ဧရာမ ကြယ်နီ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="rki">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝီကီးပီးဒီးယား</sitename>
    <dbname>rkiwiki</dbname>
    <base>https://rki.wikipedia.org/wiki/%E1%80%A1%E1%80%93%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%AC</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မီဒီယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">အထူး</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဆွီးနွီးချက်</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">အသုံးပြုလူ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">အသုံးပြုလူ ဆွီးနွီးချက်</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝီကီးပီးဒီးယား</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝီကီးပီးဒီးယား ဆွီးနွီးချက်</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဖိုင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဖိုင် ဆွီးနွီးချက်</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မီဒီယာဝီကီ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မီဒီယာဝီကီ ဆွီးနွီးချက်</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">တမ်းပလိတ်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">တမ်းပလိတ် ဆွီးနွီးချက်</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">အကူအညီ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">အကူအညီ ဆွီးနွီးချက်</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဆွီးနွီးချက်</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ဧရာမ ကြယ်နီ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1357</id>
    <revision>
      <id>17691</id>
      <parentid>13268</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:46:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <origin>17691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5992" sha1="4qfu8nsc1wnyu20keyjr63a8rqrfije" xml:space="preserve">[[File:Sun red giant my.svg|thumb|right| ဘယ်ဘက်ဟိ အဝါရောင် ကြယ်လေးဖို့ နေကို ဂု အခြီအနိန်နန့် ပြထားခြင်းဖြစ်ရေ။ ညာဘက်ဟိ ကကောင်းကြီးမားရေ ကြယ်နီဖို့ [[နေ]]ရေ ဧရာမကြယ်နီ အဖြစ် ပြောင်းလဲ လားရေ အခါတွင် တွိ့ရမည့် ပုံစံ ဖြစ်ရေ။]]

'''ဧရာမ ကြယ်နီ''' ({{Lang-en|Red Giant}}) ဆိုစွာကကောင်းကြီးမားရေကြယ်အမျိုးအစား ဖြစ်ပြီး [[နီ]]ဧ့ တစ်ဝက်မှ ဆယ်ဆလောက်ထိ လီးလံနိုင်ရေ။ ဧရာမကြယ်နီ ဆိုရေ နာမည်ကို ပီးရခြင်းဖို့ ထိုကြယ်တိရေ အနီရောင်ဟိပြီး ကကောင်းပင် ကြီးမားရေကြောင့် ဖြစ်ရေ။ ဧရာမကြယ်နီ အများအပြားဖို့ အကျွန်ရို့ဧ့ နီပိုင် ကြယ်ပေါင်း ထောင်ပေါင်းတိစွာကို အထဲတွင် ထည့်သွင်း ထားနိုင်လောက်အောင် ကြီးမားလှလီရေ။ မီရာ၊ [[အာဒီဘရန်]]၊ [[အာကျူးရပ်]]၊ ဂမ်မာ ခရူးဆစ် စရေရို့ဖို့ ဧရာမကြယ်နီ အချို့ရို့ဧ့ နာမည်တိ ဖြစ်ရေ။

ဂုလက်ဟိ အခြီအနေတွင် အကျွန်ရို့ဧ့ နီအဖို့ [[ပင်မအစီအစဉ်အတွင်းဟိကြယ်]] အဖြစ် ဟိနေရေ။ ယကေ ဂုမှစပနာ နှစ်ပေါင်း ၅ [[ဘီလီယံ]]မျှ ကြာရေအခါတွင် သိပ္ပံပညာသျှင်ရို့က နီရေ ဧရာမ ကြယ်နီအဖြစ် ပြောင်းလဲလားမည်ဟု ယူဆကတ်ရေ။ နီရေ ဂုလက်ဟိထက် အဆ ၂၀၀ မျှ ပိုကြီးလာဖို ဖြစ်ရေ။ ယင်းချင့်ကြောင့် နီရေ [[ဗဒူးဂြိုဟ်|မာကျူရီဂြိုဟ်]]၊ [[ရေကြာဂြိုဟ်|ဗီးနပ်စ်ဂြိုဟ်]] နန့် [[ကမ္ဘာဂြိုဟ်|ကမ္ဘာ]]ရို့ကို ဝါးမျိုပစ်လီဖို့ဟု ယူဆရရေ။ ဒေရေဖို့ ကျွန်တော်ရို့ နေမင်းကဲ့သို့ G အမျိုးအစားကြယ်တစ်စင်းမှု ဖြစ်ရိုးဖြစ်စဉ်မျှသာ ဖြစ်ရေ။ နေမင်းဧ့ အတွင်းဘက် [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]]လောင်စာတိ ကုန်ဆုံးလားပြီး [[ဟီလီယမ်]]လောင်စာတိ လောင်ကျွမ်းကာ [[ဒြပ်ဆွဲငင်အား]]မငြိမ်မသက်မှုကြောင့် ကြယ်နီကြီးအဖြစ် ပြန့်ကားလာမည် ဖြစ်ရေ။ ယပြီးနောက် နေမင်းရေ ကမ္ဘာအရွယ်အစား [[ကြယ်ဖြူပု]] (white dwarf) အဖြစ် နောင်နှစ်ပေါင်းတိစွာ မှေးမှိန်စွာ ထွန်းလင်းနေလီဖို့ဖြစ်ရေ။ နေမင်းရေ ကြယ်နီကြီးအဖြစ် ပြန့်ကားမလာမှီ နှစ်သိန်းပေါင်းတိစွာမတိုင်ခင်ကပင် [[ကမ္ဘာ]]ပေါ်မှ သက်ဟိရို့မှန်ရေ သျှင်သန်ရန် မဖြစ်နိုင်တော့ပေ။ ဇာကြောင့်ဆိုကေ နေမင်းရေ ဂုလက်ဟိထက် ၄ဝ ရာခိုင်နှုန်းခန့် ပိုပြီးကေတောက်ပလာပါက ကမ္ဘာပေါ်မှ [[ပင်လယ်]] [[သမုဒ္ဒရာ]]ရေတိ ခန်းခြီာက်ကုန်မည်ဖြစ်ရေကြောင့်ပေတည်း။ ကျွန်တော်ရို့လူသားတိရေ နောင်အနာဂတ်ကာလတွင် အခြီချနီထိုင်နိုင်မယ့် အခြားရေ[[ဂြိုဟ်]]သစ်တိအား ကိုလိုနီချဲ့ရန် လိုအပ်ပါလီဖို့။ လူသိများရေ တောက်ပရေ ကြယ်အများစုရေ ဧရာမ ကြယ်နီတိဖြစ်ကတ်ရေ။ [[အာကျူးရပ်]]ရေ ကမ္ဘာမြေမှ [[အလင်းနှစ်]] ၃၆ ကွာဝီးရေ ဧရာမ ကြယ်နီတစ်စင်းဖြစ်ရေ။
[[File:The life cycle of a Sun-like star (annotated).jpg|thumb|upright=2|center|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;(ဘယ်ဘက်မှ ညာဘက်သို့) နေကဲ့သို့ ကြယ်တစ်စင်းမှ ကြယ်နီအဖြစ် ပြောင်းလဲလာပုံ အဆင့်အဆင့်&lt;/div&gt;]]

==အခြားကြည့်ရန်==
*[[ကြယ်ဖြူပု]]
*[[အိသာ ကရိနီ]]
*[[UY Scuti]]
*[[ကြယ်ပုနီ]]

[[Category:ကြယ်တိ]]</text>
      <sha1>4qfu8nsc1wnyu20keyjr63a8rqrfije</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟိုက်ပါနိုဗာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1367</id>
    <revision>
      <id>17692</id>
      <parentid>13274</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:46:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <origin>17692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11870" sha1="hwtxcpgjbr8rwbbhnkmnkgigzg9lho7" xml:space="preserve">[[File:SN 2006gy, NASA illustration.jpg|right|thumb|အတောက်ပဆုံး ဟိုက်ပါနိုဗာတိထဲမှတစ်ခု၊ SN 2006gy၊ [[နာဆာ]]မှ အနုပညာသျှင်တစ်ဦးဧ့ ကွန့်မြူးချက်။]]

'''ဟိုက်ပါနိုဗာ''' ({{Lang-en|Hypernova}}) ဆိုစွာဖို့ သာမန်[[ဆူပါနိုဗာ]]ထက် [[စွမ်းအင်]]ပိုပြီးကေများပြားကာ [[ကြယ်]]တစ်စင်းပေါက်ကွဲရေ ဖြစ်ရပ်တစ်ခုပင်ဖြစ်ရေ။ တနည်းအားဖြင့် ကကောင်းတောက်ပရေ ဆူပါနိုဗာ (SLSN) ဟုခေါ်ဆိုကာ ယင့်ချင့်တိစွာ [[ဂါမာရောင်ခြည်]]ရို့ဧ့ ပင်ရင်းဖြစ်ရေ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=A Hypernova: The Super-charged Supernova and its link to Gamma-Ray Bursts|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/why_hyper.html|work=Imagine the Universe!|publisher=NASA|accessdate=9 December 2011|archivedate=19 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111019233153/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/why_hyper.html}}&lt;/ref&gt; ဆူပါနိုဗာတိကဲ့သို့ပင်  ဟိုက်ပါနိုဗာတိရေ မတူညီရေ စတီလာပေါက်ကွဲမှုတိကို ထုတ်လွှတ်ပီးရေ။ ဆူပါနိုဗာ  type Ic နန့် type IIn အမျိုးအစားတိအား လေ့လာချက်အရ များပြားလှစွာရေ ဟိုက်ပါနိုဗာတိကိုပါ ယှာဖွီတွိ့ဟိခရေ။&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Iwamoto   | first1 = K. | last2 = Nakamura  | first2 = T. | last3 = Nomoto    | first3 = K. I. | last4 = Mazzali   | first4 = P. A. | last5 = Danziger  | first5 = I. J. | last6 = Garnavich | first6 = P. | last7 = Kirshner  | first7 = R. | last8 = Jha       | first8 = S. | last9 = Balam     | first9 = D. | doi = 10.1086/308761 | last10 = Thorstensen | first10 = J. | title = The Peculiar Type Ic Supernova 1997ef: Another Hypernova | journal = The Astrophysical Journal | volume = 534 | issue = 2 | pages = 660–669 | year = 2000 | url = http://iopscience.iop.org/0004-637X/534/2/660/pdf/0004-637X_534_2_660.pdf | format = pdf|bibcode = 2000ApJ...534..660I }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Nomoto   | first1 = K. | last2 = Iwamoto  | first2 = K. | last3 = Mazzali  | first3 = P. A. | last4 = Umeda    | first4 = H. | last5 = Nakamura | first5 = T. | last6 = Patat    | first6 = F. | last7 = Danziger | first7 = I. J. | last8 = Young    | first8 = T. R. | last9 = Suzuki   | first9 = T. | last10 = Shigeyama | first10 = T. | last11 = Augusteijn | first11 = T. | last12 = Doublier | first12 = V. | last13 = Gonzalez | first13 = J. -F. | last14 = Boehnhardt | first14 = H. | last15 = Brewer | first15 = J. | last16 = Hainaut | first16 = O. R. | last17 = Lidman | first17 = C. | last18 = Leibundgut | first18 = B. | last19 = Cappellaro | first19 = E. | last20 = Turatto | first20 = M. | last21 = Galama | first21 = T. J. | last22 = Vreeswijk | first22 = P. M. | last23 = Kouveliotou | first23 = C. | last24 = Van Paradijs | first24 = J. | last25 = Pian | first25 = E. | last26 = Palazzi | first26 = E. | last27 = Frontera | first27 = F. | title = A Hypernova Model for the Supernova Associated with the Big γ-Ray Burst of 25 April 1998 | journal = Nature | volume = 395 | issue = 6703 | pages = 672–674 | year = 1998 | doi = 10.1038/27155 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Mazzali   | first1 = P. A. | last2 = Deng      | first2 = J. | last3 = Maeda     | first3 = K. | last4 = Nomoto    | first4 = K. | last5 = Umeda     | first5 = H. | last6 = Hatano    | first6 = K. | last7 = Iwamoto   | first7 = K. | last8 = Yoshii    | first8 = Y. | last9 = Kobayashi | first9 = Y. | last10 = Minezaki | first10 = T. | last11 = Doi | first11 = M. | last12 = Enya | first12 = K. | last13 = Tomita | first13 = H. | last14 = Smartt | first14 = S. J. | last15 = Kinugasa | first15 = K. | last16 = Kawakita | first16 = H. | last17 = Ayani | first17 = K. | last18 = Kawabata | first18 = T. | last19 = Yamaoka | first19 = H. | last20 = Qiu | first20 = Y. L. | last21 = Motohara | first21 = K. | last22 = Gerardy | first22 = C. L. | last23 = Fesen | first23 = R. | last24 = Kawabata | first24 = K. S. | last25 = Iye | first25 = M. | last26 = Kashikawa | first26 = N. | last27 = Kosugi | first27 = G. | last28 = Ohyama | first28 = Y. | last29 = Takada-Hidai | first29 = M. | last30 = Zhao | first30 = G. | title = The Type Ic Hypernova SN 2002ap | doi = 10.1086/341504 | journal = The Astrophysical Journal | volume = 572 | issue = 1| pages = L61–L65 | year = 2002 | url = http://iopscience.iop.org/1538-4357/572/1/L61/pdf/1538-4357_572_1_L61.pdf | format = pdf|bibcode = 2002ApJ...572L..61M }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Mazzali    | first1 = P. A. | last2 = Deng       | first2 = J. | last3 = Pian       | first3 = E. | last4 = Malesani   | first4 = D. | last5 = Tominaga   | first5 = N. | last6 = Maeda      | first6 = K. | last7 = Nomoto     | first7 = K. I. | last8 = Chincarini | first8 = G. | last9 = Covino     | first9 = S. | last10 = Della Valle | doi = 10.1086/504415 | first10 = M. | last11 = Fugazza | first11 = D. | last12 = Tagliaferri | first12 = G. | last13 = Gal‐Yam | first13 = A. | title = Models for the Type Ic Hypernova SN 2003lw associated with GRB 031203 | journal = The Astrophysical Journal | volume = 645 | issue = 2 | pages = 1323–1330 | year = 2006 | url = http://iopscience.iop.org/0004-637X/645/2/1323/pdf/0004-637X_645_2_1323.pdf | format = pdf|arxiv = astro-ph/0603516 |bibcode = 2006ApJ...645.1323M }}&lt;/ref&gt;

==သမိုင်း==
၁၉၉ဝ ခုနှစ်မတိုင်ခင်တွင် ''ဟိုက်ပါနိုဗာ'' ဆိုရေအခေါ်ဝေါ်အား ကကောင်းပေါက်ကွဲအား များပြားရေကြယ်တိအတွက် သုံနှုန်းရန် အဆိုပြုခရေ။
၁၉၉၈ ခုနှစ်တွင် ဂါမာရောင်ခြည်ထုတ်လွှင့်မှုနန့် နုနယ်ရေ ကြယ်တာရာကြီးတိနန့် စာတမ်းတစ်ခုရေ ချိတ်ဆက်မိရေ။ ယင်းရို့အား ဟိုက်ပါနိုဗာ ဟု
ခေါ်ဆိုရန် အဆိုပြုခရေ။ ထိုပိုင် ဖြစ်ရပ်မှစွမ်းအင်ရေ [[ဆူပါနိုဗာ]]တိထက် အဆပေါင်းရာချီကာ များပြားလှရေ။ ဆက်တိုက်ဆိုပိုင် များပြားလှစွာရေ
တောက်ပရေ ဆူပါနိုဗာတိကို တွိ့ဟိခရေ။&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Iwamoto   | first1 = K. | last2 = Nakamura  | first2 = T. | last3 = Nomoto    | first3 = K. I. | last4 = Mazzali   | first4 = P. A. | last5 = Danziger  | first5 = I. J. | last6 = Garnavich | first6 = P. | last7 = Kirshner  | first7 = R. | last8 = Jha       | first8 = S. | last9 = Balam     | first9 = D. | doi = 10.1086/308761 | last10 = Thorstensen | first10 = J. | title = The Peculiar Type Ic Supernova 1997ef: Another Hypernova | journal = The Astrophysical Journal | volume = 534 | issue = 2 | pages = 660–669 | year = 2000 | url = http://iopscience.iop.org/0004-637X/534/2/660/pdf/0004-637X_534_2_660.pdf | format = pdf|bibcode = 2000ApJ...534..660I }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Nomoto   | first1 = K. | last2 = Iwamoto  | first2 = K. | last3 = Mazzali  | first3 = P. A. | last4 = Umeda    | first4 = H. | last5 = Nakamura | first5 = T. | last6 = Patat    | first6 = F. | last7 = Danziger | first7 = I. J. | last8 = Young    | first8 = T. R. | last9 = Suzuki   | first9 = T. | last10 = Shigeyama | first10 = T. | last11 = Augusteijn | first11 = T. | last12 = Doublier | first12 = V. | last13 = Gonzalez | first13 = J. -F. | last14 = Boehnhardt | first14 = H. | last15 = Brewer | first15 = J. | last16 = Hainaut | first16 = O. R. | last17 = Lidman | first17 = C. | last18 = Leibundgut | first18 = B. | last19 = Cappellaro | first19 = E. | last20 = Turatto | first20 = M. | last21 = Galama | first21 = T. J. | last22 = Vreeswijk | first22 = P. M. | last23 = Kouveliotou | first23 = C. | last24 = Van Paradijs | first24 = J. | last25 = Pian | first25 = E. | last26 = Palazzi | first26 = E. | last27 = Frontera | first27 = F. | title = A Hypernova Model for the Supernova Associated with the Big γ-Ray Burst of 25 April 1998 | journal = Nature | volume = 395 | issue = 6703 | pages = 672–674 | year = 1998 | doi = 10.1038/27155 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Mazzali   | first1 = P. A. | last2 = Deng      | first2 = J. | last3 = Maeda     | first3 = K. | last4 = Nomoto    | first4 = K. | last5 = Umeda     | first5 = H. | last6 = Hatano    | first6 = K. | last7 = Iwamoto   | first7 = K. | last8 = Yoshii    | first8 = Y. | last9 = Kobayashi | first9 = Y. | last10 = Minezaki | first10 = T. | last11 = Doi | first11 = M. | last12 = Enya | first12 = K. | last13 = Tomita | first13 = H. | last14 = Smartt | first14 = S. J. | last15 = Kinugasa | first15 = K. | last16 = Kawakita | first16 = H. | last17 = Ayani | first17 = K. | last18 = Kawabata | first18 = T. | last19 = Yamaoka | first19 = H. | last20 = Qiu | first20 = Y. L. | last21 = Motohara | first21 = K. | last22 = Gerardy | first22 = C. L. | last23 = Fesen | first23 = R. | last24 = Kawabata | first24 = K. S. | last25 = Iye | first25 = M. | last26 = Kashikawa | first26 = N. | last27 = Kosugi | first27 = G. | last28 = Ohyama | first28 = Y. | last29 = Takada-Hidai | first29 = M. | last30 = Zhao | first30 = G. | title = The Type Ic Hypernova SN 2002ap | doi = 10.1086/341504 | journal = The Astrophysical Journal | volume = 572 | issue = 1| pages = L61–L65 | year = 2002 | url = http://iopscience.iop.org/1538-4357/572/1/L61/pdf/1538-4357_572_1_L61.pdf | format = pdf|bibcode = 2002ApJ...572L..61M }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Mazzali    | first1 = P. A. | last2 = Deng       | first2 = J. | last3 = Pian       | first3 = E. | last4 = Malesani   | first4 = D. | last5 = Tominaga   | first5 = N. | last6 = Maeda      | first6 = K. | last7 = Nomoto     | first7 = K. I. | last8 = Chincarini | first8 = G. | last9 = Covino     | first9 = S. | last10 = Della Valle | doi = 10.1086/504415 | first10 = M. | last11 = Fugazza | first11 = D. | last12 = Tagliaferri | first12 = G. | last13 = Gal‐Yam | first13 = A. | title = Models for the Type Ic Hypernova SN 2003lw associated with GRB 031203 | journal = The Astrophysical Journal | volume = 645 | issue = 2 | pages = 1323–1330 | year = 2006 | url = http://iopscience.iop.org/0004-637X/645/2/1323/pdf/0004-637X_645_2_1323.pdf | format = pdf|arxiv = astro-ph/0603516 |bibcode = 2006ApJ...645.1323M }}&lt;/ref&gt; ယင်းဖြစ်ရပ်တိအား သာမန် type Ia ဆူပါနိုဗာထက် အဆပေါင်း ၂ဝ ပိုပြီးကေတောက်ပရေကို တွိ့ဟိခရေ။ ယင်းအဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ရေ ''ဟိုက်ပါနိုဗာ''ဟု ခေါ်တွင်စေလီရေ။

==အခြားကြည့်ရန်==
*[[ဆူပါနိုဗာ]]
*[[နိုဗာ]]

==ကျမ်းကိုး==
{{Reflist|30em}}

[[Category:ကြယ်တိ‎]]</text>
      <sha1>hwtxcpgjbr8rwbbhnkmnkgigzg9lho7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1552</id>
    <revision>
      <id>17683</id>
      <parentid>13401</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:38:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <origin>17683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44564" sha1="pvicmb1m3zgok9x8uhiqhc8qe4t6owo" xml:space="preserve">နက္ခတ္တဗေဒတွင် [[ဂြိုဟ်]]တိကို ရံရေ လပေါင်း ၃၁ လုံးဟိရေဟု သတ်မှတ်ထားလီရေ။ [[ကမ္ဘာ]]၌ ထွန်းလင်းရေ လရေ ကမ္ဘာကို ရံရေလ ဖြစ်ရေ။ ကမ္ဘာကြီးအကြောင်းပြောကေ လ(ကမ္ဘာရံဂြိုဟ်)ဧအကြောင်း မပါကေ မပြီးချေ။ လအား ကမ္ဘာမြေပေါ်မှ ကြည့်ရှုနိုင်ရေ။ အမှန်တကယ်အားဖြင့် လရေ အလွန်ကြီးမားရေ။ ကမ္ဘာကြီးဧ လေးပုံတစ်ပုံခန့် ကြီးမားကေလည်း ကျွန်ုပ်တိရေ အဝီးမှ ကြည့်မြင်ကတ်ရသဖြင့် သေးငယ်ရေဟု ထင်ရရေ။ လရေ ကမ္ဘာနန့် နီးလွန်းရကား အလွန်အားကောင်း ရေ [[တယ်လီစကုပ်|မှန်ပြောင်း]]နန့်ကြည့်ကေ လကို ကမ္ဘာနန့် မိုင် ၅ဝ အကွာလောက်အထိ နီးလာအောင် မြင်ရရေ။ ထို့ပြင် လဧဆွဲအားရေ ကမ္ဘာမြေကြီးဧ ဆွဲအားထက် ၆ဆမျှ နည်းပါးရေကြောင့် ကျွန်ုပ်ရို့လပေါ်တွင်နီထိုင်ကေ ကမ္ဘာပေါ်တွင်နီထိုင်ရေထက် ၆ ဆမျှ ပိုမို ပေါ့ပါးနီမည် ဖြစ်ရေ။ လဧ မျက်နှာပြင်တစ်ခုလုံးရေ ဖုန်မှုန်တိ၊ ကျောက်တုံးကျောက်ဆောင်တိဖြင့် ပြည့်နှက်နီရေ။ ကမ္ဘာနန့် လဧ အကွာအဝီးရေ ပျမ်းမျှဟိရေ။&lt;ref&gt;Scott, Elaine. ''Our Moon: New Discoveries About Earth's Closest Companion''. Houghton Mifflin Harcourt (2016) . page 7.&lt;/ref&gt;

== အရွယ်အစား ==့
ကျွန်ုပ်ရို့တွိ့မြင်နီကျဖြစ်ရေ မိုးပေါ်က လရေ ကမ္ဘာမြေဧ အရံဂြိုဟ်ဖြစ်ရေ။ နက္ခတ္တဗေဒတွင် ဂြိုဟ်တိကို ရံနီရေ လပေါင်း ၃၁ လုံး ဟိရေဟု မှတ်သားထားရေ။ [[အင်္ဂါဂြိုဟ်]]၌ လ ၂ လုံး၊ [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]၌ လ ၁၂ လုံး၊ [[စနီဂြိုဟ်]]၌ လ ကိုးလုံး၊ [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]၌ လနှစ်လုံး အသီးအသီး ရံလျက်ဟိဧ၊ ကျွန်ုပ်ရို့မသိဟိသိမ်းရေ လတိလည်း ဟိကောင်းဟိပေဦးမည်။ ထို ၃၁ လုံးရေ လတိရေ တစ်ခုနန့်တစ်ခု အရွယ်ထုချင်း မတူကတ်ပေ။ စနီဂြိုဟ်ကို ရံထားရေ လတစ်လုံးဧ အချင်းရေ ၃၅၅ဝ မိုင်ဟိ၍ ကျွန်ုပ်တိကမ္ဘာကို ရံထားရေ လဧအချင်းမှာ ၂၁၆ဝ မိုင် ဟိလီရေ။ အမြင်အားဖြင့် လရေ ကြယ်တိ ဂြိုဟ်တိထက်ကြီး၍နီလုံးနီးနီးခန့် ဟိရေဟု ထင်မှတ်ရပေရေ။ သို့ရာတွင် အမှန်စင်စစ် လရေ [[နီအဖွဲ့အစည်း|နီစကြဝဠာ]]တွင်ဟိရေ ဂြိုဟ်တိထက် ငယ်ဧ။ ကမ္ဘာနန့် နီးလွန်းသဖြင့် ကြီးရေဟု ထင်ရခြင်းသာဖြစ်ရေ။ လရေ ကမ္ဘာမှ ပျမ်းမျှခြင်းအားဖြင့် မိုင်ပေါင်း ၂၄ဝဝဝဝ ခန့် ဝီးကွာရေ။ [[နီ]]မှာ ထိုအကွာအဝီးထက် အဆပေါင်း ၄ဝဝ ပို၍ ကမ္ဘာမှ ဝီးကွာရေ။ [[ကြယ်]]တိရေကားနီဧ အကွာအဝီးထက် အဆပေါင်း မြောက်မြားစွာပို၍ပင် ဝီးကွာပေသိမ်းရေ။ အလွန်အားကောင်းရေ [[တယ်လီစကုပ်|မှန်ပြောင်း]]တိနန့် ကြည့်ကေ လကို ကမ္ဘာမှ မိုင် ၅ဝ အကွာလောက်အထိ နီးလာအောင် မြင်ရရေ။ ထိုမှန်ပြောင်းမျိုးနန့် ကြည့်ခြင်းဖြင့် နက္ခတ်ဆရာတိရေ လဧမျက်နှာပြင်အကြောင်းနန့် ဆိုင်ရေ ဗဟုသုတတိကို အတော်စုံစုံလင်လင် သိဟိခကတ်လီရေ။

== မြင်ရပုံ ==

ကမ္ဘာကြီးရေ [[နီ]]အား သူဧနီပတ်လမ်းကြောင်းအတိုင်း လှည့်ပတ်နီသကဲ့သို့ လရေလည်း ကမ္ဘာကြီးအား လပတ်လမ်းကြောင်းအတိုင်း လှည့်ပတ်နီရေ။ ဆိုလိုရေမှာ တစ်ခါတစ်ရံတွင် ကျွန်ုပ်တိရေ [[လပြည့်]]ရေကို မြင်တွိ့ရပြီး အခြားအချိန်တိတွင် လအား သေးငယ်စွာ သို့မဟုတ် လုံးဝ မြင်တွိ့ရခြင်း မဟိချေ။ အဘယ့်ကြောင့်ဆိုကေ လရေ ကိုယ်ပိုင်အလင်းရောင်မဟိခြင်းကြောင့်ဖြစ်ရေ။ ကျွန်ုပ်ရို့မြင်တွိ့နိုင်ရေ လရေနီဧအလင်းရောင် ပြန်နီရေ လဧအခြမ်းတစ်ခုသာကေ ဖြစ်လီရေ။ ထိုအချိန်၌ လဧအခြားဖက်အခြမ်းမှာ မဲမှောင်နီပြီး ၎င်းကို လဧပြောင်းလဲခြင်းအဆင့်ဟု ခေါ်ရေ။ ထိုသို့ ကြီးမားပြီး တောက်ပမှုမှ သေးငယ်ပြီး မဲမှောင်မှုအထိ အဆင့်ဆင့်ဖြစ်ပေါ်ရန်အတွက် ၂၉.၅၃ ရက်(၂၉ ရက်၊ ၁၂ နာရီ၊ ၄၄ မိနစ်) ကြာမြင့်ပြီး၊ ပြီးမှသာကေ အလွန်ကျယ်ဝန်းရေ စက်ဝိုင်းပုံသဏ္ဌာန် လအား မြင်တွိ့ရလီရေ။ ထိုကဲ့သို့ [[ကမ္ဘာ]]နန့်နီအကြား လဧ ဖြတ်သန်းမှုကို  [[နီကြတ်ခြင်း]]ဟု ခေါ်ရေ။
နီနန့်လအကြား ကမ္ဘာဖြတ်သန်းခြင်းကို [[လကြတ်ခြင်း]]ဟုခေါ်ပါရေ။ ယပြီးကေ လဧ ပထမ လေးပုံတစ်ပုံအား မြင်ရကေ လမျက်ခုံး၊ ယပြီးကေ လဧတစ်ဝက်၊ ပြီးမှသာကေ လပြည့်ကို မြင်တွိ့ရလီရေ။ လပြည့်ချိန်ရေနီနန့် ဝီးကွာပြီး ကမ္ဘာဧ ဆန့်ကျင်ဘက်အခြမ်း၌ လဟိမှသာကေ ဖြစ်ပွားရေ။ လရေ ၎င်းဧပတ်ကြောင်းအတိုင်း ဆက်လက် ရွေ့လျားလားရာမှ တတိယ လေးပုံတစ်ပုံကို မြင်တွိ့ရမည်ဖြစ်ပြီး နောက်ဆုံးတွင် [[လဆန်း]]သို့ ပြန်လည် ရောက်ဟိလားမည်ဖြစ်ရေ။ လဧမျက်နှာပြင် ရေ ကမ္ဘာမြေပြင်သက်သို့ လှည့်ပြီး တစ်နီရာထဲတွင်သာ တည်ငြိမ်နီပြီး(မျက်နှာပြင်ရေ တစ်နီရာတွင်သာအမြဲဟိ) အခြား ဘက်ခြမ်းကိုမူကား ကျွန်ုပ်ရို့မည်သို့မျှ မမြင်ရချေ။ ထို့ကြောင့်နီဧ အလင်းရောင်ရေ ထိုအခြမ်းပေါ်သို့ကျရောက်ကေလည်း လဧ မဲမှောင်ရေ အခြမ်းဟုသာကေ ခေါ်ကတ်ရေ။ လူတိရေ အချိန်တိုင်းတာရန်အတွက် လအား အသုံးပြုခကတ်ပြီးနိ့ရက်တိ အစားထိုးကာ လပြောင်းလဲမှုဖြစ်စဉ် စက်ဝန်းနန့် ညီမျှမှုဟိစေရန်အသုံးပြုခကတ်ရေ။ လူတိရေ လအား မြင်တွိ့ပြီးနောက် စွဲလမ်းနှစ်ခြိုက်ကတ်ရေ။ လူအချို့ရေ လပေါ်တွင် မတ်တပ်ရပ်ပြီး ကမ္ဘာကြီးအား ကြည့်ရှုရန်အတွက်ထိပင် အိပ်မက်မက်၊ စိတ်ကူးယဉ်ကတ်သိမ်းရေ။ 
[[File:Moon-craters.jpg|thumb|150px|left|လဧမျက်နှာပြင်ပေါ်မှ ကျောက်ခွက်တိ]]

== လဆန်းလကွယ်နန့် ကိုယ်တိုင်စမ်းသပ်ခြင်း ==

ရှေးက လ၌နီကဲ့သို့ ကိုယ်ပိုင်အလင်းရောင်ဟိရေဟု လူရို့ထင်မှတ်ခကတ်ရေ။ နက္ခတ်ပညာ ထွန်းကားလာရေအခါမှ လရေနီမှအလင်းရောင် ရဟိ၍သာ လင်းရကြောင်းကို သိလာကတ်ရေ။နီမှ လပေါ်သို့ အလင်းရောင် အစဉ်အမြဲ ထိုးလျက်နီခြင်းကြောင့်ပင် ဖြစ်ရေ။ လရေ ကမ္ဘာကို [[အနောက်]]မှ [[အရှေ့]]သို့ လှည့်ပတ်ရာတွင် ၂၇ ၁/၃ ရက်ခန့်ဖြင့် တစ်ပတ်ပတ်မိဧ။ သို့ရာတွင် ကမ္ဘာကိုယ်တိုင်က အနောက်မှ အရှေ့သို့ လည်နီသည့်အတွက် ကမ္ဘာမှ အမြင်အားဖြင့် ကမ္ဘာကို တပတ်ပတ်မိအောင် ရက် ပေါင်း ၂၉ ၁/၂ ရက်မျှ ကြာလားလီရေ။ ထိုအချိန်အတွင်း၌ လရေ မိမိဧ [[ဝင်ရိုး]]ပေါ်တွင် လည်ပတ်နီသဖြင့် ကျွန်ုပ်တိရေ မြင်နီကျဖြစ်ရေ လဧ မျက်နှာကိုသာ အမြဲမြင်တွိ့နီကတ်ရလီရေ လ၌ ဝိုင်းစက်ရေ ပုံသဏ္ဌာန်ဟိဧ။ ယကေလည်းသော ကျွန်ုပ်တိရေ လပြည့်နိ့၌သာကေ လဧ ဝိုင်းစက်နီရေ လဝန်းပြည့် ပုံသဏ္ဌာန်ကို မြင်ရ၍ လဆန်း လဆုတ်ရက်တိတွင် လဧ တစ်စိတ်တစ်ဒေသဖြစ်ရေ လခြမ်းပုံတိကိုသာ မြင်ရရေ။ ဇာကြောင့် ထိုသို့ မြင်ရရေကို အောက်ပါလက်တွိ့စမ်းသပ်မှုဖြင့် စမ်းသပ်ဆင်ခြင်ကြည့်ပါ။

အခန်းတစ်ခန်းတွင် ပတ်လည် လှည့်နိုင်ရေ [[ဆုံလည်ကုလားထိုင်]] တစ်လုံးကို ထားပါ။ မှန်အိမ်၊ သို့မဟုတ် လျှပ်စစ်ဓာတ်မီးလုံးတစ်ခုကို အခန်းဧ တစ်နီရာတွင် ချိတ်ဆွဲထားပါ။ သင်ရေ ရှေးဦးစွာ [[ကုလားထိုင်]]ပေါ်တွင် မီးလုံးကို ကျောပီးထိုင်၍ လက်တစ်ဖက်ကို ရှေ့တည့်တည့်သို့ ဆန့်တန်းထား ပြီးကေ ထိုလက်တွင် [[ဘောလုံး]]အဖြူတစ်လုံးကို ကိုင်ထားပါ။ မီးကိုနီအဖြစ်၎င်း၊ဦးခေါင်းကို ကမ္ဘာလုံးအဖြစ်၎င်း၊ ဘောလုံးကို လအဖြစ်၎င်း သဘောထားပါ။ ကုလားထိုင်ကို မလှည့်မီ မီးလုံးရေ သင်ဧကျောဘက်တွင် ဟိပါစေ။ ဘောလုံးပေါ်သို့ ဦးခေါင်းဧ အရိပ် မထိုးရအောင် ဘောလုံးကို ခပ်မြှောက်မြှောက်ကိုင်ထားပါ။ မီးလုံးမှ အလင်းရောင်ရေ ထိုအချိန်၌ ဘောလုံးပေါ်သို့ တိုက်ရိုက်ကျနီသဖြင့် သင့်ဘက်ကို လှည့်နီရေ ဘောလုံးဧမျက်နှာရေအပြည့်လင်းနီလိမ့်မည်။ ထိုသို့ အပြည့်လင်းနီရေဘောလုံးမျက်နှာဧ ပုံသဏ္ဌာန်ရေ လပြည့်ဝန်းပုံသဏ္ဌာန်ပင် ဖြစ်ဧ။ ထိုနောက် ကုလားထိုင်ကို လှည့်ပီးရေအခါ ဘောလုံးပေါ်၌ အရိပ်ကျနီရေ အမှောင်ပိုင်းရေ အလင်းပိုင်းထက် တဖြည်းဖြည်း ပို၍တိလာလိမ့်မည်။ ကုလားထိုင်ကို လေးပုံတစ်ပုံ လှည့်ပီးမိရေအခါ ဘောလုံးဧမျက်နှာပြင်၌ တစ်ခြမ်းလင်း၍ တစ်ခြမ်း မှာ မှောင်နီရေကို တွိ့ရလိမ့်မည်။ ထိုသို့လင်းရေ ဘောလုံးမျက်နှာတစ်ခြမ်းဧ ပုံသဏ္ဌာန်ရေ လဆုတ် ၇ ရက် ၈ ရက်၌ ဟိရေ လခြမ်းဧ ပုံသဏ္ဌာန်မျိုးပင် ဖြစ်ရေ။ ယပြီးကေ ကုလားထိုင်ကို လေးပုံ တစ်ပုံ ထပ်မံလှည့် ပီးလိုက်၍ သင် ရေ မီးလုံးနန့် မျက်နှာချင်းဆိုင် ဖြစ်နီရေအခါ ဘောလုံးပေါ်မှာဟိရေ လင်းနီရေအပိုင်းရေ လုံးဝ ပျောက်ကွယ်လားပြီး မှောင်ရိပ်ကျနီရေ အပိုင်းကိုသာ မြင်ရလိမ့်မည်။ ထိုအနီအထားမျိုးကို လကွယ်ရေဟု ဆိုကတ်ရေ။ ယပြီးကေ ကုလားထိုင်ကို လေးပုံတစ်ပုံ လှည့်ပီးလိုက်ပြန်ရေအခါ ဘောလုံးဧ မျက်နှာတခြမ်း ပြန်လင်းလာ၍ တခြမ်းမှာ မှောင်နီလိမ့်မည်။ ထိုသို့ လင်းရေဘောလုံး မျက်နှာတစ်ခြမ်းဧ ပုံသဏ္ဌာန်ရေ လဆန်း ၇ ရက် ၈ ရက်၌ ဖြစ်ရေ လဧ ပုံသဏ္ဌာန်မျိုးပင် ဖြစ်ပေရေ။ ထိုနောက် ကုလားထိုင်ကို မူလနီရာရောက်အောင် တစ်ပတ်အပြည့် လှည့်ပီးလိုက်ရေအခါ ဘောလုံး၌ မျက်နှာပြင်အပြည့် ပြန်လည်လင်းလာပုံကို သင်တွိ့ရလိမ့်မည်။ လရေ ပြည့်ရာမှ ဆုတ်၊ ဆုတ်ရာမှ ကွယ်၊ ကွယ်ရာမှ ဆန်း၍ ဆန်းရာမှ ပြန်ပြည့်ပုံတိမှာ ဤအတိုင်းပင် ဖြစ်လီရေ။ 

=== အရွယ်အစားနန့် ဆွဲအား ===
အရွယ်အစားတွင် သေးငယ်ရေကြောင့် လဧအနည်းဆုံး ဆွဲအားရေ ကမ္ဘာဆွဲအားထက် ၆ ဆ လျော့နည်းရေ။ ထိုကြောင့် အကယ်၍ သင်ဧ [[အလီးချိန်]]ရေ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပေါင် ၆၀ ဟိပါက လကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၀ပေါင်မျှသာ လီးလံလီဖိုဖြစ်ရေ။ လဧ [[ဒြပ်ဆွဲအား]]ရေ ကမ္ဘာမြေထက် ပေါ့ရေမှန်ကေလည်း ထိုဆွဲအားရေ ထိုနီရာတွင်ပင် တည်ဟိနီနိုင်ရေ။ အကယ်၍ ကမ္ဘာမြေပေါ်တွင် သင်ရေ ဘောလုံးတစ်လုံးကို လီထဲတွင် ပစ်မြှောက်လိုက်မည်ဆိုပါက ထိုဘောလုံးရေ သင်ထံသို့ ပြန်လည်ရောက်ဟိလာမည် ဖြစ်ရေ။ မည်သို့ပင်ဆိုစေ၊ လကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိုဘောလုံးအား ပစ်မြှောက်လိုက်မည်ဆိုပါက ဘောလုံးရေ သင့်ထံသို့ ပြန်လာမည်ဖြစ်ကေလည်း အလွန် နှေးကွေးစွာပင် ကျလာမည်ဖြစ်ရေ။ ပြီးနောက် သင်ရေ လကမ္ဘာပေါ်၌ အစွမ်းကုန် ခုန်နိုင်သလောက် ခုန်ပါက သင်ရေ မြေပြင်သို့ပင် ပြန်လည်ကျရောက်မည်ဖြစ်ရေ။ လပေါ်တွင်မူကား သင်ရေ လီထဲတွင်ခုန်၍ သင့်ဧ အလုပ်တိကို ပြုလုပ်နိုင်သိမ်းရေ။ ဇာကြောင့်ဆိုကေ လဧ ဆွဲအားရေ ကမ္ဘာ့ဆွဲအားလောက် ပြင်းထန်ခြင်း မဟိရေကြောင့် ဖြစ်ရေ။ 

ယခင်ဆိုထားသည့်အတိုင်း လပေါ်တွင် လီမဟိ၊ ရေမဟိချေ။ ထို့ကြောင့် ခြီရာရေလည်း သဘာဝအားဖြင့် ပျောက်ပျက်ရန် မလွယ်ကူချေ။ 
လပေါ်၌ လီထုမဟိသောကြောင့် သင်ရေ အေးခြင်း၊ ပူခြင်းကိုလည်း ကာကွယ်နိုင်မည်မဟုတ်ချေ။ ထို့ကြောင့် အာကာသယာဉ်မှူးတိရေ မိမိတိအသက်အန္တရာယ်ကာကွယ်ရန်အတွက် အလွန်လီးလံရေ အာကာသဝတ်စုံနန့် အသက်ရှူရန်အတွက် အောက်ဆီဂျင်ဘူးတိကိုသယ်ဆောင်လားကတ်ရလီရေ။ လကမ္ဘာရေ မြေကမ္ဘာကဲ့သို့ ဆွဲအား ပြင်းထန်မှု မဟိခြင်းကြောင့် ထိုဝတ်စုံတိရေလည်း မြေကမ္ဘာပေါ်တွင်ကဲ့သို့ လီးလံခြင်း မဟိတော့ချေ။
[[File:EarthAndMoon.jpg|thumb|250px|လနန့် ကမ္ဘာတိအား ကီလိုမီတာ သန်း၅၀ အကွာမှနီပြီးကေ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာပုံ]]

== သွင်ပြင်လက္ခဏာတိ ==
လပေါ်တွင် မြစ်ချောင်းတိနန့် သဏ္ဌာန်တူရေ အစင်းကြောင်းတိကိုလည်း တွိ့ရရေ။ အကယ်၍ ထိုအစင်းကြောင်းတိရေ [[မြစ်]]တိ ဖြစ်ကေ ရေမဟိရေ မြစ်တိရာ ဖြစ်ကတ်ပေမည်။ နှစ်ပေါင်းတိစွာက ပေါ်ပေါက်ခရေ မြစ်တိဖြစ်၍ ယခုအခါတွင် ရေလုံးဝမဟိတော့ဘဲ မြစ်ရိုးတိသာကေ ကျန်နီခြင်း ဖြစ်ရေဟု နက္ခတ်ဆရာရို့ယူဆကတ်လီရေ။ ဤကဲ့သို့ ရှေးအခါက စ၍ နက္ခတ်ဆရာတိရေ လဧ အကြောင်းကို [[မှန်ဘီလူး]]၊ [[တယ်လီစကုပ်|မှန်ပြောင်း]] စရေရို့မပါဘဲနန့်လည်းကောင်း၊ မှန်ဘီလူး၊ မှန်ပြောင်း စရေတိဧအကူအညီဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဓာတ်ပုံတိ ရိုက်ကူး၍လည်းကောင်း လေ့လာခဧ။ လဧမျက်နှာပြင်အကြောင်းကိုလည်း အတော်အတန် သိဟိလာခကတ်ဧ။ လမျက်နှာပြင်မှနီရာ အတိအပြားကိုလည်း အမည်အမျိုးမျိုး ပီးခဧ။
ယပြီးကေ [[၂၀ ရာစုနှစ်]] ဒုတိယပိုင်းအစလောက်မှ စ၍ လမျက်နှာပြင် စူးစမ်းရီး [[အာကာသယာဉ်]]တိ တင်လွှတ်၍ စုံစမ်းလေ့လာခကတ်ဧ။ 

လ၌ အရောင်ဖြူနီရခြင်းမှာနီမှအလင်းရောင်ကြောင့်ဖြစ်ဧ။ အကယ်၍ [[နီ]]မှအလင်းကို မရဟိပါက လရေ မည်းမှောင်၍နီလိမ့်မည်။ လရေ တစ်လကြာမှ တစ်ပတ်လည်သဖြင့် လပေါ်က တစ်ရက်ရေ ကမ္ဘာပေါ်က တစ်လနန့်ညီမျှရေ။ သို့အတွက် လပေါ်က တစ်နိ့တာအချိန်ရေ ရက်သတ္တနှစ်ပတ်ခန့် ကြာ၍ တစ်ညဉ့်တာအချိန်ရေလည်း ရက်သတ္တနှစ်ပတ်ခန့်ပင် ကြာရေ။ လပေါ်တွင် ညဉ့်အချိန် ကျရောက်ရေအခါနီမှ အပူနန့် အလင်းတိကို မရဟိသဖြင့် လရေ မည်းမှောင်၍ အလွန်အေးလျက် ဟိမည်။ သုည ဒီဂရီ အောက် ဒီဂရီ ၂ဝဝ၊ သို့မဟုတ် ဒီဂရီ ၄ဝဝ ရောက်အောင်ပင် အေးပေမည်။နီ့အချိန် ကျရောက် ရေအခါတွင်မူ ရေဆူလောက်အောင်ပင် ပူလိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းရလီရေ။ လပေါ်တွင် ရေ၊ လီနန့် သက်ဟိအရာတိ မဟိကတ်ချေ။ [[အသံ]]လည်း မဖြစ်ပေါ်နိုင်ပေ။ အကယ်၍ ကမ္ဘာမှ လွှတ်လိုက်ရေ [[ဒုံးပျံ]]ရေ အဟိန်ပြင်းစွာဖြင့် ကျရောက်ထိမှန်သည့် တိုင်အောင် ထိုထိမှန်သည့် အသံကြီးရေ ပေါ်ပေါက်မည် မဟုတ်ပေ။ အကြောင်းမှာ လဧပတ်လည်တွင် [[လီထု]]မဟိဘဲ [[လီဟာနယ်]] ဖြစ်နီရေကြောင့် ဖြစ်ဧ။

ကောင်းကင်ပြင်ကြီးအား ကမ္ဘာမှကြည့်ကေ အပြာရောင်ကိုသာမြင်ရပြီး ထိုအခြင်းအရာမှာနီမှလာရေ [[ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်]]တိရေ ဓာတ်ငွေ့တိဖြင့် ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းထားရေ လီထုအား ဖြတ်သန်းရရေကြောင့် ဖြစ်ရေ။ ထိုလီထုရေ ကောင်းကင်မှ အပြာရောင်အလင်းတိ လာသကဲ့သို့ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ထားရေ။ ယကေလည်းသော လကမ္ဘာပေါ်တွင် လီထုမဟိရေကြောင့် ကောင်းကင်ရေနီ့ဘက်တွင်ပင် အမည်းရောင် ဖြစ်နီရေ။ ထိုသို့ လီထုဧ ကာကွယ်ထားမှု မဟိခြင်းကြောင့် [[အာကာသ]]အပြင်မှ လာရေ ကျောက်စိုင်၊ [[ကျောက်တုံး]]တိရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ တိုက်ရိုက် ကျရောက်ကတ်ပြီး မီးလောင်ပေါက်ကွဲမှုတိ ဖြစ်ပေါ်ကတ်ပြီး ကြီးမားရေ ကျင်းကြီးတိကို ဖြစ်ပေါ်စေရေ။ ထိုသို့ ပေါက်ကွဲခြင်းကို မီးတောင်ပေါက်ကွဲခြင်း (crash)ဟု ခေါ်ရေ။ လကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိုကျောက်တုံးတိဧ မီးလောင်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်နီရေ ကျင်းကြီးတိ အမြောက်အမြား ဟိလီရေ။ ထိုတွင်းကြီးတိရေ မိုးကျသံတွေခဲတိ လပေါ်သို့ ကျရောက်ရာမှ ဖြစ်ပေါ်ရေဟု အချို့ နက္ခတ်ဆရာတိက ဆိုရေ။ အချို့နက္ခတ်ဆရာတိကလည်း ထိုတွင်းကြီးတိရေ [[မီးတောင်သေ]]တိဧ ထိပ်ဝတိဟု ဆိုကတ်ရေ။ အချို့တွင်းကြီးတိဧ ထိပ်ဝရေ မိုင် ၁ဝဝ ခန့်ပင် ကျယ်၍ မိုင် ၅ဝ ခန့် နက်ရေဟု ခန့်မှန်းကတ်လီရေ။

== ရှာဖွေခြင်းဧ သမိုင်း ==
လူသားရို့လကမ္ဘာပေါ်တွင် ခြီမချသိမ်းခင် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးနိုင်ငံနှစ်ခုဖြစ်ရေ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]နန့် [[ရုရှားနိုင်ငံ]] (ထိုချိန်က ဆိုဗီယက်ရုရှားနိုင်ငံ USSR) တိရေ [[စက်ရုပ်]]တိစေလွှတ်ပြီး လအား လေ့လာခကတ်ရေ။ ထိုစက်ရုပ်တိရေ လကမ္ဘာအား အနီးကပ်လေ့လာခကတ်ပြီး၊ လ ပတ်ပတ်လည် ပျံသန်းခကတ်ရေ။ ထို့ကြောင့်လည်း [[လူန ၂]] ဟုခေါ်ရေ လကမ္ဘာလေ့လာရီးယဉ်ရေ ထိုအပေါ်တွင်ပင် ပျက်ကျခလီရေ။ ထိုစက်ရုပ်တိရေ လူသားတိပြုလုပ်ထားသည့် ပထမဆုံးရေ လပေါ်ခြီချခသည့် ယာဉ်တိပင်ဖြစ်ရေ။

ဤသို့ လမျက်နှာပြင် စူးစမ်းရီး အာကာသယာဉ်တိ တင်လွှတ်ရီးကိစ္စတွင် ဆိုဗီယက်ယူနီယံနန့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနိုင်ငံတိရေ ငွေအမြောက်အမြား အကုန် အကျခံကာ ဆောင်ရွက်လျက်ဟိရာ ကမ္ဘာမြေမှ မမြင်ရသည့် လဧအစိတ်အပိုင်းတိကို ဓာတ်ပုံတိ ရိုက်ကူး ယူနိုင်ခရေ။ လမျက်နှာပြင်အကြောင်း ပိုမိုသိဟိလာပြန်ရေ။ ၁၉၅၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၂ ရက်နိ့တွင် ရုရှားရို့ရေ လဆီသို့ အရောက် ပစ်လွှတ်လိုက်ရေ ဒုံးပျံအထက်ပိုင်း (လမျက်နှာပြင် လေ့လာရီးယာဉ်)ရေ ကြံရွယ်ထားသည့် ပစ်ကွင်းနန့် မိုင် ၁၆ဝ အကွာ (မာရီစီရီနီတာတစ်ဒေသ)တွင် လနန့် ထိတွိ့ခရေ။ ၁၉၆၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၈ ရက်နိ့တွင် အမေရိကန်ရို့ပစ်လွှတ်လိုက်ရေ အက်တလတ် အေဂျီနာဒုံးပျံက တင်ဆောင်လားသည့် ရိမ်းဂျား ၇ အာကာသ ယာဉ်ရေ (ဂအာရစ်ကီချိုင့်ဝှမ်းအနီးတွင်) လမျက်နှာပြင်နန့် ထိတွိ့ခရေ။ ပါလားသည့် ကင်မရာတိက ဓာတ်ပုံရိုက်ကူး နိုင်ခ၍ အလုံးစုံ အောင်မြင်ရေ။ လမျက်နှာပြင်အကြောင်းလည်း ယခင်ကထက် ပိုမိုသိဟိလာခရပြန်လီရေ။

ယပြီးကေ လူသားတိရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ ဆင်းသက်ရန်ကြိုးစားခကတ်ပြီး [[ဇူလိုင်]]လ ၂၁ ရက်နိ့၊ အောက်တိုဘာလ၊ ၁၉၆၉ခုနှစ်တွင် ခြီချနိုင်ခရေ။ အမေရိကန်လူမျိုး [[အာကာသယာဉ်မှူး]]တိဖြစ်သည့် အယ်စထောင်းရ်၊ ဘက်ဇ် အယ်ဒရင်းတိရေ လဧမျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ ၎င်းတိဧ [[သိန်းငှက်]]အမည်ဟိ လဆင်းယာဉ်ဖြင့် ဆင်းသက်ခကတ်ရေ။ ယပြီးကေ [[ကမ္ဘာ]]ပေါ်ဟိ ထက်ဝက်ခန့်ရေ လူတိရေ ၎င်းအား [[ရုပ်မြင်သံကြား]]မှတဆင့် ကြည့်ရှုနီခကတ်ရေ။ အမ်းစထရောင်းရေ သိန်းငှက်လှေကားမှတဆင့် အောက်သို့ဆင်းလာပြီး လဧ မြေမျက်နှာပြင်နန့် ပထမဆုံး ထိတွိ့ခလီရေ။ ယပြီးကေ သူက “ ဒီဟာက လူတစ်ဦးတွက် သေးငယ်တဲ့ အဆင့်ဖြစ်ပြီး လူလို သတ္တဝါတစ်ဦးဧအတွက် ကြီးမားတဲ့ ခုန်ပေါက်မှုတစ်ခုပါ” ဟုပြောလီရေ။ တိမကြာမီ ဘက်ဇ်အယ်ဒရင်း ရေလည်း လိုက်ဆင်းလာခရေ။ ယပြီးကေ သူတိနှစ်ဦးရေ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအလံအား ၎င်းတိယဉ်ဆင်းသက်သည့်နီရာနန့် မနီးမဝီးတွင် စိုက်ထူရန်ကြိုးပမ်းကတ်ရေ။ သူတိနှစ်ဦးဧ ခြီရာတိရေ လပေါ်တွင် ထင်ကျန်ရစ်ခပြီး အလွန်ကြာညောင်းကေလည်း ထိုနီရာတွင်ပင် ဟိနီလီရေ။ အကယ်၍ သင်ရေ ကမ္ဘာမြေပေါ်တွင် သင်ဧခြီရာအား ချန်ခမည်ဆိုပါက ထိုခြီရာရေ လီ၊ ရေ၊နန့် မိုးတိကြောင့် ပျက်စီးလားမည် ဖြစ်ရေ။ ယကေလည်းသော လတွင်မူကား လီမဟိ၊ ရေမဟိ၊ နန့် ဖြစ်လီရေ။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတိဧ ခြီရာတိရေ ပျောက်ကွယ်လားခြင်း၊ ပျက်စီးလားခြင်းမဟိခချေ။ လူအချို့က သူတိရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ အမှန်တကယ် မရောက်ခချေဟု ပြောဆိုကတ်ရေ။ ယပြီးကေ လပေါ်ဟိ လူရို့ဓာတ်ပုံတိမှာလည်း အတုတိသာကေဖြစ်ပြီး လပေါ်မှ ယူဆောင်လာရေ ကျောက်တုံးကျောက်ခဲတိမှလည်း အတုအယောင်တိသာကေ ဖြစ်ရေဟု ပြောဆိုကတ်ရေ။ ယကေလည်းသော ထိုသို့ပြောဆိုသူတိ မှားနီရေဟု သက်သေပြရန်အတွက်ကား အလွန်ပင် ရှုပ်ထွေးလှရေ အငြင်းအခုံတိပင် ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ 

၁၉၆၉ ခုနှစ်နန့် ၁၉၇၂ ခုနှစ်အကြား အာကာသသင်္ဘောတစ်ခုဖြစ်ရေ [[အပိုလို ၁၇]] ရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ နောက်ဆုံးလည်ပတ်ခသည့်အထိ လူအတော်တိတိရေ လပေါ်သို့ ခရီးထွက်ခကတ်ရေ။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်ကတည်းကပင် ဦးဂျန်းနီ ဆာမန်းရေ အပိုလို ၁၇ တွင် ပါဝင်ရေ သူတစ်ဦးဖြစ်ပြီး သူရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ နောက်ဆုံးဆင်းသက်ခရေ လူသားပင်ဖြစ်လီရေ။

== လပေါ်ဟိရေ ==
၂၀၀၉ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၃ ရက်နိ့က [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] အာကာသစူးစမ်းလေ့လာရီးအဖွဲ့([[NASA]])နာဆာက လကမ္ဘာပေါ်တွင် ရေအမြောက်အမြား တွိ့ဟိရရေဟု ကြေညာချက် ထုတ်ပြန်ခလီရေ။&lt;ref&gt;[http://simple.wikipedia.org/wiki/Moon Moon - Simple English Wikipedia, the free encyclopedia&lt;!-- ဘော့က ထုတ်ပီးရေ ခေါင်းစဉ် --&gt;]&lt;/ref&gt;

== မြန်မာအယူအဆနန့် အခေါ်အဝေါ် ==

မြန်မာကျမ်းဂန်တိတွင် လနန့် စပ်လျဉ်း၍ ဤသို့ ဖော်ပြ ပါဟိဧ။ ကမ္ဘာဦးအခါ၌ ဗြဟ္မာပြည်မှ ဗြဟ္မာတိရေ အသက်ကုန်သဖြင့်လည်းကောင်း၊ကံကုန်သဖြင့်လည်းကောင်း စုတေ၍ လူ့ပြည်သို့ ဥပပါတ် ကိုယ်ထင် ဖြစ်လာကုန်ဧ။ ထိုသူတိရေ ကိုယ်ရောင်ဖြင့်သာ ထွန်းပကုန်လျက် ဗြဟ္မာ့ပြည်မှာကဲ့သို့ ပီတိသာကေ အာဟာရ ကိစ္စကို ပြီးစေကုန်လျက် ကောင်းကင်၌ ငှက်ကဲ့သို့ ပျံဝဲ၍မွေ့လျော်ကုန်ဧ။ ယောက်ျား မိန်းမ ဟူ၍ အသွင် မဟိကုန်။ သတ္တဝါဟူ၍သာ ခေါ်ဝေါ်ကုန်ဧ။ ထိုသတ္တဝါတိရေ ရသ ပထဝီကို စားအံ့ရေငှာ အားထုတ်ကုန်ရေ ဟိကေ မိမိတိကိုယ်ရောင်ရေ ကွယ်ခ၍ အမိုက်အတိ ဖြစ်ရကား ကြောက်ခြင်း ပြင်းစွာ ဖြစ်ကုန်ဧ။

ထိုသူတိဧ ဘုန်းကြောင့်၎င်း၊ ဖြစ်မြဲရေ ဓမ္မာတာအားဖြင့်၎င်း ဘာနုရာဇာမည်ရေ ရောင်ခြည်တစ်ထောင် ဆောင်ရေနီမင်းရေ တပေါင်းလပြည့် တနင်္ဂနွေနိ့ ပုဗ္ဗဝိဒေဟကျွန်းဧ အလယ်၌ ဥဒည် ထောင်ထိပ်မှ ထွက်လာ၍ အလင်းကို ဖြစ်စေဧ။ ကမ္ဘာဦးသူတိရေ ကြောက်ခြင်းမှ ကင်းကုန်၍ ရဲရင့်ခြင်း ဖြစ်ကုန်ရေကြောင့် 'သူရိယ'ဟူရေအမည်ကို ခေါ်ဝေါ်ကုန်ဧ။ ထိုသို့ ပေါ်လာရေနီမင်းရေ နာရီ ၃ဝ လှည့်၍ ယုဂန္ဓိုရ်တောင် ကွယ်ရေဟိကေ အတွင်းကား ပတ္တမြား၊အပကား ငွေအတိပြီရေ အချင်း ၄၉ ယူဇနာဟိရေ ငြိမ်းရေအရောင်ကိုဆောင်ရေ လမင်းရေ ၂၇ လုံးရေ နက္ခတ်မှစ၍ တာရာကြယ်အပေါင်း ခြံရံလျက် ကန်ရာသီ ၁၃ လုံး ဖြစ်ရေ ဟဿတနက္ခတ်ကို စီးလျက် အရှေ့မျက်နှာမှ ထွက်လာရေဟိကေ ကမ္ဘာဦးသူတိရေ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ရွှင်မြူးစွာ ဖြစ်ကုန်လျက် ငါတိအလိုဆန္ဒ အတိုင်း ရပေမည်ဟူ၍ 'စန္ဒ'ဟူရေ အမည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ကုန်ဧ။ မြန်မာဘာသာ လခေါ်ရေမှာ အမရကောသ အဘိဓာန်ကျမ်းလာ ဂေါ်လဟူရေ မူလဘာသာတွင် ဂေါ်သဒ္ဒါကျေ၍ လ အက္ခရာတစ်လုံးကို မြန်မာဘာသာမှာ 'လမင်း'ဟု ခေါ်ဝေါ် ထင်ရှားရီးသားကတ်ရေဟု ယူရန်ဟိဧ။ တစ်ကြောင်းမှာလည်း လလိတသဒ္ဒါ၊ လလသဒ္ဒါနှစ်ပါးရေ တင့်တယ်ခြင်း စံပယ်ခြင်း အနက်ကို ဟောဧ။ လဗိမာန်မှာ နက္ခတ်ကြယ်အပေါင်းတိဖြင့် ခြံရံရေ ဖြစ်၍ တင့်တယ်ထွန်းလင်းရေ အရောင်အဝါ ဟိရေကို အစွဲပြု၍ လလိတသဒ္ဒါ၊ လလသဒ္ဒါတိတွင် လအက္ခရာတစ်လုံးကို မြန်မာဘာသာမှာ 'လ'ဟူ၍ ခေါ်ဝေါ် ထင်ရှားရေ ဆိုရန်ဟိဧ။ ထိုလမင်းကို တနင်္လာဂြိုဟ်ဟု ခေါ်ဝေါ်ရီးသားကတ်သည့် 
မြန်မာဘာသာ စကားမှာ ကမ္ဘာ့တန်းဆာ ရာဇမတ္တဏ်ကျမ်းလာ သသလနံ လက္ခဏံ ဟဿာတိ သသလနောဟု ပြုလုပ်ရာဧ။ ယဿ၊ အကြင် လမင်းအား။ သသလနံ၊ ယုန်ရီးတံဆိပ်ဟူရေ။ လက္ခဏံ၊ အမှတ်ရေ။ အတ္ထိ၊ ဟိဧ။ဣတိ၊ ထိုကြောင့်။ သသလနော၊ တနင်းလာဂြိုဟ်တည်း။ ကမ္ဘာ့တန်ဆာ ရာဇမတ္တဏ်၊ ယောဂယာတြာ နှစ်ကျမ်းတွင် တနင်္လာကား ယဝနတိုင်း ခိရောဒဓိ နို့ရည်သမုဒ္ဒရာမှ တနင်္လာ ဂြိုဟ်ဖြစ်ကြောင်းကို ဆိုရေ။&lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)&lt;/ref&gt;

===မှတ်စုတိ===
&lt;references/&gt;

[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]</text>
      <sha1>pvicmb1m3zgok9x8uhiqhc8qe4t6owo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>17684</id>
      <parentid>17683</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:40:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <origin>17684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44554" sha1="1ewi5rr1zqcvlpzkiiqcq27q2lbmgoq" xml:space="preserve">နက္ခတ္တဗေဒတွင် [[ဂြိုဟ်]]တိကို ရံရေ လပေါင်း ၃၁ လုံးဟိရေဟု သတ်မှတ်ထားလီရေ။ [[ကမ္ဘာ]]၌ ထွန်းလင်းရေ လရေ ကမ္ဘာကို ရံရေလ ဖြစ်ရေ။ ကမ္ဘာကြီးအကြောင်းပြောကေ လ(ကမ္ဘာရံဂြိုဟ်)ဧအကြောင်း မပါကေ မပြီးချေ။ လအား ကမ္ဘာမြေပေါ်မှ ကြည့်ရှုနိုင်ရေ။ အမှန်တကယ်အားဖြင့် လရေ အလွန်ကြီးမားရေ။ ကမ္ဘာကြီးဧ လေးပုံတစ်ပုံခန့် ကြီးမားကေလည်း ကျွန်ုပ်တိရေ အဝီးမှ ကြည့်မြင်ကတ်ရသဖြင့် သေးငယ်ရေဟု ထင်ရရေ။ လရေ ကမ္ဘာနန့် နီးလွန်းရကား အလွန်အားကောင်း ရေ [[တယ်လီစကုပ်|မှန်ပြောင်း]]နန့်ကြည့်ကေ လကို ကမ္ဘာနန့် မိုင် ၅ဝ အကွာလောက်အထိ နီးလာအောင် မြင်ရရေ။ ထို့ပြင် လဧဆွဲအားရေ ကမ္ဘာမြေကြီးဧ ဆွဲအားထက် ၆ဆမျှ နည်းပါးရေကြောင့် ကျွန်ုပ်ရို့လပေါ်တွင်နီထိုင်ကေ ကမ္ဘာပေါ်တွင်နီထိုင်ရေထက် ၆ ဆမျှ ပိုမို ပေါ့ပါးနီမည် ဖြစ်ရေ။ လဧ မျက်နှာပြင်တစ်ခုလုံးရေ ဖုန်မှုန်တိ၊ ကျောက်တုံးကျောက်ဆောင်တိဖြင့် ပြည့်နှက်နီရေ။ ကမ္ဘာနန့် လဧ အကွာအဝီးရေ ပျမ်းမျှဟိရေ။&lt;ref&gt;Scott, Elaine. ''Our Moon: New Discoveries About Earth's Closest Companion''. Houghton Mifflin Harcourt (2016) . page 7.&lt;/ref&gt;

== အရွယ်အစား ==
ကျွန်ုပ်ရို့တွိ့မြင်နီကျဖြစ်ရေ မိုးပေါ်က လရေ ကမ္ဘာမြေဧ အရံဂြိုဟ်ဖြစ်ရေ။ နက္ခတ္တဗေဒတွင် ဂြိုဟ်တိကို ရံနီရေ လပေါင်း ၃၁ လုံး ဟိရေဟု မှတ်သားထားရေ။ [[အင်္ဂါဂြိုဟ်]]၌ လ ၂ လုံး၊ [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]၌ လ ၁၂ လုံး၊ [[စနီဂြိုဟ်]]၌ လ ကိုးလုံး၊ [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]၌ လနှစ်လုံး အသီးအသီး ရံလျက်ဟိဧ၊ ကျွန်ုပ်ရို့မသိဟိသိမ်းရေ လတိလည်း ဟိကောင်းဟိပေဦးမည်။ ထို ၃၁ လုံးရေ လတိရေ တစ်ခုနန့်တစ်ခု အရွယ်ထုချင်း မတူကတ်ပေ။ စနီဂြိုဟ်ကို ရံထားရေ လတစ်လုံးဧ အချင်းရေ ၃၅၅ဝ မိုင်ဟိ၍ ကျွန်ုပ်တိကမ္ဘာကို ရံထားရေ လဧအချင်းမှာ ၂၁၆ဝ မိုင် ဟိလီရေ။ အမြင်အားဖြင့် လရေ ကြယ်တိ ဂြိုဟ်တိထက်ကြီး၍နီလုံးနီးနီးခန့် ဟိရေဟု ထင်မှတ်ရပေရေ။ သို့ရာတွင် အမှန်စင်စစ် လရေ [[နီအဖွဲ့အစည်း|နီစကြဝဠာ]]တွင်ဟိရေ ဂြိုဟ်တိထက် ငယ်ဧ။ ကမ္ဘာနန့် နီးလွန်းသဖြင့် ကြီးရေဟု ထင်ရခြင်းသာဖြစ်ရေ။ လရေ ကမ္ဘာမှ ပျမ်းမျှခြင်းအားဖြင့် မိုင်ပေါင်း ၂၄ဝဝဝဝ ခန့် ဝီးကွာရေ။ [[နီ]]မှာ ထိုအကွာအဝီးထက် အဆပေါင်း ၄ဝဝ ပို၍ ကမ္ဘာမှ ဝီးကွာရေ။ [[ကြယ်]]တိရေကားနီဧ အကွာအဝီးထက် အဆပေါင်း မြောက်မြားစွာပို၍ပင် ဝီးကွာပေသိမ်းရေ။ အလွန်အားကောင်းရေ [[တယ်လီစကုပ်|မှန်ပြောင်း]]တိနန့် ကြည့်ကေ လကို ကမ္ဘာမှ မိုင် ၅ဝ အကွာလောက်အထိ နီးလာအောင် မြင်ရရေ။ ထိုမှန်ပြောင်းမျိုးနန့် ကြည့်ခြင်းဖြင့် နက္ခတ်ဆရာတိရေ လဧမျက်နှာပြင်အကြောင်းနန့် ဆိုင်ရေ ဗဟုသုတတိကို အတော်စုံစုံလင်လင် သိဟိခကတ်လီရေ။

== မြင်ရပုံ ==
ကမ္ဘာကြီးရေ [[နီ]]အား သူဧနီပတ်လမ်းကြောင်းအတိုင်း လှည့်ပတ်နီသကဲ့သို့ လရေလည်း ကမ္ဘာကြီးအား လပတ်လမ်းကြောင်းအတိုင်း လှည့်ပတ်နီရေ။ ဆိုလိုရေမှာ တစ်ခါတစ်ရံတွင် ကျွန်ုပ်တိရေ [[လပြည့်]]ရေကို မြင်တွိ့ရပြီး အခြားအချိန်တိတွင် လအား သေးငယ်စွာ သို့မဟုတ် လုံးဝ မြင်တွိ့ရခြင်း မဟိချေ။ အဘယ့်ကြောင့်ဆိုကေ လရေ ကိုယ်ပိုင်အလင်းရောင်မဟိခြင်းကြောင့်ဖြစ်ရေ။ ကျွန်ုပ်ရို့မြင်တွိ့နိုင်ရေ လရေနီဧအလင်းရောင် ပြန်နီရေ လဧအခြမ်းတစ်ခုသာကေ ဖြစ်လီရေ။ ထိုအချိန်၌ လဧအခြားဖက်အခြမ်းမှာ မဲမှောင်နီပြီး ၎င်းကို လဧပြောင်းလဲခြင်းအဆင့်ဟု ခေါ်ရေ။ ထိုသို့ ကြီးမားပြီး တောက်ပမှုမှ သေးငယ်ပြီး မဲမှောင်မှုအထိ အဆင့်ဆင့်ဖြစ်ပေါ်ရန်အတွက် ၂၉.၅၃ ရက်(၂၉ ရက်၊ ၁၂ နာရီ၊ ၄၄ မိနစ်) ကြာမြင့်ပြီး၊ ပြီးမှသာကေ အလွန်ကျယ်ဝန်းရေ စက်ဝိုင်းပုံသဏ္ဌာန် လအား မြင်တွိ့ရလီရေ။ ထိုကဲ့သို့ [[ကမ္ဘာ]]နန့်နီအကြား လဧ ဖြတ်သန်းမှုကို  [[နီကြတ်ခြင်း]]ဟု ခေါ်ရေ။
နီနန့်လအကြား ကမ္ဘာဖြတ်သန်းခြင်းကို [[လကြတ်ခြင်း]]ဟုခေါ်ပါရေ။ ယပြီးကေ လဧ ပထမ လေးပုံတစ်ပုံအား မြင်ရကေ လမျက်ခုံး၊ ယပြီးကေ လဧတစ်ဝက်၊ ပြီးမှသာကေ လပြည့်ကို မြင်တွိ့ရလီရေ။ လပြည့်ချိန်ရေနီနန့် ဝီးကွာပြီး ကမ္ဘာဧ ဆန့်ကျင်ဘက်အခြမ်း၌ လဟိမှသာကေ ဖြစ်ပွားရေ။ လရေ ၎င်းဧပတ်ကြောင်းအတိုင်း ဆက်လက် ရွေ့လျားလားရာမှ တတိယ လေးပုံတစ်ပုံကို မြင်တွိ့ရမည်ဖြစ်ပြီး နောက်ဆုံးတွင် [[လဆန်း]]သို့ ပြန်လည် ရောက်ဟိလားမည်ဖြစ်ရေ။ လဧမျက်နှာပြင် ရေ ကမ္ဘာမြေပြင်သက်သို့ လှည့်ပြီး တစ်နီရာထဲတွင်သာ တည်ငြိမ်နီပြီး(မျက်နှာပြင်ရေ တစ်နီရာတွင်သာအမြဲဟိ) အခြား ဘက်ခြမ်းကိုမူကား ကျွန်ုပ်ရို့မည်သို့မျှ မမြင်ရချေ။ ထို့ကြောင့်နီဧ အလင်းရောင်ရေ ထိုအခြမ်းပေါ်သို့ကျရောက်ကေလည်း လဧ မဲမှောင်ရေ အခြမ်းဟုသာကေ ခေါ်ကတ်ရေ။ လူတိရေ အချိန်တိုင်းတာရန်အတွက် လအား အသုံးပြုခကတ်ပြီးနိ့ရက်တိ အစားထိုးကာ လပြောင်းလဲမှုဖြစ်စဉ် စက်ဝန်းနန့် ညီမျှမှုဟိစေရန်အသုံးပြုခကတ်ရေ။ လူတိရေ လအား မြင်တွိ့ပြီးနောက် စွဲလမ်းနှစ်ခြိုက်ကတ်ရေ။ လူအချို့ရေ လပေါ်တွင် မတ်တပ်ရပ်ပြီး ကမ္ဘာကြီးအား ကြည့်ရှုရန်အတွက်ထိပင် အိပ်မက်မက်၊ စိတ်ကူးယဉ်ကတ်သိမ်းရေ။ 

== လဆန်းလကွယ်နန့် ကိုယ်တိုင်စမ်းသပ်ခြင်း ==
[[File:Moon-craters.jpg|thumb|left|လဧမျက်နှာပြင်ပေါ်မှ ကျောက်ခွက်တိ]]

ရှေးက လ၌နီကဲ့သို့ ကိုယ်ပိုင်အလင်းရောင်ဟိရေဟု လူရို့ထင်မှတ်ခကတ်ရေ။ နက္ခတ်ပညာ ထွန်းကားလာရေအခါမှ လရေနီမှအလင်းရောင် ရဟိ၍သာ လင်းရကြောင်းကို သိလာကတ်ရေ။နီမှ လပေါ်သို့ အလင်းရောင် အစဉ်အမြဲ ထိုးလျက်နီခြင်းကြောင့်ပင် ဖြစ်ရေ။ လရေ ကမ္ဘာကို [[အနောက်]]မှ [[အရှေ့]]သို့ လှည့်ပတ်ရာတွင် ၂၇ ၁/၃ ရက်ခန့်ဖြင့် တစ်ပတ်ပတ်မိဧ။ သို့ရာတွင် ကမ္ဘာကိုယ်တိုင်က အနောက်မှ အရှေ့သို့ လည်နီသည့်အတွက် ကမ္ဘာမှ အမြင်အားဖြင့် ကမ္ဘာကို တပတ်ပတ်မိအောင် ရက် ပေါင်း ၂၉ ၁/၂ ရက်မျှ ကြာလားလီရေ။ ထိုအချိန်အတွင်း၌ လရေ မိမိဧ [[ဝင်ရိုး]]ပေါ်တွင် လည်ပတ်နီသဖြင့် ကျွန်ုပ်တိရေ မြင်နီကျဖြစ်ရေ လဧ မျက်နှာကိုသာ အမြဲမြင်တွိ့နီကတ်ရလီရေ လ၌ ဝိုင်းစက်ရေ ပုံသဏ္ဌာန်ဟိဧ။ ယကေလည်းသော ကျွန်ုပ်တိရေ လပြည့်နိ့၌သာကေ လဧ ဝိုင်းစက်နီရေ လဝန်းပြည့် ပုံသဏ္ဌာန်ကို မြင်ရ၍ လဆန်း လဆုတ်ရက်တိတွင် လဧ တစ်စိတ်တစ်ဒေသဖြစ်ရေ လခြမ်းပုံတိကိုသာ မြင်ရရေ။ ဇာကြောင့် ထိုသို့ မြင်ရရေကို အောက်ပါလက်တွိ့စမ်းသပ်မှုဖြင့် စမ်းသပ်ဆင်ခြင်ကြည့်ပါ။

အခန်းတစ်ခန်းတွင် ပတ်လည် လှည့်နိုင်ရေ [[ဆုံလည်ကုလားထိုင်]] တစ်လုံးကို ထားပါ။ မှန်အိမ်၊ သို့မဟုတ် လျှပ်စစ်ဓာတ်မီးလုံးတစ်ခုကို အခန်းဧ တစ်နီရာတွင် ချိတ်ဆွဲထားပါ။ သင်ရေ ရှေးဦးစွာ [[ကုလားထိုင်]]ပေါ်တွင် မီးလုံးကို ကျောပီးထိုင်၍ လက်တစ်ဖက်ကို ရှေ့တည့်တည့်သို့ ဆန့်တန်းထား ပြီးကေ ထိုလက်တွင် [[ဘောလုံး]]အဖြူတစ်လုံးကို ကိုင်ထားပါ။ မီးကိုနီအဖြစ်၎င်း၊ဦးခေါင်းကို ကမ္ဘာလုံးအဖြစ်၎င်း၊ ဘောလုံးကို လအဖြစ်၎င်း သဘောထားပါ။ ကုလားထိုင်ကို မလှည့်မီ မီးလုံးရေ သင်ဧကျောဘက်တွင် ဟိပါစေ။ ဘောလုံးပေါ်သို့ ဦးခေါင်းဧ အရိပ် မထိုးရအောင် ဘောလုံးကို ခပ်မြှောက်မြှောက်ကိုင်ထားပါ။ မီးလုံးမှ အလင်းရောင်ရေ ထိုအချိန်၌ ဘောလုံးပေါ်သို့ တိုက်ရိုက်ကျနီသဖြင့် သင့်ဘက်ကို လှည့်နီရေ ဘောလုံးဧမျက်နှာရေအပြည့်လင်းနီလိမ့်မည်။ ထိုသို့ အပြည့်လင်းနီရေဘောလုံးမျက်နှာဧ ပုံသဏ္ဌာန်ရေ လပြည့်ဝန်းပုံသဏ္ဌာန်ပင် ဖြစ်ဧ။ ထိုနောက် ကုလားထိုင်ကို လှည့်ပီးရေအခါ ဘောလုံးပေါ်၌ အရိပ်ကျနီရေ အမှောင်ပိုင်းရေ အလင်းပိုင်းထက် တဖြည်းဖြည်း ပို၍တိလာလိမ့်မည်။ ကုလားထိုင်ကို လေးပုံတစ်ပုံ လှည့်ပီးမိရေအခါ ဘောလုံးဧမျက်နှာပြင်၌ တစ်ခြမ်းလင်း၍ တစ်ခြမ်း မှာ မှောင်နီရေကို တွိ့ရလိမ့်မည်။ ထိုသို့လင်းရေ ဘောလုံးမျက်နှာတစ်ခြမ်းဧ ပုံသဏ္ဌာန်ရေ လဆုတ် ၇ ရက် ၈ ရက်၌ ဟိရေ လခြမ်းဧ ပုံသဏ္ဌာန်မျိုးပင် ဖြစ်ရေ။ ယပြီးကေ ကုလားထိုင်ကို လေးပုံ တစ်ပုံ ထပ်မံလှည့် ပီးလိုက်၍ သင် ရေ မီးလုံးနန့် မျက်နှာချင်းဆိုင် ဖြစ်နီရေအခါ ဘောလုံးပေါ်မှာဟိရေ လင်းနီရေအပိုင်းရေ လုံးဝ ပျောက်ကွယ်လားပြီး မှောင်ရိပ်ကျနီရေ အပိုင်းကိုသာ မြင်ရလိမ့်မည်။ ထိုအနီအထားမျိုးကို လကွယ်ရေဟု ဆိုကတ်ရေ။ ယပြီးကေ ကုလားထိုင်ကို လေးပုံတစ်ပုံ လှည့်ပီးလိုက်ပြန်ရေအခါ ဘောလုံးဧ မျက်နှာတခြမ်း ပြန်လင်းလာ၍ တခြမ်းမှာ မှောင်နီလိမ့်မည်။ ထိုသို့ လင်းရေဘောလုံး မျက်နှာတစ်ခြမ်းဧ ပုံသဏ္ဌာန်ရေ လဆန်း ၇ ရက် ၈ ရက်၌ ဖြစ်ရေ လဧ ပုံသဏ္ဌာန်မျိုးပင် ဖြစ်ပေရေ။ ထိုနောက် ကုလားထိုင်ကို မူလနီရာရောက်အောင် တစ်ပတ်အပြည့် လှည့်ပီးလိုက်ရေအခါ ဘောလုံး၌ မျက်နှာပြင်အပြည့် ပြန်လည်လင်းလာပုံကို သင်တွိ့ရလိမ့်မည်။ လရေ ပြည့်ရာမှ ဆုတ်၊ ဆုတ်ရာမှ ကွယ်၊ ကွယ်ရာမှ ဆန်း၍ ဆန်းရာမှ ပြန်ပြည့်ပုံတိမှာ ဤအတိုင်းပင် ဖြစ်လီရေ။ 

=== အရွယ်အစားနန့် ဆွဲအား ===
အရွယ်အစားတွင် သေးငယ်ရေကြောင့် လဧအနည်းဆုံး ဆွဲအားရေ ကမ္ဘာဆွဲအားထက် ၆ ဆ လျော့နည်းရေ။ ထိုကြောင့် အကယ်၍ သင်ဧ [[အလီးချိန်]]ရေ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပေါင် ၆၀ ဟိပါက လကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၀ပေါင်မျှသာ လီးလံလီဖိုဖြစ်ရေ။ လဧ [[ဒြပ်ဆွဲအား]]ရေ ကမ္ဘာမြေထက် ပေါ့ရေမှန်ကေလည်း ထိုဆွဲအားရေ ထိုနီရာတွင်ပင် တည်ဟိနီနိုင်ရေ။ အကယ်၍ ကမ္ဘာမြေပေါ်တွင် သင်ရေ ဘောလုံးတစ်လုံးကို လီထဲတွင် ပစ်မြှောက်လိုက်မည်ဆိုပါက ထိုဘောလုံးရေ သင်ထံသို့ ပြန်လည်ရောက်ဟိလာမည် ဖြစ်ရေ။ မည်သို့ပင်ဆိုစေ၊ လကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိုဘောလုံးအား ပစ်မြှောက်လိုက်မည်ဆိုပါက ဘောလုံးရေ သင့်ထံသို့ ပြန်လာမည်ဖြစ်ကေလည်း အလွန် နှေးကွေးစွာပင် ကျလာမည်ဖြစ်ရေ။ ပြီးနောက် သင်ရေ လကမ္ဘာပေါ်၌ အစွမ်းကုန် ခုန်နိုင်သလောက် ခုန်ပါက သင်ရေ မြေပြင်သို့ပင် ပြန်လည်ကျရောက်မည်ဖြစ်ရေ။ လပေါ်တွင်မူကား သင်ရေ လီထဲတွင်ခုန်၍ သင့်ဧ အလုပ်တိကို ပြုလုပ်နိုင်သိမ်းရေ။ ဇာကြောင့်ဆိုကေ လဧ ဆွဲအားရေ ကမ္ဘာ့ဆွဲအားလောက် ပြင်းထန်ခြင်း မဟိရေကြောင့် ဖြစ်ရေ။ 

ယခင်ဆိုထားသည့်အတိုင်း လပေါ်တွင် လီမဟိ၊ ရေမဟိချေ။ ထို့ကြောင့် ခြီရာရေလည်း သဘာဝအားဖြင့် ပျောက်ပျက်ရန် မလွယ်ကူချေ။ 
လပေါ်၌ လီထုမဟိသောကြောင့် သင်ရေ အေးခြင်း၊ ပူခြင်းကိုလည်း ကာကွယ်နိုင်မည်မဟုတ်ချေ။ ထို့ကြောင့် အာကာသယာဉ်မှူးတိရေ မိမိတိအသက်အန္တရာယ်ကာကွယ်ရန်အတွက် အလွန်လီးလံရေ အာကာသဝတ်စုံနန့် အသက်ရှူရန်အတွက် အောက်ဆီဂျင်ဘူးတိကိုသယ်ဆောင်လားကတ်ရလီရေ။ လကမ္ဘာရေ မြေကမ္ဘာကဲ့သို့ ဆွဲအား ပြင်းထန်မှု မဟိခြင်းကြောင့် ထိုဝတ်စုံတိရေလည်း မြေကမ္ဘာပေါ်တွင်ကဲ့သို့ လီးလံခြင်း မဟိတော့ချေ။
[[File:EarthAndMoon.jpg|thumb|250px|လနန့် ကမ္ဘာတိအား ကီလိုမီတာ သန်း၅၀ အကွာမှနီပြီးကေ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာပုံ]]

== သွင်ပြင်လက္ခဏာတိ ==
လပေါ်တွင် မြစ်ချောင်းတိနန့် သဏ္ဌာန်တူရေ အစင်းကြောင်းတိကိုလည်း တွိ့ရရေ။ အကယ်၍ ထိုအစင်းကြောင်းတိရေ [[မြစ်]]တိ ဖြစ်ကေ ရေမဟိရေ မြစ်တိရာ ဖြစ်ကတ်ပေမည်။ နှစ်ပေါင်းတိစွာက ပေါ်ပေါက်ခရေ မြစ်တိဖြစ်၍ ယခုအခါတွင် ရေလုံးဝမဟိတော့ဘဲ မြစ်ရိုးတိသာကေ ကျန်နီခြင်း ဖြစ်ရေဟု နက္ခတ်ဆရာရို့ယူဆကတ်လီရေ။ ဤကဲ့သို့ ရှေးအခါက စ၍ နက္ခတ်ဆရာတိရေ လဧ အကြောင်းကို [[မှန်ဘီလူး]]၊ [[တယ်လီစကုပ်|မှန်ပြောင်း]] စရေရို့မပါဘဲနန့်လည်းကောင်း၊ မှန်ဘီလူး၊ မှန်ပြောင်း စရေတိဧအကူအညီဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဓာတ်ပုံတိ ရိုက်ကူး၍လည်းကောင်း လေ့လာခဧ။ လဧမျက်နှာပြင်အကြောင်းကိုလည်း အတော်အတန် သိဟိလာခကတ်ဧ။ လမျက်နှာပြင်မှနီရာ အတိအပြားကိုလည်း အမည်အမျိုးမျိုး ပီးခဧ။
ယပြီးကေ [[၂၀ ရာစုနှစ်]] ဒုတိယပိုင်းအစလောက်မှ စ၍ လမျက်နှာပြင် စူးစမ်းရီး [[အာကာသယာဉ်]]တိ တင်လွှတ်၍ စုံစမ်းလေ့လာခကတ်ဧ။ 

လ၌ အရောင်ဖြူနီရခြင်းမှာနီမှအလင်းရောင်ကြောင့်ဖြစ်ဧ။ အကယ်၍ [[နီ]]မှအလင်းကို မရဟိပါက လရေ မည်းမှောင်၍နီလိမ့်မည်။ လရေ တစ်လကြာမှ တစ်ပတ်လည်သဖြင့် လပေါ်က တစ်ရက်ရေ ကမ္ဘာပေါ်က တစ်လနန့်ညီမျှရေ။ သို့အတွက် လပေါ်က တစ်နိ့တာအချိန်ရေ ရက်သတ္တနှစ်ပတ်ခန့် ကြာ၍ တစ်ညဉ့်တာအချိန်ရေလည်း ရက်သတ္တနှစ်ပတ်ခန့်ပင် ကြာရေ။ လပေါ်တွင် ညဉ့်အချိန် ကျရောက်ရေအခါနီမှ အပူနန့် အလင်းတိကို မရဟိသဖြင့် လရေ မည်းမှောင်၍ အလွန်အေးလျက် ဟိမည်။ သုည ဒီဂရီ အောက် ဒီဂရီ ၂ဝဝ၊ သို့မဟုတ် ဒီဂရီ ၄ဝဝ ရောက်အောင်ပင် အေးပေမည်။နီ့အချိန် ကျရောက် ရေအခါတွင်မူ ရေဆူလောက်အောင်ပင် ပူလိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းရလီရေ။ လပေါ်တွင် ရေ၊ လီနန့် သက်ဟိအရာတိ မဟိကတ်ချေ။ [[အသံ]]လည်း မဖြစ်ပေါ်နိုင်ပေ။ အကယ်၍ ကမ္ဘာမှ လွှတ်လိုက်ရေ [[ဒုံးပျံ]]ရေ အဟိန်ပြင်းစွာဖြင့် ကျရောက်ထိမှန်သည့် တိုင်အောင် ထိုထိမှန်သည့် အသံကြီးရေ ပေါ်ပေါက်မည် မဟုတ်ပေ။ အကြောင်းမှာ လဧပတ်လည်တွင် [[လီထု]]မဟိဘဲ [[လီဟာနယ်]] ဖြစ်နီရေကြောင့် ဖြစ်ဧ။

ကောင်းကင်ပြင်ကြီးအား ကမ္ဘာမှကြည့်ကေ အပြာရောင်ကိုသာမြင်ရပြီး ထိုအခြင်းအရာမှာနီမှလာရေ [[ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်]]တိရေ ဓာတ်ငွေ့တိဖြင့် ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းထားရေ လီထုအား ဖြတ်သန်းရရေကြောင့် ဖြစ်ရေ။ ထိုလီထုရေ ကောင်းကင်မှ အပြာရောင်အလင်းတိ လာသကဲ့သို့ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ထားရေ။ ယကေလည်းသော လကမ္ဘာပေါ်တွင် လီထုမဟိရေကြောင့် ကောင်းကင်ရေနီ့ဘက်တွင်ပင် အမည်းရောင် ဖြစ်နီရေ။ ထိုသို့ လီထုဧ ကာကွယ်ထားမှု မဟိခြင်းကြောင့် [[အာကာသ]]အပြင်မှ လာရေ ကျောက်စိုင်၊ [[ကျောက်တုံး]]တိရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ တိုက်ရိုက် ကျရောက်ကတ်ပြီး မီးလောင်ပေါက်ကွဲမှုတိ ဖြစ်ပေါ်ကတ်ပြီး ကြီးမားရေ ကျင်းကြီးတိကို ဖြစ်ပေါ်စေရေ။ ထိုသို့ ပေါက်ကွဲခြင်းကို မီးတောင်ပေါက်ကွဲခြင်း (crash)ဟု ခေါ်ရေ။ လကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိုကျောက်တုံးတိဧ မီးလောင်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်နီရေ ကျင်းကြီးတိ အမြောက်အမြား ဟိလီရေ။ ထိုတွင်းကြီးတိရေ မိုးကျသံတွေခဲတိ လပေါ်သို့ ကျရောက်ရာမှ ဖြစ်ပေါ်ရေဟု အချို့ နက္ခတ်ဆရာတိက ဆိုရေ။ အချို့နက္ခတ်ဆရာတိကလည်း ထိုတွင်းကြီးတိရေ [[မီးတောင်သေ]]တိဧ ထိပ်ဝတိဟု ဆိုကတ်ရေ။ အချို့တွင်းကြီးတိဧ ထိပ်ဝရေ မိုင် ၁ဝဝ ခန့်ပင် ကျယ်၍ မိုင် ၅ဝ ခန့် နက်ရေဟု ခန့်မှန်းကတ်လီရေ။

