شخصي کمپيوټر

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ps">
  <siteinfo>
    <sitename>ويکيپېډيا</sitename>
    <dbname>pswiki</dbname>
    <base>https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.6</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">رسنۍ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ځانگړی</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">کارن</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">د کارن خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ويکيپېډيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">د ويکيپېډيا خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">دوتنه</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">د دوتنې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">مېډياويکي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">د مېډياويکي خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">کينډۍ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">د کينډۍ خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">لارښود</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">د لارښود خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">وېشنيزه</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">د وېشنيزې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">تانبه</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">د تانبې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">چلنوال</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">د چلنوال خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">پېښه</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">د پېښې خبرې اترې</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>شخصي کمپيوټر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14180</id>
    <revision>
      <id>364695</id>
      <parentid>335925</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T08:44:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20799" sha1="ag0njo1hb1vnrmbo10at1y6hfdz50cf" xml:space="preserve">[[دوتنه:Desktop computer clipart - Yellow theme.svg|بټنوک|300px|]]
'''شخصي کمپيوټر''' یو ګڼ‌موخیز مایکرو کمپیوټر دی چې اندازې، وړتیاوو او بیې ته په کتو سره یې فردي استفاده شونې ده. شخصي کمپیوټرونه په داسې ډول جوړ شوي دي چې د کمپيوټر د متخصص پر ځای په مستقیم ډول د وروستي کاروونکي له‌خوا اداره کېدای شي. د لویو او قېمته میني کمپيوټرونو او مېن فرېمونو پر خلاف د ډېرو خلکو له‌خوا له شخصي کمپیوټرونو سره په هم‌مهاله ډول نه کارول کېږي. د ۱۹۷۰یمې او ۱۹۸۰یمې لسیزې په پای کې د کورني کمپیوټر اصطلاح هم وکارول شوه.&lt;ref&gt;{{Cite Dictionary.com|personal computer|access-date=2018-06-11}}&lt;/ref&gt;

== ډولونه ==

=== نه لېږدېدونکي ===

==== ډېسک‌ټاپ کمپیوټر ====
د شخصي کمپیوټرونو تر پراخې استفادې مخکې چې کوم کمپيوټرونه پر مېز کارول کېدای شول، ډېر کوچني وو او بالاخره ډېسک‌ټاپ ونومول شول. په وروستیو کې دغه عبارت معمولاً د کمپیوټر د کېس یا قاب ځانګړی ډول څرګندوي. ډېسک‌ټاپ کمپيوټرونه بېلابېل ډولونه لري، له لویو عمودي قابونو نیولې تر کوچنیو ماډلونو پورې چې د اېل.سي.ډي مانیتورونو تر شا یا مستقیماً لاندې کارېدای شي.

که څه هم ډېسک‌ټاپ اصطلاح تر ډېرو هغو کمپیوټرونو ته کارول کېږي چې قاب یې په عمودي ډول درېږي، دغه ډولونه تر ډېره د ځمکې پر مخ یا تر مېز لاندې اېښودل کېږي. پر دغه ظاهري تضاد سربېره «ډېسک‌ټاپ» اصطلاح معمولاً هغو عمودي درېدونکو قابونو او افقي یا پرتو ماډلونو ته کارول کېږي چې د کلمې په اصلي معنا پر مېزونو اېښودل کېږي او له همدې امله د ډېسک‌ټاپ عبارت ته مناسب دي، که څه هم چې دغه دواړه ډولونه په اکثرو عملي استفادو کې د ډېسک‌ټاپ د اصطلاح په شرایطو برابر راځي.  د کمپیوټر د دغو قابونو دواړه ډولونه د سیستم هارډویر برخې لکه مادربورډ، پروسېسر چېپ و د داخلي عملیاتو نورې برخې لري. ډېسک‌ټاپ کمپيوټرونه د ښودنې لپاره یو بېرونی مانیتور او بېرونی کېبورډ لري چې د کمپیوټر د قاب له شاتنیو برخو سره نښلول کېږي. ډېسک‌ټاپ کمپيوټرونه د کورنیو او سوداګریزو محاسباتي پروګرامونو لپاره مشهور دي، ځکه چې پر ډېسک د ګڼو مانیتورونو لپاره ځای لري.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Houghton |first1=Andy |title=Evolution of Custom Gaming PCs: What Really Made the Difference |url=http://www.digitalstorm.com/unlocked/evolution-of-custom-gaming-pcs-what-really-made-the-difference-idnum20/ |access-date=28 September 2015 |website=digitalstorm.com}}&lt;/ref&gt;

== لېږدېدونکي ==

=== لپ‌ټاپ ===
لپ‌ټاپ کمپيوټرونه داسې ډیزاین شوي ډي چې د لېږدولو وړ وي. په دې ډول کمپيوټرونو کې کېبورډ او نورې برخې په یوه پنل کې واقع وي او یو بل پنل لري چې د ډېسپلې سکرین په کې وي. کله چې لپ‌ټاپ وتړل شي یا بند شي، د لېږدولو پر مهال یې سکرین او کېبورډ خوندي وي. په لپ‌ټاپونو کې معمولاً داسې بېټرۍ وي چې چارج کېږي او په دې سره د دغه ډول کمپیوټرونو د لېږد وړتیا لا ډېرېږي. د چارج، وزن او سپېس یا فضا د سپما لپاره د لپ‌ټاپ ګرافیک چېپونه په ډېرو مواردو کې په سي.پي.یو یا چیپ‌سېټ کې ادغامېږي او د سیستم له رم (RAM) څخه استفاده کوي، دغه چاره د هغو ډېسک‌ټاپ کمپيوټرونو په پرتله چې ګرافیک کارتونه په کې لګول شوي وي، د کمپیوټر ګرافیکي فعالیت را ټيټوي. له همدې امله ډېسک‌ټاپ کمپيوټرونه د ګېمونو لپاره تر لپ‌ټاپونو غوره ګڼل کېږي.&lt;ref&gt;[https://archive.today/20121209010744/http://www.news.com/2100-1040-979763.html Desktop notebooks stake their claim], accessed October 19, 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bott |first=Ed |title=The PC was supposed to die a decade ago. Instead, this happened |url=https://www.zdnet.com/article/the-pc-was-supposed-to-die-a-decade-ago-instead-this-happened/ |website=ZDNet}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnnogg&quot;&gt;{{cite news|title=Time to drop the Netbook label|publisher=CNN|author=Erica Ogg|url=http://www.cnn.com/2009/TECH/ptech/08/20/cnet.drop.netbook.label/index.html|date=August 20, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation|url=https://www.nytimes.com/2009/04/02/technology/02netbooks.html|title=Light and Cheap, Netbooks Are Poised to Reshape PC Industry|work=The New York Times|date=April 1, 2009|quote=AT&amp;T announced on Tuesday that customers in Atlanta could get a type of compact PC called a netbook for just 50 US$ if they signed up for an Internet service plan... 'The era of a perfect Internet computer for 99 US$ is coming this year,' said Jen-Hsun Huang, the chief executive of Nvidia, a maker of PC graphics chips that is trying to adapt to the new technological order.|access-date=2010-10-14}}&lt;/ref&gt;

== پلور ==

=== په بازار کې د پلور کچه ===
په ۲۰۰۱ کال کې ۱۲۵ میلیونه شخصي کمپيوټرونه عرضه شول چې په پرتلیز ډول په ۱۹۷۷ کال کې دا شمېره ۴۸۰۰۰ کمپيوټرونه وو. په ۲۰۰۲ کال کې څه باندې ۵۰۰ میلیونه شخصي کمپیوټرونه کارېدل او یو میلیارد شخصي کمپيوټرونه د ۱۹۷۰یمې لسیزې له منځنیو کلونو راهیسې تر دې مهاله په ټوله نړۍ کې پلورل شوي دي. په دې کې ۷۵ سلنه کمپیوټرونه د کار اړوند وو او پاتې نور د شخصي او کورنۍ استفادې لپاره پلول شوي دي. شاوخوا ۸۱.۵ سلنه عرضه شوي شخصي کمپیوټرونه ډېسک‌ټاپ، ۱۶.۴ سلنه لپ‌ټاپ او ۲.۱ سلنه سرورونه دي. متحده ایالتونو د عرضه شویو کمپيوټرونو ۳۸.۸ سلنه (چې ۳۹۴ میلیونه کېږي)، اروپا ۲۵ سلنه او اسیا-اقیانوسیې بیا ۱۱.۷ سلنه برخه ترلاسه کړې ده چې په دې کې اسیا-اقیانوسیه له ۲۰۰۲ کال راهیسې د چټکې ودې په حال کې ده. تمه کېږي چې تر ۲۰۰۸ کال پورې به دویم میلیارد هم وپلورل شي. په لوېدیځه اروپا کې کابو نیمې کورنۍ شخصي کمپيوټرونه لري او د بریتانیا په ۴۰ سلنه کورونو کې کمپيوټرونه شته دي چې دا شمېره په ۱۹۸۵ کال کې یوازې ۱۳ سلنه وه.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Kanellos |first=Michael |title=PCs: More than 1 billion served |url=http://news.cnet.com/2100-1040-940713.html |access-date=August 9, 2001 |publisher=CNET News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnet&quot;&gt;{{cite news|last=Kanellos|first=Michael|url=http://news.cnet.com/2100-1040-940713.html|title=personal computers: More than 1 billion served|publisher=[[CNET News]]|date=June 30, 2002|access-date=2010-10-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2077986.stm|title=Computers reach one billion mark|publisher=BBC News|date=July 1, 2002|access-date=2010-10-14}}&lt;/ref&gt;

د شخصي کمپيوټرونو نړیوال لېږد په ۲۰۱۰ کال کې ۳۵۰.۹ میلیون واحده، په ۲۰۰۹ کال کې ۳۰۸.۳ میلیون واحده او په ۲۰۰۸ کال کې ۳۰۲.۲ میلیون واحده و. د ای‌سپلي (iSuppli) د راپور له مخې دغه لېږد په ۲۰۰۷ کال کې ۲۶۴ میلیون واحده و چې د ۲۰۰۶ کال د ۲۳۹ میلیون واحده کمپیوټرونو په نسبت ۱۱.۲ سلنه زیات و. په ۲۰۰۴ کال کې نړیوال لېږد ۱۸۳ میلیون واحده و چې د ۲۰۰۳ کال په نسبت ۱۱.۶ سلنه زیات و. په ۲۰۰۳ کال کې ۱۵۲.۶ میلیونه کمپيوټرونه ولېږدېدل یا نړۍ ته ورسول شول چې په اټکلیز ډول یې ارزښت ۱۷۵ میلیارده ډالره و. په ۲۰۰۲ کال کې ۱۳۶.۷ میلیون شخصي کمپيوټرونه عرضه شول چې اټکلیز ارزښت یې ۱۷۵ میلیارده ډالره و. په ۲۰۰۰ کال کې ۱۴۰.۲ میلیونه شخصي کمپيوټرونه عرضه شول چې کابو ۲۲۶ میلیارده ډالره ارزښت یې درلود. د شخصي کمپيوټرونو نړیواله عرضه په ۱۹۹۹ کال کې تر ۱۰۰ میلیون کمپيوټرونو زیاته شوه او د ۱۹۹۸ کال له ۹۳.۳ میلیون کمپيوټرونو څخه ۱۱۳.۵ میلیونو ته ورسېده. په ۱۹۹۹ کال کې اسیا ۱۴.۱ میلیون کمپیوټرونه عرضه کړل.&lt;ref name=&quot;cp2011-09-12&quot;&gt;[http://www.gmanews.tv/story/210464/global-pc-shipments-grew-138-percent-in-2010-gartner-study Global PC shipments grew 13.8 percent in 2010 – Gartner study], Jan 13, 2011, retrieved at September 12, 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sn2011-09-12&quot;&gt;[http://itmanagement.earthweb.com/mowi/article.php/3884641/Laptop-Sales-Soaring-Amid-Wider-PC-Growth-Gartner.htm Laptop Sales Soaring Amid Wider PC Growth: Gartner], May 27, 2010, Andy Patrizio, earthweb.com, retrieved at September 12, 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;seo2011-09-12&quot;&gt;[http://www.zdnet.com/blog/itfacts/worldwide-pc-shipments-in-2008/15672 Worldwide PC Shipments in 2008], March 16, 2009, ZDNet, retrieved at September 12, 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;set2011-09-12&quot;&gt;[http://www.internetnews.com/hardware/article.php/3796381/PC+Sales+Up+for+2008+but+Barely.htm PC Sales Up for 2008, but Barely], January 14, 2009, Andy Patrizio, internetnews.com, retrieved at September 12, 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cw2009-01-13&quot;&gt;{{citation|url=http://www.pcworld.com/article/133102/isuppli_raises_2007_computer_sales_forecast.html|title=ISuppli Raises 2007 Computer Sales Forecast|publisher=pcworld.com|access-date=January 13, 2009|date=2007-06-19|تاريخ الأرشيف=2012-01-19|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120119155256/http://www.pcworld.com/article/133102/isuppli_raises_2007_computer_sales_forecast.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=2012-01-19|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20120119155256/http://www.pcworld.com/article/133102/isuppli_raises_2007_computer_sales_forecast.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20120119155256/http://www.pcworld.com/article/133102/isuppli_raises_2007_computer_sales_forecast.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119155256/http://www.pcworld.com/article/133102/isuppli_raises_2007_computer_sales_forecast.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mw2009-01-13&quot;&gt;{{citation|url=http://www.macworld.co.uk/business/news/index.cfm?newsid=18326|title=iSuppli raises 2007 computer sales forecast|publisher=[[Macworld UK]]|access-date=January 13, 2009|تاريخ الأرشيف=June 10, 2011|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110610170443/http://www.macworld.co.uk/business/news/index.cfm?newsid=18326|url-status=dead|خونديځ نېټه=June 10, 2011|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20110610170443/http://www.macworld.co.uk/business/news/index.cfm?newsid=18326|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20110610170443/http://www.macworld.co.uk/business/news/index.cfm?newsid=18326|archive-url=https://web.archive.org/web/20110610170443/http://www.macworld.co.uk/business/news/index.cfm?newsid=18326}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nf2009-01-13&quot;&gt;{{citation|url=http://www.newsfactor.com/story.xhtml?story_id=30526&amp;full_skip=1|title=Global PC Sales Leveling Off|publisher=newsfactor.com|access-date=January 13, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110614173506/http://www.newsfactor.com/story.xhtml?story_id=30526&amp;full_skip=1|archive-date=June 14, 2011|url-status=dead|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnet2009-01-13&quot;&gt;{{citation|url=http://news.cnet.com/HP-back-on-top-of-PC-market/2100-1003_3-5141213.html|title=HP back on top of PC market|access-date=January 13, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lat2009-01-13&quot;&gt;{{cite news|url=http://articles.latimes.com/2000/jan/24/business/fi-57038|title=Dell Passes Compaq as Top PC Seller in U.S|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=January 13, 2009|first=Nona|last=Yates|date=January 24, 2000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;za2009-01-13&quot;&gt;{{citation|url=http://www.zdnetasia.com/news/hardware/0,39042972,13025480,00.htm|title=Economic recovery bumps AP 1999 PC shipments to record high|publisher=zdnetasia.com|access-date=January 13, 2009}}{{dead link|date=June 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;

د ۲۰۰۸ کال تر جون میاشتې پورې په ټوله نړۍ کې د کارول کېدونکو شخصي کمپيوټرونو شمېر یو میلیارد ته ورسېد او تمه کېږي چې تر ۲۰۱۴ کال پورې به یو میلیارد نور هم زیات شي. بالغ یا لوی مارکېټونه لکه متحد ایالتونه، لوېديځه اروپا او جاپان د ټولې نړۍ د شخصي کمپيوټرونو ۵۸ سلنه برخه جوړوي. تمه کېده چې تر ۲۰۱۲ کال پورې به نوي را څرګند شوي مارکېټونه د شخصي کمپیوټرونو شمېر دوه برابره کړي او د دویم میلیارد ۷۰ سلنه برخه به ځانته ځانګړې کړي. تمه کېږي چې تر ۲۰۰۸ کال پورې شاوخوا ۱۸۰ میلیونه کمپیوټرونه بدل شي او ۳۵ سلنه به یې د ضایعاتو د خښولو په ځایونو کې تخلیه شي. ټول انسټال شوي بېس په کلني ډول ۱۲ سلنه وده کړې ده.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Worldwide PC use to reach 1&amp;nbsp;billion by 2008: report |url=http://www.cbc.ca/news/technology/worldwide-pc-use-to-reach-1-billion-by-2008-report-1.666962 |access-date=June 12, 2007 |publisher=CBC News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite press release|url=http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=703807|archive-url=https://web.archive.org/web/20081204005841/http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=703807|url-status=dead|archive-date=December 4, 2008|title=Gartner Says More than 1 Billion PCs in Use Worldwide and Headed to 2 Billion Units by 2014|publisher=[[Gartner]]|date=June 23, 2008|access-date=2010-10-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/technologyNews/idUSL2324525420080623|title=Computers in use pass 1&amp;nbsp;billion mark: Gartner|publisher=Reuters|author=Tarmo Virki|date=June 23, 2008|access-date=2010-10-14}}&lt;/ref&gt;

د ډېټا د نړیوال شرکت د شمېرو له مخې د ۲۰۱۱ کال لپاره د هرې ربعې په ډېټا کې چین د لومړي ځل لپاره د شخصي کمپيوټرونو په لېږد کې تر متحدو ایالتونو مخکې شو چې د چین لېږد ۱۸.۵ میلیونه او د متحدو ایالتونو بیا ۱۷.۷ میلیونه و. دغه بهیر د نویو را ټوکېدلیو بازارونو وده او د بالغو سیمو نسبي رالوېدنه منعکسوي.&lt;ref&gt;{{cite web |date=December 11, 2008 |title=4P Computing – Negroponte's 14 Million Laptop Impact |url=http://www.olpcnews.com/use_cases/technology/4p_computing_olpc_impact.html |access-date=2010-10-14 |publisher=OLPC News |archive-date=2019-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015534/http://www.olpcnews.com/use_cases/technology/4p_computing_olpc_impact.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Conrad H. Blickenstorfer |title=Rugged PC leaders |url=http://www.ruggedpcreview.com/2_leaders.html |access-date=2010-10-14 |publisher=Ruggedpcreview.com}}&lt;/ref&gt;

په ۲۰۱۱ کال کې ډېلویټ مشورتي شرکت اټکل وکړ چې د محاسباتي دستګاوو په توګه به د ځیرکو موبایلونو او ټبلېټ کمپيوټرونو پلور تر شخصي کمپيوټرونو زیات شي (لکه څرنګه چې په ۲۰۱۲ کال کې همداسې وهم شول). له ۲۰۱۳ کال راهیسې د شخصي کمپيوټرونو نړیوال پلور کم شو، ځکه چې ډېر خلک د ځیرکو موبایلونو او ټبلېټونو پر لوري لاړل. د ۲۰۱۲ کال په څلورمه ربع کې د ۹۰.۳ میلیونه کمپيوټرونو پلور د ۲۰۱۱ کال په څلورمه ربع کې د پلور ۴.۹ سلنه کموالی وښود. د ډېټا د نړیوال شرکت د شمېرو له مخې د شخصي کمپیوټرونو نړیوال پلور د ۲۰۱۳ کال په لومړۍ ربع کې ډېر کم شو. کال په کال ۱۴ سلنه کمښت په ۱۹۹۴ کال کې د شرکت له جوړېدو راهیسې تر ټولو لوی ثبت شوی کمښت و او تر هغه دوه برابره زیات و چې تحلیلګرانو یې اټکل کاوه. د ۲۰۱۳ کال په دویمه ربع کې د شخصي کمپيوټرونو په پلور کې کمښت د پنځمې پرله‌پسې ربعې کمښت و. یوه تحلیلګر وویل: &quot;دا د شخصي کمپیوټرونو لپاره ډېر بد خبر دی. اوس د محاسباتو اړوند هر څه په موبایلي بڼه دي. موږ اوج ته رسېدلي یو.&quot;&lt;ref&gt;Tablets, smartphones to outsell PCs https://news.yahoo.com/s/afp/20110210/tc_afp/itinternettelecomequipmentmobileconsumerproduct&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gartner011813&quot;&gt;{{cite news|title=Gartner Says Declining Worldwide PC Shipments in Fourth Quarter of 2012 Signal Structural Shift of PC Market|url=http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=2301715|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115050601/https://www.gartner.com/it/page.jsp?id=2301715|url-status=dead|archive-date=January 15, 2013|access-date=January 18, 2013|newspaper=Gartner.Com|date=January 14, 2013|type=Press release}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;feeble&quot;&gt;{{cite news|title=Feeble PC industry stumbles to steep sales drop during first quarter as Windows makeover flops|agency=Associated Press|work=[[Washington Times]]|date=April 10, 2013|url=https://articles.washingtonpost.com/2013-04-10/business/38436022_1_pc-sales-pc-market-traditional-pc|access-date=April 11, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130419022401/http://articles.washingtonpost.com/2013-04-10/business/38436022_1_pc-sales-pc-market-traditional-pc|archive-date=April 19, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;slump&quot;&gt;{{cite news|title=PC Sales Still in a Slump, Despite New Offerings|author=Nick Wingfield|date=April 10, 2013|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2013/04/11/technology/data-show-steep-decline-in-pc-shipments.html|access-date=April 11, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 24, 2013 |title=Steve Ballmer's retirement leaves Microsoft in a replacement crisis |url=http://www.post-gazette.com/stories/business/news/steve-ballmers-retirement-leaves-microsoft-in-a-replacement-crisis-700543/ |access-date=July 18, 2022 |تاريخ الأرشيف=August 24, 2013 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130824194335/http://www.post-gazette.com/stories/business/news/steve-ballmers-retirement-leaves-microsoft-in-a-replacement-crisis-700543/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=August 24, 2013 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20130824194335/http://www.post-gazette.com/stories/business/news/steve-ballmers-retirement-leaves-microsoft-in-a-replacement-crisis-700543/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20130824194335/http://www.post-gazette.com/stories/business/news/steve-ballmers-retirement-leaves-microsoft-in-a-replacement-crisis-700543/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20130824194335/http://www.post-gazette.com/stories/business/news/steve-ballmers-retirement-leaves-microsoft-in-a-replacement-crisis-700543/ }}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==
[[وېشنيزه:ځاني سولگر]]</text>
      <sha1>ag0njo1hb1vnrmbo10at1y6hfdz50cf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>صفویان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20771</id>
    <revision>
      <id>364697</id>
      <parentid>359345</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T09:00:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3960" sha1="tfnj97voujbqpfmo0iavmmj2s7ndld8" xml:space="preserve">'''صفویان''' له آره ترکان خو له مذهبي پلوه یوه شیعه ډله وه چي له ۸۸۰ تر ۱۱۰۱هجري لمریز پوري یې په پارس (اوسني ایران) کي واکمني وکړه.

{{مالومات}}

دا د ترکانو یوه کورنۍ وه&lt;ref&gt;https://caspianpost.com/stories/the-safavid-dynasty-azerbaijani-heritage&lt;/ref&gt;، چي په پنځلسمه پېړۍ کي یې د پارس، اذبایجان، ارمینیا او عراق په سیمو کي پراخ نفوذ وکړ. صفویانو په ختیځ کي هم خپلي ریښې د افغانستان په لوري وغځولې او کله چي یې لویدیځ ته یاده هڅه وکړه د عثماني ټولواکمني له خوا سخته ماته ورکړل سوه.

== صفوي شاهان او واکمنۍ موده یې ==
[[دوتنه:Safavid-guns.jpg|بټنوک|د صفوي پېز فتیله ای ټوپکونه]]
[[دوتنه:Portrait of Shah Ismail I. Inscribed &quot;Ismael Sophy Rex Pers&quot;. Painted by Cristofano dell'Altissimo, dated 1552-1568.jpg|بټنوک|190px|کیڼ|[[لومړی شاه اسماعیل]]]]
* [[اسماعیل صفوي (لمړئ)|لومړی شاه اسماعیل]] (۹۳۰-۹۰۷) (۸۸۰ – ۹۰۲ لمریز)
* [[طهماسب (اول)|لومړی شاه تهماسب]] (۹۸۴-۹۳۰) (۹۰۲ – ۹۵۵ لمریز)
* [[دویم شاه اسماعیل]] (۹۸۵-۹۸۴) (۹۵۵ – ۹۵۶ لمریز)
* [[شاه محمد خدابنده]] (۹۹۶-۹۸۵) (۹۵۶ – ۹۶۶ لمریز)
* [[عباس ۱|شاه عباس]](۱۰۳۸-۹۹۶) (۹۶۶ – ۱۰۰۷ لمریز)
* [[شاه صفی]] (۱۰۵۲-۱۰۳۸) (۱۰۰۷ – ۱۰۲۱ لمریز)
* [[دویم شاه عباس]] (۱۰۷۷-۱۰۵۲) (۱۰۲۱ – ۱۰۴۵ لمریز)
* [[شاه سلیمان]] (۱۱۰۵-۱۰۷۷) (۱۰۴۵ – ۱۰۷۲ لمریز)
* [[شاه سلطان حسین]] (۱۱۳۵-۱۱۰۵) (۱۰۷۲ – ۱۱۰۱ لمریز)
** [[دویم شاه تهماسب دوم]] (۱۱۴۵-۱۱۳۵) (۱۱۰۱ – ۱۱۱۱ لمریز)
** [[درېیم شاه عباس]] (۱۱۴۸-۱۱۴۵) (۱۱۱۱ – ۱۱۱۴ لمریز)
** [[درېیم شاه اسماعیل]](۱۱۷۹-۱۱۹۳)

===قضایي جوړښت ===
[[دوتنه:Shah Abbas I.jpg|بټنوک|200px|[[عباس ۱|ستر شاه عباس]]]]

== حکومتي جوړښت ==

[[دوتنه:Arm.safavi.JPG|250px|کیڼ|بټنوک|د صفوي واکمنۍ نښان.]]
[[دوتنه:Naghshe Jahan Square Isfahan modified.jpg|بټنوک|کیڼ|250px|[[د نقش جهان میدان]]، هغه ډگر چې د صفوي شاهانو په وسیله جوړ شوی، دا ډگر د هغوي مذهبي سیاسي بېلگه پېژندل کېږي.]]

== بهرنی تړني ==

{{ویکی‌انبار-رده|Safavid dynasty}}
* [http://www.irantarikh.com/safavia.htm سلسله صفوی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121118065648/http://www.irantarikh.com/safavia.htm |date=2012-11-18 }}
* [http://www.irantarikh.com/safavia.htm ظهور قزلباشان - جنگ چال‌دیران و از دست رفتنِ بخشی از غرب ایران] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121118065648/http://www.irantarikh.com/safavia.htm |date=2012-11-18 }}
* [http://www.peiknet.com/1383/page/12far/p405sib.htm تحقیق نصرالله فلسفی پیرامون صفویه]{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.peiknet.com/1383/page/12far/p405sib.htm اصفهان نصف جهان ماند شاه و شیخ صفوی رفتند]{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.iichs.org/index.asp?id=575&amp;doc_cat=1 مرگ شاه طهماسب و آغاز تهاجم همه‌جانبه عثمانیان به ایران] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924033546/http://www.iichs.org/index.asp?id=575&amp;doc_cat=1 |date=2015-09-24 }}

==سرچینې==

[[وېشنيزه:صفویان]]</text>
      <sha1>tfnj97voujbqpfmo0iavmmj2s7ndld8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>صابئین</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32288</id>
    <revision>
      <id>364696</id>
      <parentid>301888</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T08:57:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4710" sha1="jlx8hupe4s7lwgicitinbnqs6w7izha" xml:space="preserve">{{Infobox Religious group
| group = مندایان&lt;br /&gt; ''Mandeyānāye''
| image = File:Mandaeans at prayer by the riverside, Ahvaz, Iran 2013.jpg
| caption = په ۲۰۱۳ کال کې، د ایران په [[احواز]] کې مندایان د عبادت په حال کې
| population = 60,000&lt;ref name=monitor&gt;[http://islammonitor.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3198:who-cares-for-the-mandaeans&amp;catid=190&amp;Itemid=22  Who Cares for the MANDAEANS?], Australian Islamist Monitor
&lt;/ref&gt; تر 70,000&lt;ref name=&quot;yaledailynews&quot;&gt;[http://www.yaledailynews.com/blog/2007/03/09/iraqi-minority-group-needs-u-s-attention Iraqi minority group needs U.S. attention], Kai Thaler,''Yale Daily News'', March 9, 2007.&lt;/ref&gt;
| region1={{flagcountry|Iraq}}
|pop1    =10,000&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ipsnews.net/2014/11/disciples-of-john-the-baptist-also-flee-isis/|title=Disciples of John the Baptist also flee ISIS - Inter Press Service|publisher=}}&lt;/ref&gt;
| region2={{flagcountry|Iran}}
|pop2    =5,000 تر 10,000 (2009)&lt;ref name=&quot;saving&quot;&gt;{{cite web|last=Contrera |first=Russell |url=http://www.hollandsentinel.com/lifestyle/x1558731033/Saving-the-people-killing-the-faith |title=Saving the people, killing the faith&amp;nbsp;– Holland, MI |publisher=The Holland Sentinel |date= |accessdate=2011-12-17 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120306012853/http://www.hollandsentinel.com/lifestyle/x1558731033/Saving-the-people-killing-the-faith |archivedate=2012-03-06 |df= }}&lt;/ref&gt;
| region3={{flagcountry|Jordan}}
|pop3    = 49 کورنۍ&lt;ref name=monitor/&gt;
| region4={{flagcountry|Syria}}
|pop4    = 1,250 کورنۍ&lt;ref name=monitor/&gt;
| region5={{flagcountry|Sweden}}
|pop5    = 8,500&lt;ref&gt;Ekman, Ivar: [https://www.nytimes.com/2007/04/09/world/europe/09iht-mandeans.4.5202220.html?pagewanted=all''An exodus to Sweden from Iraq for ethnic Mandaeans'']&lt;/ref&gt;
| region6={{flagcountry|Australia}}
|pop6    = 3,500 تر 5,000 &lt;ref name=MHRG&gt;The Mandaean Associations Union:[http://www.mandaeanunion.org/HMRG/Final_MHRG_Report_2009.pdf ''Mandaean Human Rights Annual Report November 2009''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131233203/http://www.mandaeanunion.org/HMRG/Final_MHRG_Report_2009.pdf |date=2012-01-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hinchey, Rebecca: 
[http://www.startts.org.au/media/Refugee-Transitions/Refugee-Transitions-Issue-19-mandaens-a-unique-culture.pdf ''MANDAENS, a unique culture'']&lt;/ref&gt;
| region7={{flagcountry|United States}}
|pop7    = 1,500 تر 2,000
| region8={{flagcountry|United Kingdom}}
|pop8    = 1,000&lt;ref&gt;Crawford, Angus: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/7678123.stm ''Mandaeans&amp;nbsp;– a threatened religion'']&lt;/ref&gt;
| region9={{flagcountry|Canada}}
|pop9    = 1,500&lt;ref name=&quot;MHRG&quot;/&gt;
| region10={{flagcountry|Germany}}
|pop10    = 2,200&lt;ref&gt;''[http://remid.de/info_zahlen/verschiedene Verschiedene Gemeinschaften / neuere religiöse Bewegungen]'', in: ''Religionswissenschaftlicher Medien- und Informationsdienst|Religionswissenschaftliche Medien- und Informationsdienst e. V. (Abbreviation: REMID)'', Retrieved 9 October 2016&lt;/ref&gt;
| region11={{flagcountry|Denmark}}
|pop11    = 650&lt;ref&gt;Schou, Kim and Højland, Marie-Louise: [http://www.religion.dk/artikel/503218:Indfoering--Hvem-er-mandaeerne Hvem er mandæerne?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130817035118/http://www.religion.dk/artikel/503218:Indfoering--Hvem-er-mandaeerne |date=2013-08-17 }} (Danish), religion.dk&lt;/ref&gt;
| region12={{flagcountry|Indonesia}}
|pop12    = 23 &lt;ref name=&quot;gfbv&quot;&gt;Society for Threatened Peoples:[http://www.gfbv.de/pressemit.php?id=2425&amp;PHPSESSID=6ed8c693db800049dbfc6c385df5a029 Leader of the world's Mandaeans asks for help] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130211055722/http://www.gfbv.de/pressemit.php?id=2425&amp;PHPSESSID=6ed8c693db800049dbfc6c385df5a029 |date=2013-02-11 }}&lt;/ref&gt;
|netherlands
| 3,200 
| rels =  [[منډایزم]]
| Beliefs = 
| scrips = [[ګنزا ربا]], [[قولوستا]]
| langs = [[منډایي ژبه|منډایي]] {{smaller|as liturgical language}}&lt;br /&gt;[[نوي-منډايي]], [[عربي ژبه|عربي]] او [[پاړسي ژبه|پاړسي]]
}}
'''صابئین''' هغې [[مذهب|مذهبي]] ډلې ته ویل کېږي چې ځانونه د [[یحیی]] علیه السلام امتیان بولي دیني کتاب یې ګنزا ربا (ستر ګنج) نومېږي چې په ښي او او کیڼ (دو برخرو) یې وېشي. د صابئینو ډيری په خپل ټاتوبي [[عراق]] کې ژوند کوي په [[ایران]] او [[سوریه]] کې هم استوګن دي.

==دین==
==کتاب==
==اساطیر==
==آداب او سنن==
==سرچينې==

[[وېشنيزه:مذهبي ډلې]]</text>
      <sha1>jlx8hupe4s7lwgicitinbnqs6w7izha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايشيتا دتا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36782</id>
    <revision>
      <id>364672</id>
      <parentid>359173</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T22:58:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3663" sha1="svblez3xku4py09fk7vx2h4hhbti98w" xml:space="preserve">{{ مالوماتبکس لوبغاړی
   | نوم                    = ايشيتا دتا 
 | انځور                  = Ishita Dutta at the Club in Andheri (02).jpg
 | د انځور څرګندونه            = 
 | اصلي نوم              = 
 | د فعالیت زمینه           = 
 | د زېږېدو نېټه               = {{birth date and age|df=yes|1990|08|26}}
|  د زېږېدو ځای             = [[جمشيد پور]]، [[بهار]]، [[هند]] &lt;br/&gt; (اوسمهال [[جهانکشند]]، [[هند]])

 | د زېږون نوم         =
 | مور               = 
 | پلار               =
 | د مړينې نېټه              = 
 | د مړينې ځای                = 
 |د مړینی لامل               =
 | د اوسیدنی ځای              = 
 | د اوسیدنی ځای همغږي       = 
 | د اوسیدو ځای                   = 
 | تابعیت                    ={{هند}} 
 | نور نومونه            = 
 | دنده                   = فلمې ستوری
 |د فعالیت کلونه          =  '''٢٠١١'''- تراوسه
 | میړه             =
 | لوړوالی   ='''۵''' فوټه '''٦''' اينچه ('''١٦٨''' سانتي متره)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.celebsfacts.com/ishita-dutta/|title=د ایشيتا دتا حقیقت، بیو|publisher=د لوبګرانو اړوند|date=۱۴ سپټامبر ٢٠١٧|access-date=2017-11-26|archive-date=2017-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915025240/http://www.celebsfacts.com/ishita-dutta/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

 | وزن  =
 | د ژوند ملګرۍ            = 
 | ماشومان                = 
 | مشهور په                = 
 | خپلوان   =[[تانوشرى دتا]] (خور)
 | کورنۍ  =
 | مور او پلار   =
 | تعلیم =
 | مشهور په =
 | دین   =
 | تر اغېز لاندې           = 
 | وېبپاڼه                = 
 | imdb_id                =  7181900
  | اسکار جایزې            = 
 | آفی جایزې              = 
 | آریېل جایزې            = 
 | بافتا جایزې            = 
 | پاډما جایزې             = 
 | امی جایزې             = 
 | د فلمفير جایزې         =
 | پاډما شری جایزې   =
 | جمینی جایزې           = 
 | د ګولډن ګلوب جایزې        = 
 | ګولډن توت جایزې     =
 | د ملي فلم جایزې         = 
 | ټونی جایزې             = 
 | لاسلیک    =
 | جایزې                  =  
}}
'''ایشيتا دتا''' (پيدايښت '''٢٦''' اګست '''١٩٩٠''') د هندی فلم او تلویزیون لوبغاړی ده،  د هغي پيژندنه  د شکایاتو تمرینونکی فيلم ''[[دريشيام ('''٢٠١۵''' فيلم)|دريشيام]]'' ('''٢٠١۵''') او هندي اوپرا سابون همدارنګه ''[[ايک ګهر بنواونګا]]''، کوم چي د  [[سټار پلس]] لخوا نندارې ته وړاندې شول. دا د لوبګري [[تانوشري دتا]] کشره خور ده.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Ishita-Dutta-Happy-With-Kannada-Debut/2015/01/08/article2608405.ece|title=ايشيتا دتا د کنډا ډيبټ سره خوشاله ده|date=٨ جون ٢٠١٥|work=د انډين ايکسپريس|access-date=2017-11-26|archive-date=2016-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503203549/http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Ishita-Dutta-Happy-With-Kannada-Debut/2015/01/08/article2608405.ece|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==سرچينې==
[[وېشنيزه:د هندي فلمونو لوبگرانې]]</text>
      <sha1>svblez3xku4py09fk7vx2h4hhbti98w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>صدام حسین</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54833</id>
    <revision>
      <id>364671</id>
      <parentid>300080</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T17:40:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>161</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Iraq,_Saddam_Hussein_(222).jpg|Iraq,_Saddam_Hussein_(222).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Abzeronow|Abzeronow]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Iraq, Saddam Hussein (222).jpg|]].</comment>
      <origin>364671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31868" sha1="402dev6gt1ku5qlrt6ak2f3j5fbp20w" xml:space="preserve">{| class=&quot;js-no-interprojets&quot; style=&quot;border-collapse:collapse;width:100%;margin:0em; padding-right:12px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;&quot;
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | &lt;div style=&quot;padding-bottom:0em;&quot;&gt;
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;float; margin:em&quot; align=&quot;left&quot; 
|-
{{Infobox officeholder
|name          = Saddam Hussein&lt;br&gt;&lt;small&gt;صدام حسين&lt;/small&gt;
|image         =
|office        = د عراق ولسمشر
|term_start    =۱۶ جون ۱۹۷۹
|term_end      =۹ افریل ۲۰۹۳
|primeminister = [[حمادي]]&lt;br&gt;[[محمد حمضا زوباید]]&lt;br&gt;[[ احمد حسین حضیر سامرایي]]
|predecessor   = [[احمد حسن البکر]]
|successor     = [[جی ګارنر]] &lt;small&gt;([[د بیارغورنې او بشري خدمتونو د دفتر رئیس]])&lt;/small&gt;
|office1       = د عراق لومړی وزیر
|term_start1   = ۲۹مې ۱۹۹۴
|term_end1     = ۹افریل ۲۰۰۳
|predecessor1  = [[احمد حسین خدیراس-سماري]]
|successor1    = [[محمدال بحر-علوم]] &lt;small&gt;([[د حاکمیت شورا]])&lt;/small&gt;
|term_start2   = ۱۶جون ۱۹۷۹
|term_end2     = ۲۳مارچ ۱۹۹۱
|predecessor2  = [[احمد حسن البکر]]
|successor2    = [[سادون حمیدي]]
|office3       = [[د عراق بعث ګوند|د عراق بعث ګوند رئیس]]
|term_start3   = ۲۳ جون ۱۹۸۹
|term_end3     = ۳۰ډسمبر ۲۰۰۶
|predecessor3  = [[میخایل افلاق]]
|successor3    = [[عزت ابراهیم دوري]]
|office4       = [[د عراق انقلابي قمنداني|د عراق د انقلابي قماندانۍ رئیس]]
|term_start4   = ۱۶جون ۱۹۷۹
|term_end4     = ۹افریل ۲۰۰۳
|predecessor4  = [[حسن ال-بکر]]
|successor4    = لغوه موقیعت
|birth_date    = {{birth_date|۱۹۳۷|۴|۲۸|df=y}}
|birth_place   = [[العوجا]], [[د عراق ټولواکمني|د عراق ټولواکمني (۱۹۳۲–۵۸)|عراق]]
|death_date    = {{death date and age|2006|12|30|1937|4|28|df=y}}
|death_place   = [[کدینیا]], [[عراق]]
|party         = [[د عراق بعث ګوند]]
|otherparty    = [[د عراق د پرمختګ ملي جبهه]]
|spouse        = [[ساجده طلفاح]]&lt;br&gt;[[سمیرا شهبندار]]
|children      = [[عدای حسین|عدای حسین]]&lt;br&gt;[[قسی حسین]]&lt;br&gt;[[راجاد حسین]]&lt;br&gt;[[رانا حسین]]&lt;br&gt;[[حلا حسین]]
}}
'''صدام حسین عبدالمجید التکریتي''' د ۱۹۳۷ ز کال د اپرېل میاشتې په ۲۸ مه زېږېدلی او د ۲۰۰۶ ز کال د دسمبر په ۳۰ مه وفات شوی دی. یو عراقي سیاستوال و چې د ۱۹۷۹ز کال د جولای له ۱۶ مې څخه د ۲۰۰۳ ز کال د اپرېل تر نهمې نېټې پورې يې د [[عراق]] د پنځم ولسمشر په توګه خدمت وکړ. د عرب سوسیالست بعث انقلابي ګوند یو مخکښ غړی و او وروسته په [[بغداد]] کې د مېشت  بعث ګوند- چې د عرب نشنلیزم(ملت پالنې) او عرب سوسیالیزم ترکیب و، ملاتړ کاوه. صدام د ۱۹۶۸ ز کال په کودتا (چې وروسته د جنوري د ۱۷ مې نېټې د انقلاب په نامه یاد شو) کې د پام وړ رول ولوباوه. هغه په [[عراق]] کې یاد ګوند واک ته ورساوه. &lt;ref&gt;[http://www.dictionary.com/browse/hussein &quot;Hussein&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.org/newshour/updates/baghdad_04-09-03.html|title=Online NewsHour Update: Coalition Says Iraqi Regime Has Lost Control of Baghdad&amp;nbsp;— 9 April 2003|publisher=Pbs.org|date=9 April 2003|access-date=13 March 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201163438/http://www.pbs.org/newshour/updates/baghdad_04-09-03.html|archive-date=1 December 2010}}&lt;/ref&gt;

صدام د ناروغ جنرال احمد حسن البکر د ولسمشرۍ پرمهال، د مرستیال ولسمشر په توګه، په داسې حال کې چې ډېرو ډلو د [[دولت]] د نسکورولو توان درلود، امنیتي ځواکونه رامنځته کړل، چې له لارې يې د دولت او وسله والو ځواکونو تر منځ نښتې په کلکه کنترول کړې. د ۱۹۷۰ز لسیزې په لومړیو کې، صدام د عراق د تېلو شرکت او خپلواک بانکونه ملي کړل او په پایله کې بانکي سیستم د انفلاسیون او ناسمو پورونو له امله مفلس پاتې شو. د ۱۹۷۰ لسیزې په بهیر کې، صدام د حکومت په جوړښت کې خپل واک ټینګ کړ، داسې چې د تېلو پیسو د عراق د اقتصاد په وده کې مرسته وکړه. د واک درېځونه، تر ډېره  سني عربو ډک کړي وو، یو اقلیت چې د ټول نفوس یوازې پنځه سلنه برخه یې جوړوله.   &lt;ref name=&quot;economist2004&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.economist.com/node/2792407?story_id=2792407|title=Banking in Iraq&amp;nbsp;– A tricky operation|date=24 June 2004|newspaper=[[The Economist]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author-link1=Efraim Karsh|last1=Karsh|first1=Efraim|last2=Rautsi|first2=Inari|title=Saddam Hussein: A Political Biography|publisher=[[Grove Press]]|year=2002|isbn=978-0-8021-3978-8|page=38}}&lt;/ref&gt;

صدام په رسمي ډول په ۱۹۷۹ ز کال کې واک تر لاسه کړ، که څه هم تر دې مخکې، هغه د څو کلونو لپاره په عملي توګه د عراق مشر و. هغه د دولت تر نسکورولو وروسته، په ترتیب سره د دولت د نسکورولو په هڅه کې يا د خپلواکۍ په لټه کې څو غورځنګونه په ځانګړي ډول کوردي او شیعه غورځنګونه وځپل، هغه د عراق - ایران جګړې او د خلیج جګړې په بهیر کې واک وساته. هغه یوه ظالمانه دیکتاتوري چلوله چې په سخت ډول د انساني حقونو د تر پښو لاندې کولو له امله بدنام و. د نسل وژنې او بېلابېلو پاکولو له لارې د هغه د دولت د پولیسو له خوا د ټول وژل شویو عراقیانو شمېر په محافظه کار ډول ۲۵۰۰۰۰ کسان اټکل کېږي. پر کویټ او ايران د هغه بریدونو، سلګونه زره نور کسان ووژل.  &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://fpc.state.gov/documents/organization/58276.pdf|title=U.S. Relations With Anti-Saddam Groups|publisher=Congressional Research Service|access-date=15 April 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Blaydes|first=Lisa|url=http://worldcat.org/oclc/1104855351|title=State of Repression : Iraq under Saddam Hussein|publisher=Princeton University Press|year=2018|isbn=978-1-4008-9032-3|oclc=1104855351}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;250k&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2004/01/25/war-iraq-not-humanitarian-intervention|title=War in Iraq: Not a Humanitarian Intervention|work=[[Human Rights Watch]]|date=25 January 2004|access-date=31 May 2017|quote=Having devoted extensive time and effort to documenting [Saddam's] atrocities, we estimate that in the last twenty-five years of Ba'ath Party rule the Iraqi government murdered or 'disappeared' some quarter of a million Iraqis, if not more.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author-link=John Fisher Burns|last=Burns|first=John F.|url=https://www.nytimes.com/2003/01/26/weekinreview/the-world-how-many-people-has-hussein-killed.html|title=How Many People Has Hussein Killed?|work=[[The New York Times]]|date=2003-01-26|access-date=2022-02-20|quote=The largest number of deaths attributable to Mr. Hussein's regime resulted from the war between Iraq and Iran between 1980 and 1988, which was launched by Mr. Hussein. Iraq says its own toll was 500,000, and Iran's reckoning ranges upward of 300,000. Then there are the casualties in the wake of Iraq's 1990 occupation of Kuwait. Iraq's official toll from American bombing in that war is 100,000—surely a gross exaggeration—but nobody contests that thousands of Iraqi soldiers and civilians were killed in the American campaign to oust Mr. Hussein's forces from Kuwait. In addition, 1,000 Kuwaitis died during the fighting and occupation in their country. Casualties from Iraq's gulag are harder to estimate. Accounts collected by Western human rights groups from Iraqi émigrés and defectors have suggested that the number of those who have 'disappeared' into the hands of the secret police, never to be heard from again, could be 200,000.}}&lt;/ref&gt;

په ۲۰۰۳ ز کال کې د متحده ایالاتو په مشرۍ یو ائتلاف د صدام د نسکورولو لپاره پر عراق برید وکړ. د متحده ایالاتو ولسمشر جورج ډبلیو بوش (George W. Bush)  او د بریتانیا لومړي وزیر ټوني بېلر (Tony Blair) په تېروتنې سره عراق د ټول وژنې د وسلو د لرلو او له القاعده شبکې سره د اړیکو په لرلو تورن کړ. د صدام د بعث ګوند منحل شو او په هېواد کې لومړۍ ديموکراتیکې ټاکنې ترسره شوې. د ۲۰۰۳ ز کال د ډېسمبر په ۱۳ مه د هغه تر نیولو وروسته، د عراق په لنډمهاله دولت کې د صدام حسین محکمه دایره شوه. د ۲۰۰۶ ز کال د نومبر په پنځمه، صدام د محکمې له خوا په ۱۹۸۲ ز کال کې د ۱۴۸عراقي شیعه وګړو په قتل او د بشریت ضد جنایاتو په تور مجرم وبلل شو او په اعدام محکوم شو. هغه د ۲۰۰۶ ز کال د ډېسمبر په ۳۰ مه نېټه اعدام شو. &lt;ref name=&quot;BBCexecution&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6218485.stm|work=BBC News|title=Saddam Hussein executed in Iraq|date=30 December 2006}}&lt;/ref&gt;

== لومړنی ژوند ==
د صدام پلار او ورور د هغه له زېږېدلو څخه مخکې، د سرطان ناروغۍ له امله مړه شوي وو. دغو مړینو د صدام مور سبحا طلفه المسلات داسې خپه کړه، چې غوښتل یې د امیندوارۍ په سقط(لرې کولو) او ځان وژنې لاس پورې کړي. کله چې د هغې زوی نړۍ ته راغی ،سبحا له هغه سره څه کار نه درلود او صدام د خپل تره له خوا کور ته راوړل شو. &lt;ref name=&quot;ref5&quot;&gt;{{cite news|last1=Bumiller|first1=Elisabeth|author-link1=Elisabeth Bumiller|date=15 May 2004|title=Was a Tyrant Prefigured by Baby Saddam?|url=https://www.nytimes.com/2004/05/15/books/was-a-tyrant-prefigured-by-baby-saddam.html|url-status=live|work=[[The New York Times]]|issn=1553-8095|oclc=1645522|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911052637/https://www.nytimes.com/2004/05/15/books/was-a-tyrant-prefigured-by-baby-saddam.html|archive-date=11 September 2016|access-date=21 November 2018}}&lt;/ref&gt;

د هغه مور بیاځلي واده وکړ او له دغه واده څخه صدام درې ناسکه وروڼه ترلاسه کړل. د هغه ناسکه پلار ابراهیم الحسن، د هغه تر راګرځېدو وروسته له صدام سره تند چلند وکړ او د سي ای اې /CIA ( د مرکزي استخباراتو اداره) له خوا د رامنځته شویو ارواپوهنیزو ځانګړنو پر بنسټ ځینې وختونه، هغه د ويښولو پر مهال په منظم ډول له وهلو ټکولو سره مخامخ و. شاوخوا په لس کلنۍ کې صدام له کور څخه وتښتېده او په بغداد کې خپل تره خیرالله طلفاح ته چې د صدام په پلرني شخصیت بدل شو، وروګرځېده. د صدام د راتلونکې مېرمنې پلار طلفاح یو سني مذهبی مسلمان او په ۱۹۴۱ ز کال کې د عراقي ملي پالانو او انګلیس تر منځ د انګلو-عراقي جګړې یو تجربه کار ديپلومات و، چې په سیمه کې د یوه لوی استعماري ځواک په توګه پاتې شو. طلفاح وروسته د صدام د واکمنۍ پر مهال د بغداد ښاروال شو، تر هغه چې د نوموړي بدنام فساد صدام مجبور کړ چې له خپل موقف څخه يې لرې کړي.   &lt;ref&gt;{{cite news|last1=Jack|first1=Anderson|title=Saddam's Roots an Abusive Childhood|url=https://www.washingtonpost.com/archive/local/1991/01/25/saddams-roots-an-abusive-childhood/2c5af56e-6413-410b-a1cf-5c215f1f64c2/|access-date=8 November 2021|newspaper=Washington Post}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;beat1&quot;&gt;{{cite web|last1=Post|first1=Jerrold|title=Saddam is Iraq: Iraq is Saddam|url=https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a424787.pdf|publisher=Maxwell Airforce Base|access-date=20 November 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Karsh 13–15&quot;&gt;{{cite book|author-link1=Efraim Karsh|last1=Karsh|first1=Efraim|last2=Rautsi|first2=Inari|title=Saddam Hussein: A Political Biography|publisher=[[Grove Press]]|year=2002|isbn=978-0-8021-3978-8|pages=13–15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Eric Davis, ''Memories of State: Politics, History, and Collective Identity in Modern Iraq'', [[University of California Press]], 2005.&lt;/ref&gt;

د هغه د ژوند په وروستیو کې، د هغه له ټاټوبي تېکرېت څخه، د هغه خپلوان د هغه نږدې سلاکاران او ملاتړي شول. هغه د خپل تره له لارښوونې سره سم د ملي پالانو په عالي لېسه کې په بغداد کې زده‌کړې وکړې. صدام تر ثانویه ښوونځي وروسته په یوه عراقي حقوقي ښوونځي کې د درېیو کلونو لپاره زده‌کړې وکړې، په ۱۹۵۷ز کال کې یې، د شل کلنۍ په عمر زده‌کړې پرېښوې او له پان عرب بعث انقلابي ګوند سره چې تره یې ملاتړی و، یو ځای شو. د دې وخت په بهیر کې، صدام ظاهراً له خپل ځان څخه د ثانویه ښوونځي د ښوونکي په توګه ملاتړ وکړ. د بعث اېډیالوژۍ له سوریې څخه سرچینه اخیستې وه او هغه مهال يې په سوریه کې ګڼ شمېر پلویان لرل، خو په ۱۹۵۵ز کال کې په عراق کې د بعث ګوند غړي له ۳۰۰ کسانو څخه لږ وو او باور دا و، چې په عراق کې د مېشتو نورو ملي‌پاله ګوندونو پر خلاف له دې ګوند سره د صدام د یو ځای کېدلو اصلي لامل، د هغه د تره له خوا د احمد حسن البکر او نورو بعثي مشرانو سره د هغه کورنۍ اړیکه وه.    &lt;ref&gt;{{cite book|last=Batatu|first=Hanna|author-link=Hanna Batatu|title=The Old Social Classes &amp; The Revolutionary Movement in Iraq|year=1979|publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=0-691-05241-7}}&lt;/ref&gt;

انقلابي جذبه د منځني ختيځ او عراق په دوران کې یوه ځانګړنه وه. په عراق کې پرمختګپالو او سوسیالیستانو پر دودیزو سیاسي اشرافو (د استعمار د دورې بیروکراتان او د ځمکې خاوندان، شتمن سوداګر او قومي مشران او  سلطنت غوښتونکي) برید وکړ. پر دې سربېره، په مصر کې د جمال ناصر د پان عرب ملت‌پالنې د صدام په څېر پر بعثي ځوانانو اغېزه وکړه. د ناصر راپورته کېدلو په ټول منځي ختیځ کې د انقلابونو څپه خوره کړه، چې د ۱۹۵۰مې او ۱۹۶۰مې ز لسیزې تر منځ یې، د عراق، مصر او لیبیا پاچهۍ نسکورې کړې. ناصر په ۱۹۵۶ ز کال کې د سوئز کړکېچ په بهر کې له بریتانیې او فرانسې سره د جګړې له لارې د مصر په مدرن کولو او له سیاسي پلوه د عربي نړۍ له یووالي سره په ټول منځني ختيځ کې د ملت پالو الهام بښونکی شو. ویل کېږي چې، د هغه خسر خیرالله طلفاح د عراق د ۱۹۴۱ ز کال په کودتا کې له لویې بریتانیا سره په جګړه کې او د عراق او انګلیس په جګړه کې ،د هغه د رول له امله پنځه کاله په زندان کې تېر کړي او په غالب ګمان یې، د خپلو کارونو په اړه ځوان حسین ته ځینې کیسې او لاښوونې کولې. &lt;ref&gt;R. Stephen Humphreys, ''Between Memory and Desire: The Middle East in a Troubled Age'', University of California Press, 1999, p. 68.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Humphreys, 68&lt;/ref&gt;

له بعث ګوند سره د صدام تر یو ځای کېدلو یو کال وروسته، په ۱۹۵۸ ز کال کې د جنرال عبدالکریم قاسم په مشرۍ د پوځ افسرانو د جولای د ۱۴مې په انقلاب کې د عراق دویم فیصل نسکور کړ. {{کمونيزم څنګپټه}}

== واک ته رسېدل ==
د قاسم د کابینې له ۱۶ غړو څخه ۱۲ کسان د بعث ګوند غړي وو. دا چې هغه د جمال ناصر له متحده عربي جمهوریت (UAR) سره یو ځای کېدل رد کړل، ګوند د هغه پر ضد شو. قاسم په حکومت کې د خپل درېځ د پياوړي کولو لپاره له عراقي کمونیست ګوند سره یو اتحاد رامنځته کړ، چې د پان عربیزم له هرې نظریې سره مخالف و. په هم‌ هغه کال کې د بعث ګوند مشرتابه هوډ درلود، چې قاسم ترور کړي. صدام د عملیاتو اصلي غړی و. هغه مهال د بعث ګوند د دولت خلاف د جګړې د ماشین په پرتله تر ډېره یو اېډیالوژیک ازمېيښت و. ډېری غړي يې ښه روزل شوي متخصصین یا ښه روزل شوي زده‌کوونکي وو او صدام له دې لایحې سره برابر و. د خبریال کان کولېن (Con Coughlin) په وینا: د صدام ټاکنه«په کلک ډول د حیرانتیا وړ وه،» د قاسم د وژلو مفکوره، ښايي د ناصر وه او د اټکل له مخې هغو کسانو چې په عملیاتو کې برخه لرله، په دمشق کې يې زده‌کړې کړې وې، چې وروسته د UAR برخه وه. د کان کولېن له مخې :« لا تر اوسه هېڅ داسې شواهد نه دي خپاره شوي ،چې په دې طرحه کې د ناصر مستقیم لاس لرل په ګوته کړي.» صدام په خپله په دې باوري نه دی، چې له عراق څخه بهر یې دې ترېنېګ(روزنه) لېدلې وي. ځکه هغه وروسته د ترور له ټیم سره یو ځای شو.   &lt;ref name=&quot;iraqfirst&quot;&gt;{{cite book|author=Coughlin, Con|pages=[https://archive.org/details/saddam00conc/page/24 24–25]|title=Saddam: His Rise and Fall|publisher=[[Harper Perennial]]|year=2005|isbn=0-06-050543-5|author-link=Con Coughlin|url=https://archive.org/details/saddam00conc/page/24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Coughlin, Con|pages=[https://archive.org/details/saddam00conc/page/25 25–26]|title=Saddam: His Rise and Fall|publisher=[[Harper Perennial]]|year=2005|isbn=0-06-050543-5|author-link=Con Coughlin|url=https://archive.org/details/saddam00conc/page/25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Coughlin, Con|page=[https://archive.org/details/saddam00conc/page/26 26]|title=Saddam: His Rise and Fall|publisher=[[Harper Perennial]]|year=2005|isbn=0-06-050543-5|author-link=Con Coughlin|url=https://archive.org/details/saddam00conc/page/26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Coughlin, Con|page=[https://archive.org/details/saddam00conc/page/27 27]|title=Saddam: His Rise and Fall|publisher=[[Harper Perennial]]|year=2005|isbn=0-06-050543-5|author-link=Con Coughlin|url=https://archive.org/details/saddam00conc/page/27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Osgood|first=Kenneth|title=America and Iraq: Policy-making, Intervention and Regional Politics|chapter=Eisenhower and regime change in Iraq: the United States and the Iraqi Revolution of 1958|publisher=[[Routledge]]|year=2009|isbn=9781134036721|page=22}}&lt;/ref&gt;

==په کویټ حمله==
په ۲۰ میلادي پیړۍ کې د نورې نړۍ په څیر په منځني ختیځ او ځانګړې توګه عراق په سیاست کې د پخوانۍ لوی بریتانیا لوی لاس وو، همدا یې لامل لکه د ډیورنډ لاین د هانګ کانک پرسر د چین سره تړون له عراق څخه په ۱۹۲۳م کال کې [[کویټ]] بیل کړ، د عراق او ایران له جنګ وروسته صدام چې له کویټ نه میلیاردونه قرضه ترلاسه کړې وه غوښتل چې کویټ له عراق سره د نورې قرضې ترڅنګ یاد هیواد ته خپل زاړه پورونه وروبښي آما کویټ له یادو غوښتونو کلک انکار وکړ، په کویټ د صدام د حملې دویم لوی لامل دا وو چې صدام د ایران سره د جنګ پر مهال د خپل شوی تاوان د پوره کولو لپاره غوښتل په نړیوال بازار کې د تیلو بیي لوړې کړي او یاده غوښتنه یې له کویټ هیواد څخه هم کړې وه ځکه چې د کویټ د تیلو ډیره یي برخه امریکا او نورو لویدیځو هیوادونو ته په آرزانه توګه تله. له دې ور هاخوا کویټ د امریکا په غوښتنه د عراق د پولو ترڅنګ د تیلو د راویستلو چارې پیل کړې چې لدې کار سره غوښتل د عراق د تیلو زیر مې هم راوباسي یاد کار د صدام غوسه راوپاروله او بلاخره یې په ۱۹۹۰م کال کې برید وکړ. که هم د برید په لومړی سرکې امریکا خپل بی طرفی توب اعلان وکړ آما وروسته یې د ملګرو ملتونو د امنیت شورا په پریکړه په کویټ کې د عراق پر ضد عملیات پیل کړل چې په پای کې یې عراقي ځواکونه د کویټ پریښودو ته اړکړل، ویل کیږي د امریکا د مداحلې لوی لامل په کویټ د صدام له حملې وروسته د تیلو د بیو لوړ والی وو.

