Wikipedia quwiki https://qu.wikipedia.org/wiki/Qhapaq_p%27anqa MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Midya Sapaq Rimanakuy Ruraq Ruraq rimanakuy Wikipidiya Wikipidiya rimanakuy Rikcha Rikcha rimanakuy MediaWiki MediaWiki rimanakuy Plantilla Plantilla rimanakuy Yanapa Yanapa rimanakuy Katiguriya Katiguriya rimanakuy TimedText TimedText talk Módulo Módulo discusión Evento Evento discusión Piruw 0 831 688789 686533 2026-04-28T22:30:39Z Payqa 34608 688789 wikitext text/x-wiki {{Kusa qillqa}} {{Mamallaqta2 | suti = Piruw Ripuwlika | waq sutikuna = República del Perú | rikchap uranpi wallqanqa = no | color = <!-----kikinta rurakun-----> | wallqanqa = <!-----kikinta rurakun-----> | qillqa wallqanqa = <!-----kikinta rurakun-----> | cadre unancha = no | unancha = <!-----kikinta rurakun-----> | qillqa unancha = <!-----kikinta rurakun-----> | audio = <!-----kikinta rurakun-----> | rikcha = <!-----kikinta rurakun-----> | hatun-kaq rikcha = <!-----kikinta rurakun-----> | qillqa = <!-----kikinta rurakun-----> | Llaqta qayanqillqa = <!-----kikinta rurakun-----> | Llaqta taki = ''"[[Piruwpa llaqta takin|Somos libres, seámoslo siempre]]"''<br>''("Qispisqañam kachkanchik, ñawpaq kananchik wiñaypaq")'' | Mamallaqtapa raymin = [[28 ñiqin anta situwa killapi]] [[1821]] | Kamachina laya = <!-----kikinta rurakun-----> | Umalliq = [[José María Balcázar]]<!-----kikinta rurakun-----> | Umalliq pacha = [[2026]] | Umalliq ministru = Luis Arroyo | Parlamento = <!-----kikinta rurakun-----> | Simikuna = [[Qhichua simi]],<br>[[Aymara simi]]<br>[[Ispaña simi]]<br>Wak piruwpa [[:es:Macrorregión Sur]]kuna | Uma llaqta = [[Lima]]<!-----kikinta rurakun-----> | wikidata = Q2887 | Suyukuna = <!-----kikinta rurakun-----> | Hatunnin llaqta = [[Arequipa]] | pop = 9674755 | wata1 = 2022 | alt mini = <!-----kikinta rurakun-----> | alt max = <!-----kikinta rurakun-----> | area = <!-----kikinta rurakun-----> | landarya = | Yaku = <!-----kikinta rurakun-----> | pacha UTC = <!-----kikinta rurakun-----> |coords = {{cal coor|globe:Earth|region:{{{kodea}}}_type:city|display=inline}} |notes area = {{{notes area|}}} |name miscellaneous geo = {{{name miscellaneous geo|}}} |various geo = {{{various geo|}}} |name miscellaneous geo2 = {{{name miscellaneous geo2|}}} |various geo2 = {{{various geo2|}}} | name of date1 = Paqarisqan pacha | name of date2 = Piruw-Qullasuyu Huñunakuy | name of date3 = Pasiphiku Maqanakuy | name of date4 = | date1 = <!-----kikinta rurakun-----> | date2 = 1836-1839 | date3 = 1879-1884 | date4 = | runap-sutin = <!-----kikinta rurakun-----> | pop_name = <!-----kikinta rurakun-----> | population = <!-----kikinta rurakun-----> | population notes = {{{population notes|}}} | density = <!-----kikinta rurakun-----> | nom_pop division a = | population division a = | nom_pop division b = | population division b = | population division notes = {{{population division notes|}}} | name various demography = {{{name various demography|}}} | various demography = {{{various demography|}}} | name various demography2 = {{{name various demography2|}}} | various demography2 = {{{various demography2|}}} | warmi-qhari = <!-----kikinta rurakun-----> | name miscellaneous = {{{name miscellaneous|}}} | miscellaneous = {{{miscellaneous|}}} | Sutichasqa RLR = <!-----kikinta rurakun-----> | RLR (RKK) = <!-----kikinta rurakun-----> | Sutichasqa RLR per cápita= <!-----kikinta rurakun-----> | RLR (RKK) per cápita = <!-----kikinta rurakun-----> | Llamkanaqkaq indisi = <!-----kikinta rurakun-----> | Inflasyun = <!-----kikinta rurakun-----> | RPI = <!-----kikinta rurakun-----> | Llaqtaqullqi = <!-----kikinta rurakun-----> | ISO tuyru = <!-----kikinta rurakun-----> | Internet tuyru = <!-----kikinta rurakun-----> | Karurimana tuyru = <!-----kikinta rurakun-----> | Kaypi wankurisqa = <!-----kikinta rurakun-----> | name divers2 = {{{name divers2|}}} | divers2 = {{{divers2|}}} | source1 = {{{source1|}}} | source2 = {{{source2|}}} | source3 = {{{source3|}}} | source4 = {{{source4|}}} }} '''Piruw'''qa ([[Ispaña simi]]pi: ''[[:es:Perú|Perú]]'', [[Aymara simi]]pi: ''[[:ay:Piruw|Piruw]]'', [[Inlis simi]]: [[:en:Peru|Peru]]) [[Urin Awya Yala|Urin Apyala]]p intichinkayninpi [[Mama llaqta|llaqta]]m. Pata waqtamanta [[Ikwayur|Ikwatur]] llaqtawan, [[Kulumpiya|Kulunsuyu]] llaqtawan tinkuna, inti lluqsiy waqtamantataq [[Parasil]] llaqtawan [[Puliwya|Pulipya]] llaqtawan tinkuna, uray waqtamantataq [[Chili]] llaqtawan Puliwya llaqtawan [[Titiqaqa qucha]]wan tinkuna, inti chinkay waqtamantataq [[Pasiphiku mama qucha|Pasihiku mama qucha]]wan tinkusqa. Piruw huk achkaniray kawsayuq mamallaqtam [[tiyayr’itikunayuqmi]] kan, tiyayr’itintaq -Kuntipi, [[Pasiphiku]] chala suyupa [[purun]] pampapi; mamallaqtap wichayninmanta urayantinkama [[Anti walla]]p umanpi; [[Amarumayu]]pa quñi [[Yunka suyu|yunka]]npi- mastarikunmi. Piruwqa 34 hunu runakuna charin, umallaqtantaq hatunnin llaqtapas [[Limaq]]mi. 1.28 hunu km2 (0.5 hunu mi2) charispa, Piruwqa [[Tiksimuyu|Tiqsimuyu]]pi chunqa isqunñiqin, Urin Awyalapi kimsañiqinpas hatunnin mamallaqtam. Piruwqa [[ripuwlika|sapan llaqta]]m, [[Piruwpa umalliqnin|umalliqniyuq]], [[Piruwpa Kunrisu|Qurinaka]] nisqa [[rimana huñunakuy]]niyuqpas. Suyu hina hatunkamachiyllana chawanasqa llaqtanchik, hallp'antaq 1 285 216 km² chhikanmi, Piruwpam 29 hunu tiyaqyuqmi; paykunaqa [[kastillanu|Kastilla]], [[qhichwa simi|Qhichwa]], [[aymara simi|Aymara]] rimaqkunam, chaymanta wah runakunaq rimayninkupis kallantaqmi. Peruqa achkaniray unay shamuq [[kultura]]kunap paqarinan kanmi. -Qallarikuq 3500 ñp- [[Norte Chico kultura]]manta, [[Tawantinsuyu]]kama. Norte chico kulturantaq, [[Awya Yala (Mulanpi)|Awyala]]pi ñawpaqnin kulturami, shinallataq sibilisasyunpa pichkamanta shuknin paqarinanmi karqa. Tawantinsuyuntaq, Ñawpaq [[Cristobal Colon|Colon]] Awyalapi hatunnin sibilisasyunmi karqa. Kunan Peru sutichasqa suyuqa, unay [[Wiñay kawsay|wiñaykawsay]]yuq mamallaqtapurapi shukninmi; erensyannintaq chunka waranqa watamantam (ñk.) shamunpas. XVI pachaqwatapi [[Ispaña|Ispaña imperyu]]qa Perupa suyuntam atipanakurqan, chaymi shuk [[Birreynatu|birreynatu]]tam takyachirqan; birreynatuntaq [[Urin Awya Yala|Urin Awyala]]pi tukuymari suyunpi mastarirqan, shinallataq [[Limaq]] llaqtatam umanchakurqan. Awyalapi, superior yachaykaqqa qallarichikusqan 1551 watapi, [[Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin|Mamallaqtap San Markus Kuraq Yachay Wasi]]tam ofisyalisllam takyachispa. Peruqa 1821 watapi ofisyalislla qispichikurqan, hawasuyupi [[José de San Martín]], [[Simón Bolívar]]pas awqaqkunap purisqanmanta, shinallataq [[Ayakuchu batalla]]sqanmanta, Peruqa 1824 watapi qispichisqanta tukuchikun. Shamuq watapi, mamallaqtaqa politikap takyanakaqnin charirqan, ekonomita politikatapas takyarikusqankama wanu rukrisqanrayku. Qhipaqnin, [[Chili]]wan [[Pasiphiku Maqanakuy]]qa (1879-1884) Peruta krisiskaqninman apachikun, chaymanta qhapaqkunataq kamachiyta ayqichikun Partido Civilistamanta. XX pachaqwatapi, mamallaqtaqa coup d’etat-tam, sosyal allinakaqtam, ukhumanta maqanakuytapasmi tuparirqan, shinallataq ekonomip takyakaqnintam wiñaykaqnintapas tuparirqan. 1990 watakunapi, mamallaqtaqa shuk mushuqliberal ekonomi modelutam takyachisqan, kunankamapas tiyanmi. 2000 watakunapi [[Materia Prima|Tiqsi materya]]qa wiñasqankupacha. Peruqa sapakutilla ekonomi wiñaqnin charirqan, hinallataq [[Wakcha kay|wakchakay]]ninta pisiyarqanpas. Qispichisqa mamallaqtashina, Peruqa shuk [[demokrasya]]yuq republika reprasentasyunniyuqmi kan, 25 [[Suyu|suyu]]pi rakisqam, runap puquykaynin hanaqmi charin, yaykunakayninpas chawpi-hanaqmi, [[Runap Puquykaynin Indisi]] (RPI) llapanmanta 82 ñiqin charipakunpash. Shinallataq Awyalapi allin ekonomyayuqmanta shuknin, wiñaykaq tasaqa chawpichasqa 5.9% charin. Shinallataq tiqsimuyupi usqay industria wiñaykaqyuqmanta shuknin, chawpichasqa 9.6% -pash charin. Riqsichisqam ekonomi aktibidadninkuna kanku: [[Qiqlla|minerya]], manufaktura, [[tarpuy]], [[Challwa hap'iy|challwahapiy]]pas, waq wiñachikuq sektoreswan telekomunikasyunshina, [[Bioteknolohya|bioteknolohya]]shina. Mamallaqtaqa [[The Pacific Pumas]]tam chayaqin, kaytaqmi shuk mamallaqtakunamanta politiku tantanakuymi kan. Mamallaqtakunañataqmi Awyalapa chalanpi tiyanku, shinallataq kikin wiñaykaynin tendensyatam kunakupunku. Kay wiñaykaynin positibomi kan, taqyasqa [[makroekonomi]]pa tiqsinta charinpas, allin kamachikuyninta charinpas, shinallataq tiqsimuyupa intirasyunpaq kichasqam kanpas. Peruqa, sosyal qispikayninpi, shuk riqsichisqa mamallaqtami kan, shinallataq, [[APEC]]pi, [[Pasiphiku Aliansa]]pi, Transpasifiku Tantanakuypi, [[Komersyo Tiqsimuyupa Tantanakuy]]ninpipas shuk miembropas kanmi. Peruqa chawpikallpayuq mamallaqtashina riqsichisqami kan Perupa runakunapi mishu, indihina, iwruparuna, aphrikaruna asyarunapas kapun. Aswan riqsisqan simiqa kastillami, achka Perurunakunaraqmi Qichwa, [[Aymara simi|Aymar]], waq simikunatapas rimallankutaq. Runakawsayninkuta piturisqantaqa, [[Kapchiy|arte]]pi, yanuypi, [[literatura]]pi, [[Taki|takiy]]pipas hatun dibersitasta paqarichikusqan. ==Piruw suyukuna== ;[[Piruw suyukuna]] Piruw mama llaqtaqa 24 suyukunapi (departamentokuna) huk Qallu llaqtapiwan (Callao) rakisqam kachkan. Sapa suyuqa kikin kamachiyniyuqmi (gobierno regional). Piruw mama llaqtaqa kimsaman rakin kachkan: Chala suyu (costa), Antikuna/Sallqa suyu (sierra), hinaspa Yunka suyu (selva).  1. Chala suyu (Costa) Kay suyukunaqa mama quchap patanpim kachkan (0-500 msnm). Kaypiqa inti k'anchay hinaspa ch'aki allpakunam kan: [[Piwra suyu]], [[Lampayiqi suyu]], [[Qispi kay suyu]], [[Tunpis suyu]], [[Anqash suyu]] - Chala hinaspa Antikuna.[[Lima suyu]], [[Ika suyu]], [[Areqipa suyu]], [[Muqiwa suyu]], [[Taqna suyu]]. 2. Antikuna / Sallqa suyu (Sierra) Kay suyukunaqa hatun orqukunap chawpinpim kachkan (2300 msnm-manta wisq'asqa). Kaypiqa aswan achka runasimim parlakun.  [[Kashamarka suyu]], [[Wanuku suyu]], [[Pasqu suyu]], [[Hunin suyu]], [[Wankawillka suyu]], [[Ayakuchu suyu]], [[Apurimaq suyu]], [[Qusqu suyu]], [[Punu suyu]]. 3. Yunka suyu (Selva)  Kay suyukunaqa sach'a-sach'a ukhupim kachkan, q'uñi hinaspa paray suyum.  [[Luritu suyu]], [[Ukayali suyu]], [[San Martin suyu]], [[Amaru suyu]], [[Amaru sacha suyu]]. == Llaqtashuti == Formal shutiqa ofisyal kastilla simipi, "República del Perú"-mi kan. Qichwa simipi, "Piruw Mamallaqta"-mi kan wan "Piruw Ripuwlika"-mi kan, Aymar simipipash "Piruw Jacha Suyu"-mi kan. Inlish formal shutillataqmi "Republic of Peru" kan. Llaqtashutiqa Qichwapi "Piruwruna"-mi kan, [[Inlish simi]]pi "Peruvian" kantaqmi. Perup sutinpa pukyunmanta achka theorikunami kan. XVI siklu qallarichkasqapi, [[Panama]] ismupa San Miguel Bahianiraqpi dominakuq kamachiq biru sutichasqami, chaymanta shamunsi. Panamapa uranpi Biru sutichasqa qullqiyuq mamallaqta kaq, indihina rimasqanmanta uyarispaqa, hispanarunaqa shamusqanku chay kit'iman, chaymi Peru - shina sutinchakun. Chaymanta, kastilla konkistadorkunapaq Tawantinsuyuta Piruwsina sutichasqa kapun. Chaymanta Peru sutiqa kay suyupaq riqsichinanpaq kunankama kutipakullantaqmi == Wiñay kawsay == {{QQ|Piruwpa wiñay kawsaynin}} ===Ñawpaq Tawantinsuyu Pacha=== 3000 ñp watamanta 2500ñp watakama, [[Supi mayu|Supi qichwa]]pi, [[Karal]] ruynakuna (Norte Chico sibilisayun), prinsipalmente rumi wasimanta rurachisqa, rikurikunmi. 1000 ñp wataniqmanta - 200 ñp wataniqkama, [[Anti Walla (Piruw)|Anti Walla]] lliwninpi -[[puma]]tam, [[amaru]]tam, [[kuntur]]tapas [[waka]]shina muchaq- [[Chavin|Chavin kultura]]qa puqurikusqanmi. Chaymanta, chalapa hananpi [[Chimu |Chimu kultura]]qa 100 qp-niqmanta - 700 qp-niqkama [[Truhillu]] llaqtapa hawanpi Inti Wakatam, Killa Wakatapashmi konstruisqanku. [[Chala]]pa urayninpitaq, 1 qp-niqmanta 600 qp-niqkama, iñinkupaq, tarpunankupaq qiqukunatam qillqakuq [[Naska|Nasqa kultura]]qa puqurisqanmi. 800 qp wataniqpi, Antikunap Urayninpi Ayakuchu pukrupi [[Wari|Wari kultura]]qa paqarisqanmi. [[Tiwanaku]]pa [[iñiy]]ninmanta ancha influensyayuq kultura kasqanta hamurpakusqansi kan. Sapa suyupa llimpinkunatan riqsichikuqmi chaypas, sañururasqapi aywasqakunapi shukllachisqa temaqa t'iktusqa kanraqmi. Inka [[Qhapaq Ñan]]pa wamaqnin ñanqa puqurichisqanmanta, shinallataq, heometrichasqa -tawakuchuta chimpakuq- llaqtapa wasichakuyninmanta, Wari Imperyu theoriqa -lliw Antikunapi mastarikuq kaspa- riqsichikusqanmi. Shinallataq, 1000-niq watakama qatikusqanta hamurpakusqansi kan. Chalapa hanayninpi [[Lampalliqi suyu|Lampayiqi]] suyupiqa -qurimantapas tumpagamantapas chaninchasqa saynatata rurakuqmanta riqsichsiqa- Sikan kulturaqa Waripa tukuyninpachapi puqurisqanmi Hinallataqsi urinnin suyupiqa [[Tiwanaku]]’qa, paqarimurqan, llapan [[Qullaw]] patapi chimpaq aylluhina. Chanta [[Wari]] Aylluqa paqarikusqan, Antis Llaqta wallpamata puquchirqan, imperiu laya llaqta paqarichispaqa, kay wallpamaqa hanaqninman mastakusqa XVIII pachaqkama. IX pachaqmanta, Wari saqipusqanmanta, [[Anti Walla (Piruw)|Antis Walla]]nta mushuq chawpichaq llaqtakunaqa paqarikusqan, Lampayiqi, [[Chimu]], [[Chincha]] hina, “qipa intermediu” “suyu-suyu llaqta” sutichasqa. ===Tawantinsuyu Pacha=== XV siklupi, [[sapa Inka|Inka]]kuna paqarimusqan kallpasapa istadushina, shuk siklullapi ñawpaq [[Kiristuphar Kulun|Colon]] [[Awya yala|Awyala]]kunapi hatunnin suyutam kutichimushqa, [[Qusqu]] umallaqtanwan.<ref>Rowe, John (1948). "The Kingdom of Chimor". ''Acta Americana''.</ref><ref>{{Cite web |last=Dunnell |first=Tony |date=2019-05-11 |title=Ten Interesting Facts About The Inca Empire |url=https://www.savacations.com/ten-interesting-facts-inca-empire/ |access-date=2025-05-18 |website=SA Vacations |language=en-US}}</ref><ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Pachacuti Inca Yupanqui". Encyclopedia Britannica, 1 Apr. 2024, https://www.britannica.com/biography/Pachacuti-Inca-Yupanqui. Accessed 18 May 2025</ref> Qallariq Qusqu’pa Inkankunaqa shuk uchuy etniku qututa kakuhsqanku, [[Qhichwa runa|Qichwa]]’kunashina sutichasqa. Aslla asllamanta, kimsachunka siklumanta, mastariyta qallarirqanku, chaywan chimpaqinkunata wankuriyta qallarishqanku. Inka’pa mastariyninqa chunka pisqa siklukama hayralla kashqa, piru chay pachamanta llalliypa utqayninta wichayta qallarishqa, wamaqllamanta [[Pachakutiy Inka Yupanki|Pachakuti Inka]] qapaqchashqan pachapi.<ref>{{Cite book |last1=Demarest |first1=Arthur Andrew |url={{google books |plainurl=y |id=IqecX148zLsC|page=57}} |title=Religion and Empire: The Dynamics of Aztec and Inca Expansionism |last2=Conrad |first2=Geoffrey W. |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |isbn=0-521-31896-3 |location=Cambridge |pages=57–59}}</ref> Paypa, churinpa ([[Thupa Inka Yupanki]]) kamachishqankupi, Inkakunaqa tukuymari Antis suyuta kamachiyta atishqanku, qapaqchashqankupi runakunataqri 9 [[Hunu|hunu]]manta 16 hunukama kashqa. Pachakuti’qa hunta ley [[Sanampa|sanampa]]ta takyachimushqa, hatunsaya imperiunta allinta kamachinapaq, chaywanpash [[Inti]]’pa churinshina tukuy-atikuq ispiritu-kamachiq awturidadmi kallpachamushqa, -musuqta wasichashqa- Qusqu markamanta kamachispa.<ref>Peru [http://countrystudies.us/peru/3.htm The Incas] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161103012145/http://countrystudies.us/peru/3.htm|date=3 November 2016}}</ref> == Allpa saywachi == {{QQ|Piruwpa allpa saywachi}} Piruw llaqtaqa iskay chunka tawayuq Dipartamintuyuqmi [[Suyu]]kuna,<ref>[https://web.archive.org/web/20220901182324/https://www.sela.org/es/estados-miembros/peru/#:~:text=Organizaci%C3%B3n%20administrativa%3A%2024%20departamentos%20y,%2C%20Tacna%2C%20Tumbes%2C%20Ucayali. https://web.archive.org/web/20220901182324/https://www.sela.org/es/estados-miembros/peru/#:~:text=Organizaci%C3%B3n%20administrativa%3A%2024%20departamentos%20y,%2C%20Tacna%2C%20Tumbes%2C%20Ucayali.]</ref><ref>https://www.distrito.pe/</ref> huk Pruwinsya Constitucionalwan kuska; hatun riqsisqa llaqtakunaqa kaykunan: [[Lima]], [[Ariqipa]], [[Truhillu]], [[Chiklayu]], [[Wankayu]], [[Piwra]], [[Qusqu]] chaymanta [[Chimputi]] llaqtawan. Unay [[pacha]] conquistasqamanta Piruw [[llaqta]]qa kimsa hatunsuyuman t`ipisqa kaqkasqa: [[Chala]] (''Costa'') nisqa [[Pasiphiku mama qucha]]wan tinkusqa; chaymantataq [[Walla]] (''Sierra'') nisqa hanan pata llaqtakuna; chaymantataq [[Urqu]] (''montaña'') nisqa [[Amarumayu sach'a-sach'a suyu]] (''Selva Amazónica'') nisqa karqan. Kayhinaman t'ipisqaqa 1941 watakamallan kaq kasqa; imaraykuchus chhaqay III ''Asamblea General del Instituto Panamericano de Geografía e Historia'' nisqaqa pusaq regionman t`ipiytan apruwasqaku, chaymanta Geógrafo nisqa [[Javier Pulgar Vidal]] nisqa yuyasqa. Kay musuq t`ipiyqa ''Mapa Fisiográfico'' nisqatan rikhurichisqa, chaymi chiqan biogeografican; hinamantan kayhina suyukuna rikhurisqa: {| |- valign="top" | * [[Chala]] * [[Yunka suyu]] * [[Qhichwa suyu]] * [[Suni suyu]] | * [[Puna]] * [[Hanka]] * [[Rupa-Rupa]] * [[Umawa]] |- |} * '''[[:Katiguriya:Urqu (Piruw)|Urqu]]kuna:''' [[Shuyturahu]] - [[Awsanqati]] - [[Sallqantay]] - [[Saksarayuq]] - [[Shaprarahu]] - [[Waskaran]] - [[Yerupaja]] - - '''[[:Katiguriya:Walla (Piruw)|Walla]]kuna''' * '''[[:Katiguriya:Nina urqu (Piruw)|Ariqkuna]]: '''[[Ampay]] - [[Chhachani]] - [[Chupiqiña]] - [[Hamp'atu urqu]] - [[Misti urqu]] * '''[[:Katiguriya:Qucha (Piruw)|Qucha]]kuna:''' [[Titiqaqa qucha]] - [[Chinchayqucha]] - [[Pallqaqucha]] - [[Aqupiya qucha]] [[Chuqllu qucha]] - [[Lankilayu]] - [[Parinaqucha]] - [[Pumaqanchi qucha]] - [[Qunuqucha]] - [[Salinas qucha]] - [[Siwinaqucha]] * '''[[:Katiguriya:Mayu (Piruw)|Mayu]]kuna:''' [[Amarumayu]] - [[Apurimaq]] - [[Huchusuma mayu]] - [[Mantaru]]- [[Marañun mayu|Marañun]] - [[Mayutata]] - [[Pampas mayu]] - [[Putumayu]] - [[Rimaq mayu]] - [[Santa mayu]] - [[Tampu mayu]] - [[Tumpis mayu]] - [[Ukayali]] - [[Willkamayu]] * '''[[:Katiguriya:Wat'a (Piruw)|Wat'a]]kuna:''' [[Chincha wat'akuna]]kuna - [[Ballestas wat'akuna]] - [[Yuraqwat'a]] - [[Titiqaqa wat'a]] - [[Amantani]] - [[Intika]] - [[Uru wat'akuna]] * '''[[:Katiguriya:Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:''' [[Abiseo mayu mamallaqta parki]] - [[Alto Purús mamallaqta parki]] - [[Bahuaja-Sonene mamallaqta parki]] - [[Cerros de Amotape mamallaqta parki]] - [[Cordillera Azul mamallaqta parki]] - [[Cutervo mamallaqta parki]] - [[Manu mamallaqta parki]] - [[Paraqas mamallaqta parki]] - [[Tinku Mariya mamallaqta parki]] - [[Utishi mamallaqta parki]] - [[Waskaran mamallaqta parki]] - [[Yanachaga-Chemillén mamallaqta parki]] === Chiriqunuy === [[Rikcha:Piruw saywitu.png|rikchacha|Kichwa simipi Piruw saywitu]][[Rikcha:Pe-map.png|thumb|236x236px|Kastilla simipi Piruw saywitu|wak=]] *'''Tropikal chiriqunuy:''' {{leyenda|darkgreen|[[Amarumayu sach'a-sach'a suyu|Pluvisilva]]}} {{leyenda|green|Paraymit'a}} {{leyenda|lightblue|Chirapakuna}} {{leyenda|lightgreen|Altu [[pacha]]kuna}} {{leyenda|pink|Transisiwnpa}} *'''[[Qhichwa suyu|Qhichwa]]-[[qunuy]] chiriqunuy:'''{{leyenda|yellow|[[Qhichwa suyu|Qhichwa]]}} {{leyenda|brown|[[Ch'in pacha]]}} *'''[[Pampa]]p chiriqunuy:''' {{leyenda|grey|Qullaw [[Urqu]]wan}} *'''[[Rit'i]]pa chiriqunuy:''' {{leyenda|orange|Altu [[Urqu]]kuna}} == Yurakuna == * [[sara]] - [[papa]] == Uywakuna == * [[kuntur]] - [[tunki]] - [[wik'uña]] - [[chinchilla]] - [[charapa]] - [[tiwrun]] - [[khillaychuki]] [[challwa]] - [[chuqi challwa]] - [[samanna]] - [[pinwinu]] - [[quwi]] - [[añas]] - [[yukra]] - [[wisk'acha]] - [[mach'aqway]] - [[wakamayu]] - [[luru]] - [[puma]] - [[paqucha]] - [[wanaku]] - [[llama]] - [[suwaq'ara]] - [[uturunku]] == Llaqta pusanapaq rakiy == {{QQ|Piruwpa pulitika rakiynin}} Piruw llaqtapiqa kanmi [[:Katiguriya:Suyu (Piruw)|suyu]]kuna, [[:Katiguriya:Pruwinsya (Piruw)|wamani]]kuna (194), [[:Katiguriya:Distritu (Piruw)|k'iti]]kunapas. Piruwpi kanmi 24 suyu, 1 ''constitucional wamani'', ima 1 ''Metropolitana Suyupas'':[[Rikcha:Perú · (lliw).png|thumb|250px|right|Piruwpi suyukuna]] {|cellspacing="0" align="center" style="margin:auto;" ! style="font-size:100%; background:#006400; border:1px solid #808080; " align="center" colspan="6" |<big><span style="color:white;">'''Suyukuna (Piruw)'''</big> <small>(2021)</small></span> |---- !style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| &nbsp; !style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Suyu</span> !width="150px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Uma llaqta</span> !width="100px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Runakuna</span> !width="80px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Hallka k'iti kanchar <br /><small>(km<sup>2</sup>)</small></span> !width="80px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Runa ñit'inakuy <small>(km<sup>2</sup>)</small></span> |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''1''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Amarumayu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Chachapuyas]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|430.811 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|39.249 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|10,98 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''2''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Anqash suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Waras]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.191.872 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.915 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|33,19 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''3''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Apurimaq suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Awankay]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|433.494 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|20.896 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|20,75 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''4''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ariqipa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ariqipa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.521.697 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|63.345 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|24,02 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''5''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ayakuchu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ayakuchu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|673.487 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|43.815 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|15,37 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''6''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Kashamarka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Kashamarka]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.463.690 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|33.318 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|43,93 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''7''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qusqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Qusqu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.372.205 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|71.987 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|19,06 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''8''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wankawillka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wankawillka]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|364.450 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|22.131 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|16,47 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''9''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wanuku suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wanuku]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|764.202 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|36.849 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|20,74 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''10''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ika suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ika]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|992.621 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|21.328 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|46,54 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''11''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Sunin suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wankayu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.373.898 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|44.197 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|31,09 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''12''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qispi kay suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Truhillu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|2.045.165 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|25.450 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|80,36 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''13''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lampalliqi suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Chiklayu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.326.490 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|14.231 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|93,21 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''14''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wachu llaqta]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|11.936.846 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|34.949 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|341,55 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''15''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Luritu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ikitus]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.038.973 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|368.852 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|2,82 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''16''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Mayutata suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Puerto Maldonado]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|177.856 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|85.301 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|2,09 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''17''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Muqiwa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Muqiwa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|195.334 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|15.734 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|12,41 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''18''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Pasqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Pasqu urqu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|273.080 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|25.320 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|10,79 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''19''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Piwra suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Piwra]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|2.075.301 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.892 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|57,82 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''20''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Punu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Punu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.243.471 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|71.999 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|17,27 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''21''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[San Martín suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Muyupampa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|911.816 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|51.253 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|17,79 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''22''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Taqna suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Taqna]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|378.615 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|16.076 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|23,55 |---- bgcolor=#FFFFFF |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''23''' |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Tumpis suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Tumpis]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|255.193 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|4.669 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|54,66 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''24''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ukayali suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Pukallpa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|599.345 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|102.411 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|5,85 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qallaw hatun kamachiy wamani]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Qallaw]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.147.646 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|147 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|7.807,12 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima llaqta suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Lima]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|9.821.976 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|2.672 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|3.675,89 |} == Mama llaqta == [[Rikcha:Francisco Sagasti.jpg|thumb|right|140px|[[Francisco Sagasti]]m Piruwpa [[umalliq]]nin (2020-2021).]] [[Rikcha:Pedro Pablo Kuczynski 2016 (cropped).jpg|thumb|right|140px|[[Pedro Pablo Kuczynski]]m Piruwpa [[umalliq]]nin (2016-2018).]] [[Rikcha:Ollanta Humala em Brasília.jpg|thumb|right|140px|[[Ollanta Humala Tasso]]m Piruwpa [[umalliq]]nin (2011-2016).]] * [[Kamay]] - [[Kamachi quq atiy]] - [[Ruraq atiy]] - [[Kamay paqtachi atiy]] - [[Hatun kamachi]] {{QQ|Piruwpa umalliqnin}} {{QQ|Piruwpa Kunrisun}} {{QQ|Piruwpa hatun kamachin}} * [[Dimukrasya]] * Nisqalla Dimukratiya ''(Democracia nominal)'', 1824 – 1895 * Qullqisapallap Dimukratiyan ''(Democracia censataria)'', 1895 - 1930 * Qharikunap Qillqayatiqpa Dimukratiyan ''(Democracia masculina alfabeta)'', 1931 - 1955 * Chaqrusqa Qillqayatiqpa Dimukratiyan ''(Democracia mixta alfabeta)'', 1956 – [[1978]] * Sapsi Dimukratiya ''(Democracia Universal)'', [[1979]] watamanta kunankama * [[Sanancha]]kuna: [[Unancha]] - [[wallqanqa sanancha|Wallqanqa]] - [[Llaqta taki]] - Huk sananchakuna: {{QQ|:Katiguriya:Piruwpa sananchankuna}} {{QQ|Piruwpa unanchan}} {{QQ|Piruwpa wallqanqan}} {{QQ|Piruwpa llaqta takin}} * [[Piruwpa iskarapila]] * [[Piruwpa llaqta qayanqillqanmi]] * Suti ** '''[[Suti]]:''' ''Virú'' ---> ''Pirú'' ---> ''Perú'' ([[kastilla simi]]pi) ---> ''Piruw'' ([[qhichwa simi]]pi) ** '''Tukri [[suti]]n:''' República Peruana (''Piruwki Sapan Llaqta'') [1821 - 1950] ---> República del Perú (''Piruw Sapan Llaqta Republikan'') [1950 [[wata]]manta kunankama] == Runakuna == {{QQ|Piruw suyupi runa llaqtakuna}} [[Rikcha:Peru - Population by region or department (2007).svg|thumb|right|130px|Runakuna (2007 watapi)]] Piruw llaqtapiqa achka [[runa llaqta]]kuna indihina ayllu llaqtakunapas tiyankum, [[Qhichwa runa]], [[Aymara runa]],<ref>https://pueblosoriginarios.com/sur/andina/aymara/aymara.html</ref> [[Awahun runa]], [[Ashaninka runa]],<ref>https://peru.info/es-pe/talento/noticias/6/24/conoce-a-la-etnia-mas-grande-de-la-selva-peruana</ref> hukkunapas. == Rimaykuna == {{QQ|Piruwpi rimaykuna}} {{QQ|Piruwpa suyunkunapi rimaykuna}} * [[Kastilla simi]] (tukri simi hina llamk'achisqa): 16 000 000 rimaq * [[Qhichwa simi]]: 8 000 000 rimaq * [[Aymara simi]]: 500 000 rimaq * [[Awahun simi]]: 45 000 rimaq * [[Ashaninka simi]]: 40 000 rimaq * [[Machiqinqa simi]]: 10 000 rimaq * [[Haqaru simi]]: 3 000 rimaq {|cellspacing="0" align="center" style="margin:auto;" ! style="font-size:100%; background:#EFEFEF; border:1px solid #808080; " align="center" colspan="6" |<big><span style="color:black;">'''Piruwpi simikuna'''</big> <small>(2007)</small></span> |---- !style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| &nbsp; !style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">Suyu</span> !width="150px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">Kastilla simita rimaqkuna <small> /1 </small> </span> !width="100px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">%</span> !width="80px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">Indihina simita rimaqkuna <small> /1, /2</small> </span> !width="80px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">% </span> |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''1''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Amarumayu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|281.177 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|85,4 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|46,940 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|14.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''2''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Anqash suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|653,576 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|68.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|303,806 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|31.7 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''3''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Apurimaq suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|100,563 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|28.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|256,371 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|71.7 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''4''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ariqipa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|871,940 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|82.7 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|180,615 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|17.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''5''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ayakuchu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|194,216 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.7 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|348,720 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|64.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''6''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Kashamarka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1,225,311 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.2 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|6,792 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.5 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''7''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qusqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|485,919 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|46.3 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|558,772 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|53.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''8''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wankawillka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|140,824 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|259,750 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|64.7 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''9''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wanuku suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|475,899 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|70.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|196,855 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|29.2 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''10''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ika suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|610,410 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|95.0 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|31,194 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|4.9 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''11''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Sunin suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|950,816 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|86.4 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|148,068 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|13.5 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''12''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qispi kay suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1,443,774 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.5 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|4,792 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''13''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lampalliqi suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|978,150 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|97.5 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|23,323 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|2.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''14''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|7,202,159 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|93.2 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|510,385 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|6.6 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''15''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Luritu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|707,281 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|92.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|55,077 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|7.2 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''16''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Mayutata suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|76,689 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|79.2 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|19,771 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|20.4 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''17''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Muqiwa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|116,807 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|78.8 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|31,294 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|21.