== ရှာဖွေခြင်းဧ သမိုင်း ==
လူသားရို့လကမ္ဘာပေါ်တွင် ခြီမချသိမ်းခင် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးနိုင်ငံနှစ်ခုဖြစ်ရေ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]နန့် [[ရုရှားနိုင်ငံ]] (ထိုချိန်က ဆိုဗီယက်ရုရှားနိုင်ငံ USSR) တိရေ [[စက်ရုပ်]]တိစေလွှတ်ပြီး လအား လေ့လာခကတ်ရေ။ ထိုစက်ရုပ်တိရေ လကမ္ဘာအား အနီးကပ်လေ့လာခကတ်ပြီး၊ လ ပတ်ပတ်လည် ပျံသန်းခကတ်ရေ။ ထို့ကြောင့်လည်း [[လူန ၂]] ဟုခေါ်ရေ လကမ္ဘာလေ့လာရီးယဉ်ရေ ထိုအပေါ်တွင်ပင် ပျက်ကျခလီရေ။ ထိုစက်ရုပ်တိရေ လူသားတိပြုလုပ်ထားသည့် ပထမဆုံးရေ လပေါ်ခြီချခသည့် ယာဉ်တိပင်ဖြစ်ရေ။

ဤသို့ လမျက်နှာပြင် စူးစမ်းရီး အာကာသယာဉ်တိ တင်လွှတ်ရီးကိစ္စတွင် ဆိုဗီယက်ယူနီယံနန့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနိုင်ငံတိရေ ငွေအမြောက်အမြား အကုန် အကျခံကာ ဆောင်ရွက်လျက်ဟိရာ ကမ္ဘာမြေမှ မမြင်ရသည့် လဧအစိတ်အပိုင်းတိကို ဓာတ်ပုံတိ ရိုက်ကူး ယူနိုင်ခရေ။ လမျက်နှာပြင်အကြောင်း ပိုမိုသိဟိလာပြန်ရေ။ ၁၉၅၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၂ ရက်နိ့တွင် ရုရှားရို့ရေ လဆီသို့ အရောက် ပစ်လွှတ်လိုက်ရေ ဒုံးပျံအထက်ပိုင်း (လမျက်နှာပြင် လေ့လာရီးယာဉ်)ရေ ကြံရွယ်ထားသည့် ပစ်ကွင်းနန့် မိုင် ၁၆ဝ အကွာ (မာရီစီရီနီတာတစ်ဒေသ)တွင် လနန့် ထိတွိ့ခရေ။ ၁၉၆၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၈ ရက်နိ့တွင် အမေရိကန်ရို့ပစ်လွှတ်လိုက်ရေ အက်တလတ် အေဂျီနာဒုံးပျံက တင်ဆောင်လားသည့် ရိမ်းဂျား ၇ အာကာသ ယာဉ်ရေ (ဂအာရစ်ကီချိုင့်ဝှမ်းအနီးတွင်) လမျက်နှာပြင်နန့် ထိတွိ့ခရေ။ ပါလားသည့် ကင်မရာတိက ဓာတ်ပုံရိုက်ကူး နိုင်ခ၍ အလုံးစုံ အောင်မြင်ရေ။ လမျက်နှာပြင်အကြောင်းလည်း ယခင်ကထက် ပိုမိုသိဟိလာခရပြန်လီရေ။

ယပြီးကေ လူသားတိရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ ဆင်းသက်ရန်ကြိုးစားခကတ်ပြီး [[ဇူလိုင်]]လ ၂၁ ရက်နိ့၊ အောက်တိုဘာလ၊ ၁၉၆၉ခုနှစ်တွင် ခြီချနိုင်ခရေ။ အမေရိကန်လူမျိုး [[အာကာသယာဉ်မှူး]]တိဖြစ်သည့် အယ်စထောင်းရ်၊ ဘက်ဇ် အယ်ဒရင်းတိရေ လဧမျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ ၎င်းတိဧ [[သိန်းငှက်]]အမည်ဟိ လဆင်းယာဉ်ဖြင့် ဆင်းသက်ခကတ်ရေ။ ယပြီးကေ [[ကမ္ဘာ]]ပေါ်ဟိ ထက်ဝက်ခန့်ရေ လူတိရေ ၎င်းအား [[ရုပ်မြင်သံကြား]]မှတဆင့် ကြည့်ရှုနီခကတ်ရေ။ အမ်းစထရောင်းရေ သိန်းငှက်လှေကားမှတဆင့် အောက်သို့ဆင်းလာပြီး လဧ မြေမျက်နှာပြင်နန့် ပထမဆုံး ထိတွိ့ခလီရေ။ ယပြီးကေ သူက “ ဒီဟာက လူတစ်ဦးတွက် သေးငယ်တဲ့ အဆင့်ဖြစ်ပြီး လူလို သတ္တဝါတစ်ဦးဧအတွက် ကြီးမားတဲ့ ခုန်ပေါက်မှုတစ်ခုပါ” ဟုပြောလီရေ။ တိမကြာမီ ဘက်ဇ်အယ်ဒရင်း ရေလည်း လိုက်ဆင်းလာခရေ။ ယပြီးကေ သူတိနှစ်ဦးရေ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအလံအား ၎င်းတိယဉ်ဆင်းသက်သည့်နီရာနန့် မနီးမဝီးတွင် စိုက်ထူရန်ကြိုးပမ်းကတ်ရေ။ သူတိနှစ်ဦးဧ ခြီရာတိရေ လပေါ်တွင် ထင်ကျန်ရစ်ခပြီး အလွန်ကြာညောင်းကေလည်း ထိုနီရာတွင်ပင် ဟိနီလီရေ။ အကယ်၍ သင်ရေ ကမ္ဘာမြေပေါ်တွင် သင်ဧခြီရာအား ချန်ခမည်ဆိုပါက ထိုခြီရာရေ လီ၊ ရေ၊နန့် မိုးတိကြောင့် ပျက်စီးလားမည် ဖြစ်ရေ။ ယကေလည်းသော လတွင်မူကား လီမဟိ၊ ရေမဟိ၊ နန့် ဖြစ်လီရေ။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတိဧ ခြီရာတိရေ ပျောက်ကွယ်လားခြင်း၊ ပျက်စီးလားခြင်းမဟိခချေ။ လူအချို့က သူတိရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ အမှန်တကယ် မရောက်ခချေဟု ပြောဆိုကတ်ရေ။ ယပြီးကေ လပေါ်ဟိ လူရို့ဓာတ်ပုံတိမှာလည်း အတုတိသာကေဖြစ်ပြီး လပေါ်မှ ယူဆောင်လာရေ ကျောက်တုံးကျောက်ခဲတိမှလည်း အတုအယောင်တိသာကေ ဖြစ်ရေဟု ပြောဆိုကတ်ရေ။ ယကေလည်းသော ထိုသို့ပြောဆိုသူတိ မှားနီရေဟု သက်သေပြရန်အတွက်ကား အလွန်ပင် ရှုပ်ထွေးလှရေ အငြင်းအခုံတိပင် ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ 

၁၉၆၉ ခုနှစ်နန့် ၁၉၇၂ ခုနှစ်အကြား အာကာသသင်္ဘောတစ်ခုဖြစ်ရေ [[အပိုလို ၁၇]] ရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ နောက်ဆုံးလည်ပတ်ခသည့်အထိ လူအတော်တိတိရေ လပေါ်သို့ ခရီးထွက်ခကတ်ရေ။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်ကတည်းကပင် ဦးဂျန်းနီ ဆာမန်းရေ အပိုလို ၁၇ တွင် ပါဝင်ရေ သူတစ်ဦးဖြစ်ပြီး သူရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ နောက်ဆုံးဆင်းသက်ခရေ လူသားပင်ဖြစ်လီရေ။

== လပေါ်ဟိရေ ==
၂၀၀၉ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၃ ရက်နိ့က [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] အာကာသစူးစမ်းလေ့လာရီးအဖွဲ့([[NASA]])နာဆာက လကမ္ဘာပေါ်တွင် ရေအမြောက်အမြား တွိ့ဟိရရေဟု ကြေညာချက် ထုတ်ပြန်ခလီရေ။&lt;ref&gt;[http://simple.wikipedia.org/wiki/Moon Moon - Simple English Wikipedia, the free encyclopedia&lt;!-- ဘော့က ထုတ်ပီးရေ ခေါင်းစဉ် --&gt;]&lt;/ref&gt;

== မြန်မာအယူအဆနန့် အခေါ်အဝေါ် ==

မြန်မာကျမ်းဂန်တိတွင် လနန့် စပ်လျဉ်း၍ ဤသို့ ဖော်ပြ ပါဟိဧ။ ကမ္ဘာဦးအခါ၌ ဗြဟ္မာပြည်မှ ဗြဟ္မာတိရေ အသက်ကုန်သဖြင့်လည်းကောင်း၊ကံကုန်သဖြင့်လည်းကောင်း စုတေ၍ လူ့ပြည်သို့ ဥပပါတ် ကိုယ်ထင် ဖြစ်လာကုန်ဧ။ ထိုသူတိရေ ကိုယ်ရောင်ဖြင့်သာ ထွန်းပကုန်လျက် ဗြဟ္မာ့ပြည်မှာကဲ့သို့ ပီတိသာကေ အာဟာရ ကိစ္စကို ပြီးစေကုန်လျက် ကောင်းကင်၌ ငှက်ကဲ့သို့ ပျံဝဲ၍မွေ့လျော်ကုန်ဧ။ ယောက်ျား မိန်းမ ဟူ၍ အသွင် မဟိကုန်။ သတ္တဝါဟူ၍သာ ခေါ်ဝေါ်ကုန်ဧ။ ထိုသတ္တဝါတိရေ ရသ ပထဝီကို စားအံ့ရေငှာ အားထုတ်ကုန်ရေ ဟိကေ မိမိတိကိုယ်ရောင်ရေ ကွယ်ခ၍ အမိုက်အတိ ဖြစ်ရကား ကြောက်ခြင်း ပြင်းစွာ ဖြစ်ကုန်ဧ။

ထိုသူတိဧ ဘုန်းကြောင့်၎င်း၊ ဖြစ်မြဲရေ ဓမ္မာတာအားဖြင့်၎င်း ဘာနုရာဇာမည်ရေ ရောင်ခြည်တစ်ထောင် ဆောင်ရေနီမင်းရေ တပေါင်းလပြည့် တနင်္ဂနွေနိ့ ပုဗ္ဗဝိဒေဟကျွန်းဧ အလယ်၌ ဥဒည် ထောင်ထိပ်မှ ထွက်လာ၍ အလင်းကို ဖြစ်စေဧ။ ကမ္ဘာဦးသူတိရေ ကြောက်ခြင်းမှ ကင်းကုန်၍ ရဲရင့်ခြင်း ဖြစ်ကုန်ရေကြောင့် 'သူရိယ'ဟူရေအမည်ကို ခေါ်ဝေါ်ကုန်ဧ။ ထိုသို့ ပေါ်လာရေနီမင်းရေ နာရီ ၃ဝ လှည့်၍ ယုဂန္ဓိုရ်တောင် ကွယ်ရေဟိကေ အတွင်းကား ပတ္တမြား၊အပကား ငွေအတိပြီရေ အချင်း ၄၉ ယူဇနာဟိရေ ငြိမ်းရေအရောင်ကိုဆောင်ရေ လမင်းရေ ၂၇ လုံးရေ နက္ခတ်မှစ၍ တာရာကြယ်အပေါင်း ခြံရံလျက် ကန်ရာသီ ၁၃ လုံး ဖြစ်ရေ ဟဿတနက္ခတ်ကို စီးလျက် အရှေ့မျက်နှာမှ ထွက်လာရေဟိကေ ကမ္ဘာဦးသူတိရေ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ရွှင်မြူးစွာ ဖြစ်ကုန်လျက် ငါတိအလိုဆန္ဒ အတိုင်း ရပေမည်ဟူ၍ 'စန္ဒ'ဟူရေ အမည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ကုန်ဧ။ မြန်မာဘာသာ လခေါ်ရေမှာ အမရကောသ အဘိဓာန်ကျမ်းလာ ဂေါ်လဟူရေ မူလဘာသာတွင် ဂေါ်သဒ္ဒါကျေ၍ လ အက္ခရာတစ်လုံးကို မြန်မာဘာသာမှာ 'လမင်း'ဟု ခေါ်ဝေါ် ထင်ရှားရီးသားကတ်ရေဟု ယူရန်ဟိဧ။ တစ်ကြောင်းမှာလည်း လလိတသဒ္ဒါ၊ လလသဒ္ဒါနှစ်ပါးရေ တင့်တယ်ခြင်း စံပယ်ခြင်း အနက်ကို ဟောဧ။ လဗိမာန်မှာ နက္ခတ်ကြယ်အပေါင်းတိဖြင့် ခြံရံရေ ဖြစ်၍ တင့်တယ်ထွန်းလင်းရေ အရောင်အဝါ ဟိရေကို အစွဲပြု၍ လလိတသဒ္ဒါ၊ လလသဒ္ဒါတိတွင် လအက္ခရာတစ်လုံးကို မြန်မာဘာသာမှာ 'လ'ဟူ၍ ခေါ်ဝေါ် ထင်ရှားရေ ဆိုရန်ဟိဧ။ ထိုလမင်းကို တနင်္လာဂြိုဟ်ဟု ခေါ်ဝေါ်ရီးသားကတ်သည့် 
မြန်မာဘာသာ စကားမှာ ကမ္ဘာ့တန်းဆာ ရာဇမတ္တဏ်ကျမ်းလာ သသလနံ လက္ခဏံ ဟဿာတိ သသလနောဟု ပြုလုပ်ရာဧ။ ယဿ၊ အကြင် လမင်းအား။ သသလနံ၊ ယုန်ရီးတံဆိပ်ဟူရေ။ လက္ခဏံ၊ အမှတ်ရေ။ အတ္ထိ၊ ဟိဧ။ဣတိ၊ ထိုကြောင့်။ သသလနော၊ တနင်းလာဂြိုဟ်တည်း။ ကမ္ဘာ့တန်ဆာ ရာဇမတ္တဏ်၊ ယောဂယာတြာ နှစ်ကျမ်းတွင် တနင်္လာကား ယဝနတိုင်း ခိရောဒဓိ နို့ရည်သမုဒ္ဒရာမှ တနင်္လာ ဂြိုဟ်ဖြစ်ကြောင်းကို ဆိုရေ။&lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)&lt;/ref&gt;

===မှတ်စုတိ===
&lt;references/&gt;

[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]</text>
      <sha1>1ewi5rr1zqcvlpzkiiqcq27q2lbmgoq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>17685</id>
      <parentid>17684</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:41:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <origin>17685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44606" sha1="0gqhvp44inhec2r9kij670ugh7twee9" xml:space="preserve">[[file:Full Moon Luc Viatour.jpg|thumb|right|လ]]

နက္ခတ္တဗေဒတွင် [[ဂြိုဟ်]]တိကို ရံရေ လပေါင်း ၃၁ လုံးဟိရေဟု သတ်မှတ်ထားလီရေ။ [[ကမ္ဘာ]]၌ ထွန်းလင်းရေ လရေ ကမ္ဘာကို ရံရေလ ဖြစ်ရေ။ ကမ္ဘာကြီးအကြောင်းပြောကေ လ(ကမ္ဘာရံဂြိုဟ်)ဧအကြောင်း မပါကေ မပြီးချေ။ လအား ကမ္ဘာမြေပေါ်မှ ကြည့်ရှုနိုင်ရေ။ အမှန်တကယ်အားဖြင့် လရေ အလွန်ကြီးမားရေ။ ကမ္ဘာကြီးဧ လေးပုံတစ်ပုံခန့် ကြီးမားကေလည်း ကျွန်ုပ်တိရေ အဝီးမှ ကြည့်မြင်ကတ်ရသဖြင့် သေးငယ်ရေဟု ထင်ရရေ။ လရေ ကမ္ဘာနန့် နီးလွန်းရကား အလွန်အားကောင်း ရေ [[တယ်လီစကုပ်|မှန်ပြောင်း]]နန့်ကြည့်ကေ လကို ကမ္ဘာနန့် မိုင် ၅ဝ အကွာလောက်အထိ နီးလာအောင် မြင်ရရေ။ ထို့ပြင် လဧဆွဲအားရေ ကမ္ဘာမြေကြီးဧ ဆွဲအားထက် ၆ဆမျှ နည်းပါးရေကြောင့် ကျွန်ုပ်ရို့လပေါ်တွင်နီထိုင်ကေ ကမ္ဘာပေါ်တွင်နီထိုင်ရေထက် ၆ ဆမျှ ပိုမို ပေါ့ပါးနီမည် ဖြစ်ရေ။ လဧ မျက်နှာပြင်တစ်ခုလုံးရေ ဖုန်မှုန်တိ၊ ကျောက်တုံးကျောက်ဆောင်တိဖြင့် ပြည့်နှက်နီရေ။ ကမ္ဘာနန့် လဧ အကွာအဝီးရေ ပျမ်းမျှဟိရေ။&lt;ref&gt;Scott, Elaine. ''Our Moon: New Discoveries About Earth's Closest Companion''. Houghton Mifflin Harcourt (2016) . page 7.&lt;/ref&gt;

== အရွယ်အစား ==
ကျွန်ုပ်ရို့တွိ့မြင်နီကျဖြစ်ရေ မိုးပေါ်က လရေ ကမ္ဘာမြေဧ အရံဂြိုဟ်ဖြစ်ရေ။ နက္ခတ္တဗေဒတွင် ဂြိုဟ်တိကို ရံနီရေ လပေါင်း ၃၁ လုံး ဟိရေဟု မှတ်သားထားရေ။ [[အင်္ဂါဂြိုဟ်]]၌ လ ၂ လုံး၊ [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]၌ လ ၁၂ လုံး၊ [[စနီဂြိုဟ်]]၌ လ ကိုးလုံး၊ [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]၌ လနှစ်လုံး အသီးအသီး ရံလျက်ဟိဧ၊ ကျွန်ုပ်ရို့မသိဟိသိမ်းရေ လတိလည်း ဟိကောင်းဟိပေဦးမည်။ ထို ၃၁ လုံးရေ လတိရေ တစ်ခုနန့်တစ်ခု အရွယ်ထုချင်း မတူကတ်ပေ။ စနီဂြိုဟ်ကို ရံထားရေ လတစ်လုံးဧ အချင်းရေ ၃၅၅ဝ မိုင်ဟိ၍ ကျွန်ုပ်တိကမ္ဘာကို ရံထားရေ လဧအချင်းမှာ ၂၁၆ဝ မိုင် ဟိလီရေ။ အမြင်အားဖြင့် လရေ ကြယ်တိ ဂြိုဟ်တိထက်ကြီး၍နီလုံးနီးနီးခန့် ဟိရေဟု ထင်မှတ်ရပေရေ။ သို့ရာတွင် အမှန်စင်စစ် လရေ [[နီအဖွဲ့အစည်း|နီစကြဝဠာ]]တွင်ဟိရေ ဂြိုဟ်တိထက် ငယ်ဧ။ ကမ္ဘာနန့် နီးလွန်းသဖြင့် ကြီးရေဟု ထင်ရခြင်းသာဖြစ်ရေ။ လရေ ကမ္ဘာမှ ပျမ်းမျှခြင်းအားဖြင့် မိုင်ပေါင်း ၂၄ဝဝဝဝ ခန့် ဝီးကွာရေ။ [[နီ]]မှာ ထိုအကွာအဝီးထက် အဆပေါင်း ၄ဝဝ ပို၍ ကမ္ဘာမှ ဝီးကွာရေ။ [[ကြယ်]]တိရေကားနီဧ အကွာအဝီးထက် အဆပေါင်း မြောက်မြားစွာပို၍ပင် ဝီးကွာပေသိမ်းရေ။ အလွန်အားကောင်းရေ [[တယ်လီစကုပ်|မှန်ပြောင်း]]တိနန့် ကြည့်ကေ လကို ကမ္ဘာမှ မိုင် ၅ဝ အကွာလောက်အထိ နီးလာအောင် မြင်ရရေ။ ထိုမှန်ပြောင်းမျိုးနန့် ကြည့်ခြင်းဖြင့် နက္ခတ်ဆရာတိရေ လဧမျက်နှာပြင်အကြောင်းနန့် ဆိုင်ရေ ဗဟုသုတတိကို အတော်စုံစုံလင်လင် သိဟိခကတ်လီရေ။

== မြင်ရပုံ ==
ကမ္ဘာကြီးရေ [[နီ]]အား သူဧနီပတ်လမ်းကြောင်းအတိုင်း လှည့်ပတ်နီသကဲ့သို့ လရေလည်း ကမ္ဘာကြီးအား လပတ်လမ်းကြောင်းအတိုင်း လှည့်ပတ်နီရေ။ ဆိုလိုရေမှာ တစ်ခါတစ်ရံတွင် ကျွန်ုပ်တိရေ [[လပြည့်]]ရေကို မြင်တွိ့ရပြီး အခြားအချိန်တိတွင် လအား သေးငယ်စွာ သို့မဟုတ် လုံးဝ မြင်တွိ့ရခြင်း မဟိချေ။ အဘယ့်ကြောင့်ဆိုကေ လရေ ကိုယ်ပိုင်အလင်းရောင်မဟိခြင်းကြောင့်ဖြစ်ရေ။ ကျွန်ုပ်ရို့မြင်တွိ့နိုင်ရေ လရေနီဧအလင်းရောင် ပြန်နီရေ လဧအခြမ်းတစ်ခုသာကေ ဖြစ်လီရေ။ ထိုအချိန်၌ လဧအခြားဖက်အခြမ်းမှာ မဲမှောင်နီပြီး ၎င်းကို လဧပြောင်းလဲခြင်းအဆင့်ဟု ခေါ်ရေ။ ထိုသို့ ကြီးမားပြီး တောက်ပမှုမှ သေးငယ်ပြီး မဲမှောင်မှုအထိ အဆင့်ဆင့်ဖြစ်ပေါ်ရန်အတွက် ၂၉.၅၃ ရက်(၂၉ ရက်၊ ၁၂ နာရီ၊ ၄၄ မိနစ်) ကြာမြင့်ပြီး၊ ပြီးမှသာကေ အလွန်ကျယ်ဝန်းရေ စက်ဝိုင်းပုံသဏ္ဌာန် လအား မြင်တွိ့ရလီရေ။ ထိုကဲ့သို့ [[ကမ္ဘာ]]နန့်နီအကြား လဧ ဖြတ်သန်းမှုကို  [[နီကြတ်ခြင်း]]ဟု ခေါ်ရေ။
နီနန့်လအကြား ကမ္ဘာဖြတ်သန်းခြင်းကို [[လကြတ်ခြင်း]]ဟုခေါ်ပါရေ။ ယပြီးကေ လဧ ပထမ လေးပုံတစ်ပုံအား မြင်ရကေ လမျက်ခုံး၊ ယပြီးကေ လဧတစ်ဝက်၊ ပြီးမှသာကေ လပြည့်ကို မြင်တွိ့ရလီရေ။ လပြည့်ချိန်ရေနီနန့် ဝီးကွာပြီး ကမ္ဘာဧ ဆန့်ကျင်ဘက်အခြမ်း၌ လဟိမှသာကေ ဖြစ်ပွားရေ။ လရေ ၎င်းဧပတ်ကြောင်းအတိုင်း ဆက်လက် ရွေ့လျားလားရာမှ တတိယ လေးပုံတစ်ပုံကို မြင်တွိ့ရမည်ဖြစ်ပြီး နောက်ဆုံးတွင် [[လဆန်း]]သို့ ပြန်လည် ရောက်ဟိလားမည်ဖြစ်ရေ။ လဧမျက်နှာပြင် ရေ ကမ္ဘာမြေပြင်သက်သို့ လှည့်ပြီး တစ်နီရာထဲတွင်သာ တည်ငြိမ်နီပြီး(မျက်နှာပြင်ရေ တစ်နီရာတွင်သာအမြဲဟိ) အခြား ဘက်ခြမ်းကိုမူကား ကျွန်ုပ်ရို့မည်သို့မျှ မမြင်ရချေ။ ထို့ကြောင့်နီဧ အလင်းရောင်ရေ ထိုအခြမ်းပေါ်သို့ကျရောက်ကေလည်း လဧ မဲမှောင်ရေ အခြမ်းဟုသာကေ ခေါ်ကတ်ရေ။ လူတိရေ အချိန်တိုင်းတာရန်အတွက် လအား အသုံးပြုခကတ်ပြီးနိ့ရက်တိ အစားထိုးကာ လပြောင်းလဲမှုဖြစ်စဉ် စက်ဝန်းနန့် ညီမျှမှုဟိစေရန်အသုံးပြုခကတ်ရေ။ လူတိရေ လအား မြင်တွိ့ပြီးနောက် စွဲလမ်းနှစ်ခြိုက်ကတ်ရေ။ လူအချို့ရေ လပေါ်တွင် မတ်တပ်ရပ်ပြီး ကမ္ဘာကြီးအား ကြည့်ရှုရန်အတွက်ထိပင် အိပ်မက်မက်၊ စိတ်ကူးယဉ်ကတ်သိမ်းရေ။ 

== လဆန်းလကွယ်နန့် ကိုယ်တိုင်စမ်းသပ်ခြင်း ==
[[File:Moon-craters.jpg|thumb|left|လဧမျက်နှာပြင်ပေါ်မှ ကျောက်ခွက်တိ]]

ရှေးက လ၌နီကဲ့သို့ ကိုယ်ပိုင်အလင်းရောင်ဟိရေဟု လူရို့ထင်မှတ်ခကတ်ရေ။ နက္ခတ်ပညာ ထွန်းကားလာရေအခါမှ လရေနီမှအလင်းရောင် ရဟိ၍သာ လင်းရကြောင်းကို သိလာကတ်ရေ။နီမှ လပေါ်သို့ အလင်းရောင် အစဉ်အမြဲ ထိုးလျက်နီခြင်းကြောင့်ပင် ဖြစ်ရေ။ လရေ ကမ္ဘာကို [[အနောက်]]မှ [[အရှေ့]]သို့ လှည့်ပတ်ရာတွင် ၂၇ ၁/၃ ရက်ခန့်ဖြင့် တစ်ပတ်ပတ်မိဧ။ သို့ရာတွင် ကမ္ဘာကိုယ်တိုင်က အနောက်မှ အရှေ့သို့ လည်နီသည့်အတွက် ကမ္ဘာမှ အမြင်အားဖြင့် ကမ္ဘာကို တပတ်ပတ်မိအောင် ရက် ပေါင်း ၂၉ ၁/၂ ရက်မျှ ကြာလားလီရေ။ ထိုအချိန်အတွင်း၌ လရေ မိမိဧ [[ဝင်ရိုး]]ပေါ်တွင် လည်ပတ်နီသဖြင့် ကျွန်ုပ်တိရေ မြင်နီကျဖြစ်ရေ လဧ မျက်နှာကိုသာ အမြဲမြင်တွိ့နီကတ်ရလီရေ လ၌ ဝိုင်းစက်ရေ ပုံသဏ္ဌာန်ဟိဧ။ ယကေလည်းသော ကျွန်ုပ်တိရေ လပြည့်နိ့၌သာကေ လဧ ဝိုင်းစက်နီရေ လဝန်းပြည့် ပုံသဏ္ဌာန်ကို မြင်ရ၍ လဆန်း လဆုတ်ရက်တိတွင် လဧ တစ်စိတ်တစ်ဒေသဖြစ်ရေ လခြမ်းပုံတိကိုသာ မြင်ရရေ။ ဇာကြောင့် ထိုသို့ မြင်ရရေကို အောက်ပါလက်တွိ့စမ်းသပ်မှုဖြင့် စမ်းသပ်ဆင်ခြင်ကြည့်ပါ။

အခန်းတစ်ခန်းတွင် ပတ်လည် လှည့်နိုင်ရေ [[ဆုံလည်ကုလားထိုင်]] တစ်လုံးကို ထားပါ။ မှန်အိမ်၊ သို့မဟုတ် လျှပ်စစ်ဓာတ်မီးလုံးတစ်ခုကို အခန်းဧ တစ်နီရာတွင် ချိတ်ဆွဲထားပါ။ သင်ရေ ရှေးဦးစွာ [[ကုလားထိုင်]]ပေါ်တွင် မီးလုံးကို ကျောပီးထိုင်၍ လက်တစ်ဖက်ကို ရှေ့တည့်တည့်သို့ ဆန့်တန်းထား ပြီးကေ ထိုလက်တွင် [[ဘောလုံး]]အဖြူတစ်လုံးကို ကိုင်ထားပါ။ မီးကိုနီအဖြစ်၎င်း၊ဦးခေါင်းကို ကမ္ဘာလုံးအဖြစ်၎င်း၊ ဘောလုံးကို လအဖြစ်၎င်း သဘောထားပါ။ ကုလားထိုင်ကို မလှည့်မီ မီးလုံးရေ သင်ဧကျောဘက်တွင် ဟိပါစေ။ ဘောလုံးပေါ်သို့ ဦးခေါင်းဧ အရိပ် မထိုးရအောင် ဘောလုံးကို ခပ်မြှောက်မြှောက်ကိုင်ထားပါ။ မီးလုံးမှ အလင်းရောင်ရေ ထိုအချိန်၌ ဘောလုံးပေါ်သို့ တိုက်ရိုက်ကျနီသဖြင့် သင့်ဘက်ကို လှည့်နီရေ ဘောလုံးဧမျက်နှာရေအပြည့်လင်းနီလိမ့်မည်။ ထိုသို့ အပြည့်လင်းနီရေဘောလုံးမျက်နှာဧ ပုံသဏ္ဌာန်ရေ လပြည့်ဝန်းပုံသဏ္ဌာန်ပင် ဖြစ်ဧ။ ထိုနောက် ကုလားထိုင်ကို လှည့်ပီးရေအခါ ဘောလုံးပေါ်၌ အရိပ်ကျနီရေ အမှောင်ပိုင်းရေ အလင်းပိုင်းထက် တဖြည်းဖြည်း ပို၍တိလာလိမ့်မည်။ ကုလားထိုင်ကို လေးပုံတစ်ပုံ လှည့်ပီးမိရေအခါ ဘောလုံးဧမျက်နှာပြင်၌ တစ်ခြမ်းလင်း၍ တစ်ခြမ်း မှာ မှောင်နီရေကို တွိ့ရလိမ့်မည်။ ထိုသို့လင်းရေ ဘောလုံးမျက်နှာတစ်ခြမ်းဧ ပုံသဏ္ဌာန်ရေ လဆုတ် ၇ ရက် ၈ ရက်၌ ဟိရေ လခြမ်းဧ ပုံသဏ္ဌာန်မျိုးပင် ဖြစ်ရေ။ ယပြီးကေ ကုလားထိုင်ကို လေးပုံ တစ်ပုံ ထပ်မံလှည့် ပီးလိုက်၍ သင် ရေ မီးလုံးနန့် မျက်နှာချင်းဆိုင် ဖြစ်နီရေအခါ ဘောလုံးပေါ်မှာဟိရေ လင်းနီရေအပိုင်းရေ လုံးဝ ပျောက်ကွယ်လားပြီး မှောင်ရိပ်ကျနီရေ အပိုင်းကိုသာ မြင်ရလိမ့်မည်။ ထိုအနီအထားမျိုးကို လကွယ်ရေဟု ဆိုကတ်ရေ။ ယပြီးကေ ကုလားထိုင်ကို လေးပုံတစ်ပုံ လှည့်ပီးလိုက်ပြန်ရေအခါ ဘောလုံးဧ မျက်နှာတခြမ်း ပြန်လင်းလာ၍ တခြမ်းမှာ မှောင်နီလိမ့်မည်။ ထိုသို့ လင်းရေဘောလုံး မျက်နှာတစ်ခြမ်းဧ ပုံသဏ္ဌာန်ရေ လဆန်း ၇ ရက် ၈ ရက်၌ ဖြစ်ရေ လဧ ပုံသဏ္ဌာန်မျိုးပင် ဖြစ်ပေရေ။ ထိုနောက် ကုလားထိုင်ကို မူလနီရာရောက်အောင် တစ်ပတ်အပြည့် လှည့်ပီးလိုက်ရေအခါ ဘောလုံး၌ မျက်နှာပြင်အပြည့် ပြန်လည်လင်းလာပုံကို သင်တွိ့ရလိမ့်မည်။ လရေ ပြည့်ရာမှ ဆုတ်၊ ဆုတ်ရာမှ ကွယ်၊ ကွယ်ရာမှ ဆန်း၍ ဆန်းရာမှ ပြန်ပြည့်ပုံတိမှာ ဤအတိုင်းပင် ဖြစ်လီရေ။ 

=== အရွယ်အစားနန့် ဆွဲအား ===
အရွယ်အစားတွင် သေးငယ်ရေကြောင့် လဧအနည်းဆုံး ဆွဲအားရေ ကမ္ဘာဆွဲအားထက် ၆ ဆ လျော့နည်းရေ။ ထိုကြောင့် အကယ်၍ သင်ဧ [[အလီးချိန်]]ရေ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပေါင် ၆၀ ဟိပါက လကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၀ပေါင်မျှသာ လီးလံလီဖိုဖြစ်ရေ။ လဧ [[ဒြပ်ဆွဲအား]]ရေ ကမ္ဘာမြေထက် ပေါ့ရေမှန်ကေလည်း ထိုဆွဲအားရေ ထိုနီရာတွင်ပင် တည်ဟိနီနိုင်ရေ။ အကယ်၍ ကမ္ဘာမြေပေါ်တွင် သင်ရေ ဘောလုံးတစ်လုံးကို လီထဲတွင် ပစ်မြှောက်လိုက်မည်ဆိုပါက ထိုဘောလုံးရေ သင်ထံသို့ ပြန်လည်ရောက်ဟိလာမည် ဖြစ်ရေ။ မည်သို့ပင်ဆိုစေ၊ လကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိုဘောလုံးအား ပစ်မြှောက်လိုက်မည်ဆိုပါက ဘောလုံးရေ သင့်ထံသို့ ပြန်လာမည်ဖြစ်ကေလည်း အလွန် နှေးကွေးစွာပင် ကျလာမည်ဖြစ်ရေ။ ပြီးနောက် သင်ရေ လကမ္ဘာပေါ်၌ အစွမ်းကုန် ခုန်နိုင်သလောက် ခုန်ပါက သင်ရေ မြေပြင်သို့ပင် ပြန်လည်ကျရောက်မည်ဖြစ်ရေ။ လပေါ်တွင်မူကား သင်ရေ လီထဲတွင်ခုန်၍ သင့်ဧ အလုပ်တိကို ပြုလုပ်နိုင်သိမ်းရေ။ ဇာကြောင့်ဆိုကေ လဧ ဆွဲအားရေ ကမ္ဘာ့ဆွဲအားလောက် ပြင်းထန်ခြင်း မဟိရေကြောင့် ဖြစ်ရေ။ 

ယခင်ဆိုထားသည့်အတိုင်း လပေါ်တွင် လီမဟိ၊ ရေမဟိချေ။ ထို့ကြောင့် ခြီရာရေလည်း သဘာဝအားဖြင့် ပျောက်ပျက်ရန် မလွယ်ကူချေ။ 
လပေါ်၌ လီထုမဟိသောကြောင့် သင်ရေ အေးခြင်း၊ ပူခြင်းကိုလည်း ကာကွယ်နိုင်မည်မဟုတ်ချေ။ ထို့ကြောင့် အာကာသယာဉ်မှူးတိရေ မိမိတိအသက်အန္တရာယ်ကာကွယ်ရန်အတွက် အလွန်လီးလံရေ အာကာသဝတ်စုံနန့် အသက်ရှူရန်အတွက် အောက်ဆီဂျင်ဘူးတိကိုသယ်ဆောင်လားကတ်ရလီရေ။ လကမ္ဘာရေ မြေကမ္ဘာကဲ့သို့ ဆွဲအား ပြင်းထန်မှု မဟိခြင်းကြောင့် ထိုဝတ်စုံတိရေလည်း မြေကမ္ဘာပေါ်တွင်ကဲ့သို့ လီးလံခြင်း မဟိတော့ချေ။
[[File:EarthAndMoon.jpg|thumb|250px|လနန့် ကမ္ဘာတိအား ကီလိုမီတာ သန်း၅၀ အကွာမှနီပြီးကေ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာပုံ]]

== သွင်ပြင်လက္ခဏာတိ ==
လပေါ်တွင် မြစ်ချောင်းတိနန့် သဏ္ဌာန်တူရေ အစင်းကြောင်းတိကိုလည်း တွိ့ရရေ။ အကယ်၍ ထိုအစင်းကြောင်းတိရေ [[မြစ်]]တိ ဖြစ်ကေ ရေမဟိရေ မြစ်တိရာ ဖြစ်ကတ်ပေမည်။ နှစ်ပေါင်းတိစွာက ပေါ်ပေါက်ခရေ မြစ်တိဖြစ်၍ ယခုအခါတွင် ရေလုံးဝမဟိတော့ဘဲ မြစ်ရိုးတိသာကေ ကျန်နီခြင်း ဖြစ်ရေဟု နက္ခတ်ဆရာရို့ယူဆကတ်လီရေ။ ဤကဲ့သို့ ရှေးအခါက စ၍ နက္ခတ်ဆရာတိရေ လဧ အကြောင်းကို [[မှန်ဘီလူး]]၊ [[တယ်လီစကုပ်|မှန်ပြောင်း]] စရေရို့မပါဘဲနန့်လည်းကောင်း၊ မှန်ဘီလူး၊ မှန်ပြောင်း စရေတိဧအကူအညီဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဓာတ်ပုံတိ ရိုက်ကူး၍လည်းကောင်း လေ့လာခဧ။ လဧမျက်နှာပြင်အကြောင်းကိုလည်း အတော်အတန် သိဟိလာခကတ်ဧ။ လမျက်နှာပြင်မှနီရာ အတိအပြားကိုလည်း အမည်အမျိုးမျိုး ပီးခဧ။
ယပြီးကေ [[၂၀ ရာစုနှစ်]] ဒုတိယပိုင်းအစလောက်မှ စ၍ လမျက်နှာပြင် စူးစမ်းရီး [[အာကာသယာဉ်]]တိ တင်လွှတ်၍ စုံစမ်းလေ့လာခကတ်ဧ။ 

လ၌ အရောင်ဖြူနီရခြင်းမှာနီမှအလင်းရောင်ကြောင့်ဖြစ်ဧ။ အကယ်၍ [[နီ]]မှအလင်းကို မရဟိပါက လရေ မည်းမှောင်၍နီလိမ့်မည်။ လရေ တစ်လကြာမှ တစ်ပတ်လည်သဖြင့် လပေါ်က တစ်ရက်ရေ ကမ္ဘာပေါ်က တစ်လနန့်ညီမျှရေ။ သို့အတွက် လပေါ်က တစ်နိ့တာအချိန်ရေ ရက်သတ္တနှစ်ပတ်ခန့် ကြာ၍ တစ်ညဉ့်တာအချိန်ရေလည်း ရက်သတ္တနှစ်ပတ်ခန့်ပင် ကြာရေ။ လပေါ်တွင် ညဉ့်အချိန် ကျရောက်ရေအခါနီမှ အပူနန့် အလင်းတိကို မရဟိသဖြင့် လရေ မည်းမှောင်၍ အလွန်အေးလျက် ဟိမည်။ သုည ဒီဂရီ အောက် ဒီဂရီ ၂ဝဝ၊ သို့မဟုတ် ဒီဂရီ ၄ဝဝ ရောက်အောင်ပင် အေးပေမည်။နီ့အချိန် ကျရောက် ရေအခါတွင်မူ ရေဆူလောက်အောင်ပင် ပူလိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းရလီရေ။ လပေါ်တွင် ရေ၊ လီနန့် သက်ဟိအရာတိ မဟိကတ်ချေ။ [[အသံ]]လည်း မဖြစ်ပေါ်နိုင်ပေ။ အကယ်၍ ကမ္ဘာမှ လွှတ်လိုက်ရေ [[ဒုံးပျံ]]ရေ အဟိန်ပြင်းစွာဖြင့် ကျရောက်ထိမှန်သည့် တိုင်အောင် ထိုထိမှန်သည့် အသံကြီးရေ ပေါ်ပေါက်မည် မဟုတ်ပေ။ အကြောင်းမှာ လဧပတ်လည်တွင် [[လီထု]]မဟိဘဲ [[လီဟာနယ်]] ဖြစ်နီရေကြောင့် ဖြစ်ဧ။

ကောင်းကင်ပြင်ကြီးအား ကမ္ဘာမှကြည့်ကေ အပြာရောင်ကိုသာမြင်ရပြီး ထိုအခြင်းအရာမှာနီမှလာရေ [[ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်]]တိရေ ဓာတ်ငွေ့တိဖြင့် ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းထားရေ လီထုအား ဖြတ်သန်းရရေကြောင့် ဖြစ်ရေ။ ထိုလီထုရေ ကောင်းကင်မှ အပြာရောင်အလင်းတိ လာသကဲ့သို့ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ထားရေ။ ယကေလည်းသော လကမ္ဘာပေါ်တွင် လီထုမဟိရေကြောင့် ကောင်းကင်ရေနီ့ဘက်တွင်ပင် အမည်းရောင် ဖြစ်နီရေ။ ထိုသို့ လီထုဧ ကာကွယ်ထားမှု မဟိခြင်းကြောင့် [[အာကာသ]]အပြင်မှ လာရေ ကျောက်စိုင်၊ [[ကျောက်တုံး]]တိရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ တိုက်ရိုက် ကျရောက်ကတ်ပြီး မီးလောင်ပေါက်ကွဲမှုတိ ဖြစ်ပေါ်ကတ်ပြီး ကြီးမားရေ ကျင်းကြီးတိကို ဖြစ်ပေါ်စေရေ။ ထိုသို့ ပေါက်ကွဲခြင်းကို မီးတောင်ပေါက်ကွဲခြင်း (crash)ဟု ခေါ်ရေ။ လကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိုကျောက်တုံးတိဧ မီးလောင်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်နီရေ ကျင်းကြီးတိ အမြောက်အမြား ဟိလီရေ။ ထိုတွင်းကြီးတိရေ မိုးကျသံတွေခဲတိ လပေါ်သို့ ကျရောက်ရာမှ ဖြစ်ပေါ်ရေဟု အချို့ နက္ခတ်ဆရာတိက ဆိုရေ။ အချို့နက္ခတ်ဆရာတိကလည်း ထိုတွင်းကြီးတိရေ [[မီးတောင်သေ]]တိဧ ထိပ်ဝတိဟု ဆိုကတ်ရေ။ အချို့တွင်းကြီးတိဧ ထိပ်ဝရေ မိုင် ၁ဝဝ ခန့်ပင် ကျယ်၍ မိုင် ၅ဝ ခန့် နက်ရေဟု ခန့်မှန်းကတ်လီရေ။

== ရှာဖွေခြင်းဧ သမိုင်း ==
လူသားရို့လကမ္ဘာပေါ်တွင် ခြီမချသိမ်းခင် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးနိုင်ငံနှစ်ခုဖြစ်ရေ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]နန့် [[ရုရှားနိုင်ငံ]] (ထိုချိန်က ဆိုဗီယက်ရုရှားနိုင်ငံ USSR) တိရေ [[စက်ရုပ်]]တိစေလွှတ်ပြီး လအား လေ့လာခကတ်ရေ။ ထိုစက်ရုပ်တိရေ လကမ္ဘာအား အနီးကပ်လေ့လာခကတ်ပြီး၊ လ ပတ်ပတ်လည် ပျံသန်းခကတ်ရေ။ ထို့ကြောင့်လည်း [[လူန ၂]] ဟုခေါ်ရေ လကမ္ဘာလေ့လာရီးယဉ်ရေ ထိုအပေါ်တွင်ပင် ပျက်ကျခလီရေ။ ထိုစက်ရုပ်တိရေ လူသားတိပြုလုပ်ထားသည့် ပထမဆုံးရေ လပေါ်ခြီချခသည့် ယာဉ်တိပင်ဖြစ်ရေ။

ဤသို့ လမျက်နှာပြင် စူးစမ်းရီး အာကာသယာဉ်တိ တင်လွှတ်ရီးကိစ္စတွင် ဆိုဗီယက်ယူနီယံနန့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနိုင်ငံတိရေ ငွေအမြောက်အမြား အကုန် အကျခံကာ ဆောင်ရွက်လျက်ဟိရာ ကမ္ဘာမြေမှ မမြင်ရသည့် လဧအစိတ်အပိုင်းတိကို ဓာတ်ပုံတိ ရိုက်ကူး ယူနိုင်ခရေ။ လမျက်နှာပြင်အကြောင်း ပိုမိုသိဟိလာပြန်ရေ။ ၁၉၅၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၂ ရက်နိ့တွင် ရုရှားရို့ရေ လဆီသို့ အရောက် ပစ်လွှတ်လိုက်ရေ ဒုံးပျံအထက်ပိုင်း (လမျက်နှာပြင် လေ့လာရီးယာဉ်)ရေ ကြံရွယ်ထားသည့် ပစ်ကွင်းနန့် မိုင် ၁၆ဝ အကွာ (မာရီစီရီနီတာတစ်ဒေသ)တွင် လနန့် ထိတွိ့ခရေ။ ၁၉၆၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၈ ရက်နိ့တွင် အမေရိကန်ရို့ပစ်လွှတ်လိုက်ရေ အက်တလတ် အေဂျီနာဒုံးပျံက တင်ဆောင်လားသည့် ရိမ်းဂျား ၇ အာကာသ ယာဉ်ရေ (ဂအာရစ်ကီချိုင့်ဝှမ်းအနီးတွင်) လမျက်နှာပြင်နန့် ထိတွိ့ခရေ။ ပါလားသည့် ကင်မရာတိက ဓာတ်ပုံရိုက်ကူး နိုင်ခ၍ အလုံးစုံ အောင်မြင်ရေ။ လမျက်နှာပြင်အကြောင်းလည်း ယခင်ကထက် ပိုမိုသိဟိလာခရပြန်လီရေ။

ယပြီးကေ လူသားတိရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ ဆင်းသက်ရန်ကြိုးစားခကတ်ပြီး [[ဇူလိုင်]]လ ၂၁ ရက်နိ့၊ အောက်တိုဘာလ၊ ၁၉၆၉ခုနှစ်တွင် ခြီချနိုင်ခရေ။ အမေရိကန်လူမျိုး [[အာကာသယာဉ်မှူး]]တိဖြစ်သည့် အယ်စထောင်းရ်၊ ဘက်ဇ် အယ်ဒရင်းတိရေ လဧမျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ ၎င်းတိဧ [[သိန်းငှက်]]အမည်ဟိ လဆင်းယာဉ်ဖြင့် ဆင်းသက်ခကတ်ရေ။ ယပြီးကေ [[ကမ္ဘာ]]ပေါ်ဟိ ထက်ဝက်ခန့်ရေ လူတိရေ ၎င်းအား [[ရုပ်မြင်သံကြား]]မှတဆင့် ကြည့်ရှုနီခကတ်ရေ။ အမ်းစထရောင်းရေ သိန်းငှက်လှေကားမှတဆင့် အောက်သို့ဆင်းလာပြီး လဧ မြေမျက်နှာပြင်နန့် ပထမဆုံး ထိတွိ့ခလီရေ။ ယပြီးကေ သူက “ ဒီဟာက လူတစ်ဦးတွက် သေးငယ်တဲ့ အဆင့်ဖြစ်ပြီး လူလို သတ္တဝါတစ်ဦးဧအတွက် ကြီးမားတဲ့ ခုန်ပေါက်မှုတစ်ခုပါ” ဟုပြောလီရေ။ တိမကြာမီ ဘက်ဇ်အယ်ဒရင်း ရေလည်း လိုက်ဆင်းလာခရေ။ ယပြီးကေ သူတိနှစ်ဦးရေ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအလံအား ၎င်းတိယဉ်ဆင်းသက်သည့်နီရာနန့် မနီးမဝီးတွင် စိုက်ထူရန်ကြိုးပမ်းကတ်ရေ။ သူတိနှစ်ဦးဧ ခြီရာတိရေ လပေါ်တွင် ထင်ကျန်ရစ်ခပြီး အလွန်ကြာညောင်းကေလည်း ထိုနီရာတွင်ပင် ဟိနီလီရေ။ အကယ်၍ သင်ရေ ကမ္ဘာမြေပေါ်တွင် သင်ဧခြီရာအား ချန်ခမည်ဆိုပါက ထိုခြီရာရေ လီ၊ ရေ၊နန့် မိုးတိကြောင့် ပျက်စီးလားမည် ဖြစ်ရေ။ ယကေလည်းသော လတွင်မူကား လီမဟိ၊ ရေမဟိ၊ နန့် ဖြစ်လီရေ။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတိဧ ခြီရာတိရေ ပျောက်ကွယ်လားခြင်း၊ ပျက်စီးလားခြင်းမဟိခချေ။ လူအချို့က သူတိရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ အမှန်တကယ် မရောက်ခချေဟု ပြောဆိုကတ်ရေ။ ယပြီးကေ လပေါ်ဟိ လူရို့ဓာတ်ပုံတိမှာလည်း အတုတိသာကေဖြစ်ပြီး လပေါ်မှ ယူဆောင်လာရေ ကျောက်တုံးကျောက်ခဲတိမှလည်း အတုအယောင်တိသာကေ ဖြစ်ရေဟု ပြောဆိုကတ်ရေ။ ယကေလည်းသော ထိုသို့ပြောဆိုသူတိ မှားနီရေဟု သက်သေပြရန်အတွက်ကား အလွန်ပင် ရှုပ်ထွေးလှရေ အငြင်းအခုံတိပင် ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ 

၁၉၆၉ ခုနှစ်နန့် ၁၉၇၂ ခုနှစ်အကြား အာကာသသင်္ဘောတစ်ခုဖြစ်ရေ [[အပိုလို ၁၇]] ရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ နောက်ဆုံးလည်ပတ်ခသည့်အထိ လူအတော်တိတိရေ လပေါ်သို့ ခရီးထွက်ခကတ်ရေ။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်ကတည်းကပင် ဦးဂျန်းနီ ဆာမန်းရေ အပိုလို ၁၇ တွင် ပါဝင်ရေ သူတစ်ဦးဖြစ်ပြီး သူရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ နောက်ဆုံးဆင်းသက်ခရေ လူသားပင်ဖြစ်လီရေ။

== လပေါ်ဟိရေ ==
၂၀၀၉ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၃ ရက်နိ့က [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] အာကာသစူးစမ်းလေ့လာရီးအဖွဲ့([[NASA]])နာဆာက လကမ္ဘာပေါ်တွင် ရေအမြောက်အမြား တွိ့ဟိရရေဟု ကြေညာချက် ထုတ်ပြန်ခလီရေ။&lt;ref&gt;[http://simple.wikipedia.org/wiki/Moon Moon - Simple English Wikipedia, the free encyclopedia&lt;!-- ဘော့က ထုတ်ပီးရေ ခေါင်းစဉ် --&gt;]&lt;/ref&gt;

== မြန်မာအယူအဆနန့် အခေါ်အဝေါ် ==

မြန်မာကျမ်းဂန်တိတွင် လနန့် စပ်လျဉ်း၍ ဤသို့ ဖော်ပြ ပါဟိဧ။ ကမ္ဘာဦးအခါ၌ ဗြဟ္မာပြည်မှ ဗြဟ္မာတိရေ အသက်ကုန်သဖြင့်လည်းကောင်း၊ကံကုန်သဖြင့်လည်းကောင်း စုတေ၍ လူ့ပြည်သို့ ဥပပါတ် ကိုယ်ထင် ဖြစ်လာကုန်ဧ။ ထိုသူတိရေ ကိုယ်ရောင်ဖြင့်သာ ထွန်းပကုန်လျက် ဗြဟ္မာ့ပြည်မှာကဲ့သို့ ပီတိသာကေ အာဟာရ ကိစ္စကို ပြီးစေကုန်လျက် ကောင်းကင်၌ ငှက်ကဲ့သို့ ပျံဝဲ၍မွေ့လျော်ကုန်ဧ။ ယောက်ျား မိန်းမ ဟူ၍ အသွင် မဟိကုန်။ သတ္တဝါဟူ၍သာ ခေါ်ဝေါ်ကုန်ဧ။ ထိုသတ္တဝါတိရေ ရသ ပထဝီကို စားအံ့ရေငှာ အားထုတ်ကုန်ရေ ဟိကေ မိမိတိကိုယ်ရောင်ရေ ကွယ်ခ၍ အမိုက်အတိ ဖြစ်ရကား ကြောက်ခြင်း ပြင်းစွာ ဖြစ်ကုန်ဧ။

ထိုသူတိဧ ဘုန်းကြောင့်၎င်း၊ ဖြစ်မြဲရေ ဓမ္မာတာအားဖြင့်၎င်း ဘာနုရာဇာမည်ရေ ရောင်ခြည်တစ်ထောင် ဆောင်ရေနီမင်းရေ တပေါင်းလပြည့် တနင်္ဂနွေနိ့ ပုဗ္ဗဝိဒေဟကျွန်းဧ အလယ်၌ ဥဒည် ထောင်ထိပ်မှ ထွက်လာ၍ အလင်းကို ဖြစ်စေဧ။ ကမ္ဘာဦးသူတိရေ ကြောက်ခြင်းမှ ကင်းကုန်၍ ရဲရင့်ခြင်း ဖြစ်ကုန်ရေကြောင့် 'သူရိယ'ဟူရေအမည်ကို ခေါ်ဝေါ်ကုန်ဧ။ ထိုသို့ ပေါ်လာရေနီမင်းရေ နာရီ ၃ဝ လှည့်၍ ယုဂန္ဓိုရ်တောင် ကွယ်ရေဟိကေ အတွင်းကား ပတ္တမြား၊အပကား ငွေအတိပြီရေ အချင်း ၄၉ ယူဇနာဟိရေ ငြိမ်းရေအရောင်ကိုဆောင်ရေ လမင်းရေ ၂၇ လုံးရေ နက္ခတ်မှစ၍ တာရာကြယ်အပေါင်း ခြံရံလျက် ကန်ရာသီ ၁၃ လုံး ဖြစ်ရေ ဟဿတနက္ခတ်ကို စီးလျက် အရှေ့မျက်နှာမှ ထွက်လာရေဟိကေ ကမ္ဘာဦးသူတိရေ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ရွှင်မြူးစွာ ဖြစ်ကုန်လျက် ငါတိအလိုဆန္ဒ အတိုင်း ရပေမည်ဟူ၍ 'စန္ဒ'ဟူရေ အမည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ကုန်ဧ။ မြန်မာဘာသာ လခေါ်ရေမှာ အမရကောသ အဘိဓာန်ကျမ်းလာ ဂေါ်လဟူရေ မူလဘာသာတွင် ဂေါ်သဒ္ဒါကျေ၍ လ အက္ခရာတစ်လုံးကို မြန်မာဘာသာမှာ 'လမင်း'ဟု ခေါ်ဝေါ် ထင်ရှားရီးသားကတ်ရေဟု ယူရန်ဟိဧ။ တစ်ကြောင်းမှာလည်း လလိတသဒ္ဒါ၊ လလသဒ္ဒါနှစ်ပါးရေ တင့်တယ်ခြင်း စံပယ်ခြင်း အနက်ကို ဟောဧ။ လဗိမာန်မှာ နက္ခတ်ကြယ်အပေါင်းတိဖြင့် ခြံရံရေ ဖြစ်၍ တင့်တယ်ထွန်းလင်းရေ အရောင်အဝါ ဟိရေကို အစွဲပြု၍ လလိတသဒ္ဒါ၊ လလသဒ္ဒါတိတွင် လအက္ခရာတစ်လုံးကို မြန်မာဘာသာမှာ 'လ'ဟူ၍ ခေါ်ဝေါ် ထင်ရှားရေ ဆိုရန်ဟိဧ။ ထိုလမင်းကို တနင်္လာဂြိုဟ်ဟု ခေါ်ဝေါ်ရီးသားကတ်သည့် 
မြန်မာဘာသာ စကားမှာ ကမ္ဘာ့တန်းဆာ ရာဇမတ္တဏ်ကျမ်းလာ သသလနံ လက္ခဏံ ဟဿာတိ သသလနောဟု ပြုလုပ်ရာဧ။ ယဿ၊ အကြင် လမင်းအား။ သသလနံ၊ ယုန်ရီးတံဆိပ်ဟူရေ။ လက္ခဏံ၊ အမှတ်ရေ။ အတ္ထိ၊ ဟိဧ။ဣတိ၊ ထိုကြောင့်။ သသလနော၊ တနင်းလာဂြိုဟ်တည်း။ ကမ္ဘာ့တန်ဆာ ရာဇမတ္တဏ်၊ ယောဂယာတြာ နှစ်ကျမ်းတွင် တနင်္လာကား ယဝနတိုင်း ခိရောဒဓိ နို့ရည်သမုဒ္ဒရာမှ တနင်္လာ ဂြိုဟ်ဖြစ်ကြောင်းကို ဆိုရေ။&lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)&lt;/ref&gt;

===မှတ်စုတိ===
&lt;references/&gt;

[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]</text>
      <sha1>0gqhvp44inhec2r9kij670ugh7twee9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>17709</id>
      <parentid>17685</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:55:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <origin>17709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44614" sha1="ibj5y8jaxa5dv52dm55jh1cx8uryqpd" xml:space="preserve">[[file:Full Moon Luc Viatour.jpg|thumb|right|လ]]

နက္ခတ္တဗေဒတွင် [[ဂြိုဟ်]]တိကို ရံရေ လပေါင်း ၃၁ လုံးဟိရေဟု သတ်မှတ်ထားလီရေ။ [[ကမ္ဘာ]]၌ ထွန်းလင်းရေ '''လရေ''' ကမ္ဘာကို ရံရေလ ဖြစ်ရေ။ ကမ္ဘာကြီးအကြောင်းပြောကေ လ (ကမ္ဘာရံဂြိုဟ်) ဧအကြောင်း မပါကေ မပြီးချေ။ လအား ကမ္ဘာမြေပေါ်မှ ကြည့်ရှုနိုင်ရေ။ အမှန်တကယ်အားဖြင့် လရေ အလွန်ကြီးမားရေ။ ကမ္ဘာကြီးဧ လေးပုံတစ်ပုံခန့် ကြီးမားကေလည်း ကျွန်ုပ်တိရေ အဝီးမှ ကြည့်မြင်ကတ်ရသဖြင့် သေးငယ်ရေဟု ထင်ရရေ။ လရေ ကမ္ဘာနန့် နီးလွန်းရကား အလွန်အားကောင်း ရေ [[တယ်လီစကုပ်|မှန်ပြောင်း]]နန့်ကြည့်ကေ လကို ကမ္ဘာနန့် မိုင် ၅ဝ အကွာလောက်အထိ နီးလာအောင် မြင်ရရေ။ ထို့ပြင် လဧဆွဲအားရေ ကမ္ဘာမြေကြီးဧ ဆွဲအားထက် ၆ဆမျှ နည်းပါးရေကြောင့် ကျွန်ုပ်ရို့လပေါ်တွင်နီထိုင်ကေ ကမ္ဘာပေါ်တွင်နီထိုင်ရေထက် ၆ ဆမျှ ပိုမို ပေါ့ပါးနီမည် ဖြစ်ရေ။ လဧ မျက်နှာပြင်တစ်ခုလုံးရေ ဖုန်မှုန်တိ၊ ကျောက်တုံးကျောက်ဆောင်တိဖြင့် ပြည့်နှက်နီရေ။ ကမ္ဘာနန့် လဧ အကွာအဝီးရေ ပျမ်းမျှဟိရေ။&lt;ref&gt;Scott, Elaine. ''Our Moon: New Discoveries About Earth's Closest Companion''. Houghton Mifflin Harcourt (2016) . page 7.&lt;/ref&gt;

== အရွယ်အစား ==
ကျွန်ုပ်ရို့တွိ့မြင်နီကျဖြစ်ရေ မိုးပေါ်က လရေ ကမ္ဘာမြေဧ အရံဂြိုဟ်ဖြစ်ရေ။ နက္ခတ္တဗေဒတွင် ဂြိုဟ်တိကို ရံနီရေ လပေါင်း ၃၁ လုံး ဟိရေဟု မှတ်သားထားရေ။ [[အင်္ဂါဂြိုဟ်]]၌ လ ၂ လုံး၊ [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]၌ လ ၁၂ လုံး၊ [[စနီဂြိုဟ်]]၌ လ ကိုးလုံး၊ [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]၌ လနှစ်လုံး အသီးအသီး ရံလျက်ဟိဧ၊ ကျွန်ုပ်ရို့မသိဟိသိမ်းရေ လတိလည်း ဟိကောင်းဟိပေဦးမည်။ ထို ၃၁ လုံးရေ လတိရေ တစ်ခုနန့်တစ်ခု အရွယ်ထုချင်း မတူကတ်ပေ။ စနီဂြိုဟ်ကို ရံထားရေ လတစ်လုံးဧ အချင်းရေ ၃၅၅ဝ မိုင်ဟိ၍ ကျွန်ုပ်တိကမ္ဘာကို ရံထားရေ လဧအချင်းမှာ ၂၁၆ဝ မိုင် ဟိလီရေ။ အမြင်အားဖြင့် လရေ ကြယ်တိ ဂြိုဟ်တိထက်ကြီး၍နီလုံးနီးနီးခန့် ဟိရေဟု ထင်မှတ်ရပေရေ။ သို့ရာတွင် အမှန်စင်စစ် လရေ [[နီအဖွဲ့အစည်း|နီစကြဝဠာ]]တွင်ဟိရေ ဂြိုဟ်တိထက် ငယ်ဧ။ ကမ္ဘာနန့် နီးလွန်းသဖြင့် ကြီးရေဟု ထင်ရခြင်းသာဖြစ်ရေ။ လရေ ကမ္ဘာမှ ပျမ်းမျှခြင်းအားဖြင့် မိုင်ပေါင်း ၂၄ဝဝဝဝ ခန့် ဝီးကွာရေ။ [[နီ]]မှာ ထိုအကွာအဝီးထက် အဆပေါင်း ၄ဝဝ ပို၍ ကမ္ဘာမှ ဝီးကွာရေ။ [[ကြယ်]]တိရေကားနီဧ အကွာအဝီးထက် အဆပေါင်း မြောက်မြားစွာပို၍ပင် ဝီးကွာပေသိမ်းရေ။ အလွန်အားကောင်းရေ [[တယ်လီစကုပ်|မှန်ပြောင်း]]တိနန့် ကြည့်ကေ လကို ကမ္ဘာမှ မိုင် ၅ဝ အကွာလောက်အထိ နီးလာအောင် မြင်ရရေ။ ထိုမှန်ပြောင်းမျိုးနန့် ကြည့်ခြင်းဖြင့် နက္ခတ်ဆရာတိရေ လဧမျက်နှာပြင်အကြောင်းနန့် ဆိုင်ရေ ဗဟုသုတတိကို အတော်စုံစုံလင်လင် သိဟိခကတ်လီရေ။

== မြင်ရပုံ ==
ကမ္ဘာကြီးရေ [[နီ]]အား သူဧနီပတ်လမ်းကြောင်းအတိုင်း လှည့်ပတ်နီသကဲ့သို့ လရေလည်း ကမ္ဘာကြီးအား လပတ်လမ်းကြောင်းအတိုင်း လှည့်ပတ်နီရေ။ ဆိုလိုရေမှာ တစ်ခါတစ်ရံတွင် ကျွန်ုပ်တိရေ [[လပြည့်]]ရေကို မြင်တွိ့ရပြီး အခြားအချိန်တိတွင် လအား သေးငယ်စွာ သို့မဟုတ် လုံးဝ မြင်တွိ့ရခြင်း မဟိချေ။ အဘယ့်ကြောင့်ဆိုကေ လရေ ကိုယ်ပိုင်အလင်းရောင်မဟိခြင်းကြောင့်ဖြစ်ရေ။ ကျွန်ုပ်ရို့မြင်တွိ့နိုင်ရေ လရေနီဧအလင်းရောင် ပြန်နီရေ လဧအခြမ်းတစ်ခုသာကေ ဖြစ်လီရေ။ ထိုအချိန်၌ လဧအခြားဖက်အခြမ်းမှာ မဲမှောင်နီပြီး ၎င်းကို လဧပြောင်းလဲခြင်းအဆင့်ဟု ခေါ်ရေ။ ထိုသို့ ကြီးမားပြီး တောက်ပမှုမှ သေးငယ်ပြီး မဲမှောင်မှုအထိ အဆင့်ဆင့်ဖြစ်ပေါ်ရန်အတွက် ၂၉.၅၃ ရက်(၂၉ ရက်၊ ၁၂ နာရီ၊ ၄၄ မိနစ်) ကြာမြင့်ပြီး၊ ပြီးမှသာကေ အလွန်ကျယ်ဝန်းရေ စက်ဝိုင်းပုံသဏ္ဌာန် လအား မြင်တွိ့ရလီရေ။ ထိုကဲ့သို့ [[ကမ္ဘာ]]နန့်နီအကြား လဧ ဖြတ်သန်းမှုကို  [[နီကြတ်ခြင်း]]ဟု ခေါ်ရေ။
နီနန့်လအကြား ကမ္ဘာဖြတ်သန်းခြင်းကို [[လကြတ်ခြင်း]]ဟုခေါ်ပါရေ။ ယပြီးကေ လဧ ပထမ လေးပုံတစ်ပုံအား မြင်ရကေ လမျက်ခုံး၊ ယပြီးကေ လဧတစ်ဝက်၊ ပြီးမှသာကေ လပြည့်ကို မြင်တွိ့ရလီရေ။ လပြည့်ချိန်ရေနီနန့် ဝီးကွာပြီး ကမ္ဘာဧ ဆန့်ကျင်ဘက်အခြမ်း၌ လဟိမှသာကေ ဖြစ်ပွားရေ။ လရေ ၎င်းဧပတ်ကြောင်းအတိုင်း ဆက်လက် ရွေ့လျားလားရာမှ တတိယ လေးပုံတစ်ပုံကို မြင်တွိ့ရမည်ဖြစ်ပြီး နောက်ဆုံးတွင် [[လဆန်း]]သို့ ပြန်လည် ရောက်ဟိလားမည်ဖြစ်ရေ။ လဧမျက်နှာပြင် ရေ ကမ္ဘာမြေပြင်သက်သို့ လှည့်ပြီး တစ်နီရာထဲတွင်သာ တည်ငြိမ်နီပြီး(မျက်နှာပြင်ရေ တစ်နီရာတွင်သာအမြဲဟိ) အခြား ဘက်ခြမ်းကိုမူကား ကျွန်ုပ်ရို့မည်သို့မျှ မမြင်ရချေ။ ထို့ကြောင့်နီဧ အလင်းရောင်ရေ ထိုအခြမ်းပေါ်သို့ကျရောက်ကေလည်း လဧ မဲမှောင်ရေ အခြမ်းဟုသာကေ ခေါ်ကတ်ရေ။ လူတိရေ အချိန်တိုင်းတာရန်အတွက် လအား အသုံးပြုခကတ်ပြီးနိ့ရက်တိ အစားထိုးကာ လပြောင်းလဲမှုဖြစ်စဉ် စက်ဝန်းနန့် ညီမျှမှုဟိစေရန်အသုံးပြုခကတ်ရေ။ လူတိရေ လအား မြင်တွိ့ပြီးနောက် စွဲလမ်းနှစ်ခြိုက်ကတ်ရေ။ လူအချို့ရေ လပေါ်တွင် မတ်တပ်ရပ်ပြီး ကမ္ဘာကြီးအား ကြည့်ရှုရန်အတွက်ထိပင် အိပ်မက်မက်၊ စိတ်ကူးယဉ်ကတ်သိမ်းရေ။ 

== လဆန်းလကွယ်နန့် ကိုယ်တိုင်စမ်းသပ်ခြင်း ==
[[File:Moon-craters.jpg|thumb|left|လဧမျက်နှာပြင်ပေါ်မှ ကျောက်ခွက်တိ]]

ရှေးက လ၌နီကဲ့သို့ ကိုယ်ပိုင်အလင်းရောင်ဟိရေဟု လူရို့ထင်မှတ်ခကတ်ရေ။ နက္ခတ်ပညာ ထွန်းကားလာရေအခါမှ လရေနီမှအလင်းရောင် ရဟိ၍သာ လင်းရကြောင်းကို သိလာကတ်ရေ။နီမှ လပေါ်သို့ အလင်းရောင် အစဉ်အမြဲ ထိုးလျက်နီခြင်းကြောင့်ပင် ဖြစ်ရေ။ လရေ ကမ္ဘာကို [[အနောက်]]မှ [[အရှေ့]]သို့ လှည့်ပတ်ရာတွင် ၂၇ ၁/၃ ရက်ခန့်ဖြင့် တစ်ပတ်ပတ်မိဧ။ သို့ရာတွင် ကမ္ဘာကိုယ်တိုင်က အနောက်မှ အရှေ့သို့ လည်နီသည့်အတွက် ကမ္ဘာမှ အမြင်အားဖြင့် ကမ္ဘာကို တပတ်ပတ်မိအောင် ရက် ပေါင်း ၂၉ ၁/၂ ရက်မျှ ကြာလားလီရေ။ ထိုအချိန်အတွင်း၌ လရေ မိမိဧ [[ဝင်ရိုး]]ပေါ်တွင် လည်ပတ်နီသဖြင့် ကျွန်ုပ်တိရေ မြင်နီကျဖြစ်ရေ လဧ မျက်နှာကိုသာ အမြဲမြင်တွိ့နီကတ်ရလီရေ လ၌ ဝိုင်းစက်ရေ ပုံသဏ္ဌာန်ဟိဧ။ ယကေလည်းသော ကျွန်ုပ်တိရေ လပြည့်နိ့၌သာကေ လဧ ဝိုင်းစက်နီရေ လဝန်းပြည့် ပုံသဏ္ဌာန်ကို မြင်ရ၍ လဆန်း လဆုတ်ရက်တိတွင် လဧ တစ်စိတ်တစ်ဒေသဖြစ်ရေ လခြမ်းပုံတိကိုသာ မြင်ရရေ။ ဇာကြောင့် ထိုသို့ မြင်ရရေကို အောက်ပါလက်တွိ့စမ်းသပ်မှုဖြင့် စမ်းသပ်ဆင်ခြင်ကြည့်ပါ။

အခန်းတစ်ခန်းတွင် ပတ်လည် လှည့်နိုင်ရေ [[ဆုံလည်ကုလားထိုင်]] တစ်လုံးကို ထားပါ။ မှန်အိမ်၊ သို့မဟုတ် လျှပ်စစ်ဓာတ်မီးလုံးတစ်ခုကို အခန်းဧ တစ်နီရာတွင် ချိတ်ဆွဲထားပါ။ သင်ရေ ရှေးဦးစွာ [[ကုလားထိုင်]]ပေါ်တွင် မီးလုံးကို ကျောပီးထိုင်၍ လက်တစ်ဖက်ကို ရှေ့တည့်တည့်သို့ ဆန့်တန်းထား ပြီးကေ ထိုလက်တွင် [[ဘောလုံး]]အဖြူတစ်လုံးကို ကိုင်ထားပါ။ မီးကိုနီအဖြစ်၎င်း၊ဦးခေါင်းကို ကမ္ဘာလုံးအဖြစ်၎င်း၊ ဘောလုံးကို လအဖြစ်၎င်း သဘောထားပါ။ ကုလားထိုင်ကို မလှည့်မီ မီးလုံးရေ သင်ဧကျောဘက်တွင် ဟိပါစေ။ ဘောလုံးပေါ်သို့ ဦးခေါင်းဧ အရိပ် မထိုးရအောင် ဘောလုံးကို ခပ်မြှောက်မြှောက်ကိုင်ထားပါ။ မီးလုံးမှ အလင်းရောင်ရေ ထိုအချိန်၌ ဘောလုံးပေါ်သို့ တိုက်ရိုက်ကျနီသဖြင့် သင့်ဘက်ကို လှည့်နီရေ ဘောလုံးဧမျက်နှာရေအပြည့်လင်းနီလိမ့်မည်။ ထိုသို့ အပြည့်လင်းနီရေဘောလုံးမျက်နှာဧ ပုံသဏ္ဌာန်ရေ လပြည့်ဝန်းပုံသဏ္ဌာန်ပင် ဖြစ်ဧ။ ထိုနောက် ကုလားထိုင်ကို လှည့်ပီးရေအခါ ဘောလုံးပေါ်၌ အရိပ်ကျနီရေ အမှောင်ပိုင်းရေ အလင်းပိုင်းထက် တဖြည်းဖြည်း ပို၍တိလာလိမ့်မည်။ ကုလားထိုင်ကို လေးပုံတစ်ပုံ လှည့်ပီးမိရေအခါ ဘောလုံးဧမျက်နှာပြင်၌ တစ်ခြမ်းလင်း၍ တစ်ခြမ်း မှာ မှောင်နီရေကို တွိ့ရလိမ့်မည်။ ထိုသို့လင်းရေ ဘောလုံးမျက်နှာတစ်ခြမ်းဧ ပုံသဏ္ဌာန်ရေ လဆုတ် ၇ ရက် ၈ ရက်၌ ဟိရေ လခြမ်းဧ ပုံသဏ္ဌာန်မျိုးပင် ဖြစ်ရေ။ ယပြီးကေ ကုလားထိုင်ကို လေးပုံ တစ်ပုံ ထပ်မံလှည့် ပီးလိုက်၍ သင် ရေ မီးလုံးနန့် မျက်နှာချင်းဆိုင် ဖြစ်နီရေအခါ ဘောလုံးပေါ်မှာဟိရေ လင်းနီရေအပိုင်းရေ လုံးဝ ပျောက်ကွယ်လားပြီး မှောင်ရိပ်ကျနီရေ အပိုင်းကိုသာ မြင်ရလိမ့်မည်။ ထိုအနီအထားမျိုးကို လကွယ်ရေဟု ဆိုကတ်ရေ။ ယပြီးကေ ကုလားထိုင်ကို လေးပုံတစ်ပုံ လှည့်ပီးလိုက်ပြန်ရေအခါ ဘောလုံးဧ မျက်နှာတခြမ်း ပြန်လင်းလာ၍ တခြမ်းမှာ မှောင်နီလိမ့်မည်။ ထိုသို့ လင်းရေဘောလုံး မျက်နှာတစ်ခြမ်းဧ ပုံသဏ္ဌာန်ရေ လဆန်း ၇ ရက် ၈ ရက်၌ ဖြစ်ရေ လဧ ပုံသဏ္ဌာန်မျိုးပင် ဖြစ်ပေရေ။ ထိုနောက် ကုလားထိုင်ကို မူလနီရာရောက်အောင် တစ်ပတ်အပြည့် လှည့်ပီးလိုက်ရေအခါ ဘောလုံး၌ မျက်နှာပြင်အပြည့် ပြန်လည်လင်းလာပုံကို သင်တွိ့ရလိမ့်မည်။ လရေ ပြည့်ရာမှ ဆုတ်၊ ဆုတ်ရာမှ ကွယ်၊ ကွယ်ရာမှ ဆန်း၍ ဆန်းရာမှ ပြန်ပြည့်ပုံတိမှာ ဤအတိုင်းပင် ဖြစ်လီရေ။ 

=== အရွယ်အစားနန့် ဆွဲအား ===
အရွယ်အစားတွင် သေးငယ်ရေကြောင့် လဧအနည်းဆုံး ဆွဲအားရေ ကမ္ဘာဆွဲအားထက် ၆ ဆ လျော့နည်းရေ။ ထိုကြောင့် အကယ်၍ သင်ဧ [[အလီးချိန်]]ရေ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပေါင် ၆၀ ဟိပါက လကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၀ပေါင်မျှသာ လီးလံလီဖိုဖြစ်ရေ။ လဧ [[ဒြပ်ဆွဲအား]]ရေ ကမ္ဘာမြေထက် ပေါ့ရေမှန်ကေလည်း ထိုဆွဲအားရေ ထိုနီရာတွင်ပင် တည်ဟိနီနိုင်ရေ။ အကယ်၍ ကမ္ဘာမြေပေါ်တွင် သင်ရေ ဘောလုံးတစ်လုံးကို လီထဲတွင် ပစ်မြှောက်လိုက်မည်ဆိုပါက ထိုဘောလုံးရေ သင်ထံသို့ ပြန်လည်ရောက်ဟိလာမည် ဖြစ်ရေ။ မည်သို့ပင်ဆိုစေ၊ လကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိုဘောလုံးအား ပစ်မြှောက်လိုက်မည်ဆိုပါက ဘောလုံးရေ သင့်ထံသို့ ပြန်လာမည်ဖြစ်ကေလည်း အလွန် နှေးကွေးစွာပင် ကျလာမည်ဖြစ်ရေ။ ပြီးနောက် သင်ရေ လကမ္ဘာပေါ်၌ အစွမ်းကုန် ခုန်နိုင်သလောက် ခုန်ပါက သင်ရေ မြေပြင်သို့ပင် ပြန်လည်ကျရောက်မည်ဖြစ်ရေ။ လပေါ်တွင်မူကား သင်ရေ လီထဲတွင်ခုန်၍ သင့်ဧ အလုပ်တိကို ပြုလုပ်နိုင်သိမ်းရေ။ ဇာကြောင့်ဆိုကေ လဧ ဆွဲအားရေ ကမ္ဘာ့ဆွဲအားလောက် ပြင်းထန်ခြင်း မဟိရေကြောင့် ဖြစ်ရေ။ 

ယခင်ဆိုထားသည့်အတိုင်း လပေါ်တွင် လီမဟိ၊ ရေမဟိချေ။ ထို့ကြောင့် ခြီရာရေလည်း သဘာဝအားဖြင့် ပျောက်ပျက်ရန် မလွယ်ကူချေ။ 
လပေါ်၌ လီထုမဟိသောကြောင့် သင်ရေ အေးခြင်း၊ ပူခြင်းကိုလည်း ကာကွယ်နိုင်မည်မဟုတ်ချေ။ ထို့ကြောင့် အာကာသယာဉ်မှူးတိရေ မိမိတိအသက်အန္တရာယ်ကာကွယ်ရန်အတွက် အလွန်လီးလံရေ အာကာသဝတ်စုံနန့် အသက်ရှူရန်အတွက် အောက်ဆီဂျင်ဘူးတိကိုသယ်ဆောင်လားကတ်ရလီရေ။ လကမ္ဘာရေ မြေကမ္ဘာကဲ့သို့ ဆွဲအား ပြင်းထန်မှု မဟိခြင်းကြောင့် ထိုဝတ်စုံတိရေလည်း မြေကမ္ဘာပေါ်တွင်ကဲ့သို့ လီးလံခြင်း မဟိတော့ချေ။
[[File:EarthAndMoon.jpg|thumb|250px|လနန့် ကမ္ဘာတိအား ကီလိုမီတာ သန်း၅၀ အကွာမှနီပြီးကေ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာပုံ]]

== သွင်ပြင်လက္ခဏာတိ ==
လပေါ်တွင် မြစ်ချောင်းတိနန့် သဏ္ဌာန်တူရေ အစင်းကြောင်းတိကိုလည်း တွိ့ရရေ။ အကယ်၍ ထိုအစင်းကြောင်းတိရေ [[မြစ်]]တိ ဖြစ်ကေ ရေမဟိရေ မြစ်တိရာ ဖြစ်ကတ်ပေမည်။ နှစ်ပေါင်းတိစွာက ပေါ်ပေါက်ခရေ မြစ်တိဖြစ်၍ ယခုအခါတွင် ရေလုံးဝမဟိတော့ဘဲ မြစ်ရိုးတိသာကေ ကျန်နီခြင်း ဖြစ်ရေဟု နက္ခတ်ဆရာရို့ယူဆကတ်လီရေ။ ဤကဲ့သို့ ရှေးအခါက စ၍ နက္ခတ်ဆရာတိရေ လဧ အကြောင်းကို [[မှန်ဘီလူး]]၊ [[တယ်လီစကုပ်|မှန်ပြောင်း]] စရေရို့မပါဘဲနန့်လည်းကောင်း၊ မှန်ဘီလူး၊ မှန်ပြောင်း စရေတိဧအကူအညီဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဓာတ်ပုံတိ ရိုက်ကူး၍လည်းကောင်း လေ့လာခဧ။ လဧမျက်နှာပြင်အကြောင်းကိုလည်း အတော်အတန် သိဟိလာခကတ်ဧ။ လမျက်နှာပြင်မှနီရာ အတိအပြားကိုလည်း အမည်အမျိုးမျိုး ပီးခဧ။
ယပြီးကေ [[၂၀ ရာစုနှစ်]] ဒုတိယပိုင်းအစလောက်မှ စ၍ လမျက်နှာပြင် စူးစမ်းရီး [[အာကာသယာဉ်]]တိ တင်လွှတ်၍ စုံစမ်းလေ့လာခကတ်ဧ။ 

လ၌ အရောင်ဖြူနီရခြင်းမှာနီမှအလင်းရောင်ကြောင့်ဖြစ်ဧ။ အကယ်၍ [[နီ]]မှအလင်းကို မရဟိပါက လရေ မည်းမှောင်၍နီလိမ့်မည်။ လရေ တစ်လကြာမှ တစ်ပတ်လည်သဖြင့် လပေါ်က တစ်ရက်ရေ ကမ္ဘာပေါ်က တစ်လနန့်ညီမျှရေ။ သို့အတွက် လပေါ်က တစ်နိ့တာအချိန်ရေ ရက်သတ္တနှစ်ပတ်ခန့် ကြာ၍ တစ်ညဉ့်တာအချိန်ရေလည်း ရက်သတ္တနှစ်ပတ်ခန့်ပင် ကြာရေ။ လပေါ်တွင် ညဉ့်အချိန် ကျရောက်ရေအခါနီမှ အပူနန့် အလင်းတိကို မရဟိသဖြင့် လရေ မည်းမှောင်၍ အလွန်အေးလျက် ဟိမည်။ သုည ဒီဂရီ အောက် ဒီဂရီ ၂ဝဝ၊ သို့မဟုတ် ဒီဂရီ ၄ဝဝ ရောက်အောင်ပင် အေးပေမည်။နီ့အချိန် ကျရောက် ရေအခါတွင်မူ ရေဆူလောက်အောင်ပင် ပူလိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းရလီရေ။ လပေါ်တွင် ရေ၊ လီနန့် သက်ဟိအရာတိ မဟိကတ်ချေ။ [[အသံ]]လည်း မဖြစ်ပေါ်နိုင်ပေ။ အကယ်၍ ကမ္ဘာမှ လွှတ်လိုက်ရေ [[ဒုံးပျံ]]ရေ အဟိန်ပြင်းစွာဖြင့် ကျရောက်ထိမှန်သည့် တိုင်အောင် ထိုထိမှန်သည့် အသံကြီးရေ ပေါ်ပေါက်မည် မဟုတ်ပေ။ အကြောင်းမှာ လဧပတ်လည်တွင် [[လီထု]]မဟိဘဲ [[လီဟာနယ်]] ဖြစ်နီရေကြောင့် ဖြစ်ဧ။

ကောင်းကင်ပြင်ကြီးအား ကမ္ဘာမှကြည့်ကေ အပြာရောင်ကိုသာမြင်ရပြီး ထိုအခြင်းအရာမှာနီမှလာရေ [[ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်]]တိရေ ဓာတ်ငွေ့တိဖြင့် ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းထားရေ လီထုအား ဖြတ်သန်းရရေကြောင့် ဖြစ်ရေ။ ထိုလီထုရေ ကောင်းကင်မှ အပြာရောင်အလင်းတိ လာသကဲ့သို့ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ထားရေ။ ယကေလည်းသော လကမ္ဘာပေါ်တွင် လီထုမဟိရေကြောင့် ကောင်းကင်ရေနီ့ဘက်တွင်ပင် အမည်းရောင် ဖြစ်နီရေ။ ထိုသို့ လီထုဧ ကာကွယ်ထားမှု မဟိခြင်းကြောင့် [[အာကာသ]]အပြင်မှ လာရေ ကျောက်စိုင်၊ [[ကျောက်တုံး]]တိရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ တိုက်ရိုက် ကျရောက်ကတ်ပြီး မီးလောင်ပေါက်ကွဲမှုတိ ဖြစ်ပေါ်ကတ်ပြီး ကြီးမားရေ ကျင်းကြီးတိကို ဖြစ်ပေါ်စေရေ။ ထိုသို့ ပေါက်ကွဲခြင်းကို မီးတောင်ပေါက်ကွဲခြင်း (crash)ဟု ခေါ်ရေ။ လကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိုကျောက်တုံးတိဧ မီးလောင်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်နီရေ ကျင်းကြီးတိ အမြောက်အမြား ဟိလီရေ။ ထိုတွင်းကြီးတိရေ မိုးကျသံတွေခဲတိ လပေါ်သို့ ကျရောက်ရာမှ ဖြစ်ပေါ်ရေဟု အချို့ နက္ခတ်ဆရာတိက ဆိုရေ။ အချို့နက္ခတ်ဆရာတိကလည်း ထိုတွင်းကြီးတိရေ [[မီးတောင်သေ]]တိဧ ထိပ်ဝတိဟု ဆိုကတ်ရေ။ အချို့တွင်းကြီးတိဧ ထိပ်ဝရေ မိုင် ၁ဝဝ ခန့်ပင် ကျယ်၍ မိုင် ၅ဝ ခန့် နက်ရေဟု ခန့်မှန်းကတ်လီရေ။

== ရှာဖွေခြင်းဧ သမိုင်း ==
လူသားရို့လကမ္ဘာပေါ်တွင် ခြီမချသိမ်းခင် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးနိုင်ငံနှစ်ခုဖြစ်ရေ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]နန့် [[ရုရှားနိုင်ငံ]] (ထိုချိန်က ဆိုဗီယက်ရုရှားနိုင်ငံ USSR) တိရေ [[စက်ရုပ်]]တိစေလွှတ်ပြီး လအား လေ့လာခကတ်ရေ။ ထိုစက်ရုပ်တိရေ လကမ္ဘာအား အနီးကပ်လေ့လာခကတ်ပြီး၊ လ ပတ်ပတ်လည် ပျံသန်းခကတ်ရေ။ ထို့ကြောင့်လည်း [[လူန ၂]] ဟုခေါ်ရေ လကမ္ဘာလေ့လာရီးယဉ်ရေ ထိုအပေါ်တွင်ပင် ပျက်ကျခလီရေ။ ထိုစက်ရုပ်တိရေ လူသားတိပြုလုပ်ထားသည့် ပထမဆုံးရေ လပေါ်ခြီချခသည့် ယာဉ်တိပင်ဖြစ်ရေ။

ဤသို့ လမျက်နှာပြင် စူးစမ်းရီး အာကာသယာဉ်တိ တင်လွှတ်ရီးကိစ္စတွင် ဆိုဗီယက်ယူနီယံနန့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနိုင်ငံတိရေ ငွေအမြောက်အမြား အကုန် အကျခံကာ ဆောင်ရွက်လျက်ဟိရာ ကမ္ဘာမြေမှ မမြင်ရသည့် လဧအစိတ်အပိုင်းတိကို ဓာတ်ပုံတိ ရိုက်ကူး ယူနိုင်ခရေ။ လမျက်နှာပြင်အကြောင်း ပိုမိုသိဟိလာပြန်ရေ။ ၁၉၅၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၂ ရက်နိ့တွင် ရုရှားရို့ရေ လဆီသို့ အရောက် ပစ်လွှတ်လိုက်ရေ ဒုံးပျံအထက်ပိုင်း (လမျက်နှာပြင် လေ့လာရီးယာဉ်)ရေ ကြံရွယ်ထားသည့် ပစ်ကွင်းနန့် မိုင် ၁၆ဝ အကွာ (မာရီစီရီနီတာတစ်ဒေသ)တွင် လနန့် ထိတွိ့ခရေ။ ၁၉၆၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၈ ရက်နိ့တွင် အမေရိကန်ရို့ပစ်လွှတ်လိုက်ရေ အက်တလတ် အေဂျီနာဒုံးပျံက တင်ဆောင်လားသည့် ရိမ်းဂျား ၇ အာကာသ ယာဉ်ရေ (ဂအာရစ်ကီချိုင့်ဝှမ်းအနီးတွင်) လမျက်နှာပြင်နန့် ထိတွိ့ခရေ။ ပါလားသည့် ကင်မရာတိက ဓာတ်ပုံရိုက်ကူး နိုင်ခ၍ အလုံးစုံ အောင်မြင်ရေ။ လမျက်နှာပြင်အကြောင်းလည်း ယခင်ကထက် ပိုမိုသိဟိလာခရပြန်လီရေ။