==د عراق او ایران جنګ==
له دې وړاندی چې په [[ایران]] د امام خمیني په مشرې اسلامي انقلاب بریالی شي خمیني د عراق په [[نجف ښار]] کې میشت وو، چې د ایران هغه وخت شاه (محمد رضاشاه) په غوښتنه د ولسمشر صدام حسین لخوا له یاد ښار څخه ویستل شو، خمیني له نجف وروسته د لویدیځ په ملاتړ [[فرانسه|فرانسې]] ته لاړ او له هغه ځایه یې د ایران انقلاب بریالی کړ، له همدې پیښې وروسته د ایران او عراق اړیکې ښې نوې. د دواړو هیوادونو په سرحدي پوله کې د یو شمیر ستونزو له راپیداکیدو وروسته په ۱۹۸۰م کال کې صدام د ایران په [[خوزستان ولایت]] پوځي حمله وکړه، چې یاد جنګ ۸ کاله دوام وکړ. ویل کیږي چې په یاده جګړه کې د دواړه هیوادونو ۱،۷ میلیونه پوځي او ملکي وګړو ژوند له لاسه ورکړ، په ۱۹۸۸م کال [[د ملګرو ملتونو د امنیت شورا]] د ۵۹۸ نمبر پریکړه لیک پر آساس دواړه هیوادونو جنګ پای ته ورسوه. ویل کیږي چې د د [[عراق]] لپاره د یاد جنګ تاوان کابو ۷۵ میلیارده ډالر وو، د صدام په وینا یاد جنګ نوموړی د لویدیځو هیوادو په لمسونې او ملاتړ په ځانګړې توګه د امریکا په پلاتړ د ایران د انقلابي حکومت پر زد شروع کړ، د [[امریکا]] لپاره د یاد جنګ د ایران له انقلاب وروسته د ایران او امریکا ترینګلې اړیکې وې.
&lt;div align=center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;6&quot;&gt;

File:Operation Ramadan ul-Mubarak map.svg|The war was over the Shatt al-Arab waterway (the dotted blue and black line)

File:Children In iraq-iran war3.jpg|[[Child soldier]] in the Iran-Iraq War

File:Sardashtchemic.jpg|Victims of Iraq's attacks with poison gas

File:Halabja cemetery.jpg|[[Graves]] for Kurds killed in the [[Halabja chemical attack]]

File:Murdered Iraqi POW 2.jpg|A murdered Iraqi [[prisoner of war|POW]]

&lt;/gallery&gt;&lt;/div&gt;

==د دوجیل پیښه== 

په ولسمشر حسین د عراق [[دوجیل سیمه|دوجیل]] سیمې ته د سفر نه د راستنیدو پرمهال وسوال برید وشو چې په ترڅ کې یې د نوموړی څو ساتونکي ووژل شول، له دې پیښې وروسته د عراق مرکزي حکومت په یاده سیمه کې درانه عملیات ترسره کړل چې د یو شمیر نړیوالو رسنیو پر باور پکې ۱۴۸ ملکیان ووژل شول، چې د لویدیځو بشري حقونو د سازمانونو لخوا یې تور د هغه وخت د په ولسمشر (صدام حسین) ولګیده.

==ماشومتوب==
صدام حسین د [[عراق]] د [[تکریب]] ښار په [[الغوجه کلی]] کې په ۱۹۳۷م کال کې زیږیدلی وو، د نوموړی د زوکړی وړاندی پری پلار (عبدالمجید) او مور صدام حسین نوم ویښی وو آما د زوکړې پنځه میاشتې وړاندی یې پلار او له هغې وروسته یې مشر ۱۲ کلن ورور د سرطان ناروغې له امله ومړ. د صدام مور د کور د سرپرست د نشتوالی له امله دویم واده وکړ، له  نوموړی دری کاله خپل ماما ساتنه کوله له هغې وروسته د خپلې مور څنګ ته لاړ آما د خپل پلندر د کلونو ناوړه چلند وروسته په لس کلنې کې [[بغداد]] ته د خپل تره ([[احمد حسن البکر]]) کره میشت شو، د صدام په وینا چې تره یې د ښې ساتنې ترڅنک نومړی ته په ژوند کې ډیرڅه زده کړل.

==زده کړې==
صدام په ۱۹۵۰ لسیزه کې چې نوموړی د عراق د بعث ګوند غړی وو په عراق کې د سیاسي ناقراریو پرمهال د عراق د هغه وخت د لومړی وزیر پر وژنه تورن شو نوموړی له هغې وروسته مصر وتښتید هلته یې د حقوقو په برخه کې زده کړې وکړې.

==سیاسي ژوند==
حسین په ۱۹۵۷م کال کې هغه مهال چې ۲۰ کاله عمر یې درلود د خپل تره په مرسته [[د عراق بعث ګوند]] غړی شو، نوموړی د بعث ګوند په سیاسي ناستو او لاریونونو کې د خپل ښار تکریب نه ښه ونډه لرله چې لدې سره یې د خلکو ترمنځ ځان ته ځای پیداکړ. په ۱۹۵۷م کال کال کې په عراق کې د سیاسي ناقراریو په ترڅ کې د یاد هیواد د وخت لومړی وزیر [[جنرال عبدالکریم قاسم]] ووژل شو، د نوموړی د وژنې تور په هغه وخت په صدام حسین ولګید له هغې وروسته صدام [[مصر]] ته وتښتید هلته یې د حقوقو په برخه کې زده کړې وکړې د هغه وخت حکومت د صدام په نه شتون کې نوموړی ته د اعدام غیابي سزا واوروله، په ۱۹۶۳م کال کې د بعث ګوند غړو چې ده یې غړیتوب لره د یوې [[کودتا]] په ترڅ کې د عراق د حکومت چارې په لاس کې واخیستې، آما د بعث ګوند د خپلمنځي شخړو له امله د یاد ګوند حکومت له ۸ میاشتو وروسته ونړید، له دی وروسته صدام حسین عراق ته راستون شو او د بعث ګوند د سیاسي ستونزو په هوارولو یې پیل وکړ. په ورته وخت کې د حکومت چارې د بعث ګوند د محالف [[عبدالرحمان عارف]] په لاس کې وې ، نوموړی صدام حسین بند ته ولیږه چې له ۳ کلونو بند تیرولو وروسته نومړی له بنده وتښتیده، په ۱۹۶۷م کال کې د بعث ګوند د دویم ځل لپاره د یوې کودتا په ترڅ کې چې [[جنرال احمد حسن البکریي]] یې مشري کوله د حکومت جارې په لاس کېوا خیستې. نوموړی په ۱۹۷۶م کال کې د عراقي ځواکونو د عمومي قمندان په توګه وټاکل شو. حسین له څه مودې وروسته د احمد حسن البکر د حکومت چارې د یوې کودتا په ترڅ کې په خپل لاس کې واخیستې چې کابو ۳ لسیزې یې په عراق حکومت وکړ.

==اعدام==
صدام حسین په ۳۰ د ډسمبر د ۲۰۰۶م کال سهار ۶:۷ د بغداد په شمال کې په یوې پوځي هډه کې دده د مخالیفینو په شتون او مسولیت اعدام شو، ویل کیږي چې نوموړی د اعدام پروخت د شهادت کلمه تکراروله او مخالیفینو لکه [[مقتدی الصدر]] او [[محمد باقر الصدر]] نوموړی ته د جهنم آرزو کوله.
[[File:SaddamSpiderHole.jpg|thumb|left|300px|[[امریکایي ځانګړي سرتیري]] د امریکایي ځانګړو سره د صدام د نیونې پر وخت]]

==واکمني==
نومړی په عراق کې د خپلې واکمنې پرمهال ګڼ شمیر اصلاحات را وستل چې له هغې ډلې یې د سنی شیعه کرد او نورو لګکیو ترمنځ د شخړو پای وو، د صدام د واکمنې پرمهال یو خت په عراق کې په یوه وخت کابو ۲ میلیونه اروپایي او آسیایي کارګرو کار کاوه، د اقتصاد ترڅنګ عراق په پوځي برخه کې هم زیات پرمختګ کړی وو.

==کورنې==
نوموړی په خپل کورني ژوند کې درې ځله وادونه کړي وو چې لومړی میرمن یې د ماما لور [[ساجده طلفاح]] وه. د نوموړی ډیره ماشومان هم له همدې میرمن وو چې له هغې ډلې یې دوه زامن [[عدی حسین]] او [[قصی حسین]] وو، د نوموړی دواړه زامن د عراق د حکومت پروړاندې د امریکا د حملې پرمهال چې د امریکا د هغه وخت ولسمشر جورج بوش لخوا پیل شوه شوه په عراق کې د امریکایي ځواکونو سره د مقاومت پرمهال ووژل شول د نوموړو جسدونه درې ورځې په بغداد کې د عامو خلکو نندارې ته ایښودل شوي وو. د عدی او قصی ترڅنګ درې لوڼې [[رعنا حسین]]، [[رغد حسین]] او [[حلا حسین]]  له یادې میرمنې څخه لرلې.</text>
      <sha1>402dev6gt1ku5qlrt6ak2f3j5fbp20w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بشري حقونه په سويلی کوريا کې</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58013</id>
    <revision>
      <id>364675</id>
      <parentid>346893</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T23:28:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15507" sha1="gvdbje39eoi1s4vvtnfpe04xi3jjc1b" xml:space="preserve">په سويلي کوريا کې بشري حقونه د کوريا جمهوريت په اساسي قانون کې تدوین شوي او دغه قانون د خپلو اتباعو قانوني حقونه خوندي کوي. د اساسي قانون ترچتر په دې حقونو کې تعديلات او ملي ټول پوښتنې شاملې دي. دغو حقونو په ځانګړی ډول د پوځي دیکتاتوری له ورځو راهیسې پرمختګ کړی چې په ۱۹۴۸ ز کال کې اوسنی جمهوري نظام تاسيس شو چې په هغه کې د ولسمشرۍ او یو مجلسه پارلماني ټاکنو ته لاره هواره شوه.  &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=6QkG1d/PPRiCAqhKb7yhshdNp32UdW56DA/SBtN4MHy9iuSMtUiNSvrbV9+JuD7JMLvy0Ju/XKLNHlCvzsdHK1rJtIsosm9tfQBiOl2kvBgjNYQMFXBklPP6Cl8vcuw0|title=International Covenant on Civil and Political Rights|website=docstore.ohchr.org|access-date=2019-06-19|archive-date=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170423065058/http://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=6QkG1d%2FPPRiCAqhKb7yhshdNp32UdW56DA%2FSBtN4MHy9iuSMtUiNSvrbV9+JuD7JMLvy0Ju%2FXKLNHlCvzsdHK1rJtIsosm9tfQBiOl2kvBgjNYQMFXBklPP6Cl8vcuw0|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

له دویمي نړيوالی جګړې وروسته د جون تر مبارزې (June Struggle) پورې کله چې کوريا د يوحکومت په ډول تأسيس شوه، دغه هېواد استبدادي او مطلقه نظام و او د پوځي دیکتاتورۍ په چوکاټ کې په ډيری سياسي او مدني حقوق ځپل کېدل. 

د سويلی کوريا اتباعو په داسې یوه رژيم کې ژوند کولو چې په مسلسله توګه د ساينګمن ري، پارک چونګ هي، چيون ډو هاون او رو ټی وو د یکتاتوري رژيمونو تر واکمنۍ لاندې کنترول او څارل کېدل.

مدنی ازادي په ځانګړی ډول د بيان او ټولنې ازادي په کلکه منع شوي وو اود رژيم مخالفين د شکنجې، زندان، او ژر اعدام له ګواښ سره مخامخ کيدل.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Park|first1=Chong-Min|title=Authoritarian Rule in South Korea: Political Support and Governmental Performance|journal=Asian Survey|date=1 August 1991|volume=31|issue=8|pages=743–761|doi=10.2307/2645227|url=https://www.jstor.org/stable/2645227|access-date=20 October 2021}}&lt;/ref&gt;

پاڅونونه لکه جيجيو Jeju uprising پاڅون يې په کلکه وځپل او د جزيرې ۱۰ سلنه وګړي يې له منځه يوړل او ټول وژني لکه د منګيون Mungyeong  ټول وژنه، د بوډو ليګ ټول وژنه د رژيم له خوا ترسره شوې او په پايله کې په توليز ډول تر ۲۰۰،۰۰۰ کسان په کې ووژل شول.

په ۱۹۸۰ ز کال کې، د ګوانګجو Gwangju په ښار کې د خلکو له خوا په عمومي توګه د پوځي قانون د استبدادي رژیم پر ضد لاریونونه وشول چې د پراخ مینجونګ Minjung غورځنګ د یوې برخې وو، د پاڅون د حکومتي سرتیرو له خوا تر ډزو لاندې و نیول شول چې په پایله کې وژنې، جنسي تیري او وهل را منځه شول چې اوس د ګوانګجو پاڅون په نوم یادېږي.&lt;ref name=&quot;apphoto&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.signonsandiego.com/news/2010/jul/10/korea-bloodbath-probe-ends-us-escapes-much-blame/|title=Korea bloodbath probe ends; US escapes much blame|agency=[[Associated Press]]|publisher=San Diego Union Tribune|author=Charles J. Hanley &amp; Hyung-Jin Kim|date=10 July 2010|access-date=2011-05-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.scmp.com/news/asia/east-asia/article/2172098/gwanju-apology-south-korea-sorry-rape-and-torture-committed|title=Gwangju apology: South Korea sorry for 'rape and torture' by troops|work=South China Morning Post|access-date=2018-11-07|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181107185320/https://www.scmp.com/news/asia/east-asia/article/2172098/gwanju-apology-south-korea-sorry-rape-and-torture-committed|archive-date=November 7, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sallie Yea, &quot;Rewriting Rebellion and Mapping Memory in South Korea: The (Re)presentation of the 1980 Kwangju Uprising through Mangwol-dong Cemetery,&quot; ''Urban Studies'', Vol. 39, no. 9, (2002): 1556–1557&lt;/ref&gt;

د سويلی کوريا د د ۱۹۸۷ ز کال ولسمشريزې ټاکنۍ وروسته تر هغی ترسره شوي چې د جون میاشتې مبارزې له خوا مطرح ځینې غوښتنی ومنل شوې او د جون د مبارزی غوښتنو د استبدادي قانون په کمزوري کې یې اساسي او اغېزمن رول ولوبولو.همدارنګه بل دليل يي دا  و چې له دې يو کال وروسته د ۱۹۸۸ زکال د دوبي المپیک لوبو هم پری اثر کړی ؤ چې په سيول کې په لاره اچول کيدې چې په هغه ځای کې چارواکو نه غوښتل د يو بل پاڅون مخنیوی وکړي ځکه چې دوی په دی  کار سره غوښتل څو په نړيواله توګه ځان له محکومولو خلاص کړي او په  ټوليز ډول له بايکاټ سره مخ نشی او وکولای شی چې په دی سره د سويلي کوريا تصوير ښه ښکاره کړي.

يوه لسيزه وروسته د سويلی کوريا د ۱۹۹۷ زکال  ولسمشريزې ټاکنی د کوريا په تاريخ کې لومړنۍ ټاکنۍ وګڼل شوې چې د واکمن ګوند له لوري قدرت بل لوري ته په سوله یيز ډول وسپاري. مخکی له دې پوځي کودتاګانې د واک په لېږد کې معمول وې لکه د ډسمبر دولسمې او بیا د مې میاشتې د اتلسمې کودتا ګانې.&lt;ref name=&quot;ifatfirst&quot;&gt;Adesnik, A. David, Sunhyuk Kim. &quot;[http://iis-db.stanford.edu/pubs/22209/No_83_AdesKimSouthKorea.pdf If At First You Don’t Succeed: The Puzzle of  South Korea’s  Democratic Transition] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928055737/http://iis-db.stanford.edu/pubs/22209/No_83_AdesKimSouthKorea.pdf|date=2011-09-28}}&quot;. CDDRL Working Papers. Number 83, July 2008. Retrieved February 5, 2011.&lt;/ref&gt;

نن هم هلته، د مشخصو ډلو او کسانو پر وړاندې او همدارنګه د هغو کسانو پر وړاندي چې بیلابېلې سياسي ایډيالوژي لري پر وړاندې یې د پام وړ ښکاره تبعيضي محدوديتونه شته. هغه ډلي چې له ګواښ سره مخ بلل شوې دا دي، له ښځو، همجنسګرايانو، توکمي او قومی لږکيو لکه د جيجو کډوال، د پخوانې شمالی کوريا اتباعو د کډوالو په ګډون، د ځوان ترېنر او روزونکي، همدارنګه هغوی چې په عامه توګه د کين اړخو نظرونه څرګندوي چې کيدای شي د ملي امنيتي جنجالي قانون تر عدلي څار لاندې راشی چې همدې ته ورته قانون به په خوا د زندانی کولو او په پخوانيو سياسی بنديانو باندې پلی کېده.   &lt;ref&gt;{{Cite web|title=World Report 2020: Rights Trends in South Korea|url=https://www.hrw.org/world-report/2020/country-chapters/south-korea|date=2020-01-15|website=Human Rights Watch|language=en|access-date=2020-05-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;국보법&quot;&gt;[http://www.law.go.kr/lsInfoP.do?lsiSeq=116750&amp;efYd=20120701#0000 국가보안법] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140914205302/http://www.law.go.kr/lsInfoP.do?lsiSeq=116750&amp;efYd=20120701#0000|date=2014-09-14}}, Korea Ministry of Government Legislation Accessed 6 Oct, 2014.&lt;/ref&gt; 

== تاریخچه ==
د بشري حقونو منځ ته راتګ د چوسن خاندان Choson Dynasty د روښانتيا غورځنګ سره د اصلاح کوونکو کيم اوک کايون Kim Ok-Kyun ، سو چی پيل So Chae-p'il) او پاک يانګ هايو له دوران تړاوکې بلل کېدی شي. له دې وړاندې، دوديزې سياسي انګېرنې په نيو کنفيوشيزم کې ځای پرځای شوې وې چې په غالب ډول سره يي تمرکز په حکومت او د هغوي حاکميت په پلارني مسؤليت باندې راټول ؤ.په ۱۹ مه  پېړی کې دغه نظرونه بيا د جنسي او ټولنيزې طبقې په مساواتو بدل شول.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=South Korea - HUMAN RIGHTS|url=http://countrystudies.us/south-korea/72.htm|website=countrystudies.us|access-date=2020-05-14}}&lt;/ref&gt;

دغه نظریې د جاپان د ښکېلاکي دورې په دوران کې خورې شوې او په ۱۹۱۹ ز کال کې  مدني او سياسي حقونه د کوريايي کډوالو له خوا په ډاګه شول. د کوريا دننه، د حقونو د نظرونو خپرول د تنظیم او احتجاج  د تګلارې لپاره د تجربې لاره هواره کړه.

څرنګه چې د ښکېلاکي قانون او حاکميت لاندې ډېرو کوريايي کډوالو د دوه ګونو معياري او د ناوړې ګټې اخیستنې لکه د جاپانيانو له خوا شکنجه تجربه کړل. له دې امله، د قانوني سيستم رامنځ ته کېدل د کوريايي ملتپالو له لوري تعقيب شول.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

په ۱۹۴۵ ز کال کې د جاپان د قانون واکمنۍ له ازادۍ وروسته، د بشر حقونو پر وړاندې دوه لاملونه يو د شمالي او سویلي برخو وېش او بل د دوی ایډیالوژيکي شخړې خنډ شول. همدارنګه، تر اوسه د جاپاني ښکیلاکي قوانين پر خپل ځای او د اجرا وړ وو. د متحده ايالاتو د سلاکارانو لاسوهنې چې غوښتل يې په سياسی پېښو کې د زور زياتي کارولو مخنیوی وکړي او همدارنګه د قانوني اصلاحاتو د ملاتړ په برخه کې بریالي نه وو. دې شخړو د پارک چيونګ هی په ولسمشری کې دوام وکړ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

په ۱۹۶۷ ز کال کې د کوریا مرکزی استخباراتو ( KCIA ) د ۳۴ اتباعو په بنديانولو سره د جاسوسۍ یوه برخه جوړه کړه څو د پارک چانګ هی حکومت ټينګ کړی. &lt;ref&gt;{{cite web|title=Seoul Concocted 1967 East Berlin Spy Ring|url=http://times.hankooki.com/lpage/200601/kt2006012617180410220.htm|author=Park Song-wu|publisher=The Korea Times|access-date=2021-11-15|تاريخ الأرشيف=2006-02-21|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20060221131055/http://times.hankooki.com/lpage/200601/kt2006012617180410220.htm|url-status=dead|خونديځ نېټه=2006-02-21|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20060221131055/http://times.hankooki.com/lpage/200601/kt2006012617180410220.htm|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20060221131055/http://times.hankooki.com/lpage/200601/kt2006012617180410220.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060221131055/http://times.hankooki.com/lpage/200601/kt2006012617180410220.htm}}&lt;/ref&gt;

د ۱۹۸۰ ز کال د ګوانګجيو ټول وژنې وروسته د ډيموکراسۍ او د پراخو مدنی ازاديو عامه غوښتنه په زياتېدونکې توګه مطرح کېده، يواځې د ۱۹۸۸ ز کال د سيول المپيک لوبو مخکې د ډيموکراسۍ په ملاتړ کړنو کې په پراخه توګه ډيروالی وليدل شو چې په ۱۹۹۲ ز کال کې یې هڅه وکړه څو ازادې ټاکني ترسره کړي او په پايله يې  د بشر حقونو د اوږدې مودې ملاتړې کيم يانګ سام يې قدرت ته ورسولو.

په ۱۹۸۱ ز کال کې د بوريم قضيه کې (Burim Case) هغه بې ګناه کسان وليدل شول چې د يو کتابتون (book club) غړي وو.دوی په خپل سري ډول ونيول شول او ګڼ شمير کسان يې وربړول (وځورول)  څو په درواغو اعتراف وکړي چې دوی د کمونیستي ادبياتو کتابونه لوستل. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Five 'Burim' defendants acquitted 33 years later|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2984946|website=Korea JoongAng Daily|access-date=2019-06-19|archive-date=2019-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190227060209/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aId=2984946|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

د ډيموکراسۍ یو فعال او د نوبل د سولې جايزې ګټوونکی کيم ډې جونګ د ولسمشری په وخت کې او د بشر حقونو پخوانی وکيل روح مو هاين له لوري په سويلي کوريا په سیاست کې بدلون راغی او د بشري حقونو پرمختګ وکړ. د کوریا د بشري حقونو ملي کمېسیون(NHRCK)  د حکومت او د کيم له واکمنۍ رامنځ ته شو.

د هغه د واکمنۍ په دوران کې هغو غیر دولتي بنسټونو (NGO's) ته بودجه ورکړل شوه  چې د بشري حقونو د دفاع په برخه کې یې فعاليت درلود څو د مدنی ټولنې د پرمختګ او پياوړتيا لپاره لاس په کار شي. کله چې د هغه ځای ناستی روح (Roh) د پخواني ولسمشر لار غوره کړه او اصلاحات لکه روڼتيا يې پياوړي کړه، ملت لوړې هيلې لرلې. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|title=A Lost Decade for Human Rights in South Korea|url=https://www.koreaexpose.com/lost-decade-human-rights-south-korea/|date=2017-09-10|website=KOREA EXPOSÉ|language=en-US|access-date=2020-05-14}}&lt;/ref&gt;

په داسې حال کې چې په سياسي ډګر کې د هغه  د تجربې د نشتوالي او همدارنګه فساد د هغه د پلانونو د پلی کيدو مخه ډب کړه.

ورپسې ولسمشرانو لي ماينګ او پارک جيون های د ولسمشرۍ پړاونو کې دې دواړو د سياسی ازاديو او بشري حقونو سکټورونو د مالي ملاتړ په کمولو سره، د رسنيو پر وړاندې  بدنامونکی چلند او د حکومت پر وړاندې د اعتراضونو د ځپل کيدو له لارې د ازادۍ او بشرحقونو ځينې برخې له سقوط سره مخ کړې.

د پارک جمهوري ریاست په دوره کې، ملګرو ملتونو یو څیړونکی ولېږلو څو د ولسمشر پارک پر وړاندې د اعتراضونو او اعدام په اړه د اندېښنو په اړه ارزونه وکړي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Country visit: Republic of Korea (A/HRC/32/36/Add.2)|url=http://freeassembly.net/reports/republic-of-korea/|website=Former UN Special Rapporteur on the rights to freedom of peaceful assembly and of association (2011-17)|language=en-US|access-date=2020-05-14}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې او ياداښتونه ==</text>
      <sha1>gvdbje39eoi1s4vvtnfpe04xi3jjc1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د هېوادونو په اساس د بیان ازادي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58057</id>
    <revision>
      <id>364688</id>
      <parentid>351903</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T05:32:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11261" sha1="4a6ix4vpagfiru1432c74mcpouu5bhl" xml:space="preserve">د بیان ازادي یو ذاتي بشري حق دی چې د هغه په واسطه د سانسور یا مجازاتو له ویرې پرته یو وګړی خپل غږ په عامه توګه پورته کوي. &quot;بیان&quot; یوازې عادي خبرو ته نه ويل کېږي بلکه عموماً د بیان نور ډولونه هم په کې شامل دي. د ملګرو ملتونو د بشري حقونو په نړیواله اعلامیه کې دا حق خوندي شوی او د ډېرو هېوادونو د قوانینو له خوا په رسميت پېژندل شوی دی. خو تر هغه کچې چې په عمل کې دا حق خوندي کېږي، د هېوادونو تر منځ توپیر لري. په ډېری هېوادونو کې، په ځانګړې ډول د استبدادي حکومتونو په موجودیت کې، په ښکاره ډول حکومتي سانسور پلي کېږي. سانسور هم په بېلابېلو ډولونو کې پلی کېږي (د پروپاګند ماډل ته مراجعه وکړئ) او ستونزو ته لکه د کرکې وینا، فحشا، او د بدنامۍ قوانین بېلابېلې تګلارې شتون لري.  

لاندې نوملړ په نسبي توګه د اړوندو هېوادونو د حکومتونو ادعاګانو څخه ترتیب شوی او په بشپړ ډول حقیقي وضعیت نه بیانوي. مګر د معلوماتو ډېری برخې د حکومتونو د ادعا شوو حقیقتونو ترڅنګ د هغوی د اعتبار په اړه هم معلومات لري. 

== نړیوال قانون ==
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو نړیواله اعلامیه، چې په ۱۹۴۸ کال کې تصویب شوه، په ۱۹ ماده کې داسې وایي:&lt;blockquote&gt;هر څوک د نظر او د بیان د ازادۍ حق لري؛ دا حق له لاسوهنې پرته د نظرونو د وړاندې کولو ازادي او بې له کومې پولې د هرې رسنۍ له لارې د معلوماتو او نظریاتو د لټولو، ترلاسه کولو او خپرولو ازادي په ځان کې را نغاړي.   &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?Open&amp;DS=A/RES/217(III)&amp;Lang=E|format=pdf|language=en, fr|title=Universal Declaration of Human Rights|author=General Assembly of the United Nations|pages=4–5|access-date=2007-05-06|date=1948-12-10|archive-date=2013-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130313140901/http://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?Open&amp;DS=A/RES/217(III)&amp;Lang=E|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;له تخنیکي اړخه، د ملګرو ملتونو د عمومي غونډې د پرېکړه لیک په توګه، نه د یو تړون په توګه، دا سند د ملګرو ملتونو په غړو هېوادونو باندې په بشپړه توګه الزامي نه دی. له دې سره، په داسې حال کې چې د دې سند ځینې احکام د دودیز نړیوال قانون برخې تشکیلوي، په دې اړه اختلاف شته. د بیان ازادۍ ته په نړیوال قانون کې د مدني او سیاسي حقونو د نړیوال تړون له خوا چې په شاوخوا ۱۴۰ هېوادونو باندې الزامي دی، مبهم خوندیتوب ورکړل شوی دی.  

آیرلند، ایټالیا، لوګزامبورګ، موناکو، استرالیا او هالنډ د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د نړیوالې اعلامیې د تصویب په ترځ کې د ۱۹ مادې په خوندیتوب ټینګار وکړ ځکه چې دې مادې ممکن د دوی د نشراتو تنظیم او د جواز سیستم تر اغېز لاندې راوستلو. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ohchr.org/english/countries/ratification/4_1.htm|title=List of Declarations and Reservations to the International Covenant on Civil and Political Rights|author=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=2007-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122093223/http://www.ohchr.org/english/countries/ratification/4_1.htm|archive-date=2007-01-22|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== افریقا ==
د افریقایي هېوادونو ډېری اساسي قوانین د بیان د ازادۍ لپاره قانوني خوندیتوب په نظر کې نیسي، چې کچه او پلي کول یې نظر هېواد ته توپیر لري.  

=== سینيګال ===
د ټولو افریقایي هېوادونو تر منځ سینیګال د بیان د ازادۍ په برخه کې قاطع هېواد دی. دغه هېواد د بشري حقونو او د بیان ازادۍ په برخه کې ډېرې فعاله ټولنې لري. سینیګال همدارنګه په دین باندې د عمل کولو او یا نه کولو ازادي لري.  

=== مصر ===

=== اریتریا  ===

=== مالاوي ===

=== موریتانیا ===

=== نایجیریا ===

=== سیرالیون ===

=== سومالیا ===

=== سویلي افریقا ===
د اپارتاید نژاد پالونکي حکومت په دوران کې، د اپارتاید قانون له مخې، لکه د ۱۹۲۷ کال بومي ادارې قانون او د ۱۹۵۰ کال د کمونیزم د ځپلو قانون، د بیان ازادي محدوده کوله. د سویلي افریقا د نژادپالنې او تبعیض د تاریخ په ترځ کې، په ځانګړې توګه د اپارتاید په دوره کې، د سویلي افریقا د جمهوریت د ۱۹۹۶ ز کال اساسي قانون د ځینو مشخصو لاملونو پر بنسټ له نفرت او کیني څخه دفاع منع کوي. د بیان او نظر ازادي دواړه د سویلي افریقا د حقوقو د اعلامیې د یوې برخې او د اساسي قانون د دویم فصل پر بنسټ خوندي او محدود دي. ۱۶ برخه لاندې احکام وړاندې کوي:    &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Clark|first=Nancy L.|url=https://www.worldcat.org/oclc/883649263|title=South Africa : the rise and fall of apartheid|date=2016|others=William H. Worger|isbn=978-1-138-12444-8|edition=Third|location=Abingdon, Oxon|oclc=883649263}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sahrc.org.za/sahrc_cms/downloads/Freedom%20of%20Expression.doc|format=doc|access-date=2007-05-06|title=Freedom of Expression|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614102820/http://www.sahrc.org.za/sahrc_cms/downloads/Freedom%20of%20Expression.doc|archive-date=2007-06-14}}&lt;/ref&gt;

۱۶. د بیان ازادي 

۱. هر وګړی د بیان د ازادی حق لري، چې لاندې موارد په کې شامل دي: 

a.    د مطبوعاتو او رسنیو ازادي 

b.    د معلوماتو یا نظریاتو د ترلاسه کولو او رسولو آزادي 

c.     د هنري نوښت آزاداي؛ او 

d.    علمي آزادي او د علمي څېړنو آزادي. 

۲. په لمړۍ فرعی برخه کې حقوق، لاندې موارد تر پوښښ لاندې نه نیسي 

a.    د جګرې لپاره پروپاګند 

b.    د قریب الوقوع تاوتریخوالي هڅول؛ یا 

c.     د نفرت دفاع چې د نژاد، قوم، جنسیت یا مذهب پر بنسټ وي او دا سې هڅونه چې د زیان لامل شي. 

د سویلي افریقا د اساسي قانون محکمې په ۲۰۰۵ کال کې د لف اېت آف (ورپورې و خاندی)  پروموشن کمپنۍ او د سویلي افریقا د بیر جوړونې نړوالې کمپنۍ په قضیه کې یو نړوال مثال وړاندې کړ. دا کار هغه مهال وشو چې د رایج فرهنګ د مخالفت یوې کوچنۍ (ورپورې و خاندی) یا لف اېت آف د بیان د ازادۍ حق د بیر د تولید د نړۍ د دویمې لویې کمپنۍ د سوداګریز نښان تر خوندیتوب ډېر دروند و ارزول شو. اوس مهال، د سویلي افریقا ملي شورا د کرکې د بیان او د کرکې د جرمونو د کمولو په موخه د یوه قانون په تصویب غور کوي. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.saflii.org/za/cases/ZACC/2005/7.html|title=Laugh It Off Promotions CC v South African Breweries International (Finance) BV t/a Sabmark International and Another (CCT42/04) [2005] ZACC 7; 2006 (1) SA 144 (CC); 2005 (8) BCLR 743 (CC) (27 May 2005)|website=www.saflii.org|access-date=2019-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.greengazette.co.za/notices/prevention-and-combating-of-hate-crimes-and-hate-speech-bill-2018-publication-of-explanatory-summary-of-the-prevention-and-combating-of-the-bill_20180329-GGN-41543-00167-01|title=Prevention and Combating of Hate Crimes and Hate Speech Bill, 2018 » Publication of explanatory summary of the prevention and combating of the Bill|website=www.greengazette.co.za|access-date=2018-11-02|archive-date=2019-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190710021901/https://www.greengazette.co.za/notices/prevention-and-combating-of-hate-crimes-and-hate-speech-bill-2018-publication-of-explanatory-summary-of-the-prevention-and-combating-of-the-bill_20180329-GGN-41543-00167-01|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== سویلي سودان ===

=== سودان ===
دین ته سپکاوی په سودان کې د دین د توهین د قانون په بنسټ منع دی. 

=== تونس ===
په تونس کې د بیان ازادي یوه جنجالي  او ګونګه موضوع ده. هنرمندان، خبریالان او وګړي په ازاده توګه د خپل نظر د څرګندلو پر مهال له ځورونې سره مخامخ کېږي. د ټونس له انقلاب وروسته د تونس د عدلي نظام او قاضیانو د بیان د ازادۍ په برخه کې همدا رنګه له لږ تجربې دود څخه برخمن دي.

ټونیسي رپ سندرغاړي علاء یعقوبي د ۲۰۱۳ زکال د جون په ۱۳، (aka &quot;Weld El 15&quot;)  په بند محکوم شو او د دوه کالو بند سزا ورکړل شوه ځکه د هغه سندره &quot;البولیسیا کلب&quot; (&quot;پولیس سپي دي&quot;) د تاوتریخوالي او نفرت هڅونې په توګه و ګڼل شوه. د محکمې پرېکړه د استیناف ته راجع شوه او د ۲۰۱۳ کال د جولای په ۲ اعلان شوه، پداسې حال کې چې علاء یعقوبي په زندان کې بند و.  &lt;ref&gt;[http://www.lexpress.fr/actualite/monde/afrique/tunisie-le-verdict-du-proces-en-appel-du-rappeur-weld-el-15-reporte-au-2-juillet_1260923.html &quot;Tunisie: le verdict du procès en appel du rappeur Weld El 15 reporté au 2 juillet&quot;] ([https://translate.google.com/translate?hl=&amp;sl=fr&amp;tl=en&amp;u=http%3A%2F%2Fwww.lexpress.fr%2Factualite%2Fmonde%2Fafrique%2Ftunisie-le-verdict-du-proces-en-appel-du-rappeur-weld-el-15-reporte-au-2-juillet_1260923.html &quot;Tunisia: the verdict on the appeal of rapper Weld El 15 postponed to July 2&quot;]), Fethi Belaid, ''L'Express'' (AFP), 25 June 2013&lt;/ref&gt;

=== زیمبابوې ===

== سرچينې او ياداښتونه ==</text>
      <sha1>4a6ix4vpagfiru1432c74mcpouu5bhl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د چرنوبیل غمیزه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58380</id>
    <revision>
      <id>364690</id>
      <parentid>344756</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T06:08:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20670" sha1="100di8k4i53cp2kzm3hka5c6rnz73m7" xml:space="preserve">'''د چرنوبیل غمیزه''' یوه اتومي پېښه وه چې د ۱۹۸۶ ز کال د اپریل په ۲۶مه نېټه په شوروي اتحاد کې د اوکراین په شمال کې پريپياټ ښار ته نږدې د چرنوبیل د اتومي برېښناکوټ په ۴مه شمېره بټۍ کې رامنځته شوه. دا د مالي او ځاني زیانونو له پلوه د نړۍ تر ټولو بده غمیزه ده. همدا راز، د اتومي انرژۍ د یوازنیو هغو دوو پېښو له ډلې ده، چې د اتومي پېښې په نړیوال مقیاس کې په ۷ شمېره ډله (تر ټولو لوړ مقیاس) کې ډلبندي شوې دي، دویمه یې په ۲۰۱۱ ز کال کې په جاپان کې د فوکوشیما ډایچي اتومي غمیزه ده. په لومړني بېړني اقدام کې او وروسته د چاپېریال په پاکولو کې څه باندې ۵۰۰،۰۰۰ پاکوونکي ځواکونه ښکېل شول او ۱۸ میلیارده شوروي روبل یا د ۲۰۱۹ ز کال د ارزښت له مخې ۶۸ میلیارده امریکايي ډالره تخمیني لګښت پرې راغی.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.iaea.org/newscenter/focus/chernobyl|title=Chernobyl Nuclear Accident|date=14 May 2014|website=www.iaea.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1080/10807030802387556|title=A Comparative Analysis of Accident Risks in Fossil, Hydro, and Nuclear Energy Chains|journal=Human and Ecological Risk Assessment|volume=14|issue=5|pages=947–973|year=2008|last1=Burgherr|first1=Peter|last2=Hirschberg|first2=Stefan|s2cid=110522982}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBCWorse&quot;&gt;{{Cite news|last=Black|first=Richard|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-13048916|title=Fukushima: As Bad as Chernobyl?|date=12 April 2011|website=BBC News|access-date=20 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110816212750/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-13048916|archive-date=16 August 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OECD02-Ch2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.oecd-nea.org/rp/reports/2003/nea3508-chernobyl.pdf|title=Chernobyl: Assessment of Radiological and Health Impact, 2002 update; Chapter II – The release, dispersion and deposition of radionuclides|year=2002|publisher=OECD-NEA|access-date=3 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150622010856/https://www.oecd-nea.org/rp/reports/2003/nea3508-chernobyl.pdf|archive-date=22 June 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GorbachevBoC&quot;&gt;{{cite AV media|people=Johnson, Thomas (author/director)|date=2006|title=The battle of Chernobyl|url=https://www.andanafilms.com/catalogueFiche.php?idFiche=255&amp;rub=Toutes%20les%20fiches%20films|publisher=Play Film / Discovery Channel}} (see 1996 interview with Mikhail Gorbachev)&lt;/ref&gt;

{{مالومات}}

دغه پېښه د یوه RBMK ډوله اتومي بټۍ د بخار پر توربین د خوندیتابه د ازمېښت پر مهال رامنځته شوه. د ازمېښت لپاره په چمتو کولو کې د بټۍ د توان د منظم شوي کمښت په جریان کې خروجي توان په ناڅاپي ډول صفر ته راکښته شو. اپرېټرانو نه‌ شوای کولای چې د ازمېښتي پروګرام د توان مشخصه شوې کچه بېرته عادي حالت ته راولي او په دې توګه بټۍ له بدو شرایطو سره مخامخ شوه. دغه ګواښ په عملیاتي لارښودونو کې نه و تشرېح شوی، له دې امله اپرېټرانو ازمېښت ته دوام ورکړ او د ازمېښت تر خلاصېدو وروسته یې بټۍ خاموشه کړه، خو د اپرېټرانو بې پروایي او د طراحۍ جدي نیمګړتیاوو په ګډه سره بټۍ چاودنې ته چمتو کړې وه. د خاموشېدو پر ځای یې یو ناکنترول شوی ځنځیري اتومي عکس‌العمل پیل کړ او ډېره انرژي یې آزاده کړه.&lt;ref name=&quot;insag7&quot;&gt;{{cite web|url=http://www-pub.iaea.org/MTCD/publications/PDF/Pub913e_web.pdf|title=INSAG-7: The Chernobyl Accident: Updating of INSAG-1|date=1992|website=IAEA|access-date=8 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181020210817/https://www-pub.iaea.org/MTCD/publications/PDF/Pub913e_web.pdf|archive-date=20 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

هسته ویلې شوه، دوو یا څو چاودنو د بټۍ هسته څیرې کړه او د بټۍ وداني یې ونړوله. ورپسې په آزاده هوا کې د بټۍ په هسته کې اور بل شو. په شاوخوا ۹ ورځو کې یې د پام وړ راډیو اکټیو ککړتیا خپره کړه ، چې د شوروي اتحاد ځینو برخو او لوېديځې اروپا ته ورسېده او په پای کې  د ۱۹۸۶ ز کال د مې میاشتې په ۴مه نېټه پای ته ورسېده. د راډیو اکټیو شاوخوا ۷۰ سلنه باران په ۱۶ کیلومترۍ کې پر بېلاروس واورېده. دغې اورلګېدنې نژدې هماغومره ککړتیا خپره کړه، لکه لومړۍ چاودنې چې خپره کړې وه. د پېښې له ځای څخه بهر د محیطي تشعشعاتو د کچې ډېرېدو له امله تر پېښې ۳۶ ساعته وروسته، په ۱۰ کیلومترۍ کې یوه سیمه ممنوعه او قرنطین شوه. له دغې سیمې څخه شاوخوا ۴۹۰۰۰ کسان، چې ډېری یې د پريپياټ وو، واېستل شول. له پراخې سیمې څخه د ۶۸۰۰۰ نورو کسانو په را ایستلو سره ممنوعه سیمه ۳۰ کیلومترو ته ډېره شوه او وروسته د چرنوبیل پر ممنوعه سیمه بدله شوه، چې مساحت یې شاوخوا ۲۶۰۰ کیلومتره مربع (۱۰۰۰ مایل مربع) ته رسېږي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=McCall|first=Chris|date=April 2016|title=Chernobyl disaster 30 years on: lessons not learned|journal=The Lancet|volume=387|issue=10029|pages=1707–1708|doi=10.1016/s0140-6736(16)30304-x|pmid=27116266|s2cid=39494685|issn=0140-6736}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|chapter=Chernobyl-Born Radionuclides in Geological Environment|date=10 October 2014|pages=25–38|publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc|isbn=978-1-118-96222-0|doi=10.1002/9781118962220.ch2|title=Groundwater Vulnerability|series=Special Publications}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=11 August 2020|title=Belarus: Five things you may not know about the country|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53727243|access-date=15 August 2020|website=BBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nuclear Disasters pp 55&quot;&gt;{{cite book|title=Nuclear Disasters &amp; The Built Environment: A Report to the Royal Institute|last1=Steadman|first1=Philip|last2=Hodgkinson|first2=Simon|date=1990|publisher=Butterworth Architecture|isbn=978-0-40850-061-6|page=55}}&lt;/ref&gt;

د بټۍ چاودنې دوه انجنیران ووژل او دوه نور یې سخت وسوځول. د اور د مړ کولو، د بټۍ د بېرته سمولو او د خارجې شوې اتومي هستې د پاکولو لپاره پراخ عملیات پیل شول. په بېړني اقدام کې د دغه برېښناکوټ ۱۳۴ کارکوونکي او اور وژونکي د ډېرې اندازې ایونایز کوونکې تشعشع د جذب له امله د حادې تشعشع له سېنډروم سره په روغتون کې بستري شول. د دغو ۱۳۴ کسانو په ډله کې ۲۸ کسان په را وروسته ورځو او میاشتو کې مړه شول او په راتلونکو ۱۰ کلونو کې د تشعشعاتو له امله په نري رنځ(سرطان) د مړینې ۱۴ مشکوکې پېښې وشوې.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nationalacademies.org/hmd/~/media/Files/Activity%20Files/PublicHealth/NucEventPrepWS/METTLERIOMNuclearWorkshop1.pdf|title=Medical decision making and care of casualties from delayed effects of a nuclear detonation|last=Mettler Jr.|first=Fred A.|website=The National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine|access-date=8 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712190941/http://www.nationalacademies.org/hmd/~/media/Files/Activity%20Files/PublicHealth/NucEventPrepWS/METTLERIOMNuclearWorkshop1.pdf|archive-date=12 July 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/jhps/45/4/45_4_370/_pdf|title=Latest Knowledge on Radiological Effects: Radiation Health Effects of Atomic Bomb Explosions and Nuclear Power Plant Accidents|last=Nagataki|first=Shigenobu|date=23 July 2010|journal=Japanese Journal of Health Physics|volume=45|issue=4|pages=370–378|access-date=8 November 2018|quote=People with symptoms of acute radiation syndrome: 134 (237 were hospitalized), 28 died within 3 months, 14 died within the subsequent 10 years (2 died of blood disease)|doi=10.5453/jhps.45.370|archive-url=https://web.archive.org/web/20190428042329/https://www.jstage.jst.go.jp/article/jhps/45/4/45_4_370/_pdf|archive-date=28 April 2019|url-status=live|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

پر عمومي روغتیا د چرنوبیل د پېښې اغېزې مشخصې نه دي. تر ۲۰۱۱ کال پورې د ماشومتوب په دوره کې د ټيروئيډ سرطان له امله د ۱۵ کسانو مړینه ثبت شوې ده. د ملګرو ملتونو یوې کمېټې ومونده چې ، تر دې مهاله د دغې پېښې له امله څه کم ۱۰۰ کسان وژل شوي دي. د بې‌درشله خطي ماډل (LNT Model) پر بنسټ ویل کېږي چې له دغې پېښې سره د تړلو مړینو ټولیز شمېر مشخص نه دی. په راتلونکو لسیزو کې د مړینو د ټولیز شمېر په اړه د دغه ماډل وړاندوینې متفاوتې دي. تر ټولو معتبرې څېړنې د شوروي اتحاد په یوازې درېیو هېوادونو کې تر ارزونو وروسته، د ۴۰۰۰ کسانو د مرګ‌ژوبلې او په ټوله اروپا کې ترارزونو وروسته له ۹۰۰۰ تر ۱۶۰۰۰ شاوخوا کسانو د مرګ‌ژوبلې وړاندوینه کوي.&lt;ref name=&quot;WHO2012&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.who.int/ionizing_radiation/chernobyl/20110423_FAQs_Chernobyl.pdf|title=Chernobyl 25th anniversary – Frequently Asked Questions|date=23 April 2011|website=World Health Organization|access-date=14 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120417011209/http://www.who.int/ionizing_radiation/chernobyl/20110423_FAQs_Chernobyl.pdf|archive-date=17 April 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;who.int&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2005/pr38/en/|title=Chernobyl: the true scale of the accident|date=5 September 2005|website=World Health Organization|access-date=8 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180225095828/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2005/pr38/en/|archive-date=25 February 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=UNSCEAR assessments of the Chernobyl accident|url=http://www.unscear.org/unscear/en/chernobyl.html|website=www.unscear.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17407581&quot;&gt;{{cite journal|last1=Smith|first1=Jim T|title=Are passive smoking, air pollution and obesity a greater mortality risk than major radiation incidents?|journal=BMC Public Health|date=3 April 2007|volume=7|issue=1|pages=49|doi=10.1186/1471-2458-7-49|pmid=17407581|pmc=1851009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Rahu|first1=Mati|title=Health effects of the Chernobyl accident: fears, rumours and the truth|journal=European Journal of Cancer|date=February 2003|volume=39|issue=3|pages=295–299|doi=10.1016/S0959-8049(02)00764-5|pmid=12565980}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Special Report: Counting the dead|journal=Nature|date=1 April 2006|volume=440|issue=7087|pages=982–983|doi=10.1038/440982a|pmid=16625167|bibcode=2006Natur.440..982.|last1=Peplow|first1=M.|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

شوروي اتحاد د ۱۹۸۶ کال تر ډسمبر پورې د چرنوبیل د اتومي برېښناکوټ حفاظتي ډبرین تابوت جوړ کړ. دغه تابوت له پاتې‌شونو څخه د راډیو اکټیو ککړتیا خپراوی کم کړ او په هوا کې یې د خپرېدو مخه ونیوله. په هغه ځای کې یې د روغو پاتې شوو بټیو د خدمې لپاره د راډیو اکټیو خوندیتوب هم برابر کړ او دا کار یې د ۱۹۸۶ ز کال په وروستیو کې او په ۱۹۸۷ ز کال کې بیاځلي هم وکړ. د تابوت د پرله پسې خرابۍ له امله، دغه ځای په ۲۰۱۷ ز کال کې د چرنوبیل د نوي امن دیوال په احاطه کې وساتل شو. که څه هم د راډیو اکټیو ګواښ ورسره مل دی، خو دغه لویه محفظه د بټۍ د پاتې‌شونو او تابوت دواړو د لرې کولو امکان برابروي. ټاکل شوې ده چې اتومي پاک‌کاري په ۲۰۶۵ ز کال کې بشپړه شي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/56391/|title=Chernobyl nuclear power plant site to be cleared by 2065|newspaper=Kyiv Post|date=3 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20121005150746/http://www.kyivpost.com/content/ukraine/chornobyl-nuclear-power-plant-site-to-be-cleared-b-56391.html|archive-date=5 October 2012}}&lt;/ref&gt;

