Image:Kabul districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Kabul.]] * [[د استالف ولسوالۍ|استالف]] * [[د بگرامۍ ولسوالۍ|بگرامۍ]] * [[د پغمان ولسوالۍ|پغمان]] * [[د چهار آسياب ولسوالۍ|چهار آسياب]] * [[د خاکجبار ولسوالۍ|خاکجبار]] * [[د ده سبز ولسوالۍ|ده سبز]] * [[د سروبي ولسوالۍ|سروبي]] * [[د شکردرې ولسوالۍ|شکردره]] * [[د فرزه ولسوالۍ|فرزه]] - مخکې د '''میر بچه کوټ د ولسوالۍ''' برخه وه * [[د قره باغ ولسوالۍ|قره باغ]] * [[د گلدرې ولسوالۍ|گلدره]] * [[د کابل ښار|کابل]] * [[د کلکان ولسوالۍ|کلکان]] * [[د موسهي ولسوالۍ|موسهي]] * [[د مير بچه کوټ ولسوالۍ|مير بچه کوټ]] {{clear}} ====[[د کاپيسا ولايت]]==== [[Image:Kapisa districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Kapisa.]] * [[د آلاسای ولسوالۍ|آلاسای]] * [[د نجراب ولسوالۍ|نجراب]] * [[تګاب ولسوالۍ (کاپيسا)|تګاب]] * [[د حصه اول کوهستان ولسوالۍ|حصه اول کوهستان]] - created within the former '''[[Kohistan District, Kapisa|Kohistan]] District''' * [[د حصه دوم کوهستان ولسوالۍ|حصه دوم کوهستان]] - created within the former '''Kohistan District''' * [[د کوه بند ولسوالۍ|کوه بند]] * [[د محمود راقي ولسوالۍ|محمود راقي]] {{clear}} ====[[د لوگر ولايت]]==== [[Image:Lowgar districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Logar.]] * [[د ازره ولسوالی|ازره]] - shifted from '''Paktia Province''' * [[د برکي برک والسوالی|برکی برک]] * [[د پل علم ښار|پل علم]] * [[د څرخ ولسوالی|څرخ]] * [[د خروار ولسوالی|خروار]] - مخکې د '''څرخ د ولسوالۍ''' برخه وه * [[د خوښی ولسوالی|خوښی]] * [[د محمد آغې ولسوالی|محمد آغه]] {{clear}} ====[[د پنجشېر ولايت]]==== [[Image:Panjshir districts.png|300px|thumb|کيڼ|District of Panjshir.]] :[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Panjshir/ د پنجشېر ولايت اړونده مالومات] :[https://archive.is/20130103175314/www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Panjshir/Panjshir.gif د پنجشیر د ولسوالیو اوسنۍ نخشه] * [[د انابه ولسوالۍ|انابه]] - created within the former '''[[Panjsher District|Panjsher]] District''' * [[د بازارک ولسوالۍ|بازارک]] - created within the former '''Panjsher District''' * [[د پریان ولسوالۍ|پریان]] - created within the former '''Hisa Awal Panjsher District''' * [[د خنج ولسوالۍ|خنج]] - created within the former '''[[Hisa Awal Panjsher District|Hisa Awal Panjsher]] District''' * [[د دره ولسوالۍ|دره]] - created within the former '''[[Hisa Duwum Panjsher District|Hisa Duwum Panjsher]] District''' * [[د روخه ولسوالۍ|روخه]] - created within parts of the former '''Hisa Duwum Panjsher''' and '''Panjsher''' Districts * [[د شوتل ولسوالۍ|شوتل]] - created within the former '''Panjsher District''' {{clear}} ====[[د پروان ولايت]]==== [[Image:Parvan districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Parwan.]] :[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Parwan/ د پروان ولايت اړونده مالومات] :[https://archive.is/20130104111709/www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Parwan/Parwan.gif د پروان د ولسوالیو اوسنۍ نخشه] * [[د بگرامي ولسوالۍ|بگرامي]] * [[د جبل سراج ولسوالۍ|جبل سراج]] * [[د چاریکار ولسوالۍ|چاریکار]] * [[د سالنگ ولسوالۍ|سالنگ]] * [[د سرخ پارسا ولسوالۍ|سرخ پارسا]] * [[د سید خېل ولسوالۍ|سید خیل]] - مخکې د '''جبل سراج د ولسوالۍ''' برخه وه * [[د شینواري ولسوالۍ|شینواري]] * [[د غوربند ولسوالۍ|غوربند]] * [[د کوه صافي ولسوالۍ|کوه سافي]] * [[د شیخ علي ولسوالۍ|د شیخ علي ولسوالۍ]] {{clear}} ====[[د میدان وردگ ولایت]]==== [[Image:Wardak districts.png|300px|thumb|کيڼ|د وردگ ولسوالۍ گانې.]] * [[د بهسود ولسوالۍ|بهسود]] * [[د جغتو ولسوالۍ|جغتو]] * [[د جلريز ولسوالۍ|جلريز]] * [[د چک ولسوالۍ|چک]] * [[د دايمرداد ولسوالۍ|دايمرداد]] * [[د سيد آباد ولسوالۍ|سيد آباد]] * [[د مرکزي بهسود ولسوالۍ|مرکزي بهسود]] * [[د ميدان ښار ولسوالۍ|ميدان ښار]] * [[د نرخ ولسوالۍ|نرخ]] :[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Wardak/ د وردگ ولايت اړونده مالومات] :[https://archive.is/20130104132832/www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Wardak/Wardak.gif د وردگ د ولسوالیو اوسنۍ نخشه] {{clear}} ===ختيځ افغانستان=== ====[[د کنړ ولايت]]==== [[Image:Konar districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Kunar.]] :[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Konar/ د کنړ ولايت اړونده مالومات] :[http://web.archive.org/web/20100531173856/http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Konar/Konar.gif د کونړ د ولسوالیو اوسنۍ نقشه] * [[د اسد آباد ولسوالۍ|اسد اباد]] * [[د بر کنړ ولسوالۍ|بر کنړ]] * [[د پېچ دره ولسوالۍ|پېچ دره]] * [[د چپه دره ولسوالۍ|چپه دره]] * [[د څوکۍ ولسوالۍ|څوکۍ]] * [[د خاص کنړ ولسوالۍ|خاص کنړ]] * [[د دانگام ولسوالۍ|دانگام]] * [[د سرکاڼو ولسوالۍ|سرکاڼو]] * [[د شیگل او ېلتن ولسوالۍ|شیگل او شېلتن]] - مخکې د '''چپې درې والسوالۍ''' یوه برخه * [[د غازي آباد ولسوالۍ, کنړ|غازي اباد]] - مخکې د '''نورگل ولسوالۍ''' یوه برخه. * [[د مروره ولسوالۍ|مروره]] * [[د ناړۍ ولسوالۍ|ناړۍ]] * [[د نړنگ او باډل ولسوالۍ|نرنگ و باډېل]] * [[د نورگل ولسوالۍ|نورگل]] * [[د وټه پور ولسوالۍ|وټه پور]] - مخکې د '''اسد اباد ولسوالۍ''' یوه برخه {{clear}} ====[[د لغمان ولايت]]==== [[Image:Laghman districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Laghman.]] :[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Laghman/ د لغمان ولايت اړونده مالومات] :[https://archive.is/20130103152535/www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Laghman/Laghman.gif د لغمان ولایت د ولسوالیو اوسمهالې نقشه] * [[د الیشنگ ولسوالۍ|الیشنگ]] * [[د الینگار ولسوالۍ|الینگار]] * [[د دولتشاه ولسوالۍ|دولتشاه]] * [[د قرغیو ولسوالۍ|قرغیي]] * [[د مهترلام ولسوالۍ|مهترلام]] {{clear}} ====[[د ننگرهار ولايت]]==== [[دوتنه:Nangarhar districts.png|300px|بټنوک|کيڼ|د ننگرهار ولسوالۍ.]] :[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Nangarhar/ د ننگرهار ولايت اړونده مالومات] :[https://archive.is/20130103224811/www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Nangarhar/Nangarhar.gif د ننگرهار ولایت د ولسوالیو اوسنۍ نقشه] * [[د اچين ولسوالۍ|اچین]] * [[د بټي کوټ ولسوالۍ|بټي کوټ]] * [[ د بهسود ولسوالۍ (ننگرهار)|بېهسود]] - مخکې د '''جلالکوټ ولسوالۍ''' یوه برخه وه. * [[د پچير و اگام ولسوالۍ|پچیر و اگام]] * [[د جلال آباد ولسوالۍ|جلالکوټ]] * [[د چپرهار ولسوالۍ|چپلیار]] * [[د حسارک ولسوالۍ|حسارک]] * [[د خوگياڼو ولسوالۍ|خوگیاڼی]] * [[د دره نور ولسوالۍ|دره ی نور]] * [[د دور بابا ولسوالۍ|دور بابا]] * [[د رودات ولسوالۍ|رودات]] * [[د سره رود ولسوالۍ|سره رود]] * [[د شېرزاد ولسوالۍ|شېرزاد]] * [[د شينوار ولسوالۍ|شینوار]] * [[د گوشته ولسوالۍ|گوشته]] * [[د کامې ولسوالۍ|کامه]] * [[د کوټ ولسوالۍ|کوټ]] - مخکې د '''روداتو ولسوالې''' یوه برخه وه. * [[د کوز کونړ ولسوالۍ|کوز کونړ]] * [[د لالپور ولسوالۍ|لالپوره]] * [[د مومند درې ولسوالۍ|مومندره]] * [[د نازيان ولسوالۍ|نازیان]] * [[د هسکې مېنې ولسوالۍ|هسکه مېنه]] {{clear}} ====[[د نورستان ولايت]]==== [[Image:Nurestan districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Nurestan.]] :[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Nurestan/ د نورستان ولايت اړونده مالومات] :[http://web.archive.org/web/20100531174141/http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Nurestan/Nurestan.gif د نورستان ولایت د ولسوالیو اوسنۍ نقشه] * [[د برگمټال ولسوالۍ|برگېمټال]] * [[د پارون ولسوالۍ|پارون]] * [[د دو آب ولسوالۍ|دو آب]] - مخکې د '''کامدېش ولسوالۍ''' یوه برخه. * [[د کامدېش ولسوالۍ|کامدېش]] * [[د منډول ولسوالۍ|منډول]] * [[د نورگرام ولسوالۍ|نورگرام]] - مخکې د '''کامدېش ولسوالۍ''' یوه برخه. * [[د واما ولسوالۍ|واما]] * [[د وایگل ولسوالۍ|وایگل]] {{clear}} ===لوېديځ افغانستان=== ====[[د بادغيس ولايت]]==== [[Image:Districts of Badghis as of January 2004.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Badghis.]] :[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Badghis/ د بادغيس ولايت اړونده مالومات] :[https://archive.is/20130103180924/www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Badghis/Badghis.gif د بادغیس د ولسوالیو اوسنۍ نخشه] * [[د آبکمري ولسوالۍ|آبکمري]] * [[د جوند ولسوالۍ|جوند]] * [[د غورماچ ولسوالۍ|غورماچ]] * [[د قاديس ولسوالۍ|قاديس]] * [[د قلعه نو ولسوالۍ|قلعه نو]] * [[د مرغاب ولسوالۍ|مرغاب]] * [[د مقر ولسوالۍ|مقر]] {{clear}} ====[[د باميان ولايت]]==== [[Image:Bamyan districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Bamyan.]] :[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Bamyan/ د باميان ولايت اړونده مالومات] :[https://archive.is/20130103224337/www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Bamyan/Bamyan.gif Current Map of the Districts of Bamiyan] * [[د باميان ولسوالۍ|باميان]] * [[د پنجاب ولسوالۍ|پنجآب]] * [[د سيغان ولسوالۍ|سيغان]] - formerly part of '''Kahmard District'''; shifted from '''Baghlan Province''' * [[د شېبر ولسوالۍ|شېبر]] * [[د کهمرد ولسوالۍ|کهمرد]] - shifted from '''Baghlan Province''' * [[د ورس ولسوالۍ|ورس]] * [[د يکاولنگ ولسوالۍ|يکاولنگ]] {{clear}} ====[[د فراه ولايت]]==== [[Image:Farah districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Farah.]] :[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Badakhshan/ د فراه ولايت اړونده مالومات] :[https://archive.is/20130103202439/www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Badakhshan/Badakhshan.gif Current Map of the Districts of Farah] * [[د انار دره ولسوالۍ|انار دره]] * [[د بالا بلوک ولسوالۍ|بالا بلوک]] * [[د بکوا ولسوالۍ|بکوا]] * [[د پر چمن ولسوالۍ|پر چمن]] * [[د پشت رود ولسوالۍ|پشت رود]] * [[د خاک سفېد ولسوالۍ|خاک سفېد]] * [[د شېب کوه ولسوالۍ|شېب کوه]] * [[د فراه ولسوالۍ|فراه]] * [[د قلعه کاه ولسوالۍ|قلعه کاه]] * [[د گلستان ولسوالۍ|گلستان]] * [[د لاش او جواین ولسوالۍ|د لاش او جواین]] {{clear}} ====[[د غور ولايت]]==== [[Image:Ghor districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Ghor.]] :[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Ghor/ د غور ولايت اړونده مالومات] :[https://archive.is/20130103220605/www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Ghor/Ghor.gif Current Map of the Districts of Ghor] * [[د پسابند ولسوالۍ|پسابند]] * [[د تایواره ولسوالۍ|تایواره]] * [[د تولک ولسوالۍ|تولک]] * [[د چارسده ولسوالۍ، افغانستان|چارسده]] - formerly part of '''Chaghcharan District''' * [[د چغچران ولسوالۍ|چغچران]] * [[د دولاینه ولسوالۍ|دو لاینه]] - formerly part of '''Chaghcharan District''' * [[د دولت یار ولسوالۍ|دولت یار]] - formerly part of '''Chaghcharan District''' * [[د ساغر ولسوالۍ|ساغر]] * [[د شهرک ولسوالۍ|شهرک]] * [[د لال او سرجنگل ولسوالۍ|لال وسر جنگل]] {{clear}} ====[[د هرات ولايت]]==== [[Image:Herat districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Herat.]] :[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Herat/ د هرات ولايت اړونده مالومات] :[https://archive.is/20130103174711/www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Herat/Herat.gif Current Map of the Districts of Herat] * [[د ادرسکن ولسوالۍ|ادرسکن]] * [[د انجیل ولسوالۍ|انجیل]] * [[د اوبې ولسوالۍ|اوبې]] * [[د پښتون زرغون ولسوالۍ|پښتون زرغون]] * [[د چشت شریف ولسوالۍ|چشت شریف]] * [[د زنده جان ولسوالۍ|زنده جان]] * [[د شین ډنډ ولسوالۍ|شین ډنډ]] * [[د فارسي ولسوالۍ|فارسي]] * [[د گلران ولسوالۍ|گلران]] * [[د گزره ولسوالۍ|گزره]] * [[د کارخ ولسوالۍ|کارخ]] * [[د کشک کهنه ولسوالۍ|کشک کهنه]] * [[د کوهسان ولسوالۍ|کوهسان]] * [[د هرات ولسوالۍ|هرات]] * [[د غوریان ولسوالۍ|غوریان]] * [[د کشک ولسوالۍ|کشک]] {{clear}} ==سوېلي افغانستان== ===سوېل ختيځ افغانستان=== ====[[د غزني ولايت]]==== [[Image:Ghazni districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Ghazni.]] :[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Ghazni/ د غزني ولايت اړونده مالومات] :[https://archive.is/20130103213941/www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Ghazni/Ghazni.gif Current Map of the Districts of Ghazni] * [[د آب بند ولسوالۍ|آب بند]] * [[د اجرستان ولسوالۍ|اجرستان]] * [[د اندړ ولسوالۍ|اندړ]] * [[د جاغوري ولسوالۍ|غاغوري]] * [[د خواجه عمري ولسوالۍ|خواجه عمري]] - formerly part of '''Waeez Shahid District''' * [[د خوگیاڼی ولسوالۍ (غزني)|خوگیاڼی]] - created from parts of '''Waeez Shahid''' and '''Ghazni''' Districts * [[د ده یک ولسوالۍ|ده یک]] * [[د راشیدان ولسوالۍ|راشیدان]] - formerly part of '''Waeez Shahid District''' * [[د زنه خان ولسوالۍ|زنه خان]] * [[د غزني ولسوالۍ|غزني]] * [[د قره باغ ولسوالۍ, غزني|قره باغ]] * [[جغتو ولسوالۍ (غزنی)|جغتو]] * [[د گېرو ولسوالۍ|گېرو]] * [[د گېلان ولسوالۍ|گېلان]] * [[د مالستان ولسوالۍ|مالستان]] * [[د مقر ولسوالۍ, غزني|مقر]] * [[د ناور ولسوالۍ|ناور]] * [[د ناوه ولسوالۍ|ناوه]] * [[د وغاز ولسوالۍ|وغاز]] - formerly part of '''Muqur District''' {{clear}} ====[[د خوست ولايت]]==== [[Image:Khost districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Khost.]] :[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Khost/ د خوست ولايت اړونده مالومات] :[https://archive.is/20130103142423/www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Khost/Khost.gif د خوست ولایت د ولسوالیو اوسنۍ نقشه] * [[د باک ولسوالۍ|باک]] * [[د تڼيو ولسوالۍ|تڼۍ]] * [[د تېره زی ولسوالۍ|تېره زی]] * [[د ځاځي میدان ولسوالۍ|ځاځي میدان]] * [[د خوست (متون) ولسوالۍ|خوست (متون)]] * [[د سبري ولسوالۍ|سبري]] * [[د سپېره ولسوالۍ|سپېره]] * [[د شمال ولسوالۍ|شمال]] - shifted from '''Paktia Province''' * [[د قلندر ولسوالۍ|قلندر]] * [[د گوربز ولسوالۍ|گوربز]] * [[د مندوزۍ ولسوالۍ|مندوزۍ]] * [[د موسی خېل ولسوالۍ (خوست)|موسی خېل]] * [[د نادرشاه کوټ ولسوالۍ|نادرشاه کوټ]] {{clear}} ====[[د پکتيا ولايت]]==== [[دوتنه:Paktika districts.png|300px|بټنوک|کيڼ|د پکتیا ولايت ولسوالۍ.]] * [[د احمد آباد ولسوالۍ|احمد آباد]] - مخکې د '''سید کرم ولسوالۍ''' یوه برخه. * [[د څمکنۍ ولسوالۍ|څمکنۍ]] * [[د ډنډ او پټان ولسوالۍ|ډنډ او پټان]] * [[د گردېز ولسوالۍ|گردېز]] * [[د ځاځي ولسوالۍ|ځاځي]] * [[د جاني خېل ولسوالۍ (پکتیا)|جانيخېل]] * [[د لژه احمد خېل ولسوالۍ|لژه احمد خېل]] * [[د سيد کرم ولسوالۍ|سيد کرم]] * [[د شواک ولسوالۍ|شواک]] * [[د ځدران ولسوالۍ|ځدران]] * [[د زرمت ولسوالۍ|زرمت]] {{clear}} ====[[د پکتيکا ولايت]]==== [[Image:Paktika districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Paktika.]] :[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Paktika/ Detailed Information of Paktika Province] :[https://archive.is/20130103194620/www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Paktika/Paktika.gif Current Map of the Districts of Paktika] * [[د ارگون ولسوالۍ|ارگون]] * [[د اومنا ولسوالۍ|اومنا]] * [[د برمل ولسوالۍ|برمل]] * [[د تېروه ولسوالۍ|تېروه]] - formerly part of '''Waza Khwa District''' * [[د جاني خېل ولسوالۍ (پکتیکا)|جاني خېل]] - formerly part of '''Zarghun Shahr District''' * [[د ډیله ولسوالۍ|ډیله]] * [[د زرغون ښار ولسوالۍ|زرغون ښار]] * [[د زېروک ولسوالۍ|زیروک]] * [[د سرحوزه ولسوالۍ|سر حوزه]] * [[د سروبي ولسوالۍ|سروبي]] * [[د شرن ولسوالۍ|شرن]] * [[د گومال ولسوالۍ|گومال]] * [[د گیان ولسوالۍ|گیان]] * [[د مټاخان ولسوالۍ|مټاخان]] * [[د نېکه ولسوالۍ|نېکه]] * [[د وازه خوا ولسوالۍ|وازه خوا]] * [[د ور مامی ولسوالۍ|ور مامی]] * [[د یحیی خېل ولسوالۍ|یخیی خېل]] - formerly part of '''Zarghun Shahr District''' * [[د یوسف خېل ولسوالۍ|یوسف خېل]] - formerly part of '''Zarghun Shahr District''' {{clear}} ===سوېل لوېديځ افغانستان=== ====[[د دايکندي ولايت]]==== [[Image:Daykundi districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Daykundi.]] * [[د اشتارلي ولسوالۍ|اشتارلي]] - created within the former '''[[Daykundi District|Daykundi]] District'''; shifted from '''Oruzgan Province''' * [[د خادر ولسوالۍ|خادر]] - created within the former '''Daykundi District'''; shifted from '''Oruzgan Province''' * [[د سنگ تخت ولسوالۍ|سنگ تخت]] - created within the former '''Daykundi District'''; shifted from '''Oruzgan Province''' * [[د شهرستان ولسوالۍ|شهرستان]] - shifted from '''Oruzgan Province''' * [[د گیزاب ولسوالۍ|گیزاب]] - shifted from '''Oruzgan Province''' * [[د کجران ولسوالۍ|کجران]] - shifted from '''Oruzgan Province''' * [[د کیتی ولسوالۍ|کیتي]] - formerly part of '''Kajran District'''; shifted from '''Oruzgan Province''' * [[د میرامور ولسوالۍ|میرامور]] - formerly part of '''Sharistan District'''; shifted from '''Oruzgan Province''' * [[د نېلي ولسوالۍ|نېلي]] - created within the former '''Daykundi District'''; shifted from '''Oruzgan Province''' {{clear}} ====[[د هلمند ولايت]]==== [[Image:Helmand districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Helmand.]] * [[بغنۍ ولسوالۍ|بغنۍ]] * [[باغران ولسوالۍ|باغران]] * [[خانېشين ولسوالۍ‏|خانېشين]] * [[دیشو ولسوالۍ|دیشو]] * [[سنگين ولسوالۍ|سنگین]] * [[گرمسېر ولسوالۍ|گرمسېر]] * [[گريشک ولسوالۍ|گريشک]] * [[کجکي ولسوالۍ|کجکي]] * [[لښکرگاه ولسوالۍ|لښکرگاه]] * [[موسی کلا ولسوالۍ|موسی کلا]] * [[نادعلي ولسوالۍ|نادعلي]] * [[نوزاد ولسوالۍ|نوزاد]] * [[نوی بارکزی ولسوالۍ|نوی بارکزی]] * [[واشېر ولسوالۍ|واشېر]] {{clear}} ====[[د کندهار ولايت]]==== [[Image:Kandahar districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Kandahar.]] * [[د ارغستان ولسوالۍ|ارغستان]] * [[د ارغنداب ولسوالۍ (کندهار)|ارغنداب]] * [[د پنجوایي ولسوالۍ|پنجوایي]] * [[د خاکرېز ولسوالۍ|خاکریز]] * [[د دامان ولسوالۍ|دامان]] * [[د رېگ ولسوالۍ (کندهار)|ریگ]] * [[د ژېړۍ ولسوالۍ|ژېړۍ]] - created from parts of '''Maywand''' and '''Panjwaye''' D * [[د سپین بولدک ولسوالۍ|سپین بولدک]] * [[د شاه ولي کوټ ولسوالۍ|شاه ولي کوټ]] * [[د شورابک ولسوالۍ|شورابک]] * [[د غورک ولسوالۍ|غورک]] * [[د کندهار ولسوالۍ|کندهار]] * [[د معروف ولسوالۍ|معروف]] * [[د مېان نشین ولسوالۍ|مېان نشین]] - formerly part of '''Shah Wali Kot District''' * [[د میوند ولسوالۍ|میوند]] * [[د نېش ولسوالۍ|نېش]] - shifted from '''Oruzgan Province''' {{clear}} ====[[د نيمروز ولايت]]==== [[دوتنه:Nimruz districts.png|300px|بټنوک|کيڼ|د نیمروز ولسوالۍ گانې.]] * [[د چاربورجک ولسوالۍ|چاربورجک]] * [[د چخانسور ولسوالۍ|چخانسور]] * [[د خاش رود ولسوالۍ|خاش رود]] * [[د زرنج ولسوالۍ|زرنج]] * [[د کنگ ولسوالۍ|کنگ]] {{clear}} ====[[د روزگان ولايت]]==== [[Image:Oruzgan districts.png|300px|thumb|کيڼ|د اروزگان ولسوالۍ گانې.]] * [[د ترینکوټ ولسوالۍ|ترینکوټ]] * [[د چوره ولسوالۍ|چوره]] * [[د خاص اروزگان ولسوالۍ|خاص اروزگان]] * [[د دهراود ولسوالۍ|دهراود]] * [[د شهيدې حساس ولسوالۍ|شهيدې حساس]] {{clear}} ====[[د زابل ولایت]]==== [[Image:Zabul_districts.png|کيڼ|300px|thumb|Districts of Zabūl.]] * [[د اټغار ولسوالۍ|اټغار]] * [[د ارغنداب ولسوالۍ (زابل)|ارغنداب]] * [[د ترنک او جلدک ولسوالۍ| ترنک او جلدک]] * [[د دای چوپان ولسوالۍ|دای چوپان]] * [[د شاه جوی ولسوالۍ|شاه جوی]] * [[د شمولزی ولسوالۍ|شمولزی]] * [[د شینکی ولسوالۍ|شینکی]] * [[د قلات ولسوالۍ|قلات (Technically only a municipality, not a district)]] * [[د کاکړ ولسوالۍ|کاکړ]] - formerly part of '''Argahandab District''' * [[د میزان ولسوالۍ|میزان]] * [[د نو بحر ولسوالۍ|نو بجر]] - created from parts of '''Shamulzuyi''' and '''Shinkay''' Districts in Zabul Province and Nawa District in Ghazni Province {{clear}} ==سرچينې== *[http://www.aims.org.af/services/mapping/geo_codes/geocodes_anatomy/geocodes_anatomy.html د افغانستان د مالوماتو د سمبالښت چوپړ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606145645/http://www.aims.org.af/services/mapping/geo_codes/geocodes_anatomy/geocodes_anatomy.html |date=2011-06-06 }}, accessed 2006-07-27. *[http://www.aims.org.af/services/mapping/geo_codes/398_dist_matching_to_329.xls AIMS District Matching] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322140851/http://www.aims.org.af/services/mapping/geo_codes/398_dist_matching_to_329.xls |date=2016-03-22 }}, accessed 2009-01-01. {{د افغانستان ولسوالۍ}} <!--وېشنيزې--> [[وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ| ]] [[وېشنيزه:افغانستان]] [[وېشنيزه:د افغانستان اړونده لړليک]] <!--نورې ژبې--> 8fq3mtedip4la6o1llyx61ka7alr7hz 0 10928 363978 345565 2026-05-14T11:24:22Z شاه زمان پټان 26102 363978 wikitext text/x-wiki '''خوبانۍ'''، '''مندته'''<ref>وېبپاڼه:د پښتو ډېکشنري، لينک:https://www.thepashto.com/word.php?english=Apricot&roman=&pashto=</ref><ref>پښتو انګرېزي قاموس، ليکوال سيداحمدشاه، خپروونکی:قاموسونه ټکی کام، لينک:https://qamosona.com/j/</ref> <ref>پښتو انګرېزي قاموس، ليکوال:افغانستان علومو اکاډمۍ، خپروونکی:قاموسونه ټکی کام، لينک:https://qamosona.com/j/</ref> '''خرماڼۍ'''، '''خورمانۍ''' يا '''زېړغونجۍ''' <ref>کتاب نوم:پښتو پښتو درياب، ليکوال:قلندرمومند، خپرندوی:قاموسونه ټکی کام، لينک:https://qamosona.com/j/</ref>چې په {{Lang-en|Apricot}} بولي،مندته، يو ډول خوږه مېوه ده، رنګ يې ژېړ دی او په منځ کې زړی لري. د زړي څخه تر پوسته پورې برخه يې خوږه، پسته او خوندوره ده، زياتره خلک يې د وينې د کمښت او دچاغۍ د علاج لپاره هم استعمالوي<ref>کتاب:پښتو پښتو تشريحي قاموس، ليکوال:د افغانستان علومو اکاډمۍ، انلاين خپروونکی:قامسونه ټکی کام، لينک:https://qamosona.com/j/</ref> دا مېوه معمولاً په اوړي کې حاصل ته رسيږي، چې تازه او وچه شوې دواړه ډوله خوړل کيږي، وچې شوې بڼې ته يې کښته وايي.<ref>پښتو انګرېزي قاموس، ليکوال سيداحمدشاه، خپروونکی:قاموسونه ټکی کام، لينک:https://qamosona.com/j/</ref> == ډېر خوباني توليدوونکي هېوادونه == د هغه هېوادونو نوملړ چې تر ټولو ډېر د خوبانۍ حاصل ترلاسه کوي: {| class="wikitable floatleft" style="width:15em; text-align:center;" ! colspan=2|په ۲۰۲۰ز کال کې د خوبانۍ توليد |- ! style="background:#ddf; width:50%;"| هېواد ! style="background:#ddf; width:25%;"| <small>۲۰۲۰{{سخ}}(ميليونه [[ټن|ټنه]]){{سخ}}</small> |- |{{TUR}} ||۰٫۸۳ |- |{{UZB}} ||۰٫۵۳ |- |{{IRN}} ||۰٫۳۳ |- |{{ALG}} ||۰٫۱۹ |- |{{ITA}} ||۰٫۱۷ |- |'''نړۍ''' ||'''۳٫۷۲'''{{سخ}} |- |colspan=2 style="font-size:90%" |<small>سرچينه: [[FAOSTAT]], [[ملګري ملتونه]]<ref name=faostat/></small> |} {{مالومات |انځور=Apricots.jpg |د انځور اړوند=خوبانۍ}} [[دوتنه:2012apricot.png|بټنوک|وسط|۲۰۱۲ ز کې د زردالو توليد]] {| class="wikitable" align=rightstyle="clear:right" ! colspan=2|د خوبانۍ لس غوره توليدوونکي هېوادونه — ۲۰۰۹<br />(۱,۰۰۰ ټنه) |- | {{بيرغ|ترکيه}} || align="right" | ۶۹۵ |- | {{بيرغ|ايران}} || align="right" | ۳۹۸ |- | {{بيرغ|اوزبکستان}} || align="right" | ۲۹۰ |- | {{بيرغ|اېټاليا}} || align="right" | ۲۳۴ |- | {{بيرغ|الجزاير}} || align="right" | ۲۰۳ |- | {{بيرغ|پاکستان}} || align="right" | ۱۹۴ |- | {{بيرغ|فرانسه}} || align="right" | ۱۹۰ |- | {{بيرغ|مراکش}}|| align="right" | ۱۲۳ |- | {{بيرغ|اوکراين}} || align="right" | ۱۱۶ |- | {{بيرغ|جاپان}}|| align="right" | ۱۱۵ |- | {{بيرغ|مصر}} || align="right" | ۱۰۰ |- | {{بيرغ|سوريه}} || align="right" | ۹۹ |- |'''نړيواله اندازه''' || align="right" | '''۳۸۰۰''' |- |colspan=2|''سرچينه: [[د خوړو او کرنې سازمان]]<ref>[[د خوړو او کرنې سازمان]] (الفاو)'' '' '[http://www.fao.org/faostat/en/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203204843/http://faostat.fao.org/site/340/default.aspx|date=03 ډېسمبر ۲۰۰۷}}</ref>'' |} == انځورونه == <gallery widths="190px" heights="150px"> دوتنه:Turkey.Pasa Baglari005.jpg|په [[تورکيه]] کې د مندتې ونه دوتنه:Apricot whole444.jpg|تازه مندتې (خوبانۍ) دوتنه:Apricots.jpg|ونه کې د خوبانۍ تازه مېوه دوتنه:apricotfresh.JPG|کاب کې ايښودل شوې تازه مندتې دوتنه:Dried apricot 01 Pengo.jpg|[[تورکيه|تورکي]] کښته چې د مندتې (خوبانۍ) وچه شوې مېوه وي. دوتنه:شجرة مشمش في قرية أم جوزة، الأردن.jpg|د [[اردن|اوردن]] ام جوزه کلي کې د خوبانۍ ونه </gallery> == سرچينې == {{لړسرچينې}} lu7zwbr163s9ubm9u93ua6b0dztyin3 0 12123 363969 360229 2026-05-14T01:15:17Z CommonsDelinker 161 Replacing Wardak_districts.png with [[File:Districts_of_Wardak_as_of_January_2004.png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · The map, dated Jan 363969 wikitext text/x-wiki '''د مرکزي بهسود ولسوالۍ''' د [[وردګ ولايت|میدان وردګ]] ولايت د لسو ولسوالیو څخه یوه ده، چې د یاد ولایت په لویدیځه برخه کې موقیعت لري. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۹۴،۳۲۸ وگړو ته رسېږي، چې ۹۰٪ یې د هزاره قوم او پاتې ۱۰٪ سلنه پښتانه دي. {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ---------------->| name = Markazi Behsud District | native_name = د مرکزي بهسود ولسوالۍ | settlement_type = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = Districts of Wardak as of January 2004.png | imagesize = 280px | image_caption = Markazi Behsud District in dark [[pink]] in the west | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = Afghanistan | pushpin_label_position = above | pushpin_mapsize = 280px | pushpin_map_caption = Location in Afghanistan <!-- Location ------------------>| subdivision_type = [[هیواد]] | subdivision_name = [[افغانستان]] | subdivision_type1 = [[ولایت]] | subdivision_name1 = [[وردګ ولايت]] | subdivision_type2 = [[مرکز]] | subdivision_name2 = [[مرکزي بهسود ولسوالۍ]] | subdivision_type3 = Village numbers | subdivision_name3 = 781<ref name="idlg.gov.af">[https://idlg.gov.af/maidan-wardak ]</ref> <!-- Politics ----------------->| government_footnotes = | government_type = [[ولسوالۍ]] | leader_title = Governor | leader_name =جان آغا محصل | established_title = | established_date = <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = | unit_pref = | area_footnotes = <ref name="idlg.gov.af" /> | area_total_km2 = 2186 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion-->| area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = 2020 | population_footnotes = <ref name="NSIA"/> | population_note = | population_total = 134,852 | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = <!-- General information ---------------> | timezone =د افغانستان سټانډارډ ساعت | utc_offset = +4:30 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{Coord|34.3157|N|68.0478|E|region:AF|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 2950 | elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> | postal_code_type = پوستي شمیره<!-- enter ZIP code, Postcode, Post , پوشتي شمیره... --> | postal_code = 1351 | area_code = | blank_name = [[ژبه]] | blank_info = [[پښتو|دري او پښتو]] | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} ==وګړي== ==تاریخ== == سرچينې == {{reflist}} {{د ميدان وردگ ولسوالۍ}} [[وېشنيزه:د میدان وردگ ولسوالۍ]] i7zf07ju3i1twtyjazyh48o9uqj1wjy 0 13166 363965 356009 2026-05-14T01:02:46Z CommonsDelinker 161 Replacing Kandahar_districts.png with [[File:Districts_of_Kandahar_as_of_January_2004.png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · The map, dated 363965 wikitext text/x-wiki {{مالوماتبکس سيمه |image =Districts of Kandahar as of January 2004.png | caption= د کندهار ولسوالیاني }} '''ارغسان ولسوالۍ''' د [[افغانستان]] د [[د کندهار ولايت|کندهار]] ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو وگړو شمېر ۲۸،۹۰۰ وگړو ته رسېږي.<ref>{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=http://www.mrrd-nabdp.org/Provincial%20Profiles/Kandahar%20PDP%20Provincial%20profile.pdf |access-date=2011-07-08 |archive-date=2012-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321120424/http://www.mrrd-nabdp.org/Provincial%20Profiles/Kandahar%20PDP%20Provincial%20profile.pdf |url-status=dead }}</ref> د ارغسان اولسوالۍ چې يوه لرغوني پښتون ميشته اولسوالي ده .د درانيو اصل ټاټوبی گنل کيږي او د تاريخ په اوږدو کي دغه اولسوالي پر څو برخو ويشل سوې ده لکه ارغسان، معروف ، د ډيورنډ هغه اړخ د کوږک لمن او اڅکزي توبه. د اوسني ارغسان اولسوالۍ پراختيا٤٣٠٢ کيلو متره ده او د ابو څخه ١٣٠٠ ميټره لوړوالي لري د کندهار ولايت په جنوب ختيځ کي پرته ده چي د کندهار ښار سره سل کلو مټره واټن لري. په دې اولسوالۍ کي څلور غټ کامونه اوسيږي لکه: بارکزي، پوپلزي، الکوزي او پنج پاى څه نا څه نور کامونه هم پکي سته لکه سيدان، قريش، بابړ، کاکړان، خو زياتره يې بارکزي او پوپلزي دي، د پنج پاى د قبيلې څخه ساکزي، عليزي، خوگیاڼي، څوپانزي، ماکيان هم شته. د ارغسان اولسوالۍ ٣٣٥ لوی او کوچني کلي لري نفوس يې تقريباً ٧٠٠٠٠ تنه کيږي(۲۰۰۵ز) == څلور خواوي == په خيتځ کي د معرووف اولسوالي، په لوېديځ کي د دامان اولسوالي، په جنوب کي د پاکستان د منزکي سره په شمال او ختيځ کي د زابل ولايت د شينکۍ اولسوالۍ او د زابل ولايت د سيوري اولسوالۍ سره پوله لري په شمال لويديځ کي د ښار صفا اولسوالۍ سره پوله لري او په جنوب لويديځ کي د بولدک اولسوالۍ او تخته پل اولسوالۍ سره پوله لري او په جنوب ختيځ کي د معروف اولسوالۍ سره پوله لري == کښت: == د ارغسان اولسوالۍ په پراخه کچه د انارو باغوونه لري چي بين المللي مارکيت يې گټلي،باراني غنم، للمي غنم، انځر په پراخه کچه سره مرچ، تمباکو، خټکي، هندواڼي زيره په د لويو لاسته راوړنوڅخه دي د ارغسان اولسوالۍ دوه ډېر غټ او دوه ميانه رودونه لري چي يو د ارغستان رود دی چي سرچينه يې د زابل ولايت د شملزو اولسوالۍ او ډيورنډ هغه پلو د باديني څخه او بله سرچينه يې د زابل ولايت د اتغر اولسوالۍ څخه سرچينه اخلي. لوړه چي سرچينه يې د غزني ولايت آو بند او د زابل ولايت د شينکۍ اولسوالۍ څخه اخستل سوې ده. == د خلکو کار == د دې اولسوالۍ زياتره خلک په کښت او مالدارۍ اخته دي او لږ شمير يې په تجارت او کوچينو سوداگريو اخته دي. == مهم زيارتونه == حاکم نيکه. حاجي عالم. شيخ متون. شيخان شيخ حسن نيکه. ذلال نيکه شاه پسند نيکه محمد نيکه چي د محمد زي قوم اول نيکه دی چي د ١٦٣٠ ز کال په شاوخوا کي يې ژوند کاوه چي اولاده يې محمدزي دي، نوموړى د صدو نيکه همزولی چي د صدو نيکه اولاده صدو زي دي چي ميړنی احمد شاه بابا د دغه ټبره څخه و، صدو زوي په پوپلزيو کي يو ښاخ دی د محمد نيکه زيارت د ارغسان لوسوالۍ د تاجاو په کلي کي دی. == مهم غرونه == نارين غر، د شنه نري غر، د سنگار غر، د چغني غر، د هډۍ غر ،تور تاک ،شابيگ او د سامي غر. == د پوهني په برخه کي == په ١٣٩٠ ل کي د ښوونځيو د زده کونکو شمېر ٧٧٠ تنه ته ورسېدی، د کېملزو لمړی ښوونځی، د ننگ لمړی ښوونځى،او په بريزو کي دمنځنی ښوونځي پرانستل سوي. == دا هم وگورئ == * [[د افغانستان ولسوالۍ]] == سرچينې == {{reflist}} [[وېشنيزه:نیمگړی لیکنۍ]] {{کينډۍ:د کندهار ولسوالۍ}} {{Afghanistan-stub}} [[وېشنيزه:د کندهار ولايت]] [[وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ]] [[وېشنيزه:د کندهار ولسوالۍ]] [[وېشنيزه:د کندهار جغرافیايي موقیعت]] 8rvkbeh6w2t4uscu4775xpb8m677q3p 0 16139 363970 363784 2026-05-14T01:24:15Z ~2026-27184-36 39432 مالومات 363970 wikitext text/x-wiki شيخ متي چي خليلي و لوى څښتن ځني راضي و دا ستر فیلسوف، عارف او متقي شاعر د پښتنو د [https://ketabona.com/books/%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%82%D8%A8%DB%8C%D9%84%DB%90-%D9%88%D9%BE%DB%90%DA%98%D9%86%D8%A6/ غوریاخېلو] له ټبر څخه دی. دی د شیخ عباس زوی او د خرښبون پرهېزګاره لمسی دی. د نوموړي مشهوره کورنۍ د خرښبون تر مړینې وروسته په ارغستان، پښین او پېښور کې خپره شوه. شیخ متي بابا له دغو سیمو څخه بېرته د کندهار خوا ته راغی او د '''[[ترنک او جلدک ولسوالۍ|ترنک]]''' سیند پر غاړه مېشت شو. نوموړی په ۶۲۳ هجري قمري کال زېږېدلی و او په '''۶۸۸''' هـ کال کې د ۶۵ کلونو په عمر وفات شو. د ده مزار تر اوسه هم د کندهار په شمال ختیځ کې، نږدې ۵۰ میله لرې په یوه غونډۍ کې دی چې د کلات په نوم یادیږي او په «کلات بابا» مشهور دی. نوموړي خپل ژوند د [[ترنک سیند]] پر غاړه، د غونډان په غره او د کلات په حدودو کې تېر کړی دی. د شیخ متي بابا د ژوند او اثارو په اړه تر اوسه خورا لږه څېړنه شوې ده. هغه څه چې د نوموړي د ژوند او ستر علمي شخصیت په اړه زموږ تر پوهې رسېدلي، یوازې د ولس ترمنځ د هغه پر محبوبیت او یا د ځینو لیکوالانو پر مقدماتي لیکنو ولاړ دي چې ډېر تمرکز یې د هغه پر شخصیت دی. دا چې نوموړي د پېړیو په تېرېدو سره لا هم د خلکو په زړونو کې خپل لوړ مقام ساتلی، دا په خپله د هغه د شخصیت یو داسې پیاوړی اړخ دی چې د لا نورو ژورو علمي څېړنو لپاره لاره هواروي. == د شیخ متي بابا ستر روحاني شخصیت == شیخ متي بابا د خپل وخت یو [https://www.tolafghan.com/articles/13550 نامتو عارف، مخکښ عالم او د لوړ شخصیت خاوند] و، چې د خلکو په منځ کې یې بې کچې محبوبیت درلود. د نوموړي د ولسي منښت او قدر کچه له دې معلومېږي چې د سیمې خلکو ورته د بابا لوړ لقب ورکړی دی. په پښتني کلتور کې د «بابا» لقب هغو کسانو ته ورکول کېږي چې په علم، عرفان، ملي خدمتونو او ټولنیزو اصلاحاتو کې یې د پام وړ خدمتونه کړي وي او ولس یې په روحاني او ملي مشرۍ زړه پورې باور ولري. د شیخ متي بابا په اړه په پخوانیو تاریخونو او معتبرو کتابونو کې مستند معلومات او ګڼ روایتونه شته، چې د هغه معنوي او ټولنیز لارښود تاییدوي. د «[[iarchive:20200522_20200522_0355/page/n1/mode/2up|پټې خزانې]]» مؤلف، [[محمد هوتک]]، شیخ متي بابا یو ستر زاهد، د حق عابد او پر خدای مین انسان معرفي کوي. دی نوموړی د دین یو داسې مرشد بولي چې په روحاني ژوند کې یې خورا لوړ مقام درلود. د همدې معنوي کمالاتو له امله، تر ننه د ولس په منځ کې د هغه د شخصیت او کراماتو په اړه ډېر روایتونه ژوندي پاتې دي. محمود هوتک په خپل اثر کې له افضل الطرائق څخه یو اخلاقي حکایت را اخلي چې د شیخ متي بابا د خاکسارۍ او خدمت څرګندونه کوي. په روایت کې راځي: یوه ورځ شیخ متي پر یوه لاره تېرېده چې لویه ډبره پکې پرته وه او د خلکو لاره یې بنده کړې وه. شیخ چې دا حالت ولید، څو شپې پرله پسې راغی او په یوازې ځان یې هغه درنې ډبرې له لارې لرې کړې. یوه بزګر (دهقان) چې دا ننداره کوله، ورته ویې ویل: ته د خدای دوست او د دومره لوړ مقام خاوند یې، ټول خلک ستا درناوی کوي؛ نو ولې ځان ته دومره زحمت ورکوې او لاره پاکوې؟ شیخ متي په ځواب کې ورته وویل: د خلکو خدمت تر هر څه غوره عبادت دی. '''[[نعمت الله هروي]]''' پخپل اثر '''[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/xxj26E8O2lHHNaNd مخزن افغاني]''' کې د شیخ متي بابا د زهد او تقوا په اړه ليکي چې نوموړي خپل ټول عمر د حق په عبادت او ریاضت کې تېر کړ. د هروي په وینا، شیخ متي بابا په ولس کې دومره زیات محبوبیت او نفوذ درلود چې خلکو به ډلې ډلې د هغه حضور ته مخه کوله ترڅو د مریداینو په لړۍ کې یې شامل شي. د نوموړي د کراماتو او معنوي شخصیت کیسې د ولس په منځ کې په پراخه کچه خپرې وې، چې همدې چارې هغه د خپل وخت یو له خورا منلو او مشهورو روحاني مشرانو څخه ګرځولی و. د ولسي روایاتو له مخې، ویل کېږي چې یوه ورځ د شیخ متي بابا مشر زوی، شیخ محمد زهیر، د خپل پلار په زیارت کې د سختې تندې له امله بې‌حاله شو. په هغه وخت کې پر دغې غونډۍ اوبه نه وې او مریداینو او لیدونکو به اوبه په ډېر زحمت سره له لیرې واټن او د ترنک له سینده راوړلې. د روایت پر بنسټ، د الله (ج) په امر د مزار تر څنګ له وچې ځمکې یوه شفافه او بهانده چینه راوخوټېده چې تر نن ورځې پورې بهېږي. د دغې چينې یوه ځانګړتیا دا ده چې اوبه یې د ژمي په موسم کې تودې او د اوړي په ګرمۍ کې خورا سړې وي. لـه دغي چينې څخه خلـك د پوستكي ناروغيو لپاره اوبه د درمل په توګه استعمالوي. د زیارت لیدونکي دا چینه د شیخ متي بابا د یو معنوي کرامت په توګه یادوي چې د زایرو ستونزه یې پرې حل کړې وه. د کابل پوهنتون د تاریخ استاد او د تاریخي مطالعاتو د مرکز غړي، شاه محمود محمود، پخپلې یوې [https://afghanistanefarda.blogfa.com/post/304 ارزښتناکې څېړنیزې مقالې] کې چې د افغانستان د تمدني او روحاني میراثونو په اړه یې کښلې، د شیخ متي بابا شخصیت داسې څېړلی دی: "دا به له ګټې خالي نه وي چې دلته د هغه مزار په اړه لنډ معلومات وړاندې کړل شي چې په دغه سیمه کې شتون لري؛ د پښتو ژبې د مشهور فیلسوف او شاعر، شیخ متي علیه الرحمه مزار، چې په '''کلات بابا''' مشهور دی. دا مزار له پېړیو راهیسې د خلکو د پاملرنې او درناوي وړ دی. هغه څه چې خلک یې دغه مزار او مقبرې ته ډېر متوجه کړي دي، د دې سیمې د خلکو پاکه عقیده ده. همدارنګه د دغه زیارت تر څنګ یو کارېز یا چینه بهېږي. د دغې چینې اوبه سره له دې چې خورا رڼې او سړې دي، خو کله چې د زیارت له ازغلي (پښو) څخه تېرېږي، تودوخه یې بدلون مومي او خپله یخنۍ له لاسه ورکوي. نن سبا د کلات ښاریانو د زیارت په شاوخوا کې کوټې (سقاخانې) ابادې کړې دي او د دغې چینې له اوبو څخه د پاکۍ، اودس او غسل لپاره ګټه اخلي." == د شیخ متي بابا کورنۍ او علمي لړۍ == د پښتو ژبې تاریخ‌پوهان په دې باور دي چې د شیخ متي بابا کورنۍ پښتني ټولنې ته ستر علمي او روحاني شخصیتونه وړاندې کړي دي. د شیخ متي بابا له وفات وروسته هم د هغه په کورنۍ کې د علم، عرفان، زهد او تقوا لړۍ روانه وه؛ په هره دوره کې له دغې کورنۍ څخه [Https://www.tolafghan.com/articles/13550 لويان، عالمان، عارفان، لیکوالان او شاعران راپورته شوي] چې د خپل وخت د علم او کلتور په وده کې یې اغېزناک رول لوبولی دی. لکه څنګه چې د پټې خزانې په کتاب کې راغلي، شیخ متي درې وروڼه لرل: لومړی امران، دویم حسن، او درېیم پیر ګرمام. همداراز، هغوی یوه خور هم لرله چې بي بي خاله نومېده. د نعیم متي زي د دیوان په پای کې هم دا روایت تایید شوی دی. د «توبې» غر چې د قندهار په سویل ختیځ کې پروت دی او اوسمهال د اڅکزي قوم مېشت ځای دی (او په پښتو ژبه ورته کوږک هم وايي)، همدې مشهور خواجه امران ته منسوب دی، چې د شیخ متي ورور و. خو د حسن په اړه (چې په پټه خزانه کې د شیخ متي له وروڼو څخه شمېرل شوی)، د نعمت الله هروي په قول هغه د ده له زامنو څخه دی. د شیخ بل ورور په پیر ګرمام مشهور دی او خور یې، بي بي خاله، په پښین کې ښخه ده چې مزار یې تر اوسه پورې مشهور دی.<ref>{{Cite web|url=https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran|title=Shaikh Imam Al-Din and his Tomb at Palosi Piran}}</ref> '''د شیخ متي بابا مشهور اولادونه او لمسيانو څو بیلګې:''' * د شیخ متي له زامنو څخه '''حسن''' او '''یوسف''' خورا مشهور ول. د یوسف زوی، '''شیخ کټه'''، نه یوازې یو ستر عارف و، بلکې د پښتو ژبې په تاریخ کې یو وتلی لیکوال هم شمېرل کېږي. نوموړي د اتمې هجري پېړۍ په نیمايي (شاوخوا ۷۵۰ هـ.ق) کې ژوند کاوه او د '''«لرغوني پښتانه»''' په نوم د یوه ارزښتمن کتاب لیکوال دی. د شیخ کټه له پښت څخه بل ستر شخصیت '''خواجه محمد زاهد خلیل متي زی''' و، چې د خپل وخت یو نامتو خدای‌پېژندونکی او پېژندل شوی عارف تېر شوی دی. * د دې علمي او عرفاني کورنۍ بل ځلاند ستوری '''شیخ قدم متي زی''' و. نوموړی د خپل وخت له خورا مشهورو او منلو عارفانو څخه ګڼل کېده چې په معنوي ارشا‌د کې یې ځانګړی مقام درلود. شیخ قدم بالاخره په '''سرهند''' کې وفات شو او د نوموړي سپېڅلی مزار اوس هم په همدې سیمه کې د مینه والو او عقیدتمنو زیارت ځای دی. * '''بي بي نیکبخته''' د پښتو ادب او عرفان په تاریخ کې یوه خورا منلې او عالمه څېره ده، چې په لسمه هجري پېړۍ کې یې د یوې عارفې مېرمنې په توګه شهرت درلود. د هغې ژوند او اثار نه یوازې د هغې د شخصي تقوا ښکارندویي کوي، بلکې د هغه وخت د علمي او روحاني کورنیو ترمنځ نږدې فکري اړیکې هم په ډاګه کوي. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان په خپله یوه علمي مقاله کې [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي] چې نوموړې د '''«ارشادالفقراء»''' په نامه یو ارزښتمن کتاب په ۹۶۹ هجري شمي کال کې لیکلی و. په دغه اثر کې هغې عرفاني حقایق او اخلاقي نصیحتونه په پښتو نظم بیان کړي دي، چې د متی زي کورنۍ د علمي حوزې د فکري بډاینې یوه غوره نمونه ګڼل کېږي.[[دوتنه:Mausoleum of Kausim Solemance at Chunar Gur - British Library X432 3(23).jpg|بټنوک|د شاه قاسم سلیماني متي زي مقبره، چې په ۱۷۹۷ کال کې د توماس او ویلیم ډینیل لخوا انځور شوې او اوس په برېتانوي کتابتون کې ساتل کېږي، د هند د اترپردیش ایالت په میرزا پور کې د چونار کلا سویل لویدیز ته په نیم میل واټن کې موقعیت لري.]]'''