ယပြီးကေ လူသားတိရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ ဆင်းသက်ရန်ကြိုးစားခကတ်ပြီး [[ဇူလိုင်]]လ ၂၁ ရက်နိ့၊ အောက်တိုဘာလ၊ ၁၉၆၉ခုနှစ်တွင် ခြီချနိုင်ခရေ။ အမေရိကန်လူမျိုး [[အာကာသယာဉ်မှူး]]တိဖြစ်သည့် အယ်စထောင်းရ်၊ ဘက်ဇ် အယ်ဒရင်းတိရေ လဧမျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ ၎င်းတိဧ [[သိန်းငှက်]]အမည်ဟိ လဆင်းယာဉ်ဖြင့် ဆင်းသက်ခကတ်ရေ။ ယပြီးကေ [[ကမ္ဘာ]]ပေါ်ဟိ ထက်ဝက်ခန့်ရေ လူတိရေ ၎င်းအား [[ရုပ်မြင်သံကြား]]မှတဆင့် ကြည့်ရှုနီခကတ်ရေ။ အမ်းစထရောင်းရေ သိန်းငှက်လှေကားမှတဆင့် အောက်သို့ဆင်းလာပြီး လဧ မြေမျက်နှာပြင်နန့် ပထမဆုံး ထိတွိ့ခလီရေ။ ယပြီးကေ သူက “ ဒီဟာက လူတစ်ဦးတွက် သေးငယ်တဲ့ အဆင့်ဖြစ်ပြီး လူလို သတ္တဝါတစ်ဦးဧအတွက် ကြီးမားတဲ့ ခုန်ပေါက်မှုတစ်ခုပါ” ဟုပြောလီရေ။ တိမကြာမီ ဘက်ဇ်အယ်ဒရင်း ရေလည်း လိုက်ဆင်းလာခရေ။ ယပြီးကေ သူတိနှစ်ဦးရေ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအလံအား ၎င်းတိယဉ်ဆင်းသက်သည့်နီရာနန့် မနီးမဝီးတွင် စိုက်ထူရန်ကြိုးပမ်းကတ်ရေ။ သူတိနှစ်ဦးဧ ခြီရာတိရေ လပေါ်တွင် ထင်ကျန်ရစ်ခပြီး အလွန်ကြာညောင်းကေလည်း ထိုနီရာတွင်ပင် ဟိနီလီရေ။ အကယ်၍ သင်ရေ ကမ္ဘာမြေပေါ်တွင် သင်ဧခြီရာအား ချန်ခမည်ဆိုပါက ထိုခြီရာရေ လီ၊ ရေ၊နန့် မိုးတိကြောင့် ပျက်စီးလားမည် ဖြစ်ရေ။ ယကေလည်းသော လတွင်မူကား လီမဟိ၊ ရေမဟိ၊ နန့် ဖြစ်လီရေ။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတိဧ ခြီရာတိရေ ပျောက်ကွယ်လားခြင်း၊ ပျက်စီးလားခြင်းမဟိခချေ။ လူအချို့က သူတိရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ အမှန်တကယ် မရောက်ခချေဟု ပြောဆိုကတ်ရေ။ ယပြီးကေ လပေါ်ဟိ လူရို့ဓာတ်ပုံတိမှာလည်း အတုတိသာကေဖြစ်ပြီး လပေါ်မှ ယူဆောင်လာရေ ကျောက်တုံးကျောက်ခဲတိမှလည်း အတုအယောင်တိသာကေ ဖြစ်ရေဟု ပြောဆိုကတ်ရေ။ ယကေလည်းသော ထိုသို့ပြောဆိုသူတိ မှားနီရေဟု သက်သေပြရန်အတွက်ကား အလွန်ပင် ရှုပ်ထွေးလှရေ အငြင်းအခုံတိပင် ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ 

၁၉၆၉ ခုနှစ်နန့် ၁၉၇၂ ခုနှစ်အကြား အာကာသသင်္ဘောတစ်ခုဖြစ်ရေ [[အပိုလို ၁၇]] ရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ နောက်ဆုံးလည်ပတ်ခသည့်အထိ လူအတော်တိတိရေ လပေါ်သို့ ခရီးထွက်ခကတ်ရေ။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်ကတည်းကပင် ဦးဂျန်းနီ ဆာမန်းရေ အပိုလို ၁၇ တွင် ပါဝင်ရေ သူတစ်ဦးဖြစ်ပြီး သူရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ နောက်ဆုံးဆင်းသက်ခရေ လူသားပင်ဖြစ်လီရေ။

== လပေါ်ဟိရေ ==
၂၀၀၉ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၃ ရက်နိ့က [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] အာကာသစူးစမ်းလေ့လာရီးအဖွဲ့([[NASA]])နာဆာက လကမ္ဘာပေါ်တွင် ရေအမြောက်အမြား တွိ့ဟိရရေဟု ကြေညာချက် ထုတ်ပြန်ခလီရေ။&lt;ref&gt;[http://simple.wikipedia.org/wiki/Moon Moon - Simple English Wikipedia, the free encyclopedia&lt;!-- ဘော့က ထုတ်ပီးရေ ခေါင်းစဉ် --&gt;]&lt;/ref&gt;

== မြန်မာအယူအဆနန့် အခေါ်အဝေါ် ==

မြန်မာကျမ်းဂန်တိတွင် လနန့် စပ်လျဉ်း၍ ဤသို့ ဖော်ပြ ပါဟိဧ။ ကမ္ဘာဦးအခါ၌ ဗြဟ္မာပြည်မှ ဗြဟ္မာတိရေ အသက်ကုန်သဖြင့်လည်းကောင်း၊ကံကုန်သဖြင့်လည်းကောင်း စုတေ၍ လူ့ပြည်သို့ ဥပပါတ် ကိုယ်ထင် ဖြစ်လာကုန်ဧ။ ထိုသူတိရေ ကိုယ်ရောင်ဖြင့်သာ ထွန်းပကုန်လျက် ဗြဟ္မာ့ပြည်မှာကဲ့သို့ ပီတိသာကေ အာဟာရ ကိစ္စကို ပြီးစေကုန်လျက် ကောင်းကင်၌ ငှက်ကဲ့သို့ ပျံဝဲ၍မွေ့လျော်ကုန်ဧ။ ယောက်ျား မိန်းမ ဟူ၍ အသွင် မဟိကုန်။ သတ္တဝါဟူ၍သာ ခေါ်ဝေါ်ကုန်ဧ။ ထိုသတ္တဝါတိရေ ရသ ပထဝီကို စားအံ့ရေငှာ အားထုတ်ကုန်ရေ ဟိကေ မိမိတိကိုယ်ရောင်ရေ ကွယ်ခ၍ အမိုက်အတိ ဖြစ်ရကား ကြောက်ခြင်း ပြင်းစွာ ဖြစ်ကုန်ဧ။

ထိုသူတိဧ ဘုန်းကြောင့်၎င်း၊ ဖြစ်မြဲရေ ဓမ္မာတာအားဖြင့်၎င်း ဘာနုရာဇာမည်ရေ ရောင်ခြည်တစ်ထောင် ဆောင်ရေနီမင်းရေ တပေါင်းလပြည့် တနင်္ဂနွေနိ့ ပုဗ္ဗဝိဒေဟကျွန်းဧ အလယ်၌ ဥဒည် ထောင်ထိပ်မှ ထွက်လာ၍ အလင်းကို ဖြစ်စေဧ။ ကမ္ဘာဦးသူတိရေ ကြောက်ခြင်းမှ ကင်းကုန်၍ ရဲရင့်ခြင်း ဖြစ်ကုန်ရေကြောင့် 'သူရိယ'ဟူရေအမည်ကို ခေါ်ဝေါ်ကုန်ဧ။ ထိုသို့ ပေါ်လာရေနီမင်းရေ နာရီ ၃ဝ လှည့်၍ ယုဂန္ဓိုရ်တောင် ကွယ်ရေဟိကေ အတွင်းကား ပတ္တမြား၊အပကား ငွေအတိပြီရေ အချင်း ၄၉ ယူဇနာဟိရေ ငြိမ်းရေအရောင်ကိုဆောင်ရေ လမင်းရေ ၂၇ လုံးရေ နက္ခတ်မှစ၍ တာရာကြယ်အပေါင်း ခြံရံလျက် ကန်ရာသီ ၁၃ လုံး ဖြစ်ရေ ဟဿတနက္ခတ်ကို စီးလျက် အရှေ့မျက်နှာမှ ထွက်လာရေဟိကေ ကမ္ဘာဦးသူတိရေ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ရွှင်မြူးစွာ ဖြစ်ကုန်လျက် ငါတိအလိုဆန္ဒ အတိုင်း ရပေမည်ဟူ၍ 'စန္ဒ'ဟူရေ အမည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ကုန်ဧ။ မြန်မာဘာသာ လခေါ်ရေမှာ အမရကောသ အဘိဓာန်ကျမ်းလာ ဂေါ်လဟူရေ မူလဘာသာတွင် ဂေါ်သဒ္ဒါကျေ၍ လ အက္ခရာတစ်လုံးကို မြန်မာဘာသာမှာ 'လမင်း'ဟု ခေါ်ဝေါ် ထင်ရှားရီးသားကတ်ရေဟု ယူရန်ဟိဧ။ တစ်ကြောင်းမှာလည်း လလိတသဒ္ဒါ၊ လလသဒ္ဒါနှစ်ပါးရေ တင့်တယ်ခြင်း စံပယ်ခြင်း အနက်ကို ဟောဧ။ လဗိမာန်မှာ နက္ခတ်ကြယ်အပေါင်းတိဖြင့် ခြံရံရေ ဖြစ်၍ တင့်တယ်ထွန်းလင်းရေ အရောင်အဝါ ဟိရေကို အစွဲပြု၍ လလိတသဒ္ဒါ၊ လလသဒ္ဒါတိတွင် လအက္ခရာတစ်လုံးကို မြန်မာဘာသာမှာ 'လ'ဟူ၍ ခေါ်ဝေါ် ထင်ရှားရေ ဆိုရန်ဟိဧ။ ထိုလမင်းကို တနင်္လာဂြိုဟ်ဟု ခေါ်ဝေါ်ရီးသားကတ်သည့် 
မြန်မာဘာသာ စကားမှာ ကမ္ဘာ့တန်းဆာ ရာဇမတ္တဏ်ကျမ်းလာ သသလနံ လက္ခဏံ ဟဿာတိ သသလနောဟု ပြုလုပ်ရာဧ။ ယဿ၊ အကြင် လမင်းအား။ သသလနံ၊ ယုန်ရီးတံဆိပ်ဟူရေ။ လက္ခဏံ၊ အမှတ်ရေ။ အတ္ထိ၊ ဟိဧ။ဣတိ၊ ထိုကြောင့်။ သသလနော၊ တနင်းလာဂြိုဟ်တည်း။ ကမ္ဘာ့တန်ဆာ ရာဇမတ္တဏ်၊ ယောဂယာတြာ နှစ်ကျမ်းတွင် တနင်္လာကား ယဝနတိုင်း ခိရောဒဓိ နို့ရည်သမုဒ္ဒရာမှ တနင်္လာ ဂြိုဟ်ဖြစ်ကြောင်းကို ဆိုရေ။&lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)&lt;/ref&gt;

===မှတ်စုတိ===
&lt;references/&gt;

[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]</text>
      <sha1>ibj5y8jaxa5dv52dm55jh1cx8uryqpd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>17710</id>
      <parentid>17709</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:57:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <origin>17710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44675" sha1="a9gzdmhtm2nn1cugstkn4cvm2ro8g29" xml:space="preserve">[[file:Full Moon Luc Viatour.jpg|thumb|right|လ ([[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|20px|☾]])]]

နက္ခတ္တဗေဒတွင် [[ဂြိုဟ်]]တိကို ရံရေ လပေါင်း ၃၁ လုံးဟိရေဟု သတ်မှတ်ထားလီရေ။ [[ကမ္ဘာ]]၌ ထွန်းလင်းရေ '''လရေ''' ကမ္ဘာကို ရံရေလ ဖြစ်ရေ။ ကမ္ဘာကြီးအကြောင်းပြောကေ လ (ကမ္ဘာရံဂြိုဟ်) ဧအကြောင်း မပါကေ မပြီးချေ။ လအား ကမ္ဘာမြေပေါ်မှ ကြည့်ရှုနိုင်ရေ။ အမှန်တကယ်အားဖြင့် လရေ အလွန်ကြီးမားရေ။ ကမ္ဘာကြီးဧ လေးပုံတစ်ပုံခန့် ကြီးမားကေလည်း ကျွန်ုပ်တိရေ အဝီးမှ ကြည့်မြင်ကတ်ရသဖြင့် သေးငယ်ရေဟု ထင်ရရေ။ လရေ ကမ္ဘာနန့် နီးလွန်းရကား အလွန်အားကောင်း ရေ [[တယ်လီစကုပ်|မှန်ပြောင်း]]နန့်ကြည့်ကေ လကို ကမ္ဘာနန့် မိုင် ၅ဝ အကွာလောက်အထိ နီးလာအောင် မြင်ရရေ။ ထို့ပြင် လဧဆွဲအားရေ ကမ္ဘာမြေကြီးဧ ဆွဲအားထက် ၆ဆမျှ နည်းပါးရေကြောင့် ကျွန်ုပ်ရို့လပေါ်တွင်နီထိုင်ကေ ကမ္ဘာပေါ်တွင်နီထိုင်ရေထက် ၆ ဆမျှ ပိုမို ပေါ့ပါးနီမည် ဖြစ်ရေ။ လဧ မျက်နှာပြင်တစ်ခုလုံးရေ ဖုန်မှုန်တိ၊ ကျောက်တုံးကျောက်ဆောင်တိဖြင့် ပြည့်နှက်နီရေ။ ကမ္ဘာနန့် လဧ အကွာအဝီးရေ ပျမ်းမျှဟိရေ။&lt;ref&gt;Scott, Elaine. ''Our Moon: New Discoveries About Earth's Closest Companion''. Houghton Mifflin Harcourt (2016) . page 7.&lt;/ref&gt;

== အရွယ်အစား ==
ကျွန်ုပ်ရို့တွိ့မြင်နီကျဖြစ်ရေ မိုးပေါ်က လရေ ကမ္ဘာမြေဧ အရံဂြိုဟ်ဖြစ်ရေ။ နက္ခတ္တဗေဒတွင် ဂြိုဟ်တိကို ရံနီရေ လပေါင်း ၃၁ လုံး ဟိရေဟု မှတ်သားထားရေ။ [[အင်္ဂါဂြိုဟ်]]၌ လ ၂ လုံး၊ [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]၌ လ ၁၂ လုံး၊ [[စနီဂြိုဟ်]]၌ လ ကိုးလုံး၊ [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]၌ လနှစ်လုံး အသီးအသီး ရံလျက်ဟိဧ၊ ကျွန်ုပ်ရို့မသိဟိသိမ်းရေ လတိလည်း ဟိကောင်းဟိပေဦးမည်။ ထို ၃၁ လုံးရေ လတိရေ တစ်ခုနန့်တစ်ခု အရွယ်ထုချင်း မတူကတ်ပေ။ စနီဂြိုဟ်ကို ရံထားရေ လတစ်လုံးဧ အချင်းရေ ၃၅၅ဝ မိုင်ဟိ၍ ကျွန်ုပ်တိကမ္ဘာကို ရံထားရေ လဧအချင်းမှာ ၂၁၆ဝ မိုင် ဟိလီရေ။ အမြင်အားဖြင့် လရေ ကြယ်တိ ဂြိုဟ်တိထက်ကြီး၍နီလုံးနီးနီးခန့် ဟိရေဟု ထင်မှတ်ရပေရေ။ သို့ရာတွင် အမှန်စင်စစ် လရေ [[နီအဖွဲ့အစည်း|နီစကြဝဠာ]]တွင်ဟိရေ ဂြိုဟ်တိထက် ငယ်ဧ။ ကမ္ဘာနန့် နီးလွန်းသဖြင့် ကြီးရေဟု ထင်ရခြင်းသာဖြစ်ရေ။ လရေ ကမ္ဘာမှ ပျမ်းမျှခြင်းအားဖြင့် မိုင်ပေါင်း ၂၄ဝဝဝဝ ခန့် ဝီးကွာရေ။ [[နီ]]မှာ ထိုအကွာအဝီးထက် အဆပေါင်း ၄ဝဝ ပို၍ ကမ္ဘာမှ ဝီးကွာရေ။ [[ကြယ်]]တိရေကားနီဧ အကွာအဝီးထက် အဆပေါင်း မြောက်မြားစွာပို၍ပင် ဝီးကွာပေသိမ်းရေ။ အလွန်အားကောင်းရေ [[တယ်လီစကုပ်|မှန်ပြောင်း]]တိနန့် ကြည့်ကေ လကို ကမ္ဘာမှ မိုင် ၅ဝ အကွာလောက်အထိ နီးလာအောင် မြင်ရရေ။ ထိုမှန်ပြောင်းမျိုးနန့် ကြည့်ခြင်းဖြင့် နက္ခတ်ဆရာတိရေ လဧမျက်နှာပြင်အကြောင်းနန့် ဆိုင်ရေ ဗဟုသုတတိကို အတော်စုံစုံလင်လင် သိဟိခကတ်လီရေ။

== မြင်ရပုံ ==
ကမ္ဘာကြီးရေ [[နီ]]အား သူဧနီပတ်လမ်းကြောင်းအတိုင်း လှည့်ပတ်နီသကဲ့သို့ လရေလည်း ကမ္ဘာကြီးအား လပတ်လမ်းကြောင်းအတိုင်း လှည့်ပတ်နီရေ။ ဆိုလိုရေမှာ တစ်ခါတစ်ရံတွင် ကျွန်ုပ်တိရေ [[လပြည့်]]ရေကို မြင်တွိ့ရပြီး အခြားအချိန်တိတွင် လအား သေးငယ်စွာ သို့မဟုတ် လုံးဝ မြင်တွိ့ရခြင်း မဟိချေ။ အဘယ့်ကြောင့်ဆိုကေ လရေ ကိုယ်ပိုင်အလင်းရောင်မဟိခြင်းကြောင့်ဖြစ်ရေ။ ကျွန်ုပ်ရို့မြင်တွိ့နိုင်ရေ လရေနီဧအလင်းရောင် ပြန်နီရေ လဧအခြမ်းတစ်ခုသာကေ ဖြစ်လီရေ။ ထိုအချိန်၌ လဧအခြားဖက်အခြမ်းမှာ မဲမှောင်နီပြီး ၎င်းကို လဧပြောင်းလဲခြင်းအဆင့်ဟု ခေါ်ရေ။ ထိုသို့ ကြီးမားပြီး တောက်ပမှုမှ သေးငယ်ပြီး မဲမှောင်မှုအထိ အဆင့်ဆင့်ဖြစ်ပေါ်ရန်အတွက် ၂၉.၅၃ ရက်(၂၉ ရက်၊ ၁၂ နာရီ၊ ၄၄ မိနစ်) ကြာမြင့်ပြီး၊ ပြီးမှသာကေ အလွန်ကျယ်ဝန်းရေ စက်ဝိုင်းပုံသဏ္ဌာန် လအား မြင်တွိ့ရလီရေ။ ထိုကဲ့သို့ [[ကမ္ဘာ]]နန့်နီအကြား လဧ ဖြတ်သန်းမှုကို  [[နီကြတ်ခြင်း]]ဟု ခေါ်ရေ။
နီနန့်လအကြား ကမ္ဘာဖြတ်သန်းခြင်းကို [[လကြတ်ခြင်း]]ဟုခေါ်ပါရေ။ ယပြီးကေ လဧ ပထမ လေးပုံတစ်ပုံအား မြင်ရကေ လမျက်ခုံး၊ ယပြီးကေ လဧတစ်ဝက်၊ ပြီးမှသာကေ လပြည့်ကို မြင်တွိ့ရလီရေ။ လပြည့်ချိန်ရေနီနန့် ဝီးကွာပြီး ကမ္ဘာဧ ဆန့်ကျင်ဘက်အခြမ်း၌ လဟိမှသာကေ ဖြစ်ပွားရေ။ လရေ ၎င်းဧပတ်ကြောင်းအတိုင်း ဆက်လက် ရွေ့လျားလားရာမှ တတိယ လေးပုံတစ်ပုံကို မြင်တွိ့ရမည်ဖြစ်ပြီး နောက်ဆုံးတွင် [[လဆန်း]]သို့ ပြန်လည် ရောက်ဟိလားမည်ဖြစ်ရေ။ လဧမျက်နှာပြင် ရေ ကမ္ဘာမြေပြင်သက်သို့ လှည့်ပြီး တစ်နီရာထဲတွင်သာ တည်ငြိမ်နီပြီး(မျက်နှာပြင်ရေ တစ်နီရာတွင်သာအမြဲဟိ) အခြား ဘက်ခြမ်းကိုမူကား ကျွန်ုပ်ရို့မည်သို့မျှ မမြင်ရချေ။ ထို့ကြောင့်နီဧ အလင်းရောင်ရေ ထိုအခြမ်းပေါ်သို့ကျရောက်ကေလည်း လဧ မဲမှောင်ရေ အခြမ်းဟုသာကေ ခေါ်ကတ်ရေ။ လူတိရေ အချိန်တိုင်းတာရန်အတွက် လအား အသုံးပြုခကတ်ပြီးနိ့ရက်တိ အစားထိုးကာ လပြောင်းလဲမှုဖြစ်စဉ် စက်ဝန်းနန့် ညီမျှမှုဟိစေရန်အသုံးပြုခကတ်ရေ။ လူတိရေ လအား မြင်တွိ့ပြီးနောက် စွဲလမ်းနှစ်ခြိုက်ကတ်ရေ။ လူအချို့ရေ လပေါ်တွင် မတ်တပ်ရပ်ပြီး ကမ္ဘာကြီးအား ကြည့်ရှုရန်အတွက်ထိပင် အိပ်မက်မက်၊ စိတ်ကူးယဉ်ကတ်သိမ်းရေ။ 

== လဆန်းလကွယ်နန့် ကိုယ်တိုင်စမ်းသပ်ခြင်း ==
[[File:Moon-craters.jpg|thumb|left|လဧမျက်နှာပြင်ပေါ်မှ ကျောက်ခွက်တိ]]

ရှေးက လ၌နီကဲ့သို့ ကိုယ်ပိုင်အလင်းရောင်ဟိရေဟု လူရို့ထင်မှတ်ခကတ်ရေ။ နက္ခတ်ပညာ ထွန်းကားလာရေအခါမှ လရေနီမှအလင်းရောင် ရဟိ၍သာ လင်းရကြောင်းကို သိလာကတ်ရေ။နီမှ လပေါ်သို့ အလင်းရောင် အစဉ်အမြဲ ထိုးလျက်နီခြင်းကြောင့်ပင် ဖြစ်ရေ။ လရေ ကမ္ဘာကို [[အနောက်]]မှ [[အရှေ့]]သို့ လှည့်ပတ်ရာတွင် ၂၇ ၁/၃ ရက်ခန့်ဖြင့် တစ်ပတ်ပတ်မိဧ။ သို့ရာတွင် ကမ္ဘာကိုယ်တိုင်က အနောက်မှ အရှေ့သို့ လည်နီသည့်အတွက် ကမ္ဘာမှ အမြင်အားဖြင့် ကမ္ဘာကို တပတ်ပတ်မိအောင် ရက် ပေါင်း ၂၉ ၁/၂ ရက်မျှ ကြာလားလီရေ။ ထိုအချိန်အတွင်း၌ လရေ မိမိဧ [[ဝင်ရိုး]]ပေါ်တွင် လည်ပတ်နီသဖြင့် ကျွန်ုပ်တိရေ မြင်နီကျဖြစ်ရေ လဧ မျက်နှာကိုသာ အမြဲမြင်တွိ့နီကတ်ရလီရေ လ၌ ဝိုင်းစက်ရေ ပုံသဏ္ဌာန်ဟိဧ။ ယကေလည်းသော ကျွန်ုပ်တိရေ လပြည့်နိ့၌သာကေ လဧ ဝိုင်းစက်နီရေ လဝန်းပြည့် ပုံသဏ္ဌာန်ကို မြင်ရ၍ လဆန်း လဆုတ်ရက်တိတွင် လဧ တစ်စိတ်တစ်ဒေသဖြစ်ရေ လခြမ်းပုံတိကိုသာ မြင်ရရေ။ ဇာကြောင့် ထိုသို့ မြင်ရရေကို အောက်ပါလက်တွိ့စမ်းသပ်မှုဖြင့် စမ်းသပ်ဆင်ခြင်ကြည့်ပါ။

အခန်းတစ်ခန်းတွင် ပတ်လည် လှည့်နိုင်ရေ [[ဆုံလည်ကုလားထိုင်]] တစ်လုံးကို ထားပါ။ မှန်အိမ်၊ သို့မဟုတ် လျှပ်စစ်ဓာတ်မီးလုံးတစ်ခုကို အခန်းဧ တစ်နီရာတွင် ချိတ်ဆွဲထားပါ။ သင်ရေ ရှေးဦးစွာ [[ကုလားထိုင်]]ပေါ်တွင် မီးလုံးကို ကျောပီးထိုင်၍ လက်တစ်ဖက်ကို ရှေ့တည့်တည့်သို့ ဆန့်တန်းထား ပြီးကေ ထိုလက်တွင် [[ဘောလုံး]]အဖြူတစ်လုံးကို ကိုင်ထားပါ။ မီးကိုနီအဖြစ်၎င်း၊ဦးခေါင်းကို ကမ္ဘာလုံးအဖြစ်၎င်း၊ ဘောလုံးကို လအဖြစ်၎င်း သဘောထားပါ။ ကုလားထိုင်ကို မလှည့်မီ မီးလုံးရေ သင်ဧကျောဘက်တွင် ဟိပါစေ။ ဘောလုံးပေါ်သို့ ဦးခေါင်းဧ အရိပ် မထိုးရအောင် ဘောလုံးကို ခပ်မြှောက်မြှောက်ကိုင်ထားပါ။ မီးလုံးမှ အလင်းရောင်ရေ ထိုအချိန်၌ ဘောလုံးပေါ်သို့ တိုက်ရိုက်ကျနီသဖြင့် သင့်ဘက်ကို လှည့်နီရေ ဘောလုံးဧမျက်နှာရေအပြည့်လင်းနီလိမ့်မည်။ ထိုသို့ အပြည့်လင်းနီရေဘောလုံးမျက်နှာဧ ပုံသဏ္ဌာန်ရေ လပြည့်ဝန်းပုံသဏ္ဌာန်ပင် ဖြစ်ဧ။ ထိုနောက် ကုလားထိုင်ကို လှည့်ပီးရေအခါ ဘောလုံးပေါ်၌ အရိပ်ကျနီရေ အမှောင်ပိုင်းရေ အလင်းပိုင်းထက် တဖြည်းဖြည်း ပို၍တိလာလိမ့်မည်။ ကုလားထိုင်ကို လေးပုံတစ်ပုံ လှည့်ပီးမိရေအခါ ဘောလုံးဧမျက်နှာပြင်၌ တစ်ခြမ်းလင်း၍ တစ်ခြမ်း မှာ မှောင်နီရေကို တွိ့ရလိမ့်မည်။ ထိုသို့လင်းရေ ဘောလုံးမျက်နှာတစ်ခြမ်းဧ ပုံသဏ္ဌာန်ရေ လဆုတ် ၇ ရက် ၈ ရက်၌ ဟိရေ လခြမ်းဧ ပုံသဏ္ဌာန်မျိုးပင် ဖြစ်ရေ။ ယပြီးကေ ကုလားထိုင်ကို လေးပုံ တစ်ပုံ ထပ်မံလှည့် ပီးလိုက်၍ သင် ရေ မီးလုံးနန့် မျက်နှာချင်းဆိုင် ဖြစ်နီရေအခါ ဘောလုံးပေါ်မှာဟိရေ လင်းနီရေအပိုင်းရေ လုံးဝ ပျောက်ကွယ်လားပြီး မှောင်ရိပ်ကျနီရေ အပိုင်းကိုသာ မြင်ရလိမ့်မည်။ ထိုအနီအထားမျိုးကို လကွယ်ရေဟု ဆိုကတ်ရေ။ ယပြီးကေ ကုလားထိုင်ကို လေးပုံတစ်ပုံ လှည့်ပီးလိုက်ပြန်ရေအခါ ဘောလုံးဧ မျက်နှာတခြမ်း ပြန်လင်းလာ၍ တခြမ်းမှာ မှောင်နီလိမ့်မည်။ ထိုသို့ လင်းရေဘောလုံး မျက်နှာတစ်ခြမ်းဧ ပုံသဏ္ဌာန်ရေ လဆန်း ၇ ရက် ၈ ရက်၌ ဖြစ်ရေ လဧ ပုံသဏ္ဌာန်မျိုးပင် ဖြစ်ပေရေ။ ထိုနောက် ကုလားထိုင်ကို မူလနီရာရောက်အောင် တစ်ပတ်အပြည့် လှည့်ပီးလိုက်ရေအခါ ဘောလုံး၌ မျက်နှာပြင်အပြည့် ပြန်လည်လင်းလာပုံကို သင်တွိ့ရလိမ့်မည်။ လရေ ပြည့်ရာမှ ဆုတ်၊ ဆုတ်ရာမှ ကွယ်၊ ကွယ်ရာမှ ဆန်း၍ ဆန်းရာမှ ပြန်ပြည့်ပုံတိမှာ ဤအတိုင်းပင် ဖြစ်လီရေ။ 

=== အရွယ်အစားနန့် ဆွဲအား ===
အရွယ်အစားတွင် သေးငယ်ရေကြောင့် လဧအနည်းဆုံး ဆွဲအားရေ ကမ္ဘာဆွဲအားထက် ၆ ဆ လျော့နည်းရေ။ ထိုကြောင့် အကယ်၍ သင်ဧ [[အလီးချိန်]]ရေ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပေါင် ၆၀ ဟိပါက လကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၀ပေါင်မျှသာ လီးလံလီဖိုဖြစ်ရေ။ လဧ [[ဒြပ်ဆွဲအား]]ရေ ကမ္ဘာမြေထက် ပေါ့ရေမှန်ကေလည်း ထိုဆွဲအားရေ ထိုနီရာတွင်ပင် တည်ဟိနီနိုင်ရေ။ အကယ်၍ ကမ္ဘာမြေပေါ်တွင် သင်ရေ ဘောလုံးတစ်လုံးကို လီထဲတွင် ပစ်မြှောက်လိုက်မည်ဆိုပါက ထိုဘောလုံးရေ သင်ထံသို့ ပြန်လည်ရောက်ဟိလာမည် ဖြစ်ရေ။ မည်သို့ပင်ဆိုစေ၊ လကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိုဘောလုံးအား ပစ်မြှောက်လိုက်မည်ဆိုပါက ဘောလုံးရေ သင့်ထံသို့ ပြန်လာမည်ဖြစ်ကေလည်း အလွန် နှေးကွေးစွာပင် ကျလာမည်ဖြစ်ရေ။ ပြီးနောက် သင်ရေ လကမ္ဘာပေါ်၌ အစွမ်းကုန် ခုန်နိုင်သလောက် ခုန်ပါက သင်ရေ မြေပြင်သို့ပင် ပြန်လည်ကျရောက်မည်ဖြစ်ရေ။ လပေါ်တွင်မူကား သင်ရေ လီထဲတွင်ခုန်၍ သင့်ဧ အလုပ်တိကို ပြုလုပ်နိုင်သိမ်းရေ။ ဇာကြောင့်ဆိုကေ လဧ ဆွဲအားရေ ကမ္ဘာ့ဆွဲအားလောက် ပြင်းထန်ခြင်း မဟိရေကြောင့် ဖြစ်ရေ။ 

ယခင်ဆိုထားသည့်အတိုင်း လပေါ်တွင် လီမဟိ၊ ရေမဟိချေ။ ထို့ကြောင့် ခြီရာရေလည်း သဘာဝအားဖြင့် ပျောက်ပျက်ရန် မလွယ်ကူချေ။ 
လပေါ်၌ လီထုမဟိသောကြောင့် သင်ရေ အေးခြင်း၊ ပူခြင်းကိုလည်း ကာကွယ်နိုင်မည်မဟုတ်ချေ။ ထို့ကြောင့် အာကာသယာဉ်မှူးတိရေ မိမိတိအသက်အန္တရာယ်ကာကွယ်ရန်အတွက် အလွန်လီးလံရေ အာကာသဝတ်စုံနန့် အသက်ရှူရန်အတွက် အောက်ဆီဂျင်ဘူးတိကိုသယ်ဆောင်လားကတ်ရလီရေ။ လကမ္ဘာရေ မြေကမ္ဘာကဲ့သို့ ဆွဲအား ပြင်းထန်မှု မဟိခြင်းကြောင့် ထိုဝတ်စုံတိရေလည်း မြေကမ္ဘာပေါ်တွင်ကဲ့သို့ လီးလံခြင်း မဟိတော့ချေ။
[[File:EarthAndMoon.jpg|thumb|250px|လနန့် ကမ္ဘာတိအား ကီလိုမီတာ သန်း၅၀ အကွာမှနီပြီးကေ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာပုံ]]

== သွင်ပြင်လက္ခဏာတိ ==
လပေါ်တွင် မြစ်ချောင်းတိနန့် သဏ္ဌာန်တူရေ အစင်းကြောင်းတိကိုလည်း တွိ့ရရေ။ အကယ်၍ ထိုအစင်းကြောင်းတိရေ [[မြစ်]]တိ ဖြစ်ကေ ရေမဟိရေ မြစ်တိရာ ဖြစ်ကတ်ပေမည်။ နှစ်ပေါင်းတိစွာက ပေါ်ပေါက်ခရေ မြစ်တိဖြစ်၍ ယခုအခါတွင် ရေလုံးဝမဟိတော့ဘဲ မြစ်ရိုးတိသာကေ ကျန်နီခြင်း ဖြစ်ရေဟု နက္ခတ်ဆရာရို့ယူဆကတ်လီရေ။ ဤကဲ့သို့ ရှေးအခါက စ၍ နက္ခတ်ဆရာတိရေ လဧ အကြောင်းကို [[မှန်ဘီလူး]]၊ [[တယ်လီစကုပ်|မှန်ပြောင်း]] စရေရို့မပါဘဲနန့်လည်းကောင်း၊ မှန်ဘီလူး၊ မှန်ပြောင်း စရေတိဧအကူအညီဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဓာတ်ပုံတိ ရိုက်ကူး၍လည်းကောင်း လေ့လာခဧ။ လဧမျက်နှာပြင်အကြောင်းကိုလည်း အတော်အတန် သိဟိလာခကတ်ဧ။ လမျက်နှာပြင်မှနီရာ အတိအပြားကိုလည်း အမည်အမျိုးမျိုး ပီးခဧ။
ယပြီးကေ [[၂၀ ရာစုနှစ်]] ဒုတိယပိုင်းအစလောက်မှ စ၍ လမျက်နှာပြင် စူးစမ်းရီး [[အာကာသယာဉ်]]တိ တင်လွှတ်၍ စုံစမ်းလေ့လာခကတ်ဧ။ 

လ၌ အရောင်ဖြူနီရခြင်းမှာနီမှအလင်းရောင်ကြောင့်ဖြစ်ဧ။ အကယ်၍ [[နီ]]မှအလင်းကို မရဟိပါက လရေ မည်းမှောင်၍နီလိမ့်မည်။ လရေ တစ်လကြာမှ တစ်ပတ်လည်သဖြင့် လပေါ်က တစ်ရက်ရေ ကမ္ဘာပေါ်က တစ်လနန့်ညီမျှရေ။ သို့အတွက် လပေါ်က တစ်နိ့တာအချိန်ရေ ရက်သတ္တနှစ်ပတ်ခန့် ကြာ၍ တစ်ညဉ့်တာအချိန်ရေလည်း ရက်သတ္တနှစ်ပတ်ခန့်ပင် ကြာရေ။ လပေါ်တွင် ညဉ့်အချိန် ကျရောက်ရေအခါနီမှ အပူနန့် အလင်းတိကို မရဟိသဖြင့် လရေ မည်းမှောင်၍ အလွန်အေးလျက် ဟိမည်။ သုည ဒီဂရီ အောက် ဒီဂရီ ၂ဝဝ၊ သို့မဟုတ် ဒီဂရီ ၄ဝဝ ရောက်အောင်ပင် အေးပေမည်။နီ့အချိန် ကျရောက် ရေအခါတွင်မူ ရေဆူလောက်အောင်ပင် ပူလိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းရလီရေ။ လပေါ်တွင် ရေ၊ လီနန့် သက်ဟိအရာတိ မဟိကတ်ချေ။ [[အသံ]]လည်း မဖြစ်ပေါ်နိုင်ပေ။ အကယ်၍ ကမ္ဘာမှ လွှတ်လိုက်ရေ [[ဒုံးပျံ]]ရေ အဟိန်ပြင်းစွာဖြင့် ကျရောက်ထိမှန်သည့် တိုင်အောင် ထိုထိမှန်သည့် အသံကြီးရေ ပေါ်ပေါက်မည် မဟုတ်ပေ။ အကြောင်းမှာ လဧပတ်လည်တွင် [[လီထု]]မဟိဘဲ [[လီဟာနယ်]] ဖြစ်နီရေကြောင့် ဖြစ်ဧ။

ကောင်းကင်ပြင်ကြီးအား ကမ္ဘာမှကြည့်ကေ အပြာရောင်ကိုသာမြင်ရပြီး ထိုအခြင်းအရာမှာနီမှလာရေ [[ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်]]တိရေ ဓာတ်ငွေ့တိဖြင့် ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းထားရေ လီထုအား ဖြတ်သန်းရရေကြောင့် ဖြစ်ရေ။ ထိုလီထုရေ ကောင်းကင်မှ အပြာရောင်အလင်းတိ လာသကဲ့သို့ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ထားရေ။ ယကေလည်းသော လကမ္ဘာပေါ်တွင် လီထုမဟိရေကြောင့် ကောင်းကင်ရေနီ့ဘက်တွင်ပင် အမည်းရောင် ဖြစ်နီရေ။ ထိုသို့ လီထုဧ ကာကွယ်ထားမှု မဟိခြင်းကြောင့် [[အာကာသ]]အပြင်မှ လာရေ ကျောက်စိုင်၊ [[ကျောက်တုံး]]တိရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ တိုက်ရိုက် ကျရောက်ကတ်ပြီး မီးလောင်ပေါက်ကွဲမှုတိ ဖြစ်ပေါ်ကတ်ပြီး ကြီးမားရေ ကျင်းကြီးတိကို ဖြစ်ပေါ်စေရေ။ ထိုသို့ ပေါက်ကွဲခြင်းကို မီးတောင်ပေါက်ကွဲခြင်း (crash)ဟု ခေါ်ရေ။ လကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိုကျောက်တုံးတိဧ မီးလောင်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်နီရေ ကျင်းကြီးတိ အမြောက်အမြား ဟိလီရေ။ ထိုတွင်းကြီးတိရေ မိုးကျသံတွေခဲတိ လပေါ်သို့ ကျရောက်ရာမှ ဖြစ်ပေါ်ရေဟု အချို့ နက္ခတ်ဆရာတိက ဆိုရေ။ အချို့နက္ခတ်ဆရာတိကလည်း ထိုတွင်းကြီးတိရေ [[မီးတောင်သေ]]တိဧ ထိပ်ဝတိဟု ဆိုကတ်ရေ။ အချို့တွင်းကြီးတိဧ ထိပ်ဝရေ မိုင် ၁ဝဝ ခန့်ပင် ကျယ်၍ မိုင် ၅ဝ ခန့် နက်ရေဟု ခန့်မှန်းကတ်လီရေ။

== ရှာဖွေခြင်းဧ သမိုင်း ==
လူသားရို့လကမ္ဘာပေါ်တွင် ခြီမချသိမ်းခင် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးနိုင်ငံနှစ်ခုဖြစ်ရေ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]နန့် [[ရုရှားနိုင်ငံ]] (ထိုချိန်က ဆိုဗီယက်ရုရှားနိုင်ငံ USSR) တိရေ [[စက်ရုပ်]]တိစေလွှတ်ပြီး လအား လေ့လာခကတ်ရေ။ ထိုစက်ရုပ်တိရေ လကမ္ဘာအား အနီးကပ်လေ့လာခကတ်ပြီး၊ လ ပတ်ပတ်လည် ပျံသန်းခကတ်ရေ။ ထို့ကြောင့်လည်း [[လူန ၂]] ဟုခေါ်ရေ လကမ္ဘာလေ့လာရီးယဉ်ရေ ထိုအပေါ်တွင်ပင် ပျက်ကျခလီရေ။ ထိုစက်ရုပ်တိရေ လူသားတိပြုလုပ်ထားသည့် ပထမဆုံးရေ လပေါ်ခြီချခသည့် ယာဉ်တိပင်ဖြစ်ရေ။

ဤသို့ လမျက်နှာပြင် စူးစမ်းရီး အာကာသယာဉ်တိ တင်လွှတ်ရီးကိစ္စတွင် ဆိုဗီယက်ယူနီယံနန့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနိုင်ငံတိရေ ငွေအမြောက်အမြား အကုန် အကျခံကာ ဆောင်ရွက်လျက်ဟိရာ ကမ္ဘာမြေမှ မမြင်ရသည့် လဧအစိတ်အပိုင်းတိကို ဓာတ်ပုံတိ ရိုက်ကူး ယူနိုင်ခရေ။ လမျက်နှာပြင်အကြောင်း ပိုမိုသိဟိလာပြန်ရေ။ ၁၉၅၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၂ ရက်နိ့တွင် ရုရှားရို့ရေ လဆီသို့ အရောက် ပစ်လွှတ်လိုက်ရေ ဒုံးပျံအထက်ပိုင်း (လမျက်နှာပြင် လေ့လာရီးယာဉ်)ရေ ကြံရွယ်ထားသည့် ပစ်ကွင်းနန့် မိုင် ၁၆ဝ အကွာ (မာရီစီရီနီတာတစ်ဒေသ)တွင် လနန့် ထိတွိ့ခရေ။ ၁၉၆၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၈ ရက်နိ့တွင် အမေရိကန်ရို့ပစ်လွှတ်လိုက်ရေ အက်တလတ် အေဂျီနာဒုံးပျံက တင်ဆောင်လားသည့် ရိမ်းဂျား ၇ အာကာသ ယာဉ်ရေ (ဂအာရစ်ကီချိုင့်ဝှမ်းအနီးတွင်) လမျက်နှာပြင်နန့် ထိတွိ့ခရေ။ ပါလားသည့် ကင်မရာတိက ဓာတ်ပုံရိုက်ကူး နိုင်ခ၍ အလုံးစုံ အောင်မြင်ရေ။ လမျက်နှာပြင်အကြောင်းလည်း ယခင်ကထက် ပိုမိုသိဟိလာခရပြန်လီရေ။

ယပြီးကေ လူသားတိရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ ဆင်းသက်ရန်ကြိုးစားခကတ်ပြီး [[ဇူလိုင်]]လ ၂၁ ရက်နိ့၊ အောက်တိုဘာလ၊ ၁၉၆၉ခုနှစ်တွင် ခြီချနိုင်ခရေ။ အမေရိကန်လူမျိုး [[အာကာသယာဉ်မှူး]]တိဖြစ်သည့် အယ်စထောင်းရ်၊ ဘက်ဇ် အယ်ဒရင်းတိရေ လဧမျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ ၎င်းတိဧ [[သိန်းငှက်]]အမည်ဟိ လဆင်းယာဉ်ဖြင့် ဆင်းသက်ခကတ်ရေ။ ယပြီးကေ [[ကမ္ဘာ]]ပေါ်ဟိ ထက်ဝက်ခန့်ရေ လူတိရေ ၎င်းအား [[ရုပ်မြင်သံကြား]]မှတဆင့် ကြည့်ရှုနီခကတ်ရေ။ အမ်းစထရောင်းရေ သိန်းငှက်လှေကားမှတဆင့် အောက်သို့ဆင်းလာပြီး လဧ မြေမျက်နှာပြင်နန့် ပထမဆုံး ထိတွိ့ခလီရေ။ ယပြီးကေ သူက “ ဒီဟာက လူတစ်ဦးတွက် သေးငယ်တဲ့ အဆင့်ဖြစ်ပြီး လူလို သတ္တဝါတစ်ဦးဧအတွက် ကြီးမားတဲ့ ခုန်ပေါက်မှုတစ်ခုပါ” ဟုပြောလီရေ။ တိမကြာမီ ဘက်ဇ်အယ်ဒရင်း ရေလည်း လိုက်ဆင်းလာခရေ။ ယပြီးကေ သူတိနှစ်ဦးရေ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအလံအား ၎င်းတိယဉ်ဆင်းသက်သည့်နီရာနန့် မနီးမဝီးတွင် စိုက်ထူရန်ကြိုးပမ်းကတ်ရေ။ သူတိနှစ်ဦးဧ ခြီရာတိရေ လပေါ်တွင် ထင်ကျန်ရစ်ခပြီး အလွန်ကြာညောင်းကေလည်း ထိုနီရာတွင်ပင် ဟိနီလီရေ။ အကယ်၍ သင်ရေ ကမ္ဘာမြေပေါ်တွင် သင်ဧခြီရာအား ချန်ခမည်ဆိုပါက ထိုခြီရာရေ လီ၊ ရေ၊နန့် မိုးတိကြောင့် ပျက်စီးလားမည် ဖြစ်ရေ။ ယကေလည်းသော လတွင်မူကား လီမဟိ၊ ရေမဟိ၊ နန့် ဖြစ်လီရေ။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတိဧ ခြီရာတိရေ ပျောက်ကွယ်လားခြင်း၊ ပျက်စီးလားခြင်းမဟိခချေ။ လူအချို့က သူတိရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ အမှန်တကယ် မရောက်ခချေဟု ပြောဆိုကတ်ရေ။ ယပြီးကေ လပေါ်ဟိ လူရို့ဓာတ်ပုံတိမှာလည်း အတုတိသာကေဖြစ်ပြီး လပေါ်မှ ယူဆောင်လာရေ ကျောက်တုံးကျောက်ခဲတိမှလည်း အတုအယောင်တိသာကေ ဖြစ်ရေဟု ပြောဆိုကတ်ရေ။ ယကေလည်းသော ထိုသို့ပြောဆိုသူတိ မှားနီရေဟု သက်သေပြရန်အတွက်ကား အလွန်ပင် ရှုပ်ထွေးလှရေ အငြင်းအခုံတိပင် ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ 

၁၉၆၉ ခုနှစ်နန့် ၁၉၇၂ ခုနှစ်အကြား အာကာသသင်္ဘောတစ်ခုဖြစ်ရေ [[အပိုလို ၁၇]] ရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ နောက်ဆုံးလည်ပတ်ခသည့်အထိ လူအတော်တိတိရေ လပေါ်သို့ ခရီးထွက်ခကတ်ရေ။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်ကတည်းကပင် ဦးဂျန်းနီ ဆာမန်းရေ အပိုလို ၁၇ တွင် ပါဝင်ရေ သူတစ်ဦးဖြစ်ပြီး သူရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ နောက်ဆုံးဆင်းသက်ခရေ လူသားပင်ဖြစ်လီရေ။

== လပေါ်ဟိရေ ==
၂၀၀၉ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၃ ရက်နိ့က [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] အာကာသစူးစမ်းလေ့လာရီးအဖွဲ့([[NASA]])နာဆာက လကမ္ဘာပေါ်တွင် ရေအမြောက်အမြား တွိ့ဟိရရေဟု ကြေညာချက် ထုတ်ပြန်ခလီရေ။&lt;ref&gt;[http://simple.wikipedia.org/wiki/Moon Moon - Simple English Wikipedia, the free encyclopedia&lt;!-- ဘော့က ထုတ်ပီးရေ ခေါင်းစဉ် --&gt;]&lt;/ref&gt;

== မြန်မာအယူအဆနန့် အခေါ်အဝေါ် ==

မြန်မာကျမ်းဂန်တိတွင် လနန့် စပ်လျဉ်း၍ ဤသို့ ဖော်ပြ ပါဟိဧ။ ကမ္ဘာဦးအခါ၌ ဗြဟ္မာပြည်မှ ဗြဟ္မာတိရေ အသက်ကုန်သဖြင့်လည်းကောင်း၊ကံကုန်သဖြင့်လည်းကောင်း စုတေ၍ လူ့ပြည်သို့ ဥပပါတ် ကိုယ်ထင် ဖြစ်လာကုန်ဧ။ ထိုသူတိရေ ကိုယ်ရောင်ဖြင့်သာ ထွန်းပကုန်လျက် ဗြဟ္မာ့ပြည်မှာကဲ့သို့ ပီတိသာကေ အာဟာရ ကိစ္စကို ပြီးစေကုန်လျက် ကောင်းကင်၌ ငှက်ကဲ့သို့ ပျံဝဲ၍မွေ့လျော်ကုန်ဧ။ ယောက်ျား မိန်းမ ဟူ၍ အသွင် မဟိကုန်။ သတ္တဝါဟူ၍သာ ခေါ်ဝေါ်ကုန်ဧ။ ထိုသတ္တဝါတိရေ ရသ ပထဝီကို စားအံ့ရေငှာ အားထုတ်ကုန်ရေ ဟိကေ မိမိတိကိုယ်ရောင်ရေ ကွယ်ခ၍ အမိုက်အတိ ဖြစ်ရကား ကြောက်ခြင်း ပြင်းစွာ ဖြစ်ကုန်ဧ။

ထိုသူတိဧ ဘုန်းကြောင့်၎င်း၊ ဖြစ်မြဲရေ ဓမ္မာတာအားဖြင့်၎င်း ဘာနုရာဇာမည်ရေ ရောင်ခြည်တစ်ထောင် ဆောင်ရေနီမင်းရေ တပေါင်းလပြည့် တနင်္ဂနွေနိ့ ပုဗ္ဗဝိဒေဟကျွန်းဧ အလယ်၌ ဥဒည် ထောင်ထိပ်မှ ထွက်လာ၍ အလင်းကို ဖြစ်စေဧ။ ကမ္ဘာဦးသူတိရေ ကြောက်ခြင်းမှ ကင်းကုန်၍ ရဲရင့်ခြင်း ဖြစ်ကုန်ရေကြောင့် 'သူရိယ'ဟူရေအမည်ကို ခေါ်ဝေါ်ကုန်ဧ။ ထိုသို့ ပေါ်လာရေနီမင်းရေ နာရီ ၃ဝ လှည့်၍ ယုဂန္ဓိုရ်တောင် ကွယ်ရေဟိကေ အတွင်းကား ပတ္တမြား၊အပကား ငွေအတိပြီရေ အချင်း ၄၉ ယူဇနာဟိရေ ငြိမ်းရေအရောင်ကိုဆောင်ရေ လမင်းရေ ၂၇ လုံးရေ နက္ခတ်မှစ၍ တာရာကြယ်အပေါင်း ခြံရံလျက် ကန်ရာသီ ၁၃ လုံး ဖြစ်ရေ ဟဿတနက္ခတ်ကို စီးလျက် အရှေ့မျက်နှာမှ ထွက်လာရေဟိကေ ကမ္ဘာဦးသူတိရေ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ရွှင်မြူးစွာ ဖြစ်ကုန်လျက် ငါတိအလိုဆန္ဒ အတိုင်း ရပေမည်ဟူ၍ 'စန္ဒ'ဟူရေ အမည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ကုန်ဧ။ မြန်မာဘာသာ လခေါ်ရေမှာ အမရကောသ အဘိဓာန်ကျမ်းလာ ဂေါ်လဟူရေ မူလဘာသာတွင် ဂေါ်သဒ္ဒါကျေ၍ လ အက္ခရာတစ်လုံးကို မြန်မာဘာသာမှာ 'လမင်း'ဟု ခေါ်ဝေါ် ထင်ရှားရီးသားကတ်ရေဟု ယူရန်ဟိဧ။ တစ်ကြောင်းမှာလည်း လလိတသဒ္ဒါ၊ လလသဒ္ဒါနှစ်ပါးရေ တင့်တယ်ခြင်း စံပယ်ခြင်း အနက်ကို ဟောဧ။ လဗိမာန်မှာ နက္ခတ်ကြယ်အပေါင်းတိဖြင့် ခြံရံရေ ဖြစ်၍ တင့်တယ်ထွန်းလင်းရေ အရောင်အဝါ ဟိရေကို အစွဲပြု၍ လလိတသဒ္ဒါ၊ လလသဒ္ဒါတိတွင် လအက္ခရာတစ်လုံးကို မြန်မာဘာသာမှာ 'လ'ဟူ၍ ခေါ်ဝေါ် ထင်ရှားရေ ဆိုရန်ဟိဧ။ ထိုလမင်းကို တနင်္လာဂြိုဟ်ဟု ခေါ်ဝေါ်ရီးသားကတ်သည့် 
မြန်မာဘာသာ စကားမှာ ကမ္ဘာ့တန်းဆာ ရာဇမတ္တဏ်ကျမ်းလာ သသလနံ လက္ခဏံ ဟဿာတိ သသလနောဟု ပြုလုပ်ရာဧ။ ယဿ၊ အကြင် လမင်းအား။ သသလနံ၊ ယုန်ရီးတံဆိပ်ဟူရေ။ လက္ခဏံ၊ အမှတ်ရေ။ အတ္ထိ၊ ဟိဧ။ဣတိ၊ ထိုကြောင့်။ သသလနော၊ တနင်းလာဂြိုဟ်တည်း။ ကမ္ဘာ့တန်ဆာ ရာဇမတ္တဏ်၊ ယောဂယာတြာ နှစ်ကျမ်းတွင် တနင်္လာကား ယဝနတိုင်း ခိရောဒဓိ နို့ရည်သမုဒ္ဒရာမှ တနင်္လာ ဂြိုဟ်ဖြစ်ကြောင်းကို ဆိုရေ။&lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)&lt;/ref&gt;

===မှတ်စုတိ===
&lt;references/&gt;

[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]</text>
      <sha1>a9gzdmhtm2nn1cugstkn4cvm2ro8g29</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>17711</id>
      <parentid>17710</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:58:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <origin>17711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44698" sha1="0upsin1glk8ik0a9a82dm8iceyaivko" xml:space="preserve">[[file:Full Moon Luc Viatour.jpg|thumb|right|လ (သင်္ကေတ: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|20px|☾]])]]

နက္ခတ္တဗေဒတွင် [[ဂြိုဟ်]]တိကို ရံရေ လပေါင်း ၃၁ လုံးဟိရေဟု သတ်မှတ်ထားလီရေ။ [[ကမ္ဘာ]]၌ ထွန်းလင်းရေ '''လရေ''' ကမ္ဘာကို ရံရေလ ဖြစ်ရေ။ ကမ္ဘာကြီးအကြောင်းပြောကေ လ (ကမ္ဘာရံဂြိုဟ်) ဧအကြောင်း မပါကေ မပြီးချေ။ လအား ကမ္ဘာမြေပေါ်မှ ကြည့်ရှုနိုင်ရေ။ အမှန်တကယ်အားဖြင့် လရေ အလွန်ကြီးမားရေ။ ကမ္ဘာကြီးဧ လေးပုံတစ်ပုံခန့် ကြီးမားကေလည်း ကျွန်ုပ်တိရေ အဝီးမှ ကြည့်မြင်ကတ်ရသဖြင့် သေးငယ်ရေဟု ထင်ရရေ။ လရေ ကမ္ဘာနန့် နီးလွန်းရကား အလွန်အားကောင်း ရေ [[တယ်လီစကုပ်|မှန်ပြောင်း]]နန့်ကြည့်ကေ လကို ကမ္ဘာနန့် မိုင် ၅ဝ အကွာလောက်အထိ နီးလာအောင် မြင်ရရေ။ ထို့ပြင် လဧဆွဲအားရေ ကမ္ဘာမြေကြီးဧ ဆွဲအားထက် ၆ဆမျှ နည်းပါးရေကြောင့် ကျွန်ုပ်ရို့လပေါ်တွင်နီထိုင်ကေ ကမ္ဘာပေါ်တွင်နီထိုင်ရေထက် ၆ ဆမျှ ပိုမို ပေါ့ပါးနီမည် ဖြစ်ရေ။ လဧ မျက်နှာပြင်တစ်ခုလုံးရေ ဖုန်မှုန်တိ၊ ကျောက်တုံးကျောက်ဆောင်တိဖြင့် ပြည့်နှက်နီရေ။ ကမ္ဘာနန့် လဧ အကွာအဝီးရေ ပျမ်းမျှဟိရေ။&lt;ref&gt;Scott, Elaine. ''Our Moon: New Discoveries About Earth's Closest Companion''. Houghton Mifflin Harcourt (2016) . page 7.&lt;/ref&gt;

== အရွယ်အစား ==
ကျွန်ုပ်ရို့တွိ့မြင်နီကျဖြစ်ရေ မိုးပေါ်က လရေ ကမ္ဘာမြေဧ အရံဂြိုဟ်ဖြစ်ရေ။ နက္ခတ္တဗေဒတွင် ဂြိုဟ်တိကို ရံနီရေ လပေါင်း ၃၁ လုံး ဟိရေဟု မှတ်သားထားရေ။ [[အင်္ဂါဂြိုဟ်]]၌ လ ၂ လုံး၊ [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]၌ လ ၁၂ လုံး၊ [[စနီဂြိုဟ်]]၌ လ ကိုးလုံး၊ [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]၌ လနှစ်လုံး အသီးအသီး ရံလျက်ဟိဧ၊ ကျွန်ုပ်ရို့မသိဟိသိမ်းရေ လတိလည်း ဟိကောင်းဟိပေဦးမည်။ ထို ၃၁ လုံးရေ လတိရေ တစ်ခုနန့်တစ်ခု အရွယ်ထုချင်း မတူကတ်ပေ။ စနီဂြိုဟ်ကို ရံထားရေ လတစ်လုံးဧ အချင်းရေ ၃၅၅ဝ မိုင်ဟိ၍ ကျွန်ုပ်တိကမ္ဘာကို ရံထားရေ လဧအချင်းမှာ ၂၁၆ဝ မိုင် ဟိလီရေ။ အမြင်အားဖြင့် လရေ ကြယ်တိ ဂြိုဟ်တိထက်ကြီး၍နီလုံးနီးနီးခန့် ဟိရေဟု ထင်မှတ်ရပေရေ။ သို့ရာတွင် အမှန်စင်စစ် လရေ [[နီအဖွဲ့အစည်း|နီစကြဝဠာ]]တွင်ဟိရေ ဂြိုဟ်တိထက် ငယ်ဧ။ ကမ္ဘာနန့် နီးလွန်းသဖြင့် ကြီးရေဟု ထင်ရခြင်းသာဖြစ်ရေ။ လရေ ကမ္ဘာမှ ပျမ်းမျှခြင်းအားဖြင့် မိုင်ပေါင်း ၂၄ဝဝဝဝ ခန့် ဝီးကွာရေ။ [[နီ]]မှာ ထိုအကွာအဝီးထက် အဆပေါင်း ၄ဝဝ ပို၍ ကမ္ဘာမှ ဝီးကွာရေ။ [[ကြယ်]]တိရေကားနီဧ အကွာအဝီးထက် အဆပေါင်း မြောက်မြားစွာပို၍ပင် ဝီးကွာပေသိမ်းရေ။ အလွန်အားကောင်းရေ [[တယ်လီစကုပ်|မှန်ပြောင်း]]တိနန့် ကြည့်ကေ လကို ကမ္ဘာမှ မိုင် ၅ဝ အကွာလောက်အထိ နီးလာအောင် မြင်ရရေ။ ထိုမှန်ပြောင်းမျိုးနန့် ကြည့်ခြင်းဖြင့် နက္ခတ်ဆရာတိရေ လဧမျက်နှာပြင်အကြောင်းနန့် ဆိုင်ရေ ဗဟုသုတတိကို အတော်စုံစုံလင်လင် သိဟိခကတ်လီရေ။

== မြင်ရပုံ ==
ကမ္ဘာကြီးရေ [[နီ]]အား သူဧနီပတ်လမ်းကြောင်းအတိုင်း လှည့်ပတ်နီသကဲ့သို့ လရေလည်း ကမ္ဘာကြီးအား လပတ်လမ်းကြောင်းအတိုင်း လှည့်ပတ်နီရေ။ ဆိုလိုရေမှာ တစ်ခါတစ်ရံတွင် ကျွန်ုပ်တိရေ [[လပြည့်]]ရေကို မြင်တွိ့ရပြီး အခြားအချိန်တိတွင် လအား သေးငယ်စွာ သို့မဟုတ် လုံးဝ မြင်တွိ့ရခြင်း မဟိချေ။ အဘယ့်ကြောင့်ဆိုကေ လရေ ကိုယ်ပိုင်အလင်းရောင်မဟိခြင်းကြောင့်ဖြစ်ရေ။ ကျွန်ုပ်ရို့မြင်တွိ့နိုင်ရေ လရေနီဧအလင်းရောင် ပြန်နီရေ လဧအခြမ်းတစ်ခုသာကေ ဖြစ်လီရေ။ ထိုအချိန်၌ လဧအခြားဖက်အခြမ်းမှာ မဲမှောင်နီပြီး ၎င်းကို လဧပြောင်းလဲခြင်းအဆင့်ဟု ခေါ်ရေ။ ထိုသို့ ကြီးမားပြီး တောက်ပမှုမှ သေးငယ်ပြီး မဲမှောင်မှုအထိ အဆင့်ဆင့်ဖြစ်ပေါ်ရန်အတွက် ၂၉.၅၃ ရက်(၂၉ ရက်၊ ၁၂ နာရီ၊ ၄၄ မိနစ်) ကြာမြင့်ပြီး၊ ပြီးမှသာကေ အလွန်ကျယ်ဝန်းရေ စက်ဝိုင်းပုံသဏ္ဌာန် လအား မြင်တွိ့ရလီရေ။ ထိုကဲ့သို့ [[ကမ္ဘာ]]နန့်နီအကြား လဧ ဖြတ်သန်းမှုကို  [[နီကြတ်ခြင်း]]ဟု ခေါ်ရေ။
နီနန့်လအကြား ကမ္ဘာဖြတ်သန်းခြင်းကို [[လကြတ်ခြင်း]]ဟုခေါ်ပါရေ။ ယပြီးကေ လဧ ပထမ လေးပုံတစ်ပုံအား မြင်ရကေ လမျက်ခုံး၊ ယပြီးကေ လဧတစ်ဝက်၊ ပြီးမှသာကေ လပြည့်ကို မြင်တွိ့ရလီရေ။ လပြည့်ချိန်ရေနီနန့် ဝီးကွာပြီး ကမ္ဘာဧ ဆန့်ကျင်ဘက်အခြမ်း၌ လဟိမှသာကေ ဖြစ်ပွားရေ။ လရေ ၎င်းဧပတ်ကြောင်းအတိုင်း ဆက်လက် ရွေ့လျားလားရာမှ တတိယ လေးပုံတစ်ပုံကို မြင်တွိ့ရမည်ဖြစ်ပြီး နောက်ဆုံးတွင် [[လဆန်း]]သို့ ပြန်လည် ရောက်ဟိလားမည်ဖြစ်ရေ။ လဧမျက်နှာပြင် ရေ ကမ္ဘာမြေပြင်သက်သို့ လှည့်ပြီး တစ်နီရာထဲတွင်သာ တည်ငြိမ်နီပြီး(မျက်နှာပြင်ရေ တစ်နီရာတွင်သာအမြဲဟိ) အခြား ဘက်ခြမ်းကိုမူကား ကျွန်ုပ်ရို့မည်သို့မျှ မမြင်ရချေ။ ထို့ကြောင့်နီဧ အလင်းရောင်ရေ ထိုအခြမ်းပေါ်သို့ကျရောက်ကေလည်း လဧ မဲမှောင်ရေ အခြမ်းဟုသာကေ ခေါ်ကတ်ရေ။ လူတိရေ အချိန်တိုင်းတာရန်အတွက် လအား အသုံးပြုခကတ်ပြီးနိ့ရက်တိ အစားထိုးကာ လပြောင်းလဲမှုဖြစ်စဉ် စက်ဝန်းနန့် ညီမျှမှုဟိစေရန်အသုံးပြုခကတ်ရေ။ လူတိရေ လအား မြင်တွိ့ပြီးနောက် စွဲလမ်းနှစ်ခြိုက်ကတ်ရေ။ လူအချို့ရေ လပေါ်တွင် မတ်တပ်ရပ်ပြီး ကမ္ဘာကြီးအား ကြည့်ရှုရန်အတွက်ထိပင် အိပ်မက်မက်၊ စိတ်ကူးယဉ်ကတ်သိမ်းရေ။ 

== လဆန်းလကွယ်နန့် ကိုယ်တိုင်စမ်းသပ်ခြင်း ==
[[File:Moon-craters.jpg|thumb|left|လဧမျက်နှာပြင်ပေါ်မှ ကျောက်ခွက်တိ]]

ရှေးက လ၌နီကဲ့သို့ ကိုယ်ပိုင်အလင်းရောင်ဟိရေဟု လူရို့ထင်မှတ်ခကတ်ရေ။ နက္ခတ်ပညာ ထွန်းကားလာရေအခါမှ လရေနီမှအလင်းရောင် ရဟိ၍သာ လင်းရကြောင်းကို သိလာကတ်ရေ။နီမှ လပေါ်သို့ အလင်းရောင် အစဉ်အမြဲ ထိုးလျက်နီခြင်းကြောင့်ပင် ဖြစ်ရေ။ လရေ ကမ္ဘာကို [[အနောက်]]မှ [[အရှေ့]]သို့ လှည့်ပတ်ရာတွင် ၂၇ ၁/၃ ရက်ခန့်ဖြင့် တစ်ပတ်ပတ်မိဧ။ သို့ရာတွင် ကမ္ဘာကိုယ်တိုင်က အနောက်မှ အရှေ့သို့ လည်နီသည့်အတွက် ကမ္ဘာမှ အမြင်အားဖြင့် ကမ္ဘာကို တပတ်ပတ်မိအောင် ရက် ပေါင်း ၂၉ ၁/၂ ရက်မျှ ကြာလားလီရေ။ ထိုအချိန်အတွင်း၌ လရေ မိမိဧ [[ဝင်ရိုး]]ပေါ်တွင် လည်ပတ်နီသဖြင့် ကျွန်ုပ်တိရေ မြင်နီကျဖြစ်ရေ လဧ မျက်နှာကိုသာ အမြဲမြင်တွိ့နီကတ်ရလီရေ လ၌ ဝိုင်းစက်ရေ ပုံသဏ္ဌာန်ဟိဧ။ ယကေလည်းသော ကျွန်ုပ်တိရေ လပြည့်နိ့၌သာကေ လဧ ဝိုင်းစက်နီရေ လဝန်းပြည့် ပုံသဏ္ဌာန်ကို မြင်ရ၍ လဆန်း လဆုတ်ရက်တိတွင် လဧ တစ်စိတ်တစ်ဒေသဖြစ်ရေ လခြမ်းပုံတိကိုသာ မြင်ရရေ။ ဇာကြောင့် ထိုသို့ မြင်ရရေကို အောက်ပါလက်တွိ့စမ်းသပ်မှုဖြင့် စမ်းသပ်ဆင်ခြင်ကြည့်ပါ။

အခန်းတစ်ခန်းတွင် ပတ်လည် လှည့်နိုင်ရေ [[ဆုံလည်ကုလားထိုင်]] တစ်လုံးကို ထားပါ။ မှန်အိမ်၊ သို့မဟုတ် လျှပ်စစ်ဓာတ်မီးလုံးတစ်ခုကို အခန်းဧ တစ်နီရာတွင် ချိတ်ဆွဲထားပါ။ သင်ရေ ရှေးဦးစွာ [[ကုလားထိုင်]]ပေါ်တွင် မီးလုံးကို ကျောပီးထိုင်၍ လက်တစ်ဖက်ကို ရှေ့တည့်တည့်သို့ ဆန့်တန်းထား ပြီးကေ ထိုလက်တွင် [[ဘောလုံး]]အဖြူတစ်လုံးကို ကိုင်ထားပါ။ မီးကိုနီအဖြစ်၎င်း၊ဦးခေါင်းကို ကမ္ဘာလုံးအဖြစ်၎င်း၊ ဘောလုံးကို လအဖြစ်၎င်း သဘောထားပါ။ ကုလားထိုင်ကို မလှည့်မီ မီးလုံးရေ သင်ဧကျောဘက်တွင် ဟိပါစေ။ ဘောလုံးပေါ်သို့ ဦးခေါင်းဧ အရိပ် မထိုးရအောင် ဘောလုံးကို ခပ်မြှောက်မြှောက်ကိုင်ထားပါ။ မီးလုံးမှ အလင်းရောင်ရေ ထိုအချိန်၌ ဘောလုံးပေါ်သို့ တိုက်ရိုက်ကျနီသဖြင့် သင့်ဘက်ကို လှည့်နီရေ ဘောလုံးဧမျက်နှာရေအပြည့်လင်းနီလိမ့်မည်။ ထိုသို့ အပြည့်လင်းနီရေဘောလုံးမျက်နှာဧ ပုံသဏ္ဌာန်ရေ လပြည့်ဝန်းပုံသဏ္ဌာန်ပင် ဖြစ်ဧ။ ထိုနောက် ကုလားထိုင်ကို လှည့်ပီးရေအခါ ဘောလုံးပေါ်၌ အရိပ်ကျနီရေ အမှောင်ပိုင်းရေ အလင်းပိုင်းထက် တဖြည်းဖြည်း ပို၍တိလာလိမ့်မည်။ ကုလားထိုင်ကို လေးပုံတစ်ပုံ လှည့်ပီးမိရေအခါ ဘောလုံးဧမျက်နှာပြင်၌ တစ်ခြမ်းလင်း၍ တစ်ခြမ်း မှာ မှောင်နီရေကို တွိ့ရလိမ့်မည်။ ထိုသို့လင်းရေ ဘောလုံးမျက်နှာတစ်ခြမ်းဧ ပုံသဏ္ဌာန်ရေ လဆုတ် ၇ ရက် ၈ ရက်၌ ဟိရေ လခြမ်းဧ ပုံသဏ္ဌာန်မျိုးပင် ဖြစ်ရေ။ ယပြီးကေ ကုလားထိုင်ကို လေးပုံ တစ်ပုံ ထပ်မံလှည့် ပီးလိုက်၍ သင် ရေ မီးလုံးနန့် မျက်နှာချင်းဆိုင် ဖြစ်နီရေအခါ ဘောလုံးပေါ်မှာဟိရေ လင်းနီရေအပိုင်းရေ လုံးဝ ပျောက်ကွယ်လားပြီး မှောင်ရိပ်ကျနီရေ အပိုင်းကိုသာ မြင်ရလိမ့်မည်။ ထိုအနီအထားမျိုးကို လကွယ်ရေဟု ဆိုကတ်ရေ။ ယပြီးကေ ကုလားထိုင်ကို လေးပုံတစ်ပုံ လှည့်ပီးလိုက်ပြန်ရေအခါ ဘောလုံးဧ မျက်နှာတခြမ်း ပြန်လင်းလာ၍ တခြမ်းမှာ မှောင်နီလိမ့်မည်။ ထိုသို့ လင်းရေဘောလုံး မျက်နှာတစ်ခြမ်းဧ ပုံသဏ္ဌာန်ရေ လဆန်း ၇ ရက် ၈ ရက်၌ ဖြစ်ရေ လဧ ပုံသဏ္ဌာန်မျိုးပင် ဖြစ်ပေရေ။ ထိုနောက် ကုလားထိုင်ကို မူလနီရာရောက်အောင် တစ်ပတ်အပြည့် လှည့်ပီးလိုက်ရေအခါ ဘောလုံး၌ မျက်နှာပြင်အပြည့် ပြန်လည်လင်းလာပုံကို သင်တွိ့ရလိမ့်မည်။ လရေ ပြည့်ရာမှ ဆုတ်၊ ဆုတ်ရာမှ ကွယ်၊ ကွယ်ရာမှ ဆန်း၍ ဆန်းရာမှ ပြန်ပြည့်ပုံတိမှာ ဤအတိုင်းပင် ဖြစ်လီရေ။ 

=== အရွယ်အစားနန့် ဆွဲအား ===
အရွယ်အစားတွင် သေးငယ်ရေကြောင့် လဧအနည်းဆုံး ဆွဲအားရေ ကမ္ဘာဆွဲအားထက် ၆ ဆ လျော့နည်းရေ။ ထိုကြောင့် အကယ်၍ သင်ဧ [[အလီးချိန်]]ရေ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပေါင် ၆၀ ဟိပါက လကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၀ပေါင်မျှသာ လီးလံလီဖိုဖြစ်ရေ။ လဧ [[ဒြပ်ဆွဲအား]]ရေ ကမ္ဘာမြေထက် ပေါ့ရေမှန်ကေလည်း ထိုဆွဲအားရေ ထိုနီရာတွင်ပင် တည်ဟိနီနိုင်ရေ။ အကယ်၍ ကမ္ဘာမြေပေါ်တွင် သင်ရေ ဘောလုံးတစ်လုံးကို လီထဲတွင် ပစ်မြှောက်လိုက်မည်ဆိုပါက ထိုဘောလုံးရေ သင်ထံသို့ ပြန်လည်ရောက်ဟိလာမည် ဖြစ်ရေ။ မည်သို့ပင်ဆိုစေ၊ လကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိုဘောလုံးအား ပစ်မြှောက်လိုက်မည်ဆိုပါက ဘောလုံးရေ သင့်ထံသို့ ပြန်လာမည်ဖြစ်ကေလည်း အလွန် နှေးကွေးစွာပင် ကျလာမည်ဖြစ်ရေ။ ပြီးနောက် သင်ရေ လကမ္ဘာပေါ်၌ အစွမ်းကုန် ခုန်နိုင်သလောက် ခုန်ပါက သင်ရေ မြေပြင်သို့ပင် ပြန်လည်ကျရောက်မည်ဖြစ်ရေ။ လပေါ်တွင်မူကား သင်ရေ လီထဲတွင်ခုန်၍ သင့်ဧ အလုပ်တိကို ပြုလုပ်နိုင်သိမ်းရေ။ ဇာကြောင့်ဆိုကေ လဧ ဆွဲအားရေ ကမ္ဘာ့ဆွဲအားလောက် ပြင်းထန်ခြင်း မဟိရေကြောင့် ဖြစ်ရေ။ 

ယခင်ဆိုထားသည့်အတိုင်း လပေါ်တွင် လီမဟိ၊ ရေမဟိချေ။ ထို့ကြောင့် ခြီရာရေလည်း သဘာဝအားဖြင့် ပျောက်ပျက်ရန် မလွယ်ကူချေ။ 
လပေါ်၌ လီထုမဟိသောကြောင့် သင်ရေ အေးခြင်း၊ ပူခြင်းကိုလည်း ကာကွယ်နိုင်မည်မဟုတ်ချေ။ ထို့ကြောင့် အာကာသယာဉ်မှူးတိရေ မိမိတိအသက်အန္တရာယ်ကာကွယ်ရန်အတွက် အလွန်လီးလံရေ အာကာသဝတ်စုံနန့် အသက်ရှူရန်အတွက် အောက်ဆီဂျင်ဘူးတိကိုသယ်ဆောင်လားကတ်ရလီရေ။ လကမ္ဘာရေ မြေကမ္ဘာကဲ့သို့ ဆွဲအား ပြင်းထန်မှု မဟိခြင်းကြောင့် ထိုဝတ်စုံတိရေလည်း မြေကမ္ဘာပေါ်တွင်ကဲ့သို့ လီးလံခြင်း မဟိတော့ချေ။
[[File:EarthAndMoon.jpg|thumb|250px|လနန့် ကမ္ဘာတိအား ကီလိုမီတာ သန်း၅၀ အကွာမှနီပြီးကေ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာပုံ]]

== သွင်ပြင်လက္ခဏာတိ ==
လပေါ်တွင် မြစ်ချောင်းတိနန့် သဏ္ဌာန်တူရေ အစင်းကြောင်းတိကိုလည်း တွိ့ရရေ။ အကယ်၍ ထိုအစင်းကြောင်းတိရေ [[မြစ်]]တိ ဖြစ်ကေ ရေမဟိရေ မြစ်တိရာ ဖြစ်ကတ်ပေမည်။ နှစ်ပေါင်းတိစွာက ပေါ်ပေါက်ခရေ မြစ်တိဖြစ်၍ ယခုအခါတွင် ရေလုံးဝမဟိတော့ဘဲ မြစ်ရိုးတိသာကေ ကျန်နီခြင်း ဖြစ်ရေဟု နက္ခတ်ဆရာရို့ယူဆကတ်လီရေ။ ဤကဲ့သို့ ရှေးအခါက စ၍ နက္ခတ်ဆရာတိရေ လဧ အကြောင်းကို [[မှန်ဘီလူး]]၊ [[တယ်လီစကုပ်|မှန်ပြောင်း]] စရေရို့မပါဘဲနန့်လည်းကောင်း၊ မှန်ဘီလူး၊ မှန်ပြောင်း စရေတိဧအကူအညီဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဓာတ်ပုံတိ ရိုက်ကူး၍လည်းကောင်း လေ့လာခဧ။ လဧမျက်နှာပြင်အကြောင်းကိုလည်း အတော်အတန် သိဟိလာခကတ်ဧ။ လမျက်နှာပြင်မှနီရာ အတိအပြားကိုလည်း အမည်အမျိုးမျိုး ပီးခဧ။
ယပြီးကေ [[၂၀ ရာစုနှစ်]] ဒုတိယပိုင်းအစလောက်မှ စ၍ လမျက်နှာပြင် စူးစမ်းရီး [[အာကာသယာဉ်]]တိ တင်လွှတ်၍ စုံစမ်းလေ့လာခကတ်ဧ။ 

လ၌ အရောင်ဖြူနီရခြင်းမှာနီမှအလင်းရောင်ကြောင့်ဖြစ်ဧ။ အကယ်၍ [[နီ]]မှအလင်းကို မရဟိပါက လရေ မည်းမှောင်၍နီလိမ့်မည်။ လရေ တစ်လကြာမှ တစ်ပတ်လည်သဖြင့် လပေါ်က တစ်ရက်ရေ ကမ္ဘာပေါ်က တစ်လနန့်ညီမျှရေ။ သို့အတွက် လပေါ်က တစ်နိ့တာအချိန်ရေ ရက်သတ္တနှစ်ပတ်ခန့် ကြာ၍ တစ်ညဉ့်တာအချိန်ရေလည်း ရက်သတ္တနှစ်ပတ်ခန့်ပင် ကြာရေ။ လပေါ်တွင် ညဉ့်အချိန် ကျရောက်ရေအခါနီမှ အပူနန့် အလင်းတိကို မရဟိသဖြင့် လရေ မည်းမှောင်၍ အလွန်အေးလျက် ဟိမည်။ သုည ဒီဂရီ အောက် ဒီဂရီ ၂ဝဝ၊ သို့မဟုတ် ဒီဂရီ ၄ဝဝ ရောက်အောင်ပင် အေးပေမည်။နီ့အချိန် ကျရောက် ရေအခါတွင်မူ ရေဆူလောက်အောင်ပင် ပူလိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းရလီရေ။ လပေါ်တွင် ရေ၊ လီနန့် သက်ဟိအရာတိ မဟိကတ်ချေ။ [[အသံ]]လည်း မဖြစ်ပေါ်နိုင်ပေ။ အကယ်၍ ကမ္ဘာမှ လွှတ်လိုက်ရေ [[ဒုံးပျံ]]ရေ အဟိန်ပြင်းစွာဖြင့် ကျရောက်ထိမှန်သည့် တိုင်အောင် ထိုထိမှန်သည့် အသံကြီးရေ ပေါ်ပေါက်မည် မဟုတ်ပေ။ အကြောင်းမှာ လဧပတ်လည်တွင် [[လီထု]]မဟိဘဲ [[လီဟာနယ်]] ဖြစ်နီရေကြောင့် ဖြစ်ဧ။

ကောင်းကင်ပြင်ကြီးအား ကမ္ဘာမှကြည့်ကေ အပြာရောင်ကိုသာမြင်ရပြီး ထိုအခြင်းအရာမှာနီမှလာရေ [[ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်]]တိရေ ဓာတ်ငွေ့တိဖြင့် ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းထားရေ လီထုအား ဖြတ်သန်းရရေကြောင့် ဖြစ်ရေ။ ထိုလီထုရေ ကောင်းကင်မှ အပြာရောင်အလင်းတိ လာသကဲ့သို့ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ထားရေ။ ယကေလည်းသော လကမ္ဘာပေါ်တွင် လီထုမဟိရေကြောင့် ကောင်းကင်ရေနီ့ဘက်တွင်ပင် အမည်းရောင် ဖြစ်နီရေ။ ထိုသို့ လီထုဧ ကာကွယ်ထားမှု မဟိခြင်းကြောင့် [[အာကာသ]]အပြင်မှ လာရေ ကျောက်စိုင်၊ [[ကျောက်တုံး]]တိရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ တိုက်ရိုက် ကျရောက်ကတ်ပြီး မီးလောင်ပေါက်ကွဲမှုတိ ဖြစ်ပေါ်ကတ်ပြီး ကြီးမားရေ ကျင်းကြီးတိကို ဖြစ်ပေါ်စေရေ။ ထိုသို့ ပေါက်ကွဲခြင်းကို မီးတောင်ပေါက်ကွဲခြင်း (crash)ဟု ခေါ်ရေ။ လကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိုကျောက်တုံးတိဧ မီးလောင်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်နီရေ ကျင်းကြီးတိ အမြောက်အမြား ဟိလီရေ။ ထိုတွင်းကြီးတိရေ မိုးကျသံတွေခဲတိ လပေါ်သို့ ကျရောက်ရာမှ ဖြစ်ပေါ်ရေဟု အချို့ နက္ခတ်ဆရာတိက ဆိုရေ။ အချို့နက္ခတ်ဆရာတိကလည်း ထိုတွင်းကြီးတိရေ [[မီးတောင်သေ]]တိဧ ထိပ်ဝတိဟု ဆိုကတ်ရေ။ အချို့တွင်းကြီးတိဧ ထိပ်ဝရေ မိုင် ၁ဝဝ ခန့်ပင် ကျယ်၍ မိုင် ၅ဝ ခန့် နက်ရေဟု ခန့်မှန်းကတ်လီရေ။

== ရှာဖွေခြင်းဧ သမိုင်း ==
လူသားရို့လကမ္ဘာပေါ်တွင် ခြီမချသိမ်းခင် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးနိုင်ငံနှစ်ခုဖြစ်ရေ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]နန့် [[ရုရှားနိုင်ငံ]] (ထိုချိန်က ဆိုဗီယက်ရုရှားနိုင်ငံ USSR) တိရေ [[စက်ရုပ်]]တိစေလွှတ်ပြီး လအား လေ့လာခကတ်ရေ။ ထိုစက်ရုပ်တိရေ လကမ္ဘာအား အနီးကပ်လေ့လာခကတ်ပြီး၊ လ ပတ်ပတ်လည် ပျံသန်းခကတ်ရေ။ ထို့ကြောင့်လည်း [[လူန ၂]] ဟုခေါ်ရေ လကမ္ဘာလေ့လာရီးယဉ်ရေ ထိုအပေါ်တွင်ပင် ပျက်ကျခလီရေ။ ထိုစက်ရုပ်တိရေ လူသားတိပြုလုပ်ထားသည့် ပထမဆုံးရေ လပေါ်ခြီချခသည့် ယာဉ်တိပင်ဖြစ်ရေ။

ဤသို့ လမျက်နှာပြင် စူးစမ်းရီး အာကာသယာဉ်တိ တင်လွှတ်ရီးကိစ္စတွင် ဆိုဗီယက်ယူနီယံနန့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနိုင်ငံတိရေ ငွေအမြောက်အမြား အကုန် အကျခံကာ ဆောင်ရွက်လျက်ဟိရာ ကမ္ဘာမြေမှ မမြင်ရသည့် လဧအစိတ်အပိုင်းတိကို ဓာတ်ပုံတိ ရိုက်ကူး ယူနိုင်ခရေ။ လမျက်နှာပြင်အကြောင်း ပိုမိုသိဟိလာပြန်ရေ။ ၁၉၅၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၂ ရက်နိ့တွင် ရုရှားရို့ရေ လဆီသို့ အရောက် ပစ်လွှတ်လိုက်ရေ ဒုံးပျံအထက်ပိုင်း (လမျက်နှာပြင် လေ့လာရီးယာဉ်)ရေ ကြံရွယ်ထားသည့် ပစ်ကွင်းနန့် မိုင် ၁၆ဝ အကွာ (မာရီစီရီနီတာတစ်ဒေသ)တွင် လနန့် ထိတွိ့ခရေ။ ၁၉၆၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၈ ရက်နိ့တွင် အမေရိကန်ရို့ပစ်လွှတ်လိုက်ရေ အက်တလတ် အေဂျီနာဒုံးပျံက တင်ဆောင်လားသည့် ရိမ်းဂျား ၇ အာကာသ ယာဉ်ရေ (ဂအာရစ်ကီချိုင့်ဝှမ်းအနီးတွင်) လမျက်နှာပြင်နန့် ထိတွိ့ခရေ။ ပါလားသည့် ကင်မရာတိက ဓာတ်ပုံရိုက်ကူး နိုင်ခ၍ အလုံးစုံ အောင်မြင်ရေ။ လမျက်နှာပြင်အကြောင်းလည်း ယခင်ကထက် ပိုမိုသိဟိလာခရပြန်လီရေ။

ယပြီးကေ လူသားတိရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ ဆင်းသက်ရန်ကြိုးစားခကတ်ပြီး [[ဇူလိုင်]]လ ၂၁ ရက်နိ့၊ အောက်တိုဘာလ၊ ၁၉၆၉ခုနှစ်တွင် ခြီချနိုင်ခရေ။ အမေရိကန်လူမျိုး [[အာကာသယာဉ်မှူး]]တိဖြစ်သည့် အယ်စထောင်းရ်၊ ဘက်ဇ် အယ်ဒရင်းတိရေ လဧမျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ ၎င်းတိဧ [[သိန်းငှက်]]အမည်ဟိ လဆင်းယာဉ်ဖြင့် ဆင်းသက်ခကတ်ရေ။ ယပြီးကေ [[ကမ္ဘာ]]ပေါ်ဟိ ထက်ဝက်ခန့်ရေ လူတိရေ ၎င်းအား [[ရုပ်မြင်သံကြား]]မှတဆင့် ကြည့်ရှုနီခကတ်ရေ။ အမ်းစထရောင်းရေ သိန်းငှက်လှေကားမှတဆင့် အောက်သို့ဆင်းလာပြီး လဧ မြေမျက်နှာပြင်နန့် ပထမဆုံး ထိတွိ့ခလီရေ။ ယပြီးကေ သူက “ ဒီဟာက လူတစ်ဦးတွက် သေးငယ်တဲ့ အဆင့်ဖြစ်ပြီး လူလို သတ္တဝါတစ်ဦးဧအတွက် ကြီးမားတဲ့ ခုန်ပေါက်မှုတစ်ခုပါ” ဟုပြောလီရေ။ တိမကြာမီ ဘက်ဇ်အယ်ဒရင်း ရေလည်း လိုက်ဆင်းလာခရေ။ ယပြီးကေ သူတိနှစ်ဦးရေ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအလံအား ၎င်းတိယဉ်ဆင်းသက်သည့်နီရာနန့် မနီးမဝီးတွင် စိုက်ထူရန်ကြိုးပမ်းကတ်ရေ။ သူတိနှစ်ဦးဧ ခြီရာတိရေ လပေါ်တွင် ထင်ကျန်ရစ်ခပြီး အလွန်ကြာညောင်းကေလည်း ထိုနီရာတွင်ပင် ဟိနီလီရေ။ အကယ်၍ သင်ရေ ကမ္ဘာမြေပေါ်တွင် သင်ဧခြီရာအား ချန်ခမည်ဆိုပါက ထိုခြီရာရေ လီ၊ ရေ၊နန့် မိုးတိကြောင့် ပျက်စီးလားမည် ဖြစ်ရေ။ ယကေလည်းသော လတွင်မူကား လီမဟိ၊ ရေမဟိ၊ နန့် ဖြစ်လီရေ။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတိဧ ခြီရာတိရေ ပျောက်ကွယ်လားခြင်း၊ ပျက်စီးလားခြင်းမဟိခချေ။ လူအချို့က သူတိရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ အမှန်တကယ် မရောက်ခချေဟု ပြောဆိုကတ်ရေ။ ယပြီးကေ လပေါ်ဟိ လူရို့ဓာတ်ပုံတိမှာလည်း အတုတိသာကေဖြစ်ပြီး လပေါ်မှ ယူဆောင်လာရေ ကျောက်တုံးကျောက်ခဲတိမှလည်း အတုအယောင်တိသာကေ ဖြစ်ရေဟု ပြောဆိုကတ်ရေ။ ယကေလည်းသော ထိုသို့ပြောဆိုသူတိ မှားနီရေဟု သက်သေပြရန်အတွက်ကား အလွန်ပင် ရှုပ်ထွေးလှရေ အငြင်းအခုံတိပင် ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ 

၁၉၆၉ ခုနှစ်နန့် ၁၉၇၂ ခုနှစ်အကြား အာကာသသင်္ဘောတစ်ခုဖြစ်ရေ [[အပိုလို ၁၇]] ရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ နောက်ဆုံးလည်ပတ်ခသည့်အထိ လူအတော်တိတိရေ လပေါ်သို့ ခရီးထွက်ခကတ်ရေ။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်ကတည်းကပင် ဦးဂျန်းနီ ဆာမန်းရေ အပိုလို ၁၇ တွင် ပါဝင်ရေ သူတစ်ဦးဖြစ်ပြီး သူရေ လကမ္ဘာပေါ်သို့ နောက်ဆုံးဆင်းသက်ခရေ လူသားပင်ဖြစ်လီရေ။

== လပေါ်ဟိရေ ==
၂၀၀၉ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၃ ရက်နိ့က [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] အာကာသစူးစမ်းလေ့လာရီးအဖွဲ့([[NASA]])နာဆာက လကမ္ဘာပေါ်တွင် ရေအမြောက်အမြား တွိ့ဟိရရေဟု ကြေညာချက် ထုတ်ပြန်ခလီရေ။&lt;ref&gt;[http://simple.wikipedia.org/wiki/Moon Moon - Simple English Wikipedia, the free encyclopedia&lt;!-- ဘော့က ထုတ်ပီးရေ ခေါင်းစဉ် --&gt;]&lt;/ref&gt;

== မြန်မာအယူအဆနန့် အခေါ်အဝေါ် ==

မြန်မာကျမ်းဂန်တိတွင် လနန့် စပ်လျဉ်း၍ ဤသို့ ဖော်ပြ ပါဟိဧ။ ကမ္ဘာဦးအခါ၌ ဗြဟ္မာပြည်မှ ဗြဟ္မာတိရေ အသက်ကုန်သဖြင့်လည်းကောင်း၊ကံကုန်သဖြင့်လည်းကောင်း စုတေ၍ လူ့ပြည်သို့ ဥပပါတ် ကိုယ်ထင် ဖြစ်လာကုန်ဧ။ ထိုသူတိရေ ကိုယ်ရောင်ဖြင့်သာ ထွန်းပကုန်လျက် ဗြဟ္မာ့ပြည်မှာကဲ့သို့ ပီတိသာကေ အာဟာရ ကိစ္စကို ပြီးစေကုန်လျက် ကောင်းကင်၌ ငှက်ကဲ့သို့ ပျံဝဲ၍မွေ့လျော်ကုန်ဧ။ ယောက်ျား မိန်းမ ဟူ၍ အသွင် မဟိကုန်။ သတ္တဝါဟူ၍သာ ခေါ်ဝေါ်ကုန်ဧ။ ထိုသတ္တဝါတိရေ ရသ ပထဝီကို စားအံ့ရေငှာ အားထုတ်ကုန်ရေ ဟိကေ မိမိတိကိုယ်ရောင်ရေ ကွယ်ခ၍ အမိုက်အတိ ဖြစ်ရကား ကြောက်ခြင်း ပြင်းစွာ ဖြစ်ကုန်ဧ။