== مخینه(شالید) ==

=== تر خاموشېدو وروسته د بټۍ سړېدل ===
د برېښنا د تولید په عملیاتو کې په یوه اتومي بټۍ کې ډېری تولید شوې تودوخه له اتومي درز څخه د سوځېدونکو میلو په مرسته حاصلېږي، خو د پام وړ برخه (۶ سلنه) یې د پنډ درز له راډیو اکټیو ویجاړۍ څخه ترلاسه کېږي؛ دغه پروسه د ویجاړۍ د تودوخې په نامه یادېږي. د ویجاړۍ دغه تودوخه د درز د ځنځیري عکس‌العمل تر درېدو وروسته تر څه وخت پورې دوام کوي، لکه د بټۍ تر خاموشېدو وروسته، که هغه په بېړني ډول وي یا همداسې پلان شوې وي. د هستې د ډېرې ګرمېدا یا په بد حالت کې د هستې د ویلې کېدو د مخنیوي لپاره د سړوونکې مایع د پمپونو پر له پسې ګرځېدل ضروري دي. RBMK بټۍ اوبه د سړوونکې مایع په توګه کاروي چې د الکتریکي پمپونو په مرسته تاوېږي. د سړوونکې مایع د جریان چټکتیا د پام وړ ډېره ده. ۴مې شمېرې بټۍ د سوځېدو ۱۶۶۱ جلا کانالونه لرل، چې هره یوه یې په ساعت کې ۲۸ زره لېتره سړوونکي جریان ته اړتیا لرله، چې په ټولیز ډول د ټولې بټۍ لپاره په ساعت کې ۴۵ میلیونه لېتره کېږي. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2011/EP/MaterialsforStudents/Petty/Ragheb-Ch8-2011.PDF|title=Decay Heat Generation in Fission Reactors|first=M.|last=Ragheb|website=University of Illinois at Urbana-Champaign|date=22 March 2011|access-date=26 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514074247/http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2011/EP/MaterialsforStudents/Petty/Ragheb-Ch8-2011.PDF|archive-date=14 May 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=DOE Fundamentals Handbook&amp;nbsp;– Nuclear physics and reactor theory|volume=1 of 2, module 1|page=61|publisher=United States Department of Energy|date=January 1996|url=http://energy.gov/sites/prod/files/2013/06/f2/h1019v1.pdf#page=85.5|access-date=3 June 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140319145623/http://energy.gov/sites/prod/files/2013/06/f2/h1019v1.pdf#page=85.5|archive-date=19 March 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Standard Review Plan for the Review of Safety Analysis Reports for Nuclear Power Plants: LWR Edition (NUREG-0800)|website=United States Nuclear Regulatory Commission|date=May 2010|url=https://www.nrc.gov/reading-rm/doc-collections/nuregs/staff/sr0800/|access-date=2 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100619163526/http://www.nrc.gov/reading-rm/doc-collections/nuregs/staff/sr0800/|archive-date=19 June 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MedvedevZ&quot;&gt;{{Cite book|last=Medvedev|first=Zhores A.|author-link=Zhores A. Medvedev|title=The Legacy of Chernobyl|publisher=W.W. Norton &amp; Company|year=1990|isbn=978-0-393-30814-3|edition=First American}}&lt;/ref&gt;

که په سټېشن کې ټول برېښنا پرې شوې وای، د چرنوبیل هرې بټۍ درې درې ملاتړي ډيزلي جنراتورونه لرل، خو تر پوره چمتو کېدو او د اصلي پمپ د چالانولو لپاره د ۵.۵ مېګاواټه اړینې خروجۍ تر برابرولو پورې یې له ۶۰ تر ۷۵ ثانیو پورې وخت ونیو. د هر پمپ پر سر د تعادل ځانګړي وزنونه پمپونه د دې وړ ګرځوي، چې د سکون له لارې سړوونکې مایع واخلي او په پای کې د جنراټور تر چالانېدو پورې رامنځته شوې تشه ډکه کړي. له دې سره سره، که د سټېشن له خامشېدو سره هم‌ مهاله یوه ۶۰۰ ملي‌متري (۲۴ انچه) سړوونکې لوله څيرې شي، د خوندیتابه لوړ خطر شته دی. په دې سناریو کې باید د هستې بېړنی سړوونکی سیستم (ECCS) د هستې داخل ته اضافي اوبه پمپ کړي، تر څو د تبخیر له امله د ضایع شوې سړوونکې مایع ځای ونیسي. دا نظریه مطرح شوې وه چې د بټۍ د بخار د توربین تاوېدونکی حرکت د اوبو د پمپونو له لارې د ECCS د چالانولو لپاره د اړین برق د تولید لپاره کارېدای شي. له توربین څخه د انرژۍ په اخیستو سره د توربین سرعت کمېږي، خو ارزونو وښوده چې، ښايي دومره انرژي موجوده وي چې د ۴۵ ثانیو لپاره د سړوونکو پمپونو د چالان ساتلو لپاره برېښنا تولید کړي. دغه چاره د بهرنۍ برېښنا د بشپړې پرې کېدو او د بېړنیو جنراتورونو د چالانېدو تر منځ پرته تشه په بشپړ ډول نه ډکوي، خو حالت کرارولای شي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://accidont.ru/rotor.html|title=Turbogenerator Rundown|last=Dmitriev|first=Viktor|date=30 November 2013|website=Причины Чернобыльской аварии известны|publisher=N/A|access-date=19 September 2021|quote=На АЭС с реакторами РБМК-1000 используется выбег главных циркуляционных насосов (ГЦН) как самозащита при внезапном исчезновении электропитания собственных нужд (СН). Пока не включится резервное питание, циркуляция может осуществляться за счет выбега. С этой целью для увеличения продолжительности выбега, на валу электродвигателя –привода ГЦН установлен маховик с достаточно большой маховой массой.|archive-date=3 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211003020646/http://accidont.ru/rotor.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://reactors.narod.ru/rbmk/08_mcp.htm|title=Main Circulating Pumps|author=&lt;!--Not stated--&gt;|date=19 September 2021|website=Справочник &quot;Функционирование АЭС (на примере РБМК-1000)&quot;|publisher=N/A|access-date=19 September 2021|quote=Для увеличения времени выбега на валу электродвигателя установлен маховик.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NV Karpan: 312–13&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Karpan|2006|pp=312–313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MedvedevZ2&quot;&gt;{{Cite book|last=Medvedev|first=Zhores A.|author-link=Zhores A. Medvedev|title=The Legacy of Chernobyl|publisher=W.W. Norton &amp; Company|year=1990|isbn=978-0-393-30814-3|edition=First American}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې او ياداښتونه ==</text>
      <sha1>100di8k4i53cp2kzm3hka5c6rnz73m7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جورج واشنګټن کارور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58591</id>
    <revision>
      <id>364678</id>
      <parentid>335278</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:00:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21559" sha1="4z9kqzv9idddtcr49y8hjszn1797b5w" xml:space="preserve">{{Infobox person}}

'''جورج واشنګټن کارور''' (شاوخوا ۱۸۶۴ – د ۱۹۴۳ د جنورۍ ۵مه) یو امریکایی د کرنې عالم او مخترع و چې د پنبې بدیل محصولات یې دود کړل او د خاورې د خرابېدو د مخنیوي لپاره یې لارې چارې وموندې. دی د شلمې پېړۍ په لومړیو کې تر ټولو مخکښ تور پوستی عالم و. &lt;ref name=&quot;gwcnps&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nps.gov/archive/gwca/expanded/gwc_tour_01.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080201171906/http://www.nps.gov/archive/gwca/expanded/gwc_tour_01.htm|title=About GWC: A Tour of His Life|archive-date=February 1, 2008|publisher=[[National Park Service]]|work=[[George Washington Carver National Monument]]|quote=George Washington Carver did not know the exact date of his birth, but he thought it was in January 1864 (some evidence indicates July 1861, but not conclusively). He knew it was sometime before slavery was abolished in Missouri, which occurred in January 1865.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GW Carver&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.livescience.com/41780-george-washington-carver.html|title=George Washington Carver|website=[[Live Science]]|date=7 December 2013}}&lt;/ref&gt;

کارور چې کله په ټسکېګي انستېتیوت کې ښوونکی و، د هغو خاورو د سمولو لپاره یې تخنیکونه جوړ کړل چې د پنبې د پرله‌پسې کرنې له امله خرابېږي. ده له بېوزلو کروندګرو غوښتل چې د مومپلیو او کچالو په څېر نور محصولات د ځان لپاره د خوراکي سرچینې په توګه وکري او د خپل ژوند کیفیت ښه کړي. د کروندګرو لپاره د کارور په ۴۴ عملي خپرونو کې تر ټولو مشهوره یې هغه وه چې د مومپلیو په مرسته د ۱۰۵ ډوله خوراکونو د جوړولو لارښوونې په کې وې. که څه هم ده کلونه کلونه وخت د ګڼو هغو محصولاتو پر جوړولو او دودولو تېر کړ چې له مومپلیو جوړېدل، خو یو یې هم له سوداګریزه اړخه بریالی نه‌شو.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Linda O. McMurry|title=George Washington Carver: Scientist and Symbol|url=https://books.google.com/books?id=hlMkIgwg9KEC&amp;pg=PA196|year=1982|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-503205-5|page=196}}&lt;/ref&gt;

کارور د کروندګرو د ژوند ښه کولو لپاره د خپل کار تر څنګ، د چاپېریال‌ساتنې د دودولو سرلاری هم و. ده د خپلو کارونو له امله ګڼ ویاړونه ګټلي چې یو یې د رنګین‌پوستانو د پرمختګ له ملي ټولنې (NAACP) څخه د سپینګارن (Spingarn Medal) مېډال دی. د لوړ توکمیز تضاد په دوران کې د کارور شهرت د تور پوستانو د ټولنې تر کچې لوړ و. دی د خپلو ګڼو لاسته‌راوړنو او وړتیاوو له امله د سپین‌پوستانو تر منځ هم په پراخه کچه وپېژندل شو او وستایل شو. په ۱۹۴۱ کال کې ټایم مجلې، کارور «تور پوستی لیونارډو» ونوماوه. &lt;ref&gt;Mark D. Hersey (2011), [https://www.questia.com/library/120080065/my-work-is-that-of-conservation-an-environmental ''My Work Is That of Conservation: An Environmental Biography of George Washington Carver''], University of Georgia Press, {{ISBN|978-0820338705}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;time_article1&quot;&gt;{{cite news|title=Black Leonardo Book|date=November 24, 1941|work=[[Time (magazine)|Time]]|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,801330,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930090502/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,801330,00.html|url-status=dead|archive-date=September 30, 2007|access-date=August 10, 2008}}&lt;/ref&gt;

== د ژوند لومړي کلونه ==
کارور د ۱۸۶۰مې لسیزې په لومړیو یا منځنیو کلونو کې د میسوري سیمې د نیوټن ښار په ډيامونډ ګرو کې کرېسټال پلېس ته نږدې، د غلامۍ په حالت کې وزیږېد. د زیږېدو نېټه یې نامعلومه ده او په خپله دی هم نه و پرې خبر؛ خو په میسوري کې د غلامۍ تر لغوه کېدو وړاندې وه او هغه د ۱۸۶۵ کال په جنورۍ میاشت کې د امریکا د کورنۍ جګړې په جریان کې لغوه شوه. څښتن یې «موزس کارور» یو جرمني‌الاصله امریکایی کډوال و چې د ده مور او پلار «مري او ګلیز» یې د ۱۸۵۵ کال د اکتوبر په ۹مه نېټه له ویلیم پي مک ګینس څخه د ۷۰۰ ډالرو په بیه پېرلي وو.&lt;ref&gt;McMurry (1982), ''George Washington Carver'', pp. 9–10.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gwcnps2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nps.gov/archive/gwca/expanded/gwc_tour_01.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080201171906/http://www.nps.gov/archive/gwca/expanded/gwc_tour_01.htm|title=About GWC: A Tour of His Life|archive-date=February 1, 2008|publisher=[[National Park Service]]|work=[[George Washington Carver National Monument]]|quote=George Washington Carver did not know the exact date of his birth, but he thought it was in January 1864 (some evidence indicates July 1861, but not conclusively). He knew it was sometime before slavery was abolished in Missouri, which occurred in January 1865.}}&lt;/ref&gt;

جورج چې کله د یوې اونۍ و؛ دی، خور او مور یې د شپنیو یرغلګرو له‌خوا له ارکانزاس څخه وتښتول شول. د جورج ورور «جېمز» د تښتوونکو له منګولو څخه امن ځای ته ولېږدېد. خو تښتوونکو پاتې درې کسان په «کنټوکي» کې وپلورل. موزس کارور «جان بټلي» ته د دوی د پیدا کولو دنده وسپارله، خو هغه یوازې نوی زیږېدلی جورج پیدا کړ. موزس د ماشوم د بېرته ترلاسه کولو لپاره له تښتوونکو سره خبرې وکړې او بنټلي ته یې خپله حق‌الزحمه ورکړه. د غلامۍ تر لغوه کېدو وروسته موزس کارور او د هغه مېرمنې «سوسن» جورج او د هغه مشر ورور جېمز د خپلو بچیانو په توګه لوی کړل. دوی جورج وهڅاوه چې خپلو فکري فعالیتونو ته دوام ورکړي او د موزس مېرمنې «سوسن» هم ابتدايي لیکل او لوستل ور زده کړل.&lt;ref name=&quot;Pioneers&quot;&gt;{{citation|editor1-first=Richard|editor1-last=Rennert|others=[[Coretta Scott King]] (introduction)|title=Profiles of Great Black Americans: Pioneers of Discovery|year=1994|publisher=Chelsea House Publishers|location=New York|isbn=978-0-7910-2067-8|pages=[https://archive.org/details/pioneersofdiscov00renn/page/26 26–32]|url=https://archive.org/details/pioneersofdiscov00renn/page/26}}&lt;/ref&gt;

== لوړې زده‌کړې ==
کارور د کانزاس ایالت د هایلنډ ښار په «هایلنډ پوهنتون» کې تر منل کېدو وړاندې ګڼو پوهنتونونو ته د داخلې غوښتنه وسپارله. خو له دې سره سره، کله چې ورغی، د توکم په خاطر یې د ده له منلو څخه ډډه وکړه. د ۱۸۸۶ کال په اګسټ میاشت کې کارور له جې.اېف بیلر سره له هایلنډ څخه د کانزاس ایالت د نېس سیمې اډن ښار ته لاړ. ده بیلر ته نږدې د بوټو او ګلونو یوه شنه خونه او د ځمک‌پوهنې یوه مجموعه لرله او همدلته یې یو کلېم [هغه ځمکه چې کډوالو کښت پکې کړی وي او د ځان یې ګڼي] هم درلود. کارور د دغه کلېم ۱۷ جریبه (۶۹۰۰۰ متره مربع) برخه کولبه کړه او وریژې، جوار، هندي جوار، د بڼوالۍ محصولات، د مېوې ونې، ځنګلي ونې او بېلابېل نور بوټي یې پکې وکرل. همدا راز ده په ښار کې په نورو لنډمهالو یا اضافي کارونو هم عاید ګاټه او د یوه ګوروان په توګه یې کار کاوه.&lt;ref&gt;{{Cite book|publisher=[[Capstone Publishers|Compass Point Books]]|location=[[Minneapolis, MN]]|isbn=978-0-7565-1882-0|last=Burgan|first=Michael|title=George Washington Carver: Scientist, Inventor, and Teacher|date=2007|page=[https://archive.org/details/georgewashington0000burg/page/37 37]|url=https://archive.org/details/georgewashington0000burg/page/37}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|publisher=[[ABC-CLIO]]|location=[[Santa Barbara, CA]]|isbn=978-0-313-34796-2|last=Kremer|first=Gary R.|title=George Washington Carver: A Biography|date=2011|page=21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;skyways&quot;&gt;[http://skyways.lib.ks.us/counties/NS/gwcarver.html George Washington Carver: Scientist, Scholar, and Educator] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212103355/http://skyways.lib.ks.us/counties/NS/gwcarver.html|date=February 12, 2009}} from the &quot;Blue Skyways&quot; website of the [[Kansas State Library]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Southeast Quarter of Section 4, Township 19 South, Range 26 West of the [[Sixth Principal Meridian]], Ness County, Kansas&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;skyways2&quot;&gt;[http://skyways.lib.ks.us/counties/NS/gwcarver.html George Washington Carver: Scientist, Scholar, and Educator] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212103355/http://skyways.lib.ks.us/counties/NS/gwcarver.html|date=February 12, 2009}} from the &quot;Blue Skyways&quot; website of the [[Kansas State Library]]&lt;/ref&gt;

کارور د ۱۸۸۸ کال په لومړیو کې د خپلو زده‌کړو لپاره د نېس ښار له بانک څخه ۳۰۰ ډالره پور ترلاسه کړ او په جون میاشت کې له دې ځایه لاړ. په ۱۸۹۰ کال کې یې د ایووا سیمې د اینډیانولا په «سیمپسون کالج» کې د هنر او پیانو په برخه کې زده‌کړې پیل کړې. د هنر استاد «اېټا باډ» یې د ګلونو او بوټو په انځورګرۍ کې وړتیا تشخیص کړه او ویې هڅاوه چې په ایمز کې د ایووا ایالت د کرنې په کالج (چې دا مهال د ایووا ایالتي پوهنتون دی) کې بوتاني [د بوټو علم] ولولي. &lt;ref name=&quot;skyways3&quot;&gt;[http://skyways.lib.ks.us/counties/NS/gwcarver.html George Washington Carver: Scientist, Scholar, and Educator] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212103355/http://skyways.lib.ks.us/counties/NS/gwcarver.html|date=February 12, 2009}} from the &quot;Blue Skyways&quot; website of the [[Kansas State Library]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;simpson&quot;&gt;{{cite web|title=George Washington Carver|url=https://simpson.edu/dunn-library/archives-special-collections/george-washington-carver|access-date=2021-02-01|publisher=[[Simpson College]]|work=Dunn Library Archives &amp; Special Collections|archive-url=https://web.archive.org/web/20081016085253/http://www.simpson.edu/library/research/carver.html|archive-date=2008-10-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;simpson2&quot;&gt;{{cite web|title=George Washington Carver|url=https://simpson.edu/dunn-library/archives-special-collections/george-washington-carver|access-date=2021-02-01|publisher=[[Simpson College]]|work=Dunn Library Archives &amp; Special Collections|archive-url=https://web.archive.org/web/20081016085253/http://www.simpson.edu/library/research/carver.html|archive-date=2008-10-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

کله یې چې په ۱۸۹۱ کال کې هلته زده‌کړې پیل کړې، په ایووا ایالت کې لومړنی تور پوستی زده‌کړیال و. دی په ۱۸۹۴ کال کې له دغه کالج څخه د لېسانس په کچه فارغ شو. د ایووا ایالتي پوهنتون استادانو «جوزف باډ» او «لویس پامل» قناعت ورکړ چې د ماسټرۍ زده‌کړو ته هم دلته دوام ورکړي. کارور د راتلونکو دوو کلونو لپاره د ایووا په ازمېښتي مرکز کې د پامل تر لارښوونې لاندې څېړنه وکړه. ده په ازمېښتي مرکز کې د بوټو د رنځپوهنې او مایکولوژۍ په برخه کې څېړنه وکړه چې په ملي کچه یې د پېژندل کېدو لامل شوه او د یوه بوټي پېژندنونکي په توګه درناوی ورته وشو. ده د خپلې ماسټرۍ سند په ۱۸۹۶ کال کې ترلاسه کړ او په ایووا ایالت کې یې د لومړني تور پوستي علمي کادر په توګه تدریس وکړ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://digitalcollections.lib.iastate.edu/george-washington-carver/biography|title=George Washington Carver Bio|website=Digital Collections, Iowa State University|language=en-us|access-date=2018-11-19|تاريخ الأرشيف=2018-02-05|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180205021632/http://digitalcollections.lib.iastate.edu/george-washington-carver/biography|url-status=dead|خونديځ نېټه=2018-02-05|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180205021632/http://digitalcollections.lib.iastate.edu/george-washington-carver/biography|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180205021632/http://digitalcollections.lib.iastate.edu/george-washington-carver/biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205021632/http://digitalcollections.lib.iastate.edu/george-washington-carver/biography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BSthesis0&quot;&gt;{{cite web|url=http://cdm16001.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15031coll7/id/287/|author=Geo. W. Carver|title=Plants as Modified by Man.|year=1894|لاسرسي نېټه=2021-12-15|خونديځ نېټه=2015-02-18|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20150218094553/http://cdm16001.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15031coll7/id/287/|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150218094553/http://cdm16001.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15031coll7/id/287/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150218094553/http://cdm16001.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15031coll7/id/287/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.admissions.iastate.edu/distinguished_alumni.php|title=Distinguished Alumni|website=Iowa State University, Office of Admissions|language=en|access-date=2018-11-19|archive-date=2020-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701203848/https://www.admissions.iastate.edu/distinguished_alumni.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web|url=https://digitalcollections.lib.iastate.edu/george-washington-carver/biography|title=George Washington Carver Bio|website=Digital Collections, Iowa State University|language=en-us|access-date=2018-11-19|تاريخ الأرشيف=2018-02-05|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180205021632/http://digitalcollections.lib.iastate.edu/george-washington-carver/biography|url-status=dead|خونديځ نېټه=2018-02-05|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180205021632/http://digitalcollections.lib.iastate.edu/george-washington-carver/biography|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180205021632/http://digitalcollections.lib.iastate.edu/george-washington-carver/biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205021632/http://digitalcollections.lib.iastate.edu/george-washington-carver/biography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.admissions.iastate.edu/distinguished_alumni.php|title=Distinguished Alumni|website=Iowa State University, Office of Admissions|language=en|access-date=2018-11-19|archive-date=2020-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701203848/https://www.admissions.iastate.edu/distinguished_alumni.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

که څه هم کارور ته کله ناکله د «ډاکتر» خطاب کېده، خو هېڅکله یې رسمي دوکتورا ترلاسه نه‌کړه. ده له پامل سره په یوه شخصي مکالمه کې وویل چې دا «ناسم نوم» دی او هغو کسانو ده ته د وړتیاوو په دلیل ورکړی چې د زده‌کړو په اړه یې دقیق معلومات نه‌لري. له دې سره سره، سیمپسون کالج او سیلما پوهنتون دواړو، ده ته د ژوند پر مهال افتخاري دوکتورا ورکړه او بیا وروسته ایووا ایالت هم په ۱۹۹۴ کال کې د انساني ادبیاتو دوکتورا د ده په نوم کړه.&lt;ref name=&quot;doctorate&quot;&gt;{{cite book|last1=Kremer|first1=Gary|title=George Washington Carver: A Biography|date=2011|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, CA|page=115}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|editor1-last=Kremer|editor1-first=Gary|title=George Washington Carver: In His Own Words, Second Edition|date=2017|publisher=University of Missouri Press|location=Columbia, MO}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Abrams|first1=Dennis|last2=Adair|first2=Gene|title=George Washington Carver: Scientist and Educator|date=2008|publisher=Infobase Publishing|page=104}}&lt;/ref&gt;

== ټسکېګي انستېتیوت ==
په ۱۸۹۶ کال کې د ټسکېګي انستېتیوت (چې دا مهال ټسکېګي پوهنتون دی) لومړني مدیر او عمومي رئیس «بوکر ټي واشنګټن» کارور د کرنې د څانګې ریاست ته ور وباله. کارور ۴۷ کاله هلته تدریس وکړ او دا څانګه یې پر یوه پیاوړي څېړنیز مرکز بدله کړه، همدا راز د خپل کار په جریان کې یې د کالج له دوو نورو رئیسانو سره هم همکاري وکړه. ده د تناوبي کرنې مېتودونه تدریس کړل، کروندګرو ته یې ګڼ داسې خرڅېدونکي محصولات ور وپېژندل چې د پنبې د پرله‌پسې کښت له امله خرابه شوې خاوره هم سمولای شي، همدا راز د کرنیزو محصولاتو (chemurgy) په اړه یې څېړنې پیل کړې او د تور پوستو زده‌کوونکو نسلونو ته یې د ځان‌بسیاینې لپاره د کرنې تخنیکونه ور زده کړل.&lt;ref&gt;[http://www.cr.nps.gov/museum/exhibits/tuskegee/gwcwagon.htm &quot;The first Jesup Wagon&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130128200833/http://www.cr.nps.gov/museum/exhibits/tuskegee/gwcwagon.htm |date=2013-01-28 }}, George Washington Carver Museum, Tuskegee University Historic Site, National Park Service website.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;McMurry (1982), pp. 45–47.&lt;/ref&gt;

== اړیکې ==
کارور هېڅکله واده ونه‌کړ. په ۴۰ کلنۍ کې یې د یوه لومړني ښوونځي له ښوونکې «سارا ال. هانټ» سره خپله مینه څرګنده کړه چې هغه د ټسکېګي انستېتیوت د خزانه‌دار «وارن لوګان» خوښینه (د ښځې خور) وه. دغې مینې درې کاله دوام وکړ او بیا هغې په کلفورنیا کې د تدریس دنده واخیسته. کرېسټینا وېلا په ۲۰۱۵ کال کې په خپل ژوندلیک کې د هغه عاطفي اړیکو ته کتنه کړې او په دې باور ده چې کارور دوه جنسه و او د خپلې تاریخي دورې د دودونو تر اغېزې لاندې و.&lt;ref&gt;Kremer, Gary R., ''George Washington Carver: A Biography'', Greenwood, 2011, {{ISBN|0313347964}}, p. 68&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Christina Vella, ''[https://books.google.com/books/about/George_Washington_Carver.html?id=CXs-CgAAQBAJ George Washington Carver: A Life]'', Southern Biography Series, Louisiana State University Press, 2015&lt;/ref&gt;

== مړینه ==
کارور یوه ورځ کور ته له راګرځېدو وروسته په زینو کې سخت ولوېد. خدمتګار یې د بېهوښۍ په حالت کې پیدا کړ او روغتون ته یې ورساوه. بالاخره د دغې پېښې په پایله کې د ۱۹۴۳ کال د جنورۍ میاشتې په ۵مه نېټه د وینې د کمښت له امله مړ شو او په ټسکېګي پوهنتون کې د «بوکر ټي واشنګنټن» تر څنګ خاورو ته وسپارل شو. د کارور د سپما پیسې څه باندې ۶۰،۰۰۰ ډالره وې چې ټولې یې د خپل ژوند په وروستیو کې او د مرګ پر مهال «کارور موزیم» او «جورج واشنګټن فونډېشن» ته وبښلې.&lt;ref&gt;[http://www.nps.gov/archive/gwca/expanded/gwc_tour_06.htm GWC | Tour Of His Life |Page 6&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

د ده پر قبر لیکل شوي وو: &quot;ده کولای شول چې شهرت ته شتمني ور زیاته کړي، خو یوه ته یې هم توجه ونه‌کړه، خوښي او عزت یې له نړۍ سره په مرسته کې وموندل.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=George Washington Carver|url=https://www.samford.edu/alabama-mens-hall-of-fame/inductees/Carver.html#:~:text=Carver%20was%20buried%20in%20Tuskegee,Famous%20Americans%20Series%20in%201948|website=www.samford.edu|access-date=January 18, 2021}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>4z9kqzv9idddtcr49y8hjszn1797b5w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د متحده ایالاتو د اساسي قانون اووم تعدیل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59448</id>
    <revision>
      <id>364684</id>
      <parentid>301505</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T04:28:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15250" sha1="fom2fuj1wvd7nhe2n7kq6t0j5806q67" xml:space="preserve">د متحده ایالاتو د اساسي قانون اووم تعدیل (تعدیلVII ) د حقونو د قانون برخه ده. دا تعدیل په ځینو مدني پېښو کې د منصفه پلاوي د محکمې حق تاییدوي او محکمې د منصفه پلاوي د موندنو له باطلولو نه منع کوي.

د اووم تعدیل لومړنۍ نسخه په ۱۷۸۹ ز کې په کانګرس کې د جیمز میډیسن له خوا د نورو تعدیلاتو سره، د نوي اساسي قانون په اړه د فدرالي ضد اعتراضونو په ځواب کې معرفي شوه. کانګرس د سپټمبر په ۲۸مه، په ۱۷۸۹ ز کال کې ایالتونو ته د اووم تعدیل اصلاح شوې نسخه وړاندیز کړه او د ډسمبر تر ۱۵مې، ۱۷۹۱ ز کاله پورې، درې پر څلورمه برخه ایالتونو دا تایید کړه. د بهرنیو چارو وزیر توماس جیفرسن د مارچ په ۱، ۱۷۹۲ ز کال کې د تعدیل تصویب اعلان کړ.&lt;ref name=&quot;Justia U.S. Supreme Court Center&quot;&gt;{{cite web|title=The Justices v. Murray 76 U.S. 274 (1869)|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/76/274/case.html|website=Justia U.S. Supreme Court Center|publisher=Justia U.S. Supreme Court Center|access-date=13 January 2015}}&lt;/ref&gt;

اووم تعدیل په عمومي ډول د حقونو د قانون یو له خورا ساده تعدیلاتو نه ګڼل کېږي. په داسې حال کې چې په مدني قضیو کې د منصفه پلاوي محاکمو لپاره د اووم تعدیل شرایط هیڅکله هم نه دي شامل شوي (په ایالتونو کې پلي شوي)، نږدې هر ایالت په خپل اساسي قانون کې په مدني قضیو کې د منصفه پلاوي محاکمو لپاره شرایط لري.{{Inflation/fn|US}}

== مخینه ==
د څو کلونو نسبي ضعیف حکومت وروسته د کنفدراسیون د اصولو له مخې ، په فلاډلفیا کې د اساسي قانون کنوانسیون د سپټمبر په ۱۷مه، ۱۷۸۷ ز کې یو نوی اساسي قانون وړاندیز کړ، چې یو پیاوړی اجرائیوي رئیس او نور بدلونونه په کې شامل وو. جورج میسن، د اساسي قانون د کنوانسیون استازی او د ویرجینیا د حقونو د اعلامیې جوړوونکي وړاندیز وکړ چې حقوقي لایحه دې په کې شامله شي، ترڅو چې مدني آزادي تضمین کړي. &lt;ref&gt;Wood, pp. 14–16&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Beeman, pp. 341–43&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cornell&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.law.cornell.edu/anncon/html/amdt7frag1_user.html#amdt7_hd4|title=CRS Annotated Constitution|publisher=Legal Information Institute, Cornell Law School|access-date=October 17, 2013}}&lt;/ref&gt;

د فدرالیانو پر ضد یو تور دا و چې د متحده ایالاتو سترې محکمې ته «د قانون او حقیقت دواړه» واک ورکول به دا اجازه ورکړي، چې په مدني قضیو کې د قضایی محاکمو موندنې رد کړي. دې اندېښنو ته په ځواب کې، د دولت د تصویب پنځو کنوانسیونونو د اساسي قانون د تعدیل وړاندیز وکړ، چې په مدني قضیو کې د قضایي محاکمې حق تضمینوي.&lt;ref name=&quot;MaierPauline_a&quot;&gt;Maier, p. 431&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EAC&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.highbeam.com/doc/1G2-3425002279.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105214211/http://www.highbeam.com/doc/1G2-3425002279.html|url-status=dead|archive-date=2013-11-05|title=Seventh Amendment|author=Mahoney, Dennis J.|date=1986|encyclopedia=Encyclopedia of the American Constitution|access-date=August 20, 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105214211/http://www.highbeam.com/doc/1G2-3425002279.html |date=2013-11-05 }}&lt;/ref&gt;

== وړاندیز او تصویب ==
د متحده ایالاتو په لومړي کانګرس کې، د ایالتي مقننه قوې له غوښتنې وروسته، جیمز میډیسن د حقونو د دولتي قانون او د انګلیسي سرچینو، لکه: د حقونو د قانون ۱۶۸۹ز پر بنسټ شل اساسي تعدیلات وړاندیز کړل. میډیسن وړاندیز وکړ چې دا تعدیل باید په مستقیمه توګه په درېیمه ماده کې ځای پر ځای شي، که څه هم کانګرس وروسته پریکړه وکړه چې د اساسي قانون په پای کې ،د حقونو وړاندیز شوې بڼه اضافه کړي او اصلي متن یې په همغه توګه پاتې شي.&lt;ref&gt;Labunski, p. 192&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.archives.gov/exhibits/charters/bill_of_rights.html|title=Bill of Rights|publisher=National Archives|access-date=April 4, 2013|archive-date=April 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130404123122/http://www.archives.gov/exhibits/charters/bill_of_rights.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EAC2&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.highbeam.com/doc/1G2-3425002279.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105214211/http://www.highbeam.com/doc/1G2-3425002279.html|url-status=dead|archive-date=2013-11-05|title=Seventh Amendment|author=Mahoney, Dennis J.|date=1986|encyclopedia=Encyclopedia of the American Constitution|access-date=August 20, 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105214211/http://www.highbeam.com/doc/1G2-3425002279.html |date=2013-11-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Wood, p. 69&lt;/ref&gt;

== قضایی تفسیر ==
اووم تعدیل دوه مادې لري. د ساتنې ماده («د عام قانون په دعواوو کې، چېرې چې د شخړې ارزښت له شلو ډالرو څخه تېری وکړي، د منصفه پلاوي له خوا د محاکمې حق به خوندي وي») د قضیې هغه ډولونه ځانګړي کوي د کومو په هکله چې منصفه پلاوی باید پرېکړه وکړي، په داسې حال کې چې د بیا پلټنې ماده (هغه پېښې چې د منصفه پلاوي له خوا محاکمه شوې وي، باید د متحده ایالاتو په هره محکمه کې د عام قانون د مقرراتو سره سم بیا وڅېړل شي.») فدرالي څارنوالان د منصفه پلاوي د احکامو د باطلولو څخه په ځينو مواردو کې منع کوي.&lt;ref name=&quot;Levy&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.highbeam.com/doc/1G2-3425000220.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921061259/http://www.highbeam.com/doc/1G2-3425000220.html|url-status=dead|archive-date=2013-09-21|title=Bill of Rights (United States)|author=Levy, Leonard W.|date=1986|encyclopedia=Encyclopedia of the American Constitution|publisher={{Subscription required|via=[[HighBeam Research]]}}|access-date=July 16, 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921061259/http://www.highbeam.com/doc/1G2-3425000220.html |date=2013-09-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Wood, p. 71&lt;/ref&gt;
[[File:Joseph_Story.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Joseph_Story.jpg|بټنوک|قاضي جوزف سټوري د متحده ایالاتو v. وانسن (۱۸۱۲) کې د تعدیل په اړه لومړی قضایي نظر خپور کړ.]]

=== تاریخي ازموینه ===
د تعدیل په اړه لومړنی قضایي خپور شوی نظر د متحده ایالاتو v. ونسن (۱۸۱۲) کې خپور شو، چې فدرالي حکومت غوښتل د یوې مدني قضیې حقایق چې د سمویل وانسن په وړاندې یې ماتې خوړلې وه بیا وڅېړي. د سترې محکمې قاضي جوزف سټوري ، چې د ګرځنده محکمې د قاضي په توګه یې دنده ترسره کوله ، د وانسن لپاره یې پرېکړه وکړه او ویې ویل چې د قضیې د رښتیاوو بیا څېړل به د اووم تعدیل نه سرغړونه وي. &lt;ref name=&quot;L245&quot;&gt;Labunski, p. 245&lt;/ref&gt;

=== د شلو ډالرو اړتیا ===
لږ تاریخي شواهد شتون لري چې تعدیل د «شل ډالر» یادونه کړې وي، چې د مشرانو جرګې په غیر علني ناسته کې ورزیات شوی او ډېری وختونه په علمي او قضایي بحثونو کې حذف کېږي. د هارورډ د قانون بیاکتنې مقاله دا «له رمزه ډک ... د پوښل شوي او د دوو پېړیو لپاره له پامه غورځول شوي اصل» په توګه تشرېح کوي او ویلي یې دي چې: «هیڅوک باور نه لري چې دا ماده د اووم تعدیل له خوا خوندي شوی حق لري». د حقوقو د پروفیسور فیلیپ هامبورګ په وینا: د شلو ډالرو اړتیا باید د انفلاسیون له امله له منځه یووړل شي، ترڅو په نورو قضیو کې د هغې پلي کول په تدریجي ډول پای ته ورسیږي. په ۱۸۰۰ کې ۲۰ ډالر، په ۲۰۲۰ کې له ۳۰۰ ډالرو سره معادل دي.&lt;ref name=&quot;Twenty&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-131134107|title=The Twenty Dollars Clause|date=March 1, 2005|work=The Harvard Law Review|via=|url-access=|access-date=}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dl|date=July 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hamburger, Philip. [https://academiccommons.columbia.edu/catalog/ac%3A189580 &quot;The Constitution's Accommodation of Social Change&quot;], ''Michigan Law Review'', Vol. 88, pp. 296–97 (1989).&lt;/ref&gt;{{Inflation/fn|US}}

کانګرس هیڅکله د فدرالي اختلاف واک دومره کوچنۍ کچې ته نه دی غځولی. د فدرالي قانون (۲۸ U.S.C § ۱۳۳۲)  له مخې، د شخړې د پیسو کچه باید د ۷۵۰۰۰ ډالرو نه ډېر وي، ترڅو یوه پېښه په فدرالي محکمه کې د دواړو خواوو د تابعیت د توپیر پر بنسټ وڅېړل شي (دواړه د بېلابېلو ایالتونو یا بېلابېلو هیوادونو نه وي). په هرحال، مدني قضیې کېدای شي په فدرالي محکمه کې وڅېړل شي، چې بېلابېلې قضیې نه دي (د بېلګې په توګه: د کولمبیا د سیمو په څېر ځایونو کې چې د فدرالي حکومت تر قانوني واک لاندې دي)، په دې حالت کې د شلو ډالرو ماده پلي کېدای شي.&lt;ref&gt;Baicker-Mckee, p. 1266&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[http://caselaw.lp.findlaw.com/cgi-bin/getcase.pl?court=us&amp;vol=174&amp;invol=1 Capital Traction Co. v. Hof] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617171304/http://caselaw.lp.findlaw.com/cgi-bin/getcase.pl?court=us&amp;vol=174&amp;invol=1 |date=2013-06-17 }}'', 174 U.S. 1 (1899).&lt;/ref&gt;

=== د رښتیاوو بیا څېړنه ===
د اووم تعدیل د بیا څېړنې ماده وايي: «د عام قانون په دعواوو کې، ... هره پیښه چې د منصفه پلاوي له خوا محکمه کېږي، د عام قانون نه پرته، د متحده ایالاتو په هیڅ محکمې کې بیا نه څېړل کیږي». دا ماده هره یوه محکمه منع کوي چې د منصفه پلاوي له خوا د ترسره شویو هر ډول حقیقي پریکړو له سره بیاکتنه وکړي او یا یې هم رد کړي او دا تضمین کوي ​​​​چې هغه رښتیا چې د منصفه پلاوي له خوا پرې پرېکړه شوې وي، وروسته بیا څېړل کېدای شي. د دې ممانعت استثنا هغه وخت شونې ده چې که چېرې وروسته معلومه شي، چې قانوني غلطۍ شوې وي او یا وړاندې شوي شواهد نیمګړي وي.&lt;ref name=&quot;NCC20200718&quot;&gt;{{cite web|author1=Renée Lettow Lerner (Donald Phillip Rothschild Research Professor of Law at the George Washington University Law School)|author2=Suja A. Thomas|title=The Seventh Amendment: Common Interpretation|url=https://constitutioncenter.org/interactive-constitution/interpretation/amendment-vii/interps/125|publisher=[[National Constitution Center]]|access-date=July 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200618145558/https://constitutioncenter.org/interactive-constitution/interpretation/amendment-vii/interps/125|archive-date=June 18, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The First Ten Amendments or The Bill of Rights|url=http://www.revolutionary-war-and-beyond.com/first-ten-amendments.html|website=Revolutionary War and Beyond|access-date=13 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20200426210728/https://www.revolutionary-war-and-beyond.com/first-ten-amendments.html|archive-date=April 26, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The 7th Amendment&quot;&gt;{{cite web|title=The 7th Amendment|url=http://www.revolutionary-war-and-beyond.com/7th-amendment.html|website=Revolutionary War and Beyond|access-date=January 13, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20200618145554/https://www.revolutionary-war-and-beyond.com/7th-amendment.html|archive-date=June 18, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The 7th Amendment2&quot;&gt;{{cite web|title=The 7th Amendment|url=http://www.revolutionary-war-and-beyond.com/7th-amendment.html|website=Revolutionary War and Beyond|access-date=January 13, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20200618145554/https://www.revolutionary-war-and-beyond.com/7th-amendment.html|archive-date=June 18, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|work=Constitution of the United States of America: lAnalysis, and Interpretation – 1992 Edition|title=Amendments to the Constitution: Seventh Amendment—Civil Trials|url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/GPO-CONAN-1992/html/GPO-CONAN-1992-10-8.htm|publisher=U.S. Government Printing Office|access-date=4 July 2013|pages=1464|year=1992|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519101649/https://www.govinfo.gov/content/pkg/GPO-CONAN-1992/html/GPO-CONAN-1992-10-8.htm|archive-date=May 19, 2020}}&lt;/ref&gt;

د عمومي قانون د اټکل له مخې: قاضي کولی شي د منصفه پلاوي پرېکړه چې د شواهدو یا قانون سره مخالفه وي، څنګ ته کړي (یا لغوه کړي).عام قانون قاضي د حکم له صادرولو نه منع کوي؛ یوه نوې محاکمه، له نوي منصفه پلاوي سره، یوازینی کورس و چې د جواز وړ و. په Slocum v. New York Insurance Co.  (۱۹۱۳ز) کې، سترې محکمې دا قانون تایید کړ. وروستنیو قضیو Slocum کمزوری کړ، خو په عمومي توګه یوازې هغه وخت چې شواهد ډېر وي، یا که چیرې یو ځانګړی قانون، محدودې لارښوونې وړاندې کړي، چې له مخې یې د اړتیا وړ پایلې په اړه هیڅ معقوله پوښتنه شتون و نه لري، نو محکمه کولی شي، «د قانون د یوې موضوع په توګه قضاوت» وکړي یا که نه نو، د منصفه پلاوي موندنې یوه څنګ ته کړي.

== سرچینې ==</text>
      <sha1>fom2fuj1wvd7nhe2n7kq6t0j5806q67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لمريزه ځلا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59754</id>
    <revision>
      <id>364698</id>
      <parentid>364596</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T10:03:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17281" sha1="mj6sluw8q3f3ek4u027iqha7c7fcbcy" xml:space="preserve">لمريزه ځلا د برېښنايي مقناطيسي ځلا په بڼه له لمر نه تر لاسه کېدونکې د يو واحد په اندازه ځواک دی، کوم چې د اندازه کولو د الې په مټ د څپو په اوږدوالي کې اندازه کېږي. لمريزه ځلا په SI واحدونو کې د يو متر مربع واټ (W/m2) په ډول اندازه کېږي. ډېر ځله لمريزه ځلا، په يو ټاکلي وخت کې سره راټوليږي، تر څو په دې موده کې شا او خوا چاپېريال ته  (جول په يو متر مربع کې، J/m2) د ځلانده انرژۍ خبر ورکړای شي. دې راټولې شوې ځلا ته لمريزه ځلا، لمريزه لوڅېدنه، لمريز ته ښکارېدنه يا ښکارېدنه ويل کېږي.

په اتموسفير کې له جذبېدو او شیندل کېدو وروسته، په تشيال يا د ځمکې پر سطحه لمريزه ځلا اندازه کېدای شي. په تشيال کې د ځلا  خپرېدل له لمر نه د لرې والي، لمريز جريان او د متقابل جريان د بدلونونو کار دی. سربېره پر دې، د ځمکې پر سطحه د ځلا غورځېدل، د اندازه کېدونکې سطحې پر کږېدو، له افق نه پورته د لمر لوړوالی او اتموسفيري شرايطو پورې هم اړه لري. لمريزه ځلا، د بوټو ميټابوليزم او د ژويو پر چلند هم اغېز پرېباسي.&lt;ref name=&quot;Boxwell&quot;&gt;Michael Boxwell, ''Solar Electricity Handbook: A Simple, Practical Guide to Solar Energy'' (2012), p. 41–42.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stickler&quot;&gt;{{cite web|last=Stickler|first=Greg|title=Educational Brief - Solar Radiation and the Earth System|url=http://education.gsfc.nasa.gov/experimental/July61999siteupdate/inv99Project.Site/Pages/science-briefs/ed-stickler/ed-irradiance.html|publisher=National Aeronautics and Space Administration|access-date=5 May 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160425164312/http://education.gsfc.nasa.gov/experimental/July61999siteupdate/inv99Project.Site/Pages/science-briefs/ed-stickler/ed-irradiance.html|archive-date=25 April 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;C.Michael Hogan. 2010. [http://www.eoearth.org/article/Abiotic_factor?topic=49461 ''Abiotic factor''. Encyclopedia of Earth. eds Emily Monosson and C. Cleveland. National Council for Science and the Environment]. Washington DC&lt;/ref&gt;

د لمريزې ځلا له مطالعې او اندازه کولو نه په يو لړ مهمو برخو کې کار اخستل کېږي، په کومو کې چې د لمريزې انرژۍ له مرکزونو نه د انرژۍ تر لاسه کولو وړاندوينه، د د ودانيو د تودوخې او سړښت کار، د اقليم نمونه اخیستل او د موسم وړاندوينه شامل دي.

== ډولونه ==
د لمريزې ځلا ګڼ اندازه شوي ډولونه شته.

* ټوليزه لمريزه ځلا (TSI) د ځمکې په لوړ اتموسفير کې، د يو واحد پر بنسټ پرتو ټولو اوږدو څپو کې د غورځېدلې لمريزې انرژۍ اندازه کول دي. دا د راتلونکې لمريزې رڼا په وړاندې په عمودي ډول اندازه کېږي. لمريز ثابت (لمريز ثابت د هغې انرژۍ اندازه ده، چې له لمر نه ځمکې ته رارسېږي) د يو فلکياتي واحد (AU) په واټن سره د منځنی TSI لپاره يوه دوديزه پيمانه ده.&lt;ref name=&quot;Stickler2&quot;&gt;{{cite web|last=Stickler|first=Greg|title=Educational Brief - Solar Radiation and the Earth System|url=http://education.gsfc.nasa.gov/experimental/July61999siteupdate/inv99Project.Site/Pages/science-briefs/ed-stickler/ed-irradiance.html|publisher=National Aeronautics and Space Administration|access-date=5 May 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160425164312/http://education.gsfc.nasa.gov/experimental/July61999siteupdate/inv99Project.Site/Pages/science-briefs/ed-stickler/ed-irradiance.html|archive-date=25 April 2016}}&lt;/ref&gt;
* نېغ په نېغه عادي ځلا غورځېدل (DNI) يا نېغه ځلا، د ځمکې پر سطحه په يو ټاکلي موقعيت د يو سطحې عنصر سره اندازه کېږي، کوم چې لمر ته نېغ ولاړ وي. خپره شوې لمريزه ځلا (هغه ځلا کومه چې د اتموسفيري اجزاوو نه شيندل شوې يا منعکسه کېږي) په دې کې شامله نه ده. نېغ په نېغه ځلا غورځېدل، د اتموسفير دپاسه شته بهرنۍ ځلا غورځېدو سره برابره ده، کومه چې د جذبېدو او شيندل کېدو له امله اتموسفيري زيانونه کموي. زيانونه د ورځې د وخت (په اتموسفير کې د روښنايۍ د لارې  اوږدوالی د لمريزې زاويې تر لوړوالي پورې تړلی دی)، د وريځې د پوښښ، د نمۍ د موادو او نورو موادو پورې اړه لري. د اتموسفير د پاسه وړانګې د کال د وخت د بدلون سره بدلون مومي (ځکه چې له لمر نه واټن بدلون مومي)، که څه هم دا اغېر په عام ډول په DNI د منځ ته راتلونوکو زيانونو په مقابل کې له کم اهميت نه برخمن دی.&lt;ref name=&quot;NREL_glossary_D&quot;&gt;{{cite web|title=RReDC Glossary of Solar Radiation Resource Terms|url=http://rredc.nrel.gov/solar/glossary/gloss_d.html|website=rredc.nrel.gov|access-date=25 November 2017|archive-date=13 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613052720/http://rredc.nrel.gov/solar/glossary/gloss_d.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

* شيندل شوې افقي ځلا (DHI)، يا د اسمان شيندل شوې ځلا، د اتموسفير له خوا له شیندل شوې رڼا نه د ځمکې پر سطحه لګېدونکې ځلا ده. د لمر له شا او خوا وړانګو پرته (هغه ځلا چې د لمر سترګې نه راځي) په اسمان کې له ټولو نقطو نه د راتلونکې ځلا په مرسته په افقي سطحه اندازه کېږي. د اتموسفير په نه شتون کې به هېڅ DHI شتون نه درلود.&lt;ref name=&quot;NREL_glossary_D2&quot;&gt;{{cite web|title=RReDC Glossary of Solar Radiation Resource Terms|url=http://rredc.nrel.gov/solar/glossary/gloss_d.html|website=rredc.nrel.gov|access-date=25 November 2017|archive-date=13 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613052720/http://rredc.nrel.gov/solar/glossary/gloss_d.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|title=What is the Difference between Horizontal and Tilted Global Solar Irradiance? - Kipp &amp; Zonen|url=http://www.kippzonen.com/News/408/The-Difference-between-Horizontal-and-Tilted-Global-Solar-Irradiance#.Whk1dUqWaHs|website=www.kippzonen.com|access-date=25 November 2017|archive-date=9 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809012953/https://www.kippzonen.com/News/408/The-Difference-between-Horizontal-and-Tilted-Global-Solar-Irradiance#.Whk1dUqWaHs|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* نړيواله افقي ځلا (GHI) د ځمکې په افقي سطحه له لمر نه راتلونکې ټوله ځلا ده. دا د نېغ په نېغه وړانګو غورځېدو ټولګه (د z لمر د اوج لمريزې زاويې له محاسبې وروسته) او د افقي ځلا خپرېدل دي:&lt;ref&gt;{{cite web|title=RReDC Glossary of Solar Radiation Resource Terms|url=http://rredc.nrel.gov/solar/glossary/gloss_g.html|website=rredc.nrel.gov|access-date=25 November 2017|archive-date=14 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614160659/http://rredc.nrel.gov/solar/glossary/gloss_g.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

&lt;math&gt;\text{GHI} = \text{DHI} + \text{DNI} \times \cos (z)&lt;/math&gt;

* نړيواله رېونده ځلا (GTI) په يوه سطحه تر لاسه کېدونکې ټوله ځلا ده، چې کوږوالی او ټاکلی ازيموت (سمت) ولري، ثابت وي يا د لمر پيروي کوونکی وي. هم خپله GTI اندازه کېدای شي او هم له GHI، DNI، DHI نه د دې نمونه جوړېدای شي. په عمومي توګه د «فوټوليټيک» انرژۍ يو مرکز وي، په داسې حال کې چې فوټوليټيک اندازه کوونکي واحدونه  په ثابتو يا پيروي کوونکو جوړښتونو نصبيږي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gueymard|first=Christian A.|date=March 2009|title=Direct and indirect uncertainties in the prediction of tilted irradiance for solar engineering applications|journal=Solar Energy|language=en|volume=83|issue=3|pages=432–444|doi=10.1016/j.solener.2008.11.004|bibcode=2009SoEn...83..432G}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Sengupta|first5=Dave|doi=10.2172/1411856|pages=NREL/TP–5D00–68886, 1411856|language=en|url=http://www.osti.gov/servlets/purl/1411856/|title=Best Practices Handbook for the Collection and Use of Solar Resource Data for Solar Energy Applications: Second Edition|date=2017-12-01|last5=Renne|first1=Manajit|first4=Stefan|last4=Wilbert|first3=Christian|last3=Gueymard|first2=Aron|last2=Habte|osti=1411856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Gueymard|first=Chris A.|date=2015|title=Uncertainties in Transposition and Decomposition Models: Lesson Learned|url=https://www.nrel.gov/pv/assets/pdfs/2015_pvmrw_169_gueymard.pdf|access-date=2020-07-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite web|title=What is the Difference between Horizontal and Tilted Global Solar Irradiance? - Kipp &amp; Zonen|url=http://www.kippzonen.com/News/408/The-Difference-between-Horizontal-and-Tilted-Global-Solar-Irradiance#.Whk1dUqWaHs|website=www.kippzonen.com|access-date=25 November 2017|archive-date=9 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809012953/https://www.kippzonen.com/News/408/The-Difference-between-Horizontal-and-Tilted-Global-Solar-Irradiance#.Whk1dUqWaHs|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* طبيعي نړيواله ځلا (GNI) له لمر نه د ځمکې د سطحې په يوې ټاکلې سيمې، چې د لمر په وړاندې يو سطحي عمودي عنصر ولري، پرېوتونکې ټوله ځلا ده.  

== واحدونه ==
د ځلا يا وړانګو SI واحد په يو متر مربع واټ دی (W/m2 = Wm−2).

د اندازې يو بديل واحد يې «لانګلی» دی (د يو سانتي ميتر مربع پر بنسټ ۱ ترموشيميايي کالري، يا ۴۱،۸۴۰ J/m2) د وخت د يو واحد پر بنسټ.

د لمري انرژۍ صنعت، په هر متر مربع کې د ساعت-واټ واحد (Wh/m2) د يو وخت د واحد په اساس کاروي. په دې بنسټ يې له SI واحد سره اړيکه په لاندې ډول ده:

1 kW/m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; × (24 h/day) = (24 kWh/m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)/day

(24 kWh/m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)/day × (365 days/year) = (8760 kWh/m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)/year.

== د اتموسفير د پاسه ځلا ==
د اتموسفير د پاسه برخه کې د لمريزې ځلا د وېش ټاکنه، د ځمکې د کُرې او مداري پاراميټرونو په مټ تر سره کېږی. دا اصل په څرخېدونکې کُرې کې په هر ډول يو اړخيزې وړانګيزې پېښې عملي کېږي. د عددي موسم د وړاندوينې او موسمونو او اقليمي بدلونونو لپاره د پوهېدو په موخه انسولين اړين دی، (انسولين د لمر په وړاندې څرګندېدل دي). د کنګلونو په عصر کې کارېدونکې چاره، د «ميلانکوويچ څرخ» په نوم پېژندل کېږي.

کروي وېش، د مثلثاتو په اړه پر بنسټيزې پوهې ولاړ دی، د «کوساين» کروي قانون په دې ډول دی:

&lt;math&gt;\cos(c) = \cos(a) \cos(b) + \sin(a) \sin(b) \cos(C)&lt;/math&gt;

چېرې چې  a,b، او c د ليندۍ اوږدوالی لري، د راډيان له مخې: د یو مثلث اضلاع کروي دي. c يوه زاويه ده  چې د عمودي اړخ په مخالف لورې کې ده، کومه چې د ليندۍ c اوږدوالی لري. د لمريزې زينيت Θ زاويې پر محاسبې عملي شوی، لاندې موارد د کوساين په کروي قانون عملي کېږي: 

: &lt;math&gt;C=h&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;c=\Theta&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;a=\tfrac{1}{2}\pi-\phi&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;b=\tfrac{1}{2}\pi-\delta&lt;/math&gt;

همدا معادله، له يوې عامې فارمولې (اصل- قاعدې) نه هم تر لاسه کېدای شي:

&lt;math&gt;\begin{align}
  \cos(\Theta) = \sin(\phi) \sin(\delta) \cos(\beta)
    &amp;+ \sin(\delta) \cos(\phi) \sin(\beta) \cos(\gamma) + \cos(\phi) \cos(\delta) \cos(\beta) \cos(h) \\
    &amp;- \cos(\delta) \sin(\phi) \sin(\beta) \cos(\gamma) \cos(h) - \cos(\delta) \sin(\beta) \sin(\gamma) \sin(h)
\end{align}&lt;/math&gt;

چېرې چې βله افقي نه يوه زاويه ده او γ يوه «ازيموت» زاويه ده.

