Wikipedia
quwiki
https://qu.wikipedia.org/wiki/Qhapaq_p%27anqa
MediaWiki 1.47.0-wmf.15
first-letter
Midya
Sapaq
Rimanakuy
Ruraq
Ruraq rimanakuy
Wikipidiya
Wikipidiya rimanakuy
Rikcha
Rikcha rimanakuy
MediaWiki
MediaWiki rimanakuy
Plantilla
Plantilla rimanakuy
Yanapa
Yanapa rimanakuy
Katiguriya
Katiguriya rimanakuy
TimedText
TimedText talk
Módulo
Módulo discusión
Evento
Evento discusión
Punu suyu
0
2141
691142
682480
2026-08-18T07:32:54Z
InternetArchiveBot
25132
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
691142
wikitext
text/x-wiki
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="1" align="right" width=290px style="margin-left:1em; background:#006400; font-size: 95%;"
|- bgcolor="#006400"
! colspan="2" |
{| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center"
|- bgcolor="#006400"
| <font size="+0" color="white">'''Punu suyu <br /> <small> Punu jach'a suyu <br /> Departamento de Puno </small>'''</font>
|}
|-
|- bgcolor="#FFFFFF"
! colspan="2" align="center" | [[Rikcha:Uros Titicaca 2.jpg|290px|]]
|-bgcolor="#FFFFFF"
|colspan="2" style="text-align:center; font-size:smaller" |[[Uru wat'akuna]], [[Titiqaqa qucha]] (Punu suyu, [[Piruw]])
|- style="color: white; background: #006400; text-align:center;border-bottom:1px solid #999"
| '''Saywitu'''
| style="color: white; border-left:1px solid #999"| '''Wallqanqa'''
|- style="background: white"
|rowspan=6| [[Rikcha:Perú Puno.png|145px|center|Piruwpi Qusqu saywitu]]
|- style="background: white"
|style="border-left:1px solid #999"| [[Rikcha:Escudopuno.JPG|70px|center|]]
|- style="background: #FFFFFF;border-top:1px solid #999; text-align:center;"
|style="border-left:1px solid #999"|
|- style="background: #006400; text-align:center;"
|style="color: white; border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Unancha'''
|- style="background: white; border-top:1px solid #999;"
|style="border-left:1px solid #999"|
|- style="background: #FFFFFF; border-top:1px solid #999; text-align:center;"
|style="border-left:1px solid #999"|
|- align="center"
! colspan="2" | .
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Mama llaqta]] || [[Rikcha:Flag of Peru.svg|25px]] [[Piruw]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Tinkurachina siwi]]kuna || 13º00´00"S; <br />68º58´35"W - 71º06´46"W
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Uma llaqta]] || [[Punu]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[:Katiguriya:Pruwinsya (Piruw)|Pruwinsya]]kuna || 13
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[:Katiguriya:Distritu (Piruw)|Distritu]]kuna || 108
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Simi]]kuna || [[qhichwa simi]], [[kastilla simi]], [[aymara simi]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Runa]]kuna || 1.268.441 <small>(''inei'' 2007)</small>
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Runa ñit'inakuy]] || 16,79 runa / km²
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Hallka k'iti kanchar]] || 72.382,25 km²
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hanaq kay|| [[Punu]]: 3.827 m
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kamasqa wata || {{pun|26|4|1822}}
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Kamachiq runa]] || Walter Aduviri Calisaya <br><small>(2019–2022)
|- bgcolor="#FFFFFF"
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Karu rimay yupay]] || 051
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Pacha suyu]]|| UTC-5
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Qhichwa simi]]pi llika tiyanan||
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Aymara simi]]pi llika tiyanan||
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Kastilla simi]]pi llika tiyanan|| [https://web.archive.org/web/20111224215146/http://www.regionpuno.gob.pe/web/ regionpuno.gob.pe]
|-
! colspan="2" |
|}
'''Punu suyu''' nisqaqa ([[aymara simi]]pi: ''Punu jach'a suyu''; [[kastilla simi]]pi: ''Departamento de Puno'') [[Piruw]] mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa [[Punu]] llaqtam.
== Wiñay kpawsay ==
Kamasqa {{pun|26|4|1822}}.
== Allpa saywachi ==
* '''[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:''' [[Bahuaja-Sonene mamallaqta parki]] - [[Titiqaqa mama llaqta risirwa]] - [[Aymara-Lupaka risirwa suyu]]
* '''[[Mayu]]kuna:''' [[Huchusuma mayu]] - [[Jilawi mayu]] - [[Lampa mayu]] - [[Pukara mayu (Piruw)|Pukara mayu]] - [[Quwata mayu]] - [[Ramis mayu]] - [[Such'i mayu]] - [[San Gabán mayu]] - [[Wankani mayu]]; [[Kallawaya pruwinsya]]pi: [[Makusani mayu]] - [[Ayapata mayu]] - [[Ayuyani mayu]]; [[Melgar pruwinsya]]pi: [[Nuñuwa mayu]] - [[Q'urawiña mayu]] (''Río Corahuiña'')
* '''[[Q'asa]]kuna''': [[Krus Laqa]] (4.850 msnm) - [[Sipitlaqa]] (4.800 msnm) ([[Chukuwitu]] llaqtapi) - [[Iskay Krus]] (4.800 msnm) (San Antonio de Putina llaqtapi); [[Susuyu]] (4.375 msnm) (Kallawaya Puwirtu Punu).
* '''[[Qucha]]kuna:''' [[Arapa qucha]] - [[Chakchura qucha]] - [[Lagunillas qucha]] - [[Lurisquta]] - [[Pukaqucha (Punu)|Pukaqucha]] - [[Saqa qucha]] - [[Sara qucha]] - [[Such'i qucha Apulupampa)|Such'i qucha]] - [[Suytuqucha (Punu)|Suytuqucha]] - [[Titiqaqa qucha]] - [[Umayu qucha]]; Kallawaya pruwinsyapi: [[Q'umir umiña qucha]] - [[Chunkara qucha (Punu)|Chunkara qucha]] - [[Ururillu qucha]] (Ururillu distritupi) - [[Janq'uquta]] (''Janjojota'') (Ururillu distritupi)
* '''[[Wat'a]]kuna:'''
** [[Titiqaqa qucha]]pi: [[Amantani]] - Chilata - Chirita nº 1 - Chirita nº 2 - - [[Istiwis wat'a|Istiwis]] - [[Intika]] - Qipata - [[Sutu wat'a]] - [[Suwasi wat'a|Suwasi]] - [[Tikunata wat'a]] - [[Titiqaqa wat'a]] - [[Uru wat'akuna]] - Ustuti
** [[Wiñaymarka qucha]]pi: Sikaya - Luti - Qawana - Patawata - Yuspiki
* '''[[Yaqa wat'a]]kuna:''' [[Chukuwitu yaqa wat'a]] - [[Kapachika]] - [[Qupaqhawana yaqa wat'a]] - [[Wat'a yaqa wat'a]] - [[Wat'asani yaqa wat'a]]
* '''[[Walla]]kuna''': [[Apulupampa walla]] - [[Kallawaya walla]] - [[Raya walla]] - [[Willkanuta walla]]
=== Urqukuna ===
[[File:Rinconadapuno.JPG|thumb|right|250px|[[Rinkunara]] llaqta chhimp'a [[Ananiya]] urqupi [[Putina pruwinsya]]]]
{| class="sortable" border="1" cellpadding="1" cellspacing="0" style="width:50%;"
|- align="center" bgcolor="e7dcc3"
| rowspan="1"| Suti || Hanaq kay (~) || Tiyakuynin
|- align="center"
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Achasiri]]
|bgcolor=#ffffff align=right| 4.950 m
|bgcolor=#ffffff| [[Kallawaya pruwinsya]]
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Allinqhapaq]]
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.780 m
|bgcolor=#ffffff| Kallawaya pruwinsya
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Ananiya]]
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.853 m
|bgcolor=#ffffff| [[Putina pruwinsya]]
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Ariquma]]
|bgcolor=#ffffff align=right| - m
|bgcolor=#ffffff| Kallawaya pruwinsya
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Chapi rit'i urqu]]
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.400 m
|bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Charantaña]] rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.200 m
|bgcolor=#ffffff| [[Melgar pruwinsya]], [[Nuñuwa distritu]]
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Chihik'apaq]]
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.650 m
|bgcolor=#ffffff| Kallawaya pruwinsya
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Chimpulla]]
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.489 m
|bgcolor=#ffffff| Melgar pruwinsya, [[Santa Rosa distritu (Melgar)|Santa Rosa distritu]], [[Qusqu suyu]], [[K'anas pruwinsya]], [[Layu distritu]]
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Chuqñaquta rit'i urqu]]
|bgcolor=#ffffff align=right| 4.683 m ? 5.800 m ?
|bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Hatun Palumani]]
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.730 m
|bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Hatun Sallqa]] rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.200 m
|bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Ichhuqullu (Punu)|Ichhuqullu]] rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.423 m
|bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Jurwari]] rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| +5.200 m
|bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Kallihun]]
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.827 m
|bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Kalihun]]
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.350 m
|bgcolor=#ffffff| [[Sandia pruwinsya]]
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Karupata|Jarupata]] rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.432 m
|bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Kawalluni]] rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| +5.400 m
|bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Khunurana rit'i urqu (Raya walla)|Khunurana]]
|bgcolor=#ffffff align=right| +5.200 m
|bgcolor=#ffffff| Santa Rosa distritu
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Kunka rit'i urqu|Kunka]] rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| +5.200 m
|bgcolor=#ffffff| Melgar pruwinsya, Santa Rosa distritu, Qusqu suyu, K'anas pruwinsya, Layu distritu
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Kunakunka]] rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| +5.000 m
|bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya
|-
|bgcolor=#ffffff| [[K'anta q'asa]]
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.300 m
|bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Lawaña]] rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.300 m
|bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Lusuqucha rit'i urqu|Lusuqucha]] rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| +5.200 m
|bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Lluqisa]]
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.100 m
|bgcolor=#ffffff| Kallawaya pruwinsya
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Muskaya]]
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.400 m
|bgcolor=#ffffff| Melgar pruwinsya, [[Nuñuwa distritu]], Qusqu suyu, K'anas pruwinsya, Layu distritu, [[Qanchi pruwinsya]], [[Marankani distritu]]
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Ñakariya]] rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.360 m
|bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya, Sandia pruwinsya
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Pumanuta]] rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.516 m
|bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Qillma rit'i urqu|Qillma]] rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.448 m
|bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Qinamari]]
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.438 m
|bgcolor=#ffffff| Kallawaya pruwinsya
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Rit'i Urmasqa]] rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| +5.200 m
|bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Rit'ipata]] rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.350 m
|bgcolor=#ffffff| Sandia pruwinsya
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Sachapata]] rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.432 m
|bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Salluyu]] rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.999 m
|bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya, [[Sina distritu]]; [[Buliwya]]pipas
|-
|bgcolor=#ffffff| [[San Andrés rit'i urqu]]
|bgcolor=#ffffff align=right| +5.200 m
|bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Sapunuta]] rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.200 m
|bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Santa Juana rit'i urqu|Santa Juana]]
|bgcolor=#ffffff align=right| +5.200 m
|bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu, Santa Rosa distritu
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Surapata]] rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.324 m
|bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Tulallipiña]] rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.200 m
|bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Wilaquta rit'i urqu (Sandia)|Wilaquta rit'i urqu]]
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.179 m
|bgcolor=#ffffff| Sandia pruwinsya
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Wisk'achani rit'i urqu (Apulupampa)|Wisk'achani rit'i urqu]]
|bgcolor=#ffffff align=right| - m
|bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Wisk'achani urqu (Punu)|Wisk'achani]]
|bgcolor=#ffffff align=right| - m
|bgcolor=#ffffff| [[Wankani pruwinsya]]
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Yanaqaqa urqu (Punu)|Yanaqaqa]]
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.143 m m
|bgcolor=#ffffff| -
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Yuraq Unu]]
|bgcolor=#ffffff align=right| - m
|bgcolor=#ffffff| -
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Yana Quchilla]]
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.443 m
|bgcolor=#ffffff| Melgar pruwinsya, Santa Rosa distritu (saywa: Punu / Qusqu); [[Willkanuta walla]] / [[Raya walla]]
|-
|}
== Yurakuna ==
[[Rikcha:Scirpus californicus flowers 2005-03-24.jpg|thumb|right|180px|[[Tutura]] ''(Scirpus californicus)'']]
[[Rikcha:Yareta Peru.jpg|thumb|right|180px|Yarita]]
* [[Sillu-sillu]] ''Alchemilla pinnata''
* [[Ch'ihi]] ''Agrostis breviculmis''
* [[Garbasillu]] ''Astragalus garbancillus'' (Garbancillo)
* [[Yarita]] ''Azorella yareta''
* [[Willma cebadilla]] ''Bromus lanatus''
* ''Bromus unioloides'' (Cebadilla)
* [[Sura-sura]] ''Calamagrostis heterophyla''
* [[Mula pastu]] ''Calamagrostis rigida''
* [[Waylla ichhu]] ''Calamagrostis sp.''
* [[Ñapha pastu]] ''Calamagrostis vicunarum'' (Crespillo)
* [[Kunkuna]], champa icha [[kunkush]] ''Distichia muscoides''
* [[Awha-awha]] icha [[quwi mirachi]] ''Erodium sp.'' (Amor chico)
* [[Chilliwa|Ch'illiwa]] ''Festuca dolichophylla''
* [[Unu jallu]] icha [[aya phallcha]] ''Gentiana peruviana''
* [[Uhutilla]] ''Geranium sp.''
* [[Hununcara]] ''Gnaphalium sp.''
* [[Pilli plateado]] ''Gomphrena sp.''
* [[Huk'uchaq chupan]] ''Hordeum muticum'' (Cola de ratón)
* Pilli-pilli ''Hypochoeris sp.''
* [[Hunquillo]] ''Juncus sp.''
* [[Mula pilli]] ''Liabum ovatum''
* ''Lucilia aretioides'' (Pasto estrella)
* ''Muhlenbergia ligularis'' (Grama dulce)
* [[Llapha]] icha ñapha pastu ''Muhlenbergia peruviana''
* ''Plantago sp.'' (Llantén)
* [[Ch'akí llantin]] ''Plantago monticola''
* [[Q'achu]] ''Poa sp.''
* ''Poa candamoana'' (Grama)
* [[Tuturilla]] ''Scirpus rigidus'' (Totorilla)
* [[Ichhu]] ''Stipa ichu''
* [[Chikmu|Layu]] ''Trifolium peruvianun''
* [[Phusa-phusa]] ''Valeriana
'''[[Hampi yura]]kuna:'''
[[Rikcha:Doronic-grandes-fleurs massif.jpg|thumb|right|180px|[[Uchuq'aspa]] icha q'illu t'ika (''Calendula officinalis''), huk hampi yura]]
* [[ñuñu-ñuñu]]
* [[yawar ch'unqa]] ''Oenothera''
* [[pinku punku]]
* [[San Pedro Sasawi]]
* [[wamanlipa]] ''Senecio caementarius''
* [[wirwina]] ''verbena''
* [[ñukch'u]] ''salvia''
* [[q'illu t'ika]] ''Calendula officinalis''
* [[hinchu-hinchu]]
* [[ch'iri-ch'iri]] ''Grindelia boliviana''
* [[sillu-sillu]] ''genus Alchemilla''
* [[uhutilla]]
* [[saqarara]] ''Plantago major''
* [[payqu]] ''Chenopodium ambrosioides''
* [[qhanachu]]
== Uywakuna ==
[[Ururillu qucha]]piqa, Melgar pruwinsyapi, kay [[pisqu]] layakunam kawsanku:<ref>[https://web.archive.org/web/20160305202342/http://www.monografias.com/trabajos-pdf4/evaluacion-poblacional-fauna-silvestre-altoandina-puno/evaluacion-poblacional-fauna-silvestre-altoandina-puno.pdf Sallqa uywakuna, Punu] pdf (kastilla simi), r. 13: Ururillu qucha, Melgar</ref>
<gallery>
Rikcha:Andean Negrito (Lessonia oreas) on the ground, side view.jpg|[[Ch'inqu]] ''Lessonia oreas''
Rikcha:Tringa melanoleuca1.jpg|[[Tiwtinku]] ''Tringa melanoleuca''
File:Zonotrichia capensis-4.jpg|[[Pichinku]] ''Zonotrichia capensis''
File:Snowy Egret HMB RWD.jpg|[[Yuraq waqar]] ''Egretta thula''
Rikcha:Andean Lapwing (Vanellus resplendens) on the ground, side view.jpg|[[Likichu]] ''Vanellus resplendens''
Rikcha:Wren-like Rush-Bird.jpg|[[Tuturiru]] ''Phleocryptes melanops''
Rikcha:Lightmatter flamingo2.jpg|Puka [[pariwana]]: ''Phoenicopterus ruber''
</gallery>
* [[Maraq-maraq]] ''Plegadis ridgwayi''
* [[Chuqa pisqu|Chuqa]]: ''Fulica americana''
* [[Ajoya]] ''Fulica gigantea''
* [[Puna pili]] ''Anas versicolor''
* ''Lophonetta specularioides'' = ''Anas specularoides'' ([[kastilla simi]]pi: ''pato cordillerano'')
* [[Puka pili]] ''Anas cyanoptera''
* [[Yuraq waqar]] ''Egretta thula''
* [[Sutru]] ''Anas flavirostris''
* [[K'ili]] ("Kele") Centropelma microptera = ''Rollandia microptera''
* [[Ch'inqu]] ''Lessonia oreas''
* [[Q'upu]] ''Oxyura ferruginea''
* [[Tiwtinku]] ''Tringa melanoleuca''
* [[Chulpurunku]] ''Rollandia rolland''
* Urin [[alqamari]] ''Phalcoboenus albogularis''
* [[Puna qiwlla]] ''Larus serranus''
* [[Pichinku]] ''Zonotrichia capensis''
* [[Uywantullu]] ''Podiceps occipitalis''
* [[Tikichu]] ''Gallinula chloropus''
* [[Likichu]] ''Vanellus resplendens''
* [[Tuturiru]] ''Phleocryptes melanops''
* [[Pariwana]] ''Phoenicopterus ruber''
* [[Q'illunchu]] ''Sicalis uropygialis''
Hukkunapas Punu suyupi:
'''[[Pisqu]]kuna''':
* [[liq'ichu]], likiliki icha liqli ''Vanellus resplendes''
* [[phicilanka]]
* [[q'illu pisqu]]
* [[k'ilinchu]] (= [[K'illichu]] ?)
