ويکيپېډيا pswiki https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter رسنۍ ځانگړی خبرې اترې کارن د کارن خبرې اترې ويکيپېډيا د ويکيپېډيا خبرې اترې دوتنه د دوتنې خبرې اترې مېډياويکي د مېډياويکي خبرې اترې کينډۍ د کينډۍ خبرې اترې لارښود د لارښود خبرې اترې وېشنيزه د وېشنيزې خبرې اترې تانبه د تانبې خبرې اترې TimedText TimedText talk چلنوال د چلنوال خبرې اترې پېښه د پېښې خبرې اترې 0 6463 364701 364034 2026-06-16T12:48:31Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364701 wikitext text/x-wiki {{وګړي مالوماتبکس |نوم = '''نجيبه سارا بياباني''' |بشپړ نوم = |انځور = نجيبه سارا بياباني.jpg |څرګندونه = اغلې نجيبه سارا بياباني |زېږون نېټه = {{زېږون نېټه|1963|04|02}} |زېږون ځای = [[کندهار]] |مړينې نېټه = |مړينې ځای = |مړينې لامل = |ښخولو ځای = |اوسېدنځی = |تابعيت = {{بيرغ|افغانستان}} |هېواد غړيتوب = {{بيرغ|افغانستان}} او {{بيرغ|ناروې}} |زده کړې = |لومړنی ښوونځی = الايي د نجونو لېسه او رابعه بلخي د نجونو لېسه |مسلک = [[شاعر|شاعره]]<ref>{{Cite web|url=https://larawbar.net/5108.html|title=له ويرژلې شاعرې خور سارا بياباني سره په ويرکې|date=۲۰۰۸ز اگست ۳مه|accessdate=۲۰۲۶ز می ۱۷مه|website=لراوبر ټکی نېټ|last=لر او بر|first=اداره|archive-date=2026-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20260314122007/https://larawbar.net/5108.html|url-status=dead}}</ref>، [[ليکوال|ليکواله]]، [[لوبغاړی|ممثله]] او ديکليماتوره |کار کلونه = |پېژند لامل = د کونډې زوی ډرامه<ref>{{Cite web|url=https://www.afghan-german.net/upload/Tahlilha_PDF/hewaddost_yusuf_jaw_jad_jaw_wejar.pdf|title=يو ياد يو وياړ نجیبه سارا بیاباني د پښتو فلم او تیاتر غوره استازې|date=۲۰۱۳ز ډېسمبر ۱۴مه|accessdate=۲۰۲۶ز می ۱۷مه|website=افغان جرمن انلاين|last=هېواد دوست|first=يوسف}}</ref> |دين = [[اسلام]] |مېړه = محمد اسماعيل بياباني |جايزې = |لاسليک = |اولادونه= [[احمد نجيب بياباني]]، احمد مجيب بياباني<ref>{{Cite web|url=https://larawbar.net/5108.html|title=له ويرژلې شاعرې خور سارا بياباني سره په ويرکې|date=۲۰۰۸ز اگست ۳مه|accessdate=۲۰۲۶ز می ۱۷مه|website=لراوبر ټکی نېټ|last=لر او بر|first=اداره|archive-date=2026-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20260314122007/https://larawbar.net/5108.html|url-status=dead}}</ref> {{اورېدل | filename = Janat.ogg | title = شعر: '''جنت'''، شاعر: ''اجمل خټک'' | embed = yes }} }} نجيبه سارا بياباني يوه افغان شاعره<ref>{{Cite web|url=https://larawbar.net/5108.html|title=له ويرژلې شاعرې خور سارا بياباني سره په ويرکې|date=۲۰۰۸ز اگست ۳مه|accessdate=۲۰۲۶ز می ۱۷مه|website=لراوبر ټکی نېټ|last=لر او بر|first=اداره|archive-date=2026-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20260314122007/https://larawbar.net/5108.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sporghay.com/index.php/poems/77-poets/8017-|title=ملنگ جان ته|accessdate=۲۰۲۵ز می ۱۷مه|website=سپرغۍ|last=بياباني|first=نجيبه سارا}}</ref>، ليکواله، خبرياله، ممثله او ديکليماتوره ده چې د ۱۹۶۳ز کال د اپريل په ۲مه نېټه د [[کندهار]] ښار دوهمه حوزه کې زېږېدلې ده، خو پلرنی ټاټوبی او د خاپوړو ځای يې [[کابل]]، [[د پغمان ولسوالۍ]]، د سينو بابا کلی دی.<ref>{{Cite web|url=https://af.dawatmedia24.com/?p=177538|title=نجيبه سارا بياباني|date=۲۰۲۵ز اگست ۲۸مه|accessdate=۲۰۲۶ز می ۱۷مه|website=دعوت مېډيا|publisher=شېبه گهيځ|last=زيار|first=فرزانه}}</ref> نوموړې د استاد محمد اسماعيل بياباني مېرمن، د کنډک مشر حضرت مير خان لور او د عبدالکريم خان لمسۍ، په خټه ابراهيمخېل پښتانه دي. <ref>{{Cite web|url=https://af.dawatmedia24.com/?p=177538|title=نجيبه سارا بياباني|date=۲۰۲۵ز اگست ۲۸مه|accessdate=۲۰۲۶ز می ۱۷مه|website=دعوت مېډيا|publisher=شېبه گهيځ|last=زيار|first=فرزانه}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pashtoonkhwa.com/?page=pashtoonkhwa&cnt=708|title=دنجيبې سارا بياباني لنډ ژوند ليک|website=پښتونخوا ټکی کام}}</ref> == زده کړې == دغې پښتنې شاعرې <ref>{{Cite web|url=https://tolafghan.com/posts/22691|title=په مالمو کې د هيواد د علمي، ادبي او فرهنگي شخصيت او تاريخپوه غوث خيبري په وياړ درنه علمي غونډه جوړه شوه|date=۲۰۱۱ز سېپتمبر ۱۵مه|accessdate=۲۰۲۶ز می ۱۷مه|website=ټول افغان|last=احسان|first=عبدالله}}</ref> خپلې لومړنۍ زده کړې پخپل کلي کې او تر دې وروسته يې خپلې دويمې زده کړې د جلال آباد په الايي لېسې او د کابل د رابعه بلخي په لېسې کې سر ته رسولي. کله چې د وطن غميزې پېل شوې نو دغو ناخوالو يې د ژوند شريک ترې واخيست او دا د خپلو بچو سره يوازې پاتې شوه نو بيا يې په رسمي چارو کې د دندو سره سره خپلې لوړې زده کړې هم پيل کړې او تر يوه کاله، د ژورناليزم پوهنځي کې، په خپلو زده کړو هم بوخته وه، خو بيا په [[افغانستان]] کې د گډوډۍ او کورنيو جگړو له امله يې لوړې زده کړې ترې نيمگړې پاتې شوې. يو کلنه زده کړه د ټولنپوهنې او فلسفې په برخه کې د ناروې په هېواد کې د لیله هامر ښار په نانسن فرېد سکول (د نانسن سولې ښوونځي) څخه ترسره کړې . <ref>{{Cite web|url=https://www.pashtoonkhwa.com/?page=pashtoonkhwa&cnt=708|title=دنجيبې سارا بياباني لنډ ژوند ليک|website=پښتونخوا ټکی کام}}</ref> == دندې == نجيبه سارا بياباني په [[افغانستان]] او [[پښتونخوا]] کې گڼ شمېر دندې ترسره کړي. د کاري ژوند پيل يې د زده کړې له کالونو څخه پيل شوی او د ۱۳۵۲ لمريز کال څخه تر ۱۳۷۰ لمريز کال پورې د افغانستان په ملي راډيو کې بېلابېلې دندې ترسره کړي. <ref>{{Cite web|url=https://tolafghan.com/posts/22691|title=په مالمو کې د هيواد د علمي، ادبي او فرهنگي شخصيت او تاريخپوه غوث خيبري په وياړ درنه علمي غونډه جوړه شوه|date=۲۰۱۱ز سېپتمبر ۱۵مه|accessdate=۲۰۲۶ز می ۱۷مه|website=ټول افغان|last=احسان|first=عبدالله}}</ref> د افغانستان په ملي راډيو کې يې لومړنۍ دنده د ماشومانو د خپرونې د وياندۍ څخه پېل شوې، همدا راز د ډرام او ډيالوگ په برخه کې يې تمثيل زده کړ. تر څه مودې کار وروسته بيا د هنر او ادبياتو په څانگه کې د حرف خوش صدای خوش و آهنگ خوش، جمعه او زموږ ډالۍ د خپرونو کوربنه او د شومه دم انگازې د خپرونې جوړونکې او ډيکليمه کوونکې ، د پښتنو او بلوڅو د خپرونې جوړونکې او ويانده او د روزنې څانگې پورې اړونده د کلي کور او کرهڼې د خپرونې ويانده هم پاتې شوې. دا چې مېرمن سارا په خپل شخصي ژوند کې هم يوه کونډه ده نو په ۱۳۶۷ لمريز کال کې د لومړي ځل لپاره د کونډې زوی په سريال کې د افغان ټلويزون په پرده راښکاره شوه.<ref>{{Cite web|url=https://www.afghan-german.net/upload/Tahlilha_PDF/hewaddost_yusuf_jaw_jad_jaw_wejar.pdf|title=يو ياد يو وياړ نجیبه سارا بیاباني د پښتو فلم او تیاتر غوره استازې|date=۲۰۱۳ز ډېسمبر ۱۴مه|accessdate=۲۰۲۶ز می ۱۷مه|website=افغان جرمن انلاين|last=هېواد دوست|first=يوسف}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://af.dawatmedia24.com/?p=177538|title=نجيبه سارا بياباني|date=۲۰۲۵ز اگست ۲۸مه|accessdate=۲۰۲۶ز می ۱۷مه|website=دعوت مېډيا|publisher=شېبه گهيځ|last=زيار|first=فرزانه}}</ref> نوموړې په دغه سريال کې د شادگل د مور رول لوبولی.<ref>{{Cite web|url=https://af.dawatmedia24.com/?p=177538|title=نجيبه سارا بياباني|date=۲۰۲۵ز اگست ۲۸مه|accessdate=۲۰۲۶ز می ۱۷مه|website=دعوت مېډيا|publisher=شېبه گهيځ|last=زيار|first=فرزانه}}</ref> څه موده يې د قبايلو په وزارت کې د جرگې مجلې د خبريالې په توگه هم دنده ترسره کړې. کله چې د افغانستان کورنۍ جگړې تودې شوې او هغه د خپلې کورنې سره پېښور کې کډواله شوه نو هلته يې هم د ژوند و ژواک لپاره هلې ځلې پيل کړي او بېلابېلې دندې يې ترسره کړي. د کډوالۍ په کالونو کې يې د وحدت په ورځپاڼه کې د خبريالې په توگه لنډ مهاله کار کړی، تر دې وروسته يې د هېواد په ورځپاڼه کې د ښځو لپاره د گل پاڼې ځانگړې پاڼې بنسټ کېښوده او درې کاله يې ورته ليکنې چمتو کولې، همدا راز يو نيم کال يې د پامير ورځپاڼې سره هم د خبريالې په توگه دنده ترسره کړې. د پېښور د راډيو سره يې هم قلمي همکاري کړې، او د پېښور په ټلويزون کې يې د پردې تر شا په پښتو او دري ژبو د خبرتياوو د لوستلو دنده هم سر ته رسولې. په پېښور کې يې د بي بي سي د پښتو او دري ژبې د روزنيزې پروژې د پيل هلې ځلې کړي او د نوي کور او نوي ژوند د پښتو او دري راډيويي ډرامو په بنسټ ايښودلو کې يې د افغاني ممثلينو په راټولولو کې مرسته کړې او بيا يې په همدغې راډيويي ډرامې کې د رابعه گل رول په دواړو ژبو لوبولی او په دې روزنيزې پروژې کې يې ۵ کاله دنده ترسره کړې. د يادونې وړ ده چې آغلې سارا بياباني او د کورنۍ غړي يې د هېڅ سیاسي بهیر ، گوند او ډلې مخینه نه لري او نه هم د ښځو په نوم لوېدیځواله شعارونو او افراطي بنسټونو کې اړیکې او ونډې لري ځکه یې ژوند په ټولنیزه توگه باخبره افغانې خبريالې ، لیکوالې او شاعرې په توگه غوره کړی .<ref>{{Cite web|url=https://www.pashtoonkhwa.com/?page=pashtoonkhwa&cnt=708|title=دنجيبې سارا بياباني لنډ ژوند ليک|website=پښتونخوا ټکی کام}}</ref> == چاپ شوي اثار == نجيبه سارا د ماشومتوب نه شاعري کوي او تر اوسه پورې يې د شعرونو څلور ټولگې چاپ شوي. لومړۍ شعري ټولگه یې د کابل د کورنيو جگړو ښکار شوه خو تر اوسه پورې يې چې کوم کتابونه چاپ شوي هغه په لاندې ډول دي. #'''د ماښامونو ډيوه''' <ref>{{Cite web |url=http://puka.cs.waikato.ac.nz/cgi-bin/library?e=d-00000-00---off-0acku--00-0----0-10-0---0---0direct-10---4-------0-1l--11-en-50---20-about---00-0-1-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00&a=d&c=acku&cl=CL2.344.32&d=HASH0168d95d0a6b2a484ca0f016 |title=آرشیف کاپي |access-date=2009-08-17 |تاريخ الأرشيف=2016-03-05 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160305100831/http://puka.cs.waikato.ac.nz/cgi-bin/library?e=d-00000-00---off-0acku--00-0----0-10-0---0---0direct-10---4-------0-1l--11-en-50---20-about---00-0-1-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00&a=d&c=acku&cl=CL2.344.32&d=HASH0168d95d0a6b2a484ca0f016 |url-status=dead |خونديځ نېټه=2016-03-05 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160305100831/http://puka.cs.waikato.ac.nz/cgi-bin/library?e=d-00000-00---off-0acku--00-0----0-10-0---0---0direct-10---4-------0-1l--11-en-50---20-about---00-0-1-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00&a=d&c=acku&cl=CL2.344.32&d=HASH0168d95d0a6b2a484ca0f016 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160305100831/http://puka.cs.waikato.ac.nz/cgi-bin/library?e=d-00000-00---off-0acku--00-0----0-10-0---0---0direct-10---4-------0-1l--11-en-50---20-about---00-0-1-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00&a=d&c=acku&cl=CL2.344.32&d=HASH0168d95d0a6b2a484ca0f016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305100831/http://puka.cs.waikato.ac.nz/cgi-bin/library?e=d-00000-00---off-0acku--00-0----0-10-0---0---0direct-10---4-------0-1l--11-en-50---20-about---00-0-1-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00&a=d&c=acku&cl=CL2.344.32&d=HASH0168d95d0a6b2a484ca0f016 }}</ref> - د شعرونو ټولگه، چاپکال (1994) #'''د پنجرې مرغۍ''' - د شعرونو ټولگه، چاپکال (2003) #'''تاته کيسه په نثر که نوم د نظم درکړم؟''' - د آزاد نظمونو او ليکنو غورچاڼ، چاپکال (2003) #'''زما د عشق جونگړه ورانه شوله''' - د هېوادپاله شعرونو ټولگه، چاپکال (2003) <center> <gallery> انځور:De-Makhamoono-Dewa.jpg|د ماښامونو ډيوه انځور:De-Panjray-Merghai.jpg|د پنجرې مرغۍ انځور:Zema-De-Ishq-Jongara-Wrana-Shwola.jpg|زما د عشق جونگړه ورانه شوله انځور:Ta-Ta-Keesa-Pe-Nasr-Ka-Noom-De-Nazm-Darkrem.jpg|تا ته کيسه په نثر که نوم د نظم درکړم؟ </gallery> </center> == ناچاپه آثار == د نوموړې گڼ شمېر ناچاپه آثار لا تر اوسه نه دي چاپ شوي. سارا بياباني د شعرونو تر څنگ لنډې کيسې او داستانونه هم ليکلي چې تر اوسه پورې يې لا نه دي خپاره کړي. د ټولنيز ژوند په اړه په بېلابېلو موضوعگانو باندې يې هم د يو کتاب تکل کړی چې لا تر اوسه پورې نه دی بشپړ شوی. نوموړې د پښتو ژبې تر څنگ په دري ژبه هم څو ټوټې شعرونه ليکلي او د گوتو په شمار يې يو څو نارويژي شعرونه هم خپاره شوي. == شخصي ژوند == نجيبه سارا بياباني د څلورو ماشومانو مور ده او له ۱۹۹۹ زېږيز کال څخه راپدېخوا د ناروې په هېواد کې د کډوالۍ شپې سبا کوي. ==باندنۍ تړنې== * [http://ps.poems.wikia.com/wiki/وېشنيزه:نجيبه_سارا_بياباني په ويکي شعرونه کې د نجيبه سارا بياباني شعرونه]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.samsoor.com/sheruna.php د سمسور په وېبپاڼه کې د نجيبه سارا بياباني شعرونه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201003173303/http://www.samsoor.com/sheruna.php |date=2020-10-03 }} *[http://www.youtube.com/profile?user=DeShomadamAngazay&view=playlists د نجيبه سارا په غږ کې د شعرونو ډکليمې] *[http://lekwal.com/fullstory.php?id=212 د نجيبه سارا بياباني يو شعر] ==سرچينې== <div class="references-small"> <references/> </div> [[وېشنيزه: پښتنې شاعرانې]] [[وېشنيزه: پښتنې ليکوالې]] c8be2v9xosylvfytoiu6o79m165jvhz 10 27743 364713 194012 2026-06-17T07:53:08Z شاه زمان پټان 26102 364713 wikitext text/x-wiki <div style=" width:{{{width|75%}}}; {{#ifeq: {{{center|yes}}} | yes | margin:auto; text-align:center;}}"> {{#ifeq: {{{header|yes}}} | yes | <p> <big>'''تر اوسه پورې {{formatnum:{{#expr: ( {{{1|<noinclude>2</noinclude>0}}} / {{{total|100}}}) * 100 round 1}}}}٪'''</big> {{{text|بشپړ شوی <small>(اټکل)</small>}}} </p> }} <p style="border:{{{border|1px solid black}}}; padding:{{{padding|1px}}}; overflow:hidden;"> <span style=" width: {{#expr: {{{1|<noinclude>2</noinclude>0}}} / {{{total|100}}} * 100}}%; height: {{{height|2}}}px; background:{{{color1|#7fff00}}}; float:right; ">&nbsp;</span> <span style=" width:{{#expr: 100 - {{{1|<noinclude>2</noinclude>0}}} / {{{total|100}}} * 100}}%; height:{{{height|2}}}px; background:{{{color2|#ff7f50}}}; float:right; ">&nbsp;</span> </p> </div> n15o7yycicgu5nrth0iqlsp0fswzzbf 0 46889 364708 329410 2026-06-16T16:57:06Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364708 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}} '''کاتالونیایي''' ( په کاتالونیایي Català)<ref>https://github.com/unicode-org/cldr/blob/main/common/main/ca.xml</ref> د [[آندورا]] هېواد او د [[اسپانیا]] شمال نیمه خپلواکې سیمې [[کاتالونیا]] رسمي ژبه ده، چې کابو ۵ میلیونه وګړي په یاده ژبه خبرې کوي.<ref>https://www.ethnologue.com/language/cat/</ref><ref>{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=https://llengua.gencat.cat/ca/detalls/noticia/LINE-publica-noves-dades-sobre-el-coneixement-i-us-del-catala |access-date=2024-07-28 |archive-date=2024-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240525225538/https://llengua.gencat.cat/ca/detalls/noticia/LINE-publica-noves-dades-sobre-el-coneixement-i-us-del-catala |url-status=dead }}</ref> کاتالونيايي ژبه په اسپانيا، فرانسه، اېټاليا او اندورا کې ويل کيږي.<ref>https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?item_id=country_detail&key=ES</ref><ref>https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?item_id=country_detail&key=FR</ref><ref>https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?item_id=country_detail&key=IT</ref><ref>https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?item_id=country_detail&key=AD</ref> [[دوتنه:Domini lingüístic català.png|ټومبل|کيڼ|250px|]] == سرچينې == c7nd5mh1ozxa7m4bda9xuy07a9f5pfh 0 57581 364705 354556 2026-06-16T15:12:38Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364705 wikitext text/x-wiki ښځینه همجنس باز (Lesbian)، نارینه هم جنس باز (gay)، نرښځی (bisexual)، او جنس-تغییر یا ترانس جنډر (transgender) افراد چې (LGBT) ورته ویل کېږي، په [[سویلي کوریا|سوېلي کوریا]] کې د عادي خلکو په پرتله له قانوني کړاوونو او تبعیض سره مخ دي. پداسې حال کې چې په سویلي کوریا کې د نارینه او ښځینه همجنسي جنسي فعالیت قانوني دی، واده یا د قانوني ملګرتیا نور ډولونه د ورته جنسي ملګرو لپاره نشته .<ref>{{Cite web|last=김재현|date=2014-02-12|title=타임誌 "한국인의 동성애 인식 빠르게 변화"|url=https://www.yna.co.kr/view/AKR20140212007000092|access-date=2021-06-23|website=연합뉴스|language=ko}}</ref><ref>{{Cite web|title=South Korea's LGBT Community Is Fighting for Equal Rights|url=https://time.com/6575/south-koreas-lgbt-community-is-fighting-for-equal-rights/|access-date=2021-06-23|website=Time|language=en|archive-date=2022-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121015305/https://time.com/6575/south-koreas-lgbt-community-is-fighting-for-equal-rights/|url-status=dead}}</ref><ref name="diplomat-2019">{{cite news|last1=Rich|first1=Timothy S.|last2=Eliassen|first2=Isabel|title=What's Behind South Korea's Persistent LGBT Intolerance?|url=https://thediplomat.com/2019/03/whats-behind-south-koreas-persistent-lgbt-intolerance/|access-date=8 June 2019|work=The Diplomat|date=19 March 2019}}</ref> په سویلي کوریا کې همجنسبازي په ځانګړي ډول د سویلي کوریا په اساسي قانون یا د مدني جزا قانون کې نه دي ذکر شوی. د بشري حقونو د ملي کمیسیون قانون 31 ماده وايي "هیڅ فرد باید د هغه د جنسي تمایل پر اساس تبعیض ونه لري". خو، د نظامي جزا قانون 92 ماده، چې دا مهال تر قانوني ننګونې لاندې ده، د ورته جنسي غړو تر مینځ جنسي اړیکې د "جنسي ځورونې" په توګه مجازات کوي، چې حد اقل په یو کال بند محکومیږي. په 2010 کال کې، یوې نظامي محکمې پرېکړه وکړه چې دغه قانون غیر قانوني دی او ویلي یې دي چې همجنسبازي په کلکه یوه شخصي مسله ده. خو، دا د سویلي کوریا اساسي قانون محکمې ته راجع شوه، چې په 2011 کې اساسي قانون تایید کړه.  <ref name="military">{{cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2010/09/117_67179.html|title=Will homosexuality be accepted in barracks?|work=[[The Korea Times]]|date=2010-06-06}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20110331001070|title=Court upholds ban on gays in military|last=배현정|date=2011-03-31|website=www.koreaherald.com|language=en|access-date=2019-06-03}}</ref> ترانسجینډر خلکو ته اجازه ورکړل شوې چې د 20 کلنۍ وروسته په سویلي کوریا کې د جنسي تغییر جراحي ترسره کړي او کولای شي په رسمي اسنادو کې د دوی د جنس معلومات بدل کړي. هریسو د سویلي کوریا لومړی ټرانسجینډر ساتیري دی، او په 2002 کال کې په سویلي کوریا کې دوهم کس شو چې په قانوني ډول یې جنس بدل کړ.<ref>{{cite web|url=http://www.gaynz.com/articles/publish/32/article_5801.php|title=Being gay in South Korea|publisher=GayNZ.com|access-date=2010-09-16|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110807015346/http://www.gaynz.com/articles/publish/32/article_5801.php|archive-date=7 August 2011|df=dmy-all}}</ref> همجنسباز کوریایان تراوسه په کور او کار کې له ستونزو سره مخ دي، او ډیری کورنۍ، ملګرو یا همکارانو ته د دوی جنسي تمایل نه ښکاره کېدل غوره ګڼي.<ref>{{cite web|title=South Korea's 18th Queer festival starts today, but gay people still face discrimination and hate|url=https://www.pri.org/stories/2017-07-14/south-koreas-18th-queer-festival-starts-today-gay-people-still-face|website=Public Radio International|access-date=2021-10-20|archive-date=2017-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814223129/https://www.pri.org/stories/2017-07-14/south-koreas-18th-queer-festival-starts-today-gay-people-still-face|url-status=dead}}</ref> د 2017 کال په اګست کې، سترې محکمې حکومت ته امر وکړ چې "د رنګين ټال هاخوا" (کوریا: 비온 뒤 무지개 재단)) ، د LGBT حقونو بنسټ، ته اجازه ورکړي چې د عدلیې وزارت سره د خیریه بنسټ په توګه ثبت شي. د رسمي ثبت پرته، بنسټ نشو کولی د مالیه-‌پذیر مرستې لاس ته راوړي او د قانون سره سم عمل وکړي. په 2014 کې، د سویلي کوریا حکومت د ملګرو ملتونو د پرېکړه لیک په ګټه رایه ورکړه چې هدف یې د LGBT خلکو پروړاندې تبعیض سره مبارزه ده. <ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2017/08/04/south-korea-supreme-court-affirms-lgbt-rights|title=South Korea: Supreme Court Affirms LGBT Rights|publisher=[[Human Rights Watch]]|date=4 August 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hani.co.kr/arti/english_edition/e_national/689681.html|title=Government denies recognition to sexual minority rights group|date=4 May 2015|newspaper=[[The Hankyoreh]]}}</ref><ref name="Nqapia">{{cite web|url=https://www.nqapia.org/wpp/lgbtq-rights-in-south-korea/|title=FACT SHEET: LGBTQ Rights in South Korea|last=NQAPIA|date=12 February 2018|access-date=20 October 2021|تاريخ الأرشيف=25 July 2019|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190725230357/https://www.nqapia.org/wpp/lgbtq-rights-in-south-korea/|url-status=dead|خونديځ نېټه=25 July 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190725230357/https://www.nqapia.org/wpp/lgbtq-rights-in-south-korea/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190725230357/https://www.nqapia.org/wpp/lgbtq-rights-in-south-korea/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190725230357/https://www.nqapia.org/wpp/lgbtq-rights-in-south-korea/}}</ref> == تاریخچه == د د ټولو سرچینو له پوښښ سره، همجنسیت هېڅکله په سویلي کوریا کې غیرقانوني نه و. که څه هم په کوریایي ادبیاتو یا دودیز تاریخي موضوعاتو کې د همجنسبازۍ خورا لږ ذکر شته، د اشرافو او بودايي راهبانو ډیری غړي پیژندل شوي چې همجنس غړو ته دوی جذب شوي یا هم عملي توګه ورسره ښکېل شوي دي. <ref>{{cite web|url=http://www.utopia-asia.com/korlife2.htm|title=Korean Gay and Lesbian History|publisher=Utopia-asia.com|access-date=2011-01-20}}</ref> د سیلا د سلطنت په جریان کې، ډیری لوړ پوړي نارینه اوښځې پیژندل شوې چې په همجنسي فعالیت کې بوخت وو او د همجنس کس سره يې خپله مینه څرګنده کړې ده. د دې په مینځ کې پاچا هایګونګ دی. سربیره پردې، هورانګ (هنګول: 화랑 Han هانجا: 花 郞) چې د ګلانو اتلان یا د ګلانو هلکانو په نوم هم پیژندل کیږي، د سیلا د نارینه جنګیالیو یوه اشرافي ډله وه، چې د دوی د همجنسبازي او ښځینه والي لپاره مشهور وو. د سامګوک یوسا، چې د کوریایي افسانو، کیسو او تاریخي موضوعاتو ټولګه ده، ځانګړې کرښې شته چې چې د هورانګ همجنسي طبیعت څرګندوي.<ref>{{cite web|url=http://www.theasian.asia/archives/91736|title=Homosexuality in ancient and modern Korea|date=12 August 2015}}</ref><ref name="thesis">{{Cite web|url=https://helda.helsinki.fi/bitstream/handle/10138/162883/Naaranoja_Kata_Pro%20gradu_2016.pdf?sequence=2|title=South Korean University Students' Attitudes toward Homosexuality and LGBT Issues}}</ref> د ګوریو سلطنت په وخت کې، پاچا موکجونګ (980-1009) او پاچا ګونګمین (1325–1374) د دواړو په اړه اسناد شته چې ډیری وینچنګ ("نارینه مینه وال") یې په محکمو کې د "کوچني ورور خدمتګار" (چاجوی) په توګه ساتلي وو چي د دوی جنسي ملګري به وو. د خپلې ښځې له مړینې وروسته، پاچا ګونګمین حتی دومره وړاندې لاړ چې یو وزارت یې رامینځته کړ چې یوازینی هدف یې د هیواد له ګوټ ګوټ څخه ځوانان لټول او ګمارل وو څو د هغه په محکمه کې خدمت وکړي. د پاچا چونګسن په ګډون نورو هم د نارینه وو سره اوږدمهاله اړیکې درلودې. هغه څوک چې په ورته جنسي اړیکو کې وو د یونګیانګ جیچونګ په نوم یادېږي، چې د ژباړې په هکله یې د نظر اختلاف موجود دی، مګرپه عمومي توګه ورته د "ښامار او لمر" په معنی کتل کیږي.  <ref name="thesis" /> د جوزون په دور کې ډیری اشرافو نارینه او ښځینه شتون درلود چې ورته جنسي اړیکې يې درلودې، لکه د شاهي اشراف ملګرې سن بن بنګ چې د جوزون د مونژونګ دوهمه ملګرې وه او د پاچا سیجونګ نګور وه چې له شړل کېدو وروسته وموندل شوه چې نوموړې له خپلې یوې خدمتګارې سره ویده کېده. د دې دورې په جریان کې، د تیاتر ډلې وې چې د نمسادانګ په نوم پیژندل کېدې چې پکې د کم عمر لرونکي نارینه شامل وو چې میډونګ ("ښکلي هلکان") نومېدل. دې ډلو "د ساتیرۍ مختلف ډولونه، لکه د باند میوزیک، سندرې، نقاب پوش نڅا، سرکس، او د نانځکې لوبې، او ځینې وختونه د ورته جنسي اړیکو نمایشونو وړاندې کول.   <ref name="thesis" /> نیمسندګ په دوه نورو ډلو ویشل شوي د "بوچ" غړي (숫 동모 ، سوتدونګمو) او "ملېکې" (모 모 ، یودونګمو ، یا 암 동모 ، امډونګمو). په سویلي کوریا کې د نو-کنفیوشینیزم خپریدل د کوریایي ټولنې اخلاقي سیسټم، د ژوند لاره، او د کوریا ټولنې ټولنیزې اړیکې تنظیم کړې. نو کنفیوشینیزم ټولنیز نظم او د کورنۍ ټولګه کې په سخت اطاعت ټینګار کوي، چې میړه او ښځې ته راجع کیږي. همجنسبازي او د ورته جنس اړیکې دې سیسټم ته د ګډوډونکي په نظر دی او په دې توګه د "منحرف" یا "غیر اخلاقي" عمل په توګه پیژندل شوي. د 1910 لسیزې راهیسې، نو کنفیوشینیزم خورا ډیر نفوذ له لاسه ورکړی، که څه هم نن د کنفیوشین نظریات او کړنې د سویلي کوریا کلتور او ټولنې ته د پام وړ تعریف ورکوي.<ref name="thesis" /> همجنسبازي په رسمي ډول په 2003 کې د "زیان رسونکي او فحش" په توګه اعلان شوه.  <ref name="thesis" /> == د همجنس اړیکو په رسمیت پېژندل == د همجنس بازانو ودونه او مدني ټولنې په سویلي کوریا کې په قانوني ډول نه پیژندل کېږي. د 2019 په اکتوبر کې، د [[سویلي کوریا]] حکومت اعلان وکړ چې د بهرنيو ډیپلوماټانو همجنس میړه به په رسمیت وپیژني، مګر دا به د سویلي کوریا ډیپلوماتانو ته چې په بهر کې خدمت کوي، همجنس میړه په رسمیت نه پیژني.  <ref>{{Cite web|url=https://www.hankookilbo.com/News/Read/201910201790755799|title=[단독] 주한 외교관 '동성배우자' 지위 인정한 청와대|date=2019-10-21|website=한국일보|language=ko|access-date=2019-10-21}}</ref> د 2014 کال په اکتوبر کې، د ډیموکراتیک ګوند ځینو غړو ملي شورا ته د همجنسي ملګرتیا په رسمیت پیژندلو لپاره یو قانون معرفي کړ. خو دا قانون هېڅکله رایې ته کېنښودل شو.  <ref>{{Cite web|url=http://h21.hani.co.kr/arti/society/society_general/38162.html|title=연애 말고, 결혼 말고, 동반자!|website=h21.hani.co.kr}}</ref> د 2015 کال په جولای کې، لوبغاړی کیم جو ګوانګسو او د هغه ملګری کیم سیونګ هوان د دوی د واده لپاره د قانوني حیثیت غوښتنې لپاره یوه دعوی وکړه. قضیه د می په 2016 کې د سیول لویدیځې حوزې د محکمې او د 2016 په دسمبر کې د استیناف محکمې لخوا رد شوه. دې جوړې وروسته اعلان وکړ چې دوی به خپله قضیه سترې محکمې ته وړاندې کړي. <ref>{{cite web|url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20161206010400315|title=S. Korean court rejects gay couple's appeal over same-sex marriage|last=최수향|date=6 December 2016|website=Yonhap News Agency}}</ref><ref>{{cite web|url=http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_national/773651.html|title=Same sex couple's marriage notice again rejected by court|website=Hano.co.kr|date=7 December 2016}}</ref> د 2021 په جنوري کې، د سیول د جنډر مساوات او د کورنۍ وزارت اعلان وکړ چې دوی به مدني او د رفاه په مقرراتو کې د بدلون وړاندیز وکړي څو واحد والدین او غیر واده شوي، بې له واده ګډ شریکان قانوني کورنۍ وشمېرل شي. خو، د وزارت یوه چارواکي چې له رسنیو سره یې د خبرو کولو واک نه درلود او د نوم د نه ښولو غوښتنه یې کړې وه، په یوه بریښنالیک کې لیکلي وو، چې اصلاحات به یوازې په همجنسبازو جوړو باندې پلي کیږي. "په دې اړه هیڅ بحث نه دی شوی او حتی د همجنسي جوړو په اړه هم غور نه دی شوی،". <ref>{{Cite web|date=2021-02-01|title=Same-sex couples excluded from South Korea's new definition of families|url=http://www.voanews.com/east-asia-pacific/2021/feb/01/same-sex-couples-excluded-south-koreas-new-definition-families|url-status=live|access-date=2021-02-01|website=Voice of America|language=en}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == os6m33xk9s5y31x6qdgxgj58p66u6j4 0 57948 364710 341987 2026-06-16T17:16:18Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364710 wikitext text/x-wiki {{مالومات}} د کوويډ-۱۹ وبا، د کرونا وايرس وبا په نوم هم پېژندل کيږي. په نړۍ کې له ۲۰۱۹ ز کال څخه خپره نړيواله وبايي وايرسي ناروغي ده (COVID-19) چې د کرونا وايرس ۲ (SARS-CoV-2) له سختو تنفسي نښو څخه پيدا کېږي. دا نوی وايرس په لومړي ځل د چين په وهان ښار کې د ۲۰۱۹ ز کال د دسمبر په مياشت کې وپېژندل شو. د وهاو او د هوبي د نورو ښارونو په قرنطين سره بيا هم ونه توانېد چې دا ناروغۍ مهار کړي او په ډېرې چټکتيا سره ټول چين او په ټوله نړۍ کې خپره شوه. د روغتيا نړيوال سازمان د ۲۰۲۰ ز کال د جنورۍ په دېرشمه نېټه د نړيوالې اندېښنې په څرګندولو سره په ټوله نړۍ کې اضطراري روغتيايي حالت اعلان کړ او د مارچ په يوولسمه نېټه په نړۍ کې وبا اعلان شوه. له ۲۰۲۱ ز کال راهيسې په ډېرو هېوادونو کې د دې وايرس بېلا بېل ډولونه راڅرګند شوي او ډېر هېوادونه يې نيولي دي، لکه الفا، بيټا او ډيلټا ډولونه چې ډېر خطرناک دي. د ۲۰۲۱ ز کال د نومبر تر لومړۍ نېټې پورې له دې وايرس څخه د پنځه ميليونه انسانانو مرګ او له دوه سوه او شپږ څلويښت ميليونه څخه زياتو انسانانو اخته کېدل تاييد شوي دي او په دې توګه دا وبا،  په تاريخ کې يوه تر ټولو خونړۍ وبا وپېژندل شوه. د کوويډ-۱۹ نښې يا نه وي، يا ژوند ګواښونکې علامې لري. په عمر خوړليو ناروغانو او هغو کې چې ځانګړي روغتيايي شرايط لري، دا ناروغي سخته وي. د کوويډ-۱۹ لېږد هغه وخت رامنځ ته کېږي، کله چې انسانان په ککړه هوا کې په دې وايرس لړل شوي بڅرکي او ذرې په هوا کې تنفس کړي. د دې موادو تنفس هغه وخت زياته شونتيا لري، کله چې انسانان سره ډېر نژدې وي، خو شونې ده چې دا وايرس له لرې سيمې څخه هم ولېږدول شي په ځانګړي ډول په کوټه او هغه سيمه کې چې د هوا بدلېدو نظام يې کمزوری وي. ډېر لږ دا وايرس د سطحو او ککړو مايعاتو له لارې هم لېږدېدای شي. خلک تر شلو ورځو پورې نورو ته وايرس انتقالولای شي او کېدای شي، دا وايرس نورو ته په داسې حال کې هم انتقال کړي، چې خپله يې هېڅ نښې ونه ويني. په بېلا بېلو هېوادونو کې مختلف واکسين تايید او خپاره شوي دي او د ۲۰۲۰ ز کال د د سمبر له مياشتې د پراخه واکسين لړۍ پېل شوې. د مخنيوي نورو هغو سپارښتنو کې چې د وايرس د خپرېدو مخه نيسي، ټولنيز واټن، په عامه ځايونو کې د مخ ماسک اغوستل، د هوا بدلول او پاکول، د ټوخي يا پرنجي پر مهال خوله پټول، د لاسونو پرېمينځل، ضد عفوني کول او د هغه چا قرنطين کول چې يا ناروغ دي او يا هم د دې ناروغۍ نښې لري. درملنه يې د نښو په لرې کولو تمرکز کوي، خو په دې اړه هڅې روانې دي، تر څو داسې درمل جوړ شي، چې دا وايرس له منځه يوسي. په ټوله نړۍ کې اړوندو مسئولينو پر سفرونو د محدوديتونو په لګولو، قرنطين، سوداګريزو کارونو په رخصتۍ، د کار ځای د ګواښونو مهارول، معايناتو کولو نظام او په دې ناروغۍ له اخته کسانو سره د اړيکې نيولو د پيدا کولو په طريقو سره دې ناروغۍ ته ځواب ويلی دی. د دې وبا له امله، په ټوله نړۍ کې سختې ټولنيزې او اقتصادي ستونزې رامنځته شوې، په ۱۹۳۰ ز کال کې د نړيوال رکود څخه وروسته د کرونا له امله په نړۍ کې ستر رکود رامنځته شو. همدا چاره د توکو په عرضه کېدو کې د کمښت لامل شوه، ځکه چې د توکو رانيول زيات شول، کرهڼيز اختلالات رامنځ ته شول او خوراکي توکي لږ شول. د پرله پسې قرنطين له امله په نړيواله کچه ککړتيا په بې ساري ډول کمه شوه. ډېرې تعليمي ادارې او عامه سيمې يا نيمې بندې يا بشپړې بندې شوې، ډېری مراسم يا لغوه يا وځنډېدل. په ټولنيزو او ټوليزو رسنيو کې ناسم معلومات خپاره شول او سياسي کړکېچ خورا سخت شو. د دې وبا له کبله توکميز او جغرافيايي توپيرونه، روغتيايي برابرۍ، د عامې روغتيا او فردي حقوقو تر منځ د توازن د اړتيا مسائل راپورته کړل. <ref name="RFXoH">{{cite web|url=https://blogs.imf.org/2020/04/14/the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression/|title=The Great Lockdown: Worst Economic Downturn Since the Great Depression|website=IMF Blog|access-date=23 April 2020}}</ref> == نومول == دا وبا په بېلا بېلو نومونو پېژندل شوې. په عمومي توکه په خپل عاميانه نوم پېژندل کېږي، «د کرونا وايرس وبا»، سره له دې چې نور انساني کرونا وايرسونه هم د داسې خپرېدو او وبا ګرځېدو لامل ګرځېدلي دي، لکه (sars). مخکې  تر دې چې دا يوه وبا اعلان شي، «د کرونا وايرس خپرېدا» او «وهان کرونا وايرس خپرېدا» په نوم پېژندل کېده.