Wikipedia quwiki https://qu.wikipedia.org/wiki/Qhapaq_p%27anqa MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Midya Sapaq Rimanakuy Ruraq Ruraq rimanakuy Wikipidiya Wikipidiya rimanakuy Rikcha Rikcha rimanakuy MediaWiki MediaWiki rimanakuy Plantilla Plantilla rimanakuy Yanapa Yanapa rimanakuy Katiguriya Katiguriya rimanakuy TimedText TimedText talk Módulo Módulo discusión Evento Evento discusión 0 15637 686663 686583 2026-04-15T20:38:03Z InternetArchiveBot 25132 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 686663 wikitext text/x-wiki [[Rikcha:Zones registering Sendero Luminoso (Shining Path) activity.svg|rikchacha|304x304px|Maypim K'anchaq Ñan maqanakurqan.]] [[Rikcha:Retablo12-Sendero.jpeg|thumb|right|250px|K'anchaq Ñan, huk [[piruwanu ritawlu]].]] '''K'anchaq Ñan''', '''Achkiq Ñan''' icha '''Akchiq Ñan''', [[kastilla simi]]pi '''Sendero Luminoso''' nisqaqa huk [[piruw]]anu, ''[[terrorista]]'' nisqa [[ankalli]] [[tantanakuy]]mi. [[1980]] watamanta [[1992]] watakama piruwanu [[awqaq]]kunawan hayu kaspa tukuy [[Piruw]]pi [[mamallaqtayuq maqanakuy]]ta rurarqan. Chaypacha aswanta [[Qhichwa runa]]kuna llakispanmi, [[Piruwpi Sasachakuy pacha|Sasachakuy pacham]] nirqan. == Wiñay kawsay == [[1960]] watapi [[Wamanqa]] llaqtap [[yachay suntur]]ninpi yachaq [[Abimael Guzmán]] sutiyuq (''presidente Gonzalo'' nisqa) [[yachay wayllukuq]]mi chay tantanakuyta kamarirqan, [[José Carlos Mariátegui]]-p kamasqan [[Piruwanu Kumunista Partidu]]manta t'aqakusqa [[Piruwanu Kumunista Partidu - Puka Unancha]] nisqamanta t'aqakuspa. K'anchaq Ñanqa huk yachay sunturkunaman, [[Wankayu]]man, [[Lima]]pi [[Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin]]manpas. [[1980]] watapi [[umalliq]] [[akllanakuy]]pi [[Chuschi]] llaqtachapi akllana p'anqakunata kañispa [[maqanakuy]]ta qallarirqan. [[Antikuna]]pi, [[Ayakuchu suyu|Ayakuchu]], [[Apurimaq suyu|Apurimaq]], [[Wankawillka suyu]]kunapi karulla [[k'iti]]kunapi kamachinatam hap'irqan. Mana munanayasqa [[misti]] [[qhatuq]]kunata, mamallaqta kapataskunatapas sipispa, achka [[qhichwa runa|qhichwa]] [[chakra runa]]p sunqunkunatas chaskirqan. Chaywanpas, mana pi qhichwa runakunapas maoismu nisqapi iñirqanchu. [[Fernando Belaúnde Terry]] sutiyuq Piruwpa umalliqninqa awqaqkunamanta manchakuspa, qallariypi mamallaqta [[pulisiya]]llatam maqanakuyman kacharqan. [[1982]] K'anchaq Ñan Wamanqapi [[samk'ay wasi]]ta ch'utispa masikunata qispichispa, pulitiku hayu runakunatataq sipiptin, Belaúndeqa Ayakuchu suyupi [[maqanakuy kamachiy]]tam rimarirqan. Chaymantataq piruwanu awqaqkunaqa maqanakuytapuni qallarirqan, mana K'anchaq Ñanman hayullachu, ichataq tukuy [[indihina]], qhichwa runaman hayum, k'apak qhichwa [[ayllu llaqta]]kunata puchukachispa (ahinataq [[Matara llaqta|Matara]], [[Chiyara]], [[Suqus llaqta|Suqus]], [[Tutus]], [[Walla llaqta|Walla]], [[Tikiwa]], [[Wankaraylla]], [[Sirkamarka]], [[Qispillaqta]], [[Aqumarka]], [[Askipata]], [[Iripampa]], [[Pampay]] ayllu llaqtakunapi), hinallataqmi K'anchaq Ñanmi qhichwa runakunata ñak'aykurqan, lliw [[Lukanamarka]] llaqtayuq runakunatam wañuchispa, achka [[Uchuraqay]] llaqtayuq runakunatapas. Chay ''senderista'' nisqakunaqa achka [[kristiyanu]] [[pastur]]kunatapas sipirqan, {{Pun|5|9|1992}} [[Rómulo Sauñe Quicaña]] sutiyuq Biblia t'ikraqtam. Tukuy chay ''terror'' nisqa manchachiyninwan K'anchaq Ñanqa maqanakuyta tukuy Piruq mama llaqtapi, [[Lima]] llaqtamanpas mast'arqan. Chaypi {{Pun|15|02|1992}} [[María Elena Moyano]] illapayayarqanku. Ichataq Piruwpi atiyniyuqkunap [[wañuy iskadrun]]ninkunapas achka runakunatam, pulitiku hayunkunatam [[runa sipiy|sipirqanku]] - ahinataq {{Pun|18|12|1992}} Grupo Colina nisqaqa [[Pedro Huillca Tecse]] sutiyuq [[sindikatu]]kunap pusaqninta. [[Alberto Fujimori]] piruwanu umalliq kachkaptin, [[12 ñiqin tarpuy killapi]] [[1992]] p'unchawpiqa ''GEIN (Grupo Especial de Inteligencia)'' nisqa [[pakasqa pulisiya]]m [[Abimael Guzmán]]ta [[Lima]] llaqtapi