شیخ قاسم''' (۹۵۶ هـ / ۱۵۴۹ م) د خپلې زمانې مشهور عارف او د '''«[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/92dOfxc4yLlMCwFd تذکرة الاولیای افغان]»''' اثر مؤلف و. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي]: "د شیخ پراخ ولسي نفوذ د مغول پاچا، '''جلال الدین اکبر'''، کینه او شک راوپاراوه. اکبر وېرېده چې شیخ به سیاسي ستونزې ورته جوړې کړي، نو ځکه یې هغه له پېښور څخه لاهور ته جلاوطن کړ. خو لاهور د شیخ د فعالیتونو لپاره لا ښه زمینه برابره کړه. په دې جریان کې اکبر مړ شو او د هغه ځای ناستي، '''جهانګیر'''، په ۱۶۰۵-۰۶ز کال کې شیخ سمدستي «چنار ګړ» ته ولېږه او هلته یې په کلا کې بندي کړ. که څه هم مغول پاچا جهانګیر په خپل توزک (تزکِ جهانګیري) کې شېخ قاسم متي‌زی د 'شېخ ابراهیم بابا' په نوم یاد کړی، خو محققین او ځايي اسناد هغه د شاه قاسم سلېماني (متي‌زي) په نوم پېژني. شیخ قاسم په ۱۶۰۷-۰۸ میلادي کال کې په هماغه زندان کې وفات شو او په '''چنار ګړ''' کې خاورو ته وسپارل شو. شیخ قاسم اووه زامن لرل. د تاریخي روایاتو له مخې، لکه څنګه چې یې نیکونو په علمي ډګر کې نوم درلود، د نوموړي ټول زامن د خپل وخت غوره عالمان ول." * '''شیخ کبیر متي ‌زي''' چې په «بالا پیر» مشهور و، په عرفان او تقوا کې یې خورا لوړ مقام درلود. نوموړی د اوولسمې پېړۍ یو وتلی صوفي او عارف و چې د هند د اترپردېش په قنوج کې یې ژوند کاوه. د هغه ژوند له معنوي عبادت، عاجزۍ او ژور فکري اغېز څخه ډک و، تر دې چې نفوذ یې ان د مغولي واکمنۍ تر ټولو لوړو چارواکو او حلقو پورې رسېده. شیخ کبیر د مغولي دورې یو له سترو روحاني شخصیتونو څخه و چې په خپلې پوهې او حکمت سره به یې د خپلو مینه والو ترمنځ پېچلې مذهبي شخړې او بحثونه حل کول. د مغولو پادشاهانو، شاه جهان او اورنګزېب، د نوموړي او د هغه د زوی، بل ستر روحاني شخصیت '''شیخ محمد مهدي متي زي''' په ویاړ د معمارۍ شهکار بیلابیل مزارونه جوړ کړ، چې په هند کې د [https://nmma.nic.in/nmma/NAS1/nmma_doc/IAR/Indian%20Archaeology%201998-99%20A%20Review.pdf تاریخي ابداتو په ثبت کې شامل] دی او یو له خورا مهمو تاريخي ځایونو څخه شمېرل کېږي. * '''شیخ امام الدین متي زي''' (زوکړه: ۱۰۲۰ هـ) د خپل وخت عالم او لیکوال و چې '''«تاریخ افغان»''' او '''«اولیای افغان»''' یې مشهور اثار دي. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي]: "د شیخ د ماشومتوب او لومړني ژوند په اړه ډېر معلومات په لاس کې نشته؛ همداراز د هغه د زده کړو د ځای او یا د هغو استادانو په اړه چې ده ورڅخه ګټه پورته کړې وي، کره معلومات نه تر سترګو کېږي. احتمالاً هغه د خپلې کورنۍ په روحاني او عرفاني فضا کې روزل شوی وي، چې همدې چارې د هغه د ژوند راتلونکی مسیر وټاکه. شیخ د خپلو هغو نیکونو په څېر چې په تقوا او پوهه کې یې نوم درلود، ډېر ژر په پېښور او شاوخوا سیمو کې د یو ستر عالم او عارف په توګه شهرت وموند." * '''میا متو صاحب (متي‌زي)''' یو مخکښ رهبر او روحاني شخصیت و، چې په اوولسمه پېړۍ کې (تقریباً تر ۱۶۱۴ میلادي کال وروسته) یې د [https://jalandhar.nic.in/about-district/ هند پنجاب ایالات جالندھر له مشهورو دولسو بستیو (استوګنځیو) څخه یوه مهمه مستحکمه کلا او مېشته، «بستي متو صاحب»، بنسټ کېښود]. د هغه دا اقدام له پېښور درې څخه د پنجاب میدانونو ته د پښتنو د لوېدیځ لوري د پراختیا او کډوالۍ یو تاریخي پړاو بلل کېږي، چې موخه یې د مغولي واکمنۍ پر مهال د پښتني کلتور ساتنه او د خپلې ټولنې لپاره د یوې خوندي سیمې رامنځته کول وو. میا متو صاحب یوازې یو متفکر مشر نه، بلکې د متي‌ زي په کورنۍ پورې د تړاو له امله د خپلې سیمې روحاني او مذهبي لارښود هم ګڼل کېده، چې تر ۳۰۰ کلونو زیات یې د جالندھر په سیمه کې د پښتنو معنوي او ټولنیز نفوذ خوندي وساتلو؛ نن ورځ هم دغه سیمه په هند کې د هغه په نوم یادیږي چې د نوموړي د تاریخي میراث او اغېز ژوندۍ بېلګه ده. * د دغې علمي کورنۍ بل مشهور مؤلف او شاعر '''نعیم متي زي''' دی چې په '''۱۲۳۰ هـ (۱۸۱۴ م)''' کال وفات شوی او په کندهار کې یې ژوند کاوه. د دې کورنۍ ځانګړتیا دا ده چې ميراث يې یوازې په نسب پورې تړلی نه دی، بلکې هغه علمي او روحاني پانګه ده چې پېړۍ پېړۍ یې د پښتنو د هویت او عرفان ساتنه کړې ده. == د شیخ متي بابا عرفاني اشعار او مناجات == شیخ متي بابا د پښتنو یو له خورا لویو صوفي شاعرانو او عارفانو څخه دی، چې د غونډان په غره (د کلات په حدودو کې) یې په یوې غار کې د عبادت پر مهال د '''«خداى مينه»''' په نوم یو کتاب لیکلی و. د «پټې خزانې» مؤلف، محمود هوتک، روایت کوي چې دا کتاب د شیخ متي تر مړینې وروسته د هغه پر مزار پروت و او خلکو به په ډېر عقیدت سره لوست. د شیخ متي بابا ډېری عرفاني اشعار او مناجات په داسې یو سوزناک او مانیز انداز ویل شوي، چې د هغو په اورېدو به د خلکو زړونه ولړزېدل او ژور اغېز به یې پرې کاوه. که څه هم نن سبا د دغه مقتدر صوفي شاعر د اشعارو بشپړه ټولګه زموږ په لاس کې نشته، خو د پټې خزانې مؤلف یوه خورا مشهوره عرفاني منظومه (مناجات) له خپل پلار څخه اورېدلې او په خپل کتاب کې یې خوندي کړې ده. دلته د دغه مناجات نهم بند ته لنډه کتنه کوو چې په لاندې ډول دی: ستا په جمال باندي شيدا سوم لـه خپلي سټي را جلا سوم په ژړا ژاړم چي بېلتون دى يمه پردېسى بل مي تون دى == د شیخ متي بابا عرفاني او فلسفي لیدلوری == د شیخ متي بابا د مناجاتو له بندونو څخه د هغه لوړ عرفاني، فکري او فلسفي مقام په څرګند ډول ښکاري. نوموړی په خپل دغه لیدلوري کې کاینات د یوه ابدي حقیقت څرګندوی بولي. د هغه په باور: که لمر او سپوږمۍ نړۍ روښانه کوي، که په دښتو کې ګلان خاندي، که په پسرلي کې د ځمکې پر مخ د زرغونېدو مېله وي، که په غرونو کې د مینې شپېلۍ غږېږي او که بورا د ګل پر سر له مینې کړېږي؛ دا ټول د هغه '''«ابدي عرفاني جمال»''' بېلابېل مظاهر او نښې دي. شیخ متي بابا په دې باور دی چې انسان تل د همدغه ازلي ښکلا او جمال په مینه ژوندی پاتې دی. د هغه د فلسفې له مخې، انسان پخپله هم له یوې فیاضې او ښکلې منبع څخه راوتلی (صادر شوی) دی؛ ځکه خو په دې نړۍ کې هم د فطرت پر ښکلا مین دی او تل دا میل ورسره وي چې بېرته خپلې هغې ښکلې مرجع (حقیقي محبوب) ته ور وګرځي. == د شیخ متي بابا د افکارو ارزونه او ادبي مقام == که څه هم د شیخ متي بابا اشعار په ظاهري بڼه ساده او روان برېښي، خو په حقیقت کې خورا ژور مفاهیم پکې نغښتي دي. سره له دې چې نوموړی د پوهې، تصوف او پرهېزګارۍ په لوړو پوړیو کې و، خو بیا هم د حق له دربار څخه د بېلتون شېبې ورته سختې تمامېدې. هغه په دې نړۍ کې خپل ټول زهد او نېک کړه وړه د الله (ج) د رضا په وړاندې ډېر ناڅیزه ګڼل او تل یې پر دې ټینګار کاوه چې د دنیا ژوند موقتي او یوازې آخروي ژوند ابدي او همېشنی دی. د پورتنیو څېړنو پر بنسټ ویلی شو چې شیخ متي بابا د خپل عصر پر تصوفي علومو بشپړ حاکمیت درلود او په عرفاني برخه کې یې خورا پاخه او پیاوړي افکار وړاندې کړي دي. له همدې امله، نوموړی د پښتو د متصوفو شاعرانو «امام» او مخکښ ګڼل کېږي. د هغه د فکر او سبک اغېزې تر ده پېړۍ وروسته د روښانیانو په اثارو، او د عبدالقادر خان خټک، رحمان بابا او نورو عارفو شاعرانو په کلام کې په څرګند ډول لیدل کېږي. 8443krslytviayezzohcft5xacv2a8o 363971 363970 2026-05-14T01:38:11Z ~2026-27184-36 39432 مالومات 363971 wikitext text/x-wiki شيخ متي چي خليلي و لوى څښتن ځني راضي و دا ستر فیلسوف، عارف او متقي شاعر د پښتنو د [https://ketabona.com/books/%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%82%D8%A8%DB%8C%D9%84%DB%90-%D9%88%D9%BE%DB%90%DA%98%D9%86%D8%A6/ غوریاخېلو] له ټبر څخه دی. دی د شیخ عباس زوی او د خرښبون پرهېزګاره لمسی دی. د نوموړي مشهوره کورنۍ د خرښبون تر مړینې وروسته په ارغستان، پښین او پېښور کې خپره شوه. شیخ متي بابا له دغو سیمو څخه بېرته د کندهار خوا ته راغی او د '''[[ترنک او جلدک ولسوالۍ|ترنک]]''' سیند پر غاړه مېشت شو. نوموړی په ۶۲۳ هجري قمري کال زېږېدلی و او په '''۶۸۸''' هـ کال کې د ۶۵ کلونو په عمر وفات شو. د ده مزار تر اوسه هم د کندهار په شمال ختیځ کې، نږدې ۵۰ میله لرې په یوه غونډۍ کې دی چې د کلات په نوم یادیږي او په «کلات بابا» مشهور دی. نوموړي خپل ژوند د [[ترنک سیند]] پر غاړه، د غونډان په غره او د کلات په حدودو کې تېر کړی دی. د شیخ متي بابا د ژوند او اثارو په اړه تر اوسه خورا لږه څېړنه شوې ده. هغه څه چې د نوموړي د ژوند او ستر علمي شخصیت په اړه زموږ تر پوهې رسېدلي، یوازې د ولس ترمنځ د هغه پر محبوبیت او یا د ځینو لیکوالانو پر مقدماتي لیکنو ولاړ دي چې ډېر تمرکز یې د هغه پر شخصیت دی. دا چې نوموړي د پېړیو په تېرېدو سره لا هم د خلکو په زړونو کې خپل لوړ مقام ساتلی، دا په خپله د هغه د شخصیت یو داسې پیاوړی اړخ دی چې د لا نورو ژورو علمي څېړنو لپاره لاره هواروي. == د شیخ متي بابا ستر روحاني شخصیت == شیخ متي بابا د خپل وخت یو [https://www.tolafghan.com/articles/13550 نامتو عارف، مخکښ عالم او د لوړ شخصیت خاوند] و، چې د خلکو په منځ کې یې بې کچې محبوبیت درلود. د نوموړي د ولسي منښت او قدر کچه له دې معلومېږي چې د سیمې خلکو ورته د بابا لوړ لقب ورکړی دی. په پښتني کلتور کې د «بابا» لقب هغو کسانو ته ورکول کېږي چې په علم، عرفان، ملي خدمتونو او ټولنیزو اصلاحاتو کې یې د پام وړ خدمتونه کړي وي او ولس یې په روحاني او ملي مشرۍ زړه پورې باور ولري. د شیخ متي بابا په اړه په پخوانیو تاریخونو او معتبرو کتابونو کې مستند معلومات او ګڼ روایتونه شته، چې د هغه معنوي او ټولنیز لارښود تاییدوي. د «[[iarchive:20200522_20200522_0355/page/n1/mode/2up|پټې خزانې]]» مؤلف، [[محمد هوتک]]، شیخ متي بابا یو ستر زاهد، د حق عابد او پر خدای مین انسان معرفي کوي. دی نوموړی د دین یو داسې مرشد بولي چې په روحاني ژوند کې یې خورا لوړ مقام درلود. د همدې معنوي کمالاتو له امله، تر ننه د ولس په منځ کې د هغه د شخصیت او کراماتو په اړه ډېر روایتونه ژوندي پاتې دي. محمود هوتک په خپل اثر کې له افضل الطرائق څخه یو اخلاقي حکایت را اخلي چې د شیخ متي بابا د خاکسارۍ او خدمت څرګندونه کوي. په روایت کې راځي: یوه ورځ شیخ متي پر یوه لاره تېرېده چې لویه ډبره پکې پرته وه او د خلکو لاره یې بنده کړې وه. شیخ چې دا حالت ولید، څو شپې پرله پسې راغی او په یوازې ځان یې هغه درنې ډبرې له لارې لرې کړې. یوه بزګر (دهقان) چې دا ننداره کوله، ورته ویې ویل: ته د خدای دوست او د دومره لوړ مقام خاوند یې، ټول خلک ستا درناوی کوي؛ نو ولې ځان ته دومره زحمت ورکوې او لاره پاکوې؟ شیخ متي په ځواب کې ورته وویل: د خلکو خدمت تر هر څه غوره عبادت دی. '''[[نعمت الله هروي]]''' پخپل اثر '''[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/xxj26E8O2lHHNaNd مخزن افغاني]''' کې د شیخ متي بابا د زهد او تقوا په اړه ليکي چې نوموړي خپل ټول عمر د حق په عبادت او ریاضت کې تېر کړ. د هروي په وینا، شیخ متي بابا په ولس کې دومره زیات محبوبیت او نفوذ درلود چې خلکو به ډلې ډلې د هغه حضور ته مخه کوله ترڅو د مریداینو په لړۍ کې یې شامل شي. د نوموړي د کراماتو او معنوي شخصیت کیسې د ولس په منځ کې په پراخه کچه خپرې وې، چې همدې چارې هغه د خپل وخت یو له خورا منلو او مشهورو روحاني مشرانو څخه ګرځولی و. د ولسي روایاتو له مخې، ویل کېږي چې یوه ورځ د شیخ متي بابا مشر زوی، شیخ محمد زهیر، د خپل پلار په زیارت کې د سختې تندې له امله بې‌حاله شو. په هغه وخت کې پر دغې غونډۍ اوبه نه وې او مریداینو او لیدونکو به اوبه په ډېر زحمت سره له لیرې واټن او د ترنک له سینده راوړلې. د روایت پر بنسټ، د الله (ج) په امر د مزار تر څنګ له وچې ځمکې یوه شفافه او بهانده چینه راوخوټېده چې تر نن ورځې پورې بهېږي. د دغې چينې یوه ځانګړتیا دا ده چې اوبه یې د ژمي په موسم کې تودې او د اوړي په ګرمۍ کې خورا سړې وي. لـه دغي چينې څخه خلـك د پوستكي ناروغيو لپاره اوبه د درمل په توګه استعمالوي. د زیارت لیدونکي دا چینه د شیخ متي بابا د یو معنوي کرامت په توګه یادوي چې د زایرو ستونزه یې پرې حل کړې وه. د کابل پوهنتون د تاریخ استاد او د تاریخي مطالعاتو د مرکز غړي، شاه محمود محمود، پخپلې یوې [https://afghanistanefarda.blogfa.com/post/304 ارزښتناکې څېړنیزې مقالې] کې چې د افغانستان د تمدني او روحاني میراثونو په اړه یې کښلې، د شیخ متي بابا شخصیت داسې څېړلی دی: "دا به له ګټې خالي نه وي چې دلته د هغه مزار په اړه لنډ معلومات وړاندې کړل شي چې په دغه سیمه کې شتون لري؛ د پښتو ژبې د مشهور فیلسوف او شاعر، شیخ متي علیه الرحمه مزار، چې په '''کلات بابا''' مشهور دی. دا مزار له پېړیو راهیسې د خلکو د پاملرنې او درناوي وړ دی. هغه څه چې خلک یې دغه مزار او مقبرې ته ډېر متوجه کړي دي، د دې سیمې د خلکو پاکه عقیده ده. همدارنګه د دغه زیارت تر څنګ یو کارېز یا چینه بهېږي. د دغې چینې اوبه سره له دې چې خورا رڼې او سړې دي، خو کله چې د زیارت له ازغلي (پښو) څخه تېرېږي، تودوخه یې بدلون مومي او خپله یخنۍ له لاسه ورکوي. نن سبا د کلات ښاریانو د زیارت په شاوخوا کې کوټې (سقاخانې) ابادې کړې دي او د دغې چینې له اوبو څخه د پاکۍ، اودس او غسل لپاره ګټه اخلي." == د شیخ متي بابا کورنۍ او علمي لړۍ == د پښتو ژبې تاریخ‌پوهان په دې باور دي چې د شیخ متي بابا کورنۍ پښتني ټولنې ته ستر علمي او روحاني شخصیتونه وړاندې کړي دي. د شیخ متي بابا له وفات وروسته هم د هغه په کورنۍ کې د علم، عرفان، زهد او تقوا لړۍ روانه وه؛ په هره دوره کې له دغې کورنۍ څخه [Https://www.tolafghan.com/articles/13550 لويان، عالمان، عارفان، لیکوالان او شاعران راپورته شوي] چې د خپل وخت د علم او کلتور په وده کې یې اغېزناک رول لوبولی دی. لکه څنګه چې د پټې خزانې په کتاب کې راغلي، شیخ متي درې وروڼه لرل: لومړی امران، دویم حسن، او درېیم پیر ګرمام. همداراز، هغوی یوه خور هم لرله چې بي بي خاله نومېده. د نعیم متي زي د دیوان په پای کې هم دا روایت تایید شوی دی. د «توبې» غر چې د قندهار په سویل ختیځ کې پروت دی او اوسمهال د اڅکزي قوم مېشت ځای دی (او په پښتو ژبه ورته کوږک هم وايي)، همدې مشهور خواجه امران ته منسوب دی، چې د شیخ متي ورور و. خو د حسن په اړه (چې په پټه خزانه کې د شیخ متي له وروڼو څخه شمېرل شوی)، د نعمت الله هروي په قول هغه د ده له زامنو څخه دی. د شیخ بل ورور په پیر ګرمام مشهور دی او خور یې، بي بي خاله، په پښین کې ښخه ده چې مزار یې تر اوسه پورې مشهور دی.