<ref>Multiple sources: * {{cite web|title=Coronavirus - The latest news on the COVID-19 outbreak|url=https://news.sky.com/topic/coronavirus-8483|access-date=20 July 2021|website=Sky News}} * {{cite web|title=Coronavirus News - BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/coronavirus|access-date=20 July 2021|website=BBC News}} * {{cite web|date=2 June 2020|title=Coronavirus (COVID-19)|url=https://www.nhs.uk/conditions/coronavirus-covid-19/|access-date=20 July 2021|website=nhs.uk}}</ref><ref>{{cite web|last=UKRI|first=Coronavirus: the science explained-|title=What is coronavirus? The different types of coronaviruses|url=https://coronavirusexplained.ukri.org/en/article/cad0003/|access-date=20 July 2021|website=coronavirusexplained.ukri.org|archive-date=30 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210830004823/https://coronavirusexplained.ukri.org/en/article/cad0003/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Zhu H, Wei L, Niu P|title=The novel coronavirus outbreak in Wuhan, China|journal=Global Health Research and Policy|volume=5|issue=1|page=6|date=2 March 2020|pmid=32226823|pmc=7050114|doi=10.1186/s41256-020-00135-6}}</ref> په وهان کې د لومړي خپراوي پر مهال، دې وايرس او ناروغۍ ته يوازې کرونا وايرس او وهان کرونا وايرس وېل کېدل، او کله ناکله به دا ناروغي د وهان سينه بغل په نوم يادېده. د ۲۰۲۰ ز کال په جنورۍ مياشت کې د روغتيا نړيوال سازمان دې وايرس او ناروغۍ لپاره د « 2019-nCoV» او « 2019-nCoV» لنډ مهالي نومونه وړانديز کړه، دا وړانديز يې د ۲۰۱۵ ز کال د لارښود او د ناروغۍ يا وايرس د نوم په توګه د جغرافيايي سيمو  (لکه وهان، چين)، څآرويو ډولونو يا د ځينو خلکو د ډلو د کارولو پر مهال د نړيوالو لارښودنو پر بنسټ وکړ، تر څو تر يو بريده د ټولنيز پېغور څخه مخنیوی وشي. رسمي نوم « COVID-19» او « SARS-CoV-2 » د روغتيا نړيوال سازمان له خوا د ۲۰۲۰ ز کال د فبرورۍ په يوولسمه نېټه اعلان کړای شول. تدروس ادهانوم  وايي: سي د کرونا لپاره، وي آی د وايرس لپاره، ډي د ناروغۍ لپاره او نولس د هغه وخت لپاره کله چې په لومړي ځل خپور او وپېژندل شو (د ۲۰۱۹ ز کال د دسمبر يو دېرشمه). د روغتيا نړيوال سازمان، همدا راز په عامه اړيکو کې د دې ناروغۍ لپاره کوويډ-۱۹ وايرس او د کوويډ-۱۹ مسئول وايرس نومونه هم کاروي.<ref>Multiple sources: * {{cite news|title=2nd U.S. Case Of Wuhan Coronavirus Confirmed|newspaper=NPR.org|url=https://www.npr.org/sections/health-shots/2020/01/24/799208865/a-second-u-s-case-of-wuhan-coronavirus-is-confirmed|access-date=4 April 2020|publisher=NPR}} * {{cite news|author-link=Donald McNeil Jr.|name-list-style=vanc|date=2 February 2020|title=Wuhan Coronavirus Looks Increasingly Like a Pandemic, Experts Say|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2020/02/02/health/coronavirus-pandemic-china.html|access-date=4 April 2020|issn=0362-4331|vauthors=McNeil Jr DG}} * {{cite news|name-list-style=vanc|title=Wuhan coronavirus deaths spike again as outbreak shows no signs of slowing|publisher=CNN|url=https://www.cnn.com/2020/02/05/asia/wuhan-coronavirus-update-death-toll-spike-intl-hnk/index.html|access-date=4 April 2020|vauthors=Griffiths J}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Jiang S, Xia S, Ying T, Lu L|title=A novel coronavirus (2019-nCoV) causing pneumonia-associated respiratory syndrome|journal=Cellular & Molecular Immunology|volume=17|issue=5|page=554|date=May 2020|pmid=32024976|pmc=7091741|doi=10.1038/s41423-020-0372-4|title-link=doi|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Chan JF, Yuan S, Kok KH, To KK, Chu H, Yang J, Xing F, Liu J, Yip CC, Poon RW, Tsoi HW, Lo SK, Chan KH, Poon VK, Chan WM, Ip JD, Cai JP, Cheng VC, Chen H, Hui CK, Yuen KY|display-authors=6|title=A familial cluster of pneumonia associated with the 2019 novel coronavirus indicating person-to-person transmission: a study of a family cluster|journal=Lancet|volume=395|issue=10223|pages=514–523|date=February 2020|pmid=31986261|pmc=7159286|doi=10.1016/S0140-6736(20)30154-9|title-link=doi|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web|date=21 January 2020|title=Novel Coronavirus (2019-nCoV) Situation Report – 1|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200121-sitrep-1-2019-ncov.pdf|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref><ref>{{cite web|date=30 January 2020|title=Novel Coronavirus(2019-nCoV) Situation Report – 10|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200130-sitrep-10-ncov.pdf|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref><ref>Multiple sources: * {{cite news|title=Novel coronavirus named 'Covid-19': WHO|work=Today|location=Singapore|url=https://www.todayonline.com/world/wuhan-novel-coronavirus-named-covid-19-who|url-status=live|access-date=11 February 2020|archive-url=https://archive.today/20200321085608/https://www.todayonline.com/world/wuhan-novel-coronavirus-named-covid-19-who|archive-date=21 March 2020}} * {{cite news|date=17 February 2020|title=The coronavirus spreads racism against – and among – ethnic Chinese|work=[[The Economist]]|url=https://www.economist.com/china/2020/02/17/the-coronavirus-spreads-racism-against-and-among-ethnic-chinese|url-status=live|access-date=17 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217223902/https://www.economist.com/china/2020/02/17/the-coronavirus-spreads-racism-against-and-among-ethnic-chinese|archive-date=17 February 2020}} * {{cite report|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/163636/WHO_HSE_FOS_15.1_eng.pdf|title=World Health Organization Best Practices for the Naming of New Human Infectious Diseases|date=May 2015|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|hdl-access=free|hdl=10665/163636}}</ref><ref name="WHO-naming">{{cite web|title=Naming the coronavirus disease (COVID-19) and the virus that causes it|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200228035651/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|archive-date=28 February 2020|access-date=13 March 2020|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref><ref>{{cite report|url=https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/covid-19-rapid-risk-assessment-coronavirus-disease-2019-eighth-update-8-april-2020.pdf|title=Coronavirus disease 2019 (COVID-19) in the EU/EEA and the UK – eighth update|publisher=ecdc|access-date=19 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314223709/https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/RRA-sixth-update-Outbreak-of-novel-coronavirus-disease-2019-COVID-19.pdf|archive-date=14 March 2020|url-status=live}}</ref> د وايرس نور ډولونه هم په بېلابېلو نومونو پېژندل شوي. د روغتيا نړيوال سازمان له خوا د رسمي نوم له ورکولو مخکې، په عمومي توګه هغه نومونه ورکول کېدل، چېرته چې دا وايرس لېدل شوی و (لکه ډلټا ډول وايرس چې د دې وايرس هندي ډول دی) او په عامه محاوره کې «د کرونا ډولونو» په نوم پېژندل کېږی. د ۲۰۲۱ ز کال د مۍ په پای کې، د روغتيا نړيوال سازمان د يوې نوې تګلارې په وړاندې کولو سره د اندېښمنوونکو ډولونو او د پام وړ ډولونو لپاره له يوناني تورو ګټه واخسته او د ټولو ډولونو لپاره يې نوې نښې ځانګړې کړې.<ref>{{Cite news|date=7 June 2021|title=Covid Indian variant: Where is it, how does it spread and is it more infectious?|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/health-57157496|access-date=20 July 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=SARS-CoV-2 variants of concern as of 15 July 2021|url=https://www.ecdc.europa.eu/en/covid-19/variants-concern|access-date=20 July 2021|website=European Centre for Disease Prevention and Control}}</ref><ref>{{cite web|last=CDC|date=11 February 2020|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/variants/variant-info.html|access-date=20 July 2021|website=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref><ref name="BBC.May.31.2021">{{cite news|date=31 May 2021|title=Covid: WHO renames UK and other variants with Greek letters|publisher=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-57308592|access-date=8 June 2021}}</ref> == وبا پېژندنه == === مخینه( شاليد) === که څه هم تر اوسه د دې وايرس اصلي سرچینه نه ده معلومه، لومړۍ  خپرېدا يې د ۲۰۱۹ ز کال د نومبر په مياشت کې د چين د هوبي ايالت په وهان ښار کې پیل شوه.  د کوويډ-۱۹ لومړۍ پېښې په هغو خلکو کې لیدل شوې وې چا چې په وهان کې د هونان د سمندري خواراکونو پلورنځي څخه لیدنه کړې وه، خو ممکنه ده چې له دې څخه مخکې لا له انسان څخه انسان ته د دې وايرس د لېږد بهير پيل شوی و. د ۲۰۲۰ ز کال د فبرورۍ په يوولسمه نېټه  نړيوال روغتيا سازمان په دې ناروغۍ د کوويډ-۱۹ نوم کېښود، کوم چې د «۲۰۱۹ کرونا وايرس ناروغۍ» لنډيز دی. هغه وايرس چې د خپرېدو لامل شو، د کروناوايرس ۲ د سختو تنفسي نښو (SARS-CoV-2) په نوم پېژندل کېده، يو نوی پېژندل شوی وايرس د شاپرک کروناوايرسونو، پينګولين کروناوايرسونو او SARS-CoV سره ډېر نژدې اړوند و. په علمي ډګر کې پوهان موافق دي چې په ډېرې شونتيا د دې وايرس اصلي سرچینه له څاروي څخه ده، له شاپرکونو يا د نورو تي لرونکو حيواناتو څخه. سره له دې، دې موضوع ډېر اټکلونه او دسيسوي اندونه رامنځته کړل چې همدا اندونه، د انټرنيټ له خونو څخه په چټکتيا سره ستر او پراخه کړای شول. نړيوال جيوپوليتيکي اختلافات، په ځانګړي ډول د متحده ايالاتو او چين تر منځ، د همدې موضوع له امله پورته ولاړل.  <ref name="To2021lessons">{{cite journal|vauthors=To KK, Sridhar S, Chiu KH, Hung DL, Li X, Hung IF, Tam AR, Chung TW, Chan JF, Zhang AJ, Cheng VC, Yuen KY|display-authors=6|title=Lessons learned 1 year after SARS-CoV-2 emergence leading to COVID-19 pandemic|journal=Emerging Microbes & Infections|volume=10|issue=1|pages=507–535|date=March 2021|pmid=33666147|pmc=8006950|doi=10.1080/22221751.2021.1898291}}</ref><ref name="Sun2020epidemiology">{{cite journal|vauthors=Sun J, He WT, Wang L, Lai A, Ji X, Zhai X, Li G, Suchard MA, Tian J, Zhou J, Veit M, Su S|display-authors=6|title=COVID-19: Epidemiology, Evolution, and Cross-Disciplinary Perspectives|journal=Trends in Molecular Medicine|volume=26|issue=5|pages=483–495|date=May 2020|pmid=32359479|pmc=7118693|doi=10.1016/j.molmed.2020.02.008|name-list-style=vanc}}</ref><ref>{{cite news|title=WHO Points To Wildlife Farms In Southern China As Likely Source Of Pandemic|url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2021/03/15/977527808/who-points-to-wildlife-farms-in-southwest-china-as-likely-source-of-pandemic?t=1616302540855|publisher=[[NPR]]|date=15 March 2021}}</ref><ref name="Maxmen2021whoReport">{{cite journal|vauthors=Maxmen A|title=WHO report into COVID pandemic origins zeroes in on animal markets, not labs|journal=Nature|volume=592|issue=7853|pages=173–174|date=April 2021|pmid=33785930|doi=10.1038/d41586-021-00865-8|s2cid=232429241|bibcode=2021Natur.592..173M|doi-access=free}}</ref><ref name="Hu2020natureReviews">{{cite journal|vauthors=Hu B, Guo H, Zhou P, Shi ZL|title=Characteristics of SARS-CoV-2 and COVID-19|journal=Nature Reviews. Microbiology|volume=19|issue=3|pages=141–154|date=March 2021|pmid=33024307|pmc=7537588|doi=10.1038/s41579-020-00459-7}}</ref><ref name="Graham2020immunity">{{cite journal|vauthors=Graham RL, Baric RS|title=SARS-CoV-2: Combating Coronavirus Emergence|journal=Immunity|volume=52|issue=5|pages=734–736|date=May 2020|pmid=32392464|pmc=7207110|doi=10.1016/j.immuni.2020.04.016}}</ref><ref name="TLY19">{{cite web|vauthors=Adhanom T|title=WHO Director-General's remarks at the media briefing on 2019-nCoV on 11 February 2020|url=https://www.who.int/director-general/speeches/detail/who-director-general-s-remarks-at-the-media-briefing-on-2019-ncov-on-11-february-2020|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=24 October 2020}}</ref><ref name="Zhang6April2020">{{cite journal|vauthors=Zhang T, Wu Q, Zhang Z|title=Probable Pangolin Origin of SARS-CoV-2 Associated with the COVID-19 Outbreak|journal=Current Biology|volume=30|issue=7|pages=1346–1351.e2|date=April 2020|pmid=32197085|pmc=7156161|doi=10.1016/j.cub.2020.03.022}}</ref><ref>Multiple sources: * {{cite news|work=[[EurekAlert!]]|publisher=Scripps Research Institute|title=The COVID-19 coronavirus epidemic has a natural origin, scientists say – Scripps Research's analysis of public genome sequence data from SARS‑CoV‑2 and related viruses found no evidence that the virus was made in a laboratory or otherwise engineered|url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-03/sri-tcc031720.php|date=17 March 2020|access-date=15 April 2020|تاريخ الأرشيف=11 May 2020|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200511160909/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-03/sri-tcc031720.php|url-status=dead|archive-date=3 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200403083606/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-03/sri-tcc031720.php}} * {{cite journal|vauthors=Andersen KG, Rambaut A, Lipkin WI, Holmes EC, Garry RF|title=The proximal origin of SARS-CoV-2|journal=Nature Medicine|volume=26|issue=4|pages=450–452|date=April 2020|pmid=32284615|pmc=7095063|doi=10.1038/s41591-020-0820-9|doi-access=free}} * {{cite journal|vauthors=Latinne A, Hu B, Olival KJ, Zhu G, Zhang L, Li H, Chmura AA, Field HE, Zambrana-Torrelio C, Epstein JH, Li B, Zhang W, Wang LF, Shi ZL, Daszak P|display-authors=6|title=Origin and cross-species transmission of bat coronaviruses in China|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|page=4235|date=August 2020|pmid=32843626|pmc=7447761|doi=10.1038/s41467-020-17687-3|bibcode=2020NatCo..11.4235L}} * {{cite news|vauthors=Fox M|date=7 July 2021|title=Coronavirus almost certainly came from an animal, not a lab leak, top scientists argue|url=https://www.cnn.com/2021/07/07/health/origins-coronavirus-letter-virologists-scn/index.html|work=CNN|location=|access-date=9 July 2021}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hakim MS|title=SARS-CoV-2, Covid-19, and the debunking of conspiracy theories|journal=Reviews in Medical Virology|volume=n/a|issue=n/a|pages=e2222|date=February 2021|pmid=33586302|pmc=7995093|doi=10.1002/rmv.2222}}</ref><ref>{{cite news|vauthors=Qin A, Wang V, Hakim D|title=How Steve Bannon and a Chinese Billionaire Created a Right-Wing Coronavirus Media Sensation|url=https://www.nytimes.com/2020/11/20/business/media/steve-bannon-china.html|work=[[The New York Times]]|date=20 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210430175006/https://www.nytimes.com/2020/11/20/business/media/steve-bannon-china.html|archive-date=30 April 2021}}</ref><ref>Multiple sources: * {{cite journal|vauthors=Frutos R, Gavotte L, Devaux CA|title=Understanding the origin of COVID-19 requires to change the paradigm on zoonotic emergence from the spillover to the circulation model|journal=Infection, Genetics and Evolution|page=104812|date=March 2021|volume=95|pmid=33744401|pmc=7969828|doi=10.1016/j.meegid.2021.104812|quote=The origin of SARS-Cov-2 is still passionately debated since it makes ground for geopolitical confrontations and conspiracy theories besides scientific ones.}} * {{cite news|vauthors=Maxmen A|title=Divisive COVID 'lab leak' debate prompts dire warnings from researchers|url=https://www.nature.com/articles/d41586-021-01383-3|work=Nature|date=27 May 2021|doi=10.1038/d41586-021-01383-3}} * {{cite news|vauthors=Ni V, Borger J|title=Biden move to investigate Covid origins opens new rift in US-China relations|url=https://www.theguardian.com/us-news/2021/may/27/biden-china-coronavirus-origins-beijing|work=The Guardian|date=27 May 2021}}</ref><ref name="cD8mY">{{cite web|vauthors=Lovelace Jr B|date=11 February 2020|title=World Health Organization names the new coronavirus: COVID-19|url=https://www.cnbc.com/2020/02/11/world-health-organization-names-the-new-coronavirus-covid-19.html|access-date=23 October 2020|publisher=CNBC}}</ref> وروسته معلومه شوه چې د دې ناروغۍ نښې لرونکی لومړی کس د ۲۰۱۹ زېږديز کال د ډيسمبر په لومړۍ نېټه ناروغ شوی و او هغه د لمدو شيانو د بازار له ډلې سره هيڅ اړيکې نه درلودلې. په هر حال، د اخته کېدو لومړۍ پېښه د نومبر په اولسمه رامنځ ته شوې وه. په هماغه مياشت کې د لومړۍ پېښې د راپور پر اساس د هغوی دوه په درې برخو له ياد بازار سره اړيکه درلودله. ماليکولي تحليلونه څرګندوي چې ممکن مشخصه شوې پېښه د ۲۰۱۹ زېږديز کال د اکتوبر له نيمايي څخه نومبر ترنيمايي پورې په دې وايرس اخته شوی و.<ref name="November case">{{Cite news|url=https://www.scmp.com/news/china/society/article/3074991/coronavirus-chinas-first-confirmed-covid-19-case-traced-back|title=Coronavirus: China's first confirmed Covid-19 case traced back to November 17|date=13 March 2020|access-date=16 March 2020|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200313004217/https://www.scmp.com/news/china/society/article/3074991/coronavirus-chinas-first-confirmed-covid-19-case-traced-back|archive-date=13 March 2020|website=[[South China Morning Post]]|vauthors=Ma J|name-list-style=vanc}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Pekar J, Worobey M, Moshiri N, Scheffler K, Wertheim JO|title=Timing the SARS-CoV-2 index case in Hubei province|journal=Science|volume=372|issue=6540|pages=412–417|date=April 2021|pmid=33737402|pmc=8139421|doi=10.1126/science.abf8003|name-list-style=vanc|bibcode=2021Sci...372..412P}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=To KK, Sridhar S, Chiu KH, Hung DL, Li X, Hung IF, Tam AR, Chung TW, Chan JF, Zhang AJ, Cheng VC, Yuen KY|display-authors=6|title=Lessons learned 1 year after SARS-CoV-2 emergence leading to COVID-19 pandemic|journal=Emerging Microbes & Infections|volume=10|issue=1|pages=507–535|date=December 2021|pmid=33666147|pmc=8006950|doi=10.1080/22221751.2021.1898291}}</ref> === پېښې === له رسمي بهيرونو سره سم رسمي شمېرې هغه دي چې خلک د کوويډ-۱۹ لپاره کتل(معاينه) شوي او د هغوی د معايناتو پايله مثبته راوتلې ده. په لومړي سر کې د ډېرو هېوادونو تګلاره دا وه، هغه کسان يې نه معاينه کول چې يوازې کوچنۍ نښې ولري. د وايرس د خپرېدو د لومړي پړاو ارزونې، چې د جنورۍ تر دروېشتمې نېټې  پورې دي، اټکل کړی و چې د کوويډ-۱۹ شپږ اتيا سلنه ککړ کسان نه و پېژندل شوي او همدا نه مستند شوي، د نهه اويا سلنه مستند شوو پېښو لپاره اصل ګرځول شوی و. د بېلا بېلو طريقو په کارولو سره ډېرو نورو مطالعاتو اټکل کړی، چې په ډېرو هېوادونو کې د اصلي پېښو شمېر، له راپور شوو پېښو څخه خورا زياتې دي.<ref name="1ceLG">{{cite web|url=https://www.who.int/publications-detail/laboratory-testing-for-2019-novel-coronavirus-in-suspected-human-cases-20200117|title=Laboratory testing for 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) in suspected human cases|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=30 March 2020}}</ref><ref name="J0rix">{{cite web|url=https://ourworldindata.org/grapher/full-list-cumulative-total-tests-per-thousand|title=Total tests for COVID-19 per 1,000 people|website=Our World in Data|access-date=16 April 2020}}</ref><ref name="elpais640000">{{cite web|url=https://english.elpais.com/society/2020-03-23/640000-rapid-coronavirus-tests-arrive-in-spain.html|title=640,000 rapid coronavirus tests arrive in Spain|vauthors=Sevillano EG, Linde P, Vizoso S|date=23 March 2020|website=El País|access-date=2 April 2020}}</ref><ref name="20200313reuters">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-response-specialre-idUSKBN20Z27P|title=Special Report: Italy and South Korea virus outbreaks reveal disparity in deaths and tactics|date=13 March 2020|work=Reuters|access-date=30 March 2020}}</ref><ref name="Li eabb3221">{{cite journal|vauthors=Li R, Pei S, Chen B, Song Y, Zhang T, Yang W, Shaman J|title=Substantial undocumented infection facilitates the rapid dissemination of novel coronavirus (SARS-CoV-2)|journal=Science|volume=368|issue=6490|pages=489–493|date=May 2020|pmid=32179701|pmc=7164387|doi=10.1126/science.abb3221|bibcode=2020Sci...368..489L}}</ref><ref name="WqXOo">{{cite web|url=http://www.imperial.ac.uk/medicine/departments/school-public-health/infectious-disease-epidemiology/mrc-global-infectious-disease-analysis/covid-19/report-13-europe-npi-impact/|title=Report 13 – Estimating the number of infections and the impact of non-pharmaceutical interventions on COVID-19 in 11 European countries|website=Imperial College London|access-date=7 April 2020}}</ref><ref name="BtFLV">{{cite journal|vauthors=Lau H, Khosrawipour V, Kocbach P, Mikolajczyk A, Ichii H, Schubert J, Bania J, Khosrawipour T|display-authors=6|title=Internationally lost COVID-19 cases|journal=Journal of Microbiology, Immunology, and Infection = Wei Mian Yu Gan Ran Za Zhi|volume=53|issue=3|pages=454–458|date=June 2020|pmid=32205091|pmc=7102572|doi=10.1016/j.jmii.2020.03.013}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == 8fn7oxyybbboxvoj772f9skkg7r741k 0 61056 364702 336220 2026-06-16T13:07:41Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364702 wikitext text/x-wiki '''نړیوال سړښت''' په ۱۹۷۰یمه ز لسیزه کې د ځمکې د سطحې او اتومسفیر د سړېدو اړوند اټکل و چې په هوا کې د معلقو ذراتو د سړوونکو اغېزو له امله د لوی کنګل په دوره کې اوج ته ورسېد. په ۱۹۷۰یمه ز لسیزه کې ځینو مطبوعاتي راپورونو د سړښت د دوام اټکلونه کول. دا د هغه مهال د علمي ادبیاتو سم انعکاس نه و، بلکې په ټولیز ډول د ګلخانه‌يي اغېزو د ډېرېدو په سبب له ګرمۍ سره اړوند وو.<ref name="The Myth of the 1970s Global Cooling Scientific Consensus">{{cite journal|author1=Peterson|first=Thomas|last2=Connolley|first2=William|last3=Fleck|first3=John|date=September 2008|title=The Myth of the 1970s Global Cooling Scientific Consensus|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|volume=89|issue=9|pages=1325–1337|bibcode=2008BAMS...89.1325P|doi=10.1175/2008BAMS2370.1|url=http://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/11584/1/2008bams2370%252E1.pdf}}</ref> د ۱۹۷۰یمې ز لسیزې په منځنیو کلونو کې د محدودې تودوخې لړۍ وښوده چې تودوخه تر هغه مهال پورې د څو لسیزو لپاره راکمه شوې ده. اوږدمهالو او باکیفیته لړیو ته په لاسرسي سره څرګنده شوه چې نړیواله تودوخه په ټولیز ډول د پام وړ ډېروالی ښيي. == پېژندنه: عمومي پوهاوی او اندېښنې == په ۱۹۷۰یمه لسیزه کې ساینس‌پوهان پوه شول چې د نړیوالې تودوخې اټکلونه له ۱۹۴۵ ز کال راهیسې سړښت او د ګلخانه‌يي ګازونو د انتشار له امله په لویه کچه کې ګرموالی ښيي. په هغو علمي مقالو کې چې د یوویشتمې پېړۍ په دود لیکل کېدې، څه کم ۱۰ سلنه خلک راتلونکي سړښت ته متمایل وو او اکثرو مقالو د راتلونکې ګرمۍ وړاندوېینه کوله. پر اقلیم د کاربن ډای اکسایډ د اغېزو په اړه د عامو خلکو پوهه کمه وه، خو ساینس‌نیوز د ۱۹۵۹ کال په مې میاشت کې وړاندوېینه وکړه چې له ۱۸۵۰ تر ۲۰۰۰ ز کال پورې به په ۱۵۰ کلونو کې د اتومسفیر کاربن ډای اکسایډ ۲۵ سلنه ډېر شي چې پایله به یې ګرمي وي. په دې دوره کې رښتینی ډېروالی ۲۹ سلنه و. پاول ارلیش په ۱۹۶۸ ز کال کې وویل چې د ځمکې کره د ګلخانه‌يي ګازونو له امله ګرمېږي او دا په هوا کې د معلقو ذراتو د سړوونکي اغېز متضاد ځواک دی. کله چې د ۱۹۷۰یمې ز لسیزې په منځنیو کلونو کې په عمومي مطبوعاتو کې د نړیوال سړښت مفکوره مطرح شوه، د تودوخې کمښت ودرېد، خو د کاربن ډای اکسایډ د ګرمېدو د اغېزو په اړه د اقلیم پوهانو تر منځ اندېښنې موجودې وې. د دغه ډول راپورونو په غبرګون کې د هواپېژندنې نړیوال سازمان د ۱۹۷۶ کال په جون میاشت کې خبرداری ورکړ چې "ډېر احتمال لري چې نړیوال اقلیم ګرم شي". <ref name="The Myth of the 1970s Global Cooling Scientific Consensus2">{{cite journal|author1=Peterson|first=Thomas|last2=Connolley|first2=William|last3=Fleck|first3=John|date=September 2008|title=The Myth of the 1970s Global Cooling Scientific Consensus|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|volume=89|issue=9|pages=1325–1337|bibcode=2008BAMS...89.1325P|doi=10.1175/2008BAMS2370.1|url=http://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/11584/1/2008bams2370%252E1.pdf}}</ref><ref>World's temperature likely to rise; [[The Times]]; 22 June 1976; pg 9; col A</ref><ref>{{cite journal|last=Schneider|first=Stephen H.|date=November 1972|title=Atmospheric Particles and Climate: can we Evaluate the Impact of man's Activities?|journal=Quaternary Research|volume=2|issue=3|pages=425–35|bibcode=1972QuRes...2..425S|doi=10.1016/0033-5894(72)90068-3}}</ref><ref name="erhlich_1968">pages 51–52 of The Population Bomb, 1968, available from {{cite web|url=http://backseatdriving.blogspot.com/2005_07_01_backseatdriving_archive.html#112148592454360291|title=Paul Erhlich on climate change in 1968|last=Schmidt|first=Brian|date=2005-07-01|work=Backseat driving|access-date=November 17, 2005}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.sciencenews.org/article/science-past-issue-may-9-1959|title=Science Past from the issue of May 9, 1959|date=April 23, 2009|newspaper=Science News|page=30|url-access=subscription}}</ref> دا مهال د ترموهالین جریان د ټکني کېدو یا درېدو له امله د نړیوال سړښت د اغېزو په اړه ځینې اندېښنې موجودې دي چې ښايي په شمالي اتلانتیک [شمالي اطلس اقیانوس] کې د کنلګونو د ویلې کېدو له امله د خوږو اوبو په ډېرېدو سره رامنځته شي. د دغې پېښې احتمال معمولاً کم ګڼل کېږي او د اقلیمي بدلون حکومت‌منځي پلاوی وايي "ان په هغو ماډلونو کې چې ترموهالین جریان (THC) کمزوری کېږي، لا هم په اروپا کې ګرمي موجوده وي. د بېلګې په توګه د عمومي جریان په ماډل کې، چې په هغه کې وړانګیز ځواک د ډېرېدو په حال کې دی، د اروپا په شمال لوېديځ کې د تودوخې د بدلون نښې مثبتې دي."<ref name="IPCC sci basis">{{cite web|url=http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/357.htm|title=Climate Change 2001: The Scientific Basis|author=Intergovernmental Panel on Climate Change|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305033059/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/357.htm|archive-date=March 5, 2016|access-date=November 17, 2005}}</ref> == تر ۱۹۷۰یمو ز کلونو وړاندې اندېښنې == په ۱۹۲۳ ز کال کې د کنګل د نوې دورې په اړه اندېنښې موجودې وې او «ډونالډ باکسټر مک میلان» د نېشنل جیوګرافیک ټولنې په ملاتړ د شمالي قطب پر لوري حرکت وکړ تر څو د طبیعي کنګلونو د مخته تګ په شواهدو پسې وګرځي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1923/07/04/archives/macmillan-sails-north-explorer-hopes-to-determine-whether-new-ice.html|title=MacMillan Sails North. Explorer Hopes to Determine Whether New 'Ice Age' Is Coming|date=July 4, 1923|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=March 11, 2015|quote=Captain Donald B. MacMillan, Arctic explorer, and his picked crew of six sailed for the Far North tonight ...}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1923/05/28/archives/macmillan-to-seek-signs-of-new-ice-age-his-expedition-equipped-for.html|title=MacMillan to Seek Signs of New Ice Age. His Expedition Equipped for Polar Radio|date=May 28, 1923|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=March 11, 2015|quote=Captain Donald B. MacMillan, who will sail from here June 16 on the little schooner Bowdoin to resume his arctic explorations, announced today that one purpose of the expedition is to determine whether there is beginning another ice age, as the advance of glaciers in the last seventy years would indicate. ...}}</ref> په ۱۹۲۶ز کال کې د برلین یوه ستور پېژندونکي د نړیوال سړښت وړاندوېینه کوله، خو دغه سړښت یې «ډېر لرې» باله.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1926/02/14/archives/bogy-of-a-new-ice-age-berlin-astronomer-discusses-its-possibilities.html|title=A New Ice Age. Berlin Astronomer Discusses Its Possibilities and Chills German Hearts. Glacier Onslaught Is Apparently Ages Away|date=February 14, 1926|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=March 11, 2015|quote=There can be no doubt that the weather of our planets has been abnormal of recent years. Whether this be due directly to the health, disposition or constitution of our globe itself, or to the weather from without, as the new glacial cosmogony would teach us, must remain a question for experts to debate, if not settle. ...}}</ref> په ۱۹۵۰ ز کال کې د کنګلونو د نوې دورې د رانږدې کېدو اندېښنه رامنځته شوه. د سړې جګړې پر مهال «هري وکسلر» دا اندېښنه لرله چې د اتومي بمونو استعمال کولای شي د کنګلونو نوې دوره را چټکه کړي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1958/11/02/archives/hbombs-visioned-as-thawing-pole-but-scientist-warns-that-arctic.html|title=Scientist Warns That Arctic Blast Could Lead to a New Ice Age|last=Sullivan|first=Walter|date=November 2, 1958|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=March 11, 2015|quote=A few well-placed hydrogen bombs might set in motion a sequence of events that would clear the Arctic Ocean of ice, but the result could be the start of a new ice age. ... This hypothesis was reported by Dr. Harry Wexler, Director of Meteorological}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1956/11/11/archives/get-out-the-ear-muffs-new-ice-age-forecast.html|title=Get Out the Ear Muffs. New Ice Age Forecast|date=November 11, 1956|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=March 11, 2015|quote=New findings of 'atomic timekeeping' suggest that North America may be heading into another major Ice Age, a Government geologist said today.}}</ref> موري مېچل د ۱۹۶۳ ز کال په لومړیو کې له شاوخوا ۱۹۴۰ ز کال را وروسته څو لسیزې سړښت وښود. په ۱۹۶۵ کال کې د «کلراډو» ایالت په «بولډر» ښار کې د اقلیمي بدلونونو په اړه کنفرانس جوړ شو. په دې کنفرانس کې داسې شواهد وړاندې شول چې د میلانکوویچ د څرخو ملاتړ یې کاوه [د میلانکوویچ څرخې یا Milankovitch cycles د ځمکې هغو حرکاتو ته ویل کېږي چې پر اقلیم اغېز لري. د دغو څرخو نوم د سېول انجنیر میلټون میلانکوویچ له نامه څخه اخیستل شوی دی]. دغو شواهدو داسې ګومانونه راپورته کړل چې د لمر په رڼا کې محاسبه شوي کوچني بدلونونه څه ډول امکان لري چې د کنګلونو دوره رامنځته کړي. په ۱۹۶۶ ز کال کې «سیزار املیلیاني» وړاندوېینه وکړه چې "په راتلونکو څو زره کلونو کې به یو نوی کنګل پیل شي." پاول ارلیش په ۱۹۶۸ ز کال کې په خپل کتاب «د نفوس بمب» (The Population Bomb) کې لیکلي: "ګلخانه‌يي اغېزې دا مهال د کاربن ډای اکسایډ د کچې په ډېرېدو سره لا ډېرې قوي شوې دي... [دا] د ټیټې کچې ورېځو تولید کړې دي او بخارونه، ګرد، دوړې او نور شیان یې مقابله کوي... دا مهال موږ وړاندوېینه نه‌شو کولای چې له اتومسفیر څخه د ډېران په توګه استفاده به په ټولیز ډول څه اقلیمي اغېزې ولري."