ထိုသူတိဧ ဘုန်းကြောင့်၎င်း၊ ဖြစ်မြဲရေ ဓမ္မာတာအားဖြင့်၎င်း ဘာနုရာဇာမည်ရေ ရောင်ခြည်တစ်ထောင် ဆောင်ရေနီမင်းရေ တပေါင်းလပြည့် တနင်္ဂနွေနိ့ ပုဗ္ဗဝိဒေဟကျွန်းဧ အလယ်၌ ဥဒည် ထောင်ထိပ်မှ ထွက်လာ၍ အလင်းကို ဖြစ်စေဧ။ ကမ္ဘာဦးသူတိရေ ကြောက်ခြင်းမှ ကင်းကုန်၍ ရဲရင့်ခြင်း ဖြစ်ကုန်ရေကြောင့် 'သူရိယ'ဟူရေအမည်ကို ခေါ်ဝေါ်ကုန်ဧ။ ထိုသို့ ပေါ်လာရေနီမင်းရေ နာရီ ၃ဝ လှည့်၍ ယုဂန္ဓိုရ်တောင် ကွယ်ရေဟိကေ အတွင်းကား ပတ္တမြား၊အပကား ငွေအတိပြီရေ အချင်း ၄၉ ယူဇနာဟိရေ ငြိမ်းရေအရောင်ကိုဆောင်ရေ လမင်းရေ ၂၇ လုံးရေ နက္ခတ်မှစ၍ တာရာကြယ်အပေါင်း ခြံရံလျက် ကန်ရာသီ ၁၃ လုံး ဖြစ်ရေ ဟဿတနက္ခတ်ကို စီးလျက် အရှေ့မျက်နှာမှ ထွက်လာရေဟိကေ ကမ္ဘာဦးသူတိရေ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ရွှင်မြူးစွာ ဖြစ်ကုန်လျက် ငါတိအလိုဆန္ဒ အတိုင်း ရပေမည်ဟူ၍ 'စန္ဒ'ဟူရေ အမည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ကုန်ဧ။ မြန်မာဘာသာ လခေါ်ရေမှာ အမရကောသ အဘိဓာန်ကျမ်းလာ ဂေါ်လဟူရေ မူလဘာသာတွင် ဂေါ်သဒ္ဒါကျေ၍ လ အက္ခရာတစ်လုံးကို မြန်မာဘာသာမှာ 'လမင်း'ဟု ခေါ်ဝေါ် ထင်ရှားရီးသားကတ်ရေဟု ယူရန်ဟိဧ။ တစ်ကြောင်းမှာလည်း လလိတသဒ္ဒါ၊ လလသဒ္ဒါနှစ်ပါးရေ တင့်တယ်ခြင်း စံပယ်ခြင်း အနက်ကို ဟောဧ။ လဗိမာန်မှာ နက္ခတ်ကြယ်အပေါင်းတိဖြင့် ခြံရံရေ ဖြစ်၍ တင့်တယ်ထွန်းလင်းရေ အရောင်အဝါ ဟိရေကို အစွဲပြု၍ လလိတသဒ္ဒါ၊ လလသဒ္ဒါတိတွင် လအက္ခရာတစ်လုံးကို မြန်မာဘာသာမှာ 'လ'ဟူ၍ ခေါ်ဝေါ် ထင်ရှားရေ ဆိုရန်ဟိဧ။ ထိုလမင်းကို တနင်္လာဂြိုဟ်ဟု ခေါ်ဝေါ်ရီးသားကတ်သည့် 
မြန်မာဘာသာ စကားမှာ ကမ္ဘာ့တန်းဆာ ရာဇမတ္တဏ်ကျမ်းလာ သသလနံ လက္ခဏံ ဟဿာတိ သသလနောဟု ပြုလုပ်ရာဧ။ ယဿ၊ အကြင် လမင်းအား။ သသလနံ၊ ယုန်ရီးတံဆိပ်ဟူရေ။ လက္ခဏံ၊ အမှတ်ရေ။ အတ္ထိ၊ ဟိဧ။ဣတိ၊ ထိုကြောင့်။ သသလနော၊ တနင်းလာဂြိုဟ်တည်း။ ကမ္ဘာ့တန်ဆာ ရာဇမတ္တဏ်၊ ယောဂယာတြာ နှစ်ကျမ်းတွင် တနင်္လာကား ယဝနတိုင်း ခိရောဒဓိ နို့ရည်သမုဒ္ဒရာမှ တနင်္လာ ဂြိုဟ်ဖြစ်ကြောင်းကို ဆိုရေ။&lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)&lt;/ref&gt;

===မှတ်စုတိ===
&lt;references/&gt;

[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]</text>
      <sha1>0upsin1glk8ik0a9a82dm8iceyaivko</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရခိုင်အမျိုးသားပါတီ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1702</id>
    <revision>
      <id>17712</id>
      <parentid>13447</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T16:49:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>কল্কি</username>
        <id>859</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* သမိုင်းကြောင်း */ converted bare url(s) into full bibliographic citation(s)</comment>
      <origin>17712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5321" sha1="oqvvjzkzgmkojmkn6ey8jl00smi7inv" xml:space="preserve">'''ရခိုင်အမျိုးသားပါတီ''' (Rakhine National Party;  သို့မဟုတ် '''Arakan National Party''') စွာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]ဟိ [[နိုင်ငံရီးပါတီ]] တစ်ခုဖြစ်ပြီးကေ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]နန့်[[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး]]ဟိ ရခိုင်လူမျိုးတိ ကိုယ်စားပြု ပါတီဖြစ်ရေ။ ပါတီဧ နိုင်ငံရီး သဘောတရားမှာ [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်လူမျိုး အခွင့်အရီး]]နန့်  [[ကွန်ဆာဗေးတစ် ဝါဒ]] ဖြစ်ရေ။ ပါတီဧ နိုင်ငံရီး ရပ်တည်ချက်မှာ လက်ယာ ဖြစ်ရေ။&lt;ref&gt;https://www.reuters.com/article/us-myanmar-election-rohingya/rising-rakhine-party-looming-threat-to-myanmars-muslim-minority-idUSKCN0RV5RO20151001&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://www.rnz.co.nz/national/programmes/insight/audio/201792668/insight-myanmar-a-democracy-under-construction&lt;/ref&gt; 

ပါတီကို ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၃ ရက်နိတွင် တည်ထောင်ခပြီးကေ ၂၀၁၄ ခုနှစ် မတ်လ ၆ ရက်နိတွင် [[ပြည်ထောင်စု ရွီးကောက်ပွဲ ကော်မသျှင်]] ထံတွင် မှတ်ပုံတင်ခရေ။&lt;ref&gt;http://www.moi.gov.mm/Moi:Eg/announcement/7/03/2014/id-1159&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.moi.gov.mm/Moi:Eg/announcement/7/03/2014/id-1160 &lt;/ref&gt;&lt;ref &gt;http://www.irrawaddy.org/burma/arakanese-political-parties-merge-form-anp.html &lt;/ref&gt; ၂၀၁၆ ခုနှစ် မတ်လ ၂၈ ရက်နေ့တွင် [[အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]]က ရခိုင်ပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ဂွမြို့နယ် မဲဆန္ဒနယ် (၂) မှ ရွီးကောက်ခံ ပြည်နယ်အမတ် ဦးညီပုကို [[ရခိုင်ပြည်နယ် လွှတ်တော်]]တွင် အဆိုပြုတင်သွင်းလိုက်ရေအတွက် လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌနန့် ဒုဥက္ကဋ္ဌမှလွဲပနာ ကျန်ရခိုင်အမျိုးသားပါတီမှ လွှတ်တော်အမတ်အားလုံး လွှတ်တော်ကို သပိတ်မှောက်ကာ လွှတ်တော် မပြီးခင် ထွက်ခွာလားခကတ်ရေ။&lt;ref name=&quot;dvb&quot;&gt;http://burmese.dvb.no/archives/141409, ရခိုင်အမျိုးသားပါတီအမတ်တိ လွှတ်တော်ကို သပိတ်မှောက်ထွက်ခွာ|[[ဒီမိုကရက်တစ် မြန်မာ့အသံ]]|၂၈ မတ် ၂၀၁၆|၂၈ မတ် ၂၀၁၆&lt;/ref&gt;

== သမိုင်းကြောင်း ==
၂၀၁၃ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၇ ရက်နိတွင် [[ရခိုင်တိုင်းရင်းသားများ တိုးတက်ရေး ပါတီ]] နန့် [[ရခိုင်ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] ရို့စွာ ရခိုင်အမျိုးသားပါတီ အမည်နန့် သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ရီးထိုးခကတ်ရေ။&lt;ref&gt;http://www.mmtimes.com/index.php/national-news/7194-rakhine-parties-formalise-merger.html&lt;/ref&gt;
၂၀၁၃ မေလမှ စတင်ခရေ ပါတီနှစ်ခု ပေါင်းစည်းရီးစွာ ရှစ်လကျော်ကြာမြင့်ခပြီးကေ နှစ်ဦးနှစ်ဖက် ဆွီးနွီးမှုတိ ပြုလုပ်ခကတ်ရေ။&lt;ref&gt;http://www.bnionline.net/index.php/news/narinjara/16835-arakan-national-party-receives-official-recognition.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Newly formed Rakhine National Party appoints leadership |url=http://www.dvb.no/news/newly-formed-rakhine-national-party-appoints-leadership-burma-myanmar/33197 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131025204442/http://www.dvb.no/news/newly-formed-rakhine-national-party-appoints-leadership-burma-myanmar/33197 |archive-date=2013-10-25 |access-date=2026-04-06 |website=www.dvb.no |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arakan alliance |url=http://www.dvb.no/interview/arakan-alliance-burma-myanmar/38244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415091815/http://www.dvb.no/interview/arakan-alliance-burma-myanmar/38244 |archive-date=2014-04-15 |access-date=2026-04-06 |website=www.dvb.no |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.bnionline.net/index.php/news/narinjara/16854-sittwe-to-host-arakan-national-partys-important-meeting.html&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==


[[Category:ပါတီတိ]]</text>
      <sha1>oqvvjzkzgmkojmkn6ey8jl00smi7inv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>17713</id>
      <parentid>17712</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>কল্কি</username>
        <id>859</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>converted bare url(s) into full bibliographic citation(s)</comment>
      <origin>17713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5476" sha1="60q2khry6nfycrowr7ulkv0j4ghlbrv" xml:space="preserve">'''ရခိုင်အမျိုးသားပါတီ''' (Rakhine National Party;  သို့မဟုတ် '''Arakan National Party''') စွာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]ဟိ [[နိုင်ငံရီးပါတီ]] တစ်ခုဖြစ်ပြီးကေ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]နန့်[[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး]]ဟိ ရခိုင်လူမျိုးတိ ကိုယ်စားပြု ပါတီဖြစ်ရေ။ ပါတီဧ နိုင်ငံရီး သဘောတရားမှာ [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်လူမျိုး အခွင့်အရီး]]နန့်  [[ကွန်ဆာဗေးတစ် ဝါဒ]] ဖြစ်ရေ။ ပါတီဧ နိုင်ငံရီး ရပ်တည်ချက်မှာ လက်ယာ ဖြစ်ရေ။&lt;ref&gt;https://www.reuters.com/article/us-myanmar-election-rohingya/rising-rakhine-party-looming-threat-to-myanmars-muslim-minority-idUSKCN0RV5RO20151001&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Graeme Acton |date=2016-03-10 |title=Myanmar - A Democracy Under Construction |url=https://www.rnz.co.nz/national/programmes/insight/audio/201792668/insight-myanmar-a-democracy-under-construction |access-date=2026-04-06 |website=RNZ |language=en-nz}}&lt;/ref&gt; 

ပါတီကို ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၃ ရက်နိတွင် တည်ထောင်ခပြီးကေ ၂၀၁၄ ခုနှစ် မတ်လ ၆ ရက်နိတွင် [[ပြည်ထောင်စု ရွီးကောက်ပွဲ ကော်မသျှင်]] ထံတွင် မှတ်ပုံတင်ခရေ။&lt;ref&gt;http://www.moi.gov.mm/Moi:Eg/announcement/7/03/2014/id-1159&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.moi.gov.mm/Moi:Eg/announcement/7/03/2014/id-1160 &lt;/ref&gt;&lt;ref &gt;http://www.irrawaddy.org/burma/arakanese-political-parties-merge-form-anp.html &lt;/ref&gt; ၂၀၁၆ ခုနှစ် မတ်လ ၂၈ ရက်နေ့တွင် [[အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]]က ရခိုင်ပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ဂွမြို့နယ် မဲဆန္ဒနယ် (၂) မှ ရွီးကောက်ခံ ပြည်နယ်အမတ် ဦးညီပုကို [[ရခိုင်ပြည်နယ် လွှတ်တော်]]တွင် အဆိုပြုတင်သွင်းလိုက်ရေအတွက် လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌနန့် ဒုဥက္ကဋ္ဌမှလွဲပနာ ကျန်ရခိုင်အမျိုးသားပါတီမှ လွှတ်တော်အမတ်အားလုံး လွှတ်တော်ကို သပိတ်မှောက်ကာ လွှတ်တော် မပြီးခင် ထွက်ခွာလားခကတ်ရေ။&lt;ref name=&quot;dvb&quot;&gt;http://burmese.dvb.no/archives/141409, ရခိုင်အမျိုးသားပါတီအမတ်တိ လွှတ်တော်ကို သပိတ်မှောက်ထွက်ခွာ|[[ဒီမိုကရက်တစ် မြန်မာ့အသံ]]|၂၈ မတ် ၂၀၁၆|၂၈ မတ် ၂၀၁၆&lt;/ref&gt;

== သမိုင်းကြောင်း ==
၂၀၁၃ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၇ ရက်နိတွင် [[ရခိုင်တိုင်းရင်းသားများ တိုးတက်ရေး ပါတီ]] နန့် [[ရခိုင်ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] ရို့စွာ ရခိုင်အမျိုးသားပါတီ အမည်နန့် သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ရီးထိုးခကတ်ရေ။&lt;ref&gt;http://www.mmtimes.com/index.php/national-news/7194-rakhine-parties-formalise-merger.html&lt;/ref&gt;
၂၀၁၃ မေလမှ စတင်ခရေ ပါတီနှစ်ခု ပေါင်းစည်းရီးစွာ ရှစ်လကျော်ကြာမြင့်ခပြီးကေ နှစ်ဦးနှစ်ဖက် ဆွီးနွီးမှုတိ ပြုလုပ်ခကတ်ရေ။&lt;ref&gt;http://www.bnionline.net/index.php/news/narinjara/16835-arakan-national-party-receives-official-recognition.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Newly formed Rakhine National Party appoints leadership |url=http://www.dvb.no/news/newly-formed-rakhine-national-party-appoints-leadership-burma-myanmar/33197 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131025204442/http://www.dvb.no/news/newly-formed-rakhine-national-party-appoints-leadership-burma-myanmar/33197 |archive-date=2013-10-25 |access-date=2026-04-06 |website=www.dvb.no |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arakan alliance |url=http://www.dvb.no/interview/arakan-alliance-burma-myanmar/38244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415091815/http://www.dvb.no/interview/arakan-alliance-burma-myanmar/38244 |archive-date=2014-04-15 |access-date=2026-04-06 |website=www.dvb.no |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.bnionline.net/index.php/news/narinjara/16854-sittwe-to-host-arakan-national-partys-important-meeting.html&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==


[[Category:ပါတီတိ]]</text>
      <sha1>60q2khry6nfycrowr7ulkv0j4ghlbrv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရင်သားကင်ဆာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1707</id>
    <revision>
      <id>17714</id>
      <parentid>13448</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:53:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>কল্কি</username>
        <id>859</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ကုသမှု */ converted bare url(s) into full bibliographic citation(s)</comment>
      <origin>17714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9063" sha1="kf3hexmnn1kmko7x0afpzsau982u7kc" xml:space="preserve">ရင်သားကင်ဆာရေ အမျိုးသမီးတိတွင် အဖြစ်အတိဆုံး ကင်ဆာဖြစ်ပြီး အမျိုးသား ကင်ဆာအင်စတီကျုဧ အဆိုအရ ကင်ဆာဖြစ်ပွားမှုအားလုံးဧ ၃၇ ရာခိုင်နှုန်းဟိကြောင်း သိရရေ။ အဆုတ်ကင်ဆာပြီးရင် ဒုတိယမြောက် သေဆုံးမှုနှုန်းအမြင့်ဆုံးလည်း ဖြစ်ပါရေ။ သင့်ကျန်းမာရီးကို မှန်ကန်စွာ ဂရုစိုက်ခြင်းရေ ကင်ဆာဖြစ်နိုင်ခြေကို တိစွာလျှော့ချပီးနိုင်ရေ ။ အထူးအနိန်နန့် အရီကြီးရေမှာ အကျိတ်ရေ သေးငယ်ရေ အရွယ်အစားဖြစ်ပြီး ရင်သားတွင် သီးခြားဖြစ်ပြီး lymph node တိအထိ မပြန့်ပွားသိမ်းကေလည်း ကင်ဆာရောဂါကို စောစီးစွာ သိဟိနိုင်စီရန် အရီကြီးပါရေ။ စောစီးစွာယှာဖွီတွိ့ဟိခြင်းရေ အောင်မြင်ရေကုသမှုဧအခွင့်အလမ်းကိုတိုးစေပြီး၊ ကင်ဆာရေ lymph nodes ပိုင်ရေအခြားအရီကြီးရေနီရာတိသို့ပျံ့နှံ့လားရေနန့်တစ်ပြိုင်နက် အသက်သျှင်နှုန်းရေ 98% (၅ နှစ်အထက်) တွင်ဖြစ်ရေ။ ယကေလည်း ကင်ဆာရေ နောက်ထပ် ၅ နှစ် သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပိုပနာ အသက်သျှင်ရန် အခွင့်အလမ်း ၂၃ ရာခိုင်နှုန်းသို့ ကျဆင်းလားရေ။ ဒေပိုင်စောစီးစွာ သိဟိခြင်းရေ အပြည့်အဝ ပြန်လည်ကောင်းမွန်ခြင်းအတွက် အရီကြီးပါရေ။

လူ့ရင်သားရေ အဆီ၊ တစ်သျှူးနန့် နို့ဂလင်းတိဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားရေ။ Ductal Carcinoma ဆိုရေမှာ ရင်သားအတွင်းဟိ နို့ပြွန်အတွင်း ပုံမှန်မဟုတ်ရေဆဲလ်တိ ဟိနေခြင်းကို ရည်ညွှန်းရေ။ DCIS ရေ ရင်သားကင်ဆာဧ အစောဆုံးပုံစံဟု ယူဆပါရေ။ အရိုးတိ၊ အရီ၊ အဆုတ်နန့် သွေးကြောတစ်လျှောက်သို့ ပျံ့နှံ့လားနိုင်ရေ။

ရင်သားတိရေ အသက်အရွယ်နန့် ဓမ္မတာစက်ဝန်းတိ ပြောင်းလဲလာရေနန့်အမျှ ရင်သားကင်ဆာကို ကိုယ်တိုင်စမ်းသပ်စစ်ဆီးခြင်းဖြင့် သတိဟိဟိဖြင့် စောစီးစွာသိဟိနိုင်စီရန် ကူညီပီးနိုင်ပြီး ကုသမှုအောင်မြင်ရန် အခွင့်အလမ်းတိ တိုးမြင့်လာဖို့ဖြစ်ရေ။

သင့်ရင်သားတိက ဓမ္မတာလာချိန်အလိုက် ကွဲပြားလားမှာဖြစ်ပြီး ဓမ္မတာမလာခင် ရင်သားတင်းတင်းလာမယ်၊ ဓမ္မတာလာတဲ့အခါ ရင်သားက နူးညံ့လာပါလိမ့်မယ်။ သွေးဆုံးလားတဲ့ အမျိုးသမီးတိမှာ နို့ဂလင်းတိ အလုပ်မလုပ်တော့တာကြောင့် ရင်သား နီရဲလာမယ်။ oophorectomy မပါပဲ သားအိမ်ခွဲစိတ်ပြီးတဲ့ အမျိုးသမီးတိအတွက် ရင်သားက တင်းရင်းနေသင့်ရေ။

====== အန္တရာယ်အချက်တိ ======

*    ငယ်ငယ်ရွယ်ရွယ်နန့် ဓမ္မတာလာတာပါ။
*    သန္ဓေမအောင်နိုင်ခြင်း သို့မဟုတ် ငယ်ရွယ်စဉ်ကတည်းက သားဦးမွေးဖွားခြင်း
*    တချိန်က ရင်သားကင်ဆာဖြစ်ဖူးခြင်း
*    မိသားစုထဲမှ ရင်သားကင်ဆာ အစဉ်အလာဟိခြင်း
*    ရင်ဘတ်တစ်ဝိုက်တွင် ဓာတ်ရောင်ခြည်ဖြင့် ကုသမှုခံယူခရေ။
*    ဓါတ်မှန်ရိုက်ပြီးနောက်တွင် မူမမှန်မှုတိ တွိ့ဟိရရေ။
*    အီစထရိုဂျင် သို့မဟုတ် ပရိုဂျက်စတိုဂျင်တိ စားသုံးခြင်း။
*    အဝလွန်ခြင်း။

====== ရောဂါလက္ခဏာတိ ======

*    နာကျင်ခြင်း သို့မဟုတ် အဆင်မပြေခြင်း။
*    ရင်သား သို့မဟုတ် လက်မောင်းတွင် အဖုတိ ခံစားရခြင်း၊
*    နို့သီးခေါင်းအင်္ဂါတိ အပြောင်းအလဲတိ
*    နို့သီးခေါင်းမှ ပုံမှန်မဟုတ်ရေ အရည်တိထွက်ခြင်း။
*    သွေးထွက်ခြင်း။
*    နို့သီးခေါင်း ပုံပျက်ခြင်း သို့မဟုတ် ပုံမှန်မဟုတ်ရေ အနေအထားတွင် ဖြစ်လာရေ။
*    နို့သီးခေါင်းတစ်ဝိုက်တွင် အဖုတိထွက်ခြင်း၊

ပိုပြီးကေပြင်းထန်ရေ အခြီအနေတိတွင် ရောဂါလက္ခဏာတိ ပါဝင်နိုင်ပါရေ။

*    အရိုးတွင်နာကျင်မှု
*    ကိုယ်အလေးချိန်ကျခြင်း။
*    အရီပြားပုံမမှန်ခြင်း။
*    လက်တိ ရောင်ရမ်းခြင်း။

Mammogram ရေ ရင်သားကင်ဆာယှာဖွီခြင်းအတွက် အကောင်းဆုံးနည်းပညာတိထဲမှတစ်ခုဟု ယူဆပါရေ။

====== ကာကွယ်ရီး ======
ရင်သားကင်ဆာဖြစ်စီရေ အကြောင်းရင်းအတိအကျကို မသိရသိမ်းပါ။ ယကေလည်း အောက်ပါအချက်တိရေ အန္တရာယ်ဖြစ်စေရေအချက်တိကို လျှော့ချရန် ကူညီပီးနိုင်ပါရေ။

*    အသီးအနှံနဲ့ ဟင်းသီးဟင်းရွက်တိကို ကျန်းမာရီးနဲ့ ညီညွတ်တဲ့ အစားအရက်တိ စားပါ။
*    ကျန်းမာရေကိုယ်အလေးချိန်ကို ထိန်းသိမ်းပါ။
*    တစ်ပတ်ကို ၅ ကြိမ် တစ်နိ မိနစ် ၃၀ လေ့ကျင့်ခန်းလုပ်ပါ။
*    ဆီးလိပ်နန့် အရက်ရှောင်ပါ။

====== ကုသမှု ======

*    ခွဲစိတ်မှု
*    ဓာတ်ရောင်ခြည်ကုထုံး
*    ဓာတုကုထုံး
*    ဟော်မုန်းကုထုံး

*    Palliative care &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-26 |title=มะเร็งเต้านม |url=https://www.bangkokhospital.com/th/bangkok-cancer/cancer-types/breast-cancer |access-date=2026-04-06 |website=BANGKOKHOSPITAL.COM |language=th}}&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==

[[Category:ကင်ဆာရောဂါတိ]]</text>
      <sha1>kf3hexmnn1kmko7x0afpzsau982u7kc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗိဘင်း သီအိုရီ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2049</id>
    <revision>
      <id>17694</id>
      <parentid>13653</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:46:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <origin>17694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26823" sha1="68n7vh5oine6q96xidmr25dbhxbcadn" xml:space="preserve">[[File:Universe_expansion2.png|thumb|right|ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှု မော်ဒယ်အရ [[စကြဝဠာ]]ရေ ကကောင်းပူပြင်းရေ အခြီနေမှ ဂနိလက်ဟိအချိန်သို့ ပြန့်ကားလာရေ။]]
'''ဗိဘင်း သီအိုရီ''' ({{Lang-en|Big  Bang}}) ရေ [[စကြဝဠာ]]ဧ့ အစောဆုံးကာလမှ [[နက္ခတ္တဗေဒ]]ဆိုင်ရာ စံနမူနာတစ်ခုဖြစ်ရေ။&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Joseph Silk|title=Horizons of Cosmology|url=https://archive.org/details/horizonsofcosmol0000silk|publisher=Templeton Press|year=2009|pages=[https://archive.org/details/horizonsofcosmol0000silk/page/n227 208]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Simon Singh|title=Big Bang: The Origin of the Universe|url=https://archive.org/details/bigbangoriginofu0000sing|publisher=Harper Perennial|year=2005|pages=[https://archive.org/details/bigbangoriginofu0000sing/page/n560 560]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{Cite web
 |last=Wollack |first=E. J.
 |title=Cosmology: The Study of the Universe
 |url=http://map.gsfc.nasa.gov/universe/
 |work=Universe 101: Big Bang Theory
 |publisher=[[NASA]]
 |accessdate=27 April 2011
 |date=10 December 2010
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514230003/http://map.gsfc.nasa.gov/universe/
 |archivedate=14 May 2011 &lt;!--DASHBot--&gt;
 |deadurl=no
 |quote=The second section discusses the classic tests of the Big Bang theory that make it so compelling as the likely valid description of our universe.
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; စံနမူနာရေ ကကောင်းပူပြင်း သိပ်သည်းလှရေအခြီနေမှ စကြဝဠာ ပြန့်ကားလာပုံအား ဖော်ကျူးထားရေ။&lt;ref name=HTUW&gt;{{Cite serial |title=How the Universe Works#Season 3|year=2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Big-bang model|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/64893/big-bang-model|website=Encyclopedia Britannica|accessdate=11 February 2015}}&lt;/ref&gt; ယင်းရို့မှတဆင့် [[အလင်း]]ဧ့ အရာဝတ္ထု ကော့စမစ် မိုက်ခရိုနောက်ခံ၊ ကကောင်းကြီးမားရေပုံစံနန့် စွာဘေလ်နိယာမရို့ ပါဝင်ရေ။ မိမိရို့သိဟိရေ [[ရူပဗေဒ]]နိယာမရို့ဧ့ကကောင်းတွင် ရောက်ဟိပါက အထူးမှတ် (singularity) တည်ဟိပေမည်။ ခေတ်သစ် ကိရိယာတန်ဆာပလာတိရေ စကြဝဠာဧ့ သက်တမ်းဟု ဟူဆရရေ လွန်ခရေနှစ်ပေါင်း ၁၃.၈ [[ဘီလီယံ]]အား ရည်ညွန်းနီရေ။&lt;ref name=&quot;esa&quot;&gt;
{{Cite web
 |title=Planck reveals an almost perfect universe
 |url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Planck/Planck_reveals_an_almost_perfect_Universe
 |work=Planck
 |publisher=ESA
 |date=2013-03-21
 |accessdate=2013-03-21
}}&lt;/ref&gt; ကနဦး ဖောင်းပွမှုပြီးနောက် စကြဝဠာရေ တဖြည်းဖြည်းအီမြလာပြီးကေ [[အက်တမ်အောက်အမှုန်|အက်တမ်ခွဲအမှုန်]]တိ ဖွဲ့တည်စီခကာ နောက်ပိုင်းတွင် ရိုးသျှင်းရေ [[အက်တမ်]]တိကို ဖြစ်စီခရေ။ ထိုပိုင် သမိုင်းဦး[[ဒြပ်စင်]]တိ တိမ်တိုက်ကြီးတိရေ [[ဒြပ်ဆွဲအား]]တိနန့် [[ကြယ်]]တိ [[ဂယ်လက်ဆီ]]တိအား ဖွဲ့တည်စေခရေ။ 

၁၉၂၇ ခုနှစ်တွင် ဂျော့ လီမာတီယာ (Georges Lemaître) မှ ပြန့်ကားနီရေ စကြဝဠာရေ မူလအခြီနေသို့ ခြီရာကောက်နောက်လိုက်သင့်ရေဟု ပထမဆုံးအကြံပီးကတည်းက သိပ္ပံပညာသျှင်တိရေ သူဧ့ ကော့စမစ် ပြန့်ကားမှုစိတ်ကူးအား ပုံဖော်ခကတ်ရေ။ [[သိပ္ပံ]]ပညာသျှင်တိရေ မစွာပေါက်ကွဲမှုသီအိုရီနန့် တည်ငြိမ်အခြီနေ သီအိုရီဟု နှစ်ခြမ်းခွဲလိုက်ကတ်ရေ။&lt;ref&gt;
{{Cite book
 |last=Kragh |first=H.
 |date=1996
 |title=Cosmology and Controversy
 |page=318
 |publisher=Princeton University Press
 |isbn=0-691-02623-8
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် [[အက်ဒွင် ဟပ်ဘယ်]]မှ ဂယ်လက်ဆီတိရေ တစ်ခုနန့်တစ်ခုဝီးရာသို့ [[အနီရောင်အရွေ့]] (redshifts) အဖြစ်ပြေးလွှားနီကတ်ရေဟု စကြဝဠာပြန့်ကားမှု အယူအဆအား  အဆိုတင်သွင်းခရေ။ ၁၉၆၅ ခုနှစ်တွင် ကော့စမစ် မိုက်ခရိုလှိုင်းနောက်ခံရောင်စဉ်အား ယှာဖွီတွိ့ဟိခကာ ယင်းရေ မစွာပေါက်ကွဲမှုသီအိုရီအတွက် ကကောင်းခိုင်မာရေ သက်သေတစ်ခုဖြစ်ခရေ။ [[ဆူပါနိုဗာ]]တိဧ့ အနီရောင်အရွေ့တိမှ ညွန်ပြနေရေဖို့ စကြဝဠာပြန့်ကားမှုရေ အဟိန်နန့်ပိုလာရေဟု ဆိုရေ။&lt;ref name=&quot;hubble&quot;&gt;
{{Cite journal
 |last=Hubble |first=E.
 |date=1929
 |title=A Relation Between Distance and Radial Velocity Among Extra-Galactic Nebulae
 |url=http://antwrp.gsfc.nasa.gov/debate/1996/hub_1929.html
 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences
 |volume=15 |issue=3 |pages=168–73
 |bibcode=1929PNAS...15..168H
 |doi=10.1073/pnas.15.3.168
 |pmc=522427
 |pmid=16577160
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; ယင်းချင့်ကြောင့် လေ့လာမှုရေ စွမ်းအင်မည်း (dark energy) ဆီသို့ ဦးတည်ခရေ။

==ခြုံငုံသုံးသပ်ချက်==
[[File:History of the Universe.svg|thumb|right|275px|[[စကြဝဠာ]]ဧ့ သမိုင်း - ဒြပ်ဆွဲအားလှိုင်းနန့် ကော့စမစ်ဖောင်းပွမှုတိရေ မစွာပေါက်ကွဲမှုဧ့ နောက်ဆက်တွဲတစ်ခုဖြစ်ရေ။]]

[[အက်ဒွင် ဟပ်ဘယ်|စွာဘေလ်]] လေ့လာတွိ့ဟိရေဖို့ အဝီးဆုံးမှ [[ဂယ်လက်ဆီ]]တိရေ အနီရောင်အရွေ့နန့် လွန်ကဲစွာ ဆက်နွယ်ရေကိုတွိ့ရရေ။
ဆိုလိုစွာကတော့ အဝီးဆုံးမှ ဂယ်လက်ဆီတိရေ မိမိရို့မှ ဝီးရာသို့ အရှိန်တင်ကာ ပြေးလွှားနီကတ်ရေ။ [[ကမ္ဘာ]]စွာ စကြဝဠာဧ့ ဗဟို
မဟုတ်ဆိုရေ [[ကော်ပါးနိကပ်စ်]]ဧ့ နိယာမအား ယူဆလျက် စကြဝဠာဧ့ ဇာနီရာကပင်ကြည့်ကြည့် ပြင်ညီရာ မြင်ရလီရေ။
မျက်မှောက်အချိန်အခါတွင် အဝီးမှ ဂယ်လက်ဆီတိရေ တစ်ခုနန့်တစ်ခုဆီ ဝီးရာသို့ပြေးလွှားနီကတ်လျက်ဟိရာ ဆိုလိုစွာကတော့ခါ ကကောင်းကြာရေတချိန်က
[[ဂယ်လက်ဆီ]]တိရေ ပိုပြီးကေနီးကပ်လျက် တည်ဟိခလီဖို့။ [[စကြဝဠာ]]ရေ ကကောင်းကြာရေတချိန်က ပိုပြီးကေသိပ်သည်းကာ ပိုပြီးကေပူပြင်းခပါလီဖို့။&lt;ref&gt;
{{Cite book
 |last=Hawking |first=S. W.
 |last2=Ellis |first2=G. F. R.
 |date=1973
 |title=The Large-Scale Structure of Space-Time
 |url=https://archive.org/details/largescalestruct0000hawk |publisher=Cambridge University Press
 |isbn=0-521-20016-4
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |first=Tai L. |last=Chow |publisher=Springer |date=2008 |page=211 | title=Gravity, Black Holes, and the Very Early Universe: An Introduction to General Relativity and Cosmology|url=https://books.google.com/books?id=fp9wrkMYHvMC&amp;pg=PA211&amp;dq=%22planck+epoch%22+weinberg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjpgsuFlMvNAhXypYMKHWbLBIcQ6AEIHDAA#v=snippet&amp;q=%22planck%20epoch%22&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;

ကြီးမားရေ အမှုန်ရှိန်မြှင့်စက်တိရေ စကြဝဠာဧ့ ကနဦးအချိန်အား ဖော်ထုတ်နိုင်ရေ။ ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုဧ့ နမူနာပုံစံအသေးစိတ်ကို အတည်ပြုလီဖို့။ ယကေလည်းသော အမှုန်အရှိန်မြှင့်စက်တိရေ ကကောင်းများပြားရေ [[စွမ်းအင်]]တိနန့်ရာ အလုပ်လုပ်ရေ။ ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုမှ ပြန့်ကားလာရေ စကြဝဠာဧ့ အစောဆုံးအခြီနေရေ ရရေရရာ နားမလည်သိမ်းချေ။ 

ပထမဆုံး အက်တမ်ခွဲအမှုန်တိတွင် [[ပရိုတွန်]]၊ [[နျူထရွန်|နူထရွန်]]နန့် [[အီလက်ထရွန်]]ရို့ ပါဝင်ရေ။ ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုအပြီး ပထမဆုံး သုံးမိနစ်တွင် အက်တော့မက် အာဏုမြူတိ ဖွဲ့စည်းခကေလည်း လျှပ်စစ်ဓာတ်ဖြင့် ဓာတ်ပြယ်အက်တမ်ဖွဲ့တည်ရန် နှစ်ထောင်ချီကြာမြင့်ခရေ။ ဗီဘင်းပေါက်ကွဲမှုမှ ထုတ်ပီးလိုက်ရေ အဓိက [[အက်တမ်]]ဖို့ [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]]၊ [[ဟီလီယမ်]]နန့် လီသီယမ်တိဖြစ်ရေ။ ယင်းကနဦးဒြပ်စစ်တိမ်တိုက်ကြီးတိရေ ဒြပ်ဆွဲအားဖြင့် [[ကြယ်]]တိ၊ [[ဂယ်လက်ဆီ]]တိကို ဖွဲ့တည်စေခရေ။ ကြယ်တာရာတိကြားမှ လေးလံရေ[[ဒြပ်စင်]]တိရေ [[စူပါနိုဗာ]]အတွင်း ဓာတ်ပြုကုန်ကတ်ရေ။

==အချိန်လိုင်း==
===အထူးမှတ်===
နှိုင်းရသီအိုရီဖြင့် အသုံးပြုကာ အချိန်ကိုနောက်ပြန်လားပါက ကကောင်းသိပ်သည်းကာ ပူပြင်းရေ စကြဝဠာအားတွိ့ဟိရလိမေ။
အထူးမှတ် (Singularity) ရေ [[နှိုင်းရသီအိုရီ]]အား ချိုးဖောက်ကာ ရူပဗေဒနိယာမအားလုံးကိုလည်း ချိုးပစ်လိုက်ရေ။ ထိုအထူးမှတ်ကိုပင်
ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုဟု ခေါ်ဝေါ်ကတ်ရေ။&lt;ref&gt;
{{Cite book
 |last=Roos |first=M.
 |date=2008
 |chapter=Expansion of the Universe – Standard Big Bang Model
 |title=Astronomy and Astrophysics
 |editor1-first=O. |editor1-last=Engvold
 |editor2-first=R. |editor2-last=Stabell
 |editor3-first=B. |editor3-last=Czerny
 |editor4-first=J. |editor4-last=Lattanzio
 
 |series=Encyclopedia of Life Support Systems
 |publisher=UNESCO
 |arxiv=0802.2005
 |quote=This singularity is termed the ''Big Bang''.
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; ယင်းအား စကြဝဠာဧ့ မွီးဖွားမှုဟုပင် သတ်မှတ်နိုင်ရေ။ Type Ia [[ဆူပါနိုဗာ]]တိကို အခြီခံကာ ခွဲဖြာထွက်မှုအား တိုင်းတာရာတွင် ကော့စမစ် မိုက်ခရိုလှိုင်းနောက်ခံနန့် ဂယ်လက်ဆီရို့ဧ့ဆက်နွယ်မှုရေ ခန့်မှန်းခြီသက်တမ်း
၁၃.၇၉၉ ± ဝ.၀၂၁ [[ဘီလီယံ]]နှစ်ဟိရေ။&lt;ref name=&quot;Planck 2015&quot;&gt;{{Cite arXiv
 |author=Planck Collaboration
 |date=2015
 |title=Planck 2015 results. XIII. Cosmological parameters (See Table 4 on page 31 of pdf).
 |arxiv=1502.01589
}}&lt;/ref&gt;

===ဖောင်းပွမှု===
ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုဧ့ အစောဆုံးကာလတွင် သိပ်သည်းရေ[[စွမ်းအင်]]၊ ကကောင်းပူပြင်းရေ အပူချိန်ဟိကာ မမြန်ဆဆန် ဆက်တိုက်အီးမြလာခရေ။ ၁၀&lt;sup&gt;−၃၇&lt;/sup&gt; စက္ကန့်ခန့်တွင် ဖောင်းပွမှု စတင်ခရေ။&lt;ref name=&quot;guth&quot;&gt;
{{Cite book
 |last=Guth |first=A. H.
 |date=1998
 |title=The Inflationary Universe: Quest for a New Theory of Cosmic Origins
 |publisher=Vintage Books
 |isbn=978-0-09-995950-2
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; ဖောင်းပွမှု ရပ်တန့်ပြီးနောက် ကွခ့်-ဂလူယွန် ပလာစမာနန့် အခြားအခြီခံ [[ဒြပ်စင်]]တိ
ဖြစ်တည်လာရေ။&lt;ref&gt;{{Cite journal
 |last=Schewe
 |first=P.
 |date=2005
 |title=An Ocean of Quarks
 |url=http://www.aip.org/pnu/2005/split/728-1.html
 |journal=Physics News Update
 |publisher=American Institute of Physics
 |volume=728
 |issue=1
 |ref=harv
 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050423224100/http://www.aip.org/pnu/2005/split/728-1.html |date=23 April 2005 }}&lt;/ref&gt;

===အေးမြမှု===
[[File:2MASS LSS chart-NEW Nasa.jpg|thumb|left|350px|[[နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီ]]ကကောင်းမှ ဂယ်လက်ဆီတိ [[အနီရောင်အရွေ့]]နန့် အီးမြလာပုံအား [[အနီအောက်ရောင်ခြည်]]ဖြင့်ဖော်ပြထားပုံ]]
စကြဝဠာရေ သိပ်သည်းမှု ကျဆင်းလာပြီး အပူချိန်လည်း ကျဆင်းလာခရေ။ အမှုန်တိဧ့ စွမ်းအင်ရေ ကျဆင်းလာပြီး
အခြီခံအားတိ ဖွဲ့တည်လာခရေ။ ၁၀&lt;sup&gt;−၆&lt;/sup&gt; စက္ကန့်တွင် [[ကွာ့]]နန့် [[ဂလူယွန်]]ရို့ရေ ဘာယွန်အဖြစ် ပူးပေါင်းလားရေ။ ၁ စက္ကန့်အကြာတွင် [[အီလက်ထရွန်]]နန့် [[ပိုစီထရွန်]]ရို့ ဖြစ်လာရေ။ မိနစ်တဖဲ့ချေ အကြာတွင် အပူချိန်ရေ ၁ ဘီလီယမ် ကေလ်ဘင်အထိ ရောက်လားကာ [[နူထရွန်]]တိရေ [[ပရိုတွန်]]နှင်းပူးပေါင်းကာ ဒီတာရီယမ်အဖြစ် ပေါင်းစည်းလားကတ်ရေ။ နှစ်ပေါင်း ၃၇၉၀၀၀ ကြာပြီးနောက် အီလက်ထရွန်နန့် နူကလိယပ်တိရေ အက်တမ်အဖြစ် ပေါင်းစည်းလားကတ်ရေ။ (အများစုဖို့ [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]] ဖြစ်ရေ)။ ဓာတုသက်ဟိဖြစ်စဉ်ဖို့ နှစ်ပေါင်း ၁၃.၈ ဘီလီယံကြာပြီးနောက် ဖြစ်တည်လာခရေ။&lt;ref name=&quot;IJA-2014October&quot;&gt;{{Cite journal |last=Loeb |first=Abraham |authorlink=Abraham Loeb |title=The Habitable Epoch of the Early Universe |date=October 2014 |journal=International Journal of Astrobiology |volume=13 |issue=4 |pages=337–339 |doi=10.1017/S1473550414000196 |arxiv = 1312.0613 |bibcode = 2014IJAsB..13..337L }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-20141202&quot;&gt;{{Cite news |last=Dreifus |first=Claudia |authorlink=Claudia Dreifus |title=Much-Discussed Views That Go Way Back - Avi Loeb Ponders the Early Universe, Nature and Life |url=http://www.nytimes.com/2014/12/02/science/avi-loeb-ponders-the-early-universe-nature-and-life.html |date=2 December 2014 |work=New York Times |accessdate=3 December 2014 }}&lt;/ref&gt;

===ပုံစံ ဖွဲ့တည်မှု===
[[File:Heic1401a-Abell2744-20140107.jpg|thumb|right|150px|upright=1.2|Abell 2744 ဂယ်လက်ဆီအစု၊ Hubble Frontier Fields မြင်ကွင်း]]
နှစ်ပေါင်းများစွာကြာပြီးနောက် တဖဲ့ချေသိပ်သည်းရေ နီရာတိတွင် [[ဒြပ်ဆွဲငင်အား|ဒြပ်ဆွဲအား]]ဖြင့် အနီးအနားမှအရာဝတ္ထုတိအား ဆွဲယူကာ ပိုပြီးကေသိပ်သည်းလာစေပြီး ဓာတ်ငွေ့တိမ်တိုက်၊ ကြယ်တိ၊ ဂယ်လက်ဆီတိနန့် ဂနိတွိ့ရရေ နက္ခတ္တဆိုင်ရာပစ္စည်းတိကို ဖွဲ့တည်စေခရေ။ ဂနိစကြဝဠာတွင် ဖြစ်နိုင်ခြီအရာဝတ္ထု လေးမျိုးဟိရေ။ ယင်းရို့ဖို့ အီးမြ မှောင်မည်းအရာဝတ္ထု၊ ပူနွီး မှောင်မည်းအရာဝတ္ထု၊ ပူပြင်း မှောင်မည်းအရာဝတ္ထုနန့် ဘာယွန်းနစ်အရာဝတ္ထုရို့ဖြစ်ရေ။

===ကော့စမစ် အဟိန်===
Type Ia [[ဆူပါနိုဗာ]]တိနန့် ကော့စမစ်မိုက်ခရိုလှိုင်းနောက်ခံရို့ဧ့ သက်သေတိအရ ဂနိစကြဝဠာရေ ထူးဆန်းရေ ဒြပ်မည်း (dark energy) နန့်
လွှမ်းမိုးထားရေလို့ဆိုရေ။ လေ့လာမှုအရ စကြဝဠာဧ့ ၇၃ ရာခိုင်နှုန်းအား ဒြပ်မည်းတိဖြင့် ဖွဲ့တည်ထားရေဟု သုံးသပ်ထားရေ။
စကြဝဠာ ငယ်ရွယ်စဉ်တုန်းကဆိုကေ ဒြပ်မည်းတိနန့်ရာ လွှမ်းမိုးခတန်ကောင်းရေ။

==ရူပဗေဒနန့်ဆက်နွယ်ရေ ပြဿနာတိ==

ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုသီအိုရီနန့်အတူ ရူပဗေဒနယ်ပယ်၌ ထူးဆန်းပြီး များပြားလှရေ မဖြေသျှင်းနိုင်ရေ ပြဿနာပေါင်းများစွာ ပါဝင်လာခရေ။ အချို့အား ဖြေသျှင်းခပြီးဖြစ်ကေလည်း အချို့ကတော့ခါ ကျန်ဟိနီသိမ်းရေ။ ဥပမာ မိုးကုတ်စက်ဝိုင်းပြဿနာ စရေရို့ဖြစ်ရေ။

==စကြဝဠာဧ့ အတုမဟိကံကြမ္မာ==
[[File:CMB Timeline300 no WMAP.jpg|350px|thumb|မစွာစကြဝဠာ ပြန့်ကားလာခြင်းအား အချိန်ဇယားဖြင့် အနုပညာသျှင်တစ်ဦးမှ ဖော်ပြထားပုံ]]

[[ဒြပ်မှောင်]]တိကို လေ့လာခြင်းမပြုမှီ နက္ခတ္တပညာသျှင်တိရေ စကြဝဠာဧ့ အနာဂတ်နှစ်ခုအား စဉ်းစားခကတ်ရေ။ စကြဝဠာဧ့ ထုထည်သိပ်သည်းဆရေ အများဆုံးသိပ်သည်းဆထက်ကြီးမားနီကေ စကြဝဠာစွာ အကြီးမားဆုံး အရွယ်ပမာဏသို့ရောက်ဟိကာ ပြိုကွဲရန် စတင်ဖို့ဖြစ်ရေ။ တဖန်ပြန်လည်ကာ ပိုပြီးကေသိပ်သည်း ပိုပြီးကေ ပူပြင်းလာဖို့ဖြစ်ရေ။ ယင်းချင့်စွာ ဗိဘင်းထိတိုက်မှု (Big Crunch) နန့် အဆုံးသတ်လီဖို့။ အခြားနည်းလမ်းအရ ထုထည်သိပ်သည်းဆရေ အများဆုံးသိပ်သည်းဆထက် နည်းပါးပါက ပြန့်ကားမှုရေ နှေးကွေးလာဖို့ဖြစ်ပြီးကေ ဇာခါမှ ရပ်တန့်လီဖို့မဟုတ်ပါ။ ကြယ်တိစွာ [[ကြယ်ဖြူပု]] (white dwarf)၊ [[နယူထရွန်ကြယ်]]အဖြစ်သို့ ရောက်ဟိကုန်ကတ်ပြီး ကြီးရေထက်ကြီးလာရေ [[တွင်းနက်]]တိအဖြစ် ကျန်ဟိကာ အပူချိန်ရေ ပကတိသုညအခြီနေသို့ ရောက်ဟိပေလီဖို့။ ယင်းအား မစွာအေးခဲမှု (Big Freeze) အဖြစ် သတ်မှတ်ရေ။&lt;ref&gt;{{Cite web | last =Griswold | first =Britt | title =What is the Ultimate Fate of the Universe? | work =Universe 101 Big Bang Theory  | publisher =NASA | date =2012 | url =http://map.gsfc.nasa.gov/universe/uni_fate.html}}&lt;/ref&gt; ယင့်ချင့်အပြင် [[ပရိုတွန်]]တိရေ မတည်မငြိမ်ဖြစ်လာပါက ဘာယွန်းနစ်ဒြပ်ရေ ပျောက်ကွယ်လားလိမေ။ ဒြပ်ရောင်ခြည်ဖြာထွက်မှုနန့် တွင်းနက်တိရာ ကျန်ဟိလီဖို့ရာ။ ယကေလည်း တွင်းနက်တိရေ ဖြာထွက်မှုအား ပြန်လည်ထုတ်ပီးပါလီဖို့။ စကြဝဠာဧ့ [[အင်ထရိုပီ]] (entropy) ရေ တိုးပွားလေဖြစ်ကာ ပူပြင်းရေသေမင်းအဖြစ် တွိ့ရပေမည်။  ခေတ်သစ်လေ့လာမှုတိအရ မိမိရို့မြင်ရရေ စကြဝဠာရေ အရှိန်နန့်ပြန့်ကားနီပါက မိမိရို့ဧ့ [[ဖြစ်ရပ် မိုဃ်းကုတ်စက်ဝိုင်း]] (event horizon) နောက်တွင် ရောက်ဟိလားလီဖို့ဖြစ်ကာ အဆက်အသွယ်ပြတ်လားဖို့လို့ဆိုရေ။ ဗီဘင်းပေါက်ကွဲမှုအား စကြဝဠာဧ့ မူလဟုသတ်မှတ်ချက်အရ ဘာသာရီး အတွေးအခေါ်တိနန့်လည်း ဆက်နွယ်လားရေ။ တချို့ကတော့ခါ ဗီဘင်းပေါက်ကွဲမှုရေ ဖန်တီးသျှင်ရို့ဧ့ လုပ်ရပ်ဟု ယုံကြည်ကြလီရေ။&lt;ref&gt;{{Harvnb|Harris|2002|p=[https://books.google.com/books?id=Rx2Qf9ieFKYC&amp;pg=PA129 129]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Craig |first=William Lane |author-link=William Lane Craig |date=December 1999 |title=The Ultimate Question of Origins: God and the Beginning of the Universe |journal=Astrophysics and Space Science |type=Lecture |volume=269–270 |issue=1–4 |pages=721–738 |doi=10.1023/A:1017083700096 |bibcode=1999Ap&amp;SS.269..721C |s2cid=117794135}}
*{{Harvnb|Block|Puerari|Stockton|Ferreira|2000|pp=723–740}} {{Doi|10.1007/978-94-011-4114-7_85}}
*{{Cite web |url=https://www.reasonablefaith.org/writings/scholarly-writings/the-existence-of-god/the-ultimate-question-of-origins-god-and-the-beginning-of-the-universe |url-status=live |title=The Ultimate Question of Origins: God and the Beginning of the Universe |last=Craig |first=William Lane |author-link=William Lane Craig |department=Scholarly Writings: The Existence of God |website=Reasonable Faith |location=Dallas, TX |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326093220/https://www.reasonablefaith.org/writings/scholarly-writings/the-existence-of-god/the-ultimate-question-of-origins-god-and-the-beginning-of-the-universe |archive-date=26 March 2022 |access-date=21 December 2019 }}&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{Reflist|2}}

[[Category:စကြဝဠာ]]</text>
      <sha1>68n7vh5oine6q96xidmr25dbhxbcadn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>17695</id>
      <parentid>17694</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:47:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <comment>/* ခြုံငုံသုံးသပ်ချက် */</comment>
      <origin>17695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26817" sha1="6quysimyajli90fy8a537q41lv3p4ka" xml:space="preserve">[[File:Universe_expansion2.png|thumb|right|ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှု မော်ဒယ်အရ [[စကြဝဠာ]]ရေ ကကောင်းပူပြင်းရေ အခြီနေမှ ဂနိလက်ဟိအချိန်သို့ ပြန့်ကားလာရေ။]]
'''ဗိဘင်း သီအိုရီ''' ({{Lang-en|Big  Bang}}) ရေ [[စကြဝဠာ]]ဧ့ အစောဆုံးကာလမှ [[နက္ခတ္တဗေဒ]]ဆိုင်ရာ စံနမူနာတစ်ခုဖြစ်ရေ။&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Joseph Silk|title=Horizons of Cosmology|url=https://archive.org/details/horizonsofcosmol0000silk|publisher=Templeton Press|year=2009|pages=[https://archive.org/details/horizonsofcosmol0000silk/page/n227 208]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Simon Singh|title=Big Bang: The Origin of the Universe|url=https://archive.org/details/bigbangoriginofu0000sing|publisher=Harper Perennial|year=2005|pages=[https://archive.org/details/bigbangoriginofu0000sing/page/n560 560]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{Cite web
 |last=Wollack |first=E. J.
 |title=Cosmology: The Study of the Universe
 |url=http://map.gsfc.nasa.gov/universe/
 |work=Universe 101: Big Bang Theory
 |publisher=[[NASA]]
 |accessdate=27 April 2011
 |date=10 December 2010
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514230003/http://map.gsfc.nasa.gov/universe/
 |archivedate=14 May 2011 &lt;!--DASHBot--&gt;
 |deadurl=no
 |quote=The second section discusses the classic tests of the Big Bang theory that make it so compelling as the likely valid description of our universe.
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; စံနမူနာရေ ကကောင်းပူပြင်း သိပ်သည်းလှရေအခြီနေမှ စကြဝဠာ ပြန့်ကားလာပုံအား ဖော်ကျူးထားရေ။&lt;ref name=HTUW&gt;{{Cite serial |title=How the Universe Works#Season 3|year=2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Big-bang model|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/64893/big-bang-model|website=Encyclopedia Britannica|accessdate=11 February 2015}}&lt;/ref&gt; ယင်းရို့မှတဆင့် [[အလင်း]]ဧ့ အရာဝတ္ထု ကော့စမစ် မိုက်ခရိုနောက်ခံ၊ ကကောင်းကြီးမားရေပုံစံနန့် စွာဘေလ်နိယာမရို့ ပါဝင်ရေ။ မိမိရို့သိဟိရေ [[ရူပဗေဒ]]နိယာမရို့ဧ့ကကောင်းတွင် ရောက်ဟိပါက အထူးမှတ် (singularity) တည်ဟိပေမည်။ ခေတ်သစ် ကိရိယာတန်ဆာပလာတိရေ စကြဝဠာဧ့ သက်တမ်းဟု ဟူဆရရေ လွန်ခရေနှစ်ပေါင်း ၁၃.၈ [[ဘီလီယံ]]အား ရည်ညွန်းနီရေ။&lt;ref name=&quot;esa&quot;&gt;
{{Cite web
 |title=Planck reveals an almost perfect universe
 |url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Planck/Planck_reveals_an_almost_perfect_Universe
 |work=Planck
 |publisher=ESA
 |date=2013-03-21
 |accessdate=2013-03-21
}}&lt;/ref&gt; ကနဦး ဖောင်းပွမှုပြီးနောက် စကြဝဠာရေ တဖြည်းဖြည်းအီမြလာပြီးကေ [[အက်တမ်အောက်အမှုန်|အက်တမ်ခွဲအမှုန်]]တိ ဖွဲ့တည်စီခကာ နောက်ပိုင်းတွင် ရိုးသျှင်းရေ [[အက်တမ်]]တိကို ဖြစ်စီခရေ။ ထိုပိုင် သမိုင်းဦး[[ဒြပ်စင်]]တိ တိမ်တိုက်ကြီးတိရေ [[ဒြပ်ဆွဲအား]]တိနန့် [[ကြယ်]]တိ [[ဂယ်လက်ဆီ]]တိအား ဖွဲ့တည်စေခရေ။ 

၁၉၂၇ ခုနှစ်တွင် ဂျော့ လီမာတီယာ (Georges Lemaître) မှ ပြန့်ကားနီရေ စကြဝဠာရေ မူလအခြီနေသို့ ခြီရာကောက်နောက်လိုက်သင့်ရေဟု ပထမဆုံးအကြံပီးကတည်းက သိပ္ပံပညာသျှင်တိရေ သူဧ့ ကော့စမစ် ပြန့်ကားမှုစိတ်ကူးအား ပုံဖော်ခကတ်ရေ။ [[သိပ္ပံ]]ပညာသျှင်တိရေ မစွာပေါက်ကွဲမှုသီအိုရီနန့် တည်ငြိမ်အခြီနေ သီအိုရီဟု နှစ်ခြမ်းခွဲလိုက်ကတ်ရေ။&lt;ref&gt;
{{Cite book
 |last=Kragh |first=H.
 |date=1996
 |title=Cosmology and Controversy
 |page=318
 |publisher=Princeton University Press
 |isbn=0-691-02623-8
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် [[အက်ဒွင် ဟပ်ဘယ်]]မှ ဂယ်လက်ဆီတိရေ တစ်ခုနန့်တစ်ခုဝီးရာသို့ [[အနီရောင်အရွေ့]] (redshifts) အဖြစ်ပြေးလွှားနီကတ်ရေဟု စကြဝဠာပြန့်ကားမှု အယူအဆအား  အဆိုတင်သွင်းခရေ။ ၁၉၆၅ ခုနှစ်တွင် ကော့စမစ် မိုက်ခရိုလှိုင်းနောက်ခံရောင်စဉ်အား ယှာဖွီတွိ့ဟိခကာ ယင်းရေ မစွာပေါက်ကွဲမှုသီအိုရီအတွက် ကကောင်းခိုင်မာရေ သက်သေတစ်ခုဖြစ်ခရေ။ [[ဆူပါနိုဗာ]]တိဧ့ အနီရောင်အရွေ့တိမှ ညွန်ပြနေရေဖို့ စကြဝဠာပြန့်ကားမှုရေ အဟိန်နန့်ပိုလာရေဟု ဆိုရေ။&lt;ref name=&quot;hubble&quot;&gt;
{{Cite journal
 |last=Hubble |first=E.
 |date=1929
 |title=A Relation Between Distance and Radial Velocity Among Extra-Galactic Nebulae
 |url=http://antwrp.gsfc.nasa.gov/debate/1996/hub_1929.html
 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences
 |volume=15 |issue=3 |pages=168–73
 |bibcode=1929PNAS...15..168H
 |doi=10.1073/pnas.15.3.168
 |pmc=522427
 |pmid=16577160
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; ယင်းချင့်ကြောင့် လေ့လာမှုရေ စွမ်းအင်မည်း (dark energy) ဆီသို့ ဦးတည်ခရေ။

==ခြုံငုံသုံးသပ်ချက်==
[[File:History of the Universe.svg|thumb|right|[[စကြဝဠာ]]ဧ့ သမိုင်း - ဒြပ်ဆွဲအားလှိုင်းနန့် ကော့စမစ်ဖောင်းပွမှုတိရေ မစွာပေါက်ကွဲမှုဧ့ နောက်ဆက်တွဲတစ်ခုဖြစ်ရေ။]]

[[အက်ဒွင် ဟပ်ဘယ်|စွာဘေလ်]] လေ့လာတွိ့ဟိရေဖို့ အဝီးဆုံးမှ [[ဂယ်လက်ဆီ]]တိရေ အနီရောင်အရွေ့နန့် လွန်ကဲစွာ ဆက်နွယ်ရေကိုတွိ့ရရေ။
ဆိုလိုစွာကတော့ အဝီးဆုံးမှ ဂယ်လက်ဆီတိရေ မိမိရို့မှ ဝီးရာသို့ အရှိန်တင်ကာ ပြေးလွှားနီကတ်ရေ။ [[ကမ္ဘာ]]စွာ စကြဝဠာဧ့ ဗဟို
မဟုတ်ဆိုရေ [[ကော်ပါးနိကပ်စ်]]ဧ့ နိယာမအား ယူဆလျက် စကြဝဠာဧ့ ဇာနီရာကပင်ကြည့်ကြည့် ပြင်ညီရာ မြင်ရလီရေ။
မျက်မှောက်အချိန်အခါတွင် အဝီးမှ ဂယ်လက်ဆီတိရေ တစ်ခုနန့်တစ်ခုဆီ ဝီးရာသို့ပြေးလွှားနီကတ်လျက်ဟိရာ ဆိုလိုစွာကတော့ခါ ကကောင်းကြာရေတချိန်က
[[ဂယ်လက်ဆီ]]တိရေ ပိုပြီးကေနီးကပ်လျက် တည်ဟိခလီဖို့။ [[စကြဝဠာ]]ရေ ကကောင်းကြာရေတချိန်က ပိုပြီးကေသိပ်သည်းကာ ပိုပြီးကေပူပြင်းခပါလီဖို့။&lt;ref&gt;
{{Cite book
 |last=Hawking |first=S. W.
 |last2=Ellis |first2=G. F. R.
 |date=1973
 |title=The Large-Scale Structure of Space-Time
 |url=https://archive.org/details/largescalestruct0000hawk |publisher=Cambridge University Press
 |isbn=0-521-20016-4
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |first=Tai L. |last=Chow |publisher=Springer |date=2008 |page=211 | title=Gravity, Black Holes, and the Very Early Universe: An Introduction to General Relativity and Cosmology|url=https://books.google.com/books?id=fp9wrkMYHvMC&amp;pg=PA211&amp;dq=%22planck+epoch%22+weinberg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjpgsuFlMvNAhXypYMKHWbLBIcQ6AEIHDAA#v=snippet&amp;q=%22planck%20epoch%22&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;

ကြီးမားရေ အမှုန်ရှိန်မြှင့်စက်တိရေ စကြဝဠာဧ့ ကနဦးအချိန်အား ဖော်ထုတ်နိုင်ရေ။ ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုဧ့ နမူနာပုံစံအသေးစိတ်ကို အတည်ပြုလီဖို့။ ယကေလည်းသော အမှုန်အရှိန်မြှင့်စက်တိရေ ကကောင်းများပြားရေ [[စွမ်းအင်]]တိနန့်ရာ အလုပ်လုပ်ရေ။ ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုမှ ပြန့်ကားလာရေ စကြဝဠာဧ့ အစောဆုံးအခြီနေရေ ရရေရရာ နားမလည်သိမ်းချေ။ 

ပထမဆုံး အက်တမ်ခွဲအမှုန်တိတွင် [[ပရိုတွန်]]၊ [[နျူထရွန်|နူထရွန်]]နန့် [[အီလက်ထရွန်]]ရို့ ပါဝင်ရေ။ ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုအပြီး ပထမဆုံး သုံးမိနစ်တွင် အက်တော့မက် အာဏုမြူတိ ဖွဲ့စည်းခကေလည်း လျှပ်စစ်ဓာတ်ဖြင့် ဓာတ်ပြယ်အက်တမ်ဖွဲ့တည်ရန် နှစ်ထောင်ချီကြာမြင့်ခရေ။ ဗီဘင်းပေါက်ကွဲမှုမှ ထုတ်ပီးလိုက်ရေ အဓိက [[အက်တမ်]]ဖို့ [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]]၊ [[ဟီလီယမ်]]နန့် လီသီယမ်တိဖြစ်ရေ။ ယင်းကနဦးဒြပ်စစ်တိမ်တိုက်ကြီးတိရေ ဒြပ်ဆွဲအားဖြင့် [[ကြယ်]]တိ၊ [[ဂယ်လက်ဆီ]]တိကို ဖွဲ့တည်စေခရေ။ ကြယ်တာရာတိကြားမှ လေးလံရေ[[ဒြပ်စင်]]တိရေ [[စူပါနိုဗာ]]အတွင်း ဓာတ်ပြုကုန်ကတ်ရေ။

==အချိန်လိုင်း==
===အထူးမှတ်===
နှိုင်းရသီအိုရီဖြင့် အသုံးပြုကာ အချိန်ကိုနောက်ပြန်လားပါက ကကောင်းသိပ်သည်းကာ ပူပြင်းရေ စကြဝဠာအားတွိ့ဟိရလိမေ။
အထူးမှတ် (Singularity) ရေ [[နှိုင်းရသီအိုရီ]]အား ချိုးဖောက်ကာ ရူပဗေဒနိယာမအားလုံးကိုလည်း ချိုးပစ်လိုက်ရေ။ ထိုအထူးမှတ်ကိုပင်
ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုဟု ခေါ်ဝေါ်ကတ်ရေ။&lt;ref&gt;
{{Cite book
 |last=Roos |first=M.
 |date=2008
 |chapter=Expansion of the Universe – Standard Big Bang Model
 |title=Astronomy and Astrophysics
 |editor1-first=O. |editor1-last=Engvold
 |editor2-first=R. |editor2-last=Stabell
 |editor3-first=B. |editor3-last=Czerny
 |editor4-first=J. |editor4-last=Lattanzio
 
 |series=Encyclopedia of Life Support Systems
 |publisher=UNESCO
 |arxiv=0802.2005
 |quote=This singularity is termed the ''Big Bang''.
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; ယင်းအား စကြဝဠာဧ့ မွီးဖွားမှုဟုပင် သတ်မှတ်နိုင်ရေ။ Type Ia [[ဆူပါနိုဗာ]]တိကို အခြီခံကာ ခွဲဖြာထွက်မှုအား တိုင်းတာရာတွင် ကော့စမစ် မိုက်ခရိုလှိုင်းနောက်ခံနန့် ဂယ်လက်ဆီရို့ဧ့ဆက်နွယ်မှုရေ ခန့်မှန်းခြီသက်တမ်း
၁၃.၇၉၉ ± ဝ.၀၂၁ [[ဘီလီယံ]]နှစ်ဟိရေ။&lt;ref name=&quot;Planck 2015&quot;&gt;{{Cite arXiv
 |author=Planck Collaboration
 |date=2015
 |title=Planck 2015 results. XIII. Cosmological parameters (See Table 4 on page 31 of pdf).
 |arxiv=1502.01589
}}&lt;/ref&gt;

===ဖောင်းပွမှု===
ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုဧ့ အစောဆုံးကာလတွင် သိပ်သည်းရေ[[စွမ်းအင်]]၊ ကကောင်းပူပြင်းရေ အပူချိန်ဟိကာ မမြန်ဆဆန် ဆက်တိုက်အီးမြလာခရေ။ ၁၀&lt;sup&gt;−၃၇&lt;/sup&gt; စက္ကန့်ခန့်တွင် ဖောင်းပွမှု စတင်ခရေ။&lt;ref name=&quot;guth&quot;&gt;
{{Cite book
 |last=Guth |first=A. H.
 |date=1998
 |title=The Inflationary Universe: Quest for a New Theory of Cosmic Origins
 |publisher=Vintage Books
 |isbn=978-0-09-995950-2
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; ဖောင်းပွမှု ရပ်တန့်ပြီးနောက် ကွခ့်-ဂလူယွန် ပလာစမာနန့် အခြားအခြီခံ [[ဒြပ်စင်]]တိ
ဖြစ်တည်လာရေ။&lt;ref&gt;{{Cite journal
 |last=Schewe
 |first=P.
 |date=2005
 |title=An Ocean of Quarks
 |url=http://www.aip.org/pnu/2005/split/728-1.html
 |journal=Physics News Update
 |publisher=American Institute of Physics
 |volume=728
 |issue=1
 |ref=harv
 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050423224100/http://www.aip.org/pnu/2005/split/728-1.html |date=23 April 2005 }}&lt;/ref&gt;

===အေးမြမှု===
[[File:2MASS LSS chart-NEW Nasa.jpg|thumb|left|350px|[[နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီ]]ကကောင်းမှ ဂယ်လက်ဆီတိ [[အနီရောင်အရွေ့]]နန့် အီးမြလာပုံအား [[အနီအောက်ရောင်ခြည်]]ဖြင့်ဖော်ပြထားပုံ]]
စကြဝဠာရေ သိပ်သည်းမှု ကျဆင်းလာပြီး အပူချိန်လည်း ကျဆင်းလာခရေ။ အမှုန်တိဧ့ စွမ်းအင်ရေ ကျဆင်းလာပြီး
အခြီခံအားတိ ဖွဲ့တည်လာခရေ။ ၁၀&lt;sup&gt;−၆&lt;/sup&gt; စက္ကန့်တွင် [[ကွာ့]]နန့် [[ဂလူယွန်]]ရို့ရေ ဘာယွန်အဖြစ် ပူးပေါင်းလားရေ။ ၁ စက္ကန့်အကြာတွင် [[အီလက်ထရွန်]]နန့် [[ပိုစီထရွန်]]ရို့ ဖြစ်လာရေ။ မိနစ်တဖဲ့ချေ အကြာတွင် အပူချိန်ရေ ၁ ဘီလီယမ် ကေလ်ဘင်အထိ ရောက်လားကာ [[နူထရွန်]]တိရေ [[ပရိုတွန်]]နှင်းပူးပေါင်းကာ ဒီတာရီယမ်အဖြစ် ပေါင်းစည်းလားကတ်ရေ။ နှစ်ပေါင်း ၃၇၉၀၀၀ ကြာပြီးနောက် အီလက်ထရွန်နန့် နူကလိယပ်တိရေ အက်တမ်အဖြစ် ပေါင်းစည်းလားကတ်ရေ။ (အများစုဖို့ [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]] ဖြစ်ရေ)။ ဓာတုသက်ဟိဖြစ်စဉ်ဖို့ နှစ်ပေါင်း ၁၃.၈ ဘီလီယံကြာပြီးနောက် ဖြစ်တည်လာခရေ။&lt;ref name=&quot;IJA-2014October&quot;&gt;{{Cite journal |last=Loeb |first=Abraham |authorlink=Abraham Loeb |title=The Habitable Epoch of the Early Universe |date=October 2014 |journal=International Journal of Astrobiology |volume=13 |issue=4 |pages=337–339 |doi=10.1017/S1473550414000196 |arxiv = 1312.0613 |bibcode = 2014IJAsB..13..337L }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-20141202&quot;&gt;{{Cite news |last=Dreifus |first=Claudia |authorlink=Claudia Dreifus |title=Much-Discussed Views That Go Way Back - Avi Loeb Ponders the Early Universe, Nature and Life |url=http://www.nytimes.com/2014/12/02/science/avi-loeb-ponders-the-early-universe-nature-and-life.html |date=2 December 2014 |work=New York Times |accessdate=3 December 2014 }}&lt;/ref&gt;

===ပုံစံ ဖွဲ့တည်မှု===
[[File:Heic1401a-Abell2744-20140107.jpg|thumb|right|150px|upright=1.2|Abell 2744 ဂယ်လက်ဆီအစု၊ Hubble Frontier Fields မြင်ကွင်း]]
နှစ်ပေါင်းများစွာကြာပြီးနောက် တဖဲ့ချေသိပ်သည်းရေ နီရာတိတွင် [[ဒြပ်ဆွဲငင်အား|ဒြပ်ဆွဲအား]]ဖြင့် အနီးအနားမှအရာဝတ္ထုတိအား ဆွဲယူကာ ပိုပြီးကေသိပ်သည်းလာစေပြီး ဓာတ်ငွေ့တိမ်တိုက်၊ ကြယ်တိ၊ ဂယ်လက်ဆီတိနန့် ဂနိတွိ့ရရေ နက္ခတ္တဆိုင်ရာပစ္စည်းတိကို ဖွဲ့တည်စေခရေ။ ဂနိစကြဝဠာတွင် ဖြစ်နိုင်ခြီအရာဝတ္ထု လေးမျိုးဟိရေ။ ယင်းရို့ဖို့ အီးမြ မှောင်မည်းအရာဝတ္ထု၊ ပူနွီး မှောင်မည်းအရာဝတ္ထု၊ ပူပြင်း မှောင်မည်းအရာဝတ္ထုနန့် ဘာယွန်းနစ်အရာဝတ္ထုရို့ဖြစ်ရေ။

===ကော့စမစ် အဟိန်===
Type Ia [[ဆူပါနိုဗာ]]တိနန့် ကော့စမစ်မိုက်ခရိုလှိုင်းနောက်ခံရို့ဧ့ သက်သေတိအရ ဂနိစကြဝဠာရေ ထူးဆန်းရေ ဒြပ်မည်း (dark energy) နန့်
လွှမ်းမိုးထားရေလို့ဆိုရေ။ လေ့လာမှုအရ စကြဝဠာဧ့ ၇၃ ရာခိုင်နှုန်းအား ဒြပ်မည်းတိဖြင့် ဖွဲ့တည်ထားရေဟု သုံးသပ်ထားရေ။
စကြဝဠာ ငယ်ရွယ်စဉ်တုန်းကဆိုကေ ဒြပ်မည်းတိနန့်ရာ လွှမ်းမိုးခတန်ကောင်းရေ။

==ရူပဗေဒနန့်ဆက်နွယ်ရေ ပြဿနာတိ==

ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုသီအိုရီနန့်အတူ ရူပဗေဒနယ်ပယ်၌ ထူးဆန်းပြီး များပြားလှရေ မဖြေသျှင်းနိုင်ရေ ပြဿနာပေါင်းများစွာ ပါဝင်လာခရေ။ အချို့အား ဖြေသျှင်းခပြီးဖြစ်ကေလည်း အချို့ကတော့ခါ ကျန်ဟိနီသိမ်းရေ။ ဥပမာ မိုးကုတ်စက်ဝိုင်းပြဿနာ စရေရို့ဖြစ်ရေ။

==စကြဝဠာဧ့ အတုမဟိကံကြမ္မာ==
[[File:CMB Timeline300 no WMAP.jpg|350px|thumb|မစွာစကြဝဠာ ပြန့်ကားလာခြင်းအား အချိန်ဇယားဖြင့် အနုပညာသျှင်တစ်ဦးမှ ဖော်ပြထားပုံ]]

[[ဒြပ်မှောင်]]တိကို လေ့လာခြင်းမပြုမှီ နက္ခတ္တပညာသျှင်တိရေ စကြဝဠာဧ့ အနာဂတ်နှစ်ခုအား စဉ်းစားခကတ်ရေ။ စကြဝဠာဧ့ ထုထည်သိပ်သည်းဆရေ အများဆုံးသိပ်သည်းဆထက်ကြီးမားနီကေ စကြဝဠာစွာ အကြီးမားဆုံး အရွယ်ပမာဏသို့ရောက်ဟိကာ ပြိုကွဲရန် စတင်ဖို့ဖြစ်ရေ။ တဖန်ပြန်လည်ကာ ပိုပြီးကေသိပ်သည်း ပိုပြီးကေ ပူပြင်းလာဖို့ဖြစ်ရေ။ ယင်းချင့်စွာ ဗိဘင်းထိတိုက်မှု (Big Crunch) နန့် အဆုံးသတ်လီဖို့။ အခြားနည်းလမ်းအရ ထုထည်သိပ်သည်းဆရေ အများဆုံးသိပ်သည်းဆထက် နည်းပါးပါက ပြန့်ကားမှုရေ နှေးကွေးလာဖို့ဖြစ်ပြီးကေ ဇာခါမှ ရပ်တန့်လီဖို့မဟုတ်ပါ။ ကြယ်တိစွာ [[ကြယ်ဖြူပု]] (white dwarf)၊ [[နယူထရွန်ကြယ်]]အဖြစ်သို့ ရောက်ဟိကုန်ကတ်ပြီး ကြီးရေထက်ကြီးလာရေ [[တွင်းနက်]]တိအဖြစ် ကျန်ဟိကာ အပူချိန်ရေ ပကတိသုညအခြီနေသို့ ရောက်ဟိပေလီဖို့။ ယင်းအား မစွာအေးခဲမှု (Big Freeze) အဖြစ် သတ်မှတ်ရေ။&lt;ref&gt;{{Cite web | last =Griswold | first =Britt | title =What is the Ultimate Fate of the Universe? | work =Universe 101 Big Bang Theory  | publisher =NASA | date =2012 | url =http://map.gsfc.nasa.gov/universe/uni_fate.html}}&lt;/ref&gt; ယင့်ချင့်အပြင် [[ပရိုတွန်]]တိရေ မတည်မငြိမ်ဖြစ်လာပါက ဘာယွန်းနစ်ဒြပ်ရေ ပျောက်ကွယ်လားလိမေ။ ဒြပ်ရောင်ခြည်ဖြာထွက်မှုနန့် တွင်းနက်တိရာ ကျန်ဟိလီဖို့ရာ။ ယကေလည်း တွင်းနက်တိရေ ဖြာထွက်မှုအား ပြန်လည်ထုတ်ပီးပါလီဖို့။ စကြဝဠာဧ့ [[အင်ထရိုပီ]] (entropy) ရေ တိုးပွားလေဖြစ်ကာ ပူပြင်းရေသေမင်းအဖြစ် တွိ့ရပေမည်။  ခေတ်သစ်လေ့လာမှုတိအရ မိမိရို့မြင်ရရေ စကြဝဠာရေ အရှိန်နန့်ပြန့်ကားနီပါက မိမိရို့ဧ့ [[ဖြစ်ရပ် မိုဃ်းကုတ်စက်ဝိုင်း]] (event horizon) နောက်တွင် ရောက်ဟိလားလီဖို့ဖြစ်ကာ အဆက်အသွယ်ပြတ်လားဖို့လို့ဆိုရေ။ ဗီဘင်းပေါက်ကွဲမှုအား စကြဝဠာဧ့ မူလဟုသတ်မှတ်ချက်အရ ဘာသာရီး အတွေးအခေါ်တိနန့်လည်း ဆက်နွယ်လားရေ။ တချို့ကတော့ခါ ဗီဘင်းပေါက်ကွဲမှုရေ ဖန်တီးသျှင်ရို့ဧ့ လုပ်ရပ်ဟု ယုံကြည်ကြလီရေ။&lt;ref&gt;{{Harvnb|Harris|2002|p=[https://books.google.com/books?id=Rx2Qf9ieFKYC&amp;pg=PA129 129]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Craig |first=William Lane |author-link=William Lane Craig |date=December 1999 |title=The Ultimate Question of Origins: God and the Beginning of the Universe |journal=Astrophysics and Space Science |type=Lecture |volume=269–270 |issue=1–4 |pages=721–738 |doi=10.1023/A:1017083700096 |bibcode=1999Ap&amp;SS.269..721C |s2cid=117794135}}
*{{Harvnb|Block|Puerari|Stockton|Ferreira|2000|pp=723–740}} {{Doi|10.1007/978-94-011-4114-7_85}}
*{{Cite web |url=https://www.reasonablefaith.org/writings/scholarly-writings/the-existence-of-god/the-ultimate-question-of-origins-god-and-the-beginning-of-the-universe |url-status=live |title=The Ultimate Question of Origins: God and the Beginning of the Universe |last=Craig |first=William Lane |author-link=William Lane Craig |department=Scholarly Writings: The Existence of God |website=Reasonable Faith |location=Dallas, TX |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326093220/https://www.reasonablefaith.org/writings/scholarly-writings/the-existence-of-god/the-ultimate-question-of-origins-god-and-the-beginning-of-the-universe |archive-date=26 March 2022 |access-date=21 December 2019 }}&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{Reflist|2}}

[[Category:စကြဝဠာ]]</text>
      <sha1>6quysimyajli90fy8a537q41lv3p4ka</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>17696</id>
      <parentid>17695</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:47:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <comment>/* အေးမြမှု */</comment>
      <origin>17696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26823" sha1="styx0c6yfxuqys1423bydkctuc572lh" xml:space="preserve">[[File:Universe_expansion2.png|thumb|right|ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှု မော်ဒယ်အရ [[စကြဝဠာ]]ရေ ကကောင်းပူပြင်းရေ အခြီနေမှ ဂနိလက်ဟိအချိန်သို့ ပြန့်ကားလာရေ။]]
'''ဗိဘင်း သီအိုရီ''' ({{Lang-en|Big  Bang}}) ရေ [[စကြဝဠာ]]ဧ့ အစောဆုံးကာလမှ [[နက္ခတ္တဗေဒ]]ဆိုင်ရာ စံနမူနာတစ်ခုဖြစ်ရေ။&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Joseph Silk|title=Horizons of Cosmology|url=https://archive.org/details/horizonsofcosmol0000silk|publisher=Templeton Press|year=2009|pages=[https://archive.org/details/horizonsofcosmol0000silk/page/n227 208]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Simon Singh|title=Big Bang: The Origin of the Universe|url=https://archive.org/details/bigbangoriginofu0000sing|publisher=Harper Perennial|year=2005|pages=[https://archive.org/details/bigbangoriginofu0000sing/page/n560 560]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{Cite web
 |last=Wollack |first=E. J.
 |title=Cosmology: The Study of the Universe
 |url=http://map.gsfc.nasa.gov/universe/
 |work=Universe 101: Big Bang Theory
 |publisher=[[NASA]]
 |accessdate=27 April 2011
 |date=10 December 2010
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514230003/http://map.gsfc.nasa.gov/universe/
 |archivedate=14 May 2011 &lt;!--DASHBot--&gt;
 |deadurl=no
 |quote=The second section discusses the classic tests of the Big Bang theory that make it so compelling as the likely valid description of our universe.
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; စံနမူနာရေ ကကောင်းပူပြင်း သိပ်သည်းလှရေအခြီနေမှ စကြဝဠာ ပြန့်ကားလာပုံအား ဖော်ကျူးထားရေ။&lt;ref name=HTUW&gt;{{Cite serial |title=How the Universe Works#Season 3|year=2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Big-bang model|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/64893/big-bang-model|website=Encyclopedia Britannica|accessdate=11 February 2015}}&lt;/ref&gt; ယင်းရို့မှတဆင့် [[အလင်း]]ဧ့ အရာဝတ္ထု ကော့စမစ် မိုက်ခရိုနောက်ခံ၊ ကကောင်းကြီးမားရေပုံစံနန့် စွာဘေလ်နိယာမရို့ ပါဝင်ရေ။ မိမိရို့သိဟိရေ [[ရူပဗေဒ]]နိယာမရို့ဧ့ကကောင်းတွင် ရောက်ဟိပါက အထူးမှတ် (singularity) တည်ဟိပေမည်။ ခေတ်သစ် ကိရိယာတန်ဆာပလာတိရေ စကြဝဠာဧ့ သက်တမ်းဟု ဟူဆရရေ လွန်ခရေနှစ်ပေါင်း ၁၃.၈ [[ဘီလီယံ]]အား ရည်ညွန်းနီရေ။&lt;ref name=&quot;esa&quot;&gt;
{{Cite web
 |title=Planck reveals an almost perfect universe
 |url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Planck/Planck_reveals_an_almost_perfect_Universe
 |work=Planck
 |publisher=ESA
 |date=2013-03-21
 |accessdate=2013-03-21
}}&lt;/ref&gt; ကနဦး ဖောင်းပွမှုပြီးနောက် စကြဝဠာရေ တဖြည်းဖြည်းအီမြလာပြီးကေ [[အက်တမ်အောက်အမှုန်|အက်တမ်ခွဲအမှုန်]]တိ ဖွဲ့တည်စီခကာ နောက်ပိုင်းတွင် ရိုးသျှင်းရေ [[အက်တမ်]]တိကို ဖြစ်စီခရေ။ ထိုပိုင် သမိုင်းဦး[[ဒြပ်စင်]]တိ တိမ်တိုက်ကြီးတိရေ [[ဒြပ်ဆွဲအား]]တိနန့် [[ကြယ်]]တိ [[ဂယ်လက်ဆီ]]တိအား ဖွဲ့တည်စေခရေ။ 

၁၉၂၇ ခုနှစ်တွင် ဂျော့ လီမာတီယာ (Georges Lemaître) မှ ပြန့်ကားနီရေ စကြဝဠာရေ မူလအခြီနေသို့ ခြီရာကောက်နောက်လိုက်သင့်ရေဟု ပထမဆုံးအကြံပီးကတည်းက သိပ္ပံပညာသျှင်တိရေ သူဧ့ ကော့စမစ် ပြန့်ကားမှုစိတ်ကူးအား ပုံဖော်ခကတ်ရေ။ [[သိပ္ပံ]]ပညာသျှင်တိရေ မစွာပေါက်ကွဲမှုသီအိုရီနန့် တည်ငြိမ်အခြီနေ သီအိုရီဟု နှစ်ခြမ်းခွဲလိုက်ကတ်ရေ။&lt;ref&gt;
{{Cite book
 |last=Kragh |first=H.
 |date=1996
 |title=Cosmology and Controversy
 |page=318
 |publisher=Princeton University Press
 |isbn=0-691-02623-8
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် [[အက်ဒွင် ဟပ်ဘယ်]]မှ ဂယ်လက်ဆီတိရေ တစ်ခုနန့်တစ်ခုဝီးရာသို့ [[အနီရောင်အရွေ့]] (redshifts) အဖြစ်ပြေးလွှားနီကတ်ရေဟု စကြဝဠာပြန့်ကားမှု အယူအဆအား  အဆိုတင်သွင်းခရေ။ ၁၉၆၅ ခုနှစ်တွင် ကော့စမစ် မိုက်ခရိုလှိုင်းနောက်ခံရောင်စဉ်အား ယှာဖွီတွိ့ဟိခကာ ယင်းရေ မစွာပေါက်ကွဲမှုသီအိုရီအတွက် ကကောင်းခိုင်မာရေ သက်သေတစ်ခုဖြစ်ခရေ။ [[ဆူပါနိုဗာ]]တိဧ့ အနီရောင်အရွေ့တိမှ ညွန်ပြနေရေဖို့ စကြဝဠာပြန့်ကားမှုရေ အဟိန်နန့်ပိုလာရေဟု ဆိုရေ။&lt;ref name=&quot;hubble&quot;&gt;
{{Cite journal
 |last=Hubble |first=E.
 |date=1929
 |title=A Relation Between Distance and Radial Velocity Among Extra-Galactic Nebulae
 |url=http://antwrp.gsfc.nasa.gov/debate/1996/hub_1929.html
 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences
 |volume=15 |issue=3 |pages=168–73
 |bibcode=1929PNAS...15..168H
 |doi=10.1073/pnas.15.3.168
 |pmc=522427
 |pmid=16577160
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; ယင်းချင့်ကြောင့် လေ့လာမှုရေ စွမ်းအင်မည်း (dark energy) ဆီသို့ ဦးတည်ခရေ။

==ခြုံငုံသုံးသပ်ချက်==
[[File:History of the Universe.svg|thumb|right|[[စကြဝဠာ]]ဧ့ သမိုင်း - ဒြပ်ဆွဲအားလှိုင်းနန့် ကော့စမစ်ဖောင်းပွမှုတိရေ မစွာပေါက်ကွဲမှုဧ့ နောက်ဆက်တွဲတစ်ခုဖြစ်ရေ။]]

[[အက်ဒွင် ဟပ်ဘယ်|စွာဘေလ်]] လေ့လာတွိ့ဟိရေဖို့ အဝီးဆုံးမှ [[ဂယ်လက်ဆီ]]တိရေ အနီရောင်အရွေ့နန့် လွန်ကဲစွာ ဆက်နွယ်ရေကိုတွိ့ရရေ။
ဆိုလိုစွာကတော့ အဝီးဆုံးမှ ဂယ်လက်ဆီတိရေ မိမိရို့မှ ဝီးရာသို့ အရှိန်တင်ကာ ပြေးလွှားနီကတ်ရေ။ [[ကမ္ဘာ]]စွာ စကြဝဠာဧ့ ဗဟို
မဟုတ်ဆိုရေ [[ကော်ပါးနိကပ်စ်]]ဧ့ နိယာမအား ယူဆလျက် စကြဝဠာဧ့ ဇာနီရာကပင်ကြည့်ကြည့် ပြင်ညီရာ မြင်ရလီရေ။
မျက်မှောက်အချိန်အခါတွင် အဝီးမှ ဂယ်လက်ဆီတိရေ တစ်ခုနန့်တစ်ခုဆီ ဝီးရာသို့ပြေးလွှားနီကတ်လျက်ဟိရာ ဆိုလိုစွာကတော့ခါ ကကောင်းကြာရေတချိန်က
[[ဂယ်လက်ဆီ]]တိရေ ပိုပြီးကေနီးကပ်လျက် တည်ဟိခလီဖို့။ [[စကြဝဠာ]]ရေ ကကောင်းကြာရေတချိန်က ပိုပြီးကေသိပ်သည်းကာ ပိုပြီးကေပူပြင်းခပါလီဖို့။&lt;ref&gt;
{{Cite book
 |last=Hawking |first=S. W.
 |last2=Ellis |first2=G. F. R.
 |date=1973
 |title=The Large-Scale Structure of Space-Time
 |url=https://archive.org/details/largescalestruct0000hawk |publisher=Cambridge University Press
 |isbn=0-521-20016-4
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |first=Tai L. |last=Chow |publisher=Springer |date=2008 |page=211 | title=Gravity, Black Holes, and the Very Early Universe: An Introduction to General Relativity and Cosmology|url=https://books.google.com/books?id=fp9wrkMYHvMC&amp;pg=PA211&amp;dq=%22planck+epoch%22+weinberg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjpgsuFlMvNAhXypYMKHWbLBIcQ6AEIHDAA#v=snippet&amp;q=%22planck%20epoch%22&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;

ကြီးမားရေ အမှုန်ရှိန်မြှင့်စက်တိရေ စကြဝဠာဧ့ ကနဦးအချိန်အား ဖော်ထုတ်နိုင်ရေ။ ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုဧ့ နမူနာပုံစံအသေးစိတ်ကို အတည်ပြုလီဖို့။ ယကေလည်းသော အမှုန်အရှိန်မြှင့်စက်တိရေ ကကောင်းများပြားရေ [[စွမ်းအင်]]တိနန့်ရာ အလုပ်လုပ်ရေ။ ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုမှ ပြန့်ကားလာရေ စကြဝဠာဧ့ အစောဆုံးအခြီနေရေ ရရေရရာ နားမလည်သိမ်းချေ။ 