<ref>{{Cite web|url=https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran|title=Shaikh Imam Al-Din and his Tomb at Palosi Piran}}</ref> '''د شیخ متي بابا مشهور اولادونه او لمسيانو څو بیلګې:''' * د شیخ متي له زامنو څخه '''حسن''' او '''یوسف''' خورا مشهور ول. د یوسف زوی، '''شیخ کټه'''، نه یوازې یو ستر عارف و، بلکې د پښتو ژبې په تاریخ کې یو وتلی لیکوال هم شمېرل کېږي. نوموړي د اتمې هجري پېړۍ په نیمايي (شاوخوا ۷۵۰ هـ.ق) کې ژوند کاوه او د '''«لرغوني پښتانه»''' په نوم د یوه ارزښتمن کتاب لیکوال دی. د شیخ کټه له پښت څخه بل ستر شخصیت '''خواجه محمد زاهد خلیل متي زی''' و، چې د خپل وخت یو نامتو خدای‌پېژندونکی او پېژندل شوی عارف تېر شوی دی. * د دې علمي او عرفاني کورنۍ بل ځلاند ستوری '''شیخ قدم متي زی''' و. نوموړی د خپل وخت له خورا مشهورو او منلو عارفانو څخه ګڼل کېده چې په معنوي ارشا‌د کې یې ځانګړی مقام درلود. شیخ قدم بالاخره په '''سرهند''' کې وفات شو او د نوموړي سپېڅلی مزار اوس هم په همدې سیمه کې د مینه والو او عقیدتمنو زیارت ځای دی. * '''بي بي نیکبخته''' د پښتو ادب او عرفان په تاریخ کې یوه خورا منلې او عالمه څېره ده، چې په لسمه هجري پېړۍ کې یې د یوې عارفې مېرمنې په توګه شهرت درلود. د هغې ژوند او اثار نه یوازې د هغې د شخصي تقوا ښکارندویي کوي، بلکې د هغه وخت د علمي او روحاني کورنیو ترمنځ نږدې فکري اړیکې هم په ډاګه کوي. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان په خپله یوه علمي مقاله کې [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي] چې نوموړې د '''«ارشادالفقراء»''' په نامه یو ارزښتمن کتاب په ۹۶۹ هجري شمي کال کې لیکلی و. په دغه اثر کې هغې عرفاني حقایق او اخلاقي نصیحتونه په پښتو نظم بیان کړي دي، چې د متی زي کورنۍ د علمي حوزې د فکري بډاینې یوه غوره نمونه ګڼل کېږي. همداراز، اغلې '''[[پروين فيض زاده ملال|پروین ملال]]''' په خپله یوه څېړنیزه مقاله کې د '''«[https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 اسرار الافغان]»''' کتاب پر صوفيی او عارفې مېرمنو رڼا اچولې او لیکي: "په اسرار الافغان کې د ډېرو ښځینه وو ذکر راغلی چې ډېری یې [https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 د '''حضرت شیخ متی''' د] [https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 کورنۍ غړې دي]؛ لکه: '''بي بي رقیه''' د شیخ قاسم خور، '''بي بي توتیا''' د شیخ قاسم مېرمن، '''بي بي بسۍ، بي بي حاکمه، بي بي مرجانه، بي بي هاجره او بي بي خدیجه.''' دا هغه نومونه دي چې ما د بېلګې په توګه له دغه اثره راخیستي دي."[[دوتنه:Mausoleum of Kausim Solemance at Chunar Gur - British Library X432 3(23).jpg|بټنوک|د شاه قاسم سلیماني متي زي مقبره، چې په ۱۷۹۷ کال کې د توماس او ویلیم ډینیل لخوا انځور شوې او اوس په برېتانوي کتابتون کې ساتل کېږي، د هند د اترپردیش ایالت په میرزا پور کې د چونار کلا سویل لویدیز ته په نیم میل واټن کې موقعیت لري.]] * '''[https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 شیخ قاسم]''' (۹۵۶ هـ / ۱۵۴۹ م) د خپلې زمانې مشهور عارف او د '''«[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/92dOfxc4yLlMCwFd تذکرة الاولیای افغان]»''' اثر مؤلف و. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي]: "د شیخ پراخ ولسي نفوذ د مغول پاچا، '''جلال الدین اکبر'''، کینه او شک راوپاراوه. اکبر وېرېده چې شیخ به سیاسي ستونزې ورته جوړې کړي، نو ځکه یې هغه له پېښور څخه لاهور ته جلاوطن کړ. خو لاهور د شیخ د فعالیتونو لپاره لا ښه زمینه برابره کړه. په دې جریان کې اکبر مړ شو او د هغه ځای ناستي، '''جهانګیر'''، په ۱۶۰۵-۰۶ز کال کې شیخ سمدستي «چنار ګړ» ته ولېږه او هلته یې په کلا کې بندي کړ. که څه هم مغول پاچا جهانګیر په خپل توزک (تزکِ جهانګیري) کې شېخ قاسم متي‌زی د 'شېخ ابراهیم بابا' په نوم یاد کړی، خو محققین او ځايي اسناد هغه د شاه قاسم سلېماني (متي‌زي) په نوم پېژني. شیخ قاسم په ۱۶۰۷-۰۸ میلادي کال کې په هماغه زندان کې وفات شو او په '''چنار ګړ''' کې خاورو ته وسپارل شو. شیخ قاسم اووه زامن لرل. د تاریخي روایاتو له مخې، لکه څنګه چې یې نیکونو په علمي ډګر کې نوم درلود، د نوموړي ټول زامن د خپل وخت غوره عالمان ول." * '''شیخ کبیر متي ‌زي''' چې په «بالا پیر» مشهور و، په عرفان او تقوا کې یې خورا لوړ مقام درلود. نوموړی د اوولسمې پېړۍ یو وتلی صوفي او عارف و چې د هند د اترپردېش په قنوج کې یې ژوند کاوه. د هغه ژوند له معنوي عبادت، عاجزۍ او ژور فکري اغېز څخه ډک و، تر دې چې نفوذ یې ان د مغولي واکمنۍ تر ټولو لوړو چارواکو او حلقو پورې رسېده. شیخ کبیر د مغولي دورې یو له سترو روحاني شخصیتونو څخه و چې په خپلې پوهې او حکمت سره به یې د خپلو مینه والو ترمنځ پېچلې مذهبي شخړې او بحثونه حل کول. د مغولو پادشاهانو، شاه جهان او اورنګزېب، د نوموړي او د هغه د زوی، بل ستر روحاني شخصیت '''شیخ محمد مهدي متي زي''' په ویاړ د معمارۍ شهکار بیلابیل مزارونه جوړ کړ، چې په هند کې د [https://nmma.nic.in/nmma/NAS1/nmma_doc/IAR/Indian%20Archaeology%201998-99%20A%20Review.pdf تاریخي ابداتو په ثبت کې شامل] دی او یو له خورا مهمو تاريخي ځایونو څخه شمېرل کېږي. * '''شیخ امام الدین متي زي''' (زوکړه: ۱۰۲۰ هـ) د خپل وخت عالم او لیکوال و چې '''«تاریخ افغان»''' او '''«اولیای افغان»''' یې مشهور اثار دي. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي]: "د شیخ د ماشومتوب او لومړني ژوند په اړه ډېر معلومات په لاس کې نشته؛ همداراز د هغه د زده کړو د ځای او یا د هغو استادانو په اړه چې ده ورڅخه ګټه پورته کړې وي، کره معلومات نه تر سترګو کېږي. احتمالاً هغه د خپلې کورنۍ په روحاني او عرفاني فضا کې روزل شوی وي، چې همدې چارې د هغه د ژوند راتلونکی مسیر وټاکه. شیخ د خپلو هغو نیکونو په څېر چې په تقوا او پوهه کې یې نوم درلود، ډېر ژر په پېښور او شاوخوا سیمو کې د یو ستر عالم او عارف په توګه شهرت وموند." * '''میا متو صاحب (متي‌زي)''' یو مخکښ رهبر او روحاني شخصیت و، چې په اوولسمه پېړۍ کې (تقریباً تر ۱۶۱۴ میلادي کال وروسته) یې د [https://jalandhar.nic.in/about-district/ هند پنجاب ایالات جالندھر له مشهورو دولسو بستیو (استوګنځیو) څخه یوه مهمه مستحکمه کلا او مېشته، «بستي متو صاحب»، بنسټ کېښود]. د هغه دا اقدام له پېښور درې څخه د پنجاب میدانونو ته د پښتنو د لوېدیځ لوري د پراختیا او کډوالۍ یو تاریخي پړاو بلل کېږي، چې موخه یې د مغولي واکمنۍ پر مهال د پښتني کلتور ساتنه او د خپلې ټولنې لپاره د یوې خوندي سیمې رامنځته کول وو. میا متو صاحب یوازې یو متفکر مشر نه، بلکې د متي‌ زي په کورنۍ پورې د تړاو له امله د خپلې سیمې روحاني او مذهبي لارښود هم ګڼل کېده، چې تر ۳۰۰ کلونو زیات یې د جالندھر په سیمه کې د پښتنو معنوي او ټولنیز نفوذ خوندي وساتلو؛ نن ورځ هم دغه سیمه په هند کې د هغه په نوم یادیږي چې د نوموړي د تاریخي میراث او اغېز ژوندۍ بېلګه ده. * د دغې علمي کورنۍ بل مشهور مؤلف او شاعر '''نعیم متي زي''' دی چې په '''۱۲۳۰ هـ (۱۸۱۴ م)''' کال وفات شوی او په کندهار کې یې ژوند کاوه. د دې کورنۍ ځانګړتیا دا ده چې ميراث يې یوازې په نسب پورې تړلی نه دی، بلکې هغه علمي او روحاني پانګه ده چې پېړۍ پېړۍ یې د پښتنو د هویت او عرفان ساتنه کړې ده. == د شیخ متي بابا عرفاني اشعار او مناجات == شیخ متي بابا د پښتنو یو له خورا لویو صوفي شاعرانو او عارفانو څخه دی، چې د غونډان په غره (د کلات په حدودو کې) یې په یوې غار کې د عبادت پر مهال د '''«خداى مينه»''' په نوم یو کتاب لیکلی و. د «پټې خزانې» مؤلف، محمود هوتک، روایت کوي چې دا کتاب د شیخ متي تر مړینې وروسته د هغه پر مزار پروت و او خلکو به په ډېر عقیدت سره لوست. د شیخ متي بابا ډېری عرفاني اشعار او مناجات په داسې یو سوزناک او مانیز انداز ویل شوي، چې د هغو په اورېدو به د خلکو زړونه ولړزېدل او ژور اغېز به یې پرې کاوه. که څه هم نن سبا د دغه مقتدر صوفي شاعر د اشعارو بشپړه ټولګه زموږ په لاس کې نشته، خو د پټې خزانې مؤلف یوه خورا مشهوره عرفاني منظومه (مناجات) له خپل پلار څخه اورېدلې او په خپل کتاب کې یې خوندي کړې ده. دلته د دغه مناجات نهم بند ته لنډه کتنه کوو چې په لاندې ډول دی: ستا په جمال باندي شيدا سوم لـه خپلي سټي را جلا سوم په ژړا ژاړم چي بېلتون دى يمه پردېسى بل مي تون دى == د شیخ متي بابا عرفاني او فلسفي لیدلوری == د شیخ متي بابا د مناجاتو له بندونو څخه د هغه لوړ عرفاني، فکري او فلسفي مقام په څرګند ډول ښکاري. نوموړی په خپل دغه لیدلوري کې کاینات د یوه ابدي حقیقت څرګندوی بولي. د هغه په باور: که لمر او سپوږمۍ نړۍ روښانه کوي، که په دښتو کې ګلان خاندي، که په پسرلي کې د ځمکې پر مخ د زرغونېدو مېله وي، که په غرونو کې د مینې شپېلۍ غږېږي او که بورا د ګل پر سر له مینې کړېږي؛ دا ټول د هغه '''«ابدي عرفاني جمال»''' بېلابېل مظاهر او نښې دي. شیخ متي بابا په دې باور دی چې انسان تل د همدغه ازلي ښکلا او جمال په مینه ژوندی پاتې دی. د هغه د فلسفې له مخې، انسان پخپله هم له یوې فیاضې او ښکلې منبع څخه راوتلی (صادر شوی) دی؛ ځکه خو په دې نړۍ کې هم د فطرت پر ښکلا مین دی او تل دا میل ورسره وي چې بېرته خپلې هغې ښکلې مرجع (حقیقي محبوب) ته ور وګرځي. == د شیخ متي بابا د افکارو ارزونه او ادبي مقام == که څه هم د شیخ متي بابا اشعار په ظاهري بڼه ساده او روان برېښي، خو په حقیقت کې خورا ژور مفاهیم پکې نغښتي دي. سره له دې چې نوموړی د پوهې، تصوف او پرهېزګارۍ په لوړو پوړیو کې و، خو بیا هم د حق له دربار څخه د بېلتون شېبې ورته سختې تمامېدې. هغه په دې نړۍ کې خپل ټول زهد او نېک کړه وړه د الله (ج) د رضا په وړاندې ډېر ناڅیزه ګڼل او تل یې پر دې ټینګار کاوه چې د دنیا ژوند موقتي او یوازې آخروي ژوند ابدي او همېشنی دی. د پورتنیو څېړنو پر بنسټ ویلی شو چې شیخ متي بابا د خپل عصر پر تصوفي علومو بشپړ حاکمیت درلود او په عرفاني برخه کې یې خورا پاخه او پیاوړي افکار وړاندې کړي دي. له همدې امله، نوموړی د پښتو د متصوفو شاعرانو «امام» او مخکښ ګڼل کېږي. د هغه د فکر او سبک اغېزې تر ده پېړۍ وروسته د روښانیانو په اثارو، او د عبدالقادر خان خټک، رحمان بابا او نورو عارفو شاعرانو په کلام کې په څرګند ډول لیدل کېږي. 77f7qbq2n3lkldgfy3y2664bin5j21g 363972 363971 2026-05-14T01:52:15Z ~2026-27184-36 39432 مالومات 363972 wikitext text/x-wiki شيخ متي چي خليلي و لوى څښتن ځني راضي و دا ستر فیلسوف، عارف او متقي شاعر د پښتنو د [https://ketabona.com/books/%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%82%D8%A8%DB%8C%D9%84%DB%90-%D9%88%D9%BE%DB%90%DA%98%D9%86%D8%A6/ غوریاخېلو] له ټبر څخه دی. دی د شیخ عباس زوی او د خرښبون پرهېزګاره لمسی دی. د نوموړي مشهوره کورنۍ د خرښبون تر مړینې وروسته په ارغستان، پښین او پېښور کې خپره شوه. شیخ متي بابا له دغو سیمو څخه بېرته د کندهار خوا ته راغی او د '''[[ترنک او جلدک ولسوالۍ|ترنک]]''' سیند پر غاړه مېشت شو. نوموړی په ۶۲۳ هجري قمري کال زېږېدلی و او په '''۶۸۸''' هـ کال کې د ۶۵ کلونو په عمر وفات شو. د ده مزار تر اوسه هم د کندهار په شمال ختیځ کې، نږدې ۵۰ میله لرې په یوه غونډۍ کې دی چې د کلات په نوم یادیږي او په «کلات بابا» مشهور دی. نوموړي خپل ژوند د [[ترنک سیند]] پر غاړه، د غونډان په غره او د کلات په حدودو کې تېر کړی دی. د شیخ متي بابا د ژوند او اثارو په اړه تر اوسه خورا لږه څېړنه شوې ده. هغه څه چې د نوموړي د ژوند او ستر علمي شخصیت په اړه زموږ تر پوهې رسېدلي، یوازې د ولس ترمنځ د هغه پر محبوبیت او یا د ځینو لیکوالانو پر مقدماتي لیکنو ولاړ دي چې ډېر تمرکز یې د هغه پر شخصیت دی. دا چې نوموړي د پېړیو په تېرېدو سره لا هم د خلکو په زړونو کې خپل لوړ مقام ساتلی، دا په خپله د هغه د شخصیت یو داسې پیاوړی اړخ دی چې د لا نورو ژورو علمي څېړنو لپاره لاره هواروي. == د شیخ متي بابا ستر روحاني شخصیت == شیخ متي بابا د خپل وخت یو [https://www.tolafghan.com/articles/13550 نامتو عارف، مخکښ عالم او د لوړ شخصیت خاوند] و، چې د خلکو په منځ کې یې بې کچې محبوبیت درلود. د نوموړي د ولسي منښت او قدر کچه له دې معلومېږي چې د سیمې خلکو ورته د بابا لوړ لقب ورکړی دی. په پښتني کلتور کې د «بابا» لقب هغو کسانو ته ورکول کېږي چې په علم، عرفان، ملي خدمتونو او ټولنیزو اصلاحاتو کې یې د پام وړ خدمتونه کړي وي او ولس یې په روحاني او ملي مشرۍ زړه پورې باور ولري. د شیخ متي بابا په اړه په پخوانیو تاریخونو او معتبرو کتابونو کې مستند معلومات او ګڼ روایتونه شته، چې د هغه معنوي او ټولنیز لارښود تاییدوي. د «[[iarchive:20200522_20200522_0355/page/n1/mode/2up|پټې خزانې]]» مؤلف، [[محمد هوتک]]، شیخ متي بابا یو ستر زاهد، د حق عابد او پر خدای مین انسان معرفي کوي. دی نوموړی د دین یو داسې مرشد بولي چې په روحاني ژوند کې یې خورا لوړ مقام درلود. د همدې معنوي کمالاتو له امله، تر ننه د ولس په منځ کې د هغه د شخصیت او کراماتو په اړه ډېر روایتونه ژوندي پاتې دي. محمود هوتک په خپل اثر کې له افضل الطرائق څخه یو اخلاقي حکایت را اخلي چې د شیخ متي بابا د خاکسارۍ او خدمت څرګندونه کوي. په روایت کې راځي: یوه ورځ شیخ متي پر یوه لاره تېرېده چې لویه ډبره پکې پرته وه او د خلکو لاره یې بنده کړې وه. شیخ چې دا حالت ولید، څو شپې پرله پسې راغی او په یوازې ځان یې هغه درنې ډبرې له لارې لرې کړې. یوه بزګر (دهقان) چې دا ننداره کوله، ورته ویې ویل: ته د خدای دوست او د دومره لوړ مقام خاوند یې، ټول خلک ستا درناوی کوي؛ نو ولې ځان ته دومره زحمت ورکوې او لاره پاکوې؟ شیخ متي په ځواب کې ورته وویل: د خلکو خدمت تر هر څه غوره عبادت دی. '''[[نعمت الله هروي]]''' پخپل اثر '''[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/xxj26E8O2lHHNaNd مخزن افغاني]''' کې د شیخ متي بابا د زهد او تقوا په اړه ليکي چې نوموړي خپل ټول عمر د حق په عبادت او ریاضت کې تېر کړ. د هروي په وینا، شیخ متي بابا په ولس کې دومره زیات محبوبیت او نفوذ درلود چې خلکو به ډلې ډلې د هغه حضور ته مخه کوله ترڅو د مریداینو په لړۍ کې یې شامل شي. د نوموړي د کراماتو او معنوي شخصیت کیسې د ولس په منځ کې په پراخه کچه خپرې وې، چې همدې چارې هغه د خپل وخت یو له خورا منلو او مشهورو روحاني مشرانو څخه ګرځولی و. د ولسي روایاتو له مخې، ویل کېږي چې یوه ورځ د شیخ متي بابا مشر زوی، شیخ محمد زهیر، د خپل پلار په زیارت کې د سختې تندې له امله بې‌حاله شو. په هغه وخت کې پر دغې غونډۍ اوبه نه وې او مریداینو او لیدونکو به اوبه په ډېر زحمت سره له لیرې واټن او د ترنک له سینده راوړلې. د روایت پر بنسټ، د الله (ج) په امر د مزار تر څنګ له وچې ځمکې یوه شفافه او بهانده چینه راوخوټېده چې تر نن ورځې پورې بهېږي. د دغې چينې یوه ځانګړتیا دا ده چې اوبه یې د ژمي په موسم کې تودې او د اوړي په ګرمۍ کې خورا سړې وي. لـه دغي چينې څخه خلـك د پوستكي ناروغيو لپاره اوبه د درمل په توګه استعمالوي. د زیارت لیدونکي دا چینه د شیخ متي بابا د یو معنوي کرامت په توګه یادوي چې د زایرو ستونزه یې پرې حل کړې وه. د کابل پوهنتون د تاریخ استاد او د تاریخي مطالعاتو د مرکز غړي، شاه محمود محمود، پخپلې یوې [https://afghanistanefarda.blogfa.com/post/304 ارزښتناکې څېړنیزې مقالې] کې چې د افغانستان د تمدني او روحاني میراثونو په اړه یې کښلې، د شیخ متي بابا شخصیت داسې څېړلی دی: "دا به له ګټې خالي نه وي چې دلته د هغه مزار په اړه لنډ معلومات وړاندې کړل شي چې په دغه سیمه کې شتون لري؛ د پښتو ژبې د مشهور فیلسوف او شاعر، شیخ متي علیه الرحمه مزار، چې په '''کلات بابا''' مشهور دی. دا مزار له پېړیو راهیسې د خلکو د پاملرنې او درناوي وړ دی. هغه څه چې خلک یې دغه مزار او مقبرې ته ډېر متوجه کړي دي، د دې سیمې د خلکو پاکه عقیده ده. همدارنګه د دغه زیارت تر څنګ یو کارېز یا چینه بهېږي. د دغې چینې اوبه سره له دې چې خورا رڼې او سړې دي، خو کله چې د زیارت له ازغلي (پښو) څخه تېرېږي، تودوخه یې بدلون مومي او خپله یخنۍ له لاسه ورکوي. نن سبا د کلات ښاریانو د زیارت په شاوخوا کې کوټې (سقاخانې) ابادې کړې دي او د دغې چینې له اوبو څخه د پاکۍ، اودس او غسل لپاره ګټه اخلي." == د شیخ متي بابا کورنۍ او علمي لړۍ == د پښتو ژبې تاریخ‌پوهان په دې باور دي چې د شیخ متي بابا کورنۍ پښتني ټولنې ته ستر علمي او روحاني شخصیتونه وړاندې کړي دي. د شیخ متي بابا له وفات وروسته هم د هغه په کورنۍ کې د علم، عرفان، زهد او تقوا لړۍ روانه وه؛ په هره دوره کې له دغې کورنۍ څخه [Https://www.tolafghan.com/articles/13550 لويان، عالمان، عارفان، لیکوالان او شاعران راپورته شوي] چې د خپل وخت د علم او کلتور په وده کې یې اغېزناک رول لوبولی دی. لکه څنګه چې د پټې خزانې په کتاب کې راغلي، شیخ متي درې وروڼه لرل: لومړی امران، دویم حسن، او درېیم پیر ګرمام. همداراز، هغوی یوه خور هم لرله چې بي بي خاله نومېده. د نعیم متي زي د دیوان په پای کې هم دا روایت تایید شوی دی. د «توبې» غر چې د قندهار په سویل ختیځ کې پروت دی او اوسمهال د اڅکزي قوم مېشت ځای دی (او په پښتو ژبه ورته کوږک هم وايي)، همدې مشهور خواجه امران ته منسوب دی، چې د شیخ متي ورور و. خو د حسن په اړه (چې په پټه خزانه کې د شیخ متي له وروڼو څخه شمېرل شوی)، د نعمت الله هروي په قول هغه د ده له زامنو څخه دی. د شیخ بل ورور په پیر ګرمام مشهور دی او خور یې، بي بي خاله، په پښین کې ښخه ده چې مزار یې تر اوسه پورې مشهور دی.<ref>{{Cite web|url=https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran|title=Shaikh Imam Al-Din and his Tomb at Palosi Piran}}</ref> '''د شیخ متي بابا مشهور اولادونه او لمسيانو څو بیلګې:''' * د شیخ متي له زامنو څخه '''حسن''' او '''یوسف''' خورا مشهور ول. * [https://afghanpedia.com/depot/article/D2/w4LlYCebGWh5IuZx شیخ کټه] یو ستر عارف و چې د اتمې هجري پېړۍ په نیمايي (شاوخوا ۷۵۰ هـ.ق) کې ژوند کاوه. علامه '''عبدالحي حبیبي''' خپله څېړنیزه مقاله، ''«د افغانستان د پښتنو د تاریخ نومورکي مؤرخین»'' کې د دغه ستر علمي شخصیت په اړه داسې لیکي: "دا مدقق مؤرخ او د پښتنو د یوې خورا لویې علمي او ادبي کورنۍ رکن، د '''شیخ یوسف''' زوی او د '''شیخ متی''' لمسی دی. دی د شیخ متی تر مړینې وروسته د هغه پر علمي، ادبي او روحاني مسند کښېناست. شیخ یوسف اوه زامن درلودل، چې په هغوی کې '''شیخ کټه''' خورا مشهور شو. د ده مور '''بي بي مراد بخته''' نومېده چې په خټه زمنده وه." '''[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/w4LlYCebGWh5IuZx د شیخ کټه علمي میراث]:''' دغه نامتو عالم د پښتنو د رجالو او مشاهیرو په تاریخ کې یو نفیس کتاب ولیکه چې '''«لرغوني پښتانه»''' نومېده. دا کتاب په پښتو ژبه و او د پښتو ادب په تاریخ کې ځانګړی ځای لري. د «پټې خزانې» مؤلف، '''محمد هوتک'''، په خپل اثر کې ډېر ځله د دغه کتاب یادونه کړې ده. داسې ښکاري چې د پخوانیو شاعرانو او مشاهیرو د پېژندنې په برخه کې د محمد هوتک تر ټولو مهم او یګانه ماخذ همدا د «لرغوني پښتانه» اثر و. *د شیخ کټه له پښت څخه بل ستر شخصیت '''خواجه محمد زاهد خلیل متي زی''' و، چې د خپل وخت یو نامتو خدای‌پېژندونکی او پېژندل شوی عارف تېر شوی دی. * د دې علمي او عرفاني کورنۍ بل ځلاند ستوری '''شیخ قدم متي زی''' و. نوموړی د خپل وخت له خورا مشهورو او منلو عارفانو څخه ګڼل کېده چې په معنوي ارشا‌د کې یې ځانګړی مقام درلود. شیخ قدم بالاخره په '''سرهند''' کې وفات شو او د نوموړي سپېڅلی مزار اوس هم په همدې سیمه کې د مینه والو او عقیدتمنو زیارت ځای دی. * '''بي بي نیکبخته''' د پښتو ادب او عرفان په تاریخ کې یوه خورا منلې او عالمه څېره ده، چې په لسمه هجري پېړۍ کې یې د یوې عارفې مېرمنې په توګه شهرت درلود. د هغې ژوند او اثار نه یوازې د هغې د شخصي تقوا ښکارندویي کوي، بلکې د هغه وخت د علمي او روحاني کورنیو ترمنځ نږدې فکري اړیکې هم په ډاګه کوي. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان په خپله یوه علمي مقاله کې [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي] چې نوموړې د '''«ارشادالفقراء»''' په نامه یو ارزښتمن کتاب په ۹۶۹ هجري شمي کال کې لیکلی و. په دغه اثر کې هغې عرفاني حقایق او اخلاقي نصیحتونه په پښتو نظم بیان کړي دي، چې د متی زي کورنۍ د علمي حوزې د فکري بډاینې یوه غوره نمونه ګڼل کېږي. همداراز، اغلې '''[[پروين فيض زاده ملال|پروین ملال]]''' په خپله یوه څېړنیزه مقاله کې د '''«[https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 اسرار الافغان]»''' کتاب پر صوفيی او عارفې مېرمنو رڼا اچولې او لیکي: "په اسرار الافغان کې د ډېرو ښځینه وو ذکر راغلی چې ډېری یې [https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 د '''حضرت شیخ متی''' د] [https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 کورنۍ غړې دي]؛ لکه: '''بي بي رقیه''' د شیخ قاسم خور، '''بي بي توتیا''' د شیخ قاسم مېرمن، '''بي بي بسۍ، بي بي حاکمه، بي بي مرجانه، بي بي هاجره او بي بي خدیجه.''' دا هغه نومونه دي چې ما د بېلګې په توګه له دغه اثره راخیستي دي."[[دوتنه:Mausoleum of Kausim Solemance at Chunar Gur - British Library X432 3(23).jpg|بټنوک|د شاه قاسم سلیماني متي زي مقبره، چې په ۱۷۹۷ کال کې د توماس او ویلیم ډینیل لخوا انځور شوې او اوس په برېتانوي کتابتون کې ساتل کېږي، د هند د اترپردیش ایالت په میرزا پور کې د چونار کلا سویل لویدیز ته په نیم میل واټن کې موقعیت لري.]] * '''[https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 شیخ قاسم]''' (۹۵۶ هـ / ۱۵۴۹ م) د خپلې زمانې مشهور عارف او د '''«[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/92dOfxc4yLlMCwFd تذکرة الاولیای افغان]»''' اثر مؤلف و. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي]: "د شیخ پراخ ولسي نفوذ د مغول پاچا، '''جلال الدین اکبر'''، کینه او شک راوپاراوه. اکبر وېرېده چې شیخ به سیاسي ستونزې ورته جوړې کړي، نو ځکه یې هغه له پېښور څخه لاهور ته جلاوطن کړ. خو لاهور د شیخ د فعالیتونو لپاره لا ښه زمینه برابره کړه. په دې جریان کې اکبر مړ شو او د هغه ځای ناستي، '''جهانګیر'''، په ۱۶۰۵-۰۶ز کال کې شیخ سمدستي «چنار ګړ» ته ولېږه او هلته یې په کلا کې بندي کړ. که څه هم مغول پاچا جهانګیر په خپل توزک (تزکِ جهانګیري) کې شېخ قاسم متي‌زی د 'شېخ ابراهیم بابا' په نوم یاد کړی، خو محققین او ځايي اسناد هغه د شاه قاسم سلېماني (متي‌زي) په نوم پېژني. شیخ قاسم په ۱۶۰۷-۰۸ میلادي کال کې په هماغه زندان کې وفات شو او په '''چنار ګړ''' کې خاورو ته وسپارل شو. شیخ قاسم اووه زامن لرل. د تاریخي روایاتو له مخې، لکه څنګه چې یې نیکونو په علمي ډګر کې نوم درلود، د نوموړي ټول زامن د خپل وخت غوره عالمان ول." * '''شیخ کبیر متي ‌زي''' چې په «بالا پیر» مشهور و، په عرفان او تقوا کې یې خورا لوړ مقام درلود. نوموړی د اوولسمې پېړۍ یو وتلی صوفي او عارف و چې د هند د اترپردېش په قنوج کې یې ژوند کاوه. د هغه ژوند له معنوي عبادت، عاجزۍ او ژور فکري اغېز څخه ډک و، تر دې چې نفوذ یې ان د مغولي واکمنۍ تر ټولو لوړو چارواکو او حلقو پورې رسېده. شیخ کبیر د مغولي دورې یو له سترو روحاني شخصیتونو څخه و چې په خپلې پوهې او حکمت سره به یې د خپلو مینه والو ترمنځ پېچلې مذهبي شخړې او بحثونه حل کول. د مغولو پادشاهانو، شاه جهان او اورنګزېب، د نوموړي او د هغه د زوی، بل ستر روحاني شخصیت '''شیخ محمد مهدي متي زي''' په ویاړ د معمارۍ شهکار بیلابیل مزارونه جوړ کړ، چې په هند کې د [https://nmma.nic.in/nmma/NAS1/nmma_doc/IAR/Indian%20Archaeology%201998-99%20A%20Review.pdf تاریخي ابداتو په ثبت کې شامل] دی او یو له خورا مهمو تاريخي ځایونو څخه شمېرل کېږي. * '''شیخ امام الدین متي زي''' (زوکړه: ۱۰۲۰ هـ) د خپل وخت عالم او لیکوال و چې '''«تاریخ افغان»''' او '''«اولیای افغان»''' یې مشهور اثار دي. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي]: "د شیخ د ماشومتوب او لومړني ژوند په اړه ډېر معلومات په لاس کې نشته؛ همداراز د هغه د زده کړو د ځای او یا د هغو استادانو په اړه چې ده ورڅخه ګټه پورته کړې وي، کره معلومات نه تر سترګو کېږي. احتمالاً هغه د خپلې کورنۍ په روحاني او عرفاني فضا کې روزل شوی وي، چې همدې چارې د هغه د ژوند راتلونکی مسیر وټاکه. شیخ د خپلو هغو نیکونو په څېر چې په تقوا او پوهه کې یې نوم درلود، ډېر ژر په پېښور او شاوخوا سیمو کې د یو ستر عالم او عارف په توګه شهرت وموند." * '''میا متو صاحب (متي‌زي)''' یو مخکښ رهبر او روحاني شخصیت و، چې په اوولسمه پېړۍ کې (تقریباً تر ۱۶۱۴ میلادي کال وروسته) یې د [https://jalandhar.nic.in/about-district/ هند پنجاب ایالات جالندھر له مشهورو دولسو بستیو (استوګنځیو) څخه یوه مهمه مستحکمه کلا او مېشته، «بستي متو صاحب»، بنسټ کېښود]. د هغه دا اقدام له پېښور درې څخه د پنجاب میدانونو ته د پښتنو د لوېدیځ لوري د پراختیا او کډوالۍ یو تاریخي پړاو بلل کېږي، چې موخه یې د مغولي واکمنۍ پر مهال د پښتني کلتور ساتنه او د خپلې ټولنې لپاره د یوې خوندي سیمې رامنځته کول وو. میا متو صاحب یوازې یو متفکر مشر نه، بلکې د متي‌ زي په کورنۍ پورې د تړاو له امله د خپلې سیمې روحاني او مذهبي لارښود هم ګڼل کېده، چې تر ۳۰۰ کلونو زیات یې د جالندھر په سیمه کې د پښتنو معنوي او ټولنیز نفوذ خوندي وساتلو؛ نن ورځ هم دغه سیمه په هند کې د هغه په نوم یادیږي چې د نوموړي د تاریخي میراث او اغېز ژوندۍ بېلګه ده. * د دغې علمي کورنۍ بل مشهور مؤلف او شاعر '''نعیم متي زي''' دی چې په '''۱۲۳۰ هـ (۱۸۱۴ م)''' کال وفات شوی او په کندهار کې یې ژوند کاوه. د دې کورنۍ ځانګړتیا دا ده چې ميراث يې یوازې په نسب پورې تړلی نه دی، بلکې هغه علمي او روحاني پانګه ده چې پېړۍ پېړۍ یې د پښتنو د هویت او عرفان ساتنه کړې ده. == د شیخ متي بابا عرفاني اشعار او مناجات == شیخ متي بابا د پښتنو یو له خورا لویو صوفي شاعرانو او عارفانو څخه دی، چې د غونډان په غره (د کلات په حدودو کې) یې په یوې غار کې د عبادت پر مهال د '''«خداى مينه»''' په نوم یو کتاب لیکلی و. د «پټې خزانې» مؤلف، محمود هوتک، روایت کوي چې دا کتاب د شیخ متي تر مړینې وروسته د هغه پر مزار پروت و او خلکو به په ډېر عقیدت سره لوست. د شیخ متي بابا ډېری عرفاني اشعار او مناجات په داسې یو سوزناک او مانیز انداز ویل شوي، چې د هغو په اورېدو به د خلکو زړونه ولړزېدل او ژور اغېز به یې پرې کاوه. که څه هم نن سبا د دغه مقتدر صوفي شاعر د اشعارو بشپړه ټولګه زموږ په لاس کې نشته، خو د پټې خزانې مؤلف یوه خورا مشهوره عرفاني منظومه (مناجات) له خپل پلار څخه اورېدلې او په خپل کتاب کې یې خوندي کړې ده. دلته د دغه مناجات نهم بند ته لنډه کتنه کوو چې په لاندې ډول دی: ستا په جمال باندي شيدا سوم لـه خپلي سټي را جلا سوم په ژړا ژاړم چي بېلتون دى يمه پردېسى بل مي تون دى == د شیخ متي بابا عرفاني او فلسفي لیدلوری == د شیخ متي بابا د مناجاتو له بندونو څخه د هغه لوړ عرفاني، فکري او فلسفي مقام په څرګند ډول ښکاري. نوموړی په خپل دغه لیدلوري کې کاینات د یوه ابدي حقیقت څرګندوی بولي. د هغه په باور: که لمر او سپوږمۍ نړۍ روښانه کوي، که په دښتو کې ګلان خاندي، که په پسرلي کې د ځمکې پر مخ د زرغونېدو مېله وي، که په غرونو کې د مینې شپېلۍ غږېږي او که بورا د ګل پر سر له مینې کړېږي؛ دا ټول د هغه '''«ابدي عرفاني جمال»''' بېلابېل مظاهر او نښې دي. شیخ متي بابا په دې باور دی چې انسان تل د همدغه ازلي ښکلا او جمال په مینه ژوندی پاتې دی. د هغه د فلسفې له مخې، انسان پخپله هم له یوې فیاضې او ښکلې منبع څخه راوتلی (صادر شوی) دی؛ ځکه خو په دې نړۍ کې هم د فطرت پر ښکلا مین دی او تل دا میل ورسره وي چې بېرته خپلې هغې ښکلې مرجع (حقیقي محبوب) ته ور وګرځي. == د شیخ متي بابا د افکارو ارزونه او ادبي مقام == که څه هم د شیخ متي بابا اشعار په ظاهري بڼه ساده او روان برېښي، خو په حقیقت کې خورا ژور مفاهیم پکې نغښتي دي. سره له دې چې نوموړی د پوهې، تصوف او پرهېزګارۍ په لوړو پوړیو کې و، خو بیا هم د حق له دربار څخه د بېلتون شېبې ورته سختې تمامېدې. هغه په دې نړۍ کې خپل ټول زهد او نېک کړه وړه د الله (ج) د رضا په وړاندې ډېر ناڅیزه ګڼل او تل یې پر دې ټینګار کاوه چې د دنیا ژوند موقتي او یوازې آخروي ژوند ابدي او همېشنی دی. د پورتنیو څېړنو پر بنسټ ویلی شو چې شیخ متي بابا د خپل عصر پر تصوفي علومو بشپړ حاکمیت درلود او په عرفاني برخه کې یې خورا پاخه او پیاوړي افکار وړاندې کړي دي. له همدې امله، نوموړی د پښتو د متصوفو شاعرانو «امام» او مخکښ ګڼل کېږي. د هغه د فکر او سبک اغېزې تر ده پېړۍ وروسته د روښانیانو په اثارو، او د عبدالقادر خان خټک، رحمان بابا او نورو عارفو شاعرانو په کلام کې په څرګند ډول لیدل کېږي. q3529fzplhi27ps573kj76rl05utjq8 0 25814 363974 186853 2026-05-14T03:43:05Z شاه