<ref name="erhlich_19682">pages 51–52 of The Population Bomb, 1968, available from {{cite web|url=http://backseatdriving.blogspot.com/2005_07_01_backseatdriving_archive.html#112148592454360291|title=Paul Erhlich on climate change in 1968|last=Schmidt|first=Brian|date=2005-07-01|work=Backseat driving|access-date=November 17, 2005}}</ref><ref name="The Myth of the 1970s Global Cooling Scientific Consensus3">{{cite journal|author1=Peterson|first=Thomas|last2=Connolley|first2=William|last3=Fleck|first3=John|date=September 2008|title=The Myth of the 1970s Global Cooling Scientific Consensus|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|volume=89|issue=9|pages=1325–1337|bibcode=2008BAMS...89.1325P|doi=10.1175/2008BAMS2370.1|url=http://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/11584/1/2008bams2370%252E1.pdf}}</ref> == د ۱۹۷۰یمو  ز کلونو اندېښنې == === د ۱۹۷۰یمو  ز کلونو پوهاوی === د ۱۹۷۰یمې ز لسیزې په لومړیو کلونو کې اندېښنه اوج ته ورسېده، که څه هم "د بشر له امله د ځمکې د ګرمېدو شونتیا د هغه مهال پر ادبیاتو هم حاکمه وه" (د سړښت دوره په ۱۹۴۵ ز کال کې پیل شوه او دوو لسیزو سړښت وښوده چې له څو لسیزو ګرمۍ وروسته تر ټولو ټيټې کچې ته رسېدلې ده). دا اندېښنه تر یوه حده له دې امله رامنځته شوې وه چې هغه مهال د نړۍ د اقلیم او د کنګلونو دورې د لاملونو په اړه کمه پوهه موجوده وه. اقلیم پوهان پوهېدل چې د دغه تمایل پر بنسټ ولاړې وړاندوېینې ممکنې نه دي، ځکه دا تمایل کمزوری څېړل شوی و او سم نه و درک شوی. پر دې سربېره، په عامه مطبوعاتو کې د سړښت د امکان په اړه له هغو وړاندوېینو پرته راپورونه ورکړل شوي وو چې په علمي راپورونو کې موجودې وې او "په ۱۹۷۲ ز او ۱۹۷۳ ز کلونو کې د شمالي امریکا په ځینو برخو او اسیا کې غیر معمولو سختو ژمنیو موسمونو د دې موضوع په اړه پوهه عمومي کړه." <ref>{{cite web|title=QJRMS, 1976, p 473 (Symons Memorial Lecture)|work=Was an imminent Ice Age predicted in the '70s? No|author=Mason, B. J.|url=http://www.wmconnolley.org.uk/sci/iceage/mason.1976.html|access-date=November 17, 2005|archive-date=April 6, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190406093731/http://www.wmconnolley.org.uk/sci/iceage/mason.1976.html|url-status=dead}}</ref><ref name="The Myth of the 1970s Global Cooling Scientific Consensus4">{{cite journal|author1=Peterson|first=Thomas|last2=Connolley|first2=William|last3=Fleck|first3=John|date=September 2008|title=The Myth of the 1970s Global Cooling Scientific Consensus|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|volume=89|issue=9|pages=1325–1337|bibcode=2008BAMS...89.1325P|doi=10.1175/2008BAMS2370.1|url=http://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/11584/1/2008bams2370%252E1.pdf}}</ref><ref>{{cite web|title=The Modern Temperature Trend|work=The Discovery of Global Warming|author=Weart, Spencer|url=http://www.aip.org/history/climate/20ctrend.htm#L_0338|access-date=November 17, 2005|تاريخ الأرشيف=September 22, 2020|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200922100047/http://www.aip.org/history/climate/20ctrend.htm#L_0338|url-status=dead|خونديځ نېټه=September 22, 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200922100047/http://www.aip.org/history/climate/20ctrend.htm#L_0338|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200922100047/http://www.aip.org/history/climate/20ctrend.htm#L_0338|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922100047/http://www.aip.org/history/climate/20ctrend.htm#L_0338}}</ref> == یوویشتمه پېړۍ == په ۲۰۰۳ ز کال کې د متحدو ایالتونو د دفاع وزارت د خالصې ارزونې دفتر ته دنده وسپارل شوه تر څو په دې اړه څېړنه وکړي چې که ترموهالین جریان قطع شي، د ناڅاپي اقلیمي بدلونونو احتمالي اغېزې به څه وي. دا څېړنه چې د خالصې ارزونې د دفتر رئیس «انډریو مارشال» یې مشري کوله، راتلونکي اقلیمي بدلونونه یې د ۸.۲ کیلومتره ځای له مخې ماډل کړل، دلیل یې دا و چې دا د یانګر ډریاس (Younger Dryas) او کوچني کنګل د دورې تر منځ بدیل و. ساینس‌پوهان وايي "د اقلیم ناڅاپي بدلونونه چې د ګرینلنډ د کنګلونو له ویلې کېدو سره پیل شوي دي، د یوویشتمې پېړۍ لپاره یوه رښتینې سناریو نه ده".<ref name="Schwartz2003">{{cite journal|last=Schwartz|first=Peter|author2=Randall, Doug|date=October 2003|title=An Abrupt Climate Change Scenario and Its Implications for United States National Security|url=http://www.climate.org/PDF/clim_change_scenario.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320054750/http://www.climate.org/PDF/clim_change_scenario.pdf|archive-date=March 20, 2009|access-date=April 27, 2022|archivedate=March 20, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090320054750/http://www.climate.org/PDF/clim_change_scenario.pdf}}</ref><ref name="Jungclaus2006">{{cite journal|last=Jungclaus|first=Johann H.|display-authors=etal|year=2006|title=Will Greenland melting halt the thermohaline circulation?|journal=[[Geophysical Research Letters]]|publication-date=September 7, 2006|volume=33|issue=17|pages=L17708|bibcode=2006GeoRL..3317708J|doi=10.1029/2006GL026815|hdl=11858/00-001M-0000-0011-FDB1-C|hdl-access=free}}</ref> == د پوهې اوسنۍ کچه == لکه څرنګه چې په ۲۰۰۱ ز کال کې د اقلیمي بدلونونو د حکومت‌منځي پلاوي د ارزونې په درېیم راپور کې ویل شوي، دا اندېښنه ناسمه ده چې د هوا سړښت به دوام وکړي او چټکتیا به یې هم ښايي ډېره وي. د اقلیم په اړه باید لا ډېر وپوهېږو. له دې سره سره، سوابق ښيي چې د سړښت لنډمهالې اندېښنې تایید شوې نه دي. <ref name="IPCC sci basis2">{{cite web|url=http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/357.htm|title=Climate Change 2001: The Scientific Basis|author=Intergovernmental Panel on Climate Change|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305033059/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/357.htm|archive-date=March 5, 2016|access-date=November 17, 2005}}</ref> د اوسني کنګل د دورې د پای ته رسېدو لرلید دا دی چې څلورو وروستيو کنګلونو شاوخوا ۱۰۰۰۰ کاله دوام وکړ، تر هغه د وړاندې کنګل دوره شاوخوا ۲۸۰۰۰ کاله وه. د میلانکوویچ محاسبات ښيي چې اوسنی کنګل به احتمالاً د لسګونو زرو کلونو لپاره په طبیعي ډول د انساني انحراف په نشتون کې دوام وکړي. نور اټکلونه (لوټر او برګر، د مداري محاسباتو پر بنسټ) د اوسني کنګل دوام ۵۰۰۰۰ کاله ګڼي. برګر په دې باور دی چې د کاربن ډای اکسایډ انحراف به هومره دوام وکړي چې د کنګل راتلونکې څرخه شنډه کړي. دا خبره د «ډېوېډ ارچر» او د هغه د همکار له هغې وړاندوېینې سره پوره مطابقت لري چې وایي د کاربن ډای اکسایډ اوسنۍ کچه د راتلونکي کنګل دوره د ۵۰۰۰۰۰ نورو کلونو لپاره ځنډوي، دا به د کنلګونو د دورو تر منځ تر ټولو اوږده موده وي چې وړاندوېینه یې شوې ده او تر هغه به هم اوږده وي چې په تېرو ۲.۶ میلیون کلونو کې لیدل شوې دي.<ref>{{Cite journal|last1=Archer|first1=David|last2=Ganopolski|first2=Andrey|title=A Movable Trigger Fossil Fuel CO2 and the Onset Of The Next Glaciation|journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems|date=May 5, 2005|volume=6|issue=5|pages=Q05003|doi=10.1029/2004GC000891|bibcode=2005GGG.....6.5003A|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Interglacial Working Group Of PAGES|title=Interglacials Of The Last 800,000 years|url=http://discovery.ucl.ac.uk/1474024/1/Past%20Interglacials%20Working%20Group%20of%20PAGES%20Interglacials%20of%20the%20last%20800%2C000%20years%20VoR.pdf|journal=Reviews of Geophysics|date=November 20, 2015|volume=54|issue=1|pages=162–219|bibcode=2016RvGeo..54..162P|doi=10.1002/2015RG000482|hdl=2078.1/175429|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|date=June 10, 2004|last21=Kaufmann|last24=Lipenkov|first23=Fabrice|last23=Lambert|first22=Josef|last22=Kipfstuhl|first21=Patrik|first20=Jean|last25=Littot|last20=Jouzel|first19=Sigfus J.|last19=Johnsen|first18=Gérard|last18=Jugie|first17=Philippe|first24=Vladimir Y.|first25=Geneviève C.|first16=Margareta E.|last30=Miller|first1=L.|last1=Augustin|display-authors=8|bibcode=2004Natur.429..623A|pmid=15190344|first30=Heinz|first29=Valerie|last26=Longinelli|last29=Masson-Delmotte|first28=Valter|last28=Maggi|first27=Reginald|last27=Lorrain|first26=Antonio|last17=Huybrechts|last16=Hansson|title=Eight glacial cycles from an Antarctic ice core|last3=Barnes|last6=Castellano|first5=Matthias|last5=Bigler|first4=Jean|last4=Marc Barnola|first3=Piers R. F.|first2=Carlo|last7=Cattani|last2=Barbante|doi=10.1038/nature02599|pages=623–8|issue=6992|volume=429|journal=Nature|first6=Emiliano|first7=Olivier|first15=Jacqueline|last12=Durand|last15=Flückiger|first14=Hubertus|last14=Fischer|first13=Sonia|last13=Falourd|first12=Gael|first11=Gabrielle|last8=Chappellaz|last11=Dreyfus|first10=Barbara|last10=Delmonte|first9=Dorthe|last9=Dahl-Jensen|first8=Jerome|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Berger|first1=A.|last2=Loutre|first2=M. F.|title=An Exceptionally Long Interglacial Ahead?|journal=Science|date=August 23, 2002|volume=297|issue=5585|pages=1287–8|doi=10.1126/science.1076120|pmid=12193773|s2cid=128923481}}</ref> لکه څرنګه چې د اېن.اې.اېس راپور ښيي، هغه مهال د اقلیمي بدلونونو اړونده علمي پوهه د نن په نسبت ډېره ناڅرګنده وه. کله چې «رسول» او «شنایډر» په ۱۹۷۱ ز کال کې خپله مقاله ولیکله، اقلیم پوهانو لا تر هغه مهال پورې د اوبو له بخار او کاربن ډای اکسایډ پرته د نورو ګلخانه‌يي ګازونو لکه میتان، نایتروجن اکسایډ او کلروفویوکاربن اهمیت نه و تشخیص کړی. د هغې لسیزې په لومړیو کې کاربن ډای اکسایډ یوازنی ګلخانه‌يي ګاز و چې په پراخه کچه وڅېړل شو. کله چې په ۱۹۷۰یمه ز لسیزه کې د اتومسفیر ګازونو ته پام واوښت، ورسره په راتلونکو لسیزو کې ډېر اکتشافات وشول. د تودوخې د نښو په بدلېدو سره نړیوال سړښت تر ۱۹۷۹ ز کال پورې د پاملرنې وړ و.<ref>{{cite web|title=Other Greenhouse Gases|work=The Discovery of Global Warming|author=Weart, Spencer|url=http://www.aip.org/history/climate/othergas.htm|access-date=November 17, 2005|تاريخ الأرشيف=January 7, 2003|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20030107161816/http://www.aip.org/history/climate/othergas.htm|url-status=dead|خونديځ نېټه=January 7, 2003|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20030107161816/http://www.aip.org/history/climate/othergas.htm|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20030107161816/http://www.aip.org/history/climate/othergas.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030107161816/http://www.aip.org/history/climate/othergas.htm}}</ref> == سرچينې == d70r285i4z1roeoz6phzovlzxb0ishq 0 62058 364703 337868 2026-06-16T13:18:29Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364703 wikitext text/x-wiki {{مالومات}} '''هاوسا''' د نایجیریا ژبه ده چې په [[چاد]] کې د هاوسا خلکو لخوا ویل کیږي، او په عمده توګه د [[نیجریا|نایجیریا]] په شمالي نیمایي کې، [[ګانا]] ، [[کامرون|کیمرون]] ، او د [[نایجر]] په سویلي نیمایي کې، په [[سوډان]] ، [[بینین]] او [[عاج ساحل]] کې د پام وړ اقلیتونو له خوا ويل کيږي. هاوسا د [[افریقایي-آسیایي ژبي|افریقایي ژبو د کورنۍ]] غړی دی او د دې کورنۍ په چادیک څانګه کې ترټولو پراخه ویل کیږي. ایتھنولوګ اټکل کړی چې دا د 47مېلونه وګړو له خوا د لومړۍ ژبې په توګه ویل کیده&nbsp;او د 25 وګړو له خوا&nbsp;د دوهمې ژبې په توګه کارول کېده، د هاوسا ویناوالو ټول شمېر ا 72 مېليونه تنه اټکل شوي په نایجیریا کې، د هاوسا ژبې اړوند فلمي صنعت د کینی ووډ په نوم پیژندل کیږي. <ref>{{Cite news|Date=2016-10-03|Title=Nigerian actress Rahama Sadau banned after on-screen hug|Work=BBC News|URL=https://www.bbc.com/news/world-africa-37539977}}</ref> == طبقه بندي == {{بشپړه ليکنه|Afroasiatic languages}} هاوسا د چاډیک ژبو ګروپ د لوېدیځ چاډیک ژبو فرعي ګروپ پورې اړه لري، چې په پایله کې د [[افریقایي-آسیایي ژبي|افرواسیټیک ژبې]] کورنۍ برخه ده. == جغرافیایی ویش == [[دوتنه:Nigeria_linguistic_1979.jpg|بټنوک| په 1979 کې د نایجیریا ژبنۍ ډلې]] د هاوسا اصلي وینا وال ، د هاوسا خلک دي چې ډېری يې په [[نایجر|نایجير]] ، شمالي [[نیجریا|نایجیریا]] ، شمالي [[کامرون]] او [[چاد]] کې موندل کیږي. <ref>{{Cite book|last=Sani|first1=M. A. Z.|url=https://www.worldcat.org/oclc/48668741|title=Tsarin sauti da nahawun hausa|date=1999|publisher=University Press|isbn=978-978-030-535-2|place=Ibadan [Nigeria]|oclc=48668741}}</ref> سربیره پردې ،هاوسا ژبه په ډېری شمالي نایجیریا او سویلي نایجير کې د غیر اصلي ویناوالو لخوا د ''دوهمې ژبې'' په توګه کارول کیږي ، او د لوېدیزې افریقا ( [[بینین|بینن]] ، [[ګانا]] ، [[کامرون]] ، [[توګو]]، [[سوډان]] او [[چاد|چاډ]] ځینې برخو) کې د سوداګريزې ژبې په توګه کارول کیږي. . <ref name=":0" /> === ژبې === هوسا هرچېرې چې ویل کیږي پراخه یووالی وړاندې کوي. <ref>{{Cite book|last=Department|first1=United States Army|url=https://books.google.com/books?id=PhfluJdZwzcC&dq=Hausa+presents+a+wide+uniformity+wherever+is+spoken.&pg=PA96|title=U.S. Army Area Handbook for Nigeria. Second Edition, March 1964|last2=Army|first2=United States Department of the|date=1964|publisher=U.S. Government Printing Office|language=en}}</ref> په هرصورت، ژبپوهانو د ژبو سیمې د هر یو د ځانګړتیاوو د کلستر سره په ګوته کړي . ==== دودیزې ژبې ==== د ختیځ هاوسا [[گړدود|ژبو]] کې دورا کې ''دورانسي'' ، ''کانو'' کې کانانسي ، په باوچي کې ''بوسنسي'' ، په کاتاګم ''میسو کې ګودورانسي او د بورنو برخه، او په حدجیه'' ''کې'' هادیجانسي شامل دي . د لوېدیځو ''هاؤسا'' ژبو کې په سوکوټو کې ''ساکواتانسي'' ، په کاتسینا کې ''کاتسینانسي'' ، په ګوبیر کې اریوانسي ، اډر ، کیبي، او ''زاهوارانسي'' په زمفارا کې، او په نایجر کې په کورفي کې کوروایانسي شامل دي. کاتسینا د ختیځ او لوېدیځ ژبو ترمنځ انتقالي کړۍ ده. سوکوټو په مختلفو کلاسیک هاؤسا ادبياتو کې کارول کیږي، او ډېری وختونه د ''کلاسیکې هاؤسا'' په نوم پیژندل کیږي. <ref name="Caron2011">{{Cite book|url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-00647533v3|title=Hausa Grammatical Sketch|first1=Bernard|last=Caron|date=2011|place=Paris|publisher=LLACAN}}</ref> د شمالي هوسا ژبو کې ''اریوا'' (د شمال مانا) او ''اریواسي'' شامل دي. ''زازاګانسي'' په زازاو کې د سویلي لویې ژبې ژبه ده. دورا ( ''داورنچي'' ) او کانو ( ''کنانچي'' ) ژبي معیاري دي. [[بي بي سي]] ، دویچه ویله ، فرانسه انټرنیشنل رادیو او [[امريکا غږ|د امریکا غږ]] په خپلو نړیوالو خبري سایټونو کې د دورانچي او کنانچي په کارولو سره د هاوسا خدمتونه وړاندې کوي. د ژبې په وروستي پرمختګ کې ززاګانسي د اوسنۍ هوسا ژبې کارول د لیکلو او خبرې کولو نوښت په غاړه واخیست. ==== د شمال تر ټولو ژبو او د ټونالیت له لاسه ورکول ==== د ''کورهواینسي'' ، ''دام اګرام'' او ''اداروا'' د لوېدیځ څخه ختیځ هاوسا ژبي د اصلي هوسا ټولنو دودیز شمالي حد استازیتوب کوي. دا په شمال ختیځ ساحل او منځنی [[د افریقا صحرا|سحران]] سیمو کې په لویدیځ او مرکزي [[نایجر]] کې په تلبیري ، طاهوا ، دوسو ، مارادي ، اګاډیز او زیندر سیمو کې ویل کیږي. <ref name=":4" /> په داسې حال کې چې د نورو ژبو (په ځانګړې توګه ''ساکوتانسي'' ، او تر یوې اندازې پورې ''ګانانسي'' ) سره د متقابل درک وړ دي، د شمالي ډیالوګونه لږ ګرامري او لغتي توپیرونه لري ځکه چې د زرما ، [[فولا|فلا]] او تواریګ ډلو سره په پرله پسې تماس کې دي او د ګرافیکي توپیر له امله کلتوري بدلونونه. د څړځایونو او دښتو زونونه. دا ژبي د غیر ټونل پیچ تلفظ ژبو سره د سرحد کولو کیفیت هم لري. د غیر ټونالیټي او جغرافیایي موقعیت ترمنځ دا اړیکه یوازې په هاوسا پورې محدوده نه ده، بلکې د ګاونډیو ژبو په نورو شمالي ژبو کې هم ښودل کیږي. په بېلګه کې د شانګهای ژبې ترمنځ توپیرونه شامل دي (په تیمبکتو کې د کویرا چیني د غیر ټونل شمالي ډیالوګونو ترمنځ او په ګاو کې کویرابورو سیني ؛ او د ټونل سویلي زرما ډیالوګ چې له لویدیز [[نایجر]] څخه تر شمالي [[ګانا]] پورې ویل کیږي) او د سونینکي ژبې په مینځ کې (د ټونل تر مینځ) د امیراګوین او نیمادي غیر ټونل شمالي ژبي چې په ختیځ - مرکزي [[موریتانیا]] کې ویل کیږي؛ او د [[سنګال|سینیګال]] ، [[مالي]] او سهیل ټونل سویلي ژبې. ==== د ګانایان هوسا ژبه ==== د [[ګانا|ګاناین]] هاوسا ډیلي ( ''ګاانانسي'' ) چې په [[ګانا]] او [[توګو]] کې ویل کیږي ، د لویدیز اصلي هاوسا ډیلي - بلاک دی چې کافي ژبنۍ او رسنيزې سرچینې شته. جلا کوچنۍ هاوسا ژبي د [[بورکینافاسو|بورکینا فاسو]] په ځینو برخو کې د هاوسا د نامعلوم شمیر لخوا ویل کیږي، او د [[مالي]] په شمال ختیځ هاوسا فولین، بادجي هاوسا، ګیزو هاوسا، او انسونګو ولسوالیو کې (چیرې چې دا د مالیان حکومت لخوا د اقلیتي ژبې په توګه ټاکل شوې. )، مګر په دې وخت کې د دې ځانګړو ژبو په اړه خورا لږ ژبنۍ سرچینې او څېړنې ترسره شوي. ګانانچي د نورو لویدیځ هاوسا ژبو څخه جلا ډله جوړوي، ځکه چې دا اوس د هاوسا واکمنې سیمې څخه بهر راځي، او معمولا د ''ky'' لپاره د ''c'' ، او ''gy'' لپاره ''j'' په کارولو سره پیژندل کیږي. دا حقیقت ته منسوب دی چې د ګانا د هاوسا نفوس د هاوسا - فولاني سوداګرو څخه راوتلی و چې د لوی سوداګریز ښارګوټو په زونګو ولسوالیو کې میشته و او د پخوانیو آسانټ ، ګونجا او داګومبا سلطنتونه چې له ساحل څخه ساحلي سیمو ته غځېدلي و ، په ځانګړي توګه د.[[آکرا|اکرا]] ( سبون زنګو ، نیما )، تکوراډي او کیپ کوسټ ښارونه. ګاناچي د زرما ، ګور ، جولا - بمبارا ، اکان او سونینکي څخه د پام وړ اغېزمنې اغېزې نندارې ته وړاندې کوي، ځکه چې ګانا لوېدیځه سیمه ده چې د هاوسا ژبه د سهیلیان / مسلمانو لوېدیزو افریقایانو ترمنځ لویه ژبه ده، په شمول د ګانایان او غیر ګانایان دواړه. زانګو مهاجر په عمده توګه د شمالي سیمو، یا [[مالي]] او [[بورکینافاسو|بورکینا فاسو]] څخه دي. ګانا د لویدیز سرحد هم په نښه کوي چیرې چې د هاوسا خلک د پام وړ شمېر کې اوسیږي. سمدلاسه د ګانا په لوېدیځ او شمال کې (په [[عاج ساحل|کوټ دی آیویر]] او بورکینا فاسو کې)، هاوسا په ناڅاپي ډول د دیولا &#x2013; بامبرا سره د اصلي ساهیلیان/مسلمانو ژبو - فرانکا په توګه بدله شوې چې په عمده توګه د مانډینګ سیمې چې د هاوسا اصلي ويونکي پکې ډېر کوچنی ښاري اقليت جوړوي، په نښه کوي. د دې له امله شاوخوا د اکان ، ګبي ، ګور او [[ماندي ژبې|مانډی ژبو]] شتون، ګاناچي په تاریخي توګه د نورو هاوسا ژبو څخه جلا شوې وه. <ref>{{Cite web |url=http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol5num2/bodomo.pdf |title=Njas.helsinki.fi |access-date=2022-06-13 |تاريخ الأرشيف=2021-02-07 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210207193520/http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol5num2/bodomo.pdf |url-status=dead |خونديځ نېټه=2021-02-07 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210207193520/http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol5num2/bodomo.pdf |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210207193520/http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol5num2/bodomo.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210207193520/http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol5num2/bodomo.pdf }}</ref> د دې توپیر سره سره، د ''ساککواتانسي'' او ګاناین هاوسا ترمنځ ګرامري ورته والی دا په ګوته کوي چې ژبه، او پخپله د ګاناین هاوسا خلکو اصل، د سوکوټو په شاوخوا کې د شمال لوېدیز هاوسا سیمې څخه اخیستل شوي. <ref>{{Cite web |url=http://www.ethnorema.it/pdf/numero%204/03%20Articolo%201%20Guerini.pdf |title=Ethnorema.it |access-date=2022-06-13 |تاريخ الأرشيف=2018-11-28 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181128092330/http://www.ethnorema.it/pdf/numero%204/03%20Articolo%201%20Guerini.pdf |url-status=dead |خونديځ نېټه=2018-11-28 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181128092330/http://www.ethnorema.it/pdf/numero%204/03%20Articolo%201%20Guerini.pdf |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20181128092330/http://www.ethnorema.it/pdf/numero%204/03%20Articolo%201%20Guerini.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181128092330/http://www.ethnorema.it/pdf/numero%204/03%20Articolo%201%20Guerini.pdf }}</ref> هاوسا هم په پراخه کچه د غیر اصلي ګور ، او مانډی ګانایان مسلمانانو لخوا ویل کیږي ، مګر د ګاناچي څخه توپیر لري ، او د غیر اصلي هوسا ژبو سره ورته والی لري. ==== نورې مورنۍ ژبې ==== هاوسا د کامرون او چاد په مختلفو برخو کې هم ویل کیږي، کوم چې د شمالي نایجیریا او نایجر ګډوله ژبو سره یوځای شوي. برسېره پردې، په دې سیمو کې د هاوسا د اصلي ویونکو لخوا د هاوسا خبرې کولو په لاره کې عربي خورا لوی نفوذ درلود. ==== غیر اصلي هوسا ==== په لوېدیځه افریقا کې، د هاوسا د ژبپوهنې په توګه کارونې یو غیر اصلي تلفظ ته وده ورکړه چې د اصلي تلفظ څخه په پراخه کچه توپیر لري د اصلي هاوسا ژبو کې شتون لري د امپلوزیو او ایجیکي کنسوننټونو له لارې شتون لري، لکه ''ɗ'' ، ''ɓ'' او ''kʼ/ƙ.'' ، کوم چې د غیر اصلي ویناوالو لخوا په ترتیب سره د ''d'' ، ''b'' او ''k'' په توګه تلفظ کیږي. دا د غیر اصلي او اصلي هوسا ویناوالو ترمینځ ګډوډي رامینځته کوي ، ځکه چې غیر اصلي تلفظ د ''daidai'' په څیر د کلمو توپیر نه کوي ("درست") او ''ɗaiɗai'' ("یو په بل پسې"). د اصلي او غیر اصلي هاوسا تر مینځ بل توپیر په کلمو کې د سر اوږدوالی او د اصلي هاوسا ژبو په معیاري ټون کې بدلون دی (د اصلي [[فولا|فولاني]] او تواریګ هاوسا وینا کونکو څخه په بشپړ ډول د هاوسا وینا کونکو ته چې د ګور یا یوروبا [[مورنۍ ژبه|مورنۍ ژبې لري]] . د اضافي ټونل جوړښتونو کارول لکه د دوی په مورنیو ژبو کې کارول کیږي). د مذکر او ښځینه جنس نومونو کارول او د جملې جوړښت معمولا له مینځه وړل کیږي یا بدلیږي، او ډیری اصلي هوسا اسمونه او فعلونه د سیمه ایزو ژبو څخه د غیر اصلي اصطلاحاتو سره ځای پرځای شوي. د هاوسا غیر اصلي ویناوالو شمېر له 25 ميليونو څخه ډېر دی او په ځینو سیمو کې اصلي هاوسا ته نږدې ژوند کوي. ډېری نورې ژبې په ځانګړې توګه د نایجیریا په شمال مرکزي او شمال ختیځ برخو کې ځای په ځای کړې او د هاوسا فلمونو او میوزیک په پایله کې چې په ټوله سیمه کې خپریږي د افریقا په نورو برخو کې شهرت ترلاسه کولو ته دوام ورکوي. === د هاوس پر بنسټ پیډینونه === {{د ژبې مالوماتبکس|name=ګيبانوا|states=|familycolor=پيډګن|family=هوسا-بيسډ [[پيډګن]]|minority=|iso3=gib|وييونکي=50 مېليونه يې د مورنۍ ژبې په توګه کاروي 30 مېليونه يې ددوهمې ژبې په توګه کاروي|هېوادونه=نايجيريا، نايجير، چاد، ګينن.....}} == فونولوژي == === تلفظونه === {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ کنسوننټ فونیمونه ! colspan="2" rowspan="2" | ! rowspan="2" | بلابیل ! rowspan="2" | alveolar ! rowspan="2" | وروسته-<nowiki><br id="mwATc"></nowiki><nowiki><br></nowiki><nowiki><br></nowiki><nowiki><br></nowiki><nowiki></br></nowiki> alveolar ! colspan="3" | دروسل ! rowspan="2" | ګلوټال |- ! <small>مخ</small> ! <small>ساده</small> ! <small>ګرد</small> |- ! colspan="2" style="font-size:90%" | پوزه | m | n | | | | | |- ! rowspan="4" style="font-size:90%" | چاودېدونکی /<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> افریقه ! <small>چاودیدونکی</small> | ɓ | ɗ | | | | | |- ! <small>غږ شوی</small> | b | d | ( d ) ʒ | ɟ | ɡ | ɡʷ | |- ! <small>tenuis</small> | | t | tʃ | c | k | kʷ | ʔ |- ! <small>خارجي</small> | | ( t ) sʼ | ( tʃʼ ) | cʼ | kʼ | {{نغا|kʷʼ}} | |- ! rowspan="2" style="font-size:90%" | ټوکېدونکی ! <small>غږ شوی</small> | | z | | | | | |- ! <small>tenuis</small> | ɸ | s | ʃ | | | | h |- ! colspan="2" style="font-size:90%" | نږدې | | l | | j ; {{نغا|j̰}} | | w | |- ! colspan="2" style="font-size:90%" | روټیک | | r | ɽ | | | | |} د palatalized velars {{نغا|/c ɟ cʼ/}} ، ساده velars {{نغا|/k ɡ kʼ/}} ، او {{نغا|/kʷ ɡʷ kʷʼ/}} تر منځ درې اړخیز توپیر یوازې د اوږد او لنډ {{نغا|/a/}} څخه مخکې موندل کیږي، د بیلګې په توګه {{نغا|/cʼaːɽa/}} ('grass') ، {{نغا|/kʼaːɽaː/}} ('زیاتول')، {{نغا|/kʷʼaːɽaː/}} ('شین مغز'). د مخکینۍ غږونو څخه مخکې، یوازې تالاب شوي او لیبل شوي ویلارونه واقع کیږي، د بیلګې په توګه {{نغا|/ciːʃiː/}} ('حسد') vs. {{نغا|/kʷiːɓiː/}} ('د بدن اړخ'). د ګردي سرونو څخه مخکې، یوازې لیبل شوي ویلارونه واقع کیږي، د بیلګې په توګه {{نغا|/kʷoːɽaː/}} ('ringworm'). [24] <ref>{{Cite book|url=https://scholarworks.iu.edu/dspace/bitstream/handle/2022/21454/HausaPhonology.pdf?sequence=1|chapter=Hausa Phonology|last=Newman|first1=Paul|publisher=Eisenbrauns|year=1996|pages=537–552|title=Phonologies of Asia and Africa|editor-last=Kaye|editor-first=Alan S.}}</ref> هاوسا د بیان په څلورو یا پنځو ځایونو کې (د ژبپوهنې پورې اړه لري) glottalic consonants (amplosives and ejectives) لري. دوی د تلفظ په جریان کې د ګلوټیس حرکت ته اړتیا لري او د سټیکاټو غږ لري. * ɓ / b'، یو ناڅاپه کنسوننټ، [ ɓ ] ، ځینې وختونه {{نغا|[ʔb]}} ؛ * ɗ / d'، یو ناڅاپه [ ɗ ] ، ځینې وختونه {{نغا|[dʔ]}} ; * ts'، یو استخراجی کنسوننټ ، [tsʼ {{نغا|[tsʼ]}} یا {{نغا|[sʼ]}} ، د ژبی له مخې؛ * ch'، an [[ tʃʼ ] (د کانو په ژبه کې نه واقع کیږي) * ƙ / k'، یو اختلال {{نغا|[kʼ]}} ; {{نغا|[kʲʼ]}} او {{نغا|[kʷʼ]}} kʷʼ] جلا تلفظونه دي؛ * ƴ / 'y د خندا وړ غږ سره نږدې تالی دی، {{نغا|[j̰]}} ، <ref>[http://www.phonetics.ucla.edu/course/chapter6/hausa/hausa.html Hausa ejectives and laryngealized consonants]. Sound files hosted by the University of California at Los Angeles, from: Ladefoged, Peter: [http://www.phonetics.ucla.edu/index.html A Course in Phonetics. 5th ed.] [[Thomson/Wadsworth]].</ref> یوازې په لږ شمیر لوړ فریکونسۍ کلمو کې موندل کیږي (د بیلګې په توګه {{نغا|/j̰áːj̰áː/}} "ماشومان"، {{نغا|/j̰áː/}} "لور"). په تاریخي توګه دا د paltalized [ ɗ ] څخه وده کړې. <ref name="Newman2000">Newman, Paul (1937/2000) The Hausa Language: an encyclopedic reference grammar. Yale University Press. p. 397.</ref> [[دوتنه:Hausa_vowel_chart.svg|کيڼ|بټنوک| د هاوسا واول چارټ، د شو & یالوا څخه (1999 . لنډ واولونه {{نغا|/i, u, a/}} د هغه څه په پرتله چې په چارټ کې وړاندې شوي د ایلوفونونو خورا پراخه لړۍ لري.]] د هاوسا سرونه په پنځو مختلفو سرونو کې واقع کیږي، چې ټول یې لنډ یا اوږد وي، ټول 10 مونوفتونګونه . برسېره پردې، څلور ډیفتونګونه شتون لري، چې ټولټال 14 غږیز فونیمونه ورکوي. ; Monophthongs : لنډ (واحد) واولونه: {{نغا|/i, u, e, o, a/}} .<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> اوږد سرونه: {{نغا|/iː, uː, eː, oː, aː/}} . منځنی {{نغا|/e, o/}} د {{نغا|/a/}} سره بې طرفه کیږي. [29] ; ډیفتونګ : {{نغا|/ai, au, iu, ui/}} . === ټون === هاوسا یوه ټونال ژبه ده . د دې پنځه واولونو څخه هر یو ممکن ټیټ ټون، لوړ ټون یا د راټیټ ټون ولري. په معیاري لیکل شوي هاوسا کې، ټون په نښه شوی نه دی. په وروستي ژبني او تدريسي موادو کې، ټون د diacritics په وسيله نښه شوی. : à è ì ò ù&nbsp;– low tone: [[ژور تلفظ|grave accent]] (`) : â ê î ô û&nbsp;– falling tone: [[سرکمفلیکس|circumflex]] (ˆ) یو حاد تلفظ ( ´ ) کیدای شي د لوړ ټون لپاره وکارول شي، مګر معمول تمرین دا دی چې لوړ ټون بې نښه پریږدي. == مورفولوژي == د زاریا او بوچي ژبو پرته چې د کانو په سویل کې ویل کیږي، هاوسا د نارینه او ښځینه جنسونو ترمنځ توپیر کوي. <ref name="Caron2011"/> هاوسا، د نورو نورو چاډیک ژبو په څېر، د اسمونو د پېچلي، غیر منظم جمع کولو لپاره پیژندل کیږي. په هاوسا کې د اسم جمع د مختلفو مورفولوژیکي پروسو په کارولو سره اخیستل شوي، لکه د اضافې، انفیکسیشن، بیا تکرار، یا د دې پروسو یو ترکیب. د نیومن (2000) لخوا وړاندیز شوي 20 جمع ټولګي شتون لري. {| class="wikitable" !ټولګي ! نښلول ! واحد (مثال. ) ! جمع (مثال. ) ! ګلاس (مثال. ) |- ! ۱ | aa | sirdì | sir '''à''' d '''a''' | 'زین' |- ! 2 | ae | ګلبي | gul '''à''' b '''e''' | ' جریان ' |- ! 3 | au | kurmì | kur '''à''' m '''u''' | 'نور' |- ! 4 | -aCe | wuri | wur '''à''' r '''e''' | 'ځای' |- ! 5 | -آی | ملامته | malàm '''ai''' | 'ښوونکی' |- ! 6 | - anni | واټه | '''څه''' | 'سپوږمۍ' |- ! 7 | -آوا | talàkà | خبرې '''وکړئ''' | 'عام' |- ! ۸ | - هو | زومو | '''zom àye''' | 'سوى' |- ! ۹ | -کا | tabò | tab '''ba''' | 'داغ' |- ! 10 | - کای | tudù | tùd '''dai''' | 'لوړ ځمکه' |- ! 11 | -ce2 | ciwò | cìwà '''ce-cìwàce''' | 'ناروغي' |- ! 12 | -کونا | cikì | cik '''kunà''' | 'بیلی' |- ! 13 | -e2 | camfì | càmf '''e-càmfe''' | 'توحید' |- ! 14 | -i | tàurarò | tàuràr '''i''' | ستوری |- ! ۱۵ | -oCi | tagà | tag '''ogi''' | کړکۍ |- ! 16 | -یو | کوجیرا | kùjèr '''u''' | 'کرسی' |- ! ۱۷ | ua | کوکلي | cok '''u''' l '''à''' | چمچه |- ! ۱۸ | -یوکا | layò | lay '''ukà''' | 'لین' |- ! ۱۹ | - یونا | rìga | '''rig unà''' | لوی شوی |- ! 20 | X2 | àkàwu | àkàwu- '''àkàwu''' | 'کلرک' |} === نومځري === هاوسا د موضوع ضمیرونو د مختلفو سیټونو په واسطه سخت توپیرونه په نښه کوي، ځینې وختونه د ضمیر سره د ځینې اضافي ذرې سره یوځای کیږي. د دې دلیل لپاره، د موضوع ضمیر باید په هوسا کې د هر فعل سره یوځای شي، پرته له دې چې موضوع د پخوانیو شرایطو څخه پیژندل کیږي یا د اسم موضوع لخوا څرګند شوی وي. <ref>{{Cite web |title=Hausa Verb Tense - African Languages at UCLA |url=http://aflang.humanities.ucla.edu/language-materials/chadic-languages/hausa/hausa-online-grammar/verb-tense/ |access-date=2022-06-13 |archive-date=2020-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111220446/http://aflang.humanities.ucla.edu/language-materials/chadic-languages/hausa/hausa-online-grammar/verb-tense/ |url-status=dead }}</ref> == د لیکلو سیسټمونه == === ''بوکو'' (لاتین) === د هاوسا عصري رسمي اورتوګرافي د ''بوکو'' په نوم یو لاتیني الفبا ده، چې په 1930 لسیزه کې د برتانوي ښکېلاکي ادارې له خوا واندې شوه {| class="wikitable" style="text-align: center;" !د الف ! د ب ! Ɓɓ ! د ج ! د ! Ɗɗ ! د ای ! ف f ! ګ ! ه h ! زه i ! ژ ! ک k ! Ƙƙ ! ل ل |- | {{نغا|/a/}} | {{نغا|/b/}} | /ɓ / | {{نغا|/tʃ/}} | {{نغا|/d/}} | /ɗ / | {{نغا|/e/}} | /ɸ / | {{نغا|/ɡ/}} | {{نغا|/h/}} | {{نغا|/i/}} | {{نغا|/(d)ʒ/}} | {{نغا|/k/}} | {{نغا|/kʼ/}} | {{نغا|/l/}} |- ! م م ! n ! اوو ! د r ! (R̃ r̃) ! د س ! ش ش ! ټټ ! ټس ts ! U u ! W w ! Y y ! ( Ƴ ƴ ) ! ز ز ! [[{{hamza}}|د]] |- | {{نغا|/m/}} | {{نغا|/n/}} | {{نغا|/o/}} | /ɽ / | /ر / | {{نغا|/s/}} | {{نغا|/ʃ/}} | {{نغا|/t/}} | {{نغا|/(t)sʼ/}} | {{نغا|/u/}} | {{نغا|/w/}} | {{نغا|/j/}} | {{نغا|/ʔʲ/}} | {{نغا|/z/}} | {{نغا|/ʔ/}} |} خط ''ƴ'' (y د ښي هک سره) یوازې په [[نایجر]] کې کارول کیږي؛ په [[نیجریا|نایجیریا]] کې دا لیکل ''کیږي ʼy'' . د سر او سر اوږدوالی په لیکلو کې نه نښه کیږي. نو، د مثال په توګه، {{نغا|/dàɡà/}} "from" او {{نغا|/dáːɡáː/}} "جګړه" دواړه لیکل شوي ''ډاګا'' دي. د {{نغا|/r/}} او {{نغا|/ɽ/}} ترمنځ توپیر (کوم چې د ټولو ویناوالو لپاره شتون نلري) تل په نښه شوي ندي. === ''اجمي'' (عربي) === هاوسا هم د 17 پیړۍ له پیل راهیسې په ''عجمي'' کې لیکل شوی، یو عربي الفبا . لومړنی پیژندل شوی کار چې په هاوسا کې لیکل شوی د رویار نبي موسی دی چې په 17 پیړۍ کې د عبدالله سوکا لخوا دی. [ دا لومړني متنونه په عربي ژبه لیکل شوي وو ] د ''اجمي'' د کارولو کوم معیاري سیسټم شتون نلري، او مختلف لیکوالان ممکن د مختلف ارزښتونو سره حروف وکاروي. لنډ سرونه په منظمه توګه د وییل نښو په مرسته لیکل کیږي، کوم چې په ندرت سره د قرآن پرته په عربي متنونو کې کارول کیږي. په اجمي کې د منځني پیړیو د هاوسا ډیری نسخې، د ''تیمبکتو'' لاسوندونو ته ورته، په دې وروستیو کې کشف شوي؛ ځینې یې حتی [[سپوږميز لېږديز کالهنداره|برجونه او تقویمونه]] [[اسماني صورت/ د ستورو ټولګه|بیانوي]] . <ref>{{Cite news|Title=From Africa, in Ajami|URL=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/201105/from.africa.in.ajami.htm|title=آرشیف کاپي|access-date=2022-06-13|archive-date=2014-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20141130201717/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/201105/from.africa.in.ajami.htm|url-status=dead}}</ref> === نور سیسټمونه === {{بشپړه ليکنه|Hausa Braille}} هاوسا د نایجیریا له دریو اصلي ژبو څخه یوه ده چې په بریل کې ژباړل شوې. د هاوسا لپاره لږترلږه درې نور د لیکلو سیسټمونه وړاندیز شوي یا "کشف شوي". له دې څخه هیڅ یو د ځینو اشخاصو څخه بهر په فعاله توګه کارول کیږي. * د هاوسا الفبا د لرغوني اصل او د مارادي ، نایجر په شمال کې کارول کیږي. <ref>[http://www.bisharat.net/Demos/Hausa_alphabet.htm "Hausa alphabet"]</ref> <sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ويکيپېډيا:Verifiability|<span title="Apparently there are people who use this north of Maradi. Any further insights into the origin and use would be appreciated. (November 2018)">ناکامه تایید</span>]]'' &#x5D;</sup> * یو سکریپټ چې ظاهرا په 1980s کې د لیکلو/خپرولو ډلې رینا کاما سره رامینځته شوی. * د "طافي" په نوم یو سکریپټ په 1970s کې وړاندیز شوی (؟ ) == دا هم وګوره == {{تانبه|Languages}} * د هاوسا خلک * د نایجر تاریخ * د نایجیریا تاریخ * د کانام امپراتورۍ * د بورنو امپراتورۍ * بایزید == اخځليکونه == {{Reflist|30em}} == کتابتون ==   [[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]] l33hv4k98nhenxb2vji3c27t47zaj8n 0 62189 364707 336454 2026-06-16T16:34:55Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364707 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} ژان ویلیم فریټز پیاژه (د ۱۸۹۶ز کال د اګسټ له ۹مې- د ۱۹۸۰ز کال د سپټمبر تر ۱۶مې) یو سویسی ارواپوه و، چې د ماشوم د ودې لپاره یې په خپل کار کې پېژندل شوی و. د پیاژه د ادراکي ودې او معرفت پېژندنې نظریه د «جینیټکي معرفت پېژندنې» په نامه یادېږي.<ref name="EPD">{{cite EPD|18}}</ref><ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Piaget|access-date=10 August 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/piaget|title=Piaget|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=10 August 2019}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|Piaget|access-date=10 August 2019}}</ref><ref>{{cite LPD|3}}</ref><ref>[https://www.simplypsychology.org/piaget.html Jean Piaget's Theory and Stages of Cognitive Development], by Saul McLeod, Simply Psychology, updated 2018</ref><ref>[https://www.simplypsychology.org/piaget.html Jean Piaget's Theory and Stages of Cognitive Development], by Saul McLeod, Simply Psychology, updated 2018</ref> پیاژه د ماشومانو زده کړو ته ډېر ارزښت ورکاوه. هغه په ۱۹۳۴ز کال کې د نړیوالې زده کړې د ادارې د رئیس په توګه اعلان وکړ، چې «یوازې زده کړې دي، چې کولای شي زموږ ټولنه له احتمالي وېش، چې ښایي تاوتریخوالي وي یا په تدریجي ډول وي، وژغوري». د هغه د ماشوم د ودې نظریه په تعلیمي خپرونو کې تر خدمت مخکې مطالعه کېږي. <ref>{{cite journal|last=Munari|first=Alberto|year=1994|journal=Prospects: The Quarterly Review of Comparative Education|volume=XXIV|issue=1/2|pages=311–327|url=http://www.ibe.unesco.org/fileadmin/user_upload/archive/publications/ThinkersPdf/piagetf.pdf|doi=10.1007/bf02199023|title=Jean Piaget|s2cid=144657103|access-date=2022-06-18|archivedate=2012-09-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120903124345/http://www.ibe.unesco.org/fileadmin/user_upload/archive/publications/ThinkersPdf/piagetf.pdf}}</ref> پیاژه په ۱۹۵۵ز کال کې په جینوا کې د جنیټکي معرفت پېژندنې نړیوال مرکز جوړ کړ او تر هغه چې د جینوا د پوهنتون په علمي هیئت کې و؛ نو دغه مرکز یې تر مرګه، یعنې تر ۱۹۸۰ز کال پورې مدیریت کړ. د هغو همکاریو شمېر چې د هغه جوړونه یې شونې کړې او اغېزه یې پرې کړې، په پایله کې د دې لامل شو، چې په علمي ادبیاتو کې دغه مرکز د «پیاژه د کارخانې» په نامه شي.<ref>{{cite web|url=http://www.piaget.org/aboutPiaget.html|title=About Piaget|publisher=Jean Piaget Society|access-date=17 October 2016|archive-date=24 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824192513/http://www.piaget.org/aboutPiaget.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Burman-HoP2012">{{cite journal|last=Burman|first=J. T.|title=Jean Piaget: Images of a life and his factory|journal=History of Psychology|year=2012|volume=15|issue=3|pages=283–288|doi=10.1037/a0025930|pmid=23397918|issn=1093-4510}}</ref> د ارنسټ فون ګلاسرسفلډ په وینا، پیاژه «د پوهاوي د جوړښتي تیورۍ لوی مخکښ» و. له دې سره د هغه ایډیاوې تر ۱۹۶۰مې لسیزې پورې په پراخه کچه دود نه شوې. وروسته دغه چاره په ارواپوهنه کې د ودې د مطالعې یوه فرعي څانګه شوه.  د ۲۰مې پېړۍ په پای کې پیاژه تر بي اف سکینر وروسته تر ټولو نامتو ارواپوه شو او هغه مهال په دویم مقام کې راغی. <ref name="von Glasersfeld 1990">{{cite journal|last=von Glasersfeld|first=E.|title=An exposition of constructivism: Why some like it radical|journal=Journal for Research in Mathematics Education – Monograph|year=1990|volume=4|pages=19–29 & 195–210 [22]|jstor=749910|issn=0883-9530|doi=10.2307/749910}} (p. 22).</ref><ref>{{cite journal|last1=Hsueh|first1=Y|year=2009|title=Piaget in the United States, 1925–1971. In U. Müller, J. I. M. Carpendale & L. Smith (Eds.), ''The Cambridge Companion to Piaget'' (pp. 344–370). Cambridge, UK: Cambridge University Press. Müller, U., Burman, J. T., & Hutchinson, S. (2013). The developmental psychology of Jean Piaget: A quinquagenary retrospective|journal=Journal of Applied Developmental Psychology|volume=34|issue=1|pages=52–55|doi=10.1016/j.appdev.2012.10.001}}</ref><ref>Pickren, W. E. (2012). Joseph McVicker Hunt: Golden age psychologist. In W. E. Pickren, D. A. Dewsbury, & M. Wertheimer (Eds.), ''Portraits of Pioneers in Developmental Psychology'' (pp. 185–203). New York: Psychology Press/Taylor & Francis.</ref><ref>{{cite journal|title=The 100 most eminent psychologists of the 20th century|journal=[[Review of General Psychology]]|volume=6|issue=2|year=2002|pages=139–152|url=http://creativity.ipras.ru/texts/top100.pdf|doi=10.1037/1089-2680.6.2.139|last1=Haggbloom|first1=Steven J.|last2=Warnick|first2=Renee|last3=Warnick|first3=Jason E.|last4=Jones|first4=Vinessa K.|last5=Yarbrough|first5=Gary L.|last6=Russell|first6=Tenea M.|last7=Borecky|first7=Chris M.|last8=McGahhey|first8=Reagan|last9=Powell|first9=John L., III|last10=Beavers|first10=Jamie|last11=Monte|first11=Emmanuelle|s2cid=145668721|تاريخ الوصول=2022-06-18|تاريخ الأرشيف=2015-07-23|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150723214243/http://creativity.ipras.ru/texts/top100.pdf|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2022-06-18|خونديځ نېټه=2015-07-23|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20150723214243/http://creativity.ipras.ru/texts/top100.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150723214243/http://creativity.ipras.ru/texts/top100.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150723214243/http://creativity.ipras.ru/texts/top100.pdf}}</ref> == شخصي ژوند == پیاژه په ۱۸۹۶ز کال کې په نوشاتل، د سویس په فرانسوي ژبې سیمه کې زېږېدلی دی. هغه د آرتور پیاژه (سویسي)، په نوشاتل پوهنتون کې د منځینو پېړیو د ادبیاتو ښوونکی او د ربکا جکسون(فرانسوۍ) مشر زوی و. ربکا جکسون د فرانسوي فولادو د کارخانې د مالکینو له لوړې کورنۍ نه وه، د هغې انګلیسي توکم د هغې نیکه جیمز جکسون ته رسېږي، چې په لانکشایر کې د فولادو جوړونکی و. پیاژه لا ماشوم و، چې له ژوند پوهنې او طبیعي نړۍ سره یې علاقه لرله. د هغه لومړۍ علاقه له ژوپېژندنې سره وه، چې په ۱۵کلنۍ کې یې د تنپوستو په اړه څو مقالې ولیکلې او هغه یې په خپل وخت کې ډېر شهرت ته ورساوه. <ref>{{Cite web|title=🥇▷ Jean Piaget: biography of the father of evolutionary psychology 【NUOVO】|url=https://virtualpsychcentre.com/jean-piaget-biography-of-the-father-of-evolutionary-psychology/|access-date=2022-02-20|website=🥇▷ All about Psychology - VirtualPsychCentre|language=en-US|archive-date=2022-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220144653/https://virtualpsychcentre.com/jean-piaget-biography-of-the-father-of-evolutionary-psychology/|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.biography.com/people/jean-piaget-9439915 "Jean Piaget"], Biography. Accessed 28 February 2012</ref><ref>{{Cite web|title=James Jackson|url=https://www.geni.com/people/James-Jackson/6000000038577199031|access-date=2022-02-20|website=geni_family_tree|language=en-US}}</ref> کله چې هغه ۱۵ کلن و؛ نو پخوانۍ دایې یې والدینو ته نامه ولیکله، چې یو ځل یې هغوی ته دروغ ویلي وو، چې د ژان د ماشومانو د لېږد له وسیلې نه احتمالي انسان تښتونکو غلا کوله او دې ورسره مبارزه کړې ده، د همدې لپاره یې بښنه وغوښته؛ ځکه هېڅ انسان تښتونکي نه وو. پیاژه لېواله شو، چې په یوې طریقې یې د انسان تښتونکو پېښه د هغه په ذهن کې یوه خاطره جوړه کړې، هغه خاطره چې د دروغو له ثابتولو وروسته یې هم په ذهن کې د تل لپاره پاتې شوه. <ref>{{cite book|last1=Restak|first1=Richard|title=The Naked Brain: How the Emerging Neurosociety is Changing How We Live, Work, and Love|url=https://archive.org/details/nakedbrainhoweme0000rest|url-access=registration|date=2006|publisher=Harmony|location=New York|page=[https://archive.org/details/nakedbrainhoweme0000rest/page/156 156]|isbn=9781400098088}}</ref> هغه د خپلې مذهبي روزنې د پلار په ډېر اصرار سره د فلسفې او منطق په برخو کې د معرفت پېژندنې له مطالعې سره علاقه پیدا کړه. هغه په نوشاتل پوهنتون کې زده کړې وکړې او د لنډې مودې لپاره یې په زوریخ پوهنتون کې هم زده کړې وکړې. په دغې مودې کې هغه د فلسفې دوه مقالې خپرې کړې، چې د هغه د تفکر لار ښکاروي، خو وروسته یې د ځوان فکر په توګه رد کړه. رواني شننې سره یې علاقه درلوده او هغه مهال د ارواپوهنې برخه د ودې په حال کې وه؛ نو کولای شو چې علاقه یې له دغې دورې سره وتړو. <ref>{{cite book|last1=Biehler|first1=Robert F.|title=Psychology Applied to Teaching|date=1978|publisher=Houghton Mifflin|page=113|isbn=978-0395119211}}</ref><ref>[http://www.piaget.org/aboutPiaget.html A Brief Biography of Jean Piaget] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190824192513/http://www.piaget.org/aboutPiaget.html|date=24 August 2019}}, Jean Piaget Society (Society for the study of knowledge and development)</ref> پیاژه د جینوا او پاریس په پوهنتونونو کې تر تدریس وروسته په ۱۹۶۴ز کال کې په دوو کنفرانسو کې د ارشد سلاکار په توګه؛ کرنل پوهنتون (د مارچ له ۱۱مې نه تر ۱۳مې) او د کلیفورنیا برکلي پوهنتون (د مارچ له ۱۶مې تر ۱۸مې) ته وبلل شو. کنفرانسونو د ادراکي مطالعاتو پر اړیکو او د درسي برنامو د پراختیا په اړه بحثونه وکړل او هڅه یې وکړه چې د ماشوم د ادراک د ودې په اړه د وروستیو څېړنو مفاهیم په درسي برنامو(نصاب) کې شامل کړي. <ref>Rockcastle, Verne N. (1964, p. xi), the conference director, wrote in the conference report of the Jean Piaget conferences about Piaget: : Although few of us had any personal contact with Piaget prior to the conference, those who attended came to have the deepest and warmest regard for him both as a scientist and as a person. His sense of humor throughout the conference was a sort of international glue that flavored his lectures and punctuated his informal conversation. To sit at the table with him during a meal was not only an intellectual pleasure but a pure social delight. Piaget was completely unsophisticated in spite of his international stature. We could hardly believe it when he came prepared for two weeks' stay with only his 'serviette' and a small Swissair bag. An American would have had at least two large suitcases. When Piaget left Berkeley, he had his serviette, the small Swissair bag, and a third, larger bag crammed with botanical specimens. 'Where did you get that bag?' we asked. 'I had it in one of the others,' he replied.</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1037/h0020564|pmid=4910176|title=Distinguished Scientific Contribution Awards: 1969: Citation for Jean Piaget|journal=American Psychologist|volume=25|issue=1|pages=65–79|year=1970|author=Anon}}</ref> پیاژه په ۱۹۷۹ز کال کې د ټولنیزو او سیاسي علومو په برخه کې د بالزان جایزه ترلاسه کړه. هغه په ۱۹۸۰ز کال کې ومړ او لکه څنګه یې چې وصیت کړی و، له خپلې کورنۍ سره یې په بې نښې قبر کې، چې په Cimetière des Rois (د پاچایانو هدیره) کې و، په جینوا کې خاورو ته وسپارل شو. <ref>{{cite journal|last1=Burman|first1=Jeremy Trevelyan|year=2013|title=Profiles of international archives: Les archives Jean Piaget, University of Geneva, Switzerland|journal=History of Psychology|volume=16|issue=2|pages=158–61|doi=10.1037/a0031405|pmid=23544355}} A photograph of his grave is available [http://supp.apa.org/psycarticles/supplemental/a0031405/Burman-PiagetStones%28ColorInset%29-lrgweb.jpg here].</ref> === پیاژه مخکې له اراواپوهنې === پیاژه مخکې تر دې چې ارواپوه شي، د فلسفي او طبیعي تاریخ په برخه کې یې روزنه ولیده. هغه په ۱۹۱۸ز کال کې په نوشاتل پوهنتون کې د ډوکټورا سند اخیستی. بیا یې په زوریخ (۱۹۱۸ز-۱۹۱۹ز) او پاریس (۱۹۱۹ز-۱۹۲۱ز) پوهنتونونو کې مافوق ډوکټورا زده کړې وکړې. هغه په ۱۹۱۹ز کال کې د ټیوډور سایمون له خوا وګومارل شو، ترڅو له فرانسوي ماشومانو نه په ګټې اخیستنې سره د هوښ د ازمایښت معیارونه سټنډرډ کړي. هغه ټیوریسټ چې نن یې موږ پېژنو، هغه مهال راڅرګند شو، چې په ۱۹۲۲ز کال کې جینوا ته لاړ، ترڅو د روسو د څېړنو د موسسې د مدیر اډوارډ کلاپارداس لپاره کار وکړي. <ref>{{Cite journal|title=The Early Evolution of Jean Piaget's Clinical Method|last=Mayer|first=Susan|date=2005|journal=History of Psychology|volume=8|issue=4|pages=362–82|doi=10.1037/1093-4510.8.4.362|url=https://www.researchgate.net/publication/6646116|pmid=17152748}}</ref> == نظریه == پیاژه خپل ځان د یو جنیټکي معرفت پېژندونکي په توګه معرفي کړ، چې د زده کړې له کیفي پراختیا سره علاقه لري. هغه د ادراکي جوړښتونو وده د بیولوژیکي مقرراتو د توپیر په توګه وبلله. کله چې په لومړي ځل د هغه ټوله نظریه وپېژندل شوه؛ نو دغه نظریه په خپل ذات کې یوه جوړښتي او د پوهاوي پر بنسټ وه، دا د هغه مهال د ټولنې د روانپوهنې لپاره یو غوره او حیرانوونکی تحول و. <ref>Gardner, Howard (1981) ''The Quest for Mind: Piaget, Levi-Strauss and the Structuralist Movement'', University of Chicago Press.</ref> == د څېړنې مېتود == پیاژه غوښتل، چې د څېړنې په مېتود کې یو انقلاب رامنځته کړي. که څه هم هغه له خپلو ملګرو سره څېړنه پیل کړه او په دودیز مېتود سره یې معلومات راټولول، خو په بشپړ ډول له خپلو پایلو راضي نه و او غوښتل یې چې د څېړنې له نوي مېتود نه ګټه واخلي او د معلوماتو یو ترکیب چې په کې طبیعي مشاهده، د هوښ ازمایښت او دماغي درملنه چې د څېړنې د لږ لارښود بڼه لري او باوري تجربوي پایلې تولیدوي؛ نو غوښتل یې چې دا ډول مېتودونو ته دوام ورکړي. کله چې پیاژه د څېړنې نوو مېتودونو ته پراختیا ورکړه؛ نو د ماشوم د ژبې او فکر په اړه یې یو کتاب ولیکه او موخه یې د داسې مېتودونو ګډون و، چې د خپلې مطالعې لپاره هغه پایلې وګوري، چې د ماشومانو له موقعیتونو نه راوتلي او بیا دغو پایلو ته رسېدلي دي. د مشاهدې اصلي ایډیا دا وه، چې ماشومان څنګه ځانګړو موقعیتونو ته عکس العمل ښيي او له خپل استدلال سره هغه بیانوي، ترڅو د هغوی د افکارو بهیر وازمایي. (مایر،۲۰۰۵) === زده کړې === د ۱۹۷۰ او ۱۹۸۰ لسیزو په لړ کې، د پیاژه آثارو اروپایي او امریکایي زده کړې متحولې کړې دي، چې له دغې ډلې نظریه او عمل وو، چې د ماشوم محورۍ لامل شو. برینګویر له ژان پیاژه سره په مرکه کې وایي: د زیاترو وګړو لپاره زده کړې د دې لپاره دي، چې ماشوم د هغې ټولنې د لوړ سن له عادي وګړي سره ورته والی ولري، خو زما او د هېچا لپاره زده کړې، د پنځګر د جوړولو په معنا دي...د مخترعینو او نوښتګرو د جوړولو لپاره، نه د مطابقت غوښتونکو لپاره. د هغه د ادراکي ودې نظریه ښايي د ماشومانو د لومړنیو ټولګیو په لړ کې د یوې وسیلې په توګه تدریس شي. د پیاژه په وینا، ماشومان په درسي ټولګیو کې د تعامل له امله ښه وده کوي. === ګومارنې === * له ۱۹۲۱ز-۲۵ز کال پورې په جینوا کې د ژان ژاک روسو د انسټیټوټ د څېړنې مدیر(Chef des travaux) . * له ۱۹۲۵ز-۲۹ز کال په نوشاتل پوهنتون کې د ارواپوهنې، ټولنپوهنې او د علم د فلسفې ښوونکی. * له ۱۹۲۹ز-۳۹ز کال پورې په جینوا پوهنتون کې د ساینسي افکارو فوق العاده پروفیسور. * له ۱۹۲۹ز-۶۷ز کال پورې په جینوا پوهنتون کې د زده کړو د نړیوال دفتر مدیر. * له ۱۹۳۲ز-۷۱ز کال پورې د جینوا د پوهنتون د تربیتي علومو د انسټیټیوټ مدیر. * له ۱۹۳۸ز-۵۱ز کال پورې په لوزان پوهنتون کې د تجربي ارواپوهنې او ټولنپوهنې استاد. == سرچينې == gdlibysvuwa7023r4q1cmu2eqnx29fe 0 65552 364711 337929 2026-06-16T17:30:31Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364711 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}ګوادلوپ (په فرانسوي ژبه: ([ɡwad(ə)lup]؛ په انتیلیایي کریول ژبه: ''Gwadloup'', [ɡwadlup]) په کارابین کې د فرانسې د ټاپوګانو یوه ټولګه او بهرنی ولایت او سیمه ده. دا ټولګه د استوګنې وړ له ټاپوګانو له شپږو ټاپوګانو - لکه باسی تیرې، ګرانډ تیرې، ماري ګالانت، لا دیسیراد، او دوه د استوګنې نه وړ ټاپوګانې لکه الیس ډیس سېنټیس - او همدارنګه ډېری نا مېشته ټاپوګانو او لویو ډبرو څخه جوړه ده. دا مجمع الجزایز د انتيګوا او باربودا او مونتسیرات په سوېل کې، او د ډومینیکا هم ګټې دولت په شمال کې پروت دی. پلازمینه یې د باس - تیریري ښار دی چې د باس - تیری ټاپو سوېل لوېدیځ ساحل کې موقعیت لري؛ خو تر ټولو ډېر نفوس لرونکی ښار لزابیمز دی او د سوداګرۍ اصلي مرکز یې ګاونډی پوینټ-آ-پیتر دی، چې دواړه په ګرانډ ټیرې ټاپو کې موقعیت لري. دې ولایت په ۲۰۱۹ کال کې ۳۴۴۲۳۹ کسه نفوس درلود.<ref name="britannica.com2">{{cite web |title=Encyclopedia Britannica – Guadeloupe |url=https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |access-date=27 July 2019}}</ref><ref name="factbook">{{cite web |title=CIA World Factbook (2006) – Guadeloupe |url=http://www.geography-site.co.uk/pages/countries/atlas/guadeloupe.html |access-date=27 July 2019}}</ref><ref name="pop2019">[https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/6011060/dep971.pdf Populations légales 2019: 971 Guadeloupe], INSEE</ref> د نورو بهرنیو ولایتونو په شان، دا د فرانسې یوه ارضي برخه ده. د اروپایی اتحادیې د تشکیلاتي او یوروزون د یوې برخې په توګه، یورو یې رسمي پولي واحد دی او د اروپایی اتحادیې هر وګړی په نامحدود ډول هلته د مېشته کېدو او کار آزادي لري. خو د بهرني ولایت په توګه، د شینګین د سیمې برخه نه ده. پخوا په دې سیمه کې سېنټ بارتیلیمي او سېنټ مارټین هم ګډون درلود، چې د ۲۰۰۳ کال د ټولپوښتنې وروسته په ۲۰۰۷ کال کې له ګوادلوپ څخه جلا شول. کریسټوفر کولمبس لومړی اروپایی و چې ګوادلوپ یې ولید، چې په دې ځای کې یې په ۱۴۹۳ کال کې پل کېښود، او دې ټاپو ته یې نوم ورکړ. رسمي ژبه یې فرانسوي ده؛ انتیلین کریول هم په کې تکلم کېږي. <ref name="britannica.com">{{cite web |title=Encyclopedia Britannica – Guadeloupe |url=https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |access-date=27 July 2019}}</ref><ref name="factbook2">{{cite web |title=CIA World Factbook (2006) – Guadeloupe |url=http://www.geography-site.co.uk/pages/countries/atlas/guadeloupe.html |access-date=27 July 2019}}</ref> == رېښه پېژندنه == دا ټاپو وزمه د اراواک د اصلي خلکو لخوا د کروکیرا (یا "د ښکلي اوبو ټاپو") په نوم یادیدله.<ref name="britannica.com3">{{cite web |title=Encyclopedia Britannica – Guadeloupe |url=https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |access-date=27 July 2019}}</ref> کریسټوفر کولمبس په 1493 کې د ګوادالوپ زموږ د میرمنې په نوم ټاپو د سانتا ماریا دی ګوادالپ نوم کېښود، د ویرجن مریم لپاره یو زیارت چې د هسپانوي په ګوادالپ، Extremadura ښار کې عبادت کیږي. کله چې دا سیمه د فرانسوي کالونۍ شوه، د هسپانوي نوم ساتل شوی و - که څه هم د فرانسوي اورتوګرافي او فونولوژي ته بدل شوی. دغه ټاپوګان په سیمه ایزه توګه د ګواډا په نوم یادیږي. <ref name="cnn">{{cite web |title=Guadeloupe: These tiny islands are the French Caribbean's greatest secret |url=https://www.cnn.com/travel/article/guadeloupe-what-to-do-and-see/index.html |access-date=14 July 2022 |publisher=[[CNN]] |quote=[...] Gwada, as locals call Guadeloupe [...].}}</ref> == تاریخ == === له استعمار نه مخکې دوره === دا ټاپوګانې په لومړي ځل د امریکا د بومي وګړو له خوا تر استوګنې لاندې راغلې، احتمالا تاریخ یې ۳۰۰۰ کاله مخکې له میلاد ته رسېږي. د اراواک وګړي لومړۍ تشخیص کېدونکې ډله ده، خو دوی وروسته د کالینا - کاریب وګړو له لوري د ۱۴۰۰ ز کال په شاوخوا کې بې ځایه شول.  <ref name="region">{{cite web |title=Gaudeloupe, a land of history |url=https://www.regionguadeloupe.fr/guadeloupe-regional-council/guadeloupe-a-land-of-history/#_ |access-date=16 April 2019 |website=Region Guadeloupe |archive-date=30 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230174838/https://www.regionguadeloupe.fr/guadeloupe-regional-council/guadeloupe-a-land-of-history/#_ |url-status=dead }}</ref><ref>Siegel et al – ''Analyse préliminaire de prélèvements sédimentaires en provenance de Marie-Galante''. Bilan scientifique 2006–2008. Service régional de l’archéologie Guadeloupe- Saint-Martin – Saint-Barthélemy 2009.</ref><ref>{{cite journal|title=Paleoenvironmental evidence for first human colonization of the eastern Caribbean|journal=Quaternary Science Reviews|url=https://www.researchgate.net/publication/283329730|pages=275–295<!--endif p.totales-->|date=2015|bibcode=2015QSRv..129..275S|issn=0277-3791|last1=Siegel|first1=Peter E.|last2=Jones|first2=John G.|last3=Pearsall|first3=Deborah M.|last4=Dunning|first4=Nicholas P.|last5=Farrell|first5=Pat|last6=Duncan|first6=Neil A.|last7=Curtis|first7=Jason H.|last8=Singh|first8=Sushant K.|volume=129|doi=10.1016/j.quascirev.2015.10.014}}.</ref><ref name="britannica.com4">{{cite web |title=Encyclopedia Britannica – Guadeloupe |url=https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |access-date=27 July 2019}}</ref> === له ۱۵مې تر ۱۷مې پېړۍ === کریسټوفر کولمبس لومړنی اروپایی و چې ګوادلوپ یې ولید او د ۱۴۹۳ کال په نومبر میاشت کې یې په دې خاوره پل کېښود او اوسنی نوم یې ورکړ. په شپاړسمه پېړۍ کې ډېری استعماري هڅې د هسپانویانو له خوا د بومي وګړو د بریدونو له امله ناکامې شوې. په ۱۶۲۶ کال کې، فرانسې د پییر بیلین ډی ایسنمبوک تر واکمنۍ لاندې ګوادلوپ ته لېواله شول او هسپانوي اوسېدونکي یې وشړل. د امریکایي ټاپوګانو کمپني په ۱۶۳۵ کال کې د چارلس لینارډ دی لولیو او ژان دو پلیسس ډی اوسنویل تر لارښوونې لاندې په ګوادلوپ کې میشته شوه. دوی په رسمي توګه د فرانسې لپاره ټاپو غصب کړه او فرانسوي بزګران یې د ځمکې د استعمار لپاره راوستل. دا کار د ناروغۍ او تاوتریخوالي له امله د زیاتره بومي وګړو د مړینې لامل شو. خو په ۱۶۴۰ کال کې، د امریکایي ټاپوګانو کمپنۍ له افلاس سره مخ شوه او په دې توګه دوی ګوادلوپ په چارلس هول دو پیتیټ پېري باندې خرڅ کړ چې نوموړي په ۱۶۵۰ کال کې د لومړیو افریقایي غلامانو په راتګ سره په کې کې کرنه پیل کړه. د غلامانو مقاومت سمدلاسه پراخ شو او په ۱۶۶۵ کال کې د یو ښکاره پاڅون لامل شو چې څو اونۍ یې دوام وکړ او په ورته وخت کې له خدمت نه د ډله ایزو تېښتو لامل شو چې لږ تر لږه دوه کاله یې دوام وکړ تر هغه چې چې فرانسې بومي وګړي اړ کړل چې له دوی سره له مرستې لاس واخلي. دې ټاپو ملکیت لوېدیځ هند فرانسوي کمپنۍ ته ولېږدول شو چې ورسته په ۱۶۷۴ کال کې د دوی د مارټینیک مستعمېرې تر ساتنه (قیمومیت لاندې) له فرانسې سره ضمیمه شو. رسمي غلامۍ، چې د ۱۸۶۵ کال څخه ورسته څخه د تورپوستو د قانو پر بنسټ نافذه شوه، د بورې د کښت اقتصاد ته یې وده ورکړه.<ref name="britannica.com5">{{cite web |title=Encyclopedia Britannica – Guadeloupe |url=https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |access-date=27 July 2019}}</ref><ref name="ait">{{cite web |title=Guadeloupe from precolumbian times until today |url=http://www.antilles-info-tourisme.com/guadeloupe/histogb.htm |access-date=16 April 2019 |website=Antilles Info Tourisme |تاريخ الأرشيف=15 May 2019 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190515174134/http://www.antilles-info-tourisme.com/guadeloupe/histogb.htm |url-status=dead |خونديځ نېټه=15 May 2019 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190515174134/http://www.antilles-info-tourisme.com/guadeloupe/histogb.htm |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190515174134/http://www.antilles-info-tourisme.com/guadeloupe/histogb.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515174134/http://www.antilles-info-tourisme.com/guadeloupe/histogb.htm }}</ref><ref name="worldatlas">{{cite web |title=Guadeloupe History Timeline |url=https://www.worldatlas.com/webimage/countrys/namerica/caribb/guadeloupe/gptimeln.htm |access-date=3 June 2019 |website=World Atlas}}</ref><ref>La Guadeloupe: renseignements sur l'histoire, la flore, la faune, la géologie, la minéralogie, l'agriculture, le commerce, l'industrie, la législation, l'administration, Volume 1, Partie 2, de Jules Ballet (Imprimerie du gouvernement, 1895) (in French)</ref><ref>{{cite book|author=Gwendolyn Midlo Hall|date=1971|title=Social Control in Slave Plantation Societies: A Comparison of St. Domingue and Cuba|url=https://archive.org/details/socialcontrolins0000hall|publisher=The Johns Hopkins Press|pages=62–63|isbn=0-8018-1252-6}}</ref><ref name="caribya">{{cite web |title=History of Guadeloupe |url=http://caribya.com/guadeloupe/history/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416233806/http://caribya.com/guadeloupe/history/ |archive-date=16 April 2019 |access-date=16 April 2019 |website=caribya!}}</ref> === ۱۸مې تر ۱۹مې پېړۍ === د اوه کلنې جګړې په اوږدو کې انګلیسانو د ۱۷۶۳ کال د پاریس تر تړون پورې دا ټاپوګان ونیول او استعمار یې. په دې وخت کې، پوینټ-آ-پیتر یو لوی بندر شو او د ګوادلوپین بورې ته د انګلستان د شمالي امریکا په مستعمرو کې بازارونه پرانیستل شول، چې د خوراکي توکو او لرګیو په مقابل کې تجارت کېده. اقتصاد په چټکۍ سره پراخ شو چې د فرانسوي استعمارګرانو لپاره لویه شتمني رامنځ ته کړه. ګوادلوپ په هغه وخت کې دومره هوسا شو چې فرانسې د پاریس د ۱۷۶۳ کال د تړون پر بنسټ د ګوادلوپ د بېرته لاس ته راوړلو په بدل کې خپلې کاناډایی استعمېرې تاوان ورکړې. د ۱۷۲۰ کلونو په وروستیو کې د قهوې کښت، چې د غلامانو پر پر مخ وړل کېده، پیل شو او همدارنګه، په ۱۷۷۵ کال کې، کاکاو په یو لوی صادراتي محصول بدل شو.<ref name="britannica.com6">{{cite web |title=Encyclopedia Britannica – Guadeloupe |url=https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |access-date=27 July 2019}}</ref><ref name="worldatlas2">{{cite web |title=Guadeloupe History Timeline |url=https://www.worldatlas.com/webimage/countrys/namerica/caribb/guadeloupe/gptimeln.htm |access-date=3 June 2019 |website=World Atlas}}</ref><ref name="ooth">{{cite web |title=Treaty of Paris, 1763 |url=https://history.state.gov/milestones/1750-1775/treaty-of-paris |access-date=16 April 2019 |website=Office of the Historian |publisher=United States Government}}</ref><ref>Auguste Lacour, ''Histoire de la Guadeloupe'', vol. 1 (1635–1789). Basse-Terre, Guadeloupe, 1855 [https://books.google.com/books?id=Cch7AAAAMAAJ full text at Google Books], p. 236''ff''.</ref><ref name="lp">{{cite web |title=Guadeloupe > History |url=https://www.lonelyplanet.com/guadeloupe/background/history/a/nar/4ac48e5e-dc54-42ad-a21c-39c9a1071157/358055 |access-date=16 April 2019 |publisher=Lonely Planet}}</ref> د فرانسې انقلاب په ګوادلوپ کې ګډوډي راوسته. تر نوي انقلابي قانون لاندې، آزاد غلامان له مساوي حقونو برخمن شول. بریتانیې د ګډوډ سیاسي وضعیت څخه په ګټه، په ۱۷۹۴ کال کې په ګوادلوپ یرغل وکړ. فرانسې د ویکتور هیګس تر مشرۍ لاندې د یوه پوځي ځواک په لېږلو سره غبرګون وښود، چې دا ټاپوګان یې بېرته ونیول او غلامي یې منسوخ کړه. په پایله کې یې له ۱۰۰۰ څخه زیات فرانسوي استعمارګران ووژل شول. <ref name="lp2">{{cite web |title=Guadeloupe > History |url=https://www.lonelyplanet.com/guadeloupe/background/history/a/nar/4ac48e5e-dc54-42ad-a21c-39c9a1071157/358055 |access-date=16 April 2019 |publisher=Lonely Planet}}</ref> د فرانسې لومړۍ سترواکۍ د په ۱۸۹۲ کال کې، د انقلاب څخه مخکې حکومت او غلامي بېرته احیا کړل، چې د لويي ډیلګریس تر مشرۍ لاندې د غلامۍ بلوا ته یې وده ورکړه. فرانسوي چارواکو زر غبرګون وښود، چې د ۱۸۰۲ کال د می د میاشتې د ۲۸ نېټې د ماتوبا د جګړې لامل شو. ډیلګریس او د هغه پیروان چې پوه شول چې د بریالیتوب هېڅ چانس نه لري، په قصدي توګه د خپلو د باروتو د ذخیرو په چاودنو سره ډله ایزه ځان وژنه وکړه. په ۱۸۱۰ کال کې، انګلسانو دا ټاپو یو ځل بیا ونیوله او د ۱۸۱۳ کال کال د ستاکهولم د تړون پر بنسټ یې سویډن ته وسپارله. <ref>{{cite journal|title=Slave women and Resistance in the French Caribbean|first=Bernard|last=Moitt|journal=More Than Chattel: Black Women and Slavery in the Americas|editor=David Barry Gaspar|page=[https://archive.org/details/morethanchattelb0000unse/page/243 243]|year=1996|publisher=Indiana University Press|isbn=0-253-33017-3|url=https://archive.org/details/morethanchattelb0000unse/page/243}}</ref><ref>{{cite web |title=Memorial in homage to Delgrès - Basse Terre - Cartographie des Mémoires de l'Esclavage |url=https://www.mmoe.llc.ed.ac.uk/en/memory/memorial-homage-delgr%C3%A8s-basse-terre |access-date=13 August 2018 |website=www.mmoe.llc.ed.ac.uk}}</ref><ref>{{cite book|last=Lindqvist|first=Herman|date=2015|title=Våra kolonier: de vi hade och de som aldrig blev av|publisher=Albert Bonniers Förlag|page=232|isbn=9789100155346}}</ref> سویډن د ۱۸۱۴ کال د پاریس په تړون کې، ګوادلوپ فرانسې ته پرېښود، چې د ګوادلوپ د مالي ونډې د لوړېدو لامل شو. په ۱۸۱۵ کال کې، د ویانا تړون په ګوادلوپ باندې د فرانسې کنټرول تصدیق کړ. <ref name="britannica.com7">{{cite web |title=Encyclopedia Britannica – Guadeloupe |url=https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |access-date=27 July 2019}}</ref><ref name="worldatlas3">{{cite web |title=Guadeloupe History Timeline |url=https://www.worldatlas.com/webimage/countrys/namerica/caribb/guadeloupe/gptimeln.htm |access-date=3 June 2019 |website=World Atlas}}</ref> د فرانسې په سترواکۍ کې په ۱۸۴۸ کال کې غلامي ختمه شوه. له ۱۸۵۴ کال وروسته، د هند کې د پانډچري د فرانسوي مستعمرې څخه قرادادي وړیا غلامان راوړل شول. وروسته آزادو غلامانو له ۱۸۴۹ کال څخه وروسته د رایې حق ترلاسه کړ، خو هندي اتباعو ته د فرانسې تابعیت او رایه تر ۱۹۲۳ کال پورې ور نه کړل شوه، تر هغه چې د هینري سیدامباروم تر مشري لاندې یوه اوږد کمپاین را منځ ته شو او په پای کې یې بریالیتوب ترلاسه کړ. <ref>{{Cite web |title=A remote French Island reconnects with India &#124; TopNews |url=https://www.topnews.in/law/remote-french-island-reconnects-india-264156 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513093822/https://www.topnews.in/law/remote-french-island-reconnects-india-264156 |archive-date=13 May 2021 |access-date=13 May 2021 |website=www.topnews.in}}</ref> === له ۲۰مې تر ۲۱مې پېړۍ === فیلیکس ایبو په ۱۹۳۶ کال کې، د ګوادلوپ لومړی تور پوستی والي شو. د دویمې نړیوالې جګړې په اوږدو کې، ګوادلوپ په پیل کې د ویچي حکومت تر کنټرول لاندې راغی او وروسته په ۱۹۴۳ کې له آزادې فرانسې سره یوځای شو. د ګوادلوپ مستعمېره د په ۱۹۴۶ کال کې، فرانسې یو بهرنی ولایت شو.  <ref>{{cite web |author=Chambre de commerce et d'industrie de la Guyane |title=DOSSIER DE PRESSE |url=http://www.guyane.cci.fr/fr/content/download/1857/11808/file/Dossier%20de%20presse%20FE.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924024324/http://www.guyane.cci.fr/fr/content/download/1857/11808/file/Dossier%20de%20presse%20FE.pdf |archive-date=24 September 2015 |access-date=24 May 2015}}.</ref><ref name="britannica.com8">{{cite web |title=Encyclopedia Britannica – Guadeloupe |url=https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |access-date=27 July 2019}}</ref> په جګړې پسې دوره کې د ګوادلوپ ټولنیز جوړښت او د فرانسې سره د هغې د اړیکو په اړه کړکېچ راپورته شو. د سېنټ ویلینټاین عامه وژنه په ۱۹۵۲ کال کې هغه مهال رامنځ ته شوه چې په لی مول کې د فابریکې کاربندیز کوونکي کارګران د جمهوري امیتي ځواکونو له لوري په ډزو وویشتل شول چې په پایله کې یې څلور تنه ووژل شول. د ۱۹۶۷ کال د می په میاشت کې توکمیز کړکېچ په تاو تریخوالي واوښت چې په تورپوستو ګوادلوپي وګړو د نژادپاله بریدونو لامل شو او په پایله کې یې اته تنه ووژل شول.<ref>{{Cite web |title=14 février 1952: une grève en Guadeloupe réprimée dans le sang, France24.com, 14 février 2009 |url=http://www.france24.com/fr/20090214-14-fevrier-1952-une-greve-guadeloupe-reprimee-le-sang}}</ref><ref>{{Cite web |title=Le petit lexique colonial – Jeudi 14 février 1952 au Moule &#124; lepetitlexiquecolonial.blogspace.fr |url=http://lepetitlexiquecolonial.blogspace.fr/1533307/Jeudi-14-fevrier-1952-au-Moule/ |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120710153850/http://lepetitlexiquecolonial.blogspace.fr/1533307/Jeudi-14-fevrier-1952-au-Moule/ |archive-date=10 July 2012 |access-date=27 July 2019}}</ref><ref>{{Cite web |title=Source: Le Nouvel Observateur |url=http://tempsreel.nouvelobs.com/speciales/social/guadeloupe_dom__la_crise/20090219.OBS5423/les_precedentes_emeutes_en_guadeloupe_1952_et_1967.html}}{{Dead link|date=May 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{cite web |date=25 May 2017 |title=Mai 1967 à Pointe-à-Pitre : " Un massacre d'Etat " |url=https://www.humanite.fr/mai-1967-pointe-pitre-un-massacre-detat-636544 |access-date=14 October 2017 |language=fr}}</ref><ref>{{cite book|author=Félix-Hilaire Fortuné|title=La France et l'Outre-Mer antillais|language=fr|trans-title=France and the West Indies|publisher=L'Harmattan|date=2001|page=303}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2009/05/26/en-guadeloupe-la-tragedie-de-me-67-refoulee_1198153_3224.html|title=En Guadeloupe, la tragédie de "Mé 67" refoulée|newspaper=Le Monde.fr|date=26 May 2009|via=Le Monde}}</ref> د خپلواکۍ یو غورځنګ په ۱۹۷۰ کلونو کې وده وکړه، چې فرانسه یې اړ کړه چې په ۱۹۷۴ کال کې ګوادلوپ د فرانسې یوه سیمه اعلان کړي. د ګودالوپ د آزادۍ لپاره ولسي یوالی (UPLG) د بشپړې خپلواکۍ لپاره هلې ځلې وکړې، او د ۱۹۸۰ کلونو په اوږدو کې د ځينو ډلو لکه د آزاد پوځ ډلې (GLA) د کړنو له مله وضعیت په تاوتریخوالي واوښت. په ۲۰۰۰ کال کې ګوادلوپ ته زیاته خپل اختیاري ورکړل شوه. په ۲۰۰۳ کال کې د یوې ټولپوښتنې له لارې، سېنټ مارټین او سېنټ بارتیلیمي د ګوادلوپ له اداري واک څخه جلا کولو ته رایه ورکړه، چې په ۲۰۰۷ کال کې په بشپړ ډول نافذ شو. <ref name="britannica.com9">{{cite web |title=Encyclopedia Britannica – Guadeloupe |url=https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |access-date=27 July 2019}}</ref> د ۲۰۰۹ کال د جنوري په میاشت کې، د کارګرانو ټولنې او نور چې د Liyannaj Kont Pwofitasyon (د استثمار په وړاندې قیام) په نوم یادېدل، د معاشونو د لوړېدو په موخه کاربندیز وکړ. کاربندیز کوونکي د ټیټو معاشونو، د ژوند د لوړ لګښت، د فرانسې په پرتله د بې وزلۍ د لوړې کچې او د وزګارۍ کچې چې د اروپایي ټولنې په کچه ترټولو بد حالت و. په غوسه وو. وضعیت په چټکۍ سره کړکېچن شو، او د هغه څه له امله چې د فرانسې د حکومت له لوري غیر اغیزمن غبرګون و ګڼل شو، په تاوتریخوالي واوښت او فرانسه یې اړ کړه چې په ډزو د ټولنې د مشر (جاکوس بینو) له وژل کېدو وروسته نور پولیس ځواکونه ولېږي. کاربندیز ۴۴ ورځې دوام وکړ او په نږدې مارتینیک کې یې ورته کړنې هم وهڅولې. وروسته ولسمشر نیکولاس سرکوزي له دې ټاپو لیدنه وکړه او د اصلاحاتو ژمنه یې وکړه. ګرځندوی په دې وخت کې ډېر زیانمن شو او د ۲۰۱۰ کال سیاحتي فصل یې هم اغیزمن کړ. <ref name="reuters">{{cite news|first=Estelle|last=Shirbon|title=Paris fails to end island protests, seen spreading|url=http://uk.reuters.com/article/marketsNewsUS/idUKLD40833620090213|work=[[Reuters]]|date=13 February 2009|access-date=14 February 2009|archive-date=14 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090214175718/http://uk.reuters.com/article/marketsNewsUS/idUKLD40833620090213|url-status=dead}}</ref><ref>"[https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gk4fdgdkSoLI7uwcWr8DPvufQdAg?hl=en Race, class fuel social conflict on French Caribbean islands]". [[Agence France-Presse]] (AFP). 17 February 2009</ref><ref name="iht19">{{cite news|title=France proposes to raise salaries to end Guadeloupe violence|url=http://www.iht.com/articles/2009/02/19/america/france.php|agency=[[Associated Press]]|work=[[International Herald Tribune]]|date=19 February 2009|access-date=25 February 2009}}</ref><ref name="visit">[https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iQcNm7wF2_1t5AffHQZY1jZwd9Cw Sarkozy offers autonomy vote for Martinique], ''[[Agence France-Presse|AFP]]''</ref> == سرچينې == 33lqnax267vb70ih2gm6saouxjk6c8n 0 69149 364704 354555 2026-06-16T15:04:57Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364704 wikitext text/x-wiki په اوکراین باندې د روسیې برید چې د ۲۰۲۲ زکال د فبروري په ۲۴ مه پیل شو په اوکراین او روسیې دواړو کې یې په ښځو پام وړ اغېز درلود؛ هغه که په جګړه کې د جنګیالیو په توګه بوختې وې او یا هم ملکي ښځې وې. دغه برید لامل وګرځېد څو د اوکراین د پوځ په لیکو کې د ښځو ونډه زیاته شي او همدارنګه ګڼ شمېر نورې اړ شوې څو له خپل هېواد څخه نورو هېوادونو ته کډه وکړي. په روسیه کې ښځو بیا د جګړې ضد خوځښت رهبري کړ. <ref name="pinknews-heroic">{{Cite news|last=Kelleher|first=Patrick|date=2022-03-18|title=Russian bombs kills 'heroic, brave and courageous' Ukrainian LGBT+ activist|language=en-GB|work=[[PinkNews]]|url=https://www.pinknews.co.uk/2022/03/18/ukraine-russia-war-elvira-schemur-death-tribute-lgbt/|access-date=2022-03-23}}</ref><ref name="huffpo-follow">{{Cite news|last=Baker|first=Faima|date=2022-03-08|title=5 Women To Follow On Social Media For An Insight Into Ukrainian Life Right Now|language=en|work=[[HuffPost]]|url=https://www.huffingtonpost.co.uk/entry/ukrainian-women-to-follow-to-get-a-real-insight-into-conflict_uk_622766e2e4b047f85a40b1c8|access-date=2022-03-23}}</ref><ref name="politico-turning-point">{{Cite news|last=Adebahr|first=Cornelius|date=2022-03-21|title=What Germany's turning point means for its feminist foreign policy|language=en-US|work=[[Politico]]|url=https://www.politico.eu/article/germany-turning-point-feminist-foreign-policy/|access-date=2022-03-23}}</ref><ref name="aljazeera-gendered">{{Cite news|last1=Moaveni|first1=Azadeh|last2=Nagarajan|first2=Chitra|date=2022-03-15|title=Another deeply gendered war is being waged in Ukraine|language=en|work=[[Al Jazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/opinions/2022/3/15/another-deeply-gendered-war-is-being-waged-in-ukraine|access-date=2022-03-23}}</ref><ref name="slate-military">{{Cite news|last=Olmstead|first=Molly|date=2022-03-03|title=How Women Forced Ukraine to Welcome Them Into the Military|language=en|work=[[Slate (magazine)|Slate]]|url=https://slate.com/news-and-politics/2022/03/ukraine-women-russia-putin-military.html|access-date=2022-03-23}}</ref> د اوکراین لومړۍ مېرمنې اولنا زلنسکا څرګنده کړه چې «زموږ مقاومت، زموږ د راتلونکې بریا په توګه په ځانګړې توګه ښځینه څېره خپله کړې» او همدارنګه یې هغه اوکرایني ښځې وستایلي چې په پوځ کې خدمت کوي، د جګړې پر مهال د خپلو ماشومانو په لویولو بوختې دي او اړین خدمتونه وړاندې کوي. ملګرو ملتونو ته اړوند د جنسیتي برابرۍ او د ښځو د پیاوړتیا بنسټ دغه برید د «ښځو او نجونو پر وړاندې کړکېچ» وباله او څرګنده یې کړه «چې د جنسیت پر بنسټ د تاوتریخوالي او قاچاق له زیاتوالي رانیولې د بې وزلۍ تر زیاتوالي او همدارنګه د هوسا ژوند تر له منځه تلو پورې، اوکرایني ښځې او نجونو د جګړې له جدي اغېزو سره مخ دي». <ref>{{cite web |author-last= |author-first= |date=23 February 2023 |title=In Focus: War in Ukraine is a crisis for women and girls |url=https://www.unwomen.org/en/news-stories/in-focus/2022/03/in-focus-war-in-ukraine-is-a-crisis-for-women-and-girls |access-date=6 March 2023 |work=UN Women}}</ref><ref name="guardian-zelenska">{{Cite news|last=Willsher|first=Kim|date=2022-03-22|title=Olena Zelenska thanks other first ladies for supporting Ukraine|language=en|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/22/olena-zelenska-thanks-first-ladies-supporting-ukraine|access-date=2022-03-23|quote=Our resistance, as our future victory, has taken on a particularly feminine face. Women are fighting in the army, they are signed up to territorial defence [units], they are the foundation of a powerful volunteer movement to supply, deliver, feed ... they give birth in shelters, save their children and look after others' children, they keep the economy going, they go abroad to seek help. Others are simply doing their jobs, in hospitals, pharmacies, shops, transport, public services ... so that life continues.”}}</ref> == مخینه == په ۲۰۱۴ زکال کې د اوکراین او روسیې ترمنځ د جګړې له پیله د اوکراین په پوځ کې د ښځو ونډې پام وړ پراختیا ومونده، له دې ډلې ګڼ شمېر هغه ځایګي چې وړاندې یوازې نارینه و ترلاسه کولای شول ښځو هم ورته اجازه ومونده او له امله یې د پوځي خدمت کوونکو ښځینه وو شمېر دوه چنده شو. اوکرایني ښځو د لومړۍ نړیوالې جګړې له مهاله د وسله والو ځواکونو په لیکو کې خدمت کړی، خو په ۲۰۱۴ زکال کې په دونباس کې د جګړې د پیلېدو تر مهاله په رسمي توګه د پخوانیو جنګي سرتېرو په توګه نه پېژندل کېدلې او ورته بشپړ حقوق نه ورکول کېدل. د ۲۰۲۱ زکال د ډسمبر له لومړیو څخه ښځې په یو شمېر چارو کې له وړاندې ثبت شوې. له دې سره بیا هم د اوکرایني پوځ په لیکو کې د ښځو پر وړاندې تبعیض، ځورونې او تاوتریخوالي شتون لري. اوکراینۍ ملکي ښځې هم د جګړې په اوږدو کې له ګواښونو او یو شمېر مهمو مسایلو سره مخ شوې. ورته مهال په اوکراین کې رومانیايي ښځې د تبعیض له ځانګړي کچې سره مخ شوې، هغه چې د کورني بې ځایه شوي حالت له منلو ډډه کوي او له شدید نژادي تبعیض سره مخ دي. <ref>{{cite web |title=Women are changing the face of armed forces in Ukraine |url=https://eca.unwomen.org/en/news/stories/2016/10/women-are-changing-the-face-of-armed-forces-in-ukraine |access-date=2021-07-17 |website=UN Women {{!}} Europe and Central Asia |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|title=Ukrainian women are volunteering to fight — and history shows they always have|language=en|work=NPR.org|url=https://www.npr.org/2022/03/19/1087712539/ukrainian-women-are-volunteering-to-fight-and-history-shows-they-always-have|access-date=2022-03-29}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ministry of Defense obliged women to register for military service. Journalists among them |url=https://imi.org.ua/en/news/ministry-of-defense-obliged-women-to-register-for-military-service-journalists-among-them-i43040 |access-date=2022-08-16 |website=imi.org.ua |language=en-EN}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/invisible-in-an-invisible-war/|title=Invisible in an invisible war|newspaper=Atlantic Council|date=October 21, 2019|last1=Haring|first1=Melinda}}</ref><ref>{{cite web |date=17 March 2019 |title=What It's Like to Be a Female in the Ukrainian Army |url=https://en.hromadske.ua/posts/ukraines-invisible-female-fighters |website=en.hromadske.ua |تاريخ الوصول=15 May 2023 |تاريخ الأرشيف=15 April 2022 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220415151231/https://en.hromadske.ua/posts/ukraines-invisible-female-fighters |url-status=dead |لاسرسي نېټه=15 May 2023 |خونديځ نېټه=15 April 2022 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220415151231/https://en.hromadske.ua/posts/ukraines-invisible-female-fighters |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220415151231/https://en.hromadske.ua/posts/ukraines-invisible-female-fighters |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415151231/https://en.hromadske.ua/posts/ukraines-invisible-female-fighters }}</ref><ref>{{cite web |title=Ukrainian Women Face Tough Battle for Equality in Military &#124; Voice of America - English |url=https://www.voanews.com/europe/ukrainian-women-face-tough-battle-equality-military |website=www.voanews.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Ukrainian women find themselves bearing the cost of endless war |url=https://www.pri.org/stories/2017-04-13/ukrainian-women-find-themselves-bearing-cost-endless-war |website=The World from PRX }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite journal|title=Maternal and Child Health of Internally Displaced Persons in Ukraine: A Qualitative Study|first1=Svitlana|last1=Nidzvetska|first2=Jose M.|last2=Rodriguez-Llanes|first3=Isabelle|last3=Aujoulat|first4=Julita|last4=Gil Cuesta|first5=Hannah|last5=Tappis|first6=Joris A. F.|last6=van Loenhout|first7=Debarati|last7=Guha-Sapir|date=January 9, 2017|journal=International Journal of Environmental Research and Public Health|volume=14|issue=1|page=54|doi=10.3390/ijerph14010054|pmid=28075363|pmc=5295305|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.rferl.org/a/ukraine-violence-against-women-report/30995602.html|title='Failed By The System': Women In Eastern Ukraine At 'Heightened Risk' Of Gender-Based Violence|newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=11 December 2020}}</ref><ref>{{cite web |date=April 7, 2021 |title=Roma women and girls in war zones need special protection |url=https://adcmemorial.org/en/news/breaking-news/roma-women-and-girls-in-war-zones-need-special-protection/}}</ref> په نړیواله کچه ښځې او نجونې د بې ځایه کېدو او همدارنګه په ټولنه کې د عادي خوندیتوبونو د له منځه تلو له امله له ډېرو ګواښونو سره مخ کېږي او د ډېرو له خوا له جنسي تاوتریخوالو څخه په جګړه، شخصیت وژنه، شکنجې او سیاسي ځپلو کې کار اخیستل کېږي. د جنسیتي برابرۍ او د ښځو د پیاوړتیا اړوند د ملګرو ملتونو د ادارې د څرګندونو پر بنسټ څه باندې ۷۰ سلنه ښځې په کړکېچنو حالاتو کې د جنسیت پر بنسټ له تاوتریخوالي سره مخ کېږي، همدارنګه د لنست طبي ژورنال په خپرو شوو چارو کې موندل شوې چې هغه ښځې او نجونې چې د وسله والو نښتو تر اغېز لاندې راځي د زیان اړونکو تجربو له پراخې کچې سره مخ کېدونې دي. <ref>{{cite web |last=Dastagir |first=Alia E. |date=March 20, 2022 |title=Terrified children, men left behind, sex trafficking: Women in Ukraine fight a different kind of war |url=https://www.usatoday.com/story/life/health-wellness/2022/03/16/russia-ukraine-war-women-vulnerable-trauma-sexual-violence/7059192001/ |access-date=2022-03-29 |website=USA TODAY |language=en-US}}</ref> == د اوکراین په پوځ کې ښځې == ګڼ شمېر ښځې په دواطلبه بڼه چمتو شوې دي د اوکرایني ځواکونو په لیکو کې د دغه برید پر وړاندې ودرېږي. د جورجیا ایالت له پوهنتون څخه میا بلوم او سوفیا موسکالینکو څرګندوي چې «اوکراینۍ ښځې له تاریخي پلوه له داسې خپلواکیو برخمنې وې چې لا د نړۍ په زیاتو برخو کې یې شتون نه درلود» همدارنګه «اوکراین د ښځو د ونډې اړوند چې کولای شي له خپل ملت څخه یې د دفاع په برخه کې د رهبرانو په توګه ترسره کړي ځانګړی لرلید لري». د الجزیرې شبکې د ۲۰۲۲ زکال په سپټمبر میاشت کې د اوکرایني پوځي چارواکو له قوله راپور خپور کړ چې: «د اوکراین په وسله وال پوځ کې شاوخوا ۵۰ زره ښځې په جګړه ییزو او غیر جګړه ییزو چارو بوختې دي چې  له دغې شمېرې څخه ۱۰ زره یې اوس مهال د جګړې په لومړۍ کرښه کې دي یا هم په هغو دندو بوختي دي چې لامل ګرځېدلې دوی د جګړې لومړۍ کرښې ته ولېږل شي. دا په داسې حال کې ده چې له جګړې وړاندې ۳۲ زره ښځو په پوځ کې شتون درلود».<ref>{{Cite magazine|title=Women in Ukraine Play a Critical Role in the Fight Against Russia|url=https://time.com/6159261/women-ukraine-war-russia/|access-date=2022-03-29|magazine=Time|language=en|archive-date=2022-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220327173654/https://time.com/6159261/women-ukraine-war-russia/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|date=2022-03-18|title=Ukrainian women stand strong against Russian invaders|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/18/ukraine-russia-women-war/|access-date=2022-03-29|newspaper=Washington Post|language=en}}</ref><ref>{{Citation|title=These are the women choosing to stay and fight Russian forces - CNN Video|date=9 March 2022|url=https://www.cnn.com/videos/world/2022/03/09/women-in-ukraine-staying-to-fight-tgb-intl-vpx.cnn|access-date=2022-03-29}}</ref><ref>{{cite web |last=O'Reilly |first=Jonathon |date=2022-02-03 |title=Female volunteers 'move like angels' in Ukrainian army as Russia tensions escalate |url=https://inews.co.uk/news/world/russia-ukraine-women-volunteers-enlist-ukrainian-army-russia-invasion-threat-escalates-1442651 |access-date=2022-03-29 |website=inews.co.uk |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Bloom |first1=Mia |last2=Moskalenko |first2=Sophia |title=Ukraine's women fighters reflect a cultural tradition of feminist independence |url=http://theconversation.com/ukraines-women-fighters-reflect-a-cultural-tradition-of-feminist-independence-179529 |access-date=2022-03-29 |website=The Conversation |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/9/17/meet-the-women-joining-ukraines-military-amid-russias-invasion|title=Ukrainian women joining the military amid Russia's invasion|last=Elizondo|first=Gabriel|work=aljazeera.com|date=17 September 2022|access-date=28 September 2022}}</ref> د ۲۰۲۲ زکال په اکتوبر میاشت کې د روسیې او اوکراین ترمنځ د ښځینه بندیانو تبادله ترسره شوه؛ په دغه تبادله کې ۱۳۸ اوکراینۍ ښځې وسپارل شوې چې ۳۷ یې هغه وې چې د آزوف سټال په جګړه کې یې ونډه لرله.<ref>{{cite news|url=https://www.rferl.org/a/ukraine-russia-female-prisoner-exchange/32088443.html|title=Ukraine Announces Release of 108 Women in First All-Female Prisoner Exchange with Russia|newspaper=Radiofreeeurope/Radioliberty}}</ref> == په جګړه کې فعال نور برخه اخیستونکي == === د روسیې او د لوهانسک د خلکو د جمهوریت/د دونباس د خلکو د جمهوریت ځواکونه === د روسیې په وسله والو ځواکونو کې د پرسونل د اوږد مهاله کمښت اړوند د ۲۰۰۸ زکال د روسیې د پوځي اصلاحاتو را وروسته د روسیې د دفاع وزارت د دغو تشو د ډکولو په موخه ډېرې لږ هڅې وکړې څو هغه د ښځو په ګمارنې ډکې کړي. له ۲۰۱۰ زکال وروسته هغه ښځې چې له پوځ سره یوځای شوې ډېرو یې (۶۷٪) د مالي اړتیاوو له امله او ډېر لږ شمېر یې (۶٪) د مسلکي موخو لپاره پوځ ټاکلی و. په داسې حال کې چې ډېرې ښځې د ۲۰۱۰مې لسیزې پر مهال له پوځ سره د یوځای کېدو په هڅه کې وې (د بېلګې په توګه، ښځو د نارینه و په پرتله په پوځي پوهنتون کې د شاملېدو ډېر غوښتنلیکونه سپارلي و)، هغوی له سیستماتیک تبعیض سره مخ شوې ځکه چې ښځو د جګړې په لومړۍ کرښه کې د جګړه کوونکي رول د لرلو اجازه نه لرله او همدارنګه یې نه شو کولای د ډګروالۍ (په روسي: полковник) له رتبې لوړه رتبه ترلاسه کړي؛ له همدې امله هغوی د «موټر چلونې، میخانیکي، نښه ویشتونکې او توپچي» دندې رد کولې. د روسیې د دفاع وزیر سرګئی شویګو د ۲۰۲۰ زکال په مۍ میاشت کې څرګنده کړه چې نږدې ۴۱ زره ښځې (د فعالې دندې لرونکو ځواکونو شاوخوا ۴.۲۶ سلنه) د روسیې په وسله وال پوځ کې ځای پر ځای شوې دي. ورته مهال په ۲۰۲۰ زکال کې د روسیې د عمومي افکارو د دولتي څېړنیز مرکز (VTsIOM) د نظر پوښتنې له مخې ۶۳ سلنه روسي وګړو ویلي و چې نه غواړي لوڼې یې له پوځ سره یوځای شي (۴۲ سلنه نورو ویلي و چې «پوځي توب د ښځو کار نه دی او یوازې نارینه و ته اړوندېږي»). <ref name="Chesnut">{{Cite web |last=Chesnut |first=Mary |date=18 September 2020 |title=Women in the Russian Military |url=https://www.csis.org/blogs/post-soviet-post/women-russian-military |access-date=29 September 2022 |work=CSIS.org |publisher=[[Center for Strategic and International Studies]]}}</ref>{{sfn|Chesnut|2020}} د ۲۰۲۲ زکال د فبروري په ۲۴ مه پر اوکراین له برید یوه اونۍ وړاندې جلا غوښتونکو د ډونټسک د خلکو جمهوریت او د لوهانسک د خلکو جمهوریت له خپلو سیمو څخه د ۱۸ کلنو څخه تر ۵۵ کلنو نارینه و پر تګ ممنوعیت ولګاوه څو ډاډ ترلاسه کړي چې هغوی جبري خدمت کولو ته د لاسرسي وړ دي. <ref>{{cite web |title=Separatists in Ukraine order 'general mobilisation' amid shelling |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/19/separatists-in-ukraine-order-general-mobilisation |access-date=2022-03-29 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Война Двести десятый день. Онлайн "Медузы" |url=https://meduza.io/live/2022/09/21/voyna |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922023722/https://meduza.io/live/2022/09/21/voyna |archive-date=22 September 2022 |access-date=21 September 2022 |website=[[Meduza]] |language=ru |quote=Закон о мобилизации ограничивает выезд из страны для тех, кто состоит на воинском учете}}</ref> === خبریالان === ښځو په دغه برید کې د خبریالانو په توګه پام وړ رول لوبولی. د اسوشټیډ پرس خبریالې لین البر څرګنده کړې چې «په اوکراین کې د راپور ورکوونکو ښځو حضور د سنتي تمو او رولونو د بګرونډ پر خلاف تنظیم شوی دی»، او دغه حضور «د جګړې د راپورورکونې طبیعت بدل کړی. دوی د جګړې تاکتیکونه تر پوښښ لاندې راولي، خو د هغو تاوانونو ته هم برابر پام لري». ښځینه خبریالانې د دغه برید په اوږدو کې له ځانګړو ستونزو سره مخ شوې دي. د فارین پالیسي په خبره ښځې د دغه برید اړوندو خبري مقالاتو «د ټولو کارپوهانو، د کیسو د قهرمانانو یا منابعو» ۲۳ سلنه برخه جوړوي. د دغه برید اړوندې اضافه رسنیزې خپرونې او بحثونه په بهر کې د میشتو اوکرایني ښځینه خبریالانو له خوا برابرېږي، دوی د روسي تبلیغاتو سره د مبارزې په موخه هڅې کوې او د دغه وضعیت اړوند خلک خبروي او هغوی مرستې ته هڅوي. <ref>{{cite web |date=2022-03-22 |title=Ukraine: women journalists reporting on the frontline {{!}} Media news |url=https://www.journalism.co.uk/news/ukraine-women-journalists-reporting-on-the-frontline/s2/a913538/ |access-date=2022-03-29 |website=www.journalism.co.uk}}</ref><ref>{{cite web |last=Moshavi |first=Sharon |title=Ukraine: How Women Journalists Are Covering the War |url=https://www.icfj.org/news/ukraine-how-women-journalists-are-covering-war |access-date=2022-03-29 |website=International Center for Journalists |language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=2022-03-14 |title=In Ukraine, female war reporters build on legacy of pioneers |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-middle-east-europe-arts-and-entertainment-media-2077042fe3a05b032c826dac9b8257d8 |access-date=2022-03-29 |website=AP NEWS |language=en}}</ref><ref name="fp-front-lines">{{Cite news|last1=Kassova|first1=Luba|last2=Scharff|first2=Xanthe|date=2022-03-20|title=Ukrainian Women on the Front Lines but Not in the Headlines|language=en-US|work=[[Foreign Policy]]|url=https://foreignpolicy.com/2022/03/20/ukrainian-women-in-the-frontlines-but-not-the-headlines/|access-date=2022-03-23}}</ref><ref>{{Cite magazine|date=2022-04-06|title="Do Not Try to Interrupt a Ukrainian Woman": Explaining the War to Europe's Skeptics|url=https://www.vanityfair.com/news/2022/04/explaining-the-war-in-ukraine-to-europes-skeptics|access-date=2022-04-25|magazine=Vanity Fair|language=en-US}}</ref> د مارچ په ۲۳ مه د هغو پنځو خبریالانو له ډلې چې تائید شوه د دغه برید په اوږدو کې وژل شوي دوه یې د الکساندار کووشینوا او اکسانا باولینا په نومونو ښځینه خبریالانې دي. فارین پالیسي د کووشینوا له مړینې وروسته د اوکراین د راډیو د خبریالې ایرینا اسلاوینسکا له خولې ویلي: «په خواشینۍ سره دغه ډول پېښې په جګړه کې اوکرایني ښځینه خبریالانو ته پېښېږي» د هغې په خبره دوی اړ دي د نښتو په ځای کې د راپور ورکونې په موخه د پاتې کېدو یا هم له خپلو کورنیو سره د تېښتې څخه یو انتخاب کړي، سربېره پر دې دوی د جنسي تاوتریخوالي له ګواښ سره هم مخ دي.<ref name="fp-front-lines2">{{Cite news|last1=Kassova|first1=Luba|last2=Scharff|first2=Xanthe|date=2022-03-20|title=Ukrainian Women on the Front Lines but Not in the Headlines|language=en-US|work=[[Foreign Policy]]|url=https://foreignpolicy.com/2022/03/20/ukrainian-women-in-the-frontlines-but-not-the-headlines/|access-date=2022-03-23}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60855732|title=Ukraine war: Russian journalist Oksana Baulina killed in Kyiv shelling|work=[[BBC News]]|date=23 March 2022|accessdate=2022-04-12}}</ref><ref>{{cite news|date=2022-03-15|title=Ukrainian journalist Oleksandra Kuvshynova working as freelancer for Fox when killed|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/fox-journalist-killed-ukraine-russia-benjamin-hall-b2036613.html|access-date=2022-03-29|website=The Independent|language=en}}</ref> == سرچينې == rbs0nnh6bcytem17bxf0uzgj340fdch 0 71173 364706 336391 2026-06-16T15:24:29Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364706 wikitext text/x-wiki په نیوزلنډ کې د اقلیمي بدلونونو په موضوع کې د نیوزلنډ په اقلیم کې تاریخي، اوسني او راتلونکي بدلونونه او همدارنګه د نړیوال اقلیمي بدلون په برخه کې د نیوزلنډ ونډه او د هغو غبرګون شاملېږي. اوړي یې ورځ تر بلې اوږده او ګرمېږي چې له امله یې یو شمېر طبیعي یخچالونه په بشپړه توګه ویلي او یا هم کوچني شوي دي. په ۲۰۲۱ زکال کې د دغه هېواد د چاپېریال ساتنې وزارت اټکل وکړ چې نیوزلنډ د ټولې نړۍ د ناخالصه ګلخانه یي ګازونو د تولید ۰.۱۷ سلنه برخه تولید کوي. ورته مهال د سړي سر حساب له مخې نیوزلنډ په پام وړ کچه ګلخانه یي ګازونه تولید کوي چې د لومړني ضمیموي نوملړ په شپږو زیات تولید کوونکو هېوادونو کې شاملېږي، په داسې حال چې د مطلق ناخالص انتشار له مخې نیوزلنډ د ګلخانه یې ګازونو د تولید کوونکو هېوادونو په کتار کې ۲۴م ځایګی لري. <ref>[[Scripps Institution of Oceanography]], La Jolla, California, U.S.A.