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''18''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Pasqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|226,336 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|90.0 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|24,683 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|9.8 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''19''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Piwra suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1,482,911 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|3,842 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''20''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Punu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|387,191 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|33.8 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|757,685 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|66.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''21''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[San Martín suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|631,401 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|98.0 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|11,599 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|1.8 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''22''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Taqna suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|211,526 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|80.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|52,318 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|19.8 |---- bgcolor=#FFFFFF |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''23''' |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Tumpis suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|177,913 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|463 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''24''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ukayali suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|330,112 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|87.7 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|45,527 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|12.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qallaw hatun kamachiy wamani]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|755,326 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|94.8 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|40,672 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|5.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima llaqta suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|- |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|- |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|- |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|- |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''Llapan''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|20,718,227 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|83.9 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|3,919,314 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|15.9 |} /1 rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 [[qhichwa simi]], [[aymara simi]], [[ashaninka simi]] icha huk indihina simi (mana hawa simi) <small>(Pukyu: <ref>[https://web.archive.org/web/19970412040139/http://www.inei.gob.pe/ www.inei.gob.pe/ (2007)]</ref>)</small> == Iñiykuna == * [[Kristiyanu iñiy]] * [[Tawantinsuyu iñiy]], [[kathuliku]] kristiyanu iñiywan chaqrusqa == Hatun llaqtakuna == {{AP|Lista: Llaqtakuna (Piruw)}} [[Rikcha:Lima Plaza Mayor1 cropped.jpg|thumb|right|200px|[[Lima]], [[uma llaqta]]]] * [[Lima]] 8 500 000 tiyaq * [[Ariqipa]] 850 000 tiyaq * [[Truhillu]] 790 000 tiyaq * [[Piwra]] 315 000 tiyaq * [[Qusqu]] 300 000 tiyaq * [[Hullaqa]] 208 553 tiyaq == Musiku == * [[Kañina]]kuna: ''Sol de plata'', ''Libra peruana'', ''Sol de Oro'', Inti, ''Nuevo Sol'' == Karu puriy == Turistiku llaqtaqa [[Qusqu]], chay Qusqupiqa [[Machu Pikchu]] unay llaqta kan, hinaspa [[Willka Qhichwa]] kan. [[Mayutata suyu]]pi tarikullantaq [[Manu mamallaqta parki]]. [[Punu suyu]]pitaq [[Titiqaqa qucha]], hinaspa [[Sillustani]]pi [[chullpa]]kuna kan. [[Ariqipa suyu]]pitaq [[Misti urqu|Misti nina urqu]], [[Qullqa qhichwa]] hinaspapis [[Nina Urqu Qhichwa]] (''Valle de los volcanes'') tarikullantaq. [[Ika suyu]]pitaq [[Naska siq'ikuna]] hinaspapis [[Paraqas mamallaqta parki]] chaykuna kan. [[Anqash suyu]]pitaq [[Waylas]] qhichwa hinaspa [[Waskaran]] (6,768 m) chaykuna kan. [[Ikitus]] llaqtapitaq llipin sach'akunayuq selva hinaspa [[Amarumayu]] hatun mayu ima kan; [[Tumpis suyu]]pitaq ima munay playakuna kan. [[Lampalliqi suyu|Lampalliqipitaq]] ''Valle de las Pirámides'' hinaspa ''Tesoros de [[Sipan]]'' nisqakuna kan. [[Kashamarka suyu]] [[Inka armakuna]] hinaspa sumaq campiñayuq. [[Qispi kay suyu]]taq unay pacha mawk'a [[Chan Chan]] llaqtayuq. == Yachay tarpuy == '''Qillqakuna - Qillqaqkuna''' * (Apu) [[Ollantay]] ([[aranwa]]) * [[Waman Puma de Ayala]] (* 1534 ? (1550 ?) - † c. 1615) * [[Inka Garcilaso de la Vega]] (1539 – 1616) * [[Flora Tristan]] (1803 - 1844) * [[César Vallejo]] (1892 - 1938) * [[José María Arguedas]] (1911 - 1969) * [[Julio Ramón Ribeyro]] (1929 – 1994) * [[Mario Vargas Llosa]] (* 1936) '''Taki kapchiy''' * [[Ima Sumaq]], [[Juan Diego Flórez]], [[Felipe Pinglo Alva]], [[Chabuca Granda]], [[Jesús Vásquez]], [[Tania Libertad]], [[Cecilia Barraza]], [[Arturo Cavero]], [[Eva Ayllón]], [[Dina Páucar Valverde]], [[Sonia Morales]], [[Delfin Garay]], [[Uchpa kusituy|Uchpa]], [[Shapis]], [[Grupo 5]], [[Gian Marco]], [[Susana Baca]] (takiq, ''Grammy'' 2002), [[Susan Ochoa]]. '''Tusuy''' * [[Carccacha]], [[Vania Masías]] == Raymikuna == * [[Pachakamilla Kristu]] * [[Quyllur Rit'i]] [[Rikcha:SeñordelosMilagrosNazarenas.jpg|thumb|right|160px|<center>[[Pachakamilla Kristu]]]] {| {{tablabonita}} ! style="background:#efefef;" | P'unchaw ! style="background:#efefef;" | Suti |- | 1 [[Qhulla puquy killa]] | Musuq wata |- | 2 [[Hatun puquy killa]] | [[Mamacha Kanchi Raymi]] (Punu) |- |- | Iskay kaq [[Intichaw]] [[Hatun puquy killa]]pi | Pisqu pusuqay p'unchaw |- | [[Pawkar waray killa]] - [[Ayriway killa]] | [[Simana Santa|Willka Killa ñan]] |- | 1 [[Aymuray killa]] | [[Llamk'ay p'unchaw]] |- | [[Inti raymi killa]] | [[Quyllur Rit'i]] (Qusqu Suyu) |- | 29 [[Inti raymi killa]] | [[San Pidruwan| Hutsannaq Piru]] wan [[San Pawlu|Hutsannaq Pawlu]] |- | 6 [[Anta situwa killa]] | Yachachiq p'unchaw |- | 7 [[Inti raymi killa]] | [[Arikap maqanakun|Unancha p'unchaw]] |- | [[Inti raymi killa]] | Antikunap takinan p'unchaw |- | 24 [[Inti raymi killa]] | Chakraruna p'unchaw |- | 28 [[Anta situwa killa]] | [[Tayta llaqta phista|Yaya llaqta kusikuy]] |- | 30 [[Chakra yapuy killa]] | [[Santa Rosa Limamanta|Limaqmanta Hutsannaq Rusa]] |- | [[Kantaray killa]] | [[Señor de los Milagros|Illaqmiyuq Riqisqa]] nisqap killan |- | 8 [[Kantarya killa]] | [[Anqamusta wamparpaq maqanakun]] |- | 31 [[Kantarya killa]] | Wiraquchap takin p'unchaw |- | 1 [[Ayamarka killa]] | [[Lliw Hutsannap p'unchawnin]] |- | 8 [[Qhapaq raymi killa]] | [[Map'annaq kunsi]] p'unchaw |- | 9 [[Qhapaq raymi killa]] | [[Ayakuchu maqay]] |- | 25 [[Qhapaq raymi killa]] | [[Nawidad| Ancha Yurí]] |} == Rikchakuna == <center><gallery widths="150"> Rikcha:Peru Blue Marble.png|Piruw (NASA) Rikcha:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.jpg|[[Machu Pikchu]] Rikcha:SeñordelosMilagrosNazarenas.jpg|[[Pachakamilla Kristu]] Rikcha:Sta Rosa de Lima por Claudio Coello.jpg|[[Santa Rosa Limamanta]] Rikcha:Condor flying over the Colca canyon in Peru.jpg|[[Kuntur]], [[Qullqa qhichwa]] hawanpi phawaq Rikcha:Escudo Inca Garcilaso.jpg|[[Tupaq Amaru iskay ñiqin]] Rikcha:Chan chan wall1.jpg|Mawk'a wasi pampa, [[Chan Chan]] Rikcha:Peruvian Artwork Calabas.jpg Rikcha:Chavín de Huántar.JPG|[[Wantar Chawin]] Rikcha:Qoyllur R'Iti panoramic overview.jpg|[[Quyllur rit'i]] Rikcha:Marinera Norteña.jpg|[[Marinera]] Rikcha:Ceviche.png|''Ceviche'' Rikcha:Utcubamba amazonas peru.jpg|[[Utkupampa mayu]], [[Amarumayu suyu]] Rikcha:Colca souvenirs.jpg|[[Qullqa Qhichwa]], ([[Ariqipa suyu]] Rikcha:Ayakuchu qhatuq warmi.jpg|Ruru qhatuq warmi, [[Wamanqa]] llaqtapi [[Ayakuchu suyu]]pi Rikcha:Urarina shaman B Dean.jpg|[[Urarina]] [[shaman]], 1988 </gallery> </center> == Apaykachana == * Panamirikana [[ñan]] * [[Khillayñan]]: 3.462 km * [[ñan]]kuna: 72.900 km * 254 antanka pampa == Kaypipas qhaway == * [[Macrorregión Sur]] * [[Lista: Yachay sunturkuna (Piruw)]] * [[Awya Yala]] {{Punku p'anqa Piruw‎}} == Willay pukyukuna == <references/> == Hawa t'inkikuna == {{Commonscat|Peru|Piruw}} * [https://web.archive.org/web/20100730230845/http://www.congreso.gob.pe/_quechua/index.htm www.congreso.gob.pe - Rimana Wasimanta] * [https://web.archive.org/web/20110205010758/http://www.congreso.gob.pe/_quechua/Constitucion.pdf www.congreso.gob.pe / Perú Suyu Hatun Kamay Pirwa 1993] * [http://www.propuestaazul.com/propuestaazul/propuestaazul-quec.pdf Peru: Huk Ñeqen Ekolohika kallpayoq Pacha] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v05.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (kastilla simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v01.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (qhichwa simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v02.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (aymara simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v03.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (ashaninka simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v04.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (awahun simipi widyum)] * [https://web.archive.org/web/20110812032518/http://www.petroperu.com.pe/portalweb/index2_qe.asp PETROPERU (qhichwa simipi)] * [https://web.archive.org/web/20100601110040/http://www.petroperu.com.pe/portalweb/index2_ay.asp PETROPERU (aymara simipi)] {{Piruw}} {{Urin Awya Yalapi mama llaqtam}} [[Katiguriya:Mama llaqta (Awya Yala)]] [[Katiguriya:Piruw|!]] 3t0gr1pc1ox579ckglgjgzwvdewad23 688790 688789 2026-04-28T22:31:00Z Payqa 34608 [[Special:Contributions/Payqa|Payqa]]-pa [[Special:Diff/688789|688789]] hukchasqanta kutichisqa ([[User talk:Payqa|rimay]]) 688790 wikitext text/x-wiki {{Kusa qillqa}} {{Mamallaqta2 | suti = Piruw Ripuwlika | waq sutikuna = República del Perú | rikchap uranpi wallqanqa = no | color = <!-----kikinta rurakun-----> | wallqanqa = <!-----kikinta rurakun-----> | qillqa wallqanqa = <!-----kikinta rurakun-----> | cadre unancha = no | unancha = <!-----kikinta rurakun-----> | qillqa unancha = <!-----kikinta rurakun-----> | audio = <!-----kikinta rurakun-----> | rikcha = <!-----kikinta rurakun-----> | hatun-kaq rikcha = <!-----kikinta rurakun-----> | qillqa = <!-----kikinta rurakun-----> | Llaqta qayanqillqa = <!-----kikinta rurakun-----> | Llaqta taki = ''"[[Piruwpa llaqta takin|Somos libres, seámoslo siempre]]"''<br>''("Qispisqañam kachkanchik, ñawpaq kananchik wiñaypaq")'' | Mamallaqtapa raymin = [[28 ñiqin anta situwa killapi]] [[1821]] | Kamachina laya = <!-----kikinta rurakun-----> | Umalliq = [[José María Balcázar]]<!-----kikinta rurakun-----> | Umalliq pacha = [[2026]] | Umalliq ministru = Luis Arroyo | Parlamento = <!-----kikinta rurakun-----> | Simikuna = [[Qhichua simi]],<br>[[Aymara simi]]<br>[[Ispaña simi]]<br>Wak piruwpa [[rimay]]kuna | Uma llaqta = [[Lima]]<!-----kikinta rurakun-----> | wikidata = Q2887 | Suyukuna = <!-----kikinta rurakun-----> | Hatunnin llaqta = [[Arequipa]] | pop = 9674755 | wata1 = 2022 | alt mini = <!-----kikinta rurakun-----> | alt max = <!-----kikinta rurakun-----> | area = <!-----kikinta rurakun-----> | landarya = | Yaku = <!-----kikinta rurakun-----> | pacha UTC = <!-----kikinta rurakun-----> |coords = {{cal coor|globe:Earth|region:{{{kodea}}}_type:city|display=inline}} |notes area = {{{notes area|}}} |name miscellaneous geo = {{{name miscellaneous geo|}}} |various geo = {{{various geo|}}} |name miscellaneous geo2 = {{{name miscellaneous geo2|}}} |various geo2 = {{{various geo2|}}} | name of date1 = Paqarisqan pacha | name of date2 = Piruw-Qullasuyu Huñunakuy | name of date3 = Pasiphiku Maqanakuy | name of date4 = | date1 = <!-----kikinta rurakun-----> | date2 = 1836-1839 | date3 = 1879-1884 | date4 = | runap-sutin = <!-----kikinta rurakun-----> | pop_name = <!-----kikinta rurakun-----> | population = <!-----kikinta rurakun-----> | population notes = {{{population notes|}}} | density = <!-----kikinta rurakun-----> | nom_pop division a = | population division a = | nom_pop division b = | population division b = | population division notes = {{{population division notes|}}} | name various demography = {{{name various demography|}}} | various demography = {{{various demography|}}} | name various demography2 = {{{name various demography2|}}} | various demography2 = {{{various demography2|}}} | warmi-qhari = <!-----kikinta rurakun-----> | name miscellaneous = {{{name miscellaneous|}}} | miscellaneous = {{{miscellaneous|}}} | Sutichasqa RLR = <!-----kikinta rurakun-----> | RLR (RKK) = <!-----kikinta rurakun-----> | Sutichasqa RLR per cápita= <!-----kikinta rurakun-----> | RLR (RKK) per cápita = <!-----kikinta rurakun-----> | Llamkanaqkaq indisi = <!-----kikinta rurakun-----> | Inflasyun = <!-----kikinta rurakun-----> | RPI = <!-----kikinta rurakun-----> | Llaqtaqullqi = <!-----kikinta rurakun-----> | ISO tuyru = <!-----kikinta rurakun-----> | Internet tuyru = <!-----kikinta rurakun-----> | Karurimana tuyru = <!-----kikinta rurakun-----> | Kaypi wankurisqa = <!-----kikinta rurakun-----> | name divers2 = {{{name divers2|}}} | divers2 = {{{divers2|}}} | source1 = {{{source1|}}} | source2 = {{{source2|}}} | source3 = {{{source3|}}} | source4 = {{{source4|}}} }} '''Piruw'''qa ([[Ispaña simi]]pi: ''[[:es:Perú|Perú]]'', [[Aymara simi]]pi: ''[[:ay:Piruw|Piruw]]'', [[Inlis simi]]: [[:en:Peru|Peru]]) [[Urin Awya Yala|Urin Apyala]]p intichinkayninpi [[Mama llaqta|llaqta]]m. Pata waqtamanta [[Ikwayur|Ikwatur]] llaqtawan, [[Kulumpiya|Kulunsuyu]] llaqtawan tinkuna, inti lluqsiy waqtamantataq [[Parasil]] llaqtawan [[Puliwya|Pulipya]] llaqtawan tinkuna, uray waqtamantataq [[Chili]] llaqtawan Puliwya llaqtawan [[Titiqaqa qucha]]wan tinkuna, inti chinkay waqtamantataq [[Pasiphiku mama qucha|Pasihiku mama qucha]]wan tinkusqa. Piruw huk achkaniray kawsayuq mamallaqtam [[tiyayr’itikunayuqmi]] kan, tiyayr’itintaq -Kuntipi, [[Pasiphiku]] chala suyupa [[purun]] pampapi; mamallaqtap wichayninmanta urayantinkama [[Anti walla]]p umanpi; [[Amarumayu]]pa quñi [[Yunka suyu|yunka]]npi- mastarikunmi. Piruwqa 34 hunu runakuna charin, umallaqtantaq hatunnin llaqtapas [[Limaq]]mi. 1.28 hunu km2 (0.5 hunu mi2) charispa, Piruwqa [[Tiksimuyu|Tiqsimuyu]]pi chunqa isqunñiqin, Urin Awyalapi kimsañiqinpas hatunnin mamallaqtam. Piruwqa [[ripuwlika|sapan llaqta]]m, [[Piruwpa umalliqnin|umalliqniyuq]], [[Piruwpa Kunrisu|Qurinaka]] nisqa [[rimana huñunakuy]]niyuqpas. Suyu hina hatunkamachiyllana chawanasqa llaqtanchik, hallp'antaq 1 285 216 km² chhikanmi, Piruwpam 29 hunu tiyaqyuqmi; paykunaqa [[kastillanu|Kastilla]], [[qhichwa simi|Qhichwa]], [[aymara simi|Aymara]] rimaqkunam, chaymanta wah runakunaq rimayninkupis kallantaqmi. Peruqa achkaniray unay shamuq [[kultura]]kunap paqarinan kanmi. -Qallarikuq 3500 ñp- [[Norte Chico kultura]]manta, [[Tawantinsuyu]]kama. Norte chico kulturantaq, [[Awya Yala (Mulanpi)|Awyala]]pi ñawpaqnin kulturami, shinallataq sibilisasyunpa pichkamanta shuknin paqarinanmi karqa. Tawantinsuyuntaq, Ñawpaq [[Cristobal Colon|Colon]] Awyalapi hatunnin sibilisasyunmi karqa. Kunan Peru sutichasqa suyuqa, unay [[Wiñay kawsay|wiñaykawsay]]yuq mamallaqtapurapi shukninmi; erensyannintaq chunka waranqa watamantam (ñk.) shamunpas. XVI pachaqwatapi [[Ispaña|Ispaña imperyu]]qa Perupa suyuntam atipanakurqan, chaymi shuk [[Birreynatu|birreynatu]]tam takyachirqan; birreynatuntaq [[Urin Awya Yala|Urin Awyala]]pi tukuymari suyunpi mastarirqan, shinallataq [[Limaq]] llaqtatam umanchakurqan. Awyalapi, superior yachaykaqqa qallarichikusqan 1551 watapi, [[Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin|Mamallaqtap San Markus Kuraq Yachay Wasi]]tam ofisyalisllam takyachispa. Peruqa 1821 watapi ofisyalislla qispichikurqan, hawasuyupi [[José de San Martín]], [[Simón Bolívar]]pas awqaqkunap purisqanmanta, shinallataq [[Ayakuchu batalla]]sqanmanta, Peruqa 1824 watapi qispichisqanta tukuchikun. Shamuq watapi, mamallaqtaqa politikap takyanakaqnin charirqan, ekonomita politikatapas takyarikusqankama wanu rukrisqanrayku. Qhipaqnin, [[Chili]]wan [[Pasiphiku Maqanakuy]]qa (1879-1884) Peruta krisiskaqninman apachikun, chaymanta qhapaqkunataq kamachiyta ayqichikun Partido Civilistamanta. XX pachaqwatapi, mamallaqtaqa coup d’etat-tam, sosyal allinakaqtam, ukhumanta maqanakuytapasmi tuparirqan, shinallataq ekonomip takyakaqnintam wiñaykaqnintapas tuparirqan. 1990 watakunapi, mamallaqtaqa shuk mushuqliberal ekonomi modelutam takyachisqan, kunankamapas tiyanmi. 2000 watakunapi [[Materia Prima|Tiqsi materya]]qa wiñasqankupacha. Peruqa sapakutilla ekonomi wiñaqnin charirqan, hinallataq [[Wakcha kay|wakchakay]]ninta pisiyarqanpas. Qispichisqa mamallaqtashina, Peruqa shuk [[demokrasya]]yuq republika reprasentasyunniyuqmi kan, 25 [[Suyu|suyu]]pi rakisqam, runap puquykaynin hanaqmi charin, yaykunakayninpas chawpi-hanaqmi, [[Runap Puquykaynin Indisi]] (RPI) llapanmanta 82 ñiqin charipakunpash. Shinallataq Awyalapi allin ekonomyayuqmanta shuknin, wiñaykaq tasaqa chawpichasqa 5.9% charin. Shinallataq tiqsimuyupi usqay industria wiñaykaqyuqmanta shuknin, chawpichasqa 9.6% -pash charin. Riqsichisqam ekonomi aktibidadninkuna kanku: [[Qiqlla|minerya]], manufaktura, [[tarpuy]], [[Challwa hap'iy|challwahapiy]]pas, waq wiñachikuq sektoreswan telekomunikasyunshina, [[Bioteknolohya|bioteknolohya]]shina. Mamallaqtaqa [[The Pacific Pumas]]tam chayaqin, kaytaqmi shuk mamallaqtakunamanta politiku tantanakuymi kan. Mamallaqtakunañataqmi Awyalapa chalanpi tiyanku, shinallataq kikin wiñaykaynin tendensyatam kunakupunku. Kay wiñaykaynin positibomi kan, taqyasqa [[makroekonomi]]pa tiqsinta charinpas, allin kamachikuyninta charinpas, shinallataq tiqsimuyupa intirasyunpaq kichasqam kanpas. Peruqa, sosyal qispikayninpi, shuk riqsichisqa mamallaqtami kan, shinallataq, [[APEC]]pi, [[Pasiphiku Aliansa]]pi, Transpasifiku Tantanakuypi, [[Komersyo Tiqsimuyupa Tantanakuy]]ninpipas shuk miembropas kanmi. Peruqa chawpikallpayuq mamallaqtashina riqsichisqami kan Perupa runakunapi mishu, indihina, iwruparuna, aphrikaruna asyarunapas kapun. Aswan riqsisqan simiqa kastillami, achka Perurunakunaraqmi Qichwa, [[Aymara simi|Aymar]], waq simikunatapas rimallankutaq. Runakawsayninkuta piturisqantaqa, [[Kapchiy|arte]]pi, yanuypi, [[literatura]]pi, [[Taki|takiy]]pipas hatun dibersitasta paqarichikusqan. ==Piruw suyukuna== ;[[Piruw suyukuna]] Piruw mama llaqtaqa 24 suyukunapi (departamentokuna) huk Qallu llaqtapiwan (Callao) rakisqam kachkan. Sapa suyuqa kikin kamachiyniyuqmi (gobierno regional). Piruw mama llaqtaqa kimsaman rakin kachkan: Chala suyu (costa), Antikuna/Sallqa suyu (sierra), hinaspa Yunka suyu (selva).  1. Chala suyu (Costa) Kay suyukunaqa mama quchap patanpim kachkan (0-500 msnm). Kaypiqa inti k'anchay hinaspa ch'aki allpakunam kan: [[Piwra suyu]], [[Lampayiqi suyu]], [[Qispi kay suyu]], [[Tunpis suyu]], [[Anqash suyu]] - Chala hinaspa Antikuna.[[Lima suyu]], [[Ika suyu]], [[Areqipa suyu]], [[Muqiwa suyu]], [[Taqna suyu]]. 2. Antikuna / Sallqa suyu (Sierra) Kay suyukunaqa hatun orqukunap chawpinpim kachkan (2300 msnm-manta wisq'asqa). Kaypiqa aswan achka runasimim parlakun.  [[Kashamarka suyu]], [[Wanuku suyu]], [[Pasqu suyu]], [[Hunin suyu]], [[Wankawillka suyu]], [[Ayakuchu suyu]], [[Apurimaq suyu]], [[Qusqu suyu]], [[Punu suyu]]. 3. Yunka suyu (Selva)  Kay suyukunaqa sach'a-sach'a ukhupim kachkan, q'uñi hinaspa paray suyum.  [[Luritu suyu]], [[Ukayali suyu]], [[San Martin suyu]], [[Amaru suyu]], [[Amaru sacha suyu]]. == Llaqtashuti == Formal shutiqa ofisyal kastilla simipi, "República del Perú"-mi kan. Qichwa simipi, "Piruw Mamallaqta"-mi kan wan "Piruw Ripuwlika"-mi kan, Aymar simipipash "Piruw Jacha Suyu"-mi kan. Inlish formal shutillataqmi "Republic of Peru" kan. Llaqtashutiqa Qichwapi "Piruwruna"-mi kan, [[Inlish simi]]pi "Peruvian" kantaqmi. Perup sutinpa pukyunmanta achka theorikunami kan. XVI siklu qallarichkasqapi, [[Panama]] ismupa San Miguel Bahianiraqpi dominakuq kamachiq biru sutichasqami, chaymanta shamunsi. Panamapa uranpi Biru sutichasqa qullqiyuq mamallaqta kaq, indihina rimasqanmanta uyarispaqa, hispanarunaqa shamusqanku chay kit'iman, chaymi Peru - shina sutinchakun. Chaymanta, kastilla konkistadorkunapaq Tawantinsuyuta Piruwsina sutichasqa kapun. Chaymanta Peru sutiqa kay suyupaq riqsichinanpaq kunankama kutipakullantaqmi == Wiñay kawsay == {{QQ|Piruwpa wiñay kawsaynin}} ===Ñawpaq Tawantinsuyu Pacha=== 3000 ñp watamanta 2500ñp watakama, [[Supi mayu|Supi qichwa]]pi, [[Karal]] ruynakuna (Norte Chico sibilisayun), prinsipalmente rumi wasimanta rurachisqa, rikurikunmi. 1000 ñp wataniqmanta - 200 ñp wataniqkama, [[Anti Walla (Piruw)|Anti Walla]] lliwninpi -[[puma]]tam, [[amaru]]tam, [[kuntur]]tapas [[waka]]shina muchaq- [[Chavin|Chavin kultura]]qa puqurikusqanmi. Chaymanta, chalapa hananpi [[Chimu |Chimu kultura]]qa 100 qp-niqmanta - 700 qp-niqkama [[Truhillu]] llaqtapa hawanpi Inti Wakatam, Killa Wakatapashmi konstruisqanku. [[Chala]]pa urayninpitaq, 1 qp-niqmanta 600 qp-niqkama, iñinkupaq, tarpunankupaq qiqukunatam qillqakuq [[Naska|Nasqa kultura]]qa puqurisqanmi. 800 qp wataniqpi, Antikunap Urayninpi Ayakuchu pukrupi [[Wari|Wari kultura]]qa paqarisqanmi. [[Tiwanaku]]pa [[iñiy]]ninmanta ancha influensyayuq kultura kasqanta hamurpakusqansi kan. Sapa suyupa llimpinkunatan riqsichikuqmi chaypas, sañururasqapi aywasqakunapi shukllachisqa temaqa t'iktusqa kanraqmi. Inka [[Qhapaq Ñan]]pa wamaqnin ñanqa puqurichisqanmanta, shinallataq, heometrichasqa -tawakuchuta chimpakuq- llaqtapa wasichakuyninmanta, Wari Imperyu theoriqa -lliw Antikunapi mastarikuq kaspa- riqsichikusqanmi. Shinallataq, 1000-niq watakama qatikusqanta hamurpakusqansi kan. Chalapa hanayninpi [[Lampalliqi suyu|Lampayiqi]] suyupiqa -qurimantapas tumpagamantapas chaninchasqa saynatata rurakuqmanta riqsichsiqa- Sikan kulturaqa Waripa tukuyninpachapi puqurisqanmi Hinallataqsi urinnin suyupiqa [[Tiwanaku]]’qa, paqarimurqan, llapan [[Qullaw]] patapi chimpaq aylluhina. Chanta [[Wari]] Aylluqa paqarikusqan, Antis Llaqta wallpamata puquchirqan, imperiu laya llaqta paqarichispaqa, kay wallpamaqa hanaqninman mastakusqa XVIII pachaqkama. IX pachaqmanta, Wari saqipusqanmanta, [[Anti Walla (Piruw)|Antis Walla]]nta mushuq chawpichaq llaqtakunaqa paqarikusqan, Lampayiqi, [[Chimu]], [[Chincha]] hina, “qipa intermediu” “suyu-suyu llaqta” sutichasqa. ===Tawantinsuyu Pacha=== XV siklupi, [[sapa Inka|Inka]]kuna paqarimusqan kallpasapa istadushina, shuk siklullapi ñawpaq [[Kiristuphar Kulun|Colon]] [[Awya yala|Awyala]]kunapi hatunnin suyutam kutichimushqa, [[Qusqu]] umallaqtanwan.<ref>Rowe, John (1948). "The Kingdom of Chimor". ''Acta Americana''.</ref><ref>{{Cite web |last=Dunnell |first=Tony |date=2019-05-11 |title=Ten Interesting Facts About The Inca Empire |url=https://www.savacations.com/ten-interesting-facts-inca-empire/ |access-date=2025-05-18 |website=SA Vacations |language=en-US}}</ref><ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Pachacuti Inca Yupanqui". Encyclopedia Britannica, 1 Apr. 2024, https://www.britannica.com/biography/Pachacuti-Inca-Yupanqui. Accessed 18 May 2025</ref> Qallariq Qusqu’pa Inkankunaqa shuk uchuy etniku qututa kakuhsqanku, [[Qhichwa runa|Qichwa]]’kunashina sutichasqa. Aslla asllamanta, kimsachunka siklumanta, mastariyta qallarirqanku, chaywan chimpaqinkunata wankuriyta qallarishqanku. Inka’pa mastariyninqa chunka pisqa siklukama hayralla kashqa, piru chay pachamanta llalliypa utqayninta wichayta qallarishqa, wamaqllamanta [[Pachakutiy Inka Yupanki|Pachakuti Inka]] qapaqchashqan pachapi.<ref>{{Cite book |last1=Demarest |first1=Arthur Andrew |url={{google books |plainurl=y |id=IqecX148zLsC|page=57}} |title=Religion and Empire: The Dynamics of Aztec and Inca Expansionism |last2=Conrad |first2=Geoffrey W. |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |isbn=0-521-31896-3 |location=Cambridge |pages=57–59}}</ref> Paypa, churinpa ([[Thupa Inka Yupanki]]) kamachishqankupi, Inkakunaqa tukuymari Antis suyuta kamachiyta atishqanku, qapaqchashqankupi runakunataqri 9 [[Hunu|hunu]]manta 16 hunukama kashqa. Pachakuti’qa hunta ley [[Sanampa|sanampa]]ta takyachimushqa, hatunsaya imperiunta allinta kamachinapaq, chaywanpash [[Inti]]’pa churinshina tukuy-atikuq ispiritu-kamachiq awturidadmi kallpachamushqa, -musuqta wasichashqa- Qusqu markamanta kamachispa.<ref>Peru [http://countrystudies.us/peru/3.htm The Incas] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161103012145/http://countrystudies.us/peru/3.htm|date=3 November 2016}}</ref> == Allpa saywachi == {{QQ|Piruwpa allpa saywachi}} Piruw llaqtaqa iskay chunka tawayuq Dipartamintuyuqmi [[Suyu]]kuna,<ref>[https://web.archive.org/web/20220901182324/https://www.sela.org/es/estados-miembros/peru/#:~:text=Organizaci%C3%B3n%20administrativa%3A%2024%20departamentos%20y,%2C%20Tacna%2C%20Tumbes%2C%20Ucayali. https://web.archive.org/web/20220901182324/https://www.sela.org/es/estados-miembros/peru/#:~:text=Organizaci%C3%B3n%20administrativa%3A%2024%20departamentos%20y,%2C%20Tacna%2C%20Tumbes%2C%20Ucayali.]</ref><ref>https://www.distrito.pe/</ref> huk Pruwinsya Constitucionalwan kuska; hatun riqsisqa llaqtakunaqa kaykunan: [[Lima]], [[Ariqipa]], [[Truhillu]], [[Chiklayu]], [[Wankayu]], [[Piwra]], [[Qusqu]] chaymanta [[Chimputi]] llaqtawan. Unay [[pacha]] conquistasqamanta Piruw [[llaqta]]qa kimsa hatunsuyuman t`ipisqa kaqkasqa: [[Chala]] (''Costa'') nisqa [[Pasiphiku mama qucha]]wan tinkusqa; chaymantataq [[Walla]] (''Sierra'') nisqa hanan pata llaqtakuna; chaymantataq [[Urqu]] (''montaña'') nisqa [[Amarumayu sach'a-sach'a suyu]] (''Selva Amazónica'') nisqa karqan. Kayhinaman t'ipisqaqa 1941 watakamallan kaq kasqa; imaraykuchus chhaqay III ''Asamblea General del Instituto Panamericano de Geografía e Historia'' nisqaqa pusaq regionman t`ipiytan apruwasqaku, chaymanta Geógrafo nisqa [[Javier Pulgar Vidal]] nisqa yuyasqa. Kay musuq t`ipiyqa ''Mapa Fisiográfico'' nisqatan rikhurichisqa, chaymi chiqan biogeografican; hinamantan kayhina suyukuna rikhurisqa: {| |- valign="top" | * [[Chala]] * [[Yunka suyu]] * [[Qhichwa suyu]] * [[Suni suyu]] | * [[Puna]] * [[Hanka]] * [[Rupa-Rupa]] * [[Umawa]] |- |} * '''[[:Katiguriya:Urqu (Piruw)|Urqu]]kuna:''' [[Shuyturahu]] - [[Awsanqati]] - [[Sallqantay]] - [[Saksarayuq]] - [[Shaprarahu]] - [[Waskaran]] - [[Yerupaja]] - - '''[[:Katiguriya:Walla (Piruw)|Walla]]kuna''' * '''[[:Katiguriya:Nina urqu (Piruw)|Ariqkuna]]: '''[[Ampay]] - [[Chhachani]] - [[Chupiqiña]] - [[Hamp'atu urqu]] - [[Misti urqu]] * '''[[:Katiguriya:Qucha (Piruw)|Qucha]]kuna:''' [[Titiqaqa qucha]] - [[Chinchayqucha]] - [[Pallqaqucha]] - [[Aqupiya qucha]] [[Chuqllu qucha]] - [[Lankilayu]] - [[Parinaqucha]] - [[Pumaqanchi qucha]] - [[Qunuqucha]] - [[Salinas qucha]] - [[Siwinaqucha]] * '''[[:Katiguriya:Mayu (Piruw)|Mayu]]kuna:''' [[Amarumayu]] - [[Apurimaq]] - [[Huchusuma mayu]] - [[Mantaru]]- [[Marañun mayu|Marañun]] - [[Mayutata]] - [[Pampas mayu]] - [[Putumayu]] - [[Rimaq mayu]] - [[Santa mayu]] - [[Tampu mayu]] - [[Tumpis mayu]] - [[Ukayali]] - [[Willkamayu]] * '''[[:Katiguriya:Wat'a (Piruw)|Wat'a]]kuna:''' [[Chincha wat'akuna]]kuna - [[Ballestas wat'akuna]] - [[Yuraqwat'a]] - [[Titiqaqa wat'a]] - [[Amantani]] - [[Intika]] - [[Uru wat'akuna]] * '''[[:Katiguriya:Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:''' [[Abiseo mayu mamallaqta parki]] - [[Alto Purús mamallaqta parki]] - [[Bahuaja-Sonene mamallaqta parki]] - [[Cerros de Amotape mamallaqta parki]] - [[Cordillera Azul mamallaqta parki]] - [[Cutervo mamallaqta parki]] - [[Manu mamallaqta parki]] - [[Paraqas mamallaqta parki]] - [[Tinku Mariya mamallaqta parki]] - [[Utishi mamallaqta parki]] - [[Waskaran mamallaqta parki]] - [[Yanachaga-Chemillén mamallaqta parki]] === Chiriqunuy === [[Rikcha:Piruw saywitu.png|rikchacha|Kichwa simipi Piruw saywitu]][[Rikcha:Pe-map.png|thumb|236x236px|Kastilla simipi Piruw saywitu|wak=]] *'''Tropikal chiriqunuy:''' {{leyenda|darkgreen|[[Amarumayu sach'a-sach'a suyu|Pluvisilva]]}} {{leyenda|green|Paraymit'a}} {{leyenda|lightblue|Chirapakuna}} {{leyenda|lightgreen|Altu [[pacha]]kuna}} {{leyenda|pink|Transisiwnpa}} *'''[[Qhichwa suyu|Qhichwa]]-[[qunuy]] chiriqunuy:'''{{leyenda|yellow|[[Qhichwa suyu|Qhichwa]]}} {{leyenda|brown|[[Ch'in pacha]]}} *'''[[Pampa]]p chiriqunuy:''' {{leyenda|grey|Qullaw [[Urqu]]wan}} *'''[[Rit'i]]pa chiriqunuy:''' {{leyenda|orange|Altu [[Urqu]]kuna}} == Yurakuna == * [[sara]] - [[papa]] == Uywakuna == * [[kuntur]] - [[tunki]] - [[wik'uña]] - [[chinchilla]] - [[charapa]] - [[tiwrun]] - [[khillaychuki]] [[challwa]] - [[chuqi challwa]] - [[samanna]] - [[pinwinu]] - [[quwi]] - [[añas]] - [[yukra]] - [[wisk'acha]] - [[mach'aqway]] - [[wakamayu]] - [[luru]] - [[puma]] - [[paqucha]] - [[wanaku]] - [[llama]] - [[suwaq'ara]] - [[uturunku]] == Llaqta pusanapaq rakiy == {{QQ|Piruwpa pulitika rakiynin}} Piruw llaqtapiqa kanmi [[:Katiguriya:Suyu (Piruw)|suyu]]kuna, [[:Katiguriya:Pruwinsya (Piruw)|wamani]]kuna (194), [[:Katiguriya:Distritu (Piruw)|k'iti]]kunapas. Piruwpi kanmi 24 suyu, 1 ''constitucional wamani'', ima 1 ''Metropolitana Suyupas'':[[Rikcha:Perú · (lliw).png|thumb|250px|right|Piruwpi suyukuna]] {|cellspacing="0" align="center" style="margin:auto;" ! style="font-size:100%; background:#006400; border:1px solid #808080; " align="center" colspan="6" |<big><span style="color:white;">'''Suyukuna (Piruw)'''</big> <small>(2021)</small></span> |---- !style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| &nbsp; !style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Suyu</span> !width="150px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Uma llaqta</span> !width="100px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Runakuna</span> !width="80px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Hallka k'iti kanchar <br /><small>(km<sup>2</sup>)</small></span> !width="80px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Runa ñit'inakuy <small>(km<sup>2</sup>)</small></span> |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''1''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Amarumayu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Chachapuyas]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|430.811 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|39.249 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|10,98 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''2''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Anqash suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Waras]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.191.872 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.915 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|33,19 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''3''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Apurimaq suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Awankay]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|433.494 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|20.896 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|20,75 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''4''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ariqipa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ariqipa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.521.697 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|63.345 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|24,02 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''5''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ayakuchu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ayakuchu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|673.487 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|43.815 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|15,37 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''6''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Kashamarka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Kashamarka]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.463.690 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|33.318 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|43,93 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''7''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qusqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Qusqu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.372.205 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|71.987 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|19,06 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''8''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wankawillka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wankawillka]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|364.450 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|22.131 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|16,47 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''9''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wanuku suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wanuku]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|764.202 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|36.849 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|20,74 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''10''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ika suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ika]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|992.621 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|21.328 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|46,54 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''11''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Sunin suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wankayu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.373.898 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|44.197 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|31,09 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''12''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qispi kay suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Truhillu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|2.045.165 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|25.450 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|80,36 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''13''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lampalliqi suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Chiklayu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.326.490 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|14.231 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|93,21 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''14''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wachu llaqta]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|11.936.846 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|34.949 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|341,55 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''15''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Luritu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ikitus]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.038.973 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|368.852 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|2,82 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''16''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Mayutata suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Puerto Maldonado]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|177.856 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|85.301 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|2,09 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''17''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Muqiwa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Muqiwa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|195.334 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|15.734 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|12,41 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''18''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Pasqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Pasqu urqu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|273.080 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|25.320 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|10,79 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''19''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Piwra suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Piwra]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|2.075.301 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.892 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|57,82 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''20''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Punu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Punu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.243.471 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|71.999 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|17,27 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''21''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[San Martín suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Muyupampa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|911.816 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|51.253 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|17,79 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''22''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Taqna suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Taqna]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|378.615 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|16.076 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|23,55 |---- bgcolor=#FFFFFF |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''23''' |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Tumpis suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Tumpis]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|255.193 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|4.669 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|54,66 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''24''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ukayali suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Pukallpa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|599.345 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|102.411 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|5,85 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qallaw hatun kamachiy wamani]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Qallaw]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.147.646 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|147 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|7.807,12 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima llaqta suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Lima]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|9.821.976 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|2.672 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|3.675,89 |} == Mama llaqta == [[Rikcha:Francisco Sagasti.jpg|thumb|right|140px|[[Francisco Sagasti]]m Piruwpa [[umalliq]]nin (2020-2021).]] [[Rikcha:Pedro Pablo Kuczynski 2016 (cropped).jpg|thumb|right|140px|[[Pedro Pablo Kuczynski]]m Piruwpa [[umalliq]]nin (2016-2018).]] [[Rikcha:Ollanta Humala em Brasília.jpg|thumb|right|140px|[[Ollanta Humala Tasso]]m Piruwpa [[umalliq]]nin (2011-2016).]] * [[Kamay]] - [[Kamachi quq atiy]] - [[Ruraq atiy]] - [[Kamay paqtachi atiy]] - [[Hatun kamachi]] {{QQ|Piruwpa umalliqnin}} {{QQ|Piruwpa Kunrisun}} {{QQ|Piruwpa hatun kamachin}} * [[Dimukrasya]] * Nisqalla Dimukratiya ''(Democracia nominal)'', 1824 – 1895 * Qullqisapallap Dimukratiyan ''(Democracia censataria)'', 1895 - 1930 * Qharikunap Qillqayatiqpa Dimukratiyan ''(Democracia masculina alfabeta)'', 1931 - 1955 * Chaqrusqa Qillqayatiqpa Dimukratiyan ''(Democracia mixta alfabeta)'', 1956 – [[1978]] * Sapsi Dimukratiya ''(Democracia Universal)'', [[1979]] watamanta kunankama * [[Sanancha]]kuna: [[Unancha]] - [[wallqanqa sanancha|Wallqanqa]] - [[Llaqta taki]] - Huk sananchakuna: {{QQ|:Katiguriya:Piruwpa sananchankuna}} {{QQ|Piruwpa unanchan}} {{QQ|Piruwpa wallqanqan}} {{QQ|Piruwpa llaqta takin}} * [[Piruwpa iskarapila]] * [[Piruwpa llaqta qayanqillqanmi]] * Suti ** '''[[Suti]]:''' ''Virú'' ---> ''Pirú'' ---> ''Perú'' ([[kastilla simi]]pi) ---> ''Piruw'' ([[qhichwa simi]]pi) ** '''Tukri [[suti]]n:''' República Peruana (''Piruwki Sapan Llaqta'') [1821 - 1950] ---> República del Perú (''Piruw Sapan Llaqta Republikan'') [1950 [[wata]]manta kunankama] == Runakuna == {{QQ|Piruw suyupi runa llaqtakuna}} [[Rikcha:Peru - Population by region or department (2007).svg|thumb|right|130px|Runakuna (2007 watapi)]] Piruw llaqtapiqa achka [[runa llaqta]]kuna indihina ayllu llaqtakunapas tiyankum, [[Qhichwa runa]], [[Aymara runa]],<ref>https://pueblosoriginarios.com/sur/andina/aymara/aymara.html</ref> [[Awahun runa]], [[Ashaninka runa]],<ref>https://peru.info/es-pe/talento/noticias/6/24/conoce-a-la-etnia-mas-grande-de-la-selva-peruana</ref> hukkunapas. == Rimaykuna == {{QQ|Piruwpi rimaykuna}} {{QQ|Piruwpa suyunkunapi rimaykuna}} * [[Kastilla simi]] (tukri simi hina llamk'achisqa): 16 000 000 rimaq * [[Qhichwa simi]]: 8 000 000 rimaq * [[Aymara simi]]: 500 000 rimaq * [[Awahun simi]]: 45 000 rimaq * [[Ashaninka simi]]: 40 000 rimaq * [[Machiqinqa simi]]: 10 000 rimaq * [[Haqaru simi]]: 3 000 rimaq {|cellspacing="0" align="center" style="margin:auto;" ! style="font-size:100%; background:#EFEFEF; border:1px solid #808080; " align="center" colspan="6" |<big><span style="color:black;">'''Piruwpi simikuna'''</big> <small>(2007)</small></span> |---- !style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| &nbsp; !style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">Suyu</span> !width="150px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">Kastilla simita rimaqkuna <small> /1 </small> </span> !width="100px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">%</span> !width="80px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">Indihina simita rimaqkuna <small> /1, /2</small> </span> !width="80px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">% </span> |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''1''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Amarumayu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|281.177 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|85,4 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|46,940 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|14.