له لمر نه د ځمکې جلا والی، د R&lt;sub&gt;E&lt;/sub&gt; په ډول ښودل کېږي او منځنی واټن يې د R&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; په ډول ښودل کېږي، نږدې يو فلکياتي واحد (AU). له لمريز ثبات نه د S&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; په بڼه تعبير کېږي. د لمريز جريان ډبلوالی (انسوليشن) د ځمکې د کُرې په لمس کېدونکې سطحه، خو د اتموسفٍير د سترې برخې نه د پاسه (سل کيلومتره يا له دې نه زيات لوړوالی) په دې ډول دی: 

&lt;math&gt;Q = \begin{cases} S_o \frac{R_o^2}{R_E^2}\cos(\Theta) &amp; \cos(\Theta) &gt; 0 \\  0 &amp; \cos(\Theta) \le 0 \end{cases}&lt;/math&gt;

د يوې ورځې د Q اوسط په يو څرخ کې د Q اوسط دی، يا تر h = π to h = −π پورې پرمخ تلونکي ساعت زاويه:

&lt;math&gt;\overline{Q}^\text{day} = -\frac{1}{2\pi}{\int_{\pi}^{-\pi}Q\,dh}&lt;/math&gt;

کله چې Q مثبت شي، نو ''h''&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; به د ساعت زاويه ومنل شي. دا د لمر خاته پر مهال شوني ده، کله چې   ، يا د ''h''&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; د حل په ډول

&lt;math&gt;\sin(\phi) \sin(\delta) + \cos(\phi) \cos(\delta) \cos(h_o) = 0 \,&lt;/math&gt;

or

&lt;math&gt;\cos(h_o) = -\tan(\phi)\tan(\delta)&lt;/math&gt; 

يا 

يا 

که چېرې tan(φ)tan(δ) &gt; 1 وي، نو بيا لمر نه لويږي، بلکې لمر له مخکې نه په h = π, راختلی دی، په همدې بنسټ ho = π دی. که چېرې tan(φ)tan(δ) &lt; −1 وي، لمر نه راخيژي او  ډول ښودل کېږي.

 د يوې ورځې جريان نږدې ثابت پاتې کېږي، او شونې ده چې له انټګرال نه بهر شي  يايا &lt;math&gt;\frac{R_o^2}{R_E^2}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\begin{align}
  \int_\pi^{-\pi}Q\,dh &amp;= \int_{h_o}^{-h_o}Q\,dh \\
    &amp;=  S_o\frac{R_o^2}{R_E^2}\int_{h_o}^{-h_o}\cos(\Theta)\, dh \\
    &amp;=  S_o\frac{R_o^2}{R_E^2}\left[ h \sin(\phi)\sin(\delta) + \cos(\phi)\cos(\delta)\sin(h) \right]_{h=h_o}^{h=-h_o} \\
    &amp;= -2 S_o\frac{R_o^2}{R_E^2}\left[ h_o \sin(\phi) \sin(\delta) + \cos(\phi) \cos(\delta) \sin(h_o) \right]
\end{align}&lt;/math&gt;:

په همدې بنسټ:

&lt;math&gt; \overline{Q}^{\text{day}} = \frac{S_o}{\pi}\frac{R_o^2}{R_E^2}\left[ h_o \sin(\phi) \sin(\delta) + \cos(\phi) \cos(\delta) \sin(h_o) \right]&lt;/math&gt;

فکر وکړئ چې θ دوديزه قطبي زاويه وي، کومه چې د سيارو مدار راښيي. په پسرلني اعدال کې θ = 0 فرض کړئ. بيا نو δ زوال د مداري موقعيت د ښودلو لپاره په دې ډول دی 

&lt;math&gt;\delta = \varepsilon \sin(\theta)&lt;/math&gt;

چېرې چې ε کوږوالی دی. پېژندل شوی جغرافيايي «پريهيلين» ϖ پسرلني اعتدال ته په کتنې سره تعريفيږي، په همدې بنسټ بيضي شکله مدار لپاره:  

&lt;math&gt;R_E = \frac{R_o}{1 + e\cos(\theta - \varpi)}&lt;/math&gt;

or

&lt;math&gt;\frac{R_o}{R_E} = {1 + e\cos(\theta - \varpi)}&lt;/math&gt;

يا 

د فلکياتي محاسبو نه ϖ، ε او e باندې د پوهې تر څنګ او د مشاهدو يا نظريې په اړوند له اتفقا نه، د هر ډول عرض البلد φ يا θ لپاره محاسبه کېدای شي. د بيضوي مدار له امله او د «کليپر» د دويم قانون په پايله کې، θ د وخت تر څنګ يو شان پرمختګ نه شي کولای. په دې حال کې، θ = 0°  درجه په کره ډول د پسرلني اعدال وخت دی، θ = 90° په دقيق ډول د دوبي د اوښتون وخت دی، θ = 180° په دقيق ډول د مني د اعتدال وخت دی او θ = 270°  په دقيق ډول د ژمني اوښتون وخت دی.

په يوه ټاکلې ورځ کې د لمريزې ځلا لپاره يوه ساده کړای شوې معادله په دې ډول ده:

&lt;math&gt; Q \approx S_0 \left (1 + 0.034 \cos \left (2 \pi \frac{n}{365.25} \right ) \right ) &lt;/math&gt;

چې په دې کې nشمېره، د کال يوه ورځ ده. 

== سرچینې ==</text>
      <sha1>mj6sluw8q3f3ek4u027iqha7c7fcbcy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د سویلي افریقا تاریخ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59803</id>
    <revision>
      <id>364683</id>
      <parentid>363833</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T03:34:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16293" sha1="fs8d7r8owrcy5phyrx9mbhhtruphu6y" xml:space="preserve">باور په دې دی، چې معاصر انسانان له ۱۰۰۰۰۰ کلونو پخوا نه په سویلي افریقا کې مېشت و. د سویلي افریقا له تاریخ وړاندې دوره د پراخو تکنالوژیکي نمونو له مخې په دوو پړاونو وېشل شوې :د ډبرو دوره (عصر حجر) او د اوسپنې دوره. په تونګ کې د انسانانو او په سترک فونتین، سوراتکرانز او کرومدرای آهکي غارونو کې د منقرض شوو انساني (australopithecine) فوسیلیونو په موندل کېدو سره دغه ځایونه د یوې ټولګې په توګه د نړیوال میراث په توګه ثبت شوي. د سویلي افریقا لومړي ملتونه په ټولیز ډول د خویسان او په جلا جلا ډول د خوی خوی او سان په توګه پېژندل کېږي. دغه ډلې له لویدیځې او مرکزي افریقا نه د افریقايي بانتو کډوالو (بانتو یانو) د پراخوالي پر مهال بې ځایه او یا هم د دوی له خوا جذب شوې. په داسې حال کې چې یو شمېر یې خپل جلا والی وساته، خو یو شمېر نور یې د رنګین پوستو په ډله کې طبقه بندي شول، هغه نژادي قومي ډله چې له خویسان، بانتو، افریقایانو، استرونیزیایانو، ختیځ آسیايي وګړو او سویلي آسیایي وګړو د ډلو له یو یا دوو نه یې ګډ اجداد لرل. د افریقا په سواحلو کې د اروپایانو کشفیات په ۱۳ مه پېړۍ کې هغه مهال پیل شول، کله چې [[پرتګال]] هوډ وکړ [[چین د خلکو جمهوریت|چین]] ته د رسېدونکې ورېښمې لارې بل بدیل ومومي. په ۱۴ مه او ۱۵ مه پېړۍ کې پرتګالي لټون کوونکو (کاشفینو) د افریقا لویدیځو سواحلو ته سفر وکړ، د ساحلي کرښو جزئیات او نقشه یې انځور کړه او په ۱۴۸۸ ز کال کې د Cape of Good Hope ټاپووزمې په شاوخوا راوګرځېدل. په ۱۶۵۲ ز کال کې د ختیځ هند هالنډي کمپنۍ د یان ون ریبیک تر مشرۍ لاندې په کیپ ټاون کې سوداګریز مرکز جوړ کړ، هغه اروپايي کارکوونکي چې په کیپ کې ځای پر ځای شوي و، د Free Burghers په نوم یادېدل چې په تدریج سره یې د هالنډ په کیپ مستعمره کې کروندې جوړې کړې.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gov.za/about-sa/history|title=Archived copy|access-date=3 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329230842/https://www.gov.za/about-sa/history|archive-date=29 March 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/South-Africa/History#ref1003524|title=South Africa - History|publisher=Britannica|date=2020-10-11|access-date=2020-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.khoisanpeoples.org/indepth/khoi-san-language.htm|title=African First Peoples: The Bushwo/Men|publisher=Khoisanpeoples.org|access-date=2020-10-18|تاريخ الأرشيف=2019-06-17|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190617005239/http://www.khoisanpeoples.org/indepth/khoi-san-language.htm|url-status=dead|خونديځ نېټه=2019-06-17|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190617005239/http://www.khoisanpeoples.org/indepth/khoi-san-language.htm|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190617005239/http://www.khoisanpeoples.org/indepth/khoi-san-language.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617005239/http://www.khoisanpeoples.org/indepth/khoi-san-language.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://study.com/academy/lesson/portuguese-dutch-exploration-of-south-africa.html|title=Portuguese &amp; Dutch Exploration of South Africa|publisher=Study.com|date=2016-01-22|access-date=2020-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sahistory.org.za/topic/dutch-east-india-company-deicvoc|title=Dutch East India Company (DEIC)/VOC &amp;#124; South African History Online|publisher=Sahistory.org.za|date=2019-08-27|access-date=2020-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.artefacts.co.za/main/Buildings/style_det.php?styleid=1294|title=Free Burghers|publisher=Artefacts.co.za|access-date=2020-10-18|archive-date=2017-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711235609/https://www.artefacts.co.za/main/Buildings/style_det.php?styleid=1294|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

په ۱۷۹۵ او ۱۸۰۶ ز کال کې په کیپ مستعمره باندې برید د Great Trek په نامه د لویې کچې کډوالی لامل وګرځېد، هغه مهال چې وورترکرانو د سویلي افریقا دننه څو بوئر ښارګوټي جوړ کړل. په ۱۹ مه پېړۍ کې په دغه سیمه کې د الماسو او سروزرو کشف د دغې سیمې په بډاینه د پام وړ اغېز وکړ، دغه سیمه یې نړیوال لوري ته هدایت کړه او د کرنې پربنسټ اقتصاد نه یې د صنعتي کېدو او زیربناوو د پراختیا پر لور واټن ومونده. دغو موندنو نوې نښتې راوپارولې، چې په پایله کې د سویلي افریقا د نوي کاني صنعت پر سر د بوئر کډوالو او د بریتانیا له سترواکۍ سره د ښکاره جګړې لامل وګرځېدې.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.geskiedenis.sariemarais.com/groot%20trek.html|title=Sarie Marais.Com Geskiedenis|publisher=Geskiedenis.sariemarais.com|access-date=2020-10-18|خونديځ نېټه=2019-06-28|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190628124326/http://www.geskiedenis.sariemarais.com/groot%20trek.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628124326/http://www.geskiedenis.sariemarais.com/groot%20trek.html}}&lt;/ref&gt;

د انګلیس – بوئر یا د سویلي افریقا په جګړه کې (۱۸۹۹- ۱۹۰۲ ز کال) د بوئر له ماتې وروسته، د ۱۹۱۰ ز کال د مۍ په میاشت کې د سویلي افریقا د ۱۹۰۹ ز کال د قانون له مخې د بریتانیا د سترواکۍ تر کنټرول لاندې د سویلي افریقا د اتحادیې په نامه خپلواکه اداره رامنځته شوه، چې په کې د بریتانیا پخوانۍ څلور مستعمرې: کیپ، ناتال، ترانسوال او د اورنج سیند مستعمرې ادغام شوې. دغه هېواد په ۱۹۳۴ ز کال کې د اتحادیې د حالت  د قانون په تصویب سره د بریتانیا په سترواکۍ کې په بشپړ حاکمیت لرونکي هېواد واوښت. د ۱۹۶۰ ز کال د ټول پوښتنې له مخې چې د سویلي افریقا د جمهوریت جوړېدو ته یې مشروعیت وروبخښه، په دغه هېواد کې د ۱۹۶۱ ز کال د مۍ په ۳۰ مه نېټه پاچهي له منځه لاړه او جمهوریت رامنځته شو.

له ۱۹۴۸ ز کال نه تر ۱۹۹۴ ز کال پورې د سویلي افریقا سیاستونه، د افریقايي نشنلیزم (ملت پالنې) تر واک لاندې و. په ۱۹۴۸ ز کال کې نژداي توپیراو د سپین پوستو لږه کیو واکمني پلې شوه، هغه چې په رسمي ډول په اپاراتاید نوم، چې افریقايي کلیمه ده او معنا یې «جلاتوب» دی، پېژندل کېږي. د اپاراتاید پر وړاندې له لسیزو وسله والې مبارزې، تروریزم او نړیوالو مخالفتونو وروسته، د ۱۹۹۴ ز کال د اپرېل په ۲۷ مه نېټه د افریقا ملي کانګرس (ANC) د دغه هېواد په لومړنیو دیموکراتیکو ټاکنو کې بریا خپله کړه. له دغه مهال وروسته د افریقا ملي کانګرس د سویلي افریقا له کمونیست ګوند او د سویلي افریقا د سوداګریزو اتحادیو له کانګرس سره په ګډه په سویلي افریقا واک چلوي.

== د اپاراتاید دوره (۱۹۴۸ – ۱۹۹۴ ز کال) ==

=== د اپاراتاید قانون ===
د اپاراتاید جلاغوښتونکي سیاستونه، له هغو استعماري قوانینو نه سرچینه اخلي، چې په ۱۷ مه پېړه کې د هالنډ د واکمنۍ پر مهال معرفي شول او د بریتانیا د استعماري دورې پر مهال یې دوام وکړ او د سویلي افریقا په اتحادیې باندې د بویرانو د واکمنۍ پر مهال خپل اوج ته ورسېدل.&lt;ref&gt;SA History.org [http://www.sahistory.org.za/topic/segregationist-legislation-timeline-1856-1913 Segregationist legislation 1856–1913] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180907103959/http://www.sahistory.org.za/topic/segregationist-legislation-timeline-1856-1913|date=7 September 2018}} Accessed 4 May 2015&lt;/ref&gt;

له ۱۹۴۸ ز کال وروسته، د ملي ګوند پرله پسې ادارې د نژادي تبعیض او له بشري حقونو نه د انکار موجود سیسټم د اپاراتاید په رسمي قانوني سیسټم واړاوه، هغه چې تر ۱۹۹۱ ز کال پورې یې دوام وکړ. &lt;ref&gt;Brian Bunting, ''Rise of the South African Reich'', Chapter Nine, &quot;South Africa's Nuremberg Laws&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Susan Mathieson and David Atwell, &quot;Between Ethnicity and Nationhood: Shaka Day and the Struggle over Zuluness in post-Apartheid South Africa&quot; in ''Multicultural States: Rethinking Difference and Identity'' edited by David Bennett {{ISBN|0-415-12159-0}} (Routledge UK, 1998) p.122&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mark Swilling &amp; Mark Phillips, &quot;State power in the 1980s: from total strategy to counter revolutionary warfare&quot;, in Jacklyn Cock &amp; Laurie Nathan (eds) ''War and Society: The Militarisation of South Africa'', Cape Town: David Philip, pp. 5, 145–8 {{ISBN|0-86486-115-X}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Desiree Hansson, &quot;Changes in counter-revolutionary state strategy in the decade 1979–89&quot;, in Desiree Hansson and Dirk van Zyl Smit (eds.), ''Towards Justice?: Crime and state control in South Africa'', Cape Town: Oxford University Press 1990, pp.45–50 {{ISBN|0 19 570579 3}}&lt;/ref&gt;

== له اپاراتاید وروسته دوره (۱۹۹۴ز- تر اوسه) ==
د ۱۹۸۰ مې لسیزې په وروستیو کې د [[شوروي اتحاد]] شیندل کېدل په دې معنا و چې د افریقا ملي کانګرس او د سویلي افریقا کمونیست ګوند نور نه شو کولای، له سیاسي او تسلیحاتي پلوه په شوري اتحاد تکیه وکړي. دا په دې معنا هم و چې اپاراتاید دولت نور نه شو کولای ،اپاراتاید او د عیسوي ارزښتونو او تمدن د خوندیتوب اړوند د هغو د مشروعیت ادعا ته د ''rooi gevaar'' په وړاندې چې معنا یې «سور ګواښ» یا د کمونیسم ګواښ دی، اړیکه ورکړي. دواړه لوري اړ شول، څو د خبرو مېز ته کښیني، چې له امله یې د ۱۹۹۱ ز کال په جون میاشت کې د اپاراتاید ټول قوانین لغوه شول او درې کاله وروسته یې د دغه هېواد څو نژادي لومړنیو دیموکراتیکو ټاکنو ته لار پرانیسته. په ۱۹۸۰ مه لسیزه کې د اپاراتاید پر وړاندې د وسله والې جګړې، په پراخه کچه مدني اعتراضاتو، د نړیوالې ټولنې له خوا اقتصادي او کلتوري بندیزونو او په نړیواله کچه د اپاراتاید ضد خوځښتونو، د فشار په ګډون د داخلي او نړیوالو مخالفتونو وروسته ولسمشر فریدریک ویلیم ډي کلرک د ۱۹۹۰ ز کال د فبروري میاشتې په ۲ مه نېټه د افریقا په ملي کانګرس، پان افریقايي کانګرس او د سویلي افریقا په کمونیست ګوند د بندیزونو د له منځه وړو او له ۲۷ کاله بند وروسته د سیاسي بندي نیلسون مانډېلا د خوشي کولو اعلان وکړ. په هغه ټول پوښتنه کې چې د ۱۹۹۲ ز کال د مارچ په ۱۷ مه ترسره شوه، ۶۸ سلنه سپین پوستو رایو ورکوونکو د دیموکراسۍ په ګټه رایه ورکړه. د سویلي افریقا د دیموکراتیک کنوانسیون تر مشرۍ لاندې له اوږد مهاله خبرو وروسته، د ۱۹۹۳ ز کال د جولای په ۲۶ مه د نوي اساسي قانون مسوده چاپ شوه، چې ټولو لورو ته په کې امتیازات په پام کې نیول شوي وو: د سیمه ییزې قانون جوړونې فدرال سیسټم، له نژادي توپیر پرته د مساوي رایو ورکولو حق او دوه جرګې لرونکې مقننه قوه.&lt;ref&gt;Vladimir Shubin, ''The Hot &quot;Cold War&quot;: The USSR in Southern Africa'', London: Pluto Press 2008. {{ISBN|978 0745324722}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;United Nations Yearbook 1992 [https://books.google.com/books?id=BTdmYFgvyi0C&amp;pg=PA108&amp;lpg=PA108&amp;dq=apartheid+laws+rescinded&amp;source=bl&amp;ots=hsXmGHSG8Y&amp;sig=uEcMX2rkWXvJ_29OLTFdQufbmKI&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=5VFGVf7-CqPX7Qb7zYHICg&amp;ved=0CFUQ6AEwCQ#v=onepage&amp;q=apartheid%20laws%20rescinded&amp;f=false Apartheid laws rescinded] UN Dept of Public Information, Accessed 3 May 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://africanelections.tripod.com/za.html#1992_Referendum African Elections Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607021412/http://africanelections.tripod.com/za.html#1992_Referendum |date=2011-06-07 }}. Accessed 9 May 2015&lt;/ref&gt;

د ۱۹۹۴ ز کال د اپریل له ۲۶ نېټې تر ۲۹ مې نېټې پورې، د سویلي افریقا وګړو د نړیوالې رایې ورکوونې د حق پر بنسټ لومړنیو عمومي ټاکنو کې رایه ورکړه. د افریقا ملي کانګرس د خپلو سیالانو ملي ګوند او اینکاتا آزاد ګوند نه په غوڅ اکثریت ټاکنې وګټلې. د دغه هېواد په لومړني غیر نژادي پارلمان کې له نورو ډلو نه یوازې دیموکراتیک ګوند او پان افریقايي کانګرس پارلماني اپوزیسیون جوړ کړ. نلسون مانډېلا د ۱۹۹۴ ز کال د مۍ په ۴ مه نېټه ولسمشر شو او د افریقا د ملي کانګرس، ملي ګوند او اینکاتا ګوند نه جوړ د ملي یووالي حکومت یې رامنځته کړ. د ۱۹۹۴ ز کال د مۍ په ۱۰ مه نېټه نېلسون مانډېلا د سویلي افریقا د نوي ولسمشر په توګه په پریټوریا کې لوړه وکړه او تابوامبکي او پخوانی ولسمشر فریدریک ویلیم ډي کلرک یې د خپلو مرستیالانو په توګه وټاکل. د ملي یووالي حکومت په ۱۹۹۹ ز کال کې د پارلمان د لومړۍ ناستې پر مهال له منځه ولاړ او د افریقا ملي کانګرس په واک کې پاتې یوازنۍ ډله شوه، خو د سویلي افریقا د سوداګریزو اتحادیو له کانګرس او د سویلي افریقا له کمونیست ګوند سره یې خپل ستراتیژیک اتحاد وساته. له پام وړ بحثونو او یو بل ته د نفوذ ډلو په لېږلو سره عادي وګړو او پارلمان په ۱۹۹۶ ز کال کې نوی اساسي قانون او د حقونو منشور تصویب کړ. د اعدام سزا منع شوه، د ځمکې اړوند اصلاحات او د هغو د بیاځلي وېش پالیسي جوړه او د کار عادلانه قوانین وضع شول. 

== سرچینې ==</text>
      <sha1>fs8d7r8owrcy5phyrx9mbhhtruphu6y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د سوداګرۍ اتحادیه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61547</id>
    <revision>
      <id>364682</id>
      <parentid>346428</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T03:24:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14930" sha1="441rk7k10byfi6lc0l40ajbdltvtmcn" xml:space="preserve">د سوداګرۍ اتحادیه (په امریکایی انګلیسي کې د کارګرانو اتحادیه) چې ډېرځلې د اتحادیې په نوم یادیږي، د کارګرانو یوه اداره ده چې د ګډو موخو ترلاسه کولو لکه د دوی د سوداګرۍ بشپړه ساتنه، د خوندیتوب د معیارونو ښه والی، او د غوره معاشونو ترلاسه کولو لپاره سره راټولېږي. ګټې یې (لکه رخصتي، روغتیایی پاملرنې او تقاعد)، او د کار شرایط د کارګرانو ترمنځ د پیوستون له لارې د معاملې ځواک د زیاتوالي له لارې رامنځته کېږي. د سوداګرۍ اتحادیې معمولا د منظم فیس یا اتحادیې د تادیاتو له لارې د سوداګرۍ اتحادیې رسمي سازمان، مرکزي دفتر، او د قانوني ټیم دندې تمویل کوي. په کاري ځواک کې د سوداګرۍ د اتحادیې نمایندګي د کاري ځای رضاکارانو نه جوړه شوې چې د ډیموکراټیکو ټاکنو له لارې د غړو له خوا ټاکل کیږي.&lt;ref name=&quot;webb&quot;&gt;{{cite book|last1=Webb|first1=Sidney|title=History of Trade Unionism|last2=Webb|first2=Beatrice|publisher=Longmans and Co. London|year=1920}} ch. I&lt;/ref&gt;

د سوداګرۍ اتحادیه، د ټاکل شوي مشرتابه او معاملې کمیټې له لارې، د اتحادیې د غړو په استازیتوب له کار ګمارونکي سره معامله کوي او له کارګرانو سره د کاري تړونونو (ټولیزې معاملې) په اړه خبرې 

کوي. د دې اتحادیو ترټولو عامه موخه «د دوی د کار د شرایطو ساتل یا ښه کول» دي. په دې کې د معاشونو په هکله خبرې اترې، کاري مقررات، حرفوي روغتیا او د خوندیتوب معیارونه، د شکایت طرزالعملونه شامل دي. اتحادیې کولای شي د ماهرو کارګرانو یوه ځانګړې برخه تنظیم کړي (د لاسي صنایعو اتحادیه)، د بېلابېلو سوداګریو د کارګرانو برخه (عمومي اتحادیه)، یا هڅه وکړي چې ټول کارګران په یو ځانګړي صنعت کې تنظیم کړي (صنعتي اتحادیه). د سوداګرۍ اتحادیې په دودیز ډول یو اساسي قانون لري چې د دوی د معاملې واحد او همدارنګه د حکومت په بیلابیلو کچو کې صنعت پورې اړوند موضوعات اداره کوي چې دوی په قانوني توګه د دوی خبرو اترو او فعالیت پورې تړي. سوداګریزې اتحادیې چې په لوی انګلستان کې یې بنسټ ایښودل شوی وو، د صنعتي انقلاب په بهیر کې په ډیریو هیوادونو کې دود شوې دي. کېدای شي سوداګریزې اتحادیې د انفرادي کارګرانو، مسلکیانو، پخوانیو کارګرانو، زده کوونکو، د کار زده کوونکو یا بې دندو څخه جوړې وي. &lt;ref name=&quot;Poole, M. 1986&quot;&gt;Poole, M., 1986. Industrial Relations: Origins and Patterns of National Diversity. London UK: [[Routledge]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=TUD|title=Trade Union Dataset|publisher=OECD|access-date=1 December 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ILO Density&quot;&gt;{{cite web|title=Industrial relations|url=https://ilostat.ilo.org/data/country-profiles/|publisher=ILOSTAT|access-date=9 October 2018 &lt;!-- |In the search box use &quot;Trade union density rate&quot; --&gt;}}&lt;/ref&gt;

== پېژند ==
د سیډني او بیټریس ویب له خوا د سوداګرۍ اتحادیې د تاریخ (۱۸۹۴ز کلونه) له خپرولو راهیسې، یو مهم تاریخي نظر دا دی چې د سوداګرۍ اتحادیه «د دوی د کار شرایطو ساتلو یا ښه کولو لپاره د مزد اخیستونکو دوامداره اتحادیه ده». کارل مارکس د سوداګرۍ اتحادیې داسې تشریح کړي دي: «د کار ځواک ارزښت د سوداګریزو اتحادیو شعوري او څرګند بنسټ جوړوي، چې د کارګر طبقې لپاره یې د ارزښت اټکل خورا ستونزمن دی». &lt;ref name=&quot;webb2&quot;&gt;{{cite book|last1=Webb|first1=Sidney|title=History of Trade Unionism|last2=Webb|first2=Beatrice|publisher=Longmans and Co. London|year=1920}} ch. I&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Botz|first=Dan La|date=2013|title=The Marxist View of the Labor Unions: Complex and Critical|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/wusa.12021|journal=WorkingUSA|language=en|volume=16|issue=1|pages=5–42|doi=10.1111/wusa.12021|issn=1743-4580}}&lt;/ref&gt;

د اسټرالیا د احصایې د ادارې له خوا یو عصري تعریف داسې شوی چې د سوداګرۍ اتحادیه «یو سازمان دی چې په ځانګړي توګه کارکوونکي لري، چې په اصلي فعالیتونو کې یې د هغې د غړو لپاره د معاشونو او د کار شرایطو په اړه خبرې اترې شاملې دي».&lt;ref&gt;{{cite web|title=Trade Union Census|publisher=Australian Bureau of Statistics|url=http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/0/9FCBBF538897395ACA2570EC001A6CED?OpenDocument|access-date=27 July 2011}}&lt;/ref&gt;

=== عصري سوداګریزې اتحادیې ===
په داسې حال کې چې یو عام ناسم نظر دادی چې د عصري سوداګرۍ اتحادیې د مارکسیزم محصول ګڼل کیږي، لومړنۍ عصري سوداګریزې اتحادیې د مارکس د کمونیست منشور (۱۸۴۸ز کال) څخه نږدې یوه پیړۍ وړاندې، په ۱۷۸۶ ز کال کې د فلاډیلفیا چاپګرانو له خوا په متحده ایالاتو کې د کارګرانو د لومړي ثبت شوي اعتصاب سره رامنځته شوې دي. د عصري سوداګریزو اتحادیو د رامنځته کېدو اصل په ۱۸ پیړۍ کې انګلستان ته منسوبېږي، چیرې چې د صنعتي ټولنې چټکه پراختیا بیا د ښځو، ماشومانو، بزګرانو او مهاجرینو په ګډون ډیری خلک ښارونو ته را وګرځول. انګلستان په ۱۵۷۴ ز کال کې د غلامۍ دود پای ته ورساوه، خو ډیری خلک د ځمکو د شتمنیو ملکیتونو کې د کرایه کوونکو - بزګرانو په توګه پاتې شول.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Tomich|first=Dale W.|url=https://www.worldcat.org/oclc/55090137|title=Through the prism of slavery : labor, capital, and world economy|date=2004|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=1417503572|location=Lanham|oclc=55090137}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Perlman|first=Selig|title=A History of Trade Unionism in the United States|publisher=MacMillan|year=1922|location=New York|pages=1–3}}&lt;/ref&gt;

== د هېواد پر بنسټ د سوداګرۍ اتحادیې ==

=== اسټرالیا ===
په عمومي توګه د اسټرالیا د کار غورځنګ د ماشومانو د کار پای ته رسول، د کارګرانو خوندیتوب کې د ښه والي رامنځته کول، د اتحادیې د کارکوونکو او غیر اتحادیې کارکوونکو لپاره د معاشونو زیاتوالی، د ټولنې د ژوند د معیار لوړول، په اونۍ کې د کار ساعتونه کمول، د ماشومانو لپاره عامه زده کړې چمتو کول او د کارګر طبقې کورنیو ته نورې ګټې برابرول دي.&lt;ref&gt;[http://actu.com.au/AboutACTU/HistoryoftheACTU/default.aspx History of the ACTU.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081121190936/http://www.actu.com.au/AboutACTU/HistoryoftheACTU/default.aspx|date=21 November 2008}} Australian Council of Trade Unions.&lt;/ref&gt;

د میلبورن سوداګریز تالار په ۱۸۵۹ ز کال کې په راتلونکو څلویښتو کلونو کې په ټولو ښارونو او ډیری سیمه ییزو ښارونو کې د سوداګرۍ او کارګرانو شوراګانو او د سوداګرۍ صالونونو له پرانستل کیدو سره پرانستل شو. 

=== بلجیم ===
بلجیم د ۶۵ سلنه د اتحادیې غړو کارګرانو په درلودو سره، د سوداګرۍ اتحادیې د غړیتوب ترټولو لوړه سلنه لري. یوازې د سکینډینیوینیا هیوادونه د سوداګرۍ د اتحادیو په برخه کې په لوړه کچه زیاتوالی لري. تر ټولو لویه اتحادیه چې شاوخوا ۱.۷ میلیونه غړي لري د مسیحي دیموکراټانو د مسیحي سوداګریزو اتحادیو ټولنه (ACV-CSC) ده چې په ۱۹۰۴ کې رامنځته شوې. اتحادیه په ۱۸۸۶ ز کال کې رامنځته شوې ده. دویمه لویه اتحادیه د بلجیم د کارګرانو سوسیالیست عمومي فدراسیون (ABVV-FGTB)  دی چې له ۱.۵ میلیون نه ډیر غړي لري. په ۱۸۵۷ کې ABVV-FGTB  رامنځته شوې دي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hln.be/hln/nl/957/Binnenland/article/detail/1166041/2010/10/05/Aantal-leden-christelijke-vakbond-neemt-jaar-na-jaar-toe.dhtml|title=Aantal leden christelijke vakbond neemt jaar na jaar toe|access-date=16 January 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.acv-online.be/acv-online/het-acv/Wie-zijn-we/Geschiedenis/Geschiedenis.html|title=130 jaar ACV-geschiedenis|access-date=16 January 2018|خونديځ نېټه=18 June 2017|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20170618190524/https://www.acv-online.be/acv-online/het-acv/Wie-zijn-we/Geschiedenis/Geschiedenis.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618190524/https://www.acv-online.be/acv-online/het-acv/Wie-zijn-we/Geschiedenis/Geschiedenis.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vlaamsabvv.be/art/pid/13618/Hoeveel-leden-telt-het-ABVV.htm|title=Hoeveel leden telt het ABVV? – Vlaams ABVV – Socialistische vakbond in Vlaanderen – Algemeen Belgisch Vakverbond ABVV|website=www.vlaamsabvv.be|access-date=16 January 2018|archive-date=19 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111219131851/http://www.vlaamsabvv.be/art/pid/13618/Hoeveel-leden-telt-het-ABVV.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aclvb.be/over-aclvb/historiek/|title=Geschiedenis van de ACLVB|date=12 October 2015|access-date=16 January 2018|archive-date=22 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150722222304/http://www.aclvb.be/over-aclvb/historiek/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aclvb.be/over-aclvb/structuurkerncijfers/|title=Structuur en kerncijfers van de ACLVB|date=12 October 2015|access-date=16 January 2018|archive-date=22 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150722174010/http://www.aclvb.be/over-aclvb/structuurkerncijfers/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== هند ===
په هند کې، د سوداګرۍ اتحادیې غورځنګ عموما په سیاسي لیکو ویشل شوی. د کار وزارت د موقتي احصایو له مخې، د سوداګرۍ اتحادیې په ۲۰۰۲ز کال کې ۲۴،۶۰۱،۵۸۹ غړي درلودل. تر ۲۰۰۸ ز کال پورې، د کار وزارت له خوا ۱۲ مرکزي سوداګریزې اتحادیې (CTUO) پیژندل شوي دي. د دې اتحادویو جوړول په هند کې لویه معامله وه. دا د نورو تنظیمي قوانینو لپاره د لوی فشار لامل شو چې کارګرانو ته یې ډیر ځواک ورکړ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.labourfile.org/superAdmin/Document/113/table%201.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003061752/http://www.labourfile.org/superAdmin/Document/113/table%201.pdf|archive-date=3 October 2011|title=Table 1: Aggregate data on membership of CTUOs 1989 to 2002 (Provisional)|website=labourfile.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Sengupta|first1=Meghna|title=Trade Unions in India|url=http://www.pocketlawyer.com/blog/trade-unions-india/|website=Pocket Lawyer|access-date=2017-11-15|archive-date=16 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116131308/http://www.pocketlawyer.com/blog/trade-unions-india/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

AITUC  په هند کې ترټولو پخوانۍ سوداګریزه اتحادیه ده. دا د سوداګرۍ اتحادیه چې نږدې ۲،۰۰۰،۰۰۰ غړي لري د ځان ګمارونکو میرمنو ټولنه (SEWA) ده چې د هغو هندي میرمنو حقونه خوندي کوي چې په غیر رسمي اقتصاد کې دنده ترسره کوي. د حقونو د ساتنې سربیره، SEWA  د خپلو غړو د تعلیم، تحرک، مالي، او د خپلو غړو د سوداګرۍ په لوړوالي کې ډېره مرسته کوي.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Chand|first=Smriti|title=6 Major Central Trade Unions of India|url=http://www.yourarticlelibrary.com/trade-unions/6-major-central-trade-unions-of-india-trade-unions/26113|website=Your Article Library|access-date=2017-11-15|date=17 February 2014|archive-date=2022-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220629101329/https://www.yourarticlelibrary.com/trade-unions/6-major-central-trade-unions-of-india-trade-unions/26113|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Datta|first=Rekah|title=From Development to Empowerment: The Self-Employed Women's Association in India|journal=International Journal of Politics, Culture, and Society}}&lt;/ref&gt;

=== متحده ایالات ===
د کارګرانو اتحادیې په قانوني توګه په متحده ایالاتو کې په ډېریو صنعتونو کې د کارګرانو د استازو په توګه پیژندل شوې دي. په متحده ایالاتو کې، اتحادیې له خلکو سره د واک پر بنسټ جوړې شوي، نه د هغه وخت د حکومت پر بنسټ. د دوی فعالیت نن ورځ د دوی د غړیتوب لپاره د معاشونو، ګټو او کاري شرایطو په اړه په ډله ییزو معاملو باندې تمرکز کوي او د تړون د احکامو نه د سرغړونې په اړه د مدیریت سره په شخړو کې د خپلو غړو استازیتوب کوي. &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kazin|first1=Michael|title=The Populist Persuasion|url=https://archive.org/details/populistpersuasi00kazirich|url-access=registration|date=1995|publisher=BasicBooks|page=[https://archive.org/details/populistpersuasi00kazirich/page/154 154]|isbn=978-0465037933}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>441rk7k10byfi6lc0l40ajbdltvtmcn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سید رضا حسینی نسب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62278</id>
    <revision>
      <id>364692</id>
      <parentid>359765</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T08:29:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2407" sha1="8kwx02x4uw4t65nlx7kwsjreoiuu73u" xml:space="preserve">{{Infobox Officeholder
| name          = سید رضا حسینی نسب
| birth_name    =
| image         =

| birth_date= 1960

| residence     = [[ټورنټو]] -[[کاناډا]]
| religion      = [[اسلام]]

|awards         =
|website        = http://hoseini.org

}}


'''سید رضا حسینی نسب''' (زيږيدلي ۱۳۳۸)، [[فقيه]]، [[فيلسوف]]، [[شاعر]]، [[ليکوال]] [[اسلام]] د کاناډا اوسېدونکی دی.&lt;ref&gt;{{Cite web |سرليک=ژوندلیک په اجتهاد ویب پاڼه کې |نښلېدنه=http://ijtihadnet.com/ayatollah-sayyed-reza-hussaininasab/ |لاسرسي نېټه=2022-06-22 |خونديځ نېټه=2022-08-18 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220818230548/http://ijtihadnet.com/ayatollah-sayyed-reza-hussaininasab/ |url-status=dead |عنوان=آرشیف کاپي |تاريخ الوصول=2022-06-22 |تاريخ الأرشيف=2022-08-18 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220818230548/http://ijtihadnet.com/ayatollah-sayyed-reza-hussaininasab/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.newdelhitimes.com/religions-stand-as-a-beacon-of-hope-for-sustainable-peace-in-our-world123// بیان په نوي ډیلي کې د حسیني نسب نظر]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=په PRI ورلډ راډیو کې معرفي شو |url=https://www.pri.org/stories/2016-04-06/ayatollah-and-rabbi-who-teamed-help-syrian-refugees |access-date=2022-06-22 |archive-date=2021-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928233146/https://www.pri.org/stories/2016-04-06/ayatollah-and-rabbi-who-teamed-help-syrian-refugees |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=د آیت الله حسینی نسب ژوندلیک د اندیشوران ډیټابیس کې چې د قم له مدرسې سره تړاو لري |url=http://hoseininasab.andishvaran.ir/fa/scholarmainpage.html |access-date=2022-06-22 |archive-date=2023-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204091400/https://hoseininasab.andishvaran.ir/fa/ScholarMainpage.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

.حسیني نسب تر ۲۰۰۳ کال پورې د [[د هامبورګ د اسلامي مرکز]] مدیریت او امامت په غاړه درلود.&lt;ref&gt;[http://www.eslam.de/begriffe/h/hosseini_nassab.htm د ښاغلي حسیني نصیب ژوندلیک په المان کې د اسلام په انسائیکلوپیډیا کې]&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>8kwx02x4uw4t65nlx7kwsjreoiuu73u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د ايټاليې اقتصاد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62471</id>
    <revision>
      <id>364680</id>
      <parentid>362245</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:08:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21959" sha1="30qdfm4jfdxtl0z9ytpv9tio9qyizrg" xml:space="preserve">'''د ايټاليې اقتصاد''' زيات پرمختللی د بازار اقتصاد دی. دا هېواد په اروپايي اتحاديه کې دريېم ستر اقتصاد لري، د اسمي جي ډي پي له اړخه په نړۍ کې اتم ستر اقتصاد دی او د جي ډي پي (PPP) له پلوه دولسم ستر اقتصاد دی. ايټالیه د اروپايي اتحاديې، يوروزون (هغه سيمه چې د اروپايي اتحاديې غړي هېوادونه پکې موقعيت لري)، OECD، G7 او G20 سازمانونو بنسټګر غړی دی. دا هېواد په نړۍ کې لسم ستر صادرونکی دی چې په ۲۰۱۹ز کال کې يې ۶۳۲ مليارده ډالرو په ارزښت صادرات کړي. دا هېواد د اروپايي ټولنې له نورو هېوادونو سره نږدې سوداګريزې اړيکې لري، له کومو سره چې د ټولې سوداګرۍ  ۵۹٪ برخه تر سره کوي. په صادراتو کې د بازار د شراکت له اړخه د دې هېواد تر ټولو ستر سوداګريز شریکان المان (۱۲.۵٪)، فرانسه (۱۰.۳٪)، متحده ايالات (۹٪)، هسپانيه (۵.۲٪)، انګلستان (۵.۲٪) او سويټزرلينډ (۴.۶٪) دي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Hall|first1=Peter A.|last2=Soskice|first2=David|date=2001|title=Varieties of Capitalism: The Institutional Foundations of Comparative Advantage|url=https://books.google.com/books?id=EU02HzYJeFsC&amp;q=canada+a+market+economy|publisher=[[Oxford University Press]]|page=131|isbn=978-0-191-64770-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&amp;pr.y=12&amp;sy=2015&amp;ey=2022&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=136&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&amp;grp=0&amp;a=|website=www.imf.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=CIA World Factbook: Italy|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy/|publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]]|access-date=8 February 2015|archive-date=1 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

له دويمې نړیوالې جګړې وروسته پړاو کې، ايټاليه د کرنې پر بنسټ اقتصاد څخه بدلون وموند، کوم چې د نړيوالو جګړو د پايلو له امله سخت اغېزمن شوی و، او دا هېواد د نړۍ په يو له پرمختللو هېوادونو، په نړيوالې سوداګرۍ او صادراتو کې مخکښ هېواد وګرځېد. د بشري پرمختګ د شاخص تر مخې، دا هېواد د ژوند له خورا لوړ معيار څخه برخمن دی. د «اکانومسټ» په وينا، ايټاليه د نړۍ اتم د ژوند لوړ معيار لرونکی هېواد دی. ايټالیه د نړۍ درېيمې سترې د سرو زرو زېرمې لري او د اروپايي اتحاديې په بوديجه کې خالصه ونډه اخستونکی درېیم ستر هېواد دی. سربېره پر دې، د دې پرمختللي هېواد خصوصي شتمني په نړۍ کې يو له سترو شتمنيو څخه ده. د خصوصي شتمنۍ له پلوه، ايټالیه له هانګ کانګ وروسته، له خصوصي  شتمنۍ څخه د جي ډي پي په تناسب سره دويم ځای لري. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weoselgr.aspx|title=Select Country or Country Groups|website=www.imf.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;economist&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.economist.com/media/pdf/QUALITY_OF_LIFE.pdf|title=The Economist Intelligence Unit's quality-of-life index|newspaper=[[The Economist]]|access-date=8 February 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://archiviostorico.corriere.it/2013/gennaio/05/Italia_terza_mondo_per_riserve_co_0_20130105_da090ba2-5701-11e2-b61e-ffe012b3f492.shtml|last=Stringa|first=Giovanni|title=Italia terza al mondo per riserve d'oro, per ogni cittadino dote di 1.650 euro|date=5 January 2013|newspaper=[[Corriere della Sera]]|access-date=6 February 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.ilsole24ore.com/art/commenti-e-idee/2013-02-01/quel-bilancio-poco-equilibrato-063847.shtml?uuid=Abdy48PH|title=Quel bilancio Ue poco equilibrato|newspaper=[[Il Sole 24 Ore]]|date=1 February 2013|access-date=8 February 2015}}&lt;/ref&gt;

اټياليه د نړۍ په کچه د توليداتو په جوړولو (هغه تولیدات چې د ماشين په کارولو سره جوړېږي) کې شپږم ستر هېواد دی، کوم چې د نړیوالو ګڼ ملیتي شرکتونو د یو کوچني شمېر د پرتلې په کچه د نورو اقتصادونو په پرتله او د زياتو متحرکو کوچنیو او منځنیو کچو سوداګريزې ادارې لری، کوم چې د ګڼو صنعتي برخو په ډلبندۍ کې شمېرل کېږي او د ايټاليې د صنعت د ملا تير جوړوي. ايټاليه خورا مهم توليدات لري او صادروي. د دې هېواد په توليداتو کې ماشينونه، موټرې، درمل، فرنيچر (د کور، دفتر او نورو ساختمانونو د عيارولو سامان الات)، خوراکي توکي او لباس شامل دي. له همدې امله  ایټاليه د پام وړ سوداګريز زياتوالی (مازاد) لري. دا هېواد همدا راز د اغېزناکې او نوښتي سوداګرۍ اقتصادي برخې، صنعتي او مسابقتي کرنيزه برخه (ايټاليه په نړۍ کې د شرابو تر ټولو ستر توليدونکی دی) او په تخليقي ډول طرحه شوي د غوره معيار تولیداتو د جوړولو له امله هم شهرت لري: په دې کې موټرې، بېړۍ، د کور سامان الات او د طراحينو لباسونه شامل دي. ايټاليه په اروپا کې د هوساينې د وسايلو تر ټولو ستر مرکز دی او په نړيواله کچه د هوساينې درېيم مرکز دی. د ایټاليې د توليداتو برخه د لوړ معيار تولیداتو سره د مزدور د کم مصرف پر بنسټ د چين او نورو مخ پر وده اسيايي اقتصادونو سره د سيالۍ کولو وړتيا لري. ايټالیه د کارګرۍ يوه پياوړې څانګه لري، په کومه کې چې د خلکو يوه ستره برخه (۴.۵٪) په اروپايي اتحاديه کې د کاري همکارۍ پر مټ استخدام شوې ده.&lt;ref name=&quot;databank&quot;&gt;&quot;[http://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?source=2&amp;series=NV.IND.MANF.KD&amp;country= Manufacturing, value added (current US$)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010152014/http://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?source=2&amp;series=NV.IND.MANF.KD&amp;country=|date=10 October 2017}}&quot;. accessed on 17 May 2017.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Manufacturing_statistics_-_NACE_Rev._2|title=Manufacturing statistics|publisher=[[Eurostat]]|date=November 2015|access-date=8 February 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.worldstopexports.com/italys-top-10-exports/|title=Italy's Top 10 Exports|first=Daniel|last=Workman|date=27 December 2018|website=World's Top Exports}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.worldstopexports.com/top-industrial-robots-exporters/|title=Top Industrial Robots Exporters|first=Daniel|last=Workman|date=2 March 2019|website=World's Top Exports}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wine&quot;&gt;{{cite magazine|last=Woodard|first=Richard|url=http://www.decanter.com/news/wine-news/529822/italian-wine-now-22-of-global-market|title=Italian wine now 22% of global market|magazine=Decanter|date=19 March 2013|access-date=8 February 2015|archive-date=27 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150127071009/http://www.decanter.com/news/wine-news/529822/italian-wine-now-22-of-global-market|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2015/12/31/the-worlds-biggest-luxury-markets-in-2015.html|title=The world's biggest luxury markets in 2015|first=Krystina|last=Gustafson|date=31 December 2015|website=www.cnbc.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.italy24.ilsole24ore.com/art/business-and-economy/2014-10-14/italy-remains-the-third-market-for-luxury-goods-151145.php?uuid=ABJKh52B. |title=Italy remains the third market for luxury goods |access-date=2022-07-04 |تاريخ الأرشيف=2020-03-10 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200310030559/http://www.italy24.ilsole24ore.com/art/business-and-economy/2014-10-14/italy-remains-the-third-market-for-luxury-goods-151145.php?uuid=ABJKh52B. |url-status=dead |خونديځ نېټه=2020-03-10 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200310030559/http://www.italy24.ilsole24ore.com/art/business-and-economy/2014-10-14/italy-remains-the-third-market-for-luxury-goods-151145.php?uuid=ABJKh52B. |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200310030559/http://www.italy24.ilsole24ore.com/art/business-and-economy/2014-10-14/italy-remains-the-third-market-for-luxury-goods-151145.php?uuid=ABJKh52B. |archive-url=https://web.archive.org/web/20200310030559/http://www.italy24.ilsole24ore.com/art/business-and-economy/2014-10-14/italy-remains-the-third-market-for-luxury-goods-151145.php?uuid=ABJKh52B. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;worldbank&quot;&gt;{{cite news|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/0,,contentMDK:21808326~menuPK:258604~pagePK:2865106~piPK:2865128~theSitePK:258599,00.html|title=Knowledge Economy Forum 2008: Innovative Small And Medium Enterprises Are Key To Europe &amp; Central Asian Growth|publisher=The World Bank|date=19 May 2005|access-date=17 June 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080623065619/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/0,,contentMDK:21808326~menuPK:258604~pagePK:2865106~piPK:2865128~theSitePK:258599,00.html|archive-date=23 June 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 2016|title=The Power of Cooperation – Cooperatives Europe key statistics 2015|url=https://coopseurope.coop/sites/default/files/The%20power%20of%20Cooperation%20-%20Cooperatives%20Europe%20key%20statistics%202015.pdf|access-date=28 May 2021|website=[[Cooperatives Europe]]}}&lt;/ref&gt;

د دې مهمو برياليتوبونو سره سره اوسمهال هېواد د جوړښتي او ناجوړښتي ستونزو سره مخ دی. د ودې کلنۍ کچه يې عموماً د اروپايي اتحاديې له منځنۍ کچې څخه کمه وي. ايټاليې په ځانګړي ډول د ۲۰۰۰ز لسيزې په وروستيو کې له اقتصادي بحران څخه سخت زيان ليدلی. له ۱۹۸۰ز لسيزې څخه راپدېخوا زیاتو دولتي لګښتونو په ولسي پورونو کې سخت زياتوالی راوستی. سربېره پر دې، د ايټاليې د ژوند معيار تر ډېره بريده په شمال او سويل کې وېشل شوی دی: په شمالي ايټالیه کې د سړي سر منځنی جي ډي پي په څرګند ډول د اروپايي اتحاديې له منځنۍ کچې څخه زيات دی، په داسې حال کې چې په سويلي ايټاليه کې ځينې سيمې او ايالاتونه په څرګند ډول له منځنۍ کچې ښکته دي. په منځنۍ ايټاليه کې، د دې پر ځای د سړي سر «جي ډي پي» د منځنۍ کچې ده. په وروستيو کلونو کې، د ايټاليې د سړي سر «جي ډي پي» وده کرار کرار د «يوروزون» منځنۍ کچې ته ورسېده، په داسې حال کې چې د دې هېواد د استخدام کچه اوس هم شاته پاتې ده. بیا هم، اقتصاد پوهان د دولتي شمېرو سره مخالفت څرګندوي، ځکه چې په ډېر شمېر کې غېر رسمي دندې (د ۱۰٪ او ۲۰٪ کار ځواک اټکل شوی دی) د غېر فعاليت يا د بې روزګارۍ په کچه کې د زياتوالي لامل ګرځېدلی. په سويلي ايټاليه کې سيوري اقتصاد (يعنې پټ يا غېر قانوني اقتصاد چې په شمېرو کې يې راپور نه ورکول کېږي) ډېر دی، په داسې حال کې کله چې د شمال پر لور ځي، نو دا اقتصاد کمښت پيدا کوي. په حقيقي اقتصادي شرايطو کې، سويلي ايټاليه تقريباً د منځنۍ ايټاليې له کچې سره سمون لري.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.istat.it/it/files//2021/01/Regional_accounts_2019.pdf|title=REGIONAL ACCOUNTS YEARS 2017-2019|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]|date=22 December 2020|access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fon&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.istat.it/it/files/2018/12/Report_Conti-regionali_2017.pdf|title=Anno 2017 CONTI ECONOMICI TERRITORIALI|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]|date=13 December 2018|language=it}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.KD.ZG|title=GDP per capita growth (annual %) &amp;#124; Data|website=data.worldbank.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.lastampa.it/2016/10/14/economia/in-italia-milioni-di-lavoratori-in-nero-WAD7AYBVqvKL4azFpBLRsL/pagina.html|title=In Italia 3,7 milioni di lavoratori in nero|website=LaStampa.it|date=14 October 2016|access-date=4 July 2022|archive-date=1 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181101140213/https://www.lastampa.it/2016/10/14/economia/in-italia-milioni-di-lavoratori-in-nero-WAD7AYBVqvKL4azFpBLRsL/pagina.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:202bgs&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.infodata.ilsole24ore.com/2019/08/29/sud-ditalia-settori-evadono-piu/|title=Il Sud d'Italia e i settori che evadono di più|newspaper=[[Il Sole 24 Ore]]|date=August 29, 2019|language=it|format=}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
د ايټاليې اقتصادي تاريخ په درې مهمو پړاونو کې وېشل کېدای شي چې هغه دا دي: د هېواد له متحد کېدو وروسته د هلو ځلو يو لومړی پړاو، د کومې ځانګړتیا چې زیاته کډوالي او د جمود ښکار شوې وده ده؛ له ۱۸۹۰ز څخه تر ۱۹۸۰ز لسيزې پورې د پیاوړي اتحاد يو منځنی پړاو، کوم چې د ۱۹۳۰ز لسيزې د ستر رکود او دوه نړيوالو جګړو له امله دريدلی و او د سستې ودې يو وروستی پړاو، کوم چې د ۲۰۰۸ز کال د نړيوال مالي بحران وروسته د غبرګ رکود له امله لوړ شو، له کوم څخه چې دا هېواد په وروستيو کلونو کې کرار کرار بهر راوځي. &lt;ref name=&quot;toniolo&quot;&gt;{{cite book|editor-last1=Toniolo|editor-first1=Gianni|title=The Oxford handbook of the Italian economy since unification|date=2013|publisher=Oxford University Press|location=New York, NY|isbn=9780199936694}}&lt;/ref&gt;

=== د صنعتي کېدو پړاو ===
له اتحاد مخکې، د ډېرو ايټالوي ايالتونو اقتصاد تر ډېره بريده پر کرنه ولاړ و؛ په هر حال، کرنيز زياتوالي په شمال لوېديځه ايټاليه کې هغه څه منځ ته راوړل چې تاريخ پوهان يې «له صنعت څخه مخکې» بدلون بولي، کوم چې د ۱۸۲۰ز لسيزې څخه پيل شوی و، د کوم له امله يې چې د تولیدي فعالیتونو تمرکز خپور شو،  که څه هم دا تولیدي فعالیتونه ډېری يې د لاسي صنايعو و، په ځانګړي ډول د «کاونټ اف کيور» د زياتې ازاد خيالې واکمنۍ پر مهال په « Piedmont-Sardinia» کې. &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Riall|first1=Lucy|title=The Italian risorgimento : state, society, and national unification|url=https://archive.org/details/italianrisorgime00rial|url-access=limited|date=1999|publisher=Routledge|location=London [u.a.]|isbn=978-0415057752|page=[https://archive.org/details/italianrisorgime00rial/page/n71 53]|edition=Repr.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Killinger|first1=Charles L.|title=The history of Italy|date=2002|publisher=Greenwood Press|location=Westport, Conn. [u.a.]|isbn=978-0313314834|page=[https://archive.org/details/historyofitaly00kill/page/112 112]|edition=[Online-Ausg.]|url=https://archive.org/details/historyofitaly00kill/page/112}}&lt;/ref&gt;

په ۱۸۶۱ز کال کې، د ايټاليې متحدې پاچايۍ له منځ ته راتګ وروسته، د نوي هېواد د وروسته پاتې والي په اړه په واکمنه طبقه کې ژور بيداری پيدا شو، دا ځکه چې د PPS د شرايطو تر مخې روښانه کړای شوي د سړي سر «جي ډي پي» د انګلستان په پرتله نږدې نيمايي او د فرانسې او المان په پرتله شا اوخوا ۲۵٪ کمه وه. د ۱۸۶۰ او ۱۸۷۰ز لسيزو په اوږدو کې، د تولید کارونه وروسته پاتې او د کوچنۍ کچې وو، په داسې حال کې چې د لوړې کچې کرنيزه برخه د ملي اقتصاد د ملا تير حيثيت درلود. دې هېواد کې د ډبرو سکرو او وسپنې د سترو زېرمو کمی و او وګړي يې تر ډېره بريده بې سواده وو. په ۱۸۸۰ز لسيزه کې، د کرنې يو سخت بحران د «پو» په دره کې د کرنې ډېرې نوې لارې چارې متعارفې کړې، په داسې حال کې چې له ۱۸۷۸ز څخه تر ۱۸۸۷ز کال پورې، د خونديتابه تګلارې په دې موخه وړاندې کړای شوې، څو د يو درانده صنعت بنسټ کېږدي. د فولادو او وسپنې یو شمېر ستر کارونه ژر تر ژره د اوبو ځواک وړتيا لرونکو سيمو په شا او خوا کې راټول شول، په ځانګړي ډول د منځنۍ ايټاليې په «الپاين» غونډیو او «امبريا» کې، په داسې حال کې چې «ټورين» او «ميلان» د رخت جوړولو، کيمياوي موادو، انجنيرۍ او بانکدارۍ په برخه کې چټکتيا راوسته او «جينوا» د ملکي او پوځي بېړيو جوړولو برخه ونيوله.&lt;ref name=&quot;toniolo3&quot;&gt;{{cite book|editor-last1=Toniolo|editor-first1=Gianni|title=The Oxford handbook of the Italian economy since unification|date=2013|publisher=Oxford University Press|location=New York, NY|isbn=9780199936694}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Hildebrand|first1=George Herbert|title=Growth and Structure in the Economy of Modern Italy|url=https://archive.org/details/growthstructurei0000hild|url-access=registration|date=1965|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Massachusetts|pages=[https://archive.org/details/growthstructurei0000hild/page/307 307–309]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Zamagni|first1=Vera|title=The economic history of Italy, 1860–1990 : from the periphery to the centre|date=1993|publisher=Clarendon Press|location=[New York]|isbn=978-0198287735|page=64|edition=Repr.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kemp|first1=Tom|title=Industrialization in nineteenth-century Europe|date=1985|publisher=Longman|location=London|isbn=978-0582493841|edition=2nd|url-access=registration|url=https://archive.org/details/industrializatio0000kemp}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bancaditalia.it/pubblicazioni/quaderni-storia/2010-0004/en_Qua_Storia_eco_n4.pdf?language_id=1|title=Through the Magnifying Glass: Provincial Aspects of Industrial Growth in Post-Unification Italy|last1=Ciccarelli|first1=Carlo|last2=Fenoaltea|first2=Stefano|date=July 2010|publisher=[[Banca d'Italia]]|page=4|format=PDF}}&lt;/ref&gt;

په هر حال، د صنعتي کېدو خپرېدلو، کومه چې د هېواد د شمال لويديځو سيمو ځانګړتيا وه، تر ډېره بريده «وينيشيا» او په ځانګړي ډول سويل له منځه وويست. د پايلې په توګه له هېواده وتلي ايټالويان تر شپږ ويشت ميلیونه ايټالويانو رسېږي، کومه چې د ۱۸۸۰ او ۱۹۱۴ز کلونو تر منځ ډېره برخه ده؛ ډيری پوهان دا د اوسنۍ زمانې تر ټولو ستر ډله ييز هجرت بولي. د سترې جګړې پر مهال، ايټالوي دولت چې لا هم کمزوری و، په بريالیتوب سره یو نوی جنګ پر مخ یوړ او ويې کولای شول چې شا او خوا پنځه ميليونه استخدام شوي کسان په وسله سمبال او وروزي. خو دا پايلې يې په وېرونکې قیمت تر لاسه کړې: د جګړې تر پايه پورې، ايټاليې ۷۰۰۰۰۰ سرتيري له لاسه ورکړل او په دې هېواد د ملياردونه ليرو دولتي پور و. &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cohen|first1=Robin|year=1995|title=The Cambridge Survey of World Migration|url=https://archive.org/details/cambridgesurveyo00robi|url-access=registration|location=[[Cambridge]]|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=[https://archive.org/details/cambridgesurveyo00robi/page/114 114]|isbn=978-0-521-44405-7|access-date=8 February 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Clark|first1=Martin|year=1984|title=Modern Italy, 1871–1982|url=https://books.google.com/books?id=aXpoAAAAMAAJ&amp;pg=PA186|location=New York City|publisher=[[Longman]]|page=186|isbn=978-0-582-48361-3|access-date=8 February 2015}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>30qdfm4jfdxtl0z9ytpv9tio9qyizrg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د مېږو اهلي کول</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64276</id>
    <revision>
      <id>364686</id>
      <parentid>353013</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T04:56:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19780" sha1="czhpqorv6jun6a4mh6wqn0kcoj1avwo" xml:space="preserve">'''د اهلي مېږو/پسونو تاریخچه''' تر میلاد مخکې د ۱۱۰۰۰ او ۹۰۰۰ کلونو تر منځ او په لرغوني بین النهرین کې د غرني ګډ د اهلي کولو مهال ته رسېږي. مېږې/پسونه لومړني څاروي دي چې انسانانو اهلي کړي دي. دا پسونه د غوښې، شیدو او پوستکي لپاره روزل کېدل. د وړیو لپاره د مېږو/پسونو روزنه تر میلاد شاوخوا ۶۰۰۰ کاله وړاندې پیل شوه. وروسته بیا د سوداګرۍ له لارې افریقا او اروپا ته هم وارد شول.