* [[qhuruqutu]]
* [[alqamari|allqamari]] ''Phalcoboenus megalopterus''
* [[chiwanku]] icha ch'iwanku ''Turdus chiguanco''
* [[pasupakuy]] icha ch'iwanku ''Turdus albicollis''
* [[puku puku]]
* [[hak'akllu]] ''Colaptes rupicola''
* [[michi-michi (uywa)|michi-michi]]
* [[anka]] ''Geranoaetus melanoleucus''
* [[qiwlla]] ''Laridae''
* [[ch'ayña]] ''Carduelis magellanica''
'''[[Yaku]] [[pisqu]]kuna:'''
[[Rikcha:Puna Ibis.jpg|thumb|right|200px|[[ch'uwankira]] ''Plegades ridgwayi'']]
* [[Chuqa pisqu|chuqa]] ''Fulica''
* [[ch'uwankira]] icha yanawiku ''Plegades ridgwayi''
* [[pariwana]]
'''[[Allpa yaku kawsaq]]kuna''':
* [[k'ayra]]
* [[hamp 'atu]]
'''[[Ñuñuq]]kuna:'''
* [[Atuq]] ''Vulpes''
* [[tamka]]
* [[puma]] ''Puma concolor''
* [[usqhullu]] ''Leopardus colocolo''
'''[[Suchuq]]kuna:'''
* [[Mach'aqway]] ''subordo Serpentes''
* [[qaraywa]] ''subordo Sauria''
'''[[Challwa]]kuna:'''
* [[trucha]] ''Salmo trutta''
* [[pihirriy]] (pejerrey)
== Pulitika Rakiy ==
Chunka kimsayuq pruwinsyanmi kan:
{| {{tablabonita}} style="width:45%;" border="1"
|-
|- style="background:DarkRed; color:white"
! '''Pruwinsya'''
! '''Runakuna(2007)'''<ref name="[http://www.inei.gob.pe]">[https://web.archive.org/web/19970412040139/http://www.inei.gob.pe/ www.inei.gob.pe]</ref>
! '''Uma llaqta'''
! '''Kuraka'''
|-
| [[Asankaru pruwinsya|Asankaru]]
| align="right"| 136.829
| [[Asankaru]]
| Ruben Pachari Inofuente
|-
| [[Kallawaya pruwinsya|Kallawaya]]
| align="right"| 73.946
| [[Makusani llaqta|Makusani]]
| Nancy Rossel Angles
|-
| [[Chukuwitu pruwinsya|Chukuwitu]]
| align="right"| 126.259
| [[Chulli llaqta|Chulli]]
| Eugenio Barbaito Constanza
|-
| [[Qullaw pruwinsya|Qullaw]]
| align="right"| 81.059
| [[Jilawi (Punu)|Jilawi]]
| Fortunato Calli Incacutipa
|-
| [[Wankani pruwinsya|Wankani]]
| align="right"| 69.522
| [[Wankani llaqta|Wankani]]
| Alex Gómez Pacoricona
|-
| [[Lampa pruwinsya|Lampa]]
| align="right"| 48.223
| [[Lampa, Piruw|Lampa]]
| Ciriaco Isidro Diaz Arestegui
|-
| [[Melgar pruwinsya|Melgar]]
| align="right"| 74.735
| [[Ayawiri]]
| Bernardo Natividad Meza Alvarez
|-
| [[Muhu pruwinsya|Muhu]]
| align="right"| 27.819
| [[Muhu, Piruw|Muhu]]
| Randolfo Mamani Aracayo
|-
| [[Punu pruwinsya|Punu]]
| align="right"| 229.236
| [[Punu]]
| Luis Butron Castillo
|-
| [[Putina pruwinsya|San Antonio de Putina]]
| align="right"| 50.490
| [[Putina]]
| Alex Max Sullca Caceres
|-
| [[Sandia pruwinsya|Sandia]]
| align="right"| 62.147
| [[Sandia, Piruw|Sandia]]
| Angel Mario Quispe Quispe
|-
| [[San Ruman pruwinsya|San Ruman]]
| align="right"| 240.776
| [[Hullaqa]]
| David Maximiliano Mamani Paricahua
|-
| [[Yunkuyu pruwinsya|Yunkuyu]]
| align="right"| 47.400
| [[Yunkuyu]]
| Juan Huanca Coarita
|-
|}
== Wiñay kawsay ==
[[Rikcha:Templo del Sol Titicaca.jpg|thumb|right|200px|[[Titiqaqa wat'a]]pi inti yupaychana wasi]]
* [[Manqu Qhapaq]] / [[Mama Uqllu]]
* [[Sinchi Ruqa]]
* [[Antisuyu]]
* [[Kallawaya]] ([[Kallawaya pruwinsya]]pi, [[Sandia pruwinsya]]pipas)
== Runakuna ==
[[Rikcha:02. Islas flotantes de Uros (101).JPG|thumb|right|200px|Wasikuna [[Uru wat'akuna]]]]
2005 watapiqa Punu suyupi 1.245.508 runakunam kawsachkanku.
== Simikuna ==
{{QQ|Punu suyupi rimaykuna}}
Punu suyupiqa [[Qusqu-Qullaw]] runasimita, kastilla simita, aymara simita rimanku.<ref>[http://www1.inei.gob.pe/perucifrasHTM/inf-soc/cuadro.asp?cod=9329&name=d21_17&ext=jpg www1.inei.gob.pe] (kastilla simi)</ref>
{|{{tablabonita}} border="1" style="width:35%;" border="1"
|-bgcolor=#EFEFEF
! '''Simi'''
! '''Rimaqkuna 2004 (%) '''
! '''Rimaqkuna 2009 (%)'''
|-
|[[Qhichwa simi]]
|align="right" |39,2
|align="right" |38,7
|-
|[[Aymara simi]]
|align="right" |27,9
|align="right" |25,9
|-
|[[Kastilla simi]]
|align="right" |32,9
|align="right" |35,4
|-
|Huk simi
|align="right" | -
|align="right" |0,1
|-
|}
=== 1993 watapi ===
Kay pruwinsyakunapi aswanta qhichwa simitam rimanku 1993 watapi: Kallawaya (88,1%), Lampa (85,0%), Asankaru (83,3%), Melgar (76,9%).
Kay pruwinsyakunapi aswanta huk indihina simitam (aswanta aymara simitam) rimanku 1993 watapi: Muhu (87,2%), Yunkuyu (82,5%), Chukuwitu (81,2%), Qullaw (80,9%), Wankani (60,2%).
San Ruman pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku (45,1%) 1993 watapi.
{|{{tablabonita}} border="1" style="width:45%;" border="1"
|-bgcolor=#EFEFEF
! '''Pruwinsya'''
! '''Kastilla simita rimaqkuna (%) '''
! '''Qhichwa simita rimaqkuna (%)'''
! '''Huk indihina simita rimaqkuna'''
! '''Hawa simita rimaqkuna'''
|-
| Llapan
|align="right" |23,5
|align="right" |43,5
|align="right" |33,0
|align="right" |0,0
|-
| [[Asankaru pruwinsya|Asankaru]]
|align="right" |15,4
|align="right" |83,3
|align="right" |1,3
|align="right" |0,0
|-
| [[Kallawaya pruwinsya|Kallawaya]]
|align="right" |10,9
|align="right" |88,1
|align="right" |1,0
|align="right" |0,0
|-
| [[Chukuwitu pruwinsya|Chukuwitu]]
|align="right" |18,0
|align="right" |0,8
|align="right" |81,2
|align="right" |0,0
|-
| [[Qullaw pruwinsya|Qullaw]]
|align="right" |17,8
|align="right" |1,3
|align="right" |80,9
|align="right" |0,0
|-
| [[Wankani pruwinsya|Wankani]]
|align="right" |10,4
|align="right" |29,4
|align="right" |60,2
|align="right" |0,0
|-
| [[Lampa pruwinsya|Lampa]]
|align="right" |14,7
|align="right" |85,0
|align="right" |0,3
|align="right" |0,0
|-
| [[Melgar pruwinsya|Melgar]]
|align="right" |21,7
|align="right" |76,9
|align="right" |1,4
|align="right" |0,0
|-
| [[Muhu pruwinsya|Muhu]]
|align="right" |11,6
|align="right" |1,2
|align="right" |87,2
|align="right" |0,0
|-
| [[Punu pruwinsya|Punu]]
|align="right" |33,4
|align="right" |32,8
|align="right" |33,8
|align="right" |0,0
|-
| [[Putina pruwinsya|San Antonio de Putina]]
|align="right" |15,7
|align="right" |71,0
|align="right" |13,3
|align="right" |0,0
|-
| [[Sandia pruwinsya|Sandia]]
|align="right" |12,6
|align="right" |73,6
|align="right" |13,8
|align="right" |0,0
|-
| [[San Román pruwinsya|San Román]]
|align="right" |45,1
|align="right" |44,6
|align="right" |10,2
|align="right" |0,1
|-
| [[Yunkuyu pruwinsya|Yunkuyu]]
|align="right" |16,8
|align="right" |0,6
|align="right" |82,5
|align="right" |0,1
|-
|}
<small> Pukyu: [http://www1.inei.gob.pe/biblioineipub/bancopub/Est/Lib0186/CAP0209.HTM www1.inei.gob.pe] </small>
=== Kunan ===
Kay llaqtakunapi aswanta [[aymara simi]]tam rimanku:
* Chimu, Ojerani, Ichhu, Chuchitu, [[Aqura distritu|Aqura]], [[Illawi distritu|Illawi]], [[Chulli llaqta|Chulli]], Pomata, [[Sipita distritu|Sipita]], [[Yunkuyu]], [[Huchusuma llaqta|Huchusuma]]
Kay llaqtakunapi aswanta [[qhichwa simi]]tam rimanku:
* [[Pawqarqulla distritu|Pawqarqulla]], [[Hatunqulla]], [[Sillustani]], [[Kapachika|Kapachika yaqa wat'a]], [[Intika]], [[Amantani]], [[Hullaqa]], [[Pukara distritu (Lampa)|Pukara]], [[Ayawiri]], [[Lampa (Punu)|Lampa]], [[Asankaru]], [[Makusani]], [[Sandia distritu|Sandia]].
{|{{tablabonita}} border="1" style="width:45%;" border="1"
|-bgcolor=#EFEFEF
! '''Pruwinsya'''
! '''Kastilla simita rimaqkuna''' <small> /1 </small>
! '''%'''
! '''Indihina simita rimaqkuna''' <small> /1, /2 </small>
! '''%'''
|-
| [[Asankaru pruwinsya|Asankaru]]
|align="right" |21,686
|align="right" |17.7
|align="right" |100,903
|align="right" |82.2
|-
| [[Kallawaya pruwinsya|Kallawaya]]
|align="right" |9,308
|align="right" |14.4
|align="right" |55,411
|align="right" |85.6
|-
| [[Chukuwitu pruwinsya|Chukuwitu]]
|align="right" |29,308
|align="right" |25.7
|align="right" |84,606
|align="right" |74.2
|-
| [[Qullaw pruwinsya|Qullaw]]
|align="right" |15,993
|align="right" |21.5
|align="right" |58,306
|align="right" |78.4
|-
| [[Wankani pruwinsya|Wankani]]
|align="right" |9,312
|align="right" |14.7
|align="right" |53,989
|align="right" |85.2
|-
| [[Lampa pruwinsya|Lampa]]
|align="right" |10,502
|align="right" |24.0
|align="right" |33,192
|align="right" |75.8
|-
| [[Melgar pruwinsya|Melgar]]
|align="right" |18,940
|align="right" |28.3
|align="right" |47,929
|align="right" |71.6
|-
| [[Muhu pruwinsya|Muhu]]
|align="right" |3,275
|align="right" |12.9
|align="right" |22,081
|align="right" |87.0
|-
| [[Punu pruwinsya|Punu]]
|align="right" |93,228
|align="right" |44.5
|align="right" |115,510
|align="right" |55.1
|-
| [[Putina pruwinsya|San Antonio de Putina]]
|align="right" |12,856
|align="right" |28.5
|align="right" |32,206
|align="right" |71.4
|-
| [[Sandia pruwinsya|Sandia]]
|align="right" |18,904
|align="right" |34.0
|align="right" |36,586
|align="right" |65.9
|-
| [[San Román pruwinsya|San Román]]
|align="right" |130,888
|align="right" |60.1
|align="right" |86,527
|align="right" |39.8
|-
| [[Yunkuyu pruwinsya|Yunkuyu]]
|align="right" |12,991
|align="right" |29.9
|align="right" |30,439
|align="right" |70.0
|-
| Llapan
|align="right" |387,191
|align="right" |33.8
|align="right" |757,685
|align="right" |66.1
|-
|}
<small> /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata </small>
<small> /2 Indihina simi: [[qhichwa simi]], [[aymara simi]], [[ashaninka simi]] icha huk indihina simi (mana hawa simi)</small>
<small> Pukyu:<ref name = "[http://www.inei.gob.pe]" /> </small>
[[Rikcha:Uros Artesanía1 lou.jpg|thumb|right|200px|Karu puriy ([[Uru wat'akuna]])]]
[[Rikcha:Atardecer en Sillustani.jpg|thumb|right|200px|[[Sillustani]] llaqtapi [[chullpa]].]]
== Raymikuna ==
* [[Mamacha Kandilariya Raymi]] ([[Punu]])
== Tusuy ==
* [[Pandilla Puneña]]
'''[[Kallawaya pruwinsya]]pi [[tusuy]]kuna''':
* [[Unkaku]]
* [[Walaychu]]
* [[Kallawaya tusuy|Kallawaya]]
* [[Wiphala]]
* [[Puli-Puli]]
* [[Asachu]]
* [[Allpaqiru]]
* [[Qhaswa]]
* [[Cortamonte]]
* [[Malli]]
* [[Qillwa]]
== Karu puriy ==
Punu suyupitaq [[Titiqaqa qucha]], hinaspa [[Sillustani]]pi [[chullpa]]kuna kan.
* [[Titiqaqa qucha]]
* [[Uru wat'akuna]]
* [[Intika]]
* [[Amantani]]
* [[Kapachika]]
* [[Sillustani]] ([[chullpa]]kuna)
* [[Allinqhapaq]] 5.780 m
* [[Jisk'airumuqu|Jisk'a Iru Muqu]]
* [[Istiwis wat'a]]
* [[Aramu Muru Punku]]
* [[Kiyaqa qaqa siq'ikuna]]
* [[Qulu Qulu (mawk'a llaqta)|Qulu Qulu]] [[chullpa]]kuna
* [[Trinchira pukara]]
* [[Kutimpu (Punu)|Kutimpu]]
== Yachachiy ==
* [[Wawa wasi]]kuna : 423
* [[Huch'uy yachay wasi]]kuna: 1.897
* [[Chawpi yachay wasi]]kuna: 468
* [[Yachay suntur]]kuna
:* [[Universidad Nacional del Altiplano]]
:* [[Universidad Andina Néstor Cáceres Velásquez]]
:* [[Universidad San Carlos]]
:* [[Universidad Peruana Union]]
:* [[Universidad Los Ángeles de Chimbote - Centro Académico]]
== Apaykachana ==
* [[Inka Manqu Qhapaq antanka pampa]], [[Hullaqa]]pi
* [[Qusqumanta Punukama khillay ñan]]
== Suyupi paqarisqa ==
== Kaypipas qhaway ==
* [[Apulupampa walla]]
* [[Kallawaya walla]]
* [[Antikuna]]
== Willay pukyukuna ==
<references/>
* [https://web.archive.org/web/20090328120710/http://www.encolombia.com/turismo/Destinosperuanos/departamentodepuno.htm www.encolombia.com]
* [http://www.ign.gob.pe/web_espanol/IGN/Pre_normalizacion_NNGG/htm/30-y.htm www.ign.gob.pe / Instituto Geográfico Nacional]
* [https://web.archive.org/web/20130119172002/http://www.minem.gob.pe/minem/archivos/file/dgaam/publicaciones/evats/puno/puno3.pdf www.minem.gob.pe]
* * [http://www.bvcooperacion.pe/biblioteca/bitstream/123456789/1485/1/BVCI0000968.pdf ''Evaluación, recuperación y conservación dl germoplasma de la alpaca raza suri color'' (Nuñoa - Melgar - Puno] pdf
== Hawa t'inkikuna ==
* [http://media.peru.info/mapas/puno.jpg Saywitu: Punu suyu]
* [https://web.archive.org/web/20120227102238/http://bvirtual.proeibandes.org/bvirtual/docs/tesis/proeib/Tesis_Yanet_Tapia.pdf bvirtual.proeibandes.org/ Yanet Tapia: ''Estrategias metodológicas de enseñanza y uso de lenguas en docentes de escuelas EBI en el distrito de Mañazo, Puno''] (kastilla simi; Qhichwa simipi pisichaynin: p. 153 - 157)
* [https://web.archive.org/web/20060726095615/http://www.puebloindio.org/CISA/Manifiesto_de_Taquile.htm Manifiesto de Taquile] (Kastilla simipi)
{{Punku p'anqa Piruw}}
{{Punu suyu}}
{{Suyukuna (Piruw)}}
[[Katiguriya:Suyu (Piruw)]]
[[Katiguriya:Punu suyu|!]]
n9wwm1qe4rq030l7n3bz4sgor1b8bi2
Wakarpay
0
2839
691153
667761
2026-08-18T09:22:18Z
InternetArchiveBot
25132
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
691153
wikitext
text/x-wiki
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="1" style="float:right; empty-cells:show; width:23%; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:#191970;"
!colspan="2" bgcolor="#191970" style="text-align:center; font-size:larger; color:#FFFFFF;" |<font size="3"> '''Wakarpay qucha'''
|- bgcolor="#FFFFFF"
| colspan="2" style="text-align:center; | [[Image:Huacarpay03.jpg|center|290px|]]
|-bgcolor="#FFFFFF"
|colspan="2" style="text-align:center; font-size:smaller" |
|-bgcolor="#FFFFFF"
|[[Mama llaqta]]: || {{PER}}
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Tiyay || [[Lukri (Qispiqanchi) distritu|Lukri distritu]],<br> [[Qispiqanchi]], [[Qusqu suyu]]
|-bgcolor="#FFFFFF"
|[[Tinkurachina siwi]]kuna || 13°36’71” S, 71°44’21” W
|-bgcolor="#FFFFFF"
|[[Hallka k'iti k'anchar]] || 1.978,85 [[ha]]
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Hanaq kay || 3.020 m
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Aswan ukhu kay: || - m
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Purimuq [[mayu]]kuna:||
|-bgcolor="#FFFFFF"
|Purikuq [[mayu]]kuna:||
|-bgcolor="#FFFFFF"
| [[Qucha]]kuna || Chuqipukyu, Lukri, <br>Wakarpay, Waskar, Watun
|-bgcolor="#FFFFFF"
|[[Llaqta]]kuna || [[Lukri]] (3.804 runa),<br> Wakarpay (300 runa)
|-
!colspan="2" align="center" bgcolor="#191970" style="text-align:center; font-size:larger; color:#FFFFFF;" |
|}
'''Wakarpay''' ([[kastilla simi]]pi: ''Huacarpay'') nisqaqa [[Piruw]] mama llaqtapi huk [[qucha]]m, [[Qusqu suyu]]pi, [[Qispiqanchi]] pruwinsyapi, [[Lukri (Qispiqanchi) distritu|Lukri distritu]]pi, [[Willka Qhichwa]]pi. Wakarpayqa [[Qusqu]] llaqtamanta 25 km karum.