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''2''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Anqash suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|653,576 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|68.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|303,806 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|31.7 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''3''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Apurimaq suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|100,563 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|28.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|256,371 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|71.7 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''4''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ariqipa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|871,940 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|82.7 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|180,615 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|17.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''5''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ayakuchu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|194,216 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.7 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|348,720 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|64.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''6''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Kashamarka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1,225,311 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.2 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|6,792 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.5 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''7''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qusqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|485,919 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|46.3 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|558,772 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|53.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''8''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wankawillka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|140,824 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|259,750 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|64.7 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''9''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wanuku suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|475,899 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|70.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|196,855 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|29.2 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''10''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ika suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|610,410 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|95.0 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|31,194 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|4.9 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''11''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Sunin suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|950,816 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|86.4 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|148,068 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|13.5 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''12''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qispi kay suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1,443,774 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.5 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|4,792 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''13''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lampalliqi suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|978,150 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|97.5 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|23,323 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|2.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''14''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|7,202,159 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|93.2 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|510,385 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|6.6 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''15''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Luritu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|707,281 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|92.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|55,077 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|7.2 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''16''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Mayutata suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|76,689 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|79.2 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|19,771 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|20.4 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''17''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Muqiwa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|116,807 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|78.8 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|31,294 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|21.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''18''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Pasqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|226,336 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|90.0 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|24,683 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|9.8 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''19''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Piwra suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1,482,911 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|3,842 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''20''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Punu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|387,191 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|33.8 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|757,685 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|66.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''21''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[San Martín suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|631,401 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|98.0 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|11,599 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|1.8 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''22''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Taqna suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|211,526 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|80.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|52,318 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|19.8 |---- bgcolor=#FFFFFF |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''23''' |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Tumpis suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|177,913 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|463 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''24''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ukayali suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|330,112 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|87.7 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|45,527 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|12.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qallaw hatun kamachiy wamani]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|755,326 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|94.8 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|40,672 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|5.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima llaqta suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|- |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|- |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|- |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|- |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''Llapan''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|20,718,227 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|83.9 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|3,919,314 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|15.9 |} /1 rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 [[qhichwa simi]], [[aymara simi]], [[ashaninka simi]] icha huk indihina simi (mana hawa simi) <small>(Pukyu: <ref>[https://web.archive.org/web/19970412040139/http://www.inei.gob.pe/ www.inei.gob.pe/ (2007)]</ref>)</small> == Iñiykuna == * [[Kristiyanu iñiy]] * [[Tawantinsuyu iñiy]], [[kathuliku]] kristiyanu iñiywan chaqrusqa == Hatun llaqtakuna == {{AP|Lista: Llaqtakuna (Piruw)}} [[Rikcha:Lima Plaza Mayor1 cropped.jpg|thumb|right|200px|[[Lima]], [[uma llaqta]]]] * [[Lima]] 8 500 000 tiyaq * [[Ariqipa]] 850 000 tiyaq * [[Truhillu]] 790 000 tiyaq * [[Piwra]] 315 000 tiyaq * [[Qusqu]] 300 000 tiyaq * [[Hullaqa]] 208 553 tiyaq == Musiku == * [[Kañina]]kuna: ''Sol de plata'', ''Libra peruana'', ''Sol de Oro'', Inti, ''Nuevo Sol'' == Karu puriy == Turistiku llaqtaqa [[Qusqu]], chay Qusqupiqa [[Machu Pikchu]] unay llaqta kan, hinaspa [[Willka Qhichwa]] kan. [[Mayutata suyu]]pi tarikullantaq [[Manu mamallaqta parki]]. [[Punu suyu]]pitaq [[Titiqaqa qucha]], hinaspa [[Sillustani]]pi [[chullpa]]kuna kan. [[Ariqipa suyu]]pitaq [[Misti urqu|Misti nina urqu]], [[Qullqa qhichwa]] hinaspapis [[Nina Urqu Qhichwa]] (''Valle de los volcanes'') tarikullantaq. [[Ika suyu]]pitaq [[Naska siq'ikuna]] hinaspapis [[Paraqas mamallaqta parki]] chaykuna kan. [[Anqash suyu]]pitaq [[Waylas]] qhichwa hinaspa [[Waskaran]] (6,768 m) chaykuna kan. [[Ikitus]] llaqtapitaq llipin sach'akunayuq selva hinaspa [[Amarumayu]] hatun mayu ima kan; [[Tumpis suyu]]pitaq ima munay playakuna kan. [[Lampalliqi suyu|Lampalliqipitaq]] ''Valle de las Pirámides'' hinaspa ''Tesoros de [[Sipan]]'' nisqakuna kan. [[Kashamarka suyu]] [[Inka armakuna]] hinaspa sumaq campiñayuq. [[Qispi kay suyu]]taq unay pacha mawk'a [[Chan Chan]] llaqtayuq. == Yachay tarpuy == '''Qillqakuna - Qillqaqkuna''' * (Apu) [[Ollantay]] ([[aranwa]]) * [[Waman Puma de Ayala]] (* 1534 ? (1550 ?) - † c. 1615) * [[Inka Garcilaso de la Vega]] (1539 – 1616) * [[Flora Tristan]] (1803 - 1844) * [[César Vallejo]] (1892 - 1938) * [[José María Arguedas]] (1911 - 1969) * [[Julio Ramón Ribeyro]] (1929 – 1994) * [[Mario Vargas Llosa]] (* 1936) '''Taki kapchiy''' * [[Ima Sumaq]], [[Juan Diego Flórez]], [[Felipe Pinglo Alva]], [[Chabuca Granda]], [[Jesús Vásquez]], [[Tania Libertad]], [[Cecilia Barraza]], [[Arturo Cavero]], [[Eva Ayllón]], [[Dina Páucar Valverde]], [[Sonia Morales]], [[Delfin Garay]], [[Uchpa kusituy|Uchpa]], [[Shapis]], [[Grupo 5]], [[Gian Marco]], [[Susana Baca]] (takiq, ''Grammy'' 2002), [[Susan Ochoa]]. '''Tusuy''' * [[Carccacha]], [[Vania Masías]] == Raymikuna == * [[Pachakamilla Kristu]] * [[Quyllur Rit'i]] [[Rikcha:SeñordelosMilagrosNazarenas.jpg|thumb|right|160px|<center>[[Pachakamilla Kristu]]]] {| {{tablabonita}} ! style="background:#efefef;" | P'unchaw ! style="background:#efefef;" | Suti |- | 1 [[Qhulla puquy killa]] | Musuq wata |- | 2 [[Hatun puquy killa]] | [[Mamacha Kanchi Raymi]] (Punu) |- |- | Iskay kaq [[Intichaw]] [[Hatun puquy killa]]pi | Pisqu pusuqay p'unchaw |- | [[Pawkar waray killa]] - [[Ayriway killa]] | [[Simana Santa|Willka Killa ñan]] |- | 1 [[Aymuray killa]] | [[Llamk'ay p'unchaw]] |- | [[Inti raymi killa]] | [[Quyllur Rit'i]] (Qusqu Suyu) |- | 29 [[Inti raymi killa]] | [[San Pidruwan| Hutsannaq Piru]] wan [[San Pawlu|Hutsannaq Pawlu]] |- | 6 [[Anta situwa killa]] | Yachachiq p'unchaw |- | 7 [[Inti raymi killa]] | [[Arikap maqanakun|Unancha p'unchaw]] |- | [[Inti raymi killa]] | Antikunap takinan p'unchaw |- | 24 [[Inti raymi killa]] | Chakraruna p'unchaw |- | 28 [[Anta situwa killa]] | [[Tayta llaqta phista|Yaya llaqta kusikuy]] |- | 30 [[Chakra yapuy killa]] | [[Santa Rosa Limamanta|Limaqmanta Hutsannaq Rusa]] |- | [[Kantaray killa]] | [[Señor de los Milagros|Illaqmiyuq Riqisqa]] nisqap killan |- | 8 [[Kantarya killa]] | [[Anqamusta wamparpaq maqanakun]] |- | 31 [[Kantarya killa]] | Wiraquchap takin p'unchaw |- | 1 [[Ayamarka killa]] | [[Lliw Hutsannap p'unchawnin]] |- | 8 [[Qhapaq raymi killa]] | [[Map'annaq kunsi]] p'unchaw |- | 9 [[Qhapaq raymi killa]] | [[Ayakuchu maqay]] |- | 25 [[Qhapaq raymi killa]] | [[Nawidad| Ancha Yurí]] |} == Rikchakuna == <center><gallery widths="150"> Rikcha:Peru Blue Marble.png|Piruw (NASA) Rikcha:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.jpg|[[Machu Pikchu]] Rikcha:SeñordelosMilagrosNazarenas.jpg|[[Pachakamilla Kristu]] Rikcha:Sta Rosa de Lima por Claudio Coello.jpg|[[Santa Rosa Limamanta]] Rikcha:Condor flying over the Colca canyon in Peru.jpg|[[Kuntur]], [[Qullqa qhichwa]] hawanpi phawaq Rikcha:Escudo Inca Garcilaso.jpg|[[Tupaq Amaru iskay ñiqin]] Rikcha:Chan chan wall1.jpg|Mawk'a wasi pampa, [[Chan Chan]] Rikcha:Peruvian Artwork Calabas.jpg Rikcha:Chavín de Huántar.JPG|[[Wantar Chawin]] Rikcha:Qoyllur R'Iti panoramic overview.jpg|[[Quyllur rit'i]] Rikcha:Marinera Norteña.jpg|[[Marinera]] Rikcha:Ceviche.png|''Ceviche'' Rikcha:Utcubamba amazonas peru.jpg|[[Utkupampa mayu]], [[Amarumayu suyu]] Rikcha:Colca souvenirs.jpg|[[Qullqa Qhichwa]], ([[Ariqipa suyu]] Rikcha:Ayakuchu qhatuq warmi.jpg|Ruru qhatuq warmi, [[Wamanqa]] llaqtapi [[Ayakuchu suyu]]pi Rikcha:Urarina shaman B Dean.jpg|[[Urarina]] [[shaman]], 1988 </gallery> </center> == Apaykachana == * Panamirikana [[ñan]] * [[Khillayñan]]: 3.462 km * [[ñan]]kuna: 72.900 km * 254 antanka pampa == Kaypipas qhaway == * [[Macrorregión Sur]] * [[Lista: Yachay sunturkuna (Piruw)]] * [[Awya Yala]] {{Punku p'anqa Piruw‎}} == Willay pukyukuna == <references/> == Hawa t'inkikuna == {{Commonscat|Peru|Piruw}} * [https://web.archive.org/web/20100730230845/http://www.congreso.gob.pe/_quechua/index.htm www.congreso.gob.pe - Rimana Wasimanta] * [https://web.archive.org/web/20110205010758/http://www.congreso.gob.pe/_quechua/Constitucion.pdf www.congreso.gob.pe / Perú Suyu Hatun Kamay Pirwa 1993] * [http://www.propuestaazul.com/propuestaazul/propuestaazul-quec.pdf Peru: Huk Ñeqen Ekolohika kallpayoq Pacha] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v05.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (kastilla simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v01.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (qhichwa simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v02.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (aymara simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v03.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (ashaninka simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v04.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (awahun simipi widyum)] * [https://web.archive.org/web/20110812032518/http://www.petroperu.com.pe/portalweb/index2_qe.asp PETROPERU (qhichwa simipi)] * [https://web.archive.org/web/20100601110040/http://www.petroperu.com.pe/portalweb/index2_ay.asp PETROPERU (aymara simipi)] {{Piruw}} {{Urin Awya Yalapi mama llaqtam}} [[Katiguriya:Mama llaqta (Awya Yala)]] [[Katiguriya:Piruw|!]] i5iy5xnp31cfrws9uy881zg6s6h8i61 Manqu Qhapaq 0 2224 688727 686171 2026-04-28T19:38:33Z Breogan2008 7106 688727 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} [[Rikcha:Ayarmanco1.JPG|thumb|180px|''Retrato colonial de Manco Cápac'']] [[Rikcha:Colcapata.jpg|thumb|180px|''Muros exteriores de [[Colcapata]], antiguo palacio de Manco Cápac.]]'' [[Rikcha:Manco Capac Statue Lima La Victoria.jpg|thumb|180px|Manku Qhapaq Plasa, [[La Victoria distritu]]]]'' '''Manqu Qhapaq''' (''Manku Qhapaq'' nisqapas) [[Inka]]kunap ñawpaq ñiqin qhapaqninsi karqan Manqu Qhapaq kunan Kallawaya pruwinsyapi paqarirqan. [[1200]] ñiq watakunapi qhapaq inkas karqan. [[Titiqaqa wat'a]]mantas [[Mama Uqllu]] warminwan paqarirqan. [[Tupa yawri]] nisqa quri tawnanta chamqaspa, [[Qusqu]] llaqtatas tawnap chayamusqanpi kamarqan. Chaypi kawsaq runakunatas allin kawsaymanta yachachirqan. Tarpuyta, llamk'ayta yachachirqan qatinniq runakunata. '''Qhipaqnin inka qhapaq:''' [[Sinchi Ruq'a]] == Hawa tinkikuna == * [https://web.archive.org/web/20240620000323/http://www.huascaran.edu.pe/estudiantes/xtras/pdf/libro2.pdf Inkakunap paqarisqanmanta willasqakuna (PDF)] == Kaypipas qhaway == * [[Inkarrí]] [[Katiguriya:Inka qhapaq]] [[Katiguriya:Qhari]] 0wvusql38izqnz8ooops3zhu1kdumf5 Sinchi Ruq'a 0 2225 688731 584907 2026-04-28T19:39:08Z Breogan2008 7106 688731 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Sinchi Ruq'a''' (''Sinchi Ruqa'' ñisqapas) [[Inka]]kunap iskay ñiqin qhapaqninsi karqan. [[1230]] ñiq watakunapi qhapaq inkas karqan. '''Ñawpaqnin inka qhapaq:''' [[Manqu Qhapaq]] '''Qhipaqnin inka qhapaq:''' [[Lluq'i Yupanki]] [[Katiguriya:Inka qhapaq]] [[Katiguriya:Qhari]] qxglthcpocgp4mfohtd1kc261etq11w Lluq'i Yupanki 0 2226 688725 584908 2026-04-28T19:38:10Z Breogan2008 7106 688725 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} [[Rikcha:Inca lloque yupanqui.jpg|thumb|200 px|El 3° [[Inka]]: Lluq'i Yupanki; rikcha: [[Waman Puma]], ''Nueva crónica y buen gobierno'' ([[1615]]).]] [[Rikcha:Inca-Lloque-Yupanqui.jpg|thumb|200px|right|Lluq'i Yupanki]] '''Lluq'i Yupanki''' (''Lluqi Yupanki'' ñisqapas) [[Inka]]kunap kimsa ñiqin qhapaqninsi karqan. [[1260]] ñiq watakunapi qhapaq inkas karqan. '''Ñawpaqnin inka qhapaq:''' [[Sinchi Ruq'a]] '''Qhipaqnin inka qhapaq:''' [[Mayta Qhapaq]] [[Katiguriya:Inka qhapaq]] [[Katiguriya:Qhari]] 05uofzdn5oyoe6acr7z6hyez1c4j0pi Mayta Qhapaq 0 2227 688730 584909 2026-04-28T19:38:59Z Breogan2008 7106 688730 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Mayta Qhapaq''' [[Inka]]kunap tawa ñiqin qhapaqninsi karqan. [[1290]] ñiq watakunapi qhapaq inkas karqan. [[Image:Inca mayta capac.jpg|thumb|right|150px|Inka Mayta Qhapaq]] '''Ñawpaqnin inka qhapaq:''' [[Lluq'i Yupanki]] '''Qhipaqnin inka qhapaq:''' [[Qhapaq Yupanki]] [[Katiguriya:Inka qhapaq]] [[Katiguriya:Qhari]] 4vk9nsky87dast1q11j12um24sgxyz3 Yawar Waqaq 0 2230 688764 645070 2026-04-28T19:45:28Z Breogan2008 7106 688764 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Yawar Waqaq''' [[Inka]]kunap qanchis ñiqin qhapaqninsi karqan. '''Yawar Waqaq''' taytansi karqan [[Inka Ruq'a]] [[1380]] ñiq watakunapi qhapaq inkas karqan. '''Ñawpaqnin inka qhapaq:''' [[Inka Ruq'a]] '''Qhipaqnin inka qhapaq:''' [[Wiraqucha Inka]] [[Katiguriya:Inka qhapaq]] [[Katiguriya:Qhari]] 4gnzgs245pksloo44mwpe3w4uaoxd34 Wiraqucha Inka 0 2231 688738 674523 2026-04-28T19:41:03Z Breogan2008 7106 688738 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Wiraqucha Inka''' [[Inka]]kunap pusaq ñiqin qhapaqninsi karqan. [[1410]] ñiq watakunapi qhapaq inkas karqan. '''Ñawpaqnin inka qhapaq:''' [[Yawar Waqaq]] '''Qhipaqnin inka qhapaq:''' [[Pachakutiy Inka Yupanki]] [[Katiguriya:Inka qhapaq]] [[Katiguriya:Qhari]] tf6tbo71hw5vwntm8capso8lzjlyix5 Pachakutiy Inka Yupanki 0 2232 688732 685529 2026-04-28T19:39:30Z Breogan2008 7106 688732 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Pachakutiy Inka Yupanki''' (Pachakutiy Yupanki ñisqapas, [[ispaña simi]]pi: ''Pachacútec'' icha ''Pachacuti'') [[Inka]]kunap isqun ñiqin qhapaqninsi, Hanan Qusqup tawa ñiqin qhapaqnin karqan. [[1438]] watamanta [[1471]] watakama qhapaq inkas karqan. 1438 watapi [[K'ana runa]]kunap [[Qanchi runa]]kunappas yanapayninwan [[Chanka runa]]kunata Yawarpampapi atirqan, suyunkuta [[Tawantinsuyu]]man hap'imuspa. [[1460]] watapi [[Wanka]]kunata atirqan, [[1470]] watapitaq [[Chimu]]kunata. Taytanmi karqan → [[Wiraqucha Inka]], churinkunataq karqanku [[Amaru Inca Yupanqui]] itaq [[Tupaq Inka Yupanki]] '''Ñawpaqnin inka qhapaq:''' [[Wiraqucha Inka]] '''Qhipaqnin inka qhapaq:''' [[Tupaq Inka Yupanki]] [[Katiguriya:Inka qhapaq]] [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Wañusqa 1471]] qkhyoe4ozhq2i9cvj5a55o8bn9xxt29 Thupa Inka Yupanki 0 2233 688733 674522 2026-04-28T19:39:37Z Breogan2008 7106 688733 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Thupa Inka Yupanki'''<ref>{{Cita publicación|url=http://www.scielo.cl/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0718-10432011000100007&lng=en&nrm=iso&tlng=en|título=EL LEGADO ONOMÁSTICO PUQUINA: A PROPÓSITO DE "CAPAC" Y "YUPANQUI"|apellidos=Cerrón-Palomino|nombre=Rodolfo|fecha=2011|publicación=Estudios atacameños|número=41|páginas=119–130|fechaacceso=2024-05-22|idioma=en|issn=0718-1043|doi=10.4067/S0718-10432011000100007}}</ref> icha '''Tupaq Inka Yupanki''' (ñawpa pacha qillqakunapi: ''Topa Ynga Yupangui''<ref>Betanzos, Juan Diez de ([1551] 2015). Suma y Narración de los Incas (Gutiérrez Arbulú, L., Hernández Astete, F., & Cerrón-Palomino, R., Eds.). En Hernández Astete, F., & Cerrón-Palomino, R., Eds., ''Juan de Betanzos y el Tahuantinsuyo: Nueva edición de la'' Suma y Narración de los Incas (pp. 107-440). Lima: PUCP, pp. 213 [f. 48v], 241 [f. 61v].</ref><ref>[[Pedro Cieza de León|Cieza de León, P. de]] ([1551] 1985). ''Crónica del Perú : Segunda Parte'' (F. Cantù, Ed.). Lima: PUCP, caps. 54-61</ref><ref>[[Titu Kusi Yupanki]] ([1570] 1992). ''Instrucción al licenciado don Lope García de Castro (1570)'' (L. Regalado de Hurtado, D. Villa E., & J. Dejo B., Eds.). Lima: PUCP, pp. 4 [f. 2r], 53 [f. 46r].</ref><ref>Ondegardo, P. ([c. 1570] 2012). Las razones que movieron a sacar esta relación y notable daño que resulta de no guardar a estos indios sus fueros. En ''Pensamiento colonial crítico : textos y actos de Polo Ondegardo'' (G. Lamana, Eds.; pp. 217-330). Lima: IFEA/ CBC, pp. 222-223 [f. 3v].</ref><ref>Sarmiento de Gamboa, P. ([1570] 1947). ''Historia de los incas'' (A. Rosenblat, Ed., 3° ed.). Buenos Aires: Emecé, caps. 42-54.</ref>) [[Inka]]kunap chunka ñiqin qhapaqninsi, Hanan Qusqup pichqa ñiqintaq qhapaqnin karqan. [[1471]] watamanta [[1493]] watakama qhapaq inkas karqan. Thupa Inka Yupankiq ayllun karqanku: Taytan [[Pachakutiy Inka Yupanki]] churintaq [[Wayna Qhapaq]] '''Ñawpaqnin inka qhapaq:''' [[Pachakutiy Inka Yupanki]] '''Qhipaqnin inka qhapaq:''' [[Wayna Qhapaq]] == Hatun awqa-tinkuchina samp'a mamaquchaman wamp'una == Thupa Inka Yupankitapis yupaychankutaq yaqa 10 killa puriyta Samp'a mamaquchaman mask'aymanta pusasqanmanta 1480 watapi hina, willakun Nina Chumpi<ref name=":0">[[Teofilo Laime Ajacopa]] (2007). Diccionario Bilingüe Iskay simipi yuyayk’anch [Qhishwa-Kastilla simi t'aqi] ([https://futatraw.ourproject.org/descargas/DicQuechuaBolivia.pdf PDF]). [[Chuqiyapu|La Pas, Wuliwiya suyu]].</ref> sutichasqan wat'akunata watukusqanmanta, Hawa Chumpi<ref>"Diccionario: Quechua - Español - Quechua, Simi Taqe: Qheswa - Español - Qheswa" (PDF). Diccionario Quechua - Español - Quechua. Gobierno Regional del Cusco, Perú: Academía Mayor de la Lengua Quechua. 2005.</ref><ref name=":0" /><ref>[https://openlibrary.org/books/OL3987287M/Tu%CC%81pac_Yupanqui_descubridor_de_Oceani%CC%81a Túpac Yupanqui, descubridor de Oceanía]</ref>. Chay puriymantaqa Pedro Sarmiento de Gamboa sutiyuq runaqta 1572 watapi Inkakunaqta willayninpi riman.<ref>Astawan [[gutenberg:20218|onlinepi]] rikunaykipaq mayt'u, 91 p'anqa, Inlish simipi.</ref> == Pukyukuna == [[Katiguriya:Inka qhapaq]] [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Wañusqa 1493]] qwh0nzklpdcffs09vxbnoewicpwgx33 Wayna Qhapaq 0 2234 688737 674520 2026-04-28T19:40:56Z Breogan2008 7106 688737 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Wayna Qhapaq''' sutiyuq runaqa [[Inka]]kunap chunka hukniyuq ñiqin qhapaqninsi, Hanan Qusqup suqta ñiqintaq [[Sapa Inka]]n karqan, [[Thupa Inka Yupanki]]p churinsi. [[1493]] watamanta [[1527]] watakama qhapaq inkas karqan. [[Muru unquy]]wansi wañurqan. Iskaynintin churinsi qhapaqkuna tukurqan: [[Atawallpa]] Inka [[Kashamarka]] llaqtapis, [[Waskar]] Inka [[Qusqu]] llaqtapitaq. Wayna Qhapaqpa kimsa kaq churinqa [[Inti Kusi Wallpa Waskar]] sutiyuqsi karqan, [[Hanan Qusqu]] [[panaka]]p qhipaq kaqsi. Huk churintaq [[Pawllu Inka Tupaq]]si karqan. == Qallariy == Maypi nacesqanqa manan sut’ichu, yaqapaschá Cuzco llaqtapi nacerqan, ichaqa ch’aqwakunmi sichus Tomebamba llaqtapi nacekunman karqan icha manachu, kunan Cuenca llaqta. Qallariy sutinqa Titu Cusi Hualpa karqan, ichaqa kamachikuy tiyanaman wichaspa Huayna Cápac nisqa simita hap'irqan, chaytaq qichwa simipi "atiyniyuq wayna" niyta munan. Payqa Túpac Yupanquipa, ñañan warmin Mama Ocllo Coyapa legítimo churinmi karqan, chaymi destinasqa karqan taytanpa rantinpi inkakunaq kamachikuy tiyananpi, derecho dinastico nisqawan. Kikin Pachacútecmi karqan, Tahuantinsuyo llaqtaq allin reqsisqa kamaqnin, paymi hamuq kamachikuq kananpaq churarqan, chaywanmi rikuchirqan prometedor nietota huk pretendientekunamantapas, chaymi payqa participarqan, wawallaraq kashaspa, ritokunapi, ceremoniakunapipas, chaykunatan aswantaqa reservarqanku inka nobleza nisqamanta aswan hatun exponentekuna. == Kamachikuy tiyanaman hayku == Inka kamachiyrayku, Sapa Inka kananpaqqa, Cuzcopi reypa panakakuna Auqui sutiwan riqsisqa kanan karqa. Kay mana qunqaylla mañakuyta hunt’ananpaqmi, Quito llaqtata atipaypi kashaq Túpac Yupanquiqa, reypa ayllunwan kuska Cuzco llaqtaman astakurqan. Nikunmi iskayninku kutimuptinku Pachacútec kawsachkasqaraq, willkanwan tupananpaq paykunawan tupananpaq lluqsisqa. Yaqachus hina chay waynaqa chay hina allinta chay machu runata hap’irqan chaymi chay menor de edadta mañakusqa inka ejercitopa cargonta pusananpaq Sacsayhuamán fortalezaman, huk acto ritual. Nikunmi, kamachikuqmi chay llamkayta allinta ruwarqa, chaymi Pachacútecoqa munasqanman hina ruwarqa, chaymi hamuq punchawkunapi inka hina hatariyninta cimentarqa. Pedro Sarmiento de Gamboa María Rostworowskipa citasqanmi qawachin Túpac Yupanqui, Chinchero llaqtapi unquq, Cápac Huari sutiyuq runata qatiqnin kananpaq akllasqanmanta, ichaqa tukupaypiqa Huayna Cápacmantam tanteanman karqa, chaynapim Chuqui Ocllo sutiyuq kamachikuqpa huknin concubinan hinaspa mamanpa piñakuyninta hatarichirqa de Cápac Huari.Kay tanteasqankuqa yaqapaschá chay gatillo Chuqui Ocllota Túpac Yupanquita venenananpaq tanqarqan. Qhepamanmi willakurqan Inkaqa wañupushaqtinlla yuyayninta cambiasqanmanta, chinkasqa yuyaywan ima. Kayta qhawarispan Huaman Achachi, Túpac Yupanquiman (hinallataq wawqenmanpas) hunt’aq general Huayna Cápacta pakarqan hinaspan askha demandakuna qhepaman, Mama Ocllo (Huayna Cápacpa maman) kallpawan protestasqan qhepaman Chuqui Ocllota, compañeronkunatapas wañuyman sentenciarqanku . Huch’uy Cápac Huarimanta rimaspaqa, mana ima dañotapas ruwarqankuchu mana huchayoq kasqanrayku. Ichaqa Huaman Achachipa confiasqan runakunapa qawasqanmi sapanchasqa sitioman qarqusqa karqa. Huayna Cápac, Túpac Yupanqui sucesorninña declarasqaña, tiyun Apo Huallpaya regente kananpaq churarqa mayoridadninman chayanankama. Qhepamanmi Apo Huallpaya churinta kamachikuq kananpaq yuyaycharqan, Auqui runaqa mana chay llank’anapaq hinachu kasqanmanta rimaspa, Huamán Achachiqa yacharqanmi Apo Huallpayapas wayna kamachikuqta wañuchiyta yuyaykusqanmanta. Apo Huallpayawan churinwanmi wañuy huchachasqaku traicionmanta. == Kamachiy == Musuq inkap kamachiyninqa chhayna ch’aqway qallariywanmi qallarirqan, payqa aswantaqa tukuy kallpachakuynintan churanan karqan taytanpa atipasqan hallp’akunata takyachinanpaq, hinallataq rebelde provinciakunapi hatariykunata thasnunanpaq. Chaypaqmi Imperiota política nisqapi, religioso nisqapipas kamachiyta hap’irqan, Apo Chalco Yupanquita, kunan Villac Umuta qarqospa. Ñawpaq kutita qhapaq pachakunapi llapa atiykuna huk runallapi huñusqa karqan. Ichaqa, yaqa kawsaynin tukukuptin, huk ayllun Cusi Túpac Yupanqui sutiyuqta Intipa musuq Uma Sacerdote nispa sutichan (yaqachus hina kaymi Villac Umu Manco Incata coronaq hinaspa yapamanta atipay maqanakuyninkunapi yanapaq hina yachaysapa estratega). Pedro Cieza de León sutiyuq cronistapa nisqanman hinaqa, Inkaqa manam karutachu karunchakurqa Cuzco llaqtamanta, punta watakunapi kamachikusqanpi, mamanpa mañakusqanman hina. Chay apaykachana chakipi apasqa kasqanmanjina, juk expedición achkha watas kanman, chayraykutaq tion Huamán Achachita kacharqa Chinchaysuyo ñanninta Quito llaqtaman purinanpaq. Campañasninqa norte lawman riqpunim karqa. Hukninpiqa, yunka (runakuna, kikin pachamamapas) sinchi hark’akuyninmi inti lluqsimuy ladopi ñanninkuta hark’arqan, tukuy imapas kichasqaña kasharqan urayman, inti haykuy ladomanpas. Chayhinam, chaylla atikuq ñanqa karqa norte lawman, yaqa mana maskasqa sitio, chaynallataqmi, ancha mana takyasqa zona, nativo runakunapa hatun belicosidadnin qawarisqa. Wichaypi ch’aqwaykunaqa askha watakunan karqan, chhaynapin sinchi, yawar ch’aqway maqanakuy qhepaman, wichay ladomanta ayllukuna Tahuantinsuyo nisqaman churasqa karqanku. === Campaña militarkuna === Huayna Cápacqa Túpac Yupanquipa allin churin kasqanmantam qawachiyta munarqa, hinaspam ñawpa taytankunapa kamachikuyninta takyachiyta hinaspa mastariyta munarqa Andino alto pampakunapi. Ichaqa astawanmi maman Mama Ocllota munakuq, allin yuyaywan yuyaychasqantapas chanincharqanmi. Reina mamaqa, sichus chhaynata definisunman chayqa, ichapas manchakuspa rival panacas nisqakunaq onqoyninkunata, sapa kutinmi hark’arqan Cuzco llaqtamanta karuta casarakunanpaq, aswantaqa prometekuq manaraq wañushaqtin mana surman rinanpaq. Chachapoyakunap hatariyninmi Huayna Cápacman huk chhikanta saqirqan, chaymantataqmi huk inka kamachiqpa aswan munasqan llamk'ayta qatiparqan, ejercitokunap kamachiqninmi. Chay campaña tukurqan k’anchariq, usqhaylla atipaywan, chaypin rikuchirqan chay wayna kamachikuqpa awqaq suyu yachayninkunata. Maman wañusqanmi Huayna Cápacta juramentomanta kacharichirqa, chaymi uray allpakunata hapiyta qallarirqa. Mama Ocllopa manchakuyninqa mana chiqapmi karqa, inkakunapa pankarninkuna rikurimusqanmi kunan Chile nacionpi indigena runakunata convencechinanpaq hina karqa, ima hatariy munasqankutapas saqinankupaq. Aswanmi karqan campaña militarmanta, aswanpas huk inspección hinallataq huk reestructuración territoriokunata, chaytan tarirqanku chay llaqtapi ayllukuna Cuzco institucionkunaman asimilacionwan. Huayna Cápacqa ancha q’otukuspa chay distritukunaq kamachiyninmanta fideicomisariokunata horqorqan, hinaspan caudillo indígena nisqakunaq kamachikuyninta wakmanta sayarichirqan, chhaynapin llaqta runakunaq confianzanta chaskirqan. Inka tropakunan ichaqa allin yuyaywan mana Maule mayuta chimpayta munarqankuchu, sinchita hark’arqankun sinchi araucanianokuna, hinaspan kusisqa karqanku frontera mayuq kay ladonpi kayninta kallpachaspa, takyachispa ima. === Raid al Collasuyo === Huayna Cápacqa tukuy anexasqa allpata purirqan, astawanqa Quillota, Aconcagua, Mapocho llaqtakunata. Chile wayq'opi, llaqta kamachiqkunata Michimaloncota, Trangoloncotawan curaca (paypa representanten) hina qullqi churarqan, Inka kamachiq Quilicanta qhipaman saqispa.[5] Yaqapaschá kay inka definitivamente Marga Margamanta quri tributo hurquyta organizarqan, chayta paykuna sapa wata Cuzco llaqtaman apachinanku karqan Aconcagua llaqtaq curacas nisqakunata, hinallataq wayq’oq señorío político nisqa iskay kuskanman t’aqasqa kayninta: hanaq wayq’o, uray wayq’o, qhepa kaqtaq ñawpaq kaqpa kamachisqan. Wakin crónicos nisqakunaq nisqanman hinaqa, huk wata sapa Inkakuna dominionkuta watukuspa, aliadonkuman, ñawpaq rimasqanchis llaqta umalliqkunaman, Michimaloncoman, Trangoloncomanpas regalokunata, atribucionkunata ima qorqanku, hinaspan askha llaqta runakunata pusarqanku huk cheqaskunaman imperionkuman.[6] Continuing In this versión,[7] curaca Vitacura nisqataqa Inka runakunam tropakunawan kacharqaku sur lawman maskanankupaq, Biobío mayuman chayaspa, chaymanta kutimuptinqa Maulepi utaq Cachapoalpi (yaqa 1505 watapi) tuparqa.