ပထမဆုံး အက်တမ်ခွဲအမှုန်တိတွင် [[ပရိုတွန်]]၊ [[နျူထရွန်|နူထရွန်]]နန့် [[အီလက်ထရွန်]]ရို့ ပါဝင်ရေ။ ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုအပြီး ပထမဆုံး သုံးမိနစ်တွင် အက်တော့မက် အာဏုမြူတိ ဖွဲ့စည်းခကေလည်း လျှပ်စစ်ဓာတ်ဖြင့် ဓာတ်ပြယ်အက်တမ်ဖွဲ့တည်ရန် နှစ်ထောင်ချီကြာမြင့်ခရေ။ ဗီဘင်းပေါက်ကွဲမှုမှ ထုတ်ပီးလိုက်ရေ အဓိက [[အက်တမ်]]ဖို့ [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]]၊ [[ဟီလီယမ်]]နန့် လီသီယမ်တိဖြစ်ရေ။ ယင်းကနဦးဒြပ်စစ်တိမ်တိုက်ကြီးတိရေ ဒြပ်ဆွဲအားဖြင့် [[ကြယ်]]တိ၊ [[ဂယ်လက်ဆီ]]တိကို ဖွဲ့တည်စေခရေ။ ကြယ်တာရာတိကြားမှ လေးလံရေ[[ဒြပ်စင်]]တိရေ [[စူပါနိုဗာ]]အတွင်း ဓာတ်ပြုကုန်ကတ်ရေ။

==အချိန်လိုင်း==
===အထူးမှတ်===
နှိုင်းရသီအိုရီဖြင့် အသုံးပြုကာ အချိန်ကိုနောက်ပြန်လားပါက ကကောင်းသိပ်သည်းကာ ပူပြင်းရေ စကြဝဠာအားတွိ့ဟိရလိမေ။
အထူးမှတ် (Singularity) ရေ [[နှိုင်းရသီအိုရီ]]အား ချိုးဖောက်ကာ ရူပဗေဒနိယာမအားလုံးကိုလည်း ချိုးပစ်လိုက်ရေ။ ထိုအထူးမှတ်ကိုပင်
ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုဟု ခေါ်ဝေါ်ကတ်ရေ။&lt;ref&gt;
{{Cite book
 |last=Roos |first=M.
 |date=2008
 |chapter=Expansion of the Universe – Standard Big Bang Model
 |title=Astronomy and Astrophysics
 |editor1-first=O. |editor1-last=Engvold
 |editor2-first=R. |editor2-last=Stabell
 |editor3-first=B. |editor3-last=Czerny
 |editor4-first=J. |editor4-last=Lattanzio
 
 |series=Encyclopedia of Life Support Systems
 |publisher=UNESCO
 |arxiv=0802.2005
 |quote=This singularity is termed the ''Big Bang''.
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; ယင်းအား စကြဝဠာဧ့ မွီးဖွားမှုဟုပင် သတ်မှတ်နိုင်ရေ။ Type Ia [[ဆူပါနိုဗာ]]တိကို အခြီခံကာ ခွဲဖြာထွက်မှုအား တိုင်းတာရာတွင် ကော့စမစ် မိုက်ခရိုလှိုင်းနောက်ခံနန့် ဂယ်လက်ဆီရို့ဧ့ဆက်နွယ်မှုရေ ခန့်မှန်းခြီသက်တမ်း
၁၃.၇၉၉ ± ဝ.၀၂၁ [[ဘီလီယံ]]နှစ်ဟိရေ။&lt;ref name=&quot;Planck 2015&quot;&gt;{{Cite arXiv
 |author=Planck Collaboration
 |date=2015
 |title=Planck 2015 results. XIII. Cosmological parameters (See Table 4 on page 31 of pdf).
 |arxiv=1502.01589
}}&lt;/ref&gt;

===ဖောင်းပွမှု===
ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုဧ့ အစောဆုံးကာလတွင် သိပ်သည်းရေ[[စွမ်းအင်]]၊ ကကောင်းပူပြင်းရေ အပူချိန်ဟိကာ မမြန်ဆဆန် ဆက်တိုက်အီးမြလာခရေ။ ၁၀&lt;sup&gt;−၃၇&lt;/sup&gt; စက္ကန့်ခန့်တွင် ဖောင်းပွမှု စတင်ခရေ။&lt;ref name=&quot;guth&quot;&gt;
{{Cite book
 |last=Guth |first=A. H.
 |date=1998
 |title=The Inflationary Universe: Quest for a New Theory of Cosmic Origins
 |publisher=Vintage Books
 |isbn=978-0-09-995950-2
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; ဖောင်းပွမှု ရပ်တန့်ပြီးနောက် ကွခ့်-ဂလူယွန် ပလာစမာနန့် အခြားအခြီခံ [[ဒြပ်စင်]]တိ
ဖြစ်တည်လာရေ။&lt;ref&gt;{{Cite journal
 |last=Schewe
 |first=P.
 |date=2005
 |title=An Ocean of Quarks
 |url=http://www.aip.org/pnu/2005/split/728-1.html
 |journal=Physics News Update
 |publisher=American Institute of Physics
 |volume=728
 |issue=1
 |ref=harv
 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050423224100/http://www.aip.org/pnu/2005/split/728-1.html |date=23 April 2005 }}&lt;/ref&gt;

===အေးမြမှု===
[[File:2MASS LSS chart-NEW Nasa.jpg|thumb|left|upright=1.5|[[နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီ]]ကကောင်းမှ ဂယ်လက်ဆီတိ [[အနီရောင်အရွေ့]]နန့် အီးမြလာပုံအား [[အနီအောက်ရောင်ခြည်]]ဖြင့်ဖော်ပြထားပုံ]]
စကြဝဠာရေ သိပ်သည်းမှု ကျဆင်းလာပြီး အပူချိန်လည်း ကျဆင်းလာခရေ။ အမှုန်တိဧ့ စွမ်းအင်ရေ ကျဆင်းလာပြီး
အခြီခံအားတိ ဖွဲ့တည်လာခရေ။ ၁၀&lt;sup&gt;−၆&lt;/sup&gt; စက္ကန့်တွင် [[ကွာ့]]နန့် [[ဂလူယွန်]]ရို့ရေ ဘာယွန်အဖြစ် ပူးပေါင်းလားရေ။ ၁ စက္ကန့်အကြာတွင် [[အီလက်ထရွန်]]နန့် [[ပိုစီထရွန်]]ရို့ ဖြစ်လာရေ။ မိနစ်တဖဲ့ချေ အကြာတွင် အပူချိန်ရေ ၁ ဘီလီယမ် ကေလ်ဘင်အထိ ရောက်လားကာ [[နူထရွန်]]တိရေ [[ပရိုတွန်]]နှင်းပူးပေါင်းကာ ဒီတာရီယမ်အဖြစ် ပေါင်းစည်းလားကတ်ရေ။ နှစ်ပေါင်း ၃၇၉၀၀၀ ကြာပြီးနောက် အီလက်ထရွန်နန့် နူကလိယပ်တိရေ အက်တမ်အဖြစ် ပေါင်းစည်းလားကတ်ရေ။ (အများစုဖို့ [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]] ဖြစ်ရေ)။ ဓာတုသက်ဟိဖြစ်စဉ်ဖို့ နှစ်ပေါင်း ၁၃.၈ ဘီလီယံကြာပြီးနောက် ဖြစ်တည်လာခရေ။&lt;ref name=&quot;IJA-2014October&quot;&gt;{{Cite journal |last=Loeb |first=Abraham |authorlink=Abraham Loeb |title=The Habitable Epoch of the Early Universe |date=October 2014 |journal=International Journal of Astrobiology |volume=13 |issue=4 |pages=337–339 |doi=10.1017/S1473550414000196 |arxiv = 1312.0613 |bibcode = 2014IJAsB..13..337L }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-20141202&quot;&gt;{{Cite news |last=Dreifus |first=Claudia |authorlink=Claudia Dreifus |title=Much-Discussed Views That Go Way Back - Avi Loeb Ponders the Early Universe, Nature and Life |url=http://www.nytimes.com/2014/12/02/science/avi-loeb-ponders-the-early-universe-nature-and-life.html |date=2 December 2014 |work=New York Times |accessdate=3 December 2014 }}&lt;/ref&gt;

===ပုံစံ ဖွဲ့တည်မှု===
[[File:Heic1401a-Abell2744-20140107.jpg|thumb|right|150px|upright=1.2|Abell 2744 ဂယ်လက်ဆီအစု၊ Hubble Frontier Fields မြင်ကွင်း]]
နှစ်ပေါင်းများစွာကြာပြီးနောက် တဖဲ့ချေသိပ်သည်းရေ နီရာတိတွင် [[ဒြပ်ဆွဲငင်အား|ဒြပ်ဆွဲအား]]ဖြင့် အနီးအနားမှအရာဝတ္ထုတိအား ဆွဲယူကာ ပိုပြီးကေသိပ်သည်းလာစေပြီး ဓာတ်ငွေ့တိမ်တိုက်၊ ကြယ်တိ၊ ဂယ်လက်ဆီတိနန့် ဂနိတွိ့ရရေ နက္ခတ္တဆိုင်ရာပစ္စည်းတိကို ဖွဲ့တည်စေခရေ။ ဂနိစကြဝဠာတွင် ဖြစ်နိုင်ခြီအရာဝတ္ထု လေးမျိုးဟိရေ။ ယင်းရို့ဖို့ အီးမြ မှောင်မည်းအရာဝတ္ထု၊ ပူနွီး မှောင်မည်းအရာဝတ္ထု၊ ပူပြင်း မှောင်မည်းအရာဝတ္ထုနန့် ဘာယွန်းနစ်အရာဝတ္ထုရို့ဖြစ်ရေ။

===ကော့စမစ် အဟိန်===
Type Ia [[ဆူပါနိုဗာ]]တိနန့် ကော့စမစ်မိုက်ခရိုလှိုင်းနောက်ခံရို့ဧ့ သက်သေတိအရ ဂနိစကြဝဠာရေ ထူးဆန်းရေ ဒြပ်မည်း (dark energy) နန့်
လွှမ်းမိုးထားရေလို့ဆိုရေ။ လေ့လာမှုအရ စကြဝဠာဧ့ ၇၃ ရာခိုင်နှုန်းအား ဒြပ်မည်းတိဖြင့် ဖွဲ့တည်ထားရေဟု သုံးသပ်ထားရေ။
စကြဝဠာ ငယ်ရွယ်စဉ်တုန်းကဆိုကေ ဒြပ်မည်းတိနန့်ရာ လွှမ်းမိုးခတန်ကောင်းရေ။

==ရူပဗေဒနန့်ဆက်နွယ်ရေ ပြဿနာတိ==

ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုသီအိုရီနန့်အတူ ရူပဗေဒနယ်ပယ်၌ ထူးဆန်းပြီး များပြားလှရေ မဖြေသျှင်းနိုင်ရေ ပြဿနာပေါင်းများစွာ ပါဝင်လာခရေ။ အချို့အား ဖြေသျှင်းခပြီးဖြစ်ကေလည်း အချို့ကတော့ခါ ကျန်ဟိနီသိမ်းရေ။ ဥပမာ မိုးကုတ်စက်ဝိုင်းပြဿနာ စရေရို့ဖြစ်ရေ။

==စကြဝဠာဧ့ အတုမဟိကံကြမ္မာ==
[[File:CMB Timeline300 no WMAP.jpg|350px|thumb|မစွာစကြဝဠာ ပြန့်ကားလာခြင်းအား အချိန်ဇယားဖြင့် အနုပညာသျှင်တစ်ဦးမှ ဖော်ပြထားပုံ]]

[[ဒြပ်မှောင်]]တိကို လေ့လာခြင်းမပြုမှီ နက္ခတ္တပညာသျှင်တိရေ စကြဝဠာဧ့ အနာဂတ်နှစ်ခုအား စဉ်းစားခကတ်ရေ။ စကြဝဠာဧ့ ထုထည်သိပ်သည်းဆရေ အများဆုံးသိပ်သည်းဆထက်ကြီးမားနီကေ စကြဝဠာစွာ အကြီးမားဆုံး အရွယ်ပမာဏသို့ရောက်ဟိကာ ပြိုကွဲရန် စတင်ဖို့ဖြစ်ရေ။ တဖန်ပြန်လည်ကာ ပိုပြီးကေသိပ်သည်း ပိုပြီးကေ ပူပြင်းလာဖို့ဖြစ်ရေ။ ယင်းချင့်စွာ ဗိဘင်းထိတိုက်မှု (Big Crunch) နန့် အဆုံးသတ်လီဖို့။ အခြားနည်းလမ်းအရ ထုထည်သိပ်သည်းဆရေ အများဆုံးသိပ်သည်းဆထက် နည်းပါးပါက ပြန့်ကားမှုရေ နှေးကွေးလာဖို့ဖြစ်ပြီးကေ ဇာခါမှ ရပ်တန့်လီဖို့မဟုတ်ပါ။ ကြယ်တိစွာ [[ကြယ်ဖြူပု]] (white dwarf)၊ [[နယူထရွန်ကြယ်]]အဖြစ်သို့ ရောက်ဟိကုန်ကတ်ပြီး ကြီးရေထက်ကြီးလာရေ [[တွင်းနက်]]တိအဖြစ် ကျန်ဟိကာ အပူချိန်ရေ ပကတိသုညအခြီနေသို့ ရောက်ဟိပေလီဖို့။ ယင်းအား မစွာအေးခဲမှု (Big Freeze) အဖြစ် သတ်မှတ်ရေ။&lt;ref&gt;{{Cite web | last =Griswold | first =Britt | title =What is the Ultimate Fate of the Universe? | work =Universe 101 Big Bang Theory  | publisher =NASA | date =2012 | url =http://map.gsfc.nasa.gov/universe/uni_fate.html}}&lt;/ref&gt; ယင့်ချင့်အပြင် [[ပရိုတွန်]]တိရေ မတည်မငြိမ်ဖြစ်လာပါက ဘာယွန်းနစ်ဒြပ်ရေ ပျောက်ကွယ်လားလိမေ။ ဒြပ်ရောင်ခြည်ဖြာထွက်မှုနန့် တွင်းနက်တိရာ ကျန်ဟိလီဖို့ရာ။ ယကေလည်း တွင်းနက်တိရေ ဖြာထွက်မှုအား ပြန်လည်ထုတ်ပီးပါလီဖို့။ စကြဝဠာဧ့ [[အင်ထရိုပီ]] (entropy) ရေ တိုးပွားလေဖြစ်ကာ ပူပြင်းရေသေမင်းအဖြစ် တွိ့ရပေမည်။  ခေတ်သစ်လေ့လာမှုတိအရ မိမိရို့မြင်ရရေ စကြဝဠာရေ အရှိန်နန့်ပြန့်ကားနီပါက မိမိရို့ဧ့ [[ဖြစ်ရပ် မိုဃ်းကုတ်စက်ဝိုင်း]] (event horizon) နောက်တွင် ရောက်ဟိလားလီဖို့ဖြစ်ကာ အဆက်အသွယ်ပြတ်လားဖို့လို့ဆိုရေ။ ဗီဘင်းပေါက်ကွဲမှုအား စကြဝဠာဧ့ မူလဟုသတ်မှတ်ချက်အရ ဘာသာရီး အတွေးအခေါ်တိနန့်လည်း ဆက်နွယ်လားရေ။ တချို့ကတော့ခါ ဗီဘင်းပေါက်ကွဲမှုရေ ဖန်တီးသျှင်ရို့ဧ့ လုပ်ရပ်ဟု ယုံကြည်ကြလီရေ။&lt;ref&gt;{{Harvnb|Harris|2002|p=[https://books.google.com/books?id=Rx2Qf9ieFKYC&amp;pg=PA129 129]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Craig |first=William Lane |author-link=William Lane Craig |date=December 1999 |title=The Ultimate Question of Origins: God and the Beginning of the Universe |journal=Astrophysics and Space Science |type=Lecture |volume=269–270 |issue=1–4 |pages=721–738 |doi=10.1023/A:1017083700096 |bibcode=1999Ap&amp;SS.269..721C |s2cid=117794135}}
*{{Harvnb|Block|Puerari|Stockton|Ferreira|2000|pp=723–740}} {{Doi|10.1007/978-94-011-4114-7_85}}
*{{Cite web |url=https://www.reasonablefaith.org/writings/scholarly-writings/the-existence-of-god/the-ultimate-question-of-origins-god-and-the-beginning-of-the-universe |url-status=live |title=The Ultimate Question of Origins: God and the Beginning of the Universe |last=Craig |first=William Lane |author-link=William Lane Craig |department=Scholarly Writings: The Existence of God |website=Reasonable Faith |location=Dallas, TX |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326093220/https://www.reasonablefaith.org/writings/scholarly-writings/the-existence-of-god/the-ultimate-question-of-origins-god-and-the-beginning-of-the-universe |archive-date=26 March 2022 |access-date=21 December 2019 }}&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{Reflist|2}}

[[Category:စကြဝဠာ]]</text>
      <sha1>styx0c6yfxuqys1423bydkctuc572lh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>17697</id>
      <parentid>17696</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:47:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <comment>/* ပုံစံ ဖွဲ့တည်မှု */</comment>
      <origin>17697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26805" sha1="ri9w2txq3byfeftdtuyfi0h7893puch" xml:space="preserve">[[File:Universe_expansion2.png|thumb|right|ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှု မော်ဒယ်အရ [[စကြဝဠာ]]ရေ ကကောင်းပူပြင်းရေ အခြီနေမှ ဂနိလက်ဟိအချိန်သို့ ပြန့်ကားလာရေ။]]
'''ဗိဘင်း သီအိုရီ''' ({{Lang-en|Big  Bang}}) ရေ [[စကြဝဠာ]]ဧ့ အစောဆုံးကာလမှ [[နက္ခတ္တဗေဒ]]ဆိုင်ရာ စံနမူနာတစ်ခုဖြစ်ရေ။&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Joseph Silk|title=Horizons of Cosmology|url=https://archive.org/details/horizonsofcosmol0000silk|publisher=Templeton Press|year=2009|pages=[https://archive.org/details/horizonsofcosmol0000silk/page/n227 208]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Simon Singh|title=Big Bang: The Origin of the Universe|url=https://archive.org/details/bigbangoriginofu0000sing|publisher=Harper Perennial|year=2005|pages=[https://archive.org/details/bigbangoriginofu0000sing/page/n560 560]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{Cite web
 |last=Wollack |first=E. J.
 |title=Cosmology: The Study of the Universe
 |url=http://map.gsfc.nasa.gov/universe/
 |work=Universe 101: Big Bang Theory
 |publisher=[[NASA]]
 |accessdate=27 April 2011
 |date=10 December 2010
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514230003/http://map.gsfc.nasa.gov/universe/
 |archivedate=14 May 2011 &lt;!--DASHBot--&gt;
 |deadurl=no
 |quote=The second section discusses the classic tests of the Big Bang theory that make it so compelling as the likely valid description of our universe.
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; စံနမူနာရေ ကကောင်းပူပြင်း သိပ်သည်းလှရေအခြီနေမှ စကြဝဠာ ပြန့်ကားလာပုံအား ဖော်ကျူးထားရေ။&lt;ref name=HTUW&gt;{{Cite serial |title=How the Universe Works#Season 3|year=2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Big-bang model|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/64893/big-bang-model|website=Encyclopedia Britannica|accessdate=11 February 2015}}&lt;/ref&gt; ယင်းရို့မှတဆင့် [[အလင်း]]ဧ့ အရာဝတ္ထု ကော့စမစ် မိုက်ခရိုနောက်ခံ၊ ကကောင်းကြီးမားရေပုံစံနန့် စွာဘေလ်နိယာမရို့ ပါဝင်ရေ။ မိမိရို့သိဟိရေ [[ရူပဗေဒ]]နိယာမရို့ဧ့ကကောင်းတွင် ရောက်ဟိပါက အထူးမှတ် (singularity) တည်ဟိပေမည်။ ခေတ်သစ် ကိရိယာတန်ဆာပလာတိရေ စကြဝဠာဧ့ သက်တမ်းဟု ဟူဆရရေ လွန်ခရေနှစ်ပေါင်း ၁၃.၈ [[ဘီလီယံ]]အား ရည်ညွန်းနီရေ။&lt;ref name=&quot;esa&quot;&gt;
{{Cite web
 |title=Planck reveals an almost perfect universe
 |url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Planck/Planck_reveals_an_almost_perfect_Universe
 |work=Planck
 |publisher=ESA
 |date=2013-03-21
 |accessdate=2013-03-21
}}&lt;/ref&gt; ကနဦး ဖောင်းပွမှုပြီးနောက် စကြဝဠာရေ တဖြည်းဖြည်းအီမြလာပြီးကေ [[အက်တမ်အောက်အမှုန်|အက်တမ်ခွဲအမှုန်]]တိ ဖွဲ့တည်စီခကာ နောက်ပိုင်းတွင် ရိုးသျှင်းရေ [[အက်တမ်]]တိကို ဖြစ်စီခရေ။ ထိုပိုင် သမိုင်းဦး[[ဒြပ်စင်]]တိ တိမ်တိုက်ကြီးတိရေ [[ဒြပ်ဆွဲအား]]တိနန့် [[ကြယ်]]တိ [[ဂယ်လက်ဆီ]]တိအား ဖွဲ့တည်စေခရေ။ 

၁၉၂၇ ခုနှစ်တွင် ဂျော့ လီမာတီယာ (Georges Lemaître) မှ ပြန့်ကားနီရေ စကြဝဠာရေ မူလအခြီနေသို့ ခြီရာကောက်နောက်လိုက်သင့်ရေဟု ပထမဆုံးအကြံပီးကတည်းက သိပ္ပံပညာသျှင်တိရေ သူဧ့ ကော့စမစ် ပြန့်ကားမှုစိတ်ကူးအား ပုံဖော်ခကတ်ရေ။ [[သိပ္ပံ]]ပညာသျှင်တိရေ မစွာပေါက်ကွဲမှုသီအိုရီနန့် တည်ငြိမ်အခြီနေ သီအိုရီဟု နှစ်ခြမ်းခွဲလိုက်ကတ်ရေ။&lt;ref&gt;
{{Cite book
 |last=Kragh |first=H.
 |date=1996
 |title=Cosmology and Controversy
 |page=318
 |publisher=Princeton University Press
 |isbn=0-691-02623-8
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် [[အက်ဒွင် ဟပ်ဘယ်]]မှ ဂယ်လက်ဆီတိရေ တစ်ခုနန့်တစ်ခုဝီးရာသို့ [[အနီရောင်အရွေ့]] (redshifts) အဖြစ်ပြေးလွှားနီကတ်ရေဟု စကြဝဠာပြန့်ကားမှု အယူအဆအား  အဆိုတင်သွင်းခရေ။ ၁၉၆၅ ခုနှစ်တွင် ကော့စမစ် မိုက်ခရိုလှိုင်းနောက်ခံရောင်စဉ်အား ယှာဖွီတွိ့ဟိခကာ ယင်းရေ မစွာပေါက်ကွဲမှုသီအိုရီအတွက် ကကောင်းခိုင်မာရေ သက်သေတစ်ခုဖြစ်ခရေ။ [[ဆူပါနိုဗာ]]တိဧ့ အနီရောင်အရွေ့တိမှ ညွန်ပြနေရေဖို့ စကြဝဠာပြန့်ကားမှုရေ အဟိန်နန့်ပိုလာရေဟု ဆိုရေ။&lt;ref name=&quot;hubble&quot;&gt;
{{Cite journal
 |last=Hubble |first=E.
 |date=1929
 |title=A Relation Between Distance and Radial Velocity Among Extra-Galactic Nebulae
 |url=http://antwrp.gsfc.nasa.gov/debate/1996/hub_1929.html
 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences
 |volume=15 |issue=3 |pages=168–73
 |bibcode=1929PNAS...15..168H
 |doi=10.1073/pnas.15.3.168
 |pmc=522427
 |pmid=16577160
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; ယင်းချင့်ကြောင့် လေ့လာမှုရေ စွမ်းအင်မည်း (dark energy) ဆီသို့ ဦးတည်ခရေ။

==ခြုံငုံသုံးသပ်ချက်==
[[File:History of the Universe.svg|thumb|right|[[စကြဝဠာ]]ဧ့ သမိုင်း - ဒြပ်ဆွဲအားလှိုင်းနန့် ကော့စမစ်ဖောင်းပွမှုတိရေ မစွာပေါက်ကွဲမှုဧ့ နောက်ဆက်တွဲတစ်ခုဖြစ်ရေ။]]

[[အက်ဒွင် ဟပ်ဘယ်|စွာဘေလ်]] လေ့လာတွိ့ဟိရေဖို့ အဝီးဆုံးမှ [[ဂယ်လက်ဆီ]]တိရေ အနီရောင်အရွေ့နန့် လွန်ကဲစွာ ဆက်နွယ်ရေကိုတွိ့ရရေ။
ဆိုလိုစွာကတော့ အဝီးဆုံးမှ ဂယ်လက်ဆီတိရေ မိမိရို့မှ ဝီးရာသို့ အရှိန်တင်ကာ ပြေးလွှားနီကတ်ရေ။ [[ကမ္ဘာ]]စွာ စကြဝဠာဧ့ ဗဟို
မဟုတ်ဆိုရေ [[ကော်ပါးနိကပ်စ်]]ဧ့ နိယာမအား ယူဆလျက် စကြဝဠာဧ့ ဇာနီရာကပင်ကြည့်ကြည့် ပြင်ညီရာ မြင်ရလီရေ။
မျက်မှောက်အချိန်အခါတွင် အဝီးမှ ဂယ်လက်ဆီတိရေ တစ်ခုနန့်တစ်ခုဆီ ဝီးရာသို့ပြေးလွှားနီကတ်လျက်ဟိရာ ဆိုလိုစွာကတော့ခါ ကကောင်းကြာရေတချိန်က
[[ဂယ်လက်ဆီ]]တိရေ ပိုပြီးကေနီးကပ်လျက် တည်ဟိခလီဖို့။ [[စကြဝဠာ]]ရေ ကကောင်းကြာရေတချိန်က ပိုပြီးကေသိပ်သည်းကာ ပိုပြီးကေပူပြင်းခပါလီဖို့။&lt;ref&gt;
{{Cite book
 |last=Hawking |first=S. W.
 |last2=Ellis |first2=G. F. R.
 |date=1973
 |title=The Large-Scale Structure of Space-Time
 |url=https://archive.org/details/largescalestruct0000hawk |publisher=Cambridge University Press
 |isbn=0-521-20016-4
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |first=Tai L. |last=Chow |publisher=Springer |date=2008 |page=211 | title=Gravity, Black Holes, and the Very Early Universe: An Introduction to General Relativity and Cosmology|url=https://books.google.com/books?id=fp9wrkMYHvMC&amp;pg=PA211&amp;dq=%22planck+epoch%22+weinberg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjpgsuFlMvNAhXypYMKHWbLBIcQ6AEIHDAA#v=snippet&amp;q=%22planck%20epoch%22&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;

ကြီးမားရေ အမှုန်ရှိန်မြှင့်စက်တိရေ စကြဝဠာဧ့ ကနဦးအချိန်အား ဖော်ထုတ်နိုင်ရေ။ ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုဧ့ နမူနာပုံစံအသေးစိတ်ကို အတည်ပြုလီဖို့။ ယကေလည်းသော အမှုန်အရှိန်မြှင့်စက်တိရေ ကကောင်းများပြားရေ [[စွမ်းအင်]]တိနန့်ရာ အလုပ်လုပ်ရေ။ ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုမှ ပြန့်ကားလာရေ စကြဝဠာဧ့ အစောဆုံးအခြီနေရေ ရရေရရာ နားမလည်သိမ်းချေ။ 

ပထမဆုံး အက်တမ်ခွဲအမှုန်တိတွင် [[ပရိုတွန်]]၊ [[နျူထရွန်|နူထရွန်]]နန့် [[အီလက်ထရွန်]]ရို့ ပါဝင်ရေ။ ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုအပြီး ပထမဆုံး သုံးမိနစ်တွင် အက်တော့မက် အာဏုမြူတိ ဖွဲ့စည်းခကေလည်း လျှပ်စစ်ဓာတ်ဖြင့် ဓာတ်ပြယ်အက်တမ်ဖွဲ့တည်ရန် နှစ်ထောင်ချီကြာမြင့်ခရေ။ ဗီဘင်းပေါက်ကွဲမှုမှ ထုတ်ပီးလိုက်ရေ အဓိက [[အက်တမ်]]ဖို့ [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]]၊ [[ဟီလီယမ်]]နန့် လီသီယမ်တိဖြစ်ရေ။ ယင်းကနဦးဒြပ်စစ်တိမ်တိုက်ကြီးတိရေ ဒြပ်ဆွဲအားဖြင့် [[ကြယ်]]တိ၊ [[ဂယ်လက်ဆီ]]တိကို ဖွဲ့တည်စေခရေ။ ကြယ်တာရာတိကြားမှ လေးလံရေ[[ဒြပ်စင်]]တိရေ [[စူပါနိုဗာ]]အတွင်း ဓာတ်ပြုကုန်ကတ်ရေ။

==အချိန်လိုင်း==
===အထူးမှတ်===
နှိုင်းရသီအိုရီဖြင့် အသုံးပြုကာ အချိန်ကိုနောက်ပြန်လားပါက ကကောင်းသိပ်သည်းကာ ပူပြင်းရေ စကြဝဠာအားတွိ့ဟိရလိမေ။
အထူးမှတ် (Singularity) ရေ [[နှိုင်းရသီအိုရီ]]အား ချိုးဖောက်ကာ ရူပဗေဒနိယာမအားလုံးကိုလည်း ချိုးပစ်လိုက်ရေ။ ထိုအထူးမှတ်ကိုပင်
ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုဟု ခေါ်ဝေါ်ကတ်ရေ။&lt;ref&gt;
{{Cite book
 |last=Roos |first=M.
 |date=2008
 |chapter=Expansion of the Universe – Standard Big Bang Model
 |title=Astronomy and Astrophysics
 |editor1-first=O. |editor1-last=Engvold
 |editor2-first=R. |editor2-last=Stabell
 |editor3-first=B. |editor3-last=Czerny
 |editor4-first=J. |editor4-last=Lattanzio
 
 |series=Encyclopedia of Life Support Systems
 |publisher=UNESCO
 |arxiv=0802.2005
 |quote=This singularity is termed the ''Big Bang''.
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; ယင်းအား စကြဝဠာဧ့ မွီးဖွားမှုဟုပင် သတ်မှတ်နိုင်ရေ။ Type Ia [[ဆူပါနိုဗာ]]တိကို အခြီခံကာ ခွဲဖြာထွက်မှုအား တိုင်းတာရာတွင် ကော့စမစ် မိုက်ခရိုလှိုင်းနောက်ခံနန့် ဂယ်လက်ဆီရို့ဧ့ဆက်နွယ်မှုရေ ခန့်မှန်းခြီသက်တမ်း
၁၃.၇၉၉ ± ဝ.၀၂၁ [[ဘီလီယံ]]နှစ်ဟိရေ။&lt;ref name=&quot;Planck 2015&quot;&gt;{{Cite arXiv
 |author=Planck Collaboration
 |date=2015
 |title=Planck 2015 results. XIII. Cosmological parameters (See Table 4 on page 31 of pdf).
 |arxiv=1502.01589
}}&lt;/ref&gt;

===ဖောင်းပွမှု===
ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုဧ့ အစောဆုံးကာလတွင် သိပ်သည်းရေ[[စွမ်းအင်]]၊ ကကောင်းပူပြင်းရေ အပူချိန်ဟိကာ မမြန်ဆဆန် ဆက်တိုက်အီးမြလာခရေ။ ၁၀&lt;sup&gt;−၃၇&lt;/sup&gt; စက္ကန့်ခန့်တွင် ဖောင်းပွမှု စတင်ခရေ။&lt;ref name=&quot;guth&quot;&gt;
{{Cite book
 |last=Guth |first=A. H.
 |date=1998
 |title=The Inflationary Universe: Quest for a New Theory of Cosmic Origins
 |publisher=Vintage Books
 |isbn=978-0-09-995950-2
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; ဖောင်းပွမှု ရပ်တန့်ပြီးနောက် ကွခ့်-ဂလူယွန် ပလာစမာနန့် အခြားအခြီခံ [[ဒြပ်စင်]]တိ
ဖြစ်တည်လာရေ။&lt;ref&gt;{{Cite journal
 |last=Schewe
 |first=P.
 |date=2005
 |title=An Ocean of Quarks
 |url=http://www.aip.org/pnu/2005/split/728-1.html
 |journal=Physics News Update
 |publisher=American Institute of Physics
 |volume=728
 |issue=1
 |ref=harv
 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050423224100/http://www.aip.org/pnu/2005/split/728-1.html |date=23 April 2005 }}&lt;/ref&gt;

===အေးမြမှု===
[[File:2MASS LSS chart-NEW Nasa.jpg|thumb|left|upright=1.5|[[နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီ]]ကကောင်းမှ ဂယ်လက်ဆီတိ [[အနီရောင်အရွေ့]]နန့် အီးမြလာပုံအား [[အနီအောက်ရောင်ခြည်]]ဖြင့်ဖော်ပြထားပုံ]]
စကြဝဠာရေ သိပ်သည်းမှု ကျဆင်းလာပြီး အပူချိန်လည်း ကျဆင်းလာခရေ။ အမှုန်တိဧ့ စွမ်းအင်ရေ ကျဆင်းလာပြီး
အခြီခံအားတိ ဖွဲ့တည်လာခရေ။ ၁၀&lt;sup&gt;−၆&lt;/sup&gt; စက္ကန့်တွင် [[ကွာ့]]နန့် [[ဂလူယွန်]]ရို့ရေ ဘာယွန်အဖြစ် ပူးပေါင်းလားရေ။ ၁ စက္ကန့်အကြာတွင် [[အီလက်ထရွန်]]နန့် [[ပိုစီထရွန်]]ရို့ ဖြစ်လာရေ။ မိနစ်တဖဲ့ချေ အကြာတွင် အပူချိန်ရေ ၁ ဘီလီယမ် ကေလ်ဘင်အထိ ရောက်လားကာ [[နူထရွန်]]တိရေ [[ပရိုတွန်]]နှင်းပူးပေါင်းကာ ဒီတာရီယမ်အဖြစ် ပေါင်းစည်းလားကတ်ရေ။ နှစ်ပေါင်း ၃၇၉၀၀၀ ကြာပြီးနောက် အီလက်ထရွန်နန့် နူကလိယပ်တိရေ အက်တမ်အဖြစ် ပေါင်းစည်းလားကတ်ရေ။ (အများစုဖို့ [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]] ဖြစ်ရေ)။ ဓာတုသက်ဟိဖြစ်စဉ်ဖို့ နှစ်ပေါင်း ၁၃.၈ ဘီလီယံကြာပြီးနောက် ဖြစ်တည်လာခရေ။&lt;ref name=&quot;IJA-2014October&quot;&gt;{{Cite journal |last=Loeb |first=Abraham |authorlink=Abraham Loeb |title=The Habitable Epoch of the Early Universe |date=October 2014 |journal=International Journal of Astrobiology |volume=13 |issue=4 |pages=337–339 |doi=10.1017/S1473550414000196 |arxiv = 1312.0613 |bibcode = 2014IJAsB..13..337L }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-20141202&quot;&gt;{{Cite news |last=Dreifus |first=Claudia |authorlink=Claudia Dreifus |title=Much-Discussed Views That Go Way Back - Avi Loeb Ponders the Early Universe, Nature and Life |url=http://www.nytimes.com/2014/12/02/science/avi-loeb-ponders-the-early-universe-nature-and-life.html |date=2 December 2014 |work=New York Times |accessdate=3 December 2014 }}&lt;/ref&gt;

===ပုံစံ ဖွဲ့တည်မှု===
[[File:Heic1401a-Abell2744-20140107.jpg|thumb|right|Abell 2744 ဂယ်လက်ဆီအစု၊ Hubble Frontier Fields မြင်ကွင်း]]
နှစ်ပေါင်းများစွာကြာပြီးနောက် တဖဲ့ချေသိပ်သည်းရေ နီရာတိတွင် [[ဒြပ်ဆွဲငင်အား|ဒြပ်ဆွဲအား]]ဖြင့် အနီးအနားမှအရာဝတ္ထုတိအား ဆွဲယူကာ ပိုပြီးကေသိပ်သည်းလာစေပြီး ဓာတ်ငွေ့တိမ်တိုက်၊ ကြယ်တိ၊ ဂယ်လက်ဆီတိနန့် ဂနိတွိ့ရရေ နက္ခတ္တဆိုင်ရာပစ္စည်းတိကို ဖွဲ့တည်စေခရေ။ ဂနိစကြဝဠာတွင် ဖြစ်နိုင်ခြီအရာဝတ္ထု လေးမျိုးဟိရေ။ ယင်းရို့ဖို့ အီးမြ မှောင်မည်းအရာဝတ္ထု၊ ပူနွီး မှောင်မည်းအရာဝတ္ထု၊ ပူပြင်း မှောင်မည်းအရာဝတ္ထုနန့် ဘာယွန်းနစ်အရာဝတ္ထုရို့ဖြစ်ရေ။

===ကော့စမစ် အဟိန်===
Type Ia [[ဆူပါနိုဗာ]]တိနန့် ကော့စမစ်မိုက်ခရိုလှိုင်းနောက်ခံရို့ဧ့ သက်သေတိအရ ဂနိစကြဝဠာရေ ထူးဆန်းရေ ဒြပ်မည်း (dark energy) နန့်
လွှမ်းမိုးထားရေလို့ဆိုရေ။ လေ့လာမှုအရ စကြဝဠာဧ့ ၇၃ ရာခိုင်နှုန်းအား ဒြပ်မည်းတိဖြင့် ဖွဲ့တည်ထားရေဟု သုံးသပ်ထားရေ။
စကြဝဠာ ငယ်ရွယ်စဉ်တုန်းကဆိုကေ ဒြပ်မည်းတိနန့်ရာ လွှမ်းမိုးခတန်ကောင်းရေ။

==ရူပဗေဒနန့်ဆက်နွယ်ရေ ပြဿနာတိ==

ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုသီအိုရီနန့်အတူ ရူပဗေဒနယ်ပယ်၌ ထူးဆန်းပြီး များပြားလှရေ မဖြေသျှင်းနိုင်ရေ ပြဿနာပေါင်းများစွာ ပါဝင်လာခရေ။ အချို့အား ဖြေသျှင်းခပြီးဖြစ်ကေလည်း အချို့ကတော့ခါ ကျန်ဟိနီသိမ်းရေ။ ဥပမာ မိုးကုတ်စက်ဝိုင်းပြဿနာ စရေရို့ဖြစ်ရေ။

==စကြဝဠာဧ့ အတုမဟိကံကြမ္မာ==
[[File:CMB Timeline300 no WMAP.jpg|350px|thumb|မစွာစကြဝဠာ ပြန့်ကားလာခြင်းအား အချိန်ဇယားဖြင့် အနုပညာသျှင်တစ်ဦးမှ ဖော်ပြထားပုံ]]

[[ဒြပ်မှောင်]]တိကို လေ့လာခြင်းမပြုမှီ နက္ခတ္တပညာသျှင်တိရေ စကြဝဠာဧ့ အနာဂတ်နှစ်ခုအား စဉ်းစားခကတ်ရေ။ စကြဝဠာဧ့ ထုထည်သိပ်သည်းဆရေ အများဆုံးသိပ်သည်းဆထက်ကြီးမားနီကေ စကြဝဠာစွာ အကြီးမားဆုံး အရွယ်ပမာဏသို့ရောက်ဟိကာ ပြိုကွဲရန် စတင်ဖို့ဖြစ်ရေ။ တဖန်ပြန်လည်ကာ ပိုပြီးကေသိပ်သည်း ပိုပြီးကေ ပူပြင်းလာဖို့ဖြစ်ရေ။ ယင်းချင့်စွာ ဗိဘင်းထိတိုက်မှု (Big Crunch) နန့် အဆုံးသတ်လီဖို့။ အခြားနည်းလမ်းအရ ထုထည်သိပ်သည်းဆရေ အများဆုံးသိပ်သည်းဆထက် နည်းပါးပါက ပြန့်ကားမှုရေ နှေးကွေးလာဖို့ဖြစ်ပြီးကေ ဇာခါမှ ရပ်တန့်လီဖို့မဟုတ်ပါ။ ကြယ်တိစွာ [[ကြယ်ဖြူပု]] (white dwarf)၊ [[နယူထရွန်ကြယ်]]အဖြစ်သို့ ရောက်ဟိကုန်ကတ်ပြီး ကြီးရေထက်ကြီးလာရေ [[တွင်းနက်]]တိအဖြစ် ကျန်ဟိကာ အပူချိန်ရေ ပကတိသုညအခြီနေသို့ ရောက်ဟိပေလီဖို့။ ယင်းအား မစွာအေးခဲမှု (Big Freeze) အဖြစ် သတ်မှတ်ရေ။&lt;ref&gt;{{Cite web | last =Griswold | first =Britt | title =What is the Ultimate Fate of the Universe? | work =Universe 101 Big Bang Theory  | publisher =NASA | date =2012 | url =http://map.gsfc.nasa.gov/universe/uni_fate.html}}&lt;/ref&gt; ယင့်ချင့်အပြင် [[ပရိုတွန်]]တိရေ မတည်မငြိမ်ဖြစ်လာပါက ဘာယွန်းနစ်ဒြပ်ရေ ပျောက်ကွယ်လားလိမေ။ ဒြပ်ရောင်ခြည်ဖြာထွက်မှုနန့် တွင်းနက်တိရာ ကျန်ဟိလီဖို့ရာ။ ယကေလည်း တွင်းနက်တိရေ ဖြာထွက်မှုအား ပြန်လည်ထုတ်ပီးပါလီဖို့။ စကြဝဠာဧ့ [[အင်ထရိုပီ]] (entropy) ရေ တိုးပွားလေဖြစ်ကာ ပူပြင်းရေသေမင်းအဖြစ် တွိ့ရပေမည်။  ခေတ်သစ်လေ့လာမှုတိအရ မိမိရို့မြင်ရရေ စကြဝဠာရေ အရှိန်နန့်ပြန့်ကားနီပါက မိမိရို့ဧ့ [[ဖြစ်ရပ် မိုဃ်းကုတ်စက်ဝိုင်း]] (event horizon) နောက်တွင် ရောက်ဟိလားလီဖို့ဖြစ်ကာ အဆက်အသွယ်ပြတ်လားဖို့လို့ဆိုရေ။ ဗီဘင်းပေါက်ကွဲမှုအား စကြဝဠာဧ့ မူလဟုသတ်မှတ်ချက်အရ ဘာသာရီး အတွေးအခေါ်တိနန့်လည်း ဆက်နွယ်လားရေ။ တချို့ကတော့ခါ ဗီဘင်းပေါက်ကွဲမှုရေ ဖန်တီးသျှင်ရို့ဧ့ လုပ်ရပ်ဟု ယုံကြည်ကြလီရေ။&lt;ref&gt;{{Harvnb|Harris|2002|p=[https://books.google.com/books?id=Rx2Qf9ieFKYC&amp;pg=PA129 129]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Craig |first=William Lane |author-link=William Lane Craig |date=December 1999 |title=The Ultimate Question of Origins: God and the Beginning of the Universe |journal=Astrophysics and Space Science |type=Lecture |volume=269–270 |issue=1–4 |pages=721–738 |doi=10.1023/A:1017083700096 |bibcode=1999Ap&amp;SS.269..721C |s2cid=117794135}}
*{{Harvnb|Block|Puerari|Stockton|Ferreira|2000|pp=723–740}} {{Doi|10.1007/978-94-011-4114-7_85}}
*{{Cite web |url=https://www.reasonablefaith.org/writings/scholarly-writings/the-existence-of-god/the-ultimate-question-of-origins-god-and-the-beginning-of-the-universe |url-status=live |title=The Ultimate Question of Origins: God and the Beginning of the Universe |last=Craig |first=William Lane |author-link=William Lane Craig |department=Scholarly Writings: The Existence of God |website=Reasonable Faith |location=Dallas, TX |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326093220/https://www.reasonablefaith.org/writings/scholarly-writings/the-existence-of-god/the-ultimate-question-of-origins-god-and-the-beginning-of-the-universe |archive-date=26 March 2022 |access-date=21 December 2019 }}&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{Reflist|2}}

[[Category:စကြဝဠာ]]</text>
      <sha1>ri9w2txq3byfeftdtuyfi0h7893puch</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>17698</id>
      <parentid>17697</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:47:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <comment>/* စကြဝဠာဧ့ အတုမဟိကံကြမ္မာ */</comment>
      <origin>17698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26812" sha1="m5ts7mzgv18bus4n4ei6m7lf8lpdl7u" xml:space="preserve">[[File:Universe_expansion2.png|thumb|right|ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှု မော်ဒယ်အရ [[စကြဝဠာ]]ရေ ကကောင်းပူပြင်းရေ အခြီနေမှ ဂနိလက်ဟိအချိန်သို့ ပြန့်ကားလာရေ။]]
'''ဗိဘင်း သီအိုရီ''' ({{Lang-en|Big  Bang}}) ရေ [[စကြဝဠာ]]ဧ့ အစောဆုံးကာလမှ [[နက္ခတ္တဗေဒ]]ဆိုင်ရာ စံနမူနာတစ်ခုဖြစ်ရေ။&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Joseph Silk|title=Horizons of Cosmology|url=https://archive.org/details/horizonsofcosmol0000silk|publisher=Templeton Press|year=2009|pages=[https://archive.org/details/horizonsofcosmol0000silk/page/n227 208]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Simon Singh|title=Big Bang: The Origin of the Universe|url=https://archive.org/details/bigbangoriginofu0000sing|publisher=Harper Perennial|year=2005|pages=[https://archive.org/details/bigbangoriginofu0000sing/page/n560 560]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{Cite web
 |last=Wollack |first=E. J.
 |title=Cosmology: The Study of the Universe
 |url=http://map.gsfc.nasa.gov/universe/
 |work=Universe 101: Big Bang Theory
 |publisher=[[NASA]]
 |accessdate=27 April 2011
 |date=10 December 2010
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514230003/http://map.gsfc.nasa.gov/universe/
 |archivedate=14 May 2011 &lt;!--DASHBot--&gt;
 |deadurl=no
 |quote=The second section discusses the classic tests of the Big Bang theory that make it so compelling as the likely valid description of our universe.
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; စံနမူနာရေ ကကောင်းပူပြင်း သိပ်သည်းလှရေအခြီနေမှ စကြဝဠာ ပြန့်ကားလာပုံအား ဖော်ကျူးထားရေ။&lt;ref name=HTUW&gt;{{Cite serial |title=How the Universe Works#Season 3|year=2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Big-bang model|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/64893/big-bang-model|website=Encyclopedia Britannica|accessdate=11 February 2015}}&lt;/ref&gt; ယင်းရို့မှတဆင့် [[အလင်း]]ဧ့ အရာဝတ္ထု ကော့စမစ် မိုက်ခရိုနောက်ခံ၊ ကကောင်းကြီးမားရေပုံစံနန့် စွာဘေလ်နိယာမရို့ ပါဝင်ရေ။ မိမိရို့သိဟိရေ [[ရူပဗေဒ]]နိယာမရို့ဧ့ကကောင်းတွင် ရောက်ဟိပါက အထူးမှတ် (singularity) တည်ဟိပေမည်။ ခေတ်သစ် ကိရိယာတန်ဆာပလာတိရေ စကြဝဠာဧ့ သက်တမ်းဟု ဟူဆရရေ လွန်ခရေနှစ်ပေါင်း ၁၃.၈ [[ဘီလီယံ]]အား ရည်ညွန်းနီရေ။&lt;ref name=&quot;esa&quot;&gt;
{{Cite web
 |title=Planck reveals an almost perfect universe
 |url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Planck/Planck_reveals_an_almost_perfect_Universe
 |work=Planck
 |publisher=ESA
 |date=2013-03-21
 |accessdate=2013-03-21
}}&lt;/ref&gt; ကနဦး ဖောင်းပွမှုပြီးနောက် စကြဝဠာရေ တဖြည်းဖြည်းအီမြလာပြီးကေ [[အက်တမ်အောက်အမှုန်|အက်တမ်ခွဲအမှုန်]]တိ ဖွဲ့တည်စီခကာ နောက်ပိုင်းတွင် ရိုးသျှင်းရေ [[အက်တမ်]]တိကို ဖြစ်စီခရေ။ ထိုပိုင် သမိုင်းဦး[[ဒြပ်စင်]]တိ တိမ်တိုက်ကြီးတိရေ [[ဒြပ်ဆွဲအား]]တိနန့် [[ကြယ်]]တိ [[ဂယ်လက်ဆီ]]တိအား ဖွဲ့တည်စေခရေ။ 

၁၉၂၇ ခုနှစ်တွင် ဂျော့ လီမာတီယာ (Georges Lemaître) မှ ပြန့်ကားနီရေ စကြဝဠာရေ မူလအခြီနေသို့ ခြီရာကောက်နောက်လိုက်သင့်ရေဟု ပထမဆုံးအကြံပီးကတည်းက သိပ္ပံပညာသျှင်တိရေ သူဧ့ ကော့စမစ် ပြန့်ကားမှုစိတ်ကူးအား ပုံဖော်ခကတ်ရေ။ [[သိပ္ပံ]]ပညာသျှင်တိရေ မစွာပေါက်ကွဲမှုသီအိုရီနန့် တည်ငြိမ်အခြီနေ သီအိုရီဟု နှစ်ခြမ်းခွဲလိုက်ကတ်ရေ။&lt;ref&gt;
{{Cite book
 |last=Kragh |first=H.
 |date=1996
 |title=Cosmology and Controversy
 |page=318
 |publisher=Princeton University Press
 |isbn=0-691-02623-8
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် [[အက်ဒွင် ဟပ်ဘယ်]]မှ ဂယ်လက်ဆီတိရေ တစ်ခုနန့်တစ်ခုဝီးရာသို့ [[အနီရောင်အရွေ့]] (redshifts) အဖြစ်ပြေးလွှားနီကတ်ရေဟု စကြဝဠာပြန့်ကားမှု အယူအဆအား  အဆိုတင်သွင်းခရေ။ ၁၉၆၅ ခုနှစ်တွင် ကော့စမစ် မိုက်ခရိုလှိုင်းနောက်ခံရောင်စဉ်အား ယှာဖွီတွိ့ဟိခကာ ယင်းရေ မစွာပေါက်ကွဲမှုသီအိုရီအတွက် ကကောင်းခိုင်မာရေ သက်သေတစ်ခုဖြစ်ခရေ။ [[ဆူပါနိုဗာ]]တိဧ့ အနီရောင်အရွေ့တိမှ ညွန်ပြနေရေဖို့ စကြဝဠာပြန့်ကားမှုရေ အဟိန်နန့်ပိုလာရေဟု ဆိုရေ။&lt;ref name=&quot;hubble&quot;&gt;
{{Cite journal
 |last=Hubble |first=E.
 |date=1929
 |title=A Relation Between Distance and Radial Velocity Among Extra-Galactic Nebulae
 |url=http://antwrp.gsfc.nasa.gov/debate/1996/hub_1929.html
 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences
 |volume=15 |issue=3 |pages=168–73
 |bibcode=1929PNAS...15..168H
 |doi=10.1073/pnas.15.3.168
 |pmc=522427
 |pmid=16577160
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; ယင်းချင့်ကြောင့် လေ့လာမှုရေ စွမ်းအင်မည်း (dark energy) ဆီသို့ ဦးတည်ခရေ။

==ခြုံငုံသုံးသပ်ချက်==
[[File:History of the Universe.svg|thumb|right|[[စကြဝဠာ]]ဧ့ သမိုင်း - ဒြပ်ဆွဲအားလှိုင်းနန့် ကော့စမစ်ဖောင်းပွမှုတိရေ မစွာပေါက်ကွဲမှုဧ့ နောက်ဆက်တွဲတစ်ခုဖြစ်ရေ။]]

[[အက်ဒွင် ဟပ်ဘယ်|စွာဘေလ်]] လေ့လာတွိ့ဟိရေဖို့ အဝီးဆုံးမှ [[ဂယ်လက်ဆီ]]တိရေ အနီရောင်အရွေ့နန့် လွန်ကဲစွာ ဆက်နွယ်ရေကိုတွိ့ရရေ။
ဆိုလိုစွာကတော့ အဝီးဆုံးမှ ဂယ်လက်ဆီတိရေ မိမိရို့မှ ဝီးရာသို့ အရှိန်တင်ကာ ပြေးလွှားနီကတ်ရေ။ [[ကမ္ဘာ]]စွာ စကြဝဠာဧ့ ဗဟို
မဟုတ်ဆိုရေ [[ကော်ပါးနိကပ်စ်]]ဧ့ နိယာမအား ယူဆလျက် စကြဝဠာဧ့ ဇာနီရာကပင်ကြည့်ကြည့် ပြင်ညီရာ မြင်ရလီရေ။
မျက်မှောက်အချိန်အခါတွင် အဝီးမှ ဂယ်လက်ဆီတိရေ တစ်ခုနန့်တစ်ခုဆီ ဝီးရာသို့ပြေးလွှားနီကတ်လျက်ဟိရာ ဆိုလိုစွာကတော့ခါ ကကောင်းကြာရေတချိန်က
[[ဂယ်လက်ဆီ]]တိရေ ပိုပြီးကေနီးကပ်လျက် တည်ဟိခလီဖို့။ [[စကြဝဠာ]]ရေ ကကောင်းကြာရေတချိန်က ပိုပြီးကေသိပ်သည်းကာ ပိုပြီးကေပူပြင်းခပါလီဖို့။&lt;ref&gt;
{{Cite book
 |last=Hawking |first=S. W.
 |last2=Ellis |first2=G. F. R.
 |date=1973
 |title=The Large-Scale Structure of Space-Time
 |url=https://archive.org/details/largescalestruct0000hawk |publisher=Cambridge University Press
 |isbn=0-521-20016-4
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |first=Tai L. |last=Chow |publisher=Springer |date=2008 |page=211 | title=Gravity, Black Holes, and the Very Early Universe: An Introduction to General Relativity and Cosmology|url=https://books.google.com/books?id=fp9wrkMYHvMC&amp;pg=PA211&amp;dq=%22planck+epoch%22+weinberg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjpgsuFlMvNAhXypYMKHWbLBIcQ6AEIHDAA#v=snippet&amp;q=%22planck%20epoch%22&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;

ကြီးမားရေ အမှုန်ရှိန်မြှင့်စက်တိရေ စကြဝဠာဧ့ ကနဦးအချိန်အား ဖော်ထုတ်နိုင်ရေ။ ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုဧ့ နမူနာပုံစံအသေးစိတ်ကို အတည်ပြုလီဖို့။ ယကေလည်းသော အမှုန်အရှိန်မြှင့်စက်တိရေ ကကောင်းများပြားရေ [[စွမ်းအင်]]တိနန့်ရာ အလုပ်လုပ်ရေ။ ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုမှ ပြန့်ကားလာရေ စကြဝဠာဧ့ အစောဆုံးအခြီနေရေ ရရေရရာ နားမလည်သိမ်းချေ။ 

ပထမဆုံး အက်တမ်ခွဲအမှုန်တိတွင် [[ပရိုတွန်]]၊ [[နျူထရွန်|နူထရွန်]]နန့် [[အီလက်ထရွန်]]ရို့ ပါဝင်ရေ။ ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုအပြီး ပထမဆုံး သုံးမိနစ်တွင် အက်တော့မက် အာဏုမြူတိ ဖွဲ့စည်းခကေလည်း လျှပ်စစ်ဓာတ်ဖြင့် ဓာတ်ပြယ်အက်တမ်ဖွဲ့တည်ရန် နှစ်ထောင်ချီကြာမြင့်ခရေ။ ဗီဘင်းပေါက်ကွဲမှုမှ ထုတ်ပီးလိုက်ရေ အဓိက [[အက်တမ်]]ဖို့ [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]]၊ [[ဟီလီယမ်]]နန့် လီသီယမ်တိဖြစ်ရေ။ ယင်းကနဦးဒြပ်စစ်တိမ်တိုက်ကြီးတိရေ ဒြပ်ဆွဲအားဖြင့် [[ကြယ်]]တိ၊ [[ဂယ်လက်ဆီ]]တိကို ဖွဲ့တည်စေခရေ။ ကြယ်တာရာတိကြားမှ လေးလံရေ[[ဒြပ်စင်]]တိရေ [[စူပါနိုဗာ]]အတွင်း ဓာတ်ပြုကုန်ကတ်ရေ။

==အချိန်လိုင်း==
===အထူးမှတ်===
နှိုင်းရသီအိုရီဖြင့် အသုံးပြုကာ အချိန်ကိုနောက်ပြန်လားပါက ကကောင်းသိပ်သည်းကာ ပူပြင်းရေ စကြဝဠာအားတွိ့ဟိရလိမေ။
အထူးမှတ် (Singularity) ရေ [[နှိုင်းရသီအိုရီ]]အား ချိုးဖောက်ကာ ရူပဗေဒနိယာမအားလုံးကိုလည်း ချိုးပစ်လိုက်ရေ။ ထိုအထူးမှတ်ကိုပင်
ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုဟု ခေါ်ဝေါ်ကတ်ရေ။&lt;ref&gt;
{{Cite book
 |last=Roos |first=M.
 |date=2008
 |chapter=Expansion of the Universe – Standard Big Bang Model
 |title=Astronomy and Astrophysics
 |editor1-first=O. |editor1-last=Engvold
 |editor2-first=R. |editor2-last=Stabell
 |editor3-first=B. |editor3-last=Czerny
 |editor4-first=J. |editor4-last=Lattanzio
 
 |series=Encyclopedia of Life Support Systems
 |publisher=UNESCO
 |arxiv=0802.2005
 |quote=This singularity is termed the ''Big Bang''.
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; ယင်းအား စကြဝဠာဧ့ မွီးဖွားမှုဟုပင် သတ်မှတ်နိုင်ရေ။ Type Ia [[ဆူပါနိုဗာ]]တိကို အခြီခံကာ ခွဲဖြာထွက်မှုအား တိုင်းတာရာတွင် ကော့စမစ် မိုက်ခရိုလှိုင်းနောက်ခံနန့် ဂယ်လက်ဆီရို့ဧ့ဆက်နွယ်မှုရေ ခန့်မှန်းခြီသက်တမ်း
၁၃.၇၉၉ ± ဝ.၀၂၁ [[ဘီလီယံ]]နှစ်ဟိရေ။&lt;ref name=&quot;Planck 2015&quot;&gt;{{Cite arXiv
 |author=Planck Collaboration
 |date=2015
 |title=Planck 2015 results. XIII. Cosmological parameters (See Table 4 on page 31 of pdf).
 |arxiv=1502.01589
}}&lt;/ref&gt;

===ဖောင်းပွမှု===
ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုဧ့ အစောဆုံးကာလတွင် သိပ်သည်းရေ[[စွမ်းအင်]]၊ ကကောင်းပူပြင်းရေ အပူချိန်ဟိကာ မမြန်ဆဆန် ဆက်တိုက်အီးမြလာခရေ။ ၁၀&lt;sup&gt;−၃၇&lt;/sup&gt; စက္ကန့်ခန့်တွင် ဖောင်းပွမှု စတင်ခရေ။&lt;ref name=&quot;guth&quot;&gt;
{{Cite book
 |last=Guth |first=A. H.
 |date=1998
 |title=The Inflationary Universe: Quest for a New Theory of Cosmic Origins
 |publisher=Vintage Books
 |isbn=978-0-09-995950-2
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; ဖောင်းပွမှု ရပ်တန့်ပြီးနောက် ကွခ့်-ဂလူယွန် ပလာစမာနန့် အခြားအခြီခံ [[ဒြပ်စင်]]တိ
ဖြစ်တည်လာရေ။&lt;ref&gt;{{Cite journal
 |last=Schewe
 |first=P.
 |date=2005
 |title=An Ocean of Quarks
 |url=http://www.aip.org/pnu/2005/split/728-1.html
 |journal=Physics News Update
 |publisher=American Institute of Physics
 |volume=728
 |issue=1
 |ref=harv
 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050423224100/http://www.aip.org/pnu/2005/split/728-1.html |date=23 April 2005 }}&lt;/ref&gt;

===အေးမြမှု===
[[File:2MASS LSS chart-NEW Nasa.jpg|thumb|left|upright=1.5|[[နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီ]]ကကောင်းမှ ဂယ်လက်ဆီတိ [[အနီရောင်အရွေ့]]နန့် အီးမြလာပုံအား [[အနီအောက်ရောင်ခြည်]]ဖြင့်ဖော်ပြထားပုံ]]
စကြဝဠာရေ သိပ်သည်းမှု ကျဆင်းလာပြီး အပူချိန်လည်း ကျဆင်းလာခရေ။ အမှုန်တိဧ့ စွမ်းအင်ရေ ကျဆင်းလာပြီး
အခြီခံအားတိ ဖွဲ့တည်လာခရေ။ ၁၀&lt;sup&gt;−၆&lt;/sup&gt; စက္ကန့်တွင် [[ကွာ့]]နန့် [[ဂလူယွန်]]ရို့ရေ ဘာယွန်အဖြစ် ပူးပေါင်းလားရေ။ ၁ စက္ကန့်အကြာတွင် [[အီလက်ထရွန်]]နန့် [[ပိုစီထရွန်]]ရို့ ဖြစ်လာရေ။ မိနစ်တဖဲ့ချေ အကြာတွင် အပူချိန်ရေ ၁ ဘီလီယမ် ကေလ်ဘင်အထိ ရောက်လားကာ [[နူထရွန်]]တိရေ [[ပရိုတွန်]]နှင်းပူးပေါင်းကာ ဒီတာရီယမ်အဖြစ် ပေါင်းစည်းလားကတ်ရေ။ နှစ်ပေါင်း ၃၇၉၀၀၀ ကြာပြီးနောက် အီလက်ထရွန်နန့် နူကလိယပ်တိရေ အက်တမ်အဖြစ် ပေါင်းစည်းလားကတ်ရေ။ (အများစုဖို့ [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]] ဖြစ်ရေ)။ ဓာတုသက်ဟိဖြစ်စဉ်ဖို့ နှစ်ပေါင်း ၁၃.၈ ဘီလီယံကြာပြီးနောက် ဖြစ်တည်လာခရေ။&lt;ref name=&quot;IJA-2014October&quot;&gt;{{Cite journal |last=Loeb |first=Abraham |authorlink=Abraham Loeb |title=The Habitable Epoch of the Early Universe |date=October 2014 |journal=International Journal of Astrobiology |volume=13 |issue=4 |pages=337–339 |doi=10.1017/S1473550414000196 |arxiv = 1312.0613 |bibcode = 2014IJAsB..13..337L }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-20141202&quot;&gt;{{Cite news |last=Dreifus |first=Claudia |authorlink=Claudia Dreifus |title=Much-Discussed Views That Go Way Back - Avi Loeb Ponders the Early Universe, Nature and Life |url=http://www.nytimes.com/2014/12/02/science/avi-loeb-ponders-the-early-universe-nature-and-life.html |date=2 December 2014 |work=New York Times |accessdate=3 December 2014 }}&lt;/ref&gt;

===ပုံစံ ဖွဲ့တည်မှု===
[[File:Heic1401a-Abell2744-20140107.jpg|thumb|right|Abell 2744 ဂယ်လက်ဆီအစု၊ Hubble Frontier Fields မြင်ကွင်း]]
နှစ်ပေါင်းများစွာကြာပြီးနောက် တဖဲ့ချေသိပ်သည်းရေ နီရာတိတွင် [[ဒြပ်ဆွဲငင်အား|ဒြပ်ဆွဲအား]]ဖြင့် အနီးအနားမှအရာဝတ္ထုတိအား ဆွဲယူကာ ပိုပြီးကေသိပ်သည်းလာစေပြီး ဓာတ်ငွေ့တိမ်တိုက်၊ ကြယ်တိ၊ ဂယ်လက်ဆီတိနန့် ဂနိတွိ့ရရေ နက္ခတ္တဆိုင်ရာပစ္စည်းတိကို ဖွဲ့တည်စေခရေ။ ဂနိစကြဝဠာတွင် ဖြစ်နိုင်ခြီအရာဝတ္ထု လေးမျိုးဟိရေ။ ယင်းရို့ဖို့ အီးမြ မှောင်မည်းအရာဝတ္ထု၊ ပူနွီး မှောင်မည်းအရာဝတ္ထု၊ ပူပြင်း မှောင်မည်းအရာဝတ္ထုနန့် ဘာယွန်းနစ်အရာဝတ္ထုရို့ဖြစ်ရေ။

===ကော့စမစ် အဟိန်===
Type Ia [[ဆူပါနိုဗာ]]တိနန့် ကော့စမစ်မိုက်ခရိုလှိုင်းနောက်ခံရို့ဧ့ သက်သေတိအရ ဂနိစကြဝဠာရေ ထူးဆန်းရေ ဒြပ်မည်း (dark energy) နန့်
လွှမ်းမိုးထားရေလို့ဆိုရေ။ လေ့လာမှုအရ စကြဝဠာဧ့ ၇၃ ရာခိုင်နှုန်းအား ဒြပ်မည်းတိဖြင့် ဖွဲ့တည်ထားရေဟု သုံးသပ်ထားရေ။
စကြဝဠာ ငယ်ရွယ်စဉ်တုန်းကဆိုကေ ဒြပ်မည်းတိနန့်ရာ လွှမ်းမိုးခတန်ကောင်းရေ။

==ရူပဗေဒနန့်ဆက်နွယ်ရေ ပြဿနာတိ==

ဗိဘင်းပေါက်ကွဲမှုသီအိုရီနန့်အတူ ရူပဗေဒနယ်ပယ်၌ ထူးဆန်းပြီး များပြားလှရေ မဖြေသျှင်းနိုင်ရေ ပြဿနာပေါင်းများစွာ ပါဝင်လာခရေ။ အချို့အား ဖြေသျှင်းခပြီးဖြစ်ကေလည်း အချို့ကတော့ခါ ကျန်ဟိနီသိမ်းရေ။ ဥပမာ မိုးကုတ်စက်ဝိုင်းပြဿနာ စရေရို့ဖြစ်ရေ။

==စကြဝဠာဧ့ အတုမဟိကံကြမ္မာ==
[[File:CMB Timeline300 no WMAP.jpg|upright=1.25|thumb|မစွာစကြဝဠာ ပြန့်ကားလာခြင်းအား အချိန်ဇယားဖြင့် အနုပညာသျှင်တစ်ဦးမှ ဖော်ပြထားပုံ]]

[[ဒြပ်မှောင်]]တိကို လေ့လာခြင်းမပြုမှီ နက္ခတ္တပညာသျှင်တိရေ စကြဝဠာဧ့ အနာဂတ်နှစ်ခုအား စဉ်းစားခကတ်ရေ။ စကြဝဠာဧ့ ထုထည်သိပ်သည်းဆရေ အများဆုံးသိပ်သည်းဆထက်ကြီးမားနီကေ စကြဝဠာစွာ အကြီးမားဆုံး အရွယ်ပမာဏသို့ရောက်ဟိကာ ပြိုကွဲရန် စတင်ဖို့ဖြစ်ရေ။ တဖန်ပြန်လည်ကာ ပိုပြီးကေသိပ်သည်း ပိုပြီးကေ ပူပြင်းလာဖို့ဖြစ်ရေ။ ယင်းချင့်စွာ ဗိဘင်းထိတိုက်မှု (Big Crunch) နန့် အဆုံးသတ်လီဖို့။ အခြားနည်းလမ်းအရ ထုထည်သိပ်သည်းဆရေ အများဆုံးသိပ်သည်းဆထက် နည်းပါးပါက ပြန့်ကားမှုရေ နှေးကွေးလာဖို့ဖြစ်ပြီးကေ ဇာခါမှ ရပ်တန့်လီဖို့မဟုတ်ပါ။ ကြယ်တိစွာ [[ကြယ်ဖြူပု]] (white dwarf)၊ [[နယူထရွန်ကြယ်]]အဖြစ်သို့ ရောက်ဟိကုန်ကတ်ပြီး ကြီးရေထက်ကြီးလာရေ [[တွင်းနက်]]တိအဖြစ် ကျန်ဟိကာ အပူချိန်ရေ ပကတိသုညအခြီနေသို့ ရောက်ဟိပေလီဖို့။ ယင်းအား မစွာအေးခဲမှု (Big Freeze) အဖြစ် သတ်မှတ်ရေ။&lt;ref&gt;{{Cite web | last =Griswold | first =Britt | title =What is the Ultimate Fate of the Universe? | work =Universe 101 Big Bang Theory  | publisher =NASA | date =2012 | url =http://map.gsfc.nasa.gov/universe/uni_fate.html}}&lt;/ref&gt; ယင့်ချင့်အပြင် [[ပရိုတွန်]]တိရေ မတည်မငြိမ်ဖြစ်လာပါက ဘာယွန်းနစ်ဒြပ်ရေ ပျောက်ကွယ်လားလိမေ။ ဒြပ်ရောင်ခြည်ဖြာထွက်မှုနန့် တွင်းနက်တိရာ ကျန်ဟိလီဖို့ရာ။ ယကေလည်း တွင်းနက်တိရေ ဖြာထွက်မှုအား ပြန်လည်ထုတ်ပီးပါလီဖို့။ စကြဝဠာဧ့ [[အင်ထရိုပီ]] (entropy) ရေ တိုးပွားလေဖြစ်ကာ ပူပြင်းရေသေမင်းအဖြစ် တွိ့ရပေမည်။  ခေတ်သစ်လေ့လာမှုတိအရ မိမိရို့မြင်ရရေ စကြဝဠာရေ အရှိန်နန့်ပြန့်ကားနီပါက မိမိရို့ဧ့ [[ဖြစ်ရပ် မိုဃ်းကုတ်စက်ဝိုင်း]] (event horizon) နောက်တွင် ရောက်ဟိလားလီဖို့ဖြစ်ကာ အဆက်အသွယ်ပြတ်လားဖို့လို့ဆိုရေ။ ဗီဘင်းပေါက်ကွဲမှုအား စကြဝဠာဧ့ မူလဟုသတ်မှတ်ချက်အရ ဘာသာရီး အတွေးအခေါ်တိနန့်လည်း ဆက်နွယ်လားရေ။ တချို့ကတော့ခါ ဗီဘင်းပေါက်ကွဲမှုရေ ဖန်တီးသျှင်ရို့ဧ့ လုပ်ရပ်ဟု ယုံကြည်ကြလီရေ။&lt;ref&gt;{{Harvnb|Harris|2002|p=[https://books.google.com/books?id=Rx2Qf9ieFKYC&amp;pg=PA129 129]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Craig |first=William Lane |author-link=William Lane Craig |date=December 1999 |title=The Ultimate Question of Origins: God and the Beginning of the Universe |journal=Astrophysics and Space Science |type=Lecture |volume=269–270 |issue=1–4 |pages=721–738 |doi=10.1023/A:1017083700096 |bibcode=1999Ap&amp;SS.269..721C |s2cid=117794135}}
*{{Harvnb|Block|Puerari|Stockton|Ferreira|2000|pp=723–740}} {{Doi|10.1007/978-94-011-4114-7_85}}
*{{Cite web |url=https://www.reasonablefaith.org/writings/scholarly-writings/the-existence-of-god/the-ultimate-question-of-origins-god-and-the-beginning-of-the-universe |url-status=live |title=The Ultimate Question of Origins: God and the Beginning of the Universe |last=Craig |first=William Lane |author-link=William Lane Craig |department=Scholarly Writings: The Existence of God |website=Reasonable Faith |location=Dallas, TX |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326093220/https://www.reasonablefaith.org/writings/scholarly-writings/the-existence-of-god/the-ultimate-question-of-origins-god-and-the-beginning-of-the-universe |archive-date=26 March 2022 |access-date=21 December 2019 }}&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{Reflist|2}}

[[Category:စကြဝဠာ]]</text>
      <sha1>m5ts7mzgv18bus4n4ei6m7lf8lpdl7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နက္ခတ္တဗေဒ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2255</id>
    <revision>
      <id>17693</id>
      <parentid>13787</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:46:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <origin>17693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10741" sha1="ij3e5av4uayancngj8mltng0tw1ynbx" xml:space="preserve">[[File:Laser Towards Milky Ways Centre.jpg|thumb| နက္ခတ္တဗေဒ]]

နက္ခတ္တဗေဒ (အင်္ဂလိပ်: astronomy) ရေ [[ဂြိုဟ်]]တိ၊ ကြယ်တိ၊ [[ဂယ်လက်ဆီ]]တိနန့် အာကာသအတွင်းဟိ အခြားအရာဝတ္ထုတိကို လေ့လာရေ ပညာရပ်ဖြစ်ရေ။ နက္ခတ္တဗေဒရေ ရှေးအကျဆုံးရေ [[သိပ္ပံ]]ပညာရပ်တိတွင် တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်ပြီး သမိုင်းမတင်ခင်အချိန်ကပင် စတင်ခကတ်ရေ။

==ရှေးဟောင်းခေတ် နက္ခတ္တဗေဒ==
ရှေးဟောင်းခေတ် နက္ခတ္တဗေဒ ပညာသျှင်တိမှာ ညဖက်တွင် လမ်းကြောင်းရှာရန်လိုအပ်ရေ ကုန်ရေတိ နန့် သင်္ဘောသားတိရို့ဖြစ်ရေ။ ထို့အတူ လယ်သမားတိအနီနန့်လည်း စိုက်ပျိုးချိန်၊ ရိတ်သိမ်းချိန် နန့် ရေကြီးမည့်အချိန်ကို အချို့ရေ နက္ခတ်ရို့ ပေါ်ပေါက်လာမှုနန့် သူရို့ဧ ပုံသဏ္ဌန်ကို ကြည့်ရှုခြင်းဖြင့် ကြိုတင်ခန့်မှန်းရန်ကတ်ရေ။ စတုန်းဟင်းချ် နန့် မြောက်အမေရိက ရှေးဦးလူမျိုးစုရို့ဧ ဆေးဝါးဘီးတိ စရေရို့ကို တည်ဆောက်ရေ ရှေးခေတ်လူရို့ရေ ကောင်းကင်ကို ဘာသာရီး သို့ အထွတ်အမြတ်ထားရေ အနီဖြင့် လေ့လာနိုင်ရေဟု ယူဆရရေ။ ဇာကြောင့်ဆိုကေ သူရို့အနီဖြင့် လဧလားလာပုံ၊ နီဧ ရာသီပေါ်မူတည်၍ မြောက်ဘက်နန့် တောင်ဘက်ဆုံးနီရာ နန့် အခြားအချက်အလက်တိကို သူရို့ဧ တည်ဆောက်မှုအတွက် လိုအပ်ရေကြောင့်ဖြစ်ရေ။

ဗေဒင်ဆရာရို့ရေ လူတစ်ယောက်မွေးဖွားချိန်တွင် ကောင်းကင်၌ဟိရေ ဂြိုဟ်တိကို လေ့လာခြင်းဖြင့် ရှေ့ဖြစ်ကို ဟောနိုင်လိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ကတ်ရေ။ ဗေဒင်ပညာကို ဂနိခေတ်တွင် သိပ္ပံပညာအဖြစ် မယူဆကေလည်း ရှေးခေတ်အခါကမူ ဗေဒင်ပညာ နန့် နက္ခတ္တပညာရို့ရေ နီးစပ်စွာ ဆက်နွယ်နီကတ်ပြီး လူရို့ရေ သူရို့မြင်သမျှအရာရို့ကို ဂရုတစိုက်မှတ်တမ်းရီးကတ်ရေ။ ထိုမှတ်တမ်းရို့ရေ လွန်ခရေ ရာစုနှစ် ၂ ခုအတွင်း နက္ခတ္တဗေဒပညာသျှင် ရို့အတွက် စကြဝဠာကို နားလည်ရန်ကြိုးစာရာတွင် အလွန်ပင် အရီးကြီးရေ။
==နက္ခတ္တဗေဒဧ သမိုင်း==
ရှေးခေတ်လူရို့ရေ တယ်လီစကုပ် နန့် မှန်ပြောင်းတိ မပေါ်မီတွင် ကြယ်တိကိုလေ့လာရန် သာမန်မျက်စိကိုသာ အသုံးပြုကတ်ရေ။ လူရို့ရေ အင်္ဂါဂြိုဟ် နန့် သောကြာဂြိုဟ် အစဟိရေ အချို့ရေ ဂြိုဟ်ရို့ နန့် ကမ္ဘာဧဂြိုဟ်ရံ ဖြစ်ရေလကို လေ့လာခကတ်ရေ။ လူရို့ရေ ကြယ်ရို့ဧ တည်နီရာ နန့် ရွေ့လျားပုံရို့ကို မြေပုံရီးဆွဲ၍ ရေကြောင်းလားလာရီးအတွက် အသုံးပြုကတ်ရေ။ ရှေးခေတ်နက္ခတ္တဗေဒ ပညာသျှင်ရို့က နီနန့် ကြယ်ရို့ရေ ကမ္ဘာကိုလှည့်ပတ်၍ လားလာနီရေဟု ထင်မြင်ယူဆကတ်ရေ။ နှစ်ပေါင်း ရာပေါင်းတိစွာပင် အားလုံးက ထိုသို့ထင်မြင်ယူဆကတ်ရေ။ ယပြီးကေ Renaissance ဟုခေါ်ရေ အချိန်ကာလ၌ နီကိုလပ်စ် ကော့ပါးနိကပ်စ် မှ ကမ္ဘာရေ နီကိုလှည့်ပတ်လားလာနီကြောင်း သက်သေပြခရေ။ ကမ္ဘာနန့် ဂြိုဟ်တိ နီကို လှည့်ပတ်လားလာနီရေ နီအဖွဲ့အစည်းဆိုသည့် ယူဆချက်ကို ကော်ပါးနိကပ်စ် မှ စတင်ခခြင်းဖြစ်ရေ။ 
သူဧအယူအဆနီမှ ပို၍တိုးတက်ရေ အယူအဆကို ဖြစ်စေခသူမှာ အရီးပါရေ ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးဖြစ်သည့် ဂယ်လီလီယို ဂယ်လီလီပင်ဖြစ်ရေ။ ဂယ်လီလီယိုရေ တယ်လီစကုပ်ကို တီထွင်ခသဖြင့် လူရို့အနီနန့် ပိုမိုဝီးလံရေ ဒေသမှ အရာဝတ္ထုတိကို တွိ့မြင်နိုင်ခရေ။ ဂယ်လီလီယိုက ကမ္ဘာရေ အရာအားလုံးဧ အလယ်ဗဟိုဖြစ်ရေ ဆိုရေ အချက်ကို ငြင်းချက်ထုတ်ခသဖြင့် ခရစ်ယာန်ဘုရားကျောင်းနန့် ပြဿနာတက်ခရေ။ ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီးက ဂယ်လီလီယိုကို သူဧဘဝအချိန် အတော်တိတိကို အိမ်တွင်း၌သာနီထိုင်ရန်နန့် မည်သည့်စာအုပ်ကိုမှ ထုတ်ဝေခြင်းမပြုရန် အမိန့်ထုတ်ခရေ။

ဂယ်လီလီယိုဧ နောက်ပိုင်းတွင် လူရို့ရေ တယ်လီစကုပ်တိကို မကြာခဏ အသုံးပြုလာကတ်ပြီး ယူရီးနပ်စ်ဂြိုဟ် နန့် နက်ပကျွန်းဂြိုဟ် အစဟိရေ ဝီးကွာရေ နီရာမှ အရာဝတ္ထုတိကို တွိ့မြင်နိုင်လာရေ။ ထို့ပြင် ကြယ်ရို့ရေ ကျွန်ုပ်ရို့နီဧ အရောင်နန့် အရွယ်အစားမတူကေလည်း မည်သို့တူညီပုံနန့် အခြားရေ ဝီးကွာရေ အရပ်မှာ အရာဝတ္ထုတိဖြစ်သည့် နက်ဗျူလာ စရေရို့ကို မြင်တွိ့နိုင်ခကတ်ရေ။ 
၂၀ ရာစုမှစ၍ နက္ခတ္တဗေဒပညာရေ အလွန်ပင် တိုးတက်လာခရေ။ အခုအခါတွင် အလွန်ကြီးမားရေ တယ်လီစကုပ်တိဖြစ်သည့် ဟပ်ဘယ် အာကာသ တယ်လီစကုပ် (Hubble Space Telescope) စရေရို့ကို အသုံးပြု၍ မိုင်ပေါင်း ဘီလီယံတိစွာဝီးရေ ဒေသမှ ကြယ်တိနန့် ဂယ်လက်ဆီတိကို ကြည့်ရှုနိုင်ပြီဖြစ်ရေ။ ယခုအခါတွင် နက္ခတ္တဗေဒပညာသျှင်ရို့ရေ ရေဒီယိုလှိုင်းနန့် အိတ်စ်ရီး (x rays) ရို့ကိုသုံး၍ ဧရာမ လှိုင်းထုတ်လွှင့်စက်တိဖြင့် အရာဝတ္ထုတိကို ကြည့်ရှုကတ်ရေ။
==နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ ကိရိယာတိ==
နက္ခတ္တဗေဒကို အခြေခံအဆင့် လေ့လာရန်အတွက် မျက်စိကိုသာအသုံးပြု၍ လေ့လာနိုင်ရေ။ တစ်စုံတစ်ခုကို မျက်စိသက်သက်ဖြင့် ကြည့်ခြင်းကို သာမန်မျက်စိဖြင့်ကြည့်ခြင်း ဟုခေါ်ရေ။ ကြယ်အတိစုမှာ မျက်စိသက်သက်ဖြင့် မြင်ရန်ခက်ခဲပြီး မှန်ပြောင်း သို့မဟုတ် တယ်လီစကုပ်ကို သုံးမှသာ မြင်နိုင်ရေ။ 

==နက္ခတ္တဗေဒ မျိုးကွဲတိ==
လွန်ခရေ ရာစုနှစ်အနည်းငယ်အတွင်းတွင် နက္ခတ္တဗေဒပညာရေ အလွန်ကြီးမားရေ သိပ္ပံပညာ တစ်ခုဖြစ်လာရေ။ နက္ခတ္တဗေဒပညာတွင် မျိုးကွဲပေါင်းမြောက်မြားစွာဟိရေ။

[[Category:စကြဝဠာ‎]]</text>
      <sha1>ij3e5av4uayancngj8mltng0tw1ynbx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နယူထရွန်ကြယ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2270</id>
    <revision>
      <id>17706</id>
      <parentid>13798</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:51:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <origin>17706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9601" sha1="8r6ey83kmb8nckt52j0xsk068wba6av" xml:space="preserve">[[Image:IsolatedNeutronStar.jpg|thumb|upright|နယူထရွန်ကြယ် RX J185635-3754 အား မြင်နိုင်ရေ အလင်းထဲတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် တိုက်ရိုက် စောင့်ကြည့်လေ့လာမှု]]

'''နယူထရွန်ကြယ်''' ရေ [[ဒြပ်ဆွဲငင်အား|ဒြပ်ဆွဲအား]]ပြိုကွဲမှုကြောင့် ဖြစ်တည်လာရေ သိပ်ရီးရေ ကြယ်ဖြစ်ရေ။ ယင်းရို့ဧ့ မူလ[[ကြယ်]]တိရေ ကကောင်းကြီးမားလှပြီး
[[ဆူပါနိုဗာ]] ဖြစ်စဉ်ပြီးမှ ဖြစ်တည်လာကတ်ရေ ကြယ်ဖြစ်ရေ။ နယူထရွန်ကြယ်တိရေ [[စကြဝဠာ]]တွင် အသေးဆုံးကြယ်တိဟု သတ်မှတ်နိုင်ပြီး အချင်းအားဖြင့်
၁၂-၁၃ [[ကီလိုမီတာ]] (၇ မိုင်) ခန့်သာဟိရေ။ နယူထရွန်ကြယ်တိရေ ကြယ်တစ်ခုလုံးအား နူထရွန်တိဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားရေ။ [[နူထရွန်]]တိရေ [[အက်တမ်]]ထက်
သေးငယ်ရေ အမှုန်တိဖြစ်ကာ [[ပရိုတွန်]]ထက် တဖဲ့ချေသာ ကြီးမားရေ။ နယူထရွန်ကြယ်တိရေ ကကောင်း ပူပြင်းမည်ဟု ယူဆရရေ။ နယူထရွန်ကြယ်တစ်စင်းရေ [[နေ]]ထုထည်ဧ့ အနည်းဆုံး ၁.၁ မှ ၃ ရာခိုင်နှုန်းသာ ဟိရေ။&lt;ref name=Özel&gt;{{Cite journal|last1=Özel|first1=Feryal|last2=Psaltis|first2=Dimitrios|last3=Narayan|first3=Ramesh|last4=Santos Villarreal|first4=Antonio|title=On the Mass Distribution and Birth Masses of Neutron Stars|journal=The Astrophysical Journal|date=September 2012|volume=757|issue=1|pages=13|doi=10.1088/0004-637X/757/1/55|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2012ApJ...757...55O|accessdate=14 May 2015|arxiv = 1201.1006 |bibcode = 2012ApJ...757...55O }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Chamel&gt;{{Cite journal|last1=Chamel|first1=N.|last2=Haensel|first2=P.|last3=Zdunik|first3=J.L.|last4=Fantina|first4=A.F.|title=On the Maximum Mass of Neutron Stars|journal=International Journal of Modern Physics|date=19 November 2013|volume=1|issue=28|doi=10.1142/S021830131330018X|url=http://arxiv.org/pdf/1307.3995v3.pdf|accessdate=14 May 2015|arxiv = 1307.3995 |bibcode = 2013IJMPE..2230018C|pages=1330018}}&lt;/ref&gt; များရေအားဖြင့် အပူချိန်ရေ ~၆×၁၀&lt;sup&gt;၅&lt;/sup&gt; K ဟိရေ။&lt;ref name=Kiziltan&gt;{{Cite book|title=Reassessing the Fundamentals: On the Evolution, Ages and Masses of Neutron Stars|author=Bulent Kiziltan | isbn=1-61233-765-1 |publisher=Universal-Publishers | date=2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www3.mpifr-bonn.mpg.de/staff/pfreire/NS_masses.html Neutron star mass measurements]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/010607a.html | title=Nasa Ask an Astrophysist: Maximum Mass of a Neutron Star | accessdate=30 October 2015 | archivedate=9 November 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20141109162103/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/010607a.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Haensel&gt;{{Cite book |title=Neutron Stars |author=Paweł Haensel |author2=A Y Potekhin |author3=D G Yakovlev |isbn=0-387-33543-9 |publisher=Springer |date=2007}}&lt;/ref&gt;  နယူထရွန်ကြယ်တွင်ဟိရေ သာမန်မီးခြစ်အရွယ်အစား အရာဝတ္ထုတစ်ခုရေ တန်ချိန်ပေါင်း ၅ [[ထရီလီယံ]]နီးပါးခန့် အလေးချိန်ဟိမည်ဖြစ်ရေ။

==ယှာဖွီတွိ့ဟိမှုသမိုင်း==
၁၉၃၄ ခုနှစ်တွင် Walter Baade နန့် Fritz Zwicky ဆိုသူရို့က နယူထရွန်ကြယ်တည်ဟိကြောင်း အဆိုပြုခရေ။&lt;ref&gt;{{Cite journal| journal=Phys. Rev.| volume=46| title=Remarks on Super-Novae and Cosmic Rays| issue=1|author=Baade, Walter|author2=Zwicky, Fritz|last-author-amp=yes|pages=76–77|doi=10.1103/PhysRev.46.76.2| date=1934|bibcode = 1934PhRv...46...76B }}&lt;/ref&gt; တစ်နှစ်ကြာကေ James Chadwick မှ
နယူထရွန်ကြယ်အား ယှာဖွီတွိ့ဟိခရေ။ 

==လည်ပတ်မှု==
နယူထရွန်ကြယ်တိရေ ကကောင်းမြန်ဆန်စွာ လှည့်ပတ်ကတ်ရေ။ မွီးကင်စကြယ်တိရေလည်း တစ်စက္ကန့်ကေ အကြိမ်ပေါင်းတိစွာ
လှည့်ပတ်ကတ်ရေ။ နယူထရွန်ကြယ်တိရေကား တစ်စက္ကန့်ကေ အကြိမ်ရာပေါင်းတိစွာ လှည့်ပတ်ကတ်ရေ။ အကြောင်းမူ အနီးအနားဟိ
အဖော်ကြယ်ဆီမှ အရာဝတ္ထုတိကို စုပ်ယူကာ အဟိန်တင်သကဲ့သို့ဖြစ်ရေကြောင့်ပေတည်း။ အချိန်ကြာလာကေ လည်ပတ်နှုန်းရေ
ကျဆင်းလားကတ်ရေ။ သက်တမ်းရင့်ရေနယူထရွန်ကြယ်တိရေ တစ်စက္ကန့်ကေ အကြိမ်ရေတိစွာခန့်သာ လည်ပတ်ကြတော့ရေ။ 

==သိပ်ရီးမှုနန့် အကွာအဝီးတိ==
ဂုလက်ဟိအချိန်တွင် [[နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီ]]နန့် မစ်ဂဲလ်လစ်နစ် တိမ်တိုက်တွင် နယူထရွန်ကြယ်ပေါင်း ၂ဝဝဝ အထိ သိဟိထားရေ။ အများစုဖို့
ရေဒီယို ပါလဆာတိအဖြစ် ခြီရာခံမိထားရေ။ အချို့ရေ အနီးစပ်ဆုံး နယူထရွန်ကြယ်တိဖို့ RX J1856.5-375 ([[အလင်းနှစ်]] ၄ဝဝ အကွာခန့်) နန့်
PSR J0108-1431 (အလင်းနှစ် ၄၂၄ အကွာ) ရို့ဖြစ်ကတ်ရေ။