Lukri-Wakarpay qucha k'itipiqa kimsa qucham:
* Muyna qucha (aswan hatun)
* Wakarpay qucha
* Lukri qucha
== Yurakuna ==
* [[Runtuma yura rikch'aq ayllu]] (''familia Cyperaceae'')
* [[Qiwuña]] ''[[Polylepis incana]]''
* [[Sawsi]]: ''Salix babylonica''
* ''Prosopis laevigata''
* ''Typha angustifolia''
<gallery>
Rikcha:Typha angustifolia2.JPG|''Typha angustifolia''
</gallery>
== Uywakuna ==
=== [[Pisqu]]kuna ===
{|
|- valign="top"
|
* [[Muyusiki]] ''Actitis macularius''
* [[Ch'anka]] ''Agelaius thilius''
* ''Anairetes alpinus''
* [[Waychu]] ''Anairetes flavirostris''
* [[Puka patu]] ''Anas cyanoptera''
* ''Asthenes ottonis''
* [[Sutru]], [[Qucha patu]], [[Ch'ipta patu]], [[Ithapatu]] ''Anas flavirostris''
* [[Puna pili]], [[Llaksa]] ''Anas puna''
* [[Hatun waqar]] ''Ardea alba''
* [[Anka ch'usiq]] ''Buteo poecilochrous''
* ''Cinclodes aricomae''
* [[Awaylla waman]] ''Circus cinereus''
* [[Hakachu]], [[Hak'akllu]] ''Colaptes rupicola''
* [[Siwar q'inti]] ''Colibri coruscans''
|
* [[Yuraq waqar]] ''Egretta thula''
* [[Hatun k'illichu]], [[Mamani]] ''Falco femoralis''
* [[K'illichu]] ''Falco sparverius''
* [[Chuqa pisqu|Chuqa]]: [[Suk'a]] ''Fulica ardesiaca''
* [[Tiki]] ''Gallinula chloropus''
* [[Anka]] ''Geranoaetus melanoleucus''
* [[Q'illwa]], [[Q'iwlla]] ''Larus serranus''
* ''Leptasthenura xenothorax''
* [[Kullkitu]] ''Metriopelia ceciliae''
* [[Waqwa]], [[Mayu sunsu]], [[Waq-waq]] ''Nycticorax nycticorax''
* [[Inchu wasqar q'inti]] ''Oreonympha nobilis''
* [[Q'inti]] ''Oreotrochilus estella''
* [[Q'upu]] ''Oxyura ferruginea''
* [[Kukuli wampa]] ''Patagioenas fasciata''
|
* [[Wasqar q'inti]] ''Patagona gigas''
* [[Wampa]] ''Patagioenas maculosa''
* [[Alqamari]], [[Qhiqinqa]], [[Quriqinqi]] ''Phalcoboenus megalopterus''
* [[Maraq-maraq]], [[Yanawiku]] ''Plegades ridgwayi''
* [[Uywantullu]], [[Yakuq uywantullu]] ''Podiceps occipitalis''
* ''Poospiza caesar''
* [[Chulla uywampullu]] ''Rollandia rolland''
* [[Uchumpila]] ''Tachuris rubrigastra''
* [[Pikikuy]] ''Tringa flavipes''
* [[Tiwtinku]] ''Tringa melanoleuca''
* [[Ch'iqullu]] ''Troglodytes aedon''
* [[Liqiliqi]], [[Liq'ichu]], [[Liqli]] ''Vanellus resplendes''
* [[Waylla urpi]] ''Zenaida auriculata''
|-
|}
<gallery>
Rikcha:Bandtailedpigeon.jpg|[[Kukuli wampa]] ''Patagioenas fasciata''
Image:Patagioenas maculosa -Argentina-8.jpg|[[Wampa]] ''Patagioenas maculosa''
Image:Tachuris rubrigastra 2.JPG|[[Uchumpila]] ''Tachuris rubrigastra''
Image:PoospizaCaesarSmit.jpg| ''Poospiza caesar''
Image:Patagona Gigas.jpg|[[Wasqar q'inti]] ''Patagona gigas''
</gallery>
== Kaypipas qhaway ==
* [[Willka Qhichwa]]
* [[Pikillaqta]]
== Pukyukuna ==
<references/>
*[https://web.archive.org/web/20060719040710/http://www.avesdelima.com/lista_wacarpay.htm Sinru qillqa: Wakarpay quchapi pisqukuna] ([[Qhichwa simi]]pi, [[inlish simi]]pi, [[kastilla simi]]pi, [[latin simi]]pi)
* [https://web.archive.org/web/20110805030839/http://www.buenastareas.com/ensayos/Humedal-Lucre-Huacarpay/118185.html www.buenastareas.com]
==Hawa t'inkikuna==
{{commonscat|Wakarpay}}
*[http://209.85.135.104/search?q=cache:9Tk9ZMzq28cJ:www.ub.es/cultural/turcoop/FundacionNatura.pdf+Wacarpay&hl=de&ct=clnk&cd=4&gl=de Ecoturismo solidario en la Laguna de Wacarpay] (kastilla simipi)
* [https://web.archive.org/web/20071214131103/http://www.ecoanperu.org/esp/huacarpay%202007 Asociación Ecosistemas Andinos: Wakarpay]
* [https://web.archive.org/web/20071030062507/http://www.geocities.com/humedalesperu/Lucre.htm www.geocities.com]
* [http://www.wetlands.org/reports/ris/6PE011_annex1birds06.pdf Informe del senso de aves del humedal Lucre - Wakarpay, 2004]
{{Qusqu suyu}}
{{Suyukuna (Piruw)}}
[[Katiguriya:Qucha (Piruw)]]
[[Katiguriya:Qucha (Qusqu suyu)]]
[[Katiguriya:Qispiqanchi pruwinsya]]
[[Katiguriya:Fauna (Piruw)]]
[[Katiguriya:Ramsar k'iti (Piruw)]]
[[Katiguriya:Afrika]]
07h78o7jpusa1he6qr5728z49ma35w0
Kina-kina
0
5642
691147
586176
2026-08-18T08:10:26Z
Ziv
31841
([[c:GR|GR]]) [[File:Cinchona.pubescens01.jpg]] → [[File:Starr 020501-0057 Cinchona pubescens.jpg]] → File replacement: changing the name of a duplicate file ([[c:c:GR]])
691147
wikitext
text/x-wiki
{{Ama pantaychu|kiñu-kiñu}}
{{Taxobox
| color = lightgreen
| name = Kina-kina
| image = Cinchona calisaya - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-179.jpg
| image_width = 240px
| image_caption = ''Cinchona calisaya''
| regnum = [[Plantae]]
| divisio = [[Magnoliophyta]]
| classis = [[Magnoliopsida]]
| ordo = [[Gentianales]]
| familia = [[Rubiaceae]]
| genus = '''''Cinchona'''''
| genus_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] 1753
| subdivision_ranks = Species
| subdivision =
about 25 species; see text
}}
[[Rikcha:Starr 020501-0057 Cinchona pubescens.jpg|280px|thumb|''Cinchona pubescens'' nisqap tuktunkuna]]
'''Kina-kina''' ''(genus Cinchona)'' nisqaqa huk [[yura]] [[rikch'ana]]m, tawa chunkamanta aswan [[rikch'aq]]niyuq, [[sach'a]]kunam, chunka mitrukama hawaman wiñaq.
'''Kina''' nisqa [[yura qara|qarantaqa]] [[hampi]]napaqmi llamk'achinchik.
== Ñawrakuna ==
* ''Cinchona antioquiae'' L.Andersson (1998).
* ''Cinchona asperifolia'' Wedd. (1848).
* ''Cinchona barbacoensis'' H.Karst. (1860).
* ''Cinchona × boliviana'' Wedd. (1848).
* ''Cinchona calisaya'' Wedd. (1848).
* ''Cinchona capuli'' L.Andersson (1994).
* ''Cinchona fruticosa'' L.Andersson (1998).
* ''Cinchona glandulifera'' Ruiz & Pav. (1802).
* ''Cinchona hirsuta'' Ruiz & Pav. (1799).
* ''Cinchona krauseana'' L.Andersson (1998).
* ''Cinchona lancifolia'' Mutis (1793).
* ''Cinchona lucumifolia'' Pav. ex Lindl. (1838).
* ''Cinchona macrocalyx'' Pav. ex DC. (1829).
* ''Cinchona micrantha'' Ruiz & Pav. (1799).
* ''Cinchona mutisii'' Lamb. (1821).
* ''Cinchona nitida'' Ruiz & Pav. (1799).
* ''Cinchona officinalis'' L. (1753).
* ''Cinchona parabolica'' Pav. in J.E.Howard (1859).
* ''Cinchona pitayensis'' (Wedd.) Wedd. (1849).
* ''Cinchona pubescens'' Vahl (1790).
* ''Cinchona pyrifolia'' L.Andersson (1998).
* ''Cinchona rugosa'' Pav. in J.E.Howard (1859).
* ''Cinchona scrobiculata'' Humb. & Bonpl. (1808).
* ''Cinchona villosa'' Pav. ex Lindl. (1838).
[[Katiguriya:Kina yura rikch'aq ayllu]]
[[Katiguriya:Sach'a]]
[[Katiguriya:Hampi yura]]
kjqko1aeqqn65de8fn58jda9myic15r
Siwis
0
7487
691143
586692
2026-08-18T07:50:04Z
Ziv
31841
([[c:GR|GR]]) [[File:Cedrela odorata foliage.jpg]] → [[File:Starr 030807-0048 Cedrela odorata.jpg]] → File replacement: changing the name of a duplicate file ([[c:c:GR]])
691143
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| color = lightgreen
| name = Siwis
| image = Starr 030807-0048 Cedrela odorata.jpg
| image_width = 240px
| image_caption = [[Q'apaq siwis]] / [[Kanuwa ruya]] ''(Cedrela odorata)'' - raphikuna
| regnum = [[Plantae]]
| divisio = [[Magnoliophyta]]
| classis = [[Magnoliopsida]]
| ordo = [[Sapindales]]
| familia = [[Meliaceae]]
| genus = ''Cedrela''
}}
'''Siwis''' ''(genus Cedrela)'' nisqaqa huk [[Urin Awya Yala]]pi wiñaq [[sach'a]]kunam.
[[Rikcha:Cedrela montana.JPG|thumb|left|150px|''Cedrela montana'', Ikwadur]]
Kaymi pusaqnin siwis rikch'aqkuna:
*[[Q'apaq siwis]], [[Kanuwa ruya]] ''(Cedrela odorata)'' L. - [[Chawpi Awya Yala]], [[Urin Awya Yala]]
*[[Atuq siwis]] ''(Cedrela lilloi)'' C. DC. - [[Arhintina]], [[Buliwya]], [[Brasil]], [[Ikwadur]], [[Piruw]]
*[[Piruwanu siwis]] ''(Cedrela herrerae)'' - [[Piruw]]
*''Cedrela fissilis'' Vell.: - [[Kustarika]], [[Panama]], [[Urin Abya Yala]]
*''Cedrela hirsuta'' C. DC. - [[Parawayi]]
*''Cedrela montana'' - [[Kulumbya]], [[Ikwadur]]
*''Cedrela salvadorensis'' Standl. - [[Chawpi Awya Yala]]
*''Cedrela tonduzii'' C. DC. - [[Chawpi Awya Yala]]
[[Katiguriya:Sach'a]]
[[Katiguriya:Flora (Yunka)]]
[[Katiguriya:Mara yura rikch'aq ayllu]]
g0jdsgy2dxfo9vtaj71kxuqfat3kkhf
Carrasco mamallaqta parki
0
11893
691144
680753
2026-08-18T07:50:05Z
Ziv
31841
([[c:GR|GR]]) [[File:Cedrela odorata foliage.jpg]] → [[File:Starr 030807-0048 Cedrela odorata.jpg]] → File replacement: changing the name of a duplicate file ([[c:c:GR]])
691144
wikitext
text/x-wiki
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="1" style="float:right; empty-cells:show; width:25%; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:#8B8378;"
!colspan="2" style="background-color: #8B8378" |<span style="font-size:medium; color:white;"> '''Carrasco mamallaqta parki'''
|- bgcolor="#EEEEE0"
| colspan="2" style="text-align:center; font-size:smaller" | [[Rikcha:Gato andino.jpg|290px|]]
|- bgcolor="#EEEEE0"
| colspan="2" style="text-align:center; font-size:smaller" | [[Usqullu]] (Oreailurus jacobita)
|-bgcolor="#ffffff"
|[[Mama llaqta]]: || [[Rikcha:Flag of Bolivia.svg|25px]] [[Buliwya]]
|-bgcolor="#ffffff"
|Tiyay || [[Quchapampa suyu]], [[T'utura pruwinsya]], [[T'iraqi pruwinsya]], [[Chapari pruwinsya]]
|-bgcolor="#ffffff"
|[[Tinkurachina siwi]]kuna ||
|-bgcolor="#ffffff"
|[[Hallka k'iti k'anchar]] || 6.226 km²
|-bgcolor="#ffffff"
|Hanaq kay || 280 m - 4.717 m
|-bgcolor="#ffffff"
|Kamasqa wata || {{pun|11|10|1991}} (D.S.: 22940)
|-bgcolor="#ffffff"
|[[Karu puriq]]kuna / [[wata]]: ||
|-bgcolor="#ffffff"
| [[Pacha suyu]]: ||
|- bgcolor="#ffffff"
| Llika tiyanan|| [https://web.archive.org/web/20060814225558/http://www.parquecarrasco.org/ www.parquecarrasco.org]<br />[http://www.toplaces.com/pnc www.toplaces.com/pnc]<br /> (kastilla simipi)
|-
!colspan="2" align="center" bgcolor="#8B8378" style="text-align:center; font-size:larger; color:#black;" | ''''''
|-bgcolor="#FFFFFF"
|colspan="2" style="text-align:center; font-size:smaller" |[[Rikcha:National parks of bolivia.PNG|290px|]]<br />[[Buliwya]]pi mamallaqta parkikuna
|}
[[Rikcha:Margaykat Leopardus wiedii.jpg|thumb|right|180px| [[Wampurushu]] ''Leopardus wiedii'' / ''Felis wiedii'']]
[[Rikcha:Jaguarundi-s.jpg|thumb|right|180px|[[Tuwi puma]] ''Herpailurus yaguarondi'' ]]
[[Rikcha:Ocelot.jpg|thumb|right|180px|[[Chinchay]] ''Leopardus pardalis'' ]]
[[Rikcha:Tayassu pecari.jpg|thumb|right|180px| [[Wankana]]: ''Tayassu pecari'']]
[[Rikcha:Oilbirds.jpg|thumb|right|180px|[[Tayu]] ''Steatornis caripensis'']]
[[Rikcha:Streifenreiher.jpg|thumb||right|180px|''Tigrisoma fasciatum'']]
'''Carrasco mamallaqta parki''' nisqaqa [[Buliwya]] mamallaqtap [[Quchapampa suyu]]pi huk [[mamallaqta parki]]m, [[T'utura pruwinsya]]pi, [[T'iraqi pruwinsya]]pi, [[Chapari pruwinsya]]pipas, kay munisipyukunapi: [[Puerto Villarroel (munisipyu)|Puerto Villarroel]], [[Chimuriy munisipyu|Chimuriy]], [[Tunari munisipyu|Tunari]], [[Qulumi munisipyu|Qulumi]], [[Tutura (munisipyu)|T'utura]], [[Puquna (munisipyu)|Puquna]], [[Puqu munisipyu|Puqu]], [[T'iraqi munisipyu|T'iraqi]], [[Mayupura (Tarija)|Mayupurapas]].
== Allpa saywachi ==
* [[Mayu]]kuna: [[Ivirizú mayu]], [[Chimuriy mayu]], [[Sajta-San Mateo mayu]], [[Ichilu mayu]], [[Ichoa mayu]]
== Chiriqunuy ==
== Flora ==
'''[[Sach'a]]kuna:'''
{|
|- valign="top"
|
* ''Acalypha sp.''
* ''Alchornea sp.''
* [[Wilka]] ''Anadenanthera colubrina''
* [[Chunta yura rikch'aq ayllu]]: ''Astrocaryum murumur''
* ''Astronium urundeuva''
* ''Attalea phalerata''
* [[Paparawa yura rikch'aq ayllu]]: ''Brosimum lactescens''
* ''Brunellia sp.''
* ''Cabralea canjerana''
* ''Calophyllum brasiliense''
* ''Calycophyllum multiflorum''
* [[Q'apiruna]] ''Calycophyllum spruceanum''
* ''Cariniana sp.''
* [[Wayra k'aspi]] ''Cedrelinga catenaeformis''
* [[Siwis]] ''Cedrela sp.''
* [[Atuq siwis]] ''Cedrela lilloi''
* [[Q'apaq siwis]] / [[Kanuwa ruya]] ''Cedrela odorata''
* [[Lupuna]] ''Ceiba pentandra''
* [[Kina]], [[kina-kina]] ''Cinchona sp.''
* ''Clarisia racemosa''
* ''Clethra sp.''
* ''Clusia sp.''
|
* [[Aschaq]] ''Cyathea sp.''
* [[Pisunay]] ''Erythrina sp.'' ("Chilijchis")
* ''Eschweilera andina''
* ''Freaziera sp.''
* ''Gaiadendron punctatum''
* ''Geonoma deversa'' ("Jatata")
* ''Guatteria sp.''
* ''Hedyosmum sp.''
* [[Qatawa]] ''Hura crepitans''
* ''Inga sp.''
* [[Chunta yura rikch'aq ayllu]]:
** [[Taraputu sach'a]] ''Iriartea deltoidea''
* ''Lithraea ternifolia''
* [[Payas]] ''Miconia sp.''
* ''Myrica pubescens''
* [[Q'illu akwa]] ''Nectandra sp.'' ("Laurel")
* ''Ocotea sp.''
* ''Oreopanax''
* [[Palta]] ''Persea sp.''
* Palta: ''Persea ruizii''
|
* [[Intimpa]] ''Podocarpus sp.''
** ''Podocarpus perlatorei''
** ''Podocarpus rusbyi''
* [[Qiwuña]] ''Polylepis sp.''
** [[Kintu qiwuña]] ''Polylepis racemosa''
* ''Poulsenia armata''
* ''Pouteria binocularis''
* [[Paparawa yura rikch'aq ayllu]]: ''Pseudolmedia laevis''
* [[Q'acha-q'acha]] (paaq, pawaq): ''Schinopsis cornuta''
* [[Tikira]] ''Schinopsis haenkeana''
* ''Socratea exorrhizaa''
* ''Sloanea obtusifolia''
* ''Tabebuia impetiginosa''
* ''Thibaudia crenulata''
* ''Trichilia sp.''
* ''Virola peruviana''
* [[Kashku]]: ''Weinmannia''
** [[Waych'a (Weinmannia boliviana)|Waycha]] ''Weinmannia boliviana''
** ''Weinmannia crassifolia''
** ''Weinmannia microphylla''
* ''Zanthoxylum coco''
* [[Mara]] ''Swietenia macrophylla''
|-
|}
(Ibisch and Mérida, 2003).
<gallery>
Image:Starr 030807-0048 Cedrela odorata.jpg|[[Siwis]]: [[Q'apaq siwis]] / [[Kanuwa ruya]] (''Cedrela odorata'')
Image:Fruit with leaves at Branch Canopy I IMG 8673.jpg| [[Mara]]: ''Swietenia macrophylla''
Image:Anadenanthera colubrina branch.jpg|[[Wilka]] ''Anadenanthera colubrina''
Image:Hura crepitans.jpg| [[Qatawa]] ''Hura crepitans''
Image:Calycophyllum multiflorum.jpg|''Calycophyllum multiflorum''
Image:Tabebuia impetiginosa hábito 2.jpeg|''Tabebuia impetiginosa''
</gallery>
{|
|- valign="top"
|
* [[Ramran]] ''Alnus acuminata''
* [[Chunta wikunku]] ''Astrocaryum chonta''
* ''Burnellia boliviana''
* ''Calophyllum brasiliensis''
* [[Chila]] ''Cecropia sp.''
* ''Cenrolobium sp.'' ("Tejeyeque")
* [[Aschaq]] (sach'a raki-raki) ''Cyathea spp.''