[8] Chay qhepamanmi campañakuna ruwakunman karqan aswan sur ladoman, chaywanmi mast’arikunman karqan paykunaq influencianku. === Chinchaysuyopi hatariykuna === Collao ladomanta andino territoriokunaman kutispa, Huayna Cápacqa kay territoriokunaq defensakunata kallpachananpaqmi puririrqan, Amazonas yunkamanta sallqa runakunaq incursionesninmanta, paykunan sistematicamente millay incursiones nisqakunata ruwarqanku. Chayraqmi Chiriguanas fortalezata hatarichisqa, wichay allpakunapi hatun hatariymanta willakuy chayamurqa. Quiteños, Cayambes, Caranquis, Pastos, Huancavilcas ima hatarisqaku, chay sector conflictivo del imperiopitaq paykunap kayninku churasqa karqa. Huayna Cápac ñawpaqtaqa Tomebamba llaqtata atiparqan, chaypitaq hamuq llamk'ayninkunap umalliq wasinta churarqan. Chay llaqtaqa, chay ocasión nisqapaq, hatunyachisqa, sumaqchasqa ima karqan, hatun palaciokunata ruwaspa, wichay lado cheqaq capitalman tukunanpaq. Kaymantam Inka awqaqkuna rurayta qallarirqanku, huqarisqa allpakunata atipanankupaq icha musuqmanta hap'inankupaq. Ñawpaq kaq munayqa karqan Pasto llaqta, chaymanmi kacharqanku huk ejercito Collao tropakuna hinallataq huk huch’uy contingente inka, Auqui Toma kamachisqan, kamachikuqpa munasqan wawqen. Chay pastokunaqa q’otukuqmi karqanku, chaymi huk trampata churarqanku. Pisi sumaqchasqa llaqtachankuta saqirqanku, Inkataq chay pisi hark’aqkunata mana sasachakuspalla pasarqanku, ichaqa allin ruwasqankumanta convencisqa kaspanku, guardiankuta uraykachispa, awqakunaq aswan askhan campamentonkuman phawaykacharqanku. Cuzcomanta ayqekuspa ayqekuq pisi maqanakuq runakunaqa, pisi pisimanta asuykamuq kamachikuqpa aswan askha ejercitonwanmi tuparqanku. Awqakunap pakasqa ruwayninwan phiñasqa, Inka kamachirqan ama suministrokunata qunankupaq, awqankunataq pastokunata tukuyninpi atiparqanku, wañuchisqaman tukuchispa. Chay allin ruwasqanwan kusisqa, Huayna Capac tukukuypi kamachiyta quykurqa Tomebamba llaqtaman kutinanpaq musuq puriyta wakichinanpaq, kay kutipiqa caranquispa contranpi. Huayna Cápac ñawpaqtaqa costa ladoman digresión ruwarqan, Tumbes llaqtata, Guayaquil llaqtaq lliw cheqasnintapas hap’ikapurqan. Hinallataqmi Puná islapi maqanakuq runakunawanpas tupanan karqan, paykunaqa convencisqa karqanku lamar-qochapi aswan allin kasqankurayku mana atipay atina kasqankumanta. Ichaqa inka ejercitokunamanpas k’umuykunanku karqan, pisi tiempollamantan balsawan puriyta yacharqanku, chaymi yawar naval maqanakuy qhepaman chay islaman chayarqanku. Cochisque, Caranqui llaqtapa fortalezasninqa atipanapaqmi qiparqa. Cochisquewan qallarinanpaqmi tanteasqa karqa, ichaqa mana suyasqanchikmi harkakuy karqa. Chiqapmi, manam caranquiskunallachu independenciankuta maqanakurqaku, aswanqa llapallan vecino llaqtakunam Cuzco llaqtaman yaykuqkunapa contranpi hukllawakurqaku. Chaykuna ukhupiqa, atiyrayku, mana manchakuq kasqanrayku ima, cayambes resaltarqanku. Chay hatun wasiqa atipasqaraqmi karqan, ichaqa ancha hatun chinkachiykunawan, mana hark'ayta atispa, kawsaq hark'aqkunata huknin mana imayuqraq hark'aq wasipi pakakunankupaq. Hinaptinmi Inkaqa awqaqninkunata pusarqan Caranquita atipananpaq, ichataq manam muyuyta atirqanchu, amachaqninkuna kichasqa pampapi atipanakusqankurayku. Chay maqanakuyqa ancha sinchi karqan, chaymi Huayna Cápac maqanakuypi kawsayninta peligroman churarqan. Runakunaqa, yaqapaschá ayqekurqanku, chaymi, kamasqa ch’aqwaypi, kikin Inkaq sedan sillanpas t’ikrakurqan, chaymi soberanoqa sinchita pampaman tuparqan. Chay ch’aqwayqa llapanmi karqan, Huayna Cápacpa kawsaynintapas qespichiyta atirqanku kinsa aswan hunt’aq capitankunaq amachasqa kaqtinmi, paykunan usqhaylla phawaylla awqankunamanta qechuyta atirqanku. Inkakunaqa chaylla vengakuyta munarqaku, ichaqa achka runakunata sacrificaspankum, awqankuta fortaleza ukupi warkuchiyllata atirqaku. Chay qhepamanmi ejercitokunata mosoqmanta organizananpaq jubilakunanpaq tiempo karqan, Huayna Cápactaq hatunchakuyninmanta phiñasqaña chaypas, runankunata pusarqan Tomebamba llaqtaq relativo thak kayninman, vengakunankupaq llakikuypaq yuyaykusqankupi yuyaymanaspa. Kay sucesokuna qhepaman imachus pasasqanqa reparanapaqmi, inkaqa imaymana ruwaykunawan capitankunaman, noble ninrinkunaman phiñakuyninta rikuchinanpaq yuyaykusqanrayku, imaynan mikhuy racionninkuta pisiyachispa otaq campamentopi fiestakunaman mana invitaspa. Kaykunaqa, llapa runaq qayllanpi uraykachisqa kasqankuta rikuspa, Intiq rikch’ayninta hap’ispa Cuzco llaqtaman rirqanku, Inka runakunaq kachasqankunaq hark’asqan, paykunatan hap’inankupaq puririrqanku. Huk qhipa kachasqa kutichiyta chaskisqa: "Ingaman willay, chay huch'uy k'askakuyninwan, yarqaywan tanqawaqniykuwan, Cuzco llaqtaman rinaykupaq". Tukuchanapaqtaq, Huayna Cápacqa orejoneskunata kikinpi rimarispa, imayna kasqankumanta k’amikun. Imaynaña kaqtinpas, orejones runakunaqa puririsqankutan puririchinku, mana costumbrasqanman hinataqmi Huayna Cápacqa mañakun mamanpa qorimanta estatuanta, chaymi templopi kasharqan, chhaynapi desertorkunaq ñawpaqenpi churanankupaq. Kayta ruwaspa, huk Cañari india warmi lluqsimun ñanman, hinaspa, La Coya espirituwan hap’isqa hina, convencechin qhepakunankupaq. Albaricoquekunaqa Inkaman kutichinku: "Mana kasukuq churikunamantaqa aswantam munanchik desfavorecido vasallo kayta". Inka runakunaqa kay aparatowanmi tiempota mana usuchinankupaq, capitankunata kusichinankupaq mikuytapas ruwarqaku. Hawka kawsayqa sellasqa karqan sumaq mikhuykunawan, Inkakunamanta llapanpaq qhapaq regalokunawan, chay qhepamanmi allipunasqa ejercitokuna ripunankupaq wakichirqanku atipasqankumanta vengakunankupaq. === Yahuarcocha masacre y susguientes sucesos === Auqui Toma, Inka wawqinmi chay llamk'ayta kamachiq karqa. Atiyniyoq ejercitowanmi preparakurqan chay ch’aqwaypi kaq fortalezata atipananpaq, yaqapaschá atipayta atirqan. Pichqa pirqakunamanta tawañam urmaykusqaña, qipa bastióntapas hapinankupaqña kachkaptin, chay mana atipay atina kamachiqta, ñawpaq filapi maqanakuq, wañuchisqaku. Wañusqanraykum ayqikuq inkakunapa filankupi lliw chaqwata rikurichirqa. cayambes nisqakunaqa chaylla aprovecharqaku chay oportunidadta qatipanankupaq hinaspa wañuchinankupaq, chaymi ancha pisilla Tomebambata atipayta atirqaku. Kay kutipiqa Huayna Cápac kikinmanta interveninanpaqmi tantearurqa. Ejercitonta kinsa unidadman t’aqarqan, iskaytaq phisqa p’unchay fortalezamanta aswan karuman rinanku karqan, chaymantataq kutimunanku karqan, llapan distritota ruphachispa. Puchuq ejercitokunan ichaqa, pay kikinpa umallisqan, Caranqui llaqtata ñawpaqpi atacarqanku nispa. Chay taktikaqa allinmi karqan, aswantaqa Huayna Cápac, ñawpaqman kachasqa ejercitokuna kutimushaqtinku, manaña maqanakuspa ayqekusqanmanta rikuchiyta qosqanrayku. Caranquis qatispa qallarirqan, iskaynin ejercitomanta inkakuna, general Michi umalliq, mana hark'asqa fortalezata facil-llata hap'irqanku. Caranquis nisqakunaqa, huk kutillapi, chay fortalezata, ruphasqa llaqtachankunatapas chinkachisqankuta reparaspa, ch’usaqyarqanku, ayqekuspataq pakakuyta maskharqanku. Inka ejercitokunawan muyurisqa, qaylla lagunapi pakakurqanku, ichaqa sistematicamente qatispa qhipa runakama wañuchirqanku. Chay wañuchinakuyqa ancha hatunmi karqan, chaymi laguna unukunata pukawan teñirqanku yawar hich'akusqanrayku, chaymantapachan unu cuerpoqa Yahuarcocha sutita hap'irqan, literalmente "yawar lamar qocha". Raúl Porras Barrenechea sutiyuq historiamanta yachaqpa nisqan hina, Huayna Cápacqa "ancha manchachisqa kaytam munarqa, chaymi indiokuna tutapi musqukunankupaq". Manaña pipas Inkawan awqanakuyta atirqanñachu, Huayna Cápactaq Chinchaysuyo allpakunapi qhapaq suyup kamachiyninkunata sayarichinanpaq wakichisqa kachkasqa. Guerrapi puriykunaqa qatiparqanraqmi, ichaqa huch’uy empresakunan karqan, mana riesgoyoq, sallqa ayllukunaq contranpi, paykunaqa manan tolerarqankuchu disciplinata, civilización nisqatapas. Chay sinchi fronterakunataqa Ancasmayo mayumanmi churarqanku, ununpa hawanpi yunkallan inkakunaq suyunpa kamachikuyninmanta ch’aqwayta atisqanrayku. === Kastilla simiwan rimanakuy === Yaqa llapan chay pacha español crónicas nisqakunapi, Huayna Cápacman apamusqa willakuy chayamusqanmanta, qhapaq suyunpa costankunapi, mana riqsisqa yuraq barbayuq runakunamanta, lamar quchawan "k'aspi wasikunapi" apasqa kasqanmanta, imaymana rikuchisqa. Kay nisqankumantam achka rimarqaku, chaynapi Francisco Pizarro Tumbes llaqtaman punta kuti watukuynin kanman icha manachu chayta yachanapaq. Chay punchawkunaqa manam tupanchu Huayna Cápacpa wañukusqanmanta pacha, iskay watallapas manaraq kay allpaman chayachkaptin. Tukuy imapipas, Quito llaqtapi tribunalman chayaq willakuyqa rimarqa Colombiapa costanpi españolkunapa mana allin llallisqankumantam, chaymi Pizarrota punta kaq viajenpi chaqrurqaku, manaraq Inka Imperio chiqapta tarichkaptinku. Huayna Cápacqa makilla, llamk'aq kamachiqmi karqan. Paypa umallisqanmi imperioqa ancha allin reestructuración nisqapi ruwasqa karqan, chaytaqa ruwarqanku política de controles metódicos y severos nisqawanmi. Wañusqan qhepaman ima inerciawan chay sasachakuywan tupasqanqa faciltan sut’inchakun chay watakunapi Huáscarwan Atahualpawan guerra civilta willakuq sasachakuyninkunata qhawarispa. Chay kikin inerciaqa qhipamanmi Pizarrota saqinman karqan andino qhapaq suyuta atipananpaq, mana tupaq kallpakuna chaypi kashaqtinpas. Kikin español conquistadorkuna, pisi watakuna qhipaman, hawkalla riqsikunkuman karqa, sichus Huayna Cápac kawsachkaptinraq chay territorioman hamunkuman karqa chayqa, mana mayqinninkupas kawsachkaqta lluqsinmanchu karqa: "mana allpa rakisqa kaptinqa, Guaynacaba kaptinqa". mana wañusqachu karqan, manan munarqanichu mana haykuyta atisunmanchu nitaq atipasunmanchu”, nispa. [[Katiguriya:Inka qhapaq]] [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Wañusqa 1527]] pghmia0mdkfyyozf3epn6gp14nfsj2j Waskar 0 2235 688736 637616 2026-04-28T19:40:38Z Breogan2008 7106 688736 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} [[Rikcha:Waskhar portrait.jpg|thumb|Waskar, 12-n qhapaqninsi, kawsaypachanpi siq'isqa]] '''Waskar''' (''Waskhar'' ñisqapas) [[Inka]]kunap chunka iskayniyuq ñiqin qhapaqninsi, [[Hanan Qusqu]]p qanchis ñiqintaq qhapaqnin karqan. [[1527]] watamanta [[1532]] watakama [[Qusqu]] llaqtapi qhapaq inkas karqan. [[1532]] llaqtapi [[Atawallpa]] suqiyuq wawqinpa kamachisqankama wañurqan. '''Ñawpaqnin inka qhapaq:''' [[Wayna Qhapaq]] '''Qhipaqnin inka qhapaq:''' [[Atawallpa]] [[Katiguriya:Inka qhapaq]] [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Wañusqa 1532]] sjswqzkqad01itycwek6c32th61whox Atawallpa 0 2236 688722 671853 2026-04-28T19:37:41Z Breogan2008 7106 688722 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} [[Rikcha:Ataw Wallpa portrait.jpg|thumb|right||220px|Atawallpa (''portrait'')]] [[Rikcha:Atawallpa_Pizarro_tinkuy.jpg|thumb|right|220px|Wiraquchakunaqa Atawallpawan tinkunakunku 1532 watapi, Waman Pumap siq'isqan]] [[Rikcha:Cajamarca Cuartorescate Atahualpa lou.jpg|thumb|right|220px|Atawallpap [[samk'ay wasi]]n, ''kutichakuy ukhu (Cuarto del Rescate)'' nisqawan, [[Kashamarka]]pi.]] '''Atawallpa''' (''Ataw Wallpa'' nisqapas, [[kastilla simi]]pi: ''Ave fénix'')<Ref>Jorge A. Lira: Runasimi teqe</ref> icha alli suti paqarin '''Ataw Wallpa'''manta (kastilla simipi: ''Elegido diligente''). [[Inka]]kunap chunka kimsayuq ñiqin qhapaqninsi, Hanan Qusqup pusaq ñiqintaq qhapaqnin karqan. [[1527]] watamanta [[1532]] watakama [[Kashamarka]] llaqtapi [[Chinchaysuyu]]ta kamachirqan. [[1532]] watapi [[Waskar]] wawqintas wañuchichirqan. Aswan hatun [[awqaq pusaq]]ninkunaqa [[Rumiñawi (awqaq pusaq)|Rumiñawi]], [[Kiskis]], [[Challkuchimaq]] sutiyuqsi karqan. Kikin watapi [[Ispaña]]manta awqakunaqa [[Kashamarka]]man chayamuspas, payta hap'irqan. Atawallpa achka [[qullqi q'illay|qullqitas]] apachimuptinpas, chay awqakunaqa paytas sipirqan. Anchata chaskiskir, karu marka runakuna wañuchiranlla '''Ñawpaqnin inka qhapaq:''' [[Waskar]] '''Qhipaqnin inka qhapaq:''' [[Tupaq Wallpa]] == Hawa tinkikuna == * [http://www.runasimi.de/atawanuy.htm Atawallpa Inkap waqyay harawin. Waman Pumap siq'isqan (dibuhun): Wiraquchakuna umanta kuchun 1533 watapi] * [https://web.archive.org/web/20070929003237/http://www.intemperie.cl/archivos/soroche/6%20Atau%20wallpaj.pdf Atau Wallpaj p’uchukakuyninpa wankan] ==Qhawana== {{listaref}} == Kaypipas qhaway == {{Commons|Atahualpa}} * [[Inkarrí]] * [[Kastilla Atiy]] {{PanqapUman:QichwaTantanakuy}} [[Katiguriya:Inka qhapaq|Atawallpa]] [[Katiguriya:Qhari|Atawallpa]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1497|Atawallpa]] [[Katiguriya:Wañusqa 1533|Atawallpa]] etbh39zfziqgjv11y94p4b8ug0fiunb Iskay kaq Manqu Qhapaq 0 2237 688698 674519 2026-04-28T19:33:53Z Breogan2008 7106 688698 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} [[Rikcha:POMA0400v.jpg|thumb|right|200px|Iskay ñiqin Manqu Qhapaq, Waman Pumap siq'isqan]] [[Rikcha:Manco-Inca.jpg|thumb|right|200px|Iskay ñiqin Manqu Qhapaq, [[Juan Bravo]]-p llimphisqan.]] '''Iskay kaq Manqu Qhapaq''' icha '''Manqu Inka Yupanki'''qa (''Manqu Inka, Manku Inka'' ñisqapas) [[Inka]]kunap chunka pichqayuq ñiqin qhapaqninsi, [[Willkapampa]]p ñawpaq ñiqintaq qhapaqnin karqan. [[1533]] watapi [[Ispañul|Kastilla runa]]kunaqa paytas inka qhapaq tukuchirqan. [[1536]] watapi Ispañulkunatas [[Qusqu]] llaqtamanta ayqichiyta munarqan. Mana atispas, [[Willkapampa]] llaqtatas ayqikurqan. Chaypi [[1544]] watakamas qhapaq karqan. '''Ñawpaqnin inka qhapaq:''' [[Tupaq Wallpa]] '''Qhipaqnin inka qhapaq:''' [[Sayri Thupa]] [[Katiguriya:Inka qhapaq]] [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Wañusqa 1544]] com7p677etkqwov79lr54e3a2gkbroc 688699 688698 2026-04-28T19:34:01Z Breogan2008 7106 688699 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} [[Rikcha:Manco-Inca.jpg|thumb|right|200px|Iskay ñiqin Manqu Qhapaq, [[Juan Bravo]]-p llimphisqan.]] '''Iskay kaq Manqu Qhapaq''' icha '''Manqu Inka Yupanki'''qa (''Manqu Inka, Manku Inka'' ñisqapas) [[Inka]]kunap chunka pichqayuq ñiqin qhapaqninsi, [[Willkapampa]]p ñawpaq ñiqintaq qhapaqnin karqan. [[1533]] watapi [[Ispañul|Kastilla runa]]kunaqa paytas inka qhapaq tukuchirqan. [[1536]] watapi Ispañulkunatas [[Qusqu]] llaqtamanta ayqichiyta munarqan. Mana atispas, [[Willkapampa]] llaqtatas ayqikurqan. Chaypi [[1544]] watakamas qhapaq karqan. '''Ñawpaqnin inka qhapaq:''' [[Tupaq Wallpa]] '''Qhipaqnin inka qhapaq:''' [[Sayri Thupa]] [[Katiguriya:Inka qhapaq]] [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Wañusqa 1544]] 8024if4kwxbk2jyvp2k4vtqf6hubdfp Tupaq Wallpa 0 2239 688720 584921 2026-04-28T19:37:27Z Breogan2008 7106 688720 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Tupaq Wallpa''' [[Inka]]kunap chunka tawayuq ñiqin qhapaqninsi, Hanan Qusqup isqun ñiqintaq qhapaqnin karqan. [[1533]] watallapi qhapaq inkas kaspa, kikin llaqtapis wañurqan. '''Ñawpaqnin inka qhapaq:''' [[Wayna Qhapaq]] '''Qhipaqnin inka qhapaq:''' [[Manqu Qhapaq iskay ñiqin]] [[Katiguriya:Inka qhapaq]] [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Wañusqa 1533]] f83uzr68es8t3tmnr5p1ozomlgwulr8 Sayri Thupa 0 2240 688721 674515 2026-04-28T19:37:34Z Breogan2008 7106 688721 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Diego Sayri Thupa Yupanki''' (ñawpa pacha qillqapi: ''Diego Sayre Topa'')<ref>Ondegardo, Polo. ([1571] 2012). Las razones que movieron a sacar esta relación y notable daño que resulta de no guardar a estos indios sus fueros. En ''Pensamiento colonial crítico : textos y actos de Polo Ondegardo'' (G. Lamana, Ed.; pp. 217-330). Lima: IFEA/ CBC, p. 277 [f. 42r].</ref><ref>[[Titu Kusi Yupanki|Titu Cusi Yupanqui]] ([1570] 1992). ''Instrucción al licenciado don Lope García de Castro (1570)'' (L. Regalado de Hurtado, D. Villa E., & J. Dejo B., Eds.). Lima: PUCP, p.63 [ff. 56v-57r].</ref><ref>Anónimo ([¿1542?] 2017). Los Quipucamayoc : Relación de la descendencia, gobierno y conquista de los Incas (J. J. Vega, Ed.). En Velaochaga Dam, C., Herrera Villagra, A., & Warthon Calero, R. (Comps.), ''Crónicas tempranas del siglo XVI'' (Tomo 2: "El patrimonio hegemónico de la escritura: Descripciones historiográficas del Cusco (1542-1590)"; pp. 41-83). Cuzco: Dirección Desconcentrada de Cultura Cusco, pp. 78-79.</ref><ref>Sarmiento de Gamboa, Pedro. ([1572] 2018). Segunda Parte de la ''Historia General llamada Índica'', la cual por mandado del excelentísimo señor don Francisco de Toledo, virrey, gobernador y capitán general de los Reinos del Pirú y mayordomo de la Casa Real de Castilla, compuso el capitán Pedro Sarmiento de Gamboa (A. H. Ortega, Ed.). En Ortega, A. H. ''Segunda Parte de la'' Historia General Llamada Índica ''(1572) de Pedro Sarmiento de Gamboa. Estudio y Edición Anotada'' (pp. 77-335). [Tesis doctoral en Culturas Latino-Americanas, Ibéricas y Latino. The City University of New York.] URL=<https://academicworks.cuny.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3523&context=gc_etds;de>.</ref><ref>Betanzos, Juan Diez de ([1551] 2015). Suma y Narración de los Incas (Gutiérrez Arbulú, L., Hernández Astete, F., & Cerrón-Palomino, R., Eds.). En Hernández Astete, F., & Cerrón-Palomino, R., Eds., ''Juan de Betanzos y el Tahuantinsuyo: Nueva edición de la'' Suma y Narración de los Incas (pp. 107-440). Lima: PUCP, cap. xxxiii, f. 151r, p. 435.</ref> [[Inka]]kunap chunka suqtayuq ñiqin qhapaqninsi, [[Willkapampa]]p iskay ñiqintaq qhapaqnin karqan. [[1544]] watamanta [[1561]] watakamas qhapaq karqan. '''Ñawpaqnin inka qhapaq:''' [[Manqu Qhapaq iskay ñiqin]] '''Qhipaqnin inka qhapaq:''' [[Titu Kusi Yupanki]] == Pukyukuna == {{Listaref}} [[Katiguriya:Inka qhapaq]] [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Wañusqa 1561]] 8jcywzxl12xuek4aqvr0vdquhz6xl7q Titu Kusi Yupanki 0 2241 688735 674518 2026-04-28T19:40:19Z Breogan2008 7106 688735 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Diego de Castro Titu Kusi Yupanki''' (ñawpa pacha qillqapi: ''Diego de Castro Titu Cussi Yupangui'')[[Inka]]kunap chunka qanchisniyuq ñiqin qhapaqninsi, [[Willkapampa]]p kimsa ñiqintaq qhapaqnin karqan. [[1561]] watamanta [[1570]] watakamas qhapaq karqan. '''Ñawpaqnin inka qhapaq:''' [[Sayri Thupa]] '''Qhipaqnin inka qhapaq:''' [[Thupa Amaru]] [[Katiguriya:Inka qhapaq]] [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Wañusqa 1570]] e8wl88pia0v6sz89ee97qyx1h93hlbw Felipe Salaverry 0 29097 688786 602998 2026-04-28T19:49:25Z Breogan2008 7106 688786 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} [[Rikcha:Salaverry2.jpg‎|thumb|250px|Felipe Santiago Salaverry del Solar]] '''Felipe Santiago Salaverry del Solar''' sutiyuq runaqa (* [[3 ñiqin aymuray killapi]] [[1806]] paqarisqa [[Lima]] llaqtapi - † [[18 ñiqin hatun puquy killapi]] [[1836]] wañusqa [[Ariqipa]] llaqtapi) huk [[piruw]]anu [[awqaq pusaq]]mi, [[kawpaq]]pas karqan. Piruwpi Umalliq (1835-1836). Tayta: Salaverry <br />Mama: del Solar Ñawpaq Warmi: Yachaywasi: Colegio de San Carlos (Lima). == Qillqasqankuna == == Kaypipas qhaway == == Hawa t'inkikuna == * <center><br /> {| {{tablabonita}} {{tablabonita}} align=center width=65% border="1" |----- | width="25%" align="center" | '''Precedido por:'''<br /> '''[[Luis José de Orbegoso]]''' | width="30%" align="center" | [[Piruwpa umalliqnin|Piruw Umalliq]]<br />Hatun puquy killa 1835 - Hatun puquy killa 1836<br /> [[Rikcha:Escudo_nacional_del_Perú.svg‎|25px|Piruw wallqanqa]]<br />''' Jefe y Legislador Supremo de la República del Perú''' | width="25%" align="center" | '''Sucedido por:'''<br /> '''[[Andrés de Santa Cruz]]''' |- |} </br> {{DEFAULTSORT:Salaverry del Solar, Felipe Santiago}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Lima llaqtapi paqarisqa]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1806]] [[Katiguriya:Wañusqa 1836]] [[Katiguriya:Awqaq pusaq (Piruw)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Piruw)]] [[Katiguriya:Umalliq (Piruw)]] 0wz5ovmbxzifedo2g9rk6tsu39t0hk4 688787 688786 2026-04-28T19:49:34Z Breogan2008 7106 688787 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Felipe Santiago Salaverry del Solar''' sutiyuq runaqa (* [[3 ñiqin aymuray killapi]] [[1806]] paqarisqa [[Lima]] llaqtapi - † [[18 ñiqin hatun puquy killapi]] [[1836]] wañusqa [[Ariqipa]] llaqtapi) huk [[piruw]]anu [[awqaq pusaq]]mi, [[kawpaq]]pas karqan. Piruwpi Umalliq (1835-1836). Tayta: Salaverry <br />Mama: del Solar Ñawpaq Warmi: Yachaywasi: Colegio de San Carlos (Lima). == Qillqasqankuna == == Kaypipas qhaway == == Hawa t'inkikuna == * <center><br /> {| {{tablabonita}} {{tablabonita}} align=center width=65% border="1" |----- | width="25%" align="center" | '''Precedido por:'''<br /> '''[[Luis José de Orbegoso]]''' | width="30%" align="center" | [[Piruwpa umalliqnin|Piruw Umalliq]]<br />Hatun puquy killa 1835 - Hatun puquy killa 1836<br /> [[Rikcha:Escudo_nacional_del_Perú.svg‎|25px|Piruw wallqanqa]]<br />''' Jefe y Legislador Supremo de la República del Perú''' | width="25%" align="center" | '''Sucedido por:'''<br /> '''[[Andrés de Santa Cruz]]''' |- |} </br> {{DEFAULTSORT:Salaverry del Solar, Felipe Santiago}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Lima llaqtapi paqarisqa]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1806]] [[Katiguriya:Wañusqa 1836]] [[Katiguriya:Awqaq pusaq (Piruw)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Piruw)]] [[Katiguriya:Umalliq (Piruw)]] o0gbwmg40k94ixs2rlhq9xe0bm9wiay José de la Riva Agüero 0 29110 688785 677788 2026-04-28T19:49:21Z Breogan2008 7106 688785 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''José Mariano de la Riva Agüero y Sánchez Boquete''' sutiyuq runaqa, Marqués de Monte Alegre de Aulestia, (* {{Pun|3|05|1783}} paqarisqa [[Lima]] llaqtapi - † {{Pun|21|05|1858}} wañusqa [[Lima]] llaqtapi) huk [[piruw]]anu [[awqaq pusaq]]mi, [[kawpaq]]pas karqan. Piruwpi Umalliq (1823). Tayta: José de la Riva Aguero y Basso della Rovere<br>Mama: María Josefa Sánchez-Boquete y Román de Aulestia. Ñawpaq [[Warmi]]: Carolina Arnoldina de Looz-Corswaren. <br>Wawakuna: Enrique wan José Yachaywasi: == Qillqasqankuna == *Ligera idea del abandono en que se halla el Tribunal de Cuentas del Perú (1813), folleto. *Manifestación histórica y política de la revolución de América (Buenos Aires, 1818), más conocido como el folleto de “las 28 causas” o veintiocho razones que según el autor justificaban la emancipación de las colonias hispanoamericanas. *Origen de que los mandones y tiranos del Perú me consideren enemigo de ellos (1820), folleto que se mantuvo inédito. *Exposición acerca de su conducta pública en el tiempo en que ejerció la presidencia de la República del Perú (Londres, 1824). *Suplemento de la Memoria dirigida a la Representación Nacional del Perú por D. José de la Riva-Agüero, ex presidente de aquella República ([[Tupawi|Santiago de Chile]], imprenta Republicana, 1829). *Representación a las Cámaras Representativas del Perú por don José de la Riva-Agüero, Gran Mariscal y ex Presidente de aquella República (Santiago de Chile, imprenta Republicana, 1830). *Memorias y documentos para la historia de la independencia del Perú y causas del mal éxito que ha tenido ésta [1] ([[Paris|París]], 1858), memorias históricas y recopilación de diversos documentos, en dos volúmenes, que firmó con el seudónimo de P. Pruvonena (anagrama de “vn peruano”). Obra en la que colaboraron los canónigos Mariano José de Arce y José Nicolás Garay. Fue publicada después de su fallecimiento. == Referenciakuna == * Tauro del Pino, Alberto: Enciclopedia Ilustrada del Perú. Tercera Edición. Tomo 14, QUI-SAL. Lima, PEISA, 2001. ISBN 9972-40-163-3 * Vargas Ugarte, Rubén: Historia General del Perú. Sexto Tomo. Tercera Edición. Editor Carlos Milla Batres. Lima, Perú, 1981. ISBN 84-499-4818-5 == Kaypipas qhaway == * [[Wiñay kawsay (Piruw)]] ==Hawa t'inkikuna== * <center><br> {| {{tablabonita}} {{tablabonita}} align=center width=65% border="1" |----- | width="20%" align="center" | '''Ñawpaqnin kaq:'''<br /> '''[[José Bernardo de Tagle]]''' | width="25%" align="center" | [[Piruwpa umalliqnin|Piruw Umalliq]]<br>Hatun puquy killa 1823 - Inti raymi killa 1823<br> [[Rikcha:Escudo_nacional_del_Perú.svg‎|25px|Piruw wallqanqa]]<br>''' Presidente de la República del Perú''' | width="20%" align="center" | '''Qhipaqnin kaq:'''<br> '''[[Antonio José de Sucre]]''' |- |} </br> {{DEFAULTSORT:Riva Aguero Sanchez Boquete Jose}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1783]] [[Katiguriya:Wañusqa 1858]] [[Katiguriya:Lima llaqtapi paqarisqa]] [[Katiguriya:Pulitiku (Piruw)]] [[Katiguriya:Umalliq (Piruw)]] iymd4q4qzob0hhqv6ng28vk8jiggyno Nelson Mandela 0 29586 688726 676825 2026-04-28T19:38:23Z Breogan2008 7106 688726 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Nelson Rolihlahla Mandela''', '''Madiba''' sutiyuq runaqa,(* [[18 ñiqin anta situwa killapi]] [[1918]] watapi paqarisqa [[Mvezo]] llaqtapi, [[Uralan Afrika]]pi - [[5 ñiqin qhapaq raymi killapi]] [[2013]] watapi wañusqa [[Yuhanisburgu]] llaqtapi ) huk [[Urin Aphrika]] mama llaqtapi taripay amachaq wan pulitiku karqan. [[Rikcha:Nobel prize medal.svg‎|Premio Nobel|20px]] [[Nobel Suñay Qasikaypi]] chaskirqan. [[1993]] watapiqa chiqniq. Tayta: Gadla Henry Mphakanyiswa (Henry Mgadla Mandela); Mama: Nonqaphi Nosekeni Fanny. Warmi: Evelyn Ntoko Mase / Winnie Madikizela / Graça Machel<br>Churinkuna: 6. == Qillqasqankuna == * == Kaypipas qhaway == * [[Nobel suñay]] * [[Wiñay kawsay (Urin Aphrika)]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|Nelson Mandela}} === [[Inlish simi]]pi === * [http://nobelprize.org/peace/laureates/1993/mandela-bio.html Nelson Mandela – Nobelprize.org] * [https://web.archive.org/web/20060615210756/http://www.zdnet.co.za/mandela/ Discurso en audio de 1964 , previo a cadena perpetua] * [http://www.anc.org.za/people/mandela.html ANC perfil de Mandela] * [https://web.archive.org/web/20090422130012/http://www.time.com/time/time100/leaders/profile/mandela.html Perfil en Time 100] * [https://web.archive.org/web/20060425122131/http://46664.tiscali.com/index.php Nelson Mandela Foundation - 46664] * [https://web.archive.org/web/20210125000203/http://www.nelsonmandelachildrensfund.com/ Nelson Mandela Children's Fund] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/1144147.stm Diplomacia internacional de Nelson Mandela] * [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1851882 Mandela: historia en audio] * [http://www.imdb.com/title/tt0438859/ IMDB: Goodbye Bafana] === [[Kastilla simi]]pi === * [http://portal.unesco.org/culture/es/ev.php-URL_ID=9359&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html Biografía en el portal de la UNESCO] * [https://web.archive.org/web/20070928024741/http://www.interrogantes.net/includes/documento.php?IdDoc=2238&IdSec=4 Nelson Mandela: superar el odio y el rencor en interrogantes.net] * [https://web.archive.org/web/20070326135730/http://www.revistapueblos.org/article.php3?id_article=228 Visión crítica en revistapueblos.org] * [https://web.archive.org/web/20081207015624/http://www2.elmundolibro.com/elmundo/2005/10/28/cultura/1130518093.html Nelson Mandela comic heroe] {| {{tablabonita}} align=center width=65% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Frederik Willem de Klerk]]''' |width="30%" align="center"|'''[[Urin Aphrika]]'''<br />[[Rikcha:Flag of South Africa.svg|30px|Urin Aphrika unancha]]<br />[[27 ñiqin ayriway killapi]] [[1994]] watapi – [[16 ñiqin inti raymi killapi]] [[1999]] watapi |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Thabo Mbeki]]'''<br /> |} {{nobelsuñay}} {{DEFAULTSORT:Mandela Nelson}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1918]] [[Katiguriya:Wañusqa 2013]] [[Katiguriya:Taripay amachaq (Urin Aphrika)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Urin Aphrika)]] [[Katiguriya:Umalliq (Urin Aphrika)]] [[Katiguriya:Nobel suñay]] [[Katiguriya:Nobel Suñay Qasikaypi]] kwpge2qgxgnwoh135i8ua1dg7ku6683 José Bernardo de Tagle 0 29635 688784 659927 2026-04-28T19:49:05Z Breogan2008 7106 688784 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''José Bernardo de Tagle y Portocarrero ''' sutiyuq runaqa (* [[21 ñiqin pawqar waray killapi]] [[1779]] paqarisqa [[Lima]] llaqtapi - †[[26 ñiqin tarpuy killapi]] [[1825]] wañusqa [[Kallaw]] llaqtapi) huk {{PER}} mama llaqtap [[awqaq pusaq]]mi, [[kawpaq]]pas karqan. '''Marqués de Torre Tagle''', Awqaq suyuyuq wan pulitiku. Tayta: José Manuel Tagle Isasaga, III Marqués de Torre-Tagle <br>Mama: Josefa de las Mercedes Zamudio y Portocarrero<br>Warmi: Mariana Micaela Echevarría y Santiago-Ulloa<br>Churinkuna: Josefa wan María Asunción == Qillqasqankuna == == Kaypipas qhaway == * [[Wiñay kawsay (Piruw)]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|José Bernardo de Tagle}} {| {{tablabonita}} align=center width=65% border="1" |- | width="20%" align="center" | '''Ñawpaqnin kaq:'''<br /> '''[[José de San Martín]]''' | width="25%" align="center" | [[Piruwpa umalliqnin|Piruw Umalliq]]<br />[[19]] [[Qhulla puquy killa]] [[1822]] - [[19]] [[Chakra yapuy killa]] [[1822]]<br /> [[Rikcha:Escudo_nacional_del_Perú.svg‎|25px|Piruw wallqanqa]]<br />''' Ñawpaq diligaw''' | width="20%" align="center" | '''Qhipaqnin kaq:'''<br /> '''[[Francisco de Luna Pizarro]]''' |- | width="20%" align="center" | '''Ñawpaqnin kaq:'''<br /> '''[[José de La Mar]]''' | width="25%" align="center" | [[Piruwpa umalliqnin|Piruw Umalliq]]<br />[[27 &ntilde;iqin hatun puquy killapi]] [[1823]] watapi - [[28 &ntilde;iqin hatun puquy killapi]] [[1823]] watapi<br /> [[Rikcha:Escudo_nacional_del_Perú.svg‎|25px|Piruw wallqanqa]]<br />''' Jefe Pachapura''' | width="20%" align="center" | '''Qhipaqnin kaq:'''<br /> '''[[José de la Riva Agüero]]''' |- | width="20%" align="center" | '''Ñawpaqnin kaq:'''<br /> '''[[Antonio José de Sucre]]''' | width="25%" align="center" | [[Piruwpa umalliqnin|Piruw Umalliq]]<br />[[17 &ntilde;iqin anta situwa killapi]] [[1823]] watapi - [[2 &ntilde;iqin tarpuy killapi]] [[1824]] watapi<br /> [[Rikcha:Escudo_nacional_del_Perú.svg‎|25px|Piruw wallqanqa]]<br />''' Supremo Diligaw''' | width="20%" align="center" | '''Qhipaqnin kaq:'''<br /> '''[[Simón Bolívar]]''' |- |} </br> {{DEFAULTSORT:Tagle Portocarrero Jose Bernardo}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1779]] [[Katiguriya:Wañusqa 1825]] [[Katiguriya:Lima llaqtapi paqarisqa]] [[Katiguriya:Pulitiku (Piruw)]] [[Katiguriya:Umalliq (Piruw)]] mgaxfhwjlozm2rqu0a7jmc3l0umq59g Taro Aso 0 29698 688783 667599 2026-04-28T19:48:59Z Breogan2008 7106 688783 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Taro Aso''', '''Tarō Asō''' ([[Nihun simi]]pi: 麻生太郎), sutiyuq runaqa, *[[20 ñiqin tarpuy killapi]] - [[1940]] paqarisqa [[Iizuka (Fukuoka)|Iizuka]] llaqtapi - ). [[2008]] watamanta 2009 watakama ñawpaq kuti [[Nihun]]pa [[Uma kamayuq]]nin karqan. [[2005]] watamanta 2007 watakama Kansillir (Nihun). Tayta: Takakichi Aso<br />Mama: Kazuko Yoshida. Ñawpaq warmi: Chikako Aso Churinkuna: == Qillqaqkuna == *Kastilla simipi: Inlish simipi: * == Kaypipas qhaway == * [[Nihun]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|Tarō Asō|Taro Aso}} *[[Nihun simi]]pi: ** [http://www.aso-taro.jp Web site] *[[Kastilla simi]]pi: **[https://web.archive.org/web/20081211015129/http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/asia/japon/taro_aso Biografía en español por Fundación CIDOB] {| {{tablabonita}} align=center width=65% border="1" |- | width="20%" align="center" | '''Ñawpaqnin kaq:'''<br /> '''[[Yasuo Fukuda]]''' | width="25%" align="center" |Nihun [[Uma kamayuq]]<br /> [[Rikcha:Emblem of the Prime Minister of Japan.svg|25px|Nihun Uma kamayuq]]<br />[[24 ñiqin tarpuy killapi]] - [[2008]] - [[15 ñiqin tarpuy killapi]] [[2009]] <br />''' Primer Ministro''' | width="20%" align="center" | '''Qhipaqnin kaq:'''<br /> '''[[Yukio Hatoyama]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Aso Taro}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1940]] [[Katiguriya:Uma kamayuq (Nihun)]] [[Katiguriya:Kansillir (Nihun)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Nihun)]] [[Katiguriya:Qhari]] 6goozyknll06w59l7sc1g0raqbnasin Benito Juárez 0 29833 688782 662394 2026-04-28T19:48:47Z Breogan2008 7106 688782 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Benito Pablo Juárez García''', (* {{Pun|21|03|1806}} paqarisqa [[San Pablo Guelatao]] ([[Oaxaka]]) llaqtapi - † {{Pun|18|07|1872}} wañusqa [[Mishiku llaqta]]pi). Mishiku mama llaqta taripay amachaqmi wan pulitiku runam. [[1858]] watamanta 1864 wan [[1867]] watamanta 1872 ñawpaq kuti [[Mishiku]]pa [[Umalliq]]nin karqan. Tayta: Marcelino Juárez; Mama: Brígida García <br /> Ñawpaq warmi: Margarita Maza <br />Wawakuna: == Qillqaqkuna == Kastilla simipi: == Kaypipas qhaway == * [[Mishiku]] [[Rikcha:Juarez.jpg|thumb|250px|right|Benito Juárez]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|Benito Juárez|Benito Juarez}} * [http://www.gobiernodeoaxaca.gob.mx/web/index.php?option=com_content&task=view&id=904&Itemid=116 Página del gobierno de Oaxaca referente a Juárez] * [http://www.letraslibres.com/index.php?art=6807 Profesión Juarista] * [http://www.mexico-tenoch.com/enmarca.php?de=http://www.mexico-tenoch.com/mexicanosilustres/benitojuarez.htmL Benemérito de las Américas] * [https://web.archive.org/web/20060909132213/http://www.scjn.gob.mx/Historia/Recintos/benito_juarez.htm Benito Juárez y la Suprema Corte de Justicia] * [http://www.elbalero.gob.mx/historia/html/sxix/biojuarez.html Biografía de '''Benito Juárez'''] * [http://www.gobiernodeoaxaca.gob.mx/web/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=121&Itemid=114 Frases Célebres de Benito Juárez] * [http://tierra.free-people.net/personajes/personajes-benito-juarez.php La vida de Benito Juárez] {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=100% |- |width="30%" align="center"|Precedido por:<br />'''[[Ignacio Comonfort]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Mishiku Umalliq]]'''<br /> [[Rikcha:Coat of arms of Mexico.svg|25px|Mishiku wallqanqa]]<br /> 1858-1864 |width="30%" align="center"|Sucedido por:<br />'''[[Maximiliano I]]''' |- |width="30%" align="center"|Precedido por:<br />'''[[Maximiliano I]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Mishiku Umalliq]]'''<br /> [[Rikcha:Coat of arms of Mexico.svg|25px|Mishiku wallqanqa]] <br />1867-1872 |width="30%" align="center"|Sucedido por:<br />'''[[Sebastián de Tejada]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Juarez Garcia Benito}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1806]] [[Katiguriya:Wañusqa 1872]] [[Katiguriya:Umalliq (Mishiku)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Mishiku)]] [[Katiguriya:Qhari]] evsh32jq2bkcozato1bh731x4jkddql Felipe Calderón 0 29835 688781 666283 2026-04-28T19:48:38Z Breogan2008 7106 688781 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Felipe de Jesús Calderón Hinojosa''' (* {{Pun|18|8|1962}} paqarisqa [[Morelia]] llaqtapi - ), huk {{MEX}} mama llaqtayuq taripay amachaq wan [[pulitiku]] qarqan. [[2006]] watamanta [[2012]] watakama ñawpaq kuti [[Mishiku]]pa [[Umalliq]]nin karqan. Taytan: Luis Calderón Vega; Maman: Carmen Hinojosa Calderón.<br>Ñawpaq warmi: Margarita Zavala.<br>Churinkuna: 3 (María, Luis Felipe wan Juan Pablo) ==Qillqaqkuna== Kastilla simipi: == Kaypipas qhaway == * [[Mishikupa wiñay kawsaynin]] ==Hawa t'inkikuna== {{commonscat|Felipe Calderón}} * * [http://www.presidencia.gob.mx Sitio oficial de la Presidencia de la República] * [https://web.archive.org/web/20060705033427/http://www.elecciones2006.unam.mx/PREP2006/ Programa de Resultados Electorales Preliminares] * [https://web.archive.org/web/20130517170223/http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/america_del_norte/mexico/felipe_calderon_hinojosa Biografía extensa en la Fundación Cidob] {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=65% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br>'''[[Vicente Fox]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Mishiku Umalliq]]'''<br> [[Rikcha:Coat of arms of Mexico.svg|28px|Mishiku wallqanqa]]<br> 2006 - 2012 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq::<br>'''[[Enrique Peña Nieto]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Calderon Hinojosa Felipe}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1962]] [[Katiguriya:Morelia llaqtapi paqarisqa]] [[Katiguriya:Taripay amachaq (Mishiku)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Mishiku)]] [[Katiguriya:Apulliq (Mishiku)]] [[Katiguriya:Ministru (Mishiku)]] [[Katiguriya:Umalliq (Mishiku)]] gevjkhz3tbq6mxn716doe6c0us01gw0 Gamal Abdel Nasser 0 29898 688780 680422 2026-04-28T19:48:29Z Breogan2008 7106 688780 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Gamal Abdel Nasser''',[[arabya simi]]pi, '''جمال عبد الناصر Ŷamāl ʿAbd an-Nāṣir''' (*[[15 ñiqin qhulla puquy killapi]] - [[1918]] paqarisqa [[Alexandria]] ([[Ihiptu]]) llaqtapi - [[28 ñiqin tarpuy killapi]] 1970 wañusqa Qahira (Ihiptu) llaqtapi). [[Rikcha:Gamal Abdel Nasser.jpg|thumb|right|220px|Wayna Nasser]] [[1956]] watamanta [[1970]] ñawpaq kuti [[Ihiptu]]pa [[Umalliq]]nin karqan. Tayta: Abdel Nasser Hussein; Mama: Fahima Arnad <br /> Ñawpaq warmi: Tahia Kazen <br />Wawakuna: 5 (Khalid, Abdel Hakeem, Abdel Hameed, Hoda wan Mona) Yachaywasi: Beni Mur's Qur'anic school, Nasser, Ras-al-Tin, Nahaseen wan al-Nahda secundaria yachaywasikuna. == Qillqaqkuna == == Kaypipas qhaway == * [[Ihiptu]] [[Rikcha:Gamal-002.jpg|thumb|right|200px|Nasser wan [[Nikita Kruschev]]]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|Gamal Abdel Nasser}} * [https://web.archive.org/web/20190730053048/http://www.nasser.org/ Pagina oficial de Gamal Abdel Nasser] ([[arabya simi]]pi) * [https://web.archive.org/web/20070515233929/http://theindb.com/names/a/gamal_abdel-nasser.html Gamal Abdel Nasser at The Internet Name Database] {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=100% |- |width="30%" align="center"|Precedido por:<br />'''[[Muhammad Naguib]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Ihiptu Umalliq]]'''<br /> [[Rikcha:Coat of arms of Egypt.svg|25px|Ihiptu wallqanqa]]<br /> 1956 - 1970 |width="30%" align="center"|Sucedido por:<br />'''[[Anwar Sadat]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Nasser Gamal Abdel}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1918]] [[Katiguriya:Wañusqa 1970]] [[Katiguriya:Umalliq (Ihiptu)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Ihiptu)]] [[Katiguriya:Militar (Ihiptu)]] [[Katiguriya:Qhari]] fuyh3aske5wftvhtsgdjgeg43zndgg2 Mikhail Gorbachov 0 29928 688779 663612 2026-04-28T19:48:19Z Breogan2008 7106 688779 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} [[Rikcha:Reagan and Gorbachev hold discussions.jpg|thumb|280px|Mikhail Gorbachov, [[Ronald Reagan]]wan rimanakuchkaq, 1985 watapi.]] [[Rikcha:Gorbatschow DR-Forum 129 b2.jpg|thumb|280px|Gorbachev, 2007 watapi.]] '''Mikhail Sergéyevich Gorbachev''' [mʲɪxʌˈil sʲɪrˈgʲejɪvʲɪʨ gərbʌˈʨof] ([[rusu simi]]pi: ''Михаил Сергеевич Горбачёв'') sutiyuq runaqa ({{Pun|2|3|1931}} paqarisqa [[Stavropol]] ([[Rusiya]]) llaqtapi), huk {{RUS}} mamallaqtap pulitikum. 