hap'irqan. Chaymantapachaqa K'anchaq Ñanpa kallpan anchatam pisiyarqan, yaqata puchukaspa. Chay mamallaqtayuq maqanakuypiqa 60.000-manta aswan, 80.000-chá runam wañurqan, paypurataq 75 %-nin qhichwa, huk [[indihina]]pas runam. Maqanakuy puchukaptinpas, Antikunapiqa llik'isqa ayllukuna, llaqtakuna kakunmi. Tukuy millay rurasqamanta willanapaqqa, [[disimri]] killapi [[2000]] [[Valentín Paniagua]] sutiyuq umalliq [[Piruwpa Chiqappaq Allinyanakapunapaq Kacharimuynin]] ''(Comisión de la Verdad y Reconciliación de Perú)'' nisqata kamarqan. Chay kacharimusqa runakunaqa 16985 runata willachispa 21 tantaykunapi 9500 ñak'arichisqa runata uyarispa hatun willayta qillqarqan, [[28 ñiqin chakra yapuy killapi]] [[2003]] p'unchawpi [[Alejandro Toledo]] sutiyuq umalliqman willaspa. == Kaypipas qhaway == * [[Piruwpi Sasachakuy pacha]] * [[MRTA]] == Hawa t'inkikuna == * [https://web.archive.org/web/20160304213005/http://idehpucp.pucp.edu.pe/images/publicaciones/suplemento_bilingue_informe_final_cvr.pdf Qayna ñakariyninchik, paqarintaq hawkalla kawsakuyninchik. 20 wata sipinakuy 1980 watamanta 2000 watakama. Kaymi Comisión de la Verdad y Reconciliacionpa riqsichisqan qillqa. Instituto de Democracia y Derechos Humanos, Pontificia Universidad Católica del Perú, 2008 watapi ruwasqa (iskay kaq yupay)] * [https://web.archive.org/web/20150601074004/http://www.genocidioayacucho.com/admin/files/libros/174_digitalizacion.pdf Punkupa Chakampi Yuyarinapaq. Imaynam kawsarqa Wankawillka llaqta hayna pachakunapi, sarutasqa usuchisqa ima chayta yuyarispa imatam kunampas, hamuq pachakunapipas rurachwan (qhichwapi), kaypi: El umbral de la memoria Pasado, presente y futuro en las memorias de la violencia en Huancavelica. Instituto de Defensa Legal, IDL, Lima, setiembre 2007, pp. 153–174] (PDF) === Ñak'arichisqa runakunap runasimipi willasqankuna, cverdad.org.pe === * [http://www.cverdad.org.pe/apublicas/audiencias/trans_huanta03f.php Wanta llaqtapi: Asunta Tambracc de Chávez, Maximiliana Urbano Vega] ({{Pun0|12|4|2002}}) * [https://web.archive.org/web/20070609171438/http://www.cverdad.org.pe/apublicas/audiencias/trans_huamanga07b.php Wamanqa llaqtapi: Angélica Layme Córdova] ({{Pun0|9|4|2002}}) * [https://web.archive.org/web/20080109085811/http://www.cverdad.org.pe/apublicas/audiencias/trans_huanta01f.php Wanta llaqtapi: Basilia Gonzáles Morales, Villanuevap ikman] ({{Pun0|11|4|2002}}) * [https://web.archive.org/web/20080108085545/http://www.cverdad.org.pe/apublicas/audiencias/trans_huanta01c.php Wanta llaqtapi: Sabina Valencia Torres, Teodora Huincho Casapoma, Vicente Saico Tinco] ({{Pun0|11|4|2002}}) * [https://web.archive.org/web/20071129232616/http://www.cverdad.org.pe/apublicas/audiencias/trans_huanta04e.php Wanta llaqtapi: Juana Potosino Curo] ({{Pun0|12|4|2002}}) * [https://web.archive.org/web/20070831062032/http://www.cverdad.org.pe/apublicas/audiencias/trans_huamanga04e.php Wamanqa llaqtapi: Marcelino Chumbes Abarca, Paulina Abarca Ortiz] ({{Pun0|8|4|2002}}) * [https://web.archive.org/web/20070609171427/http://www.cverdad.org.pe/apublicas/audiencias/trans_huamanga07c.php Wamanqa llaqtapi: Victoria Taquiri del Pino, Víctor Amador Bravo Cana, Alejandra Sicha Ramírez] ({{Pun0|9|4|2002}}) * [https://web.archive.org/web/20070609155102/http://www.cverdad.org.pe/apublicas/audiencias/trans_huamanga02a.php Wamanqa llaqtapi: Angélica Mendoza de Ascarza] ({{Pun0|8|4|2002}}) * [https://web.archive.org/web/20071129232553/http://www.cverdad.org.pe/apublicas/audiencias/trans_huanta04c.php Wanta llaqtapi: Nolberto Díaz Ramos, Virginia Quispe Urbano] ({{Pun0|12|4|2002}}) * [https://web.archive.org/web/20071228055452/http://www.cverdad.org.pe/apublicas/audiencias/trans_huamanga04b.php Wamanqa llaqtapi: Julia Najarro] ({{Pun0|8|4|2002}}) {{Kusa qillqa}} [[Katiguriya:Wiñay kawsay (Piruw)]] [[Katiguriya:Piruwpi Sasachakuy pacha]] [[Katiguriya:K'anchaq Ñan|!]] 8cn7g2wbwdvgxcrt9rekqkoayg1h05x