* ''Dictyocaryum lamarckianum''
* ''Dipterix odorata''
* [[Sanqhaya]] ''Echinopsis maximiliana''
|
* ''Erythrochiton brassilensi''
* [[Unka]] ''Eugenia sp.'' ("Coca silvestre")
* ''Ficus sp.'' ("Bibosi")
* ''Gudua sp.'' ("Tacuara")
* [[Pintuq]] ''Gynerium sagittatum'' ("Chuchío")
* [[Paqay]] ''Inga sp.''
* [[Tuqti]] ''Juglans boliviana''
* ''Iriatea deltoidea'' ("Pachiuva")
* ''Meliosma boliviensis''
* ''Miconia theaezans''
|
* [[Siwa]] ''Oenocarpus bataua''
* [[Hillurina]] ''Orchidaceae''
* ''Oreopanax pentlandianus''
* ''Prumnopitis exigua''
* [[Titanka]] ''Puya raimondii'' ("Kayara")
* ''Terminaria sp.''
* [[Tintin]] ''Passiflora''
* [[Raki-raki]] ''Pteridophyta''
* [[Lichi-lichi]] ''Sapium sp.''
|-
|}
== Fauna ==
{|
|- valign="top"
|
* ''Morphus guianensis''
'''[[Ñuñuq]]kuna''':
* [[Qhampu k'usillu]]: [[Yana uya makisapa]] ''Ateles chamek''
* [[Ch'ura taruka]] ''Blastocerus dichotomus''
* [[Sach'awaka]]: [[pampa sach'awaka]] ''Tapirus terrestris''
* [[Tunki]] ''Rupicola peruviana''
* [[Wampurushu]] ''Felis wiedii'' = ''Leopardus wiedii''
* [[Tuwi puma]] ''Herpailurus yaguarondi''
* [[Wasu]] ''Mazama govazoubi''
* [[Achuni]] ''Nasua nasua''
* [[Uturunku]] ''Panthera onca''
* [[Anti ukumari]] ''Tremarctos ornatus''
* [[Hatun pichna]] ''Lutra longicaudis''
* [[Puma]] Puma concolor
* [[Hatun taruka]] ''Hippocamelus antisiensis''
* [[Chinchay]] ''Felis (Leopardus) pardalis''
* [[Usqullu]] / [[Titi]] || ''Oreailurus jacobita''
* [[Yuraqchupa luwichu]] ''Odocoileus virginianus''
* Hatun [[khirkinchu]] ''Priodontes maximus''
* [[Wankana]] ''Tayassu pecari''
* [[Lumu khuchi]] ''Pecari tajacu''
* [[Puka luwichu]] ''Mazama americana'' ("Urina")
* [[Hatun taruka]] ''Hippocamelus antisensis''
* ''Mazama chunyi''
'''[[Masu]]kuna'''
* ''Artibeus andersoni''
* ''Emballonuridae''
* ''Noctilio albiventris''
* ''Moorpidae''
* [[Wiruchu]] ''Phyllostomidae''
* ''Vespertilionidae''
'''[[Challwa]]kuna:'''
* [[Tuksi challwa]] ''Pimelodella sp.''
* [[Pashin]] ''Hoplias malabaricus''
* [[Tukunari]] ''Prochilodus nigricans''
* ''Astyanax sp.''
* [[Yayu]] ''Hoplerytrhinus unitaeniatus'' ("Yayú", "Ayllu")
|
'''[[Pisqu]]kuna:''' 448 rikch'aq
* ''Asthenes berlepsch''
* ''Astheres heterura''
* ''Grallaria erythrotis''
* ''Hapalopsittaca melanotis''
* ''Nothocercus nigrocapillus''
* ''Oroaetus isidori''
* [[Kuntur]] ''Vultur gryphus''
* [[Tunki]] ''Rupicola peruviana''
* ''Trigosoma fasciatum''
* [[Tayu]] ''Steatornis caripensis''
* [[Luru]]: ''Hapalopssitaca melanotis''
* [[Chullu walli]] ''Harpia harpyja''
* ''Pauxi unicornis''
* [[Wakamayu]]: ''Ara militaris''
* ''Merganetta armata'' / ''Grallaria rufula''
* ''Myrmotherula grisea''
* ''Oreotrochilus adela''
* ''Saltator rufiventris''
* ''Simoxenops striatus''
* ''Terenura sharpei''
* ''Lepthasthenura andicola''
* ''Orphus guianensis''
* ''Poospiza garleppi''
* ''Saltator rufiventris''
* ''Cnemarchus erythrpygius''
* ''Catamenia homothoroa''
* ''Idiopsar brachyurus''
* ''Tangara ruficervix''
* ''Simoxenops striatus''
* ''Terenura sharpei''
|-
|}
== Karu puriy ==
* Sallqa kawsay willkachasqa suyu mamallaqta parki uhupi
* Repechón mach'aykuna
* iskay [[mach'ay]] [[tayu]]kunawan (''Steatornis caripensis'')
* huk mach'ay [[masu]]kunawan
* quchakuna, San Rafael mayu San Mateo mayupas ñiqpi
* [[Inkachaka (Quchapampa)|Inkachaka]] [[raqay]]kuna
* yurakuna (Sehuencas ñiqpi)
== Wiñay kawsay ==
== Apakaychana ==
# [[Quchapampa]] - [[Tunari llaqta]] 160 km
# Tunari llaqta - Sallqa kawsay willkachasqa suyu 13 km
# Quchapampa - [[Sehuencas]] 116 km; Sehuencas - [[Monte Punku]] 13 km
== Kaypipas qhaway ==
* [[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas]]
== Pukyukuna ==
* [https://web.archive.org/web/20071016080623/http://parkswatch.org/parkprofile.php?l=eng&country=bol&park=crnp&page=bio www.parkswatch.org / Carrasco mamallaqta parki]
== Hawa t'inkikuna ==
{{Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna}}
[[Katiguriya:Mamallaqta parki (Buliwya)]]
[[Katiguriya:Karu puriy (Buliwya)]]
[[Katiguriya:Quchapampa suyu]]
[[Katiguriya:Tutura pruwinsya]]
[[Katiguriya:T'iraqi pruwinsya]]
[[Katiguriya:Chapari pruwinsya]]
t16jmalzyvazqfmz250kchk60cuky9y
Melgar pruwinsya
0
17392
691137
683326
2026-08-18T05:52:30Z
InternetArchiveBot
25132
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
691137
wikitext
text/x-wiki
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="1" align="right" width=290px style="margin-left:1em; background:#458B00; font-size: 95%;"
|- bgcolor="#458B00"
! colspan="2" |
{| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center"
|- bgcolor="#458B00"
| <font size="+0" color="white">'''Waman Tapara''' / '''Melgar pruwinsya''' <br> <small> Melgar jisk'a suyu </small> <br/> <small> Provincia de Melgar </small> </font>
|}
|- bgcolor="#FFFFFF"
! colspan="2" align="center" | [[Rikcha:Imponente KUNURANA.JPG|290px|]]
|-bgcolor="#FFFFFF"
|colspan="2" style="text-align:center; font-size:smaller" | [[Khunurana rit'i urqu (Raya walla)|Khunurana]] ri'i urqu, Santa Rusa distritu
|- bgcolor="#FFFFFF"
|- style="color: white; background: #458B00; text-align:center;border-bottom:1px solid #999"
| '''Melgar pruwinsya'''
| style="color: white; border-left:1px solid #999"| '''Wallqanqa'''
|- style="background: white"
|rowspan=6| [[Rikcha:Location of the province Melgar in Puno.svg|center|145px]]
|- style="background: white"
|style="border-left:1px solid #999"|
|- style="background: #FFFFFF;border-top:1px solid #999; text-align:center;"
|style="border-left:1px solid #999"|
|- style="background: #458B00; text-align:center;"
|style="color: white; border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Unancha'''
|- style="background: white; border-top:1px solid #999;"
|style="border-left:1px solid #999"|
|- style="background: #FFFFFF; border-top:1px solid #999; text-align:center;"
|style="border-left:1px solid #999"|
|- align="center"
! colspan="2" | .
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Mama llaqta]] || [[Rikcha:Flag of Peru.svg|25px]] [[Piruw]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Rimaylla suti ||
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Tinkurachina siwi]]kuna || 14°52′55″S 70°35′24″O
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Uma llaqta]] || [[Ayawiri]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[:Katiguriya:Suyu (Piruw)|Suyu]] || [[Punu suyu]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[:Katiguriya:Distritu (Piruw)|Distritu]]kuna || 9
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Simi]]kuna || [[qhichwa simi]], [[kastilla simi]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Runa]]kuna || 67 138 ''<small>(inei 2017)</small>''
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Runa ñit'inakuy]]|| 10.41 runa / km² ''<small>()</small>''
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Hallka k'iti kanchar]] || 6 446,85 km²
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hanaq kay || - m
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kamasqa wata || {{Pun|25|10|1901}}
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Kuraka]]<br><small>(2019-2022)</small> || Esteban Álvarez Ccasa
|- bgcolor="#FFFFFF"
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Karu rimay yupay]] ||
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Pacha suyu]]|| UTC-5
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Qhichwa simi]]pi llika tiyanan||
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Kastilla simi]]pi llika tiyanan|| [https://web.archive.org/web/20090626124250/http://www.ayaviriweb.com/ www.ayaviriweb.com]
|-
! colspan="2" |
|}
'''Waman Tapara'''<ref>[https://web.archive.org/web/20160304193721/http://www.losandes.com.pe/Cultural/20091101/29206.html Jaime Núñez Huahuasoncco: Fin de las haciendas y el surgimiento del movimiento quechua en Melgar. Los Andes, 1 de noviembre de 2009]</ref> icha '''Melgar pruwinsya''' ([[kastilla simi]]pi: ''Provincia de Melgar'') nisqaqa [[Piruw]] mama llaqtap [[Punu suyu]]pi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa [[Ayawiri]] llaqtam.
== Wiñay kawsay ==
Kamasqa {{Pun|25|10|1901}}, [[Eduardo López de Romaña]] Umalliqmi.
Kay pruwinsyaqa [[qillqaq]] [[Mariano Melgar|Mariano Melgar Valdivieso]]mantam sutichasqa.
== Allpa saywachi ==
* '''[[Qucha]]kuna:''' [[Ururillu qucha]] (Ururillu distritupi) - [[Janq'uquta]] (''Janjojota'') (Ururillu distritupi); Santa Rusa distritupi: Chujñaquta (''Chojñaccota'') - Chayarquta (''Chayarccota'') - Queque Sur - Huaccaruta - Mamaniri - Pukaurqu - [[Sapanwarmi]] (''Sapanhuarmi'') - Wilaquta (''Vilacota'')
* '''[[Mayu]]kuna:''' [[Nuñuwa mayu]]; Santa Rusa distritupi: [[Parina mayu]] - [[Santa Rusa mayu]]
* '''[[Walla]]kuna:''' [[Raya walla]] / [[Willkanuta walla]]
=== Urqukuna ===
{| class="sortable" border="1" cellpadding="1" cellspacing="0" style="width:50%;"
|- align="center" bgcolor="e7dcc3"
| rowspan="1"| Suti || Hanaq kay (~) || Tiyakuynin
|- align="center"
|-
|bgcolor=#ffffff| Charantaña rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.200 m
|bgcolor=#ffffff| [[Nuñuwa distritu]]
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Chimpulla]]
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.489 m
|bgcolor=#ffffff| Melgar pruwinsya, [[Santa Rusa distritu (Melgar)|Santa Rusa distritu]], [[Qusqu suyu]], [[K'anas pruwinsya]], [[Layu distritu]]
|-
|bgcolor=#ffffff| Hatun Sallqa rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.200 m
|bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Karupata|Jarupata]] rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.432 m
|bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Khunurana rit'i urqu (Raya walla)|Khunurana]] (Raya walla)
|bgcolor=#ffffff align=right| +5.200 m
|bgcolor=#ffffff| Santa Rusa distritu
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Khunurana rit'i urqu (Willkanuta walla)|Khunurana]] (Willkanuta walla)
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.550 m
|bgcolor=#ffffff| [[Kallawaya pruwinsya]], [[Qurani distritu]], Melgar pruwinsya, Nuñuwa distritu
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Kunka rit'i urqu|Kunka]] rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| +5.200 m
|bgcolor=#ffffff| Melgar pruwinsya, Santa Rusa distritu, Qusqu suyu, K'anas pruwinsya, Layu distritu
|-
|bgcolor=#ffffff| K'anta Q'asa
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.300 m
|bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu
|-
|bgcolor=#ffffff| Lawaña rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.300 m
|bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Muskaya]]
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.400 m
|bgcolor=#ffffff| Melgar pruwinsya, [[Nuñuwa distritu]], Qusqu suyu, K'anas pruwinsya, Layu distritu, Qanchi pruwinsya, Marankani distritu
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Pumanuta]] rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.516 m
|bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Qillma rit'i urqu|Qillma]] rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.448 m
|bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Qinamari]] rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.200 m
|bgcolor=#ffffff| [[Anta Uta distritu]]
|-
|bgcolor=#ffffff| Sach'apata rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.432 m
|bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu
|-
|bgcolor=#ffffff| Sapunuta rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.200 m
|bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Santa Juana rit'i urqu|Santa Juana]]
|bgcolor=#ffffff align=right| +5.200 m
|bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu, Santa Rusa distritu
|-
|bgcolor=#ffffff| Tula Llipiña rit'i urqu
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.200 m
|bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu
|-
|bgcolor=#ffffff| [[Yana Quchilla]]
|bgcolor=#ffffff align=right| 5.443 m
|bgcolor=#ffffff| Melgar pruwinsya, Santa Rusa distritu (saywa: Punu / Qusqu); Willkanuta walla / Raya walla
|-
|}
== Yurakuna ==
[[Rikcha:Yareta Peru.jpg|thumb|right|200px|[[Yarita]] ''Azorella yareta'']]
* [[Sillu-sillu]] ''Alchemilla pinnata''
* [[Ch'ihi]] ''Agrostis breviculmis''
* [[Garbasillu]] ''Astragalus garbancillus'' (Garbancillo)
* [[Yarita]] ''Azorella yareta''
* [[Willma cebadilla]] ''Bromus lanatus''
* ''Bromus unioloides'' (Cebadilla)
* [[Sura-sura]] ''Calamagrostis heterophyla''
* [[Mula pastu]] ''Calamagrostis rigida''
* [[Waylla ichhu]] ''Calamagrostis sp.''
* [[Ñapha pastu]] ''Calamagrostis vicunarum'' (Crespillo)
* [[Kunkuna]], champa icha [[kunkush]] ''Distichia muscoides''
* [[Awha-awha]] icha [[quwi mirachi]] ''Erodium sp.'' (Amor chico)
* [[Chilliwa|Ch'illiwa]] ''Festuca dolichophylla''
* [[Unu jallu]] icha [[aya phallcha]] ''Gentiana peruviana''
* [[Uhutilla]] ''Geranium sp.''
* [[Hununcara]] ''Gnaphalium sp.''
* [[Pilli plateado]] ''Gomphrena sp.''
* [[Huk'uchaq chupan]] ''Hordeum muticum'' (Cola de ratón)
* Pilli-pilli ''Hypochoeris sp.''
* [[Hunquillo]] ''Juncus sp.''
* [[Mula pilli]] ''Liabum ovatum''
* ''Lucilia aretioides'' (Pasto estrella)
* ''Muhlenbergia ligularis'' (Grama dulce)
* [[Llapha]] icha ñapha pastu ''Muhlenbergia peruviana''
* ''Plantago sp.'' (Llantén)
* [[Ch'akí llantin]] ''Plantago monticola''
* [[Q'achu]] ''Poa sp.''
* ''Poa candamoana'' (Grama)
* [[Tuturilla]] ''Scirpus rigidus'' (Totorilla)
* [[Ichhu]] ''Stipa ichu''
* [[Chikmu|Layu]] ''Trifolium peruvianun''
* [[Phusa-phusa]] ''Valeriana
'''[[Hampi yura]]kuna:'''
[[Rikcha:Doronic-grandes-fleurs massif.jpg|thumb|right|200px|[[Uchuq'aspa]] icha q'illu t'ika (''Calendula officinalis''), huk hampi yura]]
* [[ñuñu-ñuñu]]
* [[yawar ch'unqa]] ''Oenothera''
* [[pinku punku]]
* [[San Pedro Sasawi]]
* [[wamanlipa]] ''Senecio caementarius''
* [[wirwina]] ''verbena''
* [[ñukch'u]] ''salvia''
* [[q'illu t'ika]] ''Calendula officinalis''
* [[hinchu-hinchu]]
* [[ch'iri-ch'iri]] ''Grindelia boliviana''
* [[sillu-sillu]] ''genus Alchemilla''
* [[uhutilla]]
* [[saqarara]] ''Plantago major''
* [[payqu]] ''Chenopodium ambrosioides''
* [[qhanachu]]
== Uywakuna ==
Ururillu quchapiqa kanmi kay pisqukuna:<ref>[https://web.archive.org/web/20160305202342/http://www.monografias.com/trabajos-pdf4/evaluacion-poblacional-fauna-silvestre-altoandina-puno/evaluacion-poblacional-fauna-silvestre-altoandina-puno.pdf Sallqa uywakuna, Punu] pdf (kastilla simi), r. 13: Ururillu qucha, Melgar</ref>
<gallery>
Rikcha:Andean Negrito (Lessonia oreas) on the ground, side view.jpg|[[Ch'inqu]] ''Lessonia oreas''
Rikcha:Tringa melanoleuca1.jpg|[[Tiwtinku]] ''Tringa melanoleuca''
File:Zonotrichia capensis-4.jpg|[[Pichinku]] ''Zonotrichia capensis''
File:Snowy Egret HMB RWD.jpg|[[Yuraq waqar]] ''Egretta thula''
Rikcha:Andean Lapwing (Vanellus resplendens) on the ground, side view.jpg|[[Likichu]] ''Vanellus resplendens''
Rikcha:Wren-like Rush-Bird.jpg|[[Tuturiru]] ''Phleocryptes melanops''
Rikcha:Lightmatter flamingo2.jpg|Puka [[pariwana]]: ''Phoenicopterus ruber''
</gallery>
* [[Maraq-maraq]] ''Plegadis ridgwayi''
* [[Chuqa pisqu|Chuqa]]: ''Fulica americana''
* [[Ajoya]] ''Fulica gigantea''
* [[Puna pili]] ''Anas versicolor''
* ''Lophonetta specularioides'' = ''Anas specularoides'' ([[kastilla simi]]pi: ''pato cordillerano'')
* [[Puka pili]] ''Anas cyanoptera''
* [[Yuraq waqar]] ''Egretta thula''
* [[Sutru]] ''Anas flavirostris''
* [[K'ili]] ("Kele") Centropelma microptera = ''Rollandia microptera''
* [[Ch'inqu]] ''Lessonia oreas''
* [[Q'upu]] ''Oxyura ferruginea''
* [[Tiwtinku]] ''Tringa melanoleuca''
* [[Chulpurunku]] ''Rollandia rolland''
* Urin [[alqamari]] ''Phalcoboenus albogularis''
* [[Puna qiwlla]] ''Larus serranus''
* [[Pichinku]] ''Zonotrichia capensis''
* [[Uywantullu]] ''Podiceps occipitalis''
* [[Tikichu]] ''Gallinula chloropus''
* [[Likichu]] ''Vanellus resplendens''
* [[Tuturiru]] ''Phleocryptes melanops''
* [[Pariwana]] ''Phoenicopterus ruber''
* [[Q'illunchu]] ''Sicalis uropygialis''
Hukkunapas Melgar pruwinsyapi:
'''[[Pisqu]]kuna''':
* [[liq'ichu]], likiliki icha liqli ''Vanellus resplendes''
* [[phicilanka]]
* [[q'illu pisqu]]
* [[k'ilinchu]] (= [[K'illichu]] ?)