</ref><ref name="climate2017">{{cite web |date=October 2017 |title=Our atmosphere and climate 2017 |url=http://www.mfe.govt.nz/publications/environmental-reporting/our-atmosphere-and-climate-2017 |publisher=Ministry for the Environment and Statistics NZ |access-date=2023-09-25 |archive-date=2019-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190708185322/https://www.mfe.govt.nz/publications/environmental-reporting/our-atmosphere-and-climate-2017 |url-status=dead }}</ref><ref name="RSNZ2016">{{cite book|url=http://www.royalsociety.org.nz/expert-advice/papers/yr2016/climate-change-implications-for-new-zealand/|title=Climate Change Implications for New Zealand|date=19 April 2016|publisher=Royal Society of New Zealand|isbn=978-1-877317-16-3|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623022219/http://www.royalsociety.org.nz/expert-advice/papers/yr2016/climate-change-implications-for-new-zealand/|archive-date=23 June 2016|url-status=unfit}}</ref><ref name="MFEcompare">{{cite web |date=15 April 2021 |title=Snapshot How New Zealand compares to other countries |url=https://environment.govt.nz/publications/new-zealands-greenhouse-gas-inventory-1990-2019-snapshot/how-new-zealand-compares-to-other-countries/ |publisher=Ministry for the Environment |تاريخ الوصول=25 September 2023 |تاريخ الأرشيف=2 October 2023 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20231002154536/https://environment.govt.nz/publications/new-zealands-greenhouse-gas-inventory-1990-2019-snapshot/how-new-zealand-compares-to-other-countries/ |url-status=dead |لاسرسي نېټه=25 September 2023 |خونديځ نېټه=2 October 2023 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20231002154536/https://environment.govt.nz/publications/new-zealands-greenhouse-gas-inventory-1990-2019-snapshot/how-new-zealand-compares-to-other-countries/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20231002154536/https://environment.govt.nz/publications/new-zealands-greenhouse-gas-inventory-1990-2019-snapshot/how-new-zealand-compares-to-other-countries/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002154536/https://environment.govt.nz/publications/new-zealands-greenhouse-gas-inventory-1990-2019-snapshot/how-new-zealand-compares-to-other-countries/ }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.stuff.co.nz/environment/climate-news/109053475/new-zealands-outsized-climate-change-contribution|title=New Zealand's out-sized climate change contribution|publisher=Stuff|date=8 December 2018}}</ref> د نیوزلنډ د ګلخانه یي ګازونو نږدې نیمايي تولید له کرهڼې څخه دی چې په دغو کې میتان د پسونو او غویانو له ارمېږي څخه خارجېږي. له ۱۹۹۰ زکال څخه تر ۲۰۱۹ زکال پورې د دغو ګازاتو د تولید ناخالصې کچې (د ځمکې او ځنګلونو له خوا د جذب کېدونکې کچې پرته) ۲۶ سلنه زیاتوالی وموند. خو که چېرې د ځنګلونو په واسطه د کاربن ډای اکسایډ جذب په پام کې ونیول شي، بیا یې نو خالص انتشار له ۱۹۹۰ زکال راهیسې ۳۴ سلنه زیاتوالی لرلی. <ref>{{Cite web |date=13 April 2021 |title=Agriculture emissions and climate change |url=https://environment.govt.nz/guides/agriculture-emissions-climate-change/ |access-date=19 January 2022 |website=Ministry for the Environment |language=en-GB |archive-date=20 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120180314/https://environment.govt.nz/guides/agriculture-emissions-climate-change/ |url-status=dead }}</ref><ref name="ghgikey2019">{{citation|url=https://environment.govt.nz/publications/new-zealands-greenhouse-gas-inventory-1990-2019-snapshot/key-findings-of-the-2021-inventory/|title=Key findings of the inventory|date=1 April 2021|publisher=Ministry for the Environment|تاريخ الوصول=25 September 2023|تاريخ الأرشيف=8 September 2023|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230908031233/https://environment.govt.nz/publications/new-zealands-greenhouse-gas-inventory-1990-2019-snapshot/key-findings-of-the-2021-inventory/|url-status=dead|لاسرسي نېټه=25 September 2023|خونديځ نېټه=8 September 2023|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20230908031233/https://environment.govt.nz/publications/new-zealands-greenhouse-gas-inventory-1990-2019-snapshot/key-findings-of-the-2021-inventory/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230908031233/https://environment.govt.nz/publications/new-zealands-greenhouse-gas-inventory-1990-2019-snapshot/key-findings-of-the-2021-inventory/|archive-url=https://web.archive.org/web/20230908031233/https://environment.govt.nz/publications/new-zealands-greenhouse-gas-inventory-1990-2019-snapshot/key-findings-of-the-2021-inventory/}}</ref><ref name="ghgi2017">{{citation|url=http://www.mfe.govt.nz/publications/climate-change/new-zealands-greenhouse-gas-inventory-1990-2017|title=New Zealand's Greenhouse Gas Inventory 1990 2017|date=April 2019|work=ME1411|publisher=Ministry for the Environment}}</ref> د نیوزلنډ مدني ټولنه او دولت د اقلیمي بدلونونو اړوند بېلابېل غبرګونونه ښيي. په دغو کې د اقلیمي بدلونونو په اړوندو نړیوالو هوکړو او ټولنیزو سیاسي بحثونو کې ګډون هم شاملېږي. نیوزلنډ د ګلخانه یي ګازونو د سوداګرۍ یوه طرحه لري، ورته مهال یې په ۲۰۱۹ زکال کې د اقلیمي بدلونونو پر وړاندې د غبرګون (کاربن صفر) اصلاحي منشور معرفي کړ چې له مخې یې د اقلیمي بدلونونو اړوند کمیسون رامنځته شو او هغو ته یې د ګلخانه یي ګازونو د خپرېدو اړوند دولت ته د پالیسیو د جوړولو او د بودیجې د تخصیص په برخه کې د مشورې ورکولو مسئولیت ور تر غاړې کړ. <ref>{{cite web |title=Proposed Climate Change Response (Zero Carbon) Amendment Bill |url=https://www.mfe.govt.nz/climate-change/zero-carbon-amendment-bill |publisher=Ministry for the Environment |access-date=2023-09-25 |تاريخ الأرشيف=2019-11-06 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191106151412/https://www.mfe.govt.nz/climate-change/zero-carbon-amendment-bill |url-status=dead |خونديځ نېټه=2019-11-06 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20191106151412/https://www.mfe.govt.nz/climate-change/zero-carbon-amendment-bill |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20191106151412/https://www.mfe.govt.nz/climate-change/zero-carbon-amendment-bill |archive-url=https://web.archive.org/web/20191106151412/https://www.mfe.govt.nz/climate-change/zero-carbon-amendment-bill }}</ref><ref>{{cite web |author=Rt Hon Jacinda Ardern |date=8 May 2019 |title=Landmark climate change bill goes to Parliament |url=https://www.beehive.govt.nz/release/landmark-climate-change-bill-goes-parliament |access-date=20 May 2019 |publisher=New Zealand Government}}</ref> نیوزلنډ په ۲۰۱۹ زکال کې د اقلیمي بدلونونو د کمښت په موخه ګڼ شمېر ژمنې وکړې چې په دغو کې تر ۲۰۵۰ زکال پورې صفر ته د خالص کاربن د خپرېدو د کچې رسول، تر ۲۰۲۸ زکال پورې د یو میلیارد ونو کرل او تر ۲۰۲۵ زکال پورې د ګلخانه یي ګازونو د تولید څخه د مخنیوي په پالیسۍ کې د بزګرانو ورګډول شامل وو. همدغه کال نیوزلنډ په سمندر کې د ګازو او نفتو د استخراج په موخه نوې کنستنې منع اعلان کړی او پرېکړه یې وکړه چې د هرې مهمې پرېکړې وړاندې باید د اقلیمي بدلونونو اړوند مسایل وارزول شي. د ۲۰۲۰ زکال د ډسمبر میاشتې په لومړیو کې لومړۍ وزیرې جاسیندا آردرن د اقلیمي بدلونونو په برخه کې د بېړني حالت اعلان وکړ او ژمنه یې وکړه چې د نیوزلنډ دولت به دغه هېواد تر ۲۰۲۵ زکال پورې د کاربن لرونکو ګازونو څخه په پاک هېواد واړوي. د دغې چارې په موخه په کلیدي نوښتونو کې د عامه سکتور له خوا د برېښنايي او هایبرډي وسایلو پېر، له نویو ودانیزو معیارونو (شنو معیارونو) څخه د ټولو دولتي ودانیو پیروي او همدارنګه په تدریجي بڼه عامه سکتور ته د اړوندو ټولو هغو ۲۰۰ بخار خانو تړل شامل و چې د ډبرو د سکرو پر مټ چلول کېدلې. <ref>{{cite news|last1=Ainge Roy|first1=Eleanor|date=4 December 2019|title=Climate change to steer all New Zealand government decisions from now on|publisher=The Dunedin|agency=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/dec/04/climate-change-to-steer-all-new-zealand-government-decisions-from-now-on|access-date=4 December 2019}}</ref><ref>{{cite news|last1=Taylor|first1=Phil|date=2 December 2020|title=New Zealand declares a climate change emergency|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2020/dec/02/new-zealand-declares-a-climate-change-emergency|url-status=live|access-date=2 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202030445/https://www.theguardian.com/world/2020/dec/02/new-zealand-declares-a-climate-change-emergency|archive-date=2 December 2020}}</ref><ref>{{cite news|last1=Cooke|first1=Henry|date=2 December 2020|title=Government will have to buy electric cars and build green buildings as it declares climate change emergency|work=[[Stuff (website)|Stuff]]|url=https://www.stuff.co.nz/national/politics/300172852/government-will-have-to-buy-electric-cars-and-build-green-buildings-as-it-declares-climate-change-emergency|url-status=live|access-date=2 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202053524/https://www.stuff.co.nz/national/politics/300172852/government-will-have-to-buy-electric-cars-and-build-green-buildings-as-it-declares-climate-change-emergency|archive-date=2 December 2020}}</ref> == په طبیعي چاپیریال اغېزې == === د تودوخې او هوا بدلونونه === نیوزلنډ له ۱۹۰۰مې لسیزې راهیسې د هوا د تودوخې د کچې اړوند باور وړ شواهد لري. د تودوخې کچه د دغه هېواد په بېلابېلو برخو کې د هوا سنجونې له اوو سټېشنونو څخه د معلوماتو د راغونډونې او بیا له هغو څخه د منځنۍ کچې د ټاکلو پر مټ مالومېږي. د نیوزلنډ د اوبو او اتمسفیر د ملي څېړنیز مرکز (NIWA) د راپور له مخې، ۲۰۲۲ زکال په دغه هېواد کې تر ټولو ګرم کال و. په دغه کال کې تودوخه په ملي اوسط کچه له ۱۹۸۱ زکال څخه تر ۲۰۱۰ زکال پورې د تودوخې له کلنۍ اوسط کچې څخه ۱.۱۵ سانتي ګراد درجې زیاته وه. له ۱۹۰۹ زکال څخه تر ۲۰۲۲ زکال پورې د نیوزلنډ په شاوخوا کې هوا ۱.۳۷ سانتي ګراد درجې ګرموالی درلود. دغه ریکارډ د تر ټولو ګرم کال په توګه د ۲۰۲۱ زکال د ثبت شوي ریکارډ ځایګی ونیو. پخلی کېږي چې د دغې پېړۍ تر پایه به د هوا تودوخه لږ تر لږه ۲ سانتي ګراد درجې زیاته شي، په داسې حال کې چې د برېکترو په نامه اسټرالیايي بنسټ په ۲۰۱۹ زکال کې وویل، چې د پاریس د هوکړې له مخې د هېوادونو له خوا د ګلخانه یي ګازونو له انتشار څخه په مخنیوي سره به بیا هم په دغه سیمه کې تودوخه شاوخوا ۳ سانتي ګراد درجې زیاته شي. دغه بنسټ زیاته کړه چې کېدای شي تودوخه له دې هم زیاته شي ځکه چې په دغه برخه کې کاریدونکې لارې چارې د کاربن اوږد مهاله دوران په ځان کې نه رانغاړي. <ref>{{cite web |date=11 January 2023 |title=Annual Climate Summary 2022 |url=https://niwa.co.nz/climate/summaries/annual-climate-summary-2022 |publisher=NIWA}}</ref><ref>{{cite web |date=11 January 2022 |title=Annual Climate Summary 2021 |url=https://niwa.co.nz/climate/summaries/annual-climate-summary-2021 |publisher=NIWA}}</ref><ref>{{cite web |title=Tasman Glacier, New Zealand |url=https://www.climatehotmap.org/global-warming-locations/tasman-glacier-new-zealand.html |work=Climate Hot Map |publisher=Union of Concerned Scientists}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newscientist.com/article/2205741-is-it-true-climate-change-will-cause-the-end-of-civilisation-by-2050/|title=Is it true climate change will cause the end of civilisation by 2050?|publisher=New Scientist|date=6 June 2019}}</ref> === ایکو سیسټم === د نیوزلنډ د ځنګلونو او مرغانو څخه د ساتنې سلطنتي ټولنې څرګنده کړې چې د نیوزلنډ بومي بوټي او حیوانات د اقلیمي بدلونونو د اغېزو پر وړاندې زیان منونکي دي. مکرر طوفانونه او د سمندر د سطحې لوړوالی د هویهو (ژیړو سترګو لرونکی پنګوین) په څېر د سمندري مرغانو سلپاره د خوراکي توکو موندنه ستونزمنه کوي. سربېره پر دې ګرمه هوا د ډیری حیواناتو د له منځه تلو لامل ګرځي (په ځنګلي سیمو کې په یوځلي بڼه د خوراکي توکو زیاتوالی د ګڼ شمېر موږکونو، څرمښکیو او سویو د له منځه تلو لامل ګرځي). دغه چاره بومي نوعو لکه کیوي ته ستونزې رامنځته کوي چې اوس مهال هم له ستونزو سره مخ دي. ګرمه هوا همدارنګه مضرو میاشو او بې کاره وښو ته اجازه ورکوي چې زیاتوالی ومومي او په دې سره نوې میاشې او ناروغۍ راپیدا کېږي. د سوسمار هګۍ هم د تودوخې پر وړاندې حساسیت لري: په دې سره د سوسمارانو ډیر لږ نسل له هګیو راوزي او له امله یې زموږ د طبیعت د دغه لوی ژوندي موجود بقا ګواښي.<ref>[https://www.forestandbird.org.nz/what-we-do/climate Climate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190507104211/https://www.forestandbird.org.nz/what-we-do/climate|date=7 May 2019}}, Forest & Bird</ref><ref name=":05">{{Cite journal|last=Rastandeh|first=Amin|date=2018|title=Urban biodiversity in an era of climate change: Towards an optimised landscape pattern in support of indigenous wildlife species in urban New Zealand|hdl=10063/7979}}</ref> === یخچالونه === نیوزلنډ له ۳۰۰ څخه زیات طبیعي یخچالونه لري چې ډیری له دغو څخه په سویلي ټاپو کې موقعیت لري. له ۱۹۷۷ زکال راهیسې د دغه هېواد د اوبو او اتومسفیر ملي څېړنیز انستیتیوت په دغه ټاپو کې د اوړي په وروستیو کې د واورینې کرښې اړوند هوايي سروې ګانې کوي څو دلته د شته ۵۰ یخچالونو کتلوي بېلانس تخمین کړي. واورینه کرښه د یو طبیعي یخچال د تعادل کرښه مشخصه کوي. د دغې کرښې د پاسه په یخچال کې واوره زیرمه کېږي او لاندې یې بیا یخچال ویلې کېږي. کتلوي بېلانس بیا د واورې او یخ زیاتوالی او یا هم کمښت څرګندوي. په ۲۰۰۹ زکال کې د NIWA له خوا ترسره شوې یوې څېړنې وښووله چې د نیوزلنډ په طبیعي یخچالونو کې د یخ حجم د تېرې پېړۍ په پرتله شاوخوا ۵۰ سلنه کمښت لرلی، په داسې حال کې چې د دغه هېواد تودوخې بیا په اوسط کچه یوه سانتي ګراد درجه زیاتوالی لرلی دی. <ref>[https://www.nasa.gov/image-feature/jpl/pia21509/new-zealand-glaciers New Zealand Glaciers], NASA 2017</ref><ref name="usgs">{{Cite book|first=Trevor.J.|last=Chinn|editor-last=Williams|editor-first=R.S.|editor2-last=Ferrigno|editor2-first=J.G.|title=Glaciers of New Zealand|url=http://pubs.usgs.gov/prof/p1386h/nzealand/nzealand2.html|series=U.S. Geological Survey Professional Paper 1386-H|year=1989|pages=48|publisher=U.S. Geological Survey|isbn=978-0-607-71457-9|تاريخ الوصول=2023-09-25|تاريخ الأرشيف=2008-06-03|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20080603031420/http://pubs.usgs.gov/prof/p1386h/nzealand/nzealand2.html|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2023-09-25|خونديځ نېټه=2008-06-03|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20080603031420/http://pubs.usgs.gov/prof/p1386h/nzealand/nzealand2.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20080603031420/http://pubs.usgs.gov/prof/p1386h/nzealand/nzealand2.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080603031420/http://pubs.usgs.gov/prof/p1386h/nzealand/nzealand2.html}}</ref><ref name="wa">{{Cite journal|last1=Salinger|first1=Jim|author-link=Jim Salinger|last2=Chinn|first2=Trevor|last3=Willsman|first3=Andrew|last4=Fitzharris|first4=Blair|title=Glacier response to climate change|journal=Water & Atmosphere|volume=16|issue=3|pages=16–17|publisher=[[National Institute of Water and Atmospheric Research]]|location=New Zealand|date=September 2008|url=http://www.niwa.co.nz/news-and-publications/publications/all/wa/16-3/glacier|access-date=20 January 2010}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Glaciers Continue to Shrink|url=http://www.scoop.co.nz/stories/SC0911/S00044.htm|publisher=[[National Institute of Water and Atmospheric Research]] (NIWA)|date=23 November 2009|access-date=5 January 2010}}</ref> == په وګړو باندې اغېزې == د اقلیمي بدلونونو ترکیبي اغېزې په دغه هېواد کې د نه جبران کېدونکي اغېز لامل ګرځي. نیوزلنډ به د دغې پېړۍ په پای کې د پریمانه ورښت، په مکرر ډول په اوبو او هوا کې د بدلونونو، د سمندر د سطحې د لوړوالي او د تودوخې د زیاتوالي شاهد واوسي. دغه ډول اغېزې په نیوزلنډ پام وړ اغېز کولای شي ځکه چې د تودوخې زیاتوالی د وچ اوړي لامل ګرځي او له امله یې د اوبو ویش له محدودیتونو سره مخ کېږي چې بیا وچکالي رامنځته کوي. د چاپېریال ساتنې وزارت وايي چې د اقلیمي بدلونونو تر ټولو زیات اغېز به د نیوزلنډ د اوبو پر سرچینو وي ځکه چې په لویدیځ کې به بارانونه زیات او په ختیځ کې به کم شي. اقلیمي شدیدې پېښې لکه وچکالي کېدای شي په ختیځو برخو کې زیاتوالی ومومي او همدارنګه د پریمانه ورښت له امله به په کې سېلابونه رامنځته شي. <ref name="Overview2018">{{Cite web |title=Overview of likely climate change impacts in New Zealand |url=http://www.mfe.govt.nz/climate-change/likely-impacts-of-climate-change/overview-of-likely-climate-change-impacts |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180227210332/https://www.mfe.govt.nz/climate-change/likely-impacts-of-climate-change/overview-of-likely-climate-change-impacts |archive-date=27 February 2018 |access-date=28 May 2018 |website=www.mfe.govt.nz |publisher=Ministry for the Environment |language=en}}</ref><ref name="mfe.govt.nz">[https://www.mfe.govt.nz/sites/default/files/impacts-on-new-zealand.pdf Climate change impacts on new Zealand]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }},</ref> لوړه تودوخه په ډېر احتمال سره یو لړ ستونزې لکه د اوړي پر مهال تشویش رامنځته کوي او همدارنګه د ژوندانه په دغه ډول سختو چاپېریالونو کې د مړینې کچه لوړوي. د میاشو په څېر د ناروغیو انتقال کووونکي حشرات کولای شي د هوا په ګرمېدو په اسانۍ سره هرځای ته ولاړ شي. د تودوخې زیاتوالی همدارنګه د نیوزلنډ پر بوټو او حیواناتو هم ناوړه اغېز لري ځکه چې اقلیم د دغو حیواناتو او بوټو د بقا چانس ګواښي.<ref name="Overview20182">{{Cite web |title=Overview of likely climate change impacts in New Zealand |url=http://www.mfe.govt.nz/climate-change/likely-impacts-of-climate-change/overview-of-likely-climate-change-impacts |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180227210332/https://www.mfe.govt.nz/climate-change/likely-impacts-of-climate-change/overview-of-likely-climate-change-impacts |archive-date=27 February 2018 |access-date=28 May 2018 |website=www.mfe.govt.nz |publisher=Ministry for the Environment |language=en}}</ref><ref name="mfe.govt.nz2">[https://www.mfe.govt.nz/sites/default/files/impacts-on-new-zealand.pdf Climate change impacts on new Zealand]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }},</ref> === روغتیايي اغېزې === په ۲۰۱۸ زکال کې د متحده ایالاتو د ارواه پوهنې ټولنې په اروايي روغتیا باندې د اقلیمي بدلونونو د اغېزو اړوند راپور خپور کړ. د دغه راپور پر بنسټ «په اقلیم کې تدریجي او اوږد مهاله بدلونونه کولای شي د ویرې، غصې، د ناتوانۍ د احساس یا هم ستړیا په ګډون بېلابېلې ستونزې په انسانانو کې را پیدا کړي». د نیوزلنډ د ارواه پوهنې ټولنې هم د ورته موندنو راپور خپور کړ. دغې ټولنې څرګنده کړه چې ډیر شمېر کسان «د زیاتې ستړیا، زیاتې اندېښنې او تر یوې کچې د اروايي ستړیا» له امله دوی ته مراجعه کوي چې دا ټولې له اقلیمي بدلونونو څخه سرچینه اخلي. <ref>[https://www.apa.org/news/press/releases/2017/03/climate-mental-health Climate Change's Toll On Mental Health], APA, 29 March 2017</ref><ref name="ReferenceC">[https://www.stuff.co.nz/the-press/opinion/113500475/kids-dont-let-climate-grief-stop-you-looking-forward-to-the-future Kids, don't let climate grief stop you looking forward to the future], Stuff 17 June 2019</ref><ref>[https://www.stuff.co.nz/environment/climate-news/113973585/kiwis-suffering-depression-anxiety-and-hopelessness-because-of-climate-change Kiwis suffering depression, anxiety and hopelessness because of climate change], Stuff, 14 July 2019</ref> == سرچينې == ssdjv6yorxfcfof9bmwjb28e3anac72 0 75373 364714 344208 2026-06-17T07:55:12Z شاه زمان پټان 26102 364714 wikitext text/x-wiki '''خاش سیند''' (یا '''خاشرود سیند''' ) د [[افغانستان]] په سوېل لویدیځ کي یو ستر سیند دی. <ref>{{وېب سرچينه|date=2008}}</ref> خاشرود د [[غور ولايت|غور ولایت]] له سویلي برخي سیاه کوه (تور غر) له سویلي څنډو څخه راپیل او [[نیمروز ولایت|د نیمروز ولایت]] د [[دلارام ولسوالۍ|دلارام]] ، خاش او [[زرنج]] ښارونو ته د سویل لویدیځ په لور تیریږي. د سیلابونو پر وخت یاد سیند [[هامون سمندرکی|د هامون جهيل]] ته ځان رسوي. <ref>{{Cite web |title=1902 encyclopedia |url=http://www.1902encyclopedia.com/A/AFG/afghanistan-03.html |access-date=2024-04-05 |archive-date=2024-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240405150940/https://www.1902encyclopedia.com/A/AFG/afghanistan-03.html |url-status=dead }}</ref> [[File:Helmandrivermap.png|بټنوک|350x350px|د خاشرود سیند په نقشه کي ]] {{سيندونه|name=خاشرود سیند|name_native=د خاشرود سیند|name_native_lang=|name_other=Khash Rud River|etymology=|image=|image_size=|image_caption=|image_alt=|map=Helmand River Basin Sub.png|map_size=200|map_caption=|map_alt=|pushpin_map=|pushpin_map_caption=|subdivision_type1=Country|subdivision_name1=[[افغانستان]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=|subdivision_type5=|subdivision_name5=<!---------------------- BASIN FEATURES -->|source1=|source1_location=سیاه کوه|source1_coordinates=<!--{{coord|...}}-->|source1_elevation=|mouth=|mouth_location=سیستان، افغانستان|mouth_coordinates=<!--{{coord|...|display=inline,title}}-->|mouth_elevation=|progression=|river_system=|basin_size=[[Sistan Basin]]|basin_landmarks=|basin_population=|tributaries_left=[[Helmand River]]|tributaries_right=Farah River|waterbodies=|waterfalls=|bridges=|ports=<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->|length={{convert|480|km|mi|abbr=on}} <ref>[http://ambijat.wdfiles.com/local--files/admin%3Amanage/dupree_watershed.pdf Water, page 40]</ref>|width_min=|width_avg=|width_max=|depth_min=|depth_avg=|depth_max=|discharge1_location=|discharge1_min=|discharge1_avg=|discharge1_max=|custom_label=|custom_data=|extra=}} 65oswmsg9nrq5a8ushzog1hcofej8g3 0 79942 364709 339426 2026-06-16T17:08:32Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364709 wikitext text/x-wiki کلتوری ادغام هغه بهیر دی چې په کې یوه اقلیتي ډله یا کلتور د ټولنې له اکثریت ډلې سره یو ځای کېږي یا د بلې ډلې بشپړ یا ځینې ارزښتونه، کړه وړه او باورونه د ځان کوي.<ref name=":1">{{Cite book |last=Spielberger |first=Charles |url=https://archive.org/details/encyclopediaappl03spie |title=Encyclopedia of Applied Psychology |publisher=Academic Press |year=2004 |isbn=9780126574104 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaappl03spie/page/n576 615] |url-access=limited}}</ref> د کلتوري ادغام په بېلابېلو ډولونو کې بشپړ ادغام یا جبري ادغام هم شامل دي. بشپړ ادغام د همدې دوو اصلي ډلو تر ټولو ډېر غالب کار دی، ځکه چې دا کار ناګهانه رامنځته کېږي. کله چې دا د یوې سیاسي ایډیالوژي په توګه کارول کېږي، نو ادغامول بیا د حکومت هغو پالیسیو ته ویل کېږي چې په قصدي توګه غواړي قومي ډلې په یوه ملي کلتور کې سره را ټولې کړي.<ref name=":03">{{Cite web|title=Cultural Assimilation|url=http://www.govtgirlsekbalpur.com/Study_Materials/Geography/Part2_Hons_Geog_Module7_UnitIII_TOPIC3-4_Cultural_Assimilation.pdf|access-date=2024-11-02|archive-date=2024-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241004123500/http://www.govtgirlsekbalpur.com/Study_Materials/Geography/Part2_Hons_Geog_Module7_UnitIII_TOPIC3-4_Cultural_Assimilation.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dictionary.com/browse/assimilationism|title=assimilationism|website=Dictionary.com|publisher=Rock Holdings}}</ref> د کلتوري ادغام په درشل کې، له اقلیت ډلو څخه تمه کېږي چې د ژبې او ظاهر له مخې او همداشان د ټولنیزو-اقتصادي عواملو له لارې چې تر ټولو زیات مهم یې په کلتوري ټولنو او سیمه ییز اشتغال کې جذبول دي، د ورځنیو کړو وړو له غالب کلتور سره ځانونه اعیار کړي.<ref>{{Cite web|title=Cultural Assimilation|url=https://norwalkcc.libguides.com/c.php?g=572609&p=3998124#:~:text=Assimilation%20is%20a%20much%20contested,benefit%20from%20full%20citizenship%20status.}}{{Dead link|date=December 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> د کلتوري ادغام ځینې ډولونه یې د کلتور منلو په توګه دي چې په هغه کې د اقلیت یوه ډله یا کلتور په بشپړ ډول سره په حاکم کلتور کې مدغم کېږي، کوم چې په کې د اقلیت کلتور برجسته ځانګړنې ډېرې کمې مشهودي وي یا په بشپړ ډول هېڅ نه وي. په داسې حال کې چې د کلتوري ادغام په نورو ډولونو کې بیا داسې نه وي، هغه ګڼ کلتوریزې ټولنې چېرې چې یوه اقلیت ډله په یوه ټولنه کې د کلتوري خپراوي یا عملي دلایلو له مخې د غالب کلتور ځینې ټاکلي اړخونه تر لاسه کوي، خو تر څنګ یې د خپل اصلي کلتور هم خوندي ساتي. د یوه مفهوم له مخې کلتوري ادغام د بل د کلتور د منلو په معنی ده. د تاریخ په اوږدو کې د کلتوري ادغام بېلابېل ډولونه راغلي دي. <ref name=":02">{{Cite web|title=assimilation {{!}} Definition, History, & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/assimilation-society|website=Encyclopædia Britannica|language=en|access-date=2020-05-28}}</ref><ref name=":12">{{Cite book |last=Spielberger |first=Charles |url=https://archive.org/details/encyclopediaappl03spie |title=Encyclopedia of Applied Psychology |publisher=Academic Press |year=2004 |isbn=9780126574104 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaappl03spie/page/n576 615] |url-access=limited}}</ref><ref name=":2">{{Cite book |last=Abe |first=David K. |title=Rural Isolation and Dual Cultural Existence: The Japanese-American Kona Coffee Community |date=2017-07-19 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=9783319553023 |location=Cham |pages=17–18}}</ref><ref>{{Cite book |last=Carter |first=Prudence L. |url=https://books.google.com/books?id=IlChlkDIy74C&q=%22cultural+assimilation%22+definition&pg=PT32 |title=Keepin' It Real: School Success Beyond Black and White |date=2005-09-15 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780199883387 |language=en}}</ref> ادغام یا یوشانوالی همداشان کېدای شي مخ پر زیاتیدونکي کلتور جوړونه په ځان کې ولري، چې په هغه کې یو کس د خپل پلرني کلتور د ځایناستوالي پر ځای، خپلې اوسنۍ کلتوري کارنامې ته پراختیا ورکوي.<ref name=":22">{{Cite book |last=Abe |first=David K. |title=Rural Isolation and Dual Cultural Existence: The Japanese-American Kona Coffee Community |date=2017-07-19 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=9783319553023 |location=Cham |pages=17–18}}</ref> == عمومي کتنه == کلتوري ادغام کېدای شي د ډلې وضعیت ته په کتو سره چټک یا تدریجي بدلون ولري. بشپړ ادغام بیا هغه مهال رامنځته کېږي چې د یوې ټولنې غړي د حاکمې ډلې له غړو څخه د توپیر وړ نه وي.<ref name=":24">{{Cite book |last=Abe |first=David K. |title=Rural Isolation and Dual Cultural Existence: The Japanese-American Kona Coffee Community |date=2017-07-19 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=9783319553023 |location=Cham |pages=17–18}}</ref> دا چې ایا کومه مشخصه ډله جذب شي که نه، دا موضوع زیاتره د ډلې د غړو او هم د ټولنې د نورو غړو له خوا تر مناقشې لاندې وي. کلتوري ادغام هېڅ ډول ټولنیز ورته والی نه تضمینوي. د کلتورونو تر منځ جغرافیايي او نور طبیعي خنډونه ان که د غالب کلتور له خوا رامنځته شوي وي، ښايي له کلتوري اړخه متفاوت واوسي. کلتوري یوشانوالی کېدای شي په اتومات یا اجباري توګه رامنځته شي، خو اجباري ادغام بیا هغه وخت رامنځته کېږي چې حاکم کلتور د اجباري ادغام لپاره بېلابېلې وسیلې وکاروي.<ref name=":032">{{Cite web|title=Cultural Assimilation|url=http://www.govtgirlsekbalpur.com/Study_Materials/Geography/Part2_Hons_Geog_Module7_UnitIII_TOPIC3-4_Cultural_Assimilation.pdf}}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> د ادغام بېلابېل ډولونه له هغې ډلې اجباري کلتوري ادغام په ځانګړې ډول د استعمار په دوره کې په ۱۸مه، ۱۹مه او ۲۰مه پېړۍ کې د بومي خلکو په خاطر کاریده. په دې ډول ادغام کې د مذهب بدلول، د کورنیو بېلول، د جنسیتي نقشونو بدلول، د بهرنیو ځواکونو تر منځ د ملکیتونو وېش، د سیمه ییزو اقتصادونو له منځه وړل او د تلپاتې خوراکي زنځیر له منځه وړل شامل وو. څه دا کار د استعمار له خوا کېږي یا په یوه ملت کې دننه، خو د اجباري یوشانوالی لارې چارې تل ثابتې نه وي، ځکه دا کار د بغاوتونو لامل ګرځي او د کلتوري نورمونو د کنټرول په خاطر د ځواکونو د پاشل کېدو لامل ګرځي.  زیاتره هغه کلتورونه چې د اجباري ادغام له لارې د بېلابېلو کلتوري کړنو تر سره کولو ته اړ کېږي، بېرته خپلو بومي او اصلي کړنو او مذهب ته ورګرځي، کوم چې د نورو حاکمو ځواکونو له ارزښتونو او کلتور سره بېل دي. سربېره پر دې، د تاریخ په اوږدو کې، داوطلبانه جذب زیاتره د غالب یا حاکم کلتور د فشار پر وړاندې یو ډول ځواب دی او له هغو سره ځان اعیارول د د خلکو د امنیت د ساتنې په خاطر یو ډول حل لاره ده. د داوطلبانه کلتوري یوشانوالي بېلګه کېدای شي په هسپانیا کې د عقایدو د تفتیش په دوره کې ومومو، هغه مهال کله چې یهودانو او مسلمانانو د روم کاتولیک کلیسا د خپل دین په توګه ومنله، خو بیا هم تر اوسه پورې زیاتره خلک په خصوصي توګه د خپلو ادیانو پر ارشاداتو باندې عمل کوي. دا ډول جذب د حاکم ځواک د متقاعد کولو لپاره کارول کېږي، چې ګواکې دا جذب په سوله ییزه توګه تر سره شوی، خو داوطلبانه جذب یا یوشانوالی بیا په دې معنی نه ده چې هغو خلکو دې تپل شوی کلتور یا عقاید په بشپړه توګه سره منلي وي.<ref name=":033">{{Cite web|title=Cultural Assimilation|url=http://www.govtgirlsekbalpur.com/Study_Materials/Geography/Part2_Hons_Geog_Module7_UnitIII_TOPIC3-4_Cultural_Assimilation.pdf|access-date=2024-11-02|archive-date=2024-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241004123500/http://www.govtgirlsekbalpur.com/Study_Materials/Geography/Part2_Hons_Geog_Module7_UnitIII_TOPIC3-4_Cultural_Assimilation.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=":022">{{Cite web|title=assimilation {{!}} Definition, History, & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/assimilation-society|website=Encyclopædia Britannica|language=en|access-date=2020-05-28}}</ref> د «ادغام/یوشانوالی/جذب» اصطلاح اکثراً نه یوازې د بومي خلکو په اړه کارول کېږي، بلکې پر هغو کډوالو باندې هم کارول کېږي چې په یوه نوې خاوره کې مېشت شوي وي. یو نوی کلتور او نوي کړه وړه له اصلي کلتور څخه د اړیکو او خبرو اترو له لارې تر لاسه کېږي. ادغام داسې ګڼي چې یو نسبتاً کمزوری کلتور په یوه واحد کلتور کې یو ځای کېږي. دا بهیر د هر کلتور تر منځ د اړیکو او راکړې ورکړې له لارې رامنځته کېږي. د ادغام اوسنی تعریف معمولاً کډوالو ته اطلاق کېږی، خو په ګڼ کلتوریزه ټولنه کې، کلتوري ادغام په ټوله نړۍ او بېلابېلو ټولنیزو برخو کې رامنځته کېدای شي، چې یوې مشخصې سیمې پورې محدود نه وي. == د کډوالو ادغام == ټولنیز پوهان د کډوالو د ادغام د ارزونې لپاره پر څلورو اصلي شاخصونو باندې تکیه کوي: ټولنیزاقتصادي وضعیت، جغرافیایي وېشنه، د دویمې ژبې د زده کړې او د ودونو له لارې. ویلیام اې. وې. کلارک په متحده ایالاتو کې د کډوالو ادغام داسې تعریفوي: دا د امریکايي ټولنې د ټولنیز تحرک په اړه د پوهیدو یوه لاره او هغه بهیر دی چې په اتومات ډول او زیاتره په ناغوښتل شوې توګه د اکثریت او اقلیت ډلو تر منځ د راکړې ورکړې په جریان کې رامنځته کېږي.<ref name="Clark">{{Cite book |last=Clark |first=W. |url=https://archive.org/details/immigrantsameric0000clar |title=Immigrants and the American Dream: Remaking the Middle Class |publisher=Guilford Press |year=2003 |isbn=978-1-57230-880-0 |location=New York |url-access=registration}}</ref><ref name="Waters">{{Cite journal|last1=Waters|first1=Mary C.|last2=Jiménez|first2=Tomás R.|title=Assessing Immigrant Assimilation: New Empirical and Theoretical Challenges|journal=[[Annual Review of Sociology]]|volume=31|issue=1|year=2005|pages=105–125|doi=10.1146/annurev.soc.29.010202.100026|s2cid=9815854|url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:3203280}}</ref> څېړنو همداشان د کډوالو د ادغام مثبت اغېزې په ډاګه کړې دي. هغه څېړنه چې په ۲۰۱۰ کال کې د بلیکلي او چاین له خوا تر سره شوه په کې وموندل شول چې هغه خلک کوم چې په نهه کلنۍ یا تر هغه وړاندې د امریکا متحده ایالاتو ته له یوه بل غیر انګریزې ژبې هېواد څخه راځي، د هغو انګریزې ژبو هېوادونو د ماشومانو په څېر د انګریزې ژبې ویلو ته تمایل لري. برعکس، هغه کسان چې له یوه بل غیرانګریزې ژبې هېواد څخه له نهه کلنۍ وروسته امریکا ته راځي، هغوی د انګریزې په ژبه کې هومره مهارت نه لري او دا کچه د عمر په زیاتوالې سره لا کمزورې کېږي. دغې څېړنې همداشان په ډاګه کړه چې ټولنیز کلتوري اغېزې لکه هغه چې د انګریزې ژبې مهارتونه یې ښه دي هغوی نه غواړي ژر واده وکړي، زیاتره یې طلاق اخلي، ډېر کم ماشومان لري او د دوی له عمر سره برابر مېړه/ښځه لري. اټکل کېږي چې هغه خلک کوم چې انګریزې یې ښه روانه زده وي، د هغوی عاید هم ۳۳ سلنه زیات وي. د ویرکویټین له خوا په ۲۰۱۴ کال کې یوې څېړنې وموندله چې د کډوالو ماشومان چې د ادغام او یوشانوالي په لاره تللي دي د خپلو همزولو تر منځ نسبت هغو ته چې دا بهیر یي نه وي وهلی، ډېر نږدې او صمیمي دي.<ref>{{Cite journal|last1=Bleakley|first1=Hoyt|last2=Chin|first2=Aimee|date=May 2004|title=Language Skills and Earnings: Evidence from Childhood Immigrants*|url=https://doi.org/10.1162/003465304323031067|journal=Review of Economics and Statistics|volume=86|issue=2|pages=481–496|doi=10.1162/003465304323031067|s2cid=18694108|issn=0034-6535}}</ref> == د حاکم کلتور لیدلوری == داسې ډېرې کمې څېړنې یا شواهد شته چې وښیي څرنګه د کډوالو د تحرک لاسته راوړنې – په یوه حاکم هېواد کې د جذب له لارې لکه ژبنۍ وړتیا، ټولنیز-اقتصادي وضعیت او داسې نور په حاکمو هېوادونو کې نړۍ ته راغلو کسانو د درک د بدلون لامل ګرځیدلي دي که نه. دا ډول اړینه څېړنه په دې اړه معلومات ورکولای شي چې څرنګه کډوال په حاکمو هېوادونو کې منل کېږي. د اریلا شکټر له خوا د (له «متفاوت» څخه «بېل» ته: د یوشانوالي د درک لپاره تجربي کارکړنه) تر نوم لاندې مقاله کې راغلي چې له سپین پوستو امریکایانو څخه د هغو کډوالو په اړه چې اوس په امریکا کې ځای پر ځای شوي د هغو په اړه د دوی د لیدلورې په اړه یو سروې وشوه. دغې سروې وښوده چې سپين پوستي امریکایان په خپل هېواد کې کډوال زغمي. د امریکا سپین پوستي اصلي اوسېدونکي له کډوالو سره د بېلګې په توګه ملګرو او ګاونډیانو سره د «ساختاري» اړیکو جوړولو لپاره چمتو دي. خو بیا هم، د دوی دا چلند له تورپوستو کډوالو او بومي تورپوستو او ناقانونو کډوالو سره نه درلود. خو په ورته وخت کې سپین پوستو امریکایانو بیا هم غیرسپین پوستي امریکایان د هغوی د قانوني وضعیت په پام کې نیولو څخه پرته، یو ډول متفاوت ګڼل.