1985 watapi marsu killamanta 1991 watapi awustu killakama [[Suwit Huñu]]p [[Suwit Huñup Kumunista Partidun|Kumunista Partidunpa]] [[chawpi kumiti]]npa [[hiniral sikritaryu]]n kaspa, 1990 watapi marsu killamanta 1991 watapi disimri killakama [[Susyalista Suwit Republikakunap Huñun]]p [[umalliq]]nin kaspa ''glasnost'' ("kunkasapa rimay") nisqawan, ''perestroika'' ("wakinchay") nisqawanpas [[Chiri Maqanakuy]] nisqap puchukaynintam qallarirqan. [[Rikcha:Nobel prize medal.svg‎|Premio Nobel|20px]][[1991]] watapiqa [[Nobel Suñay Qasikaypi]]m chaskirqan. Taytaː Sergey Andreyevich Gorbachev. Mamaː Maria Panteleyevna Gopkalo. Warmiː Raísa Maksímovna Titarenko. == Hawa t'inkikuna == {{commons|Mikhail Gorbachev}} * http://www.mikhailgorbachev.org/ (inlish simipi). * [https://web.archive.org/web/20060618203206/http://www.time.com/time/time100/leaders/profile/gorbachev.html Time 100: Mikhail Gorbachov] (inlish simipi). * [http://www.nobel.se/peace/laureates/1990/gorbachev-bio.html Nobel e-Museum: Mikhail Gorbachov] (inlish simipi). {| {{tablabonita}} align="left" border="1" width=650% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />(kamarisqa kargu) |width="30%" align="center"|'''[[Rusiya Umalliq]]'''<br /> [[Rikcha:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|25px|Rusiya wallqanqa]]<br /> 1990 - 1991 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Boris Yeltsin]]''' |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />(kamarisqa kargu) |width="30%" align="center"|'''[[Suwit Huñup Hatun Suwitninpa Umalliqnin]]'''<br /> [[Rikcha:Coat of arms of the Soviet Union 1.svg|25px|URSS wallqanqa]]<br /> 1989 - 1990 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />(qhipaq kaq) |- |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Andriy Gromyko]]''' |width="30%" align="center"|'''[[Suwit Huñup Hatun Suwitninpa Umallinanpa Umalliqnin]]'''<br /> [[Rikcha:Coat of arms of the Soviet Union 1.svg|25px|URSS wallqanqa]]<br /> 1988 - 1989 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />(qhipaq kaq) |} {{DEFAULTSORT:Gorbachev Mikhail}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1931]] [[Katiguriya:Pulitiku (Rusiya)]] [[Katiguriya:Umalliq (Rusiya)]] [[Katiguriya:Kumunista]] [[Katiguriya:Nobel suñay]] [[Katiguriya:Nobel Suñay Qasikaypi]] ouifkvm4rlg0ro6636ivbtb29hh3l0a Jawaharlal Nehru 0 29949 688778 641291 2026-04-28T19:48:10Z Breogan2008 7106 688778 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Sri Pandit Jawaharlal Nehru''' [ʤəʋäɦəɾläl nɛɦɾu] Bharat Ratna Śrī Pandit Jawāharlāl Nehru ([[hindi simi]]pi,: जवाहरलाल नेहरू sutiyuq runaqa (*[[14 ñiqin ayamarq'a killapi]] [[1889]] watapi paqarisqa [[Allhabad]] ([[Indya]]) llaqtapi - [[27 ñiqin aymuray killapi]] 1964 watapi wañusqa Musuq Dilhi (Indya) llaqtapi) Indya mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku qarqan. [[1947]] watamanta [[1964]] watakama ñawpaq kuti [[Indya]]pa [[Uma kamayuq]]nin karqan. Tayta: Motilal Nehru; Mama: Swarup Rani <br /> Ñawpaq warmi: [[Kamala Kaul]] <br />Churinkuna: 1 Indira Priyadarshini [[Indira Gandhi]] [[Rikcha:Jawaharlal Nehru 1949.jpg|thumb|right|270px|Jawaharlal Nehru (1949)]] Yachaywasi: == Qillqaqkuna == == Kaypipas qhaway == * [[Wiñay kawsay (Indya)]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|Jawaharlal Nehru}} {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=65% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />''' - ''' |width="30%" align="center"| '''[[Indya Uma kamayuq]]'''<br /> [[Rikcha:Emblem of India.svg|25px|Indya wallqanqa]]<br /> 1947 - 1964 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Gulzarilal Nanda]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Nehru Jawaharlal}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1889]] [[Katiguriya:Wañusqa 1964]] [[Katiguriya:Uma kamayuq (Indya)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Indya)]] [[Katiguriya:Taripay amachaq (Indya)]] 5tk7mv4t2irdqu68hog8wdt8a19axcg John Howard 0 29950 688776 678592 2026-04-28T19:47:44Z Breogan2008 7106 688776 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''John Winston Howard''' sutiyuq runaqa (* [[26 ñiqin anta situwa killapi]] - [[1939]] paqarisqa [[Sidney]] llaqtapi - ). ([[Awstralya]] mama llaqtap [[taripay amachaq]] wan pulitiku qarqan. [[1996]] watamanta 2007 ñawpaq kuti [[Awstralya]]pa [[Uma kamayuq]]nin karqan. Tayta: Lyell Howard; Mama: Mona Kell. <br /> Ñawpaq warmi: Janette Parker<br />Wawakuna: 3 (Melanie (1974), Tim (1977) wan Richard (1980)). Yachaywasi: Canterbury Boys' High School == Qillqaqkuna == == Kaypipas qhaway == * [[Awstralya]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|John Howard}} * {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=60% |- |width="20%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Paul Keating]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Awstralya Uma kamayuq]]'''<br /> [[Rikcha:Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg|25px|Awstralya wallqanqa]]<br /> 1996 - 2007 |width="20%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Kevin Rudd]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Howard John}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1939]] [[Katiguriya:Taripay amachaq (Awstralya)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Awstralya)]] [[Katiguriya:Uma kamayuq (Awstralya)]] sha01ocntzebduev9htwkh46bah2lk1 Do Muoi 0 29966 688773 648158 2026-04-28T19:47:04Z Breogan2008 7106 688773 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Do Muoi''', [[witnam simi]]pi: '''Đỗ Mười''', [[chinu simi]]pi: 杜梅 (*[[2 ñiqin hatun puquy killapi]] [[1917]] watapi paqarisqa [[Thanh Tri]] llaqtapi - {{Pun|1|10|2018}} wañusqa [[Ha Nui]] llaqtapi) huk {{VNM}} mama llaqtayuq pulitikumi qarqan. [[1988]] watamanta [[1991]] watakama [[Witnam]]pa [[uma kamayuq]]ninmi karqan. == Hawa t'inkikuna == {{commons|Do Muoi}} {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=78 % |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq: <br>'''[[Võ Văn Kiệt]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Witnam uma kamayuq]]'''<br> [[Rikcha:Emblem of Vietnam.svg|25px|Witnam wallqanqa]]<br> 1988 - 1991 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq: Võ:<br>'''[[Võ Văn Kiệt]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Do Muoi}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1917]] [[Katiguriya:Pulitiku (Witnam)]] [[Katiguriya:Uma kamayuq (Witnam)]] [[Katiguriya:Kumunista]] fnqnvnf0cm5vjyku0qzjkpn0y9wzkm9 Abdullah II 0 30160 688772 677887 2026-04-28T19:46:57Z Breogan2008 7106 688772 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Abdullah II bin al-Hussein''', Hurdanya Qhapaq, [[arabya simi]]pi: الملك عبد الله الثاني بن الحسين al-Malik ʿAbdullāh aṯ-ṯānī bin al-Ḥusayn: , (*[[4 ñiqin hatun puquy killapi]] [[1962]] paqarisqa [[Amman]] llaqtapi - ). Hurdanya pulitiku wan Qhapaq. [[1999]] watamanta ñawpaq kuti [[Hurdanya]]pa [[Qhapaq]]nin karqan. Tayta: Hussein I; Mama: Antoinette Avril Gardiner ('Toni Gardiner'), '''Muna al-Hussein'''. <br /> Ñawpa Warmi: Rania al-Abdullah, Rania Al-Yassin (*Kuwait, 31 VIII 1970 - ) <br />Wawakuna: 4 (Prince Hussein (* 28 Inti raymi killa 1994), Princess Iman (27 Tarpuy killa 1996), Princess Salma (* 26 Tarpuy killa 2000) wan Prince Hashem (30 Qhulla puquy killa 2005) Yachaywasi: St. Edmund's School (Surrey, Inlatirra) == Kaypipas qhaway == * [[Hurdanya]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|Abdullah II of Jordan}} === [[Inlish simi]] === * [http://www.kingabdullah.jo/ Sitio oficial de Abdalá II.] * [http://washingtontimes.com/national/20060202-111835-3132r.htm Rey Abdalá hombre de paz y destino.] * [http://www.meforum.org/article/688 Entrevista con Abdalá II "Iraq es el campo de batalla de occidente contra Irán.] * [http://www.freearabvoice.org/cpjOpenLetter.htm Carta del comité para proteger periodistas dirigida al Rey Abdalá.] * [https://web.archive.org/web/20030710072123/http://web.amnesty.org/library/index/engmde160012002 Reporte de Amnistía internacional sobre supuestas violaciones de los derechos humanos en Jordania bajo el reinado de Abdalá II.] * [https://web.archive.org/web/20060219024258/http://www.jp2cc.org/news/KingAbdullahII.pdf El rey Abdalá recibirá un premio del Papa Juan Pablo II.] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/723520.stm El rey ve a Jerusalén compartida.] * [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/09/13/AR2005091301810.html El rey presiona por la moderación.] {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=100% |- |width="30%" align="center"|Precedido por:<br />'''[[Hussein I]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Hurdanya Qhapaq]]'''<br /> <br /> 1999 - |width="30%" align="center"|Sucedido por:<br />'''[[en funciones]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Abdullah II}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1962]] [[Katiguriya:Qhapaq (Hurdanya)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Hurdanya)]] [[Katiguriya:Qhari]] jli11vyia5mecqzqbn5jmvkkpzcw6ih Justiniano Borgoño 0 30170 688771 603031 2026-04-28T19:46:29Z Breogan2008 7106 688771 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Justiniano Borgoño Castañeda''', (*[[5 ñiqin tarpuy killapi]] [[1836]] paqarisqa [[Truhillu]] llaqtapi - †[[27 ñiqin qhulla puquy killapi]] [[1921]] wañusqa [[Lima]] llaqtapi ). Piruw pulitiku wan Umalliq. [[1894]] watamanta ñawpaq kuti [[Piruw]]pa [[Umalliq]]nin karqan. Tayta: Pedro Antonio Borgoño; Mama: Manuela Castañeda y Madalengoitia <br> Ñawpaq warmi: <br>Wawakuna: Yachaywasi: Seminario San Carlos y San Marcelo == Kaypipas qhaway == * [[Piruwpa umalliqnin]] ==Hawa t'inkikuna== {{commons|Justiniano Borgoño}} ===[[Kastilla simi]]pi=== * ===[[Inlish simi]]=== {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=100% |- |width="30%" align="center"|Precedido por:<br>'''[[Remigio Morales Bermúdez]] |width="30%" align="center"| '''[[Piruw Umalliq]]'''<br> [[Rikcha:Escudo nacional del Perú.svg|25px|Piruw wallqanqa]]<br> 1894<br> Presidente interino |width="30%" align="center"|Sucedido por:<br>'''[[Andrés Avelino Cáceres]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Borgoño Castañeda Justiniano}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1894]] [[Katiguriya:Wañusqa 1921]] [[Katiguriya:Umalliq (Piruw)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Piruw)]] [[Katiguriya:Qhari]] mesu9dt14p1zxottlvznzq3nkest468 Kim Dae-jung 0 30174 688770 663201 2026-04-28T19:46:22Z Breogan2008 7106 688770 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Kim Dae-jung''', ([[Korianu simi]]pi: 김대중, [[hanja simi]]pi: 金大中), (* {{Pun|6|01|1924}} paqarisqa [[Haui-do]], [[Uralan Jeolla]] ([[Uralan Hansuyu]]) llaqtapi - † {{Pun|18|08|2009}} wañusqa [[Siul]] llaqtapi). [[1998]] watamanta 2003 watakama ñawpaq kuti [[Uralan Hansuyu]]pa [[Umalliq]]nin karqan. <br />[[Rikcha:Nobel prize medal.svg‎|Premio Nobel|20px]][[Nobel Suñay Qasikaypi]] chaskirqan. [[2000]] watapiqa chiqniq. Tayta: ; Mama:<br /> Ñawpaq warmi: Rhee Hee-hoh <br />Wawakuna: == Qillqaqkuna == Kastilla simipi: Inlish simipi: == Kaypipas qhaway == * [[Uralan Hansuyu]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|Kim Dae-Jung}} * [https://web.archive.org/web/20080609074129/http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/asia/corea_del_sur/kim_dae_jung Cidob.org/es/Documentacion/Biografias_Lideres_Politicos/Asia/Corea_del_Dur/Kim_Dae_jung] (Biografía de Kim Dae Jung). * [http://www.dep.no/odin/spansk/p10001917/p10001924/032091-990890/dok-nn.html Dep.no/Odin/Spansk] (el Comité noruego del Nobel rinde homenaje a la «política de la luz» de Dae Jung). * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2000/index.html NobelPrize.org/Nobel_Prizes/Peace/Laureates/2000/Index.html] (página oficial del Instituto Nobel, Premio Nobel de la Paz 2000, inlish simipi). {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=68% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Kim Young-sam]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Uralan Hansuyu Umalliq]]'''<br /> [[Rikcha:Coat of arms of South Korea.svg|25px|Uralan Hansuyu wallqanqa]]<br /> [[Hatun puquy]] 1998 - 2003 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Roh Moo-hyun]]''' |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''<br /> [[Médicos sin fronteras]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Nobel suñay Qasikaypi]]'''<br /> [[Rikcha:Nobel prize medal.svg‎|25px|Nobel suñay]]<br /> 2000 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Kofi Annan]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Kim Dae Jung}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1924]] [[Katiguriya:Wañusqa 2009]] [[Katiguriya:Umalliq (Uralan Hansuyu)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Uralan Hansuyu)]] [[Katiguriya:Nobel suñay]] [[Katiguriya:Nobel Suñay Qasikaypi]] kkfcma9lfb0qipcjo1jbwshs8np9bgq Getúlio Vargas 0 31575 688769 686041 2026-04-28T19:46:13Z Breogan2008 7106 688769 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Getúlio Dorneles Vargas''', ''GêGê'' ,''Dr. Getúlio'', sutipaq runaqa (* {{Pun|19|04|1882}} paqarisqa [[Sao Borja]] llaqtapi - {{Pun|24|08|1954}} wañusqa [[Rio de Janeiro]] llaqtapi). Brasil pulitiku wan Umalliq. [[1930]] watamanta 1945 watakama wan [[1951]] watamanta 1954 watakama kuti [[Brasil]]pa [[Umalliq]]nin karqan. Tayta: Manuel do Nascimento Vargas; Mama: Cândida Dorneles Vargas. <br /> Ñawpaq warmi: Darcy Lima Sarmanho<br />Wawakuna: cinco (Lutero Vargas, Getulinho, Alzira Vargas, Jandira wan Manuel Sarmanho Vargas, (o Maneco)). Yachaywasi: Escola Preparatória e de Tática de Rio Pardo, wan escola militar Eurico Gaspar Dutra e Pedro Aurélio de Góis Monteiro. Alma mater: Porto Alegre Yachay suntur == Kaypipas qhaway == * [[Brasil]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|Getúlio Vargas|Getúlio Vargas}} * [http://www.academia.org.br/imortais/cads/37/getulio.htm Getúlio en la Academia - biografía, textos y bibliografia] * [https://web.archive.org/web/20060718080954/http://www.cpdoc.fgv.br/nav_historia/htm/ev_apresentacao.htm La FGV y la Era Vargas] * [https://web.archive.org/web/20051203194410/http://www.cpdoc.fgv.br/nav_historia/fotos/Anos_de_incerteza/Radicalizacao_politica/ANL/gv38-05-13d2_1.jpg Carta de apoyo de los presos comunistas a Getúlio] * [https://web.archive.org/web/20051203174239/http://www.cpdoc.fgv.br/nav_fatos_imagens/fotos/GetulioVargas/manus.jpg Original de la primera página manuscrita de la Carta Testamento] * [https://web.archive.org/web/20051203175259/http://www.cpdoc.fgv.br/nav_fatos_imagens/fotos/GetulioVargas/agenda.jpg Página de la Agenda de Vargas, en la cual se demuestra su intento de suicidio] * [https://web.archive.org/web/20051029145812/http://www.cpdoc.fgv.br/nav_fatos_imagens/fotos/GetulioVargas/revol.jpg Arma de Getúlio Vargas] * [https://web.archive.org/web/20051201213636/http://www.cpdoc.fgv.br/nav_fatos_imagens/fotos/GetulioVargas/laudo.jpg Primera página de las pericias del IML] {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=100% |- |width="30%" align="center"|Precedido por:<br />'''[[Gaspar Dutra]] |width="30%" align="center"| '''[[Brasil Umalliq]]'''<br /> [[Rikcha:Coat of arms of Brazil.svg|25px|Brasil wallqanqa]]<br /> 1951 - 1954 |width="30%" align="center"|Sucedido por:<br />'''[[Café Filho]]''' |- |width="30%" align="center"|Precedido por:<br />'''[[Tasso Fragoso]] |width="30%" align="center"| '''[[Brasil Umalliq]]'''<br /> [[Rikcha:Coat of arms of Brazil.svg|25px|Brasil wallqanqa]]<br /> 1930 - 1945 |width="30%" align="center"|Sucedido por:<br />'''[[José Linhares]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Vargas Getulio}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1882]] [[Katiguriya:Wañusqa 1954]] [[Katiguriya:Umalliq (Brasil)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Brasil)]] [[Katiguriya:Qhari]] qwqfzppxd1y3oyyjehswsfjrmb5f37s Deodoro da Fonseca 0 31576 688768 593315 2026-04-28T19:46:04Z Breogan2008 7106 688768 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Deodoro da Fonseca''', sutipaq runaqa (* {{Pun|5|08|1827}} paqarisqa [[Vila Madalena]] Alagoas llaqtapi - {{Pun|23|08|1892}} wañusqa [[Rio de Janeiro]] llaqtapi). Brasil pulitiku wan Umalliq. [[1889]] watamanta 1891 watakama kuti [[Brasil]]pa [[Umalliq]]nin karqan. Tayta: Manuel Mendes da Fonseca (1785 - 1859); Mama: Rosa Maria Paulina da Fonseca (1802 - 1873).<br> Ñawpaq warmi: Mariana da Fonseca Yachaywasi: ==Suñaykuna== * Orden Nacional Cruzeiro do Sul == Kaypipas qhaway == * [[Brasil]] ==Hawa t'inkikuna== {{commons|Deodoro da Fonseca}} * Enciclopedia Wiki, ''[http://www.exercito.gov.br/01Instit/Historia/sinopse/sintonia.htm El término de la Monarquía y la proclamación de la República]'' (purtugis simipi) {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=100% |- |width="30%" align="center"|Precedido por:<br>'''[[Pedro II]] |width="30%" align="center"| '''[[Brasil Umalliq]]'''<br> [[Rikcha:Coat of arms of Brazil.svg|25px|Brasil wallqanqa]]<br> 1889 - 1891 |width="30%" align="center"|Sucedido por:<br>'''[[Floriano Peixoto]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Fonseca Deodoro}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1827]] [[Katiguriya:Wañusqa 1892]] [[Katiguriya:Umalliq (Brasil)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Brasil)]] [[Katiguriya:Qhari]] 2bxbegzt6rqgv4os45g73x5ii7sphzp Boris Yeltsin 0 31578 688767 673351 2026-04-28T19:45:56Z Breogan2008 7106 688767 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} [[Rikcha:George H. W. Bush and Boris Yeltsin 1993.jpg|thumb|250px|right| [[George H. W. Bush]] wan Borís Yeltsin (1993)]] [[Rikcha:Bill Clinton and Boris Yeltsin 1994.jpg|thumb|right|250px|Boris Yeltsin wan [[Bill Clinton]] (1994)]] '''Boris Nikolayevich Yeltsin''', ([[rusiya simi]]pi: Борис Николаевич Ельцинsutipaq (* {{Pun|1|02|1931}} paqarisqa [[Sverdlovsk]] ([[Rusiya]]) llaqtapi - {{Pun|23|04|2007}} wañusqa [[Moscow]] ([[Rusiya]]) llaqtapi ). {{RUS}} mama llaqtayuq [[pulitiku]] qarqan. [[1988]] watamanta [[1991]] ñawpaq kuti [[Rusiya]]pa [[Umalliq]]nin karqan. Taytan: Nikolay Yeltsin; Maman: Klavdiya Vasilyevna Yeltsina<br> Ñawpaq warmi: Naina Iosifovna Yeltsina, (1956-2007)<br>Churinkuna: 2 (Yelena (*1957) wan Tatyana (*1959)) Yachaywasi: Alma mater: Ural State Technical Yachay suntur. == Qillqasqankuna == == Kaypipas qhaway == * [[Wiñay kawsay (Rusiya)]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|Борис Николаевич Ельцин|{{PAGENAME}}}} *[https://web.archive.org/web/20100712191735/http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/europa/federacion_rusa/boris_yeltsin Biografía en Fundación CIDOB] (kastillla simipi). {| {{tablabonita}} align="left" border="1" width=70% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br>'''Mikhail Gorbachev''' |width="30%" align="center"| '''[[Rusiya Umalliq]]'''<br /> [[Rikcha:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|25px|Rusiya wallqanqa]]<br> 1991 - 1999 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br>'''[[Vladimir Putin]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Yeltsin Boris}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1931]] [[Katiguriya:Wañusqa 2007]] [[Katiguriya:Pulitiku (Rusiya)]] [[Katiguriya:Umalliq (Rusiya)]] 5td4oo7wgedn6dsx0q0et0ju2qo1qvx Agostinho Neto 0 31613 688766 635525 2026-04-28T19:45:48Z Breogan2008 7106 688766 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''António Agostinho Neto Kilamba''', sutiyuq runaqa (* {{Pun|17|09|1922}} paqarisqa [[Icolo e Bengo]] llaqtapi - {{Pun|10|09|1979}} wañusqa [[Moskwa]] llaqtapi). {{AGO}} mama llaqtayuq pulitiku wan Umalliq. [[1975]] watamanta 1979 watakama kuti [[Angula]]pa [[Umalliq]]nin qarqan. Taytan: Agostinho Pedro Neto ; Maman: <br> Ñawpaq warmi: Maria Eugénia da Silva Yachaywasi: == Qillqasqankuna == === Harawi === * 1957 Quatro Poemas de Agostinho Neto, Póvoa do Varzim, e.a. * 1961 Poemas, Lisboa, Casa dos Estudantes do Império * 1974 Sagrada Esperança, Lisboa, Sá da Costa (inclui os poemas dos dois primeiros livros) * 1982 A Renúncia Impossível, Luanda, INALD (edição póstuma) === Pulitika === * 1974 - Quem é o inimigo... qual é o nosso objectivo? * 1976 - Destruir o velho para construir o novo * 1980 - Ainda o meu sonho == Suñaykuna == * Lenin (1975) == Kaypipas qhaway == * [[Wiñay kawsay (Angula)]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|Agostinho Neto}} * [http://www.portalsaofrancisco.com.br/alfa/agostinho-neto/index.php Vida wan obras] (purtugis simipi) {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=75% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br> |width="30%" align="center"| '''[[Angula Umalliq]]'''<br> [[Rikcha:Emblem of Angola.svg|25px|Angula wallqanqa]]<br> 1975 - 1979 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br>'''[[José dos Santos]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Neto Agostinho Neto}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1922]] [[Katiguriya:Wañusqa 1979]] [[Katiguriya:Qillqaq (Angula)]] [[Katiguriya:Hampikamayuq (Angula)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Angola)]] [[Katiguriya:Umalliq (Angola)]] 5uwmvpgxke8de52favi6gh8b01llmsj Mustafa Kemal Atatürk 0 31616 688765 676701 2026-04-28T19:45:40Z Breogan2008 7106 688765 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Mustafa Kemal Atatürk''', sutipaq runaqa (* {{Pun|19|05|1881}} paqarisqa [[Selanik]] llaqtapi - {{Pun|10|05|1939}} wañusqa [[Istanbul]] llaqtapi). Turkiya pulitiku wan Umalliq. [[1923]] watamanta 1938 watakama kuti [[Turkiya]]pa [[Umalliq]]nin karqan. Tayta: Ali Rıza Efendi; Mama: Zübeyde Hanım <br /> Ñawpaq warmi: Latife Uşaklıgil Yachaywasi: == Qillqasqankuna == == Suñaykuna == == Kaypipas qhaway == * [[Turkiya]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|Mustafa Kemal Atatürk}} * [https://web.archive.org/web/20060215164507/http://www.turkishembassy.org.au/ataturk/ataturk.htm Biografía y reformas] (inlish simipi) * [http://www.turkishnews.com/Ataturk/life.htm La vida de Atatürk] (inlish simipi) * [https://www.danielpipes.org/comments/202779 Ataturk - the ex-jihadist as a new born "secularist"] Ianus (Poland), Jan 25, 2013 at 01:42 Middle East Forum {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=100% |- |width="30%" align="center"|Precedido por:<br />'''[[-]] |width="30%" align="center"| '''[[Turkiya Umalliq]]'''<br /> [[Rikcha:Emblem of the Presidency of Turkey.svg|25px|Turkiya wallqanqa]]<br /> 1923 - 1938 |width="30%" align="center"|Sucedido por:<br />'''[[Ismet Inönü]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Ataturk Mustafa Kemal}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1881]] [[Katiguriya:Wañusqa 1939]] [[Katiguriya:Umalliq (Turkiya)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Turkiya)]] [[Katiguriya:Qillqaq (Turkiya)]] [[Katiguriya:Uma kamayuq (Turkiya)]] [[Katiguriya:Qhari]] 718y1sw7juekywr1rvsjs1hq7rmwjjs Thomas Jefferson 0 31654 688719 667617 2026-04-28T19:36:58Z Breogan2008 7106 688719 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Thomas Jefferson''', sutiyuq runaqa (* {{Pun|13|04|1743}} paqarisqa [[Shadwell]] ([[Virginia]]) llaqtapi - † {{Pun|4|07|1826}} wañusqa [[Monticello]] llaqtapi) huk [[Hukllachasqa Amirika Suyukuna]] mama llaqtayuq [[pulitiku]] runas karqan, 3 kaq [[umalliq]]nin ([[1801]] watamanta [[1809]] watakama), ñawpaq [[Demokratiku wan Republikanu Partidu]]pi kaq umalliqsi. [[Hukllachasqa Amirika Suyukunapi Llaqtayuq Maqanakuy]]pi [[Kunfidirasqa Amirika Suyukuna]]ta llallispas Hukllachasqa Amirika Suyukunata musuqta hukllachaspas [[isklaw kayta]]s puchukachirqan. Tayta: Peter Jefferson <br />Mama: Jane Randolph Warmi: Martha Wayles Skelton Jefferson <br />Wawakuna: Alma mater: William wan Mary College == Qillqasqankuna == * Memorandums taken on a journey from Paris into the southern parts of France and Northern Italy, in the year 1787 * A Summary View of the Rights of British America. (1774) * Autobiography * Declaration of the Causes and Necessity of Taking Up Arms * Notes on the State of Virginia == Kaypipas qhaway == ==Hawa t'inkikuna== {{commons|Thomas Jefferson}} * [https://web.archive.org/web/20080703060557/http://www.ecuadorciencia.org/contenido.asp?id=692 Biografía de Thomas Jefferson] * [http://www.fmmeducacion.com.ar/Historia/Documentoshist/1776declavirginia.htm Declaración de derechos de Virginia] <center><br /> {| {{tablabonita}} {{tablabonita}} align=center width=75% border="1" |----- | width="30%" align="center" | '''Precedido por:'''<br /> '''[[John Adams]]''' | width="40%" align="center" | [[Hukllachasqa Amirika Suyukunapa umalliqnin|Hukllachasqa Amirika Suyukuna Umalliq]]<br /> [[Rikcha:Seal Of The President Of The Unites States Of America.svg|25px|Hukllachasqa Amirika Suyukuna wallqanqa]]<br /> 1801 - 1809<br />'''President of the United States of America''' | width="30%" align="center" | '''Sucedido por:'''<br /> '''[[James Madison]]''' |- |} </br> [[Rikcha:Jefferson Memorial with Declaration preamble.jpg|thumb|right|200 px|Escultura ''Estatua de Thomas Jefferson en Washington D.C. con el Preambulo de la Declaración de Independencia en segundo plano'']] {{DEFAULTSORT:Jefferson Thomas}} [[Katiguriya:Taripay amachaq (Hukllachasqa Amirika Suyukuna)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Hukllachasqa Amirika Suyukuna)]] [[Katiguriya:Umalliq (Hukllachasqa Amirika Suyukuna)]] [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1743]] [[Katiguriya:Wañusqa 1826]] 42eh2qc0dqtnr3xvsf06htbwvie9c3q Augusto César Sandino 0 31752 688718 678977 2026-04-28T19:36:51Z Breogan2008 7106 688718 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} [[Rikcha:Augusto Sandino (centre).jpg|thumb|300px|César Sandino (Mishikupi)]] '''Augusto Nicolás Sandino Calderón''', ''Augusto César Sandino'' sutiyuq runaqa (* {{Pun|18|05|1895}} paqarisqa [[Niquinohomo]] llaqtapi - {{Pun|21|02|1934}} wañusqa [[Manawa]] llaqtapi) [[Nikarawa]] mama llaqtayuq [[pulitiku]]s [[awqaq pusaq]]pas karqan. [[Hukllachasqa Amirika Suyukuna]]p awqaqninkuna Nikaraqata sarupaptin chay awqankunaman [[ankalli]]kurqansi. == Qillqasqankuna == [[Rikcha:Sandino en el Mausoleo de los Heroes y Mártires de León.jpg|thumb|250px|Placa con el busto de Sandino en el Mausoleo de los Héroes y Mártires - [[León (Nikarawa)|León]]] llaqtapi]] == Kaypipas qhaway == * [[Nikarawa]] == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|Augusto César Sandino}} * [http://www.partidomrs.com/ partidomrs.com] (Movimiento Renovador Sandinista). * [https://web.archive.org/web/20051125044224/http://www.facs.org.ni/ FACS.org.ni] (Fundación Augusto César Sandino). * [https://web.archive.org/web/20010331031621/http://www.fsln-nicaragua.com/ FSLN-Nicaragua.com] (Frente Sandinista de Liberación Nacional). * [http://www.lavozdelsandinismo.com/ LaVozDelSandinismo.com (FSLN wan Nikarawa)] * [https://web.archive.org/web/20071009205756/http://nicaragua.miwebnica.com/index.php?s=sandino Nicaragua.MiWebNica.com] (artículos sobre Sandino). * [http://www.sandinovive.org/ SandinoVive.org] {{DEFAULTSORT:Sandino Augusto Cesar}} [[Katiguriya:Wiñay kawsay (Nikarawa)]] [[Katiguriya:Ankalli (Nikarawa)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Nikarawa)]] [[Katiguriya:Qillqaq (Nikarawa)]] [[Katiguriya:Qhari]] 5gmboe9hts65oahlo2rxsu9aasbh3mu Pedro Antonio Fernández de Castro 0 31823 688717 655543 2026-04-28T19:36:45Z Breogan2008 7106 688717 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Pedro Antonio Fernández de Castro''', ''X Conde de Lemos'' sutiyuq runaqa (* {{Pun|10|07|1632}} paqarisqa [[Madrid]] llaqtapi, [[Ispaña]]pi - † {{Pun|6|12|1672}} wañusqa [[Lima]] llaqtapi) huk [[Ispaña|ispañul]] [[awqaq pusaq]]si, 1667 watamanta 1672 watakamataq [[Wirrinatu Piruw|Piruwpa]] [[wirriy]]ninsi karqan. Warmi: Ana Francisca Hermenegilda de Borja y Doria. == Kaypipas qhaway == * [[Piruwpa wiñay kawsaynin]] * [[Pachakamilla Kristu]] == Hawa t'inkikuna == * (kastilla simipi) {| {{tablabonita}} align=center width=95% |- |width="30%" align="center"|Precedido por:<br />'''[[Bernardo de Iturriaza]] ''' '''Presidente de la Audiencia'''<br />1666-1667 |width="40%" align="center"|'''[[Piruwpa wirriy]]'''<br />'''1667-1672''' |width="30%" align="center"|Sucedido por:<br />'''[[Bernardo de Iturriaza]] ''' '''Presidente de la Audiencia'''<br />1672-1674 |} {{DEFAULTSORT:Fernandez de Castro Pedro Antonio}} [[Katiguriya:Madrid llaqtapi paqarisqa]] [[Katiguriya:Ispañayuq]] [[Katiguriya:Wirriy (Piruw)]] [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1632]] [[Katiguriya:Wañusqa 1672]] 6etrpigwrpyfo0aslyb0q7mb2q1tqv8 Fernando de Abascal 0 31836 688716 666286 2026-04-28T19:36:39Z Breogan2008 7106 688716 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''José Fernando de Abascal y Sousa ''' sutiyuq runaqa, ''I Marqués de la Concordia Española del Perú'', (* {{Pun|2|06|1743}} paqarisqa [[Oviedo]] llaqtapi - † {{Pun|31|07|1821}} wañusqa [[Madrid]] llaqtapi) huk ispañul pulitiku wan [[awqaq pusaq]]si, 1806 watamanta 1816 watakamataq [[Piruwpa Wirriynin]]si karqan. Tayta: Abascal <br>Mama: Sousa Warmi: María Asensio <br>Wawakuna: María Ramona de Abascal. == Qillqasqankuna == == Kaypipas qhaway == * [[Piruwpa wiñay kawsaynin]] * [[Piruwpa Wirriynin]] ==Hawa t'inkikuna== {{commonscat|José Fernando de Abascal}} * [http://www.vivirasturias.com/asturias/oviedo/abascal-y-sousa-jose-fernando/es Biografía (kastilla simipi)] * [http://averiguelovargas.blogspot.com/2007/09/cuando-no-haba-rey-en-espaa-abascal-lo.html VARGAS, Juan Ignacio, "Cuando no había rey en España, Abascal lo era de América"] * [https://web.archive.org/web/20080331004639/http://www.galeon.com/razonespanola/r115-per.htm Razon española] {| {{tablabonita}} align=center width=82% border="1" |- | width="30%" align="center" | '''Precedido por:'''<br /> '''[[Gabriel de Avilés]]''' | width="40%" align="center" | '''[[Piruwpa Wirriynin|Piruwpa wirriy]]'''<br> [[1806]] - [[1816]] | width="30%" align="center" | '''Sucedido por:'''<br /> '''[[Joaquín de la Pezuela]]''' |- |} </br> {{DEFAULTSORT:Abascal Sousa Jose Fernando}} [[Katiguriya:Wirriy (Piruw)]] [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Ispañayuq]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1743]] [[Katiguriya:Wañusqa 1821]] s5yyqn59wcge1l7y2dm8d808bta8iwy Corazón Aquino 0 31972 688715 676035 2026-04-28T19:36:32Z Breogan2008 7106 688715 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''María Corazón Sumulong Cojuangco Aquino''', "Corazón Aquino" sutipaq warmika (* {{Pun|25|02|1933}} paqarisqa [[Paniqui]] llaqtapi - † {{Pun|1|08|2009}} paqarisqa [[Makati]] llaqtapi). [[Philipinakuna]]pi pulitiku. [[1986]] watamanta [[1992]] watakama ñawpaq kuti [[Philipinakuna]]pa [[Umalliq]]nin karqan. Tayta: Cojuangco; Mama: Sumulong <br /> Ñawpaq runa: Benigno Servillano “Ninoy” Aquino, Jr. <br />Wawakuna: (5) Benigno Simeon Aquino III, , Maria Elena A. Cruz, Aurora Corazon A. Abellada, Victoria Eliza A. Dee wan Kristina Bernadette A. Yap. Yachay wasi: [[Ravenhill Academy]], [[Philladephia]], [[Notre Dame Convent School]], [[New York]] wan [[College of Mount Saint Vincent]], New York. == Qillqaqkuna == == Kaypipas qhaway == * [[Philipinakuna]] == Hawa t'inkikuna == {{commons}} * [https://web.archive.org/web/20081004170828/http://elibrary.supremecourt.gov.ph/resolutions.php?doctype=Minute%20Resolutions&docid=a45475a11ec72b843d74959b60fd7bd645abb094dee22 Philipinakunapa Hatun Corte ] {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=100% |- |width="30%" align="center"|Precedido por:<br />'''[[Ferdinad Marcos]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Philiphinakuna Umalliq]]'''<br /> <br /> 1986 - 1992 |width="30%" align="center"|Sucedido por:<br />'''[[Fidel Ramos]]''' |} {{DEFAULTSORT:Aquino Corazon}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1933]] [[Katiguriya:Wañusqa 2009]] [[Katiguriya:Umalliq (Philipinakuna)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Philipinakuna)]] [[Katiguriya:Warmi]] 1804p2t6zi76883km42lcsl920mrnpd Violeta Chamorro 0 31973 688714 631602 2026-04-28T19:36:24Z Breogan2008 7106 688714 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} ''' Violeta Barrios Torres''', "'''Violeta Barrios de Chamorro'''" sutiyuq warmiqa (* {{Pun|18|10|1929}} paqarisqa [[Rivas]] llaqtapi - llaqtapi), huk {{NIC}} mama llaqtayuq [[willay kamayuq]] wan [[pulitiku]] qarqan. [[1990]] watamanta [[1997]] watakama ñawpaq kuti [[Nikarawa]]pa [[Umalliq]]nin karqan. Taytan: Carlos Barrios Sacasa; Maman: Amalia Torres Hurtado.<br>Ñawpaq qusan: [[Pedro Joaquín Chamorro Cardenal]]<br>Churinkuna: (1) [[Pedro Joaquín Chamorro Barrios]]. Yachay wasi: == Qillqasqankuna == == Kaypipas qhaway == * [[Wiñay kawsay (Nikarawa)]] * [[Augusto César Sandino]] == Hawa t'inkikuna == {{commons}} {| {{tablabonita}} align="left" border="1" width=70% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br>'''[[Daniel Ortega]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Nikarawa Umalliq]]'''<br> [[Rikcha:Coat of arms of Nicaragua.svg|25px|Nikarawa wallqanqa]]<br> 1990 - 1997 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br>'''[[Arnoldo Alemán]]''' |} {{DEFAULTSORT:Chamorro Violeta}} [[Katiguriya:Warmi]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1929]] [[Katiguriya:Willay kamayuq (Nikarawa)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Nikarawa)]] [[Katiguriya:Umalliq (Nikarawa)]] 6nyascgs7jv6ho9w8nd441y73mavf41 Chandrika Kumaratunga 0 31994 688713 662511 2026-04-28T19:36:16Z Breogan2008 7106 688713 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Chandrika Bandaranaike Kumaratunga''' sutiyuq warmiqa (Sinhala simi: චන්ද්‍රිකා බන්ඩාරනායක කුමාරතුංග, Tamil simi: சந்திரிகா பண்டாரநாயக்க குமாரதுங்க) (* {{Pun|29|06|1945}} paqarisqa [[Kulumbu]] llaqtapi - llaqtapi). [[Sri Lanka]] mama llaqtap [[Umalliq]]pi pulitiku. [[1994]] watamanta [[2005]] watakama ñawpaq kuti [[Sri Lanka]]pa [[Umalliq]]nin karqan. Tayta: Solomon W.R.D Bandaranaike; Mama: [[Sirimavo Bandaranaike]]. <br /> Ñawpaq runa: Vijaya Kumaratunga <br />Wawakuna: ( 2 ) Yasodhara wan Vimukthi Yachay wasi: Alma mater: Paris Yachay suntur == Qillqaqkuna == == Kaypipas qhaway == * [[Sri Lanka]] == Hawa t'inkikuna == {{commons}} * [https://web.archive.org/web/20120726221843/http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/asia/sri_lanka/chandrika_kumaratunga Biografía en español por Fundación CIDOB] {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=70% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Dingiri Banda Wijetunga]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Sri Lanka Umalliq]]'''<br /> [[Rikcha:Emblem_of_Sri_Lanka.svg|25px|Sri Lanka wallqanqa]]<br /> 1994 - 2005 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Mahinda Rajapaksa]]''' |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Ranil Wickremesinghe]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Sri Lanka Uma kamayuq]]'''<br /> [[Rikcha:Emblem_of_Sri_Lanka.svg|25px|Sri Lanka wallqanqa]]<br /> 1994 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Sirimavo Bandaranaike]]''' |} {{DEFAULTSORT:Kumaratunga Chandrika Bandaranaike}} [[Katiguriya:Warmi]] [[Katiguriya:Kulumbu llaqtapi paqarisqa]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1945]] [[Katiguriya:Pulitiku (Sri Lanka)]] [[Katiguriya:Umalliq (Sri Lanka)]] [[Katiguriya:Uma kamayuq (Sri Lanka)]] hiy4ku2tu9zsesd9min9xdi7o2bxmv8 Soong Ching-ling 0 32048 688712 670337 2026-04-28T19:36:08Z Breogan2008 7106 688712 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Soong Ching-ling''', ([[Chinu simi]]pi: 宋庆龄; , [[pinyin]]: Sòng Qìnglíng; Wade.Giles: Sung Ch'ing-ling), Madam Sun Yat-sen sutiyuq warmiqa, (* {{Pun|27|01|1892}} paqarisqa [[Kunshan]], (Jiangsu) llaqtapi, - {{Pun|29|05|1981}} wañusqa [[Beijing]] llaqtapi). [[16 ñiqin aymuray killapi]] [[1981]] watamanta [[28 ñiqin aymuray killapi]] [[19812]] watakamam ñawpaq kuti [[Chunwa]]pa [[Umalliq]]nin karqan. Tayta: Charlie Soong. Ñawpaq runa:<br />[[Sun Yat-sen]] (1915-1925) Wawakuna: Yachaywasi: McTyeire School for Girls (Shanghái) == Qillqaqkuna == Kastilla simipi: Chinu simipi: == Suñaykuna == * Lenin == Kaypipas qhaway == * [[Chunwa]] * [[Kuomintang]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|Soong Ching-ling}} * ([[Chinu simi]]pi): ** [https://web.archive.org/web/20190715090714/http://www.shsoong-chingling.com/ Memorial Website] * ([[Inlish simi]]pi): ** {| {{tablabonita}} align=center width=82% border="1" |- | width="30%" align="center" | '''Precedido por:'''<br /> '''[[Ye Jianying]]''' | width="45%" align="center" |China [[Umalliq]]<br /> [[1981]]<br />''' Presidente Honoraria de la República China''' | width="30%" align="center" | '''Sucedido por:'''<br /> '''[[Ye Jianying]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Soong Ching-ling}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1892]] [[Katiguriya:Wañusqa 1981]] [[Katiguriya:Umalliq (Chunwa)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Chunwa)]] [[Katiguriya:Warmi]] 4yej58v10azdpa8mn31j3d9ogacf33g Pratibha Patil 0 32049 688711 674592 2026-04-28T19:35:55Z Breogan2008 7106 688711 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} [[Rikcha:Pratibha Patil 2.jpg|thumb|right|200px]] '''Pratibha Devisingh Patil''' ([[hindi simi]]pi: प्रतिभा देवीसिंह पाटिल sutiyuq warmiqa (* {{Pun|19|12|1934}} paqarisqa [[Nadgaon]] ([[Indya]]) llaqtapi - ) huk {{IND}} mama llaqtayuq [[taripay amachaq]] wan [[pulitiku]] qarqan. [[2007]] watamanta 2012 watakama ñawpaq kuti [[Indya]]pa [[Umalliq]]nin karqan. Tayta: ; Mama: <br> Ñawpaq runa: [[Devisingh Ramsingh Shekhawat]] <br>Churinkuna: Yachaywasi: Alma mater: Mooljee Jaitha (M.J.) College, Jalgaon [[Maharashtra Yachay suntur]] == Qillqaqkuna == == Kaypipas qhaway == * [[Wiñay kawsay (Indya)]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|Pratibha Patil}} * [https://web.archive.org/web/20120622113158/http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/asia/india/pratibha_patil Biografía en Fundación CIDOB (kastilla simipi)] * [http://rajassembly.nic.in/PratibhaPatil.htm Profile (inlish simipi)] {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=60% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br>'''[[Abdul Kalam]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Indya Umalliq]]'''<br> [[Rikcha:Emblem of India.svg|25px|Indya wallqanqa]]<br> 2007 - 2012 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br>'''[[Pranab Mukherjee]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Patil Pratibha}} [[Katiguriya:Warmi]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1934]] [[Katiguriya:Pulitiku (Indya)]] [[Katiguriya:Taripay amachaq (Indya)]] [[Katiguriya:Umalliq (Indya)]] 674x7uwb41q08msqspnx1fx71zy10cr Luísa Diogo 0 32093 688710 663465 2026-04-28T19:35:48Z Breogan2008 7106 688710 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Luisa Dias Diogo''' sutipaq warmiqa (* {{Pun|11|04|1958}} paqarisqa [[Maputo]] ([[Musambik]]) llaqtapi - ) Musambikpi pulitiku. [[2004]] watamanta ñawpaq kuti [[Musambik]]pa [[Uma kamayuq]]nin karqan. Tayta: ; Mama: <br> Ñawpaq runa: [[ ]] <br>Wawakuna: Yachaywasi: Alma mater:[[Eduardo Mondlane Yachay suntur]] (Maputo). ==Qillqaqkuna== == Kaypipas qhaway == * [[Musambik]] ==Hawa t'inkikuna== {{commons|Luisa Diogo}} *[https://web.archive.org/web/20090712005821/http://www.cwwl.org/bio/diogo-luisa.html Council of Women World Leaders (inlish simipi)] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/4428434.stm BBC News (inlish simipi)] {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=100% |- |width="30%" align="center"|Precedido por:<br>'''[[Pascoal Mocumbi]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Musambik Uma kamayuq]]'''<br> [[Rikcha:Flag of Mozambique.svg|25px|Musambik wallqanqa]]<br> 2004 - |width="30%" align="center"|Sucedido por:<br>'''[[-]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Diogo Luisa}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1958]] [[Katiguriya:Warmi]] [[Katiguriya:Pulitiku (Musambik)]] [[Katiguriya:Uma kamayuq (Musambik)]] p8vabe3ntsfmeq9bmracyosajf6b2xt Benazir Bhutto 0 32180 688709 686402 2026-04-28T19:35:35Z Breogan2008 7106 688709 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Benazir Bhutto''', ([[urdu simi]]pi: '''بینظیر بھٹو.,''' ), (* {{Pun|21|06|1953}} paqarisqa [[Karachi]] ([[Pakistan]]) llaqtapi - {{Pun|27|12|2007}} wañusqa [[Rawalpindi]] llaptapi). Pakistan pulitiku Uma kamayuq. [[1988]] watamanta [[1990]] ñawpaq kuti [[Pakistan]]pa [[Uma kamayuq]]nin karqan. Tayta: [[Zulfikar Ali Bhutto]]; Mama: Nusrat Bhutto<br /> Ñawpaq runa: Asif Ali Zardari. <br />Wawakuna: (3) Bilawal, Bakhtwar wan Aseefa Yachaywasi: Escuela de Enfermería Lady Jennings wan [[Convento de Jesús y María (Karachi)|Convento de Jesús y María]] - Karachi Alma mater: [[Radcliffe College]] wan [[Harvard Yachay suntur]]. == Qillqasqankuna == * [[1978]] ''Foreign Policy in Perspective'' ("Política exterior en perspectiva") * 1989 Autobiografía ''Daughter of Destiny'' ("Hija del destino"). == Suñaykuna == * 1988 Bruno Kreisky Suñay - Derechos Humanos * [[1989]] Phi Beta Kappa Award Suñay Radcliffe * [[1989]] [[Premio por la Libertad]] - [[Internacional Liberal]]. [[Rikcha:Benazir bhutto 1988.jpg|thumb|right|200px|Bhutto [[Washington DC]] [[1988]]]] == Kaypipas qhaway == * [[Pakistan]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|Benazir Bhutto}} * [https://web.archive.org/web/20071231102353/http://www.wic.org/bio/bbhutto.htm Biography] * [https://web.archive.org/web/20121023004911/http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/asia/pakistan/benazir_bhutto Biografía (kastilla simipi) Fundación CIDOB] * [https://web.archive.org/web/20090517000332/http://www.indicalibros.com/articulov.asp En la India, luto por Bhutto.] Artículo de Javier Moro. * [http://en.wikipedia.org/wiki/Benazir_Bhutto#External_links Fátima Bhutto discute Benazir Bhutto' herencia de s en un podcast por El Museo Internacional de Mujeres (inlish simipi)] {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=100% |- |width="30%" align="center"|Precedido por:<br />'''[[Muhammad Khan Junejo]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Pakistan Uma kamayuq]]'''<br /> [[Rikcha:State_emblem_of_Pakistan.svg|25px|Pakistan wallqanqa]]<br /> 1988 - 1990 |width="30%" align="center"|Sucedido por:<br />'''[[Ghulam Mustafa Jatoi]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Bhutho Benazir}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1953]] [[Katiguriya:Wañusqa 2007]] [[Katiguriya:Uma kamayuq (Pakistan)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Pakistan)]] [[Katiguriya:Warmi]] sx71d3qovvd9lts7cbnikaz4cqokyxe Javier Pérez de Cuéllar 0 32255 688708 662993 2026-04-28T19:35:27Z Breogan2008 7106 688708 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Javier Pérez de Cuéllar''' sutiyuq runaqa (* {{Pun|19|01|1920}} paqarisqa [[Lima]] llaqtapi - {{Pun|4|3|2020}} wañusqa [[Lima]] llaqtapi ) huk {{PER}} mama llaqtayuq [[taripay amachaq]], diplumatiku wan [[pulitiku]] runam. 1982 watamanta 1991 watakama [[Huñusqa Nasyunkuna]] Sapsi Sikritaryu. 