* [[qhuruqutu]]
* [[alqamari|allqamari]] ''Phalcoboenus megalopterus''
* [[chiwanku]] icha ch'iwanku ''Turdus chiguanco''
* [[pasupakuy]] icha ch'iwanku ''Turdus albicollis''
* [[puku puku]]
* [[hak'akllu]] ''Colaptes rupicola''
* [[michi-michi (uywa)|michi-michi]]
* [[anka]] ''Geranoaetus melanoleucus''
* [[qiwlla]] ''Laridae''
* [[ch'ayña]] ''Carduelis magellanica''
'''[[Yaku]] [[pisqu]]kuna:'''
[[Rikcha:Puna Ibis.jpg|thumb|right|200px|[[ch'uwankira]] ''Plegades ridgwayi'']]
* [[Chuqa pisqu|chuqa]] ''Fulica''
* [[ch'uwankira]] icha yanawiku ''Plegades ridgwayi''
* [[pariwana]]
'''[[Allpa yaku kawsaq]]kuna''':
* [[k'ayra]]
* [[hamp 'atu]]
'''[[Ñuñuq]]kuna:'''
* [[Atuq]] ''Vulpes''
* [[tamka]]
* [[puma]] ''Puma concolor''
* [[usqhullu]] ''Leopardus colocolo''
'''[[Suchuq]]kuna:'''
* [[Mach'aqway]] ''subordo Serpentes''
* [[qaraywa]] ''subordo Sauria''
'''[[Challwa]]kuna:'''
* [[trucha]] ''Salmo trutta''
* [[pihirriy]] (pejerrey)
== Pulitika rakiy ==
Isqun distritunmi kan.
{| {{tablabonita}} style="width:45%;" border="1"
|-
|- style="background:LemonChiffon; color:black"
! Distritu
! '''Runakuna (2007)'''<ref name="[http://www.inei.gob.pe]">[https://web.archive.org/web/19970412040139/http://www.inei.gob.pe/ www.inei.gob.pe]</ref>
! Uma llaqta
! Kuraka
! Ubigeo
|-
| [[Anta Uta distritu|Anta Uta]]
| align="right"| 4.993
| Anta Uta
| Ignacio Edgar Chura Mendoza
| 210802
|-
| [[Ayawiri distritu|Ayawiri]]
| align="right"| 22.667
| [[Ayawiri]]
| Bernardo Natividad Meza Alvarez
| 210801
|-
| [[Kupi distritu|Kupi]]
| align="right"| 2.572
| [[Kupi]]
| Yudel Rene Mamani Cervantes
| 210803
|-
| [[Llalli distritu|Llalli]]
| align="right"| 3.907
| [[Llalli]]
| Leon Vilca Gamarra
| 210804
|-
| [[Maqari distritu|Maqari]]
| align="right"| 7,971
| [[Maqari]]
| Simon Amador Mamani Chañi
| 210805
|-
| [[Nuñuwa distritu|Nuñuwa]]
| align="right"| 11.121
| [[Nuñuwa]]
| Atilio Rodo Huaman Tapara
| 210806
|-
| [[Umachiri distritu|Umachiri]]
| align="right"| 4.104
| [[Umachiri]]
| N
| 210809
|-
| [[Ururillu distritu|Ururillu]]
| align="right"| 10.457
| [[Ururillu]]
| Juan Rene Quispe Chunga
| 210807
|-
| [[Santa Rusa distritu (Melgar)|Santa Rusa]]
| align="right"| 6.943
| [[Santa Rusa llaqta (Melgar)|Santa Rusa]]
| Filiberto Tacca Navarro
| 210808
|-
|}
== Waki ==
=== Simikuna ===
{|{{tablabonita}} border="1" style="width:40%;" border="1"
|-bgcolor=#EFEFEF
! '''Distritu'''
! '''[[Kastilla simi|Kastilla]] simita rimaqkuna''' <small> /1 </small>
! '''%'''
! '''[[Indihina]] simita rimaqkuna''' <small> /1, /2 </small>
! '''%'''
|-
| [[Antauta distritu|Antauta]]
|align="right" |1,328
|align="right" |29.7
|align="right" |3,137
|align="right" |70.2
|-
| [[Ayawiri distritu|Ayawiri]]
|align="right" |10,684
|align="right" |51.9
|align="right" |9,876
|align="right" |48.0
|-
| [[Kupi distritu|Kupi]]
|align="right" |252
|align="right" |11.1
|align="right" |2,018
|align="right" |88.8
|-
| [[Llalli distritu|Llalli]]
|align="right" |663
|align="right" |18.7
|align="right" |2,884
|align="right" |81.3
|-
| [[Maqari distritu|Maqari]]
|align="right" |1,047
|align="right" |14.7
|align="right" |6,063
|align="right" |85.2
|-
| [[Nuñuwa distritu|Nuñuwa]]
|align="right" |1,548
|align="right" |15.7
|align="right" |8,284
|align="right" |84.1
|-
| [[Umachiri distritu|Umachiri]]
|align="right" |1,144
|align="right" |31.0
|align="right" |2,538
|align="right" |68.9
|-
| [[Ururillu distritu|Ururillu]]
|align="right" |1,036
|align="right" |11.1
|align="right" |8,247
|align="right" |88.8
|-
| [[Santa Rusa distritu (Melgar)|Santa Rusa]]
|align="right" |1,238
|align="right" |20.2
|align="right" |4,882
|align="right" |79.7
|-
| Llapan
|align="right" |18,940
|align="right" |28.3
|align="right" |47,929
|align="right" |71.6
|-
|}
<small> /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata </small>
<small> /2 Indihina simi: [[qhichwa simi]], [[aymara simi]], [[ashaninka simi]] icha huk indihina simi (mana hawa simi)</small>
<small> Pukyu:<ref>[https://web.archive.org/web/19970412040139/http://www.inei.gob.pe/ www.inei.gob.pe/ (2007)]</ref> </small>
=== Iñiy ===
== Raymikuna ==
[[Rikcha:Carnavales de Macari.JPG|thumb|right|200px| [[Pukllay]], [[Maqari]]]]
* [[Pukllay]], Maqari distritupi
== Pruwinsyapi paqarisqa==
== Kaypipas qhaway ==
* [[Punu]]
[[Rikcha:Mariano Melgar.jpg|thumb|right|140px|Mariano Melgar]]
* [[Mariano Melgar]]
== Willay pukyukuna ==
<references/>
* [http://www.bvcooperacion.pe/biblioteca/bitstream/123456789/1485/1/BVCI0000968.pdf ''Evaluación, recuperación y conservación dl germoplasma de la alpaca raza suri color'' (Nuñoa - Melgar - Puno] pdf
== Hawa t’inkikuna ==
{{commonscat|Melgar Province}}
* [http://media.peru.info/mapas/puno.jpg Saywitu: Punu suyu]
* [https://web.archive.org/web/20080609014903/http://www.yachay.com.pe/especiales/candelaria/home-q.htm Mamacha Kandilariya Raymi (Punu)]
{{Punu suyu}}
{{Suyukuna (Piruw)}}
[[Katiguriya:Pruwinsya (Piruw)]]
[[Katiguriya:Pruwinsya (Punu suyu)]]
[[Katiguriya:Melgar pruwinsya| ]]
[[Katiguriya:Afrika]]
7uo82uwls5oc61mbc87a7ixghofgtes
Ururillu distritu
0
17455
691151
681961
2026-08-18T09:10:45Z
InternetArchiveBot
25132
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
691151
wikitext
text/x-wiki
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="1" align="right" width=290px style="margin-left:1em; background:#698B22; font-size: 95%;"
|- bgcolor="#698B22"
! colspan="2" |
{| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center"
|- bgcolor="#698B22"
| <font size="+0" color="white">'''Ururillu distritu <br/> <small> Distrito de Orurillo </small> '''</font>
|}
|- bgcolor="#FFFFFF"
! colspan="2" align="center" | [[Image:Carnavales de Macari.JPG|290px|]]
|-bgcolor="#FFFFFF"
|colspan="2" style="text-align:center; font-size:smaller" | [[Karnawal]], [[Maqari]], [[Melgar pruwinsya]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
|- style="color: white; background: #698B22; text-align:center;border-bottom:1px solid #999"
| '''Melgar pruwinsya'''
| style="color: white; border-left:1px solid #999"| '''Wallqanqa'''
|- style="background: white"
|rowspan=6| [[Image:Location of the province Melgar in Puno.svg|center|145px]]
|- style="background: white"
|style="border-left:1px solid #999"|
|- style="background: #FFFFFF;border-top:1px solid #999; text-align:center;"
|style="border-left:1px solid #999"|
|- style="background: #698B22; text-align:center;"
|style="color: white; border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Unancha'''
|- style="background: white; border-top:1px solid #999;"
|style="border-left:1px solid #999"|
|- style="background: #FFFFFF; border-top:1px solid #999; text-align:center;"
|style="border-left:1px solid #999"|
|- align="center"
! colspan="2" | .
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Mama llaqta]] || [[Image:Flag of Peru.svg|25px]] [[Piruw]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Tinkurachina siwi]]kuna ||
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Uma llaqta]] || [[Ururillu]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[:Katiguriya:Suyu (Piruw)|Suyu]] || [[Punu suyu]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[:Katiguriya:Pruwinsya (Piruw)|Pruwinsya]] || [[Melgar pruwinsya]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Simi]]kuna || [[qhichwa simi]], [[kastilla simi]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Runa]]kuna || 10.457 ''<small>(inei 2007)</small>''
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Runa ñit'inakuy]]|| - runa / km² ''<small>()</small>''
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Hallka k'iti kanchar]] || 379,05 km²
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hanaq kay || 3.890 m
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kamasqa wata ||
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Kuraka]] || Juan Rene Quispe Chunga
|- bgcolor="#FFFFFF"
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Karu rimay yupay]] ||
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Pacha suyu]]|| UTC-5
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Qhichwa simi]]pi llika tiyanan||
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Kastilla simi]]pi llika tiyanan||
|-
!colspan="2" |
|}
'''Ururillu distritu''' ([[kastilla simi]]pi: ''Distrito de Orurillo '') nisqaqa [[Piruw]] mama llaqtapi, [[Punu suyu]]pi, [[Melgar pruwinsya]]pi, huk distritum. Uma llaqtanqa [[Ururillu]] llaqtam.
== Allpa saywachi ==
* [[Qucha]]kuna: [[Ururillu qucha]]
* [[Mayu]]kuna:
* [[Urqu]]kuna:
== Uywakuna ==
Ururillu quchapiqa kay [[pisqu]] layakunam kawsanku:<ref>[https://web.archive.org/web/20160305202342/http://www.monografias.com/trabajos-pdf4/evaluacion-poblacional-fauna-silvestre-altoandina-puno/evaluacion-poblacional-fauna-silvestre-altoandina-puno.pdf Sallqa uywakuna, Punu] pdf (kastilla simi), r. 13: Ururillu qucha, Melgar</ref>
<gallery>
File:Zonotrichia capensis-4.jpg|[[Pichinku]] ''Zonotrichia capensis''
Rikcha:Andean Negrito (Lessonia oreas) on the ground, side view.jpg|[[Ch'inqu]] ''Lessonia oreas''
Rikcha:Tringa melanoleuca1.jpg|[[Tiwtinku]] ''Tringa melanoleuca''
Rikcha:Caribbean flamingo10.jpg|Puka [[pariwana]]: ''Phoenicopterus ruber''
File:Snowy Egret HMB RWD.jpg|[[Yuraq waqar]] ''Egretta thula''
Rikcha:Andean Lapwing (Vanellus resplendens) on the ground, side view.jpg|[[Likichu]] ''Vanellus resplendens''
Rikcha:Wren-like Rush-Bird.jpg|[[Tuturiru]] ''Phleocryptes melanops''
</gallery>
* [[Maraq-maraq]] ''Plegadis ridgwayi''
* [[Chuqa pisqu|Chuqa]]: ''Fulica americana''
* [[Ajoya]] ''Fulica gigantea''
* [[Puna pili]] ''Anas versicolor''
* ''Lophonetta specularioides'' = ''Anas specularoides'' ([[kastilla simi]]pi: ''pato cordillerano'')
* [[Puka pili]] ''Anas cyanoptera''
* [[Yuraq waqar]] ''Egretta thula''
* [[Sutru]] ''Anas flavirostris''
* [[K'ili]] ("Kele") Centropelma microptera = ''Rollandia microptera''
* [[Ch'inqu]] ''Lessonia oreas''
* [[Q'upu]] ''Oxyura ferruginea''
* [[Tiwtinku]] ''Tringa melanoleuca''
* [[Chulpurunku]] ''Rollandia rolland''
* Urin [[alqamari]] ''Phalcoboenus albogularis''
* [[Puna qiwlla]] ''Larus serranus''
* [[Pichinku]] ''Zonotrichia capensis''
* [[Uywantullu]] ''Podiceps occipitalis''
* [[Tikichu]] ''Gallinula chloropus''
* [[Likichu]] ''Vanellus resplendens''
* [[Tuturiru]] ''Phleocryptes melanops''
* [[Pariwana]] ''Phoenicopterus ruber''
* [[Q'illunchu]] ''Sicalis uropygialis''
== Simikuna ==
Ururillu distritupiqa aswanta [[qhichwa simi]]tam rimanku.
{|{{tablabonita}} border="1" style="width:35%;" border="1"
|-bgcolor=#EFEFEF
! '''Distritu / Pruwinsya'''
! '''[[Kastilla simi|Kastilla]] simita rimaqkuna''' <small> /1 </small>
! '''%'''
! '''[[Indihina]] simita rimaqkuna''' <small> /1, /2 </small>
! '''%'''
|-
| Ururillu distritu
|align="right" |1,036
|align="right" |11.1
|align="right" |8,247
|align="right" |88.8
|-
| Melgar pruwinsya
|align="right" |18,940
|align="right" |28.3
|align="right" |47,929
|align="right" |71.6
|-
|}
<small> /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata </small>
<small> /2 Indihina simi: [[qhichwa simi]], [[aymara simi]], [[ashaninka simi]] icha huk indihina simi (mana hawa simi)</small>
<small> Pukyu:<ref>[https://web.archive.org/web/19970412040139/http://www.inei.gob.pe/ www.inei.gob.pe/ (2007)]</ref> </small>
== Distritupi paqarisqa==
== Kaypipas qhaway ==
== Pukyukuna ==
<references/>
== Hawa t'inkikuna ==
* [http://media.peru.info/mapas/puno.jpg Saywitu:Punu suyu]
{{Distritukuna (Punu suyu)}}
{{Punu suyu}}
{{Suyukuna (Piruw)}}
[[Katiguriya:Distritu (Piruw)]]
[[Katiguriya:Distritu (Punu suyu)]]
[[Katiguriya:Distritu (Melgar pruwinsya)]]
[[Katiguriya:Afrika]]
qn1671z7p7waes3xl30yyki9gej3c1c
Nuñuwa distritu
0
17458
691141
683457
2026-08-18T06:26:50Z
InternetArchiveBot
25132
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
691141
wikitext
text/x-wiki
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="1" align="right" width=290px style="margin-left:1em; background:#698B22; font-size: 95%;"
|- bgcolor="#698B22"
! colspan="2" |
{| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center"
|- bgcolor="#698B22"
| <font size="+0" color="white">'''Nuñuwa distritu <br/> <small> Distrito de Nuñoa </small> '''</font>
|}
|- bgcolor="#FFFFFF"
! colspan="2" align="center" | [[File:Nuñuwa Carnaval.jpg|290px]]
|-bgcolor="#FFFFFF"
|colspan="2" style="text-align:center; font-size:smaller" | [[Karnawal]], [[Nuñuwa]], Melgar pruwinsya
|- bgcolor="#FFFFFF"
|- style="color: white; background: #698B22; text-align:center;border-bottom:1px solid #999"
| '''Melgar pruwinsya'''
| style="color: white; border-left:1px solid #999"| '''Wallqanqa'''
|- style="background: white"
|rowspan=6| [[Image:Location of the province Melgar in Puno.svg|center|145px]]
|- style="background: white"
|style="border-left:1px solid #999"|
|style="border-left:1px solid #999"|
|- style="background: #FFFFFF;border-top:1px solid #999; text-align:center;"
|style="border-left:1px solid #999"|
|- style="background: #698B22; text-align:center;"
|style="color: white; border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Unancha'''
|- style="background: white; border-top:1px solid #999;"
|style="border-left:1px solid #999"|
|- style="background: #FFFFFF; border-top:1px solid #999; text-align:center;"
|style="border-left:1px solid #999"|
|- align="center"
! colspan="2" | .
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Mama llaqta]] || [[Image:Flag of Peru.svg|25px]] [[Piruw]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Tinkurachina siwi]]kuna || 14° 28' 48" S,<br> 70° 38' 28" W
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Uma llaqta]] || [[Ñuñuwa]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[:Katiguriya:Suyu (Piruw)|Suyu]] || [[Punu suyu]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[:Katiguriya:Pruwinsya (Piruw)|Pruwinsya]] || [[Melgar pruwinsya]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Rimay|Simi]]kuna || [[qhichwa simi]], [[kastilla simi]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Runa]]kuna || 11.121 ''<small>(inei 2007)</small>''
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Runa ñit'inakuy]]|| - runa / km² ''<small>()</small>''
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Hallka k'iti kanchar]] || 2.200,16 km²
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hanaq kay || 4.016 m
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kamasqa wata ||
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Kuraka]] || Hugo Aguilar Carlo
|- bgcolor="#FFFFFF"
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Karu rimay yupay]] ||
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Pacha suyu]]|| UTC-5
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Qhichwa simi]]pi llika tiyanan||
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Kastilla simi]]pi llika tiyanan||
|-
!colspan="2" |
|}
'''Nuñuwa distritu''' ([[kastilla simi]]pi: ''Distrito de Nuñoa'') nisqaqa [[Piruw]] mama llaqtapi huk distritum, [[Punu suyu]]pi, [[Melgar pruwinsya]]pi. Uma llaqtanqa [[Ñuñuwa]] llaqtam. '''Nuñuwa distritu'''piqa kanmi kimsa [[mit'a]]: [[paray mit'a|para pacha]] ([[kantaray killa]]manta [[ayriway killa]]kama), qasa pacha icha [[ch'iraw mit'a|chirawa pacha]] (ayriway killamanta [[chakra yapuy killa]]kama), [[ch'aki mit'a|ch'aki pacha]] (chakra yapuy killamanta kantaray killakama). 2011 watapi Hugo Muñóz Guerra, umalliq ''Consejero'' Melgar [[Melgar pruwinsya|pruwinsya]]<nowiki/>manta, '''Nuñuwata''' Capital Mundial y Patrimonio de la Alpaca Suri riqsichirqan, "Reyno del Hatun qolla" nisqa tukupun.