== په اسیا کې ==

=== اهلي کول ===
پسونه/مېږې لومړني څاروي وو چې انسانانو اهلي کړل (که څه هم ښايي سپیان ۲۰۰۰۰ کاله مخکې تر دې اهلي شوي وي)؛ د مېږو د اهلي کولو نېټه په بین النهرین کې تر میلاد وړاندې د ۱۱۰۰۰ او ۸۰۰۰ کلونو تر منځ اټکل کېږي. مېږې ښايي په خپلواک ډول د سوېلي اسیا په مهرګره سیمه (اوسني پاکستان) کې هم تر میلاد وړاندې د اوومې زریزې په شاوخوا کې اهلي شوې وي. د مېږو وحشي نسب بېلابېلې ځانګړنې لري چې کنترولېدونکې اندازه، چټک جنسي بلوغ، ټولنیز ماهیت او د زیږون لوړه کچه یې د بېلګې په توګه یادولی شو؛ او دا داسې ځانګړنې دي چې دغه حیوانات یې د اهلي کولو لپاره مناسب کړي دي. دا مهال مېږه/پسه یو بشپړ اهلي حیوان دی چې تر ډېره د خپلې روغتیا او بقا لپاره په انسانانو پورې تړلی دی. وحشي مېږې/پسونه هم شته، خو په مشخص ډول په هغو سیمو کې دي چې هلته لوی ښکاریان نه وي او اندازه یې د ځنګلي اسونو، وزو، خوګانو یا سپيو هومره نه ده، که څه هم ځینې وحشي حیوانات دومره منزوي پاتې دي چې د جلا نسلونو په توګه پېژندل کېږي.&lt;ref name=&quot;storey&quot;&gt;Simmons &amp; Ekarius&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sheep and goat&quot;&gt;Ensminger&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hobby&quot;&gt;Weaver&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Krebs, Robert E.|author2=Carolyn A.|title=Experiments, Inventions &amp; Discoveries of the Ancient World|location=Westport, CT|publisher=Greenwood Press|year=2003|isbn=978-0-313-31342-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wild&quot;&gt;Budiansky&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Franke|first=Ute|chapter=Prehistoric Balochistan: Cultural Developments in an Arid Region|chapter-url=https://www.academia.edu/37463158|title=Palaeoenvironment and the Development of Early Settlements|date=January 2016|editor1=Markus Reindel|editor2=Karin Bartl|editor3=Friedrich Lüth|editor4=Norbert Benecke|isbn=978-3-86757-395-5|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Meadow|first=Richard H.|title=Harappa Excavations 1986-1990 A Multidisciplinary Approach to Third Millennium Urbanism|publisher=Prehistory Press|year=1991|location=Madison Wisconsin|pages=94 Moving east to the Greater Indus Valley, decreases in the size of cattle, goat, and sheep also appear to have taken place starting in the 6th or even 7th Millennium BC (Meadow 1984b, 1992). Details of that phenomenon, which I have argued elsewhere was a local process at least for sheep and cattle (Meadow 1984b, 1992)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Bixby, Donald E. |author2=Sponenberg, D. Philip |title=Breed Conservation in the United States of America: presentation to the Fifth Congress on Iberoamerican Breeds and Criollos |url=http://www.cormosheep.org/Cormo/Conservationx.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101017025027/http://www.cormosheep.org/Cormo/Conservationx.html |archive-date=2010-10-17 |access-date=2008-09-07}}&lt;/ref&gt;

د ثانويه محصولاتو لپاره د پسونو روزنه او د نسل پراختیا په سوېل لوېدیځه اسیا یا لوېدیځه اروپا کې پیل شوه. په پیل کې مېږې/پسونه یوازې د غوښې، شیدو او پوستکي لپاره ساتل کېدل. د ایران په شاوخوا کې له موندل شویو مجسمو څخه د لرغون‌پېژندنې شواهد ښیې چې د وړیو لپاره د پسونو/مېږو انتخاب ښايي تر میلاد وړاندې د ۶۰۰۰ کلونو په شاوخوا کې پیل شوی وي او د وړيو لومړنۍ اوبدل شوې جامې له دوو تر درې زره کلونو پورې لرغونی تاريخ لري. تر دې وړاندې به چې کله مېږه/پسه د غوښې لپاره حلالېده، پوستکی به یې په لمر پخاوه او د یو ډول ټوکر په توګه به یې اغوست. څېړونکي په دې باور دي چې د دغه ډول جامو پراختیا انسانان وهڅول چې د ښېرازه هلال [د منځني ختیځ د یوې تاریخي برخې نوم دی] په پرتله په ډېرو سړو سیمو کې ژوند وکړي او دا هغه ځایونه وو چې د تودوخې منځنۍ درجه یې ۷۰ فارنهایټ (۲۱ سانتي ګراد) وه. په «چاټال‌هویوک» سیمه کې د مېږو/پسونو موندل شوي غاښونه او هډوکي څرګندوي چې ښايي په دې سیمه کې اهلي مېږې/ پسونه موجود وو. د برونزو د دورې په جریان کې مېږې/ پسونه د عصري نسلونو له ټولو مهمو ځانګړتیاوو سره په ټوله لوېدیځه اسیا کې موجود وو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Chessa|first1=B.|last2=Pereira|first2=F.|last3=Arnaud|first3=F.|last4=Amorim|first4=A.|last5=Goyache|first5=F.|last6=Mainland|first6=I.|last7=Kao|first7=R. R.|last8=Pemberton|first8=J. M.|last9=Beraldi|first9=D.|last10=Stear|first10=M. J.|last11=Alberti|first11=A.|last12=Pittau|first12=M.|last13=Iannuzzi|first13=L.|last14=Banabazi|first14=M. H.|last15=Kazwala|first15=R. R.|last16=Zhang|first16=Y. -P.|last17=Arranz|first17=J. J.|last18=Ali|first18=B. A.|last19=Wang|first19=Z.|last20=Uzun|first20=M.|last21=Dione|first21=M. M.|last22=Olsaker|first22=I.|last23=Holm|first23=L. -E.|last24=Saarma|first24=U.|last25=Ahmad|first25=S.|last26=Marzanov|first26=N.|last27=Eythorsdottir|first28=M. J.|first29=P.|last30=Bruford|first30=M. W.|last28=Holland|last29=Ajmone-Marsan|first27=E.|title=Revealing the History of Sheep Domestication Using Retrovirus Integrations|doi=10.1126/science.1170587|journal=Science|volume=324|issue=5926|pages=532–536|year=2009|pmid=19390051|pmc=3145132|bibcode=2009Sci...324..532C}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hobby2&quot;&gt;Weaver&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Russell, Nerissa |author2=Martin, Louise |year=1998 |title=Çatalhöyük Animal Bone Report |url=http://www.catalhoyuk.com/archive_reports/1998/ar98_12.html |access-date=September 18, 2013 |work=Çatalhöyük 1998 Archive Report |publisher=Çatalhöyük Research Project}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Sheep &amp; History of the Different Breeds |url=http://www.danekeclublambs.com/HistoryofSheepandBreeds.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055328/http://www.danekeclublambs.com/HistoryofSheepandBreeds.html |archive-date=September 21, 2013 |access-date=September 18, 2013 |publisher=Daneke Club Lambs and Livestock}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;smith&quot;&gt;Smith et al.&lt;/ref&gt;

=== اوسنی ډول ===

==== منځنی ختیځ او مرکزي اسیا ====
په ځینو هېوادونو کې د کوچیاني او نیمه کوچیاني مالدارانو یو لوی خو په دوامداره توګه کمېدونکی اقلیت موجود دی چې سعودي عربستان (څه کم ۳ سلنه)، ایران (۴ سلنه) او افغانستان (لږ تر لږه ۱۰ سلنه) یې د بېلګې په توګه یادولی شو.&lt;ref&gt;Dale Eickelman, The Middle East and Central Asia. An Anthropological Approach. Fourth Edition. Prentice Hall, 2002, p. 11&lt;/ref&gt;

==== هند ====
په هند کې له مرینو او نورو باکیفیته مېږو/ پسونو سره د یوځای کولو له لارې هڅه کېږي چې د ځايي مېږو/پسونو د نسل کیفیت لوړ کړل شي. دا کار د یوې داسې ډیسي مېږې/پسه د تولید لپاره کېږي چې باکیفیته وړۍ او غوښه تولیدوي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Review of Agricultural Operations in India|url=https://books.google.com/books?id=uq-6AAAAIAAJ|access-date=20 September 2013|year=1924|page=102}}&lt;/ref&gt;

==== چین ====
مېږې/پسونه د چين د کرنيز اقتصاد مهمه برخه نه ده، ځکه چې د چين زياتره برخه د مېږو/پسونو د پالنې لپاره اړین پراخ څړځایونه نه‌لري. د مېږو/پسونو روزنه د چین په شمال لوېدیځو ولایتونو کې ډېره عامه ده او دا هغه ځایونه دي چې پراخ څړځایونه په کې موجود دي. چین د ژان په نامه د پسونو یو ځايي نسل لري. د دغه نسل شمېر له ۱۹۸۵ کال راهیسې د حکومت له پاملرنې سره سره د کمېدو پر لوري روان دی.&lt;ref name=&quot;Brown1995&quot;&gt;{{cite book|author=Lester Russell Brown|title=Who Will Feed China?: Wake-up Call for a Small Planet|url=https://books.google.com/books?id=m6iOzze3X0QC|access-date=20 September 2013|year=1995|publisher=W.W. Norton &amp; Company|isbn=978-0-393-03897-2|pages=46–47}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=China Report: Agriculture|url=https://books.google.com/books?id=G60bAQAAMAAJ|access-date=20 September 2013|year=1986|publisher=Foreign Broadcast Information Service|page=72}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Shen1951&quot;&gt;{{cite book|author=Zonghan Shen|title=Agricultural Resources of China|url=https://books.google.com/books?id=yZtBAAAAIAAJ|access-date=20 September 2013|year=1951|publisher=Cornell University Press|page=295}}&lt;/ref&gt;

==== جاپان ====
د جاپان حکومت د ۱۹مې پېړۍ په جریان کې کروندګر وهڅول چې مېږې/پسونه وروزي. د یارکشیر، برکشایر، هسپانوي مرینو او د چینایي او مغولي مېږو/پسونو د ډېرو نسلونو د واردولو لپاره د مېږو/ پسونو د پالنې پروګرامونه پیل شول او حکومت د مېږو/پسونو د روزلو لپاره د دغو پروګرامونو ملاتړ پراخ کړ. د مېږو/پسونو د سمې ساتنې په برخه کې د بزګرانو د پوهاوي نشتوالی او هغو کسانو ته د معلوماتو په ورکولو کې د حکومت پاتې راتګ چې مېږې/پسونه یې واردول، د پروژې د ناکامۍ لامل شو او په ۱۸۸۸ کال کې دا پروژه بنده شوه.&lt;ref name=&quot;Ogura1963&quot;&gt;{{cite book|author=Takekazu Ogura|title=Agricultural development in modern Japan|url=https://books.google.com/books?id=wuU9AAAAYAAJ|access-date=20 September 2013|year=1963|publisher=Fuji Pub. Co.|pages=569–570}}&lt;/ref&gt;

==== منګولیا ====
د مېږو/پسونو ساتنه له زرګونو کلونو راهیسې د منګولیایانو یو مهم اقتصادي فعالیت او د ژوند ډول دی. د منګولیایي مېږو/پسونو د ساتنې دودیزو ډولونو او عصري علم ښه پرمختګ کړی دی. د منګولیا حیواني یا وترنري علوم په دغه هېواد کې د مېږو ساتنه (۱) د وړیو د تار د اوږدوالي، نازکوالي او نرموالي، (۲) په بېلابېلو ارتفاعاتو کې د ژوندي پاتې کېدو د وړتیا، (۳) فزیکي بڼې، لکۍ، اندازې او نورو معیارونو له مخې ډلبندي کوي. د مېږو/پسونو تر ټولو عام نسلونه «منګول خلها»، «ګو-الټای»، «بیډراګ»، «بیاډ»، «اوزینچین»، «سمبر» او یو شمېر نور نسلونه دي چې دا ټول د چاغ لم لرونکو په کورنۍ پورې اړوند دي.

په دغه هېواد کې هر کال د ټولو موجودو اهلي څارویو سرشمېرنه کېږي. د ۲۰۱۷ کال په پای کې سرشمېرنې څه باندې ۳۰ میلیونه مېږې/پسونه وشمېرل چې په دغه هېواد کې د ټولو اهلي حیواناتو ۴۵.۵ سلنه جوړوي.&lt;ref&gt;{{cite web |date=3 October 2018 |title=Number of livestock, by type, by regions, soums, aimags and the Capital |url=http://1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_1001_021V1&amp;BAG_select_all=0&amp;BAGSingleSelect=_0&amp;TYPE_OF_LIVESTOCK_select_all=0&amp;TYPE_OF_LIVESTOCKSingleSelect=_0103_01&amp;YearY_select_all=0&amp;YearYSingleSelect=_2017&amp;viewtype=table |access-date=22 November 2018 |work=Mongolian Statistical Information Service |publisher=National Statistical Office of Mongolia |archive-date=11 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811065121/http://1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_1001_021V1&amp;BAG_select_all=0&amp;BAGSingleSelect=_0&amp;TYPE_OF_LIVESTOCK_select_all=0&amp;TYPE_OF_LIVESTOCKSingleSelect=_0103_01&amp;YearY_select_all=0&amp;YearYSingleSelect=_2017&amp;viewtype=table |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

هر کال تر نوي قمري کال مخکې حکومت منتخبو مالدارانو ته د &quot;غوره مالدار&quot; (په مغولي ژبه &quot;Улсын сайн малчин цол&quot;) جایزه ورکوي.

== په افریقا کې ==
مېږې/ پسونه په لوېدیځه اسیا کې تر اهلي کېدو لږ وروسته افریقا لویې وچې ته ولېږدول شول. یو کم شمېر تاریخ لیکوالو یو ځل د «اویس اریس» مېږو د افریقایي اصلیت تیوري مطرح کړه. دا تیوري د ډبر کیندنې هنر د تفسیرونو او د بربري پسونو د هډوک‌پوهنې د شواهدو پر بنسټ ولاړه ده. لومړنۍ مېږې/ پسونه د سینا صحرا له لارې شمالي افریقا ته ولېږدېدل او شاوخوا ۸ یا ۷ زره کاله مخکې په لرغوني مصر کې موجود وو. مېږې/پسونه تل په افریقا کې د معیشتي کرنې برخه وه، خو دا مهال یوازنی هېواد چې ډېرې سوداګریزې مېږې/ پسونه ساتي، سوېلي افریقا ده چې شمېر یې ۲۸.۸ میلیونو ته رسېږي.&lt;ref name=&quot;africa&quot;&gt;{{cite book|last=Blench|first=Roger|title=The Origins and Development of African Livestock|author2=Kevin C MacDonald|year=1999|publisher=Routledge|isbn=978-1-84142-018-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=A PROFILE OF THE SOUTH AFRICAN MUTTON MARKET VALUE CHAIN |url=http://www.daff.gov.za/docs/AMCP/MuttonMVCP2010-11.pdf |access-date=September 17, 2013 |publisher=Department of Agriculture, Forestry and Fisheries |تاريخ الأرشيف=September 27, 2013 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130927193903/http://www.daff.gov.za/docs/AMCP/MuttonMVCP2010-11.pdf |url-status=dead |خونديځ نېټه=September 27, 2013 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20130927193903/http://www.daff.gov.za/docs/AMCP/MuttonMVCP2010-11.pdf |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20130927193903/http://www.daff.gov.za/docs/AMCP/MuttonMVCP2010-11.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927193903/http://www.daff.gov.za/docs/AMCP/MuttonMVCP2010-11.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dessie2011&quot;&gt;{{cite book|author1=Solomon Gizaw|author2=H. Komen|author3=O. Hanotte|author4=J.A.M. Van Arendonk|author5=S. Kemp|author6=Aynalem Haile|author7=O. Mwai|author8=Tadelle Dessie|title=Characterization and Conservation of Indigenous Sheep Genetic Resources: a Practical Framework for Developing Countries|chapter-url=https://books.google.com/books?id=yosH24rBKygC&amp;pg=PA17|access-date=26 September 2013|year=2011|publisher=ILRI (aka ILCA and ILRAD)|isbn=978-92-9146-262-9|pages=16–17|chapter=2.2.5.1 Significant morphological characters}}&lt;/ref&gt;

== اروپا ==
په اروپا کې د پسونو روزنې چټکه وده وکړه. څېړنې ښیي چې تر میلاد شاوخوا ۶۰۰۰ کاله وړاندې د ماقبل‌التاریخ مهال د ډبرو د نوې دورې په جریان کې «کاسټیلنوویانو» چې د فرانسې په سوېل کې له اوسني مارسیل ښار سره نږدې د «شټونوف-لېس-مارټیګ» په شاوخوا کې اوسېدل، په اروپا کې د لومړنیو کسانو له ډلې وو چې اهلي پسونه یې ساتل. د لرغوني یونان تمدن له پیل راهیسې د لومړنۍ مالدارۍ په توګه پر مېږو/پسونو تکیه و او ان ویل کېږي چې هر څاروي ځانته نوم درلود. هغه سکانډینیوینیايي مېږې/پسونه چې دا مهال هم موجود دي او لنډې لکۍ او څو رنګه وړۍ لري، په پیل کې هم موجود وو. وروسته بیا د روم امپراتورۍ هم په پراخه کچه مېږې/ پسونه ساتل او رومیان د اروپا په ډېرو برخو کې د مېږو/پسونو په پاللو او روزلو ​​کې یو مهم عامل و.&lt;ref&gt;Max Escalon de Fonton, ''L'Homme avant l'histoire'', p. 16–17, in ''Histoire de la Provence'', Editions Privat, Toulouse, 1990. See also F. Bourdier, ''Préhistoire de France'' (Paris, 1967) and G. Bailloud, ''Les civilisations Néolithiques de la France'' (Paris, 1955).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pliny&quot;&gt;{{cite web |author=Pliny the Elder |author-link=Pliny the Elder |year=1855 |title=Naturalis Historia |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0137 |access-date=2020-09-28 |at=Chapters 72–25 |orig-year=77}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hobby3&quot;&gt;Weaver&lt;/ref&gt;

== په استرالیا او نیوزلنډ کې ==
استرالیا او نیوزلنډ د مېږو/پسونو په معاصر صنعت کې مهم رول لوبوي او پسونه د دواړو هېوادونو د کلتور او اقتصاد یوه مهمه برخه ده. په ۱۹۸۰ کال کې نیوزلنډ د سړي سر مېږو/پسونو تر ټولو لوړ تراکم درلود - د پسونو شمېر د انساني نفوس له ۱۲ څخه تر ۱ پورې و (چې دا شمېر اوس مهال له ۵ څخه تر ۱ پورې ده) او اسټرالیا بې له شکه په نړۍ کې د مېږو/ پسونو (او غواګانو) تر ټولو ستر صادروونکی هېواد دی. په ۲۰۰۷ کال کې نیوزلنډ د فبرورۍ میاشتې ۱۵مه نېټه «د وري ملي ورځ» ونوموله تر څو په خپل هېواد کې د پسونو د تولید تاریخ ونمانځي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.teara.govt.nz/NewZealandInBrief/Society/1/en|encyclopedia=TeAra: the Encyclopedia of New Zealand|date=2006-06-09|title=The people of New Zealand|access-date=2007-12-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060509134650/http://www.teara.govt.nz/NewZealandInBrief/Society/1/en |date=2006-05-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Associated Press|author-link=Associated Press|title=New Zealand Declares National Lamb Day|url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/26/ap/strange/mainD8MSNVSO0.shtml|work=[[CBS]] News|date=2007-01-26|access-date=2008-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080425224151/http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/26/ap/strange/mainD8MSNVSO0.shtml|archive-date=April 25, 2008}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>czhpqorv6jun6a4mh6wqn0kcoj1avwo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د ۲۰۱۰ زکال په فبروري میاشت کې د کابل برید</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69214</id>
    <revision>
      <id>364691</id>
      <parentid>353255</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T06:42:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18811" sha1="d56tk1ygt83y974g9f5g0z1dmr4kul8" xml:space="preserve">د ۲۰۱۰ زکال د فبروري میاشتې په ۲۶مه نېټه په کابل ښار کې د یو ځانمرګي برید په ګډون وسله وال برید وشو. په پیل کې یو موټر بم ته د آریا میلمستون پر وړاندې چې هندي ډاکټران په کې استوګن و او د حامد میلمستون په نوم هم شهرت لري چاودنه ورکړل شوه. ورپسې دوه وسله وال بریدګر پارک ریزډنس هوټل ته ننوتل چې نور بهرنیان هلته استوګن و. یو تن له دغو بریدګرو څخه وتوانېد ځان ته چاودنه ورکړي او بل په ډزو ووژل شو. پېښې ته څېرمه صافي لنډمارک هوټل د چاودنې له امله شدید زیان ولید. په دغه برید کې لږ تر لږه ۱۸ کسان ووژل شول او ۳۶ نور ټپیان شول. &lt;ref name=&quot;philstar&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=553432|title=Suicide bombers strike in heart of Kabul; 17 dead|agency=Associated Press|publisher=The Philippine Star|date=27 February 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;telegraph&quot;&gt;{{cite news|title=Suicide bombers target Kabul hotels killing seventeen|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7325937/Suicide-bombers-target-Kabul-hotels-killing-seventeen.html|publisher=Daily Telegraph|author=Ben Farmer|date=26 Feb 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Express&quot;&gt;[http://www.indianexpress.com/news/-I-looked-at-the-gate--it-was-gone-/585006 Indian Express: ‘I looked at the gate, it was gone’], [[The Indian Express]], 2010-02-27&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsweek.com/id/234211/output/print Shellshocked]&lt;/ref&gt;

د لومړنیو استخباراتي معلوماتو پر بنسټ دغه برید په افغانستان کې د هند د حضور پر ضد و او په پاکستان کې د مېشتو ملیشه ډلو له خوا ترسره شو. &lt;ref&gt;[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7361623/Kabul-blames-Pakistani-militants-for-attack-on-Indians.html Kabul blames Pakistani militants for attack on Indians ]&lt;/ref&gt;

== مخینه ==
د ۲۰۱۰ زکال په لومړیو کې د متحده ایالاتو او بریتانیا ځواکونو د هلمند په مارجې ولسوالۍ کې د طالبانو پر ضد پراخ عملیات پیل کړل چې له امله یې طالبانو په ډېرو ځایونو کې ماته هم وخوړه. &lt;ref name=&quot;USA&quot;&gt;[https://www.usatoday.com/news/world/2010-02-26-afghanistan-violence_N.htm Taliban attacks in Kabul; insurgents not crippled], [[USA Today]], 2010-02-26&lt;/ref&gt;

د ۲۰۱۰ زکال د فبروري په میاشت کې هند او پاکستان په ۲۰۰۸ زکال کې د بمبۍ له بریدونو وروسته د لومړي ځل لپاره د سولې خبرې اترې پیل کړې. طالبانو په کلکه سره په افغانستان کې د هند له حضور سره مخالفت درلود، په ځانګړې توګه له دې امله چې هند په تېر کې د شمالي ټلوالې له وسله والو سره ډېرې مرستې کړې وې. د هند ستر مخالف پاکستان هم په افغانستان کې د دغه هېواد د نفوذ له زیاتوالي سره مخالف و او د پاکستان استخباراتي ادارې (آی اس آی) له طالبانو سره خپلې ژورې اړیکې ساتلې. هند تر دغه مهاله څه باندې ۲ میلیارده ډالر د افغانستان په بیارغونه کې لګولي و او له ولسمشر حامد کرزي سره چې په هند کې یې زده کړې کړې وې، ښې اړیکې یې لرلې. د هند مرستې تر ډېره پورې د واټونو او د برېښنا د بندونو د جوړولو او همدارنګه د طبي خدمتونو د وړاندې کولو په برخه کې وې. د امریکا استخباراتي ادارې هم باور درلود چې په کابل کې د هند پر سفارت مخکنی برید د پاکستان د استخباراتي ادارې په ملاتړ شوی و. &lt;ref name=&quot;USA2&quot;&gt;[https://www.usatoday.com/news/world/2010-02-26-afghanistan-violence_N.htm Taliban attacks in Kabul; insurgents not crippled], [[USA Today]], 2010-02-26&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WSJ&quot;&gt;[https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704479404575088402993539756?mod=WSJ_hpp_MIDDLENexttoWhatsNewsThird Taliban Kill at Least 17 in Kabul], [[The Wall Street Journal]], 2010-02-26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www1.voanews.com/english/news/asia/Witnesses-Explosion-Rocks-Afghan-Capital--85441282.html Early Morning Explosions Kill 17 in Afghan Capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926232926/http://www.voanews.com/english/news/asia/Witnesses-Explosion-Rocks-Afghan-Capital--85441282.html |date=2011-09-26 }}, [[Voice of America]], 2010-02-26&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/2010/02/27/world/asia/27kabul.html Guesthouses Used by Foreigners in Kabul Hit in Deadly Attacks], ''[[The New York Times]]'', 2010-02-27&lt;/ref&gt;

== برید ==
په دغه برید کې حامد میلمستون او پارک ریزډنس هوټل په نښه شول چې د کابل ښار په مرکزي برخې یا نوي ښار (شهرنو) کې یې موقعیت درلود. په لومړي برید کې ځانمرګي بریدګر له چاودېدونکو توکو ډک موټر ته د حامد میلمستون په دروازه کې چاودنه ورکړه چېرې چې هندي وګړو تګ راتګ درلود. دغې چاودنې د ۱۲ فوټو په پلنوالي او د ۸ فوټو په ژوروالي کنده جوړه کړه. د موټر بم له چاودنې ډېر ژر وروسته وسله وال کسان د اروپایانو د خوښې وړ پارک ریزډنس هوټل ته ننوتل او د ۹۰ دقیقو لپاره یې جګړه وکړه. &lt;ref name=&quot;Express2&quot;&gt;[http://www.indianexpress.com/news/-I-looked-at-the-gate--it-was-gone-/585006 Indian Express: ‘I looked at the gate, it was gone’], [[The Indian Express]], 2010-02-27&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT2&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/2010/02/27/world/asia/27kabul.html Guesthouses Used by Foreigners in Kabul Hit in Deadly Attacks], ''[[The New York Times]]'', 2010-02-27&lt;/ref&gt;

== تلفات ==
له وژل شویو ۱۸ کسانو څخه ۹ تنه یې هندي وګړي و. د افغانستان د ملي پولیسو درې افسران، د سورین بلانشه په نامه یو فرانسوی فلم جوړونکی او د پیټرو آنتونیو کولازو په نامه یو ایټالوی دیپلمات هم د دغو اتلسو وژل شوو په ډله کې و. &lt;ref name=&quot;NYT3&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/2010/02/27/world/asia/27kabul.html Guesthouses Used by Foreigners in Kabul Hit in Deadly Attacks], ''[[The New York Times]]'', 2010-02-27&lt;/ref&gt;

=== هندي وژل شوي وګړي ===

* جګړن (ډاکټر) ال. جیوتین سنګ، پوځي ډاکټر
* جګړن ډیپاک یاداو، د پوځ روزونکی
* نتیش چیبر، په کندهار کې د هند د قونسلګری کارکوونکی
* روشن لال، د هند او تبت د سرحدي ځواکونو سرتېری
* بهولا رام، انجینر
* استاد نواب خان، تبله غږونکی&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/article123594.ece Bodies of Kabul blast victims flown home]&lt;/ref&gt;

د ټایمز انډیا ورځپاڼې راپور خپور کړ چې په وژل شوو کې هندي پوځیان او په افغانستان کې میشت د هند او تبت سرحدي پولیس شامل دي. په وژل شوو کې هغه هندي ډاکټران هم شامل و چې بې وزله افغان ماشومان یې د اندیراګاندي د ماشومانو په روغتون کې تداوي کول. جګړن جیوتین سنګ د هند د پوځ له ډاکټرانو څخه و چې له برید څخه یې د مخنیوي په موخه خپل ژوند له لاسه ورکړ. سنګ وسله نه لرله خو په فزیکي ډول یې مخه ونیوله بریدګر آریا میلمستون ته دننه نه شي او د ډېرو نورو ژوند یې وژغوره. &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110811044807/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-28/india/28134536_1_taliban-attack-safi-landmark-hotel-arya-guesthouse Blast part of effort to drive India out?]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TOI&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110811044705/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-26/india/28128271_1_kabul-attack-indian-embassy-special-aircraft Kabul attack: 2 armymen among 9 Indians dead, special plane being to bring bodies], [[The Times of India]], 2010-02-26&lt;/ref&gt;

== مسئولیت ==
طالبانو د څو ساعتونو په ترڅ کې د دغه برید مسئولیت پر غاړه واخیست. د طالبانو ویاند زبیح الله مجاهد وویل چې د دغه برید موخه په ځانګړې توګه هندیان نه و بلکې د اروپایانو او امریکایانو پر ضد وه. له دې سره راتلونکې اونۍ د افغانستان استخباراتي چارواکو وویل چې د پاکستان د لښکر طیبه ډلې په دغو بریدونو کې لاس درلود. دغو چارواکو د یوې تلویزوني مرکې په ترڅ کې وویل چې دوی داسې شواهد موندلي چې «ډېر ژر» به دا ثابته کړي چې «دغه برید لښکر طیبه ترسره کړی، هغه چې د پاکستان له پوځ سره اړیکه لري». د متحده ایالاتو استخباراتي چارواکو او پاکستاني تحلیل ګرانو وویل چې د لښکر طیبې ډلې جنګیالي د حقاني شبکې له همکارانو سره یوځای په شمالي وزیرستان کې پوځي تمرینات ترسره کوي. هندي چارواکو ګمان درلود چې لښکر طیبه او طالبان له یو بل سره همکاري لري. &lt;ref name=&quot;FT&quot;&gt;[http://www.ft.com/cms/s/0/d2031ff6-227f-11df-a93d-00144feab49a.html Indian outrage at ‘heinous’ attack in Kabul ]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Miami&quot;&gt;[http://www.miamiherald.com/2010/02/26/1502540/taliban-says-kabul-bombs-meant.html Taliban says Kabul bombs meant to drive Americans out]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;washpostlashkar&quot;&gt;Afghan intelligence spokesman Sayed Ansari said on 2 March 2010 that Lashkar was involved because the suicide bombers were heard speaking Urdu and searching for Indian victims. {{cite news|title=Afghan intelligence ties Pakistani group Lashkar-i-Taiba to recent Kabul attack|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/03/02/AR2010030202427.html|author=Karin Brulliard|work=Washington Post|date=2 March 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tbo&quot;&gt;Afghan intelligence spokesman Saeed Ansari said the gunmen appeared to have detailed knowledge, including names, of Indian guests at the hotels. In an interview aired on Tolo TV, RTA and Shamshad broadcast stations in Kabul, he also claimed the Taliban &quot;had no knowledge&quot; of the Kabul attacks up to five hours after they began. {{cite news|url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/A/AS_AFGHANISTAN|title=Official: Pakistani group behind Kabul attacks|author=Rahim Faiez and Kay Johnson, Associated Press|publisher=Tampa Bay Online|date=2 March 2010|access-date=20 May 2023|archive-date=27 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027124944/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/A/AS_AFGHANISTAN|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

د نیویارک ټایمز په یوه راپور کې ولیکل شول چې پاکستان او د هغو استخباراتي بنسټونه کېدای شي د دغه برید مسئول وي. د متحده ایالاتو یو استخباراتي راپور څرګندوي چې پاکستان «د حقاني شبکې، طالبانو، د ګل بهادر ډلې او د قوماندان نظیر د ډلې په څېر له خپلو نیابتي ملیشه ډلو څخه په دوامداره توګه ملاتړ کوي». تحلیګر جرمي پېج له دې اندېښنه څرګنده کړه چې دغه برید به د پاکستان او هند ترمنځ د سولې روانې خبرې ګډې وډې کړي. &lt;ref name=&quot;NYT4&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/2010/02/27/world/asia/27kabul.html Guesthouses Used by Foreigners in Kabul Hit in Deadly Attacks], ''[[The New York Times]]'', 2010-02-27&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Times&quot;&gt;{{Cite web |title=Fears that India will blame Pakistan for deaths in Kabul attack |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article7043340.ece |access-date=2023-05-20 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604235421/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article7043340.ece |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== غبرګونونه ==

* هند – د هند د بهرنیو چارو وزیر مالایي کرېشنا دغه برید له ناچارۍ برید وګاڼه چې موخه یې «د هند او افغانستان د ملګرتیا کمزوري کول» دي. &lt;ref name=&quot;NYT5&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/2010/02/27/world/asia/27kabul.html Guesthouses Used by Foreigners in Kabul Hit in Deadly Attacks], ''[[The New York Times]]'', 2010-02-27&lt;/ref&gt;
* افغانستان – افغان ولسمشر حامد کرزي دغه برید «د هندي وګړو پر وړاندې ترهګریز برید» وباله. هغه زیاته کړه چې «په هندي وګړو دغه برید به د افغانستان او هند په اړیکو کوم اغېز ونلري».&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8538005.stm Afghanistan capital Kabul hit by suicide attack], [[BBC]], 2010-02-26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.deccanherald.com/content/55195/nine-indians-killed-talibans-kabul.html Nine Indians killed in Taliban’s Kabul attack], [[Deccan Herald]], 2010-02-26&lt;/ref&gt;
* بریتانیا – د بریتانیا د لومړي وزیر ګورډن براون ویاند وویل چې بریتانیا دغه برید «په تر ټولو شدیدو الفاظو» غندي. &lt;ref name=&quot;HT&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110605015738/http://www.hindustantimes.com/europe/British-PM-condemns-Kabul-bombings/513242/H1-Article1-513247.aspx British PM condemns Kabul bombings], [[Hindustan Times]], 2010-02-26&lt;/ref&gt;
* ملګري ملتونه – ملګرو ملتونو د یوې اعلامیې په خپرولو سره په کابل کې په ملکي وګړو دغه برید «د انسانانو د ژوند پر وړاندې د بې تفاوتۍ څرګندونکی» وباله.&lt;ref&gt;[https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=33904&amp;Cr=Afghan&amp;Cr1= UN condemns deadly attack in Afghan capital], [[United Nations]]&lt;/ref&gt;

* کاناډا – د کاناډا د بهرنیو چارو وزیر لارنس کانن څرګنده کړه «کاناډا د کابل په نوي ښار کې ننی برید چې د راپورونو له مخې د دوه افغان پولیسو په ګډون په کې اوولس تنه ووژل شول او څو نور ټپیان شول په کلکه سره غندي».&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Canada Condemns Deadly Attack in Kabul |url=http://voiceoftoronto.com/wp/2010/02/canada-condemns-deadly-attack-in-kabulthe-honourable-lawrence-cannon-minister-of-foreign-affairs-issued-the-following-statement-on-the-deadly-attack-in-kabul-today-%E2%80%9Ccanada-condemns-in-the/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717230332/http://voiceoftoronto.com/wp/2010/02/canada-condemns-deadly-attack-in-kabulthe-honourable-lawrence-cannon-minister-of-foreign-affairs-issued-the-following-statement-on-the-deadly-attack-in-kabul-today-%E2%80%9Ccanada-condemns-in-the/ |archive-date=17 July 2011 |access-date=26 February 2010}}&lt;/ref&gt;
* ترکیه – د ترکیې د بهرنیو چارو وزارت دغه برید وغانده. د دغه وزارت څخه په خپره شوې اعلامیه کې راغلي و «ترکیه ژمنه ده چې د افغانستان له دولت سره په همغږۍ چارې ترسره او د ترهګرۍ او سخت دریځۍ سره د مبارزې په برخه کې به له افغانستان څخه خپل ملاتړ ته دوام ورکړي». &lt;ref&gt;[http://www.turkishweekly.net/news/98478/turkish-foreign-ministry-condemns-suicide-attacks-in-kabul.html Turkish Foreign Ministry Condemns Suicide Attacks in Kabul]{{Dead link|date=August 2019|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, [[Journal of Turkish Weekly]], 2010-02-27&lt;/ref&gt;
* ایټالیا – لومړي وزیر سیلویو برلوسکوني د اعلامیې په خپرولو سره څرګنده کړه «په خواشینۍ سره خبر شوم چې زموږ یو دیپلماتیک سلاکار پیټرو آنتونیو کولازو د کابل د نن ورځې په برید کې وژل شوی. نوموړی د خپل هېواد یو وفاداره خدمتګار و، هغه د خپلې دندې پر مهال په داسې هېواد کې ومړ چې د وحشتناکو ترهګریزو فعالیتونو څخه کړېږي».&lt;ref&gt;[http://www.etaiwannews.com/etn/news_content.php?id=1190379&amp;lang=eng_news&amp;cate_img=1037.jpg&amp;cate_rss=General Berlusconi lauds Italian diplomat killed in Kabul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303174941/http://www.etaiwannews.com/etn/news_content.php?id=1190379&amp;lang=eng_news&amp;cate_img=1037.jpg&amp;cate_rss=General |date=2016-03-03 }}, [[Taiwan News]], 2010-02-26&lt;/ref&gt;
* فرانسه – د فرانسې د بهرنیو چارو وزیر برنارد کوشنر وویل: «زه د خپل هېوادوال سورین بلانشه یاد ته درناوی وړاندې کوم. نوموړی په افغانستان کې د فرانسې د کلتوري چارو یو له مخکښانو څخه و. موږ به په قاطعیت سره هغه چارو ته دوام ورکړو چې نوموړي په سخاوتمندۍ سره پیل کړې وې».&lt;ref&gt;[https://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=9956355 French Filmmaker Severin Blanchet Killed in Kabul], [[ABC News]], 2010-02-26&lt;/ref&gt;
* د امریکا متحده ایالات – د هند لپاره د متحده ایالاتو سفیر تیموتي جي. رومر د یوې اعلامیې په خپرولو سره وویل «زه د تېرې ورځې د کابل په ویرجن برید کې د وژل شوو او ټپي شوو هندي وګړو کورنیو، خپلوانو او دوستانو ته تسلیت وړاندې کوم».&lt;ref&gt;[http://www.zeenews.com/news607589.html US, France condemn Kabul attack], [[Zee Entertainment Enterprises]], 2010-02-27&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>d56tk1ygt83y974g9f5g0z1dmr4kul8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سیلویا پنکهرست</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70940</id>
    <revision>
      <id>364693</id>
      <parentid>300254</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T08:33:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21232" sha1="jcqxl0bqp55nhlpbieil9eai1xf44ei" xml:space="preserve">استل سیلویا پنکهرست (زوکړه: د ۱۸۸۲ زکال د مۍ ۵مه – مړینه: د ۱۹۶۰ زکال د سپټمبر ۲۷مه) بریتانوۍ فیمینېسته او سوسیالېسته مبارزه وه. نوموړې ژمنه وه څو د لندن په ایسټ اینډ کې کارګرې طبقې ته اړوندې ښځې تنظیم او همدارنګه یې لیوالتیا نه لرله څو د جګړې پر مهال په ۱۹۱۴ زکال کې له دولت سره سیاسي اوربند وکړي؛ همدا و چې د خپلې مور او خپلې خور، امیلین او کریسټابل پانکهورست تر مشرۍ لاندې د ښځو د رایو د حق غوښتنې له خوځښت جلا شوه. هغې د روسیې له انقلاب څخه الهام واخیست او له لینېن څخه یې مشوره ترلاسه کړه، خو د کارګرانو په کنټرول کې یې د سنډیکالېستي پروګرام په تائید او همدارنګه د شوروي د مخ پر ودې دیکتاتورۍ په نقد کولو سره مسکو وننګاوه.  

د ایرلنډ د خپلواکۍ پر ملاتړ، په ټوله بریتانوي سترواکۍ کې د استعمار ضد مبارزې او په اروپا کې د فاشېزم ضد یووالي په موخه د پنکهرست غږ لوړ و. په ۱۹۳۵ زکال کې په اتیوپیا باندې د ایټالیا له برید وروسته هغې ځان اتیوپیايي ارمانونو ته وقف کړ او له دویمې نړیوالې جګړې وروسته یې د خپل ژود پاتې کلونه د بېرته واکمن شوي سترواک هایله سلاسي د میلمه په توګه تېر کړل. په نړیواله کچه د نیوټایمز او اتیوپیا نیوز په نومونو باندې د هغې د پان افریقايي اونیزو نشر، د بریتانوي چارواکو له خوا په لویدیځه افریقا او راستافاري ویسټ انډیز کې د ملت پاله احساساتو د رامنځته کوونکي عامل په توګه په پام کې نیول کېږي. 

== لومړنی ژوند ==
استل سیلویا پنکهورست (وروسته یې خپل لومړنی نوم له ځانه لرې کړ) د منچسټر د اولډټرافورډ په ډرایټون ټراس برخه کې د املین پنکهورست (کورنی نوم یې ګولډن) او ډاکټر ریچارډ پنکهورست په کورنۍ کې وزیږېده. 

ډاکټر پنکهورست په ۱۸۷۲ زکال کې د ښځو لپاره د رایو د حق غوښتنې د ملي ټولنې یو له بنسټګرو غړو څخه و چې په سیمه ییزو ټاکنو کې یې د ملکیت لرونکو نه واده شوو ښځو د رایې ورکولو او همدارنګه یې پر ملکیت او عاید باندې د واده شوو ښځو د کنټرول اړوند قانون په مسودې جوړولو کې ونډه لرله. د هغه د لور په خبره نوموړي د ایرلنډ له کورنۍ واکمنۍ څخه د ملاتړ له امله هم له ټولو توپیر درلود، هغه «د انګلستان پارلمان ته لومړنی نوماند و چې ځان یې د ایرلنډ د خودمختاره حکومت ملاتړی اعلان کړ او په ۱۸۸۳ زکال کې یې له منچسټر څخه په ټاکنو کې ګډون وکړ».&lt;ref&gt;Burton, S &quot;Relatively Famous: Richard Pankhurst, The Red Doctor&quot;, ''BBC History Magazine'', February 2007, 8:2, p. 22&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 April 2014 |title=Suffrage Stories:'We Believe That The Rousing Of The Irish People Had Best Be Left To Irish Women' |url=https://womanandhersphere.com/tag/isabella-tod/ |access-date=25 March 2023 |work=Woman and her Sphere}}&lt;/ref&gt;

د دوی کور د لندن په راسل څلور لارې کې موقعیت درلود چې د بریتانوي او بهرنیو راډیکال روڼ اندو کوربه سیمه وه. په دغو کې روسي انارشېست پیټر کروپوتکین، کمونار لویز میشل او فابیان انی بیسانټ شامل وو.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news|last=Pedersen|first=Susan|title=Susan Pedersen · Worth the Upbringing: Thirsting for the Vote|date=4 March 2021|work=London Review of Books|url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v43/n05/susan-pedersen/worth-the-upbringing|access-date=6 November 2022}}&lt;/ref&gt;

په ۱۸۹۳ زکال کې د پنکهرست والدین له سکاټلنډي معدنچي، کي هاردي سره چې د دوی سره یې کورنی تګ راتګ درلود، د خپلواک کارګر ګوند د بنسټګرو غړو په توګه یوځای شول. &lt;ref name=&quot;Purvis1996p2602&quot;&gt;{{cite journal|last=Purvis|first=June|year=1996|title=A 'pair of ... infernal queens'? A reassessment of the dominant representations of Emmeline and Christabel Pankhurst, first-wave feminists in Edwardian Britain|journal=Women's History Review|volume=5|issue=2|page=260|doi=10.1080/09612029600200112}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Spartacus&quot;&gt;{{cite web |author-last1=Simkin |author-first1=John |title=Sylvia Pankhurst |url=http://spartacus-educational.com/WpankhurstS.htm |access-date=3 March 2018 |publisher=Spartacus Educational}}&lt;/ref&gt;

پنکهورست او خویندو یې، کریسټابل او اډېلا، د منچسټر د نجونو په ښوونځي کې زده کړې وکړې. په ۱۹۰۳ زکال کې پنکهورست د منچسټر د هنرونو ښوونځي ته ولاړه څو د یوې هنرمندې په توګه زده کړې وکړي. &lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{Cite ODNB|id=37833|title=Pankhurst, (Estelle) Sylvia (1882–1960)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{Cite web |last=Mulhallen |first=Jacqueline |date=2021 |title=Artist |url=https://www.sylviapankhurst.com/artist |access-date=19 November 2022 |work=Sylvia Pankhurst}}&lt;/ref&gt;

په ۱۹۰۴ زکال کې پنکهورست د لندن د هنرونو په سلطنتي کالج کې د زده کړو سکالرشېپ ترلاسه کړ، خو نوموړې په دې باندې په پوهېدو چې د دغه کالج د کلنیو ۱۶ تحصیلي بورسونو څخه ۱۳ یې نارینه و ته اړوند دي ډیره وپارېده، له همدې امله نوموړې د یوې پارلماني پوښتنې اړوند وویل چې باید کي هارډي ته وویل شي چې چارواکو «د هېڅ تغیر اړوند فکر نه دی کړی». &lt;ref name=&quot;:232&quot;&gt;{{Cite ODNB|id=37833|title=Pankhurst, (Estelle) Sylvia (1882–1960)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:242&quot;&gt;{{Cite web |last=Mulhallen |first=Jacqueline |date=2021 |title=Artist |url=https://www.sylviapankhurst.com/artist |access-date=19 November 2022 |work=Sylvia Pankhurst}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book|author-last1=Bullock|author-first1=Ian|title=Sylvia Pankhurst: From Artist to Anti-Fascist|author-last2=Pankhurst|author-first2=Richard|publisher=Palgrave Macmillan|year=1992|location=London|pages=1–13}}&lt;/ref&gt;

== د رایو د ورکړې حق ==
د ۱۹۰۳ زکال د اکتوبر په ۱۰مه نېټه د منچسټر په نیلسون کوڅه کې د پنکهرست دوی په کور کې د ښځو د خپلواک خوځښت په توګه د ښځو ټولنیزه او سیاسي اتحادیه (WSPU) تاسیس شوه. د پنکهرست خور کریسټابل د خپلواک کارګر ګوند یو شمېر ښځې متقاعدې کړې وې چې دوی باید د ځانونو لپاره خپله یو شمېر چارې ترسره کړي او دوی داسې یو خوځښت ته اړتیا لري چې ګوندي اړوندتیا وه نه لري. &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Purvis|first=June|title=Emmeline Pankhurst: A Biography|publisher=Routledge|year=2002|isbn=978-0-415-23978-3|location=London|page=67|author-link=June Purvis}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pankhurst, Christabel (1959). ''Unshackled: The Story of How We Won the Vote''. London: Hutchison, p. 43.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purvis1996p26022&quot;&gt;{{cite journal|last=Purvis|first=June|year=1996|title=A 'pair of ... infernal queens'? A reassessment of the dominant representations of Emmeline and Christabel Pankhurst, first-wave feminists in Edwardian Britain|journal=Women's History Review|volume=5|issue=2|page=260|doi=10.1080/09612029600200112}}&lt;/ref&gt;

په ۱۹۰۶ زکال کې سلویا پنکهرست له کریسټابل او خپلې مور سره په دغه اتحادیه کې بشپړ مهالي کار ته مخه کړه. هغې د WSPU لپاره لوګو، بروشورونه، بنرونه او بېلابېل پوسټرونه جوړ او همدارنګه یې د هغو د غونډو سالون تزئین کړ. په ۱۹۰۷ زکال کې د انګلستان او سکاټلنډ صنعتي ښارونو ته ولاړه او هلته یې په کاري چاپېریالانو کې د کارګرو ښځو انځورونه وکښل. هغې وروسته ولیکل چې دلته د ښځو د دومره ستونزو شاهده وه چې احساس یې کاوه خپل د خوښې وړ مسلک نور مخته نشي وړلی. نوموړې د یوې بشپړ مهالې تنظیم کوونکې په توګه له الیس هاوکینز او ماري ګاوتورپ سره په ګډه مرسته وکړه څو په لسټر کې هم WSPU تاسیس شي. &lt;ref name=&quot;year1906&quot;&gt;{{cite book|author-last1=Winslow|author-first1=Barbara|title=The Oxford Encyclopedia of Women in World History|date=2008|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|page=409}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chambers&quot;&gt;{{cite web |author-last=Chambers |author-first=Emma |title=Women Workers of England |url=http://www.tate.org.uk/whats-on/tate-britain/display/bp-spotlight-sylvia-pankhurst |access-date=3 March 2014 |publisher=Tate Gallery}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:243&quot;&gt;{{Cite web |last=Mulhallen |first=Jacqueline |date=2021 |title=Artist |url=https://www.sylviapankhurst.com/artist |access-date=19 November 2022 |work=Sylvia Pankhurst}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Crawford23&quot;&gt;{{cite book|author-first=Elizabeth|author-last=Crawford|title=The Women's Suffrage Movement: A Reference Guide 1866-1928|url=https://books.google.com/books?id=a2EK9P7-ZMsC&amp;pg=PA281|date=2 September 2003|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-43402-1|pages=281–}}&lt;/ref&gt;

پنکهورست د ښځو د رایو په نامه د WSPU په اخبار کې ګڼ شمېر مقالې ولیکلې او په ۱۹۱۱ زکال کې یې د دغې اتحادیې د مبارزاتو تبلیغاتي تاریخچه د The Suffragette: The History of the Women's Militant Suffrage Movement تر عنوان لاندې خپره کړه. په دغو کې د ۱۹۱۰ زکال د نومبر د ۱۸مې نېټې د تورې جمعې د عیني شاهدانو کیسې شاملې وې، چې شاوخوا ۳۰۰ ښځو د پارلمان د ودانۍ پر لور لاریون وکړ څو د حل او فصل په لایحه کې دوی ته د رایو د حق د ورکړې په موخه فشار وارد کړي، خو دوی د پولیسو او نارینه سیل کوونکو له خوا له تاوتریخوالي سره مخ شوې چې آن په یو شمېر یې جنسي تېري هم وشول. &lt;ref&gt;{{cite magazine|date=2007|title=Writing and Re-Writing Suffrage History: Sylvia Pankhurst's 'The Suffragette'|magazine=Women's History Magazine|author-last=Mercer|author-first=John|volume=56|pages=11–18|ssrn=1439723|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1439723}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Pankhurst|first=Sylvia|title=The Suffragette Movement – An Intimate Account of Persons and Ideals|publisher=Warton Press|year=2013|edition=Kindle|location=London|pages=6656|oclc=1027059219}}&lt;/ref&gt;

د ۱۹۱۳ زکال له فبروري څخه د ۱۹۱۴ زکال تر اګست میاشتې پورې سیلویا اته ځله په لندن کې د اعتراضاتو له امله ونیول شوه. د پشکې او موږک په اصطلاح د پېژندل کېدونکي قانون له تصویب وروسته هغه د لنډې مودې لپاره خوشې شوه څو د نه خوړلو له اعتصاب څخه خلاصه شي. ملاتړو یې هغه خپل کور او د باو په اولډ فورډ سټریټ کې خپل دفتر ته بوتله، دلته پولیس د هغې د بېرته نیولو لپاره راغلل خو دا ځل یې ملاتړو له پولیسو سره ښکېل شول. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ward|first=Margaret|date=1995|title=Conflicting Interests: The British and Irish Suffrage Movements|url=https://www.jstor.org/stable/1395496|journal=Feminist Review|issue=50|pages=(127–147) 135|doi=10.2307/1395496|issn=0141-7789|jstor=1395496}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Woman and her Sphere |date=2014 |title=Suffrage Stories:'We Believe That The Rousing Of The Irish People Had Best Be Left To Irish Women' |url=https://womanandhersphere.com/tag/isabella-tod/ |access-date=2023-03-25 |website=Woman and her Sphere |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sylvia Pankhurst |url=https://spartacus-educational.com/WpankhurstS.htm |access-date=2022-11-10 |website=Spartacus Educational |language=en}}&lt;/ref&gt;