==ဒွိနယူထရွန်ကြယ်တိ==
အကျွန်ရို့သိရေ နယူထရွန်ကြယ်တိဧ့ ၅ ရာခိုင်နှုန်းရေ အဖော်ကြယ်တိဧ့အဖွဲ့ဝင်တိဖြစ်ကတ်ရေ။ ဒွိနယူထရွန်ကြယ်တိဧ့ ဖွဲ့စည်းပုံနန့်
ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုတိရေ ရှုပ်ထွီးလှရေ။&lt;ref&gt;Tauris &amp; van den Heuvel (2006), in Compact Stellar X-ray Sources. Eds. Lewin and van der Klis, Cambridge University Press http://adsabs.harvard.edu/abs/2006csxs.book..623T&lt;/ref&gt; အဖော်ကြယ်ရေ သာမန်ကြယ် သို့မဟုတ် [[ကြယ်ဖြူပု]] သို့မဟုတ် အခြားနယူရွန်ကြယ်တိ ဖြစ်နိုင်ရေ။ ခေတ်သစ်သီအိုရီတိအရ နယူထရွန်ကြယ်တိရေ [[တွင်းနက်]]အဖော်တိနန့် တည်ဟိနိုင်ရေလို့ဆိုရေ။ ယင်းဒွိစနစ်တိရေ ဒြပ်ဆွဲအားလှိုင်းတိဧ့ အဓိကပင်ရင်းဖြစ်နိုင်ရေ။ ဒွိကြယ်စနစ်တွင်ဟိရေ နယူထရွန်ကြယ်တိရေ X-ray တိအား ထုတ်ပီးရေ။ 
[[File:15-137-CircinusX1-XRayLightRings-NeutronStar-Chandra-20150624.jpg|thumb|250px|center|Circinus X-1: ဒွိစနစ်နယူထရွန်ကြယ်မှ X-ray ရောင်ခြည်၊ (၂၄ ဇွန်လ ၂ဝ၁၅) Chandra X-ray Observatory]]

==ပြခန်း==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Image:Neutron Star Manhattan.ogv|ဗီဒီယို - ထုထည် အချင်းမိုင် ၁၆ (၂၅ ကီလိုမီတာ) ဟိရေနယူထရွန်ကြယ်တွင် [[ကမ္ဘာ]]အလုံးပေါင်း ၅ဝဝဝဝဝ ထည့်ထားနိုင်ရေ။
Image:Crash and Burst.ogv|ဗီဒီယို - နယူထရွန်ကြယ် တိုက်မိပုံ (သရုပ်ဖော်ပြချက်)။
Image:Neutron star collision.ogv|ဗီဒီယို - နယူထရွန်ကြယ် ထိတိုက်မိခြင်း။
&lt;/gallery&gt;

==အခြားကြည့်ရန်==
*[[ဧရာမ ကြယ်နီ]]
*[[ကြယ်ဖြူပု]]
*[[တွင်းနက်]]

==ကျမ်းကိုး==
{{Reflist|30em}}


[[Category:ကြယ်တိ]]</text>
      <sha1>8r6ey83kmb8nckt52j0xsk068wba6av</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>17707</id>
      <parentid>17706</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:51:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <comment>/* ဒွိနယူထရွန်ကြယ်တိ */</comment>
      <origin>17707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9595" sha1="r32z6ke3zqtcfx8cirxl1fwr9go6kmb" xml:space="preserve">[[Image:IsolatedNeutronStar.jpg|thumb|upright|နယူထရွန်ကြယ် RX J185635-3754 အား မြင်နိုင်ရေ အလင်းထဲတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် တိုက်ရိုက် စောင့်ကြည့်လေ့လာမှု]]

'''နယူထရွန်ကြယ်''' ရေ [[ဒြပ်ဆွဲငင်အား|ဒြပ်ဆွဲအား]]ပြိုကွဲမှုကြောင့် ဖြစ်တည်လာရေ သိပ်ရီးရေ ကြယ်ဖြစ်ရေ။ ယင်းရို့ဧ့ မူလ[[ကြယ်]]တိရေ ကကောင်းကြီးမားလှပြီး
[[ဆူပါနိုဗာ]] ဖြစ်စဉ်ပြီးမှ ဖြစ်တည်လာကတ်ရေ ကြယ်ဖြစ်ရေ။ နယူထရွန်ကြယ်တိရေ [[စကြဝဠာ]]တွင် အသေးဆုံးကြယ်တိဟု သတ်မှတ်နိုင်ပြီး အချင်းအားဖြင့်
၁၂-၁၃ [[ကီလိုမီတာ]] (၇ မိုင်) ခန့်သာဟိရေ။ နယူထရွန်ကြယ်တိရေ ကြယ်တစ်ခုလုံးအား နူထရွန်တိဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားရေ။ [[နူထရွန်]]တိရေ [[အက်တမ်]]ထက်
သေးငယ်ရေ အမှုန်တိဖြစ်ကာ [[ပရိုတွန်]]ထက် တဖဲ့ချေသာ ကြီးမားရေ။ နယူထရွန်ကြယ်တိရေ ကကောင်း ပူပြင်းမည်ဟု ယူဆရရေ။ နယူထရွန်ကြယ်တစ်စင်းရေ [[နေ]]ထုထည်ဧ့ အနည်းဆုံး ၁.၁ မှ ၃ ရာခိုင်နှုန်းသာ ဟိရေ။&lt;ref name=Özel&gt;{{Cite journal|last1=Özel|first1=Feryal|last2=Psaltis|first2=Dimitrios|last3=Narayan|first3=Ramesh|last4=Santos Villarreal|first4=Antonio|title=On the Mass Distribution and Birth Masses of Neutron Stars|journal=The Astrophysical Journal|date=September 2012|volume=757|issue=1|pages=13|doi=10.1088/0004-637X/757/1/55|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2012ApJ...757...55O|accessdate=14 May 2015|arxiv = 1201.1006 |bibcode = 2012ApJ...757...55O }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Chamel&gt;{{Cite journal|last1=Chamel|first1=N.|last2=Haensel|first2=P.|last3=Zdunik|first3=J.L.|last4=Fantina|first4=A.F.|title=On the Maximum Mass of Neutron Stars|journal=International Journal of Modern Physics|date=19 November 2013|volume=1|issue=28|doi=10.1142/S021830131330018X|url=http://arxiv.org/pdf/1307.3995v3.pdf|accessdate=14 May 2015|arxiv = 1307.3995 |bibcode = 2013IJMPE..2230018C|pages=1330018}}&lt;/ref&gt; များရေအားဖြင့် အပူချိန်ရေ ~၆×၁၀&lt;sup&gt;၅&lt;/sup&gt; K ဟိရေ။&lt;ref name=Kiziltan&gt;{{Cite book|title=Reassessing the Fundamentals: On the Evolution, Ages and Masses of Neutron Stars|author=Bulent Kiziltan | isbn=1-61233-765-1 |publisher=Universal-Publishers | date=2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www3.mpifr-bonn.mpg.de/staff/pfreire/NS_masses.html Neutron star mass measurements]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/010607a.html | title=Nasa Ask an Astrophysist: Maximum Mass of a Neutron Star | accessdate=30 October 2015 | archivedate=9 November 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20141109162103/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/010607a.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Haensel&gt;{{Cite book |title=Neutron Stars |author=Paweł Haensel |author2=A Y Potekhin |author3=D G Yakovlev |isbn=0-387-33543-9 |publisher=Springer |date=2007}}&lt;/ref&gt;  နယူထရွန်ကြယ်တွင်ဟိရေ သာမန်မီးခြစ်အရွယ်အစား အရာဝတ္ထုတစ်ခုရေ တန်ချိန်ပေါင်း ၅ [[ထရီလီယံ]]နီးပါးခန့် အလေးချိန်ဟိမည်ဖြစ်ရေ။

==ယှာဖွီတွိ့ဟိမှုသမိုင်း==
၁၉၃၄ ခုနှစ်တွင် Walter Baade နန့် Fritz Zwicky ဆိုသူရို့က နယူထရွန်ကြယ်တည်ဟိကြောင်း အဆိုပြုခရေ။&lt;ref&gt;{{Cite journal| journal=Phys. Rev.| volume=46| title=Remarks on Super-Novae and Cosmic Rays| issue=1|author=Baade, Walter|author2=Zwicky, Fritz|last-author-amp=yes|pages=76–77|doi=10.1103/PhysRev.46.76.2| date=1934|bibcode = 1934PhRv...46...76B }}&lt;/ref&gt; တစ်နှစ်ကြာကေ James Chadwick မှ
နယူထရွန်ကြယ်အား ယှာဖွီတွိ့ဟိခရေ။ 

==လည်ပတ်မှု==
နယူထရွန်ကြယ်တိရေ ကကောင်းမြန်ဆန်စွာ လှည့်ပတ်ကတ်ရေ။ မွီးကင်စကြယ်တိရေလည်း တစ်စက္ကန့်ကေ အကြိမ်ပေါင်းတိစွာ
လှည့်ပတ်ကတ်ရေ။ နယူထရွန်ကြယ်တိရေကား တစ်စက္ကန့်ကေ အကြိမ်ရာပေါင်းတိစွာ လှည့်ပတ်ကတ်ရေ။ အကြောင်းမူ အနီးအနားဟိ
အဖော်ကြယ်ဆီမှ အရာဝတ္ထုတိကို စုပ်ယူကာ အဟိန်တင်သကဲ့သို့ဖြစ်ရေကြောင့်ပေတည်း။ အချိန်ကြာလာကေ လည်ပတ်နှုန်းရေ
ကျဆင်းလားကတ်ရေ။ သက်တမ်းရင့်ရေနယူထရွန်ကြယ်တိရေ တစ်စက္ကန့်ကေ အကြိမ်ရေတိစွာခန့်သာ လည်ပတ်ကြတော့ရေ။ 

==သိပ်ရီးမှုနန့် အကွာအဝီးတိ==
ဂုလက်ဟိအချိန်တွင် [[နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီ]]နန့် မစ်ဂဲလ်လစ်နစ် တိမ်တိုက်တွင် နယူထရွန်ကြယ်ပေါင်း ၂ဝဝဝ အထိ သိဟိထားရေ။ အများစုဖို့
ရေဒီယို ပါလဆာတိအဖြစ် ခြီရာခံမိထားရေ။ အချို့ရေ အနီးစပ်ဆုံး နယူထရွန်ကြယ်တိဖို့ RX J1856.5-375 ([[အလင်းနှစ်]] ၄ဝဝ အကွာခန့်) နန့်
PSR J0108-1431 (အလင်းနှစ် ၄၂၄ အကွာ) ရို့ဖြစ်ကတ်ရေ။

==ဒွိနယူထရွန်ကြယ်တိ==
အကျွန်ရို့သိရေ နယူထရွန်ကြယ်တိဧ့ ၅ ရာခိုင်နှုန်းရေ အဖော်ကြယ်တိဧ့အဖွဲ့ဝင်တိဖြစ်ကတ်ရေ။ ဒွိနယူထရွန်ကြယ်တိဧ့ ဖွဲ့စည်းပုံနန့်
ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုတိရေ ရှုပ်ထွီးလှရေ။&lt;ref&gt;Tauris &amp; van den Heuvel (2006), in Compact Stellar X-ray Sources. Eds. Lewin and van der Klis, Cambridge University Press http://adsabs.harvard.edu/abs/2006csxs.book..623T&lt;/ref&gt; အဖော်ကြယ်ရေ သာမန်ကြယ် သို့မဟုတ် [[ကြယ်ဖြူပု]] သို့မဟုတ် အခြားနယူရွန်ကြယ်တိ ဖြစ်နိုင်ရေ။ ခေတ်သစ်သီအိုရီတိအရ နယူထရွန်ကြယ်တိရေ [[တွင်းနက်]]အဖော်တိနန့် တည်ဟိနိုင်ရေလို့ဆိုရေ။ ယင်းဒွိစနစ်တိရေ ဒြပ်ဆွဲအားလှိုင်းတိဧ့ အဓိကပင်ရင်းဖြစ်နိုင်ရေ။ ဒွိကြယ်စနစ်တွင်ဟိရေ နယူထရွန်ကြယ်တိရေ X-ray တိအား ထုတ်ပီးရေ။ 
[[File:15-137-CircinusX1-XRayLightRings-NeutronStar-Chandra-20150624.jpg|thumb|center|Circinus X-1: ဒွိစနစ်နယူထရွန်ကြယ်မှ X-ray ရောင်ခြည်၊ (၂၄ ဇွန်လ ၂ဝ၁၅) Chandra X-ray Observatory]]

==ပြခန်း==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Image:Neutron Star Manhattan.ogv|ဗီဒီယို - ထုထည် အချင်းမိုင် ၁၆ (၂၅ ကီလိုမီတာ) ဟိရေနယူထရွန်ကြယ်တွင် [[ကမ္ဘာ]]အလုံးပေါင်း ၅ဝဝဝဝဝ ထည့်ထားနိုင်ရေ။
Image:Crash and Burst.ogv|ဗီဒီယို - နယူထရွန်ကြယ် တိုက်မိပုံ (သရုပ်ဖော်ပြချက်)။
Image:Neutron star collision.ogv|ဗီဒီယို - နယူထရွန်ကြယ် ထိတိုက်မိခြင်း။
&lt;/gallery&gt;

==အခြားကြည့်ရန်==
*[[ဧရာမ ကြယ်နီ]]
*[[ကြယ်ဖြူပု]]
*[[တွင်းနက်]]

==ကျမ်းကိုး==
{{Reflist|30em}}


[[Category:ကြယ်တိ]]</text>
      <sha1>r32z6ke3zqtcfx8cirxl1fwr9go6kmb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>17708</id>
      <parentid>17707</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:51:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <comment>/* ဒွိနယူထရွန်ကြယ်တိ */</comment>
      <origin>17708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9607" sha1="c2axw6nf7k570yexros82fydaxhfs8s" xml:space="preserve">[[Image:IsolatedNeutronStar.jpg|thumb|upright|နယူထရွန်ကြယ် RX J185635-3754 အား မြင်နိုင်ရေ အလင်းထဲတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် တိုက်ရိုက် စောင့်ကြည့်လေ့လာမှု]]

'''နယူထရွန်ကြယ်''' ရေ [[ဒြပ်ဆွဲငင်အား|ဒြပ်ဆွဲအား]]ပြိုကွဲမှုကြောင့် ဖြစ်တည်လာရေ သိပ်ရီးရေ ကြယ်ဖြစ်ရေ။ ယင်းရို့ဧ့ မူလ[[ကြယ်]]တိရေ ကကောင်းကြီးမားလှပြီး
[[ဆူပါနိုဗာ]] ဖြစ်စဉ်ပြီးမှ ဖြစ်တည်လာကတ်ရေ ကြယ်ဖြစ်ရေ။ နယူထရွန်ကြယ်တိရေ [[စကြဝဠာ]]တွင် အသေးဆုံးကြယ်တိဟု သတ်မှတ်နိုင်ပြီး အချင်းအားဖြင့်
၁၂-၁၃ [[ကီလိုမီတာ]] (၇ မိုင်) ခန့်သာဟိရေ။ နယူထရွန်ကြယ်တိရေ ကြယ်တစ်ခုလုံးအား နူထရွန်တိဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားရေ။ [[နူထရွန်]]တိရေ [[အက်တမ်]]ထက်
သေးငယ်ရေ အမှုန်တိဖြစ်ကာ [[ပရိုတွန်]]ထက် တဖဲ့ချေသာ ကြီးမားရေ။ နယူထရွန်ကြယ်တိရေ ကကောင်း ပူပြင်းမည်ဟု ယူဆရရေ။ နယူထရွန်ကြယ်တစ်စင်းရေ [[နေ]]ထုထည်ဧ့ အနည်းဆုံး ၁.၁ မှ ၃ ရာခိုင်နှုန်းသာ ဟိရေ။&lt;ref name=Özel&gt;{{Cite journal|last1=Özel|first1=Feryal|last2=Psaltis|first2=Dimitrios|last3=Narayan|first3=Ramesh|last4=Santos Villarreal|first4=Antonio|title=On the Mass Distribution and Birth Masses of Neutron Stars|journal=The Astrophysical Journal|date=September 2012|volume=757|issue=1|pages=13|doi=10.1088/0004-637X/757/1/55|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2012ApJ...757...55O|accessdate=14 May 2015|arxiv = 1201.1006 |bibcode = 2012ApJ...757...55O }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Chamel&gt;{{Cite journal|last1=Chamel|first1=N.|last2=Haensel|first2=P.|last3=Zdunik|first3=J.L.|last4=Fantina|first4=A.F.|title=On the Maximum Mass of Neutron Stars|journal=International Journal of Modern Physics|date=19 November 2013|volume=1|issue=28|doi=10.1142/S021830131330018X|url=http://arxiv.org/pdf/1307.3995v3.pdf|accessdate=14 May 2015|arxiv = 1307.3995 |bibcode = 2013IJMPE..2230018C|pages=1330018}}&lt;/ref&gt; များရေအားဖြင့် အပူချိန်ရေ ~၆×၁၀&lt;sup&gt;၅&lt;/sup&gt; K ဟိရေ။&lt;ref name=Kiziltan&gt;{{Cite book|title=Reassessing the Fundamentals: On the Evolution, Ages and Masses of Neutron Stars|author=Bulent Kiziltan | isbn=1-61233-765-1 |publisher=Universal-Publishers | date=2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www3.mpifr-bonn.mpg.de/staff/pfreire/NS_masses.html Neutron star mass measurements]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/010607a.html | title=Nasa Ask an Astrophysist: Maximum Mass of a Neutron Star | accessdate=30 October 2015 | archivedate=9 November 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20141109162103/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/010607a.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Haensel&gt;{{Cite book |title=Neutron Stars |author=Paweł Haensel |author2=A Y Potekhin |author3=D G Yakovlev |isbn=0-387-33543-9 |publisher=Springer |date=2007}}&lt;/ref&gt;  နယူထရွန်ကြယ်တွင်ဟိရေ သာမန်မီးခြစ်အရွယ်အစား အရာဝတ္ထုတစ်ခုရေ တန်ချိန်ပေါင်း ၅ [[ထရီလီယံ]]နီးပါးခန့် အလေးချိန်ဟိမည်ဖြစ်ရေ။

==ယှာဖွီတွိ့ဟိမှုသမိုင်း==
၁၉၃၄ ခုနှစ်တွင် Walter Baade နန့် Fritz Zwicky ဆိုသူရို့က နယူထရွန်ကြယ်တည်ဟိကြောင်း အဆိုပြုခရေ။&lt;ref&gt;{{Cite journal| journal=Phys. Rev.| volume=46| title=Remarks on Super-Novae and Cosmic Rays| issue=1|author=Baade, Walter|author2=Zwicky, Fritz|last-author-amp=yes|pages=76–77|doi=10.1103/PhysRev.46.76.2| date=1934|bibcode = 1934PhRv...46...76B }}&lt;/ref&gt; တစ်နှစ်ကြာကေ James Chadwick မှ
နယူထရွန်ကြယ်အား ယှာဖွီတွိ့ဟိခရေ။ 

==လည်ပတ်မှု==
နယူထရွန်ကြယ်တိရေ ကကောင်းမြန်ဆန်စွာ လှည့်ပတ်ကတ်ရေ။ မွီးကင်စကြယ်တိရေလည်း တစ်စက္ကန့်ကေ အကြိမ်ပေါင်းတိစွာ
လှည့်ပတ်ကတ်ရေ။ နယူထရွန်ကြယ်တိရေကား တစ်စက္ကန့်ကေ အကြိမ်ရာပေါင်းတိစွာ လှည့်ပတ်ကတ်ရေ။ အကြောင်းမူ အနီးအနားဟိ
အဖော်ကြယ်ဆီမှ အရာဝတ္ထုတိကို စုပ်ယူကာ အဟိန်တင်သကဲ့သို့ဖြစ်ရေကြောင့်ပေတည်း။ အချိန်ကြာလာကေ လည်ပတ်နှုန်းရေ
ကျဆင်းလားကတ်ရေ။ သက်တမ်းရင့်ရေနယူထရွန်ကြယ်တိရေ တစ်စက္ကန့်ကေ အကြိမ်ရေတိစွာခန့်သာ လည်ပတ်ကြတော့ရေ။ 

==သိပ်ရီးမှုနန့် အကွာအဝီးတိ==
ဂုလက်ဟိအချိန်တွင် [[နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီ]]နန့် မစ်ဂဲလ်လစ်နစ် တိမ်တိုက်တွင် နယူထရွန်ကြယ်ပေါင်း ၂ဝဝဝ အထိ သိဟိထားရေ။ အများစုဖို့
ရေဒီယို ပါလဆာတိအဖြစ် ခြီရာခံမိထားရေ။ အချို့ရေ အနီးစပ်ဆုံး နယူထရွန်ကြယ်တိဖို့ RX J1856.5-375 ([[အလင်းနှစ်]] ၄ဝဝ အကွာခန့်) နန့်
PSR J0108-1431 (အလင်းနှစ် ၄၂၄ အကွာ) ရို့ဖြစ်ကတ်ရေ။

==ဒွိနယူထရွန်ကြယ်တိ==
အကျွန်ရို့သိရေ နယူထရွန်ကြယ်တိဧ့ ၅ ရာခိုင်နှုန်းရေ အဖော်ကြယ်တိဧ့အဖွဲ့ဝင်တိဖြစ်ကတ်ရေ။ ဒွိနယူထရွန်ကြယ်တိဧ့ ဖွဲ့စည်းပုံနန့်
ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုတိရေ ရှုပ်ထွီးလှရေ။&lt;ref&gt;Tauris &amp; van den Heuvel (2006), in Compact Stellar X-ray Sources. Eds. Lewin and van der Klis, Cambridge University Press http://adsabs.harvard.edu/abs/2006csxs.book..623T&lt;/ref&gt; အဖော်ကြယ်ရေ သာမန်ကြယ် သို့မဟုတ် [[ကြယ်ဖြူပု]] သို့မဟုတ် အခြားနယူရွန်ကြယ်တိ ဖြစ်နိုင်ရေ။ ခေတ်သစ်သီအိုရီတိအရ နယူထရွန်ကြယ်တိရေ [[တွင်းနက်]]အဖော်တိနန့် တည်ဟိနိုင်ရေလို့ဆိုရေ။ ယင်းဒွိစနစ်တိရေ ဒြပ်ဆွဲအားလှိုင်းတိဧ့ အဓိကပင်ရင်းဖြစ်နိုင်ရေ။ ဒွိကြယ်စနစ်တွင်ဟိရေ နယူထရွန်ကြယ်တိရေ X-ray တိအား ထုတ်ပီးရေ။ 
[[File:15-137-CircinusX1-XRayLightRings-NeutronStar-Chandra-20150624.jpg|thumb|upright=1.5|center|Circinus X-1: ဒွိစနစ်နယူထရွန်ကြယ်မှ X-ray ရောင်ခြည်၊ (၂၄ ဇွန်လ ၂ဝ၁၅) Chandra X-ray Observatory]]

==ပြခန်း==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Image:Neutron Star Manhattan.ogv|ဗီဒီယို - ထုထည် အချင်းမိုင် ၁၆ (၂၅ ကီလိုမီတာ) ဟိရေနယူထရွန်ကြယ်တွင် [[ကမ္ဘာ]]အလုံးပေါင်း ၅ဝဝဝဝဝ ထည့်ထားနိုင်ရေ။
Image:Crash and Burst.ogv|ဗီဒီယို - နယူထရွန်ကြယ် တိုက်မိပုံ (သရုပ်ဖော်ပြချက်)။
Image:Neutron star collision.ogv|ဗီဒီယို - နယူထရွန်ကြယ် ထိတိုက်မိခြင်း။
&lt;/gallery&gt;

==အခြားကြည့်ရန်==
*[[ဧရာမ ကြယ်နီ]]
*[[ကြယ်ဖြူပု]]
*[[တွင်းနက်]]

==ကျမ်းကိုး==
{{Reflist|30em}}


[[Category:ကြယ်တိ]]</text>
      <sha1>c2axw6nf7k570yexros82fydaxhfs8s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဆူပါနိုဗာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2315</id>
    <revision>
      <id>17687</id>
      <parentid>13834</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:44:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <origin>17687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21434" sha1="h1x49lu2qbvvqw0t5tyohh4omzh3j7h" xml:space="preserve">[[File:SN1994D.jpg|thumb|right|SN 1994D (အောက်စွန်းနားမှ တောက်ပရေအစက်) NGC 4526 ဂယ်လက်ဆီမှ type Ia ဆူပါနိုဗာ။|244x244px]]
﻿'''ဆူပါနိုဗာ''' ({{Lang-en|Supernova}}) ဆိုစွာ [[ဂယ်လက်ဆီ]]တစ်ခုလုံးအား [[နီ]] သို့မဟုတ် သာမန်[[ကြယ်]]တစ်စင်းရေ ယင်းဧ့ နောက်ဆုံးသက်တမ်းကုန်ဆုံးချိန်တွင် [[စွမ်းအင်]]တိထုတ်ပီးကာ ရက်သတ္တပတ် သို့မဟုတ် လနန့်ချီကာ တောက်ပရေ ပေါက်ကွဲဖြစ်စဉ်ဖြစ်ရေ။ တောက်ပမှုရေ အခြားကြယ်တိအား လွှမ်းမိုးလားကာ [[အလင်း]]အကေဧ့ ၁ဝ ပုံ ၁ ပုံခန့် (တစ်စက္ကန့်ကေ ကီလိုမီတာ ၃ဝဝဝဝ) ထိ ရောက်ဟိရေ။ ဆူပါနိုဗာတိရေ နိုဗာတိထက် စွမ်းအားပိုကြီးရေ။ [[နိုဗာ]]ဆိုစွာဖို့ လက်တင်ဘာသာဖြင့် ''အသစ်''ဟု အဓိပ္ပာယ်ရရေ။ ဆူပါနိုဗာ ဆိုရေ စကားလုံးအား ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင်  Walter Baade နန့် Fritz Zwicky ဆိုသူက ပထမဆုံး သုံးစွဲခရေ။
[[File:SN2005cs.jpg|left|thumb|အခြား ဂယ်လက်ဆီတစ်ခုမှ စူပါနိုဗာကို ရိုက်ကူးထားရေ ဓာတ်ပုံ။ စူပါနိုဗာဖို့ မြှားပြထားရေ အလင်းစက်ကလေး ဖြစ်ရေ။ တခြား အလင်းစက်တိဖို့ ထိုဂယ်လယ်ဆီသို့ ဦးတည်ရာ မြင်ကွင်းတွင်ဟိနေသာ ကျွန်ုပ်ရို့ဧ့ [[ဂယ်လက်ဆီ]]မှ [[ကြယ်]]တိ ဖြစ်ရေ။]]
ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်ရေ သေအံ့ဆဲဆဲကြယ်ထဲမှ နယူကလိယား ဖျူးသျှင်းဖြစ်ရပ် သို့မဟုတ် ကြီးမားရေ ကြယ်တိမှ ဒြပ်ဆွဲအား ယိုင်လဲမှုကြောင်း ဖြစ်ပွားနိုင်ရေ။ နောက်ဆုံး လေ့လာမှုပြုခရေ ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်ဖို့ [[နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီ]]ဧ့ SN 1604 ဆိုရေ ကြယ်တစ်စင်းဖြစ်ရေ။ အခြားရေ ဂယ်လက်ဆီတိမှ လေ့လာချက်တိအရ ပျမ်းမျှအားဖြင့် ရာစုနှစ်တစ်ခုအတွင်းတွင် ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်ရေ သုံးကြိမ် ဖြစ်ပွားတတ်ရေလို့ဆိုရေ။ ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်တိရေ ကြယ်တာရာကြားခံနယ်တိတွင် ပစ္စည်းအသစ်တိ ထုတ်ပီးရေ သိသာထင်ရှားရေ အခန်းတစ်ခုပင်ဖြစ်ရေ။ ယင့်ချင့်အပြင် ပေါက်ကွဲမှုမှ ဖြစ်လာရေအရာရေ ကြယ်အသစ်တိကို မွီးဖွားစီနိုင်ရေ။ အကျွန်ရို့ နီထိုင်ရာ [[ဂယ်လက်ဆီ]] ဖြစ်ရေ [[နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီ]] တွင် နောက်ဆုံး စူပါနိုဗာ ကြယ်ပေါက်ကွဲမှုဖို့ ၁၆၀၄ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပေါ်ခရေ။ အကျွန်ရို့ အနေနန့် အခြား ဂယ်လက်ဆီတိဖို့ ကြယ်ပေါက်ကွဲမှုတိကိုလည်း တွိ့မြင်နိုင်ရေ။ အခြား ဂယ်လက်ဆီပေါင်း မြောက်မြားစွာ ဟိရေ အတွက် အကျွန်ရို့ အနေနန့် နှစ်စဉ် နှစ်တိုင်း အခြား ဂယ်လက်ဆီတိမှ စူပါနိုဗာ ၃၀၀ ခန့်ကို တွိ့မြင်နိုင်ရေ။

ကကောင်းကြီးမားရေ ကြယ်ရို့ကို ဟိုက်ပါဂျိုင်းယင့် ဟုခေါ်လေ့ဟိပြီး ၎င်းရို့ထက် ပိုပနာသေးငယ်ရေ ကြယ်တိကို စူပါဂျိုင်းယင့် ဟု ခေါ်လေ့ ဟိရေ။ ထိုကြယ်တိဖို့ ကကောင်းကြီးမားရေ အတွက် သူရို့ဧ့ ဗဟိုထုသို့ ပြင်းထန်စွာ ဖိနှိပ်ကတ်ပြီး စွမ်းအင်တိကို အကေအမြန် ကုန်ဆုံးစေလေ့ ဟိရေ။ ထို့အတွက်ကြောင့် ယင်းပိုင်ရေ ကြယ်တိဖို့ နှစ်သန်းပေါင်း တဖဲ့ချေမျှသာ သျှင်သန်လေ့ ဟိရေ။ မကြာမီတွင် သူရို့ရေ [[တွင်းမည်း]] သို့မဟုတ် [[နယူထရွန်ကြယ်]] အဖြစ် ပြောင်းလဲလားကတ်ရေ။ သေးငယ်ရေ ကြယ်တိဖို့ပေါက်ကွဲလေ့ မဟိပေ။ ၎င်းရို့ဖို့ တဖြည်းဖြည်း အပူချိန်လျော့ကာ ကျုံ့ဝင်လားပြီး [[ဒွဖ်ဖြူ]] အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲလားကတ်ရေ။

စူပါနိုဗာတိရေ ကကောင်းပြင်းထန်ရေ ပေါက်ကွဲမှုတိ ဖြစ်ရေ။ အကယ်ပနာ ကြယ်ရို့ ပေါက်ကွဲပါက ထိုအလင်းရောင်ရေ အခြားကြယ်တိဧ့ အလင်းရောင်ထက် ပိုပနာ တောက်ပရေ။ အကယ်ပနာ စူပါနိုဗာ ကြယ်ပေါက်ကွဲမှုရေ ကမ္ဘာနန့်နီးရေ နီရာတွင် ဖြစ်ပေါ်ပါက နေ့ခင်းဖက် ကောင်းကင်တွင်ပင် တွိ့မြင်နိုင်ရေ။

==လေ့လာမှု သမိုင်း==
[[File:Crab_Nebula.jpg|thumb|left|244x244px|''SN'' 1054 ဆူပါနိုဗာနန့်ဆက်နွယ်ရေ [[ကဏန်း နက်ဗျူလာ]]]]
ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်အား အစောဆုံး မှတ်တမ်းတင်ခသူဖို့ [[အေဒီ]] ၁၈၅ ခုနှစ်တွင် ''SN 185'' အား တရုတ် နက္ခတ္တပညာသျှင်တိဖြစ်ရေ။ ''SN 1006'' ရေ တရုတ် နက္ခတ္တပညာသျှင်နန့် အစ္စလမစ် နက္ခတ္တပညာသျှင်ရို့ မှတ်တမ်းတင်ခရေ အတောက်ပဆုံး ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ် ဖြစ်ရေ။ ဆူပါနိုဗာ ''SN 1572'' နန့် ''SN 1604'' ရေ နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီတွင် ဖြစ်ပွားရေ သာမန်မျက်စိဖြင့်တောင် မြင်ရရေ ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်တိပင်တည်း။ ဆူပါနိုဗာ ''SN 1054'' ရေ [[ကဏန်း နက်ဗျူလာ]]အား မွီးထုတ်စေခရေ။ တယ်လီစကုပ်တိ တိုးတက်လာရေနန့်အမျှ ဆူပါနိုဗာအားလေ့လာရေအခန်းရေ ပိုပြီးကေ ကောင်းမွန်လာခရေ။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် [[အင်ဒရိုမီဒါ ဂလက်ဆီ]]မှ  ဆူပါနိုဗာတိအား လေ့လာနိုင်ခရေ။ ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် အာမေရိကန် နက္ခတ္တပညာသျှင် Rudolph Minkowski နန့် Fritz Zwicky ရို့ရေ ခေတ်သစ် ဆူပါနိုဗာ ခွခြားမှုပညာရပ်တိအား စတင်လုပ်ဆောင်ခရေ။&lt;ref&gt;
{{Cite journal
 |last=da Silva |first=L. A. L.
 |date=1993
 |title=The Classification of Supernovae
 |url=https://archive.org/details/sim_astrophysics-and-space-science_1993-04_202_2/page/215 |journal=Astrophysics and Space Science
 |volume=202 |issue=2 |pages=215–236
 |bibcode=1993Ap&amp;SS.202..215D
 |doi=10.1007/BF00626878
|s2cid=122727067
 }}&lt;/ref&gt; မကြာသေးခင်မှ အဝီးဆုံး ဆူပါနိုဗာရို့ဧ့ အလင်းရေ မျော်လင့်ရေထက် ပိုမှိန်ရေကို တွိ့ဟိခရရေ။ ယင်းရေ မစွာ[[စကြဝဠာ]] ပြန်ကားနေရေဆိုရေအဆိုကို ထောက်ခံပီးလျက်ဟိရေ။&lt;ref name=&quot;Leibundgut&quot;&gt;
{{Cite journal
 |last1=Leibundgut |first1=B.
 |year=2003
 |title=A cosmological surprise: The universe accelerates
 |journal=Europhysics News
 |volume=32 |issue=4 |pages=121–125
 |bibcode=2001ENews..32..121L
 |doi=10.1051/epn:2001401
|doi-access=free
 }}&lt;/ref&gt;

==ယှာဖွီတွိ့ဟိမှု==
[[File:NASA-SNR0519690-ChandraXRayObservatory-20150122.jpg|thumb|right|244x244px|ဆူပါနိုဗာအပြီး ကြယ်တစ်စင်းဧ့ အကြွင်းအကျန်]]
ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်တိရေ ကကောင်း ဖြစ်တောင်ဖြစ်ခဲလှအနိန်နန့် ယင်းရို့ကို ခြီရာခံမိရန် ဂယ်လက်ဆီအများကြီးအား ပုံမှန်စောင့်ကြည့်ရန် လိုအပ်လီရေ။ အခြားရေ ဂယ်လက်ဆီတိထဲမှ ဆူပါနိုဗာတိကို ကြိုတင်ခန့်မှန်းရန် မဖြစ်နိုင်ပေ။ သူရို့အား ယှာဖွီတွိ့ဟိချိန်တွင် ယင့်ချင့်တိစွာ ဖြစ်နီနန့်ပြီးသား ဟိနေပြီဖြစ်ရေ။&lt;ref&gt;
{{Cite journal
 |last1=Colgate |first1=S. A.
 |last2=McKee |first2=C.
 |year=1969
 |title=Early Supernova Luminosity
 |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1969-08_157_2/page/623 |journal=The Astrophysical Journal
 |volume=157 |pages=623
 |bibcode=1969ApJ...157..623C
 |doi=10.1086/150102
}}&lt;/ref&gt; ဝါရင့် နက္ခတ္တပညာသျှင်တိရေ ဓာတ်ပုံစွောင်းတိအား နှိုင်းယှဉ်ကာ ဆူပါနိုဗာတိအား ဝီးလံရေ ဂယ်လက်ဆီတိဆီသို့ ယှာဖွီစူးစမ်းလျက်ဟိရေ။&lt;ref&gt;
{{Cite book
 |last1=Zuckerman |first1=B.
 |last2=Malkan |first2=M. A.
 |date=1996
 |title=The Origin and Evolution of the Universe
 |url=https://books.google.com/books?id=G0iR4jpWKN4C&amp;pg=PA68
 |publisher=Jones &amp; Bartlett Learning
 |page=68
 |isbn=978-0-7637-0030-0
 |url-status=live
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820024335/https://books.google.com/books?id=G0iR4jpWKN4C&amp;pg=PA68
 |archive-date=2016-08-20
}}&lt;/ref&gt; ၂ဝ ရာစုအဆုံးတွင် နက္ခတ္တပညာသျှင်တိရေ [[ကွန်ပျူတာ]]ပရိုဂရမ်တိဖြင့် ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်တိအား အမဲလိုက်ခကတ်ရေ။ မကြာသေးခင်က နယူထရီနို ခြီရာခံစက် ကွန်ယက်ဖြင့်အသုံးပြုကာ ဆူပါနိုဗာ ကြိုတင်သတိပီးစနစ် (SNEWS) ကို စတင်လုပ်ဆောင်ခရေ။&lt;ref&gt;
{{Cite journal
 |last1=Antonioli |first1=P.
 |last2=Fienberg |first2=R. T.
 |last3=Fleurot |first3=F.
 |last4=Fukuda |first4=Y.
 |last5=Fulgione |first5=W.
 |last6=Habig |first6=A.
 |last7=Heise |first7=J.
 |last8=McDonald |first8=A. B.
 |last9=Mills |first9=C.
 |last10=Namba |first10=T.
 |last11=Robinson |first11=L. J.
 |last12=Scholberg |first12=K.|author12-link= Kate Scholberg
 |last13=Schwendener |first13=M.
 |last14=Sinnott |first14=R. W.
 |last15=Stacey |first15=B.
 |last16=Suzuki |first16=Y.
 |last17=Tafirout |first17=R.
 |last18=Vigorito |first18=C.
 |last19=Viren |first19=B.
 |last20=Virtue |first20=C.
 |last21=Zichichi |first21=A.
 |display-authors=1
 |date=2004
 |title=SNEWS: The SuperNova Early Warning System
 |journal=New Journal of Physics
 |volume=6 |page=114
 |arxiv=astro-ph/0406214
 |bibcode=2004NJPh....6..114A
 |doi=10.1088/1367-2630/6/1/114
|s2cid=119431247
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{Cite journal
 |last1=Scholberg |first1=K.|author-link= Kate Scholberg
 |year=2000
 |title=SNEWS: The supernova early warning system
 |journal=AIP Conference Proceedings
 |volume=523 |pages=355–361
 |arxiv=astro-ph/9911359
 |bibcode=2000AIPC..523..355S
 |citeseerx=10.1.1.314.8663
 |doi=10.1063/1.1291879
|s2cid=5803494}}&lt;/ref&gt; ယင်းရေ နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီအတွင်း ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်အား ကြိုတင် သတိပီးရန်ဖြစ်ရေ။ 

==နာမည်ကင်ပွန်းတပ်ခြင်း==
[[File:SN_1997D.jpg|thumb|left|ယေဘုယျ Type II ဆူပါနိုဗာ SN 1997D]]
ဆူပါနိုဗာ ယှာဖွီတွိ့ဟိမှုတိအား International Astronomical Union's Central Bureau for Astronomical Telegrams ဆီသို့ သတင်းပို့ပီးရရေ။ နာမည်ရေ အက္ခရာ ''SN'' နောက်တွင် ဂဏန်းနန့် A-Z ဖြင့် စတင်ရရေ။ ပြီးကေ အက္ခရာအသေး a-z ဖြစ်လီပါဖို့။ ဥပမာဆိုရကေ SN 2003C ဆိုပါက ၂ဝဝ၃ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခရေ ဆူပါနိုဗာ ဖြစ်ရေ။ ၂ဝဝ၅ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခရေ နောက်ဆုံးဆူပါနိုဗာရေ SN 2005nc ဖြစ်ရေ။ ၂ဝဝ၅ ခုနှစ်အတွင်း ၃၆၇ ကြိမ်မြောက် ဖြစ်ပွားခရေ ဆူပါနိုဗာဟု ဖော်ညွန်းရေ။ ၂ဝဝဝ ခုနှစ်မှ စတင်ကာ ဝါရင့်နက္ခတ္တပညာသျှင်ရို့ရေ ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်ပေါင်းတိစွာအား ယှာဖွီတွိ့ဟိခရေ။

==အမျိုးအစား ခွဲခြားခြင်း==
ဆူပါနိုဗာမှ ထုတ်လွှတ်ပီးရေ အလင်းပြဇယား၊ ပါဝင်ပစ္စည်း စရေရို့အားမူတည်ကာ ဆူပါနိုဗာတိအား Type I, Type II, Type III, Type IV, Type V, Type Ia, Type IIa အစဟိရေဖြင့် ခွဲခြားရေ။

==ကမ္ဘာမြေအား သက်ရောက်မှု==
[[File:STScl-2005-15.png|right|thumb|240px|ကြီးမားရေ [[မဂ္ဂလန်တိမ်]]တိုက်ထဲမှ ဆူပါနိုဗာ SN 63A လက်ကျန်]]
ကမ္ဘာမြေအနီး ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်ရေ ယင်းဧ့ ဘိုင်အိုစဖီးယားတွင် သတိထားနိုင်ရေ အကျိုးသက်ရောက်မှု ဟိမည်ဖြစ်ရေ။
ဆူပါနိုဗာဧ့ အမျိုးအစားနန့်စွမ်းအင်ကိုမူတည်ကာ ယင်းရေ ကမ္ဘာမြေမှ [[အလင်းနှစ်]] ၃ဝဝဝ ကွာဝီးနိုင်ရေ။ ဆူပါနိုဗာမှ [[ဂါမာရောင်ခြည်]]ရေ
အပေါ်ပိုင်းလေထု နိုင်ထရိုဂျင်အား နိုင်ထရိုဂျင်အောက်ဆိုဒ်အဖြစ် ပြောင်းလဲစေကာ ဓာတုဓာတ်ပြုမှုတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ [[အိုဇုန်းလွှာ]]အား
ဖျက်ဆီးပစ်ကာ နေရောင်ခြည်မှ အဆိပ်သင့်ရောင်ခြည်တိအား ကမ္ဘာမြေပြင်သို့ ရောက်ဟိစေမည်ဖြစ်ရေ။ ယင်းရေ [[သမုဒ္ဒရာ]]နေ [[သက်ဟိ]]
၆ဝ ရာခိုင်နှုန်းနီးပါးခန့်အား မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်စီနိုင်ရေ။ Type Ia ဆူပါနိုဗာတိရေ ကမ္ဘာအနားတွင် ဖြစ်ပွားပါက ကကောင်း
အန္တရာယ်တိလှရေ။ ဇာကြောင့်ဆိုကေ ယင်းဆူပါနိုဗာအား ဖြစ်စေည့် [[ကြယ်ဖြူပု]]အကြောင်း ကျွန်တော်ရို့ သေချာ မလေ့လာရသေးပေ။
မကြာသေးခင်ကအနီးစပ်ဆုံး ခန့်မှန်းချက်ဖို့ Type II ဆူပါနိုဗာတစ်ခုရေ ကမ္ဘာမှ ၈ [[parsec]] ([[အလင်းနှစ်]] ၂၆) ဝီးပါက ကမ္ဘာမြေဧ့
အိုဇုန်းအလွှာထက်ဝက်အား ဖျက်ဆီးရန် လုံလောက်ရေ။

နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီအတွင်း ကြယ်ဘီလူးကြီးပေါင်းတိစွာရေ နောက်ထောင်စုနှစ်အတွင်း ဆူပါနိုဗာဖြစ်နိုင်ဖွယ်ဟိရေဟု အကြံပီးထားရေ။  ယင်းရို့တွင် Rho Cassiopeiae, [[အိသာ ကရိနီ]] RS Ophiuchi, U Scorpii, VY Canis Majoris, [[ဘီတယ်ဂျူးစ်]]နန့် [[အန်တာရစ်]] ရို့ပါဝင်ရေ။ အနီးဆုံး ဆူပါနိုဗာ ဖြစ်နိုင်ဖွယ်ဟိရေကြယ်ဖို့ IK Pegasi (HR 8210) ဖြစ်ပြီး [[အလင်းနှစ်]] ၁၅ဝ အကွာအဝီးတွင် တည်ဟိရေ။ ယင်းရေ Type Ia ဆူပါနိုဗာ ဖြစ်နိုင်ဖွယ်ဟိရေဟု ခန့်မှန်းထားရေ။

== စူပါနိုဗာ နန့် သက်ဟိ ==

စူပါနိုဗာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း မဟိပါက [[ကမ္ဘာ]]ပေါ်တွင် သက်ဟိ ဟိလီဖို့ မဟုတ်ပေ။ ဇာကြောင့် ဆိုကေ ဓာတုဗေဒ [[ဒြပ်စင်]]တိဖို့ ကြယ်ပေါက်ကွဲမှုမှ ပေါ်ထွက်လာရေကြောင့်ပင် ဖြစ်ရေ။ ယင်းပိုင်ရေ ဒြပ်စင်တိကို လေးလံရေ ဒြပ်စင်တိဟု ခေါ်ဆိုလေ့ ဟိပြီး ၎င်းရို့ကို [[သက်ဟိ]]ရို့ ဖြစ်ပေါ်ရန်အတွက် လိုအပ်ရေ။

==အခြားကြည့်ရန်==
*[[နိုဗာ]]
*[[ဟိုက်ပါနိုဗာ]]
*[[ဧရာမ ကြယ်နီ]]
*[[အိသာ ကရိနီ]]

==ကျမ်းကိုး==
{{Reflist}}

[[Category:စကြဝဠာ‎]]</text>
      <sha1>h1x49lu2qbvvqw0t5tyohh4omzh3j7h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>17688</id>
      <parentid>17687</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:45:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <comment>/* လေ့လာမှု သမိုင်း */</comment>
      <origin>17688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21424" sha1="kbokzswi4xc2bvpg9chtbw3fuwbj0zt" xml:space="preserve">[[File:SN1994D.jpg|thumb|right|SN 1994D (အောက်စွန်းနားမှ တောက်ပရေအစက်) NGC 4526 ဂယ်လက်ဆီမှ type Ia ဆူပါနိုဗာ။|244x244px]]
﻿'''ဆူပါနိုဗာ''' ({{Lang-en|Supernova}}) ဆိုစွာ [[ဂယ်လက်ဆီ]]တစ်ခုလုံးအား [[နီ]] သို့မဟုတ် သာမန်[[ကြယ်]]တစ်စင်းရေ ယင်းဧ့ နောက်ဆုံးသက်တမ်းကုန်ဆုံးချိန်တွင် [[စွမ်းအင်]]တိထုတ်ပီးကာ ရက်သတ္တပတ် သို့မဟုတ် လနန့်ချီကာ တောက်ပရေ ပေါက်ကွဲဖြစ်စဉ်ဖြစ်ရေ။ တောက်ပမှုရေ အခြားကြယ်တိအား လွှမ်းမိုးလားကာ [[အလင်း]]အကေဧ့ ၁ဝ ပုံ ၁ ပုံခန့် (တစ်စက္ကန့်ကေ ကီလိုမီတာ ၃ဝဝဝဝ) ထိ ရောက်ဟိရေ။ ဆူပါနိုဗာတိရေ နိုဗာတိထက် စွမ်းအားပိုကြီးရေ။ [[နိုဗာ]]ဆိုစွာဖို့ လက်တင်ဘာသာဖြင့် ''အသစ်''ဟု အဓိပ္ပာယ်ရရေ။ ဆူပါနိုဗာ ဆိုရေ စကားလုံးအား ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင်  Walter Baade နန့် Fritz Zwicky ဆိုသူက ပထမဆုံး သုံးစွဲခရေ။
[[File:SN2005cs.jpg|left|thumb|အခြား ဂယ်လက်ဆီတစ်ခုမှ စူပါနိုဗာကို ရိုက်ကူးထားရေ ဓာတ်ပုံ။ စူပါနိုဗာဖို့ မြှားပြထားရေ အလင်းစက်ကလေး ဖြစ်ရေ။ တခြား အလင်းစက်တိဖို့ ထိုဂယ်လယ်ဆီသို့ ဦးတည်ရာ မြင်ကွင်းတွင်ဟိနေသာ ကျွန်ုပ်ရို့ဧ့ [[ဂယ်လက်ဆီ]]မှ [[ကြယ်]]တိ ဖြစ်ရေ။]]
ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်ရေ သေအံ့ဆဲဆဲကြယ်ထဲမှ နယူကလိယား ဖျူးသျှင်းဖြစ်ရပ် သို့မဟုတ် ကြီးမားရေ ကြယ်တိမှ ဒြပ်ဆွဲအား ယိုင်လဲမှုကြောင်း ဖြစ်ပွားနိုင်ရေ။ နောက်ဆုံး လေ့လာမှုပြုခရေ ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်ဖို့ [[နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီ]]ဧ့ SN 1604 ဆိုရေ ကြယ်တစ်စင်းဖြစ်ရေ။ အခြားရေ ဂယ်လက်ဆီတိမှ လေ့လာချက်တိအရ ပျမ်းမျှအားဖြင့် ရာစုနှစ်တစ်ခုအတွင်းတွင် ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်ရေ သုံးကြိမ် ဖြစ်ပွားတတ်ရေလို့ဆိုရေ။ ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်တိရေ ကြယ်တာရာကြားခံနယ်တိတွင် ပစ္စည်းအသစ်တိ ထုတ်ပီးရေ သိသာထင်ရှားရေ အခန်းတစ်ခုပင်ဖြစ်ရေ။ ယင့်ချင့်အပြင် ပေါက်ကွဲမှုမှ ဖြစ်လာရေအရာရေ ကြယ်အသစ်တိကို မွီးဖွားစီနိုင်ရေ။ အကျွန်ရို့ နီထိုင်ရာ [[ဂယ်လက်ဆီ]] ဖြစ်ရေ [[နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီ]] တွင် နောက်ဆုံး စူပါနိုဗာ ကြယ်ပေါက်ကွဲမှုဖို့ ၁၆၀၄ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပေါ်ခရေ။ အကျွန်ရို့ အနေနန့် အခြား ဂယ်လက်ဆီတိဖို့ ကြယ်ပေါက်ကွဲမှုတိကိုလည်း တွိ့မြင်နိုင်ရေ။ အခြား ဂယ်လက်ဆီပေါင်း မြောက်မြားစွာ ဟိရေ အတွက် အကျွန်ရို့ အနေနန့် နှစ်စဉ် နှစ်တိုင်း အခြား ဂယ်လက်ဆီတိမှ စူပါနိုဗာ ၃၀၀ ခန့်ကို တွိ့မြင်နိုင်ရေ။

ကကောင်းကြီးမားရေ ကြယ်ရို့ကို ဟိုက်ပါဂျိုင်းယင့် ဟုခေါ်လေ့ဟိပြီး ၎င်းရို့ထက် ပိုပနာသေးငယ်ရေ ကြယ်တိကို စူပါဂျိုင်းယင့် ဟု ခေါ်လေ့ ဟိရေ။ ထိုကြယ်တိဖို့ ကကောင်းကြီးမားရေ အတွက် သူရို့ဧ့ ဗဟိုထုသို့ ပြင်းထန်စွာ ဖိနှိပ်ကတ်ပြီး စွမ်းအင်တိကို အကေအမြန် ကုန်ဆုံးစေလေ့ ဟိရေ။ ထို့အတွက်ကြောင့် ယင်းပိုင်ရေ ကြယ်တိဖို့ နှစ်သန်းပေါင်း တဖဲ့ချေမျှသာ သျှင်သန်လေ့ ဟိရေ။ မကြာမီတွင် သူရို့ရေ [[တွင်းမည်း]] သို့မဟုတ် [[နယူထရွန်ကြယ်]] အဖြစ် ပြောင်းလဲလားကတ်ရေ။ သေးငယ်ရေ ကြယ်တိဖို့ပေါက်ကွဲလေ့ မဟိပေ။ ၎င်းရို့ဖို့ တဖြည်းဖြည်း အပူချိန်လျော့ကာ ကျုံ့ဝင်လားပြီး [[ဒွဖ်ဖြူ]] အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲလားကတ်ရေ။

စူပါနိုဗာတိရေ ကကောင်းပြင်းထန်ရေ ပေါက်ကွဲမှုတိ ဖြစ်ရေ။ အကယ်ပနာ ကြယ်ရို့ ပေါက်ကွဲပါက ထိုအလင်းရောင်ရေ အခြားကြယ်တိဧ့ အလင်းရောင်ထက် ပိုပနာ တောက်ပရေ။ အကယ်ပနာ စူပါနိုဗာ ကြယ်ပေါက်ကွဲမှုရေ ကမ္ဘာနန့်နီးရေ နီရာတွင် ဖြစ်ပေါ်ပါက နေ့ခင်းဖက် ကောင်းကင်တွင်ပင် တွိ့မြင်နိုင်ရေ။

==လေ့လာမှု သမိုင်း==
[[File:Crab_Nebula.jpg|thumb|left|''SN'' 1054 ဆူပါနိုဗာနန့်ဆက်နွယ်ရေ [[ကဏန်း နက်ဗျူလာ]]]]
ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်အား အစောဆုံး မှတ်တမ်းတင်ခသူဖို့ [[အေဒီ]] ၁၈၅ ခုနှစ်တွင် ''SN 185'' အား တရုတ် နက္ခတ္တပညာသျှင်တိဖြစ်ရေ။ ''SN 1006'' ရေ တရုတ် နက္ခတ္တပညာသျှင်နန့် အစ္စလမစ် နက္ခတ္တပညာသျှင်ရို့ မှတ်တမ်းတင်ခရေ အတောက်ပဆုံး ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ် ဖြစ်ရေ။ ဆူပါနိုဗာ ''SN 1572'' နန့် ''SN 1604'' ရေ နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီတွင် ဖြစ်ပွားရေ သာမန်မျက်စိဖြင့်တောင် မြင်ရရေ ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်တိပင်တည်း။ ဆူပါနိုဗာ ''SN 1054'' ရေ [[ကဏန်း နက်ဗျူလာ]]အား မွီးထုတ်စေခရေ။ တယ်လီစကုပ်တိ တိုးတက်လာရေနန့်အမျှ ဆူပါနိုဗာအားလေ့လာရေအခန်းရေ ပိုပြီးကေ ကောင်းမွန်လာခရေ။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် [[အင်ဒရိုမီဒါ ဂလက်ဆီ]]မှ  ဆူပါနိုဗာတိအား လေ့လာနိုင်ခရေ။ ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် အာမေရိကန် နက္ခတ္တပညာသျှင် Rudolph Minkowski နန့် Fritz Zwicky ရို့ရေ ခေတ်သစ် ဆူပါနိုဗာ ခွခြားမှုပညာရပ်တိအား စတင်လုပ်ဆောင်ခရေ။&lt;ref&gt;
{{Cite journal
 |last=da Silva |first=L. A. L.
 |date=1993
 |title=The Classification of Supernovae
 |url=https://archive.org/details/sim_astrophysics-and-space-science_1993-04_202_2/page/215 |journal=Astrophysics and Space Science
 |volume=202 |issue=2 |pages=215–236
 |bibcode=1993Ap&amp;SS.202..215D
 |doi=10.1007/BF00626878
|s2cid=122727067
 }}&lt;/ref&gt; မကြာသေးခင်မှ အဝီးဆုံး ဆူပါနိုဗာရို့ဧ့ အလင်းရေ မျော်လင့်ရေထက် ပိုမှိန်ရေကို တွိ့ဟိခရရေ။ ယင်းရေ မစွာ[[စကြဝဠာ]] ပြန်ကားနေရေဆိုရေအဆိုကို ထောက်ခံပီးလျက်ဟိရေ။&lt;ref name=&quot;Leibundgut&quot;&gt;
{{Cite journal
 |last1=Leibundgut |first1=B.
 |year=2003
 |title=A cosmological surprise: The universe accelerates
 |journal=Europhysics News
 |volume=32 |issue=4 |pages=121–125
 |bibcode=2001ENews..32..121L
 |doi=10.1051/epn:2001401
|doi-access=free
 }}&lt;/ref&gt;

==ယှာဖွီတွိ့ဟိမှု==
[[File:NASA-SNR0519690-ChandraXRayObservatory-20150122.jpg|thumb|right|244x244px|ဆူပါနိုဗာအပြီး ကြယ်တစ်စင်းဧ့ အကြွင်းအကျန်]]
ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်တိရေ ကကောင်း ဖြစ်တောင်ဖြစ်ခဲလှအနိန်နန့် ယင်းရို့ကို ခြီရာခံမိရန် ဂယ်လက်ဆီအများကြီးအား ပုံမှန်စောင့်ကြည့်ရန် လိုအပ်လီရေ။ အခြားရေ ဂယ်လက်ဆီတိထဲမှ ဆူပါနိုဗာတိကို ကြိုတင်ခန့်မှန်းရန် မဖြစ်နိုင်ပေ။ သူရို့အား ယှာဖွီတွိ့ဟိချိန်တွင် ယင့်ချင့်တိစွာ ဖြစ်နီနန့်ပြီးသား ဟိနေပြီဖြစ်ရေ။&lt;ref&gt;
{{Cite journal
 |last1=Colgate |first1=S. A.
 |last2=McKee |first2=C.
 |year=1969
 |title=Early Supernova Luminosity
 |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1969-08_157_2/page/623 |journal=The Astrophysical Journal
 |volume=157 |pages=623
 |bibcode=1969ApJ...157..623C
 |doi=10.1086/150102
}}&lt;/ref&gt; ဝါရင့် နက္ခတ္တပညာသျှင်တိရေ ဓာတ်ပုံစွောင်းတိအား နှိုင်းယှဉ်ကာ ဆူပါနိုဗာတိအား ဝီးလံရေ ဂယ်လက်ဆီတိဆီသို့ ယှာဖွီစူးစမ်းလျက်ဟိရေ။&lt;ref&gt;
{{Cite book
 |last1=Zuckerman |first1=B.
 |last2=Malkan |first2=M. A.
 |date=1996
 |title=The Origin and Evolution of the Universe
 |url=https://books.google.com/books?id=G0iR4jpWKN4C&amp;pg=PA68
 |publisher=Jones &amp; Bartlett Learning
 |page=68
 |isbn=978-0-7637-0030-0
 |url-status=live
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820024335/https://books.google.com/books?id=G0iR4jpWKN4C&amp;pg=PA68
 |archive-date=2016-08-20
}}&lt;/ref&gt; ၂ဝ ရာစုအဆုံးတွင် နက္ခတ္တပညာသျှင်တိရေ [[ကွန်ပျူတာ]]ပရိုဂရမ်တိဖြင့် ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်တိအား အမဲလိုက်ခကတ်ရေ။ မကြာသေးခင်က နယူထရီနို ခြီရာခံစက် ကွန်ယက်ဖြင့်အသုံးပြုကာ ဆူပါနိုဗာ ကြိုတင်သတိပီးစနစ် (SNEWS) ကို စတင်လုပ်ဆောင်ခရေ။&lt;ref&gt;
{{Cite journal
 |last1=Antonioli |first1=P.
 |last2=Fienberg |first2=R. T.
 |last3=Fleurot |first3=F.
 |last4=Fukuda |first4=Y.
 |last5=Fulgione |first5=W.
 |last6=Habig |first6=A.
 |last7=Heise |first7=J.
 |last8=McDonald |first8=A. B.
 |last9=Mills |first9=C.
 |last10=Namba |first10=T.
 |last11=Robinson |first11=L. J.
 |last12=Scholberg |first12=K.|author12-link= Kate Scholberg
 |last13=Schwendener |first13=M.
 |last14=Sinnott |first14=R. W.
 |last15=Stacey |first15=B.
 |last16=Suzuki |first16=Y.
 |last17=Tafirout |first17=R.
 |last18=Vigorito |first18=C.
 |last19=Viren |first19=B.
 |last20=Virtue |first20=C.
 |last21=Zichichi |first21=A.
 |display-authors=1
 |date=2004
 |title=SNEWS: The SuperNova Early Warning System
 |journal=New Journal of Physics
 |volume=6 |page=114
 |arxiv=astro-ph/0406214
 |bibcode=2004NJPh....6..114A
 |doi=10.1088/1367-2630/6/1/114
|s2cid=119431247
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{Cite journal
 |last1=Scholberg |first1=K.|author-link= Kate Scholberg
 |year=2000
 |title=SNEWS: The supernova early warning system
 |journal=AIP Conference Proceedings
 |volume=523 |pages=355–361
 |arxiv=astro-ph/9911359
 |bibcode=2000AIPC..523..355S
 |citeseerx=10.1.1.314.8663
 |doi=10.1063/1.1291879
|s2cid=5803494}}&lt;/ref&gt; ယင်းရေ နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီအတွင်း ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်အား ကြိုတင် သတိပီးရန်ဖြစ်ရေ။ 

==နာမည်ကင်ပွန်းတပ်ခြင်း==
[[File:SN_1997D.jpg|thumb|left|ယေဘုယျ Type II ဆူပါနိုဗာ SN 1997D]]
ဆူပါနိုဗာ ယှာဖွီတွိ့ဟိမှုတိအား International Astronomical Union's Central Bureau for Astronomical Telegrams ဆီသို့ သတင်းပို့ပီးရရေ။ နာမည်ရေ အက္ခရာ ''SN'' နောက်တွင် ဂဏန်းနန့် A-Z ဖြင့် စတင်ရရေ။ ပြီးကေ အက္ခရာအသေး a-z ဖြစ်လီပါဖို့။ ဥပမာဆိုရကေ SN 2003C ဆိုပါက ၂ဝဝ၃ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခရေ ဆူပါနိုဗာ ဖြစ်ရေ။ ၂ဝဝ၅ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခရေ နောက်ဆုံးဆူပါနိုဗာရေ SN 2005nc ဖြစ်ရေ။ ၂ဝဝ၅ ခုနှစ်အတွင်း ၃၆၇ ကြိမ်မြောက် ဖြစ်ပွားခရေ ဆူပါနိုဗာဟု ဖော်ညွန်းရေ။ ၂ဝဝဝ ခုနှစ်မှ စတင်ကာ ဝါရင့်နက္ခတ္တပညာသျှင်ရို့ရေ ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်ပေါင်းတိစွာအား ယှာဖွီတွိ့ဟိခရေ။

==အမျိုးအစား ခွဲခြားခြင်း==
ဆူပါနိုဗာမှ ထုတ်လွှတ်ပီးရေ အလင်းပြဇယား၊ ပါဝင်ပစ္စည်း စရေရို့အားမူတည်ကာ ဆူပါနိုဗာတိအား Type I, Type II, Type III, Type IV, Type V, Type Ia, Type IIa အစဟိရေဖြင့် ခွဲခြားရေ။

==ကမ္ဘာမြေအား သက်ရောက်မှု==
[[File:STScl-2005-15.png|right|thumb|240px|ကြီးမားရေ [[မဂ္ဂလန်တိမ်]]တိုက်ထဲမှ ဆူပါနိုဗာ SN 63A လက်ကျန်]]
ကမ္ဘာမြေအနီး ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်ရေ ယင်းဧ့ ဘိုင်အိုစဖီးယားတွင် သတိထားနိုင်ရေ အကျိုးသက်ရောက်မှု ဟိမည်ဖြစ်ရေ။
ဆူပါနိုဗာဧ့ အမျိုးအစားနန့်စွမ်းအင်ကိုမူတည်ကာ ယင်းရေ ကမ္ဘာမြေမှ [[အလင်းနှစ်]] ၃ဝဝဝ ကွာဝီးနိုင်ရေ။ ဆူပါနိုဗာမှ [[ဂါမာရောင်ခြည်]]ရေ
အပေါ်ပိုင်းလေထု နိုင်ထရိုဂျင်အား နိုင်ထရိုဂျင်အောက်ဆိုဒ်အဖြစ် ပြောင်းလဲစေကာ ဓာတုဓာတ်ပြုမှုတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ [[အိုဇုန်းလွှာ]]အား
ဖျက်ဆီးပစ်ကာ နေရောင်ခြည်မှ အဆိပ်သင့်ရောင်ခြည်တိအား ကမ္ဘာမြေပြင်သို့ ရောက်ဟိစေမည်ဖြစ်ရေ။ ယင်းရေ [[သမုဒ္ဒရာ]]နေ [[သက်ဟိ]]
၆ဝ ရာခိုင်နှုန်းနီးပါးခန့်အား မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်စီနိုင်ရေ။ Type Ia ဆူပါနိုဗာတိရေ ကမ္ဘာအနားတွင် ဖြစ်ပွားပါက ကကောင်း
အန္တရာယ်တိလှရေ။ ဇာကြောင့်ဆိုကေ ယင်းဆူပါနိုဗာအား ဖြစ်စေည့် [[ကြယ်ဖြူပု]]အကြောင်း ကျွန်တော်ရို့ သေချာ မလေ့လာရသေးပေ။
မကြာသေးခင်ကအနီးစပ်ဆုံး ခန့်မှန်းချက်ဖို့ Type II ဆူပါနိုဗာတစ်ခုရေ ကမ္ဘာမှ ၈ [[parsec]] ([[အလင်းနှစ်]] ၂၆) ဝီးပါက ကမ္ဘာမြေဧ့
အိုဇုန်းအလွှာထက်ဝက်အား ဖျက်ဆီးရန် လုံလောက်ရေ။

နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီအတွင်း ကြယ်ဘီလူးကြီးပေါင်းတိစွာရေ နောက်ထောင်စုနှစ်အတွင်း ဆူပါနိုဗာဖြစ်နိုင်ဖွယ်ဟိရေဟု အကြံပီးထားရေ။  ယင်းရို့တွင် Rho Cassiopeiae, [[အိသာ ကရိနီ]] RS Ophiuchi, U Scorpii, VY Canis Majoris, [[ဘီတယ်ဂျူးစ်]]နန့် [[အန်တာရစ်]] ရို့ပါဝင်ရေ။ အနီးဆုံး ဆူပါနိုဗာ ဖြစ်နိုင်ဖွယ်ဟိရေကြယ်ဖို့ IK Pegasi (HR 8210) ဖြစ်ပြီး [[အလင်းနှစ်]] ၁၅ဝ အကွာအဝီးတွင် တည်ဟိရေ။ ယင်းရေ Type Ia ဆူပါနိုဗာ ဖြစ်နိုင်ဖွယ်ဟိရေဟု ခန့်မှန်းထားရေ။

== စူပါနိုဗာ နန့် သက်ဟိ ==

စူပါနိုဗာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း မဟိပါက [[ကမ္ဘာ]]ပေါ်တွင် သက်ဟိ ဟိလီဖို့ မဟုတ်ပေ။ ဇာကြောင့် ဆိုကေ ဓာတုဗေဒ [[ဒြပ်စင်]]တိဖို့ ကြယ်ပေါက်ကွဲမှုမှ ပေါ်ထွက်လာရေကြောင့်ပင် ဖြစ်ရေ။ ယင်းပိုင်ရေ ဒြပ်စင်တိကို လေးလံရေ ဒြပ်စင်တိဟု ခေါ်ဆိုလေ့ ဟိပြီး ၎င်းရို့ကို [[သက်ဟိ]]ရို့ ဖြစ်ပေါ်ရန်အတွက် လိုအပ်ရေ။

==အခြားကြည့်ရန်==
*[[နိုဗာ]]
*[[ဟိုက်ပါနိုဗာ]]
*[[ဧရာမ ကြယ်နီ]]
*[[အိသာ ကရိနီ]]

==ကျမ်းကိုး==
{{Reflist}}

[[Category:စကြဝဠာ‎]]</text>
      <sha1>kbokzswi4xc2bvpg9chtbw3fuwbj0zt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>17689</id>
      <parentid>17688</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:45:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <comment>/* ယှာဖွီတွိ့ဟိမှု */</comment>
      <origin>17689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21413" sha1="poug9ltgx32rls5911vas2aug1nx5du" xml:space="preserve">[[File:SN1994D.jpg|thumb|right|SN 1994D (အောက်စွန်းနားမှ တောက်ပရေအစက်) NGC 4526 ဂယ်လက်ဆီမှ type Ia ဆူပါနိုဗာ။|244x244px]]
﻿'''ဆူပါနိုဗာ''' ({{Lang-en|Supernova}}) ဆိုစွာ [[ဂယ်လက်ဆီ]]တစ်ခုလုံးအား [[နီ]] သို့မဟုတ် သာမန်[[ကြယ်]]တစ်စင်းရေ ယင်းဧ့ နောက်ဆုံးသက်တမ်းကုန်ဆုံးချိန်တွင် [[စွမ်းအင်]]တိထုတ်ပီးကာ ရက်သတ္တပတ် သို့မဟုတ် လနန့်ချီကာ တောက်ပရေ ပေါက်ကွဲဖြစ်စဉ်ဖြစ်ရေ။ တောက်ပမှုရေ အခြားကြယ်တိအား လွှမ်းမိုးလားကာ [[အလင်း]]အကေဧ့ ၁ဝ ပုံ ၁ ပုံခန့် (တစ်စက္ကန့်ကေ ကီလိုမီတာ ၃ဝဝဝဝ) ထိ ရောက်ဟိရေ။ ဆူပါနိုဗာတိရေ နိုဗာတိထက် စွမ်းအားပိုကြီးရေ။ [[နိုဗာ]]ဆိုစွာဖို့ လက်တင်ဘာသာဖြင့် ''အသစ်''ဟု အဓိပ္ပာယ်ရရေ။ ဆူပါနိုဗာ ဆိုရေ စကားလုံးအား ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင်  Walter Baade နန့် Fritz Zwicky ဆိုသူက ပထမဆုံး သုံးစွဲခရေ။
[[File:SN2005cs.jpg|left|thumb|အခြား ဂယ်လက်ဆီတစ်ခုမှ စူပါနိုဗာကို ရိုက်ကူးထားရေ ဓာတ်ပုံ။ စူပါနိုဗာဖို့ မြှားပြထားရေ အလင်းစက်ကလေး ဖြစ်ရေ။ တခြား အလင်းစက်တိဖို့ ထိုဂယ်လယ်ဆီသို့ ဦးတည်ရာ မြင်ကွင်းတွင်ဟိနေသာ ကျွန်ုပ်ရို့ဧ့ [[ဂယ်လက်ဆီ]]မှ [[ကြယ်]]တိ ဖြစ်ရေ။]]
ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်ရေ သေအံ့ဆဲဆဲကြယ်ထဲမှ နယူကလိယား ဖျူးသျှင်းဖြစ်ရပ် သို့မဟုတ် ကြီးမားရေ ကြယ်တိမှ ဒြပ်ဆွဲအား ယိုင်လဲမှုကြောင်း ဖြစ်ပွားနိုင်ရေ။ နောက်ဆုံး လေ့လာမှုပြုခရေ ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်ဖို့ [[နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီ]]ဧ့ SN 1604 ဆိုရေ ကြယ်တစ်စင်းဖြစ်ရေ။ အခြားရေ ဂယ်လက်ဆီတိမှ လေ့လာချက်တိအရ ပျမ်းမျှအားဖြင့် ရာစုနှစ်တစ်ခုအတွင်းတွင် ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်ရေ သုံးကြိမ် ဖြစ်ပွားတတ်ရေလို့ဆိုရေ။ ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်တိရေ ကြယ်တာရာကြားခံနယ်တိတွင် ပစ္စည်းအသစ်တိ ထုတ်ပီးရေ သိသာထင်ရှားရေ အခန်းတစ်ခုပင်ဖြစ်ရေ။ ယင့်ချင့်အပြင် ပေါက်ကွဲမှုမှ ဖြစ်လာရေအရာရေ ကြယ်အသစ်တိကို မွီးဖွားစီနိုင်ရေ။ အကျွန်ရို့ နီထိုင်ရာ [[ဂယ်လက်ဆီ]] ဖြစ်ရေ [[နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီ]] တွင် နောက်ဆုံး စူပါနိုဗာ ကြယ်ပေါက်ကွဲမှုဖို့ ၁၆၀၄ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပေါ်ခရေ။ အကျွန်ရို့ အနေနန့် အခြား ဂယ်လက်ဆီတိဖို့ ကြယ်ပေါက်ကွဲမှုတိကိုလည်း တွိ့မြင်နိုင်ရေ။ အခြား ဂယ်လက်ဆီပေါင်း မြောက်မြားစွာ ဟိရေ အတွက် အကျွန်ရို့ အနေနန့် နှစ်စဉ် နှစ်တိုင်း အခြား ဂယ်လက်ဆီတိမှ စူပါနိုဗာ ၃၀၀ ခန့်ကို တွိ့မြင်နိုင်ရေ။

ကကောင်းကြီးမားရေ ကြယ်ရို့ကို ဟိုက်ပါဂျိုင်းယင့် ဟုခေါ်လေ့ဟိပြီး ၎င်းရို့ထက် ပိုပနာသေးငယ်ရေ ကြယ်တိကို စူပါဂျိုင်းယင့် ဟု ခေါ်လေ့ ဟိရေ။ ထိုကြယ်တိဖို့ ကကောင်းကြီးမားရေ အတွက် သူရို့ဧ့ ဗဟိုထုသို့ ပြင်းထန်စွာ ဖိနှိပ်ကတ်ပြီး စွမ်းအင်တိကို အကေအမြန် ကုန်ဆုံးစေလေ့ ဟိရေ။ ထို့အတွက်ကြောင့် ယင်းပိုင်ရေ ကြယ်တိဖို့ နှစ်သန်းပေါင်း တဖဲ့ချေမျှသာ သျှင်သန်လေ့ ဟိရေ။ မကြာမီတွင် သူရို့ရေ [[တွင်းမည်း]] သို့မဟုတ် [[နယူထရွန်ကြယ်]] အဖြစ် ပြောင်းလဲလားကတ်ရေ။ သေးငယ်ရေ ကြယ်တိဖို့ပေါက်ကွဲလေ့ မဟိပေ။ ၎င်းရို့ဖို့ တဖြည်းဖြည်း အပူချိန်လျော့ကာ ကျုံ့ဝင်လားပြီး [[ဒွဖ်ဖြူ]] အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲလားကတ်ရေ။

စူပါနိုဗာတိရေ ကကောင်းပြင်းထန်ရေ ပေါက်ကွဲမှုတိ ဖြစ်ရေ။ အကယ်ပနာ ကြယ်ရို့ ပေါက်ကွဲပါက ထိုအလင်းရောင်ရေ အခြားကြယ်တိဧ့ အလင်းရောင်ထက် ပိုပနာ တောက်ပရေ။ အကယ်ပနာ စူပါနိုဗာ ကြယ်ပေါက်ကွဲမှုရေ ကမ္ဘာနန့်နီးရေ နီရာတွင် ဖြစ်ပေါ်ပါက နေ့ခင်းဖက် ကောင်းကင်တွင်ပင် တွိ့မြင်နိုင်ရေ။

==လေ့လာမှု သမိုင်း==
[[File:Crab_Nebula.jpg|thumb|left|''SN'' 1054 ဆူပါနိုဗာနန့်ဆက်နွယ်ရေ [[ကဏန်း နက်ဗျူလာ]]]]
ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်အား အစောဆုံး မှတ်တမ်းတင်ခသူဖို့ [[အေဒီ]] ၁၈၅ ခုနှစ်တွင် ''SN 185'' အား တရုတ် နက္ခတ္တပညာသျှင်တိဖြစ်ရေ။ ''SN 1006'' ရေ တရုတ် နက္ခတ္တပညာသျှင်နန့် အစ္စလမစ် နက္ခတ္တပညာသျှင်ရို့ မှတ်တမ်းတင်ခရေ အတောက်ပဆုံး ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ် ဖြစ်ရေ။ ဆူပါနိုဗာ ''SN 1572'' နန့် ''SN 1604'' ရေ နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီတွင် ဖြစ်ပွားရေ သာမန်မျက်စိဖြင့်တောင် မြင်ရရေ ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်တိပင်တည်း။ ဆူပါနိုဗာ ''SN 1054'' ရေ [[ကဏန်း နက်ဗျူလာ]]အား မွီးထုတ်စေခရေ။ တယ်လီစကုပ်တိ တိုးတက်လာရေနန့်အမျှ ဆူပါနိုဗာအားလေ့လာရေအခန်းရေ ပိုပြီးကေ ကောင်းမွန်လာခရေ။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် [[အင်ဒရိုမီဒါ ဂလက်ဆီ]]မှ  ဆူပါနိုဗာတိအား လေ့လာနိုင်ခရေ။ ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် အာမေရိကန် နက္ခတ္တပညာသျှင် Rudolph Minkowski နန့် Fritz Zwicky ရို့ရေ ခေတ်သစ် ဆူပါနိုဗာ ခွခြားမှုပညာရပ်တိအား စတင်လုပ်ဆောင်ခရေ။&lt;ref&gt;
{{Cite journal
 |last=da Silva |first=L. A. L.
 |date=1993
 |title=The Classification of Supernovae
 |url=https://archive.org/details/sim_astrophysics-and-space-science_1993-04_202_2/page/215 |journal=Astrophysics and Space Science
 |volume=202 |issue=2 |pages=215–236
 |bibcode=1993Ap&amp;SS.202..215D
 |doi=10.1007/BF00626878
|s2cid=122727067
 }}&lt;/ref&gt; မကြာသေးခင်မှ အဝီးဆုံး ဆူပါနိုဗာရို့ဧ့ အလင်းရေ မျော်လင့်ရေထက် ပိုမှိန်ရေကို တွိ့ဟိခရရေ။ ယင်းရေ မစွာ[[စကြဝဠာ]] ပြန်ကားနေရေဆိုရေအဆိုကို ထောက်ခံပီးလျက်ဟိရေ။&lt;ref name=&quot;Leibundgut&quot;&gt;
{{Cite journal
 |last1=Leibundgut |first1=B.
 |year=2003
 |title=A cosmological surprise: The universe accelerates
 |journal=Europhysics News
 |volume=32 |issue=4 |pages=121–125
 |bibcode=2001ENews..32..121L
 |doi=10.1051/epn:2001401
|doi-access=free
 }}&lt;/ref&gt;

==ယှာဖွီတွိ့ဟိမှု==
[[File:NASA-SNR0519690-ChandraXRayObservatory-20150122.jpg|thumb|right|ဆူပါနိုဗာအပြီး ကြယ်တစ်စင်းဧ့ အကြွင်းအကျန်]]
ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်တိရေ ကကောင်း ဖြစ်တောင်ဖြစ်ခဲလှအနိန်နန့် ယင်းရို့ကို ခြီရာခံမိရန် ဂယ်လက်ဆီအများကြီးအား ပုံမှန်စောင့်ကြည့်ရန် လိုအပ်လီရေ။ အခြားရေ ဂယ်လက်ဆီတိထဲမှ ဆူပါနိုဗာတိကို ကြိုတင်ခန့်မှန်းရန် မဖြစ်နိုင်ပေ။ သူရို့အား ယှာဖွီတွိ့ဟိချိန်တွင် ယင့်ချင့်တိစွာ ဖြစ်နီနန့်ပြီးသား ဟိနေပြီဖြစ်ရေ။&lt;ref&gt;
{{Cite journal
 |last1=Colgate |first1=S. A.
 |last2=McKee |first2=C.
 |year=1969
 |title=Early Supernova Luminosity
 |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1969-08_157_2/page/623 |journal=The Astrophysical Journal
 |volume=157 |pages=623
 |bibcode=1969ApJ...157..623C
 |doi=10.1086/150102
}}&lt;/ref&gt; ဝါရင့် နက္ခတ္တပညာသျှင်တိရေ ဓာတ်ပုံစွောင်းတိအား နှိုင်းယှဉ်ကာ ဆူပါနိုဗာတိအား ဝီးလံရေ ဂယ်လက်ဆီတိဆီသို့ ယှာဖွီစူးစမ်းလျက်ဟိရေ။&lt;ref&gt;
{{Cite book
 |last1=Zuckerman |first1=B.
 |last2=Malkan |first2=M. A.
 |date=1996
 |title=The Origin and Evolution of the Universe
 |url=https://books.google.com/books?id=G0iR4jpWKN4C&amp;pg=PA68
 |publisher=Jones &amp; Bartlett Learning
 |page=68
 |isbn=978-0-7637-0030-0
 |url-status=live
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820024335/https://books.google.com/books?id=G0iR4jpWKN4C&amp;pg=PA68
 |archive-date=2016-08-20
}}&lt;/ref&gt; ၂ဝ ရာစုအဆုံးတွင် နက္ခတ္တပညာသျှင်တိရေ [[ကွန်ပျူတာ]]ပရိုဂရမ်တိဖြင့် ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်တိအား အမဲလိုက်ခကတ်ရေ။ မကြာသေးခင်က နယူထရီနို ခြီရာခံစက် ကွန်ယက်ဖြင့်အသုံးပြုကာ ဆူပါနိုဗာ ကြိုတင်သတိပီးစနစ် (SNEWS) ကို စတင်လုပ်ဆောင်ခရေ။&lt;ref&gt;
{{Cite journal
 |last1=Antonioli |first1=P.
 |last2=Fienberg |first2=R. T.
 |last3=Fleurot |first3=F.
 |last4=Fukuda |first4=Y.
 |last5=Fulgione |first5=W.
 |last6=Habig |first6=A.
 |last7=Heise |first7=J.
 |last8=McDonald |first8=A. B.
 |last9=Mills |first9=C.
 |last10=Namba |first10=T.
 |last11=Robinson |first11=L. J.
 |last12=Scholberg |first12=K.|author12-link= Kate Scholberg
 |last13=Schwendener |first13=M.
 |last14=Sinnott |first14=R. W.
 |last15=Stacey |first15=B.
 |last16=Suzuki |first16=Y.
 |last17=Tafirout |first17=R.
 |last18=Vigorito |first18=C.
 |last19=Viren |first19=B.
 |last20=Virtue |first20=C.
 |last21=Zichichi |first21=A.
 |display-authors=1
 |date=2004
 |title=SNEWS: The SuperNova Early Warning System
 |journal=New Journal of Physics
 |volume=6 |page=114
 |arxiv=astro-ph/0406214
 |bibcode=2004NJPh....6..114A
 |doi=10.1088/1367-2630/6/1/114
|s2cid=119431247
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{Cite journal
 |last1=Scholberg |first1=K.|author-link= Kate Scholberg
 |year=2000
 |title=SNEWS: The supernova early warning system
 |journal=AIP Conference Proceedings
 |volume=523 |pages=355–361
 |arxiv=astro-ph/9911359
 |bibcode=2000AIPC..523..355S
 |citeseerx=10.1.1.314.8663
 |doi=10.1063/1.1291879
|s2cid=5803494}}&lt;/ref&gt; ယင်းရေ နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီအတွင်း ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်အား ကြိုတင် သတိပီးရန်ဖြစ်ရေ။

==နာမည်ကင်ပွန်းတပ်ခြင်း==
[[File:SN_1997D.jpg|thumb|left|ယေဘုယျ Type II ဆူပါနိုဗာ SN 1997D]]
ဆူပါနိုဗာ ယှာဖွီတွိ့ဟိမှုတိအား International Astronomical Union's Central Bureau for Astronomical Telegrams ဆီသို့ သတင်းပို့ပီးရရေ။ နာမည်ရေ အက္ခရာ ''SN'' နောက်တွင် ဂဏန်းနန့် A-Z ဖြင့် စတင်ရရေ။ ပြီးကေ အက္ခရာအသေး a-z ဖြစ်လီပါဖို့။ ဥပမာဆိုရကေ SN 2003C ဆိုပါက ၂ဝဝ၃ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခရေ ဆူပါနိုဗာ ဖြစ်ရေ။ ၂ဝဝ၅ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခရေ နောက်ဆုံးဆူပါနိုဗာရေ SN 2005nc ဖြစ်ရေ။ ၂ဝဝ၅ ခုနှစ်အတွင်း ၃၆၇ ကြိမ်မြောက် ဖြစ်ပွားခရေ ဆူပါနိုဗာဟု ဖော်ညွန်းရေ။ ၂ဝဝဝ ခုနှစ်မှ စတင်ကာ ဝါရင့်နက္ခတ္တပညာသျှင်ရို့ရေ ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်ပေါင်းတိစွာအား ယှာဖွီတွိ့ဟိခရေ။

==အမျိုးအစား ခွဲခြားခြင်း==
ဆူပါနိုဗာမှ ထုတ်လွှတ်ပီးရေ အလင်းပြဇယား၊ ပါဝင်ပစ္စည်း စရေရို့အားမူတည်ကာ ဆူပါနိုဗာတိအား Type I, Type II, Type III, Type IV, Type V, Type Ia, Type IIa အစဟိရေဖြင့် ခွဲခြားရေ။

==ကမ္ဘာမြေအား သက်ရောက်မှု==
[[File:STScl-2005-15.png|right|thumb|240px|ကြီးမားရေ [[မဂ္ဂလန်တိမ်]]တိုက်ထဲမှ ဆူပါနိုဗာ SN 63A လက်ကျန်]]
ကမ္ဘာမြေအနီး ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်ရေ ယင်းဧ့ ဘိုင်အိုစဖီးယားတွင် သတိထားနိုင်ရေ အကျိုးသက်ရောက်မှု ဟိမည်ဖြစ်ရေ။
ဆူပါနိုဗာဧ့ အမျိုးအစားနန့်စွမ်းအင်ကိုမူတည်ကာ ယင်းရေ ကမ္ဘာမြေမှ [[အလင်းနှစ်]] ၃ဝဝဝ ကွာဝီးနိုင်ရေ။ ဆူပါနိုဗာမှ [[ဂါမာရောင်ခြည်]]ရေ
အပေါ်ပိုင်းလေထု နိုင်ထရိုဂျင်အား နိုင်ထရိုဂျင်အောက်ဆိုဒ်အဖြစ် ပြောင်းလဲစေကာ ဓာတုဓာတ်ပြုမှုတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ [[အိုဇုန်းလွှာ]]အား
ဖျက်ဆီးပစ်ကာ နေရောင်ခြည်မှ အဆိပ်သင့်ရောင်ခြည်တိအား ကမ္ဘာမြေပြင်သို့ ရောက်ဟိစေမည်ဖြစ်ရေ။ ယင်းရေ [[သမုဒ္ဒရာ]]နေ [[သက်ဟိ]]
၆ဝ ရာခိုင်နှုန်းနီးပါးခန့်အား မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်စီနိုင်ရေ။ Type Ia ဆူပါနိုဗာတိရေ ကမ္ဘာအနားတွင် ဖြစ်ပွားပါက ကကောင်း
အန္တရာယ်တိလှရေ။ ဇာကြောင့်ဆိုကေ ယင်းဆူပါနိုဗာအား ဖြစ်စေည့် [[ကြယ်ဖြူပု]]အကြောင်း ကျွန်တော်ရို့ သေချာ မလေ့လာရသေးပေ။
မကြာသေးခင်ကအနီးစပ်ဆုံး ခန့်မှန်းချက်ဖို့ Type II ဆူပါနိုဗာတစ်ခုရေ ကမ္ဘာမှ ၈ [[parsec]] ([[အလင်းနှစ်]] ၂၆) ဝီးပါက ကမ္ဘာမြေဧ့
အိုဇုန်းအလွှာထက်ဝက်အား ဖျက်ဆီးရန် လုံလောက်ရေ။

နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီအတွင်း ကြယ်ဘီလူးကြီးပေါင်းတိစွာရေ နောက်ထောင်စုနှစ်အတွင်း ဆူပါနိုဗာဖြစ်နိုင်ဖွယ်ဟိရေဟု အကြံပီးထားရေ။  ယင်းရို့တွင် Rho Cassiopeiae, [[အိသာ ကရိနီ]] RS Ophiuchi, U Scorpii, VY Canis Majoris, [[ဘီတယ်ဂျူးစ်]]နန့် [[အန်တာရစ်]] ရို့ပါဝင်ရေ။ အနီးဆုံး ဆူပါနိုဗာ ဖြစ်နိုင်ဖွယ်ဟိရေကြယ်ဖို့ IK Pegasi (HR 8210) ဖြစ်ပြီး [[အလင်းနှစ်]] ၁၅ဝ အကွာအဝီးတွင် တည်ဟိရေ။ ယင်းရေ Type Ia ဆူပါနိုဗာ ဖြစ်နိုင်ဖွယ်ဟိရေဟု ခန့်မှန်းထားရေ။

== စူပါနိုဗာ နန့် သက်ဟိ ==

စူပါနိုဗာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း မဟိပါက [[ကမ္ဘာ]]ပေါ်တွင် သက်ဟိ ဟိလီဖို့ မဟုတ်ပေ။ ဇာကြောင့် ဆိုကေ ဓာတုဗေဒ [[ဒြပ်စင်]]တိဖို့ ကြယ်ပေါက်ကွဲမှုမှ ပေါ်ထွက်လာရေကြောင့်ပင် ဖြစ်ရေ။ ယင်းပိုင်ရေ ဒြပ်စင်တိကို လေးလံရေ ဒြပ်စင်တိဟု ခေါ်ဆိုလေ့ ဟိပြီး ၎င်းရို့ကို [[သက်ဟိ]]ရို့ ဖြစ်ပေါ်ရန်အတွက် လိုအပ်ရေ။

==အခြားကြည့်ရန်==
*[[နိုဗာ]]
*[[ဟိုက်ပါနိုဗာ]]
*[[ဧရာမ ကြယ်နီ]]
*[[အိသာ ကရိနီ]]