== Allpa saywachi ==
* '''[[Urqu]]kuna:''' [[Charantaña]] rit'i urqu (5.200 m) - [[Hatun Sallqa]] rit'i urqu (Jatun Sallqa) (5.200 m) - [[Jarupata]] rit'i urqu (5.432 m) - [[K'anta q'asa]] rit'i urqu (''Canta Ccasa'') (5.300 msnm) - [[Lawaña]] rit'i urqu (''Lahuaña'') (5.300 m) - [[Pumanuta]] rit'i urqu (5.516 m) - [[Qillma rit'i urqu]] (5.448 m) - [[Sachapata]] rit'i urqu (5.432 m) - [[Sapunuta]] rit'i urqu (5.200 m) - [[Tulallipiña]] rit'i urqu (5.200 m)
* '''[[Qucha]]kuna:''' [[Ututu Qucha]]
* '''[[Mayu]]kuna:''' [[Nuñuwa mayu]] - [[Q'urawiña mayu]] (''Río Corahuiña'') - Suraquta mayu icha Qichamayu (''Río Soracota'' icha ''Quechamayo'')
* '''[[Apu]]kuna:''' [[Orccorara]] [[nuñuwa]] apu (4.350 m) - [[P'usiri]] p'usiri apu (4.350 m) - [[Q'oyllorit'i]] rit'i apu (4.350 m)
== Yurakuna ==
[[Rikcha:Pajonal con la Laguna Verde al fondo (Potosí - Bolivia).jpg|thumb|left|160px|Stipa ichhu]]
* [[Sillu-sillu]] ''Alchemilla pinnata''
* [[Ch'ihi]] ''Agrostis breviculmis''
* [[Garbasillu]] ''Astragalus garbancillus'' (Garbancillo)
* [[Yarita]] ''Azorella yareta''
* [[Willma cebadilla]] ''Bromus lanatus''
* ''Bromus unioloides'' (Cebadilla)
* [[Sura-sura]] ''Calamagrostis heterophyla''
* [[Mula pastu]] ''Calamagrostis rigida''
* [[Waylla ichhu]] ''Calamagrostis sp.''
* [[Ñapha pastu]] ''Calamagrostis vicunarum'' (Crespillo)
* [[Kunkuna]], champa icha [[kunkush]] ''Distichia muscoides''
* [[Awha-awha]] icha [[quwi mirachi]] ''Erodium sp.'' (Amor chico)
* [[Chilliwa|Ch'illiwa]] ''Festuca dolichophylla''
* [[Unu jallu]] icha [[aya phallcha]] ''Gentiana peruviana''
* [[Uhutilla]] ''Geranium sp.''
* [[Hununcara]] ''Gnaphalium sp.''
* [[Pilli plateado]] ''Gomphrena sp.''
* [[Huk'uchaq chupan]] ''Hordeum muticum'' (Cola de ratón)
* Pilli-pilli ''Hypochoeris sp.''
* [[Hunquillo]] ''Juncus sp.''
* [[Mula pilli]] ''Liabum ovatum''
* ''Lucilia aretioides'' (Pasto estrella)
* ''Muhlenbergia ligularis'' (Grama dulce)
* [[Llapha]] icha ñapha pastu ''Muhlenbergia peruviana''
* ''Plantago sp.'' (Llantén)
* [[Ch'akí llantin]] ''Plantago monticola''
* [[Q'achu]] ''Poa sp.''
* ''Poa candamoana'' (Grama)
* [[Titanka]] ''Puya raimondii''
* [[Tuturilla]] ''Scirpus rigidus'' (Totorilla)
* [[Ichhu]] ''Stipa ichu''
* [[Chikmu|Layu]] ''Trifolium peruvianun''
* [[Phusa-phusa]] ''Valeriana radiata''
'''[[Hampi yura]]kuna:'''
[[Rikcha:Calendula officinalis and sky.jpg|thumb|right|160px|[[Uchuq'aspa]] icha q'illu t'ika (''Calendula officinalis''), huk hampi yura]]
* [[ñuñu-ñuñu]]
* [[yawar ch'unqa]] ''Oenothera''
* [[pinku punku]]
* [[San Pedro Sasawi]]
* [[wamanlipa]] ''Senecio caementarius''
* [[wirwina]] ''verbena''
* [[ñukch'u]] ''salvia''
* [[q'illu t'ika]] ''Calendula officinalis''
* [[q'illu t'ika (Nuñuwamanta)]] ''Q'illu T'ika''
* [[hinchu-hinchu]]
* [[ch'iri-ch'iri]] ''Grindelia boliviana''
* [[sillu-sillu]] ''genus Alchemilla''
* [[uhutilla]]
* [[saqarara]] ''Plantago major''
* [[payqu]] ''Chenopodium ambrosioides''
* [[qhanachu]]
== Raymikuna ==
* [[Paqucha Taripakuy]]
* [[Chakra Taripakuy]]
== Takiqkuna ==
* [[Añoranzas de Nuñoa]]
* [[Tunantes de Nuñoa]]
== Uywakuna ==
'''[[Pisqu]]kuna''':
* [[liq'ichu]], likiliki icha liqli ''Vanellus resplendes''
* [[phicilanka]]
* [[q'illu pisqu]]
* [[k'ilinchu]] (= [[K'illichu]] ?)
* [[qhuruqutu]]
* [[alqamari|allqamari]] ''Phalcoboenus megalopterus''
* [[chiwanku]] icha ch'iwanku ''Turdus chiguanco''
* [[pasupakuy]] icha ch'iwanku ''Turdus albicollis''
* [[puku puku]]
* [[hak'akllu]] ''Colaptes rupicola''
* [[michi-michi (uywa)|michi-michi]]
* [[anka]] ''Geranoaetus melanoleucus''
* [[qiwlla]] ''Laridae''
* [[ch'ayña]] ''Carduelis magellanica''
'''[[Yaku]] [[pisqu]]kuna:'''
[[Rikcha:Puna Ibis.jpg|thumb|right|200px|[[ch'uwankira]] ''Plegades ridgwayi'']]
* [[Chuqa pisqu|chuqa]] ''Fulica''
* [[ch'uwankira]] icha yanawiku ''Plegades ridgwayi''
* [[pariwana]]
'''[[Allpa yaku kawsaq]]kuna''':
* [[k'ayra]]
* [[hamp 'atu]]
'''[[Ñuñuq]]kuna:'''
* [[Atuq]] ''Vulpes''
* [[Tamka]]
* [[Puma]] ''Puma concolor''
* [[Usqhullu]] ''Leopardus colocolo''
* [[Paqucha]] ''Vicugna pacos''
'''[[Suchuq]]kuna:'''
* [[Mach'aqway]] ''subordo Serpentes''
* [[qaraywa]] ''subordo Sauria''
'''[[Challwa]]kuna:'''
* [[trucha]] ''Salmo trutta''
* [[pihirriy]] (pejerrey)
== Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna ==
*[[Nuñuwa]] ''(Nuñoa):'' uma llaqta;
*[[Kaqsili]] ''(Cacsile, Caccili, Kajsili, Kaqsile):'' llaqtacha, chaypi [[Kaqsili llama]]s kan ''(Lama huanachus cacsilensis).'' [[Ambrosio Waman Tapara]]taqsi [[Kaqsili maqanaku]]pi Ispañulkunata awqapurqan.
* [[File:T'inkuy Warmikunarayku 2022.jpg|thumb|Nuñuwa Reunion Warmikunarayku 2022]]
== Simikuna ==
Distritupiqa aswanta [[qhichwa simi]]tam rimanku.
{|{{tablabonita}} border="1" style="width:35%;" border="1"
|-bgcolor=#EFEFEF
! '''Distritu / Pruwinsya'''
! '''[[Kastilla simi|Kastilla]] simita rimaqkuna''' <small> /1 </small>
! '''%'''
! '''[[Indihina]] simita rimaqkuna''' <small> /1, /2 </small>
! '''%'''
|-
| Nuñuwa distritu
|align="right" |1,548
|align="right" |15.7
|align="right" |8,284
|align="right" |84.1
|-
| Melgar pruwinsya
|align="right" |18,940
|align="right" |28.3
|align="right" |47,929
|align="right" |71.6
|-
|}
<small> /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata </small>
<small> /2 Indihina simi: [[qhichwa simi]], [[aymara simi]], [[ashaninka simi]] icha huk indihina simi (mana hawa simi)</small>
<small> Pukyu: <ref>[https://web.archive.org/web/19970412040139/http://www.inei.gob.pe/ www.inei.gob.pe/ (2007)]</ref> </small>
== Musiku ==
* [[Allpa llamk'ay]]: [[Paqucha]]
*
== Distritupi paqarisqa ==
*[[Ambrosio Waman Tapara]], qhichwa ankalli kastilla kamachina pachapi
== Kaypipas qhaway ==
* [[Raya walla]]
== Pukyukuna ==
<references/>
* [http://www.bvcooperacion.pe/biblioteca/bitstream/123456789/1485/1/BVCI0000968.pdf ''Evaluación, recuperación y conservación dl germoplasma de la alpaca raza suri color'' (Nuñoa - Melgar - Puno] pdf
* [https://web.archive.org/web/20160305202342/http://www.monografias.com/trabajos-pdf4/evaluacion-poblacional-fauna-silvestre-altoandina-puno/evaluacion-poblacional-fauna-silvestre-altoandina-puno.pdf Sallqa uywakuna, Punu] pdf (kastilla simi)
== Hawa t'inkikuna ==
* [http://media.peru.info/mapas/puno.jpg Saywitu:Punu suyu]
* [http://www.ayaviriweb.com/home/index.php?option=com_content&view=article&id=50&Itemid=78 AyaviriWeb: Nuñoa] (kastilla simi)
{{Distritukuna (Punu suyu)}}
{{Punu suyu}}
{{Suyukuna (Piruw)}}
[[Katiguriya:Distritu (Piruw)]]
[[Katiguriya:Distritu (Punu suyu)]]
[[Katiguriya:Distritu (Melgar pruwinsya)]]
28p98wxd2dvcspb1h0wimxaqrni9nwf
Tiki
0
18658
691150
667620
2026-08-18T08:56:11Z
InternetArchiveBot
25132
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
691150
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| color = pink
| name = Tiki
| status = LC
| image = Moorhen.jpg
| image_width = 260px
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Gruiformes]]
| familia = [[Rallidae]]
| genus = ''[[Gallinula]]''
| species = '''''G. chloropus'''''
| binomial = ''Gallinula chloropus''
| binomial_authority = ([[Carl von Linné|Linnaeus]], 1758)
| range_map = Gallinula chloropus distr ma.png
| range_map_width = 270px
| range_map_caption = Iwrupapi tiki: ruphaq pachapi (q'illu), tukuy watantin (q'umir)
| subdivision_ranks = subspecies
| subdivision =
* '''Gallinula chloropus barbadensis''' Bond 1954.
* '''Gallinula chloropus cachinnans''' Bangs 1915.
* '''Gallinula chloropus cerceris''' Bangs 1910. [[Kuba]].
* '''Gallinula chloropus chloropus''' (Linnaeus) 1758. [[Ispaña]], [[Hukllachasqa Qhapaq Suyu]].
* '''Gallinula chloropus galeata''' (Lichtenstein) 1818. [[Jujuy wamani]], [[Arhintina]], [[Buliwya]], [[Brasil]].
* '''Gallinula chloropus garmani''' Allen 1876. [[Chili]], Arhintina (Jujuy), [[Piruw]].
* '''Gallinula chloropus guami''' Hartert 1917
* '''Gallinula chloropus meridionalis''' (Brehm,CL) 1831
* '''Gallinula chloropus orientalis''' Horsfield 1821.
* '''Gallinula chloropus pauxilla''' Bangs 1915. Chili, [[Kulumbya]].
* '''Gallinula chloropus pyrrhorrhoa''' Newton,A 1861
* '''Gallinula chloropus sandvicensis''' Streets 1877. [[Hawayi]].
}}
'''Tiki''', '''Tikichu''' <ref>[https://web.archive.org/web/20160305202342/http://www.monografias.com/trabajos-pdf4/evaluacion-poblacional-fauna-silvestre-altoandina-puno/evaluacion-poblacional-fauna-silvestre-altoandina-puno.pdf Sallqa uywakuna, Punu] pdf (kastilla simi), r. 13: Ururillu qucha, Melgar; ''Tiquicho''</ref> , '''Tiki-tiki''', '''Taca Taca''' icha '''Tactash''' <ref>[https://web.archive.org/web/20100217101940/http://www.ign.gob.pe/web_espanol/IGN/conociendo/fauna-peru.htm www.ign.gob.pe] ''Taca Taca'', ''Táctash''</ref> ''(Gallinula chloropus)'' nisqaqa huk [[pisqu]]m, [[qucha]]kunap patanpi [[q'isa]]chaq, tukuy [[Tiksimuyu]]ntinpi kawsaq.
<Gallery>
Image:Gallinula chloropus 2 (Marek Szczepanek).jpg|
Image:Teichhuhn.jpg|
Image:Gallinula_galeata_Common_Gallinule_Florida_750px.jpg|
Image:Gallinula_galeata_Common_Gallinule_Florida_1500px.jpg|
Image:Gallinula chloropus 2005.jpg|
Image:Gallinula_chloropus.jpg|
Image:Gallinula_galeata_NBII.jpg|
Image:Teichhuhn 0505271.jpg|
Gallinula chloropus MHNT.ZOO.2010.11.67.1.jpg |Museum specimen
</Gallery>
== Pukyukuna ==
<references/>
== Hawa t'inkikuna ==
{{commonscat}}
{{wikispecies}}
[[Katiguriya:Pisqu]]
89a67mm8sicc9eav5gvms7tixgceblc
Aschaq
0
26733
691132
665949
2026-08-18T00:27:03Z
InternetArchiveBot
25132
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
691132
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| color = lightgreen
| name = Aschaq
| image = DirkvdM baracoa palmtrees.jpg
| image_width = 220px
| image_caption = huk aschaq, [[El Yunque]], [[Kuba]].
| regnum = [[Plantae]]
| divisio = [[Pteridophyta]]
| classis = [[Pteridopsida]]
| ordo = [[Cyatheales]]
| familia = [[Cyatheaceae]]
| genus = '''''Cyathea'''''
| genus_authority = [[James Edward Smith|J. E. Smith]], 1793
}}
'''Aschaq'''<ref>[https://web.archive.org/web/20111107220511/http://www.monografias.com/trabajos34/zaparas/zaparas.shtml Etnias del Ecuador - Zaparas.] ''aschag (Cyathea sp.).''</ref> icha '''Sanu-sanu'''<ref name="herrera">[https://web.archive.org/web/20111125020625/http://www.youblisher.com/files/publications/24/139773/pdf.pdf Fortunato L. Herrera, Lima, 1939: Catalogo alfabético de los nombres vulgares y científicos de plantas que existen en el Perú.] ''Cyathea cuspidata: "Sano-sano"''.</ref> ''(genus Cyathea)'' nisqakunaqa hatun [[raki-raki]]kunam, [[sach'a]] kaq, 470-manta aswan [[rikch'aq]]mi.
== Rikch'aqkuna ==
* [[Chusi-chusi]] icha Sanu-sanu ''(Cyathea cuspidata''<ref name="herrera" /><ref>Alice F. Tryon - 1959: Ferns of the Incas. American Fern Journal, 49 (1), p. 10.</ref> syn. ''Alsophila cuspidata)''<ref>http://www.wdt.qc.ca/treesna2list.asp?start=351</ref>
* ''Cyathea multiflora'': Sanu-sanu
== Pukyukuna ==
<references />
== Hawa t'inkikuna ==
{{commonscat|Cyathea}}
{{wikispecies|Cyathea}}
[[Katiguriya:Aschaq yura rikch'aq ayllu]]
[[Katiguriya:Flora (Rupa-Rupa)]]
[[Katiguriya:Flora (Umawa)]]
i9wcwerlcnhv2j9paz7f5iukgt491o6
Beni kawsay pacha risirwa
0
26930
691145
666019
2026-08-18T07:50:06Z
Ziv
31841
([[c:GR|GR]]) [[File:Cedrela odorata foliage.jpg]] → [[File:Starr 030807-0048 Cedrela odorata.jpg]] → File replacement: changing the name of a duplicate file ([[c:c:GR]])
691145
wikitext
text/x-wiki
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="1" style="float:right; empty-cells:show; width:25%; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:#8B8378;"
!colspan="2" style="background-color: #8B8378; font-size:medium;" | '''Beni kawsay pacha risirwa'''
|- bgcolor="#EEEEEO"
! colspan="2" align="center" | [[Image:Sabana del Beni - Bolivia.jpg|290px|]]
|-bgcolor="#EEEEEO"
|colspan="2" style="text-align:center; font-size:smaller" |
|-bgcolor="#ffffff"
|[[Mama llaqta]]: || [[Image:Flag of Bolivia.svg|25px]] [[Bolivia]]
|-bgcolor="#ffffff"
|Tiyay || [[Beni suyu]], [[Yakuma pruwinsya]], [[Ballivián pruwinsya]]
|-bgcolor="#ffffff"
|[[Tinkurachina siwi]]kuna || 14º30’ – 14º50’ S <br> 66º00’ – 66º40’ W
|-bgcolor="#ffffff"
|[[Hallka k'iti k'anchar]] || 135.000 ha
|-bgcolor="#ffffff"
|Hanaq kay ||
|-bgcolor="#ffffff"
|Kamasqa wata || 5-X-1982 (D.S. 19191)
|-bgcolor="#ffffff"
|[[Karu puriq]]kuna / [[wata]]: ||
|-bgcolor="#ffffff"
| [[Pacha suyu]]: ||
|- bgcolor="#ffffff"
| Llika tiyanan||[www.]
|-
!colspan="2" align="center" bgcolor="#8B8378" style="text-align:center; font-size:larger; color:#black;" | ''''''
|-bgcolor="#FFFFFF"
|colspan="2" style="text-align:center; font-size:smaller" |[[image:National parks of bolivia.PNG|290px|]]<br />[[Buliwya]]pi mamallaqta parkikuna
|}
'''Beni kawsay pacha risirwa''' ([[kastilla simi]]pi: ''Reserva de Biosfera Estación Biológica del Beni'') suyuqa [[sallqa amachay|amachasqam]] kachkan, [[Buliwya]] mama llaqtapi, [[Beni suyu]]pi.
== Allpa saywachi ==
* [[Mayu]]kuna: [[Maniqui mayu]], [[Rapulu mayu]], [[Maniqui Viejo mayu]], [[Maniquicito mayu]], [[Curiraba mayu]]
== Chiriqunuy ==
== Flora ==
[[Image:Starr 030807-0048 Cedrela odorata.jpg|thumb|left|160px|[[Siwis]]: [[Q'apaq siwis]] / [[Kanuwa ruya]] ''Cedrela odorata'' ]]
[[Rikcha:Socratea exorriza2002 03 12.JPG|thumb|right|180px|''Socratea exorrhiza'']]
* [[Mara]] ''Swietenia macrophylla''
* ''Calophyllum brasiliense''
* [[Siwis]]: [[Q'apaq siwis]] / [[Kanuwa ruya]] ''Cedrela odorata''
* [[Qatawa]] ''Hura crepitans''
* ''Tabebuia heptaphylla''
* ''Astronium sp.'' ("cuchi")
* ''Socratea exorrhiza''
* ''Geonoma sp.'' ("jatata")
== Fauna ==
[[Image:Spider monkey DSC05758.JPG||thumb|left|160px|[[Puka uya makisapa]] ''Ateles paniscus'']]
[[Image:Podocnemis unifilis.jpg|thumb|left|160px|[[Charapa]]: [[Tarikaya]] ''Podocnemis unifilis'']]
Beni kawsay pacha risirwa 852 laya uywakuna kawsan, 480 laya [[pisqu]]kuna..