د ۱۹۱۴ زکال په جون میاشت کې د هغې ملاتړو نوموړې د عوامو جرګې سټرینجر ګالري (د میلمنو سالون) ته بوتله او هلته یې څرګنده کړه چې تر څو لومړی وزیر اسکویت د ختیځ لندن د ښځو څخه د یوې استازې د شتون اړوند هوکړه وه نه کړي، د نه خوړو اعتصاب ته به دوام ورکړي. اسکویت له شپږو کارګرو میندو سره وکتل. وروسته له هغه چې د دوی خبرې یې واورېدې، لومړي وزیر د پنکهورست اقدام ته په درناوي چې د ایسټ اینډ د ښځو په ژوندانه کې یې د رایو د اهمیت اړوند ترسره کړی و، یوځل بیا د دولت دریځ تکرار کړ او څرګنده یې کړه چې د ښځو د رایو موضوع باید د رایو په ورکړې کې عمومي دیموکراتیکې اصلاح ته په تمه پاتې شي. دغه چاره تر ۱۹۱۸ زکال پورې ترسره نه شوه او یوازې واده شوو ښځو او همدارنګه له ۳۰ کلونو څخه جګ عمر لرونکو ښځو ته یې د ورکړې اجازه ورکړل شوه. له نارینه و سره په بشپړه توګه د برابرې رایې حق لس کاله نور وخت هم ونیو. &lt;ref name=&quot;:62&quot;&gt;{{Cite news|last=Pedersen|first=Susan|title=Susan Pedersen · Worth the Upbringing: Thirsting for the Vote|date=4 March 2021|work=London Review of Books|url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v43/n05/susan-pedersen/worth-the-upbringing|access-date=6 November 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Archives |first=The National |date=2014-06-19 |title=The National Archives - The working women's struggle for the vote |url=https://blog.nationalarchives.gov.uk/working-womens-struggle-vote/ |access-date=2022-11-06 |website=The National Archives blog |language=en-GB |archive-date=2022-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221106142636/https://blog.nationalarchives.gov.uk/working-womens-struggle-vote/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite web |last1=Carlyle |first1=Susan |last2=Matgamma |first2=Sean |date=2001 |title=Sylvia Pankhurst and Democracy {{!}} Workers' Liberty |url=https://www.workersliberty.org/story/2001-09-30/sylvia-pankhurst-and-democracy |access-date=2022-11-11 |website=www.workersliberty.org |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:63&quot;&gt;{{Cite news|last=Pedersen|first=Susan|title=Susan Pedersen · Worth the Upbringing: Thirsting for the Vote|date=4 March 2021|work=London Review of Books|url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v43/n05/susan-pedersen/worth-the-upbringing|access-date=6 November 2022}}&lt;/ref&gt;

== انقلابي توب ==

=== کیڼ اړخی کمونېزم ===
د ۱۹۱۹ زکال تر مارچ میاشتې پورې پنکهورست ټینګار درلود چې انتخاب یې څرګند دی: سوسیالېستان باید «د شوروي په څېر یو صنعتي جمهوریت رامنځته کړي» او پارلماني سیسټم له منځه یوسي. لینېن په خپل کتاب، کین اړخی کمونېزم: یو نوزادي اختلال (Left-Wing Communism: An Infantile Disorder) کې د دوی ټولنې ته په اشاره پنکهورست ته لارښوونه وکړه چې له تاکتیکي پلوه په صریحه بڼه د پارلماني سیسټم رد کول یوه «تېروتنه» ده. &lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Shipway |first=Mark |date=1988 |title=1917-1945: Anti-Parliamentary Communism: The movement for workers councils in Britain - Mark Shipway {{!}} libcom.org |url=https://libcom.org/article/1917-1945-anti-parliamentary-communism-movement-workers-councils-britain-mark-shipway |access-date=2022-11-05 |website=libcom.org |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Lenin|first=V. I.|url=http://www.marx2mao.com/Lenin/LWC20.html#c9|title=Left-Wing Communism, an Infantile Disorder|publisher=Foreign Languages Press|year=1970|location=Peking|pages=77–78}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lenin |first=V. I. |date=28 August 1919 |title=Letter to Sylvia Pankhurst |url=https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1919/aug/28.htm |access-date=2022-11-14 |website=www.marxists.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite web |last=Shipway |first=Mark |date=1988 |title=1917-1945: Anti-Parliamentary Communism: The movement for workers councils in Britain - Mark Shipway {{!}} libcom.org |url=https://libcom.org/article/1917-1945-anti-parliamentary-communism-movement-workers-councils-britain-mark-shipway |access-date=2022-11-05 |website=libcom.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

د ۱۹۲۰ زکال په جون میاشت کې WSF دریم انټرنشنل ته اړوند د بریتانوي کمونېست ګوند د افتتاحیه مراسمو کوربه توب وکړ. دغې غونډې ته د چمتوالي د برخې په توګه پنکهورست په ورکرز ډریډناټ (Workers' Dreadnought) اخبار کې د هغو مانیفېست خپور کړ. د ګوندي دولت او مرکزي اقتصاد اړوند د لینېنېستي ماډل پر ځای هغې تر ډېره د هالنډي مارکسېست انقلابي، انتوني پانه کوک د کونسلېزم (شورا پالنې) او د هغه د همکار سیلویو کوریو له انارکو – سنډیکالېزمي نظریاتو سره نږدېوالی درلود. &lt;ref name=&quot;:182&quot;&gt;{{Cite web |last1=Carlyle |first1=Susan |last2=Matgamma |first2=Sean |date=2001 |title=Sylvia Pankhurst and Democracy {{!}} Workers' Liberty |url=https://www.workersliberty.org/story/2001-09-30/sylvia-pankhurst-and-democracy |access-date=2022-11-11 |website=www.workersliberty.org |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|date=19 June 1920|title=A constitution for British soviets. Points for a communist programme|journal=Workers' Dreadnought|volume=VII|issue=13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{cite book|last=Shipway|first=Mark A. S.|title=Anti-parliamentary communism : the movement for workers' councils in Britain, 1917-45|publisher=Macmillan|publication-place=Basingstoke|date=1988|isbn=0-333-43613-X|oclc=16755670}}&lt;/ref&gt;

== مړینه او د خښولو مراسم ==
پنکهورست په ۱۹۶۰ زکال کې د ۷۸ کلونو په عمر په ادیس بابا کې مړه شوه، د هغې د جنازې مراسم په بشپړه دولتي توګه ترسره شول او د اتیوپیا پاچا هایله سلاسي هغه «افتخاري اتیوپیايي» وبلله. نوموړې یوازنۍ بهرنۍ وه چې په ادیس بابا ښار کې د تثلیث د جامعې کلیسا په مخ کې په هغه ځای کې خښه شوه چې د ایټالیا په جګړه کې د وژل شویو وطن پرستانو لپاره ځانګړی شوی و.&lt;ref name=&quot;owen.org&quot;&gt;{{cite web |title=Fifty Years Since the Death of Sylvia Pankhurst, Ethiopians Pay Tribute – Owen Abroad |url=http://www.owen.org/blog/3915 |access-date=29 February 2020 |website=www.owen.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gov&quot;&gt;{{cite web |date=24 April 2018 |title=Historic statue of suffragist leader Millicent Fawcett unveiled in Parliament Square |url=https://www.gov.uk/government/news/historic-statue-of-suffragist-leader-millicent-fawcett-unveiled-in-parliament-square |access-date=24 April 2018 |publisher=Gov.uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author-last=Topping|author-first=Alexandra|url=https://www.theguardian.com/politics/2018/apr/24/first-statue-of-a-woman-in-parliament-square-millicent-fawcett|title=First statue of a woman in Parliament Square unveiled|work=[[The Guardian]]|date=24 April 2018|access-date=24 April 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=24 April 2018 |title=Millicent Fawcett statue unveiling: the women and men whose names will be on the plinth |url=https://inews.co.uk/inews-lifestyle/women/millicent-fawcett-statue-parliament-square-london-caroline-criado-perez/ |access-date=25 April 2018 |publisher=iNews}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>jcqxl0bqp55nhlpbieil9eai1xf44ei</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مصنوعي ځيرکتيا سره تړلی چلند</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71065</id>
    <revision>
      <id>364700</id>
      <parentid>303411</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T11:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17563" sha1="kxygyotsmje9c6o2xyvma67rkswe4bq" xml:space="preserve">{{مصنوعي ځيرکتيا}} 

[[مصنوعي ځيرکتیا|د مصنوعي ځيرکتيا]] په څېړنه کې، '''تړلی چلند''' هغه عاملين رامینځته کوي چې د دوی په چاپېریال کې په بریالیتوب سره چلند کولو لپاره ډیزاین شوي. دا د ژوندي پاتې کېدو لپاره اړین لومړنی ادراک او موټرو مهارتونو باندې تمرکز سره د &quot;لاندې پورته&quot; AI ډیزاین ته اړتیا لري. سرایت شوی چلند د خلاصې استدلال یا د ستونزې حل کولو مهارتونو ته خورا لږ لومړیتوب ورکوي.

دا طریقه په پیل کې د دودیزو تګلارو د بدیل په توګه وړاندیز شوې وه (د بیلګې په توګه، د 1985 څخه مخکې مشهوره طریقې). د څو لسیزو وروسته ، کله چې د ریښتیني نړۍ ماډلینګ ستونزو سره مخ شو ، د کلاسیک [[مصنوعي ځيرکتیا|AI]] ټیکنالوژۍ د حل وړ مسلو سره مخ شوه (د بیلګې په توګه ګډې چاودنې). د دې مسلو د حل لپاره ټولې لارې په چاپیریال کې د جذب شوي ځيرکتيا ماډل کولو باندې تمرکز کوي. دوی مصنوعي ځيرکتيا ته د سرایت شوي چلند په توګه پیژندل کیږي.

== د یوې مفکورې ظهور ==

=== له دودیز مصنوعي ځيرکتيا څخه ناول مصنوعي ځيرکتيا ته ===
د 1980 لسیزې په وروستیو کې، هغه طریقه چې اوس '''د نوویل AI''' په نوم پیژندل کیږي ( ''نویل'' د نوي لپاره فرانسوي ده) د روډني بروکس لخوا د MIT مصنوعي ځيرکتيا لابراتوار کې پیل شوې. د کلاسیک یا دودیز [[مصنوعي ځيرکتیا|مصنوعي ځيرکتيا]] برخلاف ، نوویل AI په قصدي ډول د انساني کچې فعالیت ماډل کولو دودیز هدف څخه مخنیوی کوي ، مګر هڅه کوي د حشراتو کچې ځيرکتيا سره سیسټمونه رامینځته کړي - د ریښتیني نړۍ روبوټونو ته نږدې. مګر په نهایت کې ، لږترلږه په MIT کې ، نوي مصنوعي ځيرکتيا د کوګ پروژه کې د انساني مصنوعي ځيرکتيا هڅو لامل شو.

=== له ناول مصنوعي ځيرکتيا څخه د چلند پراساس مصنوعي ځيرکتيا او سرایت شوي مصنوعي ځيرکتيا ته ===
د ناول AI لخوا معرفي شوی مفکوره بدلون د روبوټیک په ډګر کې غوړیدلی ، '''د چلند پراساس مصنوعي ځيرکتيا''' (BBAI) ته لاره ورکوي - د ځيرکتيا د ماډلر تخریب پراساس [[مصنوعي ځيرکتیا|د AI]] رامینځته کولو میتود . دا طریقه د روډني بروکس لخوا مشهوره شوې وه: د هغه فرعي جوړښت د BBAI پراختیا لپاره د میکانیزم تشریح کولو لومړنۍ هڅې وې. دا میتود په [[روباټیک|روبوټیکونو]] کې خورا مشهور دی او تر یوې اندازې پورې د هوښیار مجازی اجنټانو پلي کولو کې خورا مشهور دی ځکه چې دا د متحرک ریښتیني وخت سیسټمونو بریالي رامینځته کولو ته اجازه ورکوي چې کولی شي په پیچلي چاپیریال کې پرمخ بوځي. د مثال په توګه، دا معلومات [[سوني|د سوني]] ، آیبو، او ډیری روبو کپ روبوټکس ټیمونو ځيرکتيا ته اشاره کوي.

په دې پوهیدل چې د دې ټولو تګلارو هدف د خلاصې ځيرکتيا رامینځته کول ندي بلکه په یوه ټاکل شوي چاپیریال کې '''یو ځای شوي''' ځيرکتيا رامینځته کول دي ، دوی د سرایت شوي چلند په نوم پیژندل کیږي. په حقیقت کې، هغه طریقه، چې [[آلن ټورینګ|د الان تورینګ]] له لومړنیو بصیرتونو څخه سرچینه اخلي، د حسي ارګانونو سره د ماشینونو جوړولو اړتیا تشریح کوي ترڅو د حقیقي نړۍ څخه مستقیم زده کړه وکړي، د دې پر ځای چې په خلاص فعالیتونو تمرکز وکړي، لکه د شطرنج لوبې. [ پیوستون؟ ] &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

== تعریفونه ==
په کلاسیک ډول، د سافټویر اداره، چې د سمول شوي عنصر په توګه تعریف شوي، د دې توان لري چې په خپل ځان او خپل چاپیریال باندې عمل وکړي او د ځان او بهرنۍ نړۍ داخلي استازیتوب ولري. یو ارګان کولی شي د نورو ادارو سره اړیکه ونیسي او چلند یې د نورو نهادونو سره د هغه د تفاهم، استازیتوب او تعامل پایله ده.

=== د مصنوعي ځيرکتيا کړۍ ===
په مجازی چاپېریال کې د ادارو سمول د ټولې پروسې سمولو ته اړتیا لري، کوم چې د چاپیریال له انګیرنې څخه یا په عمومي توګه د محرک څخه په چاپیریال کې عمل ته بدلیږي. دې پروسې ته د مصنوعي ځيرکتيا لوپ ویل کیږي او هغه ټیکنالوژي چې د هغې د سمولو لپاره کارول کیږي په دوه کټګوریو ویشل کیدی شي. ''د حرکت احساس یا'' ''د ټیټې کچې AI د ادراک ستونزې سره معامله کوي'' (څه درک کیږي؟) یا د ژوند ورکولو ستونزې (عملونه څنګه ترسره کیږي؟)) ''پریکړه کول یا د لوړې کچې'' AI د عمل غوره کولو ستونزې سره معامله کوي ( تر ټولو مناسب د یو ځانګړي احساس په ځواب کې عمل څه شی دی، دا دی، ترټولو مناسب چلند څه دی؟))

=== دودیز یا سمبولیک مصنوعي ځيرکتيا ===
د مصنوعي ځيرکتيا د پریکړې کولو دوه اصلي لارې شتون لري. په بازار کې د ټیکنالوژیو لویه برخه، لکه د پروګرام کولو الګوریتم ، محدود دولتي ماشینونه (FSMs) یا [[ماهر سیسټم|د متخصص سیسټمونه]] ، د مصنوعي ځيرکتيا لپاره د '''دودیز یا سمبولیک''' چلند پر بنسټ والړ دي. اصلي ځانګړتیاوې یې دا دي:

* دا '''له پورته څخه ښکته''' ده: دا په تکراري ډول یوه ورکړل شوې ستونزه د فرعي ستونزو په سیټ کې ویشي چې په ښکاره ډول حل کول اسانه دي.
* دا '''د پوهې پر بنسټ''' دی: دا د نړۍ په سمبولیک توضیحاتو باندې تکیه کوي، لکه د قواعدو مجموعه.

په هرصورت، د دودیز مصنوعي ځيرکتيا محدودیتونه، چې موخه یې د داسې سیسټمونو رامینځته کول دي چې د انسان د ځيرکتيا تقلید کوي، ښه پیژندل شوي: د چاپیریال د پیچلتیا له امله، د مقرراتو شمیر به یو ګډ چاودنه وي. په حقیقت کې، دا ناشونې ده چې د ټولو شرایطو وړاندوینه وشي چې د یوې خپلواکې ادارې لخوا به ورسره مخ شي.

=== سرایت یا چلند مصنوعي ځيرکتيا ===
د دې مسلو د حل کولو لپاره، د پریکړې کولو AI بله طریقه وړاندې کیږي، چې '''د سرایت یا چلند''' AI په نوم هم پیژندل کیږي. دا ټولګه د سیسټمونو ماډل کولو هڅه نه کوي چې د مجرايي استدلال پروسې رامینځته کړي ، بلکه هغه سیسټمونه ښیې چې '''په خپل چاپیریال کې واقعیا چلند کوي''' . د دې طریقې اصلي ځانګړتیاوې په لاندې ډول دي:

* دا '''ښکته پورته''' دی: دا په ابتدايي چلندونو تکیه کوي، کوم چې د ډیرو پیچلو چلندونو پلي کولو لپاره یوځای کیدی شي.
* دا '''د چلند پر بنسټ''' دی: دا د چاپیریال په سمبولیک توضیحاتو تکیه نه کوي، مګر د دوی د چاپیریال سره د ادارو د تعامل په ماډل باندې تکیه کوي.

د جذب شوي مصنوعي ځيرکتيا هدف د هغو ادارو ماډل کول دي چې په خپل چاپیریال کې خپلواک دي. دا د کنټرول جوړښت د اصلي پیاوړتیا او همدارنګه د غیر متوقع شرایطو سره د هغې د تطابق له امله ترلاسه شوی.

=== سرایت شوي اجنټان ===
په [[مصنوعي ځيرکتیا|مصنوعي ځيرکتيا]] او [[ادراکي علوم|ادراکي ساینس]] کې ، '''د موقعیت''' اصطلاح هغه اجنټ ته اشاره کوي چې په چاپیریال کې ځای په ځای شوي . ''د موقعیت'' اصطلاح معمولا په [[روباټ|روبوټونو]] کې کارول کیږي، مګر ځینې څیړونکي استدلال کوي چې د سافټویر اجنټان هم شامل کیدی شي که شتون ولري:

* دوی په متحرک (چټک بدلون) چاپیریال کې شتون لري، او
* دوی کولی شي د خپلو کړنو له لارې [[wiktionary:manipulate|لاسوهنه]] یا بدلون راولي
* دوی کولی شي [[حس|احساس وکړي]] یا [[درک|پوه شي]] .

په مثالونو کې د ویب اجنټان شامل دي چې کولی شي د انټرنیټ له لارې ډاټا بدل کړي یا پروسې پیل کړي (لکه پیرود). یا مجازی حقیقت روبوټونه لکه دویم ژوند ، کوم چې په مجازی نړۍ کې ژوند کوي او بدلوي.

سرایت کول عموما د لید یوه برخه ګڼل کیږي، مګر دا ګټوره ده چې هر لید په جلا توګه په پام کې ونیول شي. سرایت شوی لید ټینګار کوي چې هوښیار چلند د چاپیریال او د هغې سره د اجنټ تعاملاتو څخه رامینځته کیږي. د دې تعاملاتو ماهیت د ایجنټ لید لخوا تعریف شوی.

== د تطبیق اصول ==

=== ماډلر تخریب ===
د یو سیسټم ترټولو مهمه ځانګړتیا د مصنوعي ځيرکتيا لخوا پرمخ وړل کیږي دا ده چې ځيرکتيا د نیمه [[wiktionary:autonomy|خپلواکه]] ماډلونو سیټ لخوا کنټرول کیږي. په اصلي سیسټمونو کې، هر ماډل په حقیقت کې یو جلا ماشین و، یا لږ تر لږه فکر کاوه چې په خپل پروسس کولو تار کې روان و. په هرصورت، په عموم کې، ماډلونه یوازې خلاصې دي. په دې معنی، ایمبیډ شوي AI کیدای شي د مصنوعي ځيرکتيا لپاره د سافټویر انجنیري طریقې په توګه ولیدل شي، شاید د اعتراض پر بنسټ ډیزاین ته ورته وي.

ایمبیډ شوی AI اکثرا د عکس العمل برنامه کولو سره تړاو لري ، مګر دواړه مترادف ندي. بروکس د ادراکي minimalism د یوې سختې نسخې ملاتړ وکړ، کوم چې په پیل کې اړتیا درلوده چې د چلند ماډلونه محدود دولتي ماشینونه وي او پدې توګه هیڅ دودیز [[حافظه]] یا [[زده کړه (پوهه)|زده کړه]] نلري. دا د عکس العمل AI پورې اړه لري ځکه چې عکس العمل AI د نړۍ اوسني حالت ته عکس العمل ته اړتیا لري ، نه د اجنټ حافظې یا د دې نړۍ دمخه تصوراتو ته. په هرصورت، دا څرګنده ده چې زده کړه [[ټوليزه مصنوعي ځيرکتيا|د قوي (هر اړخیز) مصنوعي ځيرکتيا]] لپاره ریښتینې ده، نو دا محدودیت خاموش دی، که څه هم په بشپړه توګه نه پریښودل کیږي.

=== د عمل انتخاب میکانیزم ===
د مصنوعي ځيرکتيا سرایت شوي ټولنې د پریکړې کولو پروسې ماډل کولو لپاره ډیری حلونه وړاندیز کړي — چې د عمل انتخاب میکانیزمونو په نوم هم پیژندل کیږي. د دې ستونزې د حل لپاره لومړۍ هڅه ''د سبسیټ جوړښتونو'' ته ځي &lt;ref&gt;Brooks, R. (1986). A robust layered control system for a mobile robot. IEEE Journal of Robotics and Automation 2(1):14-23.&lt;/ref&gt; ، کوم چې په حقیقت کې د الګوریتم په پرتله د پلي کولو تخنیک ډیر وو. په هرصورت، دې هڅې د څو نورو لپاره لاره هواره کړه، په ځانګړې توګه ''د وړیا جریان درجه بندي'' &lt;ref&gt;Rosenblatt J. and Payton D (1989). A fine-grained alternative to the subsumption architecture for mobile robot control. In: Proceedings of the IEEE International Conference on Neural Networks 2:317-324.&lt;/ref&gt; او ''د فعالولو شبکې'' &lt;ref&gt;Maes P. (1989). How to do the right thing. Technical Report AIM-1180, MIT Artificial Intelligence Laboratory.&lt;/ref&gt; . د دې دوه میکانیزمونو جوړښت او فعالیت پرتله کول د عمل انتخاب ستونزې حل کولو کې ''د وړیا جریان درجه بندي'' کارولو ګټې ښودلې. &lt;ref&gt;Tyrrell T. (1993). Computational mechanisms for action selection. PhD, University of Edinburgh.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Tyrrell T (1993). The use of hierarchies for action selection. Adaptive Behavior 1(4):387-420.&lt;/ref&gt; په هرصورت، ''د حرکت سکیمونه'' &lt;ref&gt;Arkin R. Motor schema based navigation for a mobile robot: an approach to programming by behavior. In: Proceedings of the IEEE Conference on Robotics and Automation, pp. 264-271, 1987.&lt;/ref&gt; او ''د پروسې تشریح ژبې'' &lt;ref&gt;Steels, L. (1993). Building agents with autonomous behavior systems. In: The artificial route to artificial intelligence. Building situated embodied agents. Lawrence Erlbaum Associates, New Haven.&lt;/ref&gt; دوه نورې طریقې دي چې په بریالیتوب سره د خپلواکو روبوټونو لپاره کارول شوي.

== اړوندې پوښتنې ==

=== اړونده مقالې ===

* [[مصنوعي ځيرکتیا|مصنوعي ځيرکتيا]]
* [[ادراکي علوم]]

==== دودیز مصنوعي ځيرکتيا ====

* د پریکړې ونه
* محدود دولتي ماشین
* [[ماهر سیسټم|د متخصص سیسټم]]
* اتوماتیک پروګرامونه

==== جوړ شوی مصنوعي ځيرکتيا ====

* غیر معمولي مصنوعي ځيرکتيا
* غبرګوني پلان جوړونه

==== روبوټیک ====

* د چلند پر بنسټ روبوټکس
* سرایت شوي روبوټیکونه

== یادښتونه او اخځونه ==
{{لړسرچينې|۲}}

* ارسینیو، آرتور ایم (2004) ''د یو مجسم او موقعیت لرونکي AI په لور'' ، په کې: د نړیوال FLAIRS کنفرانس بهیر، 2004. [http://www.aaai.org/Papers/FLAIRS/2004/Flairs04-124.pdf (آنلاین)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220320035705/https://www.aaai.org/Papers/FLAIRS/2004/Flairs04-124.pdf |date=2022-03-20 }}
* ''مصنوعي ځيرکتيا ته د مصنوعي ژوند لاره: د مجسمې جوړونه، موقعیت لرونکي اجنټان'' ، لوک سټیل او روډني بروکس ایډز. ، لارنس ایرلبام خپرونه، 1995. ( شابک ‎ )
* Rodney A. Brooks ''Cambrian Intelligence'' (MIT Press, 1999) شابک ‎ ; په ترتیب سره د 1986 او 1991 څخه د &quot;استعمال پرته ځيرکتيا&quot; او &quot;بې دلیله ځيرکتيا&quot; په شمول د لومړنیو کاغذونو ټولګه.
* Ronald C. Arkin ''Behavior-based Robotics'' (MIT Press, 1998) شابک ‎
* هینډریکس-جانسن، هورسټ (1996) ''په عمل کې خپل ځان نیول: موقعیتي فعالیت، متقابل ظهور، تکامل، او انساني فکر'' . کیمبرج، ماس. : MIT پریس.

== بهرنۍ لینک ==

* مصنوعي ځيرکتيا: [[برېتانيکا دائرة المعارف|د انسائیکلوپیډیا بریتانیکا]] څخه [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1473950/artificial-intelligence-situated-approach یو ځای شوی چلند]
* [http://www.cs.brandeis.edu/~pablo/thesis/html/node22.html ناول مصنوعي ذهانت - تعریف]
* [http://j-paine.org/students/practicals/ps/node3.html عکس العمل برنامه کول او نوي مصنوعي ځيرکتيا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230403225803/http://j-paine.org/students/practicals/ps/node3.html |date=2023-04-03 }}
[[وېشنيزه:مصنوعي ځيرکتيا]]
[[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>kxygyotsmje9c6o2xyvma67rkswe4bq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د اقلیمي بدلونونو د علم تاریخچه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71178</id>
    <revision>
      <id>364679</id>
      <parentid>358640</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:50:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17266" sha1="ofdz0axto3h1q02a9mbcpkcbeh6xlju" xml:space="preserve">د اقلیمي بدلونونو د علمي تاریخچې کشف د نوولسمې پېړۍ له لومړیو څخه پیل شو، هغه مهال چې د لومړي ځل لپاره په لرغونې اقلیم پوهنه کې یخي عصر او طبیعي بدلونونو د پوهانو پام ځانته واړوه او په طبیعت باندې د ګلخانه یي ګازونو په اغېز وپوهېدل. د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو کې ساینس پوهانو د لومړي ځل لپاره استدلال وکړ چې د انسانانو له خوا په هوا کې خپرېدونکي ګلخانه یي ګازونه د ځمکې د انرژۍ په تعادل او اقلیم کې بدلونونه رامنځته کوي. ورته مهال د اتشفشاني انرژۍ او د لمریزو بدلونونو په ګډون د اقلیمي بدلونونو اړوند ګڼ شمېر نور نظریات وړاندې شول. سربېره په ۱۹۶۰مه لسیزه کې د کاربن ډای اکساید ګاز د ګرمونکي اغېز اړوند ګڼ شمېر شواهد د منلو وړ وګرځېدل. یو شمېر پوهانو دا هم څرګنده کړه چې انساني فعالیتونه په هوا کې موجود معلق ذرات (د بېلګې په توګه «ککړتیا») تولید کوي چې کولای شي یخ کوونکی اغېز ولري. 

د ۱۹۷۰مې لسیزې پر مهال علمي نظریاتو په مخ پر زیاتوالي بڼه د ګرمښت له لیدلوري ملاتړ وکړ. تر ۱۹۹۰مې لسیزې پورې د کمپیوټري موډلونو د کره توب د زیاتوالي او هغه مشاهدوي چارو پر مټ چې د یخي عصر اړوند یې د میلانکوویچ نظریه تائید کوله یو توافقي دریځ رامنځته شو؛ دا چې ګلخانه یي ګازونه په ژوره توګه په اقلیمي بدلونونو کې اغېز لري او د انساني فعالیتونو له امله د ګازونو تولید په پام وړ کچه د نړیوال ګرمښت لامل ګرځي. له ۱۹۹۰مې لسیزې راوروسته د اقلیمي بدلونونو په اړوندو څېړونو کې ګڼ شمېر برخې اضافه او پراختیا یې ومونده. دغو څېړونو د اقلیمي بدلونونو تر منځ د معمولو اړیکو، له تاریخي اطلاعاتو سره د هغو د اړیکې او د هغو د کچې او ډول د درک په برخه کې پراختیا ومونده. په دغه دوره کې ترسره شوې څېړنې د اقلیمي بدلونونو اړوند د بین الدولتي پلاوي په ارزونکو راپورونو کې په لنډه توګه وړاندې شوې دي. 

اقلیمي بدلونونه په پراخه کچه تفسیر کېږي چې پر بنسټ یې هغه پام وړ او تل پاتې بدلونونو ته نغوته کېږي چې له لسیزو څخه تر میلیونونو کلونو پورې د هوا د حالاتو احصایوي شمېرې په ځان کې رانغاړي. اقلیمي بدلونونه د یو لړ فکتورونو څخه سرچینه اخلي چې په دغو کې سمندري بهیرونه (لکه سمندري څرخ)، بایوټیک بهیرونه (لکه نباتات)، د ځمکې له خوا د لمریزو وړانګو په جذب کې بدلونونه، د ځمکې د صفحو جوړښت او د اتشفشانونو راوتل او همدارنګه په طبیعي نړۍ کې د انسانانو د چارو له امله بدلونونه شاملېږي. د دغو وروستی مورد اوس مهال د نړیوال ګرمښت او «اقلیمي بدلون» لامل ګرځېدلی چې تر ډېره د انسانانو د ځانګړو اغېزو د توصیف په موخه کارول کېږي. 

== د ګلخانه يي اغېز لومړنۍ محاسبه، ۱۸۹۶ زکال ==
د ۱۸۹۰مې لسیزې په وروستیو کې ساموئل پیرپوینټ لانګلي له فرانک ډبلیو ویری سره په ګډه هڅه وکړه څو د سپوږمۍ د سطحې تودوخه له سپوږمې څخه د تېرېدونکو او ځمکې ته د رسېدونکو ماورا بنفش وړانګو په اندازه کولو سره وټاکي. په اسمان کې د سپوږمۍ زاویې، وروسته له هغې دا موضوع روښانه کړه چې یو ساینس پوه وموندله د سپوږمۍ څخه وتونکې وړانګې باید له څومره کاربن ډای اکسایډ او د اوبو له بخار څخه تېرې شي څو ځمکې ته ورسېږي، خو د هغه اندازه ګیري له دې امله کمزورې وه چې سپوږمۍ له آسمان څخه ډېره را لاندې وه. له دې امله چې پوهان له لسیزو راهیسې د ماورا بنفش وړانګو د جذب څخه باخبره و، د هغه له خوا وړاندې شوې پایلې دومره حیرانونکې نه وې. &lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!--Not stated--&gt; |title=Samuel Pierpont Langley |url=https://www.physicsandastronomy.pitt.edu/samuel-pierpont-langley |access-date=23 March 2019 |website=Department of Physics and Astronomy |publisher=University of Pittsburgh |quote=His publication in 1890 of infrared observations at the Allegheny Observatory in Pittsburgh together with Frank Washington Very was used by Svante Arrhenius to make the first calculations on the greenhouse effect.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;longthaw&quot;&gt;{{Cite book|title=The Long Thaw: How Humans Are Changing the Next 100,000 Years of Earth's Climate|url=https://archive.org/details/longthawhowhuman00arch_317|url-access=limited|author=David Archer|year=2009|page=[https://archive.org/details/longthawhowhuman00arch_317/page/n31 19]|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-13654-7}}&lt;/ref&gt;

په ۱۸۹۶ زکال کې سوانت ارنیوس د ماورا بنفش وړانګو د زیات جذب اړوند د لانګلي له مشاهداتو ګټنه وکړه، چېرې چې د سپوږمۍ وړانګې د کمې زوایې له مخې له اتومسفیر تېرېږي او له زیاتې کچې کاربن ډای اکساید سره مخ کېږي؛ څو په راتلونکي کې د کاربن ډای اکساید په کچه کې د کمښت پر مټ د اتومسفیر یخ کوونکی اغېز اټکل کړي. هغه وموندله چې یخ اتومسفیر ډیر لږ د اوبو بخار (او نور ګلخانه يي ګازونه) په ځان کې ساتي، همدا و چې د هغو یخ کوونکی اغېز یې محاسبه کړ. نوموړي همدارنګه وموندله چې د اتومسفیر یخ کېدل په لوړ جغرافیايي عرض لرونکو برخو کې د واورې او یخ د زیاتوالي لامل ګرځي او د دې له امله بیا په زیاته کچه د لمر وړانګې منعکسې کېږي او د ځمکې کره نوره هم سړه کېږي؛ دا هغه ډول موندنه وه چې جیمز کرول یې له وړاندې اټکل کړی و. په ټولیزه توګه ارنیوس محاسبه وکړه چې د کاربن ډای اکسایډ د کچې نیمايي کېدل د یخي عصر د بېرته رامنځته کېدو لپاره کفایت کوي. نوموړي همدارنګه څرګنده کړه چې په اتومسفیر کې د کاربن ډای اکساید دوه چنده توب به په ټولیزه توګه له ۵ څخه تر ۶ سانتي ګراد درجو پورې هوا ګرمه کړي. &lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Svante Arrhenius|year=1896|title=On the influence of carbonic acid in the air upon the temperature of the ground|journal=Philosophical Magazine and Journal of Science|volume=41|issue=251|pages=237–276|language=en|doi=10.1080/14786449608620846|url=https://zenodo.org/record/1431217}}&lt;/ref&gt;

سربېره پر دې د ارنیوس همکار آروید هوګبوم چې ''د ځمکې پر ګرمښت باندې په هوا کې د موجود کاربونیک اسید د اغېز'' تر عنوان لاندې ۱۸۹۶ زکال ته په اړونده د ارنیوس په لیکنه کې په پریمانه کچه یاد شوی، هڅه یې وکړه څو د کاربن د نړیوال څرخ د درک په موخه د کاربن ډای اکساید خپرونکې طبیعي سرچینې په ډاګه کړې. هوګبوم ومونده چې په ۱۸۹۰مه لسیزه کې د صنعتي منابعو په ځانګړې توګه د ډبرو د سکرو د سوزولو له امله تولید کېدونکی کاربن د هغو له طبیعي منابعو سره د پرتلې وړ دی. ارنیوس وموندله چې د انسانانو له خوا د کاربن دغه خپراوی به بالاخره د نړۍ د ګرومونکې انرژۍ تعادل له منځه یوسي. په داسې حال کې چې په ۱۸۹۶ زکال کې په کمه کچه د کاربن ډای اکساید د تولید له امله ارنیوس فکر کاوه چې نړۍ به په زرګونو کلونو کې ګرمه شي او دغه ګرمښت یې د بشریت لپاره ګټمن باله. نوموړي خپله دغه وړاندوینه په ۱۹۰۸ زکال کې اصلاح کړه او دغه موده یې سلګونو کلونو ته راکمه کړه ځکه چې د تېلو څخه د ګټنې کچه په زیاتوالي وه او همدارنګه یې بیا هم دغه چاره بشریت ته ګټمنه وبلله. &lt;ref&gt;{{cite journal|title=On the Influence of Carbonic Acid in the Air upon the Temperature of the Earth|journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|author=Svante Arrhenius|date=1896|bibcode=1897PASP....9...14A|doi=10.1086/121158|volume=9|issue=54|pages=14|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aiphistory&quot;&gt;{{cite web |author=Spencer Weart |year=2003 |title=The Carbon Dioxide Greenhouse Effect |url=http://history.aip.org/climate/co2.htm |work=The Discovery of Global Warming}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aiphistory2&quot;&gt;{{cite web |author=Spencer Weart |year=2003 |title=The Carbon Dioxide Greenhouse Effect |url=http://history.aip.org/climate/co2.htm |work=The Discovery of Global Warming}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1063/PT.3.1295|volume=64|issue=10|title=Science controversies past and present|year=2011|journal=Physics Today|pages=39–44 [40]|last1=Sherwood|first1=Steven|bibcode=2011PhT....64j..39S|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Arrhenius, S., ''Worlds in the Making: The Evolution of the Universe''. New York, Harper &amp; Row, 1908,&lt;/ref&gt;

په ۱۸۹۹ زکال کې توماس کروډر چمبرلین دغې نظریې ته پراختیا ورکړه او څرګنده یې کړه چې اقلیمي تغیرات کېدای شي په اتومسفیر کې د موجود کاربن په غلظت کې له بدلونونو څخه سرچینه واخلي. &lt;ref name=&quot;WH1965&quot;&gt;{{cite web |year=1965 |title=Restoring the Quality of Our Environment |url=https://dge.carnegiescience.edu/labs/caldeiralab/Caldeira%20downloads/PSAC,%201965,%20Restoring%20the%20Quality%20of%20Our%20Environment.pdf |publisher=The White House |access-date=2023-09-25 |archive-date=2017-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170213131701/https://dge.carnegiescience.edu/labs/caldeiralab/Caldeira%20downloads/PSAC,%201965,%20Restoring%20the%20Quality%20of%20Our%20Environment.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== له شلمې پېړۍ وروسته ==

=== د ساینس پوهانو له خوا د نړیوال ګرمښت وړاندوینې، ۱۹۷۰مه لسیزه ===
د ۱۹۷۰مې لسیزې په لومړیو کې په هوا کې د معلقو ذراتو د شتون شواهدو او همدارنګه د هوا د سړېدو یو لړ مواردو ریډ برایسون او یو شمېر نور ساینس پوهان وهڅول څو د هوا د شدید سړښت اړوند خبرداری ورکړي. د برایسون او نورو پوهانو له خوا دغه ډول پوښتنو او اندېښنو د نړیوال سړښت د عواملو اړوند د څېړنو نوې څپه رامنځته کړه. ورته مهال نویو شواهدو د هغو مداري څرخو پر مټ چې د یخي عصر د مهالوېش پر مټ ترسیم شوې وې څرګندوله یې چې اقلیم به د زرګونو کلونو په ترڅ کې په تدریجي بڼه یخ شي. دغه مهال ته اړوندې ګڼ شمېر علمي کړۍ دې پایلې ته ورسېدې چې د نړۍ د ګرمښت یا سړښت د څرنګوالي اړوند لا زیاتو څېړنو ته اړتیا ده ځکه چې تر دغه مهال پورې په دغه موضوع علمي اجماع نه وه رامنځته شوې. ورته مهال د راتلونکې پېړۍ لپاره له ۱۹۶۵ زکال څخه تر ۱۹۷۹ زکال پورې د علمي اثارو یو ارزونې څرګنده کړه چې اوو مقالو د نړۍ د سړښت او ۴۴ نورو د هغو د ګرمښت وړاندوینه کړې (ګڼ شمېر نورو مقالو بیا د اقلیم اړوند هېڅ وړاندوینه نه لرله)؛ هغه مقالې چې ګرمښت ته اړوندې وې تر ډېره په راتلونکو عملي اثارو کې یادې شوې وې. د نړۍ ګرمښت ته اړوندو دغو مقالو د ګلخانه یي ګازونو په موضوع ډېر ټینګار درلود او همدارنګه یې کچه د سړښت اړوند مقالو په نسبت شپږ ځله زیاته وه. دغې موضوع د دې څرګندويي کوله چې پوهان تر ډېره د نړۍ په ګرمښت ټینګار لري او له همدې امله یې پام د ګلخانه يي ګازونو اغېز ته واړوه. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Peterson|first1=Thomas C.|last2=Connolley|first2=William M.|last3=Fleck|first3=John|date=2008-09-01|title=The Myth of the 1970s Global Cooling Scientific Consensus|url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/bams/89/9/2008bams2370_1.xml|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|language=en|volume=89|issue=9|pages=1325–1338|doi=10.1175/2008BAMS2370.1|bibcode=2008BAMS...89.1325P|s2cid=123635044|issn=0003-0007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/sciencechallenge00nati|title=Science and the Challenges Ahead. Report of the National Science Board|year=1974|origyear=i.e. 1975|publisher=Washington, D.C. : National Science Board, National Science Foundation : For sale by Supt. of Docs., U.S. G.P.O.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=W M Connolley |title=The 1975 US National Academy of Sciences/National Research Council Report |url=http://www.wmconnolley.org.uk/sci/iceage/nas-1975.html |access-date=28 June 2009 |archive-date=24 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324072052/http://www.wmconnolley.org.uk/sci/iceage/nas-1975.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Reid A. Bryson:''A Reconciliation of several Theories of Climate Change'', in: John P. Holdren (Ed.): ''Global Ecology. Readings toward a Rational Strategy for Man'', New York etc. 1971, S. 78–84&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Peterson|first1=Thomas C.|last2=Connolley|first2=William M.|last3=Fleck|first3=John|date=2008-09-01|title=The Myth of the 1970s Global Cooling Scientific Consensus|url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/bams/89/9/2008bams2370_1.xml|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|language=en|volume=89|issue=9|pages=1325–1338|doi=10.1175/2008BAMS2370.1|bibcode=2008BAMS...89.1325P|s2cid=123635044|issn=0003-0007}}&lt;/ref&gt;

=== د پوهانو ترمنځ مخ پر زیاتوالي اجماع: له ۱۹۸۸ زکال څخه تر اوسه ===
په ۱۹۸۸ زکال کې نړیوال مترولوژیکي سازمان د ملګرو ملتونو د چاپېریالي پرګرام په ملاتړ د اقلیمي بدلونونو بین الدولتي پلاوی وټاکه. دغه پلاوی تر نن ورځې پورې خپلو چارو ته دوام ورکوي چې د هر مهال د علمي درک سره په مطابقت د اقلیمي بدلونونو اړوندې خپلې ارزونې او د هغو بشپړونکي راپورونه خپروي. په دغه برخه کې علمي تحولات په پنځه یا شپږ کلنه دوره کې یوځل د یاد پلاوي په ارزونکو راپورونو کې په لنډ ډول وړاندې کېږي چې تر اوسه پورې یې شپږ دغه ډول ارزونکي راپورونه خپاره شوي؛ دغه راپورونه په ۱۹۹۰ زکال، ۱۹۹۵ زکال، ۲۰۰۱ زکال، ۲۰۰۷ زکال، ۲۰۱۳/ ۲۰۱۴ زکال او ۲۰۲۱ زکال کې خپاره شول. د ۲۰۰۱ زکال راپور یې لومړنی راپور و چې په مثبته توګه یې اعلان وکړ چې مشاهده کېدونکی نړیوال ګرمښت «احتمالا» د انساني فعالیتونو له امله دی. &lt;ref&gt;{{cite web |title=IPCC – Intergovernmental Panel on Climate Change |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/publications_and_data_reports.shtml#1 |website=ipcc.ch}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>ofdz0axto3h1q02a9mbcpkcbeh6xlju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د جنین سقط په ارجنټاین کې</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72330</id>
    <revision>
      <id>364681</id>
      <parentid>357596</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:54:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26102" sha1="44az0mb4ukj8r9yxc6t35awvuzs5q7w" xml:space="preserve">

په ارجنټاین کې د جنین سقط (د ماشوم غورځونه)، له القاح وروسته تر ۱۴ اوونیو پورې یو اختیاري طبي پروسیجر دی. د ۲۰۲۰ز کال په ډسمبر میاشت کې د ملي کنګرې له‌خوا «په اختیاري ډول د امېدوارۍ ختمولو لایحې (ارجنټاین)» له تصویب وروسته، بندیزونه لېرې او د جنین سقط قانون ازاد وګرځول شو. د قانون له‌مخې، هره مېرمن کولای شي په هر ډول عامه یا خصوصي روغتیایي مرکز کې د نوموړي پروسیجر غوښتنه وکړي. ډاکتران، له حقوقي او قانوني پلوه، دنده لري ترڅو پروسیجر ترسره کړي، خو که چېرې وجدان، اخلاق یا مذهبي باورونه یې اجازه نه‌ورکوي، نو ناروغه مېرمن دې بل ډاکتر یا روغتیایي مرکز ته راجع کړي. د لاتین یا سویلي امریکا یوازې څلور نورو هېوادونو د جنین اختیاري سقط قانوني کړی دی: کیوبا په ۱۹۶۵ز، ګویانا په ۱۹۹۵ز، یوراګوای په ۲۰۱۲ز او کولمبیا په ۲۰۲۲ز کال کې. په ۲۰۲۱ز کال کې د یوې اندپوښتنې له‌مخې، ۴۴ سلنه د ارجنټاین وګړي د جنین د اختیاري سقط د قانوني کېدلو ملاتړ کوي؛ نورې اندپوښتنې ښیي چې ۵۰ تر ۶۰ سلنه د ارجنټاین وګړي د لایحې مخالف وو.&lt;ref name=&quot;GoñiPhillips20201230&quot;&gt;{{Cite news|author-link=Uki Goñi|date=30 December 2020|title=Argentina legalises abortion in landmark moment for women's rights: Country becomes only the third in South America to permit elective abortions|newspaper=[[The Guardian]]|department=Abortion|url=https://www.theguardian.com/world/2020/dec/30/argentina-legalises-abortion-in-landmark-moment-for-womens-rights|url-status=live|access-date=30 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201230074540/https://www.theguardian.com/world/2020/dec/30/argentina-legalises-abortion-in-landmark-moment-for-womens-rights|archive-date=30 December 2020|surname=Goñi|given=Uki|surname2=Phillips|given2=Tom}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PolitiLondoño20201230&quot;&gt;{{cite news|author-link2=viaf:150145003298661301030|date=30 December 2020|title=Argentina Legalizes Abortion, a Milestone in a Conservative Region:The Senate vote on Wednesday was a major victory for Latin America's growing feminist movement, and its ripple effects are likely to be widespread.|newspaper=[[The New York Times]]|department=Americas|url=https://www.nytimes.com/2020/12/30/world/americas/argentina-legalizes-abortion.html|access-date=30 December 2020|surname=Politi|given=Daniel|surname2=Londoño|given2=Ernesto}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|newspaper=Buenos Aires Times|title=Abortion becomes legal in Argentina as Chile starts a debate|url=https://batimes.com.ar/news/argentina/abortion-becomes-legal-in-argentina-as-chile-starts-a-debate.phtml|access-date=2021-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date= |title=ACCESO A LA INTERRUPCIÓN VOLUNTARIA DEL EMBARAZO - Ley 27610 |url=http://servicios.infoleg.gob.ar/infolegInternet/anexos/345000-349999/346231/norma.htm |access-date=2022-05-10 |website=servicios.infoleg.gob.ar |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Politi|first1=Daniel|last2=Londoño|first2=Ernesto|date=2020-12-30|title=Argentina Legalizes Abortion, a Milestone in a Conservative Region|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/12/30/world/americas/argentina-legalizes-abortion.html|access-date=2021-01-15|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=San Martín|first=Inés|url=https://cruxnow.com/church-in-the-americas/2020/12/argentine-senate-legalizes-abortion-in-pope-franciss-homeland/|title=Argentine senate legalizes abortion in Pope Francis's homeland|newspaper=[[Crux (online newspaper)|Crux]]|date=30 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mallimaci, F.; Giménez Béliveau, V.; Esquivel, J.C. &amp; Irrazábal, G. (2019) «Sociedad y Religión en Movimiento. Segunda Encuesta Nacional sobre Creencias y Actitudes Religiosas en la Argentina. Informe de Investigación, no 25.» (in Spanish) Buenos Aires: CEIL-CONICET. [https://www.lanacion.com.ar/politica/menos-mitad-argentinos-apoya-legalizacion-del-aborto-nid2536446]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2020-12-29|title=Aborto: crece el número de rechazos la legalización, según una encuesta|url=https://www.lanacion.com.ar/politica/menos-mitad-argentinos-apoya-legalizacion-del-aborto-nid2536446|access-date=2021-01-28|newspaper=La Nación|language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 30, 2020 |title=Argentina legalizes abortion despite strong Catholic opposition in Pope Francis' homeland |url=https://www.americamagazine.org/politics-society/2020/12/30/abortion-argentina-pope-francis-catholic-pro-life-239626 |website=America Magazine}}&lt;/ref&gt;

په اختیاري توګه د امېدوارۍ له‌منځه وړل (چې ډېري وخت په سپانیایي لنډې بڼې «IVE» لیکل کېږي) له ۱۹۷۰ز لسیزې راهیسې، تر ډېره د فېمینیستي غورځنګ غوښتنه وه. په ۲۰۰۵ز کال کې، «د جنین قانوني، خوندي او ازاد سقط کولو لپاره ملي کمپاین» تاسیس شو، نوموړی بنسټ په ارجنټاین کې د جنین سقط قانوني کېدنې لامل وګرځېد. له ۲۰۰۷ز کال راهیسې، نوموړی کمپاین هر کال د جنین سقط د قانوني کېدنې یوه لایحه ملي کنګرې ته وړاندې کوي، خو په ۲۰۱۸ز کال کې، کله چې پخواني ولسمشر ماوریسیو ماکري د دغې مباحثې ملاتړ وکړ، د لومړي ځل لپاره د دولت مقننه قوې اجنډا ته وراضافه شوه. لایحه د استازو په جرګه کې تصویب، خو د مشرانو جرګې له‌خوا رد شوه. په ۲۰۲۰ز کال کې، نوي ټاکل شوي ولسمشر آلبرټو فرناندز پر خپلې انتخاباتي ژمنې باندې عمل وکړ د دولت په ملاتړ سره یې یوه نوې لایحه ولېږله (د کمپاین له لیکنې څخه په لږ توپیر سره) ترڅو د امېدوارۍ تر ۱۴&lt;sup&gt;مې&lt;/sup&gt; اوونۍ پورې د جنین اختیاري سقط قانوني شي. دا ځل، د ۲۰۲۰ز کال په ډسمبر میاشت کې، نوموړې لایحه هم د استازو او هم د مشرانو جرګې له‌خوا تصویب شوه.&lt;ref&gt;Tarducci, Monica; Daich, Debora (2018). [http://ppct.caicyt.gov.ar/index.php/publicar/article/view/14144 «Antropólogas feministas por el derecho a decidir. Aportes para una historia de la lucha por la despenalización y legalización del aborto en Argentina»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210528134729/http://ppct.caicyt.gov.ar/index.php/publicar/article/view/14144|date=2021-05-28}} (in Spanish). ''Publicar en Antropología y Ciencias Sociales'' (Argentina: Colegio de Graduados en Antropología de la República Argentina) (24). {{ISSN|0327-6627}}. Retrieved 2021-01-04.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Quiénes somos – Campaña Nacional por el Derecho al Aborto Legal Seguro y Gratuito |url=http://www.abortolegal.com.ar/about/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180812085544/http://www.abortolegal.com.ar/about/ |archive-date=2018-08-12 |access-date=2021-01-15 |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Aborto: finalmente Macri pidió que se abra el debate|url=https://www.lanacion.com.ar/politica/aborto-finalmente-macri-pidio-que-se-abra-el-debate-nid2113431/|access-date=2021-01-15|newspaper=La Nación|language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news|title=Aborto: ahora la discusión se traslada al Senado, donde hay más resistencias|language=es|url=https://www.lanacion.com.ar/2143801-aborto-se-aprobo-el-proyecto-para-la-despenalizacion-y-pasara-al-senado|access-date=14 June 2018|archive-date=15 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615191647/https://www.lanacion.com.ar/2143801-aborto-se-aprobo-el-proyecto-para-la-despenalizacion-y-pasara-al-senado|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite news|title=Uno por uno, cómo votó cada diputado el proyecto de legalización del aborto|language=es|url=https://www.lanacion.com.ar/2143835-uno-por-uno-como-voto-cada-diputado-el-proyecto-de-legalizacion-del-aborto|access-date=14 June 2018|archive-date=15 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615214108/https://www.lanacion.com.ar/2143835-uno-por-uno-como-voto-cada-diputado-el-proyecto-de-legalizacion-del-aborto|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news|last=Abrevaya|first=Sebastian|date=15 June 2018|title=La ola verde llega al Senado: Cómo recibirá la Cámara alta el proyecto de despenalización del aborto|language=es-AR|work=PAGINA12|url=https://www.pagina12.com.ar/121605-la-ola-verde-llega-al-senado|access-date=14 June 2018|archive-date=15 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615004606/https://www.pagina12.com.ar/121605-la-ola-verde-llega-al-senado|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-08-09 |title=Argentina senate rejects bill to legalise abortion |url=http://www.theguardian.com/world/2018/aug/09/argentina-senate-rejects-bill-legalise-abortion |access-date=2021-01-15 |website=the Guardian |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|newspaper=Buenos Aires Times|title=Fernández sends Congress bill to legalise abortion in Argentina|url=https://www.batimes.com.ar/news/argentina/fernandez-sends-bill-to-legalise-abortion-to-congress.phtml|access-date=2021-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PolitiLondoño202012302&quot;&gt;{{cite news|author-link2=viaf:150145003298661301030|date=30 December 2020|title=Argentina Legalizes Abortion, a Milestone in a Conservative Region:The Senate vote on Wednesday was a major victory for Latin America's growing feminist movement, and its ripple effects are likely to be widespread.|newspaper=[[The New York Times]]|department=Americas|url=https://www.nytimes.com/2020/12/30/world/americas/argentina-legalizes-abortion.html|access-date=30 December 2020|surname=Politi|given=Daniel|surname2=Londoño|given2=Ernesto}}&lt;/ref&gt;

تر ۲۰۲۱ز کال مخکې، د جنین سقط کولو ته لاسرسی او اړوند مجازات د ۱۹۲۱ز کال قانون له‌مخې تنظیمېدل. هر هغې مېرمن چې په لاسي توګه د خپل جنین سقط کاوه، یا رضایت یې ښوده ترڅو بل شخص ورته دغه عمل ترسره کړي، پر یو تر څلور کاله بند به محکومېدله. سربېره پر دې، په دغه عمل کې هر ونډه اخېستونکي شخص به تر پنځلس کلونو بند باندې محکومېده؛ د بند کلونو شمېر د مېرمنې رضایت، د هغې احتمالي مړینې او د ونډې اخېستونکي هوډ یا نیت پورې تړاو درلود. د هغو ډاکترانو، جراحانو، قابله‌ګانو او درملسازانو لپاره چې کومه مېرمن یې د جنین سقط ته هڅولې/اړ کړې یا د جنین سقط کولو پروسیجر یې په زوره ورباندې منلی دی، نه یوازې دا چې ورته مجازات لري، بلکې د کار ځانګړی جواز یې د محکومیت دورې دوه برابره مودې لپاره لغوه کېږي. سره له‌دې، د جنین سقط په قانوني توګه د یوه جواز لرونکي ډاکتر له‌خوا ترسره کېدلای شو، که چېرې:&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=1921 |title=InfoLEG - Código Penal de la Nación Argentina |url=http://servicios.infoleg.gob.ar/infolegInternet/anexos/15000-19999/16546/norma.htm |access-date=2021-01-15 |website=servicios.infoleg.gob.ar |language=es}}&lt;/ref&gt;

* دغه عمل د یوې مېرمن د ژوند یا روغتیا ژغورلو لپاره ترسره کېده او اړوند ګواښ یا خطر له بلې لارې د مخنیوي وړ نه‌ؤ؛
* مېرمن د یوه جنسي تېري په پایله کې امېدواره شوې وه، یا امېدواره مېرمن ضعیف‌النفسه یا لېونۍ ده او ورباندې جنسي ناوړه تېری شوی ؤ.