1994 watapi [[Piruwpaq Huñu]]tam kamarirqan. [[2000]] watamantapacha [[Piruw]]pa uma kamayuqpa [[Hawa ministru]]ninmi kachkan. * Ñawpa warmi: [[Marcela Temple]]<br /> Yvette Roberts<br />* Churinkuna: Francisco (*Paris, 1947) wan Águeda Cristina (*London, 1955) * Yachay wasi: Colegio San Agustín (Lima). * Alma mater: Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur. == Qillqasqankuna == * Manual de Derecho Diplomático (inlish simipi:''Manual of Diplomatic Law''), 1964, corregida y aumentada posteriormente. * Peregrinaje por la paz, (inlish simipi:Pilgrimage for peace) Nueva York. * Selección de discursos == Suñaykuna == * 1992 [[18 ñiqin inti raymi killapi]] '''Four Freedom Award''', Amsterdam, Países bajos. * 1991 [[5 ñiqin ayriway killapi]] '''Athina Onassis''' Suñay ''man and Mankindo'', Atenas. * 1989 Hatun puquy killa, [[Premio Jawaharlal Nehru de entendimiento Internacional]]. * 1989 Qhulla puquy killa, [[Premio Olof Palme de Entendimiento Internacional y Seguridad Común]] - Fondo Conmemorativo [[Olof Palme]]. * [[1988]], 25 Kantaray killa, [[Man for Peace Award]], Conjuntamente con Peace Foundation. * 1987 Kantaray killa, [[Premio Príncipe de Asturias]] - Cooperación Iberoamericana. * [[1986]], [[Internactional Peace Award]], International Association of University Presidents. * [[1984]], [[Great World Peace Award]]. == Hawa t'intikuna == {{commons}} * [http://www.un.org/spanish/aboutun/sg/sg5bio.html Página biográfica de la ONU sobre Javier Pérez de Cuéllar] * [https://web.archive.org/web/20060213225217/http://www.rree.gob.pe/portal/boletinInf.nsf/d900ab5823c15b6105256bf40082b79b/9a10ffb7792eb10a052570dd0078614e?OpenDocument Última condecoración] * [http://www.elcomercio.com.pe/ediciononline/html/2008-12-11/javier-perez-cuellar-plantea-incluir-declaracion-ddhh-carta-naciones-unidas.html Javier Pérez de Cuéllar propone incluir la Declaración de los Derechos Humanos en la Carta de las Naciones Unidas. El Comercio, 11 de diciembre de 2008] {| {{tablabonita}} align=center width=75% border="1" |----- | width="30%" align="center" | '''Ñawpaqnin kaq:'''<br>'''[[Kurt Waldheim]]''' | width="40%" align="center" | [[Huñusqa Nasyunkuna]] Sapsi Sikritaryu<br />[[Rikcha:Small Flag of the United Nations ZP.svg|20px]]<br> 1982 - 1991 <br>'''United Nations General Secretary''' | width="30%" align="center" | '''Qhipaqnin kaq:'''<br>'''[[Butros Butros-Ghali]]''' |- | width="30%" align="center" | '''Ñawpaqnin kaq:'''<br>'''[[Federico Salas]]''' | width="40%" align="center" | [[Piruwpa Uma kamayuqnin|Piruw Uma kamayuq]]<br>[[Rikcha:Escudo nacional del Perú.svg|20px]]<br> 2000 - 2001 <br>'''Primer Ministro del Perú''' | width="30%" align="center" | '''Qhipaqnin kaq:'''<br>'''[[Roberto Dañino]]''' |- | width="30%" align="center" | '''Ñawpaqnin kaq:'''<br>'''[[Fernando de Trazegnies]]''' | width="40%" align="center" | [[Piruwpa Hawa ministru]]<br> 2000 - 2001 <br>'''Ministro de Relaciones Exteriores del Perú''' | width="30%" align="center" | '''Qhipaqnin kaq:'''<br>'''[[Diego García-Sayán]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Perez de Cuellar Javier}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Lima llaqtapi paqarisqa]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1920]][[Katiguriya:Wañusqa 2020]] [[Katiguriya:Taripay amachaq (Piruw)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Piruw)]] [[Katiguriya:Uma kamayuq (Piruw)]] [[Katiguriya:Hawa ministru (Piruw)]] [[Katiguriya:Huñusqa Nasyunkuna Sapsi Sikritaryu]] hj40uoj3bxwj0va1g1t905lvcwdguiw Víctor Andrés Belaúnde 0 32264 688707 680587 2026-04-28T19:35:17Z Breogan2008 7106 688707 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Víctor Andrés Belaúnde Diez Canseco''' sutiyuq runaqa (* {{Pun|15|12|1883}} paqarisqa [[Ariqipa]] llaqtapi - † {{Pun|14|12|1966}} wañusqa [[New York]] llaqtapi) huk Piruw Mama llaqtapi [[Taripay amachaq]], diplumatiku, [[pulitiku]] runam karqan. [[1958]] watamantapacha [[Piruw]]pa [[Hawa]] ministruninmi karqan. [[Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur]] Rector (1946-1947, y 1965). == Qillqasqankuna == * [[La filosofía del Derecho y el método positivo]] (1904) ''Maypa yachay wayllun allawkaq nanisi'' * [[El Perú antiguo y los métodos sociológicos]] (1908) ''Unaykaq Piruw mahinakuy yachaypa naninkuna'' * [[Ensayos de psicología nacional]] (1912) ''Mamallaqta hayni yachaypa qillqarin'' * [[La crisis presente]] (1914) ''Kanan tikrakay'' * [[Meditaciones peruanas]] (1917) ''Piruki yarpachakuna'' * [[La realidad nacional]] (1931) ''Mamallaqta kaynin'' * [[El Cristo de la Fe y los Cristos literarios]] (1936) ''Iñiypa Kristun y shimi kapchiypa Kristunkuna'' * [[Peruanidad]] (1942) ''Piruw kay'' * [[La síntesis viviente]] (1950) ''Kawaq allin ichiktsay'' * [[Inquietud, serenidad, plenitud]] (1951) ''Musyaykachay, qasikay, huntaray'' * [[El planteamiento del problema nacional]] (1962) ''Mamallaqta awrikayta qawapay'' * [[Veinte años de Naciones Unidas]] (1966) ''Huñu mamallaqtakunapa ishkay chunka watan'' == Suñaykuna == == Kaypipas qhaway == * [[Huñusqa Nasyunkuna]] * [[Piruwpa Kunrisun]] * [[Fernando Belaúnde]] == Hawa t'intikuna == {{commonscat|Víctor Andrés Belaúnde}} * [https://web.archive.org/web/20200804112327/http://caracas.eluniversal.com/2008/10/29/opi_art_espana,-latinoameric_29A2097009.shtml España, Latinoamérica y la síntesis viviente] * [https://web.archive.org/web/20081204113112/http://www.ucsp.edu.pe/nep/archivos/ARTICULO04.pdf Víctor Andrés Belaunde y el debate intelectual en torno a la realidad peruana] {| {{tablabonita}} {{tablabonita}} align=center width=65% border="1" |----- | width="20%" align="center" | '''Ñawpaqnin kaq:'''<br /> '''[[Manuel Cisneros]]''' | width="25%" align="center" | [[Piruwpa Hawa Ministru]]<br /> 1958 <br />'''Ministro de Relaciones Exteriores del Perú''' | width="20%" align="center" | '''Qhipaqnin kaq:'''<br /> '''[[Raúl Porras Barrenechea]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Belaunde Diez CansecoVictor Andres}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Ariqipa llaqtapi paqarisqa]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1883]] [[Katiguriya:Wañusqa 1966]] [[Katiguriya:Taripay amachaq (Piruw)]] [[Katiguriya:Qillqaq (Piruw)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Piruw)]] [[Katiguriya:Hawa ministru (Piruw)]] [[Katiguriya:Kansillir (Piruw)]] 38dgy0618w3jo2ljghxbcsg9y3rytcb Mary Robinson 0 32463 688706 679364 2026-04-28T19:35:10Z Breogan2008 7106 688706 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Mary Robinson''', Mary Therese Winifred Bourke sutipaq warmiqa (* {{Pun|21|05|1944}} paqarisqa [[Ballina]] ([[Ilanda]]) llaqtapi - ). Ilandapi [[taripay amachaq]] wan pulitiku. [[1990]] watamanta [[1997]] wan 2006 watamanta ñawpaq kuti [[Ilanda]]pa [[Umalliq]]nin karqan. Tayta: Mama: <br /> Ñawpaq runa: Nick Robinson <br />Wawakuna: (3) Yachaywasi: Mount Anville Secondary School (Dublin) Alma mater: Trinity College (Dublín). King´s Inn wan Harvard Yachay suntur. == Qillqaqkuna == == Suñaykuna == * Collar Hussein Bin Ali (Hurdanya) * Libertad Suñay - Fundación Max Schmidheiny (Suiza) * Fomento de la Paz Félix Houphouët-Boigny Suñay - Unesco * Indira Gandhi Suñay por la Paz, el Desarme y el Desarrollo (2000) * Embajadora de Conciencia 2004 - Amnistía Internacional * Asturias Awki Suñay - Ciencias Sociales (2006). == Kaypipas qhaway == * [[Ilanda]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|Category:Mary Robinson}} * (kastilla simi) [https://web.archive.org/web/20081012051020/http://www.fundacionprincipedeasturias.org/esp/04/premios/premios2_2006.html Fundación Príncipe de Asturias] * (inlish simi) [http://www.ohchr.org/english/about/hc/robinson.htm Biografía en las Naciones Unidas] * (inlish simi) [https://web.archive.org/web/20110221170420/http://electionsireland.org/result.cfm?election=1990P&cons=194 Resultados de las elecciones presidenciales de 1990] {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=100% |- |width="30%" align="center"|Precedido por:<br />'''[[Patrick Hillery]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Ilanda Umalliq]]'''<br /> [[Rikcha:Coat of arms of Ireland.svg|25px|Ilanda wallqanqa]]<br /> 1990 - 1997 |width="30%" align="center"|Sucedido por:<br />'''[[Mary McAleese]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Robinson Mary}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1940]] [[Katiguriya:Umalliq (Ilanda)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Ilanda)]] [[Katiguriya:Taripay amachaq (Ilanda)]] [[Katiguriya:Warmi]] d5q34yl14fdv9zib96fmupd2em8xvkb Aung San Suu Kyi 0 32464 688705 686410 2026-04-28T19:35:00Z Breogan2008 7106 688705 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Aung San Suu Kyi''', ([[Myanmar simi]]pi: [[Rikcha:Aung San Suu Kyi (Burmese).svg|80px]]), (* {{Pun|19|06|1945}} paqarisqa [[Rangun]] ([[Myanmar]]) llaqtapi - ). Myanmar warmi pulitiku. <br />[[Rikcha:Nobel prize medal.svg‎|Premio Nobel|20px]] [[Nobel Suñay Qasikaypi]] chaskirqan. [[1991]] watapiqa chiqniq. Tayta: Aung San, Mama:<br /> Ñawpaq runa: <br />Wawakuna: == Qillqaqkuna == * ''[[Letters from Burma]]'' (1998) with Fergal Keane ISBN 978-0140264036 * ''The Voice of Hope'' (1998) with Alan Clements, ISBN 978-1888363838 * ''[[Freedom from Fear and Other Writings]]'' (1995) with Vaclav Havel, Desmond M. Tutu, and Michael Aris, ISBN 978-0140253177 * ''Der Weg zur Freiheit'' (1999) with U Kyi Maung, U Tin Oo, ISBN 978-3404614356 * ''Letter to Daniel: Despatches from the Heart'' (1996) by Fergal Keane, foreword by Aung San Suu Kyi, edited by Tony Grant ISBN 978-0140262896 * ''[[Burma's Revolution of the Spirit: The Struggle for Democratic Freedom and Dignity]]'' (1994) with Alan Clements, Leslie Kean, The Dalai Lama, Sein Win ISBN 978-0893815806 * ''[[Aung San of Burma: A Biographical Portrait by His Daughter]]'' (1991) ISBN 978-1870838801, 2nd edition 1995 * ''Aung San (Leaders of Asia Series)'' (1990) ISBN 978-9990288834 * ''Burma and India: Some aspects of intellectual life under colonialism'' (1990) ISBN 978-8170231349 * ''Bhutan (Let's Visit Series)'' (1986) ISBN 978-0222010995 * ''Nepal (Let's Visit Series)'' (1985) ISBN 978-0222009814 * ''Burma (Let's Visit Series)'' (1985) ISBN 978-0222009791 == Suñaykuna == * [[Thorolf Rafto Memorial Suñay]] (1990) * [[Sakharov Suñay]] (1991) * [[Nobel Suñay]] (1991) * [[Internacional Simon Bolivar Suñay]] (1992) * [[Eleanor Roosevelt Suñay for Human Rights]] * [[Presidential Medal of Freedom]] (2000) * [[Jawaharlal Nehru Suñay]] * [[Olof Palme Suñay]] * [[Companions of the Order of Australia]] * [[Internacional Cataluña Suñay]] (2008) * [[Trumpet of Conscience Suñay]] de [[Realizing the Dream]] (2008)<ref>[http://birmania-libre.blogspot.com/2009/01/suu-kyi-premio-trompeta-de-la.html Birmania Libre]</ref> == Kaypipas qhaway == * [[Myanmar]] {{Listaref|}} == Hawa t'inkikuna == {{commons|Aung San Suu Kyi|Aung San Suu Kyi}} === Kastilla simipi === * [https://web.archive.org/web/20071221043819/http://www.geocities.com/gury4u/suukyi1es.htm Aung San Suu Kyi - Resumen, biografía] * [http://www.Habeas-Corpus.net Habeas Corpus web pro Democracia y Derechos Humanos] === Inlish simipi === * [https://web.archive.org/web/20130102185455/http://www.dassk.com/index.php Daw Aung San Suu Kyi Website] * [http://www.uscampaignforburma.org/assk/biography.html US Campaign for Burma Website] * [http://www.burmacampaign.org.uk The Burma Campaign UK website] * [https://web.archive.org/web/20170916164714/http://thefreedomcampaign.org/ The Freedom Campaign] * [http://www.commondreams.org/headlines05/1213-08.htm Myanmar Agrees to Release Aung San Suu Kyi: Source] * [https://web.archive.org/web/20060108102200/http://www.geocities.com/gury4u/suukyi1.htm Aung San Suu Kyi - Summary, biography, excerpts from books] * [https://archive.is/20121216134759/www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn?pagename=article&contentId=A18107-2003Oct12&notFound=true An extensive story of her life] * [https://web.archive.org/web/20090305064433/http://institute.worlddharma.net/ World Dharma Online Institute] dedicated to furthering Aung San Suu Kyi's "Revolution of the Spirit" * [https://web.archive.org/web/20070705133902/http://www.worlddharma.com/books.html The Voice of Hope] Alan Clements in conversation with Aung San Suu Kyi * [https://web.archive.org/web/20060302093700/http://www.sundayherald.com/50329 Sunday Herald article about her ongoing detention] * [http://nobelprize.org/peace/laureates/1991/index.html The Nobel Peace Prize 1991] * [http://www.nobel.se/peace/laureates/1991/press.html Nobel Prize press release] * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1991/kyi-acceptance.html The Nobel Peace Prize acceptance speech of Aung San Suu Kyi's son Alexander Aris] * [http://www.nytimes.com/2002/05/07/international/asia/07BURM.html "Freed Burmese Democracy Leader Proclaims 'New Dawn'"] by Seth Mydans, for ''[[The New York Times]]'', [[May 7]] [[2002]], A3 (only abstract available) * [https://web.archive.org/web/20090819062410/http://homepages.tesco.net/~ghoutman/index.html On the role of Buddhist meditation and contemplation in Aung San Suu Kyi's politics] * [http://www.ifex.org/en/content/view/full/201/ Nobel Laureates Call for Suu Kyi's Release] - [[International Freedom of Expression Exchange|IFEX]] * [https://web.archive.org/web/20120313065931/http://www.burmacampaign.org.uk/ Damien Rice's page] promoting his effort to have Aung San Suu Kyi released and also promoting the CD single ''Unplayed Piano'' by Rice and fellow singer Lisa Hannigan * [https://web.archive.org/web/20110605131958/http://www.article19.org/advocacy/campaigns/index.html Article 19 Campaign for Aung San Suu Kyi] * [https://web.archive.org/web/20120121101146/http://diplomacymonitor.com/stu/dm.nsf/issued?openform&cat=Aung_San_Suu_Kyi Diplomacy Monitor-Aung San Suu Kyi] * [https://web.archive.org/web/20180831171932/https://freesuukyi.org/ Free Suu Kyi.org] * [https://web.archive.org/web/20130813070940/http://www.blc-burma.org/index.html Burma Lawyers' Council website] * [http://www.itsanhonour.gov.au/honours/honour_roll/search.cfm?aus_award_id=869578&search_type=advanced&showInd=true Citation in the Order of Australia] {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=80% |- |width="30%" align="center"|Precedido por:<br />'''[[Mikhail Gorbachev]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Nobel suñay Qasikaypi]]'''<br /> [[Rikcha:Nobel prize medal.svg‎|25px|Nobel suñay]]<br /> 1991 |width="30%" align="center"|Sucedido por:<br />'''[[Rigoberta Menchú]]''' |- |} [[Katiguriya:Paqarisqa 1945]] [[Katiguriya:Pulitiku (Myanmar)]] [[Katiguriya:Nobel suñay]] [[Katiguriya:Nobel Suñay Qasikaypi]] [[Katiguriya:Warmi]] 54bnn3kuqugd70ble8ooolq0n0p8e3j Emilio Romero 0 32479 688704 635623 2026-04-28T19:34:51Z Breogan2008 7106 688704 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Emilio Romero Padilla''' sutiyuq runaqa (* {{Pun|22|05|1899}} paqarisqa [[Punu]] llaqtapi - † {{Pun|27|05|1993}} wañusqa [[Lima]] llaqtapi ), huk [[piruw]]anu qillqaq wan [[pulitiku]]. Taytan: Eladio Romero; Maman: Honorata Padilla.<br> Ñawpaq warmi: [[ ]]<br>Churinkuna: Yachaywasi: Colegio [[San Carlos]] (Puno). Alma mater: Mama Llaqtap San Agustín Yachay sunturnin wan [[Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin]] [[1959]] watamanta 1960 watakama Piruwpi Yachachiy Ministru [[Manuel Prado]] [[Umalliq]] Ikskay guwiernu. Amulliq Piruwpas (1933-1936; 1945-1948; 1958-1962). ==Qillqaqkuna== ===Cuentokuna === * Memorias Apocrifas del General Goyeneche (1971). * Zampoña, s/f * Una Evasión,1924 * Balseros del Titicaca, 1934 * Los sapos del Trópico, 1952 * Mi pobre Carola,1959 * Memorias Apócrifas del General José Manuel de Goyeneche,1971. ===Aranway === * La Noche de San Juan (1916) === Insayukuna === * Monografía del Departamento de Puno (Lima, 1928) * Tres ciudades del Perú (1929) * Geografía Económica del Perú (1929, 1936, 1953,1961) * El Descentralismo (1937;1987) * Historia Económica y Financiera del Perú: antiguo Perú y Virreinato (1937) * Nuestra Tierra. Un ensayo de Geografía para el Pueblo (Lima, 1941) * Geografía del Pacífico Sudamericano (1947) * Historia Económica del Perú (1949; 2006) * Por el Norte del Ecuador (1954) * El Perú por los Senderos de América (1955) * El Santo de la escoba (1959) * Biografía de los Andes (1965) * Regionalismo y centralismo (1969) * Perú: una nueva geografía (1994). == Kaypipas qhaway == * [[Piruw suyup Rimana Wasin]] ==Hawa t'inkikuna== {{commons|Emilio Romero}} {| {{tablabonita}} align="left" border="1" width=80% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br>'''[[Ulises Montoya N.]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Piruwpa Yachachiy Ministru]]'''<br>1959 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br>'''[[José Rubio Rolando]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Romero Padilla, Emilio}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Punu llaqtapi paqarisqa]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1899]] [[Katiguriya:Wañusqa 1993]] [[Katiguriya:Qillqaq (Piruw)]] [[Katiguriya:Apulliq (Piruw)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Piruw)]] [[Katiguriya:Yachachiq (Piruw)]] [[Katiguriya:Yachachiy ministru (Piruw)]] khibkfoxq8wlr1zbd10ekusacogprpw Omar Bongo 0 32515 688685 663744 2026-04-28T19:30:01Z Breogan2008 7106 688685 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''El Hadj Omar Bongo Ondimba''', Albert-Bernard Bongo sutipaq runaqa (* {{Pun|30|12|1935}} paqarisqa [[Lewai]] llaqtapi - {{Pun|8|06|2009}} wañusqa [[Barcelona]] llaqtapi). Gabun pulitiku wan Umalliq. [[1967]] watamanta 2009 watakama kuti [[Gabun]]pa [[Umalliq]]nin karqan. Tayta: Bongo; Mama: <br /> Ñawpaq warmi: Patience Dabany (1959–1986)<br />Edith Lucie Bongo (1990–2009) Wawakuna: <br />Pascaline Mferri Bongo Ondimba (* 10 Ayriway killa 1956).<br />Alain Bernard Bongo (Ali-Ben)wan Albertine Amissa Bongo.<br /> Yachaywasi: Brazzaville school. == Qillqasqankuna == === Harawi === === Pulitika === [[Rikcha:Omar Bongo with George Bush May 26 2004-02.jpg|thumb|upright|Omar Bongo wan [[George W. Bush]] (Aymuray killa 2004)]] == Kaypipas qhaway == * [[Gabun]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|Omar Bongo}} * [http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/politics-obituaries/5478816/Omar-Bongo.html Omar Bongo] - Daily Telegraph obituary (inlish simipi) * [https://web.archive.org/web/20090626042540/http://www.iht.com/articles/ap/2008/03/22/news/Gabon-Bongos-World.php International Herald Tribune: After Castro quits, an African autocrat is world's longest-serving leader] (inlish simipi) * [http://www.facebook.com/people/Omar-Bongo/1197233047 Omar Bongo's Official Presidential Facebook page] (inlish simipi) * [https://web.archive.org/web/20090612022910/http://www.france24.com/en/20090608-gabon-government-denies-reports-president-omar-bongo-death-dies-french-media Necrology] on [[France 24]], June 8, 2009 (video) (inlish simipi) {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=100% |- |width="30%" align="center"|Precedido por:<br />'''[[Léon M'ba]] |width="30%" align="center"| '''[[Gabun Umalliq]]'''<br /> [[Rikcha:Coat of arms of Gabon.svg|25px|Gabun wallqanqa]]<br /> 1967 - 2009 |width="30%" align="center"|Sucedido por:<br />'''[[Rose Francine Rogombé]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Bongo Omar}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1935]] [[Katiguriya:Wañusqa 2009]] [[Katiguriya:Umalliq (Gabun)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Gabun)]] [[Katiguriya:Qhari]] 1nbtos9dije7x874lmiga5785m4xm5m Ruhollah Khomeini 0 32559 688684 685107 2026-04-28T19:29:50Z Breogan2008 7106 688684 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} [[Sayyid]] '''Ruhollah Musavi Khomeini''' ([[Pharsi simi]]pi: روح الله موسوی خمینی , {{IPA|ruːh-ol-lɑːh-e muːsæviː-je xomejniː}}) sutiyuq runaqa, ({{Pun|24|09|1902}} paqarisqa [[Jomein]] llaqtapi - {{Pun|3|06|1989}} wañusqa [[Tehran]] [[llaqta]]pi). [[Muslim]] pusaqmi karqan. [[1979]] watamanta [[1989]] watakamam [[Iran]]pa [[Umalliq]]nin karqan. == Qillqaqkuna == * Gobierno islámico, Tahrir-ol-vasyleh, Cuarenta Hadith, Adab as Salat * El Confidente, El Decante de Amor wan Diván. == Kaypipas qhaway == * [[Iran]] {{Listaref|2}} == Hawa t'inkikuna == {{commons|Ruhollah Khomeini}} === [[Kastilla simi]]pi === ** [https://web.archive.org/web/20090323165444/http://www.libreria-mundoarabe.com/Boletines/n%BA46%20Feb.07/DoctrinaPoliticaJomeini.html La doctrina política de Jomeini] En revista Alif Nûn nº 46, febrero de 2007. === [[Inlish simi]]pi === * [http://www.iranchamber.com/history/rkhomeini/ayatollah_khomeini.php Iran Chamber Society: Ayatollah Rouhollah Mousavi Khomeini (Imam Khomeini] * [https://web.archive.org/web/20070926023132/http://www.wandea.org.pl/khomeini-pdf/hukumat-i-islami.pdf Sayyid Ruhollah al-Musavi al-Khomeini — Islamic Government (Hukumat-i Islami)] * [https://web.archive.org/web/20070615161734/http://www.wandea.org.pl/khomeini-pdf/ruhullah-musavi-khomeini.pdf Sayyid Ruhollah al-Musavi al-Khomeini — The Last Will...] * [http://www.iranchamber.com/history/rkhomeini/books/women_position_khomeini.pdf Extracted from speeches of Ayatollah Rouhollah Mousavi Khomeini] * [http://ghadeer.org/english/imam/imam-books/imambooks.html Books by and or about Rouhollah Khomeini] * [https://web.archive.org/web/20070618130206/http://www.kayhannews.ir/851020/12.htm Famous letter of Ayatollah Khomeini to [[Gorbachyov]], dated January 1, 1989]. Keyhan Daily. * [https://web.archive.org/web/20090618005015/http://www.irannegah.com/video_browse.aspx?keyword=khomeini '''Video Archive of Ayatollah Khomeini'''] * [https://web.archive.org/web/20070927031118/http://islamic-fundamentalism.info/chXV.htm Modern, Democratic Islam: Antithesis to Fundamentalism] * [https://web.archive.org/web/20070701194909/http://www.benadorassociates.com/article/8781 'America Can't Do A Thing'] * [https://web.archive.org/web/20080416005352/http://www2.nysun.com/article/38866 He Knew He Was Right] * [https://web.archive.org/web/20090208110150/http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?c=Article_C&cid=1233567577718&pagename=Zone-English-Muslim_Affairs%2FMAELayout Ayatollah Khomeini: A Shiite Messiah? (Profile)]''IslamOnline.net'' * [http://ghadeer.org/english/imam/bio-imam/index.html The Life and Works of the Founder of the Islamic Republic of Iran and the Great Leader of the Islamic Revolution] * [https://web.archive.org/web/20090618032408/http://www.insight-info.com/articles/item.aspx?i=1154 19 Years on Departure of Islamic Republic Founder] ;Thoughts * [https://web.archive.org/web/20090618032518/http://www.insight-info.com/articles/item.aspx?i=1204 Imam Khomeini and Islamic Unity] {| {{tablabonita}} align=center width=95% |width="30%" align="center"|Precedido por:<br />'''[[Mohammad Reza Pahlavi]]''' |width="30%" align="center"|'''[[Iran umalliq]]'''<br />1979–1989<br />[[Rikcha:Emblem_of_Iran.svg|30px]]<br />Líder Máximo de la Revolución islámica |width="30%" align="center"|Sucedido por:<br />'''[[Alí Jamenei]]'''<br /> |- |} {{DEFAULTSORT:Khomeini}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1902]] [[Katiguriya:Wañusqa 1989]] [[Katiguriya:Umalliq (Iran)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Iran)]] [[Katiguriya:Dyusmanta yachachiq]] [[Katiguriya:Qhari]] icehmv9prdxvnrvnavsob1tzrd77r8i Francisco Morazán 0 32632 688703 666293 2026-04-28T19:34:36Z Breogan2008 7106 688703 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''José Francisco Morazán Quezada''' (* {{Pun|3|10|1792}} paqarisqa [[Tegucigalpa]] llaqtapi - † {{Pun|15|09|1842}} paqarisqa [[San José (Kustarika)|San Husi]] ([[Kustarika]])), huk {{HND}} mama llaqtayuq [[awqaq pusaq]], [[qillqaq]] wan pulitiku qarqan. [[1830]] watamanta [[1834]] wan 1835 watamanta 1839 ñawpaq kuti [[Chawpi Awya Yala]]pa [[Umalliq]]nin karqan. [[1827]] watamanta [[1830]] watakama ñawpaq kuti [[Unduras]]pa [[Umalliq]]nin karqan. Taytan: Eusebio Morazán Alemán; Maman: Guadalupe Quezada Borjas. <br> Ñawpaq warmi: María Josefa Lastiri Lozano<br>Churikuna: ( ) Yachaywasi: Alma Mater: == Qillqaqkuna == == Kaypipas qhaway == * [[Unduraspa wiñay kawsaynin]] * [[José Zelaya]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|Francisco Morazán}} * [https://web.archive.org/web/20070609095522/http://www.latribuna.hn/news/102/ Panaka] {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=65% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq: <br>'''[[José Barrundia]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Chawpi Awya Yala umalliqnin|Chawpi Awya Yala Umalliq]]'''<br>[[Rikcha:Escudo de las Provincias Unidas del Centro de América.svg|Chawpi Awya Yala wallqanqa|25px]]<br> 1830-1834 1835-1839 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq: <br>'''[[Diego Vigil]]''' |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq: <br>'''[[José Bustamante]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Unduras umalliqnin|Unduras Umalliq]]'''<br> [[Rikcha:Coat of arms of Honduras.svg|30px|Unduras wallqanqa]]<br /> 1827 - 1830 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq: <br>'''[[José Santos Zelaya]]''' |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq: <br>'''[[Antonio Cañas]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Salwadur umalliqnin|Salwadur Umalliq]]'''<br> [[Rikcha:Coat of arms of El Salvador.svg|30px|Salwadur wallqanqa|20px]]<br> 1839 - 1840 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq: <br>'''[[José Silva]]''' |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq: <br>'''[[Braulio Carriloo]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Kustarika umalliqnin|Kustarika Umalliq]]'''<br> [[Rikcha:Coat of arms of Costa Rica.svg|20px|Kustarika wallqanqa]]<br> 1842 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq: <br>'''[[Antonio Pinto]]''' |} {{DEFAULTSORT:Morazan Quezada Jose Francisco}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Tegucigalpa llaqtapi paqarisqa]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1792]] [[Katiguriya:Wañusqa 1842]] [[Katiguriya:Umalliq (Unduras)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Unduras)]] [[Katiguriya:Awqaq pusaq (Unduras)]] [[Katiguriya:Qillqaq (Unduras)]] jfv4441r7qgip1hlmnd1aukwo6ypr3b Luis Cabral 0 33060 688702 639743 2026-04-28T19:34:26Z Breogan2008 7106 688702 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Luís de Almeida Cabral''' sutipaq runaqa (* {{Pun|10|04|1931}} paqarisqa [[Wisaw]] llaqtapi - {{Pun|30|05|2009}} wañusqa [[Torres Vedras]] llaqtapi). Khiniya-Wisaw pulitiku wan Umalliq. [[1974]] watamanta 1980 watakama kuti [[Khiniya-Wisaw]]pa [[Umalliq]]nin karqan. Tayta: Cabral; Mama: <br /> Ñawpaq warmi: Wawakuna: Yachaywasi: Green Cape school. == Qillqasqankuna == === Harawi === === Pulitika === == Kaypipas qhaway == * [[Khiniya-Wisaw]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|Luis Cabral}} * http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=4026 "GUINEA-BISSAU: Former leader ready to return home"] {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=100% |- |width="30%" align="center"|Precedido por:<br />'''[[-]] |width="30%" align="center"| '''[[Khiniya-Wisaw Umalliq]]'''<br /> <br /> 1974 - 1980 |width="30%" align="center"|Sucedido por:<br />'''[[João Bernardo Vieira]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Cabral Luis}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1931]] [[Katiguriya:Wañusqa 2009]] [[Katiguriya:Umalliq (Khiniya-Wisaw)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Khiniya-Wisaw)]] [[Katiguriya:Qhari]] iw7owxwmg5g7ov8y7ms9scmd1360nbp Mobutu Sese Seko 0 33134 688701 677380 2026-04-28T19:34:17Z Breogan2008 7106 688701 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Mobutu Sese Seko Nkuku Ngbendu wa Za Banga''' O Todo Poderoso Guerreiro que, Por Sua Força e Inabalável Vontade de Vencer, Vai de Conquista em Conquista, Deixando fogo em Seu Rastro, Joseph Desiré Mobutu sutiyuq runaqa (* {{Pun|14|10|1930}} paqarisqa [[Lisala]] llaqtapi - † {{Pun|7|09|1997}} wañusqa [[Rabat]] llaqtapi), huk {{COD}} mama llaqtayuq [[Allpa awqaq suyu]], [[pulitiku]] wan Umalliq. [[1965]] watamanta 1997 watakama kuti [[Kungu Runakamaq Republika]]pa (Zaire) [[Umalliq]]nin qarqan. Tayta: - ; Mama: Marie Madeleine Yemo<br> Ñawpaq warmikuna: Marie-Antoinette Mobutu / Bobi Ladawa Wawakuna (17): Nyiwa ({{Pun|16|09|1994}} wañusqa), Konga (1995 watapi wañusqa), Kongulu ({{Pun|24|09|1998}} wañusqa), wan Manda ({{Pun|27|11|2004}} wañusqa). François Joseph Nzanga Mobutu Ngbangawe (Agriculture Ministru) wan Yakpwa (Yaki). Yachaywasi: Christian Brothers School. == Qillqasqankuna == === Harawi === === Pulitika === == Kaypipas qhaway == * [[Kungu Runakamaq Republika]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|Mobutu Sese Seko}} * [http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=69062| Llega a su fin el régimen de Mobutu. Diario La Nación, Buenos Aires, 17 de mayo de 1997] * [https://web.archive.org/web/20090425190309/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=76441&high=mobutu%7C Muere de cáncer el ex dictador Mobutu. Diario La Nación, Buenos Aires, 8 de septiembre de 1997] {| {{tablabonita}} align="left" border="1" width=65% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br>'''[[Joseph Kasa-Vubu]] |width="30%" align="center"| '''[[Kungu Runakamaq Republika Umalliq]]'''<br> [[Rikcha:Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo (grey spear).svg|25px|Kungu Runakamaq Republika wallqanqa]]<br> 1965 - 1997 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br>'''[[Laurent-Désiré Kabila]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Sese Seko Mobutu}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1930]] [[Katiguriya:Wañusqa 1997]] [[Katiguriya:Allpa awqaq suyu (Kungu Runakamaq Ripuwlika)]] [[Katiguriya:Umalliq (Kungu Runakamaq Republika)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Kungu Runakamaq Republika)]] ihjag9u2hueriro5y4mwomst96sqx6y Ignacio Álvarez Thomas 0 33329 688700 666389 2026-04-28T19:34:08Z Breogan2008 7106 688700 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} [[Rikcha:Prócer Alvares Thomas 1821.jpg|250px|thumb|right| Prócer Alvares Thomas<br>Panteón de los Próceres (Limaq, Piruw)]] '''José Ignacio Álvarez Thomas''' sutiyuq runaqa (* {{Pun|15|02|1787}} paqarisqa [[Ariqipa]] llaqtapi - † {{Pun|19|07|1857}} wañusqa [[Buenos Aires]] llaqtapi) huk {{PER}} mama llaqtayuq [[awqaq pusaq]] wan [[pulitiku]]pas runam karqan. 1815 watamanta 1816 watakama umallinamanta qarqurqan. Taytan: Antonio Álvarez y Ximénez; Maman: Isabel Thomas y Ramzé. <br>Warmi: María del Carmen Ramos Belgrano.<br>Churinkuna: (9) Ignacio, Eduardo, ...<br>Wawqikuna: José, Manuela, Pascual, María, Antonio wan [[Melchor Álvarez Thomas]]. ==Qillqasqankuna== == Kaypipas qhaway == * [[Juan Lavalle]] == Hawa t'inkikuna == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20090228132447/http://www.educar-argentina.com.ar/HISTORIA/BIO/a10.htm Biografía (kastilla simipi)] {| {{tablabonita}} align=left width=65% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br>'''[[José Rondeau]]''' |width="30%" align="center"|'''[[Río de la Plata Pruwinsyakuna umalliq]]'''<br>[[Rikcha:Coat_of_arms_of_Argentina.svg|25px]]<br> 1815–1816 <br>Director Supremo de las Provincias Unidas del Río de la Plata |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br>'''[[Antonio González]]'''<br> |- |} {{DEFAULTSORT:Alvarez Thomas Ignacio}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Ariqipa llaqtapi paqarisqa]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1787]] [[Katiguriya:Wañusqa 1857]] [[Katiguriya:Awqaq pusaq (Piruw)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Piruw)]] [[Katiguriya:Umalliq (Arhintina)]] [[Katiguriya:Allpa awqaq suyu (Piruw)]] ormgdphbnkw5wqhwsz7rtyg8956uz31 Andrés Hurtado de Mendoza 0 33330 688696 652263 2026-04-28T19:32:35Z Breogan2008 7106 688696 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Andrés Hurtado de Mendoza''', ''II Marqués de Cañete'' sutiyuq runaqa (* {{Pun|10|07|1510}} paqarisqa [[Granada]] llaqtapi, [[Ispaña]]pi - † {{Pun|30|03|1561}} wañusqa [[Lima]] llaqtapi) huk [[Ispaña|ispañul]] [[awqaq pusaq]]si, 1556 watamanta 1561 watakamataq [[Wirrinatu Piruw|Piruwpa]] [[Piruwpa Wirriynin|wirriyninsi]] karqan. Tayta: Diego Hurtado de Mendoza y Silva ''I Marqués de Cañete''; Mama: Isabel de Cabrera y Bobadilla. Warmi: Magdalena de Manrique. == Kaypipas qhaway == * [[Piruwpa wiñay kawsaynin]] == Hawa t'inkikuna == * (kastilla simipi) {| {{tablabonita}} align=center width=95% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin:<br />'''[[Melchor Bravo de Saravia]]<br />Audiencia umalliq<br />1553-1556 |width="40%" align="center"|'''[[Piruwpa wirriy]]'''<br />'''1556-1561''' |width="30%" align="center"|Qhipaqnin:<br />'''[[Diego López de Zúñiga]] ''' |} {{DEFAULTSORT:Hurtado de Mendoza Andres}} [[Katiguriya:Ispañayuq]] [[Katiguriya:Wirriy (Piruw)]] [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1510]] [[Katiguriya:Wañusqa 1561]] goajdssfc7ldjs1hkcl4qyqqcw60mzc Guadalupe Victoria 0 33441 688695 634529 2026-04-28T19:32:26Z Breogan2008 7106 688695 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''José Miguel Ramón Adaucto Fernández y Félix''' sutiyuq runaqa, icha '''Guadalupe Victoria''', (* {{Pun|29|9|1786}} paqarisqa [[Tamazula]] ([[Durango]]) llaqtapi - † {{Pun|21|3|1843}} wañusqa [[Tenacingo]], ([[Miihiku]]) llaqtapi). huk {{MEX}} mama llaqtayuq [[awqaq pusaq]] wan pulitiku qarqan. [[1824]] watamanta [[1829]] ñawpaq kuti [[Mishiku]]pa [[Umalliq]]nin karqan. Taytan: Manuel Fernández; Maman: Alejandra Félix.<br> Ñawpaq warmi: Margarita Maza <br>Churinkuna: == Qillqaqkuna == Kastilla simipi: == Willay pukyukuna == * Mussachio, Humberto (1989). Diccionario Enciclopédico de México. Andrés León, editor. ISBN 968-6290-35-4 e ISBN 968-6290-39-7. == Kaypipas qhaway == * [[Wiñay kawsay (Mishiku)]] * [[Agustín de Iturbide]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|Guadalupe Victoria}} * {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=100% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin:<br>'''[[Pedro Celestino Negrete]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Miihiku Umalliq]]'''<br> [[Rikcha:Coat of arms of Mexico.svg|25px|Mishiku wallqanqa]]<br> 1824-1829 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin:<br>'''[[Vicente Guerrero]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Victoria Guaadalupe}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1786]] [[Katiguriya:Wañusqa 1843]] [[Katiguriya:Umalliq (Mishiku)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Mishiku)]] [[Katiguriya:Awqaq suyu (Mishiku)]] 0gpghqf6go21k5qpfwdf67lk21lmsgl Pedro Molina Mazariegos 0 33442 688694 603197 2026-04-28T19:32:19Z Breogan2008 7106 688694 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Pedro José Antonio Molina Mazariegos''' (* {{Pun|29|04|1777}} paqarisqa [[Watimala]] llaqtapi - † {{Pun|21|09|1854}} paqarisqa [[Sampaquisoy]] ([[Watimala]])). Watimala hampikamayuq, piriudista wan pulitiku. [[1823]] wan 1829 watamanta 1831 watakama ñawpaq kuti [[Watimala]]pa [[Umalliq]]nin karqan. Tayta: Fermín Almirante Molina; Mama: Ramona Antonia Ochoa <br> Ñawpaq warmi: María Dolores Bedoya <br>Wawakuna: (3) Manuel Ángel Molina Bedoya, Felipe Francisco Molina Bedoya wan Luis Molina Bedoya. Yachaywasi: Alma Mater: Universidad San Carlos (Watimala). ==Qillqaqkuna== == Kaypipas qhaway == * [[Watimala]] * Hector Gaitán A., Los Presidentes de Guatemala. Artemis & Edinter, Guatemala 1992, ISBN 84-89452-25-3 * Ralph Lee Woodward jr., Rafael Carrera and the Emergence of the republic of Guatemala, 1821-1871. University of Georgia Press, Athens, Georgia 1993, ISBN 08-20314-48-X ==Hawa t'inkikuna== {{commons|Mariano Rivera Paz}} * [http://www.mcd.gob.gt/MICUDE/biografias/biografias_presidentes_republica/document.2006-02-15.3310669152 Biografía] {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=100% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin:<br>'''[[José Francisco Barrundia]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Watimala umalliqnin|Watimala Umalliq]]'''<br> [[Rikcha:Coat of arms of Guatemala.svg|30px|Watimala wallqanqa]]<br> 1829 - 1831 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin:<br>'''[[Gregorio Márquez]]''' |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin:<br>'''[[Vicente Filísola]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Watimala umalliqnin|Watimala Umalliq]]'''<br> [[Rikcha:Coat of arms of Guatemala.svg|30px|Watimala wallqanqa]]<br> 1823 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin:<br>'''[[Alejandro Díaz Cabeza de Vaca]]''' |} {{DEFAULTSORT:Molina Mazariegos Pedro}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1777]] [[Katiguriya:Wañusqa 1854]] [[Katiguriya:Umalliq (Watimala)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Watimala)]] [[Katiguriya:Hampikamayuqkuna (Watimala)]] [[Katiguriya:Qhari]] qr3pvwne69oc4ytnf3e8ozmhm4il211 Friedrich Ebert 0 33794 688693 646215 2026-04-28T19:32:11Z Breogan2008 7106 688693 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Friedrich Ebert''' sutiyuq runaqa ({{Pun|4|2|1871}} paqarisqa [[Heidelberg]] llaqtapi; {{Pun|28|2|1925}} wañusqa [[Berlin]] llaqtapi) [[Alimanya]] mama llaqtayuq [[pulitiku]]m karqan, [[Alimanyap Susyaldimukrata Partidun]]pi (SPD) wankurisqa. 1919 watamanta 1925 watapi wañusqankama Aliman [[Republika]]p ñawpaq kaq [[umalliq]]ninmi karqan. Alimanya [[huk ñiqin pachantin maqanakuy]] llallisqa karqaptin {{Pun|9|11|1918}} musuq [[republika]]p [[kansillir]]nin tukurqan. Umallinapaq [[akllanakuy]]kunapi atipaspa {{Pun|4|2|1819}} Alimanyap ñawpaq kaq [[umalliq]]ninmi tukurqan, ñataq {{Pun|28|2|1925}} wañurqan umalliq kasparaq. == Hawa t'inkikuna == {{commons|Friedrich Ebert}} {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=100% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />(ñawpaq kaq umalliq; qhipaq kaq [[hatun qhapaq]]: [[Wilhelm II]]) |width="30%" align="center"| '''[[Alimanya]] mama llaqtap [[umalliq]]nin'''<br />[[Rikcha:Standarte Reichspräsident 1921-1926.gif|20px]]<br /> 1911-1925 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Paul von Hindenburg]]''' |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Max von Badren]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Alimanya]] mama llaqtap [[kansillir]]nin'''<br />[[Rikcha:Coat of arms of Germany.svg|15px]]<br /> 1918-1919 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Philipp Scheidemann]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Ebert Friedrich}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Umalliq (Alimanya)]] [[Katiguriya:Kansillir (Alimanya)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Alimanya)]] [[Katiguriya:Umalliq (Alimanya)]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1871]] [[Katiguriya:Wañusqa 1925]] rjybpk56p7m2a32i3xt99kwvxh10ywi António Guterres 0 33815 688689 674790 2026-04-28T19:30:55Z Breogan2008 7106 688689 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''António Manuel de Oliveira Guterres''' sutiyuq runaqa (* {{Pun|30|04|1949}} p'unchawpi paqarisqa [[Santos-o-Velho]] llaqtapi, [[Lisboa]], [[Purtugal]]), huk {{POR}} mama llaqtap Allwiya kamayuq wan pulitiku qarqan, [[uma kamayuq]]ninmi kachkan. 