* Priodontes maximus
* [[Puka uya makisapa]] ''Ateles paniscus''
* [[Q'utu k'usillu]] ''Alouatta seniculus''
* [[Uturunku]] ''Panthera onca''
* [[Tanka taruka]]: [[Ch'ura taruka]] ''Odocoileus dichotomus''
* ''Caprimulgus candicans''
* [[Chullu walli]] ''Harpia harpyja''
* [[Qucha patu]] ''Cairina moschata''
* ''Turdus haplochrous''
* [[Charapa]]: [[Tarikaya]] ''Podocnemis unifilis''
* [[Lagartu]]: ''Caiman crocodilus yacare''
* ''Melanosuchus niger''
== Runakuna ==
* [[Chimán]]: 200.chá ayllu (1.000-chá runa); Maniqui mayu, Rapulu mayu, Maniqui Viejo mayu, Maniquicito mayu, Curiraba mayu
* [[Camba]]: 10 ayllu
* [[Movima]]
== Wiñay kawsay ==
== Kaypipas qhaway ==
* [[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna]]
* [[Chilipi amachasqa sallqa suyukuna]]
* [[Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna]]
* [[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna]]
== Pukyukuna ==
* [https://web.archive.org/web/20071021075220/http://fundesnap.org/fundesnap/sac/mostrar_plugin.php?symbolic_name=XDB_LST_AREAS_PROTEGIDAS&id_plugin=31&referer=sistema_nal_de_areas_protegidas_es&id_area_protegida=3 www.fundesnap.org / Beni kawsay pacha risirwamanta] (kastilla simipi)
== Hawa t'inkikuna ==
{{Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna}}
[[Katiguriya:Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna]]
[[Katiguriya:Karu puriy (Buliwya)]]
[[Katiguriya:Beni suyu]]
[[Katiguriya:Ballivián pruwinsya]]
[[Katiguriya:Yakuma pruwinsya]]
dhkoqtq9rtkn9aklwcgbcjfmxxhq9jh
Chachaq'uma
0
27178
691134
619747
2026-08-18T01:33:05Z
InternetArchiveBot
25132
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
691134
wikitext
text/x-wiki
{{Ama pantaychu 3|'''[[Chachakuma]]''' (Escallonia) nisqa}}
{{Taxobox
| color = lightgreen
| name = Chachaq'uma
| image =
| regnum = [[Plantae]]
| divisio = [[Magnoliophyta]]
| classis = [[Magnoliopsida]]
| ordo = [[Asterales]]
| familia = [[Asteraceae]]
| genus = ''[[Senecio]]''
| species = '''''S. nutans'''''
| binomial = ''Senecio nutans''
| binomial_authority = Sch.Bip.
}}
'''Chachaq'uma''' (urqu chachaq'uma, china/kachu chachaq'uma)<ref>''[https://web.archive.org/web/20130625213105/http://www.biouls.cl/aymara/plantas.htm CHACHACOMA, CHACHACOMA DEL CRISTIANO: Orko chachacoma (Chachacoma macho): Senecio nutans Schulz Bipontinus. Ejemplares de plantas adultas. Kachu chachacoma (Chachacoma hembra) S. nutans Sch. Bip. Ejemplares juveniles. Familia Asteráceas (Asteraceae) o Compuestas (Compositae)]''.</ref> icha '''yuraq chachaq'uma'''<ref>{{Ref Chungara||chachakoma blanca (Senecio nutans)}}</ref> ''(Senecio nutans)'' nisqaqa ([[aymara simi]]: ''chacha'', "runa", ''q'uma'', "llump'aq") huk [[qura]]m, rikch'aq [[wamanripa]]m, [[hampi yura]]pas, [[Chili]]pi [[Buliwya]]pipas wiñaq.
== Hawa t'inkikuna ==
{{commonscat|Senecio|Senecio}}
{{wikispecies|Senecio|Senecio}}
== Pukyukuna ==
<references />
[[Katiguriya:Ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllu]]
[[Katiguriya:Qura]]
[[Katiguriya:Hampi yura]]
[[Katiguriya:Flora]]
g68vd20k90mdbn3njs0k5fhg5ih7asf
Llut'ana
0
27216
691136
665745
2026-08-18T05:05:53Z
InternetArchiveBot
25132
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
691136
wikitext
text/x-wiki
{{Huk sut'ikuna 5|'''[[Llut'ay]]''', '''[[K'askay]]'''}}
[[Rikcha:AdhesivesForHouseUse004.jpg|thumb|Llut'anayuq lata pila.]]
'''Llut'ana''', '''K'askana''' icha '''K'askachina''' nisqaqa ima iskay rakitapas, imakunatapas t'inkinapaq [[imayay]]mi.
Llut'ana [[puriqlla]]taqa, [[chullusqa]]taqa huk icha iskaynintin rakimanmi churanchik, chaymantataqmi t'inkichik. Llut'ana [[ch'aki]]yaptin hap'inakunmi.
Iskaynintin llut'ana kaptinqa, iskay llut'ana [[ruranakuy|ruranakunmi]], t'inkinachiq imayayman tukukuspa.
== Hawa t'inkikuna ==
*[https://web.archive.org/web/20230921000000/https://www.adhesivesmanufacturer.com/adhesive-manufacturing-technique/ Adhesives manufacturer]
{{Commonscat|Adhesives}}
[[Katiguriya:Chaqllisinchi]]
[[Katiguriya:Allwiya]]
5ne7htgo4nkded5goqjb4g8sqr6leha
San Mateo distritu
0
30630
691148
669115
2026-08-18T08:19:01Z
InternetArchiveBot
25132
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
691148
wikitext
text/x-wiki
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="1" align="right" width=290px style="margin-left:1em; background:#698B22; font-size: 95%;"
|- bgcolor="#698B22"
! colspan="2" |
{| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center"
|- bgcolor="#698B22"
| <font size="+0" color="white">'''San Mateo distritu <br/> <small> Distrito de San Mateo de Huanchor</small> '''</font>
|}
|- bgcolor="#FFFFFF"
! colspan="2" align="center" | [[Image:Puente Infiernillo Junín0338.jpg|290px|]]
|-bgcolor="#FFFFFF"
|colspan="2" style="text-align:center; font-size:smaller" | [[Infiernillo chaka]] (Rimaq mayu), San Mateo Wanchur distritu, Lima suyupi
|-
|- bgcolor="#FFFFFF"
|- style="color: white; background: #698B22; text-align:center;border-bottom:1px solid #999"
| '''Waruchiri pruwinsya'''
| style="color: white; border-left:1px solid #999"| '''Wallqanqa'''
|- style="background: white"
|rowspan=6| [[Image:Location of the province Huarochirí in Lima.svg|145px|center]]
|- style="background: white"
|style="border-left:1px solid #999"| [[Image:Escudo de huacho.gif|70px|center|wallqanqa, Wachu llaqta, Lima suyup uma llaqtan]]
|- style="background: #FFFFFF;border-top:1px solid #999; text-align:center;"
|style="border-left:1px solid #999"|
|- style="background: #698B22; text-align:center;"
|style="color: white; border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Unancha'''
|- style="background: white; border-top:1px solid #999;"
|style="border-left:1px solid #999"| [[Image:Flag of Lima.svg|100px|center|border|unancha, Lima suyu]]
|- style="background: #FFFFFF; border-top:1px solid #999; text-align:center;"
|style="border-left:1px solid #999"|
|- align="center"
! colspan="2" | .
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Mama llaqta]] || [[Image:Flag of Peru.svg|25px]] [[Piruw]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Tinkurachina siwi]]kuna ||
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[:Katiguriya:Suyu (Piruw)|Suyu]] || [[Lima suyu]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[:Katiguriya:Pruwinsya (Piruw)|Pruwinsya]] || [[Waruchiri pruwinsya]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Rimay|Simi]]kuna || [[kastilla simi]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Uma llaqta]] || [[San Mateo (Waruchiri)|San Mateo]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Runa]]kuna || 4.754 ''<small>(2005)</small>''
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Runa ñit'inakuy]]|| 11,2 runa / km² ''<small>(2005)</small>''
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Hallka k'iti kanchar]] || 425,6 km²
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hanaq kay || 3.149 m
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kamasqa wata ||
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Kuraka]] || Julio Cesar Del Pozo Campos
|- bgcolor="#FFFFFF"
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Karu rimay yupay]] ||
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Pacha suyu]]|| UTC-5
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Qhichwa simi]]pi llika tiyanan|| [www.]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Kastilla simi]]pi llika tiyanan|| [http://www.municipalidaddesanmateo.gob.pe/ munisanmateo]
|- align="center"
!colspan="2" |
|}
'''San Mateo distritu''' nisqaqa ([[kastilla simi]]pi: ''Distrito de San Mateo de Huanchor'') [[Piruw]] mama llaqtapi huk distritum, [[Lima suyu]]pi , [[Waruchiri pruwinsya]]pi. Uma llaqtanqa [[San Mateo (Waruchiri)|San Mateo]] llaqtam.
== Allpa saywachi ==
* [[Urqu]]kuna: [[Antachayri]] - [[Paka rit'i urqu]] - [[Panchakutu]] - [[Phaqcha rit'i urqu]] - [[Sullkun]] - [[Utush Mikhunan]]
* [[Qucha]]kuna:
* [[Mayu]]kuna: [[Rimaq mayu]] - [[Yuraq mayu (Lima)|Yuraq mayu]] (''Río Blanco'')
== Distritupi paqarisqa ==
== Kaypipas qhaway ==
* [[Antankallu phaqchakuna]]
* [[Antikuna q'asa]]
* [[Chawpi Walla (Piruw)]]
* [[Jitpa walla]]
* [[Palakala phaqchakuna]]
* [[Paryaqaqa]]
* [[Paryaqaqa walla]]
* [[Infiernillo chaka]]<ref>[https://web.archive.org/web/20110513230536/http://www.buenastareas.com/ensayos/Informe-De-Visita-a-San-Mateo/1133459.html www.buenastareas.com]</ref>
== Pukyukuna ==
<references/>
* [https://web.archive.org/web/20080423164200/http://desa.inei.gob.pe/mapas/bid/ Piruwpi pruwinsyakuna distritukunapas: Yupaykuna (INEI)]
== Hawa t'inkikuna ==
* [http://media.peru.info/mapas/lima.jpg Saywitu: Lima suyu]
* [https://web.archive.org/web/20070729183139/http://sigod.sd.pcm.gob.pe/default.aspx?ubigeo=150700 Saywitu: Waruchiri pruwinsyap distritunkuna]
{{Distritukuna (Lima suyu)}}
{{Lima suyu}}
{{Suyukuna (Piruw)}}
[[Katiguriya:Distritu (Piruw)]]
[[Katiguriya:Distritu (Lima suyu)]]
[[Katiguriya:Distritu (Waruchiri pruwinsya)]]
lu0u1x3sxeaxmm6yhjd0jslfp1t79ju
Kharwinchu
0
45106
691154
638740
2026-08-18T10:49:43Z
Ziv
31841
([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Argemone mexicana 02.jpg]] → [[File:Starr 030523-0139 Argemone mexicana.jpg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Starr 030523-0139 Argemone mexicana.jpg]]
691154
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = Kharwinchu
| image = Starr 030523-0139 Argemone mexicana.jpg
| image_width = 240px
| image_caption = ''Argemone'', cardo santo
| regnum = [[Plantae]]
| subregnum = [[Tracheobionta]]
| phylum = [[Magnoliophyta]]
| classis = [[Magnoliopsida]]
| subclassis = [[Magnoliidae]]
| ordo = [[Papaverales]]
| familia = [[Papaveraceae]]
| subfamilia = [[Papaveroideae]]
| tribus = [[Papavereae]]
| genus = '''''[[Argemone]]'''''
| genus_authority = [[Carl von Linné|L.]]
| species = ''A. mexicana''
| binomial= ''Argemone mexicana''
| binomial_authority = [[Carl von Linné|L.]]
| synonyms =
*''Argemone leiocarpa'' <small>[[Greene]]</small>
}}
[[File:Argemone mexicana MHNT.BOT.2018.28.22.jpg|thumb|''Argemone mexicana'']]
'''Kharwinchu'''<ref>{{Ref QSHKS|222|Kharwinchu}}</ref><ref>{{Ref Delgado|18|Kkarwinchu}}</ref> icha '''Qunta pakincha'''<ref>{{Ref Girault|78|kkonta pakincha}}</ref> ''(Argemone mexicana)'' nisqaqa [[Awya Yala]]pi kawsaq [[hampi yura]]m.
== Pukyukuna ==
<references/>
== Hawa t'inkikuna ==
{{commonscat|Argemone mexicana}}
{{wikispecies|Argemone mexicana}}
[[Katiguriya:Hampi yura]]
[[Katiguriya:P'akincha yura rikch'aq ayllu]]
1xip7rn7b0puzmys111f0rsrpcz5x9b
Ururillu qucha
0
46778
691152
628481
2026-08-18T09:10:46Z
InternetArchiveBot
25132
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
691152
wikitext
text/x-wiki
'''Ururillu qucha''' ([[kastilla simi]]pi: ''Lago Orurillo'') nisqaqa [[Piruw]]pi huk [[qucha]]m, [[Punu suyu]]pi, [[Melgar pruwinsya]]pi, [[Ururillu distritu]]pi, [[Ururillu]] llaqtañiq.
Ururillu quchapiqa kay [[pisqu]] layakunam kawsanku:<ref>[https://web.archive.org/web/20160305202342/http://www.monografias.com/trabajos-pdf4/evaluacion-poblacional-fauna-silvestre-altoandina-puno/evaluacion-poblacional-fauna-silvestre-altoandina-puno.pdf Sallqa uywakuna, Punu] pdf (kastilla simi), r. 13: Ururillu qucha, Melgar</ref>
<gallery>
Rikcha:Andean Negrito (Lessonia oreas) on the ground, side view.jpg|[[Ch'inqu]] ''Lessonia oreas''
Rikcha:Tringa melanoleuca1.jpg|[[Tiwtinku]] ''Tringa melanoleuca''
File:Zonotrichia capensis-4.jpg|[[Pichinku]] ''Zonotrichia capensis''
File:Snowy Egret HMB RWD.jpg|[[Yuraq waqar]] ''Egretta thula''
Rikcha:Andean Lapwing (Vanellus resplendens) on the ground, side view.jpg|[[Likichu]] ''Vanellus resplendens''
Rikcha:Wren-like Rush-Bird.jpg|[[Tuturiru]] ''Phleocryptes melanops''
Rikcha:Lightmatter flamingo2.jpg|Puka [[pariwana]]: ''Phoenicopterus ruber''
</gallery>
* [[Maraq-maraq]] ''Plegadis ridgwayi''
* [[Chuqa pisqu|Chuqa]]: ''Fulica americana''
* [[Turpiña]] ''Fulica gigantea''
* [[Puna pili]] ''Anas versicolor''
* ''Lophonetta specularioides'' = ''Anas specularoides'' ([[kastilla simi]]pi: ''pato cordillerano'')
* [[Puka pili]] ''Anas cyanoptera''
* [[Yuraq waqar]] ''Egretta thula''
* [[Sutru]] ''Anas flavirostris''
* [[K'ili]] ("Kele") Centropelma microptera = ''Rollandia microptera''
* [[Ch'inqu]] ''Lessonia oreas''
* [[Q'upu]] ''Oxyura ferruginea''
* [[Tiwtinku]] ''Tringa melanoleuca''
* [[Chulpurunku]] ''Rollandia rolland''
* Urin [[alqamari]] ''Phalcoboenus albogularis''
* [[Puna qiwlla]] ''Larus serranus''
* [[Pichinku]] ''Zonotrichia capensis''
* [[Uywantullu]] ''Podiceps occipitalis''
* [[Tikichu]] ''Gallinula chloropus''
* [[Likichu]] ''Vanellus resplendens''
* [[Tuturiru]] ''Phleocryptes melanops''
* [[Pariwana]] ''Phoenicopterus ruber''
* [[Q'illunchu]] ''Sicalis uropygialis''
== Kaypipas qhaway ==
* [[Janq'uquta]], huk qucha, Ururillu distritupi
== Pukyukuna ==
<references/>
== Hawa t'inkikuna ==
* [http://media.peru.info/mapas/puno.jpg Saywitu: Punu suyu]
{{Punu suyu}}
{{Suyukuna (Piruw)}}
[[Katiguriya:Qucha (Piruw)]]
[[Katiguriya:Qucha (Punu suyu)]]
[[Katiguriya:Melgar pruwinsya]]
[[Katiguriya:Afrika]]
3hvra4jukqaawr8i7lywm6y8my0ra5a
Ch'inqu
0
46891
691133
605280
2026-08-18T01:26:33Z
InternetArchiveBot
25132
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
691133
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = Ch'inqu| image =Andean Negrito (Lessonia oreas) on the ground, side view.jpg
| status = LC | status_system = IUCN3.1
| regnum = [[Animal]]ia
| phylum = [[chordate|Chordata]]
| classis = [[bird|Aves]]
| ordo = [[passerine|Passeriformes]]
| familia = [[tyrant flycatcher|Tyrannidae]]
| genus = ''[[Lessonia (bird)|Lessonia]]''
| species = '''''L. oreas'''''
| binomial = ''Lessonia oreas''
| binomial_authority = (Sclater & Salvin, 1869)
| synonyms = }}
'''Ch'inqu''' <ref>[https://web.archive.org/web/20160305202342/http://www.monografias.com/trabajos-pdf4/evaluacion-poblacional-fauna-silvestre-altoandina-puno/evaluacion-poblacional-fauna-silvestre-altoandina-puno.pdf Sallqa uywakuna, Punu] pdf (kastilla simi), r. 13: Ururillu qucha, Melgar; ''Lessonia oreas'': Chenko</ref>
(''Lessonia oreas'') nisqaqa [[Urin Awya Yala]]pi ([[Arhintina]], [[Buliwya]], [[Chili]], [[Piruw]]) kawsaq [[pisqu]]m.
== Pukyukuna ==
<references/>
* BirdLife International 2004. [http://www.iucnredlist.org/search/details.php/49999/all Lessonia oreas]. [http://www.iucnredlist.org 2006 IUCN Red List of Threatened Species. ]
{{commonscat|Lessonia|Lessonia}}
{{wikispecies|Lessonia|Lessonia}}
[[Katiguriya:Fauna (Arhintina)]]
[[Katiguriya:Fauna (Buliwya)]]
[[Katiguriya:Fauna (Chili)]]
[[Katiguriya:Fauna (Piruw)]]
08nomuvryqddv28qkeq97c5k5ei558n
K'ili
0
46906
691135
605297
2026-08-18T04:09:06Z
InternetArchiveBot
25132
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
691135
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = K'ili
| image = CentropelmaMicropterumSmit.jpg
| status = EN
| trend = down
| status_system = iucn3.1
| regnum = [[Animal]]ia
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Podicipediformes]]
| familia = [[Podicipedidae]]
| genus = ''[[Rollandia (bird)|Rollandia]]''
| species = '''''R. microptera'''''
| binomial = ''Rollandia microptera''
| binomial_authority = ([[John Gould|Gould]], [[1868]])
| synonyms =
* ''Podiceps micropterus''<br/><small>Gould, 1868</small>
* ''Centropelma microptera''<br/><small>[[Philip Sclater|Sclater]] & [[Osbert Salvin|Salvin]] [[1869]]</small>
| range_map =Titicaca Grebe.png
}}
'''K'ili''' <ref>[https://web.archive.org/web/20160305202342/http://www.monografias.com/trabajos-pdf4/evaluacion-poblacional-fauna-silvestre-altoandina-puno/evaluacion-poblacional-fauna-silvestre-altoandina-puno.pdf Sallqa uywakuna, Punu] pdf (kastilla simi), r. 13: Ururillu qucha, Melgar; ''Centropelma micropternum'': Kele</ref> (''Rollandia microptera'') nisqaqa [[Qullaw]]pi ([[Buliwya]], [[Piruw]]) kawsaq [[pisqu]]m.