د ۲۰۰۵ز کال د یوه راپور د اټکل له‌مخې، په ارجنټاین کې د جنین قانوني او غیرقانوني سقطونو شمېر په کال کې شاوخوا ۳۷۰،۰۰۰ تر ۵۲۰،۰۰۰ ته رسېږي. په ۲۰۲۳ز کال کې، د ارجنټاین د روغتیا وزارت خبر ورکړ چې په ۲۰۲۱ز کال کې د قانون له تصویب وروسته، په ۲۰۲۲ز کال کې د جنین سقط ۹۶،۶۶۴ پېښې ثبت شوې دي. د جنین د سقط ډېرشمېر ناکامې هڅې او د هغو له‌امله د مېرمنو د مړینې شمېر یا ثبت شوی نه‌دی او یا هم اړوندو چارواکو ته یې خبر ورکړل شوی نه‌دی. د جنین سقط پر وړاندې د تصویب شویو قوانینو انفاذ ډېر پېچلي او تل په بدلون کې وو؛ ډېرشمېر NGOګانې وې چې مېرمنو ته یې د امېدوارۍ د له‌منځه وړلو درمل تامینول او همدا راز ډېري ډاکترانو په څرګنده دغه پروسیجر ترسره کاوه. د جنین سقط ضد غورځنګ او کاتولیکې کلسیا په ګډه د جنین سقط پر قانوني کېدنې باندې وغږېدل او ګواښ یې ورکړ چې محکمې ته د جنین سقط نوی قانون وړاندې کوي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Mario|first1=Silvia|last2=Pantelides|first2=Edith Alejandra|date=2009|title=Estimación de la magnitud del aborto inducido en la Argentina|journal=Notas de Población|issue=87|url=https://repositorio.cepal.org//handle/11362/12842|language=es|access-date=2023-11-15|archive-date=2023-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111031010/https://repositorio.cepal.org/handle/11362/12842|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20 February 2018 |title=Legalización del aborto: ¿qué datos existen en la Argentina? |url=https://chequeado.com/hilando-fino/despenalizacion-del-aborto-que-datos-existen-en-la-argentina/ |access-date=2021-01-15 |website=Chequeado |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=ImplementAR IVE-ILE . Ley 27.610. Informe anual 2022. |url=https://bancos.salud.gob.ar/recurso/implementar-ive-ile-ley-27610-informe-anual-2022 |access-date=13 August 2023 |website=bancos.salud.gob.ar/ |archive-date=13 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230813213001/https://bancos.salud.gob.ar/recurso/implementar-ive-ile-ley-27610-informe-anual-2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Argentina: Limits on Birth Control Threaten Human Rights |url=http://hrw.org/english/docs/2005/06/15/argent11093.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060910053049/http://hrw.org/english/docs/2005/06/15/argent11093.htm |archive-date=2006-09-10 |access-date=2006-08-28 |publisher=Human Rights Watch.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The International Encyclopedia of Sexuality: Argentina |url=http://www2.hu-berlin.de/sexology/IES/argentina.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060831003059/http://www2.hu-berlin.de/sexology/IES/argentina.html |archive-date=31 August 2006 |access-date=2006-08-28 |publisher=Humboldt-Universität zu Berlin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Nadia Berenstein |title=Abortion in Argentina |url=http://www.plannedparenthood.org/news-articles-press/politics-policy-issues/international-issues/abortion-in-argentina.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20061012093657/http://www.plannedparenthood.org/news-articles-press/politics-policy-issues/international-issues/abortion-in-argentina.htm |archive-date=October 12, 2006 |access-date=2006-08-28 |publisher=Planned Parenthood}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=mdzol.com |title=Los celestes irán por la inconstitucionalidad del aborto y denunciarán al Gobierno por &quot;genocidio&quot; |url=https://www.mdzol.com/politica/2021/1/14/los-celestes-iran-por-la-inconstitucionalidad-del-aborto-denunciaran-al-gobierno-por-genocidio-132892.html |access-date=2021-01-15 |website=MdzOnline |language=spanish}}&lt;/ref&gt;

== حقوقي او سیاسي بحث ==
د ارجنټاین په اساسي قانون کې د جنین سقط په هکله ځانګړي مقررات وضع شوي نه‌دي، خو د ۱۹۹۴ز کال په تعدیل کې د یوشمېر نړیوالو تړونونو لپاره دریځونه په اساسي قانون کې وراضافه شول؛ د بېلګې په توګه: د «سان خوزې» تړون چې «په ټولیزه توګه، د القاح له شېبې راهیسې» د ژوندانه حق بیانوي. د جنین سقط په ځانګړو مواردو کې، د «په ټولیزه توګه» عبارت تفسیر لا هم یو لانجمن بحث دی.

په ۱۹۹۸ز کال کې، ولسمشر کارلوس منعم د واتیکان له لیدنې او دوه‌یم پاپ جان پاول سره له مرکې وروسته، د یوه فرمان په صادرولو، د مارچ ۲۵&lt;sup&gt;مه&lt;/sup&gt; د نازېږېدلي ماشوم ورځ اعلان کړه. دغه نېټه د کاتولیک د «زېري اختر» مقدسې ورځې له‌امله وټاکل شوه (زېری په انجیل کې یو بحث دی چې د هغه له‌مخې جبرئیل بي‌بي مریم ته [په داسې حال کې چې باکره ده] د عیسی په نامه یوه ماشوم زېږېدلو زېری ورکوي؛ دغه پېښه د مسیحیانو له‌خوا د زېري/زېري ورکولو اختر په نامه لمانځي). د منعم اداره او د واتیکان دولت د جنین سقط کولو او د حمل مخنیوي لایحې په بشپړ ردولو کې سره لاره یوه کړې وه. په ۱۹۹۹ز کال کې د نوې رخصتۍ د لومړۍ نمانځنې پر مهال، ولسمشر څرګنده کړه چې «له ژوند څخه دفاع» د «[ارجنټاین] د بهرني سیاست یو لومړیتوب» ؤ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=25 March 1999 |title=Speech by President Menem during the commemoration of the Day of the Unborn Child |url=http://www.vidahumana.org/dia/discurso.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080922192236/http://www.vidahumana.org/dia/discurso.html |archive-date=22 September 2008 |access-date=31 August 2006 |language=es |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

ولسمشر فرناندو دو لا روا (۱۹۹۹ تر ۲۰۰۱ز) کاتولیک باور درلود او د دولت په پالیسي او سیاست کې اغېزناکه څېره وه، نو له‌دې امله یې د دغه بحث په هکله هېڅ ونه‌غږېده؛ خو تر ډېره یې پر خپل حال پرېښود.

ولسمشر نستور کیرشنر (چې په ۲۰۰۳ز کال کې وټاکل شو) پر کاتولیک مذهب یې عقیده درلوده، خو د خپلو اسلافو په پرتله لا پرمختګ غوښتونکی ؤ. په ۲۰۰۵ز کال کې، د روغتیا وزیر «خینس ګانزالز ګارسیا» د جنین سقط له قانوني کېدنې څخه خپل څرګند ملاتړ اعلان کړ. په عمومي محضر کې، کیرشنر نه د ګانزالز ګارسیا څرګندونې ملاتړ او نه یې هم ورباندې نیوکه وکړه؛ خو وروسته یې د یوې خصوصي مرکې په ترڅ کې ډاډ ورکړ چې د جنین سقط په هکله قانون به د هغه د واکمنۍ دورې په اوږدو کې بدل نه‌شي. په هر ډول، پر کاتولیکې کلیسا باندې کلکو نیوکو په چټکۍ سره د روحانیت مراتبو سلسلې او ملي حکومت ترمنځ «یوه لفظي شخړه» رامنځ‌ته کړه.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-47334-2005-02-14.html|title='Me ofrecieron millones para frenar los genéricos'|date=2005-02-14|access-date=2006-08-29|publisher=Página/12|language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.catholicnewsagency.com/new.php?n=3115|title=Argentinean Health Minister declares legalization of abortion part of his agenda|date=2005-02-15|access-date=2006-08-29|publisher=Catholic News Agency|archive-date=2007-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927220928/http://www.catholicnewsagency.com/new.php?n=3115|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

همدا راز کارمېن ارګیبای، د یوه ډېموکراتیک دولت له‌لوري د ارجنټاین سترې محکمې ریاست ته یوازېنۍ ګومارل شوې مېرمن، هم د جنین سقط د حقونو ملاتړ له‌امله لوی لانجمن بحثونه راولاړ کړل او د جنین سقط مخالف سازمانونو، د کاتولیکې کلیسا تر مشرۍ لاندې، د نوموړې د ګومارنې پر وړاندې خپل مخالف دریځ په ډاګه کړ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.humaniststudies.org/enews/?id=121&amp;showAll=true#0|title=Atheist Heads to High Court Seat|date=2004-01-28|access-date=2006-08-29|publisher=Institute for Humanist Studies|archive-url=https://web.archive.org/web/20071028112815/http://www.humaniststudies.org/enews/?id=121&amp;showAll=true|archive-date=October 28, 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Impugnaciones a la doctora Argibay |url=http://www.aica.org/index2.php?pag=actargibay |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060823134008/http://www.aica.org/index2.php?pag=actargibay |archive-date=23 August 2006 &lt;!--DASHBot--&gt; |access-date=2006-08-29 |publisher=Argentine Catholic News Agency |language=es}}&lt;/ref&gt;

د ۲۰۰۶ز کال په مې میاشت کې، دولت د جزا قانون د تعدیلولو په موخه خلکو ته یوې پروژې خبر ورکړ چې یوه برخه یې هم د جنین سقط قانوني کېدنه وه. نوموړې موضوع د یوه کمیسیون له‌خوا مطالعه او یوه مسوده ورته چمتو شوه ترڅو کنګرې ته وړاندې شي. دغه پروژه د جنایي پالیسۍ او جزایي چارو سکرتر «الخاندرو سلوکار» له‌خوا لاسلیک شوه. د ۲۰۰۷ز کال د مې پر ۲۸&lt;sup&gt;مه&lt;/sup&gt; نېټه د ۲۵۰ غیردولتي سازمانونو (NGO) یوې ډلې، چې «د جنین قانوني، خوندي او ازاد سقط کولو لپاره ملي کمپاین» یې رامنځ‌ته کړی ؤ، د ارجنټاین استازو جرګې ته د یوې مقننه لایحې مسوده وړاندې کړه، چې د هغې له مخې به ټولې مېرمنې د امېدوارۍ تر ۱۲&lt;sup&gt;مې&lt;/sup&gt; اوونۍ پورې اختیاري سقط ته پوره لاسرسی ولري او ښځو ته حق ورکړل شي ترڅو د جنسي تېري، د جنین د وجود غړي د پام‌وړ نیمګړتیا او د مېرمنې روحي یا جسمي خطرونو د شتون په صورت کې، له ۱۲&lt;sup&gt;مې&lt;/sup&gt; اوونۍ وروسته هم خپل ماشوم سقط کړای شي.&lt;ref&gt;{{cite web |date=28 May 2007 |title=Para que la maternidad sea una elección |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-85628-2007-05-28.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070622210243/http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-85628-2007-05-28.html |archive-date=22 June 2007 &lt;!--DASHBot--&gt; |access-date=2007-06-02 |publisher=Página/12 |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=Inter Press Service|url=http://ipsnews.net/news.asp?idnews=37922|title=ARGENTINA: Abortion - No Longer a Taboo Subject|author=Marcela Valente|archive-url=https://web.archive.org/web/20070612194900/http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=37922|archive-date=2007-06-12}}&lt;/ref&gt;

سترې محکمې د ۲۰۱۲ز کال په مارچ میاشت کې حکم وکړ چې د مېرمنو د ژوند ګواښېدلو یا پر هغو باندې د جنسي تېري په صورت کې، د جنین سقط کول قانوني دي او د جنسي تېري مورد لپاره یوازې یو رسمي لیک چې په هغه کې قسم یاد شوی وي، اړین دی ترڅو مېرمنې ته د جنین قانوني سقط کولو اجازه ورکړل شي. همدا راز حکم وشو چې ایالتي حکومتونه دې، د جنسي تېري یا د ژوند ګواښولو په صورت کې د جنین قانوني سقط د غوښتنې او درملنې لپاره پروتوکولونه ولیکي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date= |title=El fallo que pone en vereda a jueces y médicos |url=https://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-189566-2012-03-14.html |access-date=2020-12-31 |website=Página/12 |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date= |title=La Corte Suprema precisó el alcance del aborto no punible y dijo que estos casos no deben ser judicializados |url=https://www.cij.gov.ar/scp/index.php?p=interior-nota&amp;nid=8754 |access-date=2020-12-31 |website=CIJ (Centro de información judicial) |تاريخ الأرشيف=2019-12-28 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191228221214/http://www.cij.gov.ar/scp/index.php?p=interior-nota&amp;nid=8754 |url-status=dead |خونديځ نېټه=2019-12-28 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20191228221214/http://www.cij.gov.ar/scp/index.php?p=interior-nota&amp;nid=8754 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20191228221214/http://www.cij.gov.ar/scp/index.php?p=interior-nota&amp;nid=8754 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228221214/http://www.cij.gov.ar/scp/index.php?p=interior-nota&amp;nid=8754 }}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>44az0mb4ukj8r9yxc6t35awvuzs5q7w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کينډۍ:د هېواد مالومات د اېټاليا سلطنت</title>
    <ns>10</ns>
    <id>75392</id>
    <revision>
      <id>364685</id>
      <parentid>316113</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T04:45:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>161</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Flag_of_Italy_(1860).svg with [[File:Flag_of_the_Royal_Italian_Army.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · As also indicated in the description,</comment>
      <origin>364685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="895" sha1="qv9vnnhfkupcmo90vubgjywnwd39ok8" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = د اېټاليا سلطنت
| shortname alias = اېټاليا
| flag alias = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg
| flag alias-civil = Flag of Italy (1861-1946).svg
| flag alias-naval= Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg
| link alias-naval = Regia Marina
| link alias-air force = Regia Aeronautica
| flag alias-army = Flag of the Royal Italian Army.svg
| link alias-army = Royal Italian Army
| flag alias-navy= Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg
| link alias-navy = رېجيا مرينا
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = civil
| related1 = اېټاليا
| related2 = ناپليوني اېټاليا
| related3 = فاشيستي اېټاليا
| related4 = اېټاليا ټولنيز جمهوريت
| related5 = ساوي کورنۍ
| cat = Italy kingdom
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>qv9vnnhfkupcmo90vubgjywnwd39ok8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د نکاح فقه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76553</id>
    <revision>
      <id>364687</id>
      <parentid>322510</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T05:09:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28535" sha1="ijdc3y1yk8im9xyhkl8vymnvdr3cgt4" xml:space="preserve">د نکاح په فقه کې پریمانه هغه قوانین او لیدلوري شامل دي چې تر ډېره پورې د قرآن کریم، د اسلام د سپېڅلي پیغمبر د احادیثو او همدارنګه د دیني عالمانو د احکامو (فتوا) پرمټ جنسي اړیکه یوازې د ښځې او نارینه ترمنځ د واده اړیکې ته محدود کوي. جنسي فقه (په عربي ژبه: الفقه الجنسي) یا د واده د اړیکې فقه (په عربي ژبه: فقه النکاح) د جنسیت اړوند د اسلامي لیدلورو او احکامو تدوین ته ویل کیږي چې په دواړو کې په نوبت سره د کورنۍ اسلامي فقه، د واده د اړیکې اسلامي فقه او همدارنګه د حفظ الصحې، جزا او د ژوندانه د اخلاقو فقه شاملېږي. په اسلام کې ټولې جنسي لارښوونې په لومړني ګام کې د فردي پرهېزګارۍ یا اطاعت او ورپسې په خدای د ایمان او هغه ته د وفادارۍ د برخې په توګه ګڼل کیږي. ورته مهال د جنسیتي توپیرونو اړوند حساسیت او له واده پرته د دواړو جنسیتونو ترمنځ حیا د اسلامي کلتور له پام وړ ځانګړنو څخه دي چې د اسلامي حجاب او جنسیتي توپیر په درجاتو کې مشاهدې وړ دي. د نکاح فقه مسلمانو نارینه و ته اجازه ورکوي چې څو ودونه وکړي. &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Rassool|first1=G. Hussein|title=Islamic Counselling: An Introduction to theory and practice|date=2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-44125-0|url=https://books.google.com/books?id=o_QsCgAAQBAJ&amp;q=islamic+sexual+jurisprudence&amp;pg=PA75|access-date=26 May 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Ali|first1=Kecia|title=Sexual Ethics and Islam: Feminist Reflections on Qur'an, Hadith, and Jurisprudence|date=2016|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-78074-853-5|url=https://books.google.com/books?id=gB29DwAAQBAJ&amp;q=editions%3AISBN1851684565|access-date=26 May 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Mallat|first1=Chibli|last2=Connors|first2=Jane Frances|title=Islamic Family Law|date=1990|publisher=Brill|isbn=978-1-85333-301-9|pages=55, 58, 60, 62, 63, 64|url=https://books.google.com/books?id=goEwYQVb6HIC&amp;q=sexual&amp;pg=PA31|access-date=26 May 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cohn-Sherbok|first1=Dan|last2=Chryssides|first2=George D.|last3=El-Alami|first3=Dawoud|title=Love, Sex and Marriage: Insights from Judaism, Christianity and Islam|date=2013|publisher=Hymns Ancient and Modern Ltd|isbn=978-0-334-04405-5|pages=XX, 88, 182, 196|url=https://books.google.com/books?id=LO-b2FxcBswC&amp;q=Islam|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Khan|first1=Muhammad Aftab|title=Sex &amp; Sexuality in Islam|date=2006|publisher=Nashriyat|isbn=978-969-8983-04-8|url=https://books.google.com/books?id=BRTYAAAAMAAJ&amp;q=islam+family+sex|access-date=26 May 2020|page=296|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Warren|first1=Christie S.|title=Islamic Criminal Law: Oxford Bibliographies Online Research Guide|date=2010|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-980604-1|pages=10, 11, 12|url=https://books.google.com/books?id=PFnZtem-HTQC&amp;q=islamic+sexual+jurisprudence&amp;pg=PA10|access-date=26 May 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Zia|first1=Afiya Shehrbano|title=Sex Crime in the Islamic Context: Rape, Class and Gender in Pakistan|date=1994|publisher=ASR|isbn=978-969-8217-23-5|pages=7, 9, 32|url=https://books.google.com/books?id=se_ZAAAAMAAJ&amp;q=islam+sex+criminal|access-date=26 May 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IB&quot;&gt;{{cite book|last1=Bagheri|first1=Alireza|last2=Al-ali|first2=Khalid Abdulla|title=Islamic Bioethics: Current Issues And Challenges|date=30 August 2017|publisher=World Scientific|isbn=978-1-78326-751-4|page=239|url=https://books.google.com/books?id=kpA4DwAAQBAJ&amp;dq=sterilization+permitted+Islam&amp;pg=PA239|access-date=26 September 2023|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Halstead|first1=Mark|last2=Reiss|first2=Michael|title=Values in Sex Education: From Principles to Practice|date=2 September 2003|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-57200-7|page=284|url=https://books.google.com/books?id=xaaCAgAAQBAJ&amp;dq=sex+taqwa&amp;pg=PA99|access-date=26 September 2023|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Curtis|first1=Edward E.|title=The Columbia Sourcebook of Muslims in the United States|date=18 May 2009|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-13957-1|page=226|url=https://books.google.com/books?id=ToXGAgAAQBAJ&amp;dq=sex+taqwa&amp;pg=PA226|access-date=26 September 2023|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Shah|first1=Saeeda|title=Education, Leadership and Islam: Theories, discourses and practices from an Islamic perspective|date=2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-05254-6|page=96|url=https://books.google.com/books?id=afUWCgAAQBAJ&amp;q=sex+segregation+islam&amp;pg=PA96|access-date=26 May 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;

قران کریم او احادیث یوازې د نکاح په کولو سره جنسي اړیکه مجاز بولي. دغې پرېکړې له تاریخي پلوه نارینه و ته اجازه ورکړې څو له خپلو غلامانو سره هم نکاح وکړي. له امېدوارۍ څخه د مخنیوي کوونکو کړنلارو ګټنه په کې مجاز ده. ورته مهال همجنس ګرايي په کې په شدیده بڼه منع ده او تر ټولو ناوړه عمل یې بولي. &lt;ref&gt;Abd al-Ati, Hammudah. The family structure in Islam. Baltimore, MD: American Trust Publications, 1977.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Murray|first=Stephen O.|title=[[Islamic Homosexualities|Islamic Homosexualities: Culture, History, and Literature]]|publisher=[[NYU Press]]|year=1997|isbn=9780814774687|editor-link=Stephen O. Murray}}&lt;/ref&gt;

== قانوني مقررات ==

=== حیا ===
اسلام د نجابت، حیا او عفت پر مفاهیمو کلک ټینګار کړی دی. د اسلام د مبارک دین له مخې د حلالې جنسي اړیکې په خوا کې حیا او عفت بیا هم د واده په اړیکه کې لومړیتوب لري. قران کریم د فحشا اړوند د عذاب خبرداری ورکړی او احادیث بیا حیا «د ایمان برخه» بولي. اسلام په کلکه سره بې حجابي او په عامه محضر کې د ځانونو لوڅوالی منع کوي او همدارنګه یې ټول مسلمانان د خپل ګډ ژوندانه د اسرارو له افشا کولو منع کړي دي. &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Sardar|first=Ziauddin|url=https://books.google.com/books?id=YqAYCn1O5WwC&amp;q=fahisha&amp;pg=PT307|title=Reading the Qur'an: The Contemporary Relevance of the Sacred Text of Islam|date=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-991149-3|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Ṣallābī|first=ʻAlī Muḥammad Muḥammad|url=https://books.google.com/books?id=rU11lVnBWOwC&amp;q=fahishah&amp;pg=PA309|title=The Noble Life of the Prophet|publisher=Darussalam|year=2005|isbn=978-9960-9678-7-5|location=Riyadh, Saudu Arabia|pages=309, 310|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://40hadithnawawi.com/index.php/the-hadiths/hadith-20|title=Hadith 20 :: Modesty is from Faith|publisher=40hadithnawawi.com|access-date=27 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150810122508/http://40hadithnawawi.com/index.php/the-hadiths/hadith-20|archive-date=10 August 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Ahmed|first1=Akbar S.|title=Postmodernism and Islam: Predicament and Promise|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-92417-2|page=89|url=https://books.google.com/books?id=5ARFh_D9pzEC&amp;q=nudity+in+Islam&amp;pg=PA89|access-date=12 June 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Khan|first1=Muhammad Aftab|title=Sex &amp; Sexuality in Islam|date=2006|publisher=Nashriyat|isbn=978-969-8983-04-8|pages=312, 320, 414|url=https://books.google.com/books?id=BRTYAAAAMAAJ&amp;q=nakedness+in+Islam|access-date=12 June 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Marital privacy&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.quran.mu/marital-privacy-in-islam.html|title=Marital privacy in Islam|access-date=1 December 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208211244/http://www.quran.mu/marital-privacy-in-islam.html|archive-date=8 December 2015}}&lt;/ref&gt;

=== زده کړې ===

==== بلوغ ====
اسلام د جنسي زده کړو په برخه کې د عمل پالنې ډېر پراخه دودونه لري؛ په داسې توګه چې مسلمانان د جنسي اړیکې اړوند په اسانۍ سره بحث کولای شي او تر هغه ځایه په دغه بحث کې مخته تللی شي چې د اسلام د اصولو له مخې مجاز وي. د ام المومنین بي بي عایشې صدیقې له خوا په یو روایت شوي حدیث کې راغلي چې انصارو ښځو د حلالو جنسي مسایلو اړوند په پوښتنه کولو کې شرم نه کاوه. د څوارلسمې پېړۍ له پیل څخه وروسته په بغداد کې په عربي ژبه ډېری داسې کتابونه ولیکل شول چې جنسي لارښوونو ته اړوند و؛ دغه مهال بغداد د اسلامي نړۍ لوی ادبي مرکز و. &lt;ref&gt;Bukhari, Book 3, Number 0649.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Women and Men in al-Suyūṭī's Guides to Sex and Marriage|last=Myrne|first=Pernilla|date=2018|publisher=The Middle East Documentation Center (MEDOC) at the University of Chicago|issn=1947-2404|doi=10.25846/26hn-gp87|pages=47–67|journal=Mamlūk Studies Review|volume=XXI|url=https://knowledge.uchicago.edu/record/1253?ln=en|access-date=2024-05-26|archive-date=2022-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231190547/https://knowledge.uchicago.edu/record/1253?ln=en|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==== ماشومان ====
د عبدالله نصیح اولوان په خبره، د بلوغ تر مهاله د جنسي اړیکو د زده کړې لارښوونه نه کیږي، ورته مهال اجازه ورکوي چې ماشومانو ته د هغو ځانګړنو او نښو اړوند معلومات ورکړي چې له مخې یې نارینه او ښځینه توپیر لري. اسلامي کلتور همدارنګه لارښوونه کوي چې جنسي لارښوونې باید د اخلاقو په چوکاټ کې وي او همدارنګه د بدن د پټولو، حیا، عفت او له فحشا څخه د ځان ساتلو موضوعات په ځان کې راونغاړي. &lt;ref name=&quot;CEII&quot;&gt;{{cite book|last1=Alwan|first1=Abdullah Nasih|last2=Ghali|first2=Mahmoud|last3=Ghani|first3=Kamal Abdul|last4=Elkhatib|first4=Shafiq|last5=Shaban|first5=Ali Ahmad|last6=Al-Gindi|first6=Ash-Shahhat|last7=Zeid|first7=Khalifa Ezzat|first8=Selma|last8=Cook|title=Child Education in Islam|date=2004|publisher=Dar-Us Salam|location=Cairo|isbn=977-342-000-0|pages=186–214|edition=2nd|url=https://books.google.com/books?id=Lk685SYzgOIC&amp;q=child+education+in+islam&amp;pg=PA14|access-date=19 December 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== سنت کول ===
ختان یا ختنه چې په پښتو کې د نارینه وو سنت کول بلل کیږي، د مسلمانانو له خوا د یوې کلتوري چارې په توګه ترسره کیږي او اسلامي ټولنې ته د اړوندتیا نښه ده. د اسلام په مبارک دین باندې له مشرف کېدو وروسته د هغو د ترسره کولو او یا هم نه کولو موضوع لا هم د اسلامي علماوو د بحث موضوع جوړوي. د قران کریم په هېڅ آیت مبارک کې دغې چارې ته اشاره نه ده شوې؛ په داسې حال کې چې یو شمېر احادیثو د سنت کولو چاره د فطره غوره اعمالو په کتار کې ګڼلې ده (هغه اعمال چې یو پاک شخص ته اړوند بلل کیږي). د دې اړوند روایات مختلف دي چې ایا سنت کول د فطره اعمالو برخه ګڼل کیږي او که نه. د یو شمېر روایاتو له مخې د اسلام سپېڅلی پیغمبر په خپل شرم ځای کې له اضافي پوست پرته زیږېدلی و، په داسې حال کې چې یو شمېر نور کسان بیا باوري دي چې نوموړی یې نیکه عبدالمطلب له زیږون اووه ورځې وروسته سنت کړ. هغه اسلامي منابع چې د سنت کولو له چارې څخه ملاتړ کوي بیا یې هم د سنت کولو لپاره کوم ځانګړی مهال نه دی ټاکلی او کېدلای شي مهال یې د کورنیو، سیمه ئیزو او هېوادنیو دودونو له مخې توپیر ولري. د دغې چارې لپاره غوره عمر اووه کاله ښوول شوی، په داسې حال کې چې ډیری مسلمانان له زیږون وروسته اوومې ورځې له پیل څخه د بلوغ تر مهاله د خپلو ماشومانو د سنت کولو چارو ترسره کوي. &lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/malecircumcision.shtml|title=Circumcision of boys|access-date=29 July 2008|work=Religion &amp; ethics – Islam|publisher=BBC|date=24 March 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080305204605/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/malecircumcision.shtml|archive-date=5 March 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://convertingtoislam.com/circum.html|title=Male circumcision – the Islamic View|publisher=www.convertingtoislam.com|access-date=4 February 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151217175325/http://convertingtoislam.com/circum.html|archive-date=17 December 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.islamicinvitationcentre.com/FAQ/converts/FAQ_converts.html#Anchor-34662circumcision|archive-url=https://web.archive.org/web/20101227151507/http://islamicinvitationcentre.com/FAQ/converts/FAQ_converts.html#Anchor-34662circumcision|archive-date=27 December 2010|title=Is Circumcision obligatory after conversion?|publisher=Islamicinvitationcentre.com|access-date=20 May 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/malecircumcision.shtml|title=Religions – Islam: Circumcision of boys|publisher=BBC|date=13 August 2009|access-date=26 February 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120629074142/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/malecircumcision.shtml|archive-date=29 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Al-Halabi, Ali Ibn-Burhan-al-Din. Alsirah al-halabiyyah. Vol.1 Beirut: Al-maktabah al-islamiyyah. (n.d.): 54-5.&lt;/ref&gt;

=== بلوغ ===
د بالغ یا بلوغ کلمې هغو کسانو ته اطلاق کیږي چې د بلوغ عمر ته رسېدلي وي او د شریعت له مخې بشپړ مسئولیت ورترغاړې وي. د اسلام له مخې د انسانانو دنیوي ژوند په دوه برخو وېشل کیږي، لومړۍ یې له نوې ځوانۍ وړاندې ماشومتوب دی چې انسان بې ګناه بولي او دویمي یې هم له بلوغ وروسته د لویوالي دوره ده چې په هغو کې اسلامي قانون په بشپړه توګه په انسان پلی کیږي او فیصله یې هم په آخرت کې کیږي. که چېرې انسان له بلوغ وړاندې ومري د هغه ځای بیا جنت ګڼل کیږي. &lt;ref name=&quot;mi&quot;&gt;{{cite book|last1=Meri|first1=Josef W.|title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia|date=2006|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-96690-0|page=150url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&amp;q=puberty+islam&amp;pg=PA150|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ei&quot;&gt;{{cite book|title=Elementary Education and Motivation in Islam|date=2010|publisher=Cambria Press|isbn=978-1-62196-932-7|pages=21, 25|url=https://books.google.com/books?id=hdaLbLKJ9CkC&amp;q=puberty+islam&amp;pg=PA25|access-date=24 May 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;

د هلکانو لپاره د بلوغ حد اقل عمر ۱۲ قمري کالونه ښوول شوی، خو که چېرې یې علایم شتون ونلري له ۱۵ قمري کلونو څخه تر حد اکثر ۱۸ قمري کلونو پورې رسېږي او یا هم کېدای شي جغرافیا ته اړوند وي. د هلکانو د بلوغ په علایمو کې د تناسلي ناحیې د وېښتانو وده او له تناسلي الې څخه یې د شیطان د غولولو پر مهال د مایع مني وتل دي. د نجونو د بلوغ لپاره حد اقل عمر بیا ۹ قمري کلونه ښوول شوی چې د علایمو د نشتوالي په صورت کې تر حد اکثر ۱۷ یا ۱۸ کلونو پورې په پام کې نیول کیږي او یا هم د جغرافیايي سیمو د جوړښت له مخې توپیر لري. د نجونو د بلوغ په نښو کې په تناسلي آلې باندې د وېښتانو راختل، حیض، د ټینګې مایع وتل او د امیدوارۍ وړتیا ده. &lt;ref name=&quot;ei2&quot;&gt;{{cite book|title=Elementary Education and Motivation in Islam|date=2010|publisher=Cambria Press|isbn=978-1-62196-932-7|pages=21, 25|url=https://books.google.com/books?id=hdaLbLKJ9CkC&amp;q=puberty+islam&amp;pg=PA25|access-date=24 May 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;doi&quot;&gt;{{cite book|last1=Hughes|first1=Thomas Patrick|title=A Dictionary of Islam: Being a Cyclopædia of the Doctrines, Rites, Ceremonies, and Customs, Together with the Technical and Theological Terms, of the Muhammadan Religion|date=1885|publisher=W.H. Allen|page=476|url=https://books.google.com/books?id=rDtbAAAAQAAJ&amp;q=puberty+islam&amp;pg=PA476|access-date=24 May 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Torab|first1=Azam|title=Performing Islam: Gender and Ritual in Islam|date=2007|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-15295-3|page=109|url=https://books.google.com/books?id=XsWorLT4p3UC&amp;q=puberty+islam&amp;pg=PA169|access-date=24 May 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Masud1996&quot;&gt;Masud, ''Islamic Legal Interpretation, Muftis and Their Fatwas'', [[Harvard University]] Press, 1996.&lt;/ref&gt;

==== حیض ====
قران کریم د حیض موضوع ته ځانګړې نغوته کړې؛ د بقرې سورت په ۲۲۲ آیت کې مسلمانانو ته لارښوونه شوې چې «د حیض په حالت له خپلو ښځو لرې اوسي او تر هغو دې ورته نه نږدې کیږي چې نه وي پاکې شوې؛ هغه مهال چې دوی پاکې شوې بیا نو هغه ډول ورته نږدې کېدای شي چې الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; یې لارښوونه کړې ده»؛ دا نو داسې امر دی چې له مخې یې د حیض پر مهال جنسي اړیکه بشپړه حرامه بلل کیږي. ابن کثیر بیا هغه حدیث مبارک نقل کړی چې د حیض په حالت کې له ښځو سره د نږدې کېدو ډول څرګندوي. د دغه حدیث پر بنسټ ښځه او مېړه د حیض پر مهال یوازې له جنسي اړیکې پرته نور هر ډول مینه کولای شي. ښځې د دغه میاشتني عادت له بشپړېدو وروسته وړاندې له دې چې بېرته دیني فرایضو یا جنسي اړیکو ته مخه کړي د غسل په کولو مکلفې دي. &lt;ref name=&quot;Joseph2007&quot;&gt;{{cite book|last=Joseph|first=Suad|title=Encyclopedia of Women and Islamic Cultures|year=2007|publisher=Brill|page=531}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite quran|2|222|t=s|s=ns}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Baugh|first=Carolyn|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0965|publisher=Oxford University Press|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150908190008/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0965|archive-date=8 September 2015}}&lt;/ref&gt;

اسلام د حیض پر مهال، د ماشوم له زېږون وروسته تر ۴۰ ورځو او همدارنګه د روژې میاشتې د ورځې پر مهال (یعنې د روژې لرلو په حالت کې) جنسي اړیکه منع کړې ده. د حج په مراسمو کې حج کوونکي چې په احرام کې وي د یوځای کېدو اجازه نه لري او ورته مهال هغه واده هم باطل دی چې د حج د مراسمو د ترسره کولو په حالت کې وشي. &lt;ref name=&quot;Joseph20072&quot;&gt;{{cite book|last=Joseph|first=Suad|title=Encyclopedia of Women and Islamic Cultures|year=2007|publisher=Brill|page=531}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Wheeler|first=Brannon|title=Encyclopedia of Islam and the Muslim World|url=http://go.galegroup.com/ps/i.do?id=GALE%7CCX3403500093&amp;v=2.1&amp;it=r&amp;p=GVRL&amp;sw=w|publisher=Macmillan Reference USA|access-date=3 May 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Smith-Hefner|first1=Nancy J.|title=Islamizing Intimacies: Youth, Sexuality, and Gender in Contemporary Indonesia|date=2019|publisher=University of Hawaii Press|location=|isbn=978-0-8248-7811-5|page=128|url=https://books.google.com/books?id=iVnGDwAAQBAJ&amp;q=nocturnal+emission+islam&amp;pg=PA128|access-date=26 December 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قانوني اړیکې ===

==== واده ====
په اسلام او اسلامي قانون کې واده د دوه کسانو ترمنځ هغه حقوقي او ټولنیز قرارداد دی چې د مېړه او ښځې حقوق او مسئولیتونه ټاکي. اسلام د یو لړ شرایطو له مخې څو ودونه هم جایز بولي. زوم او ناوې دواړه باید په خپله خوښه له واده سره رضایت وښيي. واده یو اسلامي عمل دی او ډیر ټینګار پرې شوی. په اسلامي فقه کې د واده لومړنۍ موخه د ماشومانو راوړل بلل کیږي. اسلام شدید جنسي میل او همدارنګه د مثل د تولید لپاره هیلې په رسمیت پېژني او د مثل له تولید ملاتړ کوي. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://arabnews.com/saudiarabia/article308231.ece|title=Women in polygamous marriages suffering psychological torture – Arab News|access-date=2011-03-12|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110311202547/http://arabnews.com/saudiarabia/article308231.ece|archive-date=2011-03-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;marriage1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.al-islam.org/islamic-marriage-syed-athar-husain-sh-rizvi/importance-marriage-islam|title=Importance of Marriage in Islam|date=22 October 2012|publisher=al-islam.org|access-date=10 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Simon|first1=Rita James|last2=Brooks|first2=Alison|title=Gay and Lesbian Communities the World Over|date=2009|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=978-0-7391-4364-3|page=46|url=https://books.google.com/books?id=AGlGTAXlAcsC&amp;q=homosexuality+islam&amp;pg=PA17|access-date=26 May 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;

طلاق هم د اسلام له مخې بېلابېل شرایط او ډولونه لري؛ اسلام د طلاق بشپړ حق نارینه و ته ورکړی او ښځې نه شي کولای طلاق ورکړي، یوازې د یو لړ شرایطو له مخې اسلامي محکمه کولای شي د یوې ښځې د غوښتنې په صورت کې که چېرې غوښتنه یې په شرایطو برابره وي د هغو د اړیکې د پای اعلان وکړي. &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nikah101.com/getting_married.html|title=Getting Married|access-date=2018-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20181004225955/https://nikah101.com/getting_married.html|archive-date=2018-10-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IslamicOrigins&quot;&gt;Berg, H. [https://books.google.com/books?id=SxPyHsFzNMIC&amp;q=Mutah+of+marriage&amp;pg=PA165 &quot;Method and theory in the study of Islamic origins&quot;]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160509211138/https://books.google.com/books?id=SxPyHsFzNMIC&amp;pg=PA165&amp;dq=Mutah&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=TOtbUaCjLMjOrQeZ6IHwAw&amp;ved=0CDcQ6AEwAg#v=snippet&amp;q=Mutah%20of%20marriage&amp;f=false|date=2016-05-09}} Brill 2003 {{ISBN|9004126023}}, 9789004126022. Accessed at Google Books 15 March 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IslamDictionary&quot;&gt;Hughes, T. [https://books.google.com/books?id=O84eYLVHvB0C&amp;dq=Mutah&amp;pg=PA424 &quot;A Dictionary of Islam.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423230922/https://books.google.com/books?id=O84eYLVHvB0C&amp;pg=PA424&amp;dq=Mutah&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=TOtbUaCjLMjOrQeZ6IHwAw&amp;ved=0CFkQ6AEwCQ#v=onepage&amp;q=Mutah&amp;f=false|date=2016-04-23}} Asian Educational Services 1 December 1995. Accessed 15 April 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pohl (2010)&quot;&gt;Pohl, F. [https://books.google.com/books?id=n4Eye4ilLVkC&amp;dq=Mutah&amp;pg=PA50 &quot;Muslim world: modern Muslim societies&quot;]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624115230/https://books.google.com/books?id=n4Eye4ilLVkC&amp;pg=PA50&amp;dq=Mutah&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=l0VdUeCnM4ajiAfXnoCgCQ&amp;ved=0CDMQ6AEwATgU#v=onepage&amp;q=Mutah&amp;f=false|date=2016-06-24}} Marshall Cavendish, 2010. {{ISBN|0761479279}}, 1780761479277. pp. 47–53.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=İlkkaracan|first=Pınar|title=Deconstructing sexuality in the Middle East: challenges and discourses|url=https://books.google.com/books?id=pnGwP9-FhxYC&amp;pg=PA36|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|year=2008|page=36|isbn=978-0-7546-7235-7|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151030194344/https://books.google.com/books?id=pnGwP9-FhxYC&amp;pg=PA36&amp;dq|archive-date=30 October 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|quote=In a misyar marriage the woman waives some of the rights she would enjoy in a normal marriage. Most misyar brides don't change their residences but pursue marriage on a visitation basis.|url=http://www.arabnews.com/saudi-arabia/news/642991|title=Misyar now a widespread reality|work=Arab News|date=12 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170218025556/http://www.arabnews.com/saudi-arabia/news/642991|archive-date=2017-02-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Elie|last=Elhadj|title=The Islamic Shield: Arab Resistance to Democratic and Religious Reforms|year=2006|publisher=Universal Publishers|isbn=978-1599424118|page=51}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=Al-Raida|issue=92–99|page=58|title=Misyar Marriage|publisher=Beirut University College, Institute for Women's Studies in the Arab World|year=2001}}&lt;/ref&gt;

===== د نورو ادیانو له پیروانو سره واده =====
د اسلام مبارک دین د مسلمانانو او اهل کتابو (یهودانو، عیسویانو او صائبینو) ترمنځ واده په رسمیت پېژني. د اسلامي شریعت پر بنسټ یو مسلمان نارینه کولای شي له یوې عیسوي یا یهودي ښځې سره واده وکړي، مګر په دې حکم کې هغه ښځې نه دي شاملې چې نورو غیرمذهبي ټولنو ته اړوندېږي. ورته مهال مسلمانې ښځې اجازه نه لري چې له مسلمان پرته له بل چا سره واده وکړي. سربېره پر دې اسلام په جدي توګه له مشرکینو سره د مسلمانانو واده منع کړی دی. &lt;ref name=&quot;ODI&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Ahl al-Kitab|editor=John L. Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2014|url=https://archive.org/details/oxforddictionary00bada|df=dmy-all|doi=10.1093/acref/9780195125580.001.0001|isbn=9780195125580}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Leeman|first=A. B.|year=2009|title=Interfaith Marriage in Islam: An Examination of the Legal Theory Behind the Traditional and Reformist Positions|url=https://ilj.law.indiana.edu/articles/84/84_2_Leeman.pdf|url-status=live|journal=[[Indiana Law Journal]]|location=[[Bloomington, Indiana]]|publisher=[[Indiana University Maurer School of Law]]|volume=84|issue=2|pages=743–772|issn=0019-6665|s2cid=52224503|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123062516/https://ilj.law.indiana.edu/articles/84/84_2_Leeman.pdf|archive-date=23 November 2018|access-date=25 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;go.galegroup.com&quot;&gt;{{cite web|last=Kassam|first=Zayn|title=Encyclopedia of Islam and the Muslim World|url=http://go.galegroup.com/ps/i.do?id=GALE%7CCX3403500164&amp;v=2.1&amp;it=r&amp;p=GVRL&amp;sw=w|publisher=Macmillan Reference USA|access-date=3 May 2013}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Leeman|2009|p=755}}

== سرچينې ==</text>
      <sha1>ijdc3y1yk8im9xyhkl8vymnvdr3cgt4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د یمامه جګړه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77786</id>
    <revision>
      <id>364674</id>
      <parentid>341117</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T23:17:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Islamon</username>
        <id>39859</id>
      </contributor>
      <origin>364674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2362" sha1="n2zjo8653pvb3jj9hwixo3vjrj2e0c5" xml:space="preserve">{{مالومات}}
'''د یمامة جګړه''' یا '''د عقربا جګړه''' په ۱۱ هجري سپوږمیز کال کي [[ابوبکر صدیق|د ابوبکر صدیق رضی الله عنه]] د خلافت پر مهال رامنځ ته سوه. یاده جګړه د اسلام د ستر دښمن او نبوت درواغجن دعوه کوونکي مسیلمه کذاب پر خلاف د مسلمانانو له لوري پیل سوه.

ابوبکر صدیق رضی الله عنه ددې جګړې لپاره مشهوره صحابي [[عکرمه بن عمرو|عکرمه]] وټاکه خو کله چي نوموړي توان له لاسه ورکړ، د حضرت محمدﷺ بل صحابي شرحبیل بن حسنه یې مرستي ته ځان ورساوه او ورپسې خالد بن ولید هم د ابوبکر الصدیق په امر میدان ته راودانګل چي په دې سره د مسلمانانو شمېر زیات او د جګړې لپاره په مکمله توګه چمتو سول.

د لښکر تر چمتووالي وروسته د مهاجرينو بيرغ ابو حذيفه او د انصارو بيرغ  ثابت بن قيس بن شماس ته ورکول سو.

د جګړې له پیل سره د مسلمانانو لمړي بریدونه کمزوري وه خو د خالدؓ جذباتي وینا او منظمه پالیسي بیرته ددې سبب سول ترڅو دوی له سره ځواکمن او خونړي بریدونه پیل کړي. د مسیلمه لښکر د مسلمانانو له دې دویم ځلي بریدونو څخه وترهېدی او په تیښته یې ځان هغه باغ ته ورساوه چي حدیقة الرحمن ورته ویل، خو مسلمانانو دومره وژني پکښي ترسره کړې چي د باغ نوم په وروسته کي له حدیقة الرحمن څخه حدیقة الموت ته بدل سو او مسیلمه د وحشی بن حرب صحابیؓ له لوري ووژل سو. د یادوني وړ ده چي په دې جګړه کي لوی شمېر مسلمانان هم شهیدان سول خو د جګړې په ډګر کي يې غوڅه بریا خپله کړه.

د روایاتو پر اساس د مسیلمه د لښکرو تلفات په دې جګړه کي 14000 ته رسېدل او د مسلمانانو شهیدان 1200 تنه وه.

== اخځونه ==</text>
      <sha1>n2zjo8653pvb3jj9hwixo3vjrj2e0c5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سېلېني</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78377</id>
    <revision>
      <id>364694</id>
      <parentid>344624</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T08:33:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20572" sha1="exbj6jt22lso48q5d7mzjbim8afizjv" xml:space="preserve">{{هراړخيز مالوماتبکس}}په لرغوني يوناني دين او افسانو کې، سيلين د سپوږمۍ ښځینه خدايه او سپوږمۍ تجسم کوي. هغه چې د «ميني» په نوم هم پېژندل کېږي، د روايتونو تر مخې د «هايپرسن» او «تيا» تيتانانو لور ده، او د لمر د خدای هيليوس او د سباوون د ښځینه خدایې ايواس خور ده. هغه د سپوږمۍ ګاډۍ په ټولو اسمانونو کې چلوي. په ګڼو افسانو کې هغې ته د زيوس، پان، او فاني «اينډيمين» په ګډون، جلا جلا عاشقان منسوب شوي دي. له کلاسيکي پړاو وروسته، سيلين اکثره د «ارټيمس» سره يوځای پېژندل کېږي، لکه څنګه چې د هغې د ورور هيليواس پېژندګلو له «اپولو» سره کېږي. سيلين او ارتيمس له «هيکټي» سره هم تړاو درلود، او درېيواړه د سپوږمۍ او د سپوږميزو ښځينه خدايانو په توګه بلل کېدل، خو يوازې سيلين خپله د سپوږمۍ د تجسم په توګه بلل کېده.&lt;ref name=&quot;:lsj&quot;&gt;''[[A Greek–English Lexicon]]'' [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=selh/nh s.v. σελήνη].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hard, [https://books.google.com/books?id=r1Y3xZWVlnIC&amp;pg=PA46 p. 46]; ''[[Oxford Classical Dictionary]]'', s.v. Selene; Morford, pp. [https://archive.org/details/classicalmytholo0000morf_8ed/page/64/mode/2up?view=theater 64], [https://archive.org/details/classicalmytholo0000morf_8ed/page/219/mode/2up?view=theater 219–220]; Smith, [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=selene-bio-1&amp;fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0104 s.v. Selene].&lt;/ref&gt;

په رومي دين او افسانو کې د هغې سياله «لونا» ښځینه خدايه ده.&lt;ref&gt;Smith, [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=selene-bio-1&amp;fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0104 s.v. Selene]; Kerényi, [https://archive.org/details/godsofgreeks00kerrich/page/196/mode/2up?view=theater pp. 196–197]; ''[[Oxford Classical Dictionary]]'', s.v. Selene; Hard, [https://books.google.com/books?id=r1Y3xZWVlnIC&amp;pg=PA46 p. 46]; Morford, pp. [https://archive.org/details/classicalmytholo0000morf_8ed/page/64/mode/2up?view=theater 64], [https://archive.org/details/classicalmytholo0000morf_8ed/page/219/mode/2up?view=theater 219–221].&lt;/ref&gt;

== د نوم لغتپوهنه او منشأ ==

=== نومونه ===
د سيلين نوم د يوناني نوم سيلاس (σέλας) څخه اخيستل شوی دی، او معنا يې ده &quot;رڼا، ځلا، برېښنايي&quot;. په ډوريکي او ايوليکي لهجو کې د هغې نوم په ترتيب سره  د Σελάνα (Selána) او Σελάννα (Selánna) په بڼه ليکل کېدو.&lt;ref name=&quot;:lsj2&quot;&gt;''[[A Greek–English Lexicon]]'' [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=selh/nh s.v. σελήνη].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Athanassakis and Wolkow, [https://books.google.com/books?id=TTo3r8IHy0wC&amp;pg=PA90 p. 90, on lines 1&amp;#x2013;2]; Kerényi, [https://archive.org/details/godsofgreeks00kerrich/page/196/mode/2up?view=theater pp. 196–197]; Keightley, [https://books.google.com/books?id=YhsYAAAAYAAJ&amp;pg=PA56 p. 56].&lt;/ref&gt;

سيلين ته «ميني» هم ويل کېدل. یوناني ټکی «ميني» د سپوږمۍ او سپوږميزې مياشتې په معنا دی. د «ميني» نارينه بڼه (مين) د فريجيني سپوږمۍ خدای «مين» نوم هم و. «ميني» او «مين» دواړه ټکي له پروټو-هيلينيکي ټکي *méns (&quot;مياشت&quot;) څخه اخيستل شوي دي، او دا ټکی بيا خپله له پروټو-اندو-اروپايي ټکي *mḗh₁n̥s څخه اشتقاق شوی (يعنې سپوږمۍ، سپوږميزه مياشت)، چې ښايي اصلي رېښې يې *meh₁- (&quot;اندازه کول&quot;) وي، او د انګليسي ټکي د سپوږمۍ او مياشت سره برابر ټکی دی. يوناني سټويکي فيلسوف «کريسيفيس» د «سيلين او «مين» ټکي په ترتيب سره د یو خدای د نارينه او ښځينه اړخونو په توګه تفسير کړي دي.&lt;ref&gt;Athanassakis and Wolkow, pp. [https://books.google.com/books?id=TTo3r8IHy0wC&amp;pg=PA90 90, on lines 1&amp;#x2013;2], [https://books.google.com/books?id=TTo3r8IHy0wC&amp;pg=PA91 91, on  line 5]; Kerényi, [https://archive.org/details/godsofgreeks00kerrich/page/197/mode/2up?view=theater p. 197]. Athanassakis and Wolkow speculate that Selene's name 'might have developed as a euphemism for the moon proper (Greek &quot;mēnē&quot;)'.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Oxford Classical Dictionary]]'', s.v. Selene; Kerényi, [https://archive.org/details/godsofgreeks00kerrich/page/197/mode/2up?view=theater p. 197].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Obbink 2002, [https://books.google.com/books?id=3xf0DQAAQBAJ&amp;pg=PA200 p. 200].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Beekes, p. 945.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hard, [https://books.google.com/books?id=r1Y3xZWVlnIC&amp;pg=PA46 p. 46]; ''[[Oxford Classical Dictionary]]'', s.v. Selene; Smith, [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=selene-bio-1&amp;fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0104 s.v. Selene].&lt;/ref&gt;

که څه هم خپله د سيلين (يا د هغې کوم سلف) لپاره کوم روښانه تايید نه دی موندل شوی، خو مايسينيايي يونان کې د مياشتې لپاره د «مين» ټکی په B خطي بڼه کې موندل شوی دی چې (me-no، له اضافتي بڼې μηνός, mēnós څخه اخيستل شوی).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.palaeolexicon.com/Word/Show/16804/|website=www.palaeolexicon.com|title=The Linear B word me-no|access-date=April 8, 2023}}&lt;/ref&gt;

لکه څنګه چې هيليواس کله له اپولو سره يوځای پېژندل کېږي، نو «فيبس» (&quot;روښانه&quot;) بلل کېږي، همداسې، کله چې سيلين له ارتيميس سره يوځای پېژندل کېږي، نو هغه د «فوبي» (&quot;ښځینه بڼه&quot;) په توګه بلل کېږي. همدا راز له ارتميس څخه، سيلين ته کله کله &quot;سينتيا&quot; ويل کېدل، چې معنا يې ده &quot;هغه چې له ماونټ سنتس ده&quot; (د ارتيميس د زېږېدو ځای).&lt;ref&gt;Morford, [https://archive.org/details/classicalmytholo0000morf_8ed/page/64/mode/2up?view=theater p. 64]; Smith, [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=selene-bio-1&amp;fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0104 s.v. Selene].  [[Phoebe (mythology)|Phoebe]] was also the name of Selene's aunt, the Titan mother of [[Leto]] and [[Asteria (Titaness)|Asteria]], and grandmother of Apollo, Artemis, and Hecate.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pannen, [https://books.google.com/books?id=37CPbHwqPjwC&amp;pg=PA96 p. 96]. For example see [[Ovid]], ''[[Heroides]]'' [https://www.loebclassics.com/view/ovid-heroides/1914/pb_LCL041.249.xml 18.59&amp;#x2013;74]. The English [[Romanticism|Romantic]] poet [[John Keats]] calls Selene Cynthia in his poem ''[[Endymion (poem)|Endymion]]''.&lt;/ref&gt;

=== منشأ ===
سيلين او د هغې ورور، خور او د اسمان خدای زيوس، د روښانه پروټو-اندو-اروپايي اصل د یوناني خدايانو له جملې څخه دي، که څه هم وروسته دوی د غېر پروټو-اندو-اروپايانو له خوا په عبادتځای کې څنډې ته کړای شوي وو، او په دې ډول څنډې ته کېدل د دوی اصلي کار وګرځېد، تر څو هغه کوچني خدايان شي، کوم چې د سترو خدايانو سره تړلي وي، او د يوناني دين په يوناني ساتلو کې مرسته کوي.{{sfn|Davidson|2010|page=[https://books.google.com/books?id=yOQtHNJJU9UC&amp;pg=PA205 205]}}

د سپوږمۍ پروټو-اندو-اروپايي اصلي خدايې نوم، د *Meh₁not (له کوم څخه چې د سيلين مستعار نوم ميني اخيستل شوی دی) په ډول بيا جوړ شوی دی، او داسې برېښي چې دا يو نارينه خدای و. په هر حال د دې ښځينه خدايې څانګه ښځینه ده، ځکه چې د لرغونو يونانيانو په ژبه کې، د نړۍ په اړه جنسيتي نظريې ته انعکاس ورکړل شوی و. لرغونې يوناني ژبه کې درې ګرامري جنسيتونه موجود وو (نارينه، ښځینه او بې پرې)، له همدې امله، کله به چې يو اله [خدای] يا ښځینه خدايې د يو شي يا يو تصور تجسم وړاندې کاوه، دوی به د اړوند نوم جنسيت هم تر لاسه کاوه؛ سيلين، چې د سپوږمۍ لپاره يوناني نوم دی، ښځينه دی (داسې حال کې چې «مين» يې نارينه دی)، همدا لامل دی هغه ښځينه خدايه چې د دې تجسم وړاندې کوي، اړينه ده چې ښځينه وي. په پروټو-اندو-اروپايي افسانو کې، سپوږمۍ، کومه چې يو نارينه شخصيت دی، عموماً يې له لمر سره جوړه – عموماً د واده له لارې – جوړوله، کوم چې ښځينه شخص دی، او کوم چې په يوناني افسانو کې په نارينه خدای [نارينه معبود] او د سيلين په ورور هيليوس کې پېژندل کېږي. په هر حال، داسې ښکاري چې د سباوون (ايوس) او د لمر (هيليوس) په خلاف، سپوږمۍ په پروټو-اندو-اروپايي افسانو کې کم اهميت درلود.&lt;ref&gt;Hansen 2004, p. [https://archive.org/details/handbookofclassi0000hans/page/26/mode/2up?view=theater 27]&lt;/ref&gt;{{sfn|West|2007|page=[https://books.google.com/books?id=ZXrJA_5LKlYC&amp;pg=PA351 351]}}{{sfn|Matasović|2009|page=155}}{{sfn|Gamkrelidze|Ivanov|1995|page=[https://books.google.com/books?id=M2aqp2n2mKkC&amp;pg=PA590 590-591]}}{{sfn|West|2007|page=[https://books.google.com/books?id=ZXrJA_5LKlYC&amp;pg=PA351 351]}}{{sfn|Mallory|Adams|1997|page=[https://books.google.com/books?id=tzU3RIV2BWIC&amp;pg=PA385 385]}}

که څه هم دا هڅې شوي دي چې سيلين ته د ټرای له «هيلن» سره تړاو ورکړل شي، چې لامل يې د دوی د نومونو ورته والی دی، خو له «لاکونيا» څخه د «هيلن» لپاره په دوه لومړيو انتسابونو کې د هغې نوم په «ډيګما» [واو حرف] سره ليکل شوی دی (لرغونې یوناني Ϝελένα، او رومي شوې بڼه يې: Weléna ده)، او په دې ډول د دوی تر منځ هر ډول اړيکې ردوي. د دې پر ځای احتمال دا دی چې هيلن له هيليوس سره زياته اړيکه لري، او داسې برېښي چې دا دواړه شخصيتونه له يو شريک پروټو-اندو-اروپايي سلف څخه منځ ته راغي چې «سن ميډين» دی.{{sfn|West|2007|page=[https://books.google.com/books?id=ZXrJA_5LKlYC&amp;pg=PA137 137]}}{{sfn|Mallory|Adams|1997|page=[https://books.google.com/books?id=tzU3RIV2BWIC&amp;pg=PA164 164]}}{{sfn|West|2007|page=[https://books.google.com/books?id=ZXrJA_5LKlYC&amp;pg=PA231 231]}}

== تشریحات ==
له هغې پرته چې خپله په سپوږمۍ تطبيق کېږي، د سيلين د بدني جوړښت او شخصيت پاتې تشريحات ډېر کم دي. نه په الياد او نه د هومر په اوډيسي کې سيلين د ښځينه خدايې په توګه ياده شوې ده، په داسې حال کې چې د هيسواډ په «تيوجوني» کې د هغې یادونه يوازې د «هايپرسن» او «تيا» د لور او د «هيليوس» او «ايواس» د خور په توګه شوې ده. په هر حال، هغه د هومري د دري دېرشو  حمدونو څخه د يو حمد موضوع وه، کوم چې لاندې تشریح وړاندې کوي:&lt;ref&gt;[[Hesiod]], ''[[Theogony]]'' [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0020.tlg001.perseus-eng1:371-403 371&amp;#x2013;374] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200329000710/http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0020.tlg001.perseus-eng1:371-403 |date=2020-03-29 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Stoll, [https://books.google.com/books?id=UWoBAAAAQAAJ&amp;pg=PA61 p. 61].&lt;/ref&gt;&lt;blockquote&gt;او له دې وروسته، د خواږه غږ ميوسيز، د زيوس لوڼې، په سندرو کې ښه مهارت لرونکې، د اوږدو وزرونو لرونکې سپوږمۍ په اړه وايي. د هغې د لا فاني سر څخه، له اسمان څخه يوه ځلا ليدل کېږي، او ځمکې ته غاړه ورکوي؛ او هغه ښکلا ډېره ستره ده چې د هغې د ځلېدونکې رڼا څخه پيدا کېږي. هغه هوا چې مخکې نه وه روښانه شوې، د هغې د زرين تاج له رڼا څخه پړکا کوي، او د هغې لکړه په روښانه ډول ځلېږي، کله چې هم سيلين خپل ښکلی جسد د سمندر په اوبو کې مينځلی دی، او له لرې ځايه ځلېدونکې لباس يې اغوستی دی، او د پياوړې غاړې لرونکې، ځلېدونکو اسونو جوړه زين کوي، د مياشتې په منځ کې د شپې له مخې، د څټ د اوږدو ويښتانو لرونکو اسونو په مرسته په پوره چټکتيا سره خپله ګاډۍ چلوي: له هغې وروسته د هغې ستر مدار ډکېږي او له هغې وروسته څومره چې هغه زياتېږي، لکړه يې لا زياته ځلېږي. نو هغه د فاني نارينه وو لپاره په باوري ډول نښه او علامه  ده.