زمان پټان 26102 363974 wikitext text/x-wiki '''وزه '''يا '''ارغڅه''' {{Lang-en|Goat}} <ref>{{Cite web|url=https://lq.liwal.com/?mtn_ltwn=goat|title=goat|accessdate=۲۰۲۶ز می ۱۴مه|website=لېوال قاموس او ژباړن}}</ref>د کورنيو څارويو يو ډول دی چې خلک يې د [[شيدې|شيدو]] او [[غوښه|غوښې]] لپاره ساتي، چې ډېر ډولونه لري. دا څاروي په زرگونه کلونه دمخه انسانانو اهلي کړې دي. {{مالومات |نوم=وزه |انځور=NigerianDwarfDairyGoat.jpg |د انځور اړوند=[[نايجېريا|نايجېريايي]] [[شيدې]] ورکوونکې وزه}} [[دوتنه:Hausziege 04.jpg|400px|بټنوک|وزه]] [[دوتنه:Closeup of goat eye.jpg|300px|بټنوک|د وزه د سترگو تور لکه یو مستطیل دی]] == سرچينې == {{لړسرچينې}} biplwmki4ea5hgfk5ikyg2oa0whj67k 0 30033 363966 343303 2026-05-14T01:03:19Z CommonsDelinker 161 Replacing Kandahar_districts.png with [[File:Districts_of_Kandahar_as_of_January_2004.png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · The map, dated 363966 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict =د ارغنداب جګړه | partof = [[شوروي جګړه]] | image = [[File:Districts of Kandahar as of January 2004.png|300px]] | caption = د کندهار ولايت د ولسواليو نقشه | date = مې ۲۲ – د جون تر وروستيو پوري، ۱۹۸۷ | place = [[ارغنداب ولسوالۍ (کندهار)|ارغنداب ولسوالۍ]]، [[کندهار ولایت]]، [[افغانستان]] | result = د مجاهدینو بریا | combatant1 = {{flagicon|Afghanistan|1987}} [[د افغانستان ديموکراتيک جمهوريت|د افغانستان ډیموکراتیک جمهوریت]]<br> {{flagicon image|Flag of Soviet Union.svg}} [[شوروي اتحاد]] | combatant2 = {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[د افغانستان د اسلامي وحدت|افغان مجاهدین:]] *[[جمعيت اسلامي]] *[[حزب اسلامي خالص]] *[[د افغانستان ملي اسلامي محاذ اسلامي اتحاد|ملي اسلامي اتحاد]] | commander1 = {{flagicon|Afghanistan|1987}} [[محمد رفیع]]<br>{{flagicon|Afghanistan|1987}} [[عبدالرشيد دوستم]]<br>{{flagicon|Afghanistan|1987}} [[عصمت الله مسلم]]<br>{{flagicon|Afghanistan|1987}} [[مري بلوڅان]] | commander2 = {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[ملانقيب الله اخند]]<br>{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[لالا ملنګ]] {{سخ}}{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} عبدالطیف محمد آخوند محزولله آخوند | strength1 = ۶۰۰۰ | strength2 = زرګونه | casualties1 = ۵۰۰ مړه او ټپيان، ۱۲۰۰ نيول شوي او يا یي دنده پرېښې | casualties2 =شاوخوا ۶۰ نفره مړه شوه }}د '''ارغنداب جګړه''' د ډاکټر نجیب الله د حکومت پر مهال د افغان مجاهدینو او شوروي ځواکونو په ملاتړ د [[افغانستان]] د خلق دیموکراتیک ګوند د ځواکونو تر منځ پېښه سوه، چي په پایله کي یې مجاهدینو بریا ترلاسه کړه او شوروي ځواکونه یې اړ ایستل چي له کندهار او بیا افغانستان څخه ووزي. یاده جګړه د [[کندهار]] ولایت د سترو نښتو څخه شمېرل کیږي. ==نور ولولئ== [[دوتنه:شوروي اتحاد، ارغنداب.jpg|thumb|right|د شوروي اتحاد د يو سرتېری خاطره په ارغنداب کي: د شوروي اتحاد د افغانستان په جګړه د ارغنداب جګړه تر ټولو سخته جګړه وه، هغوي د ارغنداب څخه د وتلو يوه لار نه درلوده، طياري يي وويشتل سولې، ټانکونه يي تري ونيول سول. هيره دي نه وي چې د شوروي اتحاد د افغانستان په جګړه کې تر ټولو زیات شورويان د کندهار ولايت او د کابل پر لاري کي مړه سول. دا لوړ انځور د هغو سرتېرو لږ او ډېر ياداښتونه درته بيانوي]] ==سرچینۍ== a6uf0jj9yw1wt488o394t0ve98b586s 100 30572 363967 291754 2026-05-14T01:04:16Z CommonsDelinker 161 Replacing Kandahar_districts.png with [[File:Districts_of_Kandahar_as_of_January_2004.png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · The map, dated 363967 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="margin:0 auto; backgrond:none;" | style="padding-right:1em;" | <ol> <li>[[ارغنداب ]]</li> <li>[[ارغنداب ټاون]]</li> <li>[[د شاه ولي کوټ]]</li> <li>[[خاکرېز]]</li> <li>[[دنېش ټاون]]</li> <li>[[ميوند ولسوالۍ]]</li> <li>[[د پنجوایی ولسوالۍ]]</li> <li>[[زوړ کندهار]]</li> <li>[[کندهار لښکرکوټ]]</li> </ol> | style="background:white; padding:0 1em;" class="toccolours"| [[File:Districts of Kandahar as of January 2004.png|400px]] |}<noinclude> 11 .[[کندهار]] [[ویشنیزه:دا فغانستاد ښارونو تانبی| ]] </noinclude> 3bit99onnczs867bl5efno7c1dcsl21 10 39924 363975 220569 2026-05-14T05:22:39Z شاه زمان پټان 26102 /* مثاال */ 363975 wikitext text/x-wiki == بېلگه == * <code><nowiki>{{Statement||31|5}}</nowiki></code> ورکړئ {{Statement||31|5}} * <code><nowiki>{{Statement|42|31|5}}</nowiki></code> ورکړئ {{Statement|42|31|5}} cn7jouugem359wg7o4fwc0vt5h6z27q 0 45079 363962 297100 2026-05-14T00:46:47Z CommonsDelinker 161 Replacing Ghazni_districts.png with [[File:Districts_of_Ghazni_as_of_January_2004.png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · The map, dated Jan 363962 wikitext text/x-wiki ''' ګیلان ولسوالۍ''' د غزنی ولایت د سویلي ولسوالیو څخه ده {{Infobox settlement | official_name =ګیلان ولسوالۍ | native_name = ګیلان | native_name_lang = fa | name = | settlement_type = []هیواد]] | image_skyline = File:Districts of Ghazni as of January 2004.png | imagesize = | image_alt = | image_caption = Gelan District in bright green | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = Location within Afghanistan | coordinates = {{coord|32.730974|N|67.636271|E|region:AF_type:adm2nd|format=dms|display=inline}} | pushpin_map = Afghanistan | pushpin_label_position = left <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[هیواد]] | subdivision_name = {{افغانستان}} | subdivision_type1 = [[ولايت]] | subdivision_name1 = [[غزني ولايت|غزني]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | population_total = | population_as_of = | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = | elevation_m = | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = | area_code = | area_code_type = | timezone1 = | utc_offset1 = | website = | footnotes = }} ګیلان د [[افغانستان]] په جنوب کې موقیعت لرې په 2002 کال کې د یادې ولسوالۍ نفوس 404’78 نفره اټکل شوی وو ددی ولسوالۍ ټول وګړي [[پښتانه]] او مرکز یې [[جانده]] دی. ==جغرافیه== ==کلتور او بیارغونه== 47xclwkv9ywht0o1xpn7pt49dyqslbx 100 67552 363964 291859 2026-05-14T00:54:19Z CommonsDelinker 161 Replacing Nangarhar_districts.png with [[File:Districts_of_Nangarhar_as_of_January_2004.png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · The map, dat 363964 wikitext text/x-wiki </center> <div width=100% border="0" cellspacing="0" cellpadding="4" style="margin:1em 1em 1em 0; border-width:0px; font-size:100%; background-color:#f8f8ff"> {{col-begin}} {{col-2}} <li>[[هسکه مېنه ولسوالۍ]]</li> <li>[[اچين ولسوالۍ]]</li> <li>[[بهسود ولسوالۍ]]</li> <li>[[چپرهار ولسوالۍ]]</li> <li>[[دره نور ولسوالۍ]]</li> <li>[[بټي کوټ ولسوالۍ]]</li> <li>[[دور بابا ولسوالۍ]]</li> <li>[[گوشته ولسوالۍ]]</li> <li>[[حصارک ولسوالۍ]]</li> <li>[[جلالکوټ]]</li> <li>[[کامه ولسوالۍ]]</li> {{col-2}} <li>[[خوگياڼي ولسوالۍ]]</li> <li>[[کوټ ولسوالۍ]]</li> <li>[[ښېوه ولسوالۍ]]</li> <li>[[لالپوره ولسوالۍ]]</li> <li>[[مومند دره ولسوالۍ]]</li> <li>[[نازيان ولسوالۍ]]</li> <li>[[پچير او آگام ولسوالۍ]]</li> <li>[[رودات ولسوالۍ]]</li> <li>[[شېرزاد ولسوالۍ]]</li> <li>[[غنیخېل ولسوالۍ]]</li> <li>[[سپین غر ولسوالۍ]]</li> <li>[[سره رود ولسوالۍ]]</li> </ol> | style="background:white; padding:0 1em;" class="toccolours"| [[File:Districts of Nangarhar as of January 2004.png|300px]] |}<noinclude> {{col-end}} </div> </div> <center> [[جلال اباد]] [[ویشنیزه:دا فغانستاد ښارونو تانبی| ]] </noinclude> </center> </div> </div> <center> rku8ypvb05mtu64wddxj2peygf4lp3z 10 75744 363963 317377 2026-05-14T00:50:53Z CommonsDelinker 161 Replacing FNL_Flag.svg with [[File:Flag_of_the_National_Liberation_Front_of_South_Vietnam,_Flag_of_South_Vietnam_(1975–1976).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningl 363963 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = سوېلي ويتنام | flag alias = Flag of South Vietnam.svg | flag alias-1975 = Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg | flag alias-war = War flag of South Vietnam.svg | flag alias-air force = Flag of the Republic of Vietnam Air Force.svg | flag alias-army = Flag of the Army of the Republic of Vietnam.svg | flag alias-naval = Naval ensign of South Vietnam.svg | link alias-air force = Republic of Vietnam Air Force | link alias-army = Army of the Republic of Vietnam | link alias-naval = Republic of Vietnam Navy | flag alias-military = Flag of the RVNMF.svg | link alias-military = Republic of Vietnam Military Forces | flag alias-navy = Flag of the Republic of Vietnam Navy.svg | link alias-navy = ويتنام جمهوريت سمندري ځواک | flag alias-marines = Flag of the Republic of Vietnam Marine Division.svg | link alias-marines = Republic of Vietnam Marine Division | link alias-tennis = Vietnam {{{mw}}} Cup team | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1975 | var2 = war | redir1 = Republic of Vietnam | related1 = ويتنام </noinclude> }} 0npfk3mmijqakl6socwbi1t40q1xwqp 8 77866 363953 328137 2026-05-13T12:32:49Z شاه زمان پټان 26102 363953 json application/json { "GEMentorshipAutomaticEligibility": false, "GEMentorshipEnabled": true, "GEMentorshipMinimumAge": 365, "GEMentorshipMinimumEditcount": 5000, "GEMentorshipStartOptedOutThresholds": { "enabled": true, "minEditcount": 1000, "minTenureInDays": 90 }, "$version": "1.0.0" } tovf6939utvelxhuzu53j4i4794uzdk 3 86131 363976 359881 2026-05-14T07:25:10Z SHB2000 24510 SHB2000 د [[د کارن خبرې اترې:IvanBondarev]] مخ [[د کارن خبرې اترې:Ivan Banderivets]] ته ولېږداوه: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/IvanBondarev|IvanBondarev]]" to "[[Special:CentralAuth/Ivan Banderivets|Ivan Banderivets]]" 359881 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=IvanBondarev}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۱۷:۱۰, ۲۱ جنوري ۲۰۲۶ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) 73mgumhc8ib17sn7blca1q2enfgdkkp 3 87338 363954 2026-05-13T16:26:26Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 363954 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=Eccissell}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۱۳ می ۲۰۲۶، گړۍ ۱۶:۲۶ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) tqe5lwefq1boiuh5vivkka7kwn3x28s 3 87339 363955 2026-05-13T16:57:54Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 363955 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=Johnson524}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۱۳ می ۲۰۲۶، گړۍ ۱۶:۵۷ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) c40578a62b2s0ck8ms15ju1x3lou2e4 3 87340 363956 2026-05-13T19:08:01Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 363956 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=Nyasaland3s}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۱۳ می ۲۰۲۶، گړۍ ۱۹:۰۸ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) thoalwyyeqhr0uxprozn439gdftjqnd 0 87341 363957 2026-05-13T19:45:13Z O.sediqi93 16958 نوي لیکنه ده 363957 wikitext text/x-wiki == اختوبیل (Aachtobel) == '''اختوبیل''' (په [[الماني ژبه|الماني]]: {{Lang|de|Aachtobel}}) د [[المان]] هېواد په سویل لوېدیځ کې د [[باډن-وورټمبیرګ]] په ایالت کې یوه ځانګړې او خوندي شوې طبیعي سیمه ده. دا سیمه د اوبرلن (Oberuhldingen) او اویګن (Owingen) ترمنځ موقعیت لري. اټوبیل په اصل کې یوه ژوره او تنګ دره ده چې د [[لینزر اې]] (Linzer Aach) سیند د زرګونو کلونو جریان او طبیعي تخریب په پایله کې رامنځته شوې ده. دغه دره د خپلو لوړو او عمودي دېوالونو له امله چې له جغل او رسوبي ډبرو څخه جوړ شوي، د اروپا په کچه یو له مهمو جیولوژیکي منظرو څخه ګڼل کېږي. دا سیمه د خپل ځانګړي ایکولوژیکي اهمیت له امله په [[۱۹۳۹]] کال کې د دولت لخوا د یوې خوندي شوې سیمې په توګه په رسمي ډول ثبت شوه ترڅو د هغې وحشي ژوند او طبیعي بڼه خوندي پاتې شي. == شالید او تاریخ == د اختوبیل درې تاریخي ریښې د [[یخ دوره|یخ دورې]] وروستیو پړاوونو ته رسېږي، کله چې د کنګلونو ویلې کېدو او د اوبو سختو جریانونو د ځمکې په دغه برخه کې د ژورو درو د کیندلو لړۍ پیل کړه. په دغه سیمه کې د '''مولاس''' (Molasse) په نوم د ډبرو طبقې شتون لري چې د میلیونونو کلونو په موده کې د رسوبي موادو د ځای پر ځای کېدو په پایله کې رامنځته شوې دي. د وخت په تېرېدو سره دغه دره نه یوازې د یوې طبیعي نندارې په توګه، بلکې د یوې داسې سیمې په توګه وپېژندل شوه چې د نباتاتو او حیواناتو نادره ډولونه پکې وده کوي. د تېرو څو لسیزو په اوږدو کې د المان د چاپیریال ساتنې ادارو د دغې سیمې د بیولوژیکي تنوع د ساتلو لپاره ګڼې هڅې کړي دي ترڅو د انسانانو غیر قانوني مداخلې او ساختماني چارې د هغې طبیعي توازن ته زیان ونه رسوي. == مهمې ځانګړتیاوې == د اټوبیل تر ټولو څرګنده ځانګړتیا د هغې جالب [[جیولوژي|جیولوژیکي]] جوړښت دی چې پکې د ډبرو داسې طبقې لیدل کېږي چې د ساینس‌پوهانو لپاره د ځمکې د تاریخي بدلونونو د مطالعې یو