== Pukyukuna ==
<references/>
== Hawa t'inkikuna ==
{{commonscat|Rollandia microptera}}
* [http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=3627 www.birdlife.org] K'ilimanta (inlish simi)
[[Katiguriya:Pisqu]]
[[Katiguriya:Fauna (Buliwya)]]
[[Katiguriya:Fauna (Piruw)]]
orux49kbvu7s7kum05gjql2miglf6sb
Kanuwa ruya
0
46930
691146
666530
2026-08-18T07:50:06Z
Ziv
31841
([[c:GR|GR]]) [[File:Cedrela odorata foliage.jpg]] → [[File:Starr 030807-0048 Cedrela odorata.jpg]] → File replacement: changing the name of a duplicate file ([[c:c:GR]])
691146
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| color = lightgreen
| status = VU
| image = Starr 030807-0048 Cedrela odorata.jpg
| image_width = 270px
| image_caption = Follaje de ''Cedrela odorata''.
| regnum = [[Plantae]]
| divisio = [[Fanerógama]] / [[Magnoliophyta]]
| classis = [[Magnoliopsida]]
| ordo = [[Sapindales]]
| familia = [[Meliaceae]]
| genus = [[Cedrela]]
| species = C. odorata
| binomial = ''Cedrela odorata''
| binomial_authority = [[Carl von Linné|L.]] [[1753]]
| synonyms =
*''[[Cedrela angustifolia]]'' <small>[[Moc.]] & [[Sessé]] ex [[DC.]]</small>
*'' [[Cedrela brownii]]'' <small>[[Loefl.]] ex D.Kize</small>
*'' [[Cedrela fissilis]]'' <small>[[Vell.]]</small>
*'' [[Cedrela guianensis]]'' <small>[[A.Juss.]]</small>
*'' [[Cedrela longipes]]'' <small>[[Blake]]</small>
*'' [[Cedrela mexicana]]'' <small>[[Roem.]]</small>
*'' [[Cedrela mexicana var. puberula]]'' <small>[[DC.]]</small>
*'' [[Cedrela occidentalis]]'' <small>[[DC.]] & [[Rose]]</small>
*'' [[Cedrela sinteisii]]'' <small>[[DC.]]</small>
*'' [[Cedrela velloziana]]'' <small>[[Roem.]]</small>
*'' [[Cedrela yucatana]]'' <small>[[Blake]]
*'' [[Surenus brownii]]'' <small>([[Loefl.]] ex [[Kuntze]]) [[Kuntze]]</small>
}}
'''Kanuwa ruya''',<ref>[https://web.archive.org/web/20170809105008/http://www.globalrestorationnetwork.org/uploads/files/LiteratureAttachments/47_biodiversity-and-indigenous-agroecology-in-amazonia.pdf J. A. Garí: Biodiversity and Indigenous Agroecology in Amazonia.] ''Canua ruya.''</ref> '''Puku yura''',<ref>[http://www.ambiente.gob.ec/userfiles/51/file/ESTUDIOS%20Y%20PUBLUCACIONES/Estudios%20y%20Publicaciones%20II/Fronteras%20del%20Ecuador.pdf Francisco de Orellana (2008): Agroturismo Fronterizo, Comunidad Fronteras del Ecuador, Cantón Aguarico. Provincia de Orellana. República del Ecuador.]</ref> '''Kapiruna''' icha '''Q'apaq siwis''' ''(Cedrela odorata)'' nisqaqa huk hatun [[sach'a]]m, rikch'aq [[siwis]]mi, [[Uralan Awya Yala]]pi wiñaq. [[K'ullu]] kurkumanta [[kanuwa]]tam ruranku.
== Hawa t'inkikuna ==
<references />
[[Katiguriya:Flora (Yunka)]]
[[Katiguriya:Mara yura rikch'aq ayllu]]
5yhzboob8ojau6bd4xcwa0yzcs8c9c0
Montreal
0
50320
691140
663635
2026-08-18T06:04:26Z
InternetArchiveBot
25132
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
691140
wikitext
text/x-wiki
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="1" align="right" width=290px style="margin-left:1em; background:#CC3300; font-size: 95%;"
|- bgcolor="#CC3300"
! colspan="2" |
{| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center"
|- bgcolor="#CC3300"
| <font size="+0" color="white">'''Montreal'''<br> Montréal</font>
|}
|- bgcolor="#FFFFFF"
! colspan="2" align="center" | [[Rikcha:TE-Collage Montréal.png|290px|Montreal llaqta]]
|-bgcolor="#FFFFFF"
|colspan="2" style="text-align:center; font-size:smaller" |Montreal
|- style="color: white; background: #CC3300; text-align:center;border-bottom:1px solid #999"
| '''Saywitu'''
| style="color: white; border-left:1px solid #999"| '''Wallqanqa'''
|- style="background: white"
|rowspan=6| [[Rikcha:Montreal au Quebec.png|145px|center|Montreal, Quebec-Kanada]]
|- style="background: white"
|style="border-left:1px solid #999"| [[Rikcha:Blason ville ca Montreal (Quebec).svg|70px|center|Montreal wallqanqa]]
|- style="background: #FFFFFF;border-top:1px solid #999; text-align:center;"
|style="border-left:1px solid #999"|
|- style="background: #CC3300; text-align:center;"
|style="color: white; border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Unancha'''
|- style="background: white; border-top:1px solid #999;"
|style="border-left:1px solid #999"| [[Rikcha:Flag of Montreal.svg|100px|center|Montreal unancha]]
|- style="background: #FFFFFF; border-top:1px solid #999; text-align:center;"
|style="border-left:1px solid #999"|
|- align="center"
! colspan="2" | .
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Mama llaqta]] || {{CAN}}
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Pruwinsya (Kanada)|Pruwinsya]] || [[Rikcha:Flag of Quebec.svg|22px|Quebec]] [[Quebec pruwinsya|Quebec]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Tinkurachina siwi]]kuna || 45°30′32″ N 73°33′15″ O
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Runa]]kuna || 1 649 519 <small>(2011)</small>
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Runa ñit'inakuy]] || 4 439 runak./km²
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Hallka k'iti kanchar]] || 365,13 km²
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hanaq kay|| 31 m
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kamasqa wata|| {{Pun|17|05|1642}}.
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Kuraka]] || [[Valérie Plante]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
|[[Karu rimay yupay]] || (Kanada)<br />
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Pacha suyu]]||
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Llika tiyanan|| [http://www.ville.montreal.qc.ca www.ville.montreal.qc.ca]
|-
! colspan="2" |
|}
'''Montreal''' ([[ransis simi]]pi: Montréal, Mons realis) nisqaqa [[Kanada]] mama llaqtap hatun [[llaqta]]nmi. [[Quebec pruwinsya]] aswan hatun llaqtanmi.
== Wiñay kawsay ==
[[Rikcha:Detroit Photographic Company (0946).jpg|thumb|left| Machu Montreal]]
[[Paul Chomedey de Maisonneueve]] kamasqa {{Pun|3|06|1833}}.
== Pulitika Rakiy ==
[[Rikcha:Montreal-boroughs-post-demerger.png|250px|right| Montreal wan [[distritu]]kuna]]
19 distritukuna:
* [[Ahuntsic-Cartierville]]
* [[Anjou (Montreal)|Anjou]]
* [[Côte-des-Neiges–Notre-Dame-de-Grâce]]
* [[Lachine]]
* [[LaSalle (Montreal)|LaSalle]]
* [[Le Plateau-Mont-Royal]]
* [[Le Sud-Ouest]]
* [[L'Île-Bizard–Sainte-Geneviève]]
* [[Mercier–Hochelaga-Maisonneuve]]
* [[Montréal-Nord]]
* [[Outremont]]
* [[Pierrefonds-Roxboro]]
* [[Rivière-des-Prairies–Pointe-aux-Trembles]]
* [[Rosemont–La Petite-Patrie]]
* [[Saint-Laurent (Montreal)|Saint-Laurent]]
* [[Saint-Léonard (Montreal)|Saint-Léonard]]
* [[Verdun (distrito)|Verdun]]
* [[Ville-Marie (Montreal)|Ville-Marie]]
* [[Villeray–Saint-Michel–Parc-Extension]]
== Raymikuna ==
*
== Ñaña llaqtakuna ==
*
== Rikchakuna ==
<gallery perrow="5">
Rikcha:Montreal City Hall Jan 2006.jpg| Montreal Munisipyu
Rikcha:Montreal MReine1 tango7174.jpg| Basilika Kathidral
Rikcha:Udemontreal.jpg| Montreal Yachay sunturnin
Rikcha:Olympiastadion Montreal.jpg| Montreal Ulimpiku istadyu</gallery>
== Kaypipas qhaway ==
* [[Pulitika rakiy (Kanada)]]
* [[Ulimpiku pukllaykuna 1976]]
{{Listaref}}
== Hawa tinkikuna ==
{{commonscat|Montreal, Quebec}}
* [http://www.ville.montreal.qc.ca/ Montreal Uficial Web]
* [https://web.archive.org/web/20090413104427/http://www.tourisme-montreal.org/ Web oficial de información turística de Montreal] (ransis wan inlish simipi)
* [http://www11.ville.montreal.qc.ca/sherlock2/servlet/template/sherlock%2CAfficherDocumentInternet.vm/nodocument/20146 Protocolos y acuerdos internacionales]
* [https://web.archive.org/web/20120920010034/http://imtl.org/index.php IMTL, Montreal wasikuna] (ransis wan inlish simipi)
[[Rikcha:Canada Montreal Panorama.jpg|thumb|center|700px| Montreal llaqta]]
[[Katiguriya:Montreal| ]]
[[Katiguriya:Llaqta (Kanada)]]
[[Katiguriya:Quebec pruwinsya]]
dd9bd3oqsesu8apzdaokkq59nayy3b1
Mi Perú distritu
0
55337
691138
663598
2026-08-18T05:54:14Z
InternetArchiveBot
25132
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
691138
wikitext
text/x-wiki
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="1" align="right" style="margin-left:1em; background:#698B22; font-size: 95%;"
|- bgcolor="#698B22"
! colspan="2" |
{| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center"
|- bgcolor="#698B22"
| <font size="+0,2" color="black">''' Mi Perú distritu'''<br>Distrito de Mi Perú</font>
|}
|-
|- bgcolor="#FFFFFF"
! colspan="2" align="center" | [[Rikcha:Mi Perú Distrito.png|150px|Mi Perú saywitu]]
|-bgcolor="#FFFFFF"
|colspan="2" style="text-align:center; font-size:smaller" | Mi Perú en Qallaw Pruwinsya
|- align="center"
|-
|- bgcolor="#FFFFFF"
|- style="color: white; background: #458B00; text-align:center;border-bottom:1px solid #999"
|- style="background: #458B00; border-top:1px solid #999; text-align:center;"
|style="border-left:1px solid #999"|
|-
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Mama llaqta]] || [[Rikcha:Flag of Peru.svg|25px|Piruw]] [[Piruw]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Tinkurachina siwi]]kuna || 11°51′15″ S, 77°07′21″ O
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Uma llaqta]] || [[Qallaw]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[:Katiguriya:Suyu (Piruw)|Suyu]] || [[Qallaw]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[:Katiguriya:Pruwinsya (Piruw)|Pruwinsya]] || [[Qallaw pruwinsya|Qallaw]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Runa]]kuna || 51 522 ''<small>(inei2014)</small>''
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Runa ñit'inakuy]]|| 3 312,4 runak./km² ''<small>(inei2005)</small>''
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Hallka k'iti kanchar]] || 2,47 km²
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Hanaq kay || 34 m
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Kamasqa wata || {{Pun|17|5|2015}}
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Kuraka]] || [[Reynaldo Encalada|Reynaldo Encalada Tovar]]<br>''<small>(2016-2018)</small>''
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Llaqta]]kuna ||
|- bgcolor="#FFFFFF"
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Karu rimay yupay]] ||
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Pacha suyu]]||
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Llika tiyanan||[https://web.archive.org/web/20151208153009/http://www.munimiperu.gob.pe/ www.munimiperu.gob.pe]
|-
|- align="center"
!colspan="2" align="center" bgcolor="#698B22" style="text-align:center; font-size:larger; color="white;" |'''Qallaw pruwinsya
'''
|-
|- bgcolor="#FFFFFF"
! colspan="2" align="center" |
|-
|- bgcolor="#FFFFFF"
|- style="color: white; background: #458B00; text-align:center;border-bottom:1px solid #999"
|- style="background: #458B00; border-top:1px solid #999; text-align:center;"
|style="border-left:1px solid #999"|
|-
|- align="center"
! colspan="2" |
|}
'''Mi Perú distritu'''; ([[kastilla simi]]pi: ''Distrito de Mi Perú'') nisqaqa huk distritum [[Qallaw pruwinsya]]pi, [[Qallaw suyu]]pi, [[Piruw]] mama llaqtapi.
== Wiñay kawsay ==
Kamasqa {{Pun|17|5|2014}}, [[Ollanta Humala]] Umalliq.
== Allpa saywachi ==
Hallka k'iti kanchar 2,47 km²
* '''[[Urqu]]kuna''':
* '''[[Mayu]]kuna''':
* '''[[Qucha]]kuna:'''
== Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna ==
Uma llaqtanqa [[Mi Perú]] llaqtam.
== Runakuna ==
51 522 runakuna
== Distritupi paqarisqa runakuna ==
=== Kurakakuna ===
* 2016-2018: Reynaldo Encalada Tovar.
== Llaqtap amachana santun==
* [[Hatun quchamanta Taytan]]
* [[Karmin Pallan]]
* [[La Merced Pallan]]
* [[Santa Rosa Limamanta]]
== Yachay tarpuy ==
=== Yachaychiy ===
*Wawa wasikuna :
*Huch'uy yachay wasikuna:
*Chawpi yachay wasikuna:
*Yachay sunturkuna:
=== Karu puriy ===
== Musiku ==
== Apaykachana ==
== Kaypipas qhaway ==
== Hawa t'inkikuna ==
* [https://web.archive.org/web/20191130080850/http://www.munimiperu.gob.pe/ Municipalidad Distrital de Mi Perú]
* [https://web.archive.org/web/20060417192938/http://www.gmcweb.net/todocallao/index.htm Todo Callao]
* [https://web.archive.org/web/19970412040139/http://www.inei.gob.pe/ INEI Piruw]
{{Distritukuna (Callao)}}
[[Katiguriya:Distritu (Qallaw pruwinsya)]]
[[Katiguriya:Distritu (Piruw)]]
oifc3ved4vpxlx8xg6ss3egyjszfhf1
Midori (web wamp’uq)
0
62946
691139
670388
2026-08-18T05:56:47Z
InternetArchiveBot
25132
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
691139
wikitext
text/x-wiki
[[Rikcha:Midori.svg|rikchacha|Midori riqsinapaq rikch'a]]
[[Rikcha:About Midori Web Browser v7 running on Ubuntu 18.04.jpg|rikchacha|Midori wamp'uq 2 kaq niraqpa [[Chawpin uya|chawpin uyan]]]]
'''Midori''' ([[Nihun simi|Nihun simipi]]: 緑, rumanisasqa: midori 'q'umir') nisqaqa huk [[yanqalla, kicha-pukyu ima]] [[Web wamp'uq|web wamp'uqmi]]. 2019 watapi, Midori yuyay wakichiyqa Astian Foundationwan hukllanakuchirqa,<ref name="home">{{Cite web|url=https://www.midori-browser.org/|title=Midori|work=midori-browser.org}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.midori-browser.org/|title=Midori Web Browser|work=www.midori-browser.org}}</ref> chaymanta Midori tukuyninpi musuqchasqa karqan, [[WebKitGTK nisqa|WebKitGTKmanta]] [[Electron (software nisqap llikan) .|Electron]] llamk'achiyta t'ikraspa.<ref>{{Cite web|url=https://gitlab.com/midori-web/midori-desktop/-/blob/bd3bfc56e99f94288ddb493c8918df30ba275404/README.md|title=README.md · master · Midori Web / Midori-desktop}}</ref>
Gecko se utiliza como software de renderizado desde 2023. Esto se debe a que está basado en el nuevo navegador Floorp basado en Firefox.
== Hawa t'inkikuna ==
* [https://web.archive.org/web/20230619220027/https://astian.org/midori-browser-desktop/ Tukri webp'anqa]
== Pukyukuna ==
[[Katiguriya:Web wamp'uqkuna]]
sk5q6q6pjjo1k66jy6odeps27rvf750
Taramayu
0
63608
691149
673817
2026-08-18T08:49:29Z
InternetArchiveBot
25132
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
691149
wikitext
text/x-wiki
'''Tarma mayu''', '''Tarma''', '''Tarama''', '''Tarmayu''', '''Taramayu''', '''Tara mayu''', '''Taruma''' icha '''Tarmamayu''' ([[kastilla simi]]pi: ''Río Tarma''), nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk rikch'aq pruwinsyapi , Junín suyupi . Hatun mayukunaqa Río Collana, Río Huantay mayukunam, Tarma llaqtap chawpinpi Palca distritumanta wicharin, Carpapata, Huasahuasi mayukuna, huch'uy afluentekuna ima hukllawakun. Hinallataqmi mama quchamanta 4.400 mitru hanaqpi tarikun. hinaspapas Chanchamayo, Tulumayo mayukunaman hukllawakuptin Perené mayupa hukninmi.<ref>http://repositorio.undac.edu.pe/handle/undac/1565</ref><ref>https://web.archive.org/web/20230730224110/https://tierra.tutiempo.net/amp/peru/rio-tarma-pe061613.html</ref><ref>https://sigrid.cenepred.gob.pe/sigridv3/documento/1542</ref>
== Etimología nisqamanta ==
Es hamun quechua simimanta ''Tarma mayo'', ''Taramayo'', ''Tarama'', ''Taruma'' o ''Tarumayu'': Tara niyta munan planta o sacha y Mayu o Mayo significa mayu, en pisi simikuna Tarakunawan muyurisqa mayu utaq tara tara mayu pasasqan mayu niyta munan.
== Ñawpa pacha ==
* Tarma mayu:
:* Paqarisqa: Francisco Otero avenidapi, Malecón Gálvezpi, Tarma llaqtapi paqarisqa
:* Largo: ND
:* Hatun afluentekuna: Distritu ukhupiqa Yanango mayu, Huacará mayu, Oxabamba mayu, Huasahuasi mayu, Carpapata mayu, huch’uy afluentekuna ima kan.
:* Importante llaqtakuna: Tarma, Acobamba, Palca, Huasahuasi y San Ramón.
:* Tukuchin: Jirón Cáceres llaqtapi [[San Ramón (Peru)|San Ramón]] llaqtapi puriyniyki tukuchiy.
== Hawa t'inkikuna ==
{{Hunin suyu}}
{{Tarma pruwinsya}}
{{Tarma distritu}}
{{Tarma}}
== Qillqa pukyukuna ==
[[Katiguriya:Mayu (Piruw)]]
[[Katiguriya:Tarma pruwinsya]]
[[Katiguriya:Mayu (Hunin suyu)]]
12vxcw5kb7iwujyth1efrcq5y06vjs1