درود دې وي، د سپينو ليچو ښځینه خدايې، روښانه سيلين، نرمه، د ځلېدونکې کوڅۍ په لرونکې ملکه!&lt;ref&gt;''[[Homeric Hymns|Hymn to Selene]]'' (32) 1&amp;#x2013;17, [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0138%3Ahymn%3D32 translation by Hugh G. Evelyn-White].&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;دوه نورو سرچينو هم د هغې وېښتو ته اشاره کړې ده: هيليوس ته هومريکي افسانه همدا لقب کاروي εὐπλόκαμος (&quot;د روښانه کوڅيو والا&quot;)، کوم چې په پورته افسانه کې د سيلین لپاره کارول شوی دی (په نورو ځايونو کې د &quot;شتمن&quot;، &quot;ښکلي&quot;، يا &quot;ښه کوڅۍ شوي&quot; په توګه ژباړل شوی دی)، په داسې حال کې چې «ايپمينيډيز» د ἠυκόμοιο (&quot;د ښکلو وېښتو والا&quot;) صفت کاروي.&lt;ref&gt;[[Claudius Aelianus|Aelian]], ''On Animals'', [https://www.loebclassics.com/view/aelian-characteristics_animals/1958/pb_LCL449.23.xml 12.7]  [= [[Epimenides]] fr. 3B2 [[Hermann Alexander Diels|Diels]] = [https://books.google.com/books?id=B75GgVdxYT0C&amp;pg=PA10 fr. 2 Freeman] ([http://demonax.info/doku.php?id=text:epimenides_of_crete_fragments Online version at Demonax | Hellenic Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241202072434/http://demonax.info/doku.php?id=text:epimenides_of_crete_fragments |date=2024-12-02 }}; [[A Greek–English Lexicon]] [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Deu)%2Fkomos s.v. εὔκομος].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Homeric Hymns|Homeric Hymn to Helios]]'' (31) [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0013.tlg031.perseus-eng1:31 6] ([http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0013.tlg032.perseus-eng1:32 Evelyn-White: &quot;rich-tressed&quot;]; [https://www.loebclassics.com/view/homeric_hymns_31_helios/2003/pb_LCL496.215.xml West 2003: &quot;lovely-tressed&quot;]), ''[[Homeric Hymns|Homeric Hymn to Selene]]'', (32) 18 ([https://www.loebclassics.com/view/homeric_hymns_32_selene/2003/pb_LCL496.219.xml West 2003: &quot;lovely-tressed&quot;]; Keightley, [https://books.google.com/books?id=YhsYAAAAYAAJ&amp;pg=PA55 pp. 55&amp;#x2013;56: &quot;well-tressed&quot;]). Keightley, describes ''εὐπλόκαμος'', along with ''λευκώλενος'' also used in the ''Hymn to Selene'', &quot;white-armed&quot;, as being two of the &quot;usual epithets of the goddesses&quot;.&lt;/ref&gt;

په وروستيو روايتونو کې، سيلين (خپله سپوږمۍ په څېر) د ښکرونو لرونکې په توګه بيان شوې ده. په اورفيکي حمد کې سيلين په دې ډول مخاطبه شوې ده چې &quot;ای د غوايي ښکر لرونکې سپوږمۍ&quot;، او سربېره پر دې په دې ډول تشریح شوې ده چې &quot;د مشعل لرونکې،....نارينه او ښځينه، ...د اسونو سره مينه کونکې&quot;، او د &quot;بشپړتيا او ښېګڼې&quot; ورکونکې. «ايمپيډوکولز، اريپيډيس» او «نوننس» ټولو هغه  د γλαυκῶπις (glaukṓpis، &quot;د روښانه سترګو والا&quot;، د اتينا ښځينه خدايې عام صفت) په ډول تشريح کړې ده، په داسې حال کې چې د يو شعر يوه برخه، چې ښايي د «پامپريپييس» له خوا ليکل شوی وي، نوموړې κυανῶπις (kyanṓpis &quot;د تورو سترګو والا&quot;) په توګه بيان کړې ده. د «کريټ» «ميسوميډيز» هغه γλαυκὰ (glaukà، &quot;خړرنګه زرينه&quot;) بللې ده.&lt;ref&gt;Keightley, [https://books.google.com/books?id=YhsYAAAAYAAJ&amp;pg=PA56 p. 56]; [[Plutarch]], ''[[Moralia]]'' [https://www.loebclassics.com/view/plutarch-face_which_appears_orb_moon/1957/pb_LCL406.103.xml 929 C&amp;#x2013;D] (''Concerning the Face Which Appears in the Orb of the Moon'' 16) [= [[Empedocles]] [https://www.loebclassics.com/view/empedocles-doctrine/2016/pb_LCL528.481.xml?rskey=gPvh94&amp;result=33 fr. D132 Laks-Most] = fr. B42 Diels-Kranz], [https://www.loebclassics.com/view/plutarch-face_which_appears_orb_moon/1957/pb_LCL406.137.xml 934 D] (''Concerning the Face Which Appears in the Orb of the Moon'' 21); [[Euripides]] [https://www.loebclassics.com/view/euripides-dramatic_fragments/2008/pb_LCL506.573.xml?rskey=ib6InZ&amp;result=1 fr. 1009] [= Scholia on [[Apollonius of Rhodes]]' ''[[Argonautica]]'' 1.1280&amp;#x2013;1281]; [[Nonnus]], ''[[Dionysiaca]]'' [https://archive.org/details/dionysiaca01nonnuoft/page/172/mode/2up?view=theater 5.70].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;For a horned Selene see for example: [[Seneca the Younger|Seneca]], ''[[Medea (Seneca)|Medea]]'' [https://www.loebclassics.com/view/seneca_younger-medea/2018/pb_LCL062.323.xml 98], ''[[Phaedra (Seneca)|Phaedra]]'' [https://www.loebclassics.com/view/seneca_younger-phaedra/2018/pb_LCL062.453.xml 419]; [[Valerius Flaccus (poet)|Valerius Flaccus]], ''Argonautica'' [https://www.loebclassics.com/view/valerius_flaccus-argonautica/1934/pb_LCL286.415.xml 8.29];  [[Quintus Smyrnaeus]], ''[[Posthomerica|The Fall of Troy]]'' [[iarchive:falloftroy00quin/page/12/mode/2up|1.147&amp;#x2013;149]]; [[Nonnus]], ''[[Dionysiaca]]'' [http://archive.org/stream/dionysiaca01nonnuoft#page/18/mode/2up 1.221], [[iarchive:dionysiaca01nonnuoft/page/180/mode/2up|5.163]], [http://archive.org/stream/dionysiaca01nonnuoft#page/370/mode/2up 11.186], [https://archive.org/details/dionysiaca03nonnuoft/page/466/mode/2up?view=theater 48.583]. For a horned moon see, for example: [[Ovid]], ''[[Metamorphoses]]'' [https://www.loebclassics.com/view/ovid-metamorphoses/1916/pb_LCL042.355.xml 7.179&amp;#x2013;180]; [[Aratus]], ''Phaenomena'' [https://topostext.org/work/551#733 733]; [[Virgil]], ''[[Georgics]]'' [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0058%3Abook%3D1%3Acard%3D424 1.436]; [[Statius]], ''[[Thebaid (Latin poem)|Thebaid]]'' [https://www.loebclassics.com/view/statius-thebaid/2004/pb_LCL498.251.xml 12.1&amp;#x2013;3]; [[Tryphiodorus]], ''The Taking of Ilios'' [https://archive.org/details/oppiancolluthust00oppiuoft/page/618/mode/2up?view=theater 514&amp;#x2013;519].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Orphic Hymns|Orphic Hymn to Selene]]'' (Athanassakis and Wolkow, [https://books.google.com/books?id=TTo3r8IHy0wC&amp;pg=PA11 p. 11]).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Select Papyri'' 3.140 Page, [https://www.loebclassics.com/view/select_papyri_poetry_elegiac_hexameter_poems/1941/pb_LCL360.567.xml pp. 566, 567].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Mesomedes]], ''Hymn to the Sun'' 15 (Psaroudakes, [https://books.google.com/books?id=ULNSDwAAQBAJ&amp;pg=PA122 p. 122]).&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>exbj6jt22lso48q5d7mzjbim8afizjv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سالم مولا ابی حذیفه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78602</id>
    <revision>
      <id>364673</id>
      <parentid>331190</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T23:16:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Islamon</username>
        <id>39859</id>
      </contributor>
      <origin>364673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1644" sha1="lqyuqfvagsf11kmmaukdj0ap89m5w1g" xml:space="preserve">'''سالم مولا ابو حذیفهؓ''' (چي په ۱۲ هجري کال کي شهید سوی دی) د حضرت محمدﷺ له مهاجرینو اصحابو څخه یو صحابي وو. 

{{مالومات}}

سالم د رسول اللهﷺ سره په ټولو غزاوو کي برخه اخیستې وه، او د ارتداد د جګړو په لړۍ کي یو له هغه قاریانو او حافظانو له څخه وو چي [[د یمامه جګړه|د یمامه په جګړه]] کي په شهادت ورسېدی. &lt;ref&gt;{{کتابي سرچينه |last=[[أبو نعيم الأصبهاني]] |title=معرفة الصحابة |publisher=دار الوطن |year=1998 |edition=الأولى |volume=الثالث |page=1361}}&lt;/ref&gt;

سالم بن معقل ته سالم مولیٰ د ابو حذیفه بن عتبه بن ربیعه بن عبد شمس ویل کېږي. هغه د اسلام د پېغمبر له صحابه وو او د اسلام له لومړیو منونکو څخه شمېرل کېده. هغه په اصل کې ایرانی و او په کوچنیوالي کې ثبیتة چې د ابو حذیفه مېرمن وه، هغه واخیست او وروسته یې ازاد کړ. ابو حذیفه هغه خپل منلی زوی وګرځاوه او د خپل ورور لور یې ورسره واده کړه. سالم د صحابه وو په منځ کې د قرآن له نوموتو قاریانو څخه ګڼل کېده.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.islamical.org/fa/%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85_%D8%A8%D9%86_%D9%85%D8%B9%D9%82%D9%84|title=سالم مولی ابی‌حذیفه|accessdate=islamical.org}}&lt;/ref&gt;

== اخځونه ==</text>
      <sha1>lqyuqfvagsf11kmmaukdj0ap89m5w1g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تلپاتې جیلي کب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85854</id>
    <revision>
      <id>364676</id>
      <parentid>359265</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T00:11:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3535" sha1="26jwskr77iqmws7hijmga5424qhgkma" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:25em; border-radius:10px; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; padding:5px; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.1);&quot;
|+ style=&quot;font-size:135%; font-weight:bold; background:#0077be; color:white; border-radius:8px; padding:5px;&quot; |تلپاتې جیلي کب 
&lt;span style=&quot;font-size:80%;&quot;&gt;Immortal Jellyfish&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; padding:10px;&quot; |[[دوتنه:Turritopsis_dohrnii.jpg|250x250px|تلپاتې جیلي کب په اوبو کې]]
|-
! style=&quot;background:#eef; width:40%;&quot; |علمي نوم
|''Turritopsis dohrnii''
|-
! style=&quot;background:#eef;&quot; |کورنۍ
|Oceaniidae
|-
! style=&quot;background:#eef;&quot; |ځانګړتیا
|بيولوژيکي تلپاتې والی
|-
! style=&quot;background:#eef;&quot; |اصلي ځای
|د مدیترانې سمندر او جاپان
|}
'''تلپاتې جیلي کب''' (په انګليسي: Immortal Jellyfish) د سمندري ژويو یو کوچنی ډول دی چې د نړۍ په سمندرونو کې موندل کېږي. دا ژوی د دې وړتیا لري چې کله زوړ شي یا ټپي شي، خپلې حجرې بېرته ځوانې کړي او خپل ژوند له پیل څخه پیل کړي. دا پروسه په بيولوژي کې د '''ټرانسډیفریشن''' (Transdifferentiation) په نوم يادېږي.

== د تلپاتې والي مېکانېزم ==
ډېری ژوي د بلوغ وروسته مري، خو دا جیلي کب کله چې د مرګ له ګواښ یا لوږې سره مخ شي:

# خپل ځان بېرته د &quot;پولیپ&quot; (Polyp) په نوم لومړني پړاو ته اړوي.
# د بدن حجرې یې په بشپړ ډول نوې کېږي.
# دا پروسه بيا بيا تکرارولی شي، له همدې امله دا په نظري ډول هېڅکله نه مري.

== ولې دا ژوی د ساینس لپاره مهم دی؟ ==
ساینسپوهان د دې ژوي په ډي اېن اې (DNA) څېړنې کوي ترڅو د انسانانو د زړښت (Aging) مخه ونیسي او د سرطان په څېر د حجرو د ناروغیو درملنه ومومي. ګوګل دا موضوع د &quot;Biological Immortality&quot; تر عنوان لاندې په خپلو علمي ډېټابیسونو کې لټوي.

== د ګوګل Metadata لنډیز ==
&quot;د تلپاتې جیلي کب (Turritopsis dohrnii) په اړه بشپړ معلومات. دا ژوی څنګه هېڅکله نه مري او د حجرو د بېرته ځوانولو وړتیا یې څنګه کار کوي؟ د سمندر د دې عجيبه مخلوق په اړه علمي پښتو ليکنه.&quot;

== معتبرې سرچينې (Verified Data Sources) ==
ګوګل د لاندې معتبرو لېنکونو له لارې د دې مقالې اعتبار تاييدوي:&lt;div class=&quot;references-small&quot; style=&quot;background:#f1f1f1; padding:10px; border-radius:5px;&quot;&gt;
1. د امریکې د طب ملي کتابتون (PubMed): [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35165154/ Comparative genomics of the immortal jellyfish]. 2. نشنل جیوګرافیک (National Geographic): [https://www.nationalgeographic.com/animals/invertebrates/facts/immortal-jellyfish The jellyfish that can live forever]. 3. د ژونديو موجوداتو نړيوال ډاټابيس (Catalogue of Life): [https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/59QW4 Turritopsis dohrnii details]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
&lt;/div&gt;

== اړوندې ليکنې ==

* [[جیلي کب]]
* [[بيولوژي]]
* [[سمندر پېژندنه]]</text>
      <sha1>26jwskr77iqmws7hijmga5424qhgkma</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د پسیفیک هوايي ډګر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85952</id>
    <revision>
      <id>364689</id>
      <parentid>363707</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T05:58:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31363" sha1="lg1zyesuu89oe2spzx6ceiumyqphdwz" xml:space="preserve">د پسیفیک هوايي ډګر )په هسپانوي کې: Aeropuerto del Pacífico )، چې د پسیفیک نړیوال هوايي ډګر (Aeropuerto Internacional del Pacífico)  او د ختیځ هوايي ډګر (Aeropuerto de Oriente)  په نومونو هم پېژندل کېږي، یو د جوړېدو په حال کې ګډ ملکي ـ پوځي نړیوال هوايي ډګر دی چې د السلوادور په کونچاګوا کې موقعیت لري. دا هوايي ډګر به د لا یونیون ښار او د پلان شوي Bitcoin City خدمت وکړي.&lt;ref name=&quot;new airport&quot;&gt;{{cite web|url=https://diario.elmundo.sv/politica/aprueban-leyes-para-construir-tren-y-aeropuerto-del-pacifico|title=Aprueban Leyes para Construir Tren y Aeropuerto del Pacífico|trans-title=They Approve Laws to Construct the Train and Airport of the Pacific|date=26 April 2022|access-date=26 April 2022|language=es|work=[[El Mundo (El Salvador)|El Mundo]]|first1=Yolanda|last1=Magaña|archive-url=https://web.archive.org/web/20220426160958/https://diario.elmundo.sv/politica/aprueban-leyes-para-construir-tren-y-aeropuerto-del-pacifico|archive-date=26 April 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.elsalvador.com/noticias/nacional/asamblea-fondos-obras-pista-2-400-metros-del-aeropuerto-pacifico/1185936/2024/|title=Asamblea Aprobó Fondos para Obras y Pista de 2,400 Metros del Aeropuerto del Pacífico|trans-title=Assembly Approves Funds for Works and a 2,400-Meter Runway of the Airport of the Pacific|language=es|date=5 December 2024|access-date=6 December 2024|work=[[El Diario de Hoy]]|first1=Susana|last1=Peñate}}&lt;/ref&gt;

دا هوايي ډګر د السلوادور ولسمشر نایب بوکیله د ۲۰۱۹ د ولسمشرۍ کمپاین پر مهال د هغه د کوسکاتلان پلان د یوې برخې په توګه وړاندیز شو، او د جوړولو اجازه یې د ۲۰۲۲ د اپرېل ۲۶مه د مقننه جرګې له لوري تصویب شوه. د ځمکې لومړنۍ برابرول (terraforming) د ۲۰۲۳ کال په مارچ کې پیل شول، او اصلي ساختماني کار په ۲۰۲۵ کې شروع شو. د هوايي ډګر د جوړولو پر وړاندې د سیمې ځمکوال او اوسېدونکي مخالفت لري، او همدارنګه د چاپېریال د اغېزو په اړه اندېښنې شته چې دا پروژه به د سیمه‌ییز ایکوسیستم پر توازن څه اغېز ولري.

== پلان جوړونه ==

=== لومړني وړاندیزونه ===
د ۲۰۱۹ کال د ولسمشرۍ ټاکنو څخه مخکې، د ولسمشرۍ نوماند نایب بوکیله خپل کوسکاتلان پلان خپور کړ، چې د هغه د ولسمشرۍ موخې او پروګرامونه یې پکې بیان کړي وو. د دې پلان له مهمو وړاندیزونو څخه یو هم د السلوادور په ختیځ کې د نوي هوايي ډګر جوړول وو. بوکیله استدلال کاوه چې د السلوادور د مرکزي نړیوال هوايي ډګر (سانټ اوسکار رومېرو نړیوال هوايي ډګر) ډېری مسافرین په حقیقت کې د هېواد له ختیځو سیمو څخه دي. د هغه په وینا، په ختیځ کې د نوي هوايي ډګر جوړول به: د اصلي نړیوال هوايي ډګر ګڼه ګوڼه کمه کړي؛ په ختیځو سیمو کې به د کار فرصتونه رامنځته کړي او د سیمې اقتصاد ته به وده ورکړي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/global-development/2025/mar/12/el-salvador-bitcoin-city-mangroves-president-nayib-bukele|title='They Turned Our Home into a Cemetery': The High Price of El Salvador's Bitcoin City Dream|language=en|date=12 March 2025|access-date=14 March 2025|work=[[The Guardian]]|first1=Camilo|last1=Freedman|location=[[San Salvador]], El Salvador}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Herrera Aleman&quot;&gt;{{cite web|url=https://diario.elmundo.sv/economia/bukele-coloca-primera-piedra-para-el-aeropuerto-del-pacifico|title=Bukele Coloca Primera Piedra para el Aeropuerto del Pacífico|trans-title=Bukele Breaks Ground on the Airport of the Pacific|language=es|date=25 February 2025|access-date=25 February 2025|work=[[El Mundo (El Salvador)|El Mundo]]|first1=Yelter|last1=Herrera|first2=Uveli|last2=Alemán}}&lt;/ref&gt;

د ۲۰۲۰ کال د مارچ په ۹مه، د السلوادور حکومت د &quot;Pacific Airport Project&quot; په نوم یو نړیوال عام اعلان خپور کړ، څو بهرنۍ کمپنۍ د هوايي ډګر د ډیزاین د مطالعې لپاره راجلب کړي. په ټوله کې ۴۴ کمپنیو د پروژې په اړه علاقه وښوده، چې له هغو څخه ۱۱ کمپنیو حکومت ته خپل اقتصادي ماډلونه وړاندې کړل. د ۲۰۲۲ کال د فبروري په ۲۴مه، حکومت ته د Peyco–ALBEN 4000 Consortium له لوري یو اقتصادي او مالي راپور وسپارل شو. راپور اټکل کاوه چې هوايي ډګر به د فعالیت په لومړي کال کې ۴،۷۰۰ نوې دندې رامنځته کړي. د پلان له مخې، په لومړیو لسو کلونو کې به هوايي ډګر: د ۱ څخه تر ۳ میلیونو مسافرو ترمنځ خدمت وکړي او شاوخوا ۱۸،۰۰۰ الوتنې (aircraft movements) به ترسره کړي. د CEPA رئیس فدریکو انلیکر بیا جلا اټکل کړی و چې د هوايي ډګر جوړول به ۲۳،۷۰۰ څخه ډېرې نوې دندې رامنځته کړي.&lt;ref name=&quot;ESI&quot;&gt;{{cite web|url=https://elsalvadorinfo.net/el-salvador-pacific-airport/|title=El Salvador's Airport of the Pacific: Prospects and Challenges of the New Airport in El Salvador|language=en|date=18 October 2023|access-date=12 October 2024|work=El Salvador Info|first1=Eddie|last1=Galdámez}}&lt;/ref&gt;

د ۲۰۲۲ کال د مارچ په میاشت کې، CEPA  تایید کړه چې هوايي ډګر به د کونډادییو (Condadillo) په کسرېو کې جوړېږي، چې د لا یونیون ولایت د کونچاګوا ولسوالۍ یوه سیمه ده، د لا یونیون ښار او د پلان شوي Bitcoin City سویل ته. د هوايي ډګر د جوړېدو له امله به د کونډادییو اوسېدونکي او د نږدې Flor de Mangle کسرېو خلک بې‌ځایه شي. د ټاکل شوي ځای ارتفاع د سمندر له کچې څخه ۵۶ فټه (۱۷ متره) لوړه ده.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.revistaeyn.com/centroamericaymundo/descubra-todos-los-detalles-y-cambios-del-nuevo-aeropuerto-internacional-en-el-oriente-de-el-salvador-JB22984692|title=Descubra Todos los Detalles y Cambios del Nuevo Aeropuerto Internacional en el Oriente de El Salvador|trans-title=Discover All the Details and Changes of the New International Airport in the East of El Salvador|language=es|date=3 December 2024|access-date=17 February 2025|work=Revista E y N}}&lt;/ref&gt;

=== د حکومت رسمي تصویب ===
د ۲۰۲۲ کال د اپرېل په ۲۵مه، د مقننه جرګې د اقتصاد کمېسیون د هوايي ډګر د جوړولو قانون تصویب کړ. په دا سبا ورځ، د مقننه جرګې عمومي غونډې د &quot;د پسیفیک هوايي ډګر د جوړولو، اداره کولو، چلولو او ساتنې قانون&quot; په نوم قانون له  ۸۴ څخه په ۶۷ رایو تصویب کړ، چې د هوايي ډګر جوړولو ته یې رسمي بڼه ورکړه. د مقننه جرګې په وینا، د هوايي ډګر لپاره ۹ ځایونه ارزول شوي وو؛ له هغو څخه ۶ ځایونه د الوتکو د ناستې د ستونزو له امله رد شول، او وروستی ټاکل شوی ځای د دې لپاره غوره شو چې د چاپېریال اغېزې تر ټولو لږې کړي.&lt;ref name=&quot;new airport2&quot;&gt;{{cite web|url=https://diario.elmundo.sv/politica/aprueban-leyes-para-construir-tren-y-aeropuerto-del-pacifico|title=Aprueban Leyes para Construir Tren y Aeropuerto del Pacífico|trans-title=They Approve Laws to Construct the Train and Airport of the Pacific|date=26 April 2022|access-date=26 April 2022|language=es|work=[[El Mundo (El Salvador)|El Mundo]]|first1=Yolanda|last1=Magaña|archive-url=https://web.archive.org/web/20220426160958/https://diario.elmundo.sv/politica/aprueban-leyes-para-construir-tren-y-aeropuerto-del-pacifico|archive-date=26 April 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.revistaeyn.com/centroamericaymundo/descubra-todos-los-detalles-y-cambios-del-nuevo-aeropuerto-internacional-en-el-oriente-de-el-salvador-JB22984692|title=Descubra Todos los Detalles y Cambios del Nuevo Aeropuerto Internacional en el Oriente de El Salvador|trans-title=Discover All the Details and Changes of the New International Airport in the East of El Salvador|language=es|date=3 December 2024|access-date=17 February 2025|work=Revista E y N}}&lt;/ref&gt;

== تأسيسات ==
د پسیفیک هوايي ډګر به دوه مسافر وړونکي ترمینلونه ولري (چې د α او β ترمینلونو په نوم یادېږي) چې په ګډه به ټولټال ۱۸ ګېټونه ولري. ترمینل α — چې د دواړو ترمینلونو څخه لوی دی — به د چک‌اېن، د سامان ترلاسه کولو، ګمرک، رستورانتونو او نورو سوداګریزو ځایونو لپاره پراخه ساحه ولري.    ترمینل β — چې کوچنی دی  هغه به د شخصي الوتنو خدمت کوي. هوايي ډګر به یو ۷،۸۷۴ فټه اوږد (۲،۴۰۰ متره) رن‌وې ولري، چې وروسته به ۹،۸۵۰ فټه (۳،۰۰۰ متره) ته وغځول شي، او د ۱۴۸ فټه (۴۵ متره) په پلنوالي سره. د رن‌وې په دواړو وروستیو برخو کې به د الوتکو د چمتو کېدو لپاره ځانګړي turnaround platforms جوړ شي. د بوکیله په وینا، د پسیفیک هوايي ډګر به د FAA او ICAO نړیوال معیارونه پوره کړي. دغه هوايي ډګر به د السلوادور د هوايي ځواک یوه اډه هم ولري. ټوله پروژه به شاوخوا ۶۰۰ مانسانه (نږدې ۳۰۰ جریبه) ځمکه ونیسي. د هوايي ډګر ډیزاین د مکسیکوي معمار فرناندو رومېرو کړی دی.&lt;ref name=&quot;LPG 25Feb&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.laprensagrafica.com/elsalvador/Colocan-la-primera-piedra-del-aeropuerto-del-Pacifico-20250225-0083.html|title=Colocan la Primera Piedra del Aeropuerto del Pacífico|trans-title=They Break Ground on the Airport of the Pacific|language=es|date=25 February 2025|access-date=25 February 2025|work=[[La Prensa Gráfica]]|first1=Flor|last1=Ayala|first2=Emanuel|last2=Boquín}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Inicia&quot;&gt;{{cite web|url=https://diariolahuella.com/inicia-la-construccion-del-aeropuerto-internacional-del-pacifico/|title=Inicia la Construcción del Aeropuerto Internacional del Pacífico|trans-title=Construction on the International Airport of the Pacific Begins|language=es|date=26 February 2025|access-date=4 March 2025|work=Diario la Huella|first1=Alex|last1=Tobar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;new airport3&quot;&gt;{{cite web|url=https://diario.elmundo.sv/politica/aprueban-leyes-para-construir-tren-y-aeropuerto-del-pacifico|title=Aprueban Leyes para Construir Tren y Aeropuerto del Pacífico|trans-title=They Approve Laws to Construct the Train and Airport of the Pacific|date=26 April 2022|access-date=26 April 2022|language=es|work=[[El Mundo (El Salvador)|El Mundo]]|first1=Yolanda|last1=Magaña|archive-url=https://web.archive.org/web/20220426160958/https://diario.elmundo.sv/politica/aprueban-leyes-para-construir-tren-y-aeropuerto-del-pacifico|archive-date=26 April 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Inicia2&quot;&gt;{{cite web|url=https://diariolahuella.com/inicia-la-construccion-del-aeropuerto-internacional-del-pacifico/|title=Inicia la Construcción del Aeropuerto Internacional del Pacífico|trans-title=Construction on the International Airport of the Pacific Begins|language=es|date=26 February 2025|access-date=4 March 2025|work=Diario la Huella|first1=Alex|last1=Tobar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Herrera Aleman2&quot;&gt;{{cite web|url=https://diario.elmundo.sv/economia/bukele-coloca-primera-piedra-para-el-aeropuerto-del-pacifico|title=Bukele Coloca Primera Piedra para el Aeropuerto del Pacífico|trans-title=Bukele Breaks Ground on the Airport of the Pacific|language=es|date=25 February 2025|access-date=25 February 2025|work=[[El Mundo (El Salvador)|El Mundo]]|first1=Yelter|last1=Herrera|first2=Uveli|last2=Alemán}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.revistaeyn.com/centroamericaymundo/descubra-todos-los-detalles-y-cambios-del-nuevo-aeropuerto-internacional-en-el-oriente-de-el-salvador-JB22984692|title=Descubra Todos los Detalles y Cambios del Nuevo Aeropuerto Internacional en el Oriente de El Salvador|trans-title=Discover All the Details and Changes of the New International Airport in the East of El Salvador|language=es|date=3 December 2024|access-date=17 February 2025|work=Revista E y N}}&lt;/ref&gt;

د لاتیني امریکا د پرمختیايي بانک استازي اوسکار اوالې په وینا: هوايي ډګر به په پیل کې ۲ ګېټونه ولري چې هر یو به د ۲–۳ الوتکو خدمت کولای شي. که د ختیځ السلوادور سیاحت زیات شي، هوايي ډګر به د پراختیا وړ وي. هغه وویل چې Airbus A320، Boeing 737 او Boeing 757 الوتکې به په دې هوايي ډګر کې د ناستې وړتیا ولري. د حکومت د اټکل له مخې، هوايي ډګر به د پرانیستې په لومړیو کې ۳۰۰،۰۰۰ مسافر په کال کې خدمت کړي او د بشپړېدو وروسته به تر ۵ میلیونو مسافرو پورې کلنی ظرفیت ولري.&lt;ref name=&quot;Claves&quot;&gt;{{cite web|url=https://diario.elmundo.sv/economia/los-datos-claves-de-la-construccion-del-aeropuerto-del-pacifico|title=Los Datos Claves de la Construcción del Aeropuerto del Pacífico|trans-title=The Important Figures of the Construction of the Airport of the Pacific|language=es|date=26 February 2025|access-date=27 February 2025|work=[[El Mundo (El Salvador)|El Mundo]]|first1=Uveli|last1=Alemán}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;planes&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.laprensagrafica.com/economia/Aeropuerto-del-Pacifico-permitira-entrada-de-aviones-suficientemente-grandes-cuanto-costara-20241202-0011.html|title=Aeropuerto del Pacífico Permitirá Entrada de Aviones &quot;Suficientemente Grandes&quot;; ¿Cuánto Costará?|trans-title=The Airport of the Pacific Will Permit the Entry of &quot;Sufficiently Large&quot; Aircraft; How Much Will It Cost?|language=es|date=2 December 2024|access-date=2 December 2024|work=[[La Prensa Gráfica]]|first1=Irma|last1=Cantizzano}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ودانیزې چارې ==
د پسیفیک هوايي ډګر د لومړنیو ځمکنيو بدلونونو (terraforming) کار د ۲۰۲۳ کال د مارچ په میاشت کې پیل شو. د ۲۰۲۴ کال په اکټوبر کې، CEPA  اعلان وکړ چې د هوايي ډګر اصلي ساختماني چارې به په ۲۰۲۵ کال کې پیل شي. انلیکر څرګنده کړه چې حکومت د هوايي ډګر د جوړولو په برخه کې په &quot;ډېر چټک سرعت&quot; (&quot;paso bastante acelerado&quot;) سره پر مخ روان دی. د ۲۰۲۲ کال د اپریل په میاشت کې، حکومت اټکل کړی و چې د هوايي ډګر د جوړولو لګښت به په لسو کلونو کې ۵۰۰ میلیونه ډالرو ته ورسېږي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.revistaeyn.com/centroamericaymundo/descubra-todos-los-detalles-y-cambios-del-nuevo-aeropuerto-internacional-en-el-oriente-de-el-salvador-JB22984692|title=Descubra Todos los Detalles y Cambios del Nuevo Aeropuerto Internacional en el Oriente de El Salvador|trans-title=Discover All the Details and Changes of the New International Airport in the East of El Salvador|language=es|date=3 December 2024|access-date=17 February 2025|work=Revista E y N}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Terra&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.elsalvador.com/noticias/nacional/perforan-terrenos-aeropuerto-la-union-duenos-sin-pago/1049370/2023/|title=Empiezan a Perforar Terrenos para el Aeropuerto de La Unión, Pero Dueños Todavía no Reciben Pago del Gobierno|trans-title=Land Drilling Begins for La Unión Airport, But Owners Still Haven't Received Government Payment|language=es|date=24 March 2023|access-date=24 March 2023|work=[[El Diario de Hoy]]|first1=Insy|last1=Mendoza}}&lt;/ref&gt;

د ۲۰۲۵ کال د فبرورۍ په ۲۵مه، بوکیله د هوايي ډګر د بنسټ ډبرې د ایښودلو د مراسمو مشري وکړه. د وینا پر مهال، بوکیله وویل چې دا پروژه به په درې پړاوونو کې جوړیږي. څو میاشتې مخکې، هغه ویلي وو چې هوايي ډګر به په دوو کلونو کې پرانیستل شي. بوکیله اټکل وکړ چې لومړی پړاو — چې پکې د یوه کوچني مسافرو ترمینل جوړول شامل دي، کوم چې وروسته به د شخصي ترمینل په توګه وکارول شي — به ۳۸۶ میلیونه ډالر لګښت ولري. د السلوادور حکومت تمه لري چې هوايي ډګر به تر ۲۰۲۷ کال پورې فعال شي، او له هغې وروسته به دویم پړاو د اصلي مسافرو ترمینل د جوړولو کار پیل کړي؛ درېیم پړاو به د مسافرو ترمینل د پراخېدو چارې ترسره کړي. د ۲۰۲۵ کال په ډیسمبر کې، CEPA  راپور ورکړ چې د ځمکنيو بدلونونو ۷۰ سلنه کار بشپړ شوی دی.&lt;ref name=&quot;LPG 25Feb2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.laprensagrafica.com/elsalvador/Colocan-la-primera-piedra-del-aeropuerto-del-Pacifico-20250225-0083.html|title=Colocan la Primera Piedra del Aeropuerto del Pacífico|trans-title=They Break Ground on the Airport of the Pacific|language=es|date=25 February 2025|access-date=25 February 2025|work=[[La Prensa Gráfica]]|first1=Flor|last1=Ayala|first2=Emanuel|last2=Boquín}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LPG 25Feb3&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.laprensagrafica.com/elsalvador/Colocan-la-primera-piedra-del-aeropuerto-del-Pacifico-20250225-0083.html|title=Colocan la Primera Piedra del Aeropuerto del Pacífico|trans-title=They Break Ground on the Airport of the Pacific|language=es|date=25 February 2025|access-date=25 February 2025|work=[[La Prensa Gráfica]]|first1=Flor|last1=Ayala|first2=Emanuel|last2=Boquín}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LNSV1&quot;&gt;{{cite web|url=https://lanoticiasv.com/en-este-mes-de-diciembre-el-gobierno-colocara-la-primera-piedra-en-el-aeropuerto-del-pacifico/|title=En Este Mes de Diciembre, el Gobierno Colocará la Primera Piedra en el Aeropuerto del Pacífico|trans-title=In This Month of December, the Government Will Break Ground on the Airport of the Pacific|language=es|date=1 December 2024|access-date=2 December 2024|work=La Noticia SV|first1=Benjamín|last1=Beltrán}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Claves2&quot;&gt;{{cite web|url=https://diario.elmundo.sv/economia/los-datos-claves-de-la-construccion-del-aeropuerto-del-pacifico|title=Los Datos Claves de la Construcción del Aeropuerto del Pacífico|trans-title=The Important Figures of the Construction of the Airport of the Pacific|language=es|date=26 February 2025|access-date=27 February 2025|work=[[El Mundo (El Salvador)|El Mundo]]|first1=Uveli|last1=Alemán}}&lt;/ref&gt;

د ۲۰۲۲ کال په اکټوبر کې، د هغو ۱۵۰ ځمکوالو له ډلې چې د هوايي ډګر د جوړولو له امله اغېزمن شوي وو، لسو کسانو اعلان وکړ چې دوی به خپله ځمکه حکومت ته و نه پلوري. CEPA څرګنده کړه چې دوی به د ځمکوالو سره د هواري هڅه وکړي، خو د CEPA مشر فدریکو انلیکر پر ځمکوالو تور ولګاوه چې ګواکې د مخالفو سیاسي ګوندونو له لوري د هوايي ډګر د جوړولو د ځنډولو لپاره اغېزمن شوي دي. د ۲۰۲۳ کال په جنوري کې، کریستوسال (Cristosal) چې یوه غیر دولتي اداره ده، دعوه ثبت کړه او ادعا یې وکړه چې درې قوانین — چې یو یې د هوايي ډګر د جوړولو قانون هم دی — به &quot;د فساد دروازې پرانیزي&quot; (&quot;abren la puerta a la corrupción&quot;) او له سترې محکمې یې وغوښتل چې دغه قوانین بند کړي. د بشري حقونو د ډلو په وینا، په کونډادیلو او فلور دې مانګلې کې ۲۲۵ کورنۍ د هوايي ډګر د جوړولو له امله بې‌ځایه شوې دي، او ځینو یې لا هم د حکومت له لوري جبران نه دی ترلاسه کړی. خو بوکیله ویلي چې یوازې ۳۹ کورنۍ ځای پر ځای شوې دي او هېڅ اجباري بې‌ځایه کول نه دي شوي.&lt;ref name=&quot;LPG 25Feb4&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.laprensagrafica.com/elsalvador/Colocan-la-primera-piedra-del-aeropuerto-del-Pacifico-20250225-0083.html|title=Colocan la Primera Piedra del Aeropuerto del Pacífico|trans-title=They Break Ground on the Airport of the Pacific|language=es|date=25 February 2025|access-date=25 February 2025|work=[[La Prensa Gráfica]]|first1=Flor|last1=Ayala|first2=Emanuel|last2=Boquín}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pena Barrera&quot;&gt;{{cite web|url=https://elfaro.net/es/202502/ef_foto/27720/el-nuevo-aeropuerto-de-bukele-viene-con-deforestacion-y-desplazamientos|title=El Nuevo Aeropuerto de Bukele Viene con Deforestación y Desplazamientos|trans-title=Bukele's New Airport Comes with Deforestation and Displacement|language=es|date=21 February 2025|access-date=25 February 2025|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Víctor|last1=Peña|first2=Carlos|last2=Barrera|archive-date=25 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250225091858/https://elfaro.net/es/202502/ef_foto/27720/el-nuevo-aeropuerto-de-bukele-viene-con-deforestacion-y-desplazamientos|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.revistaeyn.com/centroamericaymundo/descubra-todos-los-detalles-y-cambios-del-nuevo-aeropuerto-internacional-en-el-oriente-de-el-salvador-JB22984692|title=Descubra Todos los Detalles y Cambios del Nuevo Aeropuerto Internacional en el Oriente de El Salvador|trans-title=Discover All the Details and Changes of the New International Airport in the East of El Salvador|language=es|date=3 December 2024|access-date=17 February 2025|work=Revista E y N}}&lt;/ref&gt;

مانویل فلورېس، چې د فارابوندو مارتي ملي ازادۍ جبهې (FMLN) مشر دی، د هوايي ډګر د جوړولو مخالفت وکړ، ځکه چې دا د پور په پیسو جوړېږي. هغه دا هم وویل چې دا &quot;لیونتوب&quot; (&quot;es una locura&quot;) ده چې السلوادور د سان اوسکار رومېرو نړیوال هوايي ډګر او ایلوپانګو نړیوال هوايي ډګر تر څنګ درېیم نړیوال هوايي ډګر جوړوي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.revistaeyn.com/centroamericaymundo/descubra-todos-los-detalles-y-cambios-del-nuevo-aeropuerto-internacional-en-el-oriente-de-el-salvador-JB22984692|title=Descubra Todos los Detalles y Cambios del Nuevo Aeropuerto Internacional en el Oriente de El Salvador|trans-title=Discover All the Details and Changes of the New International Airport in the East of El Salvador|language=es|date=3 December 2024|access-date=17 February 2025|work=Revista E y N}}&lt;/ref&gt;

=== چاپېریالي اندېښنې ===
د ۲۰۲۱ په اکټوبر کې، د چاپېریال او طبیعي سرچینو وزارت (MARN)، CEPA  ته مشوره ورکړه چې د پسیفیک هوايي ډګر پلان شوې موقعیت بدل کړي، ځکه چې د چاپېریال په اړه جدي اندېښنې موجودې وې. MARN وړاندیز وکړ چې هوايي ډګر دې لږ څه شمال ختیځ ته انتقال شي، ځکه چې ټاکل شوې موقعیت د څو نادرو ژوو د استوګنځایونو د ګډوډۍ سبب کېده او همدارنګه د سمندر د سطحې د لوړېدو له امله د ډوبېدو له خطر سره مخ و. CEPA د MARN دا سپارښتنه ونه منله. د السلوادور د اصلي اوسېدونکو د مبارزو د یووالي غورځنګ (MILPA) استدلال کوي چې د هوايي ډګر جوړول د سیمه‌ییزو خلکو د شخصي ملکیت حق تر پښو لاندې کوي او د سیمې چاپېریال ته زیان رسوي. د ۲۰۲۵ کال په فبروري کې، د MILPA همغږي کوونکي، انخېل فلورېس، د هوايي ډګر د جوړولو سیمه &quot;ډېر زیانمنه شوې&quot; (&quot;altamente degradado&quot;) وبلله او د ځنګل وهلو په اړه یې اندېښنې څرګندې کړې. د ۲۰۲۴ کال تر دسمبر پورې، ۴۶۲ مانزانه (شاوخوا ۲۳۰ جریبه) ځمکه له ونو تشه شوې وه. ځینو سیمه‌ییزو خلکو د څښاک او روانو اوبو ته لاسرسی هم له لاسه ورکړی و.&lt;ref name=&quot;map&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.elsalvador.com/noticias/nacional/cepa-no-escucho-a-medioambiente-por-ubicacion-eropuerto-del-pacifico/1084065/2023/|title=CEPA no Escuchó a Medio Ambiente por Ubicación del Aeropuerto del Pacífico|trans-title=CEPA Did Not Listen to the Ministry of the Environment for the Airport of the Pacific's Location|language=es|date=19 August 2023|access-date=13 October 2024|work=[[El Diario de Hoy]]|first1=Yessica|last1=Hompanera}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Terra2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.elsalvador.com/noticias/nacional/perforan-terrenos-aeropuerto-la-union-duenos-sin-pago/1049370/2023/|title=Empiezan a Perforar Terrenos para el Aeropuerto de La Unión, Pero Dueños Todavía no Reciben Pago del Gobierno|trans-title=Land Drilling Begins for La Unión Airport, But Owners Still Haven't Received Government Payment|language=es|date=24 March 2023|access-date=24 March 2023|work=[[El Diario de Hoy]]|first1=Insy|last1=Mendoza}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pena Barrera2&quot;&gt;{{cite web|url=https://elfaro.net/es/202502/ef_foto/27720/el-nuevo-aeropuerto-de-bukele-viene-con-deforestacion-y-desplazamientos|title=El Nuevo Aeropuerto de Bukele Viene con Deforestación y Desplazamientos|trans-title=Bukele's New Airport Comes with Deforestation and Displacement|language=es|date=21 February 2025|access-date=25 February 2025|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Víctor|last1=Peña|first2=Carlos|last2=Barrera}}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.revistaeyn.com/centroamericaymundo/descubra-todos-los-detalles-y-cambios-del-nuevo-aeropuerto-internacional-en-el-oriente-de-el-salvador-JB22984692|title=Descubra Todos los Detalles y Cambios del Nuevo Aeropuerto Internacional en el Oriente de El Salvador|trans-title=Discover All the Details and Changes of the New International Airport in the East of El Salvador|language=es|date=3 December 2024|access-date=17 February 2025|work=Revista E y N}}&lt;/ref&gt;

بوکیله د بنسټ ډبرې د ایښودلو په مراسمو کې د چاپېریال اندېښنو ته ځواب ورکړ. هغه وویل چې حکومت به د پرې شوو ونو د جبران لپاره نږدې سیمې بېرته شنې کړي، د اوبو د ککړتیا د مخنیوي لپاره به خنډونه ولګوي، او د هوا او شور ککړتیا به څاري. په یوه مرکه کې، انلیکر ډاډ ورکړ چې د هوايي ډګر د جوړولو سیمه د چاپېریال له خوندي سیمو بهر ده او MARN CEPA ته په همدې ځای کې د جوړولو اجازه ورکړې ده.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.revistaeyn.com/centroamericaymundo/descubra-todos-los-detalles-y-cambios-del-nuevo-aeropuerto-internacional-en-el-oriente-de-el-salvador-JB22984692|title=Descubra Todos los Detalles y Cambios del Nuevo Aeropuerto Internacional en el Oriente de El Salvador|trans-title=Discover All the Details and Changes of the New International Airport in the East of El Salvador|language=es|date=3 December 2024|access-date=17 February 2025|work=Revista E y N}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LPG 25Feb5&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.laprensagrafica.com/elsalvador/Colocan-la-primera-piedra-del-aeropuerto-del-Pacifico-20250225-0083.html|title=Colocan la Primera Piedra del Aeropuerto del Pacífico|trans-title=They Break Ground on the Airport of the Pacific|language=es|date=25 February 2025|access-date=25 February 2025|work=[[La Prensa Gráfica]]|first1=Flor|last1=Ayala|first2=Emanuel|last2=Boquín}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

بوکیله ویلي چې څو هوايي شرکتونو له حکومت سره د متحده ایالاتو څخه د پسیفیک هوايي ډګر ته د مستقیمو الوتنو لپاره هوکړې کړې دي. د هغو هوايي شرکتونو له ډلې چې له دې هوايي ډګر څخه د الوتنو په پیلولو کې لیوالتیا لري، اېویانکا السلوادور (چې د دې شرکت اجرائیه رئیس ژمنه کړې چې د هوايي ډګر د پرانیستې په هماغه ورځ به عملیات پیل کړي) او وولاریس السلوادور شامل دي. د السلوادور حکومت غواړي چې دغه هوايي ډګر اروپا او اسیا ته نړیوالې اړیکې هم ولري.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.revistaeyn.com/centroamericaymundo/descubra-todos-los-detalles-y-cambios-del-nuevo-aeropuerto-internacional-en-el-oriente-de-el-salvador-JB22984692|title=Descubra Todos los Detalles y Cambios del Nuevo Aeropuerto Internacional en el Oriente de El Salvador|trans-title=Discover All the Details and Changes of the New International Airport in the East of El Salvador|language=es|date=3 December 2024|access-date=17 February 2025|work=Revista E y N}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LNSV12&quot;&gt;{{cite web|url=https://lanoticiasv.com/en-este-mes-de-diciembre-el-gobierno-colocara-la-primera-piedra-en-el-aeropuerto-del-pacifico/|title=En Este Mes de Diciembre, el Gobierno Colocará la Primera Piedra en el Aeropuerto del Pacífico|trans-title=In This Month of December, the Government Will Break Ground on the Airport of the Pacific|language=es|date=1 December 2024|access-date=2 December 2024|work=La Noticia SV|first1=Benjamín|last1=Beltrán}}&lt;/ref&gt; 

== سرچينې ==</text>
      <sha1>lg1zyesuu89oe2spzx6ceiumyqphdwz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماناپوهنه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87237</id>
    <revision>
      <id>364699</id>
      <parentid>363949</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T10:51:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2777" sha1="ln9vda7ffqfc489sj6m18w44fu8tuhz" xml:space="preserve">'''ماناپوهنه''' (په {{Lang-en|Semantics}})&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://larawbar.net/16137.html|title=د پښتو ژبې لیکنه او ستونزې (پخوانۍ بېلابېلې ليکنې)|date=۲۰۱۰ز فېبرورۍ ۸مه|accessdate=۲۰۲۶ز می ۱۰مه|website=لراوبر|publisher=د لراوبر وېبپاڼې اداره|archive-date=2026-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20260209135759/https://larawbar.net/16137.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pohawaimedia.com/?p=404|title=ژبپوهنه څه ده؟|date=۲۰۲۴ز سېپتمبر ۳مه|accessdate=۲۰۲۶ز می ۱۰مه|website=پوهوه يې مېډيا|last=سمون|first=مصطفی|publisher=کابل پوهنتون، وږمې مجله}}&lt;/ref&gt; د [[ژبپوهنه|ژبپوهنې]] هغه برخه ده چې په ژبه کې د کلمو، عبارتونو او جملو مانا مطالعه کوي يا په ساده ډاول دا پوهه هڅه کوي چې يو ويی يا جمله څه مانا لري او د يوې جملې يا يو ويي له ويلو د ويناوال موخه څه ده.{{سر د کرښې}}
په ټوليز ډول د ويي او مانا څپړنې ته ماناپوهنه وايي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pohawaimedia.com/?p=404|title=ژبپوهنه څه ده؟|date=۲۰۲۴ز سېپتمبر ۳مه|accessdate=۲۰۲۶ز می ۱۰مه|website=پوهوه يې مېډيا|last=سمون|first=مصطفی|publisher=کابل پوهنتون، وږمې مجله}}&lt;/ref&gt;{{سر د کرښې}}
ماناپوهنه هڅه کوي چې وڅېړي چې يو ويی په يوازې ځان څه مانا ورکوي، د دې څېړلو لپاره د کلمو ترمنځ اړيکې کتل کېږي لکه:
''ورته‌والی'': هغه ويي يا جملې چې مانا يې يوه وي لکه لمر او نمر
''ناورته‌والی'': هغه ويي يا جملې چې مانا يې د يو بل ضد وي لکه سپين او تور
''گڼ‌مانايي'': هغه جملې يا ويي چې څو ماناوې ولري لکه کونډه د هغې ښځې په مانا چې خاوند يې مړ شوی وي او کونډه د چنگ يا هغه تېره راتاو شوي څيز په مانا چې د کبانو يا نورو د نيولو او نښلولو لپاره کارېږي.

د مانا پوهنې له نظره يوه جمله يا ويی دوه ډوله ماناوې لرلی شي:
# آره مانا: لکه [[مار]] د زهري څښېدونکي ژوي په مانا.
# اړوند مانا: لکه مار د خاين، دښمن صفته او ناځوانه شخص په مانا.
{{مالومات}}
== سرچينې ==
== داهم ولولئ ==
* [[گارليک]]
*[[پوه‌ليد]]
*[[جوړښتي‌گارليک]]</text>
      <sha1>ln9vda7ffqfc489sj6m18w44fu8tuhz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:انورخان</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87442</id>
    <revision>
      <id>364677</id>
      <timestamp>2026-06-16T00:38:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>364677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="490" sha1="05kywt2ric5pi8k7tj2jcbih1q33z9i" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|realName=|name=انورخان}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۱۶ جون ۲۰۲۶، گړۍ ۰۰:۳۸ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>05kywt2ric5pi8k7tj2jcbih1q33z9i</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>