2017 watamanta [[Huñusqa Nasyunkuna]]p huk [[Sapsi Qillqakamayuq]]ninmi karqan. Taytan: Virgílio Dias Guterres (*Lisbon, São José, 21 X 1913)<br>Maman: Ilda Cândida de Oliveira (*Fundão, Donas, 12 II 1923). Warmi: Luísa Amélia Guimarães e Melo (†), Catarina de Almeida Vaz Pinto<br>Churinkuna: Pedro Guimarães e Melo Guterres, Mariana Guimarães e Melo Guterres. == Kaypipas qhaway == * [[Pulitiku (Purtugal)]] ==Hawa t'inkikuna== {{commonscat|António Guterres}} {| {{tablabonita}} align=left width=65% |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br>'''[[Aníbal Cavaco Silva]]''' |width="30%" align="center"|'''[[Purtugal Uma kamayuq]]<br>[[Rikcha:Flag of Portugal.svg|30px|Purtugal]]'''<br>1995–2002 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br>Durão Barroso |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br>'''[[Pierre Mauroy]]''' |width="30%" align="center"|'''[[Susialysta Mamallaqtapura Umalliq]]'''<br />1999–2005 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br>'''[[Georgio Papandreou]]''' |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br>'''[[Jorge Sampaio]]''' |width="30%" align="center"|'''[[Purtugal Susialysta Partidupi Sikritayu]]'''<br />1999–2002 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Ferro Rodrigues]]''' |- | width="30%" align="center" | '''Ñawpaqnin kaq:'''<br>'''[[Ban Ki-moon]]''' | width="40%" align="center" |'''Huñusqa Nasyunkuna Sikritaryu'''<br>[[Rikcha:UN emblem blue.svg|50px|UNO]]<br>[[2017]] - | width="30%" align="center" | '''Qhipaqnin kaq:'''<br>''' -''' |- |} {{DEFAULTSORT:Guterres Antonio}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1949]] [[Katiguriya:Allwiya kamayuq (Purtugal)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Purtugal)]] [[Katiguriya:Uma kamayuq (Purtugal)]] [[Katiguriya:Huñusqa Nasyunkuna Sapsi Sikritaryu]] g31l9hv2c5ighm5zlin9xcpopua0yf9 Lionel Jospin 0 33825 688688 686581 2026-04-28T19:30:45Z Breogan2008 7106 688688 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Lionel Robert Jospin''' sutiyuq runaqa, (* {{Pun|12|07|1937}} paqarisqa [[Meudon]], [[Hauts-de-Seine]] llaqtapi - ) huk Ransiya mama llaqtapas pulitiku karqan. [[1997]] watamanta [[2002]] watakamam ñawpaq kuti [[Ransiya]]pa [[Uma kamayuq]]nin karqan. Tayta: <br />Mama: Ñawpaq warmi: Sylviane Agacinski Wawakuna: . Yachaywasi: == Qillqaqkuna == Kastilla simipi: Inlish simipi: * == Kaypipas qhaway == * [[Ransiya]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|Lionel Jospin}} * ([[Ransiya simi]]pi): ** * ([[Inlish simi]]pi): ** {| {{tablabonita}} align=center width=95% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Alain Juppé]]''' |width="30%" align="center"|'''[[Ransiya Uma kamayuq ‎]]'''<br />1997–2002 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Jean-Pierre Rafarrin]]''' |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[René Monory]]''' |width="30%" align="center"|'''[[Ransiyapa Yachachiy Ministru]] '''<br />1988-1992 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Jack Lang]]''' |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Alain Calmat]]''' |width="30%" align="center"|'''[[Ransiya Kurku kallpanchay Ministru]]'''<br />1988–1991 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Frédérique Bredin]]''' |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Henri Emmanuelli]]''' |width="30%" align="center"|'''[[Ransiya Socialista Partidupi Sicritariu]]'''<br />1995–1997 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[François Hollande]]''' |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[François Mitterrand]]''' |width="30%" align="center"|'''[[Ransiya Socialista Partidupi Sicritariu]]'''<br />1981–1988 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Pierre Mauroy]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Jospin Lionel}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1937]] [[Katiguriya:Wañusqa 2026]] [[Katiguriya:Uma kamayuq (Ransiya)]] [[Katiguriya:Yachachiy Ministrukuna (Ransiya)]] [[Katiguriya:Kurku kallpanchay Ministrukuna (Ransiya)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Ransiya)]] [[Katiguriya:Qhari]] 8tr3emqsuuobo57psnj911h1ilme1z5 José Joaquín de Olmedo 0 33854 688687 663031 2026-04-28T19:30:35Z Breogan2008 7106 688687 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''José Joaquín de Olmedo''' sutiyuq runaqa ( ''Husi Huwakin Ulmiyu'' icha runa simipi) (* {{Pun|20|03|1780}} paqarisqa [[Wayakil]] llaqtapi - † {{Pun|19|02|1847}} wañusqa [[Wayakil]] llaqtapi), huk {{ECU}} mama llaqtayuq [[hayñi kamayuq]]si, [[pulitiku]]s, [[kichwa]] rimaypi [[kastilla simi]]pipas [[taripay amachaq]]si qarqan. [[18 ñiqin inti raymi killapi]] [[1845]] p'unchawmanta [[8 ñiqin qhapaq raymi killapi]] [[1845]] p'unchawkama [[ikwayur]]pa [[umalliq]]ninsi ''([[Mamallaktata Pushak]])'' karqan. 1820 watamanta 1822 watakama, 1839 watamanta 1840 watakama Wayakilpa kurakansi karqan. == Kaypipas qhaway == * [[Ikwayurpa wiñay kawsaynin]] * [[Qhichwa simi kapchiy]] * [[Diego Noboa]] ==Hawa t'inkikuna== {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20071016030558/http://www.midena.gov.ec/sitios_wrapper/fuerzas_armadas/historia/ecuadorgrancolombiaolmedo.htm Midena.gov.ec Historia del Ecuador y la Gran Colombia] * [http://www.dlh.lahora.com.ec/paginas/temas/historia31.htm La Hora - Revista Artes-Historia] * [http://www.dlh.lahora.com.ec/paginas/historia/historia14b.htm La Hora - Ecuador Raices del Presente] {|{{tablabonita}} align=center width=95% |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br>'''[[Juan José Flores]]''' |width="30%" align="center"|'''[[Ikwayur Umalliq]]'''<br>[[Rikcha:Coat of arms of Ecuador original version.svg|25px|Ikwayur wallqanqa]]<br>1845 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br>'''[[Vicente Roca]]''' |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br>'''[[Juan de Avilés]]''' |width="30%" align="center"|'''[[Wayakil Kuraka]]'''<br>[[Rikcha:Escudoguayaquil.jpg|25px|Wayakil wallqanqa]]<br />1839-1840 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br>'''[[José María Viteri]]''' |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br>'''[[-]]''' |width="30%" align="center"|'''[[Wayakil Kuraka]]'''<br>[[Rikcha:Escudoguayaquil.jpg|25px|Wayakil wallqanqa]]<br>1820-1822 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br>'''[[Manuel Avilés]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Olmedo Maruri Jose Joaquin}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Wayakil llaqtapi paqarisqa]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1780]] [[Katiguriya:Wañusqa 1847]] [[Katiguriya:Taripay amachaq (Ikwayur)]] [[Katiguriya:Qillqaq (Ikwayur)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Ikwayur)]] [[Katiguriya:Kuraka (Wayakil)]][[Katiguriya:Apulliq (Ikwayur)]][[Katiguriya:Umalliq ranti (Ikwayur)]][[Katiguriya:Umalliq (Ikwayur)]] sz16i5sedvz7sstkj0v5e9uk0rbq7g4 Carlos Saavedra 0 33858 688686 668284 2026-04-28T19:30:12Z Breogan2008 7106 688686 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Carlos Saavedra Lamas''' sutiqpa runaqa,(* {{Pun|1|11|1878}} paqarisqa [[Buenos Aires]] llaqtapi - {{Pun|5|5|1959}} wañusqa [[Buenos Aires]] llaqtapi) huk [[Arhintina]]Mama llaqtapas [[Taripay amachaq]], pulitiku wan diplumatiku karqan. Kansillir, Kamachi wan Yachachiy Ministru, Buenos Aires Apulliq. 1941 watamanta 1943 watakama Buenos Aires Yachay Sunturnin Rector. [[Rikcha:Nobel prize medal.svg‎|Premio Nobel|20px]] [[Nobel Suñay Qasikaypi]] chaskirqan. == Qillqasqankuna == * ''El derecho de asilo'' * ''Por la paz de las Américas'' * ''Vida internacional'' * ''El doctor Luis María Drago, su obra internacional'' * ''Los valores de la Constitución'' * ''El régimen administrativo y financiero de la Universidad de Buenos Aires'' * ''Escuela intermedia'' * ''Los tratados de arbitraje'' * ''Economía colonial'' * ''Los asalariados en la República Argentina'' == Kaypipas qhaway == * [[Nobel suñay]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|Carlos Saavedra Lamas}} * [https://web.archive.org/web/20080320035155/http://www.colegiolamas.com.ar/biografia.asp Biografía] - ''Colegio Carlos Saavedra Lamas''. * {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=100% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Adolfo Bioy]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Arhintina Kansillir]]'''<br /> [[Rikcha:Coat of arms of Argentina.svg|25px|Arhintina wallqanqa]]<br /> 1936 - 2003 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[José María Cantilo]]''' |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Carl von Ossietzky]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Nobel suñay Qasikaypi]]'''<br /> [[Rikcha:Nobel prize medal.svg‎|25px|Nobel suñay]]<br /> 1936 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Robert Cecil]]''' |- |} {{nobelsuñay}} {{DEFAULTSORT:Saavedra Lamas, Carlos}} [[Katiguriya:Nobel suñay]] [[Katiguriya:Nobel Suñay Qasikaypi]] [[Katiguriya:Arhintinu]] [[Katiguriya:Kansillir (Arhintina)]] [[Katiguriya:Yachachiy Ministru (Arhintina)]] [[Katiguriya:Apulliq (Arhintina)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Arhintina)]] [[Katiguriya:Taripay amachaq (Arhintina)]] [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Wañusqa 1959]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1878]] 4n4gkdry5m0ebm7ixb01y8q59zws7jn Josip Broz Tito 0 34032 688690 635023 2026-04-28T19:31:04Z Breogan2008 7106 688690 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Josip Broz Tito''', Tito sutiyuq runaqa ({{Pun|7|05|1892}} paqarisqa [[Kumrovec]] llaqtapi - {{Pun|4|05|1980}} wañusqa [[Ljubljana]] llaqtapi) [[Rikcha:Flag of Yugoslavia (1946–1992).svg|25px|Yuguslawya]] [[Yuguslawya]] mama llaqtayuq [[pulitiku]] [[awqaq pusaq]]si karqan. 1953 watamanta 1980 watakamaqa [[Yuguslawya]]pa [[umalliq]]ninsi karqan. == Suñaykuna == * Lenin Suñay == Willay pukyukuna == * Luis Aguilera Durán, "Orígenes de las Brigadas Internacionales". Editora Nacional. Madrid, 1974. * John Corsellis, Marcus Ferrar. (2005) ''Slovenia 1945: Memories of Death And Survival After World War II'', I.B.Tauris, ISBN 1-85043-840-4 == Kaypipas qhaway == * [[Yuguslawya]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|Josip Broz Tito|Josip Broz Tito}} * [http://danieleugeniopena.blogspot.com/2008/01/el-mariscal-tito-vivio-en-la-argentina.html Tito en Argentina] {|{{tablabonita}} align=left width=70% |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Ivan Ribar]]''' |width="30%" align="center"|'''[[Yugoslawya Umalliq]]'''<br />[[Rikcha:Emblem_of_SFR_Yugoslavia.svg|25px]]<br />1953 - 1980 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Tantachisqa Umalliq]]mi''' |- |} {{DEFAULTSORT:Broz Tito Josip}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1892]] [[Katiguriya:Wañusqa 1980]] [[Katiguriya:Awqaq pusaq (Yuguslawya)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Yuguslawya)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Iwrupa)]] [[Katiguriya:Umalliq (Yuguslawya)]] [[Katiguriya:Kumunista]] 0571isxkiq2ozhmbwe2i605p3ufklw7 Carolus Magnus 0 34265 688691 686380 2026-04-28T19:31:16Z Breogan2008 7106 688691 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Carolus Magnus''', Karlus Hatun ''(Karlus hukyuq kaq)'' ( [[kastilla simi]]pi: ''Carlomagno'', [[aliman simi]]pi: ''Karl der Grosse'', [[latín simi]]pi: ''Carolus Magnus'', [[Ransiya simi]]pi wan [[inlish simi]]pi: ''Charlemagne'' sutipaq runaqa (* {{Pun|2|04|742}} paqarisqa [[Herstal]] llaqtapi - † {{28|12|814}} wañusqa [[Aquisgrán]] llaqtapi ). [[Rikcha:Charlemagne1.gif|thumb|right|250px|Representación de la coronación imperial de Carlomagno.]] Tayta: Pépin le Bref<br>Mama: Bertrada de Laon Ñawpaq warmikuna wan Wawakuna: * Himiltruda mantuvo su primera relación, cuya naturaleza suele describirse como un concubinato, un matrimonio legal o un friedelehe.[40] Carlomagno la hizo a un lado cuando se casó con Deseada; 2 wawakuna: Amaudru wan Pipino el Jorobado (c. 769 - 811) * Desiderata, hija del rey de los lombardos Desiderio; dicho matrimonio será anulado en 771. * Hildegarda (757 o 758-783). El matrimonio, acaecido en 771, terminó con la muerte de ésta (783). 9 wawakuna: **Carlos el Joven (c.772 - 4-XII-811). Duque de Maine, y coronado rey de los francos el 25-XII-800. **Carlomán, rebautizado como Pipino (abril de 773 - 8 de julio de 810). Monarca italiano. **Adalhaid (774). Nació mientras sus padres se encontraban de campaña en Italia. Se le envió a Francia, mas murió antes de llegar a Lyon. **Rotruda (or Hruodrud) (775 - 6 -VI- 810) **Luis (778 - 20-VI-840). Gemelo de Lotario. Coronado rey de **Aquitania (781), sacro emperador romano (813) y emperador senior (814). **Lotario (778 - 6-II- 779/780). Gemelo de Luis. Falleció durante su infancia.[42] **Bertha (779 - 826) **Gisela (781 - 808) **Hildegarda (782 - 783) *Fastrada desde 784 hasta la muerte de ésta (794). Fruto de este matrimonio nacieron: **Teodrada (784 - ?), abadesa de Argenteuil. **Hiltruda (787 - ?) * Lutgarda, con la que se casó en 794. Manan wawa de este matrimonio. Concubinatokuna wan wawakuna * 1. Gersuinda. Adeltruda (774 - ?) * 2. Madelgarda. Rutilda (775 - 810), abadesa de Faremoutiers * 3. Amaltruda de Vienne. Alpaida (n.794) * 4. Regina. Drogon (801 - 855). Arzobispo de Metz desde 823 y abad de Luxeuil wan Hugo (802 - 844), archicanciller del Imperio. * 5. Adelinda. Richbod (805 - 844). Abad de Saint-Riquier wan Teodorico (807 - ?) Yachaywasi: [[Rikcha:Karl der Grosse - Pippin von Italien.jpg|thumb|right|220px|Carolus Magnus wan Pipino ''el Jorobado''. Siglo X (original 830)]] [[Rikcha:Charlemagne Allemagne.jpg|thumb|right|230px|Istatua Carolus Magnus (Alimanya)]] == Qillqasqankuna == Kastilla simipi: Inlish simipi: * == Kaypipas qhaway == * [[Ransiya]] == Hawa t'inkikuna == {{Commons|Charlemagne}} *[http://www.fordham.edu/halsall/basis/einhard.html ''Vida de Carlomagno''] de Eginardo. *[http://www.thelatinlibrary.com/ein.html ''Vita Karoli Magni''] de Eginardo. Texto en [[latín]] en ''[[the latin library]]''. *Un [http://www.reportret.info/gallery/charlemagne1.html retrato de Carlos reconstruido], basado en fuentes contemporáneas, aunque con un estilo literario contemporáneo. *[http://www.myarmoury.com/feature_charlemagne.html La espada de Carlomagno] *[https://web.archive.org/web/20140221205835/http://historymedren.about.com/od/carolingianempire/ig/Charlemagne-Picture-Gallery/index_t.htm Charlemagne Picture Gallery] {| {{tablabonita}} align=center width=90% |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Pépin le Bref]]''' |width="30%" align="center"|'''[[Ransiya Hatun Qhapaq]]'''<br />800–814<br />[[Rikcha:Armoiries imaginaires de Charlemagne (1).svg|22px]] |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Ludovico Pío]]'''<br /> |- |} [[Katiguriya:Paqarisqa 742]] [[Katiguriya:Wañusqa 814]] [[Katiguriya:Qhapaq (Ransiya)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Ransiya)]] [[Katiguriya:Qhari]] 4ldvp328okwvsqf3ejepd9502i4pgcr Herman Van Rompuy 0 34266 688692 662865 2026-04-28T19:31:23Z Breogan2008 7106 688692 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Herman Van Rompuy''' ( * {{Pun|31|10|1947}} paqarisqa [[Efferbeek]] llaqtapi - ), huk {{BEL}} mama llaqtayuq musikuq, pulitiku wan Uma kamayuq. 30 Qhapaq raymi killa [[2008]] watamanta 2009 watakama ñawpaq kuti [[Bilhika]]pa [[Uma kamayuq]]nin karqan. Taytan: ; Maman: . <br> Ñawpaq warmi: Geertrui Windels. <br>Churinkuna: Yachaywasi: == Qillqasqankuna == * De kentering der tijden, Lannoo, 1979 * Hopen na 1984, Davidsfonds, 1984 * Het christendom. Een moderne gedachte, Davidsfonds, 1990 * Vernieuwing in hoofd en hart. Een tegendraadse visie, Davidsfonds, 1998 * De binnenkant op een kier. Avonden zonder politiek, Lannoo, 2000 * Dagboek van een vijftiger, Davidsfonds, 2004 * Op zoek naar wijsheid, Davidsfonds, 2007 == Kaypipas qhaway == * [[Bilhikapa Wiñay kawsaynin]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|Herman Van Rompuy}} === [[Kastilla simi]] === * [http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/europa/belgica/hermanvanrompuy Biografía - Fundación CIDOB] * [https://web.archive.org/web/20210408074537/http://www.hermanvanrompuy.be/ Uficial web] {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=80% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br>'''[[Yves Leterme]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Bilhika Uma kamayuq]]'''<br> [[Rikcha:State Coat of Arms of Belgium.svg|25px|Bilhika wallqanqa]]<br> 2008 - 2009 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br>''' [[Yves Leterme]] ''' |- |} {{DEFAULTSORT:Van Rompuy Herman}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1947]][[Katiguriya:Musikuq (Bilhika)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Bilhika)]] [[Katiguriya:Uma kamayuq (Bilhika)]] konl4sml564fwb25k93m5higl10xv6a Ahmed Nazif 0 34610 688763 679985 2026-04-28T19:45:16Z Breogan2008 7106 688763 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Ahmed Nazif''', [[arabya simi]]pi, '''أحمد نظيفر Ŷamāl ʿAbd an-Nāṣir''' (* {{Pun|8|07|1952}} paqarisqa [[Alexandria]] ([[Ihiptu]]) llaqtapi - ), huk Ihiptu mama llaqta allwiya kamayuq wan pulitikupas karqan. [[2004]] watamanta ñawpaq kuti [[Ihiptu]]pa [[Uma kamayuq]]nin karqan. Tayta: Nazif; Mama: <br /> Ñawpaq warmi: <br />Wawakuna: Yachaywasi: El Nasr Boys' School (EBS) yachay wasi. Alma mater: Qahira Yachay suntur. == Qillqaqkuna == == Kaypipas qhaway == * [[Wiñay kawsay (Ihiptu)]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|Ahmed Nazif}} * [https://web.archive.org/web/20190730053048/http://www.nasser.org/ Pagina oficial de Gamal Abdel Nasser] ([[arabya simi]]pi) {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=100% |- |width="30%" align="center"|Precedido por:<br />'''[[Atef Ebeid]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Ihiptu Uma kamayuq]]'''<br /> [[Rikcha:Coat of arms of Egypt.svg|25px|Ihiptu wallqanqa]]<br /> 2004 - |width="30%" align="center"|Sucedido por:<br />'''[[-]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Nazif Ahmed}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1952]] [[Katiguriya:Uma kamayuq (Ihiptu)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Ihiptu)]] [[Katiguriya:Ministrukuna (Ihiptu)]] [[Katiguriya:Allwiya kamayuqkuna (Ihiptu)]] [[Katiguriya:Qhari]] 58ipwblfhufiswwlbuz254gxks9d52y Jiang Qing 0 34615 688762 663002 2026-04-28T19:45:10Z Breogan2008 7106 688762 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Jiang Qing''', ([[Chinu simi]]pi: 江青; , [[pinyin]]: Jiāng Qīng;; Wade.Giles: Chiang Ch'ing), Lǐ Shūméng, Madam Mao sutiyuq warmiqa, (* {{Pun|14|03|1914}} paqarisqa [[Zuncheng]] (Shandong) llaqtapi - {{Pun|14|05|1991}} wañusqa [[Beijing]] llaqtapi). Chunwa Runallaqta Republika mama llaqta kumunista pulitikupas. ''Lan Ping'' qayay sutiyuq aranway pukllaqsi. [[1954]] watamanta [[1959]] watakamam ñawpaq kuti [[Chunwa Runallaqta Republika]]pa [[Uma warmi]]nin karqan. [[Tawantin runa tantanakuy]]: Jiang Qing, [[Zhang Chunqiao]], [[Yao Wenyuan]], [[Wang Hongwen]]. [[Rikcha:1934 Jiang Qing movie shot.jpg|thumb|right|250px|Poster 1934]] == Willay pukyukuna == * Ross Terrill, The White-Boned Demon: A Biography of Madame Mao Zedong (New York: Morrow, 1984). ISBN 0-671-74484-4 * Roxane Witke, Comrade Chiang Ch'ing (Boston: Little Brown, 1977). ISBN 0-316-94900-0 * Jung Chang, Wild Swans: Three Daughters of China (London, 1990) ISBN 0-671-68546-5 * Li Zhisui,The Private Life of Chairman Mao (London: Random House, 1996) ISBN 0-09-964881-4 == Kaypipas qhaway == * [[Runallaqta Republika China]] * [[Tawa tantanakuy]] == Hawa t'inkikuna == {{Commons|Jiang Qing}} * [http://www.biografiasyvidas.com/biografia/j/jiang_qing.htm Biografía de Jiang Qing o Chiang Ching] * [https://web.archive.org/web/20120908121724/http://www.imow.org/wpp/stories/viewStory?language=es&storyId=934 Un artículo sobre Jiang Quing por el Museo internacional de mujeres.] {| {{tablabonita}} align=center width=82% border="1" |- | width="30%" align="center" | '''Ñawpaqnin kaq:'''<br /> '''[[-]]''' | width="45%" align="center" |Chunwa Runallaqta Republika [[Uma warmi]]<br /> [[1954]]-[[1959]]<br />''' Primera Dama de la República Popular China''' | width="30%" align="center" | '''Qhipaqnin kaq:'''<br /> '''[[Wang Guangmei]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Jiang Qing}} [[Katiguriya:Warmi]] [[Katiguriya:Kumunista]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1914]] [[Katiguriya:Wañusqa 1991]] [[Katiguriya:Uma warmi (Chunwa Runallaqta Republika)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Chunwa Runallaqta Republika)]] 57oqygq9qkmwnlxyiqoebsk8tyy318y Andrés Reyes 0 34629 688761 608910 2026-04-28T19:45:04Z Breogan2008 7106 688761 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Josef Andrés Corsino de los Reyes y Buitrón''' sutiyuq runaqa (* {{Pun|30|12|1780}} paqarisqa [[Chankay]] llaqtapi, - † {{Pun|24|07|1856}} wañusqa [[Lima]] llaqtapi), huk [[piruw]]anu [[chakra runa]]s [[pulitiku]]pas karqan. 1824 watamanta La Costa suyup Prifiktunsi, [[Sinator]]si, Sinatu umalliqsi, [[Piruwpa umalliqnin]]pas karqan. == Willay pukyukuna == * Basadre, Jorge: Historia de la República del Perú. 1822 - 1933, Octava Edición, corregida y aumentada. Tomo 2. Editada por el Diario "La República" de Lima y la Universidad "Ricardo Palma". Impreso en Santiago de Chile, 1998. * Tauro del Pino, Alberto: Enciclopedia Ilustrada del Perú. Tercera Edición. Tomo 14, QUI-SAL. Lima, PEISA, 2001. ISBN 9972-40-163-3 == Kaypipas qhaway == * [[Piruwpa Kunrisun]] == Hawa t'inkikuna == * [http://presidentesdelperu.blogspot.com/2009/09/presidentes-del-peru-desde-1824-1831.html presidentesdelperu.blogspot.com] {{DEFAULTSORT:Reyes Buitron Andres}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Pulitiku (Piruw)]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1780]] [[Katiguriya:Wañusqa 1856]] [[Katiguriya:Ankalli (Piruw)]] [[Katiguriya:Umalliq (Piruw)]] [[Katiguriya:Apulliq (Piruw)]] qf438fatgcpfrgut7zy205g4lcrm6bg Jean-Bertrand Aristide 0 34706 688760 594080 2026-04-28T19:44:56Z Breogan2008 7106 688760 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Jean-Bertrand Aristide''' sutiyuq runaqa ''"Titide" o "Titid"''(* {{Pun|15|07|1953}} paqarisqa [[Port Salut]] llaqtapi - ). Ayti mama llaqtayuq [[taytakura]]m, [[Yachay wayllukuq]]mi, [[Dyusmanta yachachiq]]mi, pulitikupas. [[1991]] watamanta ñawpaq kuti [[Ayti (mama llaqta)|Aytipa]] [[Umalliq]]nin karqan. == Kaypipas qhaway == * [[Wiñay kawsay (Ayti)]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|Jean-Bertran Aristide}} {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=100% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[René Préval]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Ayti Umallq]]'''<br />[[Rikcha:Coat of arms of Haiti.svg|30px|Ayti]]<br /> 2001 - 2004 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Boniface Alexandre]]''' |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Émile Jonassaint]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Ayti Umallq]]'''<br />[[Rikcha:Coat of arms of Haiti.svg|30px|Ayti]]<br /> 1994 - 1996 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[René Préval]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Aristide Jean Bertrand}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1953]] [[Katiguriya:Umalliq (Ayti)]] [[Katiguriya:Taytakurakuna (Ayti)]] [[Katiguriya:Dyusmanta yachachiq]] [[Katiguriya:Pulitiku (Ayti)]] [[Katiguriya:Qhari]] 6mp1q6l1sxc4fm21imqzam9ugddvzeh Chiang Kai-shek 0 34718 688759 685405 2026-04-28T19:44:49Z Breogan2008 7106 688759 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} [[Rikcha:Chiang Kai-shek and Chiang Ching-Kuo in 1948.jpg|thumb|right|250px|Chiang Kai-shek wan Chiang Ching-kuo]] [[Rikcha:Chiang Kai-shek(蔣中正).jpg|thumb|right|270px|Chiang Kai-shek Awqaq pusaq]] '''Chiang Kai-shek''' Jiang Jieshi ([[Chinu simi]]pi: 蒋中正 / 蒋介石, [[chinu tradisyuonal]]:蔣中正 / 蔣介石, [[pinyin]]: Jiǎng Jièshí, [[Wade-Giles]]: '''Chiang Chieh-shih''') sutiyuq runaqa (* {{Pun|31|10|1887}}) paqarisqa [[Xikou]] llaqtapi - {{Pun|5|04|1975}}) wañusqa [[T'aypik]] llaqtapi). Chunwa mama llaqtayuq [[Awqaq pusaq]]si wan [[pulitiku]]si karqan. [[1948]] watamanta [[1975]] watakamam ñawpaq kuti [[Chunwa Republika]]pa [[umalliq]]nin karqan. Ñawpaq warmi: [[Soong May-ling]] <br />Wawakuna: Chiang Ching-kuo wan Chiang Wei-kuo == Qillqaqkuna == Kastilla simipi: Inlish simipi: == Kuyu == * Fenby, Jonathan. Chiang Kai-shek. China's Generalissimo and the Nation he Lost. Carroll & Graf Publishers, Nueva York, 2004. == Kaypipas qhaway == * [[Chunwa Republika]] * [[Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Chunwa)]] * [[Chunwa Nasyunalista Partidu]] ([[Kuomintang]]) == Hawa t'inkikuna == {{commons|Chiang Kai-shek}} * [http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/1031.html Obituary, NY Times, 6 April 1975, ''The Life of Chiang Kai-shek: A Leader Who Was Thrust Aside by Revolution''] * [http://www.president.gov.tw/1_roc_intro/e_xpresident/e_b_cha.html ROC Government Biography] * [https://web.archive.org/web/20070329012515/http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1937.html ''Time'' magazine's "Man and Wife of the Year", 1937] * [https://web.archive.org/web/20151119053659/http://www.cksmh.gov.tw/ The National Chiang Kai-shek Memorial Hall Official Site] * [https://web.archive.org/web/20110430211939/http://www.chungcheng.org.tw/ewelcome.html The Chungcheng Cultural and Educational Foundation] * [https://web.archive.org/web/20110424223621/http://chiang2006.world.edoors.com/index.php Generalissimo Chiang Kai-shek Association Hong Kong] * [http://www.taiwandocuments.org/surrender03.htm Order of Generalissimo Chiang Kai-shek supplementing the Act of Surrender]—by Japan on 9 September 1945 * [https://web.archive.org/web/20071212100247/http://www.xikou114.com/index.php?title=%E6%AD%A6%E5%B2%AD%E8%92%8B%E6%B0%8F%E4%B8%96%E7%B3%BB Family tree of his descendants] (in [[Simplified Chinese]]) * [http://www.gio.gov.tw/taiwan-website/av/sou_sig/sight01_2.htm 1966 GIO Biographical video] * [https://web.archive.org/web/20120806090436/http://gpwd.mnd.gov.tw/web2/web2_a/music/mp3_01/04.mp3 "The Memorial Song of Late President Chiang Kai-shek" (Ministry of National Defence of ROC)] * [http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/2WWchaing.htm Chiang Kai-shek Biography]—From Spartacus Educational * [http://www.archive.org/details/collectedwartime008681mbp ''The Collected Wartime Messages Of Generalissimo Chiang Kai Shek'' at archive.org] * [https://web.archive.org/web/20100103061217/http://www.ntch.edu.tw/ The National Chiang Kai-shek Cultural Center Official Site] * [https://web.archive.org/web/20100523222707/http://www.hoover.org/hila/collections/19400629.html Chiang Kai-shek Diaries at the Hoover Institution Archives] {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=75% |- |width="25%" align="center" |Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Li Zongren]]''' |width="25%" align="center"| '''[[Chunwa Republika Umalliq]]'''<br /> [[Rikcha:National Emblem of the Republic of China.svg|25px|Chunwa Republika wallqanqa]]<br />1950–1975 |width="25%" align="center" |Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Yen Chia-kan]]''' |- |width="25%" align="center" |Ñawpaqnin kaq:<br />'''Chiang Kay-shek''' |width="25%" align="center"|'''[[Chunwa Republika Umalliq]]'''<br /> [[Rikcha:National Emblem of the Republic of China.svg|25px|Chunwa Republika wallqanqa]]<br />1948–1949 |width="25%" align="center" |Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Li Zongren]]''' |- |width="25%" align="center" |Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Li Sen]]''' |width="25%" align="center"|'''[[Chunwa Nasyunalista Kamachiy]] '''<br /> [[Rikcha:National Emblem of the Republic of China.svg|25px|Chunwa Republika wallqanqa]]<br />1943–1948 |width="25%" align="center" |Qhipaqnin kaq:<br />'''Chiang Kay-shek''' |- |width="25%" align="center" |Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Gu Weijun]]''' |width="25%" align="center"|'''[[Chunwa Nasyunalista Kamachiy]] '''<br /> [[Rikcha:National Emblem of the Republic of China.svg|25px|Chunwa Republika wallqanqa]]<br />1928–1931 |width="25%" align="center" |Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Li Sen]]''' |} [[Katiguriya:Chunwayuq]] [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1887]] [[Katiguriya:Wañusqa 1975]] [[Katiguriya:Awqaq pusaq (Chunwa Republika)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Chunwa Republika)]] [[Katiguriya:Umalliq (Chunwa Republika)]] [[Katiguriya:Wiñay kawsay (Chunwa)]] dtay3t4v8grrqxk8iyyt1s9x6ajqzrf Patricio Escobar 0 34883 688758 594107 2026-04-28T19:44:30Z Breogan2008 7106 688758 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Patricio Escobar Cáceres''' sutiyuq runaqa (* {{Pun|17|03|1843}} paqarisqa [[San Josè de los Arroyos]] llaqtapi - † {{Pun|19|04|1912}} wañusqa [[Asunción]] llaqtapi) huk [[Parawayi]]anu [[awqaq pusaq]]mi, [[kawpaq]]pas karqan. 1886 watamanta 1890 watakama Parawayi Umalliqkarkan. Tayta: CJosé Escobar <br />Mama: Ana Bella Cáceres Warmi: Ignacia Garcete / Estalación E.<br>Wawakuna: == Qillqasqankuna == == Referenciakuna == * == Kaypipas qhaway == * [[Wiñay kawsay (Parawayi)]] == Hawa t'inkikuna == ===Kastilla simi === * <center><br /> {| {{tablabonita}} {{tablabonita}} align=center width=70% border="1" |----- | width="24%" align="center" | '''Ñawpaqnin kaq:'''<br /> '''[[Bernardino Caballero]]''' | width="22%" align="center" | [[Parawayipa umalliqnin|Parawayi Umalliq]]<br /> 1886 - 1890<br /> [[Rikcha:Coat of arms of Paraguay.svg‎|20px|Parawayi wallqanqa]]<br />''' Presidente Constitucional de Paraguay''' | width="24%" align="center" | '''Qhipaqnin kaq:'''<br /> '''[[Juan Gualberto González]]''' |- |} </br> {{DEFAULTSORT:Escobar Patricio}} [[Katiguriya:Umalliq (Parawayi)]] [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Pulitiku (Parawayi)]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1843]] [[Katiguriya:Wañusqa 1912]] 8vp7q8zdeh9opg2cafrbt45fbcmx07s Benjamin Disraeli 0 34884 688757 613718 2026-04-28T19:44:22Z Breogan2008 7106 688757 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Benjamin Disraeli''' sutiyuq runaqa (* {{Pun|21|12|1804}} paqarisqa [[London]] llaqtapi, [[Inlatirra]]pi - † {{Pun|19|04|1881}} wañusqa [[London]] llaqtapi) huk [[Hatun Britanya|britaniku]] [[kawpaq]] runas [[qillqaq]]pas karqan, [[Hukllachasqa Qhapaq Suyu]]p [[ñawpaq ministru]]nsi iskay kuti karqan. Glasgow Yachay sunturnin Rector (1871-1877). == Kaypipas qhaway == * [[Victoria (quya)]] ==Hawa t'inkikuna== {{commons|Benjamin Disraeli, 1st Earl of Beaconsfield}} *[http://www.victorianweb.org/history/pms/dizzy.html Benjamin Disraeli (1804-1881)] (inlish simipi) {| {{tablabonita}} align=center width=68% |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[William Gladstone]]''' |width="30%" align="center"|'''[[Hukllachasqa Qhapaq Suyu Uma kamayuq]]'''<br>[[Rikcha:Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government).svg|35px]]<br />1874–1880 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[William Gladstone]]''' |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Edward Smith-Stanley]]''' |width="30%" align="center"|'''[[Hukllachasqa Qhapaq Suyu Uma kamayuq]]'''<br>[[Rikcha:Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government).svg|35px]]<br />1868 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[William Gladstone]]''' |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[William Gladstone]]''' |width="30%" align="center"|'''[[Hukllachasqa Qhapaq Suyu Musiku Ministru]]'''<br>[[Rikcha:Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government).svg|35px]]<br />1866-1868 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[George Ward Hunt]]''' |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[William Gladstone]]''' |width="30%" align="center"|'''[[Hukllachasqa Qhapaq Suyu Musiku Ministru]]'''<br />1858-1859 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Henry Temple]]''' |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Charles Wood]]''' |width="30%" align="center"|'''[[Hukllachasqa Qhapaq Suyu Musiku Ministru]]'''<br />1852 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[William Gladstone]]''' |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[John Russell]]''' |width="30%" align="center"|'''[[Hukllachasqa Qhapaq Suyu Leader House of Commons]]'''<br />1852 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[William Gladstone]]''' |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Henry Temple]]''' |width="30%" align="center"|'''Leader House of Commons'''<br />1858-1859 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Henry Temple]]''' |} {{DEFAULTSORT:Disraeli Benjamin}} [[Katiguriya:Pulitiku (Hukllachasqa Qhapaq Suyu)]] [[Katiguriya:Uma kamayuq (Hukllachasqa Qhapaq Suyu)]] [[Katiguriya:Qillqaq (Hukllachasqa Qhapaq Suyu)]] [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:London llaqtapi paqarisqa]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1804]] [[Katiguriya:Wañusqa 1881]] bgrj7hhvxbnqc4vr1wpyux88t9qd82h Megawati Sukarnoputri 0 34983 688756 663592 2026-04-28T19:44:13Z Breogan2008 7106 688756 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} [[Rikcha:Sukarno with children and Nehru.jpg|thumb|right|230px|[[Sukarno]], churikuna Megawati wan Guntur, Indian Uma kamayuq [[Jawaharlal Nehru]] wan [[Indira Gandhi]].]] [[Rikcha:Bush Mega.jpg|thumb|right|255px|Bush wan Megawati]] '''Diah Permata Megawati Setiawati Soekarnoputri (o Sukarnoputri)''' sutiyuq warmiqa (* {{Pun|23|01|1947}} paqarisqa [[Yogyakarta]] llaqtapi - ). Indunisya pulitiku wan Umalliq. [[2001]] watamanta 2004 watakama ñawpaq kuti [[Indunisya]]pa [[Umalliq]]nin karqan. Tayta: [[Sukarno]]; Mama: Fatmawati.<br /> Ñawpaq runa: Surendro Supjarso (d. 1970), Hassan Gamal Ahmad Hassan (1972), Taufiq Kiemas (m. 1973).<br />Wawakuna: 3 Mohammad Rizki Pramata, Mohammad Prananda, Puan Maharani. Yachaywasi: == Kaypipas qhaway == * [[Indunisya]] == Hawa t'inkikuna == {{Commons|Megawati Sukarnoputri|Megawati Sukarnoputri}} === [[Inlish simi]] === * [https://web.archive.org/web/20100813200054/http://www.forbes.com/finance/lists/11/2004/LIR.jhtml?passListId=11&passYear=2004&passListType=Person&uniqueId=MVC8&datatype=Person Forbes - Megawati is ranked eighth on The World's Top Ten Most Powerful Women 2004] * [https://archive.is/20121204142909/www.time.com/time/pow/printout/0,8816,169130,00.html TIME Magazine - The Princess Who Settled for the Presidency] {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=70% |- |width="24%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Abdurrahman Wahid]]''' |width="22%" align="center"| '''[[Indunisya Umalliq]]'''<br /> [[Rikcha:National_emblem_of_Indonesia_Garuda_Pancasila.svg|25px|Indunisya wallqanqa]]<br /> 2001 - 2004 |width="24%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Susilo Bambang Yudhoyono]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Sukarnoputri Megawati}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1947]] [[Katiguriya:Umalliq (Indunisya)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Indunisya)]] [[Katiguriya:Warmi]] e999w024vuikdxcfuyabkklxzm9k294 Arturo Illia 0 35132 688755 634582 2026-04-28T19:44:06Z Breogan2008 7106 688755 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} [[Rikcha:EC00191 06.jpg|thumb|250px|Buenos Aires, [[12 &ntilde;iqin kantaray killapi]] [[1963]] watapi]] '''Arturo Umberto Illia''' sutiyuq runaqa (* {{Pun|4|08|1900}} paqarisqa [[Pergamino]] llaqtapi - † {{Pun|18|01|1983}} wañusqa [[Córdoba (Arhintina)]] llaqtapi) huk {{ARG}} mama llaqtayuq [[hampikamayuq]] wan [[pulitiku]]mi runam qarqan. 1863 watamanta pacha umalliq kachkaptin, [[20 ñiqin inti raymi killapi]] [[1966]] p'unchawpi awqaq pusaqkuna umallinamanta qarqurqan. Taytan: Martín Illia,; Maman: Emma Francesconi. <br>Warmikuna: Silvia Elvira Martorell (1939-1966)<br>Churinkuna: Emma Silvia Illia, Martín Arturo Illia wan Leandro Hipólito Illia. Yachaywasi: Escuela Provincial Nº 18, 5º - 6º (Escuela Normal Mixta). Secundaria: Colegio Pío IX, Párroco San Carlos (Buenos Aires) ==Qillqasqankuna== == Kaypipas qhaway == * [[Wiñay kawsay (Arhintina)]] ==Hawa t'inkikuna== {{commonscat|Arturo Umberto Illia}} * [http://ricardobalbin.tripod.com/illia.htm Biografía y artículos sobre Arturo Illia] * [http://ar.groups.yahoo.com/group/Bastion_Illiaista_Don_Arturo_BIDA/ Bastión Illiaista Don Arturo] {| {{tablabonita}} align=left width=70% |width="23%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br>'''[[José Guido]]''' |width="24%" align="center"|'''[[Arhintina umalliq]]'''<br />1963–1966 <br />[[Rikcha:Coat_of_arms_of_Argentina.svg|25px]]<br>Presidente de la Nación Argentina |width="23%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br>'''[[Awqaq pusaqkuna junta]]'''<br /> |- |} {{DEFAULTSORT:Illia Arturo}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1900]] [[Katiguriya:Wañusqa 1983]] [[Katiguriya:Hampikamayuq (Arhintina)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Arhintina)]] [[Katiguriya:Apulliq (Arhintina)]] [[Katiguriya:Umalliq (Arhintina)]] [[Katiguriya:Amauta (Arhintina)]] r5n6f3f4t8a2qumfixs0i97satnr9lk Johan Ferrier 0 35133 688754 640689 2026-04-28T19:43:57Z Breogan2008 7106 688754 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Johan Henri Eliza Ferrier''' sutiyuq runaqa (* {{Pun|12|5|1910}} paqarisqa [[Paramaribo]] llaqtapi - † {{Pun|4|01|2010}}<ref name=fallecimiento>[http://www.jornada.unam.mx/ultimas/2010/01/04/muere-johan-ferrier-primer-presidente-de-surinam Muere Johan Ferrier, primer presidente de Surinam]</ref> wañusqa [[Oegstgeest]] llaqtapi) huk Surinam Mama llaqtaq [[pulitiku]]pas runam karqan. 1975 watamanta 1980 watakama Surinam umalliq. Taytan; Maman: . <br>Warmi: Edme Vas Ferrier. <br>Churinkunaː Cynthia McLeod wan Kathleen Ferrie. Yachaywasi: ==Qillqasqankuna== * "De Surinaamse samenleving als sociaal-pedagogische opgave" (dissertatie, 1958) == Kaypipas qhaway == * [[Surinam]] == Willay pukyumkuna == * {{listaref}} ==Hawa t'inkikuna== {{commonscat|Johan Ferrier}} * [http://www.parlement.com/9291000/biof/15510 Biografía] {| {{tablabonita}} align=center width=65% |width="23%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br>'''musuq''' |width="24%" align="center"|'''[[Surinam Umalliq]]'''<br>1975–1980 <br>[[Rikcha:Coat of arms of Suriname.svg|25px]]<br>President van Suriname |width="23%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br>'''[[Henk Chin A Sen]]'''<br> |- |} {{DEFAULTSORT:Ferrier Johan}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paramaribo llaqtapi paqarisqa]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1910]] [[Katiguriya:Wañusqa 2010]] [[Katiguriya:Yachachiq (Surinam)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Surinam)]] [[Katiguriya:Umalliq (Surinam)]] o6pq8ibkgl2ptonha08gbpsfjfaod1g Emiliano Zapata 0 42442 688753 683886 2026-04-28T19:43:39Z Breogan2008 7106 688753 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} [[Rikcha:Emiliano Zapata - LOC.jpg|thumb|250px|Emiliano Zapata.]] [[Rikcha:General Emiliano Zapata.jpg|thumb|250px|Emiliano Zapata.]] '''Emiliano Zapata Salazar''' sutiyuq runaqa, (* {{Pun|8|08|1879}} paqarisqa [[San Miguel Anenecuilco]], ([[Morelos]]) llaqtapi - † {{Pun|10|04|1919}} wañusqa [[Chinameca]], ([[Morelos]]) llaqtapi), [[Mishiku]]pas Awqaq suyup hiniral. Tayta: Gabriel Zapata; Mama: Cleofas Salazar.<br>Warmikuna: Inés Alfaro / Josefa Espejo Sánchez. Churinkuna: Nicolás & Elena Zapata Alfaro; Felipe & Josefa Zapata Espejo.