<ref name=":5">{{cite journal|last1=Schachter|first1=Ariela|title=From "Different" to "Similar": An Experimental Approach to Understanding Assimilation|journal=American Sociological Review|date=1 October 2016|volume=81|issue=5|pages=981–1013|doi=10.1177/0003122416659248|s2cid=151621019|language=en|issn=0003-1224}}</ref> == سرچينې == q67v53xfyd9y1jpnv6j5nzv57r56dzl 4 83038 364721 364536 2026-06-17T11:54:21Z شاه زمان پټان 26102 /* P */ 364721 wikitext text/x-wiki '''پښتو انگليسي نوم‌ژباړه''' په حقيقت کې د [[ويکي میډيا بنسټ|ويکي‌رسنۍ]] د بېلابېلو پروژو د [[انګرېزي|انگليسي]] ويي‌پانگې [[پښتو]] ژباړه ده، چې په بېلابېلو پروژو کې په پښتو ژبه راژباړل شوې دي، دلته لاندې ځينې نومونه دي چې په پښتو پروژو کې د انگليسي ژبې د معادلې ژباړې په توگه وړاندې شوې دي: == A == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || April || [[اپرېل|اپريل]]|| |- | ۲ || August || [[اګست|اگست]]|| |- | ۳ || Abuse filter ||ورانکارۍ چاڼگر|| |- | ۴ || Appearance ||ونگبڼه|| |- | ۵ ||automatic||خپلکاره|| |- | ۶ ||aliases||بل‌نومونه||مستعار نومونه، پټ نومونه، دروغي نوم |- | ۷ ||alerts||خبرونې|| |- | ۸ ||Align||پېيل|| |- | ۹ ||Alternative||بلونج|| بديل، انتخاب |- | ۱۰ ||Accountability||پازوالي||مسؤليت |- | ۱۱ ||Adminship||پازوالي|| |- | ۱۲ ||Advisor||سالاکار|| |- | ۱۳ ||Accessibility||لاسرسی||لاسرسي وړتيا، لاسرسي وړ |- |۱۴ ||Assistant election official|| |- |۱۴ ||Author||ليکوال|| |- |۱۵ ||Abuse||ورانکاري|| |- |۱۶ ||argument||ويې‌ينه<ref>کتاب:'''پښتو څو ژبيز د نولوجزمونو قاموس ليکوال:مجاوراحمد زيار، وېبپاڼه:قاموسونه ټکی کام، تړونی:'''https://qamosona.com/j/ </ref>||بحث، استدلال، حجت |- | ۱۷ ||array||کتار||لړ کول، په قطار درول، په ليكه برابرونه |- | ۱۸ ||ascending||پيليز||صعودي |- | ۱۹ ||Append||پای‌تړنه||يو څيز د لړليک اخر سرکې ټومبل، ځړول، نښلول |- | ۲۰ ||Attribution||ځانگړی‌کونگ||منسوبول |- | ۲۱ ||Attachment||مښلن|| |- |} == B == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || browser ||ښوونگر|| کتنمل |- | ۲ ||badge ||وياړنښه|| |- | ۳ ||Behaviors||چلند|| سلوک، روش، رفتار |- | ۴ ||Beach||سيندغاړه|| سمندرغاړه، ساحل |- | ۵ ||Background||شاليد|| |- | ۶ ||Backwards||شاته وړل|| |- |} == C == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || Caption || نيونگ|| |- | ۲ || custom || دوديز|| دود، دستور، رواج، عرف''' لکه custom Value لپاره دوديز ارزښت په توگه کارول شوی.''' |- | ۳ || category ||وېشنيزه||کته گورۍ |- | ۴ || comment ||څرگندونه||تبصره |- | ۵ || campaign||ټاکنيزه‌سيالۍ||سيالۍ، کمپاين |- | ۶ || clipboard ||ټينگدړه|| |- | ۷ ||calendar||کليز||جنتري، کاليز |- | ۸ ||compiler||اوډونکی||ترتيبوونکی، مرتب، |- | ۹ ||collapse||پرځول|| |- | ۱۰ ||compact||رالنډول|| |- | ۱۱ ||consider||غور|| فکر کول |- | ۱۲ ||comparative ||پرتليز|| |- | ۱۳ ||Compare ||پرتلل|| |- | ۱۳ ||CopyPatrol ||لمېسل‌څار|| |- | ۱۴ ||Convenient Discussions||ارامه شننې|| |- | ۱۵ || contribution || ونډې|| برخې |- | ۱۶ || component || ټوټه|| برخه |- | ۱۷ || chromaticity || رنگينتوب|| |- | ۱۸ || Capacity || وړتيا|| |- | ۱۹ || console || ښودنمخ||اصلي لغاتي مانا يې دلاساينه ده؛ خو دلته موږ د کوډېنگ او او ماډيول جوړونې برخه کې کارولی چې په انگليسي کې همدا د ښودنمخ سره راژباړل کېدای شي، ځکه په کوډېنگ کې دا اصطلاح د اوامرو اخيستلو او پايلې ښودلو لپاره کارېږي. |- | ۲۰ || Client || غوښتندوی|| |- | ۲۱ || Cookies || نښه‌توکي|| |- |} == D == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || December || [[ډېسمبر]]|| |- | ۲ || Day || [[ورځ]]|| |- | ۳ || Description ||څرگنداوی||څرگندی،سپړنه، تشريح، سپيناوی |- | ۴ || definition || پېژندون|| پېژندنه، معرفت، تعريف، ستاينه، توصيف |- | ۵ || DiscussionTools ||شنن‌توکي||شننتوکي، د بحث توکي |- | ۶ || Detail ||سپيناوی||تفصيل، توضيح، تشريح |- | ۷ || Discussion ||شننه||بحث، خبرې اترې |- | ۸ || Disable ||ناچارن|| غيرفعال، تړل شوی |- | ۹ || Display ||ښکارېدنه|| ښودل، ښکاره کول |- | ۱۰ ||default||تلواله|| |- | ۱۱ ||Dashboard ||ليددړه|| |- | ۱۲ || draft || گارليک|| خاکه، يادښت |- | ۱۳ ||Disclaimers || بېرته واگ اخيستنې|| |- | ۱۴ ||domain|| واک‌سيمه|| واکسيمه، شپول |- | ۱۵ ||Data|| اومتوک|| اومتوکي، ډاټا، ډېټا، معلومات، مالومات |- | ۱۶ ||definite|| ټاکلی|| محدود |- | ۱۷ ||descending|| پاييز|| نزولي، له پای نه پيل پورې اوډل يا له کښته پورته ته اوډل |- |} ==E == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- |۱ ||engage||ښکېلتيا|| |- |۲ ||emed||ځای‌پرځای‌کول|| نښلول، اغږل |- |۳ ||endpoint||پای‌ټکی|| پای ټکی |- |} == F == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- |۱ ||font||ليکبڼه|| |- | ۲ ||formatted||بڼل‌شوی|| |- | ۳ ||feedback||غبرگون|| |- | ۴ ||Functionality||کړنچار|| |- | ۵ || Friday || [[جمعه|ادينه]]|| جمعه |- | ۶ || February || [[فېبروري]]||فبرورۍ يا فېبرورۍ |- | ۷ || Fall || [[منی]]|| |- | ۸ || Featured || ټاکلې|| غوره، غوره شوې |- | ۹ || features ||ځانگړنه||غونی |- | ۱۰ || features ||استازيتوب||نماينده‌گي، وکالت کول |- | ۱۱ || File ||دوتنه|| |- | ۱۲ || function ||کړنچار<ref>کتاب نوم: '''پښتو څو ژبيز د نولوجزمونو قاموس (مجاور احمد زيار)، وېبپاڼه:قاموسونه ټکی کام، تړونی:'''https://qamosona.com/j/ </ref>||دنده، فعاليت، وظيفه |- | ۱۳ || Forward ||مخ‌ته‌وړل|| |- | ۱۴ || Feed ||کتنمخ|| د هغه مالوماتو پرله‌پسې تازه کېدونکی بهير چې موږ يې د ښيښې(سکرين) پرمخ وينو |- | ۱۵ || Fostered ||کرل‌شوې|| روزل‌شوې |- |} == G == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || glossary||ويي‌لړ|| وييزېرمه |- | ۲ ||gloss||لمنليک|| څنگ‌ليک |- |} == H == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || Hour || [[ساعت|گړۍ]]|| په پښتو کې بېلابېل ځايونه ياد هدف په '''ساعت'''، '''گړۍ''' يا '''بجې''' سره اداء کېږي |- | ۲||Height||لوړوالی||جگوالی |- | ۳||Horizontal||پروت||څنډيز،افقي |- | ۴||Hierarchical||لړيز|| |- |} == I == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || intermediate||منځمهاله||منځ‌مهاله، متوسطه، منځنۍ |- | ۲ || inputs ||ننوتنې|| داخلول |- | ۳||input||ننوتنه|| |- | ۴ ||Index||لیکلړ|| |- | ۵ ||interface||مخبڼه|| |- | ۶ ||issues||ستونزې|| |- | ۷ || Invalid || ناچله|| ناباوره، بې باوره، بې اعتباره، ناسم |- | ۸ || IP address||وېب‌پته||وېبپته، آی پي ادرس |- | ۹ || Indefinite||ناټاکلی||نامحدود |- | ۱۰ ||Insights||[[پوه‌ليد|پوه‌ليدونه]]||ليد، بصيرتونه، د يو پېچلي وضعيت، شخص يا ستونزې ژوره، روښانه او ډېری وخت ناڅاپي پوهه |- |} == J == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || January || [[جنوري]]|| جنورۍ |- | ۲ || June || [[جون]]|| |- | ۳ || July || [[جولای]]|| |- | ۴ || Jade || [[شين‌کاڼی]]||شين ياقوت |- |} == K == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- |} == L == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || Legacy ||ورېشون||زېږنده، ميراثي |- | ۲ ||lemma ||بيان|| بيان د ويوکي ترټولو لنډه بڼه ده (دقيقې ژباړې ته اړتيا ده که پوهېږئ، راسره شريک يې کړئ.) |- | ۳ ||label||نښکه||ليبل، نښه |- | ۴ ||Lexeme||پيل‌ويوکی|| |- | ۵ ||Lexicography||ويي‌کښنه|| يوځای کول |- | ۶ ||Lexicology||وييپوهنه|| لغات پوهنه |- | ۷ ||layout ||هډوانه|| |- | ۸ ||link||وېبتړ||وېب‌تړنه، وېب‌تړنه، تړنه |- | ۹ ||Leaderboard||سرمشريزه|| |- | ۱۰ ||Longitude||اوږدوالی||طول البلد |- | ۱۱ ||Latitude||لوړوالی||عرض البلد |- | ۱۲ ||lexicon||ويي‌پانگه||ويي پانگه، قاموس |- |} == M == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || Minute || [[دقيقه]]|| ملټ، مينټ... |- | ۲ ||Merge||اخږل|| يوځای کول |- | ۳ ||mention||يادگېرنه|| ذکرکول، يادونه کول، په خوله راوړل |- | ۴ ||Malformed||بدبڼی|| بد شکله، بدبڼه، بدشکله |- | ۵ ||marathoner ||نه ستړی کېدونکی سمونگر|| |- | ۶ || Management ||چاروالي|| اداره کول، مديرت کول |- | ۷ || Mailing ||پوست‌ليک|| برېښليک لېږنه، ليک لېږنه |- | ۷ || mode ||ونگ‌ډول||حالت |- | ۸ || monolingual || يوژبيز|| |- | ۹ || multilingual || څوژبيز|| |- | ۱۰ || Month || [[مياشت]]|| |- | ۱۱ || May || [[می]]|| |- | ۱۲ ||March || [[مارچ]]|| |- | ۱۳ || Monday || [[دوه نۍ|دوه‌نۍ]]||دونۍ، دوشنبه... |- | ۱۴ ||milestone||پړاو||مهم پړاو، مهمه پېښه، څلی |- | ۱۵ ||methods ||چلندلارې||يوازې حالت يې چلندلار(method) |- | ۱۶ ||mentor||لارښود||لارښوونکی، روزونکی، کارښود |- | ۱۷ ||mentee||لارزدکړی||کارزدکړی |- | ۱۸ ||Moonlight||وږمکۍ||وږمه‌کۍ، د سپوږمۍ رڼا، ماتاوۍ |- | ۱۷ ||Model||رغبېلگه||نمونه |- |} == N== {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || November || [[نومبر]]|| |- | ۲ || namespace||نوم‌تشيال||نومتشيال |- | ۳ || native keyboard||ولسي ليکدړه|| ځايي ليکمن |- | ۴ ||normative ||کره|| |- | ۵ ||notifications||خبرتياوې|| |- | ۶ ||notification methods||خبرلارې|| د خبرېدو طريقې، خبرتياوو ترلاسه کولو تگلار |- | ۷ ||notice||يادښت|| |- | ۸ ||notification||خبرتيا|| |- | ۹ ||Neologism||وييرغاونه|| ويی‌رغاونه |- | ۱۰ ||Nominative||نوملی|| ور پېژندل شوی |- | ۱۱ ||Neutral||بې‌پرې|| د يو څه په اړه د پرېکړې کولو پرمهال بې طرفه پاتې کېدل (مطلب د هېڅ يوه په اړخ نه کېدل) |- |} == O == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || October || [[اکتوبر]]|| |- | ۲ || Orientation || لورموندنه|| لوری، جهت، طرف، پلو |- | ۳ || Obsession|| اندېښنه|| سودا |- |} == P == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ ||Pendulum||ځوړند|| |- | ۲ ||Prevent||ستنول|| مخنيوی |- | ۳ ||personalize||ځانواله‌کول|| ځانواله |- | ۴ || prererences||مخکې‌توبونه||مخکېتوبونه |- | ۵ ||prohibited||بډن|| ممنوع، بند شوی |- | ۶ ||Proofreading||لوست‌ارزونه|| کره‌کتنه |- | ۷ || proofreader ||لوست‌ارزوونکی||کره‌کتونکی |- | ۸ || preferences||غوره‌توبونه||غوره توبونه |- | ۹ || password||پټنوم||رمز، پاسورډ |- | ۱۰ ||Preview||مخکتنه|| مخليدنه |- | ۱۱|| Permanent link||تلپاتې تړونی||تلپاتې وېبتړ، تلپاتې تړنه |- | ۱۲ ||property ||ځانتيا|| |- | ۱۳ ||Preview||مخکتنه|| |- | ۱۴ ||public||ټولواله|| عامه، عمومي |- | ۱۴ ||Privacy ||پټنتيا|| پټتيا، محرميت |- | ۱۵ ||policy ||تگلار|| تگلاره |- | ۱۶ ||Privacy policy ||پټنتيا تگلار|| پټتيا تگلار، د محرميت تگلاره |- | ۱۷ ||Printable ||چاپ‌وړ|| |- | ۱۸ ||panel||منځدړه||منځنۍ تخته، څلوگوټيزه تخته |- | ۱۹ ||prefix||مختاړی|| |- | ۲۰ ||Paradigm||نمونه||بېلگه، مثال |- | ۲۱ ||Prepend||مخکې‌تړنه||مخ‌تړ، مختړنه، يو څيز د ليست سر کې ټومبل |- | ۲۲ ||Playback||بياغږول||د يو ثبت شوي کليپ يا سندرې غږول |- | ۲۳ ||Private||پټواله||خصوصي، ځانگړی |- | ۲۴ ||Personal||ځانواله||شخصي |- |} == Q == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || quantity || څومره‌والی|| مقدار |- |} == R == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || Relevance || انډولتيا|| |- | ۲ || Representation ||استازيتوب||نماينده‌گي، وکالت کول |- | ۳ || Reason||لامل||سبب |- | ۴ || Redo ||بياکړل|| |- | ۵ || Refresh||بياتاندول|| تازه کول |- | ۶ ||revert ||په څټ گرځول||ستنېدنه |- | ۷ ||rollback||شاگرځ|| پرشا کول، بېرته گرځول |- | ۸ ||Redirect ||مخگرځ|| مخ گرځونه |- | ۹ ||Router||لارموند|| |- | ۱۰ ||responsive||ځوابگر|| |- | ۱۱ ||recovery||بياترلاسنه|| |- | ۱۲ || resolution ||بېلن‌نښه|| ژورليدنه |- | ۱۳ || revision||بياکتنه||کره کتنه |- | ۱۴ || Refresh || بياتاندول|| بياتازه کول، تازه کول، تازه کېدل |- | ۱۵ || regular||سمدودی||باقاعده، منظم، دوديز |- | ۱۶ ||Ruby||لال||لعل، سره |- |} == S == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || Second || [[ثانيه]]|| |- | ۲ || Saturday || [[ونۍ]]||پيلنۍ، شنبه... |- | ۳ || Sunday || [[يونۍ]]||يوه نۍ، يکشنبه |- | ۴ || Spring || [[پسرلی]]|| |- | ۵ || Summer || [[اوړی]]|| |- | ۶ ||statement ||[[پرېکړه ليک]]|| |- | ۷ ||Sense ||جاج||مانا، معنی |- | ۸ || sidebar ||[[څنگپټه]]||سايډبار |- | ۹ || Site ||وېبځی||وېب ځی، وېبپاڼه، وېبسايټ |- | ۱۰ || settings||اوڼنې||تنظيمات، سمونې، امستنې |- | ۱۱ || syntax ||غونډلپوهه||غونډلپوهنه، نحوه |- | ۱۲ || Suggestions || وړانديزونه|| پېشنهادونه |- | ۱۳ || Security||خونديتوب|| |- | ۱۴ ||string||لړۍ|| تار |- | ۱۵ || subscription ||ونډکښنه||ونډه اخيستل، مشارکت کول، برخه اخيستل، گډون کول |- | ۱۶ ||Sitelink||وېبځي‌وېبتړ|| |- | ۱۷ || Save draft || [[گارليک]] خوندي کول|| |- | ۱۸ ||Save ||خوندي کول|| ثبتول |- | ۱۹ ||status||دريځ|| |- | ۲۰ || Style ||[[ښودبڼه]]|| |- | ۲۱ ||server||[[پالنگر]]|| لکه |- | ۲۲ || subsection ||څنگبرخه|| څېرمه برخې |- | ۲۲ || Submit ||[[سپارل]]|| |- | ۲۲ || Special ||[[ځانگړی]]|| |- | ۲۳ || Software ||[[پوستغالی]]|| |- | ۲۴ ||Sapphire||نيلم|| |- | ۲۵ ||Sky||اسمان|| آسمان |- | ۲۶ ||Slate||شوکاڼی|| |- | ۲۷ ||Smoke||لوگی||دود |- | ۲۸ ||sort||[[اوډل]]|| |- | ۲۹ ||survey||اندغوښتنه||آند غوښتنه، سروې، نظرسنجي |- | ۳۰ ||Semantic||[[ماناپوهنه]]||په ژبه کې د ماناپوهنه |- | ۳۱ ||speech||وينا||خبرې |- | ۳۲ ||Singular||يوگړی||مفرد |- | ۳۳ ||suffixe||[[وروستاړی]]|| |- | ۳۴ ||Schema||[[جوړښتي‌گارليک]]||يو جوړښتي چوکاټ، پلان يا د مالوماتو د ترتيبولو تگلار چې د حقيقي نړۍ د ماډل کولو، وېبپاڼو د جوړولو او اومتوک‌اډانې ډيزاين يا په ارواپوهنه کې د ادراکي نمونو لپاره کارېږي (د پېچلو مالوماتو د پوهېدو او تنظيم نخشه) |- | ۳۵ ||Stable||ټيکاو||ثبات |- | ۳۶ ||Spam||چټل‌ليک||ناغوښتل شوي پيغامونه، بې‌ځايه پيغامونه |- | ۳۷ ||Stabilize||ټيکاو راوستل||ټيکاو، ثبات راوستل |- |} == T == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱||thumbnail||بټنوک|| |- | ۲ ||transclusions||مخ لېږدونې|| |- | ۳ || toolbar ||توک‌پټه||توکپټه |- | ۴ || template ||کينډۍ|| |- | ۵ || Thursday || [[پينځه نۍ|پېنځه‌نۍ]]||پنځنۍ، پنجشنبه..... |- | ۶ || Tuesday || [[درې نۍ|درې‌نۍ]]||درې نۍ، سه شنبه... |- | ۷ ||Theme ||شاليد|| |- | ۸ || table ||لښتيال||جدول |- | ۹ ||template wizard ||کينډۍ کوډگر|| |- | ۱۰ ||transcription||غږاړه|| غږآړه، يا غږليکون، د یوه متن یا وینا را اړونه (البته دې ځای کې غږاړه د (phonetic)transcription په مانا ده. |- | ۱۱ ||transcription||لاس‌ليکنه|| لاسي ليکنه، لاس کښنه manuscript |- | ۱۲ ||trace||پل‌څار|| پل څار (د کرښو، لارو يا شواهدو، څارل، موندل يا نخچول) |- | ۱۳ ||tracking||پل‌نيوی|| څار |- |} == U == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || user ||کارن||کاروونکی |- | ۲ || UserName ||کارن‌نوم||کارن نوم |- | ۳ ||Update||هم‌مهالول|| تازه کول |- | ۴ || Undo ||ناکړل|| |- | ۵ || Unification||يوځای‌کول||يوځاييتوب، دلته په بېلابېلو ويکي‌گانو کې د گڼونو يوځای‌کول ترې موخه ده |- |} == V == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || variant ||بلبڼه|| بل‌بڼه، بل‌ډول، د يو څيز بله بڼه |- | ۲ ||variable||اوښتونکی|| بدلېدونکی، متغير |- | ۳ ||Vanish||له منځه وړل|| |- | ۴ || Visual mode ||ليدنيز ونگ‌ډول||ليدنيزه بڼه، کتل کېدونکې ونگه |- | ۵ || version||بل‌بڼه||بلبڼه، نسخه، بياځلي نوې بڼه |- | ۶ || Vertical||ولاړيز||عمودي |- | ۷ || verbose||خبراوږد||خبره اوږدونکی، طولاني، مطول، اوږد، لفاظ |- |} == W == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || Wednesday || [[څلرنۍ|څلورنۍ]]||څلرنۍ، چهارشنبه..... |- | ۲ || Week || [[اوونۍ]]|| |- | ۳ || Winter || [[ژمی]]|| |- | ۴ ||Wikibase||ويکي‌اډانه|| |- | ۵ ||Width||پراخوالی|| |- |} == X == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- |} == Y == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || Year || [[کال]]|| |- |} == Z == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- |} == نوم‌تشيال‌نومونه == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي کوډ ! پښتو ژباړ کوډ ! انگليسي ويی ! پښتو ژباړه |- | ۱ || NS_MEDIA || رسنۍ||'''MEDIA'''||'''رسنۍ''' |- | ۲ || NS_SPECIAL || ځانگړی||'''SPECIAL''' || '''ځانگړی''' |- | ۳ || NS_TALK || خبرې_اترې||'''TALK''' || '''خبرې اترې''' |- | ۴ || NS_USER || کارن||'''USER''' || '''کارن''' |- | ۵ || NS_USER_TALK || د_کارن_خبرې_اترې||'''USER TALK''' || '''د کارن خبرې اترې''' |- | ۶ || NS_PROJECT_TALK || د_$1_خبرې_اترې||'''PROJECT TALK''' || '''د پروژې خبرې اترې''' |- | ۷ || NS_FILE || دوتنه||'''FILE''' || '''دوتنه''' |- | ۸ || NS_FILE_TALK || د_دوتنې_خبرې_اترې||'''FILE TALK''' || '''د دوتنې خبرې اترې''' |- | ۹ || NS_MEDIAWIKI || مېډياويکي||'''MEDIAWIKI''' || '''مېډياويکي''' |- | ۰۱ || NS_MEDIAWIKI_TALK || د_مېډياويکي_خبرې_اترې|| '''MEDIAWIKI TALK''' || '''د مېډياويکي خبرې اترې''' |- | ۱۱ || NS_TEMPLATE || کينډۍ||'''TEMPLATE'''||'''کينډۍ''' |- | ۱۲ || NS_TEMPLATE_TALK || د_کينډۍ_خبرې_اترې||'''TEMPLATE TALK'''||'''د کينډۍ خبرې اترې''' |- | ۱۳ || NS_HELP || لارښود||HELP || '''لارښود''' |- | ۱۴ || NS_HELP_TALK || د_لارښود_خبرې_اترې||'''HELP TALK''' || '''د لارښود خبرې اترې''' |- | ۱۵ || NS_CATEGORY || وېشنيزه||CATEGORY || '''وېشنيزه''' |- | ۱۶ || NS_CATEGORY_TALK || د_وېشنيزې_خبرې_اترې||'''CATEGORY TALK'''||'''د وېشنيزې خبرې اترې''' |- |} ==تجزيه‌کوونکي کړنچارو کوډگر ويي== {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي کوډ ! پښتو ژباړ کوډ ! بله ژباړه |- | ۱ || expr || څرگندول|| |- | ۲ || if || که|| |- | ۳ || ifeq || که‌مساوي|| که_مساوي |- | ۴ || ifexpr || که‌څرگندول|| که_څرگندول |- | ۵ || iferror ||که‌تېروتنه|| که_تېروتنه |- | ۶ || switch || ټاکنه|| بدلول |- | ۷ || default || #تلواليز|| #تلواله |- | ۹ || ifexist || که‌وي|| که_وي |- | ۹ || time || وخت|| |- | ۱۰ || timel|| وخت‌اوږدوالی|| وخت_اوږدوالی |- | ۱۱ || rel2abs || د‌مطلق‌په‌پرتله||د_مطلق_په_پرتله |- | ۱۲ || titleparts || سرليک‌برخې|| سرليک_برخې |- | ۱۳ || len ||اوږدوالی|| |- | ۱۴|| pos || ځای|| |- | ۱۵ || rpos || شاگرځ‌ځای|| شاگرځ_ځای |- | ۱۶ || sub || څېرمه|| |- | ۱۷ || count || شمېرل||شمېر |- | ۱۸ || replace||ځايناستول|| |- | ۱۹ || explode || وېشل|| غځول |- | ۲۰ || urldecode || بې‌کوډوېبتړ|| بې_کوډ_وېبتړ |- |} == ۱ == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- Bylaws |- call |- Chief operational officer |- Chief technical officer |- Committee |- commission contractor Communications committee conversation Desktop Direction Domain names workgroup ED Search committee Election officers Events committee Face-to-face meeting financial committee Fundraising committee Funds Dissemination Committee General Counsel Grant Grant Advisory Committee (GAC) in-house legal counsel Insurance committee Legal officer Matching fund medium language Mission statement officers Ombudsman commission Outreach Retreat Scope Special Projects Committee, SPC Trademarks committee Vision statement |} d0mnxf3cjox637l93jjju9g82htuk2z 0 86017 364712 363511 2026-06-16T17:45:08Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 24 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364712 wikitext text/x-wiki {{مالوماتبکس وګړي}} یوسف علي بوکیله اورتیز (زېږېدلی: ۲۲ سپتمبر ۱۹۸۹) د السلوادور یو سوداګر، سیاستوال او اقتصادپوه دی. هغه د السلوادور د اوسني ولسمشر نایب بوکیله کشر ورور او سلاکار دی. یوسف د نایب بوکیله د اقتصادي سلاکارانو له ډلې څخه و او د السلوادور د بیټ کوین د قانوني پیسو په توګه د منلو په بهیر کې یې مهم رول لوبولی دی. == د ژوند لومړي کلونه == یوسف علي بوکیله اورتیز د ۱۹۸۹ کال د سپتمبر په ۲۲مه په السلوادور کې وزېږېد. د هغه پلار ارماندو بوکیله کټان و او مور یې اولګا مارینا اورتیز ده. یوسف یو دوه‌ګونی ورور لري چې نوم یې ابراهیم دی، او دوه مشران ورونه لري: نایب او کریم. سربېره پر دې، هغه د پلار له لوري څلور ناسکه خویندې او دوه ناسکه ورونه هم لري.<ref>{{cite web|url=https://revistaelementos.net/politica/como-los-bukele-se-hicieron-millonarios/|title=Cómo los Bukele se Hicieron Millonarios|trans-title=How the Bukeles Became Millionaires|language=es|date=19 November 2021|access-date=23 October 2023|work=Revista Elementos|first1=Luis|last1=Canizalez|first2=David Ernesto|last2=Pérez}}</ref><ref name="EF1">{{cite web|url=https://elfaro.net/en/202006/el_salvador/24542/The-Bukele-Clan-that-Rules-with-Nayib.htm|title=The Bukele Clan that Rules with Nayib|language=en|date=17 June 2020|access-date=23 October 2023|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Jimmy|last1=Alvarado|first2=Gabriel|last2=Labrador|first3=Sergio|last3=Arauz|archive-date=24 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230524102929/https://elfaro.net/en/202006/el_salvador/24542/The-Bukele-Clan-that-Rules-with-Nayib.htm|url-status=dead}}</ref> بوکیله په ۲۰۱۴ کال کې د مرکزي امریکا له پوهنتون څخه د اقتصاد په برخه کې سند ترلاسه کړ. د پوهنتون د زده کړو پر مهال، یوسف او درې نورو همکارانو د اقتصاد په برخه کې خپله څېړنیزه مقاله خپره کړه چې عنوان یې و: ''"د مهارت لرونکي کار، تولید او مزدونو ترمنځ د اړیکې په اړه د نئوکلاسیک او مارکسیستي نظریو تیوریکي او تجربي پرتله".<ref name="EF12">{{cite web|url=https://elfaro.net/en/202006/el_salvador/24542/The-Bukele-Clan-that-Rules-with-Nayib.htm|title=The Bukele Clan that Rules with Nayib|language=en|date=17 June 2020|access-date=23 October 2023|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Jimmy|last1=Alvarado|first2=Gabriel|last2=Labrador|first3=Sergio|last3=Arauz|archive-date=24 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230524102929/https://elfaro.net/en/202006/el_salvador/24542/The-Bukele-Clan-that-Rules-with-Nayib.htm|url-status=dead}}</ref>'' بوکیله د Obermet S.A. de C.V. ) چې د 4am Saatchi & Saatchi El Salvador  په نوم هم پېژندل کېږي) مدیر و، او دا د هغه د مشر ورور کریم بوکیله تر مشرۍ لاندې تر ۲۰۱۸ کال پورې روان و.<ref>{{cite web|url=https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|title=Nelson Fuentes Renunció al Ministerio de Hacienda Porque le Exigían Perseguir a Críticos del Gobierno|trans-title=Nelson Fuentes Resigned as Minister of Finance Because the He Demanded Persecuting Government Critics|language=es|date=23 October 2020|access-date=3 November 2023|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Efren|last1=Lemus|first2=Sergio|last2=Arauz|archive-date=3 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231103010336/https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|url-status=dead}}</ref> == سیاسي ژوند == === د نوي نظریاتو (Nuevas Ideas) ګوند او حکومت کې رول === د ۲۰۱۹ د ولسمشرۍ ټاکنو څخه مخکې، چې په کې د هغه مشر ورور نایب بوکیله د Grand Alliance for National Unity  نوماند و، یوسف باور درلود چې نایب به په لومړي پړاو کې ټاکنې وګټي. هغه زیاته کړه: "د ګټلو عامل، زما په باور، د رایې دفاع ده، په هغه صورت کې چې زموږ رایې باطلې شي یا پرې برید وشي، ځکه څرګنده ده چې ARENA او FMLN سره یو شوي دي." د ټاکنو په ورځ، یوسف د Nuevas Ideas  ګوند استازولي مشري کوله (دا ګوند د نایب بوکیله له لوري جوړ شوی و) په هغه رایه ورکولو مرکز کې چې د نړیوال نندارتون او کنوانسیون مرکز ته نږدې و. نایب بوکیله په پایله کې په لومړي پړاو کې د ۵۳ سلنه رایو په ترلاسه کولو سره ټاکنې وګټلې، چې مطلق اکثریت ګڼل کېږي.<ref>{{cite web|url=https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|title=Nelson Fuentes Renunció al Ministerio de Hacienda Porque le Exigían Perseguir a Críticos del Gobierno|trans-title=Nelson Fuentes Resigned as Minister of Finance Because the He Demanded Persecuting Government Critics|language=es|date=23 October 2020|access-date=3 November 2023|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Efren|last1=Lemus|first2=Sergio|last2=Arauz|archive-date=3 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231103010336/https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="EF13">{{cite web|url=https://elfaro.net/en/202006/el_salvador/24542/The-Bukele-Clan-that-Rules-with-Nayib.htm|title=The Bukele Clan that Rules with Nayib|language=en|date=17 June 2020|access-date=23 October 2023|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Jimmy|last1=Alvarado|first2=Gabriel|last2=Labrador|first3=Sergio|last3=Arauz|archive-date=24 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230524102929/https://elfaro.net/en/202006/el_salvador/24542/The-Bukele-Clan-that-Rules-with-Nayib.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|title=Nelson Fuentes Renunció al Ministerio de Hacienda Porque le Exigían Perseguir a Críticos del Gobierno|trans-title=Nelson Fuentes Resigned as Minister of Finance Because the He Demanded Persecuting Government Critics|language=es|date=23 October 2020|access-date=3 November 2023|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Efren|last1=Lemus|first2=Sergio|last2=Arauz|archive-date=3 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231103010336/https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|url-status=dead}}</ref> کله چې نایب بوکیله د ۲۰۱۹ د جون په ۱ واک ته ورسېد، یوسف د هغه د ۱۶ کسیز کابینې غړی ونه ټاکل شو. خو د Luis Cardenal  (د خصوصي سکتور د ملي سوداګرۍ اتحادیې پخواني رئیس) په وینا، یوسف د نایب بوکیله اصلي اقتصادي سلاکار دی، په ځانګړي ډول د خصوصي سکتور د کارګرانو اتحادیو په چارو کې. د ۲۰۲۰ کال په اپرېل میاشت کې، د FMLN  پخواني منشي فابیو کاستیلو وویل چې یوسف بوکیله په دولتي چارو داسې غیرمعمولي او نه‌لازمه اغېزه لري چې باید یې ونه لري:  "una influencia increíble en los asuntos del estado que [él] no [debe] tener".<ref name="EF14">{{cite web|url=https://elfaro.net/en/202006/el_salvador/24542/The-Bukele-Clan-that-Rules-with-Nayib.htm|title=The Bukele Clan that Rules with Nayib|language=en|date=17 June 2020|access-date=23 October 2023|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Jimmy|last1=Alvarado|first2=Gabriel|last2=Labrador|first3=Sergio|last3=Arauz|archive-date=24 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230524102929/https://elfaro.net/en/202006/el_salvador/24542/The-Bukele-Clan-that-Rules-with-Nayib.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|title=Nelson Fuentes Renunció al Ministerio de Hacienda Porque le Exigían Perseguir a Críticos del Gobierno|trans-title=Nelson Fuentes Resigned as Minister of Finance Because the He Demanded Persecuting Government Critics|language=es|date=23 October 2020|access-date=3 November 2023|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Efren|last1=Lemus|first2=Sergio|last2=Arauz|archive-date=3 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231103010336/https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|url-status=dead}}</ref> په ۲۰۲۰ کال کې، یوسف بوکیله د فدریکو انلیکر د ځای ناستي په توګه د نوي نظریاتو د عمومي منشي لپاره یو مشهور نوم و. خو هغه د دې مقام د ترلاسه کولو هڅه ونه کړه او له نوماندۍ یې ډډه وکړه. بوکیله د El Faro  ډیجیټل ورځپاڼې ته وویل: "ښه ده چې یو څوک وځلول شي، دا د خلکو مینه ښيي. خو زه هېڅ نیت نه لرم چې د ګوند کوم مقام ته ځان کاندید کړم. هغه څه چې په شبکو کې وینئ، د نوي نظریاتو د طبیعي او عضوي جوړښت څرګندونه ده." د هغه پر ځای، د بوکیله د کورنۍ بل غړی خاویر زابلان بوکیله د ۲۰۲۰ کال د مارچ په ۲مه د نوي نظریاتو مشر وټاکل شو.<ref>{{cite web|url=https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|title=Nelson Fuentes Renunció al Ministerio de Hacienda Porque le Exigían Perseguir a Críticos del Gobierno|trans-title=Nelson Fuentes Resigned as Minister of Finance Because the He Demanded Persecuting Government Critics|language=es|date=23 October 2020|access-date=3 November 2023|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Efren|last1=Lemus|first2=Sergio|last2=Arauz|archive-date=3 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231103010336/https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|title=Nelson Fuentes Renunció al Ministerio de Hacienda Porque le Exigían Perseguir a Críticos del Gobierno|trans-title=Nelson Fuentes Resigned as Minister of Finance Because the He Demanded Persecuting Government Critics|language=es|date=23 October 2020|access-date=3 November 2023|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Efren|last1=Lemus|first2=Sergio|last2=Arauz|archive-date=3 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231103010336/https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|title=Nelson Fuentes Renunció al Ministerio de Hacienda Porque le Exigían Perseguir a Críticos del Gobierno|trans-title=Nelson Fuentes Resigned as Minister of Finance Because the He Demanded Persecuting Government Critics|language=es|date=23 October 2020|access-date=3 November 2023|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Efren|last1=Lemus|first2=Sergio|last2=Arauz|archive-date=3 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231103010336/https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|title=Nelson Fuentes Renunció al Ministerio de Hacienda Porque le Exigían Perseguir a Críticos del Gobierno|trans-title=Nelson Fuentes Resigned as Minister of Finance Because the He Demanded Persecuting Government Critics|language=es|date=23 October 2020|access-date=3 November 2023|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Efren|last1=Lemus|first2=Sergio|last2=Arauz|archive-date=3 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231103010336/https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|url-status=dead}}</ref> د ۲۰۲۳ کال په ۲۶ د اکتوبر، یوسف بوکیله د خپل ورور نایب سره ملګری و، کله چې نایب د ۲۰۲۴ د بیا ټاکنو د نوماندۍ د ثبت بهیر پیل کړ.<ref>{{cite web|url=https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|title=Nelson Fuentes Renunció al Ministerio de Hacienda Porque le Exigían Perseguir a Críticos del Gobierno|trans-title=Nelson Fuentes Resigned as Minister of Finance Because the He Demanded Persecuting Government Critics|language=es|date=23 October 2020|access-date=3 November 2023|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Efren|last1=Lemus|first2=Sergio|last2=Arauz|archive-date=3 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231103010336/https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|url-status=dead}}</ref> === بیټ کوین د قانوني پیسو په توګه منل === د ۲۰۲۱ کال د مې او جون په میاشتو کې، یوسف بوکیله، د هغه دوه‌ګونی ورور ابراهیم، او نور السلوادوري چارواکو له بهرنیو پانګه‌اچوونکو سره وکتل څو په السلوادور کې د ډیجیټل پیسو یا کریپټوکارنسي د معرفي کولو امکان وڅېړي. د امریکا د کریپټو شرکت له اجرایي مشر جک مالرز سره په یوه ناسته کې، بوکیله وویل چې هغه د حکومت سره کار کوي څو د بهر مېشتو السلوادوریانو لپاره د پیسو لېږد وړیا کړي. هغه وویل: "کله چې تاسو کور ته پیسې لېږئ، حکومت به یې نیمه برخه نه ترې اخلي." د ۲۰۲۱ د جون په ۹مه ورځ، د السلوادور مقننه جرګې د هغه قانون په تصویب سره موافقه وکړه چې بیټ کوین یې د قانوني پیسو په توګه اعلان کړ. د دې قانون یوه برخه د یوسف بوکیله په مرسته چمتو شوې وه. هغه په ښکاره ادعا وکړه چې د بیت کوین د قانوني پیسو په توګه د منلو په پرېکړه کې یې پر نایب بوکیله اغېز کړی دی. د ۲۰۲۲ کال په جنوري کې، بوکیله له ایټالوي سوداګر پاولۆ اردوینو سره وکتل څو دا موضوعات وڅېړي چې څنګه د پور اخیستنې له لارې د بیتکوین ښار (Bitcoin City) د جوړولو مالي سرچینه برابره شي، د ۵۰۰ میلیونه ډالرو په ارزښت د بیټ کوین احتمالي پېر ترسره شي، او د بیټ کوین بانډونه رامنځته شي.