ژوندی لابراتوار ګڼل کېږي. په دغه دره کې د اوبو جریان او د لندبل لوړه کچه د دې لامل شوې چې دلته د ځنګلونو یو ځانګړی ډول رامنځته شي؛ چیرې چې د فرن بوټي، نادر ګلان او د ونو بېلابېل ډولونه په طبیعي توګه وده کوي. د درې عمودي دېوالونه چې په ځینو ځایونو کې خورا لوړ دي، د مرغانو د ځینو نادرو ډولونو لپاره د ځالې جوړولو مناسب ځایونه چمتو کوي. د دې سیمې اقلیم د شاوخوا سیمو په پرتله معتدل دی چې دا د ایکوسیستم د ثبات او د بېلابېلو ژویو د ژوندي پاتې کېدو لپاره خورا اړین بلل کېږي. == ارزښت او سیاحت == اټوبیل د سیمې په کچه یو له مهمو سیاحتي او [[ساینس|علمي]] ځایونو څخه دی چې هر کال د زرګونو سیلانیانو او محصلینو پام ځانته را اړوي. دا سیمه د طبیعي زده کړو لپاره یو مهم مرکز دی چیرې چې خلک د [[چاپیریال ساتنه|چاپیریال ساتنې]] او د اوبو د سرچینو د مدیریت په اړه عملي پوهه ترلاسه کوي. د دې درې شتون د سیمې په هایډرولوژیکي نظام کې هم مهم رول لري؛ ځکه چې دا د باران د اوبو په تنظیم او د ځمکې لاندې اوبو د ذخیره کولو په برخه کې مرسته کوي. له اقتصادي پلوه دغه سیمه د [[سیاحت|ایکو-ټوریزم]] په وده کې بنسټیز رول لوبوي او د باډن-وورټمبیرګ ایالت د طبیعي ویاړونو په سر کې ځای لري. == سرچینې == # [https://de.wikipedia.org/wiki/Aachtobel د الماني ویکي‌پېډیا اړونده مقاله (Aachtobel)] [[وېشنیزه:په المان کې خوندي شوې سیمې]] [[وېشنیزه:د المان جغرافیه]] [[وېشنیزه:باډن-وورټمبیرګ]] hw4vyhou62q259vxkt0kx7bf34rnx06 0 87342 363958 2026-05-13T19:50:49Z O.sediqi93 16958 نوي لیکنه چمتو 363958 wikitext text/x-wiki == الت وایر وایزي (Altweiherwiese) == '''الت وایر وایزي''' (په [[الماني ژبه|الماني]]: {{Lang|de|Altweiherwiese}}) د [[المان]] په سویل لوېدیځ کې د با[[بادن ورتمبرګ|ادن ورتمبرګ]] په ایالت کې یوه مهمه او خوندي شوې طبیعي سیمه ده. دا سیمه د ډیټینګن (Dettingen) په سیمه کې چې د کونسټانز ښار پورې اړه لري، موقعیت لري. الت وایر وایزي په رسمي ډول په [[۱۹۸۱]] کال کې د یوې ساتل شوې سیمې په توګه وپېژندل شوه ترڅو د هغې ځانګړی ایکوسیستم او بیولوژیکي تنوع له منځه لاړه نشي. د دغې سیمې نوم چې په لغوي مانا کې د "پخواني ډنډ مرغزار" ته اشاره کوي، د هغې تاریخي مخینې ته ورګرځي. دا سیمه په اصل کې یو لندبل یا لوند مرغزار دی چې د نادرو بوټو او حیواناتو لپاره یو خوندي پټنځای ګڼل کېږي. د چاپیریال ساتنې له نظره دا سیمه د بوډنسي (Lake Constance) په شاوخوا کې یو له حیاتي ایکولوژیکي نقطو څخه شمېرل کېږي. == تاریخي مخینه او جوړښت == د الت وایر وایزي تاریخ د هغو طبیعي بدلونونو سره تړلی دی چې په سیمه کې د اوبو د مدیریت او کرنې له امله رامنځته شوي دي. په تېرو وختونو کې دا سیمه د اوبو د ذخیره کولو یا د مالدارۍ لپاره کارول کېده، خو د شلمې پېړۍ په دویمه نیمایي کې ساینس‌پوهانو وموندله چې دلته داسې ژوي او نباتات شتون لري چې په نورو ځایونو کې د ورکېدو په حال کې دي. د سیمې جیولوژیکي جوړښت داسې دی چې اوبه په کې په اسانۍ سره جذبیږي او ساتل کېږي، چې دا چاره د دلدل ډوله ځمکو د رامنځته کېدو لامل شوې ده. همدا ځانګړنه د دې لامل شوه چې په ۱۹۸۱ کال کې د باډن-وورټمبیرګ ایالتي ادارې د یوې قانوني لایحې له مخې دغه سیمه تر خپلې جدي څارنې لاندې راولي. == بیولوژیکي تنوع او ایکولوژي == الت وایر وایزي د خپل بډایه ایکوسیستم له امله د پام وړ ده او په لاندې برخو کې د پام وړ ځانګړتیاوې لري: ۱. نباتات: په دې سیمه کې د مرطوبو سیمو ځانګړي بوټي او نادره ګلان وده کوي. د خاورې لندبل د دې لامل شوی چې دلته د ارکید (Orchids) ځینې ډولونه او د واښو داسې بڼې پیدا شي چې په وچه ځمکه کې وده نشي کولی. ۲. حیوانات: دا مرغزار د بېلابېلو حشراتو، په ځانګړې توګه د تیتلیانو او پتنګانو د نادرو ډولونو لپاره یو مهم استوګنځی دی. همدارنګه، ډېری مرغان چې په لندبلونو کې ژوند کوي، دا سیمه د خوړو موندلو او ځالې جوړولو لپاره کاروي. ۳. د اوبو تنظیم: د یو طبیعي سفنج په څېر، دا سیمه د باران اضافي اوبه جذبوي او د سیمې په هایډرولوژیکي توازن کې مرسته کوي، چې دا د چاپیریال په معتدل ساتلو کې لوی رول لري. == د ساتنې اهمیت او ارزونه == د الت وایر وایزي ساتنه یوازې د سیمه ییز اهمیت لرونکې نه ده، بلکې د نړیوال چاپیریال د ثبات لپاره هم اړینه ګڼل کېږي. د یوې ساتل شوې سیمې په توګه، دلته هر ډول ساختماني چارې، د ځمکې کیندل او یا داسې فعالیتونه چې طبیعي نظم ګډوډوي، په کلکه منع دي. دا سیمه د محصلینو او د طبیعت د مینه والو لپاره د زده کړې یو مهم ډګر دی. هر کال په کې علمي څېړنې ترسره کېږي ترڅو د اقلیم بدلون اغېزې په لندبلونو باندې وڅېړل شي. له اقتصادي پلوه، دا سیمه د پوهنې او سیاحت له لارې د کونسټانز سیمې په شهرت کې برخه اخلي، خو د سیلانیانو تګ راتګ په کې د ځانګړو لارو په واسطه کنټرولېږي ترڅو طبیعت ته زیان ونه رسېږي. == سرچینې == ۱. [[:de:Altweiherwiese|د الماني ویکي‌پېډیا اړونده مقاله (Altweiherwiese)]] ۲. د کونسټانز ښار د طبیعي زیرمو او چاپیریال ساتنې اداره. ۳. د باډن-وورټمبیرګ ایالت د خوندي شویو سیمو ډیټابیس. [[وېشنیزه:په المان کې خوندي شوې سیمې]] [[وېشنیزه:د المان جغرافیه]] [[وېشنیزه:باډن-وورټمبیرګ]] [[وېشنیزه:کونسټانز]] s3kvxrckxh1r5riopd359ms9zjo3pvj 0 87343 363959 2026-05-13T19:58:47Z O.sediqi93 16958 نوي لیکنه ده 363959 wikitext text/x-wiki == ارګین (Argen) == '''ارګین''' (په [[الماني ژبه|الماني]]: {{Lang|de|Argen}}) د [[المان]] په سویل کې د [[باډن-وورټمبیرګ]] په ایالت کې یوه ډېره پراخه او حیاتي خوندي شوې طبیعي سیمه ده. دا سیمه د [[بودنسی]] (Bodenseekreis) او [[راوینسبورګ]] (Ravensburg) ولسوالیو په محدوده کې موقعیت لري. ارګین په رسمي ډول د [[۱۹۹۷]] کال د ډسمبر په ۱۶مه نېټه د یوې ساتل شوې سیمې (Naturschutzgebiet) په توګه اعلان شوه. د دې سیمې ټولیز مساحت نږدې ۴۴۲ هکتاره دی چې د ارګین سیند په اوږدو کې پرته ده. == جغرافیه او موقعیت == دا خوندي شوې سیمه د ارګین سیند د جریان په اوږدو کې، له هغو ځایونو څخه پیل کېږي چیرې چې "اوبیره ارګین" (Obere Argen) او "انټیره ارګین" (Untere Argen) سره یوځای کېږي او بیا د لانګن ارګین (Langenargen) او کریس برون (Kressbronn) ترمنځ د [[کونسټانز جهيل]] ته تویېږي. دا سیمه د الپ غرونو په لمنو کې یو له وروستیو طبیعي سیندونو څخه ګڼل کېږي چې لا هم خپله وحشي او طبعي بڼه یې تر ډېره ساتلې ده. == ایکولوژیکي ارزښت او موخې == د ارګین سیمې د خوندي کولو اصلي هدف د سیند د طبیعي متحرکاتو او د هغې د شاوخوا متنوع ایکوسیستم ساتل دي. په دې سیمه کې لاندې ارزښتونه په پام کې نیول شوي دي: ۱. د سیند متحرک جریان: ارګین یو له هغو لږو سیندونو څخه دی چې اجازه ورکوي خپله لاره په طبیعي ډول بدله کړي، چې دا د جغل د ټاپوګانو او نویو ساحلونو د رامنځته کېدو لامل کېږي. ۲. بیولوژیکي تنوع: دا سیمه د نادره کبانو، د اوبو د مرغانو او بېلابېلو حشراتو لپاره یو مهم پټنځای دی. په ځانګړې توګه د "کبانو" ځینې ډولونه چې یوازې په پاکو او روانو اوبو کې ژوند کوي، دلته موندل کېږي. ۳. فلورا (نباتات): د سیند په غاړو کې د الپین ځانګړي بوټي او نادره ګلان وده کوي چې په اروپا کې د ورکېدو له ګواښ سره مخ دي. == مدیریت او څارنه == دا سیمه د ټیوبینګن (Regierungspräsidium Tübingen) د سیمه ییزې ادارې تر مستقیمې څارنې لاندې ده. د سیمې ساتنه د دې لپاره ده چې د انسانانو غیر قانوني مداخلې، د اوبو ککړتیا او د سیند د غاړو ویجاړول کنټرول شي. له همدې امله په ډېرو برخو کې ساختماني فعالیتونه او د طبیعت ضد چارې په قانوني ډول منع دي. == سرچینې == {{سرچینې}} # {{Cite web|url=https://de.wikipedia.org/wiki/Argen_(Naturschutzgebiet)|title=Argen (Naturschutzgebiet) - Wikipedia|language=de|publisher=Wikipedia}} # {{Cite web|url=http://www2.lubw.baden-wuerttemberg.de/public/abt5/ihg/vortraege/stich_schutzgebiete.pdf|title=Landesanstalt für Umwelt Baden-Württemberg (LUBW)|publisher=LUBW|accessdate=2026-05-13}} [[وېشنیزه:په المان کې خوندي شوې سیمې]] [[وېشنیزه:باډن-وورټمبیرګ کې د بودنسي ولسوالۍ جغرافیه]] [[وېشنیزه:باډن-وورټمبیرګ کې د راوینسبورګ ولسوالۍ جغرافیه]] [[وېشنیزه:په ۱۹۹۷ کال کې تاسیس شوې خوندي شوې سیمې]] [[وېشنیزه:ارګین سیند]] 0quk0r3xud7on3ndotgnarvfxcq2ag5 2 87344 363960 2026-05-13T20:32:48Z Nyasaland3s 39496 د "زه په مالاوي کې میشت یم سلام" تورو مخ جوړ شو 363960 wikitext text/x-wiki زه په مالاوي کې میشت یم سلام skje4xqny4o624yvm17khktpn0rsyb0 0 87345 363961 2026-05-13T20:56:37Z O.sediqi93 16958 نوي لیکنه ده 363961 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="float: right; margin: 0 0 1em 1em; width: 300px; border-collapse: collapse; font-size: 95%; text-align: right; direction: rtl;" |- ! colspan="2" style="background: #E3E3E3; font-size: 120%; text-align: center;" | توبینګن Tübingen |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[File:Tübingen Rathaus.jpg|250px|center|د توبینګن ښار راتخس]] |- ! style="background: #F0F0F0; text-align: right; width: 50%; padding: 5px;" | هېواد | style="padding: 5px;" | [[المان]] |- ! style="background: #F0F0F0; text-align: right; padding: 5px;" | ایالت | style="padding: 5px;" | [[بادن-وورتمبرګ]] |- ! style="background: #F0F0F0; text-align: right; padding: 5px;" | ولسوالۍ | style="padding: 5px;" | توبینګن |- ! style="background: #F0F0F0; text-align: right; padding: 5px;" | مساحت | style="padding: 5px;" | ۱۰۸.۱۲ کیلومتره مربع |- ! style="background: #F0F0F0; text-align: right; padding: 5px;" | نفوس | style="padding: 5px;" | شاوخوا ۹۲,۰۰۰ (۲۰۲۳) |- ! style="background: #F0F0F0; text-align: right; padding: 5px;" | پوستي کوډ | style="padding: 5px;" | ۷۲۰۷۰ – ۷۲۰۷۶ |- ! style="background: #F0F0F0; text-align: right; padding: 5px;" | د تلفن کوډ | style="padding: 5px;" | ۰۷۰۷۱ |- ! style="background: #F0F0F0; text-align: right; padding: 5px;" | موټر کوډ | style="padding: 5px;" | TÜ |- ! style="background: #F0F0F0; text-align: right; padding: 5px;" | د پوهنتون تاسیس کال | style="padding: 5px;" | ۱۴۷۷ ز. |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size: smaller; padding: 5px;" | [http://www.tuebingen.de رسمي سایټ] |} '''توبینګن''' (په الماني: ''Tübingen'') د المان هېواد په سوېل لوېدیځ کې پروت یو ښار دی چې د بادن-وورتمبرګ ایالت په منځنۍ برخه کې موقعیت لري. دا ښار د توبینګن ولسوالۍ اداري مرکز دی. توبینګن د خپل پخواني او تاريخي پوهنتون، ښکلو باراني سیندونو، او نیکارسټراسن (Neckarstal) په نوم د ښکلي درې له امله نړیوال شهرت لري. دا ښار د اوبو لرغونو کانالونو او لوړو کروندو لرونکو ودانیو له امله ډېر پام ځانته اړوي. == جغرافیه == توبینګن ښار د شوابین الب (Swabian Alb) غرونو په شمالي برخه کې پروت دی. د ښار له منځ څخه د نیکار سیند (Neckar) تیریږي چې ښار په دوو برخو ویشي. د ښار شاوخوا سیمې ډبرینې، ځنګلۍ او غرڅینې دي. د توبینګن اقلیم معتدل دی، خو د غرونو په سیمو کې د تودوخې درجه یو څه ټیټه وي او په اوړي کې اورښت ډېر وي. == تاریخ == د توبینګن سیمه د لرغونو زمانو راهیسته مېشته وه. په ۱۱۹۱ زېږدیز کال کې د توبینګن کلا (Burg Hohentübingen) لومړی ځل په اسنادو کې یادونه شوې ده. په ۱۲۳۱ کال کې توبینګن د ښار حیثیت ترلاسه کړ. په ۱۳۴۲ زېږدیز کال کې دا ښار د وورتمبرګ (Württemberg) خاورې ته الحاق شو. په ۱۴۷۷ زېږدیز کال کې، ارشیدوک ابرهارد اول (Eberhard I) د توبینګن پوهنتون تاسیس کړ، چې دا پوهنتون په المان کې ترټولو پخوانیو پوهنتونو له ډلې ګڼل کیږي. دا پوهنتون وروسته د ښار د فرهنګي او اقتصادي ودې اصلي محرک وګرځېد. == اداري وېش == د توبینګن ښار اداري اړخه په ۱۸ برخو (Stadtteile) ویشل شوی دی. د ښار مرکزي برخه ډبرینې کوڅې لري چې په منځنیو پېړیو کې جوړې شوې دي. == وګړي == د ۲۰۲۳ کال د سرشمېرنې له مخې، د توبینګن ښار نفوس شاوخوا ۹۲،۰۰۰ تنه دی. ډېری وګړي په الماني قومیت پورې اړه لري، خو د پوهنتون او نړیوالو څېړنیزو مرکزونو له امله ډېر بهرني زده کوونکي او کارپوهان په دې ښار کې ژوند کوي. د ښار نفوس ځوان دی، ځکه چې د پوهنتون محصلین یې د ټولنفوس لویه برخه جوړوي. == اقتصاد == توبینګن یو فرهنګي ښار دی، خو اقتصاد یې یوازې په زده کړو پورې تړلی نه دی. په ښار کې د طبي تجهیزاتو، درملجو، او بیوتکنالوژي شرکتونو مهم مرکزونه شتون لري. سربېره پر دې، د پوهنتون له خوا اداره کیدونکي روغتونونه او څېړنیز مرکزونه په زرګونو کسانو ته دندې برابروي. ګرځندوی هم د ښار په عاید کې مهم رول لوبوي. == فرهنګ او زده کړې == د توبینګن پوهنتون (Eberhard Karls Universität Tübingen) د نړۍ له غوره پوهنتونو څخه شمیرل کیږي. په دې پوهنتون کې الهیات، فلسفه، طب، او حقوق په ځانګړي ډول تدریسیږي. ډېری نابغه او مشهور شخصیتونه لکه فیلوسوف هیګل (Hegel)، شاعر هولدرلین (Hölderlin)، او ستورپوه کپلر (Kepler) په دې ښار کې زده کړې کړي دي. په ښار کې فرهنګي فعاليتونه ډېر دي؛ په اوړي کې د سیند پر سر بېلابېلې لوبې، موسیقۍ غونډې، او د سینما فستیوالونه کیږي. د توبینګن ښار لرغونی بازار (Marktplatz) د خلکو د راټولیدو اصلي ځای دی. == مشهور شخصیتونه == * [[فریډریش هولډرلین]] - شاعر * [[ویلهلم هیکل]] - لیکوال * [[یوهانس کپلر]] - ستورپوه * [[فریډریش میسچر]] - د DNA کشف کوونکی == سرچينې == {{سرچينې}} * [https://de.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCbingen الماني ویکيپیډیا] * [http://www.tuebingen.de توبینګن ښار رسمي سایټ] [[وېشنيزه:المان]] [[وېشنيزه:ایالت]] [[وېشنيزه:ښار]] a58upq02m75uos2uk49qgxl6y8gbkqd 3 87346 363977 2026-05-14T07:25:10Z SHB2000 24510 SHB2000 د [[د کارن خبرې اترې:IvanBondarev]] مخ [[د کارن خبرې اترې:Ivan Banderivets]] ته ولېږداوه: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/IvanBondarev|IvanBondarev]]" to "[[Special:CentralAuth/Ivan Banderivets|Ivan Banderivets]]" 363977 wikitext text/x-wiki #مخګرځ [[د کارن خبرې اترې:Ivan Banderivets]] doab74f14cm3invhxc0teumn9h3f296