<br> ==Qillqaqkuna== Kastilla simipi: == Kaypipas qhaway == * [[Mishikupa wiñay kawsaynin]] ==Hawa t'inkikuna== {{commons}} * [https://web.archive.org/web/20070909220605/http://espora.org/biblioweb/anarquismo-1910.html#zapataMagonAnarquismo Zapata, Flores-Magón y el anarquismo], * [https://web.archive.org/web/20180327025036/http://www.bibliotecas.tv/zapata/index.html Emiliano Zapata 1909-1919] ç {{DEFAULTSORT:Zapata Emiliano}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1879]] [[Katiguriya:Wañusqa 1919]] [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Allpa awqaq suyu (Mishiku)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Mishiku)]] [[Katiguriya:Wiñay kawsay (Mishiku)]] [[Katiguriya:Nawa rimaq]] i8jvjo1ufde0r5etbp40yxom482kida Olusẹgun Ọbasanjọ 0 42620 688734 648138 2026-04-28T19:39:47Z Breogan2008 7106 688734 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Oluṣẹgun Mathew Okikiọla Arẹmu Ọbasanjọ''' sutiyuq runaqa (* {{Pun|5|03|1937}} paqarisqa [[Abeokuta]] llaqtapi - ). huk {{NGA}} mama llaqtayuq Awqaq pusaq wan pulitiku qarqan. [[1999]] watamanta 2007 watakama kuti [[Niqirya]]pa [[umalliq]]nin karqan. En agosto de 2021, la Unión Africana nombró a Olusegun Obasanjo Alto Representante para la Paz en el Cuerno de África. [[Rikcha:obasanjo with rumsfeld.jpg|thumb|280px|Olusegun Obasanjo wan Donald Rumsfeld]] ==Hawa t'inkikuna== {{commons|Olusegun Obasanjo}} {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=65% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br>'''[[Abdulsalami Abubakar]] |width="20%" align="center"| '''[[Niqirya Umalliq]]'''<br>[[Rikcha:Seal of the President of Nigeria.svg|30px|Niqirya Umalliq wallqanqa]]<br> 1999 - 2007 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br>'''[[Umaru Yar'Adua]]''' |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br>'''[[Murtala Mohammed]]] |width="20%" align="center"| '''[[Niqirya Umalliq]]'''<br>[[Rikcha:Seal of the President of Nigeria.svg|30px|Niqirya Umalliq wallqanqa]]<br> 1976- 1979 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br>'''[[Shehu Shagari]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Obasanjọ Olusegun}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1937]] [[Katiguriya:Allpa awqaq suyu (Niqirya)]] [[Katiguriya:Awqaq pusaq (Niqirya)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Niqirya)]][[Katiguriya:Umalliq (Niqirya)]] 68dp7vynow5960grzrj7vz19c9kvpky Pedro de Valdivia 0 43385 688752 599333 2026-04-28T19:43:29Z Breogan2008 7106 688752 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Pedro de Valdivia''' sutiyuqqa (* {{Pun|17|04|1497}} paqarisqa Castuera llaqtapi - {{Pun|25|12|1553}} wañusqa [[Tucapel]]) [[Chili]]p ispañul [[Kastilla Atiy|atipaqninsi]] (''[[kunkistadur]]'' nisqa) karqan. {{commons|Pedro de Valdivia}} {{DEFAULTSORT:Valdivia, Pedro}} [[Katiguriya:Ispañul atipaq]] [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Wañusqa 1553]] lo085icv055r0qefjm4sub3gy7nh9f7 Julio María Sanguinetti 0 43533 688751 668041 2026-04-28T19:43:23Z Breogan2008 7106 688751 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Julio María Sanguinetti Coirolo ''' sutiyuq runaqa (* {{Pun|6|01|1936}} paqarisqa [[Montevideo]] llaqtapi - ) huk Uruwayi mama llaqtapi [[Willay kamayuq]], taripay amachaq wan [[pulitiku]]pas runam karqan. 1985 watamanta pacha umalliq kachkaptin [[1990]] watakama. Tayta: Sanguinetti; Mama: Coirolo. Warmi: [[Marta Canessa]], 2 wawakuna: Julio Luis wan Emma. Yachaywasi: == Qillqasqankuna == * ''"Alcances y Aplicaciones de la Nueva Constitución Uruguaya"'' Ed. IEPAL, [[Montevideo]], [[1967]] * ''"La Nueva Constitución"'' Ed. Alfaguara, [[Montevideo]], [[1967]] * ''"Pedro Figari. Crónica y dibujos del Caso Almeida"'' Ed. Acalí, [[Montevideo]], [[1976]] * ''"La Nación, el Nacionalismo y Otros Ismos"'' Ed. Lapid, [[Montevideo]], [[1978]] * ''"El Temor y la Impaciencia. Ensayo sobre las transiciones democráticas en América Latina"'' Ed. FCE, [[Buenos Aires]]-[[México DF]], [[1991]] * ''"El Año 501"'' Ed. Sudamericana, [[Buenos Aires]], [[1992]] * ''"Un Mundo sin Marx"'' Ed. Fundación Banco de Boston, [[Buenos Aires]], [[1993]] * ''"Meditaciones del Milenio"'' Ed. Arca, [[Montevideo]], [[1994]] * ''"El Doctor Figari"'' Ed. Aguilar, [[Montevideo]], [[2002]] * ''"La agonía de una democracia"'' Ed. Taurus, [[Montevideo]], [[2008]] == Kaypipas qhaway == * [[Uruwayi]] == Hawa t'inkikuna == {{commonscat}} * [http://www.partidocolorado.com.uy Sitio web del Partido Colorado] * [https://web.archive.org/web/20201025223241/https://www.forobatllista.com/ Sitio web del Foro Batllista] * [http://www.parlamento.gub.uy Sitio web del Poder Legislativo de Uruguay] * [https://web.archive.org/web/20110611214437/http://www.cidob.org/es/documentacio/biografias_lideres_politicos/america_del_sur/uruguay/julio_maria_sanguinetti_coirolo Ficha de Julio María Sanguinetti en CIDOB] * [http://www.circulodemontevideo.com/ Fundación Círculo de Montevideo] {| {{tablabonita}} align=center width=95% |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Luis Alberto Lacalle]]''' |width="30%" align="center"|'''XXXVII [[Uruwayi umalliq]]'''<br />[[Rikcha:Coat of arms of Uruguay.svg|25px]]<br />Presidente Constitucional de Uruguay<br />1995–2000 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Jorge Batlle]]'''<br /> |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Rafael Addiego]]''' |width="30%" align="center"|'''XXXV [[Uruwayi umalliq]]'''<br />[[Rikcha:Coat of arms of Uruguay.svg|25px]]<br />Presidente Constitucional de Uruguay<br />1985–1990 <br /> |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Luis Alberto Lacalle]]'''<br /> |- |} {{DEFAULTSORT:Sanguinetti Julio Maria}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Umalliq (Uruwayi)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Uruwayi)]] [[Katiguriya:Willay kamayuq (Uruwayi)]] [[Katiguriya:Taripay amachaq (Uruwayi)]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1936]] [[Katiguriya:Montevideo llaqtapi paqarisqa]] nx5viruxlnykgv5946css8ih4y6gawc José Batlle y Ordóñez 0 43538 688750 669655 2026-04-28T19:43:13Z Breogan2008 7106 688750 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''José Pablo Torcuato Batlle Ordóñez''' sutiyuq runaqa (* {{Pun|21|05|1856}} paqarisqa [[Montevideo]] llaqtapi - {{Pun|20|10|1929}} paqarisqa [[Montevideo]] llaqtapi) huk Uruwayi mama llaqtapi [[Willay kamayuq]] wan [[pulitiku]]pas runam karqan. Tayta: Lorenzo Batlle; Mama: Amalia Ordóñez. Warmi: [[Matilde Pacheco]], 2 wawakuna: : César (1885); Rafael (1887); Amalia Ana (1892); Ana Amalia (1894); wan Lorenzo (1897).. Yachaywasi: ==Qillqasqankuna== == Kaypipas qhaway == * [[Uruwayi]] ==Hawa t'inkikuna== {{commonscat}} {{wikisource autor}} * [http://www.presidencia.gub.uy Presidencia del Uruguay] * [https://web.archive.org/web/20070821114300/http://donpepebatlle.com/cronologia/crimenes_pasionales.htm Curiosidades y anécdotas biográficas de Batlle y Ordóñez] * [https://web.archive.org/web/20180604111426/http://www.rau.edu.uy/uruguay/historia/Uy_batlle.htm José Batlle y Ordóñez en RAU] {| {{tablabonita}} align=center width=95% |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Claudio Williman]]''' |width="30%" align="center"|'''XXI [[Uruwayi umalliq]]'''<br />[[Rikcha:Coat of arms of Uruguay.svg|25px]]<br>Presidente Constitucional de Uruguay<br />1911–1915 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Feliciano Viera]]'''<br /> |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Juan Cuestas]]''' |width="30%" align="center"|'''IXX [[Uruwayi umalliq]]'''<br />[[Rikcha:Coat of arms of Uruguay.svg|25px]]<br>Presidente Constitucional de Uruguay<br />1903–1907 <br /> |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Claudio Williman]]'''<br /> |- |} {{DEFAULTSORT:Batlle y Ordóñez Jose}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Umalliq (Uruwayi)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Uruwayi)]] [[Katiguriya:Willay kamayuqkuna (Uruwayi)]] [[Katiguriya:Wañusqa 1929]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1856]] [[Katiguriya:Montevideo llaqtapi paqarisqa runakuna]] 8mgdh6a1tfo4puoko83ym3arg1685fc Mohammed Mzali 0 43571 688749 605081 2026-04-28T19:43:05Z Breogan2008 7106 688749 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Mustafa Kemal Atatürk''' محمد مزالي, sutiyuq runaqa (* {{Pun|23|12|1925}} paqarisqa [[Monastir]] llaqtapi - {{Pun|23|06|2010}} wañusqa [[Paris]] llaqtapi). Tunisya pulitiku wan Uma kamayuq. [[1980]] watamanta 1986 watakama kuti [[Turkiya]]pa [[Uma kamayuq]]nin karqan. Tayta: ; Mama: <br /> Ñawpaq warmi: Yachaywasi: == Qillqasqankuna == * Un Premier ministre de Bourguiba témoigne == Suñaykuna == == Kaypipas qhaway == * [[Tunisya]] * [[Ulimpiku pukllaykuna]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|Mohammed Mzali}} * [http://www.answers.com/topic/mohammed-mzali Mohammed Mzali] (inlish simipi) {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=100% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Hédi Nouira]] |width="30%" align="center"| '''[[Tunisya Uma kamayuq]]'''<br /> [[Rikcha:Coat of arms of Tunisia.svg|25px|Tunisya wallqanqa]]<br /> 1980 - 1986 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Rachid Star]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Mzali Mohammed}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1925]] [[Katiguriya:Wañusqa 2010]] [[Katiguriya:Pulitiku (Tunisya)]] [[Katiguriya:Qillqaq (Tunisya)]] [[Katiguriya:Uma kamayuq (Tunisya)]] [[Katiguriya:Qhari]] okdyhph6m4h1lf59gf66y6fk3rk3w3r Muammar al-Gaddafi 0 43583 688748 670408 2026-04-28T19:42:57Z Breogan2008 7106 688748 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Muammar al-Gaddafi''', [[arabya simi]]pi '''معمر القذافـي Mu‘ammar al-Qaḏḏāfī''' sutiyuq runaqa ({{Pun|1|09|1942}} paqarisqa [[Sirte]] llaqtapi; {{Pun|20|10|2011}} wañusqa Sirte llaqtapi) Libya mama llaqtayuq [[awqaq pusaq]]mi, [[pulitiku]] runam. [[1969]] watamanta [[2011]] watakama [[Libya]] mama llaqtap [[umalliq]]ninmi karqan. == Qillqasqankuna == * Q'umir Liwru (The Green Book, 1975) * Ukhupachaman Ayqiy Huk Willakuykunapas (Escape to Hell and Other Stories, 1998) * Huklla Mamallaqta Qispina (The One-State Solution, New York Times, 2009) [[Rikcha:Muammar al-Gaddafi at the AU summit.jpg|thumb|right|220px|Gaddafi]] == Hawa t'inkikuna == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20100128092128/http://www.algathafi.org/ Uficial site Muammar al-Gaddafi] * [https://web.archive.org/web/20100711184135/http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/africa/libia/muammar_al_gaddafi Biografía extensa en español, por Fundación CIDOB] * [https://web.archive.org/web/20040806110732/http://www.greenbookstudies.com/index_es.html Centro Mundial para Estudios e Investigaciones del Libro Verde] {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=100% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Idris I]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Libya Umalliq]]'''<br /> <br /> Leader and Guide of the Revolution of Libya<br /> 1969 - |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Mustafa Abdul Jalil]]<br /><small> Libya CNA Umalliq</small></br>''' |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Mahmud Sulayman al-Maghribi]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Libya Uma kamayuq]]'''<br /> <br /> 1970 - 1972 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Abdessalam Jalloud]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Gaddafi}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1942]] [[Katiguriya:Wañusqa 2011]] [[Katiguriya:Umalliq (Libya)]] [[Katiguriya:Uma kamayuq (Libya)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Libya)]] [[Katiguriya:Awqaq pusaq (Libya)]] [[Katiguriya:Qhari]] 49pgi8wai7rw3h9zs1bybmtlqafw0h4 Juvénal Habyarimana 0 43651 688747 615170 2026-04-28T19:42:46Z Breogan2008 7106 688747 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Juvénal Habyarimana''' sutiyuq runaqa (* {{Pun|8|03|1937}} paqarisqa Rwanda - {{Pun|6|04|1994}} wañusqa [[Kigali]] llaqtapi) [[Hutu]] Rwanda mama llaqtayuq pulitiku wan Umalliq. [[1973]] watamanta 1994 watakama ñawpaq kuti [[Rwanda]]pa [[Umalliq]]nin karqan. Tayta: ; Mama: <br /> Ñawpaq warmi: Agathe Habyarimana <br />Wawakuna: Yachaywasi: . == Qillqasqankuna == == Kaypipas qhaway == * [[Rwanda]] == Hawa t'inkikuna == {{commonscat}} *[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/1288230.stm Rwanda: How the genocide happened], ''[[BBC News]]'', [[1 de abril]] de [[2004]] (inlish simipi) {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=100% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Grégoire Kayibanda]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Rwanda Umalliq]]'''<br /> [[Rikcha:Coat of arms of Rwanda.svg|25px|Rwanda wallqanqa]]<br /> Presidente de Ruanda<br> 1973-1994 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Théodore Sindikubwabo]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Habyarimana}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1937]] [[Katiguriya:Wañusqa 1994]] [[Katiguriya:Umalliq (Rwanda)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Rwanda)]] [[Katiguriya:Qhari]] skclz24hdx9ivh4qodpu0nxrikdt9iv Kwame Nkrumah 0 43654 688746 686637 2026-04-28T19:42:38Z Breogan2008 7106 688746 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Francis Nwia Nkrumah''' sutiyuq runaqa (* {{Pun|21|09|1909}} paqarisqa [[Nkroful]] llaqtapi - {{Pun|27|04|1972}} wañusqa [[Bukuresti]] llaqtapi) Gana mama llaqtayuq pulitiku wan Umalliq. [[1960]] watamanta 1966 watakama ñawpaq kuti [[Gana]]pa [[Umalliq]]nin karqan. Tayta: ; Mama: <br /> Ñawpaq warmi: Fathia Rizk <br />Wawakuna: Yachaywasi: . == Qillqasqankuna == * "Negro History: European Government in Africa," ''The Lincolnian'', 12 April, 1938, p. 2 (Lincoln University, Pennsylvania) - véase [https://web.archive.org/web/20090817175003/http://www.lincoln.edu/library/project.html Special Collections and Archives, Lincoln University] * ''Ghana: The Autobiography of Kwame Nkrumah'' (1957) ISBN 0-901787-60-4 * ''Africa Must Unite'' (1963) ISBN 0-901787-13-2 * ''African Personality'' (1963) * [http://www.marxists.org/subject/africa/nkrumah/neo-colonialism/index.htm ''Neo-Colonialism: the Last Stage of Imperialism''] (1965) ISBN 0-901787-23-X * ''Axioms of Kwame Nkrumah'' (1967) ISBN 0-901787-54-X * ''[http://www.marxists.org/subject/africa/nkrumah/1967/african-socialism-revisited.htm African Socialism Revisited]'' (1967) * ''Voice From Conakry'' (1967) ISBN 90-17-87027-3 * ''Handbook for Revolutionary Warfare'' (1968) * ''Consciencism: Philosophy and Ideology for De-Colonisation'' (1970) ISBN 0-901787-11-6 * ''Class Struggle in Africa'' (1970) ISBN 0-901787-12-4 * ''The Struggle Continues'' (1973) ISBN 0-901787-41-8 * ''I Speak of Freedom'' (1973) ISBN 0-901787-14-0 * ''Revolutionary Path'' (1973) ISBN 0-901787-22-1 == Kaypipas qhaway == * [[Wiñay kawsay (Gana)]] == Hawa t'inkikuna == {{commonscat}} * (inlish simipi) {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=100% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[-]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Gana Umalliq]]'''<br /> <br /> Presidente de Gana<br /> 1960-1966 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Joseph Arthur Ankrah]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Nkrumah Kwame}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1909]] [[Katiguriya:Wañusqa 1972]] [[Katiguriya:Yachachiqkuna (Gana)]] [[Katiguriya:Umalliq (Gana)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Gana)]] [[Katiguriya:Qhari]] g20fixxzdxmtz57genreful2ivhsof3 José Antonio Páez 0 43730 688745 599402 2026-04-28T19:42:31Z Breogan2008 7106 688745 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} [[Rikcha:Vuelvan caras.jpg|thumb|right|250px| ]] '''José Antonio Páez Herrera''' sutiyuq runaqa (* {{Pun|13|06|1790}} paqarisqa [[Acarigua]] llaqtapi - † {{Pun|6|05|1873}} wañusqa [[New York]] llaqtapi) huk [[Winisuyla]]nu mama llaqtayuq Awqa suyuq wan [[pulitiku]]mi, [[kawpaq]]pas karqan. Tayta: Páez <br />Mama: Herrera. Warmi: Dominga Ortiz Yachay wasi: == Qillqasqankuna == == Kaypipas qhaway == * [[Wiñay kawsay (Winisuyla)]] == Hawa t'inkikuna == ===Kastilla simi === {{commons}} * <center><br /> {| {{tablabonita}} {{tablabonita}} align=center width=75% border="1" |----- | width="30%" align="center" | '''Ñawpaqnin kaq:'''<br /> '''[[Carlos Soublette]]''' | width="40%" align="center" | [[Winisuylapa umalliqnin|Winisuyla Umalliq]]<br />[[Rikcha:Coat of arms of Venezuela.svg‎|20px|Winisuyla wallqanqa]]<br />'''Presidente de Venezuela'''<br /> 1839 - 1843 <br /> | width="30%" align="center" | '''Qhipaqnin kaq:'''<br /> '''[[Carlos Soublette]]''' |----- | width="30%" align="center" | '''Ñawpaqnin kaq:'''<br /> '''[[Simón Bolívar]]''' | width="40%" align="center" | [[Winisuylapa umalliqnin|Winisuyla Umalliq]]<br />[[Rikcha:Coat of arms of Venezuela.svg‎|20px|Winisuyla wallqanqa]]<br />'''Presidente de Venezuela'''<br /> 1830 - 1835 <br /> | width="30%" align="center" | '''Qhipaqnin kaq:'''<br /> '''[[Andrés Narvarte]]''' |- |} </br> {{DEFAULTSORT:Paez Jose Antonio}} [[Katiguriya:Militar (Winisuyla)]] [[Katiguriya:Umalliq (Winisuyla)]] [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Pulitiku (Winisuyla)]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1790]] [[Katiguriya:Wañusqa 1863]] f60rl6xmjb4vge1bt4o6pa17kiz3auo Camilo Torres 0 43924 688744 634594 2026-04-28T19:42:22Z Breogan2008 7106 688744 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Camilo Torres Tenorio''' sutiyuq runaqa, (* {{Pun|22|11|1776}} paqarisqa [[Popayán]] llaqtapi - † {{Pun|5|10|1816}} wañusqa [[Bogotá]] llaqtapi), mama llaqtayuq Kulumbya [[Taripay amachaq]] wan pulitiku karqan. [[1812]] watamanta 1814 watakama, 1815 watamanta 1816 watakama [[Kulumbya]]pa [[umalliq]]ninmi karqan. [[File:Camilo Torres - Portrait et signature.jpg|thumb|center|150px]] == Hawa t'inkikuna == {{commons|Camilo Torres Tenorio}} * {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=100% |- |width="30%" align="center"|Precedido por:<br />'''[[Antonio Nariño]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Kulumbya Umalliq]]'''<br /> [[Rikcha:Coat of arms of Colombia.svg|25px|Kulumbya wallqanqa]]<br /> 1812-1814 |width="30%" align="center"|Sucedido por:<br />'''[[Triunviaratu]]''' |- |width="30%" align="center"|Precedido por:<br />'''[[Triunviaratu]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Musuq Granada Pruwinsyakuna Umalliq]]'''<br /> <br />1815-1816 |width="30%" align="center"|Sucedido por:<br />'''[[José Fernández Madrid]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Torres Tenorio}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1766]] [[Katiguriya:Wañusqa 1816]] [[Katiguriya:Umalliq (Kulumbya)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Kulumbya)]] [[Katiguriya:Taripay amachaq (Kulumbya)]] [[Katiguriya:Qhari]] 5fkvxg5922sznrnsb4hydcirqjyyurd Álvaro Uribe 0 44585 688739 677768 2026-04-28T19:41:25Z Breogan2008 7106 688739 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Álvaro Uribe Vélez''' sutiyuq runaqa ({{Pun|4|07|1952}} paqarisqa [[Medellín]] llaqtapi - ), huk {{COL}} mama llaqtayuq [[taripay amachaq]]mi wan [[pulitiku]]m kachkan. [[2002]] watamanta 2010 watakama [[Kulumbya]]pa [[umalliq]]ninmi karqan.<br>Medellín llaqtapi kurakanin (1982). == Willay pukyukuna == {{Listaref}} == Kaypipas qhaway == * [[Kulumbyapa wiñay kawsaynin]] * [[Ernesto Samper]] * [[Clara López]] * [[Mario Uribe]] * [[Francisco Santos]] == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|Álvaro Uribe}} * [http://www.presidencia.gov.co Presidencia de la República de Colombia] * [https://web.archive.org/web/20120517200159/http://web.presidencia.gov.co/presidente/hoja_auv4.htm Hoja de vida de Álvaro Uribe Vélez] * [https://web.archive.org/web/20120510215810/http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/america_del_sur/colombia/alvaro_uribe_velez Biografía extensa por Fundación CIDOB] * [http://www.elabedul.net/San_Alejo/Otros_documentos/index.php Documentos sobre el referendo y la reelección] {| {{tablabonita}} align="left" border="1" width=80% |- |width="25%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br>'''[[Andrés Pastrana]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Kulumbya Umalliq]]'''<br> [[Rikcha:Coat of arms of Colombia.svg|25px|Kulumbya wallqanqa]]<br> 2002-2010<br><small>Presidente de la República de Colombia |width="25%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br>'''[[Juan Manuel Santos]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Uribe Velez Alvaro}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Medellín llaqtapi paqarisqa]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1952]] [[Katiguriya:Taripay amachaq (Kulumbya)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Kulumbya)]] [[Katiguriya:Apulliq (Kulumbya)]][[Katiguriya:Kuraka (Medellín)]] [[Katiguriya:Umalliq (Kulumbya)]] pdpsc6upw8ho915fk54aqwddnrc375g César Gaviria 0 44587 688742 677769 2026-04-28T19:41:55Z Breogan2008 7106 688742 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''César Augusto Gaviria Trujillo''' sutiyuq runaqa ({{Pun|31|03|1947}} paqarisqa [[Pereira]] llaqtapi - ), huk {{COL}} mama llaqtayuq [[musiku]]qmi wan [[pulitiku]]m kachkan. Kulumbyap Musiku ministruninmi karqa [[1986]] watamanta [[1987]] watakama. [[1990]] watamanta 1994 watakama [[Kulumbya]]p [[umalliq]]ninmi karqan. [[1994]] watamanta 1998 watakam [[Awya Yala Mama Llaqtakunap Tantanakuynin]]pa sikritaryunmi karqan. == Kaypipas qhaway == * [[Kulumbyapa wiñay kawsaynin]] == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|César Gaviria}} * [https://web.archive.org/web/20150319003855/http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/america_del_sur/colombia/cesar_gaviria_trujillo Biografía - Fundación CIDOB] * [http://www.partidoliberal.org.co/ Sitio Web oficial del Partido liberal] * [http://www.oas.org/main/spanish/ Página oficial de la OEA] {| {{tablabonita}} align="left" border="1" width=80% |- |width="25%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br>'''[[Virgilio Barco]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Kulumbya Umalliq]]'''<br> [[Rikcha:Coat of arms of Colombia.svg|25px|Kulumbya wallqanqa]]<br> 1990-1994<br><small>Presidente de la República de Colombia |width="25%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br>'''[[Ernesto Samper]]''' |- |width="25%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br>'''[[João Clemente Baena Soares]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Awya Yala Mama Llaqtakunap Tantanakuynin Sikritaryu]]'''<br>[[Rikcha:Flag of the Organization of American States.svg|25px|OEA unancha]]<br>1994-2004<br>Secretario de la Organización de los Estados Americanos |width="25%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br>'''[[Miguel Ángel Rodríguez]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Gaviria Trujillo Cesar}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1947]] [[Katiguriya:Musikuq (Kulumbya)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Kulumbya)]] [[Katiguriya:Apulliq (Kulumbya)]] [[Katiguriya:Musiku ministru (Kulumbya)]] [[Katiguriya:Umalliq (Kulumbya)]] [[Katiguriya:Awya Yala Mama Llaqtakunap Tantanakuynin Sikritaryu]] 5qhkoe149hi7ip285xlpsu2kfmbhk5y Juan Manuel Santos 0 47487 688743 677770 2026-04-28T19:42:10Z Breogan2008 7106 688743 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Juan Manuel Santos Calderón''' sutiyuq runaqa (* {{Pun|10|08|1951}} paqarisqa [[Bogotá]] llaqtapi - ) Kulumbya mama llaqtayuq [[musiku]]qmi, [[pulitiku]]m kachkan. [[2010]] watamanta 2014 watakama [[Kulumbya]]pa [[umalliq]]ninmi karqan. [[Rikcha:Nobel prize medal.svg‎|Premio Nobel|20px]] [[Nobel Suñay Qasikaypi]] chaskirqan. [[2016]] watapiqa chiqniq. == Kaypipas qhaway == * [[Wiñay kawsay (Kulumbya)]] == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|Juan Manuel Santos}} * [https://web.archive.org/web/20141018062120/http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/america_del_sur/colombia/juan_manuel_santos_calderon Biografía por Fundación CIDOB] {| {{tablabonita}} align="left" border="1" width=70% |- |width="20%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br>'''[[Álvaro Uribe]]''' |width="25%" align="center"| '''[[Kulumbya Umalliq]]'''<br>[[Rikcha:Coat of arms of Colombia.svg|25px|Kulumbya wallqanqa]]<br> 2010-2014<br>2014-2018<br><small>Presidente de la República de Colombia |width="20%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br>'''[[Iván Duque]] ''' |- |} {{DEFAULTSORT:Santos Juan Manuel}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1951]] [[Katiguriya:Bogotá llaqtapi paqarisqa]] [[Katiguriya:Pulitiku (Kulumbya)]] [[Katiguriya:Musiku yachaq (Kulumbya)]] [[Katiguriya:Ministru (Kulumbya)]] [[Katiguriya:Umalliq (Kulumbya)]] [[Katiguriya:Nobel Suñay]] [[Katiguriya:Nobel Suñay Qasikaypi]] sl6g5kdkalbsp8zloa01i6gtiwg94sx Yukio Hatoyama 0 48483 688777 665596 2026-04-28T19:48:02Z Breogan2008 7106 688777 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Yukio Hatoyama''', '''Yukiō Hatōyama''' ([[Nihun simi]]pi: 鳩山由紀夫), sutiyuq runaqa ( * [[11 ñiqin hatun puquy killapi]] [[1947]] paqarisqa [[Tokyo]] llaqtapi - ) Nihun mama llaqta Allwiya kamayuq wan pulitiku. [[2009]] watamanta 2010 watakama ñawpaq kuti [[Nihun]]pa [[Uma kamayuq]]nin karqan. Tayta: Iichirō Hatoyama; Mama: Yasuko Hatoyama. Ñawpaq warmi: Miyuki Hatoyama Churinkuna: 1. == Qillqaqkuna == == Kaypipas qhaway == * [[Wiñay kawsay (Nihun)]] == Hawa t'inkikuna == {{Commonscat|Yukio Hatoyama}} *[[Nihun simi]]pi: ** [http://www.hatoyama.gr.jp/ Uficial qillqa] *[[Kastilla simi]]pi: ** [https://web.archive.org/web/20120203180102/http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/asia/japon/yukio_hatoyama Biografía por Fundación CIDOB] (en español) ** [http://www.elpais.com/articulo/opinion/llave/fraternidad/elpepiopi/20090902elpepiopi_12/Tes La llave de la fraternidad por Yukio Hatoyama] publicado en El País] {| {{tablabonita}} align=center width=65% border="1" |- | width="20%" align="center" | '''Ñawpaqnin kaq:'''<br /> '''[[Taro Aso]]''' | width="25%" align="center" |Nihun [[Uma kamayuq]]<br /> [[Rikcha:Emblem of the Prime Minister of Japan.svg|25px|Nihun Uma kamayuq]]<br />[[16 ñiqin tarpuy killapi]] [[2009]] - [[8 ñiqin inti raymi killapi]] [[2010]] <br />''' Primer Ministro''' | width="20%" align="center" | '''Qhipaqnin kaq:'''<br /> '''[[Naoto Kan]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Hatoyama Yukio}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1947]] [[Katiguriya:Allwiya kamayuq (Nihun)]] [[Katiguriya:Uma kamayuq (Nihun)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Nihun)]] [[Katiguriya:Qhari]] 15lecikb4jizxpxt728gmzhfcsuo4oe Võ Văn Kiệt 0 53569 688774 635537 2026-04-28T19:47:21Z Breogan2008 7106 688774 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Vo Van Kiet''', [[witnam simi]]pi: '''Võ Văn Kiệt''', [[chinu simi]]pi: 武文杰 (* [[23 ñiqin ayamarq'a killapi]] [[1922]] watapi paqarisqa [[Trung Hiep]] distritupi - {{Pun|11|06|2008}} wañusqa [[Singapur]] suyupi) huk {{VNM}} mama llaqtap pulitikumi qarqan. [[1992]] watamanta [[1997]] watakama [[Witnam]]pa [[uma kamayuq]]ninmi karqan. == Hawa t'inkikuna == {{commons}} {| {{tablabonita}} align="center" border="1" width=65% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Do Muoi]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Witnam uma kamayuq]]'''<br /> [[Rikcha:Emblem of Vietnam.svg|25px|Witnam wallqanqa]]<br /> 1992 - 1997 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Phan Văn Khải]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Vo Van Kiet}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1922]] [[Katiguriya:Wañusqa 2008]] [[Katiguriya:Pulitiku (Witnam)]] [[Katiguriya:Uma kamayuq (Witnam)]] [[Katiguriya:Kumunista]] elic0amiaf2ps0z40gf79hgzj5kuqwr Phan Văn Khải 0 53570 688775 643358 2026-04-28T19:47:29Z Breogan2008 7106 688775 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Phan Van Khai''', [[witnam simi]]pi: '''Phan Văn Khải''', [[chinu simi]]pi: 潘文凱 (* [[25 ñiqin qhapaq raymi killapi]] [[1933]] watapi paqarisqa [[Củ Chi]] distritupi - {{Pun|17|03|2018}} ) huk {{VNM}} mama llaqtap pulitikumi qarqan. [[1997]] watamanta [[2006]] watakama [[Witnam]]pa [[uma kamayuq]]ninmi karqan. == Kaypipas qhaway == * [[Wiñay kawsay (Witnam)]] == Hawa t'inkikuna == {{commons}} {| {{tablabonita}} align="left" border="1" width=65% |- |width="30%" align="center"|Ñawpaqnin kaq:<br />'''[[Võ Văn Kiệt]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Witnam uma kamayuq]]'''<br /> [[Rikcha:Emblem of Vietnam.svg|25px|Witnam wallqanqa]]<br /> 1997 - 2006 |width="30%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br />'''[[Nguyễn Tấn Dũng]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Phan Van Khai}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1933]] [[Katiguriya:Pulitiku (Witnam)]] [[Katiguriya:Uma kamayuq (Witnam)]] [[Katiguriya:Kumunista]] 4d5hznz0fitho1cmr8aaj52qlmfpiaf Julio César Uribe 0 57687 688697 639497 2026-04-28T19:33:29Z Breogan2008 7106 688697 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Julio César Uribe Flores''' sutiyuq runaqa (* {{Pun|9|5|1958}} paqarisqa [[Lima]] llaqtapi) huk {{PER}} mama llaqtayuq [[piluta hayt'ay|piluta hayt'aq]]mi qarqan. Taytanː Máximo Uribe; Maman: Esperanza Flores. Churinkuna: [[Julio Edson Uribe]] == Klubkuna == === Piluta hayt'aq === {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |-align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="190"|Klub !width="170"|Mama llaqta !width="120"|Wata |-align=center |[[Sporting Cristal]] |[[Piruw]] |[[1975]] - [[1982]] |-align=center |[[Cagliari Calcio]] |[[Italya]] |[[1982]] - [[1985]] |-align=center |[[Atlético Junior]] |[[Kulumbya]] |[[1986]] |-align=center |[[América Cali]] |[[Kulumbya]] |[[1987]] |-align=center |[[CF America|América]] |[[Miihiku]] |[[1987]] - [[1988]] |-align=center |[[Sporting Cristal]] |[[Piruw]] |[[1988]] - [[1989]] |-align=center |[[Tecos UAG]] |[[Miihiku]] |[[1990]] |-align=center |[[Sporting Cristal]] |[[Piruw]] |[[1991]] |-align=center |[[Independiente Medellín]] |[[Kulumbya]] |[[1992]] |-align=center |[[Envigado]] |[[Kulumbya]] |[[1993]] |-align=center |[[Carlos A. Manucci]] |[[Piruw]] |[[1994]] |} == Suñaykuna == === Mama llaqta Kampiunatukuna === {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="190"|Suñay !width="120"|Klub !width="90"|Mama llaqta !width="60"|Wata |- align=center |} === Mamallaqtapura Kampiunatukuna === === Individual suñaykuna === == Pukyumanta willaykuna == {{listaref}} == Kaypipas qhaway == * [[Piluta hayt'ay (Piruw)]] ==Hawa t'inkikuna== {{commonscat}} * [https://www.national-football-teams.com/player/37536/Salvador_Salguero.html National Football Teams] {{Piluta hayt'aq (Piruw mamallaqta quchu / Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 1982)}} {{DEFAULTSORT:Uribe Flores Julio Cesar }} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Lima llaqtapi paqarisqa]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1958]] [[Katiguriya:Piluta hayt'aq (Piruw)]] [[Katiguriya:Piluta hayt'aq (Sporting Cristal)]] [[Katiguriya:Piluta hayt'aq (Cagliari Calcio)]] [[Katiguriya:Piluta hayt'aq (América Cali)]] [[Katiguriya:Piluta hayt'aq (Junior)]] [[Katiguriya:Piluta hayt'aq (CF America)]] [[Katiguriya:Piluta hayt'aq (Tecos UAG)]] [[Katiguriya:Piluta hayt'aq (Independiente Medellín)]] [[Katiguriya:Piluta hayt'aq (Envigado)]] [[Katiguriya:Piluta hayt'aq (Carlos A. Manucci)]] pmh3f7p0t33wnztl01d2cw77jqvprav Ernesto Samper 0 57713 688741 642027 2026-04-28T19:41:47Z Breogan2008 7106 688741 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Ernesto Samper Pizano''' sutiyuq runaqa ({{Pun|3|8|1950}} paqarisqa [[Bogotá]] llaqtapi - ) huk {{COL}} mama llaqtayuq [[taripay amachaq] ni ni], [[musiku]]q wan [[pulitiku]]mi qarqan. Taytan: Andrés Samper Gnecco; Maman: Helena Pizano de Samper.<br>Warmi: Silvia Arbeláez (c. 1972)1​ / Jacquin Strouss Lucena (1979-).<br>Churinkuna: Andrés Samper Arbeláez, Felipe Samper Strouss wan Miguel Samper Strouss. Alma máter: Pontificia Universidad Javeriana. == Kaypipas qhaway == * [[César Gaviria]] == Hawa t'inkikuna == {{Commonscat}} {{DEFAULTSORT:Samper Pizano Ernesto}} [[Katiguriya:Paqarisqa 1950]] [[Katiguriya:Taripay amachaq (Kulumbya)]] [[Katiguriya:Musikuq (Kulumbya)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Kulumbya)]] [[Katiguriya:Ministru (Kulumbya)]] [[Katiguriya:Umalliq (Kulumbya)]] {| {{tablabonita}} align="left" border="1" width=80% |- |width="25%" align="center"|Ñawpaqnin kaq: <br>'''[[César Gaviria]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Kulumbya Umalliq]]'''<br> [[Rikcha:Coat of arms of Colombia.svg|25px|Kulumbya wallqanqa]]<br> 1994-1998<br><small>Presidente de la República de Colombia |width="25%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br>'''[[Andrés Pastrana]]''' |- |} cq8414322q0fdn3ebxkqioilywyj7tu Basshunter 0 57874 688791 688622 2026-04-29T11:18:25Z Eurohunter 5313 /* Sencillos */ +"Ja eller nej" with [[Käärijä]] 688791 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Basshunter''', '''Jonas Erik Altberg''' (* {{pun|22|12|1984}} paqarisqa [[Halmstad]] llaqtapi) huk [[Suwidsuyu]] [[takiq]]mi wan [[DJ]]. == Diskukuna == === Álbumkuna istudyu === * ''[[The Bassmachine]]'' (2004) * ''[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]'' (2006) * ''[[Now You're Gone – The Album]]'' (2008) * ''[[Bass Generation]]'' (2009) * ''[[Calling Time]]'' (2013) === Álbumkuna recopilaturyu === * ''[[The Old Shit]]'' (2006) * ''[[The Early Bedroom Sessions]]'' (2012) === Sencillos === * "The Big Show" (2004) * "[[Welcome to Rainbow]]" (2006) * "[[Boten Anna]]" (2006) * "[[Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA]]" (2006) * "[[Jingle Bells]]" (2006) * "[[Vifta med händerna]]" (2006) * "[[Now You're Gone]]" (2007) * "[[Please Don't Go]]" (2008) * "[[All I Ever Wanted]]" (2008) * "[[Angel in the Night]]" (2008) * "Russia Privjet (Hardlanger Remix)" (2008) * "[[I Miss You]]" (2008) * "[[Walk on Water]]" (2009) * "Al final" (2009) * "[[Every Morning]]" (2009) * "[[I Promised Myself]]" (2009) * "[[Saturday]]" (2010) * "[[Fest i hela huset]]" (2011) * "[[Northern Light]]" (2012) * "[[Dream on the Dancefloor]]" (2012) * "[[Crash & Burn]]" (2013) * "Calling Time" (2013) * "Elinor" (2013) * "Masterpiece" (2018) * "Home" (2019) * "Angels Ain't Listening" (2020) * "Life Speaks to Me" (2021) * "End the Lies" {{Small|(& Alien Cut)}} (2022) * "[[Boten Anna|Ingen kan slå (Boten Anna)]]" {{Small|([[Victor Leksell]])}} (2023) * "Ja eller nej" {{Small|(x [[Käärijä]])}} (2026) == Hawa t'inkikuna == {{Commonscat}} * [https://basshunter.se Uficial Qillqa] [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1984]] [[Katiguriya:Takiq (Suwidsuyu)]] tt0z1y3qxorh3cl2cj7zsn2rrwhrkbl Inka llawt'u 0 59548 688723 641757 2026-04-28T19:37:47Z Breogan2008 7106 688723 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} [[Rikcha:Cabeza inca con llautu y mascaipacha (M. América, Madrid) 01.jpg|thumb|Inka llawt'u, [[Sapa Inka]]p umanpi, mat'inpitaq [[maskapaycha]].]] '''[[Inka]]kunap [[llawt'u]]nqa''' [[Sapa Inka]]p umanpi [[achala]]n, [[wikuña]] [[millma]]manta [[away|awasqa]], [[Tawantinsuyu]]p tawantin [[llimphi]]yuq. [[Mat'i]]npi huk [[p'acha]]manta awasqa [[puyllu]] (paycha) karqan, [[maskapaycha]] icha maskaypacha nisqa. == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|Crowns}} [[Katiguriya:Achala]] [[Katiguriya:Inka qhapaq]] s6llxbp8kk3ya2wx3ktivqiwkn9ev5i 688724 688723 2026-04-28T19:37:59Z Breogan2008 7106 688724 wikitext text/x-wiki [[Rikcha:Cabeza inca con llautu y mascaipacha (M. América, Madrid) 01.jpg|thumb|Inka llawt'u, [[Sapa Inka]]p umanpi, mat'inpitaq [[maskapaycha]].]] '''[[Inka]]kunap [[llawt'u]]nqa''' [[Sapa Inka]]p umanpi [[achala]]n, [[wikuña]] [[millma]]manta [[away|awasqa]], [[Tawantinsuyu]]p tawantin [[llimphi]]yuq. [[Mat'i]]npi huk [[p'acha]]manta awasqa [[puyllu]] (paycha) karqan, [[maskapaycha]] icha maskaypacha nisqa. == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|Crowns}} [[Katiguriya:Achala]] [[Katiguriya:Inka qhapaq]] 310r6bs6a4v4siy7f2pxnsw6i2evqrq Maskapaycha 0 59551 688728 641761 2026-04-28T19:38:38Z Breogan2008 7106 688728 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Maskapaycha''' icha '''Maskaypacha''' nisqaqa [[Sapa Inka]]p [[inka llawt'u|llawt'unpa]] mat'inpi watasqa [[puyllu]] (paycha), [[puka]] [[wikuña]] [[millma]]manta [[away|awasqa]], [[quriqinqi]]manta iskay [[phuru]]yuq. == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|Crowns}} [[Katiguriya:Achala]] [[Katiguriya:Inka qhapaq]] funfvz9kxaw56quc8cvufvgaqy9xchv 688729 688728 2026-04-28T19:38:51Z Breogan2008 7106 [[Special:Contributions/Breogan2008|Breogan2008]]-pa [[Special:Diff/688728|688728]] hukchasqanta kutichisqa ([[User talk:Breogan2008|rimay]]) 688729 wikitext text/x-wiki [[Rikcha:Ex053 02l.jpg|thumb|[[Waskar]] Inka, mat'inpi maskapaychayuq.]] '''Maskapaycha''' icha '''Maskaypacha''' nisqaqa [[Sapa Inka]]p [[inka llawt'u|llawt'unpa]] mat'inpi watasqa [[puyllu]] (paycha), [[puka]] [[wikuña]] [[millma]]manta [[away|awasqa]], [[quriqinqi]]manta iskay [[phuru]]yuq. == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|Crowns}} [[Katiguriya:Achala]] [[Katiguriya:Inka qhapaq]] dbcqo865bhmhwwlcq0360bm9donnihx Andrés Pastrana 0 59696 688740 642028 2026-04-28T19:41:37Z Breogan2008 7106 688740 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} '''Andrés Pastrana Arango ''' sutiyuq runaqa ({{Pun|17|8|1954}} paqarisqa [[Bogotá]] llaqtapi - ) huk {{COL}} mama llaqtayuq [[willay kamayuq]], [[ruruchiq]], [[taripay amachaq]] wan [[pulitiku]]mi qarqan. 1998 watamanta 2002 watakama Kulumbya Umalliqmi qarqan.<br> 1988 watamanta 1990 watakama Bogotápa kurakanin. Taytan: [[Misael Pastrana]]; Maman: María Cristina Arango.<br>Warmi: Nohra Puyana Bickenbach.<br>Churinkuna: Santiago Pastrana Puyana, Laura Pastrana Puyana wan Valentina Pastrana Puyana. == Kaypipas qhaway == * [[Kulumbyapa wiñay kawsaynin]] * [[Deogracias Fonseca]] * [[Rafael Navas Pardo]] * [[Rubén Piedrahíta]] * [[Luis Ordónez]] == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|Andrés Pastrana Arango}} {| {{tablabonita}} align="left" border="1" width=80% |- |width="25%" align="center"|Ñawpaqnin kaq: <br>'''[[Ernesto Samper]]''' |width="30%" align="center"| '''[[Kulumbya Umalliq]]'''<br> [[Rikcha:Coat of arms of Colombia.svg|25px|Kulumbya wallqanqa]]<br> 1998-2002<br><small>Presidente de la República de Colombia |width="25%" align="center"|Qhipaqnin kaq:<br>'''[[Alvaro Uribe]]''' |- |} {{DEFAULTSORT:Pastrana Arango Andrés}} [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Bogotá llaqtapi paqarisqa]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1954]][[Katiguriya:Willay kamayuq (Kulumbya)]] [[Katiguriya:Ruruchiq (Kulumbya)]] [[Katiguriya:Taripay amachaq (Kulumbya)]] [[Katiguriya:Pulitiku (Kulumbya)]] [[Katiguriya:Kuraka (Bogotá)]] [[Katiguriya:Ministru (Kulumbya)]] [[Katiguriya:Umalliq (Kulumbya)]] 0yywljigk8l2fy29bt713q03vhjs3m0 Ruraq:Payqa 2 64807 688788 2026-04-28T22:28:59Z Payqa 34608 Musuq p'anqa: Allin chisi 688788 wikitext text/x-wiki Allin chisi hj5eb66halswjx0ld6zl3ivxm3akcxa