<ref>{{cite web|url=https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|title=Nelson Fuentes Renunció al Ministerio de Hacienda Porque le Exigían Perseguir a Críticos del Gobierno|trans-title=Nelson Fuentes Resigned as Minister of Finance Because the He Demanded Persecuting Government Critics|language=es|date=23 October 2020|access-date=3 November 2023|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Efren|last1=Lemus|first2=Sergio|last2=Arauz|archive-date=3 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231103010336/https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|title=Nelson Fuentes Renunció al Ministerio de Hacienda Porque le Exigían Perseguir a Críticos del Gobierno|trans-title=Nelson Fuentes Resigned as Minister of Finance Because the He Demanded Persecuting Government Critics|language=es|date=23 October 2020|access-date=3 November 2023|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Efren|last1=Lemus|first2=Sergio|last2=Arauz|archive-date=3 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231103010336/https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|title=Nelson Fuentes Renunció al Ministerio de Hacienda Porque le Exigían Perseguir a Críticos del Gobierno|trans-title=Nelson Fuentes Resigned as Minister of Finance Because the He Demanded Persecuting Government Critics|language=es|date=23 October 2020|access-date=3 November 2023|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Efren|last1=Lemus|first2=Sergio|last2=Arauz|archive-date=3 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231103010336/https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="BFH">{{cite web|url=https://elfaro.net/en/202106/el_salvador/25541/How-El-Salvador-Adopted-Bitcoin-in-Five-Hours.htm|title=How El Salvador Adopted Bitcoin in Five Hours|language=en|date=10 June 2021|access-date=3 November 2023|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Nelson|last1=Rauda|first2=Roman|last2=Gressier|archive-date=2 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231102145057/https://elfaro.net/en/202106/el_salvador/25541/How-El-Salvador-Adopted-Bitcoin-in-Five-Hours.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|title=Nelson Fuentes Renunció al Ministerio de Hacienda Porque le Exigían Perseguir a Críticos del Gobierno|trans-title=Nelson Fuentes Resigned as Minister of Finance Because the He Demanded Persecuting Government Critics|language=es|date=23 October 2020|access-date=3 November 2023|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Efren|last1=Lemus|first2=Sergio|last2=Arauz|archive-date=3 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231103010336/https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|title=Nelson Fuentes Renunció al Ministerio de Hacienda Porque le Exigían Perseguir a Críticos del Gobierno|trans-title=Nelson Fuentes Resigned as Minister of Finance Because the He Demanded Persecuting Government Critics|language=es|date=23 October 2020|access-date=3 November 2023|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Efren|last1=Lemus|first2=Sergio|last2=Arauz|archive-date=3 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231103010336/https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="BFH2">{{cite web|url=https://elfaro.net/en/202106/el_salvador/25541/How-El-Salvador-Adopted-Bitcoin-in-Five-Hours.htm|title=How El Salvador Adopted Bitcoin in Five Hours|language=en|date=10 June 2021|access-date=3 November 2023|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Nelson|last1=Rauda|first2=Roman|last2=Gressier|archive-date=2 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231102145057/https://elfaro.net/en/202106/el_salvador/25541/How-El-Salvador-Adopted-Bitcoin-in-Five-Hours.htm|url-status=dead}}</ref> == شخصي ژوند == د ۲۰۱۹ کال تر ډیسمبر پورې، بوکیله له پامیلا ابارکو سره نامزد و.<ref>{{cite web|url=https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|title=Nelson Fuentes Renunció al Ministerio de Hacienda Porque le Exigían Perseguir a Críticos del Gobierno|trans-title=Nelson Fuentes Resigned as Minister of Finance Because the He Demanded Persecuting Government Critics|language=es|date=23 October 2020|access-date=3 November 2023|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Efren|last1=Lemus|first2=Sergio|last2=Arauz|archive-date=3 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231103010336/https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|url-status=dead}}</ref> په ۲۰۲۱ کال کې، د السلوادور لوی څارنوال راؤل مېلارا د یوسف بوکیله، د هغه د دوه‌ګوني ورور ابراهیم، او د هغه د مشر ورور کریم پر ضد د احتمالي خودسریو، د اسنادو د جعل او اختلاس د تورونو په اړه پلټنه پیل کړه. دا پلټنه چې " کاتدرال عملیات " (Operation Cathedral) نومېده، ادعا یې کوله چې درې واړه د یوې "پیچلې فساد شبکې" مشران دي. خو دغه پلټنه وروسته له هغه ودرول شوه چې مېلارا د مقننه جرګې له لوري له دندې لیرې شو او پر ځای یې رودولفو ډیلګاډو وټاکل شو.<ref name="RD">{{cite web|url=https://www.laprensagrafica.com/elsalvador/Fiscalia-investigo-a-hermanos-de-Nayib-Bukele-20211229-0075.html|title=Fiscalía Investigó a Hermanos de Nayib Bukele|trans-title=The Attorney General Investigated Nayib Bukele's Brothers|language=es|date=30 December 2021|access-date=30 October 2023|work=[[La Prensa Gráfica]]|first1=Javier|last1=Urbina|archive-date=7 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220107144602/https://www.laprensagrafica.com/elsalvador/Fiscalia-investigo-a-hermanos-de-Nayib-Bukele-20211229-0075.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|title=Nelson Fuentes Renunció al Ministerio de Hacienda Porque le Exigían Perseguir a Críticos del Gobierno|trans-title=Nelson Fuentes Resigned as Minister of Finance Because the He Demanded Persecuting Government Critics|language=es|date=23 October 2020|access-date=3 November 2023|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Efren|last1=Lemus|first2=Sergio|last2=Arauz|archive-date=3 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231103010336/https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|url-status=dead}}</ref> == چاپ شوي اثار == بوکیله د مرکزي امریکا په پوهنتون کې د خپلو زده کړو پر مهال د اقتصاد په برخه کې یوه څېړنیزه مقاله لیکلې ده:<ref name="EF15">{{cite web|url=https://elfaro.net/en/202006/el_salvador/24542/The-Bukele-Clan-that-Rules-with-Nayib.htm|title=The Bukele Clan that Rules with Nayib|language=en|date=17 June 2020|access-date=23 October 2023|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Jimmy|last1=Alvarado|first2=Gabriel|last2=Labrador|first3=Sergio|last3=Arauz|archive-date=24 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230524102929/https://elfaro.net/en/202006/el_salvador/24542/The-Bukele-Clan-that-Rules-with-Nayib.htm|url-status=dead}}</ref> * "''د مهارت لرونکي کار، تولید او مزدونو ترمنځ د اړیکې په اړه د نئوکلاسیک او مارکسیستي نظریو تیوریکي او تجربي پرتله"'' '' (۲۰۱۵، مرکزي امریکا پوهنتون؛ OCLC 9635053308)<ref>{{cite web|url=https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|title=Nelson Fuentes Renunció al Ministerio de Hacienda Porque le Exigían Perseguir a Críticos del Gobierno|trans-title=Nelson Fuentes Resigned as Minister of Finance Because the He Demanded Persecuting Government Critics|language=es|date=23 October 2020|access-date=3 November 2023|work=[[El Faro (digital newspaper)|El Faro]]|first1=Efren|last1=Lemus|first2=Sergio|last2=Arauz|archive-date=3 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231103010336/https://elfaro.net/es/202010/el_salvador/24931/Nelson-Fuentes-renunci%C3%B3-al-Ministerio-de-Hacienda-porque-le-exig%C3%ADan-perseguir-a-cr%C3%ADticos-del-Gobierno.htm|url-status=dead}}</ref>'' == سرچينې == qxjy2bpwsuk36zy6u4vwyrag8h5lt7c 0 87443 364715 2026-06-17T08:48:48Z شاه زمان پټان 26102 "[[:en:Special:Redirect/revision/1336378825|Attack on Jeddah (1541)]]" مخ د ژباړلو له مخې جوړ شوی 364715 wikitext text/x-wiki   '''په جده باندې د پورتگاليانو له خوا په ۱۵۴۱ز کال کې بريد وشو، چې دا پورتگاليانو د دې ښار د نيولو وروستۍ هڅه وه.''' <ref name="Brill2">[https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA223 Historic Cities of the Islamic World.] Brill, 2007.</ref> <ref name="Wynbrandt2">Wynbrandt, James. [https://books.google.com/books?id=uWmLEAAAQBAJ&pg=PA372 A Brief History of Saudi Arabia, Third Edition.] Infobase Publishing, 2021.</ref> <ref name="Robison2">Robison, Gordon. [https://books.google.com/books?id=H7wtAQAAIAAJ&q=1541 Arab Gulf States : Bahrain, Kuwait, Oman, Qatar, Saudi Arabia & the United Arab Emirates.] Lonely Planet, 1996. “The Portuguese attacked Jeddah in 1541 but failed to take the city”</ref> <ref>Wynbrandt, James. [https://books.google.com/books?id=99M0zoSqsF0C&pg=PA300 A Brief History of Saudi Arabia.] Facts On File, Incorporated, 2014.</ref> پورتگاليانو يو پلا مخکې په ۱۵۱۷ز کال کې د عثمانيانو څخه د جدې نيولو هڅه کړې وه، چې ماته يې خوړلې وه. په ۱۵۴۱ز کې د هند پورتگالي والي ايستيواو داگاما په مشرۍ د پورتگاليانو بېړۍ په سویز کې د عثماني بېړيو وېجاړولو په موخه [[سور سمندر]] ته ورننوتې. <ref>Peacock, A. C. S. "The Ottoman Empire and the Indian Ocean." In Oxford Research Encyclopedia of Asian History. 2018</ref> دوی د سواکين په شمول په لاره کې څو بندرونه وېجاړ کړل. د ايستيواو داگاما په مشرۍ يې په جده بريد وکړ او هڅه يې وکړه چې ښار ونيسي. <ref>H. J. Kissling، Bertold Spuler، N. Barbour، J. S. Trimingham، H. Braun، H. Hartel, The Last Great Muslim Empires, p. 58</ref> <ref>Daḥlan, Aḥmad Zaynī (2007) [1887/1888]. Khulāṣat al-kalām fī bayān umarā' al-Balad al-Ḥarām, p . 127-128,</ref> <ref name="Brill3">[https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA223 Historic Cities of the Islamic World.] Brill, 2007.</ref> <ref name="Robison3">Robison, Gordon. [https://books.google.com/books?id=H7wtAQAAIAAJ&q=1541 Arab Gulf States : Bahrain, Kuwait, Oman, Qatar, Saudi Arabia & the United Arab Emirates.] Lonely Planet, 1996. “The Portuguese attacked Jeddah in 1541 but failed to take the city”</ref> <ref name="Wynbrandt3">Wynbrandt, James. [https://books.google.com/books?id=uWmLEAAAQBAJ&pg=PA372 A Brief History of Saudi Arabia, Third Edition.] Infobase Publishing, 2021.</ref> پورتگاليان له يوې بېړۍ سره چې ۸۵ کښتۍ يې درلودې <ref>تاريخ مكة إتحاف فضلاء الزمن بتاريخ ولاية بني الحسن - جمال الدين الطبري, p. 478</ref> <ref name="Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 1272">Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 127</ref> جدې ته څېرمه د ابوالدوير بندر کې کښته شول. <ref name="Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 1273">Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 127</ref> <ref name="Farouk M. Taufik, p. 342">Farouk M. Taufik, p. 34</ref> په هغه وخت کې د عثمانيانو مشري علي بيگ په غاړه درلوده. <ref>[[iarchive:olomnasb_ymail_20170723/page/n137/mode/1up|Ayyub Sabri Pasha (Died 1890 AD), Mir'at Jazirat al-'Arab, p. 134]]</ref> د پورتگاليانو د راتگ خبرېدو سره، ابو نعمي له خوا چې هغه وخت د مکې شريف و، په مکه کې د جهاد اعلان وشو، هغه د مکې د مجاهدينو مشري وکړه او د پورتگاليانو پر وړاندې يې د عثمانيانو ملاتړ وکړ. <ref name="Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 1282">Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 128</ref> <ref name="Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 1283">Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 128</ref> د علي بيگ او ابو نعمی په مشرۍ د عثماني ځواکونو او مکي مجاهدينو د پورتگاليانو بريد په شا وتمباوه.<ref>Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (2003). Ashrāf Makkat al-Mukarramah wa-umarāʼihā fī al-ʻahd al-ʻUthmānī, p. 135</ref> <ref name="Brill4">[https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA223 Historic Cities of the Islamic World.] Brill, 2007.</ref> <ref name="Robison4">Robison, Gordon. [https://books.google.com/books?id=H7wtAQAAIAAJ&q=1541 Arab Gulf States : Bahrain, Kuwait, Oman, Qatar, Saudi Arabia & the United Arab Emirates.] Lonely Planet, 1996. “The Portuguese attacked Jeddah in 1541 but failed to take the city”</ref> ابو نعمي د سلطان سليمان له خوا په ځانگړي انعام ونازول شو. <ref name="Brill">[https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA223 Historic Cities of the Islamic World.] Brill, 2007.</ref> <ref name="Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 128">Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 128</ref> <ref>[https://books.google.com/books?id=T57CAAAAIAAJ&q=portuguese+1541 Gerald De Gaury, Rulers of Mecca, p. 129]</ref> == دا هم وگورئ == * د جدې محاصره * د سواکین جګړه (۱۵۴۱) * د سویز جګړه (۱۵۴۱) == سرچينې == {{لړسرچينې}} fltzb0h5ul5ap3vb4mq5hbvfz9174jw 364716 364715 2026-06-17T08:51:30Z شاه زمان پټان 26102 364716 wikitext text/x-wiki '''په جده باندې د پورتگاليانو له خوا په ۱۵۴۱ز کال کې بريد وشو، چې دا پورتگاليانو د دې ښار د نيولو وروستۍ هڅه وه.''' <ref name="Brill2">[https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA223 Historic Cities of the Islamic World.] Brill, 2007.</ref> <ref name="Wynbrandt2">Wynbrandt, James. [https://books.google.com/books?id=uWmLEAAAQBAJ&pg=PA372 A Brief History of Saudi Arabia, Third Edition.] Infobase Publishing, 2021.</ref> <ref name="Robison2">Robison, Gordon. [https://books.google.com/books?id=H7wtAQAAIAAJ&q=1541 Arab Gulf States : Bahrain, Kuwait, Oman, Qatar, Saudi Arabia & the United Arab Emirates.] Lonely Planet, 1996. “The Portuguese attacked Jeddah in 1541 but failed to take the city”</ref> <ref>Wynbrandt, James. [https://books.google.com/books?id=99M0zoSqsF0C&pg=PA300 A Brief History of Saudi Arabia.] Facts On File, Incorporated, 2014.</ref> {{Infobox military conflict | conflict = په جده بريد | partof = د عثمانيانو او پورتگاليانو جګړې | image = File:Jeddah Defenses.jpg | caption = map of Jeddah harbor and defenses, the Portuguese failed to capture the city due to strong defenses and heavy resistance<ref>[https://pdxscholar.library.pdx.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2596&context=open_access_etds Farouk M. Taufik, History of Al-Hijaz (1520-1632), p. 34]</ref> | date = 1541 | place = [[Jeddah]], [[Arabia]] and the [[Red Sea]] | result = Ottoman–Meccan victory | combatant1 = {{flagicon|Kingdom of Portugal|1521}} پرتگال | combatant2 = {{flag|Ottoman Empire|red}}<br>مکه شريفه | commander1 = {{flagicon|Kingdom of Portugal|1521}} [[Estêvão da Gama (16th century)|Estêvão da Gama]] | commander2 = علي بيگ<br>ابونعمي | strength1 = ۸۵ کښتۍ | strength2 = Unknown Ottoman Garrison<br>Large number of Meccan troops }} {{Campaignbox Portuguese-Turkish War}} پورتگاليانو يو پلا مخکې په ۱۵۱۷ز کال کې د عثمانيانو څخه د جدې نيولو هڅه کړې وه، چې ماته يې خوړلې وه. په ۱۵۴۱ز کې د هند پورتگالي والي ايستيواو داگاما په مشرۍ د پورتگاليانو بېړۍ په سویز کې د عثماني بېړيو وېجاړولو په موخه [[سور سمندر]] ته ورننوتې. <ref>Peacock, A. C. S. "The Ottoman Empire and the Indian Ocean." In Oxford Research Encyclopedia of Asian History. 2018</ref> دوی د سواکين په شمول په لاره کې څو بندرونه وېجاړ کړل. د ايستيواو داگاما په مشرۍ يې په جده بريد وکړ او هڅه يې وکړه چې ښار ونيسي. <ref>H. J. Kissling، Bertold Spuler، N. Barbour، J. S. Trimingham، H. Braun، H. Hartel, The Last Great Muslim Empires, p. 58</ref> <ref>Daḥlan, Aḥmad Zaynī (2007) [1887/1888]. Khulāṣat al-kalām fī bayān umarā' al-Balad al-Ḥarām, p . 127-128,</ref> <ref name="Brill3">[https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA223 Historic Cities of the Islamic World.] Brill, 2007.</ref> <ref name="Robison3">Robison, Gordon. [https://books.google.com/books?id=H7wtAQAAIAAJ&q=1541 Arab Gulf States : Bahrain, Kuwait, Oman, Qatar, Saudi Arabia & the United Arab Emirates.] Lonely Planet, 1996. “The Portuguese attacked Jeddah in 1541 but failed to take the city”</ref> <ref name="Wynbrandt3">Wynbrandt, James. [https://books.google.com/books?id=uWmLEAAAQBAJ&pg=PA372 A Brief History of Saudi Arabia, Third Edition.] Infobase Publishing, 2021.</ref> پورتگاليان له يوې بېړۍ سره چې ۸۵ کښتۍ يې درلودې <ref>تاريخ مكة إتحاف فضلاء الزمن بتاريخ ولاية بني الحسن - جمال الدين الطبري, p. 478</ref> <ref name="Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 1272">Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 127</ref> جدې ته څېرمه د ابوالدوير بندر کې کښته شول. <ref name="Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 1273">Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 127</ref> <ref name="Farouk M. Taufik, p. 342">Farouk M. Taufik, p. 34</ref> په هغه وخت کې د عثمانيانو مشري علي بيگ په غاړه درلوده. <ref>[[iarchive:olomnasb_ymail_20170723/page/n137/mode/1up|Ayyub Sabri Pasha (Died 1890 AD), Mir'at Jazirat al-'Arab, p. 134]]</ref> د پورتگاليانو د راتگ خبرېدو سره، ابو نعمي له خوا چې هغه وخت د مکې شريف و، په مکه کې د جهاد اعلان وشو، هغه د مکې د مجاهدينو مشري وکړه او د پورتگاليانو پر وړاندې يې د عثمانيانو ملاتړ وکړ. <ref name="Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 1282">Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 128</ref> <ref name="Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 1283">Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 128</ref> د علي بيگ او ابو نعمی په مشرۍ د عثماني ځواکونو او مکي مجاهدينو د پورتگاليانو بريد په شا وتمباوه.<ref>Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (2003). Ashrāf Makkat al-Mukarramah wa-umarāʼihā fī al-ʻahd al-ʻUthmānī, p. 135</ref> <ref name="Brill4">[https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA223 Historic Cities of the Islamic World.] Brill, 2007.</ref> <ref name="Robison4">Robison, Gordon. [https://books.google.com/books?id=H7wtAQAAIAAJ&q=1541 Arab Gulf States : Bahrain, Kuwait, Oman, Qatar, Saudi Arabia & the United Arab Emirates.] Lonely Planet, 1996. “The Portuguese attacked Jeddah in 1541 but failed to take the city”</ref> ابو نعمي د سلطان سليمان له خوا په ځانگړي انعام ونازول شو. <ref name="Brill">[https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA223 Historic Cities of the Islamic World.] Brill, 2007.</ref> <ref name="Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 128">Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 128</ref> <ref>[https://books.google.com/books?id=T57CAAAAIAAJ&q=portuguese+1541 Gerald De Gaury, Rulers of Mecca, p. 129]</ref> == دا هم وگورئ == * د جدې محاصره * د سواکین جګړه (۱۵۴۱) * د سویز جګړه (۱۵۴۱) == سرچينې == {{لړسرچينې}} 9lxej14jo2hu3dctxyd6xa691vh2jcq 364717 364716 2026-06-17T08:52:22Z شاه زمان پټان 26102 364717 wikitext text/x-wiki '''په جده باندې د پورتگاليانو له خوا په ۱۵۴۱ز کال کې بريد وشو، چې دا پورتگاليانو د دې ښار د نيولو وروستۍ هڅه وه.''' <ref name="Brill2">[https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA223 Historic Cities of the Islamic World.] Brill, 2007.</ref> <ref name="Wynbrandt2">Wynbrandt, James. [https://books.google.com/books?id=uWmLEAAAQBAJ&pg=PA372 A Brief History of Saudi Arabia, Third Edition.] Infobase Publishing, 2021.</ref> <ref name="Robison2">Robison, Gordon. [https://books.google.com/books?id=H7wtAQAAIAAJ&q=1541 Arab Gulf States : Bahrain, Kuwait, Oman, Qatar, Saudi Arabia & the United Arab Emirates.] Lonely Planet, 1996. “The Portuguese attacked Jeddah in 1541 but failed to take the city”</ref> <ref>Wynbrandt, James. [https://books.google.com/books?id=99M0zoSqsF0C&pg=PA300 A Brief History of Saudi Arabia.] Facts On File, Incorporated, 2014.</ref> {{Infobox military conflict | conflict = په جده بريد | partof = د عثمانيانو او پورتگاليانو جګړې | image = File:Jeddah Defenses.jpg | caption = map of Jeddah harbor and defenses, the Portuguese failed to capture the city due to strong defenses and heavy resistance<ref>[https://pdxscholar.library.pdx.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2596&context=open_access_etds Farouk M. Taufik, History of Al-Hijaz (1520-1632), p. 34]</ref> | date = 1541 | place = [[Jeddah]], [[Arabia]] and the [[Red Sea]] | result = Ottoman–Meccan victory | combatant1 = {{flagicon|Kingdom of Portugal|1521}} پرتگال | combatant2 = {{flag|Ottoman Empire|red}}<br>مکه شريفه | commander1 = {{flagicon|Kingdom of Portugal|1521}} [[Estêvão da Gama (16th century)|Estêvão da Gama]] | commander2 = علي بيگ<br>ابونعمي | strength1 = ۸۵ کښتۍ | strength2 = Unknown Ottoman Garrison<br>Large number of Meccan troops }} پورتگاليانو يو پلا مخکې په ۱۵۱۷ز کال کې د عثمانيانو څخه د جدې نيولو هڅه کړې وه، چې ماته يې خوړلې وه. په ۱۵۴۱ز کې د هند پورتگالي والي ايستيواو داگاما په مشرۍ د پورتگاليانو بېړۍ په سویز کې د عثماني بېړيو وېجاړولو په موخه [[سور سمندر]] ته ورننوتې. <ref>Peacock, A. C. S. "The Ottoman Empire and the Indian Ocean." In Oxford Research Encyclopedia of Asian History. 2018</ref> دوی د سواکين په شمول په لاره کې څو بندرونه وېجاړ کړل. د ايستيواو داگاما په مشرۍ يې په جده بريد وکړ او هڅه يې وکړه چې ښار ونيسي. <ref>H. J. Kissling، Bertold Spuler، N. Barbour، J. S. Trimingham، H. Braun، H. Hartel, The Last Great Muslim Empires, p. 58</ref> <ref>Daḥlan, Aḥmad Zaynī (2007) [1887/1888]. Khulāṣat al-kalām fī bayān umarā' al-Balad al-Ḥarām, p . 127-128,</ref> <ref name="Brill3">[https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA223 Historic Cities of the Islamic World.] Brill, 2007.</ref> <ref name="Robison3">Robison, Gordon. [https://books.google.com/books?id=H7wtAQAAIAAJ&q=1541 Arab Gulf States : Bahrain, Kuwait, Oman, Qatar, Saudi Arabia & the United Arab Emirates.] Lonely Planet, 1996. “The Portuguese attacked Jeddah in 1541 but failed to take the city”</ref> <ref name="Wynbrandt3">Wynbrandt, James. [https://books.google.com/books?id=uWmLEAAAQBAJ&pg=PA372 A Brief History of Saudi Arabia, Third Edition.] Infobase Publishing, 2021.</ref> پورتگاليان له يوې بېړۍ سره چې ۸۵ کښتۍ يې درلودې <ref>تاريخ مكة إتحاف فضلاء الزمن بتاريخ ولاية بني الحسن - جمال الدين الطبري, p. 478</ref> <ref name="Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 1272">Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 127</ref> جدې ته څېرمه د ابوالدوير بندر کې کښته شول. <ref name="Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 1273">Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 127</ref> <ref name="Farouk M. Taufik, p. 342">Farouk M. Taufik, p. 34</ref> په هغه وخت کې د عثمانيانو مشري علي بيگ په غاړه درلوده. <ref>[[iarchive:olomnasb_ymail_20170723/page/n137/mode/1up|Ayyub Sabri Pasha (Died 1890 AD), Mir'at Jazirat al-'Arab, p. 134]]</ref> د پورتگاليانو د راتگ خبرېدو سره، ابو نعمي له خوا چې هغه وخت د مکې شريف و، په مکه کې د جهاد اعلان وشو، هغه د مکې د مجاهدينو مشري وکړه او د پورتگاليانو پر وړاندې يې د عثمانيانو ملاتړ وکړ. <ref name="Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 1282">Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 128</ref> <ref name="Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 1283">Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 128</ref> د علي بيگ او ابو نعمی په مشرۍ د عثماني ځواکونو او مکي مجاهدينو د پورتگاليانو بريد په شا وتمباوه.<ref>Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (2003). Ashrāf Makkat al-Mukarramah wa-umarāʼihā fī al-ʻahd al-ʻUthmānī, p. 135</ref> <ref name="Brill4">[https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA223 Historic Cities of the Islamic World.] Brill, 2007.</ref> <ref name="Robison4">Robison, Gordon. [https://books.google.com/books?id=H7wtAQAAIAAJ&q=1541 Arab Gulf States : Bahrain, Kuwait, Oman, Qatar, Saudi Arabia & the United Arab Emirates.] Lonely Planet, 1996. “The Portuguese attacked Jeddah in 1541 but failed to take the city”</ref> ابو نعمي د سلطان سليمان له خوا په ځانگړي انعام ونازول شو. <ref name="Brill">[https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA223 Historic Cities of the Islamic World.] Brill, 2007.</ref> <ref name="Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 128">Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 128</ref> <ref>[https://books.google.com/books?id=T57CAAAAIAAJ&q=portuguese+1541 Gerald De Gaury, Rulers of Mecca, p. 129]</ref> == دا هم وگورئ == * د جدې محاصره * د سواکین جګړه (۱۵۴۱) * د سویز جګړه (۱۵۴۱) == سرچينې == {{لړسرچينې}} fvg1v1i1q029yjpuf9xou52i8qxsl1m 364718 364717 2026-06-17T09:04:17Z شاه زمان پټان 26102 364718 wikitext text/x-wiki '''په جده باندې د پورتگاليانو له خوا په ۱۵۴۱ز کال کې بريد وشو، چې دا پورتگاليانو د دې ښار د نيولو وروستۍ هڅه وه.''' <ref name="Brill2">[https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA223 Historic Cities of the Islamic World.] Brill, 2007.</ref> <ref name="Wynbrandt2">Wynbrandt, James. [https://books.google.com/books?id=uWmLEAAAQBAJ&pg=PA372 A Brief History of Saudi Arabia, Third Edition.] Infobase Publishing, 2021.</ref> <ref name="Robison2">Robison, Gordon. [https://books.google.com/books?id=H7wtAQAAIAAJ&q=1541 Arab Gulf States : Bahrain, Kuwait, Oman, Qatar, Saudi Arabia & the United Arab Emirates.] Lonely Planet, 1996. “The Portuguese attacked Jeddah in 1541 but failed to take the city”</ref> <ref>Wynbrandt, James. [https://books.google.com/books?id=99M0zoSqsF0C&pg=PA300 A Brief History of Saudi Arabia.] Facts On File, Incorporated, 2014.</ref> {{Infobox military conflict | conflict = په جده بريد | partof = د عثمانيانو او پورتگاليانو جګړې | image = File:Jeddah Defenses.jpg | caption = د جدې بندر او دفاع نقشه، پرتگاليان د قوي دفاع او سخت مقاومت له امله د ښار په نیولو کې پاتې راغلل.<ref>[https://pdxscholar.library.pdx.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2596&context=open_access_etds Farouk M. Taufik, History of Al-Hijaz (1520-1632), p. 34]</ref> | date = 1541 | place = [[جده]]، [[سعودي عربستان]] او [[سور سمندر]] | result = د عثمانيانو او مکيانو بريا | combatant1 = {{flagicon|پورتگال پاچايي|1521}} پرتگال | combatant2 = {{flag|عثماني سترواکي|red}}<br>مکه شريفه | commander1 = {{flagicon|Kingdom of Portugal|1521}} [[Estêvão da Gama (16th century)|Estêvão da Gama]] | commander2 = علي بيگ<br>ابونعمي | strength1 = ۸۵ کښتۍ | strength2 = Unknown Ottoman Garrison<br>Large number of Meccan troops }} پورتگاليانو يو پلا مخکې په ۱۵۱۷ز کال کې د عثمانيانو څخه د جدې نيولو هڅه کړې وه، چې ماته يې خوړلې وه. په ۱۵۴۱ز کې د هند پورتگالي والي ايستيواو داگاما په مشرۍ د پورتگاليانو بېړۍ په سویز کې د عثماني بېړيو وېجاړولو په موخه [[سور سمندر]] ته ورننوتې. <ref>Peacock, A. C. S. "The Ottoman Empire and the Indian Ocean." In Oxford Research Encyclopedia of Asian History. 2018</ref> دوی د سواکين په شمول په لاره کې څو بندرونه وېجاړ کړل. د ايستيواو داگاما په مشرۍ يې په جده بريد وکړ او هڅه يې وکړه چې ښار ونيسي. <ref>H. J. Kissling، Bertold Spuler، N. Barbour، J. S. Trimingham، H. Braun، H. Hartel, The Last Great Muslim Empires, p. 58</ref> <ref>Daḥlan, Aḥmad Zaynī (2007) [1887/1888]. Khulāṣat al-kalām fī bayān umarā' al-Balad al-Ḥarām, p . 127-128,</ref> <ref name="Brill3">[https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA223 Historic Cities of the Islamic World.] Brill, 2007.</ref> <ref name="Robison3">Robison, Gordon. [https://books.google.com/books?id=H7wtAQAAIAAJ&q=1541 Arab Gulf States : Bahrain, Kuwait, Oman, Qatar, Saudi Arabia & the United Arab Emirates.] Lonely Planet, 1996. “The Portuguese attacked Jeddah in 1541 but failed to take the city”</ref> <ref name="Wynbrandt3">Wynbrandt, James. [https://books.google.com/books?id=uWmLEAAAQBAJ&pg=PA372 A Brief History of Saudi Arabia, Third Edition.] Infobase Publishing, 2021.</ref> پورتگاليان له يوې بېړۍ سره چې ۸۵ کښتۍ يې درلودې <ref>تاريخ مكة إتحاف فضلاء الزمن بتاريخ ولاية بني الحسن - جمال الدين الطبري, p. 478</ref> <ref name="Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 1272">Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 127</ref> جدې ته څېرمه د ابوالدوير بندر کې کښته شول. <ref name="Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 1273">Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 127</ref> <ref name="Farouk M. Taufik, p. 342">Farouk M. Taufik, p. 34</ref> په هغه وخت کې د عثمانيانو مشري علي بيگ په غاړه درلوده. <ref>[[iarchive:olomnasb_ymail_20170723/page/n137/mode/1up|Ayyub Sabri Pasha (Died 1890 AD), Mir'at Jazirat al-'Arab, p. 134]]</ref> د پورتگاليانو د راتگ خبرېدو سره، ابو نعمي له خوا چې هغه وخت د مکې شريف و، په مکه کې د جهاد اعلان وشو، هغه د مکې د مجاهدينو مشري وکړه او د پورتگاليانو پر وړاندې يې د عثمانيانو ملاتړ وکړ. <ref name="Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 1282">Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 128</ref> <ref name="Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 1283">Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 128</ref> د علي بيگ او ابو نعمی په مشرۍ د عثماني ځواکونو او مکي مجاهدينو د پورتگاليانو بريد په شا وتمباوه.<ref>Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (2003). Ashrāf Makkat al-Mukarramah wa-umarāʼihā fī al-ʻahd al-ʻUthmānī, p. 135</ref> <ref name="Brill4">[https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA223 Historic Cities of the Islamic World.] Brill, 2007.</ref> <ref name="Robison4">Robison, Gordon. [https://books.google.com/books?id=H7wtAQAAIAAJ&q=1541 Arab Gulf States : Bahrain, Kuwait, Oman, Qatar, Saudi Arabia & the United Arab Emirates.] Lonely Planet, 1996. “The Portuguese attacked Jeddah in 1541 but failed to take the city”</ref> ابو نعمي د سلطان سليمان له خوا په ځانگړي انعام ونازول شو. <ref name="Brill">[https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA223 Historic Cities of the Islamic World.] Brill, 2007.</ref> <ref name="Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 128">Daḥlan, Aḥmad Zaynī, p. 128</ref> <ref>[https://books.google.com/books?id=T57CAAAAIAAJ&q=portuguese+1541 Gerald De Gaury, Rulers of Mecca, p. 129]</ref> == دا هم وگورئ == * د جدې محاصره * د سواکین جګړه (۱۵۴۱) * د سویز جګړه (۱۵۴۱) == سرچينې == {{لړسرچينې}} d5tzcudvcpudcnhv3sjjjoprt16bzpj 3 87444 364719 2026-06-17T09:32:12Z OSleger-WMF 39866 indicator test 364719 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Protection banner|main|small=yes|demolevel=autoconfirmed}} 0z9cn4j16jcaqnb8t8qgi6xazc3b6y2 3 87445 364720 2026-06-17T09:32:14Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 364720 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=OSleger-WMF}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۱۷ جون ۲۰۲۶، گړۍ ۰۹:۳۲ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) du88abbcx7fbg2xpcfdulj7qyqhbf5x