==ကျမ်းကိုး==
{{Reflist}}

[[Category:စကြဝဠာ‎]]</text>
      <sha1>poug9ltgx32rls5911vas2aug1nx5du</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>17690</id>
      <parentid>17689</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <comment>/* ကမ္ဘာမြေအား သက်ရောက်မှု */</comment>
      <origin>17690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21407" sha1="k9qsx0149xx23xu5cu91zdmhmfakc8j" xml:space="preserve">[[File:SN1994D.jpg|thumb|right|SN 1994D (အောက်စွန်းနားမှ တောက်ပရေအစက်) NGC 4526 ဂယ်လက်ဆီမှ type Ia ဆူပါနိုဗာ။|244x244px]]
﻿'''ဆူပါနိုဗာ''' ({{Lang-en|Supernova}}) ဆိုစွာ [[ဂယ်လက်ဆီ]]တစ်ခုလုံးအား [[နီ]] သို့မဟုတ် သာမန်[[ကြယ်]]တစ်စင်းရေ ယင်းဧ့ နောက်ဆုံးသက်တမ်းကုန်ဆုံးချိန်တွင် [[စွမ်းအင်]]တိထုတ်ပီးကာ ရက်သတ္တပတ် သို့မဟုတ် လနန့်ချီကာ တောက်ပရေ ပေါက်ကွဲဖြစ်စဉ်ဖြစ်ရေ။ တောက်ပမှုရေ အခြားကြယ်တိအား လွှမ်းမိုးလားကာ [[အလင်း]]အကေဧ့ ၁ဝ ပုံ ၁ ပုံခန့် (တစ်စက္ကန့်ကေ ကီလိုမီတာ ၃ဝဝဝဝ) ထိ ရောက်ဟိရေ။ ဆူပါနိုဗာတိရေ နိုဗာတိထက် စွမ်းအားပိုကြီးရေ။ [[နိုဗာ]]ဆိုစွာဖို့ လက်တင်ဘာသာဖြင့် ''အသစ်''ဟု အဓိပ္ပာယ်ရရေ။ ဆူပါနိုဗာ ဆိုရေ စကားလုံးအား ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင်  Walter Baade နန့် Fritz Zwicky ဆိုသူက ပထမဆုံး သုံးစွဲခရေ။
[[File:SN2005cs.jpg|left|thumb|အခြား ဂယ်လက်ဆီတစ်ခုမှ စူပါနိုဗာကို ရိုက်ကူးထားရေ ဓာတ်ပုံ။ စူပါနိုဗာဖို့ မြှားပြထားရေ အလင်းစက်ကလေး ဖြစ်ရေ။ တခြား အလင်းစက်တိဖို့ ထိုဂယ်လယ်ဆီသို့ ဦးတည်ရာ မြင်ကွင်းတွင်ဟိနေသာ ကျွန်ုပ်ရို့ဧ့ [[ဂယ်လက်ဆီ]]မှ [[ကြယ်]]တိ ဖြစ်ရေ။]]
ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်ရေ သေအံ့ဆဲဆဲကြယ်ထဲမှ နယူကလိယား ဖျူးသျှင်းဖြစ်ရပ် သို့မဟုတ် ကြီးမားရေ ကြယ်တိမှ ဒြပ်ဆွဲအား ယိုင်လဲမှုကြောင်း ဖြစ်ပွားနိုင်ရေ။ နောက်ဆုံး လေ့လာမှုပြုခရေ ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်ဖို့ [[နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီ]]ဧ့ SN 1604 ဆိုရေ ကြယ်တစ်စင်းဖြစ်ရေ။ အခြားရေ ဂယ်လက်ဆီတိမှ လေ့လာချက်တိအရ ပျမ်းမျှအားဖြင့် ရာစုနှစ်တစ်ခုအတွင်းတွင် ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်ရေ သုံးကြိမ် ဖြစ်ပွားတတ်ရေလို့ဆိုရေ။ ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်တိရေ ကြယ်တာရာကြားခံနယ်တိတွင် ပစ္စည်းအသစ်တိ ထုတ်ပီးရေ သိသာထင်ရှားရေ အခန်းတစ်ခုပင်ဖြစ်ရေ။ ယင့်ချင့်အပြင် ပေါက်ကွဲမှုမှ ဖြစ်လာရေအရာရေ ကြယ်အသစ်တိကို မွီးဖွားစီနိုင်ရေ။ အကျွန်ရို့ နီထိုင်ရာ [[ဂယ်လက်ဆီ]] ဖြစ်ရေ [[နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီ]] တွင် နောက်ဆုံး စူပါနိုဗာ ကြယ်ပေါက်ကွဲမှုဖို့ ၁၆၀၄ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပေါ်ခရေ။ အကျွန်ရို့ အနေနန့် အခြား ဂယ်လက်ဆီတိဖို့ ကြယ်ပေါက်ကွဲမှုတိကိုလည်း တွိ့မြင်နိုင်ရေ။ အခြား ဂယ်လက်ဆီပေါင်း မြောက်မြားစွာ ဟိရေ အတွက် အကျွန်ရို့ အနေနန့် နှစ်စဉ် နှစ်တိုင်း အခြား ဂယ်လက်ဆီတိမှ စူပါနိုဗာ ၃၀၀ ခန့်ကို တွိ့မြင်နိုင်ရေ။

ကကောင်းကြီးမားရေ ကြယ်ရို့ကို ဟိုက်ပါဂျိုင်းယင့် ဟုခေါ်လေ့ဟိပြီး ၎င်းရို့ထက် ပိုပနာသေးငယ်ရေ ကြယ်တိကို စူပါဂျိုင်းယင့် ဟု ခေါ်လေ့ ဟိရေ။ ထိုကြယ်တိဖို့ ကကောင်းကြီးမားရေ အတွက် သူရို့ဧ့ ဗဟိုထုသို့ ပြင်းထန်စွာ ဖိနှိပ်ကတ်ပြီး စွမ်းအင်တိကို အကေအမြန် ကုန်ဆုံးစေလေ့ ဟိရေ။ ထို့အတွက်ကြောင့် ယင်းပိုင်ရေ ကြယ်တိဖို့ နှစ်သန်းပေါင်း တဖဲ့ချေမျှသာ သျှင်သန်လေ့ ဟိရေ။ မကြာမီတွင် သူရို့ရေ [[တွင်းမည်း]] သို့မဟုတ် [[နယူထရွန်ကြယ်]] အဖြစ် ပြောင်းလဲလားကတ်ရေ။ သေးငယ်ရေ ကြယ်တိဖို့ပေါက်ကွဲလေ့ မဟိပေ။ ၎င်းရို့ဖို့ တဖြည်းဖြည်း အပူချိန်လျော့ကာ ကျုံ့ဝင်လားပြီး [[ဒွဖ်ဖြူ]] အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲလားကတ်ရေ။

စူပါနိုဗာတိရေ ကကောင်းပြင်းထန်ရေ ပေါက်ကွဲမှုတိ ဖြစ်ရေ။ အကယ်ပနာ ကြယ်ရို့ ပေါက်ကွဲပါက ထိုအလင်းရောင်ရေ အခြားကြယ်တိဧ့ အလင်းရောင်ထက် ပိုပနာ တောက်ပရေ။ အကယ်ပနာ စူပါနိုဗာ ကြယ်ပေါက်ကွဲမှုရေ ကမ္ဘာနန့်နီးရေ နီရာတွင် ဖြစ်ပေါ်ပါက နေ့ခင်းဖက် ကောင်းကင်တွင်ပင် တွိ့မြင်နိုင်ရေ။

==လေ့လာမှု သမိုင်း==
[[File:Crab_Nebula.jpg|thumb|left|''SN'' 1054 ဆူပါနိုဗာနန့်ဆက်နွယ်ရေ [[ကဏန်း နက်ဗျူလာ]]]]
ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်အား အစောဆုံး မှတ်တမ်းတင်ခသူဖို့ [[အေဒီ]] ၁၈၅ ခုနှစ်တွင် ''SN 185'' အား တရုတ် နက္ခတ္တပညာသျှင်တိဖြစ်ရေ။ ''SN 1006'' ရေ တရုတ် နက္ခတ္တပညာသျှင်နန့် အစ္စလမစ် နက္ခတ္တပညာသျှင်ရို့ မှတ်တမ်းတင်ခရေ အတောက်ပဆုံး ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ် ဖြစ်ရေ။ ဆူပါနိုဗာ ''SN 1572'' နန့် ''SN 1604'' ရေ နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီတွင် ဖြစ်ပွားရေ သာမန်မျက်စိဖြင့်တောင် မြင်ရရေ ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်တိပင်တည်း။ ဆူပါနိုဗာ ''SN 1054'' ရေ [[ကဏန်း နက်ဗျူလာ]]အား မွီးထုတ်စေခရေ။ တယ်လီစကုပ်တိ တိုးတက်လာရေနန့်အမျှ ဆူပါနိုဗာအားလေ့လာရေအခန်းရေ ပိုပြီးကေ ကောင်းမွန်လာခရေ။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် [[အင်ဒရိုမီဒါ ဂလက်ဆီ]]မှ  ဆူပါနိုဗာတိအား လေ့လာနိုင်ခရေ။ ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် အာမေရိကန် နက္ခတ္တပညာသျှင် Rudolph Minkowski နန့် Fritz Zwicky ရို့ရေ ခေတ်သစ် ဆူပါနိုဗာ ခွခြားမှုပညာရပ်တိအား စတင်လုပ်ဆောင်ခရေ။&lt;ref&gt;
{{Cite journal
 |last=da Silva |first=L. A. L.
 |date=1993
 |title=The Classification of Supernovae
 |url=https://archive.org/details/sim_astrophysics-and-space-science_1993-04_202_2/page/215 |journal=Astrophysics and Space Science
 |volume=202 |issue=2 |pages=215–236
 |bibcode=1993Ap&amp;SS.202..215D
 |doi=10.1007/BF00626878
|s2cid=122727067
 }}&lt;/ref&gt; မကြာသေးခင်မှ အဝီးဆုံး ဆူပါနိုဗာရို့ဧ့ အလင်းရေ မျော်လင့်ရေထက် ပိုမှိန်ရေကို တွိ့ဟိခရရေ။ ယင်းရေ မစွာ[[စကြဝဠာ]] ပြန်ကားနေရေဆိုရေအဆိုကို ထောက်ခံပီးလျက်ဟိရေ။&lt;ref name=&quot;Leibundgut&quot;&gt;
{{Cite journal
 |last1=Leibundgut |first1=B.
 |year=2003
 |title=A cosmological surprise: The universe accelerates
 |journal=Europhysics News
 |volume=32 |issue=4 |pages=121–125
 |bibcode=2001ENews..32..121L
 |doi=10.1051/epn:2001401
|doi-access=free
 }}&lt;/ref&gt;

==ယှာဖွီတွိ့ဟိမှု==
[[File:NASA-SNR0519690-ChandraXRayObservatory-20150122.jpg|thumb|right|ဆူပါနိုဗာအပြီး ကြယ်တစ်စင်းဧ့ အကြွင်းအကျန်]]
ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်တိရေ ကကောင်း ဖြစ်တောင်ဖြစ်ခဲလှအနိန်နန့် ယင်းရို့ကို ခြီရာခံမိရန် ဂယ်လက်ဆီအများကြီးအား ပုံမှန်စောင့်ကြည့်ရန် လိုအပ်လီရေ။ အခြားရေ ဂယ်လက်ဆီတိထဲမှ ဆူပါနိုဗာတိကို ကြိုတင်ခန့်မှန်းရန် မဖြစ်နိုင်ပေ။ သူရို့အား ယှာဖွီတွိ့ဟိချိန်တွင် ယင့်ချင့်တိစွာ ဖြစ်နီနန့်ပြီးသား ဟိနေပြီဖြစ်ရေ။&lt;ref&gt;
{{Cite journal
 |last1=Colgate |first1=S. A.
 |last2=McKee |first2=C.
 |year=1969
 |title=Early Supernova Luminosity
 |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1969-08_157_2/page/623 |journal=The Astrophysical Journal
 |volume=157 |pages=623
 |bibcode=1969ApJ...157..623C
 |doi=10.1086/150102
}}&lt;/ref&gt; ဝါရင့် နက္ခတ္တပညာသျှင်တိရေ ဓာတ်ပုံစွောင်းတိအား နှိုင်းယှဉ်ကာ ဆူပါနိုဗာတိအား ဝီးလံရေ ဂယ်လက်ဆီတိဆီသို့ ယှာဖွီစူးစမ်းလျက်ဟိရေ။&lt;ref&gt;
{{Cite book
 |last1=Zuckerman |first1=B.
 |last2=Malkan |first2=M. A.
 |date=1996
 |title=The Origin and Evolution of the Universe
 |url=https://books.google.com/books?id=G0iR4jpWKN4C&amp;pg=PA68
 |publisher=Jones &amp; Bartlett Learning
 |page=68
 |isbn=978-0-7637-0030-0
 |url-status=live
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820024335/https://books.google.com/books?id=G0iR4jpWKN4C&amp;pg=PA68
 |archive-date=2016-08-20
}}&lt;/ref&gt; ၂ဝ ရာစုအဆုံးတွင် နက္ခတ္တပညာသျှင်တိရေ [[ကွန်ပျူတာ]]ပရိုဂရမ်တိဖြင့် ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်တိအား အမဲလိုက်ခကတ်ရေ။ မကြာသေးခင်က နယူထရီနို ခြီရာခံစက် ကွန်ယက်ဖြင့်အသုံးပြုကာ ဆူပါနိုဗာ ကြိုတင်သတိပီးစနစ် (SNEWS) ကို စတင်လုပ်ဆောင်ခရေ။&lt;ref&gt;
{{Cite journal
 |last1=Antonioli |first1=P.
 |last2=Fienberg |first2=R. T.
 |last3=Fleurot |first3=F.
 |last4=Fukuda |first4=Y.
 |last5=Fulgione |first5=W.
 |last6=Habig |first6=A.
 |last7=Heise |first7=J.
 |last8=McDonald |first8=A. B.
 |last9=Mills |first9=C.
 |last10=Namba |first10=T.
 |last11=Robinson |first11=L. J.
 |last12=Scholberg |first12=K.|author12-link= Kate Scholberg
 |last13=Schwendener |first13=M.
 |last14=Sinnott |first14=R. W.
 |last15=Stacey |first15=B.
 |last16=Suzuki |first16=Y.
 |last17=Tafirout |first17=R.
 |last18=Vigorito |first18=C.
 |last19=Viren |first19=B.
 |last20=Virtue |first20=C.
 |last21=Zichichi |first21=A.
 |display-authors=1
 |date=2004
 |title=SNEWS: The SuperNova Early Warning System
 |journal=New Journal of Physics
 |volume=6 |page=114
 |arxiv=astro-ph/0406214
 |bibcode=2004NJPh....6..114A
 |doi=10.1088/1367-2630/6/1/114
|s2cid=119431247
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{Cite journal
 |last1=Scholberg |first1=K.|author-link= Kate Scholberg
 |year=2000
 |title=SNEWS: The supernova early warning system
 |journal=AIP Conference Proceedings
 |volume=523 |pages=355–361
 |arxiv=astro-ph/9911359
 |bibcode=2000AIPC..523..355S
 |citeseerx=10.1.1.314.8663
 |doi=10.1063/1.1291879
|s2cid=5803494}}&lt;/ref&gt; ယင်းရေ နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီအတွင်း ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်အား ကြိုတင် သတိပီးရန်ဖြစ်ရေ။

==နာမည်ကင်ပွန်းတပ်ခြင်း==
[[File:SN_1997D.jpg|thumb|left|ယေဘုယျ Type II ဆူပါနိုဗာ SN 1997D]]
ဆူပါနိုဗာ ယှာဖွီတွိ့ဟိမှုတိအား International Astronomical Union's Central Bureau for Astronomical Telegrams ဆီသို့ သတင်းပို့ပီးရရေ။ နာမည်ရေ အက္ခရာ ''SN'' နောက်တွင် ဂဏန်းနန့် A-Z ဖြင့် စတင်ရရေ။ ပြီးကေ အက္ခရာအသေး a-z ဖြစ်လီပါဖို့။ ဥပမာဆိုရကေ SN 2003C ဆိုပါက ၂ဝဝ၃ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခရေ ဆူပါနိုဗာ ဖြစ်ရေ။ ၂ဝဝ၅ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခရေ နောက်ဆုံးဆူပါနိုဗာရေ SN 2005nc ဖြစ်ရေ။ ၂ဝဝ၅ ခုနှစ်အတွင်း ၃၆၇ ကြိမ်မြောက် ဖြစ်ပွားခရေ ဆူပါနိုဗာဟု ဖော်ညွန်းရေ။ ၂ဝဝဝ ခုနှစ်မှ စတင်ကာ ဝါရင့်နက္ခတ္တပညာသျှင်ရို့ရေ ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်ပေါင်းတိစွာအား ယှာဖွီတွိ့ဟိခရေ။

==အမျိုးအစား ခွဲခြားခြင်း==
ဆူပါနိုဗာမှ ထုတ်လွှတ်ပီးရေ အလင်းပြဇယား၊ ပါဝင်ပစ္စည်း စရေရို့အားမူတည်ကာ ဆူပါနိုဗာတိအား Type I, Type II, Type III, Type IV, Type V, Type Ia, Type IIa အစဟိရေဖြင့် ခွဲခြားရေ။

==ကမ္ဘာမြေအား သက်ရောက်မှု==
[[File:STScl-2005-15.png|right|thumb|ကြီးမားရေ [[မဂ္ဂလန်တိမ်]]တိုက်ထဲမှ ဆူပါနိုဗာ SN 63A လက်ကျန်]]
ကမ္ဘာမြေအနီး ဆူပါနိုဗာဖြစ်ရပ်ရေ ယင်းဧ့ ဘိုင်အိုစဖီးယားတွင် သတိထားနိုင်ရေ အကျိုးသက်ရောက်မှု ဟိမည်ဖြစ်ရေ။
ဆူပါနိုဗာဧ့ အမျိုးအစားနန့်စွမ်းအင်ကိုမူတည်ကာ ယင်းရေ ကမ္ဘာမြေမှ [[အလင်းနှစ်]] ၃ဝဝဝ ကွာဝီးနိုင်ရေ။ ဆူပါနိုဗာမှ [[ဂါမာရောင်ခြည်]]ရေ
အပေါ်ပိုင်းလေထု နိုင်ထရိုဂျင်အား နိုင်ထရိုဂျင်အောက်ဆိုဒ်အဖြစ် ပြောင်းလဲစေကာ ဓာတုဓာတ်ပြုမှုတိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။ [[အိုဇုန်းလွှာ]]အား
ဖျက်ဆီးပစ်ကာ နေရောင်ခြည်မှ အဆိပ်သင့်ရောင်ခြည်တိအား ကမ္ဘာမြေပြင်သို့ ရောက်ဟိစေမည်ဖြစ်ရေ။ ယင်းရေ [[သမုဒ္ဒရာ]]နေ [[သက်ဟိ]]
၆ဝ ရာခိုင်နှုန်းနီးပါးခန့်အား မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်စီနိုင်ရေ။ Type Ia ဆူပါနိုဗာတိရေ ကမ္ဘာအနားတွင် ဖြစ်ပွားပါက ကကောင်း
အန္တရာယ်တိလှရေ။ ဇာကြောင့်ဆိုကေ ယင်းဆူပါနိုဗာအား ဖြစ်စေည့် [[ကြယ်ဖြူပု]]အကြောင်း ကျွန်တော်ရို့ သေချာ မလေ့လာရသေးပေ။
မကြာသေးခင်ကအနီးစပ်ဆုံး ခန့်မှန်းချက်ဖို့ Type II ဆူပါနိုဗာတစ်ခုရေ ကမ္ဘာမှ ၈ [[parsec]] ([[အလင်းနှစ်]] ၂၆) ဝီးပါက ကမ္ဘာမြေဧ့
အိုဇုန်းအလွှာထက်ဝက်အား ဖျက်ဆီးရန် လုံလောက်ရေ။

နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီအတွင်း ကြယ်ဘီလူးကြီးပေါင်းတိစွာရေ နောက်ထောင်စုနှစ်အတွင်း ဆူပါနိုဗာဖြစ်နိုင်ဖွယ်ဟိရေဟု အကြံပီးထားရေ။  ယင်းရို့တွင် Rho Cassiopeiae, [[အိသာ ကရိနီ]] RS Ophiuchi, U Scorpii, VY Canis Majoris, [[ဘီတယ်ဂျူးစ်]]နန့် [[အန်တာရစ်]] ရို့ပါဝင်ရေ။ အနီးဆုံး ဆူပါနိုဗာ ဖြစ်နိုင်ဖွယ်ဟိရေကြယ်ဖို့ IK Pegasi (HR 8210) ဖြစ်ပြီး [[အလင်းနှစ်]] ၁၅ဝ အကွာအဝီးတွင် တည်ဟိရေ။ ယင်းရေ Type Ia ဆူပါနိုဗာ ဖြစ်နိုင်ဖွယ်ဟိရေဟု ခန့်မှန်းထားရေ။

== စူပါနိုဗာ နန့် သက်ဟိ ==

စူပါနိုဗာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း မဟိပါက [[ကမ္ဘာ]]ပေါ်တွင် သက်ဟိ ဟိလီဖို့ မဟုတ်ပေ။ ဇာကြောင့် ဆိုကေ ဓာတုဗေဒ [[ဒြပ်စင်]]တိဖို့ ကြယ်ပေါက်ကွဲမှုမှ ပေါ်ထွက်လာရေကြောင့်ပင် ဖြစ်ရေ။ ယင်းပိုင်ရေ ဒြပ်စင်တိကို လေးလံရေ ဒြပ်စင်တိဟု ခေါ်ဆိုလေ့ ဟိပြီး ၎င်းရို့ကို [[သက်ဟိ]]ရို့ ဖြစ်ပေါ်ရန်အတွက် လိုအပ်ရေ။

==အခြားကြည့်ရန်==
*[[နိုဗာ]]
*[[ဟိုက်ပါနိုဗာ]]
*[[ဧရာမ ကြယ်နီ]]
*[[အိသာ ကရိနီ]]

==ကျမ်းကိုး==
{{Reflist}}

[[Category:စကြဝဠာ‎]]</text>
      <sha1>k9qsx0149xx23xu5cu91zdmhmfakc8j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တွင်းနက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2399</id>
    <revision>
      <id>17686</id>
      <parentid>13897</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:43:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <origin>17686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20137" sha1="hq93gvhu0kdluuieuf52m9qcl1g0a2w" xml:space="preserve">[[File:Black hole - Messier 87.jpg|alt=|thumb|ဘဲဥပုံစံ ဂလက်ဆီ [[Messier 87]] ဧ့ အလယ်ဟိ နေထုထည်ပေါင်း ၇ ဘီလီယံနီးပါးခန့်ဟိပနာ&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Oldham, L. J. |author2=Auger, M. W. |title= Galaxy structure from multiple tracers - II. M87 from parsec to megaparsec scales |date=March 2016|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=457 |issue=1 |pages= 421–439|doi=10.1093/mnras/stv2982|arxiv=1601.01323 |bibcode=2016MNRAS.457..421O }}
&lt;/ref&gt;ာ ကကောင်းကြီးမားရေ တွင်းနက်ကြီးကို Event Horizon Telescope မှ ၂၀၁၉ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၀ ရက်နိတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် ရိုက်ကူးထားပုံဖြစ်ရေ။&lt;ref name=&quot;NYT-20190410&quot;&gt;{{Cite news |last=Overbye |first=Dennis |authorlink=Dennis Overbye |title=Black Hole Picture Revealed for the First Time - Astronomers at last have captured an image of the darkest entities in the cosmos - Comments |url=http://www.nytimes.com/2019/04/10/science/black-hole-picture.html?comments#permid=31473598 |date=10 April 2019 |work=The New York Times |accessdate=10 April 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;APJL-20190410&quot;&gt;{{Cite journal |author=[[:en:Event Horizon Telescope|The Event Horizon Telescope Collaboration]] |title=First M87 Event Horizon Telescope Results. I. The Shadow of the Supermassive Black Hole |url=https://iopscience.iop.org/article/10.3847/2041-8213/ab0ec7 |date=10 April 2019 |journal=The Astrophysical Journal Letters |volume=87 |number=1 |accessdate=10 April 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NASA-20190410&quot;&gt;{{Cite news |last=Landau |first=Elizabeth |title=Black Hole Image Makes History |url=https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7372 |date=10 April 2019 |work=[[NASA]] |accessdate=10 April 2019 }}&lt;/ref&gt;]]

'''တွင်းနက်''' ({{Lang-en|Black Hole}}) ဆိုစွာ အာကာသအတွင်း အဆန်းကြယ်ဆုံးနန့် စိတ်ဝင်စားစရာ အကောင်းဆုံးရာတိထဲက တစ်ခုဖြစ်ရေ။ သူရို့ရေ သိပ်ရီးဆ ကကောင်းများပြားရေအရာတိ ဖြစ်ရေ။ [[အိုင်းစတိုင်း]]ဧ့ [[နှိုင်းရသီအိုရီ]] (Relativity Theory) အရ သိပ်ရီးဆများလီ ဆွဲငင်အားပိုကြီးလေ ဖြစ်ရေ။ [[ဒြပ်ဆွဲငင်အား]]ကကောင်းကြီးမားရေကြောင့် [[စကြဝဠာ]]ထဲတွင် အမြန်ဆုံးလို့ဆိုရေ [[အလင်း]]တောင် ပြန်မထွက်နိုင်ပေ။&lt;ref&gt;{{Harvnb|Wald|1984|pp=299–300}}&lt;/ref&gt; တွင်းနက်က ထွက်လာရေ အလင်းမဟိရေကြောင့် တွင်းနက်ကိုလည်း ဘယ်တော့မှ မြင်နိုင်ဖို့ မဟုတ်လီ။ ယကေ အနီးအနားဖို့ဟိရေ ကြယ်တိ၊ ဥက္ကာခဲတိဧ့ဝိသေသလက္ခဏာတိကတဆင့် တွင်းနက်ဧ့တည်ဟိမှုကို သိဟိနိုင်ရေ။

တွင်းနက်တိဧ့ တည်ဟိမှုကို ၁၉၁၆ ခုနှစ်ကတည်းက [[အဲလ်ဘတ် အိုင်းစတိုင်း]]က သူဧ့ ဂန္ထဝင် [[ယေဘုယျနှိုင်းရသီအိုရီ]]တွင် ခန့်မှန်းပြီးသားဖြစ်ရေ။ တွင်းနက် (Black Hole) ဆိုရေ အခေါ်အဝေါ်ကိုမူ ၁၉၆၇ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်နက္ခတာရာ သိပ္ပံပညာသျှင်တစ်ယောက်ဖြစ်ရေ [[ဂျွန်ဝီလာ]](John Wheeler)က မှည့်ခေါ်ခပြီး တွင်းနက်ကို ၁၉၇၁ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် တွိ့ဟိခရေ။

တွင်းနက်အကြောင်းကို ပြောရဖို့ဆိုကေ [[ကြယ်]]တိအကြောင်းကို အရင်သိဖို့လိုရေ။ ကြယ်တိသီဆုံးလားရာဖြစ်ပြီးကေ နောက်ဆုံးဖြစ်နိုင်ခြီ သုံးမျိုးဟိရေ။ ပထမတစ်ခုဖို့ [[ကြယ်ဖြူပု]] ခေါ်  White Dwaf ဖြစ်ပြီး နီဧ  ထုထည်ထက် ၁.၂ ဆ အောက်ဖို့ဟိရေ ကြယ်တိသေဆုံးကေ ဖြစ်ပေါ်လာရေ။ အက်တမ်တိကို မယိုယွင်းစီရေ ကွမ်တန်အားတိနန့် ဆွဲငင်အားပြိုပျက်မှုရန်ကနေ ကာကွယ်ပြီးသား ဖြစ်နီရေ ကြယ်လေးတိကို ခေါ်ခြင်းဖြစ်ရေ။ ယင်း ၁.၂ဆ ဆိုရေ ကန့်သတ်ချက်ကို ''ချန်ဒရေ့စ် ကန့်သတ်ချက်'' (Chandrasekhar Limit) ဟုခေါ်ပါရေ။

ဒုတိယတစ်ခုကတော့ [[နယူထရွန်ကြယ်]] (Neutron Star) ပါ။ နီဧMass ထက် ၁.၂ နဲ့ ၃ ဆအကြားဖို့ဟိရေ ကြယ်တိသေခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်ရေ။ အက်တမ်ဧ့နျူကလိယက်စ်တိ မပြိုပျက်အောင် လုပ်ပီးထားရေအတွက်ကြောင့်နန့် ဖြစ်ပေါ်လာရရေ ဆိုကေလည်း အတိအကျမဆိုနိုင်ပေ။ ဇာကြောင့်ဆိုကေ သိပ်သည်းမှု ကကောင်းများပြားလွန်းရေ အချိန်ဖို့ဟိရေ နူကလိယအားတိအကြောင်းကို ရရီရရာ မသိရသေးရေအတွက်ကြောင့်ဖြစ်ရေ။ နီဧ Mass ထက် ၃ ဆနန့် အထက်ဟိရေ ကြယ်တိ သေဆုံးကေတာ့ တွင်းနက်တိဖြစ်လားကတ်ပါရေ။ ယင်းပိုင် ကြယ်တိစွာ စကြဝဠာထဲဖို့ အများတည်ဟိနီခြင်းကြောင့် တွင်းနက်တိစွာလဲ အများကြီးဟိပြီးသားလို့ ဆိုနိုင်ရေ။

တွင်းနက်တိကို အမျိုးအစား (၄)မျိုးခွဲခြားနိုင်ရေ။ 

* စတယ်လာတွင်းနက် (Stellar Black Holes)
* မစွာတွင်းနက်ကြီး (Supermassive Black Holes)
* အလယ်အလတ်တွင်းနက် (Intermediate Black Holes)
* အသေးစားတွင်းနက် (Miniature Black Holes)

== စတယ်လာတွင်းနက်  ==
ကြယ်တစ်လုံးစွာ သူ့ဧ့လောင်စာတိကုန်အောင် လောင်ကျွမ်းပြီးလားရာဆိုကေ သူ့အလိုလို ပြိုပျက်လာပါလိမ့်မေ။ ယင်းပိုင်ကြယ်တိပြိုပျက်မှုစွာ အရွယ်အစားအားဖြင့် ကကောင်းသေးငယ်ကေလည်း သိပ်ရီးဆဖို့တော့ခါ ကကောင်းကြီးမားနီပြီးကေ နီဧအလေးချိန်ထက် ၃ ဆလောက်ဟိရေ ကြယ်တိစွာ တွင်းနက်ဖြစ်လားရင် သာမန် ရန်ကုန်မြို့ အရွယ်အစားလောက်ရာ ဟိပါလီရာ။ ယင်းချင့်ကြောင့် ယင်းပိုင် သိပ်ရီးမှုကြောင့်ဖြစ်ပေါ်လာရေ ဆွဲငင်အားစွာ သူ့ပတ်ဝန်းကျင်မှာဟိရေ အရာဝတ္တုတိကို အသည်းအသန်ဆွဲယူပါရေ။ သူရို့စွာ သူရို့ပတ်ဝန်းကျင်ဖို့ဟိရေ ဓာတ်ငွေ့တိ၊ အာကာသာဖုန်မှုန်တိကို ဝါးမြိုပြီး သူရို့ဧ့အရွယ်အစားစွာ တဖြည်း⁠ဖြည်းကြီးမားလာရေ။ ယင်းချင့်ကြောင့် စတယ်လာတွင်းနက်တိစွာ သေးငယ်ရေ၊ ယကေလည်း အန္တရာယ် အရမ်းဟိရေ။

== တွင်းနက်ကြီး==
သေးငယ်ရေတွင်းနက်တိက စကြဝဠာအတွင်းမှာ အများအပြားဟိပြီးကေ စိတ်ဝင်စားဖို့ ကောင်းပါရေ။ ယကေလည်း သူရို့ဧ့ဘိုးအေကြီးလို့ ဆိုနိုင်ရေ ကြီးမားတွင်းနက်တိကတော့ စကြဝဠာကြီးကို အုပ်စိုးကတ်ရေ။ ကြီးမားတွင်းနက်ကြီးတိစွာ ဂလက်ဆီရို့ဧ့ ပင်မဖြစ်ကတ်ပြီး အကျွန်ရို့ နီထက် အဆပေါင်း သန်းကုဋေကုဋာချီ လေးလံပြီးကေ သာမန်ကြယ်တစ်လုံးဧ့ အရွယ်အစားလောက်ရာ ဟိနေတက်ပါရေ။ ယင့်ချင့်ကြောင့် သိပ်သည်းမှုစွာ ကကောင်းကြီးမားပြီး ဂလက်ဆီတိဧ့ အလယ်ဗဟိုကို ဇာပိုင်ကြည့်⁠ကြည့်မမြင်နိုင်ရခြင်း ဖြစ်ရေ။ ဇာကြောင့်ဆိုကေ ဗဟိုနန့်နီးလီ ကြယ်တိစွာ ပိုပြီးကေ သိပ်သည်းထူထပ်လာကာ နှမ်းဖြူးထားပိုင် သူရို့ဧ့တခြားတစ်ဖက်ဖို့ဟိရေ မြင်ကွင်းကိုပါ ဖုံးလွှမ်းလားကတ်ရေ။ နီအပါအဝင် ကြယ်တိအားလုံး သူရို့ဧ့အသီးသီး ဂလက်ဆီရဲ့ဗဟိုကို လှည့်ပတ်နီကတ်ရေ။ ယင်းချင့်ကြောင့် ယင့်အလယ်ဗဟိုမှာ ကကောင်းကို ဆွဲငင်အားကောင်းရေ အရာတစ်ခုဟိရေလို့ ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်ရေ။ ကြီးမားတွင်းနက်ကြီးတိစွာ ယင်းအလယ်ဗဟိုမှာ တည်ဟိနီရေလို့ ခန့်မှန်းချက်ထုတ်ထားလျက်ဟိရေ။ 

ကြီးမားတွင်းနက်တိ ဇာပိုင်ဖြစ်ပေါ်လာရေ ဆိုစွာကို သိပ္ပံပညာသျှင်တိ ဂုထက်တိုင်မသိဟိသေးပဲ ခန့်မှန်းချက်ကတော့ သေးငယ်ရေခတွင်းနက်တိ စုပေါင်းဖြစ်တည်မှုကနီတဆင့် ဖြစ်ပေါ်လာရေလို့ ယူဆလျက်ဟိရေ။ နောက်ထပ်ခန့်မှန်းချက်တစ်ခုကတော့ ဓာတ်ငွေ့တိမ်တိုက်တိ တဖြည်းဖြည်း ပေါင်းစည်းမိလာရေအခါမှာ ကြယ်အဆင့်ကိုကျော်ပြီးကေ တွင်းနက်အဆင့်ကို တန်းရောက်လားစွာ ဖြစ်နိုင်ရေလို့ ဆိုရေ။ နောက်တစ်ချက်ကတော့ ကြယ်အချင်းချင်းတိုက်မိမှုမှ ဖြစ်လာစွာလို့ဆိုကတ်ရေ။

== အလယ်အလတ်တွင်းနက် ==
[[File:BlackHole Lensing.gif|left|frame|alt=Schwarzschild black hole|တွင်းနက်တစ်ခုနန့် ဒြပ်ဆွဲအား အလင်းယိုင်ခြင်းကို သရုပ်ဖော်ထားပုံ။
တွင်းနက်ကြောင့် [[ဂယ်လက်ဆီ]]နောက်ခံပုံရိပ်အား အနှောက်အယှက်ဖြစ်စီရေ။]]
သိပ္ပံပညာသျှင်တိက တွင်းနက်တိစွာ အရွယ်အစားအရမ်းကြီးမားရေ တွင်းနက်နဲ့ သေးငယ်ရေတွင်းနက် ဒေနှစ်မျိုးရာ ဟိနိုင်ရေလို့ အရခါချိန်က တွက်ချက်ခကတ်ကေလည်း မကြာသိမ်းခင်ကခါ ပြန်လည်တွက်ချက်မှုတိအရ တွင်းနက်တိစွာ အလယ်အလတ်အရွယ်အစားဖို့လဲ ဟိနေနိုင်ရေ။ သူရို့စွာ ကြယ်တိ အစုအပြုံလိုက် ကွင်းဆက်တိုက်ခိုက်မှုတိကတဆင့် ဖြစ်ပေါ်လာကတ်ရေ။ဒေအလယ်အလတ်တွင်းနက်တိစွာ အနီးအနားမှာ ဟိနီဖို့ဆိုကေ သူရို့စွာ ပေါင်းစပ်ပြီး ဂလက်ဆီဧ့အလယ်ဗဟိုကို ကျရောက်ပနာ နောက်ထပ်တွင်းနက်တိ ထပ်ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ရေ။

တွင်းနက်တိစွာ ဆွဲငင်အားကကောင်းအားကောင်းရေကြောင့် အနီးအနားမှာဟိရေအရာတိအကုန် ဝါးမြိုခံရပြီး အလင်းတောင် ပြန်မထွက်နိုင်ရေအတွက်နန့် တွင်းနက်ထဲသို့ ဝင်လားရေအရာတိကို ဇာခါလည်း မြင်နိုင်ဖို့ မဟုတ်။ သူ့အနီးအနားမှာဟိရေ ဝိသေသလက္ခဏာတိကတဆင့် သူရို့တည်ဟိနီမှုကို ပြောဆိုနိုင်ရေ။ အာကာသဖုန်မှုန့်တိနန့် ဓာတ်ငွေ့တိစွာ ယင်းဆွဲငင်အားပြင်းလှရေ တွင်းနက်ထဲကို ဆက်တိုက်ကျရောက်နီပြီးကေ တွင်းနက်အနားမှာဟိရေ ဓာတ်ငွေ့တိမ်တိုက်တိနန့် ကြယ်တိ ဧ့ဖြာထွက်မှု (Radiation) တိစွာ တွင်းနက်ဟိရာ နီရာကိုသာ ဦးတည်နီပါရေ။ 

တွင်းနက်တစ်ခုကို အလွှာသုံးလွှာ ခွဲခြားလိ့လာနိုင်ရေ။ 'အပြင်ဘက် တွင်းနက်နယ်နိမိတ်'၊ အတွင်းဘက် နယ်နိမိတ်'၊ 'အမှတ်ထူး(Singularity)' ရို့ဖြစ်ရေ။

မိုးကုတ်စက်ကွင်း ဆိုစွာကတော့ ပြင်ညီအပြား ပုံသဏ္ဌာန်ဟိဖို့ဖြစ်ပြီး တွင်းနက်ဧ့ဘေးတစ်ဝိုက်ဖို့ တည်ဟိရေ။ အလင်းစွာ လွတ်မြောက်နိုင်စွမ်း စတင်ဆုံးရှုံးရေနီရာလည်း ဖြစ်ရေ။ မိုးကုတ်စက်ကွင်း ချပ်ပြားလွှာတစ်လျှောက် ဆွဲငင်အားစွာ ပုံသေတစ်သတ်မှတ်ထဲ တည်ဟိရေ။ တွင်းနက်ဧ့အလယ်ဗဟို တည့်⁠တည့်ဖို့တော့ အမှတ်ထူး တည်ဟိပြီး ဟင်လင်းပြင်ကို အကွေးညွတ်ဆုံး ဖြစ်စီနိုင်ရေ နီရာလည်းဖြစ်ရေ။ တွင်းနက်တစ်ခုလုံးဧ့အလေးချိန်အားလုံး စုပုံတည်ဟိနီရေနီရာလိုလည်း ဆိုနိုင်ရေ။

အရင်တွက်ချက်မှုတိအရ တွင်းနက်ထဲ ဝင်ရေအရာအားလုံးစွာ ထာဝရပျောက်ဆုံးလားရေလို့ဆိုရေ။ ယကေ ဂုနောက်ပိုင်းဖို့တော့ ကွန်တမ်မက္ကန်းနစ်တချို့ကို ညီမျှခြင်းထဲ ထည့်တွက်လိုက်ရေအခါ ကွန်တမ်မက္ကန်းနစ်အရ အမှုန်တိုင်းဖို့ ဆန့်ကျင်ဘက်အမှုန်ဆိုစွာဟိရေ လို့ဆိုခြင်းကြောင့် အမှုန်ဆန့်ကျင်ဘက် အမှုန်အတွဲစွာ တွင်းနက်ဧ့မိုးကုတ်စက်ဝိုင်းအတွင်းကို ကျရောက်လာရာဆိုကေ တစ်ခုစွာ အထဲကို ဆွဲသွင်းဝါးမြိုခံရကေလည်း အခြားတစ်ခုကတော့ တွန်းထုတ်ခံရနိုင်ရေ။ ယင်းနောက်ဆက်တွဲအဖြစ် တွင်းနက်ကို ကျုံ့စီပြီးပနာ ကြာလာကေ ယိုယွင်းလားစီရေ။ ဒေဖြစ်ရပ်ကတော့ ရှေးရိုးမက္ကန်းနစ်နဲ့ အကျုံးမဝင်ရေ ဖြစ်ရပ်ဖြစ်ရေ။ 

ဂုအချိန်ထိ တွင်းနက်တိ ဇာပြုမှုဆောင်ရွက်ကတ်ရေဆိုစွာကို သိဖို့အတွက် သိပ္ပံပညာသျှင်တိ ကြိုးစားလျက်ဟိတုန်းဖြစ်ရေ။

==အခြားကြည့်ရန်==
*[[နယူထရွန်ကြယ်]]
*[[မစွာစကြဝဠာ ပေါက်ကွဲမှုကြီး]]

==ကိုးကား==
{{Reflist}}

[[Category:တွင်းနက်တိ]]</text>
      <sha1>hq93gvhu0kdluuieuf52m9qcl1g0a2w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂလက်ဆီ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2545</id>
    <revision>
      <id>17699</id>
      <parentid>13994</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:48:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <origin>17699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6697" sha1="e021vsdyv23c2zcywvhi6ie41m316tx" xml:space="preserve">[[File:Hubble2005-01-barred-spiral-galaxy-NGC1300.jpg|right|thumb|ခရုပတ်ပုံစံ ဂယ်လက်ဆီ [[NGC 1300]]]]
'''ဂယ်လက်ဆီ''' ({{Lang-en|Galaxy}}) ဆိုစွာ ကြယ်စုကြယ်ဝီး ဖြစ်ပြီး ဓာတ်ငွေ့တိ၊ အမှုန်အမွှားတိနန့် မှောင်မိုက်ရေ ဒြပ်ဝတ္ထုတိလည်း ရောနှော ပါဝင်နီရေ။ ကြယ်စင်စုကြီးတိကို တစုတဝီးတည်း ဖြစ်နီစီရေ အကြောင်းဖို့ [[ဒြပ်ဆွဲငင်အား]]ပင် ဖြစ်ရေ။ ကြယ်စင်စုကြီးအတွင်းမှ အရာအားလုံးရေ ဗဟိုချက်တစ်ခုကို အခြီပြုပနာ လားလာလှုပ်ရှား နီကတ်ရေ။ ကြယ်စင်စု( Galaxy) ဆိုရေ နာမည်ဖို့ ဂရိစာလုံး (Galaxier) မှ ဆင်းသက်လာပြီး အဓိပ္ပာယ်ဖို့ နဂါးငွေ့ ဟူပနာဖြစ်ရေ။ ထို့အတွက်ကြောင့် [[ကမ္ဘာ]]ပါဝင်ရေ လက်ဟိနီထိုင်ရာ ကြင်စင်စု(Galaxy) ကို [[နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီ|နဂါးငွေ့တန်း ကြယ်စင်စုကြီး]]ဟု ခေါ်ကတ်ရေ။

အဓိကအားဖြင့် ဂလက်ဆီ ၃ မျိုး ဟိပြီး ၎င်းရို့ဖို့ [[ဘဲဥပုံစံ ဂလက်ဆီ|ဘဲဥပုံ]]၊ [[ခရုပတ်ပုံစံ ဂလက်ဆီ|ဝက်အူရစ်ပုံ]] နန့် ပုံသဏ္ဌန်မမှန်ရေ ကြယ်စင်စု ရို့ ဖြစ်ကတ်ရေ။ အားလုံးရေ ကြယ်စင်စု တိရေ [[စကြဝဠာ]]အတွင်းတွင် တည်ဟိကတ်ရေ။ နဂါးငွေ့တန်းကြယ်စင်စုကြီးတွင် [[ကြယ်]]အစင်းပေါင်း (၂၀၀) မှ (၄၀၀) [[ဘီလီယံ]]ကြား တည်ဟိရေ။  နဂါးငွေ့တန်းကြယ်စင်စုကြီးနန့် အနီးဆုံကြယ်စင်စုကြီးဖို့ [[အင်ဒရိုမီဒါ ဂလက်ဆီ|အင်ဒရိုမီဒါ ကြယ်စင်စုကြီး]]ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာမြေမှ [[အလင်းနှစ်]] (၂.၅) သိန်း ကွာဝီးရေ။ ကျွန်ုပ်ရို့ မြင်နိုင်ရေ အကွာအဝီး သို့မဟုတ် [[လေ့လာနိုင်ရေ စကြဝဠာ|လေ့လာရန် ဖြစ်နိုင်ရေ စကြဝဠာ]]အတွင်းတွင် တည်ဟိရေ ကြယ်စင်စုပေါင်းဖို့ နာဆာဧ့ [[New Horizons]] အာကာယာဉ်မှဒေတာတိအရ ၂ ထရီလီယံ ({{Val|2e12}}) သို့မဟုတ် ယင်းထက်ပိုရေလို့ဆိုရေ။&lt;ref name=&quot;NYT-20161017&quot;&gt;{{Cite news |last=Fountain |first=Henry |title=Two Trillion Galaxies, at the Very Least |url=https://www.nytimes.com/2016/10/18/science/two-trillion-galaxies-at-the-very-least.html |date=17 October 2016 |work=[[The New York Times]] |access-date=17 October 2016 |archive-date=December 31, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231233343/https://www.nytimes.com/2016/10/18/science/two-trillion-galaxies-at-the-very-least.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; အရင် ၂၀၁၆ ခန့်မှန်းခြီအရဖို့ ၂၀၀ ဘီလီယံ ဝန်းကျင် ({{Val|2e11}}) ဖြစ်ရေ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Astronomers were wrong about the number of galaxies in universe|url=https://www.jpost.com/health-science/astronomers-were-wrong-about-the-number-of-galaxies-in-universe-655425|access-date=2021-01-14|website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|language=en-US|archive-date=January 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114153938/https://www.jpost.com/health-science/astronomers-were-wrong-about-the-number-of-galaxies-in-universe-655425|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ယေဘုယျအားဖြင့် ကြယ်တိအရီးအတွက်ကဲ့သို့ပင် များပြားလှရေ။&lt;ref name=&quot;ESA-2019&quot;&gt;{{Cite web |author=Staff |title=How Many Stars Are There In The Universe? |url=https://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Herschel/How_many_stars_are_there_in_the_Universe |date=2019 |work=[[ဥရောပ အာကာသ အေဂျင်စီ]] |access-date=21 September 2019 |archive-date=September 23, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190923134902/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Herschel/How_many_stars_are_there_in_the_Universe |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|chapter=The Structure of the Universe|doi=10.1007/978-1-4614-8730-2_10|title=The Fundamentals of Modern Astrophysics|pages=279–294|year=2015|last1=Marov|first1=Mikhail Ya.|isbn=978-1-4614-8729-6}}&lt;/ref&gt; (ကမ္ဘာပေါ်ဟိ သဲမှုန်အားလုံးထက် ကြယ်တိအရီအတွက်က ပိုပြီးကေများပြားလှရေ။&lt;ref name=&quot;SU-20020201&quot;&gt;{{Cite web |last=Mackie |first=Glen |title=To see the Universe in a Grain of Taranaki Sand |url=http://astronomy.swin.edu.au/~gmackie/billions.html |date=1 February 2002 |work=Centre for Astrophysics and Supercomputing |access-date=28 January 2017 |archive-date=January 7, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107010855/http://astronomy.swin.edu.au/~gmackie/billions.html%0A%20 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;) ဂလက်ဆီအများစုရေ အချင်း ၁၀၀၀ မှ ၁၀၀၀၀၀ [[parsec]] (အလင်းနှစ် ၃၀၀၀ မှ ၃၀၀၀၀၀ နီးပါးခန့်) အထိကျယ်ကတ်ပြီး တစ်ခုနန့်တစ်ခုအကွာအဝီးဖို့လည်း အလင်းနှစ်ပေါင်းတိစွာဖြင့် ခြားနားထားရေ။

==ကိုးကား==
{{Reflist}}

[[Category:ဂလက်ဆီတိ]]</text>
      <sha1>e021vsdyv23c2zcywvhi6ie41m316tx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကြယ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2818</id>
    <revision>
      <id>17700</id>
      <parentid>14356</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:48:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <comment>/* လေ့လာခြင်း သမိုင်းကြောင်း */</comment>
      <origin>17700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44610" sha1="bain78jpel0cb0p7vnj1yo71ue7kq1j" xml:space="preserve">[[File:Starsinthesky.jpg|thumb|right|[[နာဆာ]]မှ ရိုက်ကူးထားရေ မက်ဂလင်းနစ် ကြယ်တိမ်တိုက် အစုအဝီးကြီး]]
'''ကြယ်'''ဆိုစွာ ကြီးမား တောက်ပ၍ ဆွဲငင်အားဖြင့် စုစည်းထားရေ ပလာစမာ အလုံးကြီးဖြစ်တေ။ [[ကမ္ဘာ]]နန့် အနီးဆုံးကြယ်မာ [[နီ]]ဖြစ်ပြီး ၎င်းရေ ကမ္ဘာမြီအတွက် စွမ်းအင်အများစု၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်တေ။ အခြားကြယ်တိကို နီရောင်ခြည် ထွန်းလင်း တောက်ပမှု မဟိရေ ညဖက် ကောင်းကင်ယံတွင် တွိမြင်နိုင်ရေ။ သမိုင်းအစဉ်အဆက်တွင် ကောင်းကင်ထက်ဟိ ထင်ရှားရေ ကြယ်တိကို အစုဖွဲ့၍ နက္ခတ်တာရာ အဖြစ် သတ်မှတ်ကတ်ပြီး အတောက်ပဆုံးသော ကြယ်တိမှာ စနစ်တကျ အမည်ပီးခြင်း ခံရရေ။ နက္ခတ်ဗေဒပညာသျှင်တိက ကြယ်တိအတွက် အလွန် စေ့စပ်ရေ ကက်တလောက်တိကို ပြုစုထားပြီး စံနှုန်းအဖြစ် သတ်မှတ်ထားရေ နာမည်တိကို ထိုကက်တလောက်တိမှ လေ့လာတွိဟိနိုင်ရေ။

ကြယ်ရေ ၎င်း၏သက်တမ်းတလျှောက်တွင် သူ၏ဗဟိုထုတွင်းမှ သာမိုနျူကလီးယား ပေါင်းစပ်မှုတိဖြင့် စွမ်းအင်ကို လွှတ်ထုတ်လေ့ဟိပြီး ထိုစွမ်းအင်တိရေ ကြယ်၏ အတွင်းပိုင်းကို ကန့်လန့်ဖြတ်ဖြတ်လားကတ်ပြီးနောက် ပြင်ပအာကာသအတွင်းသို့ ပျံနှံ့ထွက်ခွာလားကတ်တေ။ [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]]နန့် [[ဟီလီယမ်]]ရို့ထက်လီးရေ [[ဒြပ်စင်]]တိအားလုံးလိုလိုရေ ကြယ်တိအတွင်းဟိ ထိုသို့ပေါင်းစပ်ခြင်း အဖြစ်အပျက်တိမှထွက်ပေါ်လာကတ်ခြင်းဖြစ်ရေ။ အာကာသသိပ္ပံပညာသျှင်တိရေ ကြယ်ရို့ဧ ဒြပ်ထု၊ သက်တမ်း၊ [[ဓာတုဗေဒ]]ဓာတ်တိပေါင်းစပ်ခြင်း အချိုးအစားနန့် အခြား ဂုဏ်သတ္တိတိရို့ကို ကြယ်ရို့၏ ဖြာထွက်ရောင်ခြည်တိ၊ အလင်းရောင် ထွန်းလင်းတောက်ပမှုတိနန့် အာကာသအတွင်း ရွေ့လျားပုံရို့မှတဆင့် သိဟိနိုင်ရေ။ ကြယ်ရို့၏ စုစုပေါင်းဒြပ်ထုရေ ၎င်းရို့၏ ဆင့်ကဲဖြစ်ပေါ်တိုးတက်လာခြင်း နန့် အဆုံးသတ်မှေးမှိန်ပျောက်ကွယ် လားခြင်းရို့အတွက် အဓိက အဆုံးအဖြတ်ပီးသည့် အရာဖြစ်ရေ။ ကြယ်ဧ အခြားစရိုက်သဘာဝတိကိုမူ ကြယ်၏အချင်း၊ လည်ပတ်ပုံ၊ ရွေ့လျားပုံ နန့် အပူချိန်ရို့အပါအဝင် ၎င်း၏ ဆင့်ကဲဖြစ်ပေါ် ပြောင်းလဲတိုးတက်လာခြင်း သမိုင်းကြောင်း မှ ဆုံးဖြတ်ပီးရေ။ ကြယ်တိ၏ အပူချိန်နန့် ၎င်း၏ အလင်းရောင်ထွန်းလင်းတောက်ပမှုရို့အား နှိုင်းယှဉ်ရီးဆွဲထားရေ ပုံကို [[ဟတ်ဇပရင်း-ရပ်ဆဲလ်ပုံ]] (Hertzsprung-Russell diagram) သို့ H–R diagram ဟုခေါ်ဝေါ်ကတ်ပြီး ထိုပုံမှတဆင့် ကြယ်၏ သက်တမ်းနန့် ဆင့်ကဲဖြစ်ပေါ် ပြောင်းလဲမှုရို့ကို တိုင်းတာနိုင်ရေ။

ကြယ်တိရေ အဓိကအားဖြင့် ဟိုက်ဒရိုဂျင်ပါဝင်ပြီး ဟီလီယမ်နန့် အခြားလီးလံရေ ဒြပ်စင်တိ အနည်းငယ်မျှ ပါဝင်ရေ အရာဝတ္ထု အစုအဝီးရို့ သိပ်ရီးစွာ စုစည်းခြင်းမှ တဆင့် စတင်ဖြစ်ပေါ်လာကတ်ရေ။ ကြယ်၏ အတွင်းပိုင်းတွင် လုံလောက်ရေ သိပ်ရီးမှု ရဟိရေ အချိန်တွင် အချို့သော ဟိုက်ဒရိုဂျင်ဓာတ်ရို့ရေ နျူးကလီးယား ပေါင်းစပ်ခြင်း နည်းလမ်းအားဖြင့် ဟီလီယမ် အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲလားကတ်ရေ။&lt;ref&gt;http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/articles/fusion/index.html&lt;/ref&gt; 

ကျန်ဟိရေ ကြယ်ဧအတွင်းပိုင်းတိရေ ဖြာထွက်ရောင်ခြည်နည်းလမ်းနန့် အရည်အတွင်း [[မော်လီကျူး]]တိ လှုပ်ခါခြင်း နည်းလမ်း နှစ်ခုရို့ ပေါင်းစပ်ခြင်းအားဖြင့် ဗဟိုထုမှ စွမ်းအင်ကို ပြင်ပသို့ လွှတ်ထုတ်ကတ်ရေ။ ဗဟိုထုအတွင်းဟိ ဟိုက်ဒရိုဂျင်လောင်စာတိ ကုန်ဆုံးလားရေအခါတွင် နီဧဒြပ်ထုထက် ၁၀ ပုံ ၄ ပုံမျှဟိရေကြယ်တိရေ&lt;ref&gt;http://spiff.rit.edu/classes/phys230/lectures/planneb/planneb.html&lt;/ref&gt; [[ဧရာမ ကြယ်နီ]] အဖြစ် ပြောင်းလဲလားကတ်တေ။ တခါတရီ ပိုမို လီးလံရေ ဒြပ်ထုတိကို ဗဟိုထု၌ သို့မဟုတ် ဗဟိုထု၏ ပတ်ပတ်လည်ဟိ အခွံတိ၌ ပျော်ဝင်ပေါင်းစပ်လားစီရေ။ ယပြီးကေ ကြယ်တိရေ ပြိုကွဲပျက်စီးရေ ပုံသဏ္ဌန်သို့ ရောက်ဟိကတ်ပြီး ဒြပ်ထုတိ၏ တစိတ်တပိုင်းကို ပတ်ဝန်းကျင်သို့ လွှတ်ထုတ်ကတ်ရေ။ ထိုနီရာတိတွင် ပိုမိုလီးလံရေ ဒြပ်ထုတိဧ အဆ ပိုမိုပါဝင်သည့် မျိုးဆက်သစ်ကြယ်တိကို ဖြစ်ပေါ်စေရေ။ &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20080210154901/http://observe.arc.nasa.gov/nasa/space/stellardeath/stellardeath_intro.html&lt;/ref&gt;

[[ဒွိကြယ်]] နန့် ကြယ်တိစု စနစ်တိတွင် ကြယ်နှစ်လုံး သို့မဟုတ် နှစ်လုံးထက်ပိုရေ ကြယ်တိ ပါဝင်ကတ်ပြီး ၎င်းရို့ကို ဆွဲငင်အားဖြင့် အချင်းချင်း ထိန်းချုပ်ထားကတ်ကာ ကြယ်တစ်ခုနန့်တစ်ခု ပုံသဏ္ဌန်မပြောင်းရေ ပတ်လမ်းအတွင်းတွင် ယေဘူယျအားဖြင့် လှည့်ပတ်နီကတ်ရေ။ ထိုသို့ အချင်းချင်းလှည့်ပတ်နီရေ ကြယ်နှစ်လုံးတွင် အလွန်နီးကပ်ရေ ပတ်လမ်းဟိပါက ၎င်းရို့ဧ ဆွဲငင်အား အချင်းချင်း အပြန်အလှန် သက်ရောက်မှုရေ ၎င်းရို့ဧ ဆင့်ကဲဖြစ်ပေါ်မှုတွင် သိသာစွာ အကျိုးသက်ရောက်မှု ဟိရေ။ &lt;ref&gt;http://adsabs.harvard.edu/abs/1991ApJS...76...55I&lt;/ref&gt;  ကြယ်များစုရို့ရေ [[ကလပ်စတာ]] နန့် [[ဂယ်လက်ဆီ]] ရို့ကဲ့သို့သော ဆွဲငင်အားဖြင့် ထိန်းချုပ်ထားရေ ပုံသဏ္ဌန်ရို့၏ တစိတ်တပိုင်း အဖြစ် ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရေ။

== လေ့လာခြင်း သမိုင်းကြောင်း ==
[[Image:Dibuix de Leo.png|thumb|right|လူရို့ရေ ရှေးခေတ်အခါ ကတည်းကပင် ကြယ်တိအတွင်း ပုံသဏ္ဌန်ကို တွိ့မြင်ခဲ့ကတ်ရေ။၁၆၉၀ ခုနှစ်တွင် ပုံဖော်ရီးဆွဲခဲ့ရေ သိဟ် (လီယို) ရာသီခွင်ဧ ပုံသဏ္ဌန် ခြင်္သေ့မှာ ဂျိုဟန်နပ်စ် ဟေဗေးလီးယပ်စ်ဧ လက်ရာဖြစ်ရေ။]]

သမိုင်းကြောင်းအား ပြန်လည်ကြည့်ရှုမည် ဆိုကေ ကြယ်ရို့ရေ ကမ္ဘာတဝှမ်းလုံးဟိ ယဉ်ကျေးမှု လူ့အဖွဲ့အစည်းရို့အတွက် အရီးပါရေ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်ခဲ့ရေ။ ကြယ်ရို့ရေ ဘာသာရီး ထုံးတမ်းစဉ်လာတိဧ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ခဲ့ရုံသာမက ကောင်းကင်ကို အသုံးပြု၍ လမ်းကြောင်းရှာ လားလာခြင်းနန့် အရပ်မျက်နှာရှာဖွေခြင်းရို့တွင်လည်း ပါဝင်ခဲ့ရေ။ ရှေးခေတ် နက္ခတ္တ ပညာသျှင်အတိစုရို့က ကြယ်တိရေ ကောင်းကင်ဘုံနန့် သက်ဆိုင်ရေ စက်ဝန်းကြီးတစ်ခုတွင် အသေနီရာချထားပြီး မပြောင်းလဲနိုင်ရေ အရာတိဟု ယုံကြည်ခဲ့ကတ်ရေ။ ထုံးတမ်းစဉ်လာအရ နက္ခတ္တ ပညာသျှင်ရို့ရေ ကြယ်တိကို အစုဖွဲ့၍ နက္ခတ်တာရာတိ အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့ကတ်ပြီး ၎င်းရို့ကို အသုံးပြု၍ ဂြိုဟ်ရို့ဧ ရွေ့လျားပုံနန့် နီကို ရည်ညွှန်း၍ ရောက်ဟိနီရေ နီရာရို့ကို ခြီရာခံ စောင့်ကြည့်ခဲ့ကတ်ရေ။ &lt;ref&gt;http://www.gutenberg.org/etext/8172&lt;/ref&gt; နောက်ခံတွင် ဟိရေ ကြယ်တိကို မူတည်၍ နီဧ ရွေ့လျားပုံကို အသုံးပြု၍ ပြက္ခဒိန်တိကို တီထွင်ခဲ့ကတ်ပြီး ထိုပြက္ခဒိန်တိကို စိုက်ပျိုးရီး လုပ်ငန်းတိအတွက် အသုံးပြုခဲ့ကတ်ရေ။ &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20191121041104/http://www.webexhibits.org/calendars/calendar-ancient.html&lt;/ref&gt;ဂနိကမ္ဘာဧ နီရာအတော်တိတိတွင် အသုံးပြုနီကတ်ရေ ဂျော်ဂျီယန် ပြက္ခဒိန်မှာ နီအပေါ်တွင် မူတည်၍ ဖန်တီးထားရေ ပြက္ခဒိန်ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာဧ မိမိဝင်ရိုးပေါ်တွင် လည်ပတ်မှု နန့် ပတ်သက်ရေ ထောင့်ကို အနီးဆုံးကြယ်ဖြစ်သည့် နီအပေါ်တွင် မူတည်၍ တွက်ချက်ထားခြင်း ဖြစ်ရေ။

ရှေးအကျဆုံးဖြစ်ပြီး နိ့စွဲရီးထိုးထားရေ ကြယ်ရို့ဧ တည်ဟိရာကို ပြရေပုံကို [[ဘီစီ]] ၁၅၃၄ ခုနှစ် [[ရှေးဟောင်းအီဂျစ်|ရှေးခေတ်အီဂျစ်]] ကာလတွင် တွိ့ရရေ။ &lt;ref&gt;http://www.moses-egypt.net/star-map/senmut1-mapdate_en.asp&lt;/ref&gt; ဂရိလူမျိုး နက္ခတ္တ ဗေဒပညာသျှင် အာရီစတေးလပ်စ် (Aristillus) ရေ ပထမဆုံးရေ ကြယ်ကတ်တလောက်ကို ဘီစီ ၃၀၀ ခုနှစ်ခန့်က တီမိုခေးရစ် (Timocharis) ဧ အကူအညီဖြင် စတင်ဖန်တီးခဲ့ရေ။ &lt;ref&gt;http://adsabs.harvard.edu/abs/2000eaa..bookE3440&lt;/ref&gt; [[တော်လမီ]]  ဧ ကြယ်ကတ်တလောက် မှာမူ ဘီစီ ၂ရာစုခန့်က ဟစ်ပါးကပ်  ဧ မှတ်တမ်းပေါ်တွင် မူတည်၍ ရီးဆွဲခဲ့ရေ။ &lt;ref&gt;https://archive.org/details/historyofptolemy0000gras&lt;/ref&gt;ဟစ်ပါးကပ်မှာ [[နိုဗာ]] ခေါ် ကြယ်ပေါက်ကွဲမှု ကို ပထမဆုံး ရှာဖွေတွိ့ဟိသူ အဖြစ် သိဟိကတ်ရေ။ &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20170907030222/http://conferences.phys.uoa.gr/jets2008/historical.html&lt;/ref&gt; အစ္စလာမ် နက္ခတ္တဗေဒ ပညာသျှင်ရို့ရေ ကြယ်တိကို အာရပ်အမည်တိ ပီးခဲ့ကတ်ပြီး ထိုအမည်တိကို ဂနိတိုင် အသုံးပြုဆဲ ဖြစ်ရေ။ သူရို့ရေ ကြယ်ရို့ဧ တည်နီရာကို တွက်ချက်ပီးနိုင်သည့် အာကာသ လေ့လာရီးနန့် သက်ဆိုင်ရေ ကိရိယာ အမြောက်အမြားကို တီထွင်ခဲ့ကတ်ရေ။ ၁၁ ရာစုတွင် အဘူ ရေဟန် အယ်လ်ဘာရူနီက (Abū Rayhān al-Bīrūnī) [[နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီ]]အား [[နက်ဗျူလာ]]ရို့ဧ ဂုဏ်သတ္တိဟိပြီး မြောက်မြားလှရေ အစိတ်အပိုင်းတိ ပေါင်းစပ်ထားသည့် အရာအဖြစ် ပုံဖော်ခဲ့ပြီး ၁၀၁၉ ခုနှစ် လကြတ်သည့်အချိန်တွင် ကြယ်ပေါင်းတိစွာရို့ဧ လတ္တီကျုကို တွက်ချက်ဖော်ပြခဲ့ရေ။ &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20080626074150/http://www.unhas.ac.id/~rhiza/saintis/biruni.html&lt;/ref&gt;

ကောင်းကင်ရေ ပြောင်းလဲနိုင်ခြင်းမဟိဟု အမြင်အားဖြင့် ထင်ရကေလည်း ကြယ်အသစ်ရို့ ပေါ်ထွက် လာနိုင်ကြောင်းကို တရုတ်လူမျိုး နက္ခတ္တဗေဒ ပညာသျှင်ရို့ သတိပြုမိ ခဲ့ကတ်ရေ။ တိုင်ချို ဘရာဟေ (Tycho Brahe) ရို့ ကဲ့သို့သော အစောပိုင်း နက္ခတ္တဗေဒ ပညာသျှင်ရို့ရေ ညဖက်ကောင်းကင်ပြင်တွင် နောက်အခါတွင် နိုဗေး ဟု ခေါ်ဆို သုံးစွဲကတ်သည့် ကြယ်အသစ်တိကို ရှာဖွေတွိ့ဟိခဲ့ကတ်ပြီး ကောင်းကင်ဆိုရေမှာ မပြောင်းမလဲနိုင်သည့် အရာမဟုတ်ကြောင်း ဆွေးနွေးတင်ပြခဲ့ကတ်ရေ။ ၁၅၈၄ ခုနှစ်တွင် ဂျော်ဒါးနိုး ဘရူနိုက ကြယ်တိရေ နီနန့် သဏ္ဌန်တူရေ အရာတိဖြစ်ကတ်ပြီး ၎င်းရို့တွင် အခြားဂြိုဟ်တိလည်း ဟိနိုင်ကြောင်း၊ ၎င်းရို့ဧ ပတ်လမ်းကြောင်းတွင် ကမ္ဘာနန့် တူရေ ဂြိုဟ်တိပင် ဟိနိုင်ကြောင်း ဆွေးနွေးတင်ပြခဲ့ရေ။ ထိုအယူအဆကို ရှေးခေတ် ဂရိတွေးခေါ်သျှင်တိ ဖြစ်ကတ်ရေ ဒီမိုကရိတပ် နန့် အက်ပီကျူးရပ်စ် ရို့ကလည်း ဆွေးနွေးတင်ပြခဲ့ဖူးရေ။ နောက်ရာစုနှစ် တစ်ခုသို့ ကူးပြောင်းရေ အချိန်တွင် ကြယ်တိရေ ဝီးလံရေ ဒေသမှ နီတိဖြစ်ရေဆိုရေ အယူအဆရေ နက္ခတ္တဗေဒ ပညာသျှင်အတိစုရို့ သဘောတူလက်ခံရေ အယူအဆ ဖြစ်လာခဲ့ရေ။ ကျမ်းစာဆရာ ရစ်ချက် ဘန်တလေ က ထိုကြယ်တိရေ အဘယ့်ကြောင့် နီအဖွဲ့အစည်းသို့ ပေါင်းစပ်ဆွဲငင်အား သက်ရောက်မှု မဟိရသနည်း ဆိုရေမေးခွန်းကို စတင်တင်ပြခဲ့ပြီး ကြယ်တိရေ အရပ်မျက်နှာ အသီးသီး၌ ညီမျှစွာ ဖြန့်ကြက်တည်ဟိနီခြင်းကြောင့် ဖြစ်ရေဟု အိုင်ဆက်[[နယူတန်]]က ပြန်လည် ဆွေးနွေးတင်ပြခဲ့ရေ။

အီတလီလူမျိုး နက္ခတ္တဗေဒ ပညာသျှင် ဂျီမီနီယာနို မွန်တာနာရီ (Geminiano Montanari) က အယ်လ်ဂေါလ် (Algol) ကြယ်ဧ အလင်းရောင်ထွန်းလင်း တောက်ပမှုတိဧ အပြောင်းအလဲကို လေ့လာတွိ့ဟိခဲ့ကြောင်း မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ရေ။ [[အက်မော ဟေလီ]] (Edmond Halley)က အနီးအနားဟိ တစ်နီရာတည်းတွင် တည်ဟိနီရေဟု ယူဆရရေ ကြယ်စုံတွဲဧ တိကျသေချာရေ ရွေ့လျားမှု ကို တိုင်းတာနိုင်ခဲ့ပြီး ၎င်းရို့ရေ ရှေးဟောင်း ဂရိခေတ် တော်လေမီ နန့် ဟစ်ပါးကပ်ရို့လက်ထက်က မှတ်သားထားခဲ့ရေ နီရာမှ ရွေ့ပြောင်းလားကြောင်း ပြသနိုင်ခဲ့ရေ။ ၁၈၃၈ ခုနှစ်တွင် ဖရိုင်းဒရစ် ဘပ်ဆဲလ် (Friedrich Bessel) က parallax နည်းလမ်းကို အသုံးပြု၍ ကြယ်သို့ အကွာအဝီး (61 Cygni နန့် [[အလင်းနှစ်]] ၁၁.၄ နှစ် ဝီးကြောင်း) ကို ပထမဆုံး အကြိမ်အဖြစ် တိုင်းတာနိုင်ခဲ့ရေ။ Parallax တိုင်းတာခြင်း နည်းလမ်းမှ ကောင်းကင်ယံ၌ ကြယ်ရို့အကြား အလွန်တရာ ကွာဝီးကြောင်းကို ပြသနိုင်ခဲ့ရေ။

[[ဝီလီယံ ဟာရှယ်]] (William Herschel) ရေ ကောင်းကင်ယံတွင် ကြယ်ရို့ပျံ့နှံ့တည်ဟိပုံကို ဆုံးဖြတ်ရန် ကြိုးစားရေ ပထမဆုံး နက္ခတ္တဗေဒ ပညာသျှင်ဖြစ်ရေ။ ၁၇၈၀ နှစ်တိအတွင်းတွင် သူရေ ဦးတည်ရာအရပ် ၆၀၀ ခန့်တွင် တိုင်းတာမှုတိကို ဆက်တိုက် ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ထိုအရပ်တိတွင် တွိ့ဟိရရေ ကြယ်ရို့ကို ရေတွက်ခဲ့ရေ။ ထိုသို့ တိုင်းတာမှု ပြုလုပ်ပြီးနောက် ကြယ်ရို့ဧ အရေအတွက်ရေ နဂါးငွေ့တန်း ဂလက်ဆီဧ ဗဟိုထုဟိရာသို့ ဦးတည်၍ ကောင်းကင်ဧ အရပ်မျက်နှာ တစ်ဖက်တည်းသို့ တဖြည်ဖြည်းချင်း တိုးပွားလားကြောင်း ကောက်ချက်ချ ခဲ့ရေ။ သူဧ သားဖြစ်သူ ဂျွန်ဟာရှယ် (John Herschel) ကလည်း အလားတူ စမ်းသပ်ချက်ကို တောင်ကမ္ဘာခြမ်းတွင် ထပ်မံပြုလုပ်ခဲ့ပြီး တူညီရေအရပ်မျက်နှာသို့ပင် ကြယ်အရေအတွက် တိုးပွားလားကြောင်း တွိ့ဟိခဲ့ရေ။ ဝီလီယမ် ဟာရှယ်ဧ အခြားရေ ပြောင်မြောက်သည့် တွိ့ဟိချက်မှာ အချို့ကြယ်တိရေ အခြားကြယ်ရို့နန့် မျဉ်းတစ်ဖြောင့်တည်း ကျရုံသာမက အဖော်အဖြစ် တည်ဟိပြီး ဒွိကြယ်စနစ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေကြောင်း ရှာဖွေတွိ့ဟိချက် ဖြစ်ရေ။

ကြယ်ရို့ဧ ဖြာထွက်ရောင်ခြည်နန့် ပတ်သက်ရေ သိပ္ပံပညာကို အစပြုခဲ့သူမှာ ဂျိုးဆက်ဗွန် ဖရောင်ဟိုဖာ (Joseph von Fraunhofer) နန့် အန်ဂျလို ဆက်ချီ (Angelo Secchi) ရို့ ဖြစ်ရေ။ စီးရီးယပ်ကြယ်ဧ ဖြာထွက်ရောင်ခြည်ကို နီဧ ဖြာထွက်ရောင်ခြည်ဖြင့် နှိုင်းယှဉ်ခြင်း အစဟိသည့် စမ်းသပ်ချက်ရို့မှ သူရို့ဧ အားမတူညီမှု နန့် ဖြာထွက်ရောင်ခြည်ကို စုပ်ယူရေ လမ်းကြောင်းအရေအတွက် ခြားနားမှု ရို့ကို တွိ့ဟိခဲ့ရေ။ ဖြာထွက်ရောင်ခြည်ကို စုပ်ယူရေ လမ်းကြောင်း ဆိုရေမှာ လီထုမှ အချို့သော လှိုင်းလျားရို့ကို စုပ်ယူမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ကြယ်ရို့ဧ ဖြာထွက်ရောင်ခြည် လမ်းကြောင်းတိအတွင်းဟိ အလင်းရောင်မဲ့ရေ လှိုင်းတိကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်ရေ။ ၁၈၆၅ ခုနှစ်တွင် ဆက်ချီရေ ဖြာထွက်ရောင်ခြည်လမ်းကြောင်းတိဧ အမျိုးအစားပေါ် မူတည်၍ ကြယ်ရို့ကို အမျိုးအစားခွဲခြားခဲ့ရေ။ ယကေလည်းသော ခေတ်သစ် ကြယ်ရို့ဧ အမျိုးအစား ခွဲခြားခြင်းကိုမူ အန်နီ ဂျေ ကန်နွန် (Annie J. Cannon) က ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်တိအတွင်း စတင် ဖော်ထုတ်ခဲ့ရေ။

နှစ်လုံးတွဲကြယ်ရို့ကို လေ့လာခြင်းရေ ၁၉ရာစုအတွင်း အရီးပါရေ အရာတစ်ခု ဖြစ်လာရေ။ ၁၈၃၄ ခုနှစ်တွင် ဖရိုင်းဒရစ် ဘက်ဆယ် (Friedrich Bessel) ရေ ဆီးရီးယပ်ကြယ်ဧ ပုံမှန်ရွေ့လျားမှုအတွင်းတွင် အပြောင်းအလဲကို လေ့လာတွိ့ဟိခဲ့ပြီး မမြင်နိုင်ရေ အဖော်ကြယ် တစ်ခု ဟိကြောင်း ယူဆနိုင်ခဲ့ရေ။ အက်ဒဝပ် ပစ်ကားရင်း (Edward Pickering) ရေ မီဇာ (Mizar)  ကြယ်ဧ အချိန်မှန် ခွဲဖြာထွက်ရေ ဖြာထွက်ရောင်ခြည် လမ်းကြောင်းတိကို ရက်ပေါင်း ၁၀၄ ရက်ကြာမျှ လေ့လာရာမှ ပထမဆုံးသောကြယ်စုံတွဲကို ၁၈၉၉ ခုနှစ်တွင်  ဖြာထွက်ရောင်ခြည် နည်းလမ်းကို အသုံးပြု၍ ပထမဆုံး ရှာဖွေတွိ့ဟိခဲ့ရေ။ ဒွိကြယ်စနစ်ရို့ဧ အသေးစိတ်လေ့လာခြင်း အကြောင်းတိကို ဝီလီယံ စထရု (William Struve) နန့် အက်စ် ဒဗလျူ ဘန်ဟမ် (S. W. Burnham) အစဟိရေ နက္ခတ္တဗေဒပညာသျှင်ရို့က စုဆောင်းခဲ့ပြီး ပတ်လမ်းကြောင်း အတွင်း ဟိနီရေ အရာဝတ္ထုတိ အပေါ် မူတည်၍ ကြယ်ရို့ဧ ဒြပ်ထုကို အဆုံးအဖြတ် ပီးနိုင်စေခဲ့ရေ။ ၁၈၂၇ ခုနှစ်တွင် ဖဲလစ် ဆေဗာရီ (Felix Savary) က တယ်လီစကုပ် လေ့လာရီးနည်းလမ်းကို အသုံးပြု၍ ဒွိကြယ်ရို့ဧ ပတ်လမ်းကြောင်းကို တိုင်းတာခြင်း ပြဿနာကို ပထမဆုံးအကြိမ် အဖြစ် ဖြေသျှင်းနိုင်ခဲ့ရေ။

၂၀ ရာစုနှစ်အတွင်းတွင် ကြယ်တိကို သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာခြင်းတွင် လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပေါ်တိုးတက်လာခဲ့ရေ။ ဓာတ်ပုံတိရေ အာကာသ လေ့လာရာတွင် တန်ဖိုးဟိရေ ကိရိယာတိ ဖြစ်လာရေ။ ကားလ် ရှဝါ့ဇ်ချိုင်းက ကြယ်ရို့ဧ အရောင် နန့် ထိုအကြောင်းကြောင့်ဖြစ်ရေ အပူချိန်ရို့ကို မျက်စိဖြင့် မြင်ရရေ အတိုင်းအတာကို ဓာတ်ပုံတွင် မြင်ရရေ အတိုင်းအတာ ပေါ်မူတည်၍ ဆုံးဖြတ်နိုင်ကြောင်း ရှာဖွေတွိ့ဟိခဲ့ရေ။ photoelectric photometer ကိုတီထွင်နိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် လှိုင်းအလျား အမျိုးမျိုးရို့ဧ အပိုင်းအခြား အမျိုးမျိုးရို့တွင် အလွန်တိကျရေ တိုင်းတာမှုကို ပြုနိုင်ခဲ့ရေ။ ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် အဲလ်ဘတ် အေ မိုက်ကယ်ဆန်ရေ ဟွတ်ကာ တယ်လီစကုပ် ပေါ်တွင် အင်တာဖယ်ရိုမီတာ (interferometer) ကို အသုံးပြု၍ ပထမဆုံးအနီဖြင့် ကြယ်ဧ အချင်းကို တိုင်းတာနိုင်ခဲ့ရေ။

ကြယ်ရို့ဧ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အခြီခံနန့် ပတ်သက်သည့် အရီးပါရေ အယူအဆတိရေ နှစ်ဆယ်ရာစု အစပိုင်း ပထမဆုံး ဆယ်စုနှစ်တွင် စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ရေ။ ၁၉၁၃ ခုနှစ်တွင် ဟတ်ဇ်စပရန်း-ရပ်ဆဲလ် ပုံဆွဲနည်း (Hertzsprung-Russell diagram) ကို တီထွင်ဖော်ထုတ်ခဲ့ပြီးနောက် အာကာသရူပဗေဒနန့် သက်ဆိုင်ရေ ကြယ်ရို့ဧ လေ့လာမှုမှာ ပိုမို တိုးတက်လာခဲ့ရေ။ ကြယ်ရို့ဧ အတွင်းပိုင်းနန့် ဆင့်ကဲဖြစ်ပေါ်လာပုံရို့ကို သျှင်းလင်းပြနိုင်သည့် အောင်မြင်ရေ သရုပ်ပြပုံစံတိကိုလည်း တီထွင်ဖော်ထုတ် နိုင်ခဲ့ရေ။ ကွမ်တမ် ရူပဗေဒ တိုးတက်လာမှုကြောင့် ကြယ်ရို့ဧ ဖြာထွက်ရောင်ခြည် အလင်းတန်းတိ အကြောင်းကို အောင်မြင်စွာ သျှင်းလင်း ပြသနိုင်ခဲ့ရေ။ ထိုအကြောင်းကြောင့် ကြယ်ရို့ဧ ပတ်ဝန်းကျင်ဟိ ဓာတ်တိ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းပုံကို အဆုံးအဖြတ် ပီးနိုင်ခဲ့ရေ။

[[စူပါနိုဗာ]]ကြယ်တိမှ လွဲ၍ အခြားရေ ကြယ်တစ်လုံးချင်းစီကို ကျွန်ုပ်ရို့ နီထိုင်ရာ ဇာတိ ဂယ်လက်ဆီ အစုအဝီးတိထဲတွင် အဓိကအားဖြင့် လေ့လာကတ်ရေ။ အထူးသဖြင့် နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီဧ မြင်သာထင်ရှားရေ အပိုင်းအတွင်း တွင် ဖြစ်ရေ။ ကျွန်ုပ်ရို့ ဂယ်လက်ဆီဧ အသေးစိတ် ကြယ် ကတ်တလောက် ကိုကြည့်ကေ ထိုအချက်မှာ သိသာထင်ရှားရေ။ ယကေလည်းသော အချို့ ကြယ်တိကိုမူ ကမ္ဘာမှ [[အလင်းနှစ်]] သန်း ၁၀၀ မျှဝီးရေ ဗာဂို ကြယ်အစုအဝီး [[Virgo Cluster]]ဧ M100 ဂယ်လက်ဆီအထိပင် လေ့လာ တွိ့ဟိကြရေ။ ဇာတိ မဟာကြယ်အစုအဝီးကြီး အတွင်းတွင် ကြယ်အစုအဝီးတိကို မြင်တွိ့နိုင်ရေ။ လက်ဟိ တယ်လီစကုပ်တိ အနီနန့် ယေဘူယျအားဖြင့် ဇာတိ ကြယ်အစုအဝီးအတွင်းဟိ မှေးမှိန်နီရေ ကြယ်တစ်လုံးချင်းစီကိုပင် လေ့လာနိုင်ရေ။ အဝီးဆုံးလေ့လာတွိ့ဟိနိုင်ရေ ကြယ်မှာ အလင်းနှစ် သန်းပေါင်း ၁၀၀ မျှ အကွာအဝီးတွင် ဟိရေ။ (ဥပမာ Cepheids ကြယ်) ယကေလည်းသော ဇာတိ မဟာ ကြယ်အစုအဝီးကြီးဧ အပြင်ဘက်တွင်မူ ကြယ်တစ်လုံးချင်း သို့မဟုတ် ကြယ်အစုအဝီးတိကို လေ့လာနိုင်စွမ်း မဟိပေ။ တစ်ခုတည်းရေ ခြွင်းချက်မှာ ကြယ်အလုံးရေ သိန်းပေါင်းတိစွာ ပါဝင်ပြီး အလင်းနှစ်သန်းပေါင်း တစ်ထောင် အကွာအဝီးတွင် ဟိရေ ကြီးမားရေ ကြယ်အစုအဝီးကြီးဧ မှေးမှိန်ရေ ရုပ်ပုံတစ်ခုသာ ဖြစ်ပြီး ယခင်က လေ့လာတွိ့ဟိဖူးရေ အဝီးဆုံးကြယ်ထက် ဆယ်ဆမျှ ဝီးကွာရေ အကွာအဝီးတွင် တည်ဟိရေ။

== အမည်မှည့်ခေါ်ခြင်း ==
[[File:Ngc6397 hst blue straggler.jpg|thumb|ဤမြင်ကွင်းတွင် အပြာရောင် နောက်ကျန်ရစ်သူတိ အမည်ဟိရေ ကြယ်ပြာတိကို တွိ့နိုင်ပြီး ဟတ်ဇ်စပရန်း-ရပ်ဆဲလ် ပုံပေါ်မှ သူရို့ဧ တည်နီရာပေါ်မူတည်၍ ထိုသို့ ခေါ်ဝေါ်ကတ်ခြင်း ဖြစ်ရေ။]]
ကြယ်အစုအဝီးတိအား အမည့်မှည့်ခေါ်သည့် အလေ့အထရေ ဘေဘီလုံခေတ် ကတည်းက ဟိခဲ့ရေဟု သိရရေ။ ရှေးခေတ် ကောင်းကင်လေ့လာသူတိက ကြယ်တိရေ ပုံသဏ္ဌာန်တစ်ခု အဖြစ်တည်ဟိနီရေဟု စိတ်ကူးကြည့်ကတ်ပြီး ထိုကြယ်စုရို့ကို သဘာဝတွင် တည်ဟိနီသည့် အရာတိ သို့ [[ဒဏ္ဍာရီပုံပြင်]]တိနန့် ဆက်စပ်တွေးတော ကတ်ရေ။ ၁၂ ခုမျှရေ ကြယ်အစုအဝီးရို့ရေ မိုးကုပ်စက်ဝိုင်း တစ်လျှောက် တည်ဟိနီကတ်ပြီး ထိုကြယ်စုရို့မှာ [[နက္ခတ်ဗေဒင်]] ပညာဧ အခြီခံ အဖြစ် ဟိနီကတ်ရေ။ အခြားရေ ကြယ်တိထဲမှာ ထင်ရှားရေ ကြယ်တိကိုလည်း အာရပ်ဘာသာ သို့မဟုတ် လက်တင်ဘာသာဖြစ် နာမည်ပီးထားကတ်ရေ။

နီ အပါအဝင် အချို့သော တာရာတိတွင် ၎င်းရို့နန့် သက်ဆိုင်ရေ ကိုယ်ပိုင် ဒဏ္ဍာရီတိ ဟိကတ်ရေ။&lt;ref&gt;http://frostydrew.org/papers.dc/papers/paper-myths/
 &lt;/ref&gt; ရှေးခေတ်ဂရိတိအတွက်မူ ပလဲနက် သို့မဟုတ် လျှောက်လားနီသူတိဟု အဓိပ္ပာယ်ရရေ ဂြိုဟ်တိမှာ အရီးကြီးရေ နတ်ဘုရားတိကို ကိုယ်စားပြုနီကတ်ရေ။ ထို့ကြောင့် ဂြိုဟ်တိကို [[မာကျူရီဂြိုဟ်]]၊ [[ဗီးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]၊ [[မားစ်ဂြိုဟ်]]၊ [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]] နန့် [[စေတန်ဂြိုဟ်]] ဟု အမည်တိ မှည့်ခေါ်ခဲ့ကတ်ရေ။ ယူရီးနပ်စ် နန့် နပ်ပကျွန်းရို့မှာလည်း ဂရိ နန့် ရောမရို့ဧ ဒဏ္ဍာရီလာ နတ်ဘုရားတိ့ ဖြစ်ကတ်ရေ။ ယကေလည်းသောလည်း ၎င်းရို့ဧ အလင်းရောင် မှေးမှိန်မှုကြောင့် ရှေးခေတ် အခါက ဟိမှန်း မသိခကတ်ပေ။ ၎င်းရို့ဧ နာမည်ကို နောက်ပိုင်းခေတ် နက္ခတ္တဗေဒပညာသျှင်တိက မှည့်ခေါ်ခဲ့ကတ်ခြင်း ဖြစ်ရေ။ 

ခရစ်သက္ကရာဇ် ၁၆၀၀ မှ စ၍ တာရာရို့ဧ အမည်တိမှာ ကောင်းကင်ပြင်ဧ သက်ဆိုင်ရာ အပိုင်းတိအလိုက် အမည်တိ မှည့်ခေါ်ခဲ့ကတ်ရေ။ ဂျာမန် နက္ခတ္တဗေဒပညာသျှင် ဂျိုဟန် ဘေယာက ကြယ်မြေပုံတိကို အတွဲလိုက် ဖန်တီးခဲ့ပြီး တာရာ တစ်ခုချင်းစီတွင် ဂရိအက္ခရာတိဖြင့် အမည်သတ်မှတ်ခဲ့ရေ။ နောက်ပိုင်းတွင် ဂျွန်ဖလမ်စတိက သူဧ စာအုပ်အတွင်းဟိ ကြယ်ကက်တလောက်တိတွင် ကြယ်ရို့ဧ အီကွေတာမှ လက်ယာရစ် အတိုင်း တိုင်းတာသည့် ထောင့်အကွာအဝီးပေါ်မူတည်၍  နံပါတ်စဉ် ထားရေ စနစ်ကို ထည့်သွင်းဖော်ပြခဲ့ရေ။ ထို့ကြောင့် ထိုနံပါတ် စနစ်ကို ဖလမ်စတိ အမည်ပီးပုံ သို့မဟုတ် ဖလမ်စတိ နံပါတ်စနစ် ဟု ခေါ်ဆိုကတ်လီရေ။&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20100802140541/http://www.iau.org/public/naming/&lt;/ref&gt;

ကောင်းကင်အတွင်းမှ အရာဝတ္ထုတိကို အမည်ပီးရာတွင် နိုင်ငံတကာက အသိအမှတ်ပြုထားရေ အဖွဲ့အစည်းမှာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ နက္ခတ္တဗေဒ သမဂ္ဂ (အိုင်အေယူ) ဖြစ်ရေ။ အချို့သော ပုဂ္ဂလိက ကုမ္ပဏီတိက ကြယ်ရို့ဧ အမည်တိကို ရောင်းချလျက် ဟိပြီး ဗြိတိသျှ စာကြည့်တိုက်မှ စည်းမျဉ်းမဟိရေ ကုန်သွယ်မှု အင်တာပရိုက်စ်တိဟု ခေါ်ကတ်ရေ။ ယကေလည်းသောလည်း အိုင်ဒေယူမှ ကုန်သွယ်ခြင်းတိတွင် ပါဝင်ပတ်သက်ခြင်းမဟိဘဲ ထိုနာမည်တိမှ အိုင်အေယူမှ အသိအမှတ်ပြုခြင်း သုံးစွဲခြင်း မဟိပေ။ ၁၉၈၀ နှစ်တိက ထိုသို့သော ကုမ္ပဏီတစ်ခုဖြစ်သည့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ကြယ်မှတ်ပုံတင်ကုမ္ပဏီမှာ သူရို့ပီးရေ အမည်တိမှာ တရားဝင် ဖြစ်သည့်ပမာ လုပ်ကိုင်ကတ်သဖြင့်  လိမ်လည် လုပ်ကိုင်ကြောင်း စွပ်စွဲခံရရေ။ ယခု မဟိတော့ရေ ကြယ်မှတ်ပုံတင်ခြင်း အလုပ်ကို ရိုက်စားလုပ်ရေ သို့မဟုတ် ကလိမ်ကကျစ် လုပ်ရေဟု ယခုအခါ ရည်ညွှန်းကတ်ပြီး နယူးယောက်မြို့တော် စားသုံးသူရီးရာ ကိစ္စ ဌာနမှ ကြယ်မှတ်ပုံတင်ကုမ္ပဏီအား လိမ်လည်ရေ ကုန်သွယ်မှု ပြုလုပ်သူအဖြစ် ထုတ်ပြန်ခဲ့ရေ။

==အတိုင်းအထွာ ယူနစ်တိ==

ကြယ်တစ်စင်းနန့်တစ်စင်းသို့လည်းကောင်း ဂယ်လက်ဆီရို့ဧ အကွာအဝီးအားလည်းကောင်း မဟာစကြဝဠာအား တိုင်းတာရာတွင် စံအဖြစ် [[အလင်းနှစ်]]ကို အသုံးပြုရေ။


== ကိုးကားချက်တိ ==


[[Category:ကြယ်တိ‎]]</text>
      <sha1>bain78jpel0cb0p7vnj1yo71ue7kq1j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကြယ်တံခွန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2819</id>
    <revision>
      <id>17701</id>
      <parentid>16453</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:49:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <comment>/* ဟယ်လီကြယ်တင်းခွန် */</comment>
      <origin>17701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21836" sha1="dbd1c8ytwwdh2jwdeacmyko5cy1vlah" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 300px;&quot;
|-
|
 {| style=&quot;background: #eee; white-space: nowrap;&quot; cellpadding=0 cellspacing=2
 |[[File:Deep Impact HRI.jpeg|x133px|Comet Tempel collides with Deep Impact's impactor]]&amp;thinsp;[[File:Comet 67P on 19 September 2014 NavCam mosaic.jpg|x133px|Comet 67P/Churyumov–Gerasimenko orbited by Rosetta]]
 |-
 |[[File:17pHolmes 071104 eder vga.jpg|x122px|Comet [[:en:17P/Holmes]] and its blue ionized tail]]&amp;thinsp;[[File:Comet Wild2.jpg|x122px|Comet Wild 2 visited by Stardust probe]]
 |-
 |[[File:Comet-Hale-Bopp-29-03-1997 hires adj.jpg|x200px|Hale–Bopp seen from Croatia in 1997]]&amp;thinsp;[[File:Iss030e015472 Edit.jpg|x200px|Comet Lovejoy seen from orbit]]
 |}
|-
| Comets – [[:en:Comet nucleus|nucleus]], [[:en:Coma (cometary)|coma]] and [[:en:Comet tail|tail]]:
* Top: [[:en:9P/Tempel]] (impactor collision: ''[[:en:Deep Impact (spacecraft)|Deep Impact]]''), [[:en:67P/Churyumov–Gerasimenko]] (''[[:en:Rosetta (spacecraft)|Rosetta]]'')
* Middle: [[:en:17P/Holmes]] and its blue ionized tail, and [[81P/Wild]] (Wild 2) visited by ''[[:en:Stardust (spacecraft)|Stardust]]''
* Bottom: [[:en:Hale–Bopp]] seen from Earth in 1997, and [[C/2011 W3 (Lovejoy)]] imaged from Earth orbit
|}

'''ကြယ်တင်းခွန်'''ဆိုရာ၌ (သင်္ကေတ: [[File:Comet symbol (fixed width).svg|16px|☄]]) တစ်ခါတစ်ရီရာ မြင်ရရေ မီးရှုးသဏ္ဌာန် အရောင်တန်းထွက်နီရေကြယ်ကို ဆိုလိုရေ။ ကောင်းကင်တန်ဆာရို့တွင် ကြယ်တင်းခွန်တိရေ အံ့ဩစရာ ကောင်းလီရေ။ ကြယ်တင်းခွန်ရို့ရေ ရုတ်တရက် ပေါ်လာတတ်ပနာ၊ ရက်တဖဲ့ချေဖြစ်ဖြစ် ရက်ပေါင်းများစွာဖြစ်ဖြစ် ကြာအောင် မြင်မြင်ထင်ထင် ဟိပြီးနောက်၊ နီမှဝီးရာသို့ ဆုတ်ခွာပျောက်ကွယ် လားတတ်ကတ်ရေ။ ရှီးအခါက ကြယ်တင်းခွန်နန့် စပ်လျဉ်းပနာ ယုံမှတ်မှုတိစွာ ဟိခဧ့။ များသောအားဖြင့် ကြယ်တင်းခွန်ပေါ်လာကေ ကပ်ဖီးတိ ဆိုက်ရောက်တတ်ရေဟု ယုံကြည်ခကတ်ရေ။

==ဇာပိုင်ဖြစ်ပေါ်လာလဲ==
ကြယ်တင်းခွန်ရေ ဇာချင့်တိပိုင် ဖြစ်ပေါ်လာပနာ၊ ဇာအရပ်သို့ ထွက်လားရေဆိုစွာကို ဂုတိုင် သျှင်းလင်းစွာ မသိကတ်ရသိမ့်ပါ။ ကြယ်တင်းခွန်ကို မှုန်မှီမှုန်မွှား သဏ္ဌာန်က စတင်ပနာ မြင်ရတတ်ရေ။ နီပါးသို့ ချဉ်းကပ်လာရေအခါတွင်မှ ဦးခေါင်း၊ ဦးခေါင်း၏ နျူးကလီးယပ်အပိုင်းနန့် အမြီးရို့ရေ ကွဲကွဲပြားပြား ပေါ်လွင်လာရေ။ ကြယ်တင်းခွန်၏ ဦးခေါင်းတွင် နျူးကလီးယပ်အပိုင်းဖို့ ပိုပြီးကေထွန်းလင်းပနာ၊ ထိုအပိုင်းကို ကိုမားခေါ် မှုန်မွှားမွှားလင်းနီရေအပိုင်းက အိမ်ဖွဲ့ကာ ဝိုင်းရံထားရေ။

ကြယ်တင်းခွန်ရေ အမြီးရေ နီနန့် နီးကပ်လာမှ ပေါ်လာတတ်ရေ။ ထို့ပြင် အမြီးရေ ဦးခေါင်း နောက်၌လည်း အမြဲမနီချေ။ နီပါးသို့ ကြယ်တင်းခွန်ချဉ်းကပ်လားချိန်တွင် ကြယ်တင်းခွန်နောက်၌ အမြီးရေ ကြယ်တင်းခွန်ဧ့ ဦးခေါင်းရှိသို့ ရောက်လားရေ။ အခြားတစ်နည်းပြောရကေ ကြယ်တင်းခွန်ရေ နီဖက်သို့ အမြဲဦးခိုက်နိန်ရေလို့ ဆိုလိုရေ။ ဒေပိုင်ဖြစ်ရခြင်းစွာရေ နီဧ့မျက်နှာပြင်တွင် လျှပ်စစ် 'ဓာတ်မ'ဟိပနာ၊ ကြယ်တင်းခွန်ဧ့ ပဒုံးမာလေ့ လျှပ်စစ် 'ဓာတ်မ'ဟိအနိန်နန့် နေဧ့'ဓာတ်မ'က ကြယ်တင်းခွန်ပဒုံးဧ့ 'ဓာတ်မ'ကို တွန်းခွာရေကြောင့် ဖြစ်တန်ရာရေဟု ဆိုရေ။ ကြယ်တင်းခွန်ရေ နီဟိရာသို့ ပြန်လာရေလည်း ဟိရေ။ နောက်ထပ်ပြန်မလာတော့ဘဲ တစ်ခါတည်း အစအနပျောက်လားရေလည်း ဟိရေဟု ယူဆခကတ်ရေ။ ယေဒါလေ့ ဂုအခါ နက္ခတ်ဆရာအများကပင် ကြယ်တင်းခွန်ကို [[နီအဖွဲ့အစည်း|နီစကြဝဠာ]]တွင်အပါအဝင်ဖြစ်ရေ ဟူပနာလည်းကောင်း၊ ယင်းရေ နီနန့်[[ဂြိုဟ်]]တိဖြစ်ပေါ်ရာ [[နက်ဗျူလာ]]ကြီးဧ့ ပါးရေအစွန်းအနားမှ ပေါ်ပေါက်လာဟန်ဟိရေဟူပနာလည်းကောင်း ယုံကြည်ယူဆလာကတ်ပါယာ။ ကမ္ဘာမှမြင်ရရေ ကြယ်တင်းခွန်ရို့ရေ ဂြိုဟ်တိပိုင်ပင် ကိုယ်ပိုင်လမ်းကြောင်းတိဖြင့် နီကိုလှည့်ပတ်နိန်ကတ်တေ။ ယကေ ကြယ်တင်းခွန်ဧ့ လမ်းကြောင်းကား ဂြိုဟ်ရို့၏ ဘဲဥပုံလမ်းကြောင်းရို့ထက် ပိုပနာရှည်လျားရေ။ ယင်းသို့ လှည့်ပတ်နီကတ်ယင်း ကြယ်တင်းခွန်ရေ နီဟိရာသို့ ပြန်လည်ရောက်ဟိလာမည်ဟု ယူဆကြရာ၊ ဒေပိုင် ယူဆရေအကြောင်းလည်း နီဟိရာသို့ အချိန်မှန် ပြန်လည့်လာရေ ကြယ်တင်းခွန်တိကို တွိမြင်ရလီရေ။

ကြယ်တင်းခွန်တိကို အချိန်ကြာ ကြယ်တင်းခွန်နန့် အချိန်တို ကြယ်တင်းခွန်ဟူပနာ ၂ မျိုး ၂ စား ခွဲခြားထားရေ။ အချိန်ကြာ ကြယ်တင်းခွန်ရေ ကကောင်းတောက်ပပနာ သာမန်မျက်စိနန့် မြင်နိုင်ရေ ပဒုံးပါဟိရေ။ အချိန်တိုကြယ်တင်းခွန်မျိုးတွင် ပဒုံးမပါ သလောက် ဖြစ်စွာကို တွိရဧ့။

== ဟယ်လီကြယ်တင်းခွန် ==

၁၆၈၂ ခုနှစ်တွင် နာမည်ကျော် အင်္ဂလိပ်လူမျိုး သင်္ချာနန့် နက္ခတ်ဆရာကြီး [[အက်မော ဟေလီ|အက်ဒမန်ဟယ်လီ]]ရေ ကကောင်းတောက်ပရေ ကြယ်တင်းခွန်ကြီးတစ်လုံးကို ကြည့်ရှုစစ်ဆီးပြီးနောက်၊ ထိုကြယ်တင်းခွန်ရေ နောက် ၇၆ နှစ်ကြာပနာ၊ ၁၇၅၈ ခုနှစ်သို့ရောက်ကေ ကမ္ဘာမှမြင်နိုင်အောင် ပြန်လာလီဖို့ဟု တင်ကူး အဟောထုတ်ခလီရေ။ ဒေပိုင် အဟောထုတ်ခရေ ထိုကြယ်တင်းခွန်ရေ ၁၇၅၈ ခုနှစ်၌ ပြန်လည်ရောက်ဟိလာလီရေ။ ဟောကိန်းထုတ်ခသူ နက္ခက်ဆရာကြီးဧ့ နာမည်ကို အစွဲပြုပနာ၊ ထိုကြယ်တင်းခွန်ကိုလေ့ ဟယ်လီကြယ်တင်းခွန်ဟု ခေါ်ကတ်ရေ။ ဟယ်လီကြယ်တင်းခွန်ရေ ၇၆ နှစ်တွင် တစ်ကြိမ် ကမ္ဘာသို့ ချဉ်းကပ်လာပနာ၊ နောက်ဆုံးအကြိမ် ပေါ်ခရေနှစ်ဖို့ ၁၉၁၀ ခုနှစ် ဖြစ်လီရေ။

[[File:Comet 1911 S3 Beljawsky.png|thumb|upright|ကြယ်တံခွန်တိရေ နေနန့်ဝီးရေအချိန်၌ ကိုမာနန့် အမြီးပိုင်းတိ မဟိသေးပဲ အစိုင်အခဲအနိန်နန့်သာ တည်ဟိရေ။ ရွှေရှားနှုန်းဖို့လဲ ကကောင်းနှေးရေ။]]
အခြားထင်ပေါ်ကျော်ကြားရေ ကြယ်တင်းခွန်တိဖို့ အင်ကီကြယ်တင်းခွန်၊ ဗီအဲလားကြယ်တင်းခွန်၊ ဒိုနားတီးကြယ်တင်းခွန်ရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။ အင်ကီကြယ်တင်းခွန်ရေ ၃ နှစ်နန့် ၆ လကြာတိုင်း ကမ္ဘာသို့ တစ်ကြိမ် ချဉ်းကပ်လာရေ။ ဗီအဲလားကြယ်တင်းခွန်ရေ ၁၈၄၆ ခုနှစ်တွင် ၂ ခြမ်းကွဲလားပြီးနောက်၊ အစိတ်စိတ်အမြွာမြွာ ထပ်မံပနာ ကွဲထွက်လားပြန်ရေ။ ဒိုနားတီးကြယ်တင်းခွန်ဖို့ ၁၉ ရာစုအတွင်း ပေါ်ရေ ကြယ်တင်းခွန်ရို့အနက် အထွန်းလင်းဆုံး ကြယ်တင်းခွန် ဖြစ်ဧ့။ ကြယ်တင်းခွန်ရေ အရွယ်ပမာဏအားဖြင့် အလွန်တရာ ကြီးမားကြလီရေ။ ကြယ်တင်းခွန်ဧ့ ဦးခေါင်းစွာ မိုင်ပေါင်း ၁၀၀၀၀ မှ ၁၀၀၀၀၀ အထိကျယ်ပြန့်ပနာ၊ ပဒုံးစွာ မိုင်ပေါင်း အသိန်းအသန်းရှည်လျားရေ။ ကြယ်တင်းခွန်ဦးခေါင်းဧ့ နျူးကလီးယပ်အပိုင်းရေ မိုင် သုံး/လေးရာမှ မိုင် ခုနှစ်/ရှစ်ထောင်အထိ ကျယ်ပြန့်ရေ။ ကြယ်တင်းခွန်ရို့ရေ အီးစက်နီရေ အလင်းမဲ့ဒြဗ်ထုတိဖြစ်ပနာ၊ ယင်းရို့တွင် အစိုင်အခဲရော ဓာတ်ငွေ့တိပါ ပါဝင်ကတ်ရေ။ ကြယ်တင်းခွန်ရို့ရေ နီသို့ချဉ်းကပ်လာမှ အလင်းရောင် ထွက်လာရေ။ ထိုအလင်းရောင်ရေ နီရောင်မှ ပြန်ဟပ်ရေ အလင်းရောင်ပြန်လော၊ သို့မဟုတ် နီပူဟိန်ကြောင့် ပူပြင်းတောက်လောင်ရာမှ ထွက်လာရေ အလင်းရောင်လော ဆိုစွာကိုမူ အတိအကျမသိရသိမ့်ပါ။ နီနန့်ဝီးချိန်၌ ကြယ်တင်းခွန်ရို့ရေ နှေးကွေးစွာ ရွိလျားကတ်ကေလေ့ နီသို့ ချဉ်းကပ်လာရေအခါ တစ်စက္ကန့်တွင် မိုင် ၃၀၀ (တစ်မိနစ်တွင် မိုင်ပေါင်း ၁၈၀၀)နှုန်း ပေါက်အောင်ပင် ကြောက်ခမန်းလိလိ လျင်မြန်လာတတ် လီရေ။

ကြယ်တင်းခွန်နန့် ကျွန်ုပ်ရို့ကမ္ဘာ ဝင်တိုက်မိတတ်လီရေ။ ကြယ်တင်းခွန်နန့် ကျွန်ုပ်ရို့ကမ္ဘာ ဝင်တိုက်မိရေအခါမျိုးနန့် ကြုံကြိုက်ခဖူးကေလေ့၊ ကမ္ဘာမာ ဇာခါမျှ ဖီးအန္တရာယ်မဖြစ်ခပေ။ ဝင်တိုက်မိမှန်းကိုပင် မသိရချေ။

== ကြယ်တင်းခွန်တိဧ့ အစိတ်အပိုင်း ၃ ပိုင်း ==
ကြယ်တင်းခွန်ရို့ရေ [[နီအဖွဲ့အစည်း]]အတွင်းမှ သေးငယ်ရေ အရာဝတ္ထုတိဖြစ်ပြီး [[နေ|နီ]]ကို လှည့်ပတ်လျက် ဟိရေ။ နီနန့် နီးလာရေနန့်အမျှ နီရောင်ခြည်လေ (solar wind) ဧ့ သက်ရောက်မှု့ကြောင့် တောက်ပရေ ပဒုံးထွက်ပေါ်လာရေ။ ကြယ်တင်းခွန်တစ်ခုအား အောက်ပါအကြောင်း အစိတ်အပိုင်း (၃)ခု ခွဲခြားသတ်မှတ်နိုင်ရေ -
#ဝတ်ဆံပိုင်း (nucleus)
#ကိုမာ/ဦးခေါင်းပိုင်း (coma)
#ပဒုံးပိုင်း (tail)
ရို့ဖြစ်ရေ။

=== ဝတ်ဆံပိုင်း (nucleus) ===
[[File:Comet Daniel - 1907.jpg|thumb|200px|နေနန့်နီးလာရေနန့်အမျှ နီရောင်ခြည်ဧ့သက်ရောက်မှု့ကို ခံစားရပြီး ဓာတ်ငွေ့နန့်ဖုန်တိပန်းထွက်လာပြီး ဝတ်ဆံပိုင်းကို တိမ်တိုက်သဖွယ် ဖုံးအုပ်ထားရေ။ ၎င်းကို ကိုမာ (coma) ဟုခေါ်ရေ။]]
ဝတ်ဆံပိုင်း (nucleus) ရေ ရီခဲနန့်ဖုန်မှုန့်တိရောနှောနီခြင်းဖြစ်တေ။ အရွယ်အစားဖို့ အချင်းမိုင်တဖဲ့ချေမျှသာဟိတတ်ရေ။ အများအားဖြင့် ၁၀ကီလိုမီတာ (၆ မိုင်) ခန့်သာ ဟိတတ်ပါရေ။ ဒေအပိုင်းရေ အီးလွန်းရေအတွက်နန့် အစိုင်အခဲဖြစ်နီရေ အမာခံ ကျောက်တုံးကျောက်ခဲ အပိုင်းဖြစ်ရေ။ အထူးအနိန်နန့် ရီခိုးရီငွိတိ၊ မီသိန်း၊ မီသိုင်းစိုင်ယင်နိုက်၊ ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်၊ အမိုးနီးယား မြူမှုန်တိ၊ ဖုန့်မှုန့်တိ နန့် အခြားဟိုက်ဒရိုကာဗွန်တိ စုပေါင်း ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်ရေ။

=== ကိုမာ/ဦးခေါင်းပိုင်း (coma) ===
ကြယ်တင်းခွန်တိရေ နီနန့်နီးလာရေနန့်အမျှ ဝတ်ဆံအပိုင်းမှ ဓာတ်ငွေ့တိက လီထုသဖွယ် ဖြစ်ပေါ်လာရေ။ ၎င်းအပိုင်းကို ကိုမာ (coma) ဟုခေါ်ရေ။ ကိုမာအပိုင်းရေ ၈၀၀၀၀ ကီလိုမီတာ (မိုင် ၅၀၀၀၀) ခန့်လောက်ထိ ဟိတက်ပြီး ဝတ်ဆံပိုင်း(nucleus)ကို တိမ်တိုက်တိသဖွယ် ဖုံးအုပ်ထားရေ။ ကိုမာအပိုင်းရေ နီနန့်အနီးဆုံးအချိန်တွင် အကြီးဆုံးတွိမြင်ရပြီး နီနန့်ဝီးလေ အချင်းငယ်လားလီဖြစ်ရေ။ နီနန့် ပိုပနာ နီးကပ်လာရေအခါ နီဧ့ဆွဲအားကြောင့် အဟိန်ပိုမြန်လာရေ။ နီရောင်ခြည်လေ (solar wind) သက်ရောက်မှု့ကြောင့် ဓာတ်ငွိနန့် ဖုန်မှုန့်တိရေ ပဒုံးအဖြစ် ပန်းထွက်လာရေ။

=== ပဒုံးပိုင်း (tail) ===
[[File:Comet tails.gif|thumb|200px|ကြယ်တံခွန်ဧ့ ပတ်လမ်းရေ ဘဲဥပုံဟိရေ။ အမြီး ၂ ခုပါဝင်ပြီး အိုင်ယွန်းအမြီးရေ နေနန့် အစဉ် ဆန်ကျင်ဘက်သို့ဦးတည်နီပြီး ဖုန်မှုန့်အမြီးကား ပတ်လမ်းကြောင်းကို လိုက်ပနာကွေးလျက် ဟိရေ။]]
ကြယ်တင်းခွန်တိရေ နီနန့်နီးလာစွာနန့်အမျှ နီရောင်ခြည်လီ (solar wind) အားသက်ရောက်မှုကို ပိုပြီးကေခံလာရပြီး ကိုမာမှ ဓာတ်ငွေ့တိနန့် ဖုန်မှုန့်တိ ရေ နောက်တွင် ပဒုံးသဏ္ဌာန် တန်းပနာထွက်ပေါ်လာရေ။ ကြယ်တင်းခွန်တိဧ့ ပဒုံးပိုင်းရေ နီနန့်ဆန့်ကျင်ဘက်ကို အမြဲတစေတန်းလျက် ဟိကတ်ရေ။ နီဧ့ အနီးနားသို့ ရောက်လာရေနန့် အမျှ နီမှထုတ်လွှင့်ရေ ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်တိနန့် ကြယ်တင်းခွန်မှ ဓာတ်ငွေ့အမှုန်တိ တိုက်ရိုက်ထိတွိကြအနိန်နန့် ကြယ်တင်းခွန်ရို့ဧ့အရောင်ရေ ပိုပနာတောက်ပလာရေ။ ပဒုံးစွာလေ့ ပိုပနာရှည်လျားလာရေ။ ကြယ်တင်းခွန်တစ်လုံးတွင် ပဒုံး ၂ ပါဟိရေ။ ဖုန်မှုန့် ပဒုံး နန့် အိုင်ယွန်းပဒုံး ရို့ဖြစ်တေ။

== ပြင်ပလင့်တိ ==

* [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Comets Comets Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110219084029/http://solarsystem.nasa.gov/ |date=19 February 2011 }} at [http://solarsystem.nasa.gov/ NASA's Solar System Exploration]
* [http://www.icq.eps.harvard.edu/ International Comet Quarterly]
* [https://web.archive.org/web/20090223102619/http://www.magnet.fsu.edu/education/community/slideshows/comet/index.html How to Make a Model of a Comet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090223102619/http://www.magnet.fsu.edu/education/community/slideshows/comet/index.html |date=23 February 2009 }} audio slideshow – National High Magnetic Field Laboratory
* [http://smallbodies.ru/en/ Catalogue of the Solar System Small Bodies Orbital Evolution]
* [https://sites.google.com/site/nearearthobjectwatch/ Information about comets and asteroids]

== ကိုးကား ==

{{Reflist}}
[[Category:ကြယ်တိ]]</text>
      <sha1>dbd1c8ytwwdh2jwdeacmyko5cy1vlah</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>17702</id>
      <parentid>17701</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <comment>/* ဝတ်ဆံပိုင်း (nucleus) */</comment>
      <origin>17702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21830" sha1="rvwjgila758hw54lasak93oqav0i2l7" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 300px;&quot;
|-
|
 {| style=&quot;background: #eee; white-space: nowrap;&quot; cellpadding=0 cellspacing=2
 |[[File:Deep Impact HRI.jpeg|x133px|Comet Tempel collides with Deep Impact's impactor]]&amp;thinsp;[[File:Comet 67P on 19 September 2014 NavCam mosaic.jpg|x133px|Comet 67P/Churyumov–Gerasimenko orbited by Rosetta]]
 |-
 |[[File:17pHolmes 071104 eder vga.jpg|x122px|Comet [[:en:17P/Holmes]] and its blue ionized tail]]&amp;thinsp;[[File:Comet Wild2.jpg|x122px|Comet Wild 2 visited by Stardust probe]]
 |-
 |[[File:Comet-Hale-Bopp-29-03-1997 hires adj.jpg|x200px|Hale–Bopp seen from Croatia in 1997]]&amp;thinsp;[[File:Iss030e015472 Edit.jpg|x200px|Comet Lovejoy seen from orbit]]
 |}
|-
| Comets – [[:en:Comet nucleus|nucleus]], [[:en:Coma (cometary)|coma]] and [[:en:Comet tail|tail]]:
* Top: [[:en:9P/Tempel]] (impactor collision: ''[[:en:Deep Impact (spacecraft)|Deep Impact]]''), [[:en:67P/Churyumov–Gerasimenko]] (''[[:en:Rosetta (spacecraft)|Rosetta]]'')
* Middle: [[:en:17P/Holmes]] and its blue ionized tail, and [[81P/Wild]] (Wild 2) visited by ''[[:en:Stardust (spacecraft)|Stardust]]''
* Bottom: [[:en:Hale–Bopp]] seen from Earth in 1997, and [[C/2011 W3 (Lovejoy)]] imaged from Earth orbit
|}

'''ကြယ်တင်းခွန်'''ဆိုရာ၌ (သင်္ကေတ: [[File:Comet symbol (fixed width).svg|16px|☄]]) တစ်ခါတစ်ရီရာ မြင်ရရေ မီးရှုးသဏ္ဌာန် အရောင်တန်းထွက်နီရေကြယ်ကို ဆိုလိုရေ။ ကောင်းကင်တန်ဆာရို့တွင် ကြယ်တင်းခွန်တိရေ အံ့ဩစရာ ကောင်းလီရေ။ ကြယ်တင်းခွန်ရို့ရေ ရုတ်တရက် ပေါ်လာတတ်ပနာ၊ ရက်တဖဲ့ချေဖြစ်ဖြစ် ရက်ပေါင်းများစွာဖြစ်ဖြစ် ကြာအောင် မြင်မြင်ထင်ထင် ဟိပြီးနောက်၊ နီမှဝီးရာသို့ ဆုတ်ခွာပျောက်ကွယ် လားတတ်ကတ်ရေ။ ရှီးအခါက ကြယ်တင်းခွန်နန့် စပ်လျဉ်းပနာ ယုံမှတ်မှုတိစွာ ဟိခဧ့။ များသောအားဖြင့် ကြယ်တင်းခွန်ပေါ်လာကေ ကပ်ဖီးတိ ဆိုက်ရောက်တတ်ရေဟု ယုံကြည်ခကတ်ရေ။

==ဇာပိုင်ဖြစ်ပေါ်လာလဲ==
ကြယ်တင်းခွန်ရေ ဇာချင့်တိပိုင် ဖြစ်ပေါ်လာပနာ၊ ဇာအရပ်သို့ ထွက်လားရေဆိုစွာကို ဂုတိုင် သျှင်းလင်းစွာ မသိကတ်ရသိမ့်ပါ။ ကြယ်တင်းခွန်ကို မှုန်မှီမှုန်မွှား သဏ္ဌာန်က စတင်ပနာ မြင်ရတတ်ရေ။ နီပါးသို့ ချဉ်းကပ်လာရေအခါတွင်မှ ဦးခေါင်း၊ ဦးခေါင်း၏ နျူးကလီးယပ်အပိုင်းနန့် အမြီးရို့ရေ ကွဲကွဲပြားပြား ပေါ်လွင်လာရေ။ ကြယ်တင်းခွန်၏ ဦးခေါင်းတွင် နျူးကလီးယပ်အပိုင်းဖို့ ပိုပြီးကေထွန်းလင်းပနာ၊ ထိုအပိုင်းကို ကိုမားခေါ် မှုန်မွှားမွှားလင်းနီရေအပိုင်းက အိမ်ဖွဲ့ကာ ဝိုင်းရံထားရေ။

ကြယ်တင်းခွန်ရေ အမြီးရေ နီနန့် နီးကပ်လာမှ ပေါ်လာတတ်ရေ။ ထို့ပြင် အမြီးရေ ဦးခေါင်း နောက်၌လည်း အမြဲမနီချေ။ နီပါးသို့ ကြယ်တင်းခွန်ချဉ်းကပ်လားချိန်တွင် ကြယ်တင်းခွန်နောက်၌ အမြီးရေ ကြယ်တင်းခွန်ဧ့ ဦးခေါင်းရှိသို့ ရောက်လားရေ။ အခြားတစ်နည်းပြောရကေ ကြယ်တင်းခွန်ရေ နီဖက်သို့ အမြဲဦးခိုက်နိန်ရေလို့ ဆိုလိုရေ။ ဒေပိုင်ဖြစ်ရခြင်းစွာရေ နီဧ့မျက်နှာပြင်တွင် လျှပ်စစ် 'ဓာတ်မ'ဟိပနာ၊ ကြယ်တင်းခွန်ဧ့ ပဒုံးမာလေ့ လျှပ်စစ် 'ဓာတ်မ'ဟိအနိန်နန့် နေဧ့'ဓာတ်မ'က ကြယ်တင်းခွန်ပဒုံးဧ့ 'ဓာတ်မ'ကို တွန်းခွာရေကြောင့် ဖြစ်တန်ရာရေဟု ဆိုရေ။ ကြယ်တင်းခွန်ရေ နီဟိရာသို့ ပြန်လာရေလည်း ဟိရေ။ နောက်ထပ်ပြန်မလာတော့ဘဲ တစ်ခါတည်း အစအနပျောက်လားရေလည်း ဟိရေဟု ယူဆခကတ်ရေ။ ယေဒါလေ့ ဂုအခါ နက္ခတ်ဆရာအများကပင် ကြယ်တင်းခွန်ကို [[နီအဖွဲ့အစည်း|နီစကြဝဠာ]]တွင်အပါအဝင်ဖြစ်ရေ ဟူပနာလည်းကောင်း၊ ယင်းရေ နီနန့်[[ဂြိုဟ်]]တိဖြစ်ပေါ်ရာ [[နက်ဗျူလာ]]ကြီးဧ့ ပါးရေအစွန်းအနားမှ ပေါ်ပေါက်လာဟန်ဟိရေဟူပနာလည်းကောင်း ယုံကြည်ယူဆလာကတ်ပါယာ။ ကမ္ဘာမှမြင်ရရေ ကြယ်တင်းခွန်ရို့ရေ ဂြိုဟ်တိပိုင်ပင် ကိုယ်ပိုင်လမ်းကြောင်းတိဖြင့် နီကိုလှည့်ပတ်နိန်ကတ်တေ။ ယကေ ကြယ်တင်းခွန်ဧ့ လမ်းကြောင်းကား ဂြိုဟ်ရို့၏ ဘဲဥပုံလမ်းကြောင်းရို့ထက် ပိုပနာရှည်လျားရေ။ ယင်းသို့ လှည့်ပတ်နီကတ်ယင်း ကြယ်တင်းခွန်ရေ နီဟိရာသို့ ပြန်လည်ရောက်ဟိလာမည်ဟု ယူဆကြရာ၊ ဒေပိုင် ယူဆရေအကြောင်းလည်း နီဟိရာသို့ အချိန်မှန် ပြန်လည့်လာရေ ကြယ်တင်းခွန်တိကို တွိမြင်ရလီရေ။

ကြယ်တင်းခွန်တိကို အချိန်ကြာ ကြယ်တင်းခွန်နန့် အချိန်တို ကြယ်တင်းခွန်ဟူပနာ ၂ မျိုး ၂ စား ခွဲခြားထားရေ။ အချိန်ကြာ ကြယ်တင်းခွန်ရေ ကကောင်းတောက်ပပနာ သာမန်မျက်စိနန့် မြင်နိုင်ရေ ပဒုံးပါဟိရေ။ အချိန်တိုကြယ်တင်းခွန်မျိုးတွင် ပဒုံးမပါ သလောက် ဖြစ်စွာကို တွိရဧ့။

== ဟယ်လီကြယ်တင်းခွန် ==

၁၆၈၂ ခုနှစ်တွင် နာမည်ကျော် အင်္ဂလိပ်လူမျိုး သင်္ချာနန့် နက္ခတ်ဆရာကြီး [[အက်မော ဟေလီ|အက်ဒမန်ဟယ်လီ]]ရေ ကကောင်းတောက်ပရေ ကြယ်တင်းခွန်ကြီးတစ်လုံးကို ကြည့်ရှုစစ်ဆီးပြီးနောက်၊ ထိုကြယ်တင်းခွန်ရေ နောက် ၇၆ နှစ်ကြာပနာ၊ ၁၇၅၈ ခုနှစ်သို့ရောက်ကေ ကမ္ဘာမှမြင်နိုင်အောင် ပြန်လာလီဖို့ဟု တင်ကူး အဟောထုတ်ခလီရေ။ ဒေပိုင် အဟောထုတ်ခရေ ထိုကြယ်တင်းခွန်ရေ ၁၇၅၈ ခုနှစ်၌ ပြန်လည်ရောက်ဟိလာလီရေ။ ဟောကိန်းထုတ်ခသူ နက္ခက်ဆရာကြီးဧ့ နာမည်ကို အစွဲပြုပနာ၊ ထိုကြယ်တင်းခွန်ကိုလေ့ ဟယ်လီကြယ်တင်းခွန်ဟု ခေါ်ကတ်ရေ။ ဟယ်လီကြယ်တင်းခွန်ရေ ၇၆ နှစ်တွင် တစ်ကြိမ် ကမ္ဘာသို့ ချဉ်းကပ်လာပနာ၊ နောက်ဆုံးအကြိမ် ပေါ်ခရေနှစ်ဖို့ ၁၉၁၀ ခုနှစ် ဖြစ်လီရေ။

[[File:Comet 1911 S3 Beljawsky.png|thumb|upright|ကြယ်တံခွန်တိရေ နေနန့်ဝီးရေအချိန်၌ ကိုမာနန့် အမြီးပိုင်းတိ မဟိသေးပဲ အစိုင်အခဲအနိန်နန့်သာ တည်ဟိရေ။ ရွှေရှားနှုန်းဖို့လဲ ကကောင်းနှေးရေ။]]
အခြားထင်ပေါ်ကျော်ကြားရေ ကြယ်တင်းခွန်တိဖို့ အင်ကီကြယ်တင်းခွန်၊ ဗီအဲလားကြယ်တင်းခွန်၊ ဒိုနားတီးကြယ်တင်းခွန်ရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။ အင်ကီကြယ်တင်းခွန်ရေ ၃ နှစ်နန့် ၆ လကြာတိုင်း ကမ္ဘာသို့ တစ်ကြိမ် ချဉ်းကပ်လာရေ။ ဗီအဲလားကြယ်တင်းခွန်ရေ ၁၈၄၆ ခုနှစ်တွင် ၂ ခြမ်းကွဲလားပြီးနောက်၊ အစိတ်စိတ်အမြွာမြွာ ထပ်မံပနာ ကွဲထွက်လားပြန်ရေ။ ဒိုနားတီးကြယ်တင်းခွန်ဖို့ ၁၉ ရာစုအတွင်း ပေါ်ရေ ကြယ်တင်းခွန်ရို့အနက် အထွန်းလင်းဆုံး ကြယ်တင်းခွန် ဖြစ်ဧ့။ ကြယ်တင်းခွန်ရေ အရွယ်ပမာဏအားဖြင့် အလွန်တရာ ကြီးမားကြလီရေ။ ကြယ်တင်းခွန်ဧ့ ဦးခေါင်းစွာ မိုင်ပေါင်း ၁၀၀၀၀ မှ ၁၀၀၀၀၀ အထိကျယ်ပြန့်ပနာ၊ ပဒုံးစွာ မိုင်ပေါင်း အသိန်းအသန်းရှည်လျားရေ။ ကြယ်တင်းခွန်ဦးခေါင်းဧ့ နျူးကလီးယပ်အပိုင်းရေ မိုင် သုံး/လေးရာမှ မိုင် ခုနှစ်/ရှစ်ထောင်အထိ ကျယ်ပြန့်ရေ။ ကြယ်တင်းခွန်ရို့ရေ အီးစက်နီရေ အလင်းမဲ့ဒြဗ်ထုတိဖြစ်ပနာ၊ ယင်းရို့တွင် အစိုင်အခဲရော ဓာတ်ငွေ့တိပါ ပါဝင်ကတ်ရေ။ ကြယ်တင်းခွန်ရို့ရေ နီသို့ချဉ်းကပ်လာမှ အလင်းရောင် ထွက်လာရေ။ ထိုအလင်းရောင်ရေ နီရောင်မှ ပြန်ဟပ်ရေ အလင်းရောင်ပြန်လော၊ သို့မဟုတ် နီပူဟိန်ကြောင့် ပူပြင်းတောက်လောင်ရာမှ ထွက်လာရေ အလင်းရောင်လော ဆိုစွာကိုမူ အတိအကျမသိရသိမ့်ပါ။ နီနန့်ဝီးချိန်၌ ကြယ်တင်းခွန်ရို့ရေ နှေးကွေးစွာ ရွိလျားကတ်ကေလေ့ နီသို့ ချဉ်းကပ်လာရေအခါ တစ်စက္ကန့်တွင် မိုင် ၃၀၀ (တစ်မိနစ်တွင် မိုင်ပေါင်း ၁၈၀၀)နှုန်း ပေါက်အောင်ပင် ကြောက်ခမန်းလိလိ လျင်မြန်လာတတ် လီရေ။

ကြယ်တင်းခွန်နန့် ကျွန်ုပ်ရို့ကမ္ဘာ ဝင်တိုက်မိတတ်လီရေ။ ကြယ်တင်းခွန်နန့် ကျွန်ုပ်ရို့ကမ္ဘာ ဝင်တိုက်မိရေအခါမျိုးနန့် ကြုံကြိုက်ခဖူးကေလေ့၊ ကမ္ဘာမာ ဇာခါမျှ ဖီးအန္တရာယ်မဖြစ်ခပေ။ ဝင်တိုက်မိမှန်းကိုပင် မသိရချေ။

== ကြယ်တင်းခွန်တိဧ့ အစိတ်အပိုင်း ၃ ပိုင်း ==
ကြယ်တင်းခွန်ရို့ရေ [[နီအဖွဲ့အစည်း]]အတွင်းမှ သေးငယ်ရေ အရာဝတ္ထုတိဖြစ်ပြီး [[နေ|နီ]]ကို လှည့်ပတ်လျက် ဟိရေ။ နီနန့် နီးလာရေနန့်အမျှ နီရောင်ခြည်လေ (solar wind) ဧ့ သက်ရောက်မှု့ကြောင့် တောက်ပရေ ပဒုံးထွက်ပေါ်လာရေ။ ကြယ်တင်းခွန်တစ်ခုအား အောက်ပါအကြောင်း အစိတ်အပိုင်း (၃)ခု ခွဲခြားသတ်မှတ်နိုင်ရေ -
#ဝတ်ဆံပိုင်း (nucleus)
#ကိုမာ/ဦးခေါင်းပိုင်း (coma)
#ပဒုံးပိုင်း (tail)
ရို့ဖြစ်ရေ။

=== ဝတ်ဆံပိုင်း (nucleus) ===
[[File:Comet Daniel - 1907.jpg|thumb|နေနန့်နီးလာရေနန့်အမျှ နီရောင်ခြည်ဧ့သက်ရောက်မှု့ကို ခံစားရပြီး ဓာတ်ငွေ့နန့်ဖုန်တိပန်းထွက်လာပြီး ဝတ်ဆံပိုင်းကို တိမ်တိုက်သဖွယ် ဖုံးအုပ်ထားရေ။ ၎င်းကို ကိုမာ (coma) ဟုခေါ်ရေ။]]
ဝတ်ဆံပိုင်း (nucleus) ရေ ရီခဲနန့်ဖုန်မှုန့်တိရောနှောနီခြင်းဖြစ်တေ။ အရွယ်အစားဖို့ အချင်းမိုင်တဖဲ့ချေမျှသာဟိတတ်ရေ။ အများအားဖြင့် ၁၀ကီလိုမီတာ (၆ မိုင်) ခန့်သာ ဟိတတ်ပါရေ။ ဒေအပိုင်းရေ အီးလွန်းရေအတွက်နန့် အစိုင်အခဲဖြစ်နီရေ အမာခံ ကျောက်တုံးကျောက်ခဲ အပိုင်းဖြစ်ရေ။ အထူးအနိန်နန့် ရီခိုးရီငွိတိ၊ မီသိန်း၊ မီသိုင်းစိုင်ယင်နိုက်၊ ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်၊ အမိုးနီးယား မြူမှုန်တိ၊ ဖုန့်မှုန့်တိ နန့် အခြားဟိုက်ဒရိုကာဗွန်တိ စုပေါင်း ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်ရေ။

=== ကိုမာ/ဦးခေါင်းပိုင်း (coma) ===
ကြယ်တင်းခွန်တိရေ နီနန့်နီးလာရေနန့်အမျှ ဝတ်ဆံအပိုင်းမှ ဓာတ်ငွေ့တိက လီထုသဖွယ် ဖြစ်ပေါ်လာရေ။ ၎င်းအပိုင်းကို ကိုမာ (coma) ဟုခေါ်ရေ။ ကိုမာအပိုင်းရေ ၈၀၀၀၀ ကီလိုမီတာ (မိုင် ၅၀၀၀၀) ခန့်လောက်ထိ ဟိတက်ပြီး ဝတ်ဆံပိုင်း(nucleus)ကို တိမ်တိုက်တိသဖွယ် ဖုံးအုပ်ထားရေ။ ကိုမာအပိုင်းရေ နီနန့်အနီးဆုံးအချိန်တွင် အကြီးဆုံးတွိမြင်ရပြီး နီနန့်ဝီးလေ အချင်းငယ်လားလီဖြစ်ရေ။ နီနန့် ပိုပနာ နီးကပ်လာရေအခါ နီဧ့ဆွဲအားကြောင့် အဟိန်ပိုမြန်လာရေ။ နီရောင်ခြည်လေ (solar wind) သက်ရောက်မှု့ကြောင့် ဓာတ်ငွိနန့် ဖုန်မှုန့်တိရေ ပဒုံးအဖြစ် ပန်းထွက်လာရေ။

=== ပဒုံးပိုင်း (tail) ===
[[File:Comet tails.gif|thumb|200px|ကြယ်တံခွန်ဧ့ ပတ်လမ်းရေ ဘဲဥပုံဟိရေ။ အမြီး ၂ ခုပါဝင်ပြီး အိုင်ယွန်းအမြီးရေ နေနန့် အစဉ် ဆန်ကျင်ဘက်သို့ဦးတည်နီပြီး ဖုန်မှုန့်အမြီးကား ပတ်လမ်းကြောင်းကို လိုက်ပနာကွေးလျက် ဟိရေ။]]
ကြယ်တင်းခွန်တိရေ နီနန့်နီးလာစွာနန့်အမျှ နီရောင်ခြည်လီ (solar wind) အားသက်ရောက်မှုကို ပိုပြီးကေခံလာရပြီး ကိုမာမှ ဓာတ်ငွေ့တိနန့် ဖုန်မှုန့်တိ ရေ နောက်တွင် ပဒုံးသဏ္ဌာန် တန်းပနာထွက်ပေါ်လာရေ။ ကြယ်တင်းခွန်တိဧ့ ပဒုံးပိုင်းရေ နီနန့်ဆန့်ကျင်ဘက်ကို အမြဲတစေတန်းလျက် ဟိကတ်ရေ။ နီဧ့ အနီးနားသို့ ရောက်လာရေနန့် အမျှ နီမှထုတ်လွှင့်ရေ ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်တိနန့် ကြယ်တင်းခွန်မှ ဓာတ်ငွေ့အမှုန်တိ တိုက်ရိုက်ထိတွိကြအနိန်နန့် ကြယ်တင်းခွန်ရို့ဧ့အရောင်ရေ ပိုပနာတောက်ပလာရေ။ ပဒုံးစွာလေ့ ပိုပနာရှည်လျားလာရေ။ ကြယ်တင်းခွန်တစ်လုံးတွင် ပဒုံး ၂ ပါဟိရေ။ ဖုန်မှုန့် ပဒုံး နန့် အိုင်ယွန်းပဒုံး ရို့ဖြစ်တေ။

== ပြင်ပလင့်တိ ==

* [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Comets Comets Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110219084029/http://solarsystem.nasa.gov/ |date=19 February 2011 }} at [http://solarsystem.nasa.gov/ NASA's Solar System Exploration]
* [http://www.icq.eps.harvard.edu/ International Comet Quarterly]
* [https://web.archive.org/web/20090223102619/http://www.magnet.fsu.edu/education/community/slideshows/comet/index.html How to Make a Model of a Comet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090223102619/http://www.magnet.fsu.edu/education/community/slideshows/comet/index.html |date=23 February 2009 }} audio slideshow – National High Magnetic Field Laboratory
* [http://smallbodies.ru/en/ Catalogue of the Solar System Small Bodies Orbital Evolution]
* [https://sites.google.com/site/nearearthobjectwatch/ Information about comets and asteroids]

== ကိုးကား ==

{{Reflist}}
[[Category:ကြယ်တိ]]</text>
      <sha1>rvwjgila758hw54lasak93oqav0i2l7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>17703</id>
      <parentid>17702</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:49:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <comment>/* ပဒုံးပိုင်း (tail) */</comment>
      <origin>17703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21824" sha1="sq02kbncs4i1gun3qfpxwcufh6m0i0m" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 300px;&quot;
|-
|
 {| style=&quot;background: #eee; white-space: nowrap;&quot; cellpadding=0 cellspacing=2
 |[[File:Deep Impact HRI.jpeg|x133px|Comet Tempel collides with Deep Impact's impactor]]&amp;thinsp;[[File:Comet 67P on 19 September 2014 NavCam mosaic.jpg|x133px|Comet 67P/Churyumov–Gerasimenko orbited by Rosetta]]
 |-
 |[[File:17pHolmes 071104 eder vga.jpg|x122px|Comet [[:en:17P/Holmes]] and its blue ionized tail]]&amp;thinsp;[[File:Comet Wild2.jpg|x122px|Comet Wild 2 visited by Stardust probe]]
 |-
 |[[File:Comet-Hale-Bopp-29-03-1997 hires adj.jpg|x200px|Hale–Bopp seen from Croatia in 1997]]&amp;thinsp;[[File:Iss030e015472 Edit.jpg|x200px|Comet Lovejoy seen from orbit]]
 |}
|-
| Comets – [[:en:Comet nucleus|nucleus]], [[:en:Coma (cometary)|coma]] and [[:en:Comet tail|tail]]:
* Top: [[:en:9P/Tempel]] (impactor collision: ''[[:en:Deep Impact (spacecraft)|Deep Impact]]''), [[:en:67P/Churyumov–Gerasimenko]] (''[[:en:Rosetta (spacecraft)|Rosetta]]'')
* Middle: [[:en:17P/Holmes]] and its blue ionized tail, and [[81P/Wild]] (Wild 2) visited by ''[[:en:Stardust (spacecraft)|Stardust]]''
* Bottom: [[:en:Hale–Bopp]] seen from Earth in 1997, and [[C/2011 W3 (Lovejoy)]] imaged from Earth orbit
|}

'''ကြယ်တင်းခွန်'''ဆိုရာ၌ (သင်္ကေတ: [[File:Comet symbol (fixed width).svg|16px|☄]]) တစ်ခါတစ်ရီရာ မြင်ရရေ မီးရှုးသဏ္ဌာန် အရောင်တန်းထွက်နီရေကြယ်ကို ဆိုလိုရေ။ ကောင်းကင်တန်ဆာရို့တွင် ကြယ်တင်းခွန်တိရေ အံ့ဩစရာ ကောင်းလီရေ။ ကြယ်တင်းခွန်ရို့ရေ ရုတ်တရက် ပေါ်လာတတ်ပနာ၊ ရက်တဖဲ့ချေဖြစ်ဖြစ် ရက်ပေါင်းများစွာဖြစ်ဖြစ် ကြာအောင် မြင်မြင်ထင်ထင် ဟိပြီးနောက်၊ နီမှဝီးရာသို့ ဆုတ်ခွာပျောက်ကွယ် လားတတ်ကတ်ရေ။ ရှီးအခါက ကြယ်တင်းခွန်နန့် စပ်လျဉ်းပနာ ယုံမှတ်မှုတိစွာ ဟိခဧ့။ များသောအားဖြင့် ကြယ်တင်းခွန်ပေါ်လာကေ ကပ်ဖီးတိ ဆိုက်ရောက်တတ်ရေဟု ယုံကြည်ခကတ်ရေ။

==ဇာပိုင်ဖြစ်ပေါ်လာလဲ==
ကြယ်တင်းခွန်ရေ ဇာချင့်တိပိုင် ဖြစ်ပေါ်လာပနာ၊ ဇာအရပ်သို့ ထွက်လားရေဆိုစွာကို ဂုတိုင် သျှင်းလင်းစွာ မသိကတ်ရသိမ့်ပါ။ ကြယ်တင်းခွန်ကို မှုန်မှီမှုန်မွှား သဏ္ဌာန်က စတင်ပနာ မြင်ရတတ်ရေ။ နီပါးသို့ ချဉ်းကပ်လာရေအခါတွင်မှ ဦးခေါင်း၊ ဦးခေါင်း၏ နျူးကလီးယပ်အပိုင်းနန့် အမြီးရို့ရေ ကွဲကွဲပြားပြား ပေါ်လွင်လာရေ။ ကြယ်တင်းခွန်၏ ဦးခေါင်းတွင် နျူးကလီးယပ်အပိုင်းဖို့ ပိုပြီးကေထွန်းလင်းပနာ၊ ထိုအပိုင်းကို ကိုမားခေါ် မှုန်မွှားမွှားလင်းနီရေအပိုင်းက အိမ်ဖွဲ့ကာ ဝိုင်းရံထားရေ။

ကြယ်တင်းခွန်ရေ အမြီးရေ နီနန့် နီးကပ်လာမှ ပေါ်လာတတ်ရေ။ ထို့ပြင် အမြီးရေ ဦးခေါင်း နောက်၌လည်း အမြဲမနီချေ။ နီပါးသို့ ကြယ်တင်းခွန်ချဉ်းကပ်လားချိန်တွင် ကြယ်တင်းခွန်နောက်၌ အမြီးရေ ကြယ်တင်းခွန်ဧ့ ဦးခေါင်းရှိသို့ ရောက်လားရေ။ အခြားတစ်နည်းပြောရကေ ကြယ်တင်းခွန်ရေ နီဖက်သို့ အမြဲဦးခိုက်နိန်ရေလို့ ဆိုလိုရေ။ ဒေပိုင်ဖြစ်ရခြင်းစွာရေ နီဧ့မျက်နှာပြင်တွင် လျှပ်စစ် 'ဓာတ်မ'ဟိပနာ၊ ကြယ်တင်းခွန်ဧ့ ပဒုံးမာလေ့ လျှပ်စစ် 'ဓာတ်မ'ဟိအနိန်နန့် နေဧ့'ဓာတ်မ'က ကြယ်တင်းခွန်ပဒုံးဧ့ 'ဓာတ်မ'ကို တွန်းခွာရေကြောင့် ဖြစ်တန်ရာရေဟု ဆိုရေ။ ကြယ်တင်းခွန်ရေ နီဟိရာသို့ ပြန်လာရေလည်း ဟိရေ။ နောက်ထပ်ပြန်မလာတော့ဘဲ တစ်ခါတည်း အစအနပျောက်လားရေလည်း ဟိရေဟု ယူဆခကတ်ရေ။ ယေဒါလေ့ ဂုအခါ နက္ခတ်ဆရာအများကပင် ကြယ်တင်းခွန်ကို [[နီအဖွဲ့အစည်း|နီစကြဝဠာ]]တွင်အပါအဝင်ဖြစ်ရေ ဟူပနာလည်းကောင်း၊ ယင်းရေ နီနန့်[[ဂြိုဟ်]]တိဖြစ်ပေါ်ရာ [[နက်ဗျူလာ]]ကြီးဧ့ ပါးရေအစွန်းအနားမှ ပေါ်ပေါက်လာဟန်ဟိရေဟူပနာလည်းကောင်း ယုံကြည်ယူဆလာကတ်ပါယာ။ ကမ္ဘာမှမြင်ရရေ ကြယ်တင်းခွန်ရို့ရေ ဂြိုဟ်တိပိုင်ပင် ကိုယ်ပိုင်လမ်းကြောင်းတိဖြင့် နီကိုလှည့်ပတ်နိန်ကတ်တေ။ ယကေ ကြယ်တင်းခွန်ဧ့ လမ်းကြောင်းကား ဂြိုဟ်ရို့၏ ဘဲဥပုံလမ်းကြောင်းရို့ထက် ပိုပနာရှည်လျားရေ။ ယင်းသို့ လှည့်ပတ်နီကတ်ယင်း ကြယ်တင်းခွန်ရေ နီဟိရာသို့ ပြန်လည်ရောက်ဟိလာမည်ဟု ယူဆကြရာ၊ ဒေပိုင် ယူဆရေအကြောင်းလည်း နီဟိရာသို့ အချိန်မှန် ပြန်လည့်လာရေ ကြယ်တင်းခွန်တိကို တွိမြင်ရလီရေ။

ကြယ်တင်းခွန်တိကို အချိန်ကြာ ကြယ်တင်းခွန်နန့် အချိန်တို ကြယ်တင်းခွန်ဟူပနာ ၂ မျိုး ၂ စား ခွဲခြားထားရေ။ အချိန်ကြာ ကြယ်တင်းခွန်ရေ ကကောင်းတောက်ပပနာ သာမန်မျက်စိနန့် မြင်နိုင်ရေ ပဒုံးပါဟိရေ။ အချိန်တိုကြယ်တင်းခွန်မျိုးတွင် ပဒုံးမပါ သလောက် ဖြစ်စွာကို တွိရဧ့။

== ဟယ်လီကြယ်တင်းခွန် ==

၁၆၈၂ ခုနှစ်တွင် နာမည်ကျော် အင်္ဂလိပ်လူမျိုး သင်္ချာနန့် နက္ခတ်ဆရာကြီး [[အက်မော ဟေလီ|အက်ဒမန်ဟယ်လီ]]ရေ ကကောင်းတောက်ပရေ ကြယ်တင်းခွန်ကြီးတစ်လုံးကို ကြည့်ရှုစစ်ဆီးပြီးနောက်၊ ထိုကြယ်တင်းခွန်ရေ နောက် ၇၆ နှစ်ကြာပနာ၊ ၁၇၅၈ ခုနှစ်သို့ရောက်ကေ ကမ္ဘာမှမြင်နိုင်အောင် ပြန်လာလီဖို့ဟု တင်ကူး အဟောထုတ်ခလီရေ။ ဒေပိုင် အဟောထုတ်ခရေ ထိုကြယ်တင်းခွန်ရေ ၁၇၅၈ ခုနှစ်၌ ပြန်လည်ရောက်ဟိလာလီရေ။ ဟောကိန်းထုတ်ခသူ နက္ခက်ဆရာကြီးဧ့ နာမည်ကို အစွဲပြုပနာ၊ ထိုကြယ်တင်းခွန်ကိုလေ့ ဟယ်လီကြယ်တင်းခွန်ဟု ခေါ်ကတ်ရေ။ ဟယ်လီကြယ်တင်းခွန်ရေ ၇၆ နှစ်တွင် တစ်ကြိမ် ကမ္ဘာသို့ ချဉ်းကပ်လာပနာ၊ နောက်ဆုံးအကြိမ် ပေါ်ခရေနှစ်ဖို့ ၁၉၁၀ ခုနှစ် ဖြစ်လီရေ။

[[File:Comet 1911 S3 Beljawsky.png|thumb|upright|ကြယ်တံခွန်တိရေ နေနန့်ဝီးရေအချိန်၌ ကိုမာနန့် အမြီးပိုင်းတိ မဟိသေးပဲ အစိုင်အခဲအနိန်နန့်သာ တည်ဟိရေ။ ရွှေရှားနှုန်းဖို့လဲ ကကောင်းနှေးရေ။]]
အခြားထင်ပေါ်ကျော်ကြားရေ ကြယ်တင်းခွန်တိဖို့ အင်ကီကြယ်တင်းခွန်၊ ဗီအဲလားကြယ်တင်းခွန်၊ ဒိုနားတီးကြယ်တင်းခွန်ရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။ အင်ကီကြယ်တင်းခွန်ရေ ၃ နှစ်နန့် ၆ လကြာတိုင်း ကမ္ဘာသို့ တစ်ကြိမ် ချဉ်းကပ်လာရေ။ ဗီအဲလားကြယ်တင်းခွန်ရေ ၁၈၄၆ ခုနှစ်တွင် ၂ ခြမ်းကွဲလားပြီးနောက်၊ အစိတ်စိတ်အမြွာမြွာ ထပ်မံပနာ ကွဲထွက်လားပြန်ရေ။ ဒိုနားတီးကြယ်တင်းခွန်ဖို့ ၁၉ ရာစုအတွင်း ပေါ်ရေ ကြယ်တင်းခွန်ရို့အနက် အထွန်းလင်းဆုံး ကြယ်တင်းခွန် ဖြစ်ဧ့။ ကြယ်တင်းခွန်ရေ အရွယ်ပမာဏအားဖြင့် အလွန်တရာ ကြီးမားကြလီရေ။ ကြယ်တင်းခွန်ဧ့ ဦးခေါင်းစွာ မိုင်ပေါင်း ၁၀၀၀၀ မှ ၁၀၀၀၀၀ အထိကျယ်ပြန့်ပနာ၊ ပဒုံးစွာ မိုင်ပေါင်း အသိန်းအသန်းရှည်လျားရေ။ ကြယ်တင်းခွန်ဦးခေါင်းဧ့ နျူးကလီးယပ်အပိုင်းရေ မိုင် သုံး/လေးရာမှ မိုင် ခုနှစ်/ရှစ်ထောင်အထိ ကျယ်ပြန့်ရေ။ ကြယ်တင်းခွန်ရို့ရေ အီးစက်နီရေ အလင်းမဲ့ဒြဗ်ထုတိဖြစ်ပနာ၊ ယင်းရို့တွင် အစိုင်အခဲရော ဓာတ်ငွေ့တိပါ ပါဝင်ကတ်ရေ။ ကြယ်တင်းခွန်ရို့ရေ နီသို့ချဉ်းကပ်လာမှ အလင်းရောင် ထွက်လာရေ။ ထိုအလင်းရောင်ရေ နီရောင်မှ ပြန်ဟပ်ရေ အလင်းရောင်ပြန်လော၊ သို့မဟုတ် နီပူဟိန်ကြောင့် ပူပြင်းတောက်လောင်ရာမှ ထွက်လာရေ အလင်းရောင်လော ဆိုစွာကိုမူ အတိအကျမသိရသိမ့်ပါ။ နီနန့်ဝီးချိန်၌ ကြယ်တင်းခွန်ရို့ရေ နှေးကွေးစွာ ရွိလျားကတ်ကေလေ့ နီသို့ ချဉ်းကပ်လာရေအခါ တစ်စက္ကန့်တွင် မိုင် ၃၀၀ (တစ်မိနစ်တွင် မိုင်ပေါင်း ၁၈၀၀)နှုန်း ပေါက်အောင်ပင် ကြောက်ခမန်းလိလိ လျင်မြန်လာတတ် လီရေ။

ကြယ်တင်းခွန်နန့် ကျွန်ုပ်ရို့ကမ္ဘာ ဝင်တိုက်မိတတ်လီရေ။ ကြယ်တင်းခွန်နန့် ကျွန်ုပ်ရို့ကမ္ဘာ ဝင်တိုက်မိရေအခါမျိုးနန့် ကြုံကြိုက်ခဖူးကေလေ့၊ ကမ္ဘာမာ ဇာခါမျှ ဖီးအန္တရာယ်မဖြစ်ခပေ။ ဝင်တိုက်မိမှန်းကိုပင် မသိရချေ။

== ကြယ်တင်းခွန်တိဧ့ အစိတ်အပိုင်း ၃ ပိုင်း ==
ကြယ်တင်းခွန်ရို့ရေ [[နီအဖွဲ့အစည်း]]အတွင်းမှ သေးငယ်ရေ အရာဝတ္ထုတိဖြစ်ပြီး [[နေ|နီ]]ကို လှည့်ပတ်လျက် ဟိရေ။ နီနန့် နီးလာရေနန့်အမျှ နီရောင်ခြည်လေ (solar wind) ဧ့ သက်ရောက်မှု့ကြောင့် တောက်ပရေ ပဒုံးထွက်ပေါ်လာရေ။ ကြယ်တင်းခွန်တစ်ခုအား အောက်ပါအကြောင်း အစိတ်အပိုင်း (၃)ခု ခွဲခြားသတ်မှတ်နိုင်ရေ -
#ဝတ်ဆံပိုင်း (nucleus)
#ကိုမာ/ဦးခေါင်းပိုင်း (coma)
#ပဒုံးပိုင်း (tail)
ရို့ဖြစ်ရေ။

=== ဝတ်ဆံပိုင်း (nucleus) ===
[[File:Comet Daniel - 1907.jpg|thumb|နေနန့်နီးလာရေနန့်အမျှ နီရောင်ခြည်ဧ့သက်ရောက်မှု့ကို ခံစားရပြီး ဓာတ်ငွေ့နန့်ဖုန်တိပန်းထွက်လာပြီး ဝတ်ဆံပိုင်းကို တိမ်တိုက်သဖွယ် ဖုံးအုပ်ထားရေ။ ၎င်းကို ကိုမာ (coma) ဟုခေါ်ရေ။]]
ဝတ်ဆံပိုင်း (nucleus) ရေ ရီခဲနန့်ဖုန်မှုန့်တိရောနှောနီခြင်းဖြစ်တေ။ အရွယ်အစားဖို့ အချင်းမိုင်တဖဲ့ချေမျှသာဟိတတ်ရေ။ အများအားဖြင့် ၁၀ကီလိုမီတာ (၆ မိုင်) ခန့်သာ ဟိတတ်ပါရေ။ ဒေအပိုင်းရေ အီးလွန်းရေအတွက်နန့် အစိုင်အခဲဖြစ်နီရေ အမာခံ ကျောက်တုံးကျောက်ခဲ အပိုင်းဖြစ်ရေ။ အထူးအနိန်နန့် ရီခိုးရီငွိတိ၊ မီသိန်း၊ မီသိုင်းစိုင်ယင်နိုက်၊ ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်၊ အမိုးနီးယား မြူမှုန်တိ၊ ဖုန့်မှုန့်တိ နန့် အခြားဟိုက်ဒရိုကာဗွန်တိ စုပေါင်း ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်ရေ။

=== ကိုမာ/ဦးခေါင်းပိုင်း (coma) ===
ကြယ်တင်းခွန်တိရေ နီနန့်နီးလာရေနန့်အမျှ ဝတ်ဆံအပိုင်းမှ ဓာတ်ငွေ့တိက လီထုသဖွယ် ဖြစ်ပေါ်လာရေ။ ၎င်းအပိုင်းကို ကိုမာ (coma) ဟုခေါ်ရေ။ ကိုမာအပိုင်းရေ ၈၀၀၀၀ ကီလိုမီတာ (မိုင် ၅၀၀၀၀) ခန့်လောက်ထိ ဟိတက်ပြီး ဝတ်ဆံပိုင်း(nucleus)ကို တိမ်တိုက်တိသဖွယ် ဖုံးအုပ်ထားရေ။ ကိုမာအပိုင်းရေ နီနန့်အနီးဆုံးအချိန်တွင် အကြီးဆုံးတွိမြင်ရပြီး နီနန့်ဝီးလေ အချင်းငယ်လားလီဖြစ်ရေ။ နီနန့် ပိုပနာ နီးကပ်လာရေအခါ နီဧ့ဆွဲအားကြောင့် အဟိန်ပိုမြန်လာရေ။ နီရောင်ခြည်လေ (solar wind) သက်ရောက်မှု့ကြောင့် ဓာတ်ငွိနန့် ဖုန်မှုန့်တိရေ ပဒုံးအဖြစ် ပန်းထွက်လာရေ။

=== ပဒုံးပိုင်း (tail) ===
[[File:Comet tails.gif|thumb|ကြယ်တံခွန်ဧ့ ပတ်လမ်းရေ ဘဲဥပုံဟိရေ။ အမြီး ၂ ခုပါဝင်ပြီး အိုင်ယွန်းအမြီးရေ နေနန့် အစဉ် ဆန်ကျင်ဘက်သို့ဦးတည်နီပြီး ဖုန်မှုန့်အမြီးကား ပတ်လမ်းကြောင်းကို လိုက်ပနာကွေးလျက် ဟိရေ။]]
ကြယ်တင်းခွန်တိရေ နီနန့်နီးလာစွာနန့်အမျှ နီရောင်ခြည်လီ (solar wind) အားသက်ရောက်မှုကို ပိုပြီးကေခံလာရပြီး ကိုမာမှ ဓာတ်ငွေ့တိနန့် ဖုန်မှုန့်တိ ရေ နောက်တွင် ပဒုံးသဏ္ဌာန် တန်းပနာထွက်ပေါ်လာရေ။ ကြယ်တင်းခွန်တိဧ့ ပဒုံးပိုင်းရေ နီနန့်ဆန့်ကျင်ဘက်ကို အမြဲတစေတန်းလျက် ဟိကတ်ရေ။ နီဧ့ အနီးနားသို့ ရောက်လာရေနန့် အမျှ နီမှထုတ်လွှင့်ရေ ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်တိနန့် ကြယ်တင်းခွန်မှ ဓာတ်ငွေ့အမှုန်တိ တိုက်ရိုက်ထိတွိကြအနိန်နန့် ကြယ်တင်းခွန်ရို့ဧ့အရောင်ရေ ပိုပနာတောက်ပလာရေ။ ပဒုံးစွာလေ့ ပိုပနာရှည်လျားလာရေ။ ကြယ်တင်းခွန်တစ်လုံးတွင် ပဒုံး ၂ ပါဟိရေ။ ဖုန်မှုန့် ပဒုံး နန့် အိုင်ယွန်းပဒုံး ရို့ဖြစ်တေ။

== ပြင်ပလင့်တိ ==

* [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Comets Comets Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110219084029/http://solarsystem.nasa.gov/ |date=19 February 2011 }} at [http://solarsystem.nasa.gov/ NASA's Solar System Exploration]
* [http://www.icq.eps.harvard.edu/ International Comet Quarterly]
* [https://web.archive.org/web/20090223102619/http://www.magnet.fsu.edu/education/community/slideshows/comet/index.html How to Make a Model of a Comet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090223102619/http://www.magnet.fsu.edu/education/community/slideshows/comet/index.html |date=23 February 2009 }} audio slideshow – National High Magnetic Field Laboratory
* [http://smallbodies.ru/en/ Catalogue of the Solar System Small Bodies Orbital Evolution]
* [https://sites.google.com/site/nearearthobjectwatch/ Information about comets and asteroids]

== ကိုးကား ==

{{Reflist}}
[[Category:ကြယ်တိ]]</text>
      <sha1>sq02kbncs4i1gun3qfpxwcufh6m0i0m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကြယ်ပုနီ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2822</id>
    <revision>
      <id>17704</id>
      <parentid>14156</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:50:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <origin>17704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11969" sha1="69qkk3h8g7qaoy5lc6mx3uny1orzarh" xml:space="preserve">[[File:New shot of Proxima Centauri, our nearest neighbour.jpg|thumb|[[ပရိုဆီမာ စင်တောရိ]] ရေ နေမှ [[အလင်းနှစ်]] ၄.၂ ကွာဝီးပြီး အနီးဆုံး ကြယ်ပုနီတစ်စင်းဖြစ်ရေ။]]
'''ကြယ်ပုနီ''' ({{Lang-en|Red dwarf}}) ဆိုစွာ[[ပင်မ အစီအစဉ် အတွင်းဟိကြယ်|ပင်မအစီစဉ်]]တွင်ဟိရေ အီးမြရေကြယ်၊ K သို့မဟုတ် M အမျိုးအစား ကြယ်တစ်စင်းဖြစ်ရေ။ ကြယ်ပုနီတိရေ နေထုထည်ဧ့ ဝ.ဝ၇၅ ထက်လျော့နည်းကာ မျက်နှာပြင်အပူချိန်ဖို့ ၄ဝဝဝ ကေလ်ဗင်ခန့် ဟိရေ။ ကြယ်ပုနီတိရေ [[နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီ]]ထဲတွင် အများစုဖြစ်ကတ်ရေ [[ကြယ်]]အမျိုးအစားပင်ဖြစ်ရေ။ အနည်းဆုံး [[နီ]]နန့် အနီးဆုံးဖြစ်စီကေလည်း သူရို့ဧ့ နည်းပါးလှရေ တောက်ပမှုကြောင့် အလွယ်တကူ မလေ့လာနိုင်ပေ။ [[ကမ္ဘာ]]မြေမှဆိုပါကေ ယင်းအား သာမန်မျက်စိနိုင် မမြင်နိုင်လီ။&lt;ref&gt;[http://kencroswell.com/thebrightestreddwarf.html &quot;The Brightest Red Dwarf&quot;], by Ken Croswell (Accessed 6/7/08)&lt;/ref&gt; [[ပရိုဆီမာ စင်တောရိ]]ရေ နေမှအနီးဆုံးကြယ်ပုနီတစ်စင်းဖြစ်ပြီး အနီးဆုံးကြယ်အစင်း ၃ဝ စာရင်းတွင် ၂ဝ ခုမြောက်ဖြစ်ရေ။ အချို့ရေ ခန့်မှန်းတွက်ချက်မှုတိအရ [[နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီ|နဂါးငွေ့တန်း]]တွင် ကြယ်ပုနီတိရေ ၄ ပုံ ၃ ပုံခန့် လွှမ်းမိုးထားရေလို့ဆိုရေ။&lt;ref name=&quot;bbcrd2013-04-11&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-21350899 Exoplanets near red dwarfs suggest another Earth nearer], 6 February 2013, Jason Palmer, ''BBC'', retrieved at 11 April 2013&lt;/ref&gt; စတီလာ မော်ဒယ်တိအရ နေထုထည်ဧ့ ဝ.၃၅ ထက်ငယ်ရေ ကြယ်ပုနီတိရေ သာမိုနူကလိယား ဖျူးသျှင်းဖြင့် [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]]ရေ [[ဟီလီယမ်]]အဖြစ် လောင်ကျွမ်းရေကြောင့် ပင်မအူတိုင်လောင်ကျွမ်းမှုကို ရှောင်ရှားစီနိုင်ရေ။&lt;ref name=aaa496_3_787&gt;{{Cite journal
 | last1=Reiners | first1=A. | last2=Basri | first2=G.
 | title=On the magnetic topology of partially and fully convective stars
 | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=496 | issue=3 | pages=787–790
 |date=March 2009 | doi=10.1051/0004-6361:200811450
 | bibcode=2009A&amp;A...496..787R |arxiv = 0901.1659 }}&lt;/ref&gt;
ယင်းချင့်ကြောင့် ကြယ်ပုနီတိရေ နှေးကွေးစွာဖြင့် ဆက်တိုက်တောက်ပကတ်ပြီး လောင်စာကုန်ဆုံးချိန်ထိ နှစ်ပေါင်း [[ထရီလီယံ]]တိုင်အောင် ကြာရှည်ကတ်ရေ။
[[စကြဝဠာ]]ဧ့ တိုတောင်းရေ သက်တမ်းအရ အဆင့်မြင့် ဆင့်ကဲ့ပြောင်းလဲရေ ကြယ်ပုနီတိရေ မတည်ဟိနိုင်ပေ။

==ဂြိုဟ်တိ==
[[File:RedDwarfNASA-hue-shifted.jpg|thumb|right|300px|ကြယ်ပုနီတစ်စင်းအား အနုပညာသျှင်မှ ပုံဖော်ထားပုံ]]
ကြယ်ပုနီတိအနားတွင် လှည့်ပတ်နီကတ်ရေ [[နေစကြဝဠာပြင်ပဂြိုဟ်]]ပေါင်းများစွာ ဟိကတ်ရေ။ ယကေ [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]အရွယ်အစားဂြိုဟ်တိ ရှားပါးလှရေ။ ကြယ်တိအား လေ့လာချက်တိအရ နီထက် အဆပေါင်း ၁ မှ ၆ အထိကြီးမားရေကြယ်တိတွင် ဂျူပီတာအရွယ်ဂြိုဟ်ပေါင်း တစ်စင်း သို့မဟုတ် တစ်စင်းထက်ပိုရေ ဂြိုဟ်တိ ဝန်းရံကတ်ရေလို့ဆိုရေ။ နီပိုင်ကြယ်တိ ၁၆ စင်းတွင် ဂျူပီတာအရွယ်ဂြိုဟ်တစ်စင်းနန့် ကြယ်ပုနီအစင်း ၅ဝ တွင် တစ်ခုသာ တည်ဟိနိုင်ရေ။ မိုက်ခရိုလန်းဆင်းနည်းပညာနန့် လေ့လာချက်အရ ကြယ်ပုနီ ၃ စင်းတွင် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]အရွယ်အစားမျိုး ဂြိုဟ်တစ်စင်းဟိနိုင်ရေ။&lt;ref name=&quot;JAJohnson&quot;&gt;
{{Cite journal
|author=J. A. Johnson
|date=2011
|title=The Stars that Host Planets
|journal=Sky &amp; Telescope
|volume=
|issue=April|pages=22–27
|doi=
|bibcode=
|arxiv =
 }}&lt;/ref&gt; လေ့လာချက်တိမှ ညွန်ပြနီစွာတော့ခါ ကြယ်ပုနီ ၄ဝ ရာခိုင်နှုန်းတွင် ဆူပါကမ္ဘာ (ကမ္ဘာထက်ကြီးရေ ဂြိုဟ်) အမျိုးအစားတိ [[ဂိုလ်းဒီလော့ဇုန်]]အတွင်း လှည့်ပတ်လျက် ဟိကတ်ရေလို့ဆိုရေ။ ယင်းချင့်ကြောင့် ရီတိစွာ အရည်အဖြစ် ဂြိုဟ်မျက်နှာပြင်တွင် တည်ဟိနိုင်ရေ။&lt;ref&gt;[http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=36565 Billions of Rocky Planets in Habitable Zones Around Red Dwarfs] European Southern Observatory March 28, 2012&lt;/ref&gt;

အနည်းဆုံး [[နီစကြဝဠာပြင်ပဂြိုဟ်]]အစင်း ၄ စင်းမှ ၆ စင်းအထိ ၂ဝဝ၅ ခုနှစ်နန့် ၂ဝ၁ဝ ခုနှစ်ကြားတွင် ယှာဖွီတွိ့ဟိခရေ။ ဂြိုဟ်တစ်စင်းရေ
ကမ္ဘာထက် ၁၆ ဆကြီးရေ နက်ပကျွန်းအရွယ်အစားဖြစ်ရေ။ ယင်းရေ မိခင်ကြယ်မှ [[ကီလိုမီတာ]] ၆ သိန်း (ဝ.ဝ၄ [[AU]]) မှ လှည်ပတ်နီရေ။ မျက်နှာပြင်အပူချိန်ရေ ၁၅ဝ ဒီဂရီ ဆဲလ်ဆီးယပ်ဟိရေဟု ခန့်မှန်းထားရေ။ ၂ဝဝ၆ ခုနှစ်တွင် ကြယ်ပုနီ OGLE-2005-BLG-390L ဆိုရေကြယ်မှ နေစကြဝဠာပြင်ပဂြိုဟ်တစ်စင်းအား ယှာဖွီတွိ့ဟိခကာ ယင်းရေ မိခင်ကြယ်မှ ကီလိုမီတာ သိန်းပေါင်း ၃၉ဝ (၂.၆ [[AU]]) ကွာအဝီးတွင်ဟိပြီး မျက်နှာပြင်အပူချိန်ဖို့ -၂၂ဝ ဒီဂရီ ဆဲလ်ဆီးယပ် ဟိရေလို့ဆိုရေ။ ၂ဝဝ၇ ခုနှစ်တွင် Gliese 581 c ဆိုရေ နေပြင်ပဂြိုဟ်အား ယှာဖွီတွိ့ဟိခရေ။ ယင်းရေ နေကဲ့သို့ ပင်မအစီအစဉ်ကြယ်တစ်စင်းအား လှည့်ပတ်နေပြီး ကမ္ဘာထက် ၁.၅ ဆခန့်သာ ကြီးမားရေ။ Gliese 581 c ရေ ဂိုးလ်ဒီလော့ဇုန်အတွင်းဟိရေ ဂြိုဟ်တစ်စင်းပင် ဖြစ်လီရေ။ ဇာပိုင်ပင်ဆိုစေကာမူ ဂြိုဟ်တည်ဟိမှုရေ ဆုလဒ်ပေတည်း။&lt;ref&gt;[[https://arxiv.org/abs/1102.3314 &quot;Bayesian re-analysis of the radial velocities of Gliese 581]]. Evidence in favour of only four planetary companions&lt;/ref&gt;

==သက်ဟိတိ နီထိုင်နိုင်ခြင်း==
ကြယ်ပုနီတစ်စင်းအား လှည့်ပတ်နီရေဂြိုဟ်တွင် [[သက်ဟိ]]တိ သျှင်သန်နိုင်မှုဆိုရေ အယူအဆရေ အငြင်းပွားဖွယ်ရာဖြစ်လျက် ဟိလီရေ။  [[ဂြိုဟ်]]အနိန်နန့် မိခင်ကြယ်ပုနီအနားသို့ ပိုပြီးကေနီးကပ်နေရဖို့။ ယင်းချင့်ကြောင့် ဂြိုဟ်ဧ့ တစ်ဘက်ခြမ်းရေ ကြယ်သို့ အမြဲတမ်းမျက်နှာမူထားရပြီး တစ်ဘက်ခြမ်းဖို့မူ ဖေို့င်နေပေလီဖို့။ ဇာကြောင့်ဆိုကေ မိခင်ကြယ်ဧ့ [[ဒြပ်ဆွဲငင်အား|ဒြပ်ဆွဲအား]]ကြောင့် ယင်းကဲ့သို့ ဖြစ်လာရရေ။ ယင်းဖြစ်စဉ်ရေ ဂြိုဟ်အား အပူချိန်ပြောင်းလဲမှုကြီး ဖြစ်ပေါ်စေပြီး သက်ဟိတိ သျှင်သန်နိုင်ရန် ခက်ခဲမည်ဖြစ်လီရေ။ ယကေလည်း မကြာသေးခင်က အဆိုပြုထားရေ [[သီအိုရီ]]တိအရ ပါးလွှာရေလေထုမှ အပူချိန်ရေ [[ပင်လယ်]]အားအပူပီးကာ ဂြိုဟ်တစ်ခုလုံးအား လွှမ်းခြုံစေပြီး သက်ဟိတိသျှင်သန်နိုင်ရန် သဟဇာတဖြစ်နိုင်ရေလို့ဆိုရေ။ ကြယ်ပုနီတိရေ [[အနီအောက်ရောင်ခြည်]]အား ထုတ်လွှင့်ပီးတတ်ကတ်ရေ။ ထို့ပြင် [[ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်]]အားလည်း ထုတ်ပီးကတ်ရေကြောင့် [[သက်ဟိ]]တိ သျှင်သန်နိုင်ရန်ဖို့ ပြဿနာတစ်ခု ဖြစ်နိုင်လီရေ။

==အခြား ကြည့်ရန်==
* [[ဧရာမ ကြယ်နီ]]
*[[ကြယ်ဖြူပု]]
*[[ကြယ်ပုညို]]
*[[ကြယ်ပုနက်]]

==ကျမ်းကိုး==
{{Reflist|2}}

[[Category:ကြယ်တိ]]</text>
      <sha1>69qkk3h8g7qaoy5lc6mx3uny1orzarh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>17705</id>
      <parentid>17704</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:50:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>986</id>
      </contributor>
      <comment>/* ဂြိုဟ်တိ */</comment>
      <origin>17705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11963" sha1="g5ie640quzjicxl32u1is9xg0mvsawn" xml:space="preserve">[[File:New shot of Proxima Centauri, our nearest neighbour.jpg|thumb|[[ပရိုဆီမာ စင်တောရိ]] ရေ နေမှ [[အလင်းနှစ်]] ၄.၂ ကွာဝီးပြီး အနီးဆုံး ကြယ်ပုနီတစ်စင်းဖြစ်ရေ။]]
'''ကြယ်ပုနီ''' ({{Lang-en|Red dwarf}}) ဆိုစွာ[[ပင်မ အစီအစဉ် အတွင်းဟိကြယ်|ပင်မအစီစဉ်]]တွင်ဟိရေ အီးမြရေကြယ်၊ K သို့မဟုတ် M အမျိုးအစား ကြယ်တစ်စင်းဖြစ်ရေ။ ကြယ်ပုနီတိရေ နေထုထည်ဧ့ ဝ.ဝ၇၅ ထက်လျော့နည်းကာ မျက်နှာပြင်အပူချိန်ဖို့ ၄ဝဝဝ ကေလ်ဗင်ခန့် ဟိရေ။ ကြယ်ပုနီတိရေ [[နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီ]]ထဲတွင် အများစုဖြစ်ကတ်ရေ [[ကြယ်]]အမျိုးအစားပင်ဖြစ်ရေ။ အနည်းဆုံး [[နီ]]နန့် အနီးဆုံးဖြစ်စီကေလည်း သူရို့ဧ့ နည်းပါးလှရေ တောက်ပမှုကြောင့် အလွယ်တကူ မလေ့လာနိုင်ပေ။ [[ကမ္ဘာ]]မြေမှဆိုပါကေ ယင်းအား သာမန်မျက်စိနိုင် မမြင်နိုင်လီ။&lt;ref&gt;[http://kencroswell.com/thebrightestreddwarf.html &quot;The Brightest Red Dwarf&quot;], by Ken Croswell (Accessed 6/7/08)&lt;/ref&gt; [[ပရိုဆီမာ စင်တောရိ]]ရေ နေမှအနီးဆုံးကြယ်ပုနီတစ်စင်းဖြစ်ပြီး အနီးဆုံးကြယ်အစင်း ၃ဝ စာရင်းတွင် ၂ဝ ခုမြောက်ဖြစ်ရေ။ အချို့ရေ ခန့်မှန်းတွက်ချက်မှုတိအရ [[နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီ|နဂါးငွေ့တန်း]]တွင် ကြယ်ပုနီတိရေ ၄ ပုံ ၃ ပုံခန့် လွှမ်းမိုးထားရေလို့ဆိုရေ။&lt;ref name=&quot;bbcrd2013-04-11&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-21350899 Exoplanets near red dwarfs suggest another Earth nearer], 6 February 2013, Jason Palmer, ''BBC'', retrieved at 11 April 2013&lt;/ref&gt; စတီလာ မော်ဒယ်တိအရ နေထုထည်ဧ့ ဝ.၃၅ ထက်ငယ်ရေ ကြယ်ပုနီတိရေ သာမိုနူကလိယား ဖျူးသျှင်းဖြင့် [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်]]ရေ [[ဟီလီယမ်]]အဖြစ် လောင်ကျွမ်းရေကြောင့် ပင်မအူတိုင်လောင်ကျွမ်းမှုကို ရှောင်ရှားစီနိုင်ရေ။&lt;ref name=aaa496_3_787&gt;{{Cite journal
 | last1=Reiners | first1=A. | last2=Basri | first2=G.
 | title=On the magnetic topology of partially and fully convective stars
 | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=496 | issue=3 | pages=787–790
 |date=March 2009 | doi=10.1051/0004-6361:200811450
 | bibcode=2009A&amp;A...496..787R |arxiv = 0901.1659 }}&lt;/ref&gt;
ယင်းချင့်ကြောင့် ကြယ်ပုနီတိရေ နှေးကွေးစွာဖြင့် ဆက်တိုက်တောက်ပကတ်ပြီး လောင်စာကုန်ဆုံးချိန်ထိ နှစ်ပေါင်း [[ထရီလီယံ]]တိုင်အောင် ကြာရှည်ကတ်ရေ။
[[စကြဝဠာ]]ဧ့ တိုတောင်းရေ သက်တမ်းအရ အဆင့်မြင့် ဆင့်ကဲ့ပြောင်းလဲရေ ကြယ်ပုနီတိရေ မတည်ဟိနိုင်ပေ။

==ဂြိုဟ်တိ==
[[File:RedDwarfNASA-hue-shifted.jpg|thumb|right|ကြယ်ပုနီတစ်စင်းအား အနုပညာသျှင်မှ ပုံဖော်ထားပုံ]]
ကြယ်ပုနီတိအနားတွင် လှည့်ပတ်နီကတ်ရေ [[နေစကြဝဠာပြင်ပဂြိုဟ်]]ပေါင်းများစွာ ဟိကတ်ရေ။ ယကေ [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]အရွယ်အစားဂြိုဟ်တိ ရှားပါးလှရေ။ ကြယ်တိအား လေ့လာချက်တိအရ နီထက် အဆပေါင်း ၁ မှ ၆ အထိကြီးမားရေကြယ်တိတွင် ဂျူပီတာအရွယ်ဂြိုဟ်ပေါင်း တစ်စင်း သို့မဟုတ် တစ်စင်းထက်ပိုရေ ဂြိုဟ်တိ ဝန်းရံကတ်ရေလို့ဆိုရေ။ နီပိုင်ကြယ်တိ ၁၆ စင်းတွင် ဂျူပီတာအရွယ်ဂြိုဟ်တစ်စင်းနန့် ကြယ်ပုနီအစင်း ၅ဝ တွင် တစ်ခုသာ တည်ဟိနိုင်ရေ။ မိုက်ခရိုလန်းဆင်းနည်းပညာနန့် လေ့လာချက်အရ ကြယ်ပုနီ ၃ စင်းတွင် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်]]အရွယ်အစားမျိုး ဂြိုဟ်တစ်စင်းဟိနိုင်ရေ။&lt;ref name=&quot;JAJohnson&quot;&gt;
{{Cite journal
|author=J. A. Johnson
|date=2011
|title=The Stars that Host Planets
|journal=Sky &amp; Telescope
|volume=
|issue=April|pages=22–27
|doi=
|bibcode=
|arxiv =
 }}&lt;/ref&gt; လေ့လာချက်တိမှ ညွန်ပြနီစွာတော့ခါ ကြယ်ပုနီ ၄ဝ ရာခိုင်နှုန်းတွင် ဆူပါကမ္ဘာ (ကမ္ဘာထက်ကြီးရေ ဂြိုဟ်) အမျိုးအစားတိ [[ဂိုလ်းဒီလော့ဇုန်]]အတွင်း လှည့်ပတ်လျက် ဟိကတ်ရေလို့ဆိုရေ။ ယင်းချင့်ကြောင့် ရီတိစွာ အရည်အဖြစ် ဂြိုဟ်မျက်နှာပြင်တွင် တည်ဟိနိုင်ရေ။&lt;ref&gt;[http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=36565 Billions of Rocky Planets in Habitable Zones Around Red Dwarfs] European Southern Observatory March 28, 2012&lt;/ref&gt;

အနည်းဆုံး [[နီစကြဝဠာပြင်ပဂြိုဟ်]]အစင်း ၄ စင်းမှ ၆ စင်းအထိ ၂ဝဝ၅ ခုနှစ်နန့် ၂ဝ၁ဝ ခုနှစ်ကြားတွင် ယှာဖွီတွိ့ဟိခရေ။ ဂြိုဟ်တစ်စင်းရေ
ကမ္ဘာထက် ၁၆ ဆကြီးရေ နက်ပကျွန်းအရွယ်အစားဖြစ်ရေ။ ယင်းရေ မိခင်ကြယ်မှ [[ကီလိုမီတာ]] ၆ သိန်း (ဝ.ဝ၄ [[AU]]) မှ လှည်ပတ်နီရေ။ မျက်နှာပြင်အပူချိန်ရေ ၁၅ဝ ဒီဂရီ ဆဲလ်ဆီးယပ်ဟိရေဟု ခန့်မှန်းထားရေ။ ၂ဝဝ၆ ခုနှစ်တွင် ကြယ်ပုနီ OGLE-2005-BLG-390L ဆိုရေကြယ်မှ နေစကြဝဠာပြင်ပဂြိုဟ်တစ်စင်းအား ယှာဖွီတွိ့ဟိခကာ ယင်းရေ မိခင်ကြယ်မှ ကီလိုမီတာ သိန်းပေါင်း ၃၉ဝ (၂.၆ [[AU]]) ကွာအဝီးတွင်ဟိပြီး မျက်နှာပြင်အပူချိန်ဖို့ -၂၂ဝ ဒီဂရီ ဆဲလ်ဆီးယပ် ဟိရေလို့ဆိုရေ။ ၂ဝဝ၇ ခုနှစ်တွင် Gliese 581 c ဆိုရေ နေပြင်ပဂြိုဟ်အား ယှာဖွီတွိ့ဟိခရေ။ ယင်းရေ နေကဲ့သို့ ပင်မအစီအစဉ်ကြယ်တစ်စင်းအား လှည့်ပတ်နေပြီး ကမ္ဘာထက် ၁.၅ ဆခန့်သာ ကြီးမားရေ။ Gliese 581 c ရေ ဂိုးလ်ဒီလော့ဇုန်အတွင်းဟိရေ ဂြိုဟ်တစ်စင်းပင် ဖြစ်လီရေ။ ဇာပိုင်ပင်ဆိုစေကာမူ ဂြိုဟ်တည်ဟိမှုရေ ဆုလဒ်ပေတည်း။&lt;ref&gt;[[https://arxiv.org/abs/1102.3314 &quot;Bayesian re-analysis of the radial velocities of Gliese 581]]. Evidence in favour of only four planetary companions&lt;/ref&gt;

==သက်ဟိတိ နီထိုင်နိုင်ခြင်း==
ကြယ်ပုနီတစ်စင်းအား လှည့်ပတ်နီရေဂြိုဟ်တွင် [[သက်ဟိ]]တိ သျှင်သန်နိုင်မှုဆိုရေ အယူအဆရေ အငြင်းပွားဖွယ်ရာဖြစ်လျက် ဟိလီရေ။  [[ဂြိုဟ်]]အနိန်နန့် မိခင်ကြယ်ပုနီအနားသို့ ပိုပြီးကေနီးကပ်နေရဖို့။ ယင်းချင့်ကြောင့် ဂြိုဟ်ဧ့ တစ်ဘက်ခြမ်းရေ ကြယ်သို့ အမြဲတမ်းမျက်နှာမူထားရပြီး တစ်ဘက်ခြမ်းဖို့မူ ဖေို့င်နေပေလီဖို့။ ဇာကြောင့်ဆိုကေ မိခင်ကြယ်ဧ့ [[ဒြပ်ဆွဲငင်အား|ဒြပ်ဆွဲအား]]ကြောင့် ယင်းကဲ့သို့ ဖြစ်လာရရေ။ ယင်းဖြစ်စဉ်ရေ ဂြိုဟ်အား အပူချိန်ပြောင်းလဲမှုကြီး ဖြစ်ပေါ်စေပြီး သက်ဟိတိ သျှင်သန်နိုင်ရန် ခက်ခဲမည်ဖြစ်လီရေ။ ယကေလည်း မကြာသေးခင်က အဆိုပြုထားရေ [[သီအိုရီ]]တိအရ ပါးလွှာရေလေထုမှ အပူချိန်ရေ [[ပင်လယ်]]အားအပူပီးကာ ဂြိုဟ်တစ်ခုလုံးအား လွှမ်းခြုံစေပြီး သက်ဟိတိသျှင်သန်နိုင်ရန် သဟဇာတဖြစ်နိုင်ရေလို့ဆိုရေ။ ကြယ်ပုနီတိရေ [[အနီအောက်ရောင်ခြည်]]အား ထုတ်လွှင့်ပီးတတ်ကတ်ရေ။ ထို့ပြင် [[ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်]]အားလည်း ထုတ်ပီးကတ်ရေကြောင့် [[သက်ဟိ]]တိ သျှင်သန်နိုင်ရန်ဖို့ ပြဿနာတစ်ခု ဖြစ်နိုင်လီရေ။

==အခြား ကြည့်ရန်==
* [[ဧရာမ ကြယ်နီ]]
*[[ကြယ်ဖြူပု]]
*[[ကြယ်ပုညို]]
*[[ကြယ်ပုနက်]]

==ကျမ်းကိုး==
{{Reflist|2}}

[[Category:ကြယ်တိ]]</text>
      <sha1>g5ie640